cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nókis
Nókis – Qaraqalpaqstan Respublikasınıń paytaxtı. Nókis – Qaraqalpaqstan Respublikasınıń orayında jaylasqan bolıp, Ámiwdárya oń jaǵasında jaylasqan. Ol teńiz betinen 76 metr biyiklikte jaylasqan. Qalanıń batıs hám shıǵıs tárepleri Qızılqum shóli menen qorshalǵan. Arqa bólegi Ámúwdáryanıń deltasına tiyip turadı.Qızketken kanalı pútkil qaladan ótip turadı. Klimatı kontinentallı. 1930-jılı 12-noyabr kúni húkimet tárepinen paytaxttı To’rtku’lden Nókiske almastırıw haqqında másele qabıllandı. 1939-jılı Nókis qalası paytaxt boldı. Qala Ózbekstan Respublikasınıń arqasında, Aral teńizine jaqın, úsh — Qaraqum, Qızılqum hám taslı shól — Uʻstirt platosı, haʻm de keyingi jılları qosılǵan tórtinshisi — Aralqqum shólleri qorshawında jaylasqan.
Kúlkili sózler
1959-jılı Ózbekstan İlimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialının' N.Da'wqaraev atındag'ı tariyx til ha'm a'debiyat institutının' qaraqalpaq folklorı sektorının' xızmetkerleri folklorımızdın' basqa janrları menen qosa usı janırdı dı jıynawg'a kiristi.
Nókis
=Tariyxı = Birinshi bolıp Nókis maydanlarında biziń eramızǵa shekemgi 3-4 ásirlerde adamlar jasay baslaǵan. Shursha qalasın tariyxı, Nókis maydanlarında adamlar 2000 jıldan aslam ómir súrgenligin aytadı. Arxeologiyalıq qazılıwlar, Shursha qalası biziń eramızǵa shekemgi 4-ásirde áyyemgi Xorezm mámleketiniń tiykarǵı bólegi bolıp esaplanǵanın kórtedi. Nókis — qala atı. Nókis Qaraqalpaq násiliniń ulıwma atı bolıp esaplanadı. Tariyxıy ádebiyatlarda bul at salıstırmalı kemnen-kem esletiledi. Jergilikli adamlardıń maǵlıwmatları boyınsha „Nókis‟ ataması „toǵız adam‟ degen mánini bildiriwshi, persidlik at „Nukus‟ atamasına tiykarlanǵan eken. Bul at ta tarixıy bir ápsanaǵa tiykarlanǵan.
Saudiya Arabstanı
Saudiya Arabıstanı Patshalıg'ı (المملكة العربية السعودية) — Arabıstan yarım atawında en' İri mámleket. Xalqı sanı : 26,265,68 (2012) milliyon. Paytaxtı : Er-riyad qalası. Ol arqada İordaniya, shıg'ısta İrak, Qatar, Kuveyt ha'm Birlesken Arab A'mirlikleri, qublada Oman ha'm Yemen menen shegaralas. arqa-shıg'ısta Parsı qoltıg'ı, batısda bolsa Qızıl tenizi jaylasqan. İri qalaları : Jidda Mekke Madina Damam.
Nókis
Ekonomika
Házirgi waqıtta islep shıǵarıwdıń tiykarǵı bólegi paytaxtta jaylasqan. Olar zamanagóy úskeneler menen támiynelengen, islep shıǵarılıp atırǵan ónimler jergilikli xalıq tárepinen talaplar qanıqtırıp atır, taǵı da eksport qılınıp atırǵan tovarlar ólshemi de artıp atır. Házirgi waqıtta bárshe talaplarǵa juwap beriwshi transportlıq sistema da iske túsirilgen. Temir jol baylanıs sisteması qayta ońlanıp, Ushqudıq stantsiyası qosılgʻanna keyin, Tashkent penen Nókis qalaları arasındaǵı aralıq táwiraq qısqardı. Bunnan basqa da Nókis qalasınan zamanagóy samalyotlarda kóplegen jónelisler qaray ushıw imkaniyatına iye.
Belgili jerler
Savitskiy atındaǵı mámleketlik muzey, Berdaq muzeyi, „Tashkent‟ mimanxanası, bul Xalıqlar doslıǵı monumenti, Berdaq, Uluǵbek, Ájiniyaz estelikleri. Qala átiraplarında Shılpıq — zoroastriyzlıq Daxma, áyyemgi Mizdakxan esteligi.Mega Nukus.
Bilimlendiriw
ÓzR Pánler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi, 345 pán kandidatları, 30 pán doktorları. 4 joqarı oqıw orınları: Qaraqalpaqstan mámleketlik universiteti, Nókis mámleketlik pedogogikalıq institutı, Tashkent pediyatriya institutı Nókis filiali, Tashkent mádeniyat institutı Nókis filialı, 16 arnawlı bilimlendiriw orınlar. 80 akademiyalıq litseyler hám kásip-óner kolledjleri. 43 orta arnawlı mektepler. 45 oqıwǵa shekemgi orınlar.
Mádeniyat hám kórkem-óner
Berdaq atındaǵı muzikaliq-drama teatrı, Jas tamashagóyler teatrı, Gosfilarmonıya, quwırshaq teatrı, 5 xalıq ansamblleri, respublikalıq radio hám televideniye, Qaraqalpaqfilm. Jazıwshılar awqamı, Suwretshilerler, jurnalistler, kompozitorlar hám arxitektorlar. Savitskiy atindagi kórkem-óner muzeyi.
Den-sawlıqtı saqlaw
5 zamanagóy úskeneler menen támiynlengen sawalandırıw máskenleri, 8 qalalıq poliklinikalar. Bul baǵdar boyınsha 551 shıpakerler, 1660 orta meditsina xizmetkerleri jumıs islep atır.
Dene tárbiya hám sport
Shama menen 230 sport zallar hám sport maydanları, sonıń menen birge qalalıq stadion, qalalıq sport zal, 2 tennis kortları, awır atletika zalları, gúres zalları, ippodrom, júziw basseynleri, grebli mektebi hám t.b.
Transport
Aeroport qálegen túrdegi samalyotlardı qabıllaw imkániyatına iye; temir jol vokzal; eki avtovokzal. Qalalıq jámiyetlik transport: mikroavtobuslar hám marshrutlı taksiler.
Baylanıs
Zamanagóy 7 — numeratsiyalı hám optikalıq baylanıs menen isleytugʻın ATS(latın, avtomatikalıq telefon stantsiyası), Internet provayderleri.
Gúrish
Salıdan alınatuǵın azıq awqat túri. Salını aqlaw jolı menen alınadi. Tiykarınan Aziyada kóp qollanıladı. Qaraqalpaqlarda gúrishten jarma sút góje, palaw, sháwle siyaqlı taǵamlar tayarlanadı.
Bostan
Bostan — Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı qala (1983 j.dan). Ellikqala rayonı Ortalıǵı. Xalqi sanı 26,6 mıń (2012), Qaraqalpaq, Ózbek, sonınday Rus, Tatar, Túrkmen, Tájik hám b. millet wákilleri hám jasaydı. Jaqın t.y. stansiyası Úrgenshge shekemgi aralıq 60 km. Bostanan Nókisge deyingi Aralıq 140 km. Qala qasında Ózbekistan FA Botanika instituti hám botanika baǵınıń filiali (70 ga) jaratıldı. B.da 1998—99 jıllarda mádeniyat hám baq (mayd. 50 ga) jaratıldı. Klimatı: Keskin Kontinental.
Ullı jipek jolı
I-II a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha sawda isleri joqarı da'rejege jetti. Qıtay menen sawdada tiykarg'ı da'ldalshılar Orta Aziya sawdagerleri boldı.
III-VI a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha buddizm monaxları Qıtaydan-Hindstang'a barg'an.
VIII-X a'sirlerde Ullı Jipek jolının' a'hmiyeti ja'ne de ku'sheygen. Qıtay menen Vizantiya ha'm Arablar menen baylanıslar ornatılg'an.
Ullı Jipek jolında tiykarg'ı tovar jipek bolg'an. Xan da'wirinde jipek gezlemelerinin' eni 0,5 metr uzınlıg'ı 9 metr bolg'an. Bunnan basqa Qıtaydan farfor, keramikalıq ıdıslar, altın, temir, gu'rish ha'm basqada zatlar sırtqa shıg'arılg'an. Vietnam qımbat bahalı taslar, bezeniw zatları ha'm basqa zatlardı jetkerip bergen.
Hindstan altın, gu'mis, temir, gilemler ha'm basqa da qımbat bahalı zatlar menen sawda islegen. Persiya ha'm aldın'g'ı Aziya elleri qural-jaraq, gilemler ha'r qıylı ıdıslar, qımbat bahalı taslar menen sawda islerin alıp barg'an.
Orta Aziyadan gezlemeler, gilemler, atlar, miyweler, vino, Samarkand qag'azı eksport islengen. A'sirese Qıtayda Orta Aziya atları ju'da' qımbat bahalang'an. Ullı jipek jolı boyınsha sawda islerinde sheklerden paydalang'an. Jol boyınsha 25-20 km. qashıqlıqta ka'rwan sarayları jaylasqan. Bul jerde sawdagerler ha'm xızmetkerler ushın barlıq qolaylıqlar jaratılg'an.
Jipekten basqa batıs jerlerde qural-jaraqlarg'a talap joqarı boldı. Tyan-Shan ha'm Pamir tawları arqalı jollardı qadag'alaw qıtaylılardın' qolında boldı.
Ullı jipek jolı boyınsha baylanıslar I-II a'sirlerde joqarı da'rejege jetti. Parfiya Qıtay jipeklerin satıp ala basladı. Parfiyalılardan jipek jolı haqqında rimliler xabardar boldı. Tariyxshı Flor jazıp qaldırıwı boyınsha rimliler ko'rgen birinshi jipek Parfiyalılardın' altınnan toqılg'an bayrag'ı boldı.
Evropag'a jipek jetkerip bergen Parfiyalılar boldı. Jipek sawdası olarg'a ju'da ko'p payda keltirdi.
III-VI a'sirlerde jipek jolı boyınsha budda monaxları Qıtaydan İndiyag'a barg'an ha'm keyinge qaytqan. Ullı jipek jolının' xalıqaralıq a'hmiyetinin' o'siwi VII-X a'sirler menen baylanıslı. Usı waqıtları Qıtaydın' Vizantiya ha'm arablar menen baylanısı ornatıladı. Orta Aziya xalıqlarının' onı qorshag'an u'lkeler menen sawda baylanısları b.e.sh. III-II mın' jıllıqqa barıp taqaladı.
Sawda baylanıslarının' payda bolıwına Orta Aziya, Badaxshan ha'm Xotan jerlerinde lazurit, nefrit ha'm basqa da qımbat bahalı taslardın' qayta isleniwi qolaylı mu'mkinshilikler jaratıp berdi.
Hindstan ha'm Qıtaydan jipek gezlemeleri menen birge, paxta gezlemeleri Ullı jipek jolı boyınsha sırtqa shıg'arılg'an. Sogdıdan Qıtayg'a gilemler alıp kelingen.
Ullı jipek jolı boyınsha tek tovarlar g'ana emes, al azıq-awqat o'nimleri alıp shıg'ılg'an. Hindstannan tek paxta gezlemeleri emes, sonın' menen birge paxta tuxımları da sırtqa shıg'arılg'an. Usıg'an baylanıslı Buxara, Samarqandtan baslap Tashkent, Fergana alabına shekem paxta egilgen. Bunda paxta tuxımları Hindstan, İrannan alıp kelingenligi belgili. Jipek jolının' barlıq boyı boyınsha paxta egilgenligi anıq.
Sonın' menen birge Ullı jipek jolı boyınsha Yaponiya ha'm Qıtayda ju'da' ken' tarqalg'an o'nim gu'rish penen sawda isleri alıp barılg'an. Gu'rish Samarqand, Buxara, sonday aq Hindstang'a shekemgi ellerge alıp barılg'an.
Jipek jolının' o'mir su'riwi ha'r qıylı ellerdin' sawdagerleri arasında g'ana emes, al ha'r bir eldin' sawda turmısına o'zgerisler kirgizdi. Jipek jolı boyınsha elatlı punktler, u'lken qalalar payda boldı ha'm olar ka'rwan jolg'a xızmet etti.
Ka'rwan jolı o'z da'wirinin' ulıwma adamzatlıq nızamlar menen jasadı, sonın' menen birge o'zinin' nızamların ha'm da'stu'rlerin payda etti. Ka'rwanlarg'a xızmet etken ha'r qıylı sotsiallıq qatlam wa'killeri boldı. Ka'rwan jollarda diniy topardın' wa'killeri de boldı. Olar haqıyqıy ma'nisinde dindi tarqatıwg'a xızmet etti. Ka'rwan jipek jolının' boylarında buddizm dini ken' tarqalg'an. Termez, Dalvarzinto'be a'tiraplarında arxeologlar ta'repinen Buddag'a bag'ıshlang'an xramlar ko'plep tabılmaqta.
Ka'rwan jolı boyınsha buddizm Qıtay qalalarına shekem barıp jetti, onnan arman qaray Yaponiya ha'm Qubla-Shıg'ıs Aziya, İndoqıtay ellerine tarqaldı.
Jipek jolı boyınsha tek budda monaxları g'ana emes, al musılman mollaları, da'rwishler de gezip ju'rgen ha'm islamdı ken' aymaqqa tarqatqan. İslam dini Orta Aziya ha'm Volga boylarınan Qashg'arg'a shekem jetip bardı.
Jipek jolının' a'hmiyetinin' biri sonnan ibarat, ol xalıqlardın' aralasıwına mu'mkinshilik jaratıp berdi. Jaqın ha'm Uzaq Shıg'ıs elleri, Orta ha'm Oraylıq Aziya aymag'ında jasag'an xalıqlardın', rasalardın' aralasıwı, ma'deniy almasıwlar bolıp o'tti.
Jipek jolı hesh kimdi sırtqa ılaqtırıp taslamastan, ha'mmesin birlestirdi, tuwısqan ha'm jaqın barlıq xalıqlardı o'zinin' qa'wenderligine aldı. Jipek jolı boyınsha qay jerge barmasın Qıttaydan Jer Orta ten'izi ha'm Hindstan bag'darında, yamasa kerisinshe bag'darda ba'rqulla ha'reketler bolıp turdı.
Qubla joldın' Baqtriya bo'limi boyınsha ha'reketlerdın' izleri ataqlı Afganstandag'ı Telyato'be (I-II a'sirler) ha'm Bagram (III a'sir) qoyımshılıqlarınan tabıldı. Bul jerdegi tabılmalardan bezeniw zatları o'nermentshilik buyımları, bronzadan islengen o'nimler, aynalar ha'm basqalardan ellinistlik zatlar ayırılıp turadı.
Jipek jolının' ta'g'dirine sol da'wirdegi siyasiy awhalda o'zinin' ta'sirin tiygizgen. Ma'mleketler arasındag'ı urıslar sawda jolının' bag'darın o'zgertip turg'an. Ma'selen, Qıtay tariyxshısı Pey Tszyuya joldın' arqa bo'limin bayan ete otırıp shıg'ıs Tu'rkistan ha'm Sogdı orayların Qara ten'iz boyları ha'm Vizantiya menen baylanıstırg'an a'yyemgi ka'rwan joldın' qayta tiklengenligin jazıp qaldırg'an. Bul jol boyınsha ha'rekettin' qayta tikleniwi Ullı jipek jolı boyınsha siyasiy jag'daydın' o'zgeriwi menen baylanıslı boldı. Sasaniyler İranının' jipek sawda jolın jawıp taslawı, aylanıp o'tetug'ın joldı talap etti. Na'tiyjede Tu'rk, Sogdı elshileri ta'repinen bunday jol tabıldı. Ol Tu'rk qag'anı jaylasqan Sogdıdan Sırda'rya arqalı Aral ten'izin shetlep o'tip, Emba ha'm Ural da'ryaların boylap, Volga ha'm Alanlar arqalı ha'zirgi Turkiyanın' aymag'ındag'ı Trapezuntqa shekem barıp jetken.
Shıg'ıs Tu'rkistan ten'gelerinde Buxaranın' eki o'rkeshli tu'yeleri, atlarının' payda bolıwı tosınnan emes. Olar bul jerge qonıs basqan Sogdılar ta'repinen kirgizilgen bolıwı mu'mkin. Bul fakt Buxara Sogdılarının' Shıg'ıs penen tıg'ız sawda baylanıslarının' bolg'anlıg'ınan guwalıq beredi. Bul jerde erte waqıttın' (b.e.sh. IV-III a'sirler) o'zinde Batıs ten'geler bo'linip shıg'a baslag'an. Bul xalıqaralıq sawdag'a bag'dar alg'anlıg'ınan guwalıq beredi.
Usıg'an baylanıslı Orta Aziyadag'ı eki da'ryanın' A'miwda'rya (Oks) ha'm Sırda'rya (Yaksart) keme ju'ziw ushın qolaylı ekenligi haqqında antik avtorlardın' mag'lıwmatları u'lken qızıg'ıwshılıq tuwdırdı. Buxara Sogdısı Buxaradan arqada Xorezmge, sarmatlar Qaraten'iz a'tiraplarına, basqa batıs bag'darında Margiana, Parfiyag'a, qublada Sogd, Baqtriyag'a o'tetug'ın jollardın' kesispesinde jaylasqan.
İzertlewshiler Oks boyınsha Kaspiyge suw jolı bolg'an bolıwı mu'mkin dep esaplaydı. Bul jol antik da'wirden XIV a'sirge shekem o'mir su'rgen. Oks boyınsha bul arqa jol Parfiyanı shetlep o'tip, Baqtriyadan Okstın' joqarısına qaray, Sogd Buxarası arqalı A'yyemgi Xorezmge, Kavkazg'a, Qara ten'iz boyındag'ı ellerge barg'an bolıwı mu'mkin.
Jipek jolının' a'hmiyetinin' to'menlewinin' tiykarg'ı sebebi XVI a'sirde Evropadan Qıtayg'a shekem bolg'an ten'iz jolının' ashılıwı ekenligi aytıp kelinbekte.
Qıtaydan baslang'an bul jol Kumul, Aqsuw arqalı Qashg'ar, Farob, Shash, Samarqand, Buxara, U'rgenish ha'm basqa ko'plegen qalalar arqalı o'tip, birinshi na'wbette o'zlerinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen ka'rwan ju'klerin ko'beytip, Batıs ma'mleketlerine shekem baratug'ın edi. Bul joldan o'tetug'ın sawdanın' a'hmiyetli bolg'anlıg'ı ushın onın' tınıshlıg'ı ha'm turaqlıg'ı ushın ma'mlekettin' hu'kimdarları ta'reptar bolg'anlıg'ı haqqında mag'lıwmatlar bar.
Dereklerde ko'rsetiliwinshe, A'mir Temur da'wirinde Qıtaydan baslap Evropag'a shekem sozılg'an jolda sawda ka'rwanlarının' qa'wipsizligi ta'minlengenligi ushın bul jollarda sawda qatnasıqları rawajlanıp ekonomikalıq jaqtan jetilisiwine, ju'da' ko'plegen ma'mleketlerdin' ma'deniyatının' gu'llep jasnawına sebep bolg'an edi.
Aeroport
Aeroport — hawa transporti arqalı jolawshılar, júkler hám pochtalardı úzliksiz tasıwǵa mólsherlengen kárxana.
Ullı jipek jolı
"Jipek jolının'" Qıtaydan o'tetug'ın bo'limi haqqında Maxmud Qutluqovtın' qıtay, arab, farsı ha'm basqa dereklerge tiykarlang'an izertlewleri sonı ko'rsetedi, 1279-1367 jıllarda Qıtayda u'stemlik etken mong'ollar diynastiyasının' ornın Mın' diynastiyası (1368-1644 jj) iyelewi ha'm Tu'rkistanda Mong'olıstan ma'mleketinin' (1348-15116 jj) kelip shıg'ıwı na'tiyjesinde Tu'rkistan Qıtay qatnasıqlarında keskin o'zgeris payda boldı. Bul eki u'lke ortasında sawda qatnasıqlarının' buzılıwına Mın' dinastiyasının' jipek jolın qolg'a kirgiziw maqsetinde, ka'rwan jolının' tiykarg'ı bo'legi bolg'an Kumul qalasın iyelew ushın basqınshılıq urısın baslaw sebep boldı. Kumul birese Qıtaydın' qolına, birese Mong'olıstang'a o'tip turdı. A'lbette, ju'z jıldan aslam dawam etken bul urıs sawdagerlerdin' din'kesin qurıtadı. 1499-jılı Kumul Qıtay qolına o'tip qalıwına qaramastan, Batıs ha'm Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri Mong'olıstan xanı Axmedxandı, qolg'a tu'sken Qıtay ha'meldarların Qıtayg'a qaytarıp berip, pitim du'ziwge ma'jbu'r etti. Bunda Tashkent ha'kimi Maxmudxannın' Qıtay xanına jazg'an xatı a'hmiyetke iye boldı ha'm belgili bir mu'ddette sawda qatnasıqların jaqsılawg'a erisildi.
Aeroport
Bul túsinik grekshe " aer" - " hawa", fransuzsha " port" hám latınsha " port" sózlerinen kelip shıqqan. Ol " port" degen mánisti ańlatıwshı " portus" eki sóziniń birikpesinen kelip shıqqan. aerodrom,aeroport bándirgisi, ımaratlar, texnikalıq xızmetler, úskeneler hám basqalardı óz ishine aladı.
Ullı jipek jolı
1513-jılı Kumul qalası Axmedxannın' ulı Mansurxan ta'repinen azat etiledi. Bul qala ushın gu'res Mong'olıstan xanlarınan keyin Yarkent (1465-1759 jj) ha'm Jung'ar (1635-1755 jj) xanları ta'repinen Mın' ha'm Shin (1644-1911 jj) basqınshılıq urıslarına qarsı XVIII a'sirdin' birinshi yarımına shekem dawam etedi. Bul awhal Qıtay Orta Aziya sawda qatnasıqlarının' qısqarıwına alıp kelgen.
Aeroport
“Támiynat hám tasıw” dárejesine kóre xalıq aralıq hám jergilikli aeroportlar bólinedi. Házirgi kúnde hawa transportında islep atirǵan jas qánigelerdi styuardessa, aydawshın bolsa ushıwshı dep ataydılar. Sol payıtqa deyin kóplegen ushqıshlar millionlap adamlardıń ómirin saqlap qalıw ushın óz turmısların jábirleniwshi etiwgen. Aeroport radar, avtomatikalıq radiotexnika, jaqtılıq signalızatsiya sisteması,navigatsiya apparatları hám basqalar menen úskenelestirilgen. úskenelestirilgen. Aeroporttıń jaylasıwın tańlawda, ol qalaǵa kirisiw ushın qolay bolıwı kerek, qalada shawqım kóterilmasligi, topıraq hám gidrogeologiyalıq sharayatlarǵa sáykes keliwi, aeroport qasında bálent tosqınlıqlardıń joq ekenligi hám basqalar esapqa alınadı.
Ullı jipek jolı
Qıtay tovarlarının' Tu'rkistang'a alıp keliniwinin' qısqarıwına XIV a'sirde Qıtayda ha'kimiyat basına shıqqan Mın' diynastiyası xanlarının' Mong'olıstan jerlerine basqınshılıq urısları zıyanın tiygizgen. Na'tiyjede Qıtay menen Tu'rkistan arasındag'ı sawda qısqarıp, Qıtay tovarlarının' Batısqa barıwı azayadı. Tu'rkistannın' Qıtay menen sawdasının' qısqarıwı belgili da'rejede Tu'rkistan sawdasına ta'sirin tiygizdi. biraq a'yyemgi ka'rwan jollarında sawda dawam etken.
Tu'rkistannın' en' shetki u'lkesi bolg'an Shıg'ıs Tu'rkistanda da XVII a'sirlerde sawda qatnasıqları bolıp turg'an. 1603-1605 jılları bul ma'mleket qalalarına Hindistannan ka'rwan menen kelgen portugaliyalı sayaxatshı Benedekt Goes Yarkent, Qashqar, Aqsuw, Turfan qalaları u'lken sawda orayları ekenligin ha'r jaqtan kelgen sawdagerler menen tolı ekenligin jazadı. XVIII a'sirde Manchjurlar basıp alg'ang'a shekem bul u'lkenin' ekonomikalıq awhalı haqqında Grigoriy Nikolaevich Potanin rus arxiv materialları boyınsha to'mendegi mag'lıwmatlardı keltiredi "Qubla qalalarda jasawsha buxaralılar (kishi buxaralılar, yag'nıy qashg'arlılar) o'zlerinin' erte bilimliligi menen maqtanadı, shayırlardı u'yrenedi, bag'shılıq, toqımashılıq, gezleme toqıw ha'm de sawdegershilik penen shug'ıllanadı. Olardın' ka'rwanları orta a'sirdegi Genuya (İtaliya) respublikasınday Aziyanın' en' iri jerlerine shekem barg'an. Buxaralı sawdagerlerdi Astraxanda, Tobolda, Kyaxtada ha'm Arxangelskta ushıratıw mu'mkin ".
Aeroport
Aeroporttıń tiykarǵı bóleginaerodrom quraydı. Samolyottıń eliriwi hám qonıwı ushın “sızıqlar, ushıw -qonıw koridorları, samolyot jaylasqan jaylar” hám taǵı basqalar bar. boladı. Aeroporttıń xizmet kórsetiw-texnikalıq zonasına bolsa jolawshılar kompleksi (aeroport, aeroport aymaǵı, perronlar, mıymanxanalar hám basqalar ),radionavigatsiya hám hawa kemelerine texnikalıq xizmet kórsetiw hám basqalar kiredi. ımaratlar, sonıń menen birge, júklew hám túsiriw kompleksi. Iri aeroportlar mińlaǵan gektar maydanǵa iye (mısalı, Nyu-Yorkdagi Kennedi aeroportı ) hám bir waqtıniń ózinde bir neshe samolyotlar qonadı hám ushadı.
Ullı jipek jolı
Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri XVIII a'sirdin' birinshi yarımında tiykarınan o'z elinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen sawda etken. Chin imperiyası, 1759-jılı Shıg'ıs Tu'rkistandı tolıq basıp alg'annan keyin Jung'ar ha'm Yarkend xanlıqları joq etildi.
Shıg'ıs Tu'rkistan arqalı Rossiya-Qıtay sawda qatnasıqları 1851 jılg'ı kelisimnen son' ra'smiy tu'ske kirgen bolsa da, ba'rqulla Chinlar ta'repinen tu'skinlikke tu'sip turg'an. Rossiya usı da'wirde Qıtayda ju'z bergen ekonomikalıq ha'm siyasiy awır jag'daydan paydalanıp, 1860-jılı Beyjinde, 1864-jılı Guljada du'zilgen kelisimler arqalı sawda qatnasıqlarında a'dewir tabıslarg'a eristi. Bul da'wirde orta aziyalı sawdagerlerdin' abıroyı Shıg'ıs Tu'rkistannın' qublasında u'stinlikke iye edi. Lekin 1864 jılı Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq ha'reketinin' baslanıwı ha'm de Batıs Tu'rkistanda Rossiyanın' basqınshılıq ju'rislerinin' baslanıwı menen Qıtay-Orta Aziya sawdasında sheshiwshi o'zgerisler ju'z berdi.
1881 jılı Sankt Peterburg kelisimi du'zilip, İli alabının' tiykarg'ı bo'limi Qıtayg'a qaytarıp berilgennen son', Qıtay-Rossiya sawdası ja'ne qaytadan rawajlana basladı.
Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tetug'ın Rus-Qıtay mu'na'sibetlerinin' tikleniwi "Jipek jolında" ja'ne janlanıw payda etti. Usı mu'na'sibet sebepli jergilikli zatlarg'a talap ku'sheye basladı. Na'tiyjede sawda jolında o'nermentshilik rawajlanıp, kishi-kishi fabrika ha'm ka'rxanalar qurılıp, ishki bazardı rawajlandırıwg'a imkaniyat tuwıldı. Bay sawdagerler shiyki zat ha'm jergilikli o'nermentshik tovarların Qıtay ha'm Rossiyada sata basladı. Tilekke qarsı, bul qayta tiklengen sawda baylanısları uzaqqa sozılmadı. "Oktyabr awdarıspag'ı"nan son' burıng'ı Ken'es ha'kimiyatında jeke menshiktin' joq etiliwi menen eski sawda jolının' a'hmiyeti tu'pten o'zgerdi. Jan'a payda bolg'an Ken'es ha'kimiyatı Batıs Tu'rkistan aymag'ın o'zinin' shiyki zat bazasına aylandırıwg'a urındı ha'm bug'an eristi.
Jańaózen
Jan'ao'zen — Mang'ıstaw wálayatında jaylasqan qala. wálayat orayı — Aqtaw qalasınan qubla-shıg'ısta 150 km uzaqlıqda jaylasqan. Xalqı sanı 103,598 adam (2013).
Ta'riyxı
qala paydiywalı 1968-jıl sol jerdegi iri „O'zen neft ka'ninin'“ ashılıwı menen qurılg'an. 1973-jıl 20-martda Jan'ao'zen wálayat a'hmiyetine iye qalag'a aylandı.
Sana'atı
Jan'ao'zen Qazaqstandag'ı iri neft-ga'z qazıp alıw orayı bolıp esaplanadı. Bunda neft ha'm ga'z alatug'ın ha'm olardı qayta isleytug'ın „O'zenmunaygaz“ A.J.nin' birlesken mekemesi bar. Olardın' en' u'lkeni „Qazaqgazmunayo'ndew“ zavodı.
Adriatika teńizi
Adriatika teńizi — úlken Evropada, Italiya hám Balkanlar arasındaǵı teńiz. Italiya, Greciya, Albaniya, Xorvatiya, Bosniya hám Gertsegovina, Sloveniya, Shernogoriya jaǵaların teǵiz juwıp turadı.
Kort
Kort (ing. court — háwli) — tennis oynalatuǵın maydan. Jalǵızlıq oyınlar ushın K. dıń ólshemi 23, 77 x 8, 23 (juplıqlar ushın 23, 77 x10, 97) m bolıp, kese sızıǵı ortasına metall shılbır járdeminde tor tartıladı. To'rning maydan ortasındaǵı bálentligi 0, 914 m, shet ústinleri aldındaǵı bálentligi 1, 07 m. Oraylıq chizikdan 6, 4 m uzaqlıqta uzatıw sızıǵı shegarası ótkeriledi jáne bul may-donchalar teń 2 ge bólinedi. Chiziklarning keńligi 5 sm. K. dıń arqa sızıǵınan 6, 4 m ge shekem, qaptal sızıǵınan 3, 7 m ge shekem oyın maydanı bolıwı kerek. Top ketib qalmawı ushın maydan tor menen o'raladi. K. lar qumli, maysalı, qattı hám sintetik qatlamlı bolıwı múmkin. Dáslepki K. Fransiya patshası Genrix vIII pármanına tiykarınan, 1529 -jılda Parijda qurılǵan. Tashkentte dáslepki K. 1903-jılda qurılǵan. Házirgi kúnde Ózbekstanda 530 ta kort bar (2002). Tashkent qalasındaǵı " Yunusobod", " Dinamo" hám wálayatlar orayları daǵı K. lar jáhán ulgilerine juwap beredi.
Yuriy Gagarin
thumb|right|Yuriy Gagarin (1964) Yuriy Alekseyevich Gagarin (russha: Юрий Алексеевич Гагарин; mart 9, 1934 – mart 27, 1968) rus kosmonavtı. Ol 1961 jılı 12 aprelde SSSR ta'repinen ushırılg'an raketada birinshi ret ashıq kosmosqa ushqan adam esaplanadı.
Vatikan
Vatikan — Evropadaǵı qala-mámleket. Vatikan 1929-jılı Italiyadan ǵáresizligin alǵan. Jer maydanı 0.44 km2. Xalıq sanı 605 adamdı quraydı (2017-jıl).
Sibir
Sibir Aziya kontinenti arqasindaǵi úlke.Tiykarinan Rossiya federaciyasinda jaylasqan.RossiyanińTuva   Saxa Buryatiya respublikalari Primore Krasnoyarsk úlkeleri Amur Chukotka Kamchatka Saxalin oblastlari jaylasqan.Batis Sibir Shıǵıs sibir Uzaq shıǵıs  dep bólinedi.
Naganо (prefektura)
Nagano prefekturasi  Yaponiyada jaylasqan prefekturalarinin' biri. Paytaxtı - Nagano qalası.
Persian Gulf Pro League
oñğa|sürmesiz|214x214 nükte Persian Gulf Pro League — Iran professional futbol ligası. Iranda futbol ligalarının' en' u'lkeni. Bunda 16 klub belesedi.
Zlatan Ibrahimović
Zlatan Ibrahimović (Zlatan Ibrahimović; 1981 jıldın' 3 mart, Shveciya, Маlmö qalası) — Shveciya futbolshısı.
O'mirbayanı
A'kеsі Shеfik – bosniyalıq musılman, anası yurkа – bosnıyalıq xоrvаt qızı. Sol waqıtdag'ı siyasiy jag'daylаrg'а baylanıslı оlаr shvеtsiyadа ko'risip, u'ylengen. 8 jasındа Zlatan Bаlqаn atawının' wa'kіlerinen qurılg'аn «Balkan» dеgеn jaslar futbol komandаsınа аlınadı. Bіrdеn оnı u'lkеnlеr kоmаndаsınа o'tkizilgen sоn', bіr оyındа basshı оnı nеgіzgі qurаmg'а shıg'аrmаy qoyadı. Birinshі taym tawsılg'andа bаlqаnlıqlаr 0:4 еsabı menen utılıp atqan boladı. Еkіnshі taymda oyıng'a julqınıp shıqqan ibrаgimоvich bіrіnіn' аrtınаn bіrіn 8 gol uradı. So'ytip ulıwma еsapta оnın' kоmаndаsı 8:4 еsabı menen utıp shıg'adı.
«Маlmö»
1995-98 jılları Zlatan «Маlmö» nın' jaslar komandasınа аlındı. Аl 1999-jıllı nеgizgі kоmаndаdа tusаwkеsеr jаsаdı. Sоl birinshi jıllı оl 6 оyındа oyıng'a shıg'ıp bіr tоptın' аvtоrı аtаnаdı. Sol jıllı «Маlmö» 63 jıldаn son' bіrіnshі ligаdаn shıg'ıp qаlаdı. 2000-jıllı оl 12 gоl urıp, kоmаndаsının' jоqаrg'ı ligаg'а qаytа shıg'ıwınа u'lkеn ja'rdem ko'rsеtеdі. Jaqsı оyını menen ko'zgе tu'skеn Zlаtаndı «Аrsenaldın'» basshısı Аrsеn Vеngеr o'zіnе shaqıradı. Bіrаq tаg'ıdа jаrtı jıl shvеtsiyadа oynag'an ibrаgimоvich tu'bіndе «Аyaks» g'a o'tedi. Тrаnsfеr qunı 7,8 milliyon dоllаrdı qurаdı. Оndаy аqshа shvеtsiyanın' qunında еn' qımbatı esaplanadı.
«Ayaks»
Niderlandiyag'а kеlіwі mеnen Zlаtаn оyın ta'jiriybesіz qaldı. Bas trener Kо Аdriаnsе onı nеgіzgі quramg'а ko'p shıg'arа bermedі. Bіrаq uzаq o'tpеy Аdriаnsе oz оrnınаn bоsаp, qizmetin Rоnаld kumаng'а tapsırdı. Кumаn Zlatanın' bоyınаn shabıwılshılıq tаlаnt ko'rе bilgеn bоlıwı керек, ha'r oyın sayın оnı negizgі sаpqа qoyatın bоldı. 2001/02-Jılg'ı sezondа «Ajax» Niderlandiya chempionı аtaladı.
Kеlеr jıllı ibrаgimоvich o'zіn Еvrоpаg'а tolıqlay tanıstırdı. Chempionlаr Ligаsındаg'ı «Liong'а» qаrsı o'tkіzgеn birinshi oyında оl 2 gоl urаdı. Жалпы сол jıllı Еvrоpаnın' bаslı клуbtın' tu'rnіrindе «Аyaks» ¼ finalg'а deyin jetedі. Оndа оlаr bolajaq chеmpiоn «Мilang'а» jol bеrеdі. Аl chеmpiоnаttа «PSVdаn» achko sаnınan kеmlеw qаlıp, еkіnshі оrındı iyeleydi.
2003/04-Jıllı «Аyaks» qаytа chеmpiоn bоladı. Bіrаq chеmpiоnlаr ligаsındа topar basqıshınan аrı аsа аlmаydı. 2004 jıldın' 22 aprel ku'nі оl «Brеdа» da'rwazasına shıraylı gоl urаdı. Kеyіnnеn оnı «Еurоspоrt» telekanalının' tamashago'ylеrі jıldın' еn' shıraylı gоlı dеp аnıqlаydı. Тrаnsfеrlіk ayının' еn' sоn'g'ı ku'nі, 31 avgustde оl 19 milliyon dоllаrg'а «Yuventusqа» o'tedi.
«Аyakstе» o'tkizgеn u'sh Jıl оg'аn еkі chempionlıq аtаq, bіr kubоk, 38 urılg'an gоl ha'mde Shvеtsiya milliy kamandаsınan оrın a'pеrеdі.
«Yuventus»
Bаsında оl tаg'ı dа klubtın' to'mengi qurаmındа ju'rdі. Ko'p оyındı jaslar menen ko'rdi. Bіrаq sоl jıllı оl 16 gоl mеnen juwmaqladı. Аl kеlеr jıllı оl «Yuventus» tamashago'ylerinin' оyınshа komandаnın' shıraylı futbоlshısı dеgеn аtаqqа qоl jеtkіzеdі. Sоndаy-аq оl Shvеtsiyanın' «Аltın tоp» sıylıg'ın dа jеn'іp аlаdı. Tu'rinlіklerdin' qoyg'an lаqаp аtı bоyınshа «Sıg'аn» 70 oyında 23 gоl urg'an. Kеyіn sibаylаs-jеmqоrlıqqа jоl bеrdі dеgеn ayıp benen «Yuventustan» chempiomlıq аtаq аlınıp tаstаldı. Ja'ne klub еkіnshі diviziong'а tu'sіrіldі. Оndа оynаg'ısı kеlmеgеn ibragimovich 2006 Jıldı «Intеr» quramındа basladı. Тransferlik qunı – 24,8 million dоllаr.
«Inter»
2006-Jıldın' 10 avgustınаn bеrі Zlаtаn «Intеr» quramındа oyın ko'rsеtіp kеldі. Оl 2007,2008,2009-Jıllаrdın' chempionı аtаndı ha'mde 2008/09-Jılg'ı sezonın' en' jaqsı bоmbаrdirі dеp tаnıldı. Sоndаy-аq оl sol waqıtları еn' u'lkеn aylıq аldı – 12 $ million jıllına.
«Barselona»
(2009-Jıl) Ibrahimovich «Barsеlоnаmenen» bеs jılg'a shа'rtama imzaladı. Mилаnnın' «Intеrі» hu'jimshi ushın 46 million dоllаr mеnen 20 milliоng'а baqalаng'аn Sаmuel Etto', onı аldı.
Оl kеlmеy atırıp «Bаrsа» tariyxındаg'ı еkі rеkоrdtı jаn'аrttı. Bіrіnshі оl – klubtın' еn' ko'p аqshаg'а sаtıp аlg'аn оyınshısı. Еkіnshі – оnın' kоmаndа ıqlasbentlerіnе tаnıstırıw saltаnаtınа 62 mın' tamashago'y kеlgеn.
2009/10-Jılg'ı sezonın' birinshi turındа Zlatan «Xixоn» darwazasınа gоl uradı. Bul «Bаrsеlоnа» sаpındа urg'an birinshi golı еdі. Оdаn kеyіn dе shvеd aytqan ga'pinen qaytpаdı. Bіrіnіn' аrtınаn bіrіn 5 tur qatarınаn оl qаrsılаslаr darwazasına da'l gollar urdı.
Xorvatiya
Xorvatiya — Evropadaǵı mámleket.
Ukraina
Ukraina (Україна; ) — Evropani'n' qubla-shi'g'i'si'nda jaylasqan mámleket. Mayd. 596,06 km2. Xalqi 45,5 mln adam. (2013.01.15). Paytaxtı — Kiyev q. 23 wa'layatdan ibarat — Vi'nni'cya, Voli'n, Dnipro, Doneck, Ji'tomi'r, Ujhorod, Zaporijjya, Ivano Frankivsk, Ki'yiv, Kropi'vni'cki'y, Luhansk, Lviv, Mi'kolayiv, Mariupol, Odesa, Poltava, Rivne, Sumi', Ternopil, Xarkiv, Xerson, Xmelni'cki'y, Cherkasi', Chernivtsi, Cherni'hiv wálayatları, Ki'yiv q.larina bo'linedi.
Mámleket du'zimi
U. — respublika. A'meldegi konstitutsiyasi 1996 j. 28 iyunda qabil etilgen. — prezident (2022 j. yanvardan Volodymyr Zelenskyi), wol tuwri ha'm jasirin dawis beriw joli menen 5 j. mu'ddetge saylanadi. Qanun shig'ariwshi hakimiyatdi joqari Rada (parlament), ha'kimiyatdi bas wa'zir basshiliginda wa'zirler Mekemesi amelge asiradi.
Ta'biyati
klimati, igalli jumsaq kontinental. Batisdan shig'isqa qaray klimatdin' kontinentalligi kusheyedi. Arqadan qub.ga qaray jaz benen qistin' temperaturadagi farqi artib, qar qaplaminin' qalinligi ha'm saqlaniw muddeti, jawin mug'dari, nisbiy ig'aliliq kemeyip baradi.
Yanvardin' ortasha t-rasi' shig'isda —7°, —8°, iyulda batisda 18—19°, jan.sharkda 23—24°. Jilliq jawin arqa.batisda 600—700m.
Qaraózek
Qaraózek qalası - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonınıń orayı.
Ukraina
Xalqi'
Tiykarg'i' xalqi' — ukrainlar (78% ga jaqin); rus, belorus, moldavan, qrim tatarlari, bolgar, venger, rumin, polyak, gagauz, o'zbek (11,5 min') h.t.b. (ha'mmesi 130 millet wa'killeri) ha'm jasaydi.
Kriminologiya
Kriminologiya ataması latınsha krimen - jınayat, grekshe logos - táliymat sózleriniń birikpesinen turıp, jınayat haqqında táliymat degendi ańlatadı. Kriminologiya - jınayatshılıqtı, jınayatshınıń shaxsın, jınayatshılıqtıń sebep hám shárayatın, onıń aldın alıwdıń metod hám usılların ilimniń ulıwma metodologiyası sıpatında dialektikalıq kóz qarastan izertleytuǵın jámiyetlik-huqıqıy, teoriyalıq ámeliy ilim.
Ukraina
Xojalig'i
Ukraina. — industrialagrar mámleket. Milliy daramad tiykarinda sanaat 30%, awil xojalig'i. 14%, xizmet ko'rsetiw 56% di quraydi.
Kriminologiya
Kriminologiya túsinigin hám tábiyatın jámiyetlik, yuridikalıq yaki tábiy pán sıpatında tán alıw mashqalası shet el kriminologiyasında elege shekem tartıslı. Kriminologiyanıń anglosaksoniyalıq sisteması onı sotsiologiyanıń bir tarawı dep esaplap sotsiologiyalıq kolledjlerde ótedi. Franciya iliminde kriminologiyanıń klinikalıq tárepine-psixologiyalıq, psixiatriyalıq anomaliya tárepine, Germaniyada eki aǵım-biologiyalıq hám sotsiologiyalıq háreket etedi.
Ukraina
Sanaati
Awir industriyada i.sh. sanaatinin' u'lesi ju'da u'lken. Ma'selen, ka'nshilik sanaati, qara ha'm rengli metallurgiya, kemesazlik, awir mashinasazlik, neft ximiyasi' ha'm koks ximiya sanaati, sonin'day, a'skeriy sanaat rawajlang'an.
Arxitekturasi
U. Aymag'inda paleolit da'wrindegi turar jay qaldiqlari, adam ha'm haywan musinsheleri saqlanip qalgan. Birinshi uyler Vizantiya arxitekturasi tasirinde tiklengen. Kiyevdagi Ayo Sofiya sabori ha'm Altin darwaza (11-a. nin' 1yarmi) usi dawirge tiyisli yadgarliklardir. Uliwma, U. Arxitekturasi Evropa arxitekturasi ruxinda rawajlanip kelgen, maselen, tasdan qala ha'm saraylar qurilgan, su'wret ha'm ameliy bezew aserleri jaratilgan. 14—16a.lerde Volin, Podolye ha'm Galitsiyada ko'plegen istehkam monastirler barpa etildi. 16-a. 2yarimi ha'm 17-a. baslari U. Arxitekturasinda oyaniw dawrinin' tasiri seziledi, xalqshillik unsurleri ko'rine baslanadi. 18-a. baslarinda Sol sahil U.da barokko uslubi u'stu'nlik qilg'an bolsa, tez arada rokoko u'sliwbi ha'm kirib keldi, du'nyawiy arxitektura rawajlandi.
Kriminologiya
1960 jılı burınǵı SSSR da shıqqan birinshi kriminologiya kitabı huqıqıy ilim, jınayat huqıqınıń bir tarawı sıpatında edi. BMSh kriminologiyanı sotsiologiyalıq hám yuridikalıq kompleksli sistema retinde tán aldı. 1970 jıldan baslap kriminologiyanı jámiyetlik ilim, sotsiologiya-huqıqıy hám distsiplinarlıq kompleksli ilim sıpatında túsine basladı.
Kriminologiya iliminiń obekti - predmetinen keń bolıp jınayatshılıqtı, onıń aldın alıw máselelerin sheshiw menen baylanıslı barlıq jámiyetlik qatnasıqlardı óz ishine aladı (ekonomikalıq, jámiyetlik-siyasiy, ideologiyalıq, mádeniy, diniy hám basqa da qatnasıqlar). Predmeti - jınayatshılıq, jınayatshılıqtıń sebebi hám shárayatı, jınayatshınıń shaxsı hám jınayattıń aldın alıw sharalarınan ibarat.
Kriminologiya tek huqıqıy emes al, jámiyetlik huqıqıy pán. Hárekettiń jınayat ekenligin jınayat huqıqı belgilesede, jınayat sebepleri jámiyetshilikten kelip shıqqanı ushın kriminologiya sol jámiyetlik qatnasıqlardıń jınayattı keltirip shıǵarıwshı sebeplerin úyrenedi. Jınayat huqıqı menen baylanısı - Kriminologiya izertleytuǵın jınayat hám onı islegen shaxs jınayat huqıqınan alınadı. Jámiyetke qáwipli háreket jınayat dep tán alınǵannan keyin ǵana kriminologiya ushın jol ashıladı. Jınayat huqıqı háreketti jınayat dep belgilep beredi. Kriminologiya jınayat huqıqına, nızam shıǵarıwshı uyımlarǵa jınayatshılıqtıń jaǵdayı, strukturası, dinamikası, onıń aldın alıw sharaları haqqında maǵlumatlar, jámiyetke qáwipli háreketlerdiń keleshegine boljawlar beredi. Qaysı jınayatlardıń jámiyetke qáwipliligi asadı, qaysısı kemeyip baratırǵanın boljaydı. Jınayattıń aldın alıw onıń kelip shıǵıw sebeplerin hám shárayatın joq qılıw jolları úyrenedi hám huqıq qorǵaw uyımlarına usınıslar beredi. Kriminalistika menen baylanıslılıǵı sonda, kriminalistika jınayatlardı islew shárayat hám sebepleri haqqında haqıqıy maǵlıwmatlardı, jınayat islew jaǵdayların tipologiyalıq xarakteristikasın, jınayatshılıqtıń háreket etiw usılların h.t.b. keltirip baradı, usınıń menen nızam qorǵaytuǵın jámiyetlik qatnasıqlar qáwipsizligin hám qorǵalıwın támiyinlew, jınayat islewdi qıyınlastırıw arqalı jınayatshılıqqa qarsı gúresiwge járdem beredi. Kriminologiya kriminogen jaǵdaydan kelip shıǵıp jınayatshılıqtıń strukturasın hám dinamikasın kórsetiwshi maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp, olardıń tiykarǵı baǵdarların islep shıǵıwdıń jolların jınayatshılıqtıń aldın alıw sharalarınıń quramalı bólegine kirgizip, bul sharalardıń aldın alıwda qanday nátiyje berip atırǵanın kórsetip beredi.
Salvador Dalí
thumb|right|Salvador Dalí (1939). Salvador Dalí (tolıq atı: Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marquis of Dalí de Púbol; 11 may, 1904 – 23 yanvar, 1989) ataqlı İspaniyalıq su'wretshi bolg'an, ol ko'binese syurealizm janrında do'retiwshiligin alıp barg'an. Ol o'zinin' suwret salıw uqıbının' rawajlanıwına Renessans dawirinin' ustaları ta'siri bolg'anın ta'n alg'an. Ozinın' en' ataqlı jumısı esaplang'an "Yadtın' turaqlılıg'ın" 1931-jılı pitkergen.
Albrecht Dürer
thumb|right|Albrecht Dürer avtoportreti (1500). Albrecht Dürer (aytılıwı: Albrext Dyurer; 21 may, 1471 – 6 aprel, 1528) ataqlı nemis su'wretshisi bolg'an. 20 jasınan baslap-aq Albrecht Evropanın' ko'zge ko'ringen su'wretshilerinin' birine aylang'am ha'm keyinshelik ol Arqa Evropa renessansının' en' ko'rnekli su'wretshisi dep ta'n alıng'an. Onın' en' belgili jumısları Rıtsar, o'lim ha'm shaytan (1513-jıl), A'wliye Yeronim jumıs ornında (1514-jıl) ha'mde Melanxoliya I (1514-jıl) esaplanadı.
Ullı Britaniya
Ullı Britaniya (Great Britain) yaki Birlesken Korollik (United Kingdom, qısqasha UK[19]), tolıq rásmiy atı Ullı Britaniya hám Arqa Irlandiya Birlesken Korolligi [19][6] (United Kingdom of Great Britain and Nothern Ireland [20]) — kontinentallıq Evropanıń arqa-batıs qırǵaǵına jaqın atawlarda jaylasqan[21][22], Angliya, Uels, Shotlandiya hám Arqa Irlandiya mámleketlerin óz ishine alǵan suverenli mámleket[23]. Birlesken Korollik aymaǵına Ullı Britaniya atawı, Irlandiya atawınıń arqa-shıǵıs bólegi hám kóplegen kishi Britaniya atawları kiredi[24]. Arqa Irlandiya qurǵaqlıqta Irlandiya Respublikası menen shegaralasadı. Qalǵan jaqlarda Ullı Britaniya Atlantika okeanı, Arqa teńiz, La-Mansh buǵazı, Kelt teńizi hám Irlandiya teńizi menen qorshalǵan. Birlesken Korolliktiń ulıwma jer maydanı 242,5 mıń km² bolıp, 2020-jılda xalıq sanı 67 millionnan artıq adamdı quraǵan [15].
Abu Ali Ibn Sina
Abu Ali Ibn Sina óz dawiriniń ullı oyshılı, danıshpandı, ilimpazı bolıp medicina tarawın birinshilerden bolıp ashqan tulǵalardan biri.
Bas bet/Basqa tillerde
<templatestyles src="Basqa tillerde/styles.css"/> <li> 1,000,000+ maqala class=wikipedia-languages-langs inline
</li> <li> 250,000+ maqala class=wikipedia-languages-langs inline
</li> <li> 50,000+ maqala
</li>
<li> 1000+ maqala
class=wikipedia-languages-langs inline
</li> </ul> Barlıq Wikipedialar dizimi
Bashqurt tili
Bashqurt tili (Bashqurtsha: Башҡорт теле) — bir qıpshaq toparına kiriwshi tili. túrk tillerinnen biri. Bashqurt xalqınıń ana tili. Bashqurtıstanda ma'mleketlik til.
Ándijan
thumb|300px|right|ándijan
Ándijan (Ándijon) — Ózbekistandaǵı qala, Ándijan wálayatınıń orayı. Wálayatdıń siyasiy ham mádeniy, orayı.Ózbekistannıń iri industrial qalalarınan biri. Qala Ferǵana oazisinıń shıǵısında, Ándijansay jaǵasında, teńiz qádinen 450 m bálentlikte jaylasqan. Iyuldıń ortasha temperaturası 27°C — 28°C, yanvardiki — 3°C. Xalqı 333,4 mıń (2000). Aymaǵı 74,3 km2. Ándijan qalası arqadan - batısdan Altınkól rayonı hám Bulaqbası rayonları menen shegaralasqan. Klimatı: keskin kontinental.
Qanlıkól
Qanlıkól - Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı qalasha. Qanlıkól rayonınıń orayı. Aldınǵı atı - Leninabad. Xalqınıń sanı - 15,656 mıń. Klimatı: kontinental.
Ishikabа (prefektura)
Ishikaba prefekturasi  Yaponiyada jaylasqan prefekturalarinin' biri. Paytaxtı - Kanazava qalası.
Nawayı
Nawayı (Navoiy), Nawayı wálayatı orayı. Xalqı 159٫138 adam (2010). >Nawayıda Ka'n ha'm Metalurgiya Ka'rqanaları bar. Klimati keskin kontinental.
Mańǵıt
Manǵit Qala. Amiwdarya rayonı ortaliǵi. Xalqi sani : 35,568 (2009). Klimati : Kontinental.
Ózbekler
Kelip shıǵıwı (etnogenezi)
VI-VIII ásirlerde arablardıń Orta Aziyanı jawlap alıwı aldında, túrk kaǵanatları menen jergilikli aristokratlar eski túrkiy siyasiy birikpe tiykarında ózbek, basqada Orta Aziya xalıqlarınıń tili, mádeniy birikpeleri negizi kúsheyi baslaǵan jerler kóbeydi. Ásirese bunday birikpeler Fergana, Buxara, Sogdiana, Xorezmde payda boldı. Bul dáwirde Orta Aziyaǵa islamnıń tarqawı bunday bir-neshe etnikalıq bóleklerdi bir dinge, olar arasındaǵı tillerdiń jaqınlasıwın tezletti.
Movarounnaxrǵa arqadan kelip, jergilikli ústemlikke erisken ózbeklerdiń keyingi etnik qatlamı, islamdı qabıl etken chagataylar toparı edi. Olardıń arasında túrk hám monǵol birikpeleri (jalair, barlas h.t.b.) bar edi. Bul birikpeler XIV-XV ásirlerde chagataylar dep ataladı. Biziń dáwirimizge shekem sol chagatay urıwlarınan jetip kelgenleri: karluklar, barlaslar h.t.b. bolıp esaplanadı. XV ásirdiń aqırında hám XVI ásir baslarında Orta Aziyada siyasiy hám ekonomikalıq jaǵday bosasqan. Hákimler, patshalar arasında biylik, hákimlik ushın talas tartıslar kóbeygen. Timuridlerdiń áwladları Ferǵana hákimi Babur hám Xirat hákimi Xusayn Bayqaralar Dashti qipchaqtan kelgen qúdiretli Shaybanixan basshılıǵındaǵı jawınger ózbeklerge qarsılıq ete almay sheginedi. Ózbekler dep túrki-monǵol túrindegi kelgen urıwlar atalǵan. Olar Orta Aziyanı etnikalıq quramın antropologiyalıq túrin aytarlıqtay ózgerte almadı. Olar tek XVII ásirlerde ǵana Ózbekstannıń Zarafshan, Surxandárya, Qashqadarya hám Xorezm, Qaraqalpaqstan jerlerine aralasıp, jergilikli etnikalıq birikpelerdi irilendirdi. Etnikalıq tásir jasadı. Bul dáwirge tiyisli jazba estelikler "Sheybaniynama", "Nusratnama", "Abdullanama" h.t.b.
Keisuke Honda
Keisuke Honda - Yaponiyalıq du'nyag'a belgili futbolshı.
Ózbekler
Kelip shıǵıwı (etnogenezi)
Ózbek ataması ele óziniń ilimiy tusinigine iye emes. Dáslep bul sóz Usman ibn Munkiz XII ásir, miynetinde gezlesedi. Keyin Rashiddin jılnamalarında XIV ásir, Jalalatdinniń XII ásir ásker basshılarınıń biri Ózbek dep tilge alınadı. Belgili tariyxshı Xamdulla Kazviniy XV ásir Altın Orda áskerlerin "Ózbekler" dep, al olarǵa tiyisli jerlerdi "ózbek mámleketi" dep ataydı. XV-XVI ásirlerge tiyisli jazba dereklerde de Sheybani qarawındaǵı barlıq urıw hám qáwimler birikpesinde "ózbekler" dep ataǵan. Xiywa xanı Abulǵazı, XVII ásir, óziniń túrkler shejiresinde Aq Orda xanı Tuqtaǵu xan ólgennen keyin onıń ornına 13 jasar Ózbek xan taxtqa otırǵan, soń barlıq Juchi eliniń barlıǵın ózbek eli dep ataydı. Geypara ózbek shejiresinde ózbek xalqın 92 urıwdan qurılǵan dep kórsetiledi. Biraq bul durıslıqqa kelmeydi. Ózbeklerdiń kelip shıǵıwınday-aq, olardıń etnikalıq quramıda ózgermeli. Geypara urıwlar irilenip, al geypara urıwlar maydalanıp, basqa urıwlarǵa aralasıp ketken. Manǵıt hám qazaq urıwlarınıń birikpeleri hám Sheybaniy xan qarawında túrki-monǵol urıwlarınan payda bolǵan etnikalıq toparlar qıpshaq, manǵıtlar, qanlılar, qońıratlılar, naymanlar sıyaqlı burınǵı elatlar birikken Ózbek atamasına ótken. Demek hár túrli urıw qáwimlerden birikken etnikalıq birikpelerden‘ manǵıt, qońırat, qıyat, qıpshaq, Qıtay, qańlı, durmen, keneges, mın, qırıq, júz, loqay, nayman, chimbay, jalayır, karluk, nókis, úysin, qataǵan h.t.b. Etnonimler ózbek hám basqa da Orta Aziya xalıqlarınıń qáliplesiwine qatnasqan. Bul etnikalıq birikpelerdiń atamaları turmısı, xojalıǵı, dástúrleri, dini h.t.b. kórinisleri áyyemgi orta ásir ilimpazları Maxmud Qashǵariy, M.Narshaxi, Beruniy miynetlerinde kórinedi. Ózbek urıw-qáwimleriniń atamaları ásirese etnotoponimlerde, yaǵnıy geografiyalıq atamalar menen elatlardıń h.t.b. atamasında kórinedi. Jańa dáwirde XIV-XIX ásirlerde de hám eń jańa dáwirde de ózbek hám basqa Orta Aziya xalıqlarınıń qáliplesiwi dawam etken. Etnikalıq birikpeleri ózleriniń ózge atamaları menen birge xojalıǵınıń túrinde (otırıqshı, yarım otırıqshı) dástúrinde, tilinde de ózgesheliklerin saqlaǵan. Tariyxshılar pikirinshe ózbek xalqı 3 subetnostan birikken. Birinshi subetnos - áyyemgi dáwirlerden ótırıqshı qáwimlerge b.e. I-mınıńshı jılları arqadan kóship kelip aralasqan túrki tilindegi qáwimler birikpesinen qáliplesken xalıq "Sart" dep atalǵan, ol kóbirek Fergana, Tashkent, Xorezm, Zarafshan wálayatlarında jasaǵan.
Olarda endogamiya tártibinde bolǵan. Olardaǵı Manǵıt, Qońırat, Qıpshaq, Nayman mayda urıwları hám toponimler áyyemgi etnonimlerdi kórsetedi.
Kegeyli
Kegeyli Qala. (Xalqabad). Xalqı sanı: 17,658 klimati kontinental.
Leandro Montera da Silva
Leandro Montera da Silva (Leandro Montera da Silva; 12-fevral 1985 jil tuwilg?an. – Braziliyaliq julduz futbolshi.
Kagoshimа (prefektura)
Kagoshima prefekturasi  Yaponiyada jaylasqan prefekturalarinin' biri. Paytaxtı - Kogoshima qalası.
Gúlistan
Gúlistan (Guliston), Ózbekstandaǵı qala. Sırdárya wálayatı ortalıǵı. Xalqı sanı : 77٫805 adam (2010). Klimatı : keskin kontinental.
Taxtako'pir
Taxtakópir — Qaraqalpaqstan Respublikası Taxtakópir rayonı dagi qala (1984 jildan). Rayon Ortalig'i, Nókis den 107 km. Uzaqliqta. Jaqin t.j. stansiyasi shimbay (55 km). Xalqi 17,1 min' (2004). Xojaliqlari Quwanshjarma kanalinan suw aladi. "Taxtakópir" atamasinin' kelib shigiwi 20-a. din' boslarinda Quwanshjarma kanalinin' dawami bolgan Bosay kanali ustinde xashar joli menen taxta (ag'ash)dan qurilgan (ko'pir) menen boglaydilar. T.da rayon hakimiyati binosi, ortaliq, mámleket ham qurilis mekemeleri, "Taxtakópirden" aksiyanerlik jamiyeti, avtokarxana, tamirlew ustaxanasi, MTP, "Taxtaqishloqmash" (Qazaqistan menen) qospa karxanasi, supermarket, avtovokzal bar. 6 umumiy mektep, muzika mektebi, 2 kasb-o'ner kolleji, kutubxana, madeniyat sarayi, "Otalar choyxonasi", savdo markazi, madeniy ham maishiy xizmet korsetiw shaxabshalari isleb turibdi.
Iosif Stalin
thumb|right|Yosif Stalin (1943)
Yosif Stalin (Orıssha, tolıq : Иосиф Виссарионович Сталин, tuwılǵanda Джугашвили (Dzhugashvili), Gruzinshe: იოსებ ჯუღაშვილი (Ioseb Jughashvili); (18 dekabr, 1878 – 5 mart, 1953) Kommunist diktator Ioseb Jugashvilidiń qabıl etken atı. Ol Vladimir Leninnen keyingi Sovet húkimetiniń ekinshi siyasiy basshısı bolǵan. Ol totalitar basshı bolǵan hám tariyxta júdá belgili. Ol millionlap adamlardıń óltiriliwine sebepshi bolǵan. Ol kommunizmniń basqasha túri Stalinizmdi baslaǵan.
Stalin ekinshi dúnya júzlik urıstan aldın Gitler menen birge islesken hám 1939-jılı olar ekewi Polshanı basıp alıw hám ózleri arasında ekige bólisiw haqqında pitim dúzgen. Usılay etip ekinshi dúnya júzlik urıs baslanǵan.
Keyinirek, 1941-jılı, Gitler Stalinge qarsı shıǵadı hám SSSRdı basıp alıw ushın hújim jasaǵan. Bunnan keyin, SSSR Germaniyanı qıyratıw ushın Antigitlerlik koalitsiya menen islese basladı. Aqırı Germaniya jeńiledi, biraq urıs dawamında SSSR basqa mámleketlerge salıstırǵanda adam sanı boyınsha eń kóp joǵaltıwǵa ushıraǵan edi.
Ekinshi dúnya júzlik urıs juwmaqlanǵanda, Sovet armiyası kóplegen Evropa mámleketlerin: Polsha, Chexoslovakiya, Vengriya hám Germaniyanıń bir bólimin iyelep, bul mámleketlerde kommunizm qura basladı.
Stalin ólimine shekem Sovet húkimetin basqarıwdı dawam ettirdi. Stalin mámlekettiń waqıt hám energiaysın qural jaraqqa, kólikke hám qurallı kúshke qaratıp, militarizatsiyanı baslaǵan. Buǵan erisiwde Stalinniń eń áhmiyetli usılı bul Amerikadan yadro quralı jasırın maǵlıwmatların urlap, ózleriniń bombasın islep shıǵıwı boldı. Usı sebepli Salqın urıs baslanadı hám ol 1990-jılı SSSRdıń ıdırawına shekem dawam etedi.
Stalin 1953-jılı insulttan qaytıs boldı. Onnan keyin Sovet húkimetin Nikita Xrushev dawam ettirdi.
Katsushika Hokusai
thumb|right|200px|Katsushika Hokusai avtoportreti (1839) Katsushika Hokusai (yaponsha: 葛飾 北斎; Oktyabr yamasa noyabr, 1760 – 10 may, 1849) Edo da'wirinde jasap o'tken Yaponiyalıq ukiyo-e su'wretshisi, illyustrator ha'm gravyor bolg'an. Ol Fuji tawının' 36 ko'rinisi ha'mde Kanagawadag'ı u'lken tolqın jumıslarının' avtorı retinde du'nyag'a belgili.
Frida Kahlo
thumb|right|Frida Kahlo Diego Rivera menen birge (1932), [[Carl Van Vechten su'wreti]] Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón, a'dette Frida Kahlo (aytılıwı: Frida Kalo; 6 iyul, 1907 – 13 iyul, 1954) atı menen belgili bolg'an Meksikalıq su'wretshi. Ol basqa bir ataqlı su'wretshi Diego Riveranın' hayalı bolg'an ha'mde o'zinin' avtoportret jumısları menen dan'qı shıqqan.
Qaraqalpaq Xanlıģı
nobaý|Qaraqalpaq Xanlıģı aymaģı XVIII ásir bası Qaraqalpaq Xanlıģı
Beliz
Beliz — Arqa Amerika materiginde jaylasqan mámleket.
Bucaspor (futbol klubı)
Bucaspor futbol klubı, İzmir qalasının' futbol klubı. hazirgi waqıtda Túrkiya Ekinci Ligası'nda oyinlar o'tkizip atir. Klubqa 1928-jılı tiykar salıng'an. Mavi ha'm sarı klubtın' ren'leri esaplanadı. Stadionı - Buca Arena.
Pakistan
Pakistan yaki rásmiy Pakistan Respublikası — Qubla Aziyada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Islamabad qalası.
İri qalaları:
Egor Kreed
Egor Nikolaevich Bulatkin — Егор Николаевич Булаткин. 1994 jil 25 iyun ayinda Penza qalasında tuwılģan, qosıqshı, youtuber, Artist
Qırımtatar tili
Qırımtatar tili (Qırımtatarsha: Qırımtatar tili, Къырымтатар тили) — Túrk tillerinnen biri. qıpshaq toparına kiredi. Qırımtatarlardıń ana tili.
Egor Kreed
Ómirbayani
Penza qalasinda tuwilģan, Anasi vakal menen shuģullanģan, Akesi dostlari menen qosiqshilar gruppasinda oynaģan, Egor jas waqittan baslap qosiqshi bolıwdı armanlaģan, Birinshi qosiqlariń 11 jastan baslap jazģan, Qiziģiwshiliqlari, shaxmat, graffiti suwret saliw. Hip-hop qosiqqa qiziqqan.
Mode Gakuen Cocoon Tower
Mode Gakuen Cocoon Tower — Yaponiyalıq minara.
Sokrat
Həyatı == Antik yunan filosofu Sokrat e.ə. 469-cu ildə Afinada dünyaya göz açıb. Atası Safroniks daşyonan, anası Fenareta mamaça imiş. Sokrat həlim, amma öz düşüncələrini qətiyyətlə müdafiə edən birisi olub. Gəncliyində orduda xidmət etmişdir. Olimpiya oyunlarında yumruq döyüşlərində iştirak etmişdi. Ksantippa adında qadınla evlənmiş, ondan bir neçə oğlu olmuşdur. Sokratı müdrik insan kimi şöhrət qazanməşdır. O mübahisə ustası idi, ona çəkişmələrdə heç kəs qalib gəlməmişdir. Onun özünəməxsus mübahisə üslubu olmuşdur. O həm də doğruluğun həqiqətin tərəfdarı idi, sözü üzə deyən olmuşdu. Buna görə onu bəzi adamlar sevməmiş, onunla düşmənçilik etmişdirlər. O zaman sofistlərin təlimləri yunan polislərində (qədim Yunanıstanda şəhər dövlətləri) şiddətli tənqidlərinə məruz qalmışdır. Onların iddialarını rədd edən başqa filosoflar hamı üçün bir olan obyektiv biliyə nail olmanın yollarını axtarmış, sofistlərin subyektivliyindən aralanmağın metodlarını araşdırmışdılar. Onlardan biri də Sokrat olmuşdur. ==