cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bestóbe
Bestóbe — Ózbekstandaǵı mádeniy miyras obyekti. Arxeologiya esteligi. Obyekt dáwiri: I—V ásirler. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ámiwdárya rayonında jaylasqan. Obiekt adresi: Názerxan APJ. Kóshpeli mulkka bolǵan huqıq: Mámleket múlki. Qaraqalpaqstan Respublikası Materiallıq miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında. Ózbekstan Respublikası Vazirler Mákemesiniń sheshimi menen 2019-jıl 4-oktyabrda Mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.
Karib teńizi
Karib teńizi (ingl. Caribbean Sea, rus. Кари́бское мо́ре) — Atlantika okeanı háwiziniń shetindegi yarım tuyıq teńiz bolıp, batıs hám qublada Oraylıq hám Qubla Amerika, arqa hám shıǵısta Úlken hám Kishi Antil atawları menen shegaralasqan. Arqa-batısda Yukatan buǵazı arqalı Meksika qoltıǵı menen, qubla-batısda jasalma Panama kanalı arqalı Tınısh okeanı menen tutasadı.
Karib teńizi 9° hám 22° arqa keńislik arasında hámde 89° hám 60° batıs uzınlıq arasında jaylasıp, onıń maydanı shama menen 2 753 000 km². Qublada ol Venesuela, Kolumbiya hám Panamanı, batısda - Kosta-Rika, Nikaragua, Gonduras, Gvatemala, Beliz hám Yukatan yarım atawın, arqada - Kuba, Gaiti, Yamayka hám Puerto-Rikonı juwıp tur; al shıǵısta - Kishi Antil atawları mámleketine tutasadı.
Tekst
Tekst ataması latınnıń textus (qurastırıw) sózinen aling'an.
Teksttiń dúzilisi hár túrli boladı. Ol óz aldına
qollanılǵan eki yamasa birneshe gáptiń baylanısınan
quralǵan bir abzactan yaki birneshe abzaclardıń jıyıntıǵı-
nan dúziledi.Dánekerler quramına kirgen gáp hám abzaclardı mánilik jaqtan baylanıstırıwda intonaciya, sózlerdiń hárbir
abzacta tákirarlanıwı, sinonim sózler, almasıqlar hám
dánekerler qatnasadı. Mısalı:
Atlar sol sesti esitip qalǵanday dárriw kúnge arqasın
ısıtıp azmaz turadı da, suwǵa jáne awzın basadı.
Suwǵa ábden qanǵan jılqılar asıqpay jolǵa shıǵıp
aladı da, seyisxanaǵa qarap tasırlasıp shawıp ketedi.
eleslep júrip kisnep, tanawların kóterip oynaqlaydı.
(Sh.A.)
Bul keltirilgen tekst eki abzactan dúzilgen. Teksttiń
bólekleri — abzaclardı mánilik hám grammatikalıq jaqtan
baylanıstırıwda mısalda dıqqat etilgen sózlerdiń tákirarlanıwı, sinonimler, almasıqlar qatnasqan.
Házirgi kórkem shıǵarmalarda tekst kóbinese
birneshe adamnıń sózi) formalarında dúziledi.
Qubla Aziya mámleketleri
Qubla Aziya mámleketleri. Qubla Aziya subregionınıń ulıwma maydanı 4,5 mln km2 tı quraydı. Poyasta 2 mlrd qa jaqın xalıq jasaydı. Usı subregion quramına Hindstan yarım atawı, Hind-Gang tegisligi, ShriLanka, Maldiv, Andaman, Nikobar hám de Lakkadiv atawları kiredi.
Onıń aymaǵında 7 mámleket jaylasqan. Poyas mámleketleri arasında bir monarxiya mámleket dúzimine iye bolǵan Butan Korolligi menen 6 respublika bar. Administrativlik-aymaqlıq dúzilisine qaray Hindstan hám Pakistan federativ, qalǵanları unitar mámleketler esaplanadı.
Qubla Aziyanıń dúnya kóleminde tutqan ornı tómendegishe: bul
subregion Jer sharı qurǵaqlıq maydanınıń 3,1 % in iyeleydi; dúnya
xalqınıń 25,4 % in usı poyas xalqınan quraladı; dúnya boyınsha
JMÓniń 9 % ten artıǵı usı subregion úlesine tuwrı keledi.
Dúnya okeanına tuwrıdan-tuwrı shıǵıw imkaniyatınıń bar ekenligi,
Hind okeanı basseyni jaǵa boyı aymaqlarınıń orayında jaylasqanlıǵı, onıń aymaǵında áyyemgi tariyxıy oraylarınıń bar ekenligi, poyastıń geografiyalıq ornınıń ózine tán tárepleri esaplanadı.
turadı. Arqa-shıǵısta ol toǵaylar menen qaplanǵan Assam-Birma tawları, arqa-batısta bolsa Hindikush hám Iran tawları arqalı shegaralanǵan.
Poyas arqadan qublaǵa qaray dúnyadaǵı eń biyik taw Gimalaydan
ekvatorda jaylasqan Maldiv atawlarına qaray páseyip baradı (23-súwret).
Bul poyasta musson tipli klimat tán bolıp, jıl dawamında hawa
rayı keskin ózgeriwi menen ajıralıp turadı. Bul jerde anıq kórsetilgen 2 klimatlı máwsim (ıǵal jaz hám qurǵaq qıs máwsimleri) ajıratıladı.
Poyas ekonomikasınıń rawajlanıwında tábiyiy resurslar, ásirese, mineral resurslar úlken áhmiyetke iye. Bul jerde janılǵı-energetika resurslarınan baslap (kómir, tábiyiy gaz, quramında radioaktiv toriy bar bolǵan monacitli qumlar) qımbat bahalı metall hám de taslar bar (altın, zumrat, almas).
Juldızsha
Juldızsha (grek. ἀστέρισκος sózinen alınǵan, ingl. asterisk, rus. звёздочка ) — tekst qatarında jaylasqan yamasa tekst qatarınan joqarıraq kóterilgen halda paydalanılatuǵın, ádette bes yamasa altı múyeshli juldız (*) kórinisindegi tipografiyalıq belgi.
Biziń eramızǵa shekemgi II ásirde áyyemgi filolog Vizantiyalı Aristofan tárepinen Iskenderiya kitapxanası tekstlerindegi anıqsızlıqlardı kórsetiw ushın ámelge kirgizilgen.
Jiyenbay Izbasqanov
Jiyenbay Izbasqanov 1949-jılı 12-iyunde Shomanay rayonında tuwılǵan. Ol 1972-jilı Qaraqalpaq Mámleketlik universitetin pitkerip, tuwılǵan rayonında muǵallim, sońınan Qaraqalpaqstan televideniesi hám radioesittiriw komitetinde redaktor (1973 — 1982) «Jetkinshek» gazetasınıń bólim baslıǵı (1982 — 1985), Jazıwshılar awqamında juwaplı xatker (1985 — 1989), sońınan baspa sóz hám kitap sawdası boyınsha Qaraqalpaqstan Mámleketlik komiteti baslıǵınıń orınbasarı, «Qaraqalpaqstan» baspasınıń bas redaktorı, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında ádebiy xızmetker bolıp islegen. Jiyenbay Izbasqanov 1982-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası. Shayır bir qosıǵın «Poeziya ómirimniń ózegi» dep biykarǵa jırlamaǵan. Poeziya janrına ayrıqsha ıqlas qoyǵan talant iyesiniń búgingi kúnge shekem «Tulpar haqqında ballada» (1975), «Jaz ótkende»(1979), «Lirika dápterinen» (1982), «Balalıqtıń nesin aytasań» (1984), «Ómirge qushtarlıq» (1987), «Muhabbattıń almaz qırları» (1990), «Muhabbat lirası» (1992), Tańlamalı shıǵarmaları «Men kútken kún» (1993), «Jollarım uzaq» (1995), «Saǵınısh paslı» (2009) sıyaqlı birneshe poeziyalıq toplamları basılıp shıqtı.Shayırdıń 2000-jılı «Saylandı shıǵarmaları» nıń 1 tomlıǵı basılıp shıǵıp, bul toplamı ushın Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı boldı. Jiyenbay Izbasqanov dúnya xalıqları dúrdanalarınan A.S.Pushkinniń, M.Yu.Lermontovtıń, A.Fettiń, Danilovtıń, V.A. Jukovskiydiń, E.Evtushenkonıń, A.Aripovtıń, A.Matjannıń, Shawket Raxmannıń, G.Apolliperdiń, Pol Elyuardıń, Ilya Chavchavadzeniń, Federiko Garsio Lorkanıń, Gyoteniń h.t.b. shayırlardıń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdaradı. Bul kórkem awdarmalar óz gezeginde shayırdıń dúnya ádebiyatı úlgileri menen jaqınnan tanısıwına keń múmkinshilik jaratadı. J. Izbasqanovtıń «Tuwılǵan jerge» dep atalǵan dáslepki lirikalıq qosı- ǵında insan ushın tuwılǵan jer quyash bolsa, insan tereń tamır bolıp pitken bir daraq, yaki bolmasa quyashqa baqqan ayǵabaǵar. Insan balasınıń aradan qansha waqıt ótiwine qaramastan alıslarda qalǵan awılına, shoq balalıǵı ótken tuwǵan jerine saǵınısh sezimleri menen umtılıp jasaytuǵınlıǵın sheber súwretley alǵan. Shayırdıń tuwılǵan jer haqqında oyları jıldan-jılǵa tolısıp, bayıp barǵanlıǵın «Tuwılǵan jer saǵınıshı» qosıǵınan da kóriwimizge boladı. J. Izbasqanovtıń qáleminen dóregen «Tuwılǵan jerdiń tútini», «Aǵjap jaǵalıǵı», «Balalıq shaǵım», «Awıllar», «Ah, awıldıń altın aqshamları», «Tuwǵan jerdiń keń dalaları», «Tuwılǵan jer tolǵawı», «Tatlı eken awıl tárepte» h.t.b. qosıqları birin-biri qaytalamastan, ideyalıq-tematikalıq jaqtan da tolısıp baradı. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı J. Izbasqanov házirgi dáwir qaraqalpaq poeziyasın eki, úsh, tórt qatarlı qosıqlar hám klassikalıq poeziyamızdıń dástúrlik úlgileri menen birge verlibr (erkin) formasındaǵı qosıqları, elegiya janrları menen de bayıtıp bardı. Shayırdıń «Ótemis», «Qamal», «Tınımsız oylar yamasa oqıwshıma xat» poemaları da bar. TUWÍLǴAN JER TÁRIYPI
Sergey Esenin
XX ásir baslarındaǵı
rus ádebiyatınıń belgili sóz sheberi Sergey Esenin
óziniń erkin oy-pikirdrlegi lirikalıq qosiqları hám
liro-epikalıq shıǵarmaları menen jáhánniń kóp-
legen ellerine jaqınnan tanıs boldı.
Rossiyanıń eski tariyxına iye bolǵan Ryazan
guberniyasına qaraslı Kanstantinovo awılında
aq, ana tárepinde dayı atasinıń qolinda tárbiya-
lanadı. Jaslayınan zeyinli ósken Sergey bes
jasında oqıwdı úyrengen bolsa, tîǵız jasınan
baslap qosiq jaza basladı. Ol awıl muǵàllimleri
tayarlaytuǵın mektepti pitkergennnen soń, on tórt jasında Moskvaǵa
isleydi. Ádebiyat hám muzıka dógeregine qatnasıp, qosiqlar jaza baslaydı.
Qosıqları on tog'iz jasınan baslap-aq, Moskvadàlaǵı baslıp shıǵıp, keń oqıwshılar jámáátshiligine jaqınnan tanıladı. Ol
sayaxatshı shayır sıpatında dúnyanıń kóplegen ellerinde saparlarda boladi.
penen tanısadı. 1918—21-jıllar aralıǵında Murminskiy, Arxangelskiy,
Qırım, Kavkaz, Bessarabiya, Ázerbayjan ellerinde saparlarda boladi.
1922—23-jılları Germaniya, Franciya, Belgiya, Italiya sıyaqlı Evropa
ellerine barıp, tórt ay Àmerikada da boladı. Ol tez ósip, áyne dóre
tiwshiligi rawajlanıp kiyatırǵan waqtında 1925-jılı, 25-dekabrde 30 jasinda
qaytıs bolģan.
Latın Amerikası
Dúnyanıń iri siyasiy-geografiyalıq poyaslarınan biri — Latın Amerikası Jerdiń Batıs yarımsharında jaylasqan bolıp, Amerika kontinentindegi AQSH, Kanada mámleketleri hám Grenlandiya atawınan basqa barlıq ellerdi óz ishine aladı. Xalqınıń ayırım bólegi áyyemgi latın tili negizinde payda bolǵan ispan hám portugal tillerinde sóylesip atırǵanlıǵı sebepli bul poyas Latın Amerikası dep ataladı. Latın Amerikasınıń siyasiy kartasında házirgi kúnde 33 ǵárezsiz mámleket hám de bir qatar koloniyalar bar. Onıń aymaǵında birneshe kishirek poyaslar da ajıratıladı. Tiykarınan, Arqa Amerika materiginiń AQSHtan qubladaǵı bólimi hám Karib teńizindegi atawlarda jaylasqan mámleketler Orta Amerika (Mezoamerika) poyasın quraydı. Bul regiondaǵı mámleketler arasında aymaǵı, xalqı hám ekonomikalıq dárejesi menen Meksika ayrıqsha ajıralıp turadı. Orta Amerikanıń Meksikadan basqa mámleketleri Karib teńizi akvatoriyası, onıń tábiyiy resursları hám transport jolları menen áyyemnen tıǵız baylanıslılıǵı sebepli, Karib basseyni mámleketleri dep te júrgiziledi. Materikte, Meksikadan qublashıǵısqa qaray jaylasqan 7 mámleket (Beliz, Gvatemala, Salvador, Gonduras, Nikaragua, Kosta-Rika, Panama) Oraylıq Amerika dep ataladı. Karib teńizindegi 13 ataw eller, óz náwbetinde, Vest-Indiya ulıwma atı astında birlestiriledi.
Burınǵı sinagoga jayı (Kogon)
Burınǵı sinagoga jayı — Ózbekstannıń Buxara wálayatı Kogon qalasında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Evreylerdiń burınǵı sinagogasi jayı. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirde batıl jaǵdayında — wayran bolǵan awhalǵa kelip qalǵan.
Xalıqlıq latın tili
Xalıqlıq latın tili ("turpayı latın tili" atı menen de belgili, lat. sermo vulgaris, Народная латынь, Vulgar Latin) — latın tiliniń awızeki túri bolıp, Italiyada hám Rim imperiyasınıń wálayatlarında keń tarqalǵan.
Sárshembi
Sárshembi (parsısha sár — tórt) — siyshembi hám piyshembi arasındaǵı hápte kúni. Sáhárshembi dep te ataladı.
Sárshembi (parsı.táj sár — tórt hám shembi) — hápteniń ekshembiden keyingi úshinshi kúni.
Dánekerlik xizmettegi sózler
Geypara soraw almasıqları hám dep, dese, degenshe kómekshi sózleri dánekerlik xızmette qollanıladı. Olar túpkilikli dánekerler sıyaqlı qospa gáp quramındaǵı jay gáplerdi bir-biri menen hár túrli mánilerde baylanıstıradı.Dánekerlik xızmettegi sózler mınalar: 1. Qansha-sonsha, qanday-sonday, qalay-solay, qanshelli-sonshelli, qanshama-sonshama, qayda-sonda, qaydan-sonnan t.b. Bul juplasıp kelgen sózlerdiń birinshi sıńarları dáslepki jay gápte qollanıladı da, sońǵı sıńarı ekinshi jay gápte keledi. M ı s a l ı : 1. Balıq qansha mol bolsa, aqsha sonsha kóp boladı. (As.M.) 2. Aldınǵı arba qaydan júrse, sońǵı arba da sonnan júredi. (Naqıl)Birinshi gáptiń jay gápleri qansha-sonsha sózleri arqalı salıstırıwshılıq mánide, ekinshi gáptegi qaydan-sonnan sózleri jay gáplerdi orın mánisinde baylanıstıradı. 2. Dep, dese, degenshe kómekshi sózleri dánekerlik xızmette kelgende, kóbinese sebep, maqset, waqıt, shárt baǵınıńqılı qospa quramındaǵı jay gáplerdi baylanıstırıw ushın qollanıladı.M ı s a l ı : 1. Ol saǵan barmayman dese, Begjan kúsh kórsetip barıwǵa zorlaydı. (Ó.  A.) 2. Ondatra qaqpandı súyrep ketpesin dep, ol ernektegi qamısqa qaqpandı muqıyatlap baylap qoydı. (K. S.)
Kún
Kún — Jerdiń Quyashqa qaraǵanda tolıq aylanıw dáwiri; bir keshe-kúndizge teń bolǵan waqıt, sutka. Dawamıylıǵı 24 saat penen ólshenedi. Bul waqıt eki túrli — haqıyqıy Quyash sutkası (HQS) hám ortasha Quyash sutkası (OQS) dep atalıwshı ólshemlerge iye. HQS eki izbe-iz keletuǵın tús (yamasa haqıyqıy yarım tún) waqıtları arasındaǵı waqıt penen ólshenedi. HQS, Quyash jıllıq kórilme jolınıń aspan ekvatorına qıyalıǵı (aǵıw múyeshi 23° 26’) hám ekliptika (Quyash jıllıq kórilme jolı) boylap hárekettiń nategisligi sebepli ózgerip turadı hám sol sebepli onnan ámelde paydalanıp bolmaydı. Ámelde HQS nıń jıl dawamında ortasha bólistiriliwi — ortasha Quyash sutkası — kúnniń uzınlıǵı sıpatında paydalanıladı. Bul waqıt aspan ekvatorı boylap, jıl dawamında, tegis háreketlenetuǵın ortasha Quyash deliniwshi faraziy Quyash orayına qarap Jerdiń óz arbitası átirapında aylanıw dáwiri menen ólshenedi
250px|thumb|right|Kún batıwı
Jáhángirmirza Turabov
Jáhángirmirza Turobov - Ózbekstanlıq erkin gúressheń. Túrkiyanıń Konya qalasında bolıp ótken 2021-yilgi Islam birshilik oyınlarında er adamlar ortasında 61 kg salmaq qatlamında altın medaldı qolǵa kirgizdi.
Iskerligi
Ol Rossiyanıń Krasnoyarsk qalasında bolıp ótken Ivan Yarygin-2018 “Altın Gran-pri” turnirida er adamlar ortasında 57 kilogramm salmaq qatlamında qatnastı. Ol 2019 -jılı Kitaydıń Sian qalasında ótkerilgen gúres boyınsha Aziya chempionatında 61 kilogramm salmaq qatlamında qatnastı. Sol jılı Kazaxstandıń Nur-Sultan qalasında ótkerilgen gúres boyınsha jáhán chempionatında 57 kilogramm salmaq qatlamında qatnasqan. Ol birinshi oyınında utqan bolsa, keyingi oyında mo'g'ulistonlik Erdenebatin Bekhbayar tárepinen jeńiliske ushıraǵan boldı.
Ol Indiyanıń New-Dehli qalasında bolıp ótken gúres boyınsha 2020 -yilgi Aziya chempionatında er adamlar ortasında 61 kilogramm salmaq qatlamında qatnasqan. Ol 2021-jılı Kazaxstandıń Almaota qalasında ótkerilgen gúres boyınsha Aziya chempionatında altın medaldı qolǵa kirgizdi. Ol 2021-jılda varshavada (Polsha ) ótkerilgen vaclaw Tsiolkovski yadına arnalǵan jarısta qatnasqan.
2022-jılda Mo'g'ulistonning Ulan-Bator qalasında ótkerilgen gúres boyınsha Aziya chempionatında er adamlar ortasında 61 kg salmaq qatlamında qatnasqan. Oradan bir neshe ay ótip Túrkiyanıń Konya qalasında bolıp ótken 2021-yilgi Islam birshilik oyınlarında er adamlar ortasında 61 kg salmaq qatlamında altın medaldı qolǵa kirgizdi.
Hind tilleri
Hind tilleri yaki Hind-ariy tilleri (ingl. Indo-Aryan languages, rus. Индоари́йские языки) — hind-evropa tilleriniń bólimlerinen biri bolǵan hind-iran tilleri quramına kirgen (Iran tilleri hám jaqın bolǵan dard tilleri menen birge) tuwısqan tiller toparı. Tiykarınan Qubla Aziyada, sol qatarı Arqa hám Oraylıq Hindistan, Pakistannıń arqa wálayatları, Bangladesh, Shri-Lanka, Maldiv Respublikası, Nepal aymaqlarında tarqalǵan bul tillerde sóylewshiler sanı XXI ásir basında 800 mln. átirapında bolǵan. Bunnan basqa, Hindistan yarım atawınan tısqarı, Arqa-batıs Evropa, Batıs Aziya, Arqa Amerika, Karib teńizi basseyni, Qubla-shıǵıs Afrika, Polineziya hám Avstraliyada, jáne, bir neshe million rumın tillerinde sóylesiwshiler toplanǵan Qubla-shıǵıs Evropada iri immigrant hám ekspatriaciya etilgen hind-ariy tillerinde sóylesiwshi jámáátler jasaydı. Búgingi kúnge kelip 200 den artıq hind-ariy tilleri málim.
Aq súyek oyını
AQ SÚYEK oyını áyyemgi zamanlardan beri xalıq penen birge kiyatırǵan, Shıǵıs xalıqlarına ortaq, eski oyınlardıń biri. Bul oyındı burınları eresek jastaǵı qız-jigitler oynaytuǵın bolǵan. Oyın keshte, aylı aqshamlarda oynaladı.
OYÍN ShÁRTLERI
Oyındaǵı qural retinde maldıń jilik súyegi paydalanıladı. Ortadan birewin "xan" (baslawshı) etip saylaydı. Oyınǵa qatnasıwshılar eki toparǵa bólinip, "xan" shek taslaydı, yaǵnıy alaqanına shóp yamasa, kishilew bir zattı jasırıp, onı durıs tapqan tárep súyekti ılaqtırıw huqıqına iye boladı. Ishinen qarımı, bilegi uzın, ılaqtırǵısh birewi shıǵıp, súyekti kúshiniń jetkeninshe ılaqtıradı. Súyek ılaqtırılǵan waqıtta, oyınshılar teris qarap turadı, yaǵnıy, olarǵa súyektiń qay tárepke ılaqtırılǵanın kórmey, tek sezgirlik penen, esitiw arqalı biliw talabı qoyıladı. Tek súyek jerge túskennen keyin, artına burılıp, súyekti izlewge kirisedi. Oyın qaǵıydaların buzǵan oyınshı oyınnan shıǵarıladı. Súyekti kim burın tapsa, "xan"ǵa ákelip beredi hám birinshi tapqan tárep "jeńimpaz" dep esaplanadı.
Oyınnan utılǵan tárep dástúrxan jayıp zıyapat beretuǵın bolǵan, geyde jeńillew jaza: oyın oynap, qosıq aytıp beriw i kerek bolǵan.
Oyın elementleri boyınsha oyınshıdan juwırıw, shaqqanlıq, ziyreklik, dıqqat qoyıp tıńlay biliwshilik, topar aǵzaları menen birlik sıyaqlı kóplegen jaqsı ádetler talap etiledi. Usı táreplerin esapqa alıp, "aq súyek" milliy oyını házirgi kúndegi jaslarımız ushın da paydalı oyın bolıp esaplanadı.
Bul oyın ótken ásirdiń 70-jıllarına shekem jaslar arasında dástúrli oyın bolıp, oyın quralı retinde súyek, aq tayaq, yamasa, tennis topları paydalanılar edi.
Sapar Xojaniyazov
Sapar Xojaniyazov (1910 — 1983) 1910-jılı Kegeyli rayonınıń Xalqabad elatı aymaǵındaǵı házirgi «Doslıq» shirketler birlespesinde jasawshı gedey diyqan shańaraǵında dúnyaǵa  kelgen. = Ómir =
Joqshılıq, jetpesinlik saldarınan 7 — 8 jaslarınan-aq awır miynet azabın kóre baslaǵan. On eki jasında ata-anası qaytıs bolǵan. Bunnan keyin ol kúndelikli turmıs táshwishleri menen bánt bolıp, kóp jıllarǵa deyin (1928-jılǵa shekem) awıldıń malın baǵıp kúneltken. Jaslayınan kórkem sózge qızıǵıp, «Alpamıs», «Sharyar» dástanların yadqa aytıp júrgen. = Dóretiwshilik jılları=
1928 — 29-jıllarda qısqa múddetli kurslarda oqıp sawatın ashqan. Biraq, miynet jolın xalıq xojalıǵınıń hár túrli tarawlarında hár qıylı jumıslar (paxta tazalaw zavodınıń jumısshısı, dúkanshı, asxana baslıǵı, prorab hám t.b.) baslaǵan ol kóp jıllarǵa deyin oqıwın bunnan arı dawam ete almaǵan, tek 30-jıllardıń ortalarında ǵana jaqsı sharayat tuwılıp, 1936- jılı Moskva mámleketlik teatr iskusstvosı institutına oqıwǵa kiredi. Mine, usınnan baslap S.Xojaniyazovtıń ómiri teatr óneri menen tıǵız baylanısta boladı. Moskvada oqıp júrgen gezlerinde rus xalqı kórkem-óneri, ilim-biliminiń belgili ǵayratkerleri V. Vishnevskiy, O. I. Pıjova, N. A. Baskakovlar menen jaqınnan dóretiwshilik baylanıslar jasawǵa múmkinshilik boladı. Olardıń aqıl-keńesleriniń tásirinde dáslepki «Aysha» pyesası dóretiledi. S. Xojaniyazov 1939-jılı teatr institutın pitkerip keliwden, jetik qánige sıpatında Respublikamızdıń mádeniy qurılısına, ásirese, teatr, kórkem-óner turmısına belsendi aralasıp, aktyorlıq, rejissyorlıq, dramaturg-jazıwshılıq wazıypaların qatara atqara baslaydı. 1939 — 53-jıllarda K.D.Stanislavskiy atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik teatrında rejissyor, soń 1953 — 62-jılları usı teatrdıń direktorı lawazımların atqaradı. Dramaturg jazıwshı sıpatında keńnen tanıla baslaǵan ol 1944-jılı Jazıwshılar awqamınıń aǵzalıǵına qabıl etiledi.
Kópshilik jazıwshı-shayırlar sıyaqlı S. Xojaniyazov ta áde- biyatta shayır sıpatında tanılıwǵa háreket etken. =Dóretiwshiligi= Onıń ekinshi jer júzilik urıs jıllarında dóretken «Sálem ayt», «Periza», «Kolxoz qızı» qosıqları óziniń jawıngerlik ruwxı, Watan súyiwshilik ideyalarınıń joqarılıǵı menen ayrıqsha kózge taslanadı. «Gúlistan» (1948) qosıqlar toplamı onıń shayırshılıq uqıbınıń da bar ekenliginen derek berip turadı. Degen menen, S. Xojaniyazov qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında dramaturg jazıwshı sıpatında keńnen belgili. Onıń «Aysha» (1940), «Biziń bahadır» (1944), «Súymegenge súykenbe» (1945), «Zıyada» (1946), «Jas júrekler» (1953), «Baxıt» (1957), «Talwas» (1962), «Arıwlar» (1964), «Aqmaq patsha» (1968), «Maman biy» (1971) sıyaqlı pyesaları kóp jıllar dawamında qaraqalpaq mámleketlik teatrınıń tiykarǵı repertuarınıń biri bolıp keldi. Dramaturgtıń ayırım dramalıq shıǵarmaları tuwısqan xalıqlar teatrları saxnalarınan da keńnen orın aldı. Bunnan tısqarı, S. Xojaniyazov «Súymegenge súykenbe» (1960), «Zıyada» (1973), «Arıwlar» (1987) usaǵan pyesalar toplamlarınıń avtorı. S.Xojaniyazov dramaturgiyaǵa 1938 — 39-jıllarda jazılǵan «Aysha» muzıkalı draması menen kirip keldi. 1940-jılı jaqsı dramalıq shıǵarmalar ushın járiyalanǵan konkursta birinshi sıylıqtı jeńip alıwǵa miyasar bolǵan bul pyesa birinshi mártebe 1941-jılı Respublikalıq balalar teatrında qoyıldı. Pyesa tematikalıq jaqtan Á.Ótepovtıń «Teńin tapqan qız», S.Májitovtıń «Baǵdagúl» pyesalarına birqansha jaqın keledi, onda XX ásirdiń bas gezlerindegi qaraqalpaq xalqınıń turmısına baylanıslı waqıyalar sóz etiledi. Shıǵarma tragediyalıq jobada jazılǵan bolıp, onda feodallıq dáwirde haqıyqatlıq, teńlik, erkin muhabbat izlegen Aytjan menen Ayshanıń ádilsizlik qurbanı bolǵan ayanıshlı ómirleriniń ashshı haqıyqatlıǵı ashıp kórsetiledi. Belgili teatr óneri izertlewshisi T. Allanazarovtıń kórsetiwin- she, bul pyesa usı tematikanı sóz etken basqa dramalıq shıǵar- malardan waqıyalarınıń tábiyiy juwmaqlanıwı, yaǵnıy, bul shı- ǵarma qaharmanlarınıń qıyın ómirleri «Teńin tapqan qız», «Xor- lıqtan azat», «Baǵdagúl» pyesalarınıń qaharmanlarınan turmısqa jaqınlıǵı menen parıq etip turadı.
Dramaturg 60 — 70-jıllarda kóbirek tariyxıy hám klassikalıq ádebiyat syujetlerine negizlenip shıǵarmalar jazıwǵa úlken dıqqat awdardı. Onıń usı jıllarda jazılǵan ótmish waqıyaları hám tariyxıy tematikadaǵı «Aqmaq patsha», «Maman biy» dramaları teatr tamashagóyleri tárepinen jıllı júzlilik penen jaqsı kútip alındı. S. Xojaniyazov sońǵı jıllarda proza tarawında da qálem sınap kórip, «Aq altınlı atızdıń adamları», «Baxtın tapqan Begjan», «Aq bota», «Hújdan», «Aydın jol», «Xalqıńnan sır saqlama» sıyaqlı birqansha jaqsı jazılǵan prozalıq shıǵarmalar da dóretti. Degen menen, S.Xojaniyazov XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında biz joqarıda baha berip ótken dramalıq shıǵarmaları menen dramaturg-jazıwshı sıpatında keńnen belgili boldı.
Óz-ózinen shańlanıw
Eger de, bir túp ósimliktegi gúldiń atalıǵındaǵı shań sol gúldegi analıqtıń awızshasına túsip, onı shańlandırsa bunday shańlanıw óz-ózinen shańlanıw dep ataladı.
Piyshembi
Piyshembi (parsısha panj — bes) — sárshembi hám juma arasındaǵı hápte kúni. Birlesken Korollıqta saylawlar piyshembi kúnleri ótkeriledi. SSSRda bul kún «Balıq kúni» dep járiya etilgen. Ózbekstanda piyshembi kúni palaw pisiriw ádeti bar.
Piyshembi (parsı) - hápteniń sárshembiden keyingi, jumadan aldınǵı tórtinshi kúni (qarań: Hápte).
Rashtatt tınıshlıq shártnaması
Rashtatt tınıshlıq shártnaması — 1714-jıl 7-martta Franciya hám Avstriya ortasında dúzilgen tınıshlıq shártnaması bolıp, tiykarınan, Ispaniya miyrasxorlıǵı ushın urıstı (1701-1714) tamamlaǵan Utrext tınıshlıq shártnamasınıń bir bólegi edi. 1713-1714-jıllarda bul shártnama Fransiya Marshalı Klod Lui Hektor de Villar hám Avstriya shaxzadası Yevgeniy Savoy tárepinen tayarlanǵan. Atap aytqanda, bul shártnama patsha Lyudovik XIV hám Múqaddes Rim imperatori Karl VI ortasındaǵı qarama-qarsılıqqa toqtatılıs jasadı, bul kelispewshilik basqa táreplerde de sheshilgennen keyin de dawam etti.
Elvis Presley
Elvis Aron Presli (ingl. Elvis Aaron Presley, rus. Э́лвис Аро́н Пре́сли; 1935-jıl 8-yanvar, Tupelo — 1977-jıl 16-avgust, Memfis) — amerikalı qosıqshı hám aktyor, pop muzıka baǵdarında XX ásirdegi kommerciyalıq jaqtan eń tabıslı atqarıwshılardan biri. Jáne ol "Rok-n-roll patshası" (yamasa ápiwayıǵana "patsha" - The King) sıpatında da belgili.
Qubla Evropa elleri
Qubla Evropa elleri. Qubla Evropa siyasiy kartasında Ispaniya, Portugaliya, Italiya, Greciya hám de Andorra, San-Marino, Malta hám Vatikan sıyaqlı «kishi» mámleketler jaylasqan. Bul mámleketler ekonomikalıq-geografiyalıq ornı hám xojalıq rawajlanıwı jaǵınan uzaq tariyxı dawamında Jer Orta teńizi menen tıǵız baylanıslı bolǵanlıǵı sebepli Evropanıń Jer Orta teńizi boyı elleri dep te ataladı. Bul region Evropa civilizaciyası hám mádeniyatınıń haqıyqıy besigi esaplanadı, sebebi bul kontinenttegi áyyemgi mámleketler — Greciya menen Rim Jer Orta teńizi jaǵalarında rawajlanǵan. Malta Jer Orta teńizindegi atawlarda jaylasqan kishi mámleket bolsa, subregionnıń qalǵan mámleketleri geografiyalıq ornı jaǵınan yarım ataw elleri esaplanadı. Andorra, San-Marino, Vatikan mámleketleri yarım atawlarda jaylasqan bolsa da, teńizge shıǵıw imkaniyatları joq. SanMarino menen Vatikan anklav mámleketler bolıp esaplanadı, sebebi olar tek ǵana bir mámleket, yaǵnıy Italiya menen shegaralas bolıp, tolıǵı menen onıń aymaǵı menen oralǵan. Qubla Evropa ellerinen Ispaniya hám Andorra basqarıw forması boyınsha konstituciyalıq monarxiya, Vatikan bolsa Evropadaǵı birden-bir absolyut teokratiyalıq monarxiya(mámleket basshısı — Rim-katolik shirkewi jetekshisi esaplanǵan Rim Papası), qalǵanları bolsa republikalar bolıp esaplanadı. Qubla Evropa mámleketleri Jer Orta teńiz geosinklinal poyasında jaylasqanlıqtan seysmikalıq jaqtan aktiv aymaq esaplanadı. Áyyemnen belgili Etna, Vezuviy, Stromboli vulkanları da Evropanıń usı bóliminde jaylasqan. Paydalı qazılmalardan reńli metall rudaları hám mineral duzlardıń qorları bar. Jer Orta teńizi tipindegi subtropikalıq klimat (jazı ıssı, birqansha qurǵaq, qısı bolsa jıllı hám jawınlı) awıl xojalıǵı hám turizm ushın júdá qolaylı sharayat jaratadı. Lekin Evropanıń basqa subregionlarına qaraǵanda suw resursları menen támiyinleniw dárejesi tómenirek bolıp, ayırım orınlarda suw jetispewshiligi de seziledi.
Franz Schubert
Franc Peter Shubert (nem. Franz Peter Schubert, rus.Франц Пе́тер Шу́берт; 1797-jıl 31-yanvar — 1828-jıl 19-noyabr, Vena) — avstriyalı kompozitor, muzıkada romantizm tiykarın salıwshılarınan biri, 602 dana vokal kompoziciyalar (Shiller, Gyote, Geyne hám basqa shayırlar sózlerine), toǵız dana simfoniyalar (segizinshisi, eń ataqlısı, "Tamamlanbaǵan" degen atama menen belgili), sonıń menen birge, kóplegen kameralıq hám jeke pianino dóretpeleriniń avtorı sanaladı.
Juma
Juma — piyshembi hám shembi arasındaǵı hápte kúni.
Juma (arabsha — jám bolıw) — 1) Grigoriy kalendarında hápte quramına kirgen kúnlerden besinshisiniń atı; 2) musılmanlar kalendarında altınshı kún atı. Islam dininde "sayyid ul-ayyom" — kúnlerdiń muqaddesi sıpatında ullılanadı. Juma kúni pesin namazı ornına Juma namazı oqıladı. Imam-xátipler namaz aldınan yarım saat shamasında mavʼiza (diniy waz) oqıydı. Soń eki márte azan aytılıp, úlken jámáát penen namaz óteledi. Musılman mámleketlerinde Juma kúnin dem alıs kúni dep belgilegen bolsa da, negizi bul kúni dem alıw shárt emes. Sebebi Quranı Kárimniń "Jumʼa" súresinde: "Juma namazın oqıp bolǵanlarıńızdan keyin (kásip-óner, sawda-satıq jumıslarıńızǵa qaray) tarqap ketiń hám Allanıń nesiybesi (rızqı)n sorań" (Abdulaziz Mansur awdarması) delingen.
Franz Schubert
Shuberttiń dóretpeleri romantizm dáwiriniń eń ataqlı muzıkalıq shıǵarmaları qatarına kiredi.
Ámet Shamuratov
Shayır, jazıwshı hám jámiyetlik isker Ámet Shamuratov 1912-jılı Xojeli rayonınıń aymaǵında tuwıladı = Ómiri =
Ol 1924—25-jılları Xojelidegi internatta tarbiyalanadı, soń Shımbaydaǵı «Kammuna» mektebinde oqıydı. Á. Shamuratov 1931-jılı Maskvaǵa oqıwǵa jiberiledi. Ol oqıp júrip, Maskva metrosı qurılısında jumıs isleydi hám oqıwın 1938-jılı pitkerip shıǵıp, respublikalıq xalıq bilimlendiriw ministrliginde inspektor, sońınan baspa sóz orınlarında isleydi. 1947—50-jılları Moskvadaǵı partiya mektebinde oqıydı hám onı pitkergenen soń respublikamızdıń Ministrler Keńesi baslıǵınıń orınbasarı, Nókis qalalıq partiya komitetiniń birinshi xatkeri, Jazıwshılar Awqamınıń baslıǵı lawazımlarında isleydi. Ámet Shamuratov 1941-jıldan Jazıwshılar Awqamınıń aǵzası bolǵan. Ol 1953-jılı talantınıń áyne gúllengen shaǵında awırıp qaytıs boladı. = Dóretiwshiligi = Ámet Shamuratovtıń «Sıylıq» (1940), «Eski mektepte» (1940), «Watan haqqında qosıqlar» (1943), «Baxıt» (1949) sıyaqlı poeziyalıq hám prozalıq toplamları basıldı. Jazıwshınıń «Tańlamalı shıǵarmaları» birneshe mártebe 1954, 1962, 1963, 1972-jılları qayta basıldı. Jazıwshınıń «Meniń jolbarıslar menen jolıǵısıwlarım» gúrrińler dúrkini ózbek hám rus tillerine awdarıldı. Á. Shamuratov J. Aymurzaev penen birge «Àral qızı», I. Yusupov penen birge «Qırq qız» pyesaların jazadı.
Sózlerdi ótkermelew
Sózlerdi ótkermelew
Jazıwda kóp buwınlı sózlerdiń bir qatarǵa sıymay qalǵan bólekleri ekinshi qatarǵà buwın boyınsha ótkeriledi. Bunda tómendegi qaģıydalar esapqa alınadı: 1.Bir buwınlı sózler ótkermelenbeydi: taw, tas, tis, suw, al, bar, ol, bir, úsh hám t.b. 2. Kóp buwınlı sózlerdiń aldınǵı qatarǵà sıymày qalǵan buwını yàki buwınları ótkeriledi: mek-tep, su-wat, su-wıq, Gúl-jamal, Gúlja-mal, Nizamat-din, Niza-matdin, Ni-zamatdin hám t.b. 3.Buwın jasap kelgen dawıslı sestiń (háriptiń) jalǵız ózin burınǵı qatarda qaldırıwǵa yàki keyingi qatarǵa ótkeriwge bolmaydı. Ol aldınǵı yàki keyingi buwınǵa qosıp ótkeriledi: a-ta emes, ata; a-nası emes, ana-sı; á-debiy emes, áde-biy hám t.b. 4.Adam atlarınıń qısqartılıp alınǵan bas háriplerin óz aldına ótkermelewge bolmaydı: A. S. - Áwezov emes, A. S. Áwezov; B. - Yusupova emes, B. Yusupova hám t.b. 5. Bas háriplerden jasalǵan qısqarǵan sózlerdi bólip ótkermelewge bolmaydı: QR, BMSH, QMU, NMPI. Usınday sózlerge jalǵanǵan qosımtalardı ótkermelewge boladı: TashMI-ge, AQSH-tan hám t.b. 6.Cifr menen keletuǵın háripten ibarat shártli belgi hám menshikli atama sózler cifrdàn bólip alınıp, keyingi jolǵa kóshirilmeydi: 6 «a» klass, 500 kg, «Foton-774» (televizor), «Il-62» (samolyot), «GAZ-69» (avtomashina) hám t.b
Helmut Schmidt
Helmut Heinrich Waldemar Schmidt (aytılıwı: Helmut Haing'ish Uoldemar Shmit; 1918-jıl 23-dekabr, Hamburg, Germaniya imperiyasi — 2015-jıl 10-noyabr, Hamburg, Germaniya) — nemis social-demokrat siyasatshısı. Germaniyanıń besinshi federal kansleri (1974-1982).
Jaslıq jılları
Helmut Heinrich Waldemar Schmidt 1918-jıl 23-dekabrde Hamburg ta tuwılǵan.
Schmidttiń ákesi Gustav Lyudvig (1888-1981) evrey isbilermenniń nekesiz tuwılǵan balası bolıp, onı shańaraq uzaq waqıt jasırıp kelgen. Bul waqıya tek 1984-jılda ǵana Schmidttiń ruxsatı menen Franciya nıń burınǵı prezidenti Valeri Jiskar d'Esten tárepinen ashkaralanǵan.
Nacistler menen baylanısları hám áskeriy xizmeti
1936-jılda Schmidt Nyurnberg partiyası syezdi sheńberinde bolıp ótken Adolf Hitler diń Hamburg tan Nyurnberg ke shekem marshida qatnaydı, tarıyxshı Heinrich Vinklerdiń sózlerine qaraǵanda, nacistler úgitiniń quramı bolǵan „socialistlik“ hám "birdemlik" ideyalarınan tásirlenedi. Schmidt ózi jazǵan „Balalıq yadları“ shıǵarmasında, onıń kelip shıǵıwı (Mischlinge) milliy socializm di biykar etiwge tásir etkenin aytadı. 1941-jıl da rezervtegi leytenant ataǵı menen Berlindegi Luftwaffe Joqarı komandirligine ótkerildi. Ekinshi Jáhán urısı waqtında, 1941-jıl avgusttan Schmidt Shıǵıs fronttaǵı 1-tank diviziyasınıń jeńil zenit diviziyasında oficer bolıp xızmet etti. Ol Leningrad wálayatına jiberildi hám qalanı qamal qılıwda qatnastı, bul ushın ol ekinshi dárejeli Temir xoch medalın aldı. 1942-jıl yanvardan Berlin hám Bernau daǵı hawa ministrliginde jeńil zenit artilleriyasın tayarlaw qaǵıydaları boyınsha máslahátshi bolǵan. 1944-jıl dekabrden Batıs frontta batareya komandiri bolıp xızmet etti, 1945-jıl mart ayında birlespeshiler tárepinen tutqınǵa alındı hám avgustqa shekem tutqınlıqta qaldı.
Urıstan keyingi jıllar hám siyasıy mártebe
Urıstan keyin Schmidt Hamburg universitetinde ekonomika hám siyasattanıw fakultetinde oqıdı hám onı 1949-jılda tamamladı. 1946-jılda Germaniya social-demokratiyalıq partiyasına (SDP) qosıldı. 1947-1948-jıllar da ol SDP menen jaqın sheriklik etken nemis studentleri socialistlik birlespesin (keyinirek 1948-1951-jıllar da Jan van Nes Ziegler) basqarǵan.
Oqıwdı tamamlaǵannan keyin, Karl Shiller basshılıǵındaǵı Hamburg ekonomika hám transport bóliminde isledi. 1953–1961-jıllarda Bundestag deputatı bolǵan. 1961–1965-jıllarda ishki jumıslar boyınsha Hamburg senatorı bolǵan.
1965-jılda Bundestagqa qayta saylandı. 1967-1969-jıllarda — Bundestagtiń social-demokratiyalıq fraksiyası baslıǵı boldı. 1967-jılda SDP baslıǵınıń orınbasarı etip saylandı. 1969-jılda dúzilgen Willy Brandt tıń húkimette qorǵaw ministri boldı. Keyinirek ol federal ekonomika, finans ministrliklerin basqardı, hátte eki hápte dawamında Sırtqı isler ministrligin de basqarǵan.
Kanslerlik
nobaý|Schmidttiń jerlew máresimi, Hamburg, 23-noyabr 2015-jıl 1974-jıl 16-mayda Willi Brandt jánjel artınan napaqaǵa shıqqanınan keyin Germaniya Federal kansleri boldı.
Ishki siyasatta ol, tiykarınan, Qızıl Armiya fraksiyasınan shıqqan shep qanat terrorizmine qarsı qattı gúresti jaqladı. 1976 hám 1980-jıllardaǵı parlament saylawlarında SDP jeńip shıǵıwına úles qostı.
Sırtqı siyasatta Schmidt Helsinki kelisimleri ne qol qoyıw baslamashılarınan biri bolǵan (1975-jıl). Willi Brandt penen salıstırǵanda, ol kóbirek amerika tárep edi. Ol NATO menen Germaniya Federativ Respublikası aymaǵında Pershing-2 raketaların jaylastırıw boyınsha ózara kelisimler alıp bardı. Usınıń menen birge, ol Sovet basshısı Leonid Brejnev penen jaqsı jeke munasábetlerge iye edi, biraq bul munasábetler 1979-jıl aqırında Sovet áskerleri Awǵanstanǵa kirgeninen keyin jáne de quramalılastı. Germaniya AQSh quwatlawı menen 1980-jılda Moskva da bolıp ótken Olimpiada oyınlarına xalıq aralıq boykot daǵaza etiliwin hám awǵan áyyemgi ommunistlik kúshlerin qollap-quwatlaw dástúrlerin qollap-quwatladi. Biraq, Schmidt SSSR menen baylanıslardı biykar etpedi hám ol hátte 1980-jıl iyun ayı aqırı - iyul ayınıń basında Moskvaǵa keldi hám Sovet administraciyası menen ózara kelisiwler alıp bardı.
Ekonomikada Schmidt 1979-jılǵı global neft daǵdarısı menen baylanıslı saldamalı máselelerge dus keldi.
1982-jılda Schmidttiń SDP aǵzaları bolmaǵan koaliciya aǵzaların ministrler mákemesinen shıǵarıp taslaw hám bir partiyalı húkimetti shólkemlestiriwge urınıwınan keyin, Bundestag oǵan salıstırǵanda isenimsizlik votumın járiyaladı hám Xristian demokrat Helmut Kol dı jańa kansler etip tastıyıqladi. 1982-jılda ol óz birdemligin kórsetiw ushın "Polsha Polsha bolıwı ushın" dástúrin qollap-quwatlawda qatnastı.
Kanslerlikten soń
1983-jıldan — «Die Zeit» háptelik gazetasında redaktor bolıp islegen.
Ólimi
nobaý|[[Loki Schmidt|Loki hám Helmut Schmidt lerdiń qábri]] Ol 2015-jıl 10-noyabrde Hamburgta dúnyadan ótti.
Jeke ómiri
nobaý|314x314 nükte|Gelmut Schmidt zayıbı menen, 1977-jıl
Óli tiller
Óli tiller kóp qollanılmaytın tiller óli til bolıp ataladı.
Oǵan:
B
'Bulǵar tili
K
'Klasiykalıq latın tili
'Kóne friyz tili
O
'Oǵız tili
P
'Polab tili
X
'Xazar tili
Sh
'Shirkew slavyan tili
'Shaǵatay tili
E
'Elam tili
Geografiyalıq qabıq
Geografiyalıq qabıq hám onıń shegaraları
Atmosferanıń tómengi qatlamı — troposfera, litosferanıń ústingi gewek qatlamı, gidrosfera hám biosferalardı óz ishine alǵan hám de óz ara tásir etip turatuǵın pútin qabıq Jerdiń geografiyalıq qabıǵı dep ataladı. Geografiyalıq qabıqtıń joqarı hám tómengi shegarasın, qalıńlıǵın ilimpàzlar hár túrli ótkizedi hám belgileydi. Kóp ilimpàzlar geografiyalıq qabıqtıń joqarı shegarasın troposferanıń joqarı bóliminen ótkizedi hám onıń qalıńlıǵın 30 — 35 km dep esaplaydı. Anıqlanıwına qaraǵanda, geografiyalıq qabıqtıń joqarı shegarası ozon perdesine, tómengi shegarası bolsa gewek jınıslarınıń astınǵı bólimine tuwra keledi. Ozon perdesi Jerdegi organizmlerdi Quyashtıń ultrafiolet nurlarınan qorǵaydı.
Geografiyalıq qabıqtıń ózgeshelikleri
Geografiya lıq qabıqtıń birinshi ózgesheligi, onıń quramlıq bólimleri — litosfera, gidros- fera, atmosfera hám biosferalar úzliksiz óz ara baylanısta bolıwı hám bir-birine tásir etiwi; ekinshi óz gesheligi, zat hám energiya almasıw procesleriniń bolıwı; úshinshi ózgesheligi, geografiyalıq qabıqta organikalıq tirishiliktiń, sonıń ishinde, insaniyat jámiyetiniń barlıǵı bolıp esaplanadı. Geografiyalıq qabıqtıń rawajlanıwına Jerdiń sırtqı, ishki ener- giyaları tásir etedi. Geografiyalıq qabıqta júz berip atırǵan barlıq proceslerdiń tiykarǵı bólimi Quyash energiyası hám azıraq bólegi Jerdiń ishki energiyası tásirinde júz beredi. Geografiyalıq qabıqtıń dúzilisinde zat hám energiya almasıwı áhmiyetli rol oynaydı. Bunda litosfera, gidrosfera, atmosfera hám biosferalar ortasında zatlar almasıwı boladı. Máselen, okean suwı 3000 jılda bir márte jańalanadı. Atmosferadaǵı ıǵallıqtıń tolıq jańalanıwı ushın tek 10 kún kerek boladı. Aylanba hárekette-gi suw basqa kompo nentler menen tikkeley baylanısta bolıp, geografiyalıq qabıqtıń qáliplesiwinde áhmiyetli rol oynaydı. Geografiyalıq qabıqtıń vertikal hám gorizontal dúzilisi, onıń tiykarǵı ózgesheligi. Geografiyalıq qabıqtıń vertikal dúzilisi de- gende, onıń quramlıq bólimlerin bálentlik boylap jaylasqan jaǵdayın túsiniw lazım. Geografiyalıq qabıqtıń gorizontal dúzilisi tábiyat kompleksleriniń keńlik, uzınlıq boylap tarqalıwı hám almasıp keliwinde belgili boladı. Buǵan klimat poyasları, tábiyat zonaları mısal boladı.
Geografiyalıq qabıqtıń rawajlanıw basqıshları
Ilimpàzlar geog- rafiyalıq qabıqtıń rawajlanıwın úsh basqıshqa bóledi : nobiogen, biogen, antropogen. Nobiogen basqısh — Jerdiń rawajlanıwınıń 4,6 mlrd jıldan 570 mln. jılǵa shekem ótken dáwirin óz ishine aladı. Bul basqıshta geografiyalıq qabıqtıń tiykarı payda boladı, yaǵnıy litosfera, atmosfera hám gidrosfera qáliplesedi. Jerde tiri- shilik 3,8 — 3,5 mlrd jıl aldın payda bolǵan bolsa da, ol oǵada ápiwayı organizmlerden quralǵanlıǵı ushın geografiyalıq qabıqtıń rawajlanıwına sezilerli tásir etpegen. Biogen basqısh— 570 mln jıl aldın baslanǵan. Bul dáwirde organizmler rawajlanǵan (1-kestege qarań). Nátiyjede, bios- fera qáliplesken hám geografiyalıq qabıqtıń tolıq sistemaǵa iye bolıwına kúshli tásir etken. Antropogen basqısh insan payda bolǵannan (2 mln. jıl aldın) házirgi kúnge shekemgi ótken dáwirdi óz ishine aladı. Házirgi waqıtta geografiyalıq qabıqtıń rawajlanıwına insannıń xojalıq iskerligi (texnikanıń rawajlanıwı, kosmoslıq ásir) sezilerli dárejede tásir kórsetpekte. Bular tábiyattı qorǵaw, ekologiyalıq, demografiyalıq mashqalalardı keltirip shıǵardı. Solardan biri úlkemizdegi Aral boyı ekologiyalıq mashqalası.
Geografiyalıq qabıqtıń ulıwma nızamlılıqları
Geografiyalıq qabıqtıń rawajlanıwında hám tábiyat kompleksleriniń túrlerge bóliniwinde de ózine tán nızamlılıqlar bar. Olar Jerdiń ulıw- ma geografiyalıq nızamlılıqları dep ataladı. Bul nızamlılıqlardı biliw insanǵa tábiyiy resurslardan aqılǵa muwapıq paydalanıwǵa, qorshàǵàn ortàlıqtı qorǵàwǵà hám oǵan zıyan tiygizbewge, ekologiyalıq jaǵdaydı buzbaw ilajların kóriwge imkan beredi. Bir pútinlik, zat hám energiyanıń tábiyatta aylanıp júriwi, dáwirlik yaki ritmlik qubılıslar, geografiyalıq zonallıq hám aymaqlıq geografiyalıq qabıqtıń ulıwma nızamlılıǵı boladı.
Geografiyalıq qabıqtıń bir pútinligi
Geografiyalıq qabıqta heshbir tábiyat komponenti óz aldına rawajlanbaydı. Olar úzliksiz bir-biri menen baylanısıp, óz ara tásir etip turadı. Eger qanday da bir tábiyat komponenti ózgeriske ushırasa, basqa tábiyat kom - ponenti de ózgeredi. Mısalı, ápiwayı bir terektiń kesiliwi aqı- betinde tómendegi ózgerisler payda boladı: jer astı suwları, qáddi tómenleydi, ol jerde jasawshı haywanat dúnyası basqa jerge kóshe- di. Sonday-aq, samal tásiri kúsheyip, topıraqtıń unırawına alıp keledi. Sol átiraptaǵı hawa rayında ózgeris payda boladı. Túni salqınlaw, kúndizi ıssı boladı. Bunnan basqa, geografiyalıq qabıqtıń quramlıq bólimleri at- mosfera, gidrosfera, biosfera hám litosfera úzliksiz bir-biri menen baylanısta, bir-birine ótip turadı. Mısalı, hawa quramındaǵı suw puwları gidrosfera, shań bóleksheleri litosfera, quslar, jánlikler biosfera elementleri. Suwdaǵı organizmler biosfera elementi bolsa, ondaǵı qum bóleksheleri hám hár qıylı qattı deneler, shógindi li- tosfera elementi boladıbiosfera elementleri. Suwdaǵı organizmler biosfera elementi bolsa, ondaǵı qum bóleksheleri hám hár qıylı qattı deneler, shógindi li- tosfera elementi boladı.
Geografiyalıq qabıqta zat hám energiya almasıwı
Geografiya- lıq qabıqtıń tórt quramlıq bóliminde, yaǵnıy atmosfera, gidrosfera, litosfera, biosferalarda zat hám energiya almasıwı eki — gorizontal hám vertikal baǵdarda baqlanadı. Atmosfera hám Dúnya okeanındaǵı suwdıń háreketinde hám litosferadaǵı vulkanlar háreketinde zatlardıń gorizontal hám vertikal almasıwı boladı. Geografiyalıq qabıqtaǵı zat hám energiyanıń almasıwına Jerdiń ishki energiyası, Quyash energiyası hám de gravitaciya kúshi tásir etedi. Geografiyalıq qabıqta zat hám energiya toqtawsız almasıp turadı. Bul process quramalı bolıp, onda sıpat ózgerisleri payda boladı.
Geografiyalıq qabıqtaǵı ritmlilik
Tábiyatta waqıttıń ótiwi me- nen birdey qubılıslardıń tákirarlanıp turıwı ritmlilik delinedi. Ritmlilik ekige bólinedi: sutkalıq hám jıllıq (máwsimlik). Jerdiń óz kósheri dógereginde aylanıwı sutkalıq, Quyash átira- pında bir ret tolıq aylanıwı jıllıq yaki máwsimlik ritmlerge sebep boladı. Sutkalıq ritmlilikke kún hám tún almasıwı mısal boladı. Nátiyjede, sutka dawamında temperatura hám ıǵallıq ózgerip turadı. Haywanat dúnyası tirishiliginde de ritmlilik kórinedi. Mısalı, ayırım haywanlar kúndiz aktiv bolıp, túnde dem alsa, basqaları, kerisinshe, túnde júdá aktiv boladı. Tawlardaǵı qar hám muzlıqlar kúndiz kóbirek eriydi. Sonıń ushın dáryalar tústen keyin kóp suwlı boladı. Máwsimlik ritmlilikke Jerde jıl máwsimleriniń almasıwı mısal boladı. Tábiyatta kóp jıllıq ritmlilikler de bar. Bularǵa Quyashtaǵı procesler hám Jerdiń ishki kúshleri ritmliligi sebep boladı.
Geografiyalıq zonallıq hám bálentlik poyası
Qurǵaqlıqta ek- vatordan polyus keńlikler tárepke tábiyat kompleksleriniń izbe-iz almasıwına zonallıq dep ataladı. Oǵan Jerdiń shar tárizli bolıwı aqıbetinde Jer júzine Quyash nurınıń bir tegis túspey ekvatordan polyuslar tárepke azayıp barıwı sebep boladı. Tawlarda bálentlikke qaray tábiyat kompleksleriniń almasıp keliwi bálentlik poyası delin- edi.
Web-brauzerler
Web-brauzerler Internettiń WWW xızmetinen paydalanıw ushın aarnawlı baǵdarlamalar islep shıǵılǵan. Olar Web-brauzerler (Browser) dep ataladı. Browser anglichansha sóz bolıp, kóriwdi támiyinlew, kórsetiw mánisin ańlatadı. Birinshi Web-brauzer 1990-jılı CERN (Evropa Yadrolıq Izertlew Keńesi) xızmetkeri Tim Berners-Li tárepinen islep shıǵılǵan bolıp,atı World Wide Web bolǵan.Házirgi kúnge shekem júdá kóp Web-brauzerler islep shıǵarılǵan.Mosaic, Opera, AdWiper, Netscape Navigator, Netscape Communicator, Google Chrome, Mozilla Pirefox, Microsoft Internet Explorer hám Power Browser. Olardan eń belgilileri tómendegiler: Microsoft firmasınıń Internet Explorer baǵdarlamasınıń Windows operacion sisteması quramına kirgizilgenligi bul brauzerdiń keń tarqalıwına sebep boldı. Sonıń ushın Microsoft Internet Explorer baǵdarlaması tiykarında brauzerlerdiń wazıypaları hám imkaniyatları menen tanısamız. Web-brauzerlerdiń tiykarǵı wazıypaları tómendegilerden ibarat: • Web-betlerdi yadqa júklew hám kórsetiw; • Web-betlerdi diskke jazıp qoyıw (saqlaw); • WWWdegi adresi boyınsha Web-betlerin shaqırıw.
Shokolad
Shokoladtiń paydalı qásiyetleri haqqında
Shokolad paydalı yamasa zıyanlı ekenligi tuwrısında neshe  jıllardan berli ilimpazlar básekilesip kiyatır. Ayırım ilimpazlar bolsa, shokoladtiń tómendegi paydalı qásiyetlerin tastıyıqlaģan :
Shokolad ózinde dofamin, serotonin hám feniletilamin gormonlarin saqlawı sebep  keypiyatti kóteriw ózgeshelikine iye;
shokolad bulshıq etlerdi kislorod menen to'yintiradi, nátiyjede shınıǵıwlardan keyin organizm tezde ózin tikleydi;
eger úzliksiz túrde qara shokolad (70% hám odan joqarı kakao saqlawshı ) qan tamırları bekkemlenip, júrek kesellikleriniń aldı alınadı ;
sonıń menen birge qara shokolad jaman xolesterindan asrap, insult qáwpin azaytadı, aritmiya hám júrek jetispewshiliginde de paydalı esaplanadı ;
shokolad diabetti saplastırıwda járdem beredi - onıń quramındaǵı antioksidantlar as qazan astı bezi iskerligin jaqsılaydı ;
shokolad mıy iskerligin jaqsılaydı, Alsgeymer keselligi rawajlanıwın aldın aladı, yadtı bekkemlenip, dıqqattı jaqsılaydı ;
shokolad ishek tımawlarında da járdem beredi, bawırǵa da unamlı tásir kórsetedi;
shokolad immunitetti kóteredi, hámledar hayallarǵa da júdá paydalı esaplanadı.
Shokoladtniń zıyanlı tárepleri:
Paydalı tárepi bolǵan ónimdiń záleli de bar degen sıyaqlı, shokoladtiń da ózine muwapıq zıyanlı qásiyetleri bar. Birinshi orında onıń muǵdarı : shokoladti normadan artıq tutınıw qılıw jaramaydı, keri jaǵdayda bul qandli diabetke, júrek-tamır keselliklerine, bas awrıwına alıp keliwi múmkin. Onı úzliksiz, biraq kóp bolmaǵan muǵdarda tutınıw qılıw kerek.
Onı qóllawǵa qarsı kórsetpeler de júdá kóp:
allergiyasi bar insanlarǵa odan ıqtıyatlılıq menen tutınıw qılıw usınıs etiledi;
tisler seziwsheńligi asqanda shokoladdan waz keshiw maqsetke muwapıq boladı ;
búyrekler qásteliginde de shokolad muǵdarın kemeytiw kerek;
migren keselligi qo'zg'agan waqıtta da shokoladdan tutınıw qılıw jaramaydı.
Batıs Evropa mámleketleri
Batıs Evropa mámleketleri. Evropanıń bul subregionına kontinenttegi eń úlken ekonomikalıq kórsetkishlerge iye úsh mámleket — Germaniya, Franciya hám Ullı Britaniya, sonday-aq, Avstriya, Shveycariya, Belgiya, Niderlandiya, Irlandiya hám de «kishi» mámleketler — Lixtenshteyn, Lyuksemburg hám Monako sıyaqlı eller kiredi. Alp tawlarında jaylasqan Avstriya, Shveycariya hám Lixtenshteyn Alp elleri toparın quraydı. Belgiya, Niderlandiya hám Lyuksemburg mámleketlerine bolsa olar ortasındaǵı ekonomikalıq integraciya procesleri joqarı dárejede ekenligin esapqa alǵan halda «Beniluks» ulıwma ataması qollanıladı. Subregion elleriniń klimat sharayatı ortasha, Franciyanıń qublasında bolsa subtropikalıq klimat qáliplesken. Paydalı qazılmalardan Arqa teńiz akvatoriyasındaǵı neft-gaz (Niderlandiya, Ullı Britaniya), qońır hám taskómir (Germaniya, Franciya, Belgiya, Ullı Britaniya), temir rudaları (Franciya, Germaniya, Lyuksemburg, Belgiya) hám kaliy duzları (Germaniya) kánleri itibarǵa ılayıq. Alp elleri gidroenergiya resurslarına bay. Batıs Evropa ellerinde tuwılıw hám tábiyiy kóbeyiw kórsetkishleri júdá tómen, Germaniyada bolsa kóp jıllardan berli depopulyaciya procesi júz bermekte. Lekin sırtqı migraciya balansı joqarı oń kórsetkishlerge iye bolǵanlıǵı sebepli, subregion mámleketlerinde xalıqtıń kóbeyiwi dawam etpekte. Batıs Evropa kontinent subregionları ishinde eń xalqı tıǵız jaylasqan aymaq bolıp esaplanadı. Urbanizaciya kórsetkishleri, Lixtenshteynnen tısqarı, barlıq mámleketlerde joqarı bolıp, Ullı Britaniya, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburgta 90% ten joqarı, Monakoda bolsa 100% ke teń.
Argentinozavr
Argentinozavr (lat. Argentinosaurus) — Qubla Amerikada jasaǵan eń iri dinozavrlardan biri.
Shipovnik
Taw hám toǵaylarda átirgúlliler tuwısına tiyisli túrler ósedi. Olardan biri shipovnik bolıp esaplanadı. Onıń boyı 2—3 m ge jetetuǵın paqalı kóp, tikenli puta. Japıraqları quramalı, taq pár tárizli, 5—9 japıraqshalı. Iyun-iyul aylarında gúlleydi. Gúlleri iri, diametri 8—9 sm, tiykarınan ashıq qızıl gúl, gúlkese, gúl japıraǵı 5. Gúlde kóp atalıq hám analıq bar. Shipovniktiń jalǵan miywesi toyǵın qızıl, etli, uzınsha máyek tárizli bolıp, uzınlıǵı 2—3 sm, miywe ishinde júda kóp qattı tuqımları bar. Miywe quramında adam densawlıǵı ushın kerekli bolǵan zatlardan vitamin, limon kislotası, dubil hám basqa da zatlar boladı. Medicinada avitaminoz keseliniń aldın alıw hám emlewde qollanıladı.