cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Faciya
Faciya — (latınsha facies — sırtqı kórinis mánisin ańlatadı) taw jınıslarınıń litologiyalıq quramı birdey, relyef dúzilisi, ıǵallanıwı birdey, mikroklimatı, topıraqları, ósimlik hám haywanat dúnyası birdey, yaǵnıy onı payda etiwshi komponentlerine tán bolǵan belgileriniń birdeyligi menen sıpatlanatuǵın eń ápiwayı dúzilgen hám eń kishi geosistema bolıp esaplanadı. Faciyalar relyeftiń mikroformalarına tuwrı keledi. Mısalı, jaralardıń ishi, pás jerlerdiń túbi faciyaları. Faciyalar geosistemalardıń ishinde eń ashıǵı esaplanadı hám tek ǵana qońsı faciyalar menen baylanıslı bolǵan sharayatta ǵana qáliplesedi, rawajlanadı. Olar ózinen úlken bolǵan basqa geosistemalarǵa qaraǵanda sırtqı kúshler tásirine beriliwsheń hám ózgeriwsheń boladı. Buǵan sebep faciya sheńberinde onıń komponentleri arasındaǵı baylanıs basqa geosistemalardaǵıǵa qaraǵanda mort, tez zıyanlanıwshań, sırtqı faktorlar tásirine shıdamsızraq ekenligi bolıp tabıladı. Sonıń ushın da, insannıń xojalıqtaǵı iskerliginiń geosistemalarǵa tásiri hám onıń ózine tán aqıbetleri dáslep faciyalar kóleminde júz beredi.
Shrift
Shrift (nemisshe) — bul álipbe háripleri (mısalı, latın, kirill, arab, grek hám basq.), cifrlar hám hár qıylı belgiler.
Topgúl
Bir-birine jaqın jaylasqan bir neshe gúller jıyındısı topgúl delinedi. Topgúl payda etpeytuǵın bólek-bólek ósimliklerge lala, binafsha hám biyini mısal etip keltiriw múmkin.
Shın miywe
Miyweler tiykarınan eki túrli boladı: 1. Eger ol tek túyinsheniń ózinen payda bolǵan bolsa, shın miywe dep ataladı (erik, alsha, shabdal, qáreli, shiye).
Ilon Mask
Ol SpaceX tiykarshısı, bas direktorı hám bas injeneri; Tesla, Inc kompaniyalarınıń bas direktorı hám ónim arxitektorı ; The Barıng Company tiykarshısı; Neuralink hám OpenAI tiykatshılerınıń biri; Mask Foundation prezidenti; hám Twitter, Inc iyesi. 2022-jıl 27-oktyabr halatına kóre shama menen 210 milliard dollarǵa teń bolǵan tolıq dáramatı menen Mask Bloomberg milliarderler indeksi hám Forbes real waqıttaǵı milliarderler dizimine kóre dúnyadaǵı eń bay adam esaplanadı. = Biznes ómiri = Mask Qubla Afrikanıń Pretoriya qalasında tuwılıp ósken. Ol 17 jasında Kanadaǵa kóship ótiwden aldın Pretoriya universitetinde oqıǵan hám Kanadada tuwılǵan anası arqalı puqaralıqtı alǵan. Eki jıl ótip, u Queen's universiteti magistraturasına hám Pensilvaniya Universitetine kóship ótti, ol jerde ekonomika hám fizika boyınsha bakalavr dárejesin aldı. Ol 1995-jılda Stenford universitetinde oqıw ushın Kaliforniyaģa kóship ótti, biraq onıń ornına ájaǵası Kimbal menen Zip2 veb-programma kompaniyasın tiykar salıp, biznes iskerligin dawam ettiriwge usınıs etedi. Kompaq kompyuter korparator tárepinen 1999 -jılda 307 million dollarǵa satıp alınǵan. Tap sol jılı Mask X.com onlayn-bankine tiykar salǵan hám 2000-jılda Confinity menen birlesip PayPalni shólkemlestirgen. Ol eBay PayPal'dı 2002-jılda 1,5 milliard dollarǵa satıp alǵan. 2002 jılda Mask aerokosmik óndiriwshi hám kosmik transport xızmetlerin kórsetiwshi SpaceX kompaniyasına tiykar saladı jáne onıń bas direktorı hám bas injeneri esaplanadı. 2004-jılda ol elektr avtomobil óndiriwshi Tesla Motors, Inc. (házirgi Tesla, Inc.) kompaniyasınıń dáslepki investorı edi. Ol kompaniyanıń baslıǵı hám ónim arxitektorı boldı, 2008-jılda bas direktor lawazımın iyeledi. 2006 -jılda ol SolarCity quyash energiyası kompaniyasın jaratıwda járdem berdi, keyinirek Tesla tárepinen satıp alındı va Tesla Energy ģa aylandı. 2015-jılda ol dos sıpatında jasalma intellektti sıpatlawshı OpenAI mámleketlik emes izertlew kompaniyasına tiykar salǵan. 2016-jılda ol mıy hám kompyuter interfeyslerin islep shıǵıwǵa jóneltirilgen Neuralink neyrotexnologiya kompaniyasına tiykar salǵan hám tunnel qurılısı menen shuǵıllanatuǵın The Barıng Company kompaniyasına tiykar salǵan. 2022-jılda Mask Twitter'di 44 milliard dollarǵa satıp aldı. Ol giperloop joqarı tezliktegi vaktrenli transport sistemasın usınıs etdi hám ilimiy izertlewler hám tálimge qayırqomlıq etiwshi Mask Foundation prezidenti esaplanadı. Mask siyasat hám túrli texnologiyalarǵa tiyisli tartıslı kelesheklerdi, ásirese Twitter'di ilgeri súrdi. Ol, sonıń menen birge, COVID-19 haqqında nadurıs maǵlıwmat tarqatıw sıyaqlı ilimiy negizsiz bayanatlar etkeni ushın da sın pikir etilgen. 2018-jılda AQSh Qımbatlı qaǵazlar hám birjalar komissiyasi  (SEC) Maskni Tesla'nı jeke iyelep alıw ushın qarjı ajratģani haqqındaǵı tvitları ushın sudqa berdi, SEC bunı ótirik hám shalǵıtıwshı dep bahaladı. Ol SEC menen shártnama dúziwge eristi, biraq aybın tán almadı hám Tesla basqarıwınan waqtınshalıq ketti. 2019 -jılda ol Tham Luangtı qutqarıw boyınsha máslahát bergen Britaniyalı tárepinen oǵan qarsı ashılǵan dóhmet jumısında jeńip shıqtı.
Jalǵan miywe
Eger miyweniń qáliplesiwinde túyinsheden tısqarı, gúldiń basqa bólimleri de qatnassa bunday miyweler jalǵan miywe dep ataladı. (àlmà, àlmurt, biyi)
Quramalı topgúller
Quramalı topgúller. Geshir, ukrop, petrushka, shashir hám lala teregi (badian) sıyaqlı ósimliklerdiń gúlleri quramalı sayaman payda etedi. Quramalı sayaman tiykarǵı gúl kósherdiń ushqı bóliminde jaylasqan ápiwayš sayaman-shalardan quralǵan.
Fragment
Fragment (latınsha: bólek) – kórkem óner shıǵarması, teksttiń bólegi.
J (latın)
J háribi sózlerdiń basında, ortasında hám siyrek jaǵdayda aqırında da jazıladı: jaz, jan, jaylaw, jáhán, jańa, jamǵır, jaǵa, jeń, jiyde, jurnal, jez, shóje, góje, hújjet, tiraj, taj, Minaj, ilaj, mútáj t.b.
Kategoriya
Fonetika:
Abzac
Abzac (nemisshe: teksttiń bólimi) – bas qatarı bolǵan qatarlar izbe-izligi. Abzaclar basqalarınan sheginisi, jazıw stili (usılı, mısalı, ápiwayı, tiykarǵı, teması), intervalı (qatarlar arasınıń keńligi) menen parıqlanıwı múmkin. Jańa abzacqa ótiw yamasa bos qatar qaldırıw ushın Enter klavishi basıladı. Bas qatar haqqında jazılǵan bir gáp te, abzac haqqında jazılǵan bes gáp te abzacqa mısal boladı.
Shireli miywe
Miywe etli, qalıń bolsa, bunday miyweler shireli (hól) miywe dep ataladı (erik, shabdal, alsha).
Malika Jumamuratova
Malika Jumamuratova - Berdaq atındag'ı Qaraqalpaq ma'mleketlik universiteti docenti, filologiya ilimlerinin' kandidatı.
Biografiya
1956-jılı 10-avgustta Nókis qalasında tuwıldı. 1976-jılı Tashkent ma'mleketlik universitetinin' jurnalistika qa'nigeligin pitkerdi. Miynet jolın 1978-jılı "Jetkinshek" gazetasının' xabarshısı bolıwdan basladı. 1992-jılı kandidatlıq dissertaciyasın qorg'adı. 1993-2000-jıllarda Berdaq atındag'ı qaraqalpaq ma'mleketlik universiteti jurnalistika kafedrası baslıg'ı lawazımında isledi. Rossiya Federaciyası, Malayzia ha'm Qazaqstan ma'mleketlerinde bilimin jetilistirdi. Ózbekstan Jurnalistler Awqamının' ag'zası.
Kitapları
2017-jılı "Joqarı oqıw ornının' en' jaqsı pedagogı" tan'lawının' jen'impazı boldı. '''"Jurnalistika ha'm a'debiyat", '''"So'z marjanın tergenler", "Ashıq xabar sistemalarında informaciya-psixologiyalıq qa'wipsizlik" (Z.Orazımbetova menen birgelikte) oqıw qollanbalarının' avtorı. Ha'zirde Berdaq atındag'ı Qaraqalpaq ma'mleketlik universiteti jurnalistika kafedrasınin' docenti.
Format
Format (latınsha: pishin beremen) – ólshem, jazıw forması, sızılma kórinisi, intervaldı anıqlaw yamasa basqa kórinis beriw. Joqarıda keltirilgen shrift ózgeshelikleri shrifttiń formatına mısal boladı.
Qurǵaq miywe
Eger de aralıq bólimi juqa, etsiz, qurǵaq bolsa, bunday miyweler qurǵaq miywe dep ataladı. Mısalı, noqat, másh, lobiya, biyday, mákke miyweleri.
Ápiwayı topgúller
Ápiwayı topgúller. Solqım (shashaq) topgúlde gúller uzın gúlpaqalda gúlbaldaǵı járdeminde izbe-iz jaylasadı. Mısalı, kapusta, qurtdana, shopanqalta, rediska sıyaqlı ósimlikler solqım (shashaq) topgúlin payda etedi. Zubturum (qozıqulaq)nıń mayda gúlleri uzın topgúl kósherinde baldaqsız jaylasadı. Bunday topgúl ápiwayı masaq dep ataladı. Alma, almurt, shiye, qáreliniń topgúli ápiwayı qalqan tárizli boladı. Olarda hár qıylı uzınlıqtaǵı baldaqlı gúller kelte topgúl kósherinde izbe-iz jaylasadı. Bul gúllerdiń ústińgi bólimi bir qıylı tegislikte jaylasadı. Gúl kósherdiń tómengi bólimindegi gúllerdiń baldaǵı joqarıdaǵılarǵa qaraǵanda uzınıraq.
Hújjetti formatlaw
Tekst processorlarında hújjettiń sırtqı kórinisi shıraylı bolıwı ushın shrift túri, ólshemi, reńi hám abzac tegisleniwi, shegara sızıw sıyaqlı bezewler menen bayıtılıwı múmkin. Bunday ámellerdi orınlaw hújjetti formatlaw delinedi. Formatlaw shriftke, tekstke yaki abzacqa qollanılıwı múmkin.
Jańa Gvineya
nobaý Jańa Gvineya  — Tınısh okeanınıń batıs bólegidagi ataw. Úlkenligi boyınsha dúnya da 2-orında (Grenlandiyadan keyin). Maydanı 829 mıń km² (Ayrim maǵlıwmatlarǵa kóre 771, 9 mıń km²). Uz. 2000 km den zıyat, eni 700 km ge shekem. Batıs bólegi Indoneziya, shıǵıs boleǵi PapuaJańa Gvineya mámleketleri aymaǵi.
Zulfiya atındaǵı mámleketlik sıylıq
Zulfiya atındaǵı mámleket sıylıq — Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik sıylıqlarınan biri. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń "Zulfiya atındaǵı Mámleket sıylıǵın shólkemlestiriw boyınsha usınıslardı qollap-quwatlaw tuwrısında" 1999-jıl 10-iyundaǵı pármanına muwapıq shólkemlestirilgen. Mektep, licey, kolledj hám joqarı oqıw orınlarında artıqmash xulqı, tapqırlıǵı, danalıǵı, ǵayratkerligi, oqıwındaǵı tabısları menen ayrıqsha uqıbın tastıyıqlay otırıp, tálim alıp atırǵan, ǵárezsizlik ideyaların ámelge asırıw jolında jigerli túrde miynet etip atırǵan 25 jasqa deyingi intali qızlarǵa ádebiyat, mádeniyat, kórkem-óner, pán, bilimlendiriw tarawlarındaǵı bólek jetiskenlikleri ushın beriledi. Sıylıq Qaraqalpaqstan Respublikası, wálayatlar hám Tashkent qalasınıń birewden wákillerine jámi 14ine beriledi. Sıylıqtıń hár biri eń kem aylıq is haqınıń 50 barabarı muǵdarında tayınlanǵan. Zulfiya atındaǵı mámleket sıylıq iyeleri bolǵan mektep, licey, kolledj oqıwshıları tańlaǵan baǵdarları boyınsha joqarı oqıw orınlarına imtixansız qabıl etiledi, olarǵa tós nıshanı hám diplomı tapsırıladı. Sıylıq Ózbekstan Respublikası Hayal-qızlar komitetiniń baslıǵı basshılıq etetuǵın komissiya nátiyjeleri tiykarında ministrler Mákemesi sheshimi menen hár jılı 8-mart — Hayal-qızlar kúni bayramı, Ramazan yaki Qurban hayttan aldıńǵı kúninde berilgen .Shavkat Mirziyoyevtıń 2021-jılǵı qararı menen Zulfiya atındaǵı mámleket sıylıqı komissiyası Máhelle hám shańaraqtı qollap-quwatlaw ministrligi qasındaǵı jámiyetshilik tiykarında iskerlik júrgizedi hám jámiyetshilikke ministrdiń birinshi orınbasarı basshılıq etedi.
Furqat Yusupov
Yusupov Furqat - Kruz.uz saytınıń tiykarshısı.
Biografiya
1992-jılı 11-dekabr kúni Xorezm wálayatı, Xiva qalasında tuwılǵan. 1999-jılı Xiva rayonındaǵı 4-sanlı mekteptiń 1-klasına qabıllandı. 2003-jılı Nókis qalasındaǵı 37-sanlı mektepti oqıwdı dawam ettirdi. 2008-jılı mektepti tabıslı tamamlap QMU qasındaǵı 1-sanlı akademikalıq liceyde oqıwdı dawam ettirdi. 2011-jılı bolsa QMU Qaraqalpaq filologiyasi fakulteti, jurnalistika tálim baǵdarına oqıwǵa kirdi.
Dóretiwshiligi
2008-jıldan baslap «Erudit-sport» hám «Interfutbol» gazetalarına maqala hám qosıqlar jaza basladı. 2011-jıldan baslap bolsa Namangan qalasında baspadan shıǵatuģın «Interfutbol» gazetasınıń sırtqı xabarshısı retinde iskerlik júrgize basladı. Sol kúnge shekem onıń «Interfutbol» gazetasında 91, «Erudit-sport» gazetasına 61, «Chempion» gazetasında 2, «Ásir futboli» gazetasında 1, «Qaraqalpaq universiteti» gazetasında 6 maqalası basıp shıǵarıldı. Sonıń menen birge 3 ilimiy maqalası, atap aytqanda solardıń birewi Sankt-Peterburga shıģatuģın ilimiy jurnalda basıp shıǵarıldı. Ol internet jurnalistikasi menen de shuǵıllandı. «www. interfutbol. uz», «www. uff. uz», «www. stadion. uz», «www. chempionat. uz», «www. fchisor. uz», «www. oazis. uz», «www. suńqarlar. uz», «www. megamedia. uz», «www. uznet. biz», «www. fi. uz», «www. uzbekarsenal. at. ua», «www.pikir. uz», «fip. ucoz. ru», «gazetaNet», «www. ájayıp. com», «www. ıshqıpaz. biz», «www. kewilli. com», «www.jpg. uz», «www. bildirgishi. uz», «www. fk. uz», «manunited. uz», «chelsi. uz», «arena. uz», «intersport. uz», «milliy. biz» sıyaqlı 20 dan artıq saytlarda 200 den artıq maqala, qosıq hám gúrrińleri shıqtı. «Uff.uz» saytında «Football times» blogın júrgizdi. Internettegi jeke blogi furqatyusupov.blogspot.com
Jetiskenlikleri
2012-jıl «Keleshek dawısı» jaslar tańlawında, «Ádebiyat hám publitsisitika» baǵdarınıń «Publicistika» nominaciyasında Nókis qalalıq basqıshında 3-orındı, Qaraqalpaqstan Respublikası basqıshında bolsa jeńimpazlıqtı qolǵa kiritip Respublika basqıshına jollanba aldı. 19-26-dekabr sánelerinde Tashkent qalasında bolıp ótken Respublika basqıshında jeńimpazlıqtı qolǵa kirgizdi. 2012-jıl «Qatarlasqa -qatarlas» joybarınıń «Biz saw turmıs tárizi tárepdarımız» seminar-treninginde qatnasıp sertifikat menen sıylıqlandı. Ol Sporttıń futbol túrine qızıǵadı. 2010-jılı futbol boyınsha «Bárkámal áwlad» sport oyınları Nókis qala final basqıshında 1-orındı qolǵa kirgizdi. 2013-jılı bolsa «Keleshek dawısı» stipendianti atandı.
Kórkem óner
Kórkem óner. XX ásirdiń ekinshi Kórkem ónerde iskusstvoda abstrakcionizm (abstrakciya-qıyalıy) baǵdarı keń eń jaydırıldı. Abstrakcionizm fotografi yanıń rawajlanıwına ózine tán juwap tárizde payda boldı. Abstrakcionizm wákilleri endi súwretleniwde háreketti, sezimlerdi ańlatıwǵa umtılar, olardıń pikirinshe, tap usı táreplerin fotografi yada sáwlelendirip kórsetiwdiń ilajı joq edi.
Kórkem ónerdiń bul baǵdarlarında dúnya kórinisindegi logika hám
Shańǵalaqlı miyweler
Baǵlarımızdan keń orın alǵan qattı shańǵalaqlı, suwlı eti hám shańǵalaqtıń ishinde jaylasqan birewden (geyde ekewden) mójenesi menen ayırılıp turqtuǵın shireli miyweler: erik, qáreli, alsha, shiye, sıyaqlılar shańǵalaqlı miyweler bolıp esaplanadı.
Doslıq ordeni
Doslıq ordenı — Ózbekstannıń mámleketlik ordeni. 1994-jıl 5-mayda Ózbekstan Joqarı Keńesi qararı menen islengen. Bul orden menen Ózbekstan Respublikasınıń puqaraları Ózbekstanda jasap atırǵan barlıq millet hám xalıqlardıń wákilleri ortasında doslıq hám awızbirshilikti bekkemlew barısında erisken jetiskenlikleri ushın sıylıqlanadı.
Nızamı
1. Ózbekstan Respublikasınıń puqaraları Ózbekstanda jasap atırǵan barlıq millet hám xaliqlardiń wákilleri ortasında doslıq, óz-ara awızbirshilik hám tatıwlıqtı bekkemlew jumısında erisken úlken jetiskenlikleri, Ózbekstan xalqiniń basqa mámleketler xalıqları menen doslıq hám hár tárepleme sherikligin rawajlandırǵanlıǵı ushın sıylıqlanadı. Ózbekstan Respublikası puqarası bolmaǵan shaxslar da sıylıqlanıwı múmkin.
2.Ózbekstan Respublikası prezidenti sıylıqlaydı. Orden menen sıylıqlaw tuwrısındaǵı Párman baspasózde hám basqa ǵalaba-xabar qurallarında daǵaza etiledi. Ózbekstan Respublikası Prezidentin „Doslıq“ ordeni menen sıylıqlaw Ózbekstan Respublikası Joqarı Jıynalısi tárepinen ámelge asıriladı.
3. „Doslıq“ ordeni menen sıylıqlaw Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti, Ózbekstan Respublikası Konstituciyalıq sudınıń Baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Joqarı Sudinıń baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Bas prokurori,Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵi Keńesiniń baslıǵı, wálayatlar hám Tashkent qala hákimleri, ministrlikler, mámleket komitetleri hám keńse basshılarınıń hám de jámiyetlik birlespeleri respublika shólkemleriniń usınısnnmasına qaray ámelge asırıladı.
4. „Doslıq“ ordenin jáne bul sıylıqqa tiyisli hújjetti saltanatli hám keń áshkaralıq jaǵdayında Ózbekstan Respublikası Prezidenti yamasa onıń atınan Ózbekstan Respublikası Joqarı Keńesiniń Nızamshılıq palatası Spikeri, Ózbekstan Respublikası Joqarı Keńesiniń Senat baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Bas Ministri tapsıradı.
5. Sıylıqlanǵan shaxslar eń kem miynet haqısınıń otız mártesi muǵdarında bir jola tolıqlanatuǵın pul sıylıǵın aladı. „Doslıq“ ordeni menen sıylıqlanǵan shaxslar nızam hújjetlerinde belgilep qoyılatuǵın jeńilliklerden paydalanadı.
6. „Doslıq“ ordeni kókirektiń shep tárepine taǵıladı.
7. „Doslıq“ ordeni menen óliminen keyin sıylıqlanǵan táǵdirde orden sıylıqlaw haqqındaǵı hújjet hám bir jola tolıqlanatuǵın pul sıylıǵı sıylıqlan insanniń shańaraǵına tapsırıladı.
Minezlemesi
„Doslıq“ ordeni 1 mikron qalıńlıqta altın menen oralǵan tompaktan tayarlanadı hám ol bir-birine jaylastırılǵan túrli ólshemde, orayı bir bolǵan eki segiz qırlı juldız formasında boladı. Úlken hám kishi juldızlar aralıǵı kók emal menen toldırılǵan. Juldızdıń múyeshleri arasında dónip turatuǵın zarhal, ushları domalaqlanǵan nur qamtımları jaylasqan. Úlken juldızdıń keri qırları aralıǵı 47 millimetr, kishi juldızdıń keri qırları aralıǵı bolsa 41 millimetr. Ordenniń orayında diametri 12 millimetrli sheńber ishinde aq gúmis reńli fonda qoldı qolǵa berip kórisiw belgisi súwretlengen bolıp, qol súwretiniń ayırım jerleri zarhallanǵan. Súwret átirapında, kókshil emal berilgen fonda on eki insaniy pazıyletler belgisi retinde on eki gúmis reńli juldız jaylasqan. Júzesinde juldızlar jaylasqan sheńber diametri 24 millimetr. Pútkil súwret átirapında sheńber jaylasqan bolıp, onıń joqarı bólegine qızıl emal menen naǵıs berilgen Doslıq degen jazıw, tómengi bólegine bolsa, zarhal dafna japıraqları menen islew berilgen. Sheńber diametri 33 millimetr. Arqa tárepiniń tómengi bóleginde ordenniń tártip nomeri 1 millimetr shamadaǵı oyıq shrift penen jazılǵan. Orden kók, jasıl, sarı, qızıl reńli, bir-birinen aq jol menen ajıratılǵan, eni birdey reńdegi jollı shayı lenta sırılǵan túyrewishke sheńber hám qıstırıp qoyıwshı járdeminde jalǵanadı.
Fizikalıq deneler
Fizikalıq deneler dep, tábiyatta ushırasatuǵın barlıq denelerge aytıladı. Mısalı, quyash, juldızlar, planetalar, taslar hám t.b. Deneler sisteması dep, ayırım fizikalıq qubılıslar tap bir denedegidey kóriniske iye bolatuǵın deneler jıyındısına aytıladı. Mısalı, avtomobil hár túrli bólekshelerden quralsa da, misli bir tutas bólimdey qozǵalısta boladı.
Fizikalıq nızam
Fizikalıq nızam dep qubılıslardı sıpatlawshı shamalar arasındaǵı muǵdarlıq baylanıslardan ibarat bolǵan ańlatpaǵa aytıladı.
Eftallar mámleketi
Eftallar mámleketi. V ásirdiń 20-jıllarınan VI ásirdiń
70-jıllarına shekem bolǵan waqıtta Orta Aziyada Eftaliyler
mámleketi húkim súrgen. Jazba dereklerde eftaliyler, eftallar,
eftalitler, xaytallar sıyaqlı túrli atlar menen atalǵan bolıp, bul atlar Eftallar shaxı «Eftalon», bazı dereklerde «Vaxshunvar»dan
alınǵan.
Eftallar V ásirdiń baslarında Orta Aziya aymaǵına Shıǵıstan
kirip kelgen. Eftaliyler mámleketiniń dáslepki paytaxtı Buxara
jaqınındaǵı Paykent hám Varaxsha qalaları bolǵan.
Aq terek
Aq terek — egislikte burınnan málim aǵash. Kelip shıǵıwı Gimalay, Awǵanstan bolıwı múmkin. Orta Aziyada, Oraylıq hám Qubla Evropada, Jaqın Shıǵısta erte waqıtlardan beri egilip kelmekte. Aq terek 30-40 metr biyiklikke shekemgi dúziw ósetuǵın, sulıw, piramidalı, turaqlı aǵash. Baǵanasınıń túp jaǵı qaraltım sur reńde, azlap jarılǵan bolıp keledi. Joqarısı tegis, surlaw-jasıl yamasa kúl reńde boladı. Búrtikleri túksiz, ótkir ushlı, qońır túste boladı. Japıraqları úsh múyeshli yamasa rombı sıyaqlı, túksiz, ústki tárepi jasıl, tómengi tárepi aqshıl reńde. Kók terekten sál keyinlew gúlleydi. Aq terek tez ósedi. 10-11 jılda ortasha biyikligi 13-14 metr, ortasha diametri 12-17 santimetr boladı. Biziń jaǵdayda suwıqqa shıdamlı.
Xalıq awızeki dóretpeleri
Jazba ádebiyat xat jazıwı bar xalıqlarda ǵana bolıwı múmkin. Biraq, adamlar birdeyine óz turmısın kórkem sóz benen súwretlewge, ózleriniń pikirlerin hám sezimlerin bildiriwge umtılıp kelgen. Sonlıqtan, xat jazıw júzege shıqpastan kóp waqıtlar burın-aq, hárbir xalıq awızeki túrde ertekler, naqıl-maqalalar, jumbaqlar, jańıltpashlar, qosıqlar, dástanlar dóretip kelgen. Bunday awızeki shıǵarmalar áyyemgi zamanlardan beri qaraqalpaq xalqında da bolǵan. Pikirdiń mazmunına qarap sózlerdi durıs qollana alıwı kerek. Xat jazıw júzege shıqqannan keyin de xalıqtıń awızeki dóretpeleri ómir súriwin dawam etken. Sebebi, burın jazba ádebiyatqa xalıqtıń kópshiliginiń qolı jetpeytuǵın edi. Xalıq shayırları dóretken awızeki dóretiwshilik kórkem shıǵarmalar ulıwma xalıqqa tez taralatuǵın hám geyde júz jıllar, hátte mıń jıllàr dawamında awızdan-awızǵa, birewden-birewge ótip otıratuǵın bolǵan. Qosıqtı yamasa ertekti aytqan hárbir adam onıń geypara jerlerin ózgertip, taslap ketip yamasa óz oyınan qosıp aytatuǵın bolǵan. Sonlıqtan, mazmunı jaǵınan birdey bolǵan ertekti hárkim hár túrli etip aytqan. Usınday mazmunı jaǵınan birdey bolǵan ertektiń yamasa qosıqtıń hárqıylı túrleri variant dep ataladı. Awızeki dóretpe, dáslep àyırım adamlar tárepinen dóretilgen bolsa da, xalıq dóretpesi bolıp tabıladı. Bul shıǵarmalarda xalıqtıń awır turmısı, oy-pikirleri, arzıw-ármanları, jaqsı turmıs ushın xalıqtıń gúresi, onıń kúshi hám túbinde óziniń jeńip shıǵatuǵınlıǵına onıń isenimi kórsetilgen. Awır jaǵdaylarda adamlar jaqsı turmısqa jetisiwdi árman etken. Olardıń usı ármanları da xalıq dóretpesinde kórinedi. Poezdlar menen avtomobiller bolmaģan erte zamanlarda adamlar jer júzinde tez júriwdi árman etken, alıs jolǵa tez jetetuǵın júyrik tulparlar, qanatlı atlar obrazın oylap shıǵarǵan. Samolyotlar payda bolmastan neshshe júz jıllàr burın hawada ushıp júriwdi árman etken hám gilemge, sipsege, suymurıq qusqa minip ushıw tuwralı ertekler dóretken. Miynetkesh adamlar óz dushpanları bolǵan eziwshilerdi jeńiw haqqında qıyal etken, onı erteklerde, dástanlarda, qosıqlarda, naqıl sózlerinde súwretlegen. Máselen, erteklerde miynetkesh xalıqtan shıqqan qaharmanlar ózleriniń kúshli, aqıllı tapqırlıǵınıń arqasındà eziwshilerdi jeńip shıqqanı haqqında aytıladı. Xalıq baxıt haqqında tek árman etip qoymastan, óziniń tuwılıp ósken jeri ushın, onıń dushpanlarına qarsı shıǵıp, óziniń jaqsı turmısqa jetiwi ushın gúresken. Onı xalıq awızeki dóretpesi úlgilerinde kóriwge boladı. Xalıq watanın qorǵaǵan qaharmanlarınıń obrazları arqalı baxıt ushın gúresken, óziniń dana basshıların jırlaǵan. Basqa tuwısqan xalıqlar sıyaqlı qaraqalpaq xalqı da bay xalıq awızeki dóretpesine iye. Xalıq dóretpeleri — naqıl-maqal, jumbaq, jańıltpash, turmıs-salt jırları, qosıqlar, ańız sózler, ertekler, qısqa tımsal áńgimeler, kúldirgi sózler hám dástanlar bolıp tabıladı.
Fizikalıq qubılıslar
Fizikalıq qubılıslar dep, zattı quraytuǵın bóleksheler ózgeriske ushıramastan júz beretugın qubılıslarǵa aytıladı. Mısalı, tastıń túsiwi, dóńgelektiń aylanıwı, suwdıń qaynawı hám muzlawı, lampochkadan jaqtılıqtıń shıǵıwı, radiodan hawazdıń shıǵıwı sıyaqlı proceslerde onı quraytuǵın bóleklerdiń ishki dúzilisi ózgermey qaladı. Fizikalıq qubılıslardı tikkeley baqlaw hám tájiriybede tekseriw arqalı nızamlar jaratıladı.
Fizikalıq shamalar
Denelerdiń yamasa fizikalıq qubılıslardıń ayırım parametrlerin tájiriybe járdeminde óshew múmkin. Bul parametrler ''fizikalıq shamala''r dep ataladı. Mısalı, deneniń uzınlıǵı, kólemi, temperaturası, massası hám t.b.
Broun qozǵalısı
Suyıqlıq yamasa gazdaǵı júdá kishi molekulalardıń toqtawsız hám tártipsiz qozǵalısı ilimge Broun qozǵalısı degen at penen kirdi.
Ombudsman
Insаn huqıqlаrı bоyınshа Wákillik institutı – Ombudsmаn 1995-jılı
nızаm shıǵаrıwshı hákimiyat sistеmаsındа, yaǵnıy Oliy Маjlis jаnındа
shólkеmlеstirilgеn bolıp sudlаwshı sаnаlmаydı. Ombudsmаn mámlеkеtlik
Sóz dizbegi
Sóz dizbegi eń kemi eki yamasa birneshe mánili sózlerdiń grammatikalıq baylanısınan dúziledi.Sóz diz-beginiń quramındaǵı sózlerdińbirewi (dáslepkisi) baǵı-nıńqı, ekinshisi baǵındırıwshı (bas) sóz bolıpqurıladı. Baǵınıńqı sóz bas sóz benen mánilik baylanısqatúsedi.Sóz dizbegi óz aldınasintaksislik birlik dep qaralǵan menen, kóbinese gáp ishinde qollanıladı. Mısalı: Awıldıń sulıw kórinisi meni uzaqtan ózine tarttı. («Q.J.») Bul gáptegi sózler tómendegi sóz dizbeklerine tallanadı:1) awıldıń kórinisi; 2) sulıw kórinisi; 3) meni tarttı; 4) ózine tarttı; 5) uzaqtan tarttı sıyaqlı bes sóz dizbegine bólingen. Eki yamasa birneshe tolıq mánili sózlerdiń mánilik hám grammatikalıq baylanısınan dúzilgen sózlerdiń dizbegine sóz dizbegi delinedi. Sóz dizbegi tómendegi belgilerge iye boladı: 1)eńkemi tolıq mánili eki sózdiń dizbeginen dúziledi; 2) óz ara grammatikalıq qurallar arqalı baylanısıp, biri ekinshisine ǵárezli baǵına baylanısadı; 3) óz ara sintaksislik mánisi jaǵınan anıqlawıshlıq,obyektlik (zatlıq), pısıqlawıshlıq qatnaslardı bildiredi. Sóz dizbegin jasawǵa tiykar bolatuǵın sózdi bas sóz, al bas sózdiń mánisin túsindirip,keńeyttirip keletuǵın sózge baǵınıńqı sóz delinedi.
Ombudsman
оrgаnlаr tárеpinеn insаn huqıqlаrınа bоysınılıwı ústinеn pаrlаmеnt
hám erkinliklеrgе bоysınılıwı bоyınshа kоmissiya
dúzilgеn. Ol puqаrаlаr hám shólkеmlеrdеn óz аtınа
kеlgеn múrájаtlаrdı kórip shıǵаdı.
Óz nızаmlı huqıqları buzılǵanlıǵı haqqında
shaǵım mеnеn hár bir аdаm (rеspublikа puqаrаsı,
shеt el puqаrаsı yaki puqаrаlıǵı bоlmаǵаn shахs)
Ombudsmanǵa shaǵım boyınsha tekseriw nátiyjeleri
tiykarında ol tómendegilerdi orınlawı lazım:
— Arza iyesine onıń múrajatı kórip shıǵılǵannan keyingi nátiyjeler
— háreketlerinde puqaralardıń huqıqları, erkinligi hám nızamlı mápleri
buzılıwları anıqlanǵan jumıs islep atırǵan yamasa islemey atırǵan shólkem
yaki lawazımlı shaxsqa buzılǵan huqıqların tiklew boyınsha usınıslardan
Shıģarma jumısı
Shıǵarma jumısı — dóretiwshilik miynettiń eń joqarǵı kórinisi. Onda aqılıy miynet sáwlelenedi. Shıǵarma jumısı oqıwshılardıń sanasında bilim hám kónlikpe payda etedi, óz pikirlerin izbe-iz bayanlaw ushın tájiriybesin arttıradı. Shıǵarma jazdırıw oqıwshılardıń bilim dárejesin tekseriwde úlken áhmiyetke iye. Shıǵarma jazıw arqalı oqıwshılardıń til baylıǵı, jazba sawatlılıǵı, bayanlaw sheberligi, erkin pikirlewi, sózlerdi hám irkilis belgilerin orınlı qollanıwı, sonday-aq, túsinigin tıńlawshıǵa jetkerip beriw qábileti artadı. Shıǵarma jazıw ushın eki basqıshta jumıs alıp barıladı: 1. Shıǵarmanıń qaralama nusqasın tayarlaw. 2. Shıǵarmanı aq qaǵazǵa kóshirip jazıw. Shıǵarmanıń qaralama nusqası jumıstıń dáslepki basqıshında orınlanǵanı ushın,onda sózler óshirilgen, yaki basqa sóz benen ózgertilgen, abzaclardıń ornı kó- shirilgen bolıwı múmkin, biraq bular shıǵarmanı tekse- rip atırǵanda názerden tısqarı bolıp, bahalawda esapqa alınbaydı. Ayırım jaǵdaylarda shıǵarmanıń taza betke kóshirilgen nusqasında túsiniksiz gápler,lar yaki sózler bolsa, onday jaǵdayda shıǵarmanıń qaralama nusqası salıstırıladı hám qaralamadaǵı durıs jazılǵan gápler, abzac yaki sózler esapqa alınıwı jaǵdayları da ushırasadı.
Ombudsman
arza beriwshi óz huqıqları, erkinlikleri hám nızamlı máplerin qorǵaw
Massa
Deneniń inertlik qásiyetin xarakterlewshi fizikalıq shamaǵa deneniń massası delinedi.
Diffuziya
Diffuziya dep óz ara tutasqan bir zattıń molekulalarınıń ekinshi zatqa, ekinshi zat molekulalarınıń birinshi zatqa óz ara ótiwine aytıladı.
Soǵdı
Soǵdı. Ǵárezsiz hákimlikler arasında eń irisi Soǵdı ixshidleri – oazis húkimdarı edi. Orta ásir mámleketleri
birlespesi awqamında Soǵdı ixshidleri úlken siyasiy orınǵa
iye edi. Usı awqamda Zarafshan hám Qashqadárya
alaplarında jaylasqan Samarqand, Buxara, Kesh oazisleriniń on bir iri múlkleri birlesken edi. Olardıń hár biri óz
hákimi, áskeriy shokarları hám mıs pulı birligine iye edi.
Soǵdıda xalıq tıǵız jasaytuǵın edi. Soǵdılılar diyqanshılıq hám baǵshılıq penen shuǵıllanıp, ásirese júzim
jetistiriwde oǵada sheber edi. Sharwashılıqta Soǵdınıń
Soǵdı qalaları bul dáwirde ónermentshiliktiń orayına
aylandı. 718-jılı sawǵa sıpatında Samarqandtan jiberilgen
dubulǵadan nusqa alıp, Qıtay qural soǵıwshıları armiyanı
temir qalpaq (dubulǵa)lar menen támiynlegen.
Ombudsman
ushın paydalanıw múmkin bolǵan qurallar hám jolların kórsetiw;
Tıǵızlıq
Tıǵızlıq dep zattıń birlik kólemine tuwrı keletuǵın massasına aytıladı. Tıǵızlıq p (ro) háribi menen belgilenedi.
Ombudsman
shaǵım arzanıń mánisi boyınsha shehsiw wákilligi bolǵan shólkem
yamasa lawazımlı shaxsqa beriw;
qararlar hám basqa materiallar menen tanıstırıw;
biykarlaw sebeplerin májbúriy tárizde kórsetken halda shaǵımdı kórip
shıǵıwdan bas tartıw;
nızamshılıqqa qarsı bolmaǵan basqasha ilajlar qollanıw.
shaǵımlardı kórip shıǵıw;
Ombudsmannıń huqıqları: http://eduportal.uz
shaxs onı kórip shıǵıwı hám bir aydan aspaǵan múddette tiykarlanǵan
Wákildiń juwmaǵında tómendegi usınıslar bolıwı múmkin: shólkem
yamasa lawazımlı shaxs tárepinen jumıs aqırına shekem jetkeriliwi shárt;
shólkem yamasa lawazımlı shaxstıń qararı ózgertiliwi yamasa biykar
etiliwi lazım; shólkem yamasa lawazımlı shaxstıń qararın tiykarlaw lazım;
shólkem yamasa lawazımlı shaxs qosımsha qarar qabıl etiwi kerek.
Node.js
NPM
Bul paketler bolıp kóplegen tilerda ámeldegi kitapxanalarǵa uqsaydı. Olardı shaqırıp paydalanshingiz múmkin.
Google tárepinen jaratılǵan Android programmalar dizimi
Bul Google tárepinen Android operacion sisteması ushın islep shıǵarılǵan mobil qosımshalar dizimi. Bul qosımshalardıń hámmesi Google Play dúkanında biypul jaylastırılǵan. Sonı aytıp ótiw kerek, ayırım qosımshalar belgili bir qurılmalarǵa mas kelmewi múmkin, al bazı qosımshalar bolsa tek ǵana Piksel yamasa Nexus qurılmalarında isleydi. Bul qosımshalardıń ayırımları qurılmanı islep shıǵarıwshılar tárepinen Android operacion sistemasınıń versiyasına qarap aldınnan ornatılıp qoyılǵan bolıwı múmkin, al bazı birleri bolsa versiyaǵa baylanıslı qollap-quwatlamawıda múmkin. Mısalı ushın, Gboard sıyaqlı programmalar Androidtıń eski versiyalarında qollap-qatlanbaydı.
Atom
Grekshe atomos –  bólinbeytuǵın degeni. Ximiyalıq element qásiyetleri saqlanıp qalatuǵın eń kishi bólekshe. 2016-jıldıń dekabr ayına shekemgi maǵlıwmat boyınsha tábiyiy halda 94 element bar ekenligi anıqlanǵan, 24i laboratoriyada payda etilgen.
Sadıq Nurımbetov
S. Nurımbetov XX ásir qaraqalpaq ádebiyatında, ásirese, poeziya janrında belgili ornı bar hayırlarımızdıń biri. Talant iyesiniń dóretiwshilik jolı 1920-jıllardan baslanadı. Shayır 1900-jılı Kegeyli rayonınıń aymaǵındaǵı házirgi Qaniyaz Hábibullaev atındaǵı ijara xojalıǵınıń Nókis awılında tuwıladı. Ol jaslayınan ákeden jetim qalıp, aǵası Sıdıq shayırdıń qolında tárbiyalanadı. Sadıqtıń shayırshılıq talantınıń payda bolıwına aǵası Sıdıq Toqpan ulı menen xalıq awızeki kórkem dóretpeleriniń bay dástúrleri unamlı tásir jasaǵan. Shayır 1919 — 1923-jıllar aralıǵında «Dawıtkól», «Tillaxan», «Kókshiyel», «Jańabergen», «Esetseń» degen qosıqların jazadı. Bul qosıqlardıń mazmunı shayırdıń ómir bayanı menen tıǵız baylanıslı ekenligin «Dawıtkól» qosıǵındaǵı «Men de keldim Dawıtkóldi panalap» yamasa «Kókshiyel» qosıǵındaǵı «Biraz adam awqat etken Kókshiyel» sıyaqlı qosıq qatarlarında ayqın kórinip turadı. Shayır da kópshilik xalıq sıyaqlı sol jerlerde turmıs keshirgen. Sonlıqtan da, bul qosıqlar usı jerlerdiń tábiyatın táriyiplew hám ayırım adamlardıń minez-qulqındaǵı ersi háreketlerdi sınǵa alıw usılında jazıladı. 30-jılları turmısımızda mádeniy aǵartıw, bilimlendiriw jumısları qolǵa alındı, bul adamlardıń sana-seziminiń rawajlanıwına úlken tásir jasadı. Burın Dawıtkól menen Kókshiyeldiń arasında ómir súrgen Sadıq shayırdı húkimet basshıları 1939-jılı respublikamızdıń orayı Tórtkúlge shaqırtıp aladı hám usı jılı ol Jazıwshılar awqamına aǵza boladı. Shayırdıń Ekinshi jer júzilik urısınan burın «Biziń Watan» (1940) degen qosıqlar toplamı basılıp shıqsa, urıs jılları «Jeńimpaz xalıq» (1942) hám «Batırlar alǵa» (1944) degen eki toplamı jarıq kórdi. Urıstan sońǵı jılları shayır dóretiwshiligi burınǵıǵa qaraǵanda tez pát penen óskenligin «Baxtiyar» (1950), «Túlkishek» (1956), «Farhad» (1958, 1978), «Jipekshi Jańıl» (1961), «Jańa zaman jırları» (1962), «Aqlıǵım» (1965), «Qanalaslar» (1968), «Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı» (1960, 1972) poeziyalıq toplamları sıpatlap beredi. S. Nurımbetov dáwir jańalıǵın lirikalıq qosıqlarında ǵana emes «Berdaq», «Qamarı», «Teńizde», «Baxtiyar», «Jipekshi Jańıl», «Qanalaslar» dástanları menen poemalarında kórkemlep súwretledi. Ol sonıń menen bir qatarda balalardıń da súyikli shayırına aylandı. Balalarǵa arnap jumbaqlar, jańıltpashlar, qosıqlar hám poemalar jazdı. Shayır «Qanalaslar» dástanı ushın 1970-jılı Berdaq atındaǵı Respublikalıq sıylıqtıń laureatı bolıwǵa miyasar boldı. S. Nurımbetovtıń kórkem ádebiyat maydanındaǵı islegen xızmetleri ushın 1942-jılı «Qaraqalpaqstan xalıq shayırı», 1957-jılı «Ózbekstan xalıq jırshısı» degen húrmetli ataqları berildi. Elimizdiń belgili shayırı Sadıq Nurımbetov 1972-jılı qaytıs boldı.
Kamal Mámbetov
Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı (1995), Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti singen ilim ǵayratkeri (1990), Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı (1991), filologiya ilimleriniń doktorı (1985), professor (1990), belgili alım hám jazıwshı Kamal Mámbetov 1940-jılı 14-mayda házirgi Kegeyli rayonınıń Máteke Jumanazarov atındaǵı fermerler birlespesinde tuwılǵan.
Iskerligi
Tashkent Mámleketlik Universitetiniń filologiya fakulteti jurnalistika bólimin tamamlaǵan (1963). "Erkin Qaraqalpaqstan" gazetasında redaktor (1963—64), Universitet qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası basqarıwshısı (1976—81), filologiya fakulteti dekanı (1984—86), universitet rektori (1986—88), kafedra basqarıwshısı (1988-jıldan), Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi social rawajlanıw, pán hám mádeniyat komiteti baslıǵı (1995—96). Jazıwshınıń ilimiy jumısı qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı, qáliplesiw basqıshları óz-ara tásir hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı máselelerine, sonıń menen birge, ádebiyat tariyxı mashqalalarına baǵıshlanǵan. Sabaqlıq hám qóllanbalar jazǵan ("Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyati", 1991; "Ádebiyat teoriyası", 1995; Latın grafikası tiykarında qaraqalpaq ádebiyatı, 2000).
Ilimiy miynetleri
"Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyatı" (1976), "Folklor hám jazba ádebiyat" (1978), "Каракалпакская литература XIV-XVIII веков" (1980), "Erte dáwirdiń ádebiy estelikleri" (1986), "Nawayı hám qaraqalpaq ádebiyatı" (1991), "Ózbek hám qaraqalpaq ádebiy baylanısları" (1992), "Erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı" (1992), "Shıǵıs ádebiyatı tariyxı" (1993), "Ájiniyaz" (ilimiy ocherk) (1994), "Qaraqalpaq tolǵawları" (1995), "Ádebiyat teoriyası" (1995) miynetleri jarıq kórdi.
Prozalıq shıǵarmaları
"Gójek" (1964), "Tırnalar" (gúrrińler jıynaǵı) (1975), "Men onı súyer edim" (povest) (1982), "Bozataw" (roman hám povestler) (1986), "Posqan yel" (roman) (1988), "Hújdan" (roman) (1991), "Sayaxatnama" (jol ocherkleri) (1993), "Túrkstan" (roman) (1993), "Muhabbat hа'm ájel" (povestler) (1995), "Xalıq perzenti" (M.Jumanazarov haqqında ocherk) (1996) sıyaqlı kórkem dóretpeleri qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwında belgili orınǵa iye.
Ilgermeli qozǵalıs
Avtomobildiń korpusı, júkleri, aydawshısı menen aldıǵa yaki keyinge qozǵalsa, onıń dóńgelekleri, dvigatelin suwıtıwshı párrigi aylanbalı qozǵalısta boladı. Bunnan keyin aldıǵa, keyinge, joqarıǵa, tómenge, ońǵa yaki solǵa bolatuǵın qozǵalıslardı ulıwma halda ilgerilemeli qozǵalıs dep aytamız.
Venera
Venera (simbolı: ) — Quyash sistemasındaǵı planeta. Áyyemgi rim ápsanasında muhabbat qudayinıń atı menen atalatuǵın bul planetanıń Quyashtan ortasha uzaqlıǵı 108,81 million kilometr. Venera (ózbekshe atı Zuhra) orbitası boylap sekundına 35 kilometr tezlik penen háreketlenip, 225 kúnde Quyash átirapında bir ret tolıq aylanıp shıǵadı. Ayqınlıǵı jaǵınan Quyash hám Aydan keyin turatuǵın bul planeta júdá erteden adamlar dıqqatın ózine tartıp, qozǵalmaytuǵın juldızlar fonında háreketleniwi birinshi bolıp sezilgen «adasqan» jaqtırtqısh bolıp tabıladı. Ol tez-tez erte tańda Quyash shıǵıwınan aldın shıǵıstan kóringeni ushın onı «Tań juldızi»depte ataydı. 1610-jıldan-aq G. Galiley ózi soqqan teleskopta onı baqlap, Veneranıń Ay sıyaqlı fazalarda bolıwınıń guwası boldı. Bul hádiyse Venera da Ay sıyaqlı shar formasındaǵı aspan denesi ekenliginiń dáslepki dálili edi. Veneranıń úlkenligi Jerdikindey bolıp, diametri 12 mıń 104 kilometrdi quraydı. 1761-jıl 6-iyunda planetanıń háreketi Quyash diskinde proyekciyalanıp ótti. Bunday ájayıp hádiyseni baqlaǵan rus alımı M.V. Lomonosov Veneranıń qalıń atmosfera menen qaplanǵanıń anıqladı.Planetanı kosmik apparatlar járdeminde tekseriw XX ásirdiń 60-jıllarınan baslanǵan, bul Veneraǵa tiyisli kóplegen jumbaqlardı sheshiwge járdem berdi. Nátiyjede Veneranıń óz oqı hám Quyash átirapında haqıyqıy aylanıw dáwirleri anıqlandı. Bizge belgili bolǵanınday, planetanıń aylanıw oǵı onıń orbita tegisligine derlik tik jaylasqan bolıp(anıgı 93°), onda Jerdikindey jıl máwsimler ushıramaydı. Sonday-aq, planetanı radiotolqınlarda baqlaw, Veneranıń óz oǵı átirapında juldızlarǵa qaraǵanda aylanıw dáwiri 243,16 kúnge teń ekenligi hám de ol Quyash sistemasınıń (óz oǵı átirapında) shıǵıstan batısqa aylanıwshı jalǵız planetası ekenligi belgili boldı. «Tań juldızi»nıń bir kúni, yaǵnıy Quyashqa qaraǵanda óz oǵı átirapında aylanıw dáwiri 117 Jer kúnine teń bolıp, bir jılı onıń eki kúninen sal azlaw shıǵadı.
Dańq ordeni
Dańq ordeni — Ózbekstan mámleketlik sıylıqlarınan biri. Qurallı kúshlerdiń jawınger tayarlıǵın asırıw hám huqıq tártibin támiyinlew isindegi úlken xızmetleri ushın beriledi.
I dárejeli „Dańq“ ordeniniń minezlemesi
1-dárejeli „Dańq“ ordeni 0,25 mikron qalıńlıqta altın oralǵan gúmisten tayarlanadı. Ordenniń tiykarı xiyol bo'rtmá formadaǵı segiz qırlı juldız kórinisinde bolıp, onıń orayınan ushına shekem nurlar tarap turadı. Juldızdıń keri jaylasqan ushlarınıń arası 48 millimetr. Ordenniń orayında zumrad reń emal oralǵan gúmis jıyekli qalqan hám orden tiykarınıń reńindegi semserler su'wretlengen. Qalqannıń boyı 20 millimetr, eni 18 millimetr. Qalqan ortasında gúmis reńli yarım ay hám segiz qırlı juldız sheńber diametri 8 millimetrli júzege baylanısqan. Qalqannıń tómeninde bálentligi 3 millimetrli gúmis reń „I“ nomeri bar. Qalqan orden tiykarınıń reńindegi tal shaqaları menen jiyeklengen. Ordenniń shep hám oń bólimlerinde simmetrikalıq tárizde Ózbekstan Respublikası Mámleketlik bayraǵınıń reńlerindegi jayılıp turǵan shúberek jaylasqan. Ordenniń tómen bóleginde qalqan taǵı da qıp-qızıl reńdegi fonda gúmis reń Dańq degen jazıw hám jiyek bar. Háriplerdiń bálentligi 3 millimetr. Ordenniń arqa tárepi oyıq formada. Tómende 1 millimetr shamadaǵı shrift penen ordenniń tártip nomeri jazılǵan. Orden eni 24 millimetrli reńli jolaq shayı shúberek (lenta) sırılǵan bes qırlı qadaǵısh (kolodka) qa sheńber hám qıstırǵısh járdeminde jalǵanadı. Tawardıń ortasınan eni 5 millimetrli ash jasıl reńli jol, keyin bolsa eni 1,5 millimetrli eki aq, eni 4 millimetrli eki qızıl hám eni 3 millimetrli eki hawa reń jollar ótken. Tawardıń shetlerine eni 1 millimetrli qızıl jiyek shıǵarılǵan. Qadaǵıshtıń boyı 48 millimetr, eni 46 millimetr. Orden ilgeshek penen taǵıladı.
II dárejeli „Dańq“ ordeniniń minezlemesi
2-dárejeli „Dańq“ ordeni gúmisten tayarlanadı. Ordenniń tiykarı xiyol bo'rtmá formadaǵı segiz qırlı juldız kórinisinde bolıp, onıń orayınan uchi túwel nurlar taralib turadı. Juldızdıń keri jaylasqan ushları arası 48 millimetr. Ordendiń orayında zumrad reń emal oralǵan zarhal jıyekli qalqan hám orden tiykarınıń reńindegi semserler suwretlengen. Qalqandıń boyı 20 millimetr, eni 18 millimetr. Qalqan ortasında zarhal reńli yarım ay hám segiz qırlı juldız sheńber diametri 8 millimetrli júzege jo bolǵan. Qalqannıń tómeninde bálentligi 3 millimetrli zarhal reń „II“ nomeri bar. Qalqan orden tiykarınıń reńindegi tal shaqları menen jıyeklengen. Ordendiń shep hám oń bólimlerinde simmetrik tárizde Ózbekstan Respublikası Mámleketlik bayraǵıniń reńlerindegi jayılıp turǵan shúberek jaylasqan. Ordenniń tómen bóleginde qalqan taǵı da qıp-qızıl reń fonda zarhal reń Dańq degen jazıw hám jiyek bar. Háriplerdiń bálentligi 3 millimetr. Ordenniń arqa tárepi oyıq formada. Tómende 1 millimetr shamadaǵı shrift penen ordenniń tártip nomeri jazılǵan. Orden eni 24 millimetrli reńli jolaq shayı shúberek (lenta) sırılǵan bes qırlı qadaǵısh (kolodka) ke sheńber hám qıstırǵısh járdeminde jalǵanadı. Tawardıń ortasınan biri-birinen eni 1 millimetrli aq jol menen ajralıp turatuǵın eni 2 millimetrli eki ash jasıl reńli jol ótken. Keyin bolsa eki tárepden eni 1,5 millimetrli eki aq, eni 4 millimetrli eki qızıl hám eni 3 millimetrli eki hawayı jollar ótken. Matoning shetlerine eni 1 millimetrli qızıl jıyek shıǵarılǵan. Tu'yrewishtiń boyı 48 millimetr, eni 46 millimetr. Orden ilgeshek penen taǵıladı.
Kók shay
Kók chay, onı hár kúni ishkende, bir qatar qáwipli keselliklerde insandı saqlap qalıwı múmkin dep esaplaydı dietologlar.
Bul ishimlik, birinshi gezekte nervti basıw qásiyetine iye. Sonlıqtan stress jaǵdayında kóp awqat jewden saqlaydı. Ekinshiden, kók chayda kóp muǵdarda S vitamini hám katexinlar bar. Bul vitamin organizmdi grippten tez táwir bolıwına járdem beredi.
Katexinlar — bul kúshli antioksidant ózgeshelikke iye bolǵan organikalıq elementler bolıp tabıladı. Chay quramındaǵı katexinlar insan immunitetine viruslargʻa qarsı gúresiwde járdem beredi. Suwıq máwsimlerde kók chay ishiw paydalı. Onnan tısqarı, katexinlar kapillyar qan tamırları diywalların bekkemleydi, rak kletkaları kóbeyiwiniń aldın aladı, skleroz keselligi payda bolıwına tosqınlıq etedi.
Sonday-aq, qan basımı tómen bolgʻan adamlar bawırı hám isheklerinde kesellik bar adamlar kók chaydı hádden tıs kóp ishiwge bolmaydı. Ol organizmge zıyanın tiygiziwi múmkin.
Nájim Dáwqaraev
nobaý|Nájim Dáwqaraev Nájim Dáwqaraev (1905-1953) - Qaraqalpaq kórkem ádebiyatınıń hám filologiya iliminiń rawajlanıwında jazıwshı, dramaturg hám ilimpaz Nájim Dáwqaraevtıń ornı girewli.
N. Dáwqaraev 1905-jılı Qońırat qalasındaǵı bardamlı shańaraqta tuwıladı. Ol dáslep eski mektepte, sońınan jańa mektepte bilim aladı. 1920-jıllardıń ortalarında bilimge qushtar, ziyrek jaslardı oqıwǵa jiberiw baslanadı. Usı jaslardıń biri bolǵan N. Dáwqaraev 1924 — 1925-jılları Orenburg qalasında Qazaq xalıq bilimlendiriw institutınıń tayarlıq kursında oqıydı. 1926-jılı Alma-Atadaǵı Qazaqstan Joqarı pedagogikalıq institutına oqıwǵa kiredi. Ol bul jerde oqıwın pitkergennen soń, 1930 — 1932-jılları Qostanay pedagogikalıq texnikumında muǵallim bolıp isleydi. N. Dáwqaraev 1934-jılı Tórtkúl degi muǵallimler institutında dáslep oqıtıwshı, sońınan kafedra baslıǵı bolıp islese, 1936 — 1942-jılları Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń juwaplı xatkeri, 1942 — 1944-jılları Qaraqalpaqstan Ministrler Keńesiniń Kórkem óner isleri boyınsha bólim baslıǵı, 1946 — 1948-jılları Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń baslıǵı, 1948 — 1953-jılları Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń Qaraqalpaqstandaǵı ekonomika hám mádeniyat institutınıń direktorı wazıypasın atqaradı.
N. Dáwqaraev 1934-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası. Bolajaq talant iyesiniń dáslepki «Kóp kúnlerdiń birinde» gúrrińi 1929-jılı «Jańa mektep» jurnalında basılǵan bolsa, dáslepki ilimiy maqalaları 30-jıllardıń ortalarında jazıladı.
Kórkem ádebiyat tarawında 20-jıllardıń aqırı, 30-jıllardıń basında "Keshegi bir kúnlerde" qosıǵı (1929), "Kóp kúnlerdiń biri" gúrrińi (1929) menen tanıldı. Keyingi dáwirde onıń "Kim bilmeydi Ayshanı" (1933), "Ótkenlerden ótkende" (1933), "Jańa kanal" (1940) qosıqları, "Toyǵa barǵanda" (1939), "Baxıtlı miynet" (1940), "Umtılmaytuǵın miynetler" (1948) ocherkleri, "Partizanlar" (1934), "İnternatta" (1933), "Biybixan" (1939), "Ólimdi pisent etpewshiler" (1943), "Batırlıq" (1940) gúrrińleri, "Alpamıs", "Rabochiy júregi" dramaları dóretildi. Bul jılları onıń awdarmasında İ.A.Krılovtıń, A.S.Pushkinniń, N.A.Nekrasovtın, A.P.Chexovtıń, L.N.Tolstoydıń, A.P.Gaydardıń, A.Nawayınıń, rus hám dúnya ádebiyatlarınıń basqa da kóplegen iri wákilleriniń bir qatar qunlı shıǵarmaları qaraqalpaq tilinde jarıq kórdi. N.Dáwqaraevtıń basshılıǵında V.Vishnevskiydiń "Birinshi atlı armiya", Hamzanıń "Maysaranıń hiylesi", K.Simonovtıń "Rus adamları" shıǵarmaların saxnalastırıladı.
N.Dáwqaraev - qaraqalpaq ádebiyatınıń tuńǵısh ilimpazı. Oǵan 1951-jılı kóp jıllıq izertlew jumısınıń juwmaǵı bolǵan "Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri" atlı miyneti ushın filologiya ilimleriniń doktorı ilimiy dárejesin aldı.
Qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimi menen kritikasınıń tariyxı 20-jıllardan baslanadı. 30-jılları bul taraw óziniń qáliplesiw basqıshında edi. Onıń qáliplesiwinde N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, İ.Saǵıytov, O.Kojurov, Q.Áwezov, A.Begimov, M.Dáribaev, A.Shamuratovlardıń xızmeti úlken boldı.
N.Dáwqaraevtın dáslepki kritikalıq maqalaları menen retsenziyaları ayırım jazıwshılardıń tvorchestvosın, geypara shıǵarmalardı bahalawǵa, olardı keń jámiyetshilikke tanıstırıwǵa baǵdarlanǵan. Onın ilimiy kritikalıq jumısları izertlew masshtabınıń keńligi, pikir hám juwmaqlardıń konkretliligi, ilimiy jaqtan dáliyillengenligi menen ajıralıp turadı. Dáslepki kólemli miyneti 1946-jılı jazıp pitkerilgen "XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı" dep ataladı. Onda Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq shayırlardıń dóretiwshiligi 1-ret ilimiy talqıǵa alınadı. Sońın ala bul miynet qayta islenip, 1951-jılǵı "Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri" atlı kóp tomlıq jumısına engiziledi. Jumıs tiykarınan úsh bólimnen ibarat bolıp, qaraqalpaq folklorınıń, klassik ádebiyat miyrasların úyreniw, jańa dáwir qaraqalpaq ádebiyatınıń payda bolıw, qáliplesiw, rawajlanıw tariyxı máselelerine arnalǵan.
Jumıstıń birinshi tomında folklorlıq shıǵarmalardıń mazmunı, tematikası, ideyalıq baǵdarları xalıqtıń turmısı menen baylanıslı úyreniledi, folklor úlgileriniń klassifikatsiyasın beredi. Hár bir janrǵa óz aldına toqtap, olarǵa tolıq sıpatlama berip ótedi. Avtor qaharmanlıq dástanlardı qońsılas xalıqlardıń materialları menen salıtırıp úyrendi. XVIII-XIX ásirlerdegi Qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatın izertlewge arnalǵan jumıstıń ekinshi tomında avtor qaraqalpaq klassikalıq poeziyasınıń dáwirdiń tariyxıy jaǵdayı menen baylanıslı qarastıradı. Jiyen jıraw, Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh, Omar, Sarıbay, Qulmurat shayırlardıń shıǵarmalarınıń ideyalıq, tematikalıq hám kórkemlik ózgesheliklerin izertlew jumıstıń tiykarǵı wazıypası etip belgilengen.
Jumıs jańa dáwir qaraqalpaq ádebiyatınıń payda bolıw, qáliplesiw hám rawajlanıw tariyxın, bul ádebiyattıń wákilleri Ayapbergen Musaev, Abbaz Dabılov, Sadıq Nurımbetov, Jolmurza Aymurzaev h.t.basqalardıń dóretiwshiligin ilimiy-kritikalıq kóz qarastan izertleytuǵın úshinishi bólim menen juwmaqlanadı.
Smartwatch
Aqilli saat (inglizshe”smart watch”), sonıń menen birge Aqilli saat yamasa saat telefonı — rawajlanǵan funktsional múmkinshiliklerge iye kompyuterlestirilgen qol saatı (standart waqtın baqlawdan tısqarı ), kóbinese kommunikatorlar menen salistiriladi. Birinshi modeller kalkulyator, awdarmashı yamasa oyın apparatı sıyaqlı ápiwayı wazıypalardı atqarǵan. Zamanagóy aqilli saatlar kiyiladigan kompyuterler bolıp tabıladı. Kóplegen modeller úshinshi tárep programmaların qollap -quwatlaydı hám mobil operatsion sistemalar tárepinen basqarıladı, mobil media pleer retinde háreket etiwi múmkin. Birpara modeller járdeminde siz telefon qońırawların qabıllawıńız hám SMS hám elektron pochta xabarlarına juwap beriwińiz múmkin. Ko’plegen aqilli saatlar tek smartfon menen baylanısqan hám iyesine jańa bildiriw xatılar (mısalı, social tarmaqlar daǵı xabarlar, qońırawlar hám kalendar esletpeleri) keliwi tuwrısında xabar beretuǵın járdemshi ekran wazıypasın atqaradı.Көлбеу мәтін
Jaguar
Jaguar  — ko'p milletli avtomobil óndiriwshi Jaguar Land Rover brendi. Bas rezidenciyası Koventrining Batıs Midlend shetsinde jaylasqan. 2008-jıldan beri Indian Tata Motors kompaniyasiga tiyisli.
Jaguar 1922-jılda Swallow Sidecar kompaniyası retinde islengen hám qaptal aravachalar islep shıǵarǵan. Ekinshi jahon urısınan keyin " SS " dıń qolaysız kombinatsiyasın aldın alıw ushın at „Jaguar“ ga ózgertirildi. 1966 -jılda British Motor Corporation menen birlestirilib, British Motor Holdings (BMH), 1968-jılda Leyland Motor Corporation menen birlestirildi hám British Leyland dep ózgertirildi. 1975-jılda kompaniya milliylestirildi.
Jaguar Britaniyanıń Leyland kompaniyasınan shıǵarılǵan hám 1984-jılda London fond birjasida dizimge alınǵan hám avtomobil óndiriwshi Ford tárepinen satıp alınǵan 1990 -jılǵa shekem FTSE 100 indeksiniń strukturalıq bólegi bolǵan. Jaqında Jaguar Britaniya Bas ministri ushın, aqırǵı ret 2010 -jıl may ayında XJ, sonıń menen birge, xanzada Yelizaveta II hám shahzoda Charlz ushın mashinalar islep shıǵarıp atır. 1987-jıldan Jaguarlar Koventridagi Utley zavodındaǵı Jaguar Land Rover injenerlik orayında hám Uorvikshirdagi Gaydon orayında islep shıǵılǵan.Birmingemdagi Castle Bromwich jıynaw zavodında islep shıǵarılǵan, birpara islep shıǵarıw Sawaplıull'da baslanıwı kútilip atır.