Qumar_ana
Mine, usı jerde Qumar uzaqtı kóretuǵın, aqıllı hayal retinde tariyx saxnasına shıǵadı. Qumar Mırjıqtıń tórt jasar balası Ernazarǵa dónip turǵan qáwipti túsindiredi. Túni menen balasın arqalap, tórkinine, Esengeldi máhremniń úyine qashıp keledi. Qumar atasınıń Ernazardı aman saqlawda úlken tirenish bola alatuǵının jaqsı túsinedi. 1827-jılı Aydos baslaǵan xalıq kóterilisi dáwirinde Ernazar jigirma bir jasar jigit edi. Bul kóteriliske Ernazar aralaspaydı. Jigirma segiz jıldan keyin Ernazar alakóz baslaǵan xalıq-azatlıq kóterilisi shıǵadı. Bul dáwirde Qumar ana jetpis jasqa shamalasqan edi. Qumar ana bul dáwirdegi qaraqalpaqlardaǵı hám Xiywa xanlıǵındaǵı jámiyetlik-siyasiy waqıyalardı baqlap bardı. Qumar ana Ernazar alakóz óltirilgen waqıtta tariyx saxnasına ekinshi mártebe ǵaybar, márt, ashıwlı jolbarıstay arqıraǵan ana retinde shıǵadı. Jalǵız jigerbentiniń óliminiń ústinde otırǵan waqtında ol hayallarǵa tán kóz jasın sel etip emes, al batırlarǵa tán ǵaybar ana retinde kórinedi. Bul ret óz balasınıń azasında otırǵan jaralı ananıń adam hayran qalǵanday mártligin kóremiz. Sátsiz kóterilistiń barlıq awırmanlıǵın usı jetpiske shıqqan ana kóteredi. Kóterilis 1855-jılı baslanıp, 1856-jılı 1-iyunde satqın biylerdiń sebebinen jeńiledi. Hiyle menen satqınlar tárepinen Xiywa xanınıń áskerlerine kóterilisshilerdi baǵındırtadı, yaǵnıy Ernazar alakóz sawash maydanında emes, abaysızda óz aǵayni Shońqı tárepinen atıladı. Ernazarǵa oq tiygeni menen eki kúnge shekem Xiywa áskerleri oǵan jaqınlay almaydı. Ernazar ıńırsıp jatırǵan eken. Anası barıp:--"balam, nege ıńırsıy bereseń, dushpanǵa sırıńdı aldırma, ólerińde de márt bolıp ól. Sen pútkil xalıqtı kóterdiń. Seniń ármanıń joq, balam",--deydi. Anasınıń sózi qıylanıp atırǵan Ernazarǵa dárman beripti. Bunnan soń, ol qıylanbay jan tapsırıptı,-deydi. Xiywa xanınıń jasawılları Ernazardıń gellesin alıp Xiywaǵa keledi. Xalıq awzındaǵı ápsanalarǵa qaraǵanda, Ernazardıń ólimi xalıqtı narazı etken. Qumar ana xalıqtıń aldına shıǵıp:--"qan tókpeń, meniń balamnıń tógilgen qanı sońǵısı bolsın, balası ólip, mendey ekinshi ana jılamasın",--degen. Xalıqtıń Qumar anaǵa keliwin kórgen Xiywa xanı aqırı Qumardı, Ernazardıń hayalın "aq úyli" etip, Xiywaǵa alıp ketedi. Xiywa xanınıń qabıllawına Qumardı kelini menen aldıradı. Xan Qumardıń aldına zer tabaqqa salınǵan beti jabıwlı "sawǵanı" ákelip qoyadı. Qumar bárin túsinedi. Tabaqtıń betin ashıp qaraydı. Ernazardıń gellesin kórip, kelini shıdamay dawısın shıǵarǵanda Qumar kelininiń jambasın burap aladı. Ózi balasınıń basına qarap turıp:--"shıraǵım, ólgenińde de qádirli ekenseń, deneńnen basıń alınsa da, basıń xannıń as ishetuǵın tabaǵında, xan sarayında xannıń hayalları menen bázim qurıp jata ber, bergen aq sútime ırzaman",--deydi. Sonda xan:--" gáp Ernazardıń anasında eken ǵry",--dep hayran qaladı. Qumar ananıń bul isine tariyx, adamzat, insan hayran. Qumar ana Xiywada úsh jılǵa shamalas otıradı. Batıq degen biy Xiywa xanınan ótinish etip sorap, Qumardı kelini menen eline qaytaradı. Elge kelgennen soń kóp uzamay qaytıs boladı. Qumar ana — óziniń mártligi menen tillerde ápsana bolǵan, qaraqalpaq xalqınıń áziyz hayallarınıń biri.Qumar ananıń jarqın esteligin áwladları umıtpaydı.