cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Televiziyalıq ocherk
Televiziyalıq ocherk
Televiziyalıq ocherkte insan obrazı oraylıq orındı iyeleydi. Onda gúrrińdegi sıyaqlı insannıń individual obrazı dóretiledi. Sonday-aq televiziyalıq ocherktegi tiykarǵı ideyalıq tiykar insan obrazı menen baylanıslı ráwishte tuwrıdan-tuwrı áshkara, yaǵnıy publitsistika sóz etiledi.
Televiziyalıq ocherkshi qahraman obrazın, yaǵnıy prototipindegi bul tiykarǵı jetekshi qásiyetti televiziyalıq ocherk talabına muwapıq eki jol menen kórkem kórinisli hám publitsistikalıq súwretlewler arqalı sáykeslendiredi.
Publitsistika latınsha "publikus" sózinen alınǵan bolıp, "jámiyetlik" degendi bildiredi. Ol avtordıń waqıya hám hádiyseler, qahraman xarakteri, onıń táǵdiri, televiziyalıq ocherkte sáwlelendirilip atırǵan jámiyetlik mashqalalar haqqında waqıya dawamında úzliksiz ashıq bayan etilgen jámiyetlik, ulıwmalıq pikir-talaslar bolıp tabıladı. Publitsistika dáslep, avtordıń waqıya úzliksiz aralasıwınan payda boladı. Jurnalist televiziyalıq ocherkshi waqıyada personaj sıpatında qatnasadı, qahraman hám basqa adamlar menen birge háreket etedi. Sáwbetlesedi, ol yaki bul hádiyse, faktler tuwralı pikir usınıslardı bayan etedi. Bunday qásiyetti ásirese saparnama televiziyalıq ocherklerinde dárhal kóriw múmkin.
Portret televiziyalıq ocherklerde avtor waqıyaǵa tuwrıdan-tuwrı aralasıwı múmkin. Publitsistikalıq pikir-talaslar televiziyalıq ocherkte qatnasıwshı personajlar sóylewinde, tilinde de bayan etiledi. Bazıda avtor óz pikir usınısların personaj tili arqalı málim etedi. Bunday jaǵdaylarda qahraman xarakteri menen publitsistikalıq pikir-talaslar ortasında sáykessizlik kelip shıǵadı. Bunday pikir-talaslardı teletamashagóy isenimsizlik penen qabıl etedi. Televiziyalıq ocherk qahramanı tilinde aytılıp atırǵan publitsistikalıq pikir-talaslardıń tásirsheńligi onıń obraz xarakteri logikasına anıq say bolıwı esaplanadı.
Ferdinand Marcos
nobaý Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos  — Filippin ' 10-shi prezidenti.
Televiziyalıq ocherk
Televiziyalıq ocherk
Sonday-aq televiziyalıq ocherkte publitsistikanıń tásirsheńligi, onıń original obrazlı hám de jańa pikirlerden ibarat bolıwdı talap etedi. Televiziyalıq ocherkte haqıyqıy obrazlı súwretlengen publitsistika aqıl hám sezimge tásir etiwshi haqıyqıy kúshke aylanadı.
Publitsistikalıq simbollıq reń-bereń boyawlarda sáwlelenedi.
Televiziyalıq ocherktıń ideyalıq tematikası, súwretlew usılı, janr hám basqa qásiyetlerge bola, hár qıylı túrlerge bólinedi. Bulardıń janr qásiyeti tárepinen mınaday úsh túri bar;
Portret frantsuzsha "súwretlew" degen mánisti bildiredi. Portret túsinigi jurnalistika dóretpelerinde adamnıń sırtqı kórinisi, qáddi qáwmeti, kiyiniwleriniń ózine tánligi, kórkem sóz arqalı konkret hám janlı túrde sáwlelendiriliwi. Televiziyalıq ocherkte "portret" sózi joqarıdaǵı mánisti bildiriwi menen birge janr túri sıpatında da qollanıladı. Portret televiziyalıq ocherkte tiykarınan bir adamnıń ómiri, táǵdiri oraylıq orındı iyeleydi. Basqa personajlar qahraman obrazın ashıwǵa xızmet etiwshi qural rolin atqaradı. Portret televiziyalıq ocherki bul tárepinen gúrrińge uqsaydı. Onda tema hám mashqalanı biri-birinen ayırıw kerek. Portret televiziyalıq ocherkimizde adamlarımız kórinisi, miynet háreketindegi zárúr jańalıq ashıp beriliwi lazım. Usı kóz-qarastan alıp qaraǵnımızda, portret televiziyalıq ocherktiń tiykarın turmıslıq máseleler quraydı.
Jol televiziyalıq ocherki. Avtordıń awıllar, qalalar hám mámleketler aralıq sapar payıtında jıynaǵan-kórgenleri, ushırasqanları, pikir-talasları, úyrengen hám esitkenlerdiń jáne kórgenlerdiń kórkem-publitsistikalıq kórinisine saparnama (jol televiziyalıq ocherki ) dep aytıladı.
Saparnama eski janr. Saparnamanıń janrlıq qásiyetlerinen biri sonda, saparnama sayaxatta baqlanǵan hár qıylı fakt hám hádiyselerdiń biri-birine birikpegen jartı-jartı bóleginen ibarat emes, bálki jámiyetlik bahaǵa iye turmıs materialları málim ideyalıq maqset tiykarında saralanıp, tipiklestirilip, sáwlelendirilip tamamlanǵan shıǵarma. Saparnamada avtor pikirleri qıyın insanlıq keshirmeler sıyaqlı reń-bereń qáliplerde payda boladı. Jol ocherkinde portret televiziyalıq ocherki hám mashqalalı televiziyalıq ocherk, málimleme, reportaj, sáwbet, feleton, pamfletke tán stil qásiyetleri ushıraydı.
Mashqalalı televiziyalıq ocherk. Áhmiyetli, siyasiy, jámiyetlik, ruwxıy mashqalalar; adamlar obrazları; simbollıq publitsistikalıq qurallar arqalı arnawlı izertlengen televiziyalıq ocherkler mashqalalı televiziyalıq ocherkler dep ataladı. Televiziyalıq ocherk orayında turǵan áhmiyetli turmıslıq mashqala esittiriw kompozitsiyasın, syujet baǵdarın belgileydi. Turmıslıq materiallar berilgen mashqala tiykarında ayırılıp alınadı, tipiklestiriledi. Televiziyalıq ocherkte syujet. waqıya, xarakter, ideya rawajlanıwı bolıp esaplanadı. Mashqalalı televiziyalıq ocherkte tiykarǵı mashqalanıń mánisin, onıń jámiyet rawajlanıwındaǵı rolin anıqlaw, bul mashqalanı júzege keltirgen turmıslıq-jámiyetlik baǵdarlardı tekseriw hám sheshiw jolların kórsetiw tiykarında televiziyalıq ocherk syujeti rawajlanadı. Televiziyalıq ocherkte mashqala, birinshiden adamlar obrazları, ekinshiden, avtordıń publitsistikalıq talqı hám kóz-qarasları arqalı sáwlelenedi, usınıladı.
Federatsiya kubogi
Federaciya kubogı - Hayal-qızlar arasındaǵı rásmiylestirilgen dúnya júzlik komandalıq chempionat.
Rásmiy atalıwı: Fed Cup.
1963 jılı tennis Federaciyasınıń 50 jıllıǵına baylanıslı tastıyıqlanǵan.
1998 jılı Federaciya kubogında 99 mámleket qatnastı (kuboktıń dúzilgennen keyingi rekordlar sanın ko'rsetken).
.kz
.kz Qazaqstan respublikasinin' internet domeni maselen : www.astana.kz
S.S.C. Napoli
Societá Sportiva Calcio Napoli - Italiyanıń Napoli qalasında jaylasqan sport klub esaplanadı. Klubqa 1926-jılı tiykar salınǵan. Bul klub 3 márte Serie A chempionligina, 6 márte Coppa Italia kubogina, 2 márte Italiyaniń superkubogina ham 1 márte UEFA kubogina. Napoli qalasındaǵı San Paolo stadionında jaylasqan.
Meteorit
Meteoritler - tiykarınan tastan, temir, tas-temirden ha’m bazı bir muzdan ibarat boladı. tariyx adamlar bir neshe ret aspan denelerinin’ Jer «qıdırıp kelgen» «wa’kili» nin’ muzdan ibarat bolg’anlıg’ın ko’rgen. Jerdin’ betine tu’sip atırg’an meteorittin’ aspanda qaldırg’an izi - bolid. Bazda aspannın’ tasları bir qansha u’lken bolıp Jer atmosfera qatlamınan o’tip baratırg’anda janıp u’lgermeydi ha’m bolid tu’rinde Jerdin’ betine tu’sedi. Olar meteoritler degen at penen ataladı. Birinshi bolıp aspannan tastın’ tu’siwinin’ mu’mkin ekenligin Peterburg Ilimler akademiyasının’ xabarshı ag’zası Xladniy o’zinin’ 1794-jılı basılıp shıqqan «Pallas ta’repinen tabılg’an temir bo’leginin’ kelip shıg’ıwı ha’m ol menen baylanıslı ta’biyat qubılısları haqqında» shıg’armasında ilimiy jaqtan tiykarladı. E.F.Xladniy Krasnoyarsk u’lkesine tu’sken temir meteoritti uzaq waqıt u’yrenip, onın’ aspannan tu’skenligine tolıq isenim payda etti ha’m joqarıda tilge alıng’an ilimiy shıg’armanı jazıw menen meteoritika birinshi bolıp tiykar saldı.
Meteoritlerdin' Jerge tu'siw protsesi
Aspan taslarının’ Jerge tu’siwi ju’da’ a’yyemnen beri baqlang’an bolıp, bul taslar quday Jerlilerge inamı dep qarar ha’m muqaddes dep esaplanatug’ın edi. Aspanda ha’r qıylı u’lkenlikke iye bolg’an ha’r qıylı taslar mın’-mın’lap tabılatug’ın bolıp, olar da planeta sıyaqlı Quyash a’tirapında aylanadı. Olardın’ ishinde ha’r qıylı orbita menen birge, orbitaları jalg’ız bolg’anları da ko’plep ushıraydı. Mısalı: ıdırag’an kometa («quyrıqlı juldız») orbitasında mın’lap ha’r qıylı u’lkenliklerdegi aspan deneleri de ushıraydı. Orbitası boyınsha qozg’alatug’ın bunday mayda deneler Jerge jaqınnan o’tip baratırıp onın’ ku’shli ta’sirine beriledi ha’m o’z «jolların» planetamız ta’repke qaray burıwg’a ma’jbu’r boladı. Meteoritler Jer atmosferasına sekundına onlag’an kilometr tezlik iye halda kirse de hawanın’ u’lken qarsılıq olardın’ tezden «ha’wirden tu’siredi». Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe Jerge urılıw payıtında olardın’ ortasha tezlik sekund 200-300 metr quraydı. Stanyakovish tezligi sekundına 4 kilometrge shekem bolg’an taslardın’ Jerge urılıwı partlanıw menen tamam bolatug’ınlıg’ın jaqtan tiykarladı. Partlawg’a meteorit urılıw payıtında krater (ha’wiz) payda etip, onın’ bo’lekleri bir neshe kilometrge shekem atılıp ketedi. Tezligi sekundına 4 kilometrden artıq bolg’an aspan tasının’ Jerge urılıwınan ajıralıp shıqqan energiya mug’darı sonday massalı partlawshı zatlardan (partlaw payıtında) ajıralg’an energiyadan bir neshe ese artıq boladı. Bunday u’lken tezlik penen urılıwshı meteorit energiyasının’ bir bo’limi onı tolıq puwlandırıp jiberiwge sarıp etilse, qalg’an bo’limi krater payda qılıw ha’m topıraq qızdırıwg’a ketedi. Bunday u’lken tezlikke erisiwshi meteorittin’ massa ju’da’ u’lken (shama menen 100 tonna) bolıwı esaplawlardan ma’lim. Sonın’ ushın da massası 100 tonnadan artıq aspan «miyman»ların Jerde tabıwg’a bolmaydı, olar «avtograf» sıpatında Jerde u’lken kraterler g’ana qaldıradı. Meteorit Jerge urılg’anda onın’ tezligine baylanıslı ha’r qıylı u’lkenliktegi ura (oyıqtı) payda etedi. Uranın’ teren’ligi urılıw ornının’ jumsaqlıg’ına da baylanıslı. Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe planetamızg’a jılına 500 den artıq bunday taslar kelip tu’sedi. Biraq Jer betinin’ shama menen 70 payız suw menen qaplang’anlıg’ın itibarg’a alsaq, bul taslardın’ 350 ge jaqını ten'iz ha’m okean tu’plerinen orın alıp, izsiz jog’alatug’ınlıg’ı ma’lim boladı. Qalg’an qurg’aqlıqqa tu’setug’ın 150 tastın’ ba’rshesi de adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’se bermeydi.
Jer betine tu'sken en' belgili meteoritler
Planetamızda tabılg’an iri meteoritler ishindegi en’ irisi tu’slik-batıs Afrika «o’kpelew qa’dem»in qılg’an bolıp, bul temir meteorittin’ boy ha’m uzınlıq shama menen 3 metr, eni bolsa 1 metrden artıq. Bul gigant temir «miyman»nın’ awırlıg’ı 60 tonna. Alım Gordon anıqlawı boyınsha meteorit Jer atmosferasına kirmesten aldın 100 tonna shıg’atug’ın bolg’an.
Ullı Karl zamanındag’ı qol jazbalardın’ birinde bolsa aspannan u’lkenligi sa’l kem u’ydey keletug’ın muz bo’leginin’ tu’skenligi haqqında jazıladı. 1908-jılı Sibir taygasına «miyman» bolg’an basqa bir aspan denesinin’ neden ibarat bolg’anlıg’ın anıqlaw alımlar arasında on jıllap sozılg’an talıqlawlarg’a sebep bolıp, ha’zirge shekem o’z sırın saqlamaqta.
1970-jıldın’ 8-mayında Kiev oblastının’ İagotina qalasında bultsız ashıq hawadan u’lken muz bo’legi Jerge urılıp, bir neshe bo’lekshelerge ıdırap ketken. O’lshep ko’rilgende bo’leklerdin’ ulıwmalıq awırlıg’ı 15 kilogrammg’a jetken.
Meteorit payda qılg’an iri kraterlerdin’ biri Arizona shtatında (AQSH) tabılg’an bolıp, onın’ diametr 1300 metrge, teren’ligi bolsa 175 metrge jetedi.
1891-jılı bir topar AQSH alımları Arizona shtatı boyınsha saparg’a shıqqanda olar sahra ortasında ju’da’ u’lken ura (urag’a) dus keldi. Voronka a’tirapında 10 kilometrge shekemgi qashıqlıqqa ılaqtırılg’an taslardın’ tabılıwı, voronka topırag’ının’ bir bo’liminin’ ezilip untaq topıraqqa aylandırılg’anlıg’ı ha’m basqa bir bo’liminin’ erip bolıp qatpag’a aylang’anlıg’ı tiykarında alımlardın’ ta’repinen krater partlawg’a baylanıslı ju’zege kelgen degen juwmaqqa keliwlerine tiykar boldı. Alımlar nabıt bolıw ju’z bergen bul orınnan ko’p uzaqta bolmag’an orında jasag’an, a’yyemgi waqıtlardag’ı belgili hind qa'wim a’wladlarınan sorastırıp, krater a’tirapı zonasın Alvasti jırası dep atalatug’ınlıg’ın ha’m a]psana sa’ykes, «bul Jerge bir waqıtları qudaydın’ o’z ot arbasında tu’skenligin» anıqladı. Bunnan son’ alımlar krater - aspan tasının’ «isi» degen gu’man menen onın’ a’tirapın qıdırdı. Na’tiyjede krater qasınan ha’m ha’tte onnan onlag’an kilometrge shekemgi qashıqlıqlardan meteorit bo’leklerin taptı. Mın’lap tabılg’an meteorit bo’leklerinin’ ulıwmalıq awırlıg’ı 20 tonnadan artıq bolıp shıqtı.
Aspan «miyman»larının’ biri 1514-jılı Germaniya tu’sken tas meteorit bolıp, ol tu’sken orıng’a jaqın jaylasqan shirkew ornatılg’an ha’m qaytadan «aspang’a ushıp ketpesligi» ushın temir shınjırlar menen baylap qoyılg’an. Bul shirkew de qudayg’a tabınıwshılar ushın muqaddes orıng’a aylang’an.
İri meteorit payda qılg’an kraterlerden ja’ne biri Texas shtatında tabıldı. Onın’ diametri 162 metr bolıp, teren’ligi 5 metrdi quraydı. Krater ha’m onın’ a’tirapındag’ı maydanda shama menen bir yarım mın’ temir meteorit bo’lekleri tabılg’an.
1931-jılı Avstraliya Xenberi sho’linde bolsa meteoritler «jawını»nan payda bolg’an 13 krater tabıldı. Olardan en’ u’lkeninin’ diametri 165 metr bolıp, teren’ligi 15 metrge jetedi. Kraterlar toparı jaylasqan maydannan shama menen bir yarım mın’ meteorit bo’leklerinin’ tabılıwı da jergilikli turg’ınlar arasında tarqalg’an «tik jar artında janıp tu’sken Quyash» a’psanası bul kraterlerdin’ aspan tasları «bombardirovka»sının’ aqıbeti ekenliginen derek beredi. Tabılg’an taslardın’ awırlıg’ı bir neshe kilogrammnan yarım tonnag’a shekem jetedi.
1871-jıl 10-dekabrde Banduga (Yava) qasındag’ı sho’l maydang’a tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 8 kilogramm bolıp, Jerge 1 metrge shekem kirip ketken. 1910-jıldın’ 12-iyulında Sant-Mixel(Finlyandiya) qasına tu’sken aspan tasının’ awırlıg’ı bolsa 10 kilogramm bolıp, yarım metr teren’liktegi uranı payda etken.
1948-jılı Norton (Kanzas shtatı) qalası qasındag’ı ma’kke atızına tu’sken aspan deneleri «wa’kili» nin’ awırlıg’ı bir tonnag’a jaqın bolıp, payda qılg’an urasının’ teren’ligi u’sh metrge jetti.
Sibir «miymanı» Podkamennaya Tunguska da'rya on’ jag’asında jaylasqan Vanovare awılınan ju’z kilometrge jakın arqa-batısqa ertelep, Quyash biraz ko’terilgende kelip tu’sken. jer silkiniw salıp, planetamızg’a «qa’dem qoyg’an» bul aspan denesi keyinirek Tungus meteoriti meteoriti atı menen ilimde ken’ tanıldı.
1947-jıldın’ 12-fevral ku’ni basqa bir aspan tası - Sixote-Alinsk meteoritinin’ tu’siwine Uzaq Shıg’ıstag’ı İman qalashasında islewshi xudojnik Medvedev gu’wa boldı. Onın’ aytıwınsha, otlı shar arqasınan burqırag’an tu’tinli iz qaldırıp ha’m ha’r qıylı ta’replerge ushqınlar atıp, u’lken tezlik penen gorizont ta’repke ushtı. Otlı shar gorizonttan jog’alg’annan keyin ol ta’repten ju’da’ ku’shli partlaw dawısı esitildi. Keyingi jılları bul temir meteoritti u’yreniw boyınsha sho’lkemlestirilgen ilimiy ekspeditsiyalar bul «aspan miymanı»nın’ Jer betine tu’spesten aldınıraq hawada ıdırag’anlıg’ın ha’m onın’ bo’leklerinen payda bolg’an voronkalar bir neshe kvadrat kilometr maydandı iyelegenligin anıqladı. Payda bolg’an voronkalardın’ (uralardın’) diametri 60 santimetr 28 metrge shekem bolıp, olardan tabılg’an meteorit bo’leklerinin’ awırlıg’ı 1 kilogrammnan 70 kilogrammg’a shekem boldı. Esaplawlar meteorit bo’leklerinin’ ulıwmalıq awırlıg’ının’ 100 tonnadan kem emes ekenligin ko’rsetti.
Qızıqlı faktler
Shixuaxua (Meksika) tabılg’an Morita dep atalatug’ın tuwrı konus ta’rizli meteorittin’ awırlıg’ı 11 tonna bolıp, ha’zir Mexiko saqlanadı. Argentina Kampo-del-Selo («Juldızlı maydan») maydanında tabılg’an aspan «wa’kili» nin’ awırlıg’ı 13 tonnanı, Amerikanın’ ta’biyat tariyxı muzey saqlanıp turg’an 1902-jılı Oregona tog’aylarınan tabılg’an Villamette temir meteoritinin’ awırlıg’ı 14 tonnanı quraydı. Sinszyan (Qıtay) oblastının’ Armanti qalashası qasına tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 20 tonna, Tanganika tu’sken Mbozi atlı basqa bir meteorittin’ boyı 4 metr shamasında bolıp, eni ha’m qalın’lıg’ı 120 santimetr, awırlıg’ı bolsa 25 tonna. Meksikanın’ Sinapoa shtatına tu’sken aspan tası da basqalarınan qalıspaydı. Onın’ boyı 4 metrdi, eni shama menen 2 metrdi, qalın’lıg’ı bolsa 1 metr 60 santimetrdi qurap, awırlıg’ı 27 tonna shıg’adı. Shıg’ıs Grenlandiya tu’sken meteorit Jerge urılg’anda bo’leklenip ketti. 1897- jılı Nyu-York alıp kelingen ha’m Keyi-York dep atalatug’ın bul meteorittın’ u’sh u’lken bo’leklerinin’ awırlıg’ı 30 tonna («Palatka»), 3 tonna («Ayol») ha’m 408 kilogramm («It») nı quraydı.
Pu’tkil insaniyat tariyxında meteorlardın’ 15 danası g’ana adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’skenligi anıq esapqa alıng’an. Sonnan to’rtewinde adamlar jen’il jaraqatlang’an ha’m kontuziya alg’an.
Ekonomikalıq ósiw
Ekonomikalıq ósiw
Ekonomikalıq ósiw - obektivlik nızamlılıq bolıp, ol xalıqtıń ósiwi, ilim-texnika nıń rawajlanıwı protsessleri, óndiris kóleminiń belgili bir waqıt dawamında ósiwi sıyaqlı protsessler menen baylanıslı. Ekonomikalıq ósiw ulıwma usınıstıń ósiwin yamasa ulıwma potentsiallıq islep shıǵarıw kólemin bildiredi. Solay etip, ekonomikalıq ósiw óndiristiń ósiwin ǵana emes, al ekonomikalıq potentsialdıń ósiwin de ańlatadı.
Ekonomikalıq ósiw degende tek te mámlekettiń real dáramatlarınıń ósiwi ǵana emes, sonday-aq jan basına tuwra keletuǵın real dáramatlardıń ósiwin de túsinemiz. Ekonomikalıq ósiw eki túrli usıl menen anıqlanadı hám ólshenedi:
Birinshi usılda ekonomikalıq ósiwdiń milliy daramatınıń (jalpı milliy ónim, sap milliy ónim) ótken dáwirge bolǵan ózgeriwi sıpatında anıqlanadı hám mámlekettiń ulıwma ekonomikalıq imkaniyatları háreketin anıqlaw ushın qollanıladı;
Ekinshi usılda bolsa, jalpı ishki ónimdi (jalpı milliy ónim, sap milliy ónim) ótken dáwirge bolǵan xalıqtıń jan basına ózgeriwi sıpatında anıqlanadı.
Ekonomikalıq ósiwdi anıqlaw hám tiykarlap beriw protsesslerinde tómendegilerge itibar beriw kerek:
Milliy ekonomikanıń ósiwin ólshewde jámi dáramatlar hám ónimlerdiń hár qıylı kórsetkishlerden paydalanıw múmkin. Ulıwma ósiw dárejesi tiykarında jalpı ishki ónim (JİÓ) muǵdarı menen belgilenedi. Sonday-aq bul kórsetkishlerdiń muǵdarı hám sheshiliwi tiyisli bolǵan wazıypaǵa qarap, jalpı milliy ónim (JMÓ) yamasa milliy daramat (MD) kórsetkishleride bolıwı múmkin. Óytkeni olardıń barlıǵı bir-birine oǵada jaqıń jalpı milliy ónim kórsetkishlerge sap ishki ónim kórsetkishleri sıyaqlı belgili bir mámlekettiń xalqı alıp atırǵan dáramatlardıń muǵdarın kórsetedi. Sonlıqtan da onnan xalıqtıń jan basına tuwra keletuǵın dáramatlar dinamikası hám dárejesin anıqlawda paydalanıw múmkin. Ekonomikalıq ósiw teoriyası hám modellerinde ulıwma makroekonomikalıq kórsetkishlerden ayırmashılıǵı onshelli úlken áxmiyetke iye emes, óytkeni olardıń ayırmashılıǵı ekonomikalıq ósiw shegarası hám faktorlarınıń ósiw dárejesin tańlawda sheshiwshi protsess esaplanbaydı.
Hár qanday mámleket ekonomikalıq ósiwge umtıladı, óytkeni ekonomikalıq ósiw, birinshideń milliy ónimniń kólemi hám dáramattıń kóbeyiwine, ekinshideń resurslardan nátiyjeli paydalanıw, úshinshideń jańadan-jańa zárúrlikler hám imkaniyatlardıń payda bolıwına, tórtinshideń xalıq aralıq bazarda mámlekettiń abırayın kóteriwge alıp keledi.
Ekonomikalıq ósiw usıllarınan durıs hám orınlı paydalanıw úlken áhmiyetke iye. Atap aytqanda, mámlekettiń áskeriy potentsialın anıqlaw hám rawajlandırıw máselesi kórilgende ekonomikalıq ósiwdiń birinshi usılınań, mámleket xalqınıń turmıs jaǵdayı salıstırılǵanda ekinshi usıldan paydalanıw maqsetke muwapıq. Mısalı, Hindstanda jetistirilgen sap milliy ónim Shveytsariyada jetistirilgen sap milliy ónimnen 70 protsentke kóp, biraqta Hindstan xalqınıń jasaw dárejesi Shveytsariya xalqınıń jasaw dárejesinen 60 ese tómen.
Ekonomikalıq ósiwge tásir etiwshi faktorlar. Ekonomikalıq ósiw eń aldı menen paydalanıp atırǵan resurslardıń sanı hám sapasına, sonday-aq paydalanıp atırǵan texnologiyaǵa baylanıslı. Egerde kórilip atırǵan faktorlar hám ekonomikalıq ósiwdiń quram bólekleri jámlestirilgen bolsa, ekonomikalıq ósiwdi ekstensiv hám intensiv ósiwge bóliw múmkin. Paydalanıp atırǵan resurslardıń muǵdarı ózgermey qalǵan jaǵdayda islep shıǵarıw tolıq intensiv faktorlar esabına ámelge asırılǵan esaplanıladı. Ulıwma alǵanda ekonomikalıq ósiw bir neshe faktorlar tiykarında ámelge asırıladı:
Usı faktorlardıń barlıǵı islep shıǵarıwǵa tikkeley tásir kórsetedi. Bul bolsa, ekonomikalıq ósiwdiń perspektivaların belgilewde islep shıǵarıw funktsiyalarınan keń paydalanıw imkaniyatın beredi. Ekonomikalıq ósiwge mámlekettiń salıq sisteması da sezilerli dárejede tásir etedi. Salıqqa tartıw stavkaların kemeytiw hám amortizatsiyaǵa ajıratpalardıń ósimge qaray ózgeriwi investitsiyalar kólemin kóbeytedi hám sol arqalı ekonomikalıq ósimdi xoshametleydi. Sotsiallıq hám ekologiyalıq mashqalalar kúsheygen sońǵı jıllarda derlik barlıq mámleketlerde ekonomikalıq ósiwge eń aldı meneń xalıqtıń abadanshshıǵın támiyinlewdiń shárti sıpatında qaralmaqta.
Óytkeni, ekonomikalıq ósiwdiń pátlerin arttırıw zárúrlikke aylanbaqta. Sol sebepli rawajlanǵan mámleketlerde qollanılǵan ekonomikalıq ósiwdiń muǵdarlıq teoriyası óz ornın ekonomikalıq ósiwdiń sapa teoriyasına bosatıp berdi. Ótken ásirdiń jetpisinshi jıllarınıń aqırınan baslap jer júzinde rawajlanıw ideyası keń taralmaqta. Bul ideyanıń tiykarǵı maqseti keleshek áwladlardıń zárúrligiń yaǵnıy ekologiyalıq jaqtan sheklewler hám xalıqtıń kámbaǵal qatlamlarınıń zárúrliklerin esapqa alıw bolıp tabıladı. Qullası, mámleketlik siyasat ekonomikalıq ósiwdiń tómendegi mashqalaların sheshiwge baǵdarlanǵan:
Ekonomikalıq ósiwdiń sotsiallıq baǵdardaǵı dárejesi kúsheygen sayın ekonomikalıq teoriya hám ámeliyatta "xalıqtıń abadanshılıǵı" túsinigi jámiyettiń sotsiallıq-ekonomikalıq rawajlanıwınıń eń áxmiyetli ólshemi sıpatında taǵı da aydınıraq kózge túspekte. Egerde burınları ol materiallıq támiyinlengenliktiń muǵdar kórsetkishlerin sáwlelendirgen bolsa házirgi waqıtta birinshi orınǵa ortasha ómir kóriw, ólim dárejesi, sonıń ishinde balalar ólimi, jumıssızlıq dárejesi, dáramatlardıń teńsizligi, bilim dárejesi, qorshaǵan ortalıqgıń pataslanıwı hám basqa sol sıyaqlı kórsetkishler qoyılmaqta. Demek, házirgi waqıtta ekonomikalıq ósiw jeke adamnıń rawajlanıwı ushın sharayat jaratıp beriwi tiyis.
Ekonomikalıq ósiwdiń unamsız aqıbetleriniń biri xalıqtıń sotsiallıq, múlklik qatlamınıń kúsheyiwi esaplanadı. Sonlıqtan da mámleket xalıqtıń túrli qatlamların sotsiallıq qorǵaw maqsetinde sotsiallıq siyasat alıp baradı. Bul protsesste xalıqtıń dáramatlarınıń muǵdarı da anıqlanadı.
Qaraǵandı wálayatı
Qarag'andi oblisi : Qazaqstan respublikasindag'i oblisi. Ortalig'i Qarag'andi qalası. Iri qalalari : jezqazgan Temirtaiw
Evklid
thumb|Evklid
Evklid (grek.: Εὐκλείδης) (shama menen bizin' eramızg'a shekemgi 325 – 265 jıllar) Mısırdag'ı İskenderiya (Alexandria) qalasında jasag'an a'yyemgi grek matematigi. Ol haqqında az mag'lıwmat belgili bolsada, adamlardin' pikirinshe, ol Mısırda Ptolomey I faraon bolg'an waqıtta jasag'an.
Qalqan tárizli bez
Qalqan tarizli bez — ishki sekreciya bezleri ishinde en ulken bez bolip esaplanadi. Bui bezdin massasi 5-10 jasli balalarda 10 g, ulken jastagi adamlarda 25-30 g boladı. Qalqan tarizli bez moyinmn aldingi boleginde jaylasqan bolip, komekeydi aldingi ham eki tarepten jawip turadi (9-suwret). Bez shep ham on boleklerden ibarat bolip, juda kop qan ham limfa tam irlan, nervier menen tamiyinlengen. Qalqan tarizli bez gormom tiroksin quraminda yod elementi kop boladi. Tiroksin organizmde zat almasiwin tezletiw ham nerv qozgalislarm kusheytiw qasiyetine iye. Bui gormonmn jetispewshiligi yaki artiqsha islep shiganliwi organizmde awir keselliklerdi payda etedi. Tiroksin jetispegende jas balalardin osiwi, aqiliy ham fizikaliq rawajlamwi tomenlep, kretinizm keselligi payda boladi. Úlken jastaǵı adamlarda bez jumisi tomenlep, tiroksin islep shiganliwmin kemeyiwi miksedema (10-suwret)m payda etedi. Bui kesellikte zat almasiw aste islep, nerv sistemasi qozgalisi tomenleydi, qabaqlar isip ketedi. Ayinm jerlerde suw quraminda yod jetispewshiliginen qalqan tarizli bez ulkeyip, moyinda isik payda boladi. Endemik zob (ll-suwret) dep atalatugin bul keselliktin aldin aliw ushın as duzına yod qosıladı. Qalqan tarizli bez funkciyasi kusheyip,Tiroksin gormom artiqsha islep shigarilganda organizmde zat almasiw kusheyip, nerv sistemasi qozgaliwi artadi ham adam azip ketedi. Bazedov keselligi dep atalatugin bul kesellikte kobinese nawqas adanıń kozleri tabiyiyligin joytip, uyasinan shigip turadi. Kesellikti emlewde qalqan tarizli bez funkciyasin paseytetugin preparatlardan paydalamladi. Bazi da bezdin bir bolegi alip taslanadı. Qizlar erjetiw dawirinde qalqan tarizli bez funkciyasi birqansha kusheyip,Tireotaksikoz keselliginin jenil belgileri: tez ashiwlanıwi, uyqisizliq, ishteydin jogaliwi, terlew payda boliwi mumkin.
Samarqand
Samarqand qala. Alding'i atlari : Marakanda. Samarqand walayatinin' ortalig'i.Tashkent qalasinan 300 km uzaqliqta jaylasqan. Xalqi :438,643 min'. Klimati : kontinental.
Evklid
Evklid ja'ne konus kesiliwleri, sferikalıq geometriya ha'm kvadrat tegislikler u'stinde jumıslar jazg'an.
Onın' qay jerde ha'm qashan tuwılg'anı ha'm qalay qaytıs bolg'anı belgisiz.
Evklid hu'rmetine qılıng'an isler
Evklid sonday da'rejedegi hu'rmetli matematik bolg'an, onın' hu'rmetine alımlar to'mendegilerge Evklid atın bergen:
Louis Pasteur
thumb|250px|Lui Paster Louis Pasteur (27-Dekabr', 1822 - 28-Sentyabr', 1895) yamasa Lui Paster Frantsuz mikrobiologi ha'm ximigi bolg'an. Ol ha'm onin' hayali, Marie, Awiriwdin' mikrob teoriyasin qollap quwatlaytug'in eksperimentleri menen belgili. Sonday-aq ol vaktsinalari menen belgili; en' belgili vaktsinasi qutiriwg'a qarsi vaktsinasi esaplanadi. Ol ximiya tarawinda ko'plep ashiliwlar qildi; en' belgili ahiliwi bul kristallardin' assimetriyasi (ha'r qiyli formada boliwi) boldi. Ol sonday-aq su't ha'm vinoni ko'birek saqlaw joli menen dep belgili. Bul protsess pasterizatsiya dep ataladi.
Paterdin' awiriwlar u'stinde qilg'an keyingi jumislari tawiq xolerasin o'zine qamtiydi.
Las Vegas
Las Vegas, — Nevada shtatı. (AQSH).
Metabolizm
Metabolizm bul ximiyalıq ha'reketler sisteması ja'rdeminde tiri janlardın' basqa zatlardan, ma'selen azıq-awqattan ku'sh (energiya) alıwı. Bul, ma'selen, kimnin'dur qanday jiyilikte awqatlanıwına baylanıslı. Eger olar ash bolsa, olardın' zat almasıwı tez to'menlep ketedi. Metabolizm sin'diriw ham dem alıw ha'm t.b.larda qatnasatug'ın barlıq organlardı ta'miyinlew ushın energiyadan paydalanadı. Bul o'mirlik protsesslerdi a'melge asırıw ushın qollanılg'an energiya mug'darı "Tiykarg'ı zat almasıw tezligi" dep ataladı. Organizm qansha u'lken bolsa, onın' zat almasıw tezligide sonsha to'men boladı. Bunın' sebebi to'men ko'lemnın' maydang'a qatnasında.
Al-Qudıs
thumb|250px|left thumb|250px|Yerusalim القُدس (al-Quds) Qudıs, Yerusalim (, القُدس) İsraildin' paytaxtı esaplanadı, xalıqaralıq ja'miyet ta'repinen ta'n alınbag'an bolsada. Ol dun'yadag'ı adamlar u'ziliksiz jasap kelgen en' ayyemgi qalalarının' biri.
Yerusalimen' u'lken u'sh din - Ma'sixshilik, İslam ha'm Yahudiylik - ushin muqaddes qala esaplanadı. Ol Bibliyalıq waqıtlarda evreylerdin' diniy ha'm siyasiy orayı bolg'an. Bul qala xristianlar ushin da a'hmiyetli sebebi İysa Ma'sixtin' o'mirindegi ko'p waqıylar usı jerde bolg'an. Musulmanlardın' iseniwinshe Muhammad Payg'ambar usı jerde aspan'ga (mirajg'a) ko'terilgen.
Tariyxı
Ierusalim ju'da' eski qala. Ol u'sh din ushin ju'da a'hmiyetli: Iudaizm, Xristian dini ha'm Islam dini. Bibliada jaziliwinsha Izraildin' ekinshi patshasi Dawit Patsha bul qalani butparastlardan tartip alg'an ha'm o'z sarayin salg'an. Dawittin' uli Solomon Patsha Ierusalimde Xram qurdi. Keyinirek Iudanin' bas qalası bolip turg'an waqitta, Ierusalim Vavilon patshasi Nebuchadnezzar II ta'repinen qiyratildi. Dawit Patsha sarayi ha'm Solomon Xrami o'rtep jiberildi ha'm evreyler Vavilong'a alip ketildi. Jetpis jildan keyin Persiya Patshasi Kir evreylerge Ierusalimge qaytiwina ha'm Xramdi qayta quriwg'a ruxsat beredi.
Keyinirek qala Rimliler ta'repinen basip alindi. Rim Imperatorina bag'ing'an Ulli Patsha Gerod, evreylerge unaw ushin Xramdi u'keytti. Xram ullilig'i ha'm suliwlig'i menen dan'q shig'ardi. Iysa Masix b.e. 33 jil a'tirapinda Ierusalimde o'lgen. B.e. 70-jilinda evreyler Rimlilerge qarsi ko'terilis qildi, biraq Rimliler qalani ha'm Xramdi qiyratti. Ierusalimde jasag'an evreyler qulg'a aylandi. Rimliler Ierusalimdi Latin at penen atadi. Sonnan berli Xram qayta qurilmadi, ha'm onin' tek g'ana diywalinin' bo'legi ha'zirge shekem saqlang'an.
Rim Imperiasi ekige bo'linip ketkennen keyin Ierusalim Vizantiya Imperiasina tiyisli boldi. Keyinirek olardan Musulmanlar basip aldi. Musilmanlar Muhammad Payg'ambar Ierusalimde beyishke barg'an dep isendi.
Keyinirek, Rim Papasi Ierusalimdi qaytarip aliw maqsetinde Batis Evropadan Krest atlanisshilarin jiberdi. Olar azg'ana waqit bul maqsetke eristi, biraq aqirinda Sarakenlerge ta'slim boldi. 20-a'sirge shekem Ierusalim Osman Imperiyasinin' bo'legi bolip keldi.
Ierusalimnin' "Taza qalası" eski tas diywallarda sirtta jaylasqan bo'legi esaplanadi. Taza qala 1800 jillarda salinip basladi. Mishkenot Sha'annanim, Mea Shearim, ha'm Buxara bo'legi taza qalanin' en' birinshi rayonlarinan esaplanadi.
1949-jili, Arab-Izrail' Urisinin' aqirinda, Ierusalim Izrail' ha'm Iordania ta'repinen bo'lip alindi. Izrail' qalanin' batis ta'repine iyelik etti. Iordania Eski Qalani o'zine qamtig'an shig'is ta'repine iyelik etti. Izrail' 1967-jili Alti Ku'nlik Urista qalani tolig'i menen basip aldi. Bu'gingi ku'nde Palestinalilar ha'm Izraillilar Ierusalimdi o'zlerinin' bas qalası dep esaplaydi.
center|thumb|800px|Ierusalim panoramasi
Mámleketler dizimi
Mámleketler dizimi
Henry Ford
thumb|250px|Henry Ford Henry Ford (30 Iyul, 1863 - 7 Aprel, 1947) - Amerikaliq injener hám isbilermen bolǵan. Ol 1896-jılı mashina islep shiǵara basladı hám Ford Motor Company kompaniyasiniń tiykarın saldı. Ol hár bir jumısshı bir nárse islep shıǵarıw protsessinde tek ǵana kishkene bólegin ornatatuǵın sistema pikirin rawajlandırdı. Oniń pikiri mashinalardı kóplep islep shiǵarıwǵa imkán tuwdırdı. Bul konveyerde jıynaw dep ataldı. Bul usil házirgi kúndede zavod, fabrikalarda kóplep zatlar islep shiǵariwda keńnen qollaniladi. Sol waqitta bul usil innovatsiya bolip, oǵan tez waqitta hám basqa kompaniyalardan arzan bahada kóp mashina islep shiǵariw imkániyatin berdi. Ol Klara Brayantqa úylendi hám onnan Edsel Brayant Ford isimli uli boldi. Ford Detroit, Michiganǵa mexanik kar'erasin baslaw ushin úyinen shiǵip ketti.
Ford Motor Kompaniyasınıń Baslanıwı
1903 -jılı Ford Ford Motor Kompaniyasin baslawǵa járdemlesti hám kompaniyaniń birinshi vitse prezidenti boldi. Kompaniya 1903-jılı 23-iyulda óziniń birinshi mashinasin satti. 1906-jılı Ford kompaniya prezidenti boldi.
Millet ushın Mashina
thumb|250px|Ford konveyeri, 1913-jil 1908-jılı Ford kompaniyasi Ford Model T mashinasin islep shiǵara basladi. Ford "kópshilik ushin mashina" islep shiǵariwdi qáleytuǵinin aytti. Ol tek ǵana bay adamlar emes, al kópshilik Amerikaliqlar mashina satip ala aliwi kerek dep oyladi. Usi maqsetke erisiw ushin ol mashina dizaynin múmkin bolǵaninsha ápiwayi qildi. Barliq mashinalar birdey etip islep shiǵarildi. Mashinalar júdá ápiwayi edi, mashinalardiń bári birdey qara reńde edi. Mashinani islep shiǵariw $850 ǵa tústi. Bul sol waqitta kóp aqsha boliwina qaramastan arzan mashina edi. Kópshilik Model T mashina satip aliwǵa qushtar boldi. Talap kúsheygeni sonshelli, Ford hámmege mashina islep shiǵarip jetkize almadi.
Jıynaw liniyası
Ford jiynaw liniyasi pikiriniń payda boliwina járdem berdi, hám 1913-jılı óz zavodinda paydalanip basladi. Bul usil menen mashina islew kóp waqit talap etpedi. Ol zavodina qozǵaliwshi konveyer ornatti. Mashinalar konveyerde qozǵaladi, hám hár bir jumisshi mashinaniń bir bólegein ornatiwǵa juwapker boldi.
Tabıs
Konveyerde jiynaw úlken tabisqa eristi. Mashina islep shiǵariw az waqitti aldi, hám olardi islep shiǵariw da arzanǵa tústi. 1916-jılǵa kelip Ford mashinasi $360 turdi, hám házirgiden úsh ese kóp adamlar oniń mashinalarin satıp alar edi. Ford Model T mashinası Amerikani ózgertip jiberdi. Mashina adamlarǵa qalada jasawdi ańsatlastirdi.
Federatsiya kubogi qisqa tariyxı
Federatsiya kubogi qisqa tariyxı
Erler arasındag'ı Devis kubigine uqsas, hayal-qızlar komandaları arasında ushırasıw jarıslarının' o'tiwin oylag'an ko'p ret Amerikanın' chempionı Xazel Uaytmen, Amerika ha'm Angliya komandaları arasında "Uaytmen kubogin" kirgizdi.
1976 jılg'a deyin qatnasıwshılar hesh qanday priz almadı ha'm transport shıg'ındıların o'zleri to'legen edi. 1976 jılı ha'mmesi ha'r ta'repleme o'zgerdi, barlıq qa'rejetlerdi titul sponsor - Amerikanın' Colgate firması o'zine aldı.
Planeta
thumb|right|300px|Planetalardıń salıstırmalı ólshemleri Planeta (grek tilinen πλανήτες αστέρες — shoq juldız) — aspan denesi joqarı massalı hám termoyadrolıq reaktsiya júz bermeytuǵın orbita boylap qozǵalatuǵın juldızlar. Aspan deneleriniń qaysılarına planeta dep qaraw haqqında astronomlar arasında soraw elege deyin sheshilmey kiyatır. XXVI xalıq-aralıq astronomiyalıq awqam(MAC) assambleyinde planetalar juldız emes deneler átirapında aylanıwshı, sferaǵa jaqın formaǵa, belgili bir massaǵa iye hám basqa denelerden kóre boslıqqa iye, orbitaǵa jaqın jaylasqan deneler dep tastıyqlanǵan. Bunday erkin boslıq planetalardıń rawajlana baslaǵan waqtında júz beredi. Assambleyde Pluton(karlikli planeta) planeta bolıp esaplanbaydı dep anıq aytıldı. Bizlerge belgili bolǵan planetalrdıń massaları hám ólshemleri táwiraq kishi, juldızlarda. Quyash sistemasındaǵı tek ǵana bir planeta – Yupiter ayırım xarakteristikaları boyınsha karlik-juldızǵa jaqınlasıp kiyatır.
Tariyxı
áyyemgi zamanlarda jaqtı noqat kórinisnde kórinisindegi, juldıǵa uqsap ketetuǵın, bes aspan jaqtılawshı tawılıptı, biraq háreketsiz juldızlardan parqı, hár kúni ay átirápında aylaǵan: Merkuriy, Sholpan, Mars, Yupiter, Saturn. Leykin, aytıw kerek, juldızlarǵa salıstırǵanda Quyash penen Ay da óziniń ornın ózgertedi, sonıń ushında jeti planetanıń quramına kiredı. XVI ásirge shekem, bárshe planetalar Jer átirapında aylanadı dep esplanıp kelingen. Nicolaus Copernicus(aytılıwı-Nikolay Kopernik) óz miynetlerinde tek ǵana Ay Jer átirapında aylanadı, basqa planetalar Quyash átirapında aylanadı dep jazǵan. Usı gápi menen ol Quyash penen Aydı bul planetalar sanınan ajırattı.
Planetalar quramı
Quyash sistemasındaǵı planetalar eki toparǵa bólinedi — jer toparı planetaları hám gigant planetalar. Jer toparına kiriwshi planetalar xarakterli úlken ortasha tıǵızlıqqa iye. Merkuriydi basqa planetalarǵa qaraǵanda tıǵızlıǵı úlken dep oylasqa boladı, planetlardıń shama menen 60 % quraytuǵın tıǵızlı temir yadroǵa iye; Sholpan, massa hám tıǵızlıǵı tárepinen Jerge uqsas, yadro orayında, Jerge salıstırǵanda, bay temirge iye, al onıń qabıǵındaǵı silikatlar tıǵızlıǵı Jergedegige salıstırǵanda sál kóbirek; Jerdiń ortasha tıǵızlıǵı hár kub santimetrde 5,5 grammǵa teń bolıp, massası shama menen 6*1024 kilogramm. Onda tek suyıq haldaǵı suwdıń kólemi 1 million 370 mıń trillion (1,37*1018) kub metr bolıp, ulıwmalıq maydanı 3 mıń 610 milliard kvadrat metrge teń. Basqasha aytqanda, ol Jerdiń tolıq betiniń 71 protsentin quraydı. Qurǵaqlıqtıń ortasha biyikligi teńiz betinen 875 metr, al dúnya okeanınıń ortasha tereńligi 3800 metrge shekem baradı; Marstıń betiniń topıraǵı úlgisiniń analizi onıń quramında temir (12-15% qa shekem), kremniy (20% qa shekem), alyuminiy (2-4% qa shekem), kaltsiy (3-5% qa shekem), magniy (5% qa shekem), altı gúkirt (3% qa shekem) hám az muǵdarda fosfor, rubidiy hám strontsiylardıń bar ekenligin kórsetti.
Gigant-planetalarda júdá kishi ortasha tıǵızlıqqa hám ózgeshe atmosferalıq quramǵa iye. Bul olar Quyashtaǵı quraytuǵın zatlarǵa uqsas zatlardan quraytuǵınlıǵın. Hám tiykarınan vodorod hám geliy.
Akciya
Akciya – bul háreket etiw múddeti belgilenbegen, akcionerlik jámiyettiń ustavlıq kapitalına yuridikalıq yamasa fizikalıq shaxs tárepinen belgili úlestiń qosılǵanın tastıyıqlaytuǵın, usı jámiyettiń múlkine onıń iyesiniń qatnasıwın tastıyıqlaytuǵın hám oǵan dividend alıw, ádette, bul jámiyetti basqarıwǵa qatnasıw huqıqın beretuǵın bahalı qaǵaz. Yaǵnıy akciya – bul akcionerlik jámiyet nege iye bolsa, sonıń bárin de akcionerdiń úlesi, kapitaldıń, múlktiń, dáramattıń bir bólegine onıń nızamlastırılǵan huqıqı. Jámiyettiń ózi qanshelli jasasa, ol da sonshelli waqıt jasaydı, bul waqıt ishinde usı akciyanıń kóplegen iyeleri almassa da, eger akcionerlik jámiyet ashıq túrdegi bolsa, onda akcioner akciyalardı jámiyetke qaytarmaw huqıqına iye. Akcioner kapitalı bólinbeydi.
Akciyalar emissiyası tómendegi jaǵdaylarda: akcionerleskende, yaǵnıy ustavlıq kapitaldı dúziw ushın akcionerlik jámiyetti shólkemlestirgende, mámleketlik kárxananıń akcionerlik jámiyetke aynaldırǵanda hám ustavlıq kapital (ekilemshi emissiya) kóbeygende ámelge asırıladı.
Jámiyettiń ustavlıq kapitalı jámiyettiń akcionerler tárepinen satıp alıngan akciyalarınıń nominal bahasınan quraladı. Jámiyet tárepinen shıǵarılatuǵın barlıq akciyalardıń nominal bahası bir qıylı bolıwı tiyis. Minimal ustavlıq fond (kapital) biziń respublikamızdıń aymaǵında jańadan dúzilgen ashıq akcionerlik jámiyetler ushın jámiyet dizimge alınǵan sánege nızamshılıq penen belgilengen eń az xızmet haqınıń keminde eki júz ese summasın, al jabıq akcionerlik jámiyet ushın jámiyet dizimge alınǵan sánege nızamshılıq penen belgilengen eń az xızmet haqınıń júz ese summasın qurawı tiyis.
Jámiyettiń ustavlıq kapitalı akciyalardıń nominal bahasın kóbeytiw yamasa qosımsha akciyalardı jaylastırıw jolı menen kóbeytiliwi múmkin.
Qosımsha akciyalardı jaylastırıw jolı menen jámiyettiń ustavlıq fondın kóbeytiw haqqında sheshim akcionerlerdiń ulıwma jıynalısında yamasa Baqlaw keńesi tárepinen qabıl etiledi, eger bul ustavta názerde tutılǵan bolsa.
Jaylastırılatuǵın qosımsha jay (ápiwayı) akciyalardıń hám bul túrdegi járiyalanǵan akciyalardıń muǵdarı (úlesi) sheginde artıqmashlı akciyalardıń hár tipiniń muǵdarı olardı jaylastırıw múddetleri hám shártleri, sonday-aq nızamǵa muwapıq jaylastırılatuǵın akciyalardı artıqmashlı satıp alıw huqıqına iye akcionerler ushın qosımsha akciyalardı jaylastırıw jolı menen jámiyettiń, ustavlıq fondın kóbeytiw haqqındaǵı sheshim menen belgilengen bolıwı tiyis.
Akcionerlerdiń ulıwma jıynalısında dawıslardıń jigirma bes procentten aslamına iye mámleketke tiyisli akciyalar paketi bolǵanda qosımsha akciyalardı shıǵarıw jolı menen jámiyettiń ustavlıq kapitalın kóbeytip barıw tek ǵana múlkti basqarıw boyınsha mámleketlik komitettiń wákilligi bolıp tabıladı.
Jámiyettiń ustavlıq kapitalı akciyalardıń nominal bahasın azaytıw yamasa olardıń ulıwma sanın qısqartıw jolı menen, sonıń ishinde akciyalardıń bir bólegin jámiyet tárepinen satıp alıp, sońın ala ótew jolı menen azaytılǵan bolıwı múmkin.
Akciyalardıń bir bólegin satıp alıw hám ótew jolı menen jámiyettiń ustavlıq kapitalın azaytıwǵa ruxsat etiledi, eger usınday imkaniyat jámiyettiń ustavında názerde tutılǵan bolsa.
Jámiyet ustavlıq kapitaldı azaytıwǵa haqlı emes, eger bunıń aqıbetinde onıń muǵdarı jámiyettiń ustavındaǵı tiyisli ózgerisler dizimge alınǵan sánege belgilenetuǵın jámiyettiń ustavlıq fondınıń nızam menen belgilengen minimal muǵdarınan az bolıp qalsa.
Jámiyettiń ustavlıq kapitalın azaytıw haqqında hám ustavına tiyisli ózgerisler kirgiziw haqqında sheshim akcionerlerdiń ulıwma jıynalısında qabıl etiledi. Ustavlıq kapitaldı azaytıw haqqında sheshim qabıl ete otırıp akcionerlerdiń ulıwma jıynalısı fondtı azaytıw sebeplerin kórsetedi hám onı azaytıw tártibin belgileydi. Ustavlıq kapitaldı azaytqanda jámiyetti saplastırǵan jaǵdayda názerde tutılǵan akcionerlerdiń máplerin qorǵaw shártlerin saqlaw zárúr.
Akciya - belgili sharayatlarda óz kapitalların kóbeytiwge, olardı inflyaciyadan qorǵawǵa imkaniyat beretuǵın bahalı qaǵazlardıń birden-bir túri. Akciya – akcionerlik jámiyettiń akcionerleri aldında qarız minnetlemesi.
Jámiyet óz akciyaların satıp alıw huqıqına iye. Biraq bir qatar ellerdiń nızamlarında eger jámiyet tólewge uqıpsız bolsa, onda ol óz akciyaların satıp alıw huqıqına iye emes degen reje bar. Eger usınday satıp alıw bul jámiyettiń tólew uqıpsızlıǵına alıp kelgen jaǵdayda da tap bunıń ózi názerde tutılǵan. Nızamlarda akciyalardı bólsheklewge ruxsat etilgen. Aylanıstagı akciyalardıń hár biri akciyalardıń kóp sanına bólingen bolıwı múmkin.
The Beatles
The Beatles 1960-jıllardın' ataqlı toparı. Topardın' ag'zaları John Lennon (Djon Lennon), Paul McCartney (Pol MakKartney), George Harrison (Djordj Xarrison) ha'm Ringo Starr bolg'an. Topar o'z jumısın Angliyanın' Liverpul qalasında baslag'an.
Topardın' du'nya ju'zi boylap atag'ı ku'sheygen ha'm olar bu'gingi ku'n muzıkasında da u'lken a'hmiyetke iye. Du'nya rekordlarının' Ginness kitabı boyınsha olardın' qosıqları barlıq da'wirdin' en' jaqsı satılıwshı toparı esaplanadı.
Brian Epstein (Brayan Epshtein) olardın' menedjeri bolg'an. George Martin (Djordj Martin) olardın' ko'pshilik qosıqların shıg'arg'an. Olardın' derlik barlıq muzıkası Abbey Road Studiyasında jazılg'an.
Olar 13 albom ha'm ko'plegen filmler jaratqan. Olardın' albomların ha'm qosıqların (single) esaplag'anda bir milliardtan ko'birek kopiyaları satılg'an. Ja'nede olar Apple Records dep atalg'an qosıq jazıw studiyasın iske tu'sirgen. Olar eki film jaratqan, A Hard Day's Night (Qıyın ku'nnin' tu'ni) ha'm ''Help! (Ja'rdem berin!)''. Keyinirek olar Magical Mystery Tour (Sıyqırlı Sırlı Sayahat) arnawlı teleko'rsetiwin sho'lkemlestirgen. Yellow Submarine (Sarı suw astı kemesi) atlı multfilm olardın' muzıkasına tiykarlang'an edi. Let it be filmi olardın' jan'a albomı u'stinde jumısın ko'rsetken.
Topar 1970-jılı ajıralg'an, sebebi stress ha'm dan'q olar ushın ju'da' ku'shli basım o'tkizgen edi. Olardın' jası u'lkeygen sayın ajıralıp, basqalar menen islewdi qa'ledi. Topardın' to'rt ag'zasının' ha'r biri jalg'ız qosıq aytıw karerasın basladı.
John Lennon 1980-jılı 8-dekabrde o'ltirilgen, biraq Beatlesdin' qalg'an u'sh ag'zası 1990-jılı taza eki albom jaratıw ushın birlesken. Olar John Lennonnın' eki qosıg'ının' tiykarınan paydalang'an ha'm o'zlerinin' bo'limin qosqan, solay etip qosıqta barlıq to'rt ag'zanın' dawısları payda bolg'an. Qosıqlar "Free As A Bird" (Qustay erkin) ha'm "Real Love" (Shın muhabbat) dep atalg'an. 1996-jılı prodyuser George Martin sıyaqlı Paul McCartneyge 1 jıldan son' rıtsar atag'ı berilgen. George Harrison 2001-jılı 29-noyabrde saratan keseliginen qaytıs bolg'an.
Qosıqları
The Beatles toparının' bir neshe ataqlı qosıqları:
Avstraliya
Avstraliya (Australia), rásmiy Avstraliya Awqamı (Commonwealth of Australia) — Qubla yarımsharda, atap aytqanda Avstraliya materigi, Tasmaniya atawı hám Hind okeanı menen Tınısh okeanınıń birneshe atawlarında jaylasqan mámleket. Maydanı boyınsha dúnyada altınshı orında turadı. Avstraliya pútin bir materikti tolıq iyelegen dúnyadaǵı jalǵız mámleket esaplanadı. Avstraliyanıń arqasında Shıǵıs Timor, Indoneziya hám Papua-Jańa Gvineya, arqa-shıǵısında bolsa Vanuatu, Jańa Kaledoniya hám Solomon Atawları, qubla-shıǵısında - Jańa Zelandiya jaylasqan. Paytaxtı - Kanberra qalası.
Iri qalaları
Iri qalaları: Sidney, Melburn, Brisben, Pert, Adelaida, Gold-Kost, Nyukasl, Kanberra, Vullongong.
Tomas Aquinas
Tomas Aquinas (Thomas Aquinas) (1225-1274) - orta ásir filosofiyasınıń eń iri wákili, orta ásir sxolastikasınıń tártipke salıwshısı. Orta ásir teologı, filosofı hám tábiyat izertlewshisi Ullı Alberttiń shákirti. Tomas Aquinas Xristian teologiyasınıń tiykarǵı printsiplerin, Aristotel táliymatına tiykarlana otırıp dálilledi. Ol bolmıs túsinigine kewil bóldi. Bolmıs dep dúnyanı jaratqan xristian qudayın túsindi. Bolmıs hám mánisti ajıratıp, olardıń ulıwma mánisin ashıp túsindirip berdi.
Yapon tili
Yapon tili ( 日本語 Nihongo) Altay tilleri grupasına kiretug'ın til, yapon xalqının' ana tili. Yapon tili Yaponiya, Singapur,Braziliya, AQSH,Gavaya, Guam, Marshall Atawları, Palau, Qıtay Respublikası (Tayvan), Arqa Koreya, Qubla Koreya, Peru, Avstraliya, Filippin, Papua ha'm Gvineyada so'ylesiwshiler bar. Bul tilde 125 million -g'a jaqın adam so'ylesedı.
Tomas Aquinas
Tomas Aquinas bolmıs aktuallıq dárejelerden birinshisi retinde qaraydı. Onıń pikirinshe hár quday zattıń tiykarında bolmıs bar. Bolmıstıń tómengi basqıshında forma túsindiriledi. Forma zattıń sırtqı kórinisi. Ekinshi basqıshında forma zattıń eń sońǵı sebepshisi retinde kórinedi, ishki denesin dúzedi. (Mıs: ósimliklerdi alsaq boladı).
úshinshi dáreje bul jerde forma háreket etiwshi sebep boladı. (Mıs: haywanat dúnyasın alsaq boladı). Tórtinshi forma materiyanı shólkemlestiriwshi printsip sıpatında emes, al materiyadan ǵárezsiz turadı. Bul ruwx yamasa aqıl, Jan jasawshılardıń eń joqarǵı dárejesi.
Tomas Aquinas aqıldı Adam uqıplılıqlarınıń eń joqarǵı shegi dep túsindiredi. Ol óz erki menen, aqıllıq dárejesi menen jaqsılıqtı hám jamanlıqtı jaratadı.
Tomas Aquinas táliyamatı orta ásirde úlken áhmiyetli orındı iyeledi. Onı Rim shirkewi rásmiy túrde moyınladı.
Fernando de Magallanes
thumb|Ferdinand Magellan Ferdinand Magellan (1480 – aprel 27, 1521); (portugalsha: Fernão de Magalhães; ispansha: Fernando de Magallanes) portugaliyalıq ten'iz sayaxatshısı, keyinshelik Ispaniya ushında xızmet etken. Portugaliya ushın islegen waqtında Hindistan, Spice atawları, Batıs Afrika ha'm Morokko sıyaqlı du'nyanın' tu'rli jerlerine sayaxat qılg'an.
Ol keyinshelik Tınısh okeanına ju'zgen birinshi evropalı ha'mde du'nya ju'zin ju'zip sayaxat qılg'an birinshi adam bolg'an. Ja'nede ol Magellan bu'gazın birinshi kesip o'tken esaplanadı, sonın' ushın bug'azg'a onın' atı berilgen. Magellan Evropag'a qaytıwınan aldın Filipinda o'ltirilgen. Sayaxatta tiri qalg'an onın' 18 adamı Xuan Sebastiyan del Kano basshılıg'ında 1522-jılı Ispaniyag'a qaytıp keledi. Bul keme du'nya ju'zin ju'zip sayaxat qılg'an birinshi keme esaplang'an. Keme ag'zalarının' biri Henry, Magellan onı birinshi sayaxatına Malay tili awdarmashısı sıpatında alıp ketken, u'yine qaytıp kelgende du'nya ju'zin ju'zip sayaxat qılıwdın' jolın biletug'in birinshi adam esaplanar edi.
Pigazzano
Pigazzano İtaliyada jaylasqan kishi qalalardın' biri esaplanadı ha'm xalqının' sanı tek g'ana 1000 adamg'a shamalas.
Guid
GUID (Globally Unique Identifier) — 128 bitli unikal statistikalıq identifikator. Onın' baslı o'zgesheligi — identifikatorlardın' tuwra kelip qalıw sebebinen payda bolatug'ın konfliktten qa'wiplenbesten ken'eyiwshen' servisler ha'm programmalar jaratıw mu'mkinshiligin beriwshi unikallıg'ında. Ha'r bir dara GUID din' unikallıg'ına kepillik berilmese de, ulıwma unikal giltler sanı sonshelli u'lken (2128 yamasa 3,4028×1038), du'nya ju'zinde birdey eki gilttin' jaralıw itimallıg'ı ju'da' az.
«GUID» di standarttın' basqa realizatsiyalarında, Universally Unique Identifier (UUID) dep te aytıladı.
Tekstte GUID figuralı qawsırmalar menen qorshalg'an ha'm defisler menen toparlarg'a ajıratılg'an on altılıq sanaq sistemasındag'ı sanlar menen ko'rsetiledi:
Microsoft realizatsiyası
İdentifikator strukturası: GUID STRUCT Data1  dd      Data2   dw      Data3   dw      Data4   dw      Data5   db 6 GUID ENDS
Microsoft GUID tı OLE, COM ha'm DCOM texnologiyalarında paydalanadı — ma'selen, (CLSID) klassları, (IID) interfeysleri, (LIBID) tipler bibliotekası identifikatorları sıpatında.
James Watt
James Watt (19-yanvar 1936 - 25-avgust 1819) - Shotlandiyalı oylap tabıwshı ha'm injener-mexanik bolg'an. Onın' puw-motorı boyınsha qılg'an jan'alıqları O'ndiris revolyutsiyasında ju'z bergen o'zgerislerdin' tiykarın saldı.