cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arman Barakov
Arman Barakov (tolıq atı: Barakov Arman Sabırbayevich) 1988-jılı 9-avgustte Kegeyli rayonı Xalqabad qalasında tuwılǵan. — Teatr hám kino Aktyori.
Ómirbayanı
Arman Barakov 1988-jılı 8-avgust kúni Kegeyli rayonında tuwılģan. 1995-jılı Kegeyli rayonına qaraslı 19-sanlı ulıwma orta bilim beriw mektebine 1-klassqa oqıwǵa barıp, 2004-jılı mektepti tamamladı. 2002-jılı Kegeyli rayonı Balalar muzika hám kórkem óner mektebinde bayan, akkardion bóliminde oqıdı hám 2007-jılı pitirdi. 2004-jılı Xalqabad Sanaat-transport kásip óner kolledji "Menedjer" bólimine oqıwǵa qabıl etilip, ol jerdi 2007-jılı tabıslı tamamladı. Arman Barakov 2020-jıldan Ózbekstan Mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutı Nókis filialı "Qosıq teatr rejissiyorlıǵı" fakulteti studenti. Ol kóp ǵana filmlerde rol atqarǵan. 2020-jılı Ózbektelefilm tárepinen súwretke alınǵan Muzaffar Erkinov, Muzaffar Karabaevlar rejissyorlıǵında súwretke alınǵan "Aydınlar" filminde bas qaharman Seyit obrazın atqardı. "Qaraqalpaqstan" telekanalı tárepinen súwretke alınǵan "Atalar sózi", "Ómir sınaqları" video filmlerinde, 2017-jılı "Shúkirligim kóp meniń", 2018-jılı "Pushayman", 2019-jılı "Seyf" qısqa metrajlı filmlerinde, 2020-jılı "Joytılǵan táspi, "Úlken úy", "Qaytar dúnya", "Órnekli ómir" telenovellalarında, "Ayjamal" teleserialında, 2020-2021-jılları "Tezlik", "Ózgeshe tanısıw", "Tilge húrmet" hám "Korrupciya" sıyaqlı sociallıq roliklerde, 2021-jılı "Keri tilek" telenovellasında, "Ilmek" telejurnalında roller dóretti. Ol 2019-jılı Qazaqstan Respublikası Almata qalasında bolıp ótken "Almaty Film Festival" kinofestivalında qatnasadı.
Arman Barakov "Qaraqalpaqstan" teleradiokompaniyasında "Assalawma áleykum, Qaraqalpaqstan!" tańǵı saz-sáwbet kórsetiwi, "Múnásibet" sociallıq-siyasıy, "Hákim járdemshisiniń 1 kúni" telekórsetiwlerinde telebaslawshı.
Aktyor 2011-jılı shańaraq qurǵan. Shańaraq aǵzaları ákesi Barakov Sabırbay, anası Masharipova Bibizaure, inisi Barakov Xajmuxan, hayalı Jamalova Mexriban, perzentleri Barakov Serik, Sabırbaeva Janerke hám Sabırbaeva Nazerke.
Frank Santopadre
Frank Santopadre (1961-jıl, 7-fevralda tuwılg'an) — amerikalıq jaziwshi hám prodyuser.
Amanbay Orınbaev
Orınbaev Amanbay Tilewbay ulı ― Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı. 17-sentyabr 1979-jılı Kegeyli rayonında tuwılǵan. Milleti Qaraqalpaq. Joqarı maǵlıwmatlı. Qánigeligi huqıqtanıwshı, politolog.
Hertford (Arqa Karolina)
Hertford AQShtıń Arqa Karolina shtatında jaylasqan qala bolıp esaplanadı. Perquimans County okrugi quramına kiredi.
Xalqı
2130 adam xalıq jasaydı (2006).
Geografiyası
Maydanı – 7,1 km2. Sodan 7,0 km2 qurıqlıq, 0,1 km2 suw maydanı bolıp esaplanadı. Teńiz betinen 0 m biyiklikte jaylasqan.
.sa
.sa — Saudiya Arabstanı ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Eritpeler
Eritpe – eritiwshi, erigen zat hám olardıń óz ara tásirlesiw ónimlerinen ibarat bir jınıslı quram. Eritpede zat molekula yamasa atom ólshemlerinde bolǵanı ushın eritiwshi molekulaları arasında bólistirilgen hám tarqalǵan boladı. Mısalı, aptekalardaǵı yodtıń spirttegi eritpesinde yod molekulaları spirt molekulaları arasında tarqalǵan boladı. Bul eritpe tınıq, filtrden ótkerilgende hesh nárse qalmaydı. Bul eritpeler haqıyqıy eritpeler dep ataladı.
Nobel fondı
Nobel fondı (Shved: Nobelstiftelsen) 1900-jıl 29-iyunda finans hám administraciyanı basqarıw ushın islengen jeke shólkem. Nobel sıylıqları. Fond aqırǵı shıdamlılıǵına tiykarlanadı. Alfred Nobel (1833-1896 ), dinamit oylap tabıwshısı.
Taylor Swift
nobaý|Taylor Swift, 2019
Taylor Alison Swift (aytılıwı: Teylor Swıft; tuwılg'an waqtı: 13 dekabr 1989) Amerikalıq popqosıqshı ha'm qosıq jazıwshı, kinoda ha'm o'zin aktrisa sıpatında sınap ko'rgen.
Marumukutru
Marumukutru (malag. Maromokotro) — Madagaskar atawınıń eń bálent noqatı esaplanatuǵın sóngen vulkan qaldıǵı. Bálentligi - teńiz betinen 2876 m bolıp, atawdıń arqa bóleginde, Caratanana taw dizbeginde jaylasqan.
Vulkannıń atı "miyweli terekler baǵı" degen mánisti ańlatadı (malag. "maro" - "kóp", "mokotro" - "salqınlatıwshı miyweli terek"). .
Gúnji
Gúnji maylı eginler arasında maylılıǵı boyınsha birinshi orında turadı. Dáninde 50-60 procent may bar. Onıń mayı awqatqa, medicinada, konserva hám konditer óndirisinde qollanıladı. Kúydirmey preslew arqalı mayın alǵandaǵı qaldıq quramında 8 procent may hám 40 procent belok boladı. Ol konditer sanaatında qollanıladı. Dándi kúydirip mayın alǵannan keyin qalǵan qaldıq mallar ushın juǵımlı azıq bolıp, onıń 100 kilogramı 132 azıq birligine teń keledi. Gúnji Aziya hám Afrika ellerinde áyyemgi waqıtlardan berli egiledi. Házirgi waqıtta gúnji Ózbekstanda, Túrkmenstanda hám Tájikstanda aegiledi. Gúnji suwǵarılmaytuǵın jerlerde 10 - 12 centner, al suwǵarılatuǵın jerlerde 18 - 20 centner ónim beredi.
Olimjon karwansarayı
Olimjon karwansarayı — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.
Alımjon karvonsaroyi 1813-jılda qurılǵan. Talay jıllardan keyin, ol jaǵdayda afg'on sawdagerleri, keyininen hind sawdagerleri iskerlik aparıwǵan. XX ásirdiń baslarınan 1920-jılǵı Buxara revolyuciyasına shekem ol jaǵdayda „Kavkaz-Merkuriy“ transport jámiyeti mekememesi jaylasqan. Házirde karvonsaroy ójirelerinde ónermentshilik ustaxanalari hám fotogalereya jaylasqan.
Pervez Musharraf
General Pervez Musharraf (پرویز مشرف; tuwılıwı: 11-avgust 1943, Dehli — 5-fevral 2023-jıl Dubai, BAÁ) Pakistan nıń burınǵı Prezidenti, Pakistan Armiyası Bas Komandiri. Ol húkimet basına 1999-jılǵı áskeriy awdarıspaqtan keyin kelgen; mámleket Konstituciyası iskerligin eki márte toqtatqan. Bul iskerligi ushın Pakistan Inglis Milletler Doslıq awqamı nan shıǵarıldı.
Sońǵı jılları
2016-jılda ol taǵı bir márte Pakistan dı tárk etip, emleniw ushın Dubai ǵa ketedi. Ómiriniń sońına shekem Birlesken Arab Ámirlikleri nde quwǵınlıqda jasaydı. Musharraf amiloidoz keselliginen (organizmde belok almasıwında buzılıw menen baylanıslı kesellik) azap shekken. Keselligi sebepli ol watanına qaytıwın aytadı. 2023-jıl 5-fevral kúni Dubai daǵı klinika da dúnyadan ótedi.
Nobel sıylıģı
Nobel sıylıģı(Nobel Prize) — ullı ilimiy izertlewler, revolyuciyalıq oylap tabılıwlar yamasa mádeniyat hám jámiyettiń rawajlanıwına úlken úles qosqanlıǵı ushın hár jılı usınıs etiletuǵın eń abıroylı xalıq aralıq sıylıqlardan biri. Nobel sıylıqları- hár jılı ullı jumıslar ushın beriletuǵın xalıq aralıq sıylıq. Shólkemlestiriwshisi A. B. Nobeldiń wásiyatına kóre, odan keyin qalǵan aqsha tiykarında Nobel fondı dúzildi, sol fondqa hár jılı kelip túsetuǵın dáramat 5 bólekke teń bolinip, rassası, milleti, jınsı hám dininen qaramastan, fizika, ximiya, fiziologiya yamasa medicina tarawındaǵı jańa ashılıwlar, shıǵarmalar, xalıqlar doslıǵı hám tınıshlıqtı bekkemlew jolında kórsetilgen iskerlik ushın beriledi (1968-jılda Shveciya mámleket banki óziniń 300 jıllıǵı munasábeti menen ekonomika pánleri salasındaģı tabısları ushın beriletuǵın qosımsha Nobel sıylıģı shólkemlestirilgen). Nobel sıylıģı Alfred Nobel súwreti túsirilgen altın medal, diplom hám muģdarı Nobel fondındǵı dáramatqa baylanıslı (ádetde, 30 mıńnan 70 mıń dollarǵa shekem) bolǵan aqshadan ibarat. Alfred Nobeldıń wásiyatına kóre, Nobel sıylıģın beriw wazıypası Stokgolmdaģı Karollik FA ģa (fizika, ximiya, ekonomika pánleri boyınsha ), Stokgolmdaģı Karollik medicina -xirurgiya institutına (fiziologiya yamasa medicina boyınsha ) hám Stokgolmdaģı Shveciya akademiyasına (shıǵarmalar boyınsha ) tapsırılģan. Tınıshlıqtı bekkemlew 4 jolında kórsetilgen iskerligi ushın 1 Nobel sıylıģın Norvegiya parlamentiniń Nobel komiteti aǵzaları beredi. Tınıshlıq sıylıģınan tısqarı hámme sıylıqlar tek individual tárzde beriledi. Dúnyadan ótkenlerge Nobel sıylıģı berilmaydi. Nobel sıylıģın tapsırıw bayramı Stokgolm hám Osloda Alfred Nobel dúnyadan ótken kún (10 dekabr) de ótkeriledi. Birinshi sıylıq 1901-jıl tapsırılģan. Nobel sıylıģın 1901—2003-jılda 565 kisi alǵan.
Alfred Nobeldıń wásiyatına kóre, materiallıq tárepden quwatlanıp,1895-jılda nátiyjeni ámelde qollanıw kórsetilgen tómendegi bes jónelis boyınsha sıylıqlar bar: Házirgi waqıtta Nobel sıylıqınıń ma`nisi 10 mln shved kronasi (1, 3 mln $ átirapında ) na teń.
Flemington (New Jersey)
nobaý|Skyline of Flemington Flemington AQShtıń New Jersey shtatında jaylasqan qala. Hunterdon County okrugi quramına kiredi.
Xalqı
4267 adam xalıq jasaydı (2006).
Geografiyası
Maydonı – 2,8 km2. Sodan 2,8 km2 qurǵaqlıq, 0,0 km2 bolsa suw maydanınan turadı. Teńiz qáddinen ortasha 26 m biyiklikte jaylasqan.
Erejep biy
Erejep biy 1880-jıllarda 70 jaslardaǵı adam bolǵan.Ol Qaraqalpaqlardıń qıpshaq ruwınan bolıp, kútá ótkir,jedelli,sınshıl,gápti tuwrı aytatuǵın bolǵanlıqtan oǵan «tentek» dep laqap bergen. Házir Shımbay qalasınıń kúnshıǵısında elege deyin Erejep biydiń qalasınıń ornı bàr. Onıń shàrdáresi Shımbay qalasınıń arqasında Jalpaq jap degen makanda bolǵan. Erejeptiń shardáresiniń jalpaq japtaǵı ornı elege deyin bar, ol 1920-jıllarǵa shekem pútin bolǵan. Keyingi jılları ol mákandı birneshe mártebe suw alıp shardáreden tek ģana dúmpek qaldı. Erejep tentek Ómirbek laqqı menen zamanlas hám dos bolǵan.
Sulfat kislotası
Sulfat kislotası – H2SO4
Pyotr Chaykovskiy
Pyotr IliyichTchaikovskiy (Russha: Пётр Ильич Чайкoвский) (7-May 1840 - 6 Noyabr' 1893) Romantik periodta jasag'an Rus kompozitori bolg'an. Ol rus kompozitorlarinin' en' ataqlisi esaplanadi. Onin' melodiyalari sezimlerge toli; tolqindirarli ha'm dramatik elementlerge bay. Ol Batis Evropa muzikasinan ko'p u'yrendi, lekin onin' muzikalari ju'da' Russha esitiledi. Onin' kompozitsiyalarina 11 opera, 3 balet, orkestr muzikasi, kamera muzikasi ham' 100 den aslam qosiqlar kiredi. Onin' baletleri ("Aq Quw Ko'li", "Shelkunchik" ha'm "Uyqidag'i Suliw") klassik muzikanin' en' belgili namalarin o'z ishine qamtiydi.
Da'slepki jillari
Chaikovskiydin' a'kesi rudada islewshi Ukrainali injener edi. Onin' anasinin' atasi Rossiyag'a ko'ship o'tken Frantsuz bolg'an. Anasi tinishsiz hayal bolg'an; Chaikovskiy usinday xarakterdi anasinan alg'an boliwi mu'mkin. Chaikovskiy bes jasinan pianino shertip u'yrene basladi. Ol tez arada o'z oqitiwshisinan da ozip ketti. Onin' sem'yasinda orkestrion (muzika qutisi) bar edi ha'm ol onda Mozart, Bellini, Donizetti ha'm Rossinidin' klassik muzikalarin shertetug'in edi.
.sb
.sb — Solomon Atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Ekinshi dárejeli domenler
Dizimnen ótiw shegaralanbaǵan:
Dizimnen ótiw shegaralanǵan:
Siltemeler
Toppdomän
Geografiyalıq kartalar hám olardıń túrleri
Geografiyalıq kartalar — bilim deregi
Hár túrli mazmundaǵı hám mas shtabtaǵı kartalardan oqıwshılardıń maqsetli paydalanıwı talap etiledi. Kurstıń materikler hám okeanlar tábiyiy geogra- fiyasına tán bólimlerinde hárbir temaǵa tiyisli kartalar be rilgen. Demek, tolıq temanı úyreniw procesinde kartalardan pay dalanıw shárt.
Geografiyalıq atlaslardıń anıqlaması, dúzilisi hám ózge- shelikleri
Birden-bir bàǵdàrlàmà tiykarında bir pútin (bólinbey- tuǵın) dóretpe sıpatında orınlan ǵan geografiyalıq kartalardıń sistemalı toplamına geografiyalıq atlas dep aytıladı. Áyyemgi grek alımı Klavdiy Ptolemeydiń geografiyalıq kar- talar toplamı (eramızdıń II ásiri) birinshi geografiyalıq atlas dep esaplaw múmkin. Kartalardıń toplamı ushın «Atlas» atı Merkator tárepinen (1595-jılı) usınılǵan. Mektep geografiyalıq atlasları —bul oqıwshılardıń erkin orınlaytuǵın jumıslàrı ushın arnalǵan eń áhmiyetli kartografiyalıq qollanba bolıp esaplanadı.
Geografiyalıq globus
Globus— Jer sharınıń kishireytilgen modeli bolıp, Jerdiń sırtqı kórinisin hám de onıń úlken bólim- lerin (materikler, okeanlar, olardıń bólimleri) qatnasın eń durıs hám kórgizbeli kórsetedi. Globusta kartografiyalıq súwretlewdiń qátelikleri bolmaydı. Mektep oqıw globusları 1 : 83 000 000, 1 : 50 000 000, 1 : 40 000 000, 1 : 30 000 000 masshtabta tayarlanadı. Belgili watanlasımız Abu Rayxan Beruniy (973—1048-jj) XI ásirde birinshi bolıp arqa yarımshardıń globusın jasaǵan. Tolıq jer sharın súwretlegen birinshi globustı 1492-jılı Martin Bexaym jasaǵan. Biraq onda Amerika, Avstraliya hám Antark- tida kórsetilmegen. Hajı Yusip Hayatiy 1886-jılı islegen globus Samarqandtaǵı mádeniyat hám kórkem óner tariyxı muzeyinde saqlanbaqta. Mırza Ulıǵbek atındaǵı ÓzMU geologiya hám geografiya fakultetinde 1984-jılı H. H asanov basshılıǵında        I.  Y.  Oshev jasaǵan úlken «Relyefli globus» ornatılǵan. Házirgi waqıtta globuslardıń birneshe túrleri bar. Bular mek- tep globusı, relyefli globus, aspan denelerin kórsetiwshi globuslar bolıp esaplanadı.
Howard Carter
nobaý|Howard Carter Howard Carter (aytılıwı: Hovard Karter) (1873.09.05, Sueffem, Norfolk — 1939.02.03, London) — inglis arxeologı. 1891-jıldan Egipette arxeologiyalıq qazılma jumısların alıp barǵan (Tel-Amarna hám basqa orınlarda). 1902-jıldan Padıshahlar oypatlıǵında qazılmalar ótkergen. 1922-jıl XVIII dinastiyaǵa tiyisli firaun Tutanhamon (eramızǵa shekemgi XV ásir) maqbarasın ashqan, onnan pán ushın júdá qımbatlı ǵáziyneler — kórkem-óner estelikleri tabılǵan. Carterdiń „Tutanhamon maqbarası“ shıǵarması (Moskva, 1959) rus tiline awdarmalanǵan.
Fathullajon karwansarayı
Fathullajon karwansarayı (Fathullojon karwansarayı) — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.
1920-jılǵı Buxara revolyuciyasına shekem ol jerde ıdıs tabaq kótere sawdası menen shuǵıllanılǵan. Keyinirek kóp jıllar jataqxana wazıypasın atqarǵan, bara-bara qurılıs hám xojalıq taslandıqına to'lib barǵan. 2003-jıldan berli yarım buzılǵan jaǵdayǵa kelip qalǵan karvonsaroyni fransuz asotsiatsiyasi tárepinen qayta qurıw jumısları alıp barılmaqta.
Tartu
Tartu Estoniyada jaylasqan qala. Xalqı sanı 244,315 adam.
Ashamaylı ruwı
Ashamaylı - qaraqalpaq ruwlarınıń biri. Qońırat arısıniń Shúllik toparina kiretuǵın qàwim-ruw. Ashamaylı 13 ruwdan quralǵan. 19-àsirdiń ortalarında ashamaylı qàwiminde 790 day xojalıq bolıp xanlıqqa hàr jılı 260 qazıwshı beriwge tiyisli bolǵan.
Olardıń kózge kórinip, el basqarǵan – Àwez, Mergenbay, Jaqsılıq, Dosım, Seksenbay, Elgeldi, Tóremurat, Oraz, Sherim degen biyleri bolǵan.
.sc
.sc — Seyshel Atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.sd
.sd — Sudan ushın joqarı dárejeli milliy domen.
.se
.se — Shveciya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Qoldawlı
Qoldawlı Ol Qońırat arısınıń shúllik bólimine kiredi. Qoldawlılar 16 ruwdan quralģan xalıq. Ol ruwlar óz ara toparlarģa yaģniy 4 ataģa   bólinedi. Olardıń basım bólegi Aqdàrya, Jańadàrya hàm Maylı, Kókózek Atıraplarında jasap kelgen.19-àsirdiń 2-yarımında qoldawlılar 570 xojalıqtan ibarat bolıp, xanlıqqa 114 nókér, 34 qazıwshı beretin bolģn. Qoldawlılar qaraqalpaqlardıń azatlıģına erisiwde, xanlardıń zorlıqlarına qarsı olardan  ósh alıwģa  àjayıp  biy, batır hám shayırlardı  jetistirgen xalıq. Asan biy, Amangeldi, Aydos, Begis, Mırjıq, Arzı, Ernazar qusaģan batırlar, Kùnxoja, Berdaqqa usaģan shayırları kópke tanılģan adamlar. Qoldawlılardıń- Asan biy, Amangeldi, Aydos, Ernazar, Arzı, Araz, Sherjan hám t.b kóplegen biyleri bolģan.
Qıssaxanlıq
Qıssaxanlıq — túrkiy tilles (ásirese Orta Aziya hám Ázerbayjan) xalıqlarda tarqalǵan, kishigirim otırıspa-jıyınlarda hám ushırasıwlarda belgili bir dástan hám qosıqlardı sazsız, xalıqqa jaǵımlı namada dawıslap oqıp jetkerip beriw óneri. Bul ónerdi iyelegen sawatlı adamlardı xalıq «qıssaxan» dep ataǵan.
XIX ásirdiń ekinshi yarımı XX ásirdiń basında qaraqalpaq kórkem ónerinde qıssaxanlıq tez pát penen rawajlandı. XIX ásirdiń aqırında Tallıqta Qorazbek Razbek ulınıń, al XX ásirdiń basında Shımbayda Qazı Máwlik basshılıǵında qaraqalpaq qıssaxan shayırlarınıń mektebi shólkemlestirildi.
.cm
.cm — Kamerun ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
סיומת אינטרנט Toppdomän
Mavrikiy
Mavrikiy (Mauritius, Маври́кий) — Qubla-shıǵıs Afrikada jaylasqan ataw-mámleket. Rásmiy atı — Mavrikiy Respublikası.
Futbolshı
thumb|right|200px|Erkek futbolshı thumb|right|200px|Áyel futbolshı
Futbolshı, hár túrli futbol túrlerinen birin oynaytuǵın sport adamı. Futboldıń tiykarǵı túrlerine assotsaciya futbolı, Amerika futbolı, Kanada futbolı, Avstraliya futbolı hám basqa túrlerin kirgiziwimiz múmkin. Esap-kitaplarǵa qaraǵanda, dúnyada 250 million qurama futbolshılar bar bolıp, kópshilik basqa futbol túrlerin oynaydı.
Qaraqalpaq milliy kiyimleri
Qaraqalpaqlar ózleriniń kiyimleri arqalı basqa xalıqlardan ajıralıp turadı. Qaraqalpaqlardıń kiyimleri basqa xalıqlardıń kiyimleri menen birqansha uqsaslıqlarǵa iye bolıw menen birge, basqa xalıqlarda ushıraspaytuǵın kiyimleri de bar. Bul kiyimler qaraqalpaqlardıń ruwxıy dúnyasına, milliy psixo- logiyasına baylanıslı rawajlanıp otırǵan. Qaraqalpaqlardıń er adamlarınıń kiyimleri ishinde ton úlken orın iyelegen. Tonlardıń birneshe túrleri bolǵan. Bulardan qoy terisinen tigilgen tonlar, tay terisinen tigilgen—tayshaxı, eshki terisinen tigilgen — qılqanı aytsa boladı. Tayshaxı menen qılqanı tiykarınan padashılar kiygen. Ton tek jıllı júriw ushın ǵana emes, sán ushın da kiyilgen. Xalıq arasında saqlanǵan ańız boyınsha belgili qaraqalpaq biyi Aydostıń «qısta ton kiymegen, jazda qatıq ishpegen qaraqalpaqtan keńes sorawǵa bolmaydı», — dep aytqan sózi usı waqıtqa shekem saqlanǵan. Sonıń menen birge er adamlar shapan hám shekpenler, kóylek, beshpentler kiygen. Bellerin qayıslar hám belbewler menen buwatuǵın bolǵan. Belbewlerdiń qamarı belbew, gúdarı belbew sıyaqlı túrleri bolıp, olardıń birneshe pıshaqlar ushın, сhay qalta ushın qınları bolǵan. Erler basına taqıya, malaqay, shógirmeler kiygen. Solardıń arasınan jas qozılardıń sulıw terilerinen islengen shógirmeler úlken áhmiyetke iye bolǵan. Shógirmeler qurash dep te atalǵan.Erler ayaǵına etikler, másiler, gewishler kiygen. Ayaq kiyimleri hár qıylı mallardıń terilerinen tigilgen. Etiklerdiń birneshe túrleri bolǵan. Olardan uwıq, sharıq, baykemi etik. Qaraqalpaq qız-kelinshekleriniń kiyim-kenshekleri sulıw etip naǵıslar menen bezelip, hár túrli reńlerge iye bolǵan. Ásirese olar qızıl hám kók reńdegi gezlemelerden tigilgen kiyimlerdi kóp kiygen. Hayal-qızlar kóylektiń sırtınan shapan, beshpent, jeńsiz kiygen. Al jası úlken hayallar hám kempirler aq reńdegi gezlemeden tigilgen kiyimler kiygen.Jas qızlar basına taqıya kiygen, oramal tartqan. Erjetken qızlar basların sulıwlap orap, sırtınan oraypek jamılǵan. Hayal-qızlar ayaqlarına mallardıń terisinen tigilgen gewish, mási, biyik óksheli etikler kiygen. Qaraqalpaq hayal-qızları bulardan basqa kiymeshek, jegde, sáwkele kiygen. Sáwkele toy-merekelerde kiyiletuǵın kiyim bolıp, uzatılǵan qızǵa jeńgesi tárepinen kiygizilgen. Sáwkele gúmis, altın teńgeler, monshaqlar, marjanlar menen bezetiletuǵın bolǵan.Hayal-qızlardıń kiyim-kensheklerine sáykes zergerler tárepinen soǵılǵan júzik, ayshıqlı sırǵa, bilezik, árebek, háykel, shar túyme, óńir monshaqlar sıyaqlı taǵınshaqları bolǵan.
Peshovar
Peshovar — Pakistannıń arqa-batıs bólimindegi qala. Bar dáryası (Kabul dıń jaǵası) boyında, Haybar shıǵarlıǵı nan 18 km uzaqlıqta, arqa-batıs Shegara wálayatı nıń basqarıw orayı.
Xalqı 988 mıń adam (1998). Transport jolları túyini. Aeroport bar. Awıl xojalıǵı (biyday, mákke, qumsheker, temeki) rayonnıń sawda-satıq orayı. Toqımashılıq, azıq-awqat, metall-sazlıq kárxanaları bar. Ónermentshilikte elegant shayı, sabaq gezleme, mawıt, sherim, metall hám gúlálshılıq buyımları islep shıǵarıladı. Peshovar áyyemgi hám orta ásirlerde Awǵanstan, Iran hám Túrkistan nan Indiya ǵa barıwda sawda kárwanlarınıń toqtap ótetuǵın ornı bolǵan. Peshovardıń áyyemgi atı — Purushapura. I ásirde Kushan patshalıǵı paytaxtı bolǵan. Ba-búriyler dáwirinde zárúrli sawda qalası edi. 1849—1947-jıllarda qala inglislerdiń Britaniya Hindistan ı arqa-batısındaǵı tayanısh punkti. Peshovarda universitet (1950), islam kolledji, ilimiy izertlew institutları, kitapxanalar, muzeylar bar. Qalanıń áyyemgi bólegi 16 dárwazalı diywal menen oralǵan. Arxitekturalıq esteliklerden qorǵan (XVI ásir basları), Mahobatxan meshiti (XVII ásir) saqlanǵan.
Meteorlar hám meteoritler
Meteorlar hám meteoritlar«Meteor» sózi «aspan qubılısı» degen mánisti bildiredi. Aspanda meteorlardı, yaǵnıy«ushar juldızlar»dı hár túnde kóriw múmkin. Derlik, kópshilik meteorlar Jer betine jetip kelmesten janıp tamam boladı.Hawada janıp, jaqtı iz qaldıratuǵın aspan denesi meteor dep ataladı.Meteorlardıń janıp tamam bolmastan Jer betine túsiwi siyrek ushıraydı.Jerge túsken meteorlar meteoritler dep ataladı.Meteoritler ádette bir neshe tonnaǵa shekem boladı. Olar tas, temir hám basqa zatlardan ibarat.Eger Jer betin hawa orap turmaǵanda planetamızǵa mıńlap meteorlar túsip, Jer betinde tirishilik dawam etpes edi.Jerdi orap turǵan hawa bizdi meteorlardan qorǵap
Ekshembi
Ekshembi (parsı-tájiksheden ek — bir hám shembi) shembi hám dúyshembi arasındaǵı hápteniń jetinshi hám sońǵı kúni bolıp tabıladı. Xalıq ishinde bazar kúni, qala kúni dep te júritiledi.
.sg
.sg — Singapur ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.sh
.sh — Ullı Elena atawı ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.pa
.pa — Panama ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.pe
.pe — Peru ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.zw
.zw — Zimbabve uchun ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Qazaqsha Wikipedia
Qazaqsha Wikipedia — Wikipedianiń qazaq tildegi bólimi. Qazaqsha Wikipedia 2002-jıldıń 3-iyunınan baslap islep kelmekte.
Mavritaniya
Mavritaniya (Маврита́ния, Mauritania) — Batıs Afrikadaǵı mámleket. Tolıq atı Mavritaniya Islam Respublikası. Batısta Atlantika okeanı menen juwıladı, arqa-batısta Batıs Saxara, qubla-batısta Senegal, arqa-shıǵısta Aljir, qublada hám shıǵısta Mali menen shegaralasadı.
Barrai kóhna karwansarayı
Barrai kóhna karwansarayı — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında joǵatılǵan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan, lekin 2019—2020-jıllarda joq etip jiberilgen.
Respublika
Respublika sózi grekshe ulıwmalıq is mánisin bildiredi. Respublikalar prezidentlik respublikası hám parlamentar respublika túrlerine bólinedi. Prezidentlik respublikasında mámleketti tuwrıdan-tuwrı xalıq saylaytuǵın hám júdá keń wákilliklerge iye bolǵan prezident basqaradı. Ol atqarıwshı hákimiyattıń tuwrıdan-tuwrı basqarıwshısı esaplanadı. Prezidentlik respublikasına mısal etip AQSh, Braziliya, Argentina hám Meksika mámleketlerin kirgiziw múmkin. Parlamentar respublikada mámleket baslıǵı-prezident saylanıwshı lawazımlı shaxs bolıp tiykarınan parlament tárepinen saylanadı. Parlamentar respublikaǵa mısal etip Italiya, Germaniya, Portugaliya, Greciya, Irlandiya hám Hindstan mámleketlerin kirgiziw múmkin.
Enni Leybovic
Enni Leybovic 1949-jılı 2-oktyabrda Vestport (AQShtıń Konnektikut shtatınıń Uotberi qalası) kishi qalasında Samuel ha’m Merilin Leybovicler shańaraģında tuwılģan.
Biografiyası
Enni Leybovictiń ákesi Áskeriy hawa kúshleri oficeri, al anası bolsa San-Francisko ma’deniyat instituti’nda zamanago’y tanca oqi’ti’wshi’si’ boladi’. Da’slep, Enni ma’deniyat oqi’ti’wshi’si’ boli’wdi’ qa’leydi ha’m oqi’wdi’ pitkerip anasi’ni’n’ isleytug’i’n instituti’na kiredi. Ol da’slep fotosu’wret sanati’na 1-kurstan keyin Yaponiyag’a sapari’nda qi’zi’qqan. 3-kurstta oqi’wdi’ taslap Izrailg’a arxeologik ekspeditsiyag’a ketedi. Izraildan qaytqan son’ Enni Leybovic “Rolling Stone” jurnali’ni’n’ bas redaktori’ Jen Venner menen ushi’rasadi’ ha’m sol baspa ushi’n fotojurnalistke aylanadi’. 1975-ji’lda Enni Leybovic “Rolling Stones” jurnali’na AQSh sapari’ dawami’nda ra’smiy fotograf si’pati’nda birge isleydi.
Dóretiwshiligi
Enni Leybovic 40 ji’lli’q do’retiwshiligi dawami’nda fotografiyani’n’ tu’rli janrlari’na isleydi: interyer fotografiya, peyzaj, natyurmort, reportaj ha’m janr eskizleri, jalan’ash ha’m a’lbette portret isi. Bulardi’n’ ishinde Ennidin’ tani’qli’l‘i’g’i’n portret janri’nda alg’an su’wretleri asi’rdi. Enni Leybovic 13 ji’l dawami’nda o’z kamerasi’n belgili qosi’qshi’lar, aktyorlar ha’m siyasatshi’larg’a qaratadi’. Oni’n’ ko’plep fotosu’wretleri keyinshelik pu’tkil du’nya boylap belgili boldi’. Enni Leybovic Miss Sarayevog’a baradi’ ha’m ol sol jerde o’zinin’ en’ qayg’ili’ su’wretin   “Snayper ta’repinen o’ltirilgen o’spirimnin’ ji’g’I’lg’an velosipedi” degen su’wret aladi’. Minomyot hu’jiminde o’lgen o’spirimge tiyisli velosipedtin’ bul belgili fotosu’wreti Bosniya uri’si’ waqti’nda alınģan. 1980-ji’li’ 8-dekabrde Enni “Double Fantasiy” albomi’ menen baylani’sli’ tu’rde jurnal ati’nan Jon lennan ha’m Yoko Ononi su’wretke tu’siredi. Buni’ ali’w an’sat bolmaydi’. Bul su’wret ke Yoko Ononi “Mag’an bul su’wret jurnaldi’n’ bas betinde boli’wi’na wa’de ber” deydi. Bul Jon lennanni’n’ son’g’I’ su’wreti boladi’. Sebebi fotosessiyadan 5 saat o’tken son’, tani’qli’ qosi’qshi’ du’nyadan o’tedi. Bunday tan’lawda ja’ne 1991-ji’li’ avgust ayi’nda Vanity Fairdi’n’ muqovasi’nda iye boladi’. Bul muqovadag’I’ su’wret “8 ayli’q ha’miledar Demi Mur jalan’ash” degen su’wret edi. Bul jurnalg’a ol 1983-ji’li’ qosi’ladi’ ha’m 1990-ji’llardi’n’ basi’nda du’nyadag’I’ en’ tani’qli’, izleniwshen’ ha’m joqari’ ayli’qli’ fotojurnalistlerden birine aylani’p Nyu Yorkda o’z studiyasi’n ashadi’. Leybovic xali’q arali’q professional ja’miyet ta’repinen 2013-ji’lda Asturiya shaxzadasi’ si’yli’g’I iyesi boladi’. Og’an usi’ fotosu’wreti ushi’n Londonni’n’ Milliy galereyasi’nda misli ko’rilmegen ko’rgezbe du’ziledi.
Kitapları
Enni Leybovic o’miri dawami’nda birqansha kitaplar jazg’an:
.zm
.zm — Zambiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Máhálle
Máhálle — xalqımızdıń turmıs tárizinen, ruwxıy-mánawiy talabınan kelip shıǵıp, ideyalıq sanası hám oy-pikiri, insanlardıń óz ara baylanısları, shańaraq múnasibetlerin qáliplestiriwshi, qońsı-qobalıq, quda-qudaǵaylıq sıyaqlı máselelerdi sheshiwde mámleketlik emes shólkem esaplanadı.
Merinalar
Merinalar yaki Merina xalqı (malag. "merina" - joqarıda jasaytuǵın) — malagasilerdiń oraylıq-shıǵıs toparına tiyisli hám Antananarivu átirapındaǵı Madagaskardıń Bálent Platosında jasawshı xalıq. Ayırım dereklerde mernalar dep te atalatuǵın bul xalıq ótken zamanlarda xuva (malag. "hova" — erkin ápiwayı adamlar) degen atama menen de belgili bolǵan. Merinalardıń ata-babaları X ásirde Indoneziya yamasa Malayziyadan kelgen hám XIV ásirge kelip qırǵaqtan Bálent Platoǵa kóship ótken dep esaplanadı. Olar Aziyadan kelgen birinshi kóshpeliler emes edi. Merinalardıń kóship ótiwi dáwirinde Madagaskarda olarǵa uqsas basqa xalıqlar (mısalı vazimba xalqı) jasaǵan. Atawdıń ayırım basqa xalıqları da Aziyalı túbirlerge iye (mısalı becileu hám becimisaraka xalıqları). Merinalardıń awılları tóbeshiklerde jaylasqan bolıp, topıraqtan yamasa tastan islengen diywallar menen oralıp, átirapı qazılǵan salmalar menen qorshalǵan.
Merina xalqınıń Imerina dialekti malagasi tiliniń kórkem-ádebiyat stiliniń tiykarın quraydı.
Merinalar etnik xalıq retinde XVII-XVII ásirlerde qáliplesken. Olar tiykarınan salıshılıq hám sharwashılıq penen shuǵıllanadı.
Globus
Globus – Jer sharınıń modeli. Ádette úlken ólshemli nárselerdi úyreniw ushın onıń modelinen paydalanıladı. Jer sharın úyreniw ushın onıń modelinen paydalanıladı.Jer sharınıń kishireytirilgen kórinisi, yaǵnıy modeli globus dep ataladı.Globus sózi shar degen mánisti bildiredi.Globustıń úlkenligi Jer sharınan bir neshe million ese kishi boladı. Mektep globusınıń úlkenligi futbol tobınday boladı.Globus orayınan ótkizilgen kósher aylanıw kósheri dep ataladı. Aylanıw kósheri shıǵıp turǵan jerler Jer sharınıń arqa hám qubla polyuslarına tuwra keledi. Globustıń qaq ortasınan ótkizilgen aylana sızıq ekvatordı bildiredi.Globusta Jer júzindegi tawlar, tegislikler, suw saqlaǵıshlar hár túrli reńlerde súwretlenedi. Globustıń járdeminde Jer júziniń dúzilisi hám tábiyatın úyreniw múmkin.Dáslepki globuslardan birin ullı ulama ÁbuRayxan Beruniy (973–1048) jaratqan. Yarım shar formasındaǵı bul globustıń diametri 5 m ge teń bolǵan.
.za
.za — Qubla Afrika Respublikası ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Teńiz (film)
Teńiz - qaraqalpaq xalqınıń ùrp-àdetleri màdeniyatı, Aral teńiziniń ,,táǵdiri" Moynaqlılardıń ishki keshirmeleri kòrsetilgen hám „Arosat“, „Quduq“ sıyaqlı filmler rejissor Mansur Abduxoliqov tárepinen súwretke alınǵan film . Bul kórkem film ózbek hám qaraqalpaq tillerinde kórsetilgen . Filmda bas  qaharman Teniz obrazın Sitora Farmanova atqarĝan.
Film haqqında
Ózbekstan kinematografiya agentligi buyırtpasına qaray rejissor Mansur Abduxoliqov tárepinen súwretke alınǵan hám film ssenariysi G'afur Eshmurodov hám Maba Rizayev avtorlıǵında jazılǵan. Bul kórkem filmde bir hayaldıń turmısı, onıń átirapındaǵılar, turmıs tárizi haqqında gúrriń etiledi. Bunnan tısqarı, filmde qaraqalpaq xalqınıń úrp-ádetleri, mádeniyatı, Aral teńiziniń „taĝdiri“, Moynaqlılar ishki keshirmeleri sáwlelengen. Bul film, tiykarınan, Qaraqalpaqstannıń Moynaq qalasında jasawshı Manzura Erniyozova jáne onıń qaharmanlıǵına baǵıshlanadı. Tań qalǵanday " Tanka" filminen keyin, qaraqalpaq kino kórkem ónerinde de taǵı bir jańa jaqsı dóretpe payda boldı dewimiz múmkin. Bul filmde bas qaharman Teńiz obrazın Juldız Pármanova tárepinen hám basqa film qaharmanlar obrazı bolsa 95 procent qaraqalpaq aktyorları tárepinen atqarılĝan. Filmdi súwretke alıw dawamında oǵada ıssı temperatura sebepli bas rol atqarıwshısı aktrisa Juldız Pármanovanıń júregi qattı tınıshsız bolıwına qaramay, syomkanı dawam ettirgen. Maǵlıwmatlarǵa kóre bas qaharmanınıń atı ssenariyde Marjan edi, keyinirek rejissyor onı Teńizge aylantırǵan. Film bolsa, Moynaq rayonında súwretke alınǵan.
Syujeti
Qaraqalpaqstannıń Moynaq qalasında jasawshı Manzura Erniyazova jáne onıń qaharmanlıǵına baǵıshlanadı. Filmde kórkem toqımalar bar. Biraq, film syujetine bul hayaldıń tùskinlikke tùspey tigiwshilikti úyrenip, isbilermenge aylanǵanı, jaslarǵa úlgi bolıp atırǵanı, sabırlılıq hám shıdamlılıĝı tiykar etip alınǵan. Film aldında Shıyrın úmitler menen turmısqa shıqqan kelinshek ómir joldasınıń qiyáneti sebep ózin poezden taslaǵan hám sol qáweterli baxıtsızlıq Teńizdi bir qol hám bir ayaqtan ayırdı hám operaciyadan aman shıǵıwı qıyın boldı. Kózin ashqanında qolań kózler túbindegi awırıw hám ruwxıy azap kewillerdi wayran etti. Endi oǵan turmıs azap. Ol óliwdi qàler edi. Rejissyor qaharmanınıń tımsalı retinde onıń obrazına teńizdi qarama qarsı qoyadı. Áyne waqıtta jas kelinshek waqtındaǵı Teńizdiń kiyik názerleri, gúnasız beti baxıtsız hádiyseden keyin birneshe márte ózgeredi. Eger baxıtsız hádiyseden keyin oń ayaq-qolınan bóleklengen Teńiz atlı kelinniń bir demde tegis kóringen baxtınan ayrılıwı haqqındaǵı waqıya menen baslansa, filmde kelesi sahnalar talay kóterińki tús aladı. Tuwrı, ol jaqsı kórgen yarınan, baxtınan keshedi, lekin óziniń ıqlaslılıǵı hám miyneti sebepli taǵı turmısqa qaytadı. Teńiz sol ortalıqtıń — mine sol mehirge zar, renjigen qaraqalpaq eliniń qızı bolıp óz turmısı ushın gúresedi. Birneshe ret jıynalıp, qayta turadı hám alǵa qádem basadı.
Pikirler
Bas qaharman Teńizdiń qiynalganin kórip ózime sabaq aldım. Biziń turmısta kórgen qıyınshılıqlarımız yamasa házirgi karantin dáwirinde barlıǵına ko'nip jasap atırǵanımız Teńiz kórgen azaplar aldında hesh nárse emes. Kino maǵan ele de kúsh berdi. Men kórgen Moynaq, men jasaǵan Qaraqalpaq xalqında  umittiń  payda bolǵanı ushın da film kewilge jetip bardı. Film ishinde tragediya menen birge azǵantay bolsa da, komediyaning bar ekenligi tamashagóydi  zerigiwden saqlap qaldı. “Teńiz” kórkem filminiń quwanıshlı juwmaq tapqanı bolsa mende unamlı tásirler qaldırdı — Jeńisbek Piyazov, Ózbekstanda xızmet kórsetken artist”
Filmde búgingi kúnde Qaraqalpaqstan daǵı ámeldegi sharayat, onıń basıp ótip atırǵan jolı, ásirese, Moynaqtıń ótken zamanı, házirgi kúndegi jaǵdayına parallel túrde insan táǵdiri menen alıp shıǵıwǵa háreket etilgen. Bas qaharman Teńiz mısalında Moynaqtı túsiniwimiz múmkin. Turmıs heshqashan toqtap qalmaydı, insannıń shıdamlılıǵı kúshli bolsa, hámmesiniń ústinen shıǵadı. Insaniyattıń dúnyaǵa keliwinen tiykarǵı maqset de sol. Film tabıslı shıqqan. Jaysha waqıt ótkeretuǵın emes, qanday da bir órnek alsa bolatuǵın film jaratılǵan — Elshi Kusherbaev, Oliy Májlis  Nızamshılıq palatası deputatı”
Naǵıs
Naǵıs – arabsha súwretlew, gúl degen mánisti bildirip, elementleri belgili bir tártipte tákirarlanatuǵın ósimlik tárizli, geometriyalıq formalar, haywan, qus hám basqalardıń sxemalıq súwretleniwinen quralǵan bezew.
Teńiz (film)
Pikirler
Kùshli shıdamlılıqqa iye hayal taĝdiri haqqında gùrriń etilgen bul filmde mayıp bolıp qalsa da ,turmısta jasawshı kùsh taba alĝan Teńiz obrazı sáwlelendiriledi- @boredpandablog
Dóretiwshilik jámááti
Shuhrat Rizaev
Rollerde
Film premyerası
31-avgust
1-sentyabr
Azat Seytimbetov
Biografiyası:
Músinshi Azat Seytimbetov 1963- jılı Nókis qalasında tuwılǵan. Ol jaslayınan kórkem-ónerge ıqlas qoyǵan. Nókis qalasındaǵı muzıka mektebiniń súwretlew bóliminde tálim alıp, súӯret salıwdıń sırların úyrene basladı. Birinshi ustazı Jeńis Lepesov boldı. Onıń súwretlew ónerindegi tuńǵısh miynetleri, ideyası hám tereń mazmunı basqasha kózge taslana basladı. Ustazı Jeńis Lepesov óz shákirtiniń kishkene bolıwına qaramastan ayrıqsha talant ekenligin sezedi. Sonlıqtan keleshekte belgili músinshi bolıp jetilisiwi ushın bilimi hám tájiriybelerin jalıqpastan úyretip baradı. Kóp uzamay onıń shıǵarmaları kórgizbelerde jarıq kóre baslaydı. Onıń dáslepki jumısları «Ana hám bala» súwreti Yaponiya mámleketindegi  kórgizbelerde qatnasıp kózge tústi. Azat Seytimbetov músinshi xudojnik onıń «Aral qosıǵı», «Qumar analıq», «Aralım ármanım meniń», «Birinshi perzent» sıyaqlı músinlik jumısları bar. Onıń dóretken shıǵarmalarımNókis, Tashkent, Moskva, Tokio hám basqada qalalarda kórgizbelerge qatnasıp úlken tásir qaldırdı. Azat Seytimbetov tastan hám aǵashtan kóplep músinler dóretken. Ol 1993-jıldan baslap Qaraqalpaqstan dóretiwshiler aӯqamınıń aǵzası bolǵan.
Kartalar
KARTALAR. Jer júzin hám onıń ayırım bólimlerin kartadan paydalanıp úyreniw qolaylı boladı. Globusta Jer júzi shardıń betinde súwretlense, kartada jerler jalpaq kóriniste súwretlenedi.Karta – Jer júzi yamasa ayırım bólimleriniń kishireytirilgen tegis túrdegi kórinisi.Globus betin ekige bólip, sheńber formasındaǵı eki yarımshar kartası dúziledi. Jer sharı betiniń ekige bólingen sheńberbformasındaǵı kórinisi yarımsharlar kartası dep ataladı.Olardan biri – batıs yarımshar kartası,ekinshisi – shıǵıs yarımshar kartası dep ataladı. Bul haqqında joqarı klaslarda bilip alasız.Kartalarda okean, teńiz ,kól sıyaqlı suw saqlaǵıshlar kók reńde súwretlenedi. Dáryalar kók reńindegi iyrek sızıqlar menen kórsetilgen boladı.Qurǵaqlıqlar, yaǵnıy materikler hám arallar biyikligine qarap jasıl, sarı, qońır reńde súwretlenedi.Kartalarda Jer júzi yamasa onıń bólimi neshe ese kishireytirilgeni arnawlı shártli belgi arqalı kórsetiledi. Bunday shártli belgi masshtab dep ataladı. Masshtab hár túrli túrde beriledi.
Insan
Insan - álemdegi basqa biologiyalıq tiri organizmlerden ajralıp turatuǵın áhmiyetli qásiyetlerge, yaǵnıy aqıl, mánawiyat, mádeniyat, ádep-ikramlılıq, oy-pikir, til hám basqa da qásiyetlerge iye bolǵan sociallıq janzat.Insannıń ózine tán bolǵan paziyletleri, bul — onıń ádep ikramlılıǵı, tálim-tárbiyası, eline bolǵan muhabbatı, onıń tınıshlıǵı hám keleshegi jolındaǵı jeke juwapkerligi esaplanadı.
Imidj
Imidj (ing. Imidj – túr, kórinis) – bul belgili shaxs, shólkem yaki basqa sociallıq obyektke qaratıla adamlar sanasında qáliplesken kórinis esaplanadı. Ol úyrenilip atırǵan obyekt haqqında sezimli túrde bezelgen xabar dıń úlken kólemin saqlaydı hám belgili sociallıq is-háreketke túrtki beredi.
Imidj óz iyesi haqqında xabar beredi, tez ózgeredi, adam lar sanasına, sezimlerine, iskerligine hám de is-háreketlerine tásir etedi.
Kosmonavtika
Kosmonovtika – yunansha, Jer atmosferasınan sırtta kosmoslıq apparatlar járdeminde kosmostı tekseriw menen shuǵıllanatuǵın ilim hám ámeliy taraw.Kosmonovtika 20-ásirdiń baslarınan rawajlana basladı. 1957-jılı 4-oktyabr kúni Jerdiń biirinshi tabiyǵıy joldası ushırıldı. 1961-jılı 12-aprel kúni bolsa aspanǵa birinshi insan ushtı. Rus kosmonavtı Y.A. Gagarin«Vostok-1» hawa kemesinde Jerdiń átirapın 108 minut dawamında aylanıp ushqan.1969-jılı amerikalıq N.Armstrong hám E.Oldrin «Apollo-11» hawa kemesinde Ayǵa qonǵan.Ótken dáwir ishinde bir qansha mámleketler tárepinen júzlegen hawa kemeleri ushırılıp, Quyash sistemasındaǵı planetalar hám olardıń joldasları úyrenildi. Sonday-aq, Quyash sistemasınan sırtta, júdá alıstaǵı aspan deneleri de úyrenilip, kóplegen ashılıwlar ámelge asırılmaqta. Házirde Jerdiń tábiyǵıy joldasları arqalı tawlarda hám shóllerde júr berip atqan hár túrli tábiyǵıy processler úyrenilmekte. Sondaq-aq, olardıń járdeminde ilimpazlar klimat, okean hám teńizlerde júz berip atırǵan ózgerislerdi tez kúnde anıqlap úyrenbekte.
Mártlik medalı
Jasorat ("Mártlik") medalı — Ózbekstan Respublikasınıń orden hám medallarınan biri.
Nızamı
1. „Mártlik“ medalı menen Ózbekstan Respublikası áskeriy xizmetkerleri, Mámleket qawipsizlik xızmeti, Milliy gvardiyasınıń hám ishki isler shólkeminiń xızmetkerleri, Respublikanıń milliy qawipsizligin támiyinlew, jámiyetlik rejimin saqlaw hám ayıpkerlikke qarsı gúreste, áskeriy minnetti yamasa xızmet minnetin ótew waqtında kórsetken mártlik hám batırlıqları ushın sıylıqlanadı. „Mártlik“ medalı menen Ózbekstan Respublikası puqaraları yamasa Ózbekstan Respublikası puqarası bolmaǵan shaxslar tábiyiy apat, órt hám basqa da ayrıqsha jaǵdaylar waqtında jámiyetlik rejimdi saqlawda, insanlar ómirin, mámleket hám jámiyetlik múlkin saqlap qalıwda kórsetken mártlikleri ushın sıylıqlanıwı múmkin.
2. „Mártlik“ medalı menen Ózbekstan Respublikası prezidenti sıylıqlaydı. Medal menen sıylıqlaw tuwrısındaǵı Párman baspasózde hám basqa ǵalaba-xabar qurallarında daǵaza etiledi.
3. „Mártlik“ medalı menen sıylıqlaw Ózbekstan Respublikası Qorǵanıw ministrligi, Ózbekstan Respublikası Mámleket qawipsizlik xızmeti, Ózbekstan Respublikası Prezidenti mámleket qawipsizlik xızmeti, Ózbekstan Respublikası Milliy gvardiyasi, Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵi Kengesiniń Baslıǵı, wálayatlar hám Tashkent qala hákimleriniń usınısnamasına qaray ámelge asırıladı.
Luvr muzeyi
Luvr (Louvre) — jáhándegı eń iri muzeylerden biri. Parijdegi ataqlı arxitekturalıq estelik — burınǵı korollıq rezidenciyası binasında jaylasqan. 1791-jılda Revolyuciyalıq Konvent dekreti menen milliy kórkem-muzey retinde tiykar salınǵan hám 1793-jıl 8-noyabrden kópshilik ushın ashılǵan. Luvr fondın burınǵı korollıq kompleksi, sonıń menen birge, monastir, shirkew hám aqsúyek shańaraqlardıń mal-múlkin tartıp alıģnan jıynaqları quradı. Napoleon júrislerinde qolǵa kiritilgen, túrli mámleketlerden satıp alınǵan, kóplegen sawģa etilgen kórkem-óner dóretpeleri menen bayip bardı. Muzey 6 bólimnen ibarat: suwretleytuǵın hám ámeliy kórkem-óner, musinshilik (orta ásirler, Oyanıw dáwiri, keyingi dáwir), Grek hám Rim estelikleri, Ayyemgi Shıǵıs estelikleri, Ayyemgi Egipet estelikleri. Bular arasında Shıǵıs estelikleri dúnya boyınsha zárúrli áhmiyetke iye; fransuz kórkem-óneri (ásirese, kartinalar galereyası ) júdá jetilisken. Luvrda jáhánge ataqlı (Mikelanjelo, Leonardo da vinchi, Rafael, Titsian, Rembrandt, Rubens hám basqalar ) kemde-kem ushraytuǵın kórkem-óner dóretpeleri toplanǵan. Muzey ekspozitsiyasi xronologik tártipte hám milliy mektepler formasında, sawģa etilgen iri jeke toplamlar bólek jaylastırılǵan. Lurv muzeyi Parijdıń tariyxıy bólegindegi tiykarǵı arxitekturalıq estelik bolıp, 13-ásir bası — 14-ásirlerde eski saray ornına qurılǵan. 1546—74 jıllarda arxitektor P. Lesko renessans usılında saray qurǵan, músinshilik bezewlerin J. Gujon islegen. Bınanı keńeytiw hám qayta qurıw (J. Lemersye, 1624-jıldan; L. Levo, 1661—64; K. Perro, 1667—74; L. viskonti hám E. Lefyuel, " Jańa L. ", keyinirek Kartinalar galereyası ) 20 -ásirdiń aqırlarınasha dawam etdi.
Mártlik medalı
Nızamı
4. „Mártlik“ medalın jáne bul sıylıqqa tiyisli hújjetti saltanatli rıwishte Ózbekstan Respublikası Prezidenti yamasa onıń atınan Ózbekstan Respublikası Joqarı Mıjlis Nızamshılıq palatası Spikeri, Ózbekstan Respublikası Joqarı Mıjlisi Senatı Baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Bas ministri, Ózbekstan Respublikası Qorǵaw ministri, Ózbekstan Respublikası Mámleket qawipsizlik xızmeti baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Prezidenti mámleket qawipsizlik xızmeti baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Milliy gvardiyasi komandiri, Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministri, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵi Keńesiniń Baslıǵı, wálayatlar hám Tashkent qala hákimleri, sonıń menen birge, Ózbekstan Respublikası Prezidenti tapsırmasına muwapıq basqa shaxslar tapsıradı.
5. „Mártlik“ medalı menen sıylıqlanǵan shaxslar eń kem is haqınıń on barabarı muǵdarında bir mártelik tolıq tólenetuǵın pul sıylıǵın aladı. „Mártlik“ medalı menen sıylıqlanǵan shaxslar nızam hújjetlerinde belgilep qoyılatuǵın jeńilliklerden paydalanadı.
6. „Mártlik“ medalı kókirektiń shep tárepine taǵıladı.
7. „Mártlik“ medalı menen óliminen keyin sıylıqlanǵan táǵdirde, medal sıylıqlaw haqqındaǵı tiyisli hújjet hám bir mártelik tolıq tólenetuǵın pul sıylıǵı sıylıqlanǵannıń shańaraǵına tapsırıladı.
Minezlemesi
„Mártlik“ medalı daslep 0,5 mikron qalıńlıqta nikel, keyin bolsa 0,25 mikron qalıńlıqta altın oralǵan mıs eritpesinen tayarlanadı hám diametri 34 millimetrli sheńber formasında boladı. Medaldıń hawa reń emal menen oralǵan aldınǵı tárepinde quyash hám taralıp turǵan nurlar fonında dańq, húrmet hám mártlik belgisin ańlatiwshı qalqan hám semser tutqan atlı jawınger súwretlengen. Medaldıń tómengi bóliminde qızıl emal fonında qabariq háriplerde JASORAT degen jazıw berilgen. Háriplerdiń bálentligi 2 millimetr. Medaldıń shetleri eki tárepinen de qabariq sheńber menen aldınǵı tárepinen qosımsha qalıńlıǵı 0,8 millimetr qızıl jol menen oralǵan. Medaldıń arqa tárepinde Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik gerbi súwretlengen. Tómende medaldıń nomeri 1 millimetr shamadaǵı oyıq shrift menen jazılǵan. Medaldıń qalıńlıǵı 3 millimetr. Medal úsh reńli jolaq shayı shúberek (lenta) sırılǵan bes qırlı qadaǵısh (kolodka) qa sheńber hám qıstırıp qoyatuǵın járdeminde jalǵanadı. Tawardıń eni 24 millimetr. Tawardıń ortasınan eni 4 millimetrli jasıl reń jol ótken. Onıń eki janınan eni 1 millimetrli aq jol orın alǵan. Aq jollardıń qasınan eni 2 millimetrli jasıl reń jollar hám eni 5 millimetrli qızıl jollar ótedi. Tawardıń shetlerinen eni 2 millimetrli jasıl reń jollar ótken. Túyrewishtiń boyı 48 millimetr, eni bolsa 45 millimetr. Medal ilgeshek penen taǵıladı.
Qıtay
Qıtay ― (中华人民共和国) (is juzinde Qıtay Xalıq Respublikası yamasa, qısqartılması QXR -Shıǵıs Aziyada jaylasqan jer aymaǵı, ekonomikası, xalıq sanı boyınsha jetekshi orında turıwshı mamleketlerdiń birim. Jer aymaǵınıń úlkenligi boyınsha dúnyada úshinshi: orında (9 598 962 km.kv- 2020) .Xalıq sanı boyınsha birinshi orında (1,415 milliard)
Qıtay Xalıq Respublikası, mámleket konstitutsiyasına tiykar,- sociallıq mámleket esaplanadı.Qıtay hukimiran mámleketler qatarında bolıp, potenciallıq hám ekonomikalıq hukimranlıqqa iye.BMSH nıń Qáwipsizlik Keńesi aǵzası.
Onnan bólek Qıtay kosmoslıq húkimranlıqqa da iye. Qıtay yaderli qural iyesi hám júda úlken armiyası bar bolǵan mámleket
Qıtay ekonomikası nominal IASH boyınsha ekinshi orında turadı, hám IASH(QQP) boyınsha birinshi orında.QXR islep shıǵarıw tarawında jetekshi orınlardı iyeleydi.
Qıtay Xalıq Respublikası BMSH, Aziya-Tınısh okeanı Ekonomikalıq Shólkemi(ATES),G20,XSSH,SHBSH,BRICS kibi shólkemler aǵzası.
1949-jılı ǵárezsizlik alǵanlı beri Qıtay Kommunistlik Partiyası(QKP) basqarıp keledi. Mámleket basshısı Si Szinpin(2013-jıldan beri). alt=|nobaý|160x160 nükte alt=Gerbi|eşqandaý|nobaý|160x160 nükte|Gerbi
Bantular
Bantular yaki bantu xalıqları ("a-ba-ntu" - adamlar, xalıq sózinen) — Afrikanıń Saxaradan qubladaǵı derlik barlıq aymaqlarında jasawshı, salt-dástúrleri hám tilleri (bantu toparına tiyisli) arqalı óz-ara baylanısqan tórt júzden artıq etnik toparlardıń ulıwma ataması. Házirde 200 millionǵa jaqın bantu xalıqları tiykarınan awıl xojalıǵı menen shuǵıllanadı. Bantulardıń eń iri wákillerine tómendegi xalıqlar kiredi: shona(lar) - 14 million adam, ruanda(lar) - 13 million adam, zulus(lar) - 10,5 million adam, kongo(lar) - 10 million adam, makua(lar) - 8,55 million adam, xosa(lar) - 7,9 million adam, rundi(ler) - 7 million adam, chokve - 1,95 million adam.
Qıtay
Etimologiyası
Qaraqalpaq tilinde "Qıtay" sózi ayyemgi túrkiy tillerden kirip kelgen Bul sóz qıtay tilindegi "qytan" sózinen kelip shıǵıp kóshpeli mongollar ruwınan bolǵan Kidanlardı ataǵan.
Tariyxı
Tiykarǵı maqala:Qıtay táriyxı
XV-XIX asirler
Birinshi opium urısı. Ullı Britaniya sawdagerleri Hindstannan nızamsız túrde Qıtayǵa opium (qara dári) kirgize basladı. Jergilikli Qıtay hákimshiligi opium tiyelgen kárwanlardı konfiskaciyalaǵanına juwap retinde Britaniya húkimeti opiumdi hám inglis tovarların alıp kiriwdi nızamlastırıw ushın 1840-jılı Qıtayǵa qarsı urıs basladı. Urıs tariyxqa «Birinshi opium urısı» atı menen kirgen. Bul urıs 1842-jılǵa shekem dawam etti. Urısta Qıtaydıń ekonomikalıq hám áskeriy texnika jaǵınan artta qalıwı sebepli jeńiliske ushıradı. Urıs aqırında Ullı Britaniya Gonkong atawın basıp aldı hám Qıtaydı sırt el sawdagerleri ushın birneshe portlardı ashıp qoyıw haqqındaǵı shárt-namaǵa qol qoyıwǵa májbúr etti. Biraq, Qıtay opium alıp kiriliwiniń nızamlı ekenligin tán almadı.
Ekinshi opium urısı. 1856 — 1860-jılları ekinshi opium urısı júz berdi. Bul saparı Qıtay Ullı Britaniya hám Franciyanıń birlesken armiyasınıń kúshli soqqısına ushıradı. Olar Pekin bosaǵalarında júdá bay ǵáziynelerge iye bolǵan imperatordıń jazǵı sarayın taladı hám wayran etti. Kolonizatorlar Qıtaydı jańa, teń bolmaǵan shártnamalar dúziwge májbúrledi. Shet elliklerge jáne basqa portlar arqalı da sawda etiwge ruqsat etildi hám jańa jeńillikler berildi. Sol waqıtta inglis hám francuz puqaraları Qıtay aymaǵında Qıtay nızamlarına hám sudına boysınıwdan azat etildi. Eger olar jınayat islegen jaǵdayda, olardı mámlekettiń tiyisli elshisi sol mámlekettiń nızamlarına tiykarlanıp sudlaytuǵın edi. Òeńiz sawdasında ústemlikke erisken Ullı Britaniya Qıtayda hámmeden kóbirek jeńilliklerge iye boldı. Teńiz jaǵasındaǵı úlken qalalarda payda bolǵan arnawlı kvartallarda tek shet elliler jasaytuǵın edi, ol jerge Qıtay hákimshiligi xızmetkerleri kire almaytuǵın edi. Diyqanlar kóterilisi hám Taypinler mámleketi (1850–1864). Húkimettiń baǵınıwshılıq siyasatı aqıbetinde Qitaydıń Evropa mámleketleri yarım koloniyasına aylanıp barıwı hám de feodallıq zulımınıń kúsheyiwi xalıq massasınıń keskin narazılıǵına sebep boldı. Aqıbetinde, diyqanlar kóterilis shıǵarıwǵa májbúr boldı. Bul kóterilis 1850-jılı mámleket qublasında baslandı. Chin dinastiyası hám feodallarǵa qarsı gúres kolonizatorlarǵa qarsı gúres penen qosılıp ketti. Kóterilisshilerge diyqannıń balası, mektep muǵallimi Xun Syucyuan basshılıq etti. Kóterisshiler Yanczi wálayatında «Kóktegi molshılıq mámleketi» («Taypin tyango») qurdı. Oniń orayı Nankin qalası boldı. Xun Syucyuan pikirinshe, bunday mámleketlerde diyqanlar jámiyet bolıp jasawı, jámiyette «heshbir zatqa teńsizlik bolmaw ushın, hámmeniń toq hám kiyimi pútin bolıwı ushın jerine iye bolıp oǵan birgelikte islew beriw, awqattı birgelikte jew, kiyim-kenshekti teńdey bólistiriw, puldı birgelikte jumsawı lazım» edi. Xalıqtıń turmısı áskeriy tártip tiykarında qurıldı. Hárbir shańaraqtıń bir áskerden armiyaǵa jetkerip beriwi belgilenip qoyıldı. Áskeriy bólim baslıǵı sol waqıtta bólim jaylasqan aymaqta mámleket hákimiyatın ámelge asırdı. Barlıq er adamlar bir miynet lagerine, hayal-qızlar hám balalar basqa jerge jaylastırıldı. 1757-jılı Qıtay imperatorı bándirgilerin sırtqı sawda ushın jabıq dep daǵazaladı.