cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karl Marx
Onıń eń áhmiyetli jumısı bul Das Kapital kitabıdır. Ol kitaptıń úsh toplamı ústinde kóp jıllar jumıs islegen. Kitapta "kapitalizm" haqqında hám oǵan qarsı pikirler sóz etilgen. Kitaptaǵı idealar kóp tartıslarǵa alıp kelgen: birewler onı qollap quwatlasa, qalǵanları qarsı bolǵan. Bunıń tiykarǵı sebebi, kitapta kórsetilgen idealarǵa iseniwshiler kóplegen mámleketlerdi ózgertiw maqsetinde sotsiallıq kóterilislerdı (máselen: Oktyabr kóterilisi) baslaǵan. Bul mámleketlerde kommunistlik sistema bolǵan hám húkimet basshıları olarǵa qarsı shıqqanlardı óltirgen yamasa qamaqqa alǵan.
Qalli Ayimbetov
O'mir bayani
Qalli Ayimbetov-1908-jili A'miwdariya walayati Shimbay wezdinin'  Jalpaq shek awilinda ( ha'zirgi Shimbay rayoninin Baxitli APJ ) a'piwayi diyxan shan'arag'inda duniyag'a kelgen. Alim bes jasqa tolg'anda 1913-jili a'kesi duniyadan o'tedi. A'kesinin' o'liminen keyin ,awil aqsaqallari oylasip anasin kuwewinin agasi O'teniyazg'a nekesin qiyadi.1923-jili anasi qaytis bolip ,Q.Ayimbetov pu'tkilley  O'teniyaz agasinin' qolinda ta'rbiyalanadi.Onin' jasliq da'wiri alag'at zamanlarg'a, "Ma'rdikar jili", "Aq qapshiq" jillarina  tuwra keledi, sonliqtan bolajaq alim jaslayinan ko'p qiyinshiliqlardi basinan keshirgen. Ol balaliginan ju'da' qizigiwshan ,qatiqulaq bolip o'sedi. Ol a'wele Shimbaydag'i  mektep internatta ,son'inan  1929-jili To'rtkul ped.texnikuminda al 1930-1933-jillarda Qazaqstannin' Almata qalasindag'i pedagokika institutinda (ha'zirgi Abay atindag'i Qazaq Milliy pedagoka universtiteti) oqip ta'lim aladi. . Ol KazPide akademik Evgeniy Viktorivich Tarle ,Saken Seyfulin,Sanjar Japbar uli  Aspandiyarov ,Muxtar A'wezov qusag'an jetekshi alimlaimlardan sabaq aladi. Ayimbetov 1926-jili N.A.Baskakov ,1929-jili A.L.Melkov,1933-jili А.А.Sokolov ,1939-jili S.G.Malovlar basshiliq etken rus ilmiy ekspeditsiyalarinda qatnasip,qaraqalpaq xalqinin' tariyxi ,etnografiyasi ha'm a'debiyati tuwrali baqali mag'liwmatlar jiynag'an. 1929-jili To'rtkulde oqip ju'rgeninde To'rtkul qalasinan ashilg'an Qaraqalpaqstan tariyxi ha'm u'lke taniw muzeyi maslaxatsishi ,al 1930-jili muzey baslig'i lawaziminda islegen.
Karl Marx
Markstiń eń belgili teoriyası "Materializm". Ol din, moral, sotsiallıq jaǵday hám basqalar ekonomikaǵa tiykarlanǵanına isengen.
Qalli Ayimbetov
O'mir bayani
=Shan'arag'i= A'kesi Anasi Balalari Ilim kandidati
Karl Marx
Karl Marks 1818-jılı Germaniyada tuwılǵan, biraq onıń ideaları kópshilikke jaqpaǵanlıǵı ushın kóp kóshiwge májbúr bolǵan.
Marks uzaq waqıt Londonda jasaǵan. Ol 1883-jılı sol jerde qaytıs boladı. Marks qaytıs bolǵannan keyin, onıń dostı Engels onıń kóp jumısların aqırına jetkergen.
Minsk
"Minsk" Belorussiya nin' Paytaxtı.
Judy Garland
Judy Garland (tuwılg'anında Frances Ethel Gumm; 10 iyun, 1922 – 22 iyun, 1969), Amerikalıq aktrisa ha'm qosıqshı.
Sarah Bernhardt
thumb|right|Bernhardt 1877-jıldın' iyunında [[Boston, Massachusettste]] Sarah Bernhardt (aytılıwı: Sara Bernar; 22/23 oktyabr, 1844, Parij — 26 mart, 1923, Parij) fransuz aktrisası esaplanıp, XX a'sirdin' basında onı du'nya tariyxındag'ı en' ataqlı aktrisası atag'ın alg'an. Bernhardt 1870-jılları Fransiya sahnalarında u'lken tabısqa iye boldı, keyinshelik ol Evropa ha'm Amerikalardada u'lken jetiskenliklerge eristi. Ol ko'binese saldamlı dramatik rollerde oynag'anı ushın "Tan' qalarlıq Sarah" laqabın alg'an.
Matiz
Matiz - O'zbekistanda islep shıg'arılatug'ın jen'il avtomobil modelli.. UzDaewoo Avtoka'rxanası, A'ndijan.
Waqıt
Waqıt o'tmishti, ha'zirgi ku'ndi ha'm keleshekti o'lshewde qollanıladı.
Natalia Oreiro
Natalia Oreiro – pop-qosıqshı.
Waqıt
Waqıttı o'lshew ushın, belgili waqıtta qaytalanıp turatug'ın qa'legen zattan paydalanıwg'a boladı. Bug'an Jerdin' o'z ko'sheri boylap aylanıw sanı mısal bola aladı. Ol ku'nler menen o'lshenedi. Quyashtı aylang'an orbitaları sanı jillarda o'lshenedi. Waqıttı o'lshew ilimi Xorologiya dep ataladı.
Waqıttın' xalıqaralıq o'lshem birligi sekund esaplanadı ha'm ol s penen belgilenedi.
Siriya
Siriya (Arab: (الجمهورية العربية السورية, El Cumhūriyyet'ül Arabiyyet'üs-Sūriyye) — Qubla Batıs Aziyada jaylasqan mámleket. jer worta ten'izinın' shıg'ıs jag'asında jaylasqan. shıg'ısında İrak arqasında Túrkiya qublasında İordaniya ha'm Izrail menen shegaralas. Paytaxtı : Damashq qalası.
Noǵay tili
Nogay tili (Nogay: ногай тили) — bir kıpshak dili angısında Nog'aylar tili. Tu'rk tillerinnen biri. Nogaydın ra'smiy tili.
Erevan
thumb|200px|right|Еrеvаn
thumb|200px "'Erevan"' (arm. Երևան) Armeniya nin' Paytaxtı. Xalqi : 1,2 mln. Klimati :kontinental.
Monako
250px|thumb Monako — Evropadaǵı mámleket.
Neksiya
Neksiya - O'zbekistanda UzDaewoo ka'rxanasında islep shıg'arılg'an jen'il avtomobil.
Tag'ı qaran'ız
Nexia II
Moldaviya
Moldaviya — Evropadaǵı mámleket.
Chevrolet Malibu
Chevrolet Malibu, AQSH'tın' avtomobil ka'rxanası Chevrolet'din' 1964'jıldan shıg'arılıp baslang'an worta klaslı avtomobili. Bugingi ku'nde 8 tu'ri satılıwda.
Gryfice
250px|nobaý|oñğa|Gryfice Gryfice - qala, Polsha. Xalqi 16 872 adam (2016).
Úshtamǵalı
U'shtamgʻalı, u'shtamg'alı — iri ruwlardan biri. 20-a.din' baslarına shekem saqlanıp kelgen. Olar qıpchaqlar quramında bolg'an. 15— 16-a.lar dawamında Nog'ay Oʻrdasının' jerlerinde ko'ship ju'rgen. Nog'ay Oʻrdası jemirilgesin (16-a.din' 2yarmı), onın' bir bo'limi Azov tenizinin' boylarına ko'ship o'tip, keyinlew nogʻay xalqının', Deshti Qıpchaqda qalg'an bo'legi bolsa Zarafshan alabındag'ı qıpchaqlar, Tashkent oazisindegi quramalar ha'mde qazaq, qaraqalpaq, qırgʻiz xalqları quramına sinip ketken.
Norvegiya
Norvegiya — Arqa Evropada Skandinaviya yarım atawınıń batıs bóleginde jaylasqan mámleket. Ol shıǵısında Shveciya, Finlyandiya hám Rossiya menen shegaralasadı. Arqa-shıǵısta Barenc teńizi, batısta Norvegiya teńizi, qubla-batısta bolsa Arqa teńiz benen qorshalǵan. Mámlekettiń atı eski skandinaviya tilindegi Norðrvegr - "arqaǵa baratuǵın jol" degen sózden kelip shıqqan.
Nókis olimpiya rezervleri kolledji
Nókis Olimpiya rezervleri kolledji — 1) Ka'sip wo'ner ko'lledji; ta'jiriybeli kadrlardi tayarlawshi woqiw wornı:
Malta
Malta — Evropadaǵı mámleket.
Lyuksemburg
Lyuksemburg Evropadag'ı mámleket.
Ximiyalıq reakciya
Ximiyalıq reakciya — bir yaki birneshe zattıń (reagenttiń) ózinen ximiyalıq dúzilisi yaki qurılısı jaqtan parıqlanatuǵın zatlarģa (reakciyanıń óz-ara) qosılıwına aytıladı.
Niderlandiya
Niderlandiya Patshalıǵı (Nederlands — Batıs Evropadaǵı mámleket. Niderlandiyanı "lalagúller jurtı" dep ataydı. Arqa teńiziniń jaǵasında jaylasqan (uzınlıǵı - 451 km). Ol Germaniya (577 km) hám Belgiya (450 km) menen shegaralasadı. Paytaxtı - Amsterdam qalası.
Karolus Magnus
Karolus Magnus (latınsha: Carolus Magnus, ingl.: Charles the Great, nem.: Karl der Große, goll.: Karel de Grote) (742 yamasa 747 - 28 yanvar, 814) Awliye Rim İmperiyasına tiykar salg'an Franklar patshası bolg'an.
O'miri
Franklar — nemis xalqının' biri bolıp olardın' u'ylerin Reyn da'ryasının' arg'ı shetine Rim İmperiyasına ıdırap atırg'anlıg'ı sebepli ko'shirgen - olar 700-jıllarg'a kelip Galliya ha'm Reyn da'ryasının' shıg'ısın basqarg'an. Olar Papalıqti ha'm Rim Katolik dinin qorg'ag'an. Olardın' patshası Kelte Pepin o'lgennen keyin, onın' balaları Karolus Magnus ha'm Karloman patshalıqtı bo'lisiwi kerek bolg'an. Olar onı eki bo'limge bo'lgen: yarımı Karolus Magnus ushın ha'm ekinshi yarımı Karloman ushın. Karloman 771-jılı 4-dekabrde qaytıs bolg'an ha'm Ullı Karl pu'tkil Frank patshalıg'ının' basshısına aylang'an.
Aziya
thumb|250px|Dúnya kartasında Aziya Aziya — Jerdiń arqa yarım sharında jaylasqan hám eń úlken dep esaplanatuǵın kontinent. Ol batısta Evropa menen shegaralasqan. Aziya hám Evropa birgelikte Evraziya materigin quraydı.
Karolus Magnus
O'miri
Charles patshalıg'ı da'wirinde barlıq waqıt urısqan. Ol o'zinin' "Joyeuse" dep atalg'an qılıshın qatnasqan otız jıl urısta ha'm 18 gu'reste qollang'anlıg'ı menen belgili. Ol aqırında Rim İmperatorı Oktavian Avgust onnan 800 jıl aldın erise almag'an jetiskenlik, yag'nıy Saksonlardı basıp alıwg'a erisedi. Ol Saksonlardı sonday-aq Katolik dinine qaratıwg'a miyassar boladı. Ol xalqı bilim beriw ushın ko'plegen mekteplerdi salg'an.
Ullı Karl 814-jılı qaytıs boladı, patshalıq onın' jalg'ız balası Lyudovik I ge qaladı.
Aziya
Ertede adamzat civilizaciyasınıń bir bólegi Aziyada, máselen Shumer, Qıtay hám Hindistanda baslanǵan. Sonıń menen birge, Qıtay hám Hindistan dúnyadaǵı xalqınıń sanı boyınsha eń úlken mámleketler esaplanadı.
Uzın, tiykarınan qurg'aq jer batısta Evropa menen Azianı ajıratıp turadı. Bul shegara Arqa-Qubla ta'repke Rossiyada Ural tawlarına shekem, Ural daryası boylap Kaspiy ten'izine ha'm Kavkaz tawları arqalı Qara ten'izge shekem dawam etedi. Rossiyanın' to'rtten u'sh bo'limi Aziada, al qalg'an bo'limi Evropada jaylasqan. Azia basqa to'rt mámleketlerinin'de kishkene bo'limleri Evropada jaylasqan.
Azia en' u'lken materik. Ol du'nya maydanının' onnan u'sh bo'limin quraydı, onın' xalqı du'nya xalqının' besten u'sh bo'legin qurap, basqa qa'legen materik xalqınan ko'p. Arqada muzlı Arktikadan baslap qublada ıssı ekvator jerlerine jayılg'an Azia materigi u'lken, bos sho'listanlıqlardı, sonın' menen birge du'nyanın' en' biyik tawlarıin ha'm en' uzın da'ryaların o'z ishine aladı.
Haywanlar
Haywanlar (Animal) — organizmnın' (Aristoteldın' da'wrınnen berı) a'detıy bo'lıngen kategoriyası, og'an ha'zırgı waqıtda biologiya tu'rınde qaraladı. Haywanlar zoologiyanın' tiykarg'ı u'yrenetın obyektı bolıp esaplanadı.
Vesti Karakalpakstana gazetası
Vesti Karakalpakstana ("Вести Каракалпакстана") gazetası - 1919-jılı iyun ayının' 20-sa'nesinen baslap "İzvestiya" atamasında shıg'a baslaydı.
Gazetanın' birinshi sanı To'rtku'lde Kirov atındag'ı tipografiya jarıq ko'rdi. Gazeta shıqqan waqıtta Ámiwdárya atqarıw komitetinin' ha'm a'skeriy bolimshenin jawınger organı edi. Bul gazetanın' orıs tilinde shıg'ıwının' bir sebebi poligrafiyalıq bazalardın' qıyınshılıg'ı bolsa ja'ne bir sebebi xalıqtın' ko'pshilik bo'legi orıs mekteplerinde oqıg'anlıg'ı boldı. "İzvestiya" gazetası o'zinin' birinshi sanınan baslap-aq, sol da'wirdin' aldın'g'ı ideyaların u'git-na'siyatladı, janede ja'miyetlik qatnaslardı agitatsiyaladı, usılar menen qatar xalıqtı ulıwma du'nyadag'ı, ma'mlekettegi, regiondag'ı waqıyalar menen xabardar etip bardı. Bul da'wir puqaralıq urıs bolg'anlıg'ı sebepli, gazeta jan'a hu'kimettin' ornawına baylanıslı propagandalıq jumıs alıp bardı. Haqıyqatın aytıw kerek gazeta jaqın ku'nlerge shekem baspashılar ha'reketleri dep kelingen ha'reketlerdi o'zinin' ha'r bir sanında ja'riyaladı. Da'slepki ku'nlerden baslap mu'mkinshiligi bolg'anınsha ha'r bir sanın Moskvag'a, VTsİKg'a bir nusqadan jiberip turg'an.
Gazeta o'z tariyxında atamaların bir neshe ma'rtebe o'zgertken. Tun'g'ısh "İzvestiya" atamasında gazeta eki jıl shıg'adı. 1921 jılı 12-sentyabrde Ámiwdárya oblastı atqarıw komiteti "İzvestiya" gazetasın "Krasnıy Amudarinets" atamasına ozgertiw jo'ninde qarar qabıl etedi. Son' "Amudarinskaya jizn" atamasına 1922-jılı aprel ayında o'zgerdi. Onı biz M. Nurmuxamedovtın' 1922-jıldın' aprelinen baslap Qaraqalpaqstanda "Amudarinskaya jizn" atlı gazeta shıg'ıp turdı degen qatarlarınan koriwimizge boladı. "Amudarinskaya jizn" atamasınan son' bir neshe jıllar "Trudyashiysya karakalpak" bolıp shıg'ıp turadı. 1931-jılı 12-sentyabrden gazeta "Sovetskaya Karakalpakiya" atamasında Ózbekstan Respublikası oz g'a'rezsizligin ja'riyalag'ang'a shekem kommunistlik partiyanın' jawınger quralı wazıypasın atqardı. Xalıqtın' sana sezimi, oylawı baspa soz betinde jan'asha ko'z-qarasta sa'wlelene basladı. Barlıq baspalar o'z mazmunı, bag'darın tu'pkilikli o'zgerte basladı. Solay etip, bul gazetada 1991-jılı "Sovetskaya Karakalpakiya" atamasın o'zgertiw boyınsha konkurs ja'riyalanadı. Gazeta oqıwshılarınan redaktsiyag'a ha'r qıylı usınıstag'ı 101 atama kelip tu'sedi. Solardın' ishinen "Vesti Karakalpakstana" atamasın do'retiwshi ja'ma'a't maqul ko'rdi.
Usı tiykarda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarg'ı Ken'esinin' 1992-jılı 8-avgustte "Sovetskaya Karakalpakiya" gazetasının' atamasın "Vesti Karakalpakstana" etip ozgertiw jo'nindegi qararı shıg'adı. Usı qarar negizinde gazeta ataması "Vesti Karakalpakstana" bolıp 1992-jıldın' 15-sentyabrinen shıg'a basladı.
Ha'zirgi waqıtta ushırasıp atırg'an qıyınshılıqlarg'a qaramay respublikanın' orıs tilinde jarıq koretug'ın jalg'ız gazetası u'zliksiz shıg'ıp kelmekte. 1994-jılı iyun ayında (usı jılı 1-marttag'ı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarg'ı Ken'esinin' qararı menen) "Vesti Karakalpakstana" gazetasının' 75 jıllıg'ı ken' tu'rde belgilenip o'tti. Son'g'ı jılları "Vesti Karakalpakstana" gazetası "Erkin Qaraqalpaqstan" gazetaları bir ja'ma'a't bolıp is alıp barıp atır, degen menen eki basılım o'z aldına shıg'ıwın dawam ettirip atır. Bu'gingi ku'nde bul gazetalardın' bas redaktorı shayır, jurnalist Ken'esbay Karimov bolıp esaplanadı.
10
10 — 9 ha'm 11 dın' аrаsındа turatug'ın natural sаn.
Chevrolet Cobalt
Chevrolet Cobalt, AQSH'tın' Chevrolet ka'rxanasının' avtomobil modelli. Opel Astra platforması qollanıladı.
Induizm
Induizm – du'nyada bir din. Induizm dinin 1,25 mlrdqa jaqın adam uslanadı. Hindistan, Nepal, Mavrikiy ma'mleketlerinde Induistlar kop. Tarmaqları:Shaktizm, Shivaizm, Smartizm, Vaishnavizm, Saura. Bayramlar: Shivaratri, Holi, Diwali, Rama-navami.
Oksford universiteti
Oksford universiteti (Oxford University) - Angliyanıń Oksford qalasında XI ásirdiń aqırında qurılǵan oqıw ornı. Universitet tek Ullı Britaniyada emes, al pútkil dúnya júzi boyınsha eń rawajlanǵan joqarı oqıw orınlarınıń biri esaplanadı. Házirgi waqıtta universitet oqıwshılarınıń tórtten biri sırt elden kelgenler. Oksford universiteti basqa da joqarı oqıw orınları arasında óziniń abıroyına iye bolıp, kópshilik reytinglerde Kembridj Universiteti hám Garvard Universiteti menen qızǵın bellesedi.
Charlie Chaplin
thumb|right|Charlie Chaplin "Gezende" obrazında. Ser Charles Spencer "Charlie" Chaplin (qısqasha aytılıwı: Charli Chaplin; 16 aprel, 1889 – 25 dekabr, 1977) ko'rnekli Angliyalıq komik aktyor, rejissyor ha'm kompozitor bolg'an. Ol dawıssız kino erasındag'ı jumısları menen dan'qı shıqqan bolıp, kinolarının' ko'pshiliginde o'zi aktyor, rejissyor, stsenarist ha'm prodyuser rollerin birgelikte atqarg'an. Kinolarının' ko'pshiliginde "Gezende" obrazında oynag'an ha'mde pantomima, buffonada sıyaqlı usıllardı jumıslarında ko'p paydalang'an.
Grek-rim gúresi
Grek-Rim gu'resı — sport tu'ri, ekki adam (sportshı)nın' belgilengen qag'ıydalar tiykarında jen'impazlıq ushın belesiwi. Grek rim gu'resi tu'rnirleri diametri 9 m (o'lshemi 12x12 m)li sport maydanında o'tkiziledi. Erkekler 55, ten 120 kg g'a shekemgi salmaq kategoriyasında gu'resedi. Belesiw waqtı 2 minutdan 3 taym, taymlar arasındag'ı demalıs 30 sek. Grek rim gu'resınde erkin gu'resden parıqlı ra'wishte belesiwshinin' ayaq bo'liminen uslap usıllar a'melge asırıwg'a ruxsat etilmeydi. Qollang'an usıllar 5 (sap jen'is), 4 (texnik u'stinlik yaki shetletiw), 3 ha'm 1 ashko menen baxalanadı. Jen'impaz toplag'an ashkolarına ko're anıqlanadı. Eger gu'resshilerden biri 5 ashkog'a mas usıl qolasa, 1,2-taymda izbe-iz jen'impaz dep tabılsa, belesiwshiden 6 ashko parıp penen ozıp ketse, ja'nede, to'reshiler, trenerler ha'm shipaker buyrıg'ına ko're belesiw mu'ddetinen aldın toqtatıladı. Ta'riyxiy ko'p xalıqlardın' milliy gu'res tu'rlerinde zamanago'y grek rin gu'resinde qollanılatug'ın usıllar bolg'an (q. gu'res). Mısırdag'ı mil. av. 260 jıllarg'a tiyisli estelik taslarındag'ı su'wretlerde ha'zirgi grer rim gu'resi usılında belesip atqan palwanlar su'wretlengen. Gretsiyada o'tkizilgen olimpiyada oyınları da'stu'rine eramızdan aldıng'ı 708 jıldan baslap grek rim gu'resine uqsas gu'res tu'rniri kiritilgen. Rimde eramızdan. al. 284 jıldan grek rimdi esletetutıg'ın tu'rnirler o'tkizilgen. Grek rim gu'resının' zamanago'y qag'ıydaları 19-asir baslarında Frantsiyada islep shıg'ılg'an ha'm sol qag'ıydalar tiykarında Parijde 1848 jılda ashılg'an gu'res zalında tu'rnirler o'tkiziw a'detke aylang'an. Onda Evropanın' basqa mámleketlerinen kelgen palwanlar ha'm qatnasqan. Grek rim gu'resı tu'rnirleri 1896 jıldan zamanago'y olimpiyada oyınları da'sturinen orın alg'an ha'm sol jıldan Xalqara Olimpiyada sho'lkemi kelisimine ko're, grek rim gu'resi dep atala baslang'an. Grek rim gu'resı boyınsha 1904 jıldan professional (1950 jıldan ta'jriybeshı) gu'resshiler ortasında ja'han chempionatları o'tkizip kelinedi. Grek rim gu'resı ha'm erkin gu'res tu'rlerin rawajlandırıw maqsetinde 1912 jılda Xalqara jas gu'resshiler assotsiatsiyası (G'PA) du'zilgen, og'an 154 mámleket (Ózbekstan 1992 jıldan) ag'za (2004).
Xirosima (prefektura)
Xirosimа prefekturasi Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri.
Ishki bo'liniwi
Xirosima prefekturasi 14 rayong'a bo'lingen:
Jakarta
Jakarta (Jakarta, Jakarta) (Jayakarta) — Indoneziyanın' paytaxtı ha'm-de en' iri qalası. Yava atawının' arqa-batıs jag'asında Shilivung da'ryasının' Yava ten'izine quyar jerınde jaylasqan.
Nyu-York
Nyu York (New York City) – AQSHdın' en' iri qalalardin' biri. Xalqi sani 8 537 673 (2016). aslam. Nyu york qalası atlantika okeaninin' jag'asinda jaylasqan. Klimati : subtropik.
Xalıq aralıq tennis federatsiası
Xalıq aralıq tennis federaciyası (XTF) - házirgi kúndegi 190 nan aslam ellerdiń milliy federaciyaların biriktiriwshi dúnya júzilik tennistiń baslı shólkemi.
XTF óziniń iskerlik tásiriniń kóleminde házirgi waqıtta tennislik kalendarı boyınsha tórt iri chempionatlardı óz ishine aladı, "Úlken shlem" (Uimbldon turniri hám AQSh, Franciya, Avstraliyalardıń ashıq chempionatları).
XTFnıń birden-bir tiykarǵı wazıypası tennis qaǵıydalarınıń durıs orınlawın baqlap barıw, jetilistiriw hám tayarlaw bolıp esaplanadı.
Marilyn Monroe
Marilyn Monroe (aytılıwı: Merilin Monro, tuwılg'anında Norma Jeane Mortenson (Norma Jin Mortenson), shoqındırılg'anda Norma Jeane Baker' (Norma Jin Beyker); 1 iyun, 1926 – 5 avgust, 1962), Amerikalıq aktrisa, qosıqshı ha'm model bolg'an.
{{DEFAULTSORT:Monroe, Marilyn} Merelin Manro haqıyqıy atı Norma Jeyn Mortenson. 1926-jılı AQSH, Kaliforniyada tuwılģan.1950-jıllardıń kinoaktrisa,qosiqshı hàm model. Amerika kinematografınıń hàm pùtkil dùnya jùzlik màdeniyatınıń obrazı boldı. Merelin Manro menen tùsirilgen filmler kassaģa 200 million dollar dáramat alıp keltirgen. Manro "Niagara", " Jentelmenler blondinkalardı abzal kòredi", "Millionerge qalay turmıs qurıw kerek?" kinofilmlerindegi roli arqalı dùnyaģa belgili boldı. Jeyn Mortenson "Jazz daģı qizlar" filimi ushın ' Èń jaqsi hayal roli ' sıylıģın qolģa kirgizdi.
Nil
Nil (Arabsha: النيل an-nīl) Afrikada jaylasqan da'rya. Ol Jer ju'zindegi en' uzın da'rya esaplanadı (6,650 km yamasa 4,132 milya) ha'm İskenderiya qalasının' qasınan o'tip Jer orta ten'izine quyadı. Onın' ataması grekshe Nelios so'zinen kelip shıqqan bolıp Da'rya Valley (River Valley) degendi an'latadı.
Aq Nil Ugandada Viktoriya ko'linen baslanıp Qubla Sudan ha'm Sudan arqalı Xartumg'a shekem baradı, sol jerde ol Ko'k Nil menen qosılıp Nildi payda etedi, keyin Mısır arqalı ag'ıp o'tedi. Ko'k Nil bolsa Efiopiya arqalı o'tedi. Ha'r ku'ni Nil da'ryası shama menen 300 million kub metr suwdı quyadı.
Nil a'gıp o'tip turg'an ma'mleketleri ushın ju'da' u'lken a'hmiyetke iye. Mısırda ko'plegen qalalar da'ryag'a jaqın salıng'an. Piramidalarda Nilge jaqın jaylasqan. Nil Mısırdı egin egiw ushın qollanılatug'ın suw menen ta'miyinleydi. Ma'mlekettin' ko'pshilik bo'limi sho'lde jaylasqan.
Nil da'ryasında yamasa onın' jag'alarında ha'r qıylı haywanlar jasaydı, olarg'a mısal retinde krokodiller, quslar, balıqlardı ko'rsetiwimiz mu'mkin. Nil tek g'ana haywanlardın' jasawın ta'miynlep qalmastan, sol jerde jasawshı adamlardı ishimlik suwı, ku'ndelikli jumısları (ma'selen kir juwıwda qollanıwı) ha'm eginlerdi suwg'arıwda suw menen ta'miyinleydi.
Bas bet/Saylandı maqala
nobaý|Ibrayım Yusupov|221x221 nükte Ibrayım Yusupov (tolıq atı Ibrayım Yusupovich Yusupov, russha Ибрагим Юсупов, inglisshe Ibrahim Yusupov, 5-may 1929-jıl, Shımbay - 24-iyul 2008-jıl, Nókis) — qaraqalpaq shayırı, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń iri wákili, awdarmashı hám dramaturg, pedagog. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı. Ózbekstan Qaharmanı (2004-jılı). Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik gimni sózi avtorı. Ádebiy laqabı - Ayaziy.
Ibrayım Yusupovich Yusupov 1929-jıl 5-mayda Qaraqalpaqstan Respublikası, Shımbay rayonı, Azat awılında tuwılǵan. Bolajaq shayırdıń ákesi Yusup (axun) Sayekeev (1875-1931 jıllar) óz dáwiriniń diniy ǵayratkeri hámde iri jer iyesi bolıp, Sovet húkimeti tárepinen quwdalawǵa ushırap, 1931-jılı Túrkmenstanǵa súrgin etilgen hám onnan qaytpaǵan. Anası Xanbiybi eki ul hám tórt qızdı tárbiyalaǵan. Shańaraqtı baǵıwda anasına járdem beriw ushın jas Ibrayım 13 jasınan baslap jumıs islewdi basladı. Qaraqalpaq mámleketlik pedagogika institutında oqıǵan. Instituttı 1949-jılda tamamlaǵan Ibrayım ózi oqıǵan bilim dárgayında ádebiyat páninen sabaq bere basladı.
1961-1962 jıllarda "Ámiwdárya" jurnalı redaktorı, keyingi 3 jıl SSSR Pánler Akademiyası Qaraqalpaq filialınıń N. Dáwqaraev atındaǵı til, ádebiyat hám tariyx institutında ilimiy jumıs alıp bardı. 1965-1980 jıllarda Qaraqalpaq ASSR jazıwshılar awqamına basshılıq etken. Onıń baslaması menen SSSRdıń kóplegen qalalarında, atap aytqanda, Moskva, Kiev, Alma-Ata, Vilnyus hám basqa qalalarda birinshe márte Qaraqalpaq mádeniyatı kúnleri ótkerildi. 1980-1988 jıllarda "Sovet Qaraqalpaqstanı" (házirgi atı "Erkin Qaraqalpaqstan") gazetasında bas redaktor boldı. Dawamı...
Bahalaw
Bahalaw – bul esap obektlerin natural o'lshemlerden pul o'lshemlerge o'tkiziw usılı bolıp tabıladı. Bahalaw arqalı buxgalteriya esabında ha'r qıylı o'lshemlerde ko'rsetilgen esap obektlerin ulıwmalastırıwg'a erisiw mu'mkin. Mısalı, tiykarg'ı qurallar, materiallıq emes aktivler, investitsiyalar, materiallar, shet el valyutası ha'm tag'ı da basqalar ulıwmalasqan o'lshem – pul o'lsheminde ko'rsetiledi.
Bahalaw ja'rdeminde xojalıq qarjılarına sarplang'an ha'm xojalıq protsessinde paydalanılg'an, tovar ha'm miynet qa'rejetlerin durıs ko'rsetiliwi ta'miyinlenedi. Sonın' ushın buxgalteriya esabında xojalıq qarjıların bahalaw tiykarında olardın' haqıyqıy o'zine tu'ser bahasın esaplaw du'ziledi. O'zine tu'ser baha formalanıwı ha'm islep shıg'arıwdın' bo'lek jerlerındegi basqa qun o'lshemlerinin' formalanıwı tuwrısında tolıg'ıraq mag'lıwmatqa iye bolıw ushın bahalawdın' basqa usılları da qollanıladı. Ma'selen, tiykarg'ı qurallar, materiallıq emes aktivler, olardı satıp alıw, qurıw ha'm tiklew da'slepki qunı boyınsha ha'm de tozıw summası alıp taslang'annan keyingi qaldıq, yag'nıy sap qunı boyınsha bahalanadı. Tozıw yamasa amortizatsiya esaplaw tiykarg'ı qurallardın' bahasın anıqlastırıw usılı esaplanadı. Shiyki zat ha'm materiallar, basqa tovar materiallıq zapaslar haqıyqıy o'zine tu'ser baha menen bir qatarda ko'tere satıw bahası, normativ o'zine tu'ser baha boyınsha, tayar o'nim islep shıg'arıw joba o'zine tu'ser bahası boyınsha esaplanadı. Miynet haqını esaplaw a'hmiyetine qaray miynet o'lshemin pul o'lshemine o'tkeriw usılı esaplanadı.
Ázerbayjan
Ázerbayjan - Aziya hám Evropada jaylasqan mámleket. Xalqınıń sanı shama menen 9 millionǵa shamalas. Paytaxtı - Baku qalası.
Ázerbayjan Kavkaz artında Káspiy teńizi (Ázerbayjanda Hazar teńizi delinedi) batıs qırǵaqlarında jaylasqan. ǴMDA, BMSh, Túrkiy Keńes kibi shólkemler aǵzası. Xalqınıń sanı 10,5 mln. adam bolıp jıldan-jılǵa ósip atır. Urbanizaciya 54%. Iri qalaları sıpatında Baku, Ganja, Naxichevan, Sumgait qalaların kórsetiw múmkin. Tawlı Qarabaǵda armyanlar, arqada kavkaz túrkiyleri jasaydı. Valyutası Ázerbayjan manatı.
Ekonomikası: Ázerbayjan ekonomikası rawajlanıp atırǵan industrial-agrar mámleket. Tábiyiy resurslardıń barlıq túrleri menen jeterli dárejede támiyinlengen. Kavkaz tawlarında : metal, kómir. Káspiy boyında : neft, gáz, as duzı, tas duzı qazıp alınadı. Aǵash penen de jeterli dárejede támiyinlengen. Káspiy boyında, Kavkaz tawlarında turizm rawajlanǵan. Awıl xojalıǵında sharwashılıq (qaramal, qoy, jılqı, úy qusları), balıqshılıq, diyxanshılıq (Citrus miyweler, palız ónimleri, baǵshılıq (anar, ánjir), júzimshilik rawajlanǵan.
Ekonomika
thumb|right|300px|[[Birjanin' sawdalasiw orninda betpe-bet sawda qatnasiqlari. Qarji sheshimleri adamlardin' qabil etiwi mu'mkin bolg'an ko'p ekonomikaliq sheshmlerinin' tek g'ana birewi.]] Ekonomika sotsialliq ilimnin’ tovarlardin’ ha’m xizmetlerdin’ o’ndirisin, bo’listiriliwin ha’m tutiniliwin izertleytug’in tarawi. Ekonomika termini Grek tilinde oikos (u’y) ha’m nomos (nizam yamasa da’stu’r) degen so’zlerden alinip, “u’y (xojalig’i) ta’rtipleri” degendi an’latadi.
Zamanago’y ekonomikanin’ ko’pshilik bo’legin qamtiytug’in aniqlama Lionel Robbins ta’repinen 1932 jilg’i essesinde berilgen: “ekonomika adam ha’reketin paydalaniw jollari ha’m jetispeytug’’in, basqa paydalaniliw mu’mkinshiligi bolg’an, resurslar qatnasi sipatinda izertlewshi ilim”. Jetispewshilik (deficit) - bar bolg’an resurslar barliq talap ha’m mu’ta’jliklerdi qanaatlandiriwg’a jeterli emesligin bildiredi. Eger jetispewshilik ha’m bar bolg’an resurslardin’ basqa paydalaniwi bolmasa ekonomikaliq mashqala da bolmaydi. Solay etip ekonomikanin’ pa’ni resurslar ha’m qa’lewler ta’sir etiwshi tan’lawlardi (sheshim qabil etiw) u’yreniwdi o’z ishine qamtiydi.
Ekonomika tarawlari bir neshe tu’rlerge bo’liniwi mu’mkin: sonin’ ishinde:
Ekonomikanin' paydali ta'replerinin' biri ekonomikalardin' u'lken ja'miyette ekonomikaliq sistemalar sipatinda qalay islewin ha'm ekonomikaliq qatnasiwshilardin' (agentlerdin') arasinda qanday qatnaslar barlig'in tu'sindiredi. Ekonomikaliq analizdin' metodlari tez pa't penen jinayat, bilim, shan'araq (xojaliq), den-sawliq, huqiq, siyasat, din, ja'miyetlik institutlar, ha'm uris siyaqli sotsiyalliq kontekstte sheshim qabillawshi adamlardi (offitsial adamlardi qamtiydi) qamtiytu'gin tarawlarda qollanilmaqta.
Payda boliwi
thumb|right|150px|Adam Smit, Xaliqlar baylig'inin' avtori ([[1776#March|1776), uliwma zamanago'y ekonomikanin' tiykarin saliwshi sipatinda qaraladi.]]
O'ndiris ha'm bo'listiriw haqqinda talqilawlar uzaq tariyxqa iye bolsa da, ekonomika ilimi zamanago'y manisinde bo'lek pa'n sipatinda da'stu'rge muwapiq Adam Smittin' Xaliqlar Baylig'i 1776-jili basilip shiqqannan payda boldi. Onda Smit ekonomika ilimi pa'nin minaday ku'ndelikli ha'm aniq ma'nislerde sipatlaydi:
Smit pa'ndi 'siyasiy ekonomika' dep atadi, lekin bul termin uluwma paydalaniwda 1870-jildan keyin aste-aqirin 'ekonomika' termini menen o'zgertildi.
O'ndiris mu'mkinshilikleri, mu'mkinshilik quni, ha'm effektivlilik
Ekonomikalardin' ha'r qiyli tu'rlerinin' arasinda uliwma mashqalar to'mendegiler:
Bul mashqalalarg'a jantasiwg'a analaitikaliq qural bolip o'ndiris-mu'mkinshiligi shegi (O'MS). En' a'piwayi tu'rinde ekonomika tek g'ana eki o'nim islep shig'ariwi mu'mkin. Sonda, O'MS bul eki tovardin' ha'r qiyli mug'darlarin ko'rsetiwshi tablitsa yamasa sizilma (to'mendegidey). Texnologiya ha'm bar bolg'an o'ndiriwshi resurslar (jer, qarji, ha'm keleshektegi isshi ku'shi) berilgen dep esaplanadi, ha'm bul mu'mkin bolg'an ja'mi o'nimdi shekleydi.
right|O'ndiris Mu'mkinshiligi iymek sizig'i|450px Sizilmada: Food - awqatliq zatlar; Computers - kompyuterler; Outside the PPF: Impossible points - O'MSten tisqarida : Mu'mkin bolmag'an noqatlar; Inside the PPF: productively inefficient points - O'MStin' ishinde: effektiv bolmag'an noqatlar. A noqati misal ushin, eger o'ndiris effektiv alip barilsa FA awqatliq zatlari ha'm CA kompyuterleri islep shig'ariliwi mu'mkinligin ko'rsetedi. Sonday-aq FB awqatliq zatlari ha'm CB kompyuterleri islep shig'ariliwi mu'mkin (B noqati). Bul iymek siziqtag'i ha'r bir noqat ekonomika ushin maksimal potentsial ja'mi o'nimdi ko'rsetedi. Bul basqa tovardin' mu'mkin bolg'an o'nim mug'dari berilgen jag'dayda bir tovardin' maksimal islep shig'ariliwin bildiredi.
Jetispewshilik bul sizilmada adamlardin' qa'lewi, biraq ja'mi alg'anda O'MSnen tisqarida tutina almawi arqali ko'rsetilgen. Eger bir tovardin' o'ndirisi iymek siziq boylap o'sse, basqa tovardin' o'ndirisi kemeyedi, keri baylanis. Bunday boliw sebebi bir tovardin' o'ndirisin ko'beytiw basqa tovardin' o'ndirisinen, oni kemeytken halda resurslardi jalp etiwdi talap etedi. Iymek siziqtin' qa'legen noqattag'i iymekligi bul eki tovar arasindag'i bir-birine almastiriwdi beredi.
Vladimir Lenin
thumb|right|Vladimir Lenin Vladimir Ilyich Ulyanov, (22-Aprel, 1870 - 21-Yanvar, 1924) Lenin (Russhada: Ленин) ati menen belgili Rus revolyutseneri, ha'm de Bolshevik partiyasi ha'm Oktyabr Revolyustsiyasi basshisi bolg'an. Ol Sovetler Awqami (Russha: СССР) ha'm 1917-jildan Rossiya Kommunist hu'kimetinin' birinshi basshisi bolg'an. Leninnin' pikirleri Leninizm dep ataladi.
Tuwiliwi ha'm jaslig'i
Lenin 1870-jili 22-aprelde Rus Imperiyasinin' Simbirsk qalasinda tuwilg'an. Onin' anasi mektepte mug'allim, al a'kesi bilimlendiriw boyinsha ha'meldar bolg'an (a'kesinin' jumisi oni ha'm onin' shan'arag'in ja'miyettin' joqarg'i da'rejesinde boliwina sebep bolg'an).
Lenin mektepte jaqsi oqidi ha'm ol Latin ha'm Grek tillerin u'yrendi. 1887-jili ol Rus Imperiyasinin' patshasi Tsarg'a qarsi ko'teriliske qatnasqani ushin, Kazan Mámleketlik Universitetinen quwildi. Ol o'z u'stinde ko'p isledi ha'm 1891-jili ol yurist litsenziyasin aldi.
Lenin universitetten quwilg'an jili onin' ag'asi Aleksandr, Tsar Aleksandr III ini bomba jariw joli menen o'ltiriwge qatnasqani ushin darg'a asip o'ltiriledi. Sonday-aq a'japasi Anna Tatarstang'a jiberiledi. Bul Leninnin' qatti ashiwin keltirdi, ha'm ol a'jag'asi o'limi ushin qas aliwg'a sha'rt etedi.
Revolyutsiyadan aldin
Sankt-Peterburgta nizamdi u'yrenip atirg'an waqtinda Lenin, nemis filosoflari Karl Marks ha'm Fridrix Engels kitaplarin u'yrendi. Karl Markstinin' pikirleri Marksizm dep ataladi. Marksizmdi maqtap jaziw Rossiyada nizamg'a qarsi edi, sol sebepli Lenin Sibirge su'rginge jiberildi. Bul jaza dim qatal jaza edi, sebebi Sibir ju'da' suwiq hawa-rayi, o'z aldina bo'lek ha'm onnan qashiw mu'mkin emes edi.
Sibirde su'rginde waqtinda 1898-jili Iyulda Lenin, Nadejda Krupskayag'a u'ylenedi. 1899-jili ol Rossiyada Kapitalizmnin' Rawajlaniwi degen kitap jazadi. 1900-jili Lenin azat etiledi ha'm ol u'yine qaytadi. Keyin ol Evropa boylap sayaxat qiladi. Ol Iskra (qaraqalpaqsha: ushqin) dep atalg'an Marksist gazetasin basip shig'ara basladi. Ol sonday-aq Rossiya Sotsial Demokratiyaliq Miynet Partiyasinin' a'hmiyetli ag'zasi boldi.
1907-jili Lenin ja'ne Evropa boylap sayaxatta boldi ha'm ko'plep sotsialistlik mitinglerge qatnasti. Birinshi Du'nya Ju'zlik Uris waqtinda ol London, Parij ha'm Jeneva qalalarinda jasadi. Uris baslang'an waqitta Ekinshi Internatsional dep atalg'an miting Bolshevikler qatnasinda bolip o'tedi. Bul miting ko'plep toparlar uristi qollap quwatlaw kerek pe yamasa joq pa degen soraw u'stinde ko'p tartisqanlig'i sebepli toqtatiladi. Lenin ha'm Bolshevikler usi toparlardin' ishindegi bir neshe urisqa qarsi shiqqan toparlari ishinde edi.
1917
1917-jili adamlar arasinda Lenin Germaniyadan pullay ja'rdem alipti degen mish-mishlar tarqay baslaydi. Bul onin' abirayin tu'sirip jiberdi, sebebi ko'plep orislar Germaniya menen urista qaza bolg'an edi. Ol usi jili Finlyandiyag'a ketedi ha'm sol jerde jasirin tu'rde Kommunizm boyinsha ha'r qiyli miynetler do'retedi.
Fevral Revolyutsiyasi na'tiyjesinde Tsar Nikolay II taxttan ketkennen keyin, Lenin Rossiyag'a qaytip keledi. Ol Nikolay II ni taxttan awdarg'an hu'kimetti a'piwayi miynetkeshler ta'repinen awdariliwin qa'leytug'inin jazadi.
1917-jili Oktyabrde, Lenin ha'm Trotskiy basshilig'indag'i Bolshevikler Petrograd ha'm Rossiyanin' basqa qalalarindag'i Sovetlerdi Kerenskiyge qarsi revolyutsiyag'a baslaydi. Bul revolyutsiya Oktyabr Revolyutsiyasi dep ataladi. Olar jen'edi ha'm Rossiyani Kommunist mámleket dep dag'azalaydi. Noyabrde Lenin onin' basshisi etip belgilenedi.
Lenin Birinshi Du'nya Ju'zlik Uristi toqtatiw maqsetinde Germaniya menen Bretsk-Litovsk Kelisimine qol qoyadi. Bul kelisim Germaniya hu'jimlerin toqtatqani menen, Rossiya ko'plep jerlerinen ayriladi.
Xalıq aralıq tennis federatsiası qısqasha tariyxı
Xalıq aralıq tennis federatsiası (XTF) qısqasha tariyxı - sport du'nyasında en' eski xalıq aralıq birlesiwlerdin' biri bolıp esaplanadı. Amerikalı Dyuen Uilyams 1911-jılı birlesken du'nya ju'zlik tennis sho'lkemin qurıw haqqindı en' birinshi bolıp o'z pikirin bildirdi. Sol waqıtları Frantsiyalıq tennis federatsiyasının' prezidenti Anri Vallet ha'm Shveytsariyanın' tennis assotsiatsiyasının' hu'rmetli xatkeri Sharl Bardlar amerikalının' pikirin ju'da' qızg'ın qollap quwatladı.
1913 jılı Parijda xalıq aralıq Laun-tennis federatsiya du'zildi (XLTF: 1977 jılı XTF bolıp o'zgertildi). Tilekke qarsı, Dyuen Uilyams "Titanik" reysinde qaza tapqan edi, sol ushın tiykar salıwshı kongreste qatnaspadı.
Sonın' menen qatar 12 elden kelgen delegatlar ishinde AQShtan wa'kil bolmadı.
Milliy Federatsiyalarının' 12 el wa'killeri - Avstralaziya (Jan'a Zelandiya ha'm Avstraliyalarının' birlesken federatsiyası), Avstriya, Belgiya, Rossiya, Shveciya, Shveytsariya, Frantsiya ha'm Qubla Afrikalılar taza sho'lkemnin' tiykarın salıwshı hu'jjetlerge qol qoyıstı.
San-Marino
San-Marino — Evropadaǵı mámleket.
Xalıq aralıq tennis federatsiası qısqasha tariyxı
Sol waqıttan berli XTF sı tennisti rawajlandırıw ha'm en jaydırıw jolında du'nya ju'zinde en' iri ha'm ku'shli sportlıq sho'lkem bolıp qaladı.
Le Corbusier
Le Korbyuze (haqıyqıy atı: Charles-Édouard Jeanneret; 6 oktyabr, 1887 – 27 avgust, 1965) — shveycariyalı arxitektor, dizayner, jazıwshı hám súwretshi bolg'an. Ol búgingi kúnde kópshilikke belgili bolǵan xalıqaralıq stil - modernizm arxitekturasınıń tiykarın salıwshılardan esaplanadı. Shveycariyada tuwılıp, 1930-jıllarda Franciya puqaralıǵın alǵan. Onıń dóretiwshiligi yarım ásirge sozılǵan bolıp, onıń jaratqan imaratların Oraylıq Evropa, Hindistan, Rossiya, Arqa hám Qubla Amerikada tabıwǵa boladı. Ol úlken qalalarda jasawshılar ushın jaqsıraq sharayatlarǵa iye bolǵan úylerdi qurıw haqqında kóp oylaǵan hám bul jóneliste kóp jumıslar islegen. Le Korbuzye sonday-aq súwret salıwdı jaqtırǵan hámde mebellerdiń dizaynın jaratıwda óz uqıpların kórsetken.
Be1 NFA
Be1 NFA (Be1 Nacionalinė futbolo akademija) - Litva paytaxtı Kaunas qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Esperanto tili
Esperanto tili (esperantoca: Esperanto) — bir jasama til. Esperantonı jaratqan Lüdvik Zamenhof esaplanadı.
Tariyx
Esperanto tili haqqında Birinshi kitap (esperantoca: Unua Libro) 1887-jılda basılg'an
A'lipbe
Esperanto tilinde latin a'lipbesi qollanıladı. Esperanto alipbesinde (esperantoca: alfabeto yaki aboco) 28 ha'rip bar.
Tarnowskie Góry
Tarnowskie Góry - qala, Polsha. Xalqi 61 262 adam (2018).
Sulton-Uvays Bobo
Sultan Uvays-baba kompleksi (XvII-XIX ásirler) Amudaryanıń tómen aǵımındaǵı eń múqaddes orınlardan biri esaplanadı. Onı Uvays al-Qaroniy atı menen bólesedi. Ráwiyat etiwlerinshe, ol Payǵambar s. a. v. dıń isin dawamlawshılarınan biri sanalgan hám Emendiń Qarayn awılında turmıs keshirgen.
Ilimpazlardıń pikrine qaraǵanda, qurılıs Sultan Muhammad Xorezmshoh tárepinen qurılǵan, biraq, mo'g'ul istilosi dáwirinde buzib taslanǵan. XIX ásirdiń basında Xiva xoni Eltuzar jańa jay quradi. Górge qurılǵan song'i jay Xiva xoni Allaquli (XIX ásir) tárepinen ámelge asırılǵan.
Házirgi kúnde qurılıs áp-áneydey rawajlanǵan infratuzilmaga iye bolǵan kompleks:meshit, xizmet kórsetiw kompleksi, “múqaddes suw saqlaǵısh”, sawda orayları, awqatlanıw noqatları, mıymanxanalar hám basqalardan shólkemlesken.
Serbiya
right|120px right|200px|border thumb|right|250px Serbiya (Србија) — Evropadaǵı mámleket. Paytaxtı - Belgrad qalası.
Pekin
thumb|Pekin
Sergey Yesenin
Sergey Аleksandrovich Yesenin (rus. Сергей Александрович Есенин, 1895 jildın' 3 oktyabr – 1925 jildın' 28 dekabr) – 20 a'sir Rossiyanın' en' ko'rneklı shayırlarının' bırı.
William Shakespeare
thumb|right|William Shakespeare William Shakespeare (aytılıwı:William Shekspir; aprel, 1564 - 23 aprel, 1616) inglis jazıwshısı. Ol pesalar ha'm poeziya jazg'an. Ko'plegen adamlar onı ha'mme da'wirdin' en' ullı inglis jazıwshısı ha'm du'nyanın' ullı jazıwshılarının' biri esaplaydı. Ol tragediya, komediya ha'm tariyxıy shıg'armalar jazg'an. Onın' poeziyası ha'm pesaları muxabbat, qızg'anısh, ashıw ha'm basqa da sezimlerge iye adamlar haqqında. Du'nya ju'zi boylap mektep oqıwshılar ol haqqında uyrenedi. Ol jumısların 1590-1613 jıllar aralıg'ında do'retken.
O'miri
Shakespeare 1564-jılı aprel ayında Angliyanın' Stratford-upon-Avon qalasında tuwılg'an, John Shakespeare ha'm Mary Ardennin' balası. Shakespeare 1582-jılı 28-noyabrde o'zinen 8 jas u'lken Anne Hathawayge uylenedi. Anne u'sh aylıq ha'mledar edi. Olardın' u'sh balası bolg'an: Susanna ha'm egizekler Hamnet ha'm Judith. Uylengennen keyin Shakespeardin' atı 1592-jılg'a shekem shıqpaydı, sebebi ol Londonda jazıwshılıq penen shug'ıllanadı.
1596-jılı Hamnet qaytıs boladı. Olardın' atlarının' uqsaslıg'ı sebepli, geybir adamlardın' oyınsha, onın' o'limi Shakespearedin' 1600-1602 jılları jazg'an Daniya printsi Gamlettin' tragediyalıq tariyxı pesasının' ideyasın tuwdırg'an.
1598-jılg'a kelip Shakespeare Londonda, Temza da'ryasının' arqasında jaylasqan Michael Turner degen jerde jasag'an ha'm ol Ben Johnson ta'repinen jazılg'an Ha'r kim o'z yumorında pesası aktyorlar diziminin' en' joqarısında bolg'an.
Londonda Shakespearedin' a'wmeti ku'sheygen. Ol Londondag'ı Blackfriars degen jerden uy satıp alg'an ha'm u'lkenligi boyınsha Stratfordtag'ı ekinshi orında bolg'an New Placeti iyelegen.
Shakespeare jumıs islewdi 1613-jılı toqtatqan ha'm 1616-jılı qaytıs bolg'an. Ol o'limine shekem Anne menen jasag'an. Onın' qa'bir tasında (a'wliyede jatqan jerindegi tasında) bılay jazılg'an (inglisshe):
Good Friend, for Jesus' sake forbear
To dig the dust enclosed here:
Blest be the man who spares these stones,
And cursed be he that moves my bones.
Bul hesh kimnin' qa'bir tastı qozg'awı yamasa onın qa'birin ashıwg'a haqlı emesligin an'latadı. Egerde kimde-kim onın' denesin qozg'awg'a ha'reket etse, bul adamdı a'wmetsizlik ku'tedi. Geybir adamlardın' aytıwınsha, Shakespeare jazg'an basqa jumısları onın' qa'birinde, biraq hesh kim bunı teksermegen, a'wliye tasındag'ı so'zlerden qorqqan bolıwı mu'mkin. Tariyxshılar Shakespeare ta'repinen jazılg'an hesh bir jumıs onın' menen birge jerlengenine isenbeydi.
Shakespearedin' belgili jumısları
Shakespearedin' pesalarının' tolıq dizimi:
"Shakespeare"di kim jazg'an?
Shakespearedin' o'liminen 150 jıllardan keyin, geybir ilimpazlar "Shakespeare" dep atalg'an jumıslar haqıyqatında William Shakespeare ta'repinen jazılmag'anlıg'ı haqqında ayta basladı. Bunday dep aytıwı ushın bir neshe sebepler bar edi. Ma'selen, "Shakespearedi" jazg'an adam basqa ma'mleketler (a'sirese Italiya) haqqında ko'p mag'lıwmatqa iye bolg'an, biraq bizlerge belgili bolg'anınday William Shakespeare hesh qashan Angliyadan basqa jaqqa shıqpag'an.
"Shakespeare" di jazg'an basqa bir neshe jazıwshılar Francis Bacon, Christopher Marlowe ha'm Oxford Grafı Edward de Vere bolg'an dep shamalanadı. Ko'plegen ilimpazlar William Shakespeare atı menen atalg'an jumıslardı haqıyatında da o'zi jazg'anlıg'ına isenedi, biraq "Shakespearedi" basqa birew jazg'anlıg'ı haqqındag'ı pikir ele ko'p talıqlanbaqta.
Siltemeler
Open Source Shakespeare
Koreya Xalıq Demokratiyalıq Respublikası
Koreya Xalıq Demokratik Respublikası (KXDR) ya'kı Arqa Koreya — Koreya yarımatawında, Qubla Koreya arqasında jaylasqan mámleket. Maydanı 120,54 min' km². Xalqı sanı 24 486 550 adam. Paytaxtı — Pxenyan qalası. 9 ta administratıv provinsıyaga ha'm 4 orayg'a boysınıwshı qalalar (Pxenyan, Keson, Xamxın, Chxonjin). Mámleket baslıg'ı — prezident. Mámleket hu'kimetının' joqarı organı ha'm nızam shig'arıwshı organı — bir palatalı joqarı Xalıq jıyını esaplanadı.
Geografiyası
U'lkenın' maydanı 122.762 km² aymag'ının' 80%-tı tawlardan ha'm jaylawlardan iba'rat. u'lkenın' arqa-batısında orta biyiklıktegı 1000 m bolg'an Kema jaylawı jaylasqan. Bul jaylawdın' arqasında mámleketdin' en' biyik shoqqısı bolg'an Pektu tawı (2774 m) jaylasqan.
Xalqı
2008-shı jılg'ı mag'liwmatlarg'a ko're arqa Koreyanın xalqı sanı 24.051.218 adamdı qurag'an. Etnik ta'repten strukturası arqa Koreyanın 99.8%-i koreyalıqlar, 0.2%-bolsa qıtaylılar, yaponlar, vietnamlılar ha'm evropalılardan ibarat.
Ekonomika
Tiykarg'ı sanaat tarmaqları: qara ha'm ren'lı metallurgiya, mashinasazlıq, Ximiya sanaatı. Qurılıs materialları islep shig'ariladı, ag'ashtı qayta islewshı, ximiya ha'm neft ximyası, toqimashılıq, azıq-awqat sanaatı rawajlang'an. Awıl xojaliginda diyqanshılıq birinshı orında turadı. Salı, texnika eginlerı, paxta, temekı ha'm basqalar jetistiriledı. Elektr energiyası islep shıg'arıladı, ko'mir, temir, rux, molibden, volfram, qorg'asın, mıs, alyuminiy, magniy, altın, grafit, pirit, tuz qazıp shıg'arıladı.
Mırzaǵaliy Dáribaev
Mırzaǵaliy Dáribaev (1909 jıl – 1942 jıl) – shayır, dramaturg, zamanagóy qaraqalpaq ádebiyatınıń tiykarshılarınan biri, Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri esaplanadı. M.Dáribaev 1909-jılı Qońırat rayonınıń aymaǵında diyxan shańaraǵında tuwıldı. Mektepte, "Qızıl Qaraqalpaqstan" gazetasında, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar Awqamında jumıs isleydi.
"Qashqın" (1936) poeması eski turmıstıń real kartinasın ashıp beriwshi shıǵarma. Onıń orayında xan qolınan jazıqsız qaza tapqan qaraqalpaq qızınıń tragediyalıq táǵdiri turadı. Poemadaǵı jańalıq avtordıń estetikalıq kózqarasınıń sáwleleniwinde, yaǵnıy onın qız óliminde gózallıqtı kóre biliwinde anıqlanadı. Sonıń menen birge tragediyalıq xarakterge iye bolǵan Sánem táǵdirinde shayır jeke adamnıń teńlik, azatlıq alıwına mumkinshilik bolmaǵan feodallıq jámiyette jasaǵan puqara xalıqtıń ulıwma narıyzalıǵın súwretleydi. M.Dáribaevtın kórkem shıǵarmalarında jańa mazmun turmıstaǵı bolıp ótken jańa waqıyalar menen ózgerislerden dóreydi, sonın negizinde ózinin haqıyqat formasın tabadı. Shayırdın "Aypara" poeması hayal-qızlar teńligi temasına arnalǵan. Onıń orayında qaraqalpaq xalqınıń turmısında bolıp ótken tariyıy-jámiiyetlik hádiyseler. Adamnıń jeke basındaǵı waqıyalar, konfliktler turadı. Shıǵarmanıń syujeti tómendegishe: túrkmen baspashıları qaraqalpaq awılın talaydı. Bes-altı qız túrkmen feodallarınıń qolına túsedi. Aypara- solardıń biri. Biraq óziniń tuwılgan jerine súyiwshilik sezimi sheksiz bolǵan qız bendelikke kónbeydi. Dáslepki kúnlerden-aq táǵdirlesi Qarabaydı qashıwǵa úgitleydi. Ekewi Qońıratqa kelip shańaraq quradı, biraq Qarabaydıń márdikarǵa alınıwı sebepli shańaraǵı tez arada buzıladı. Aypara Bekman degen ǵarrı baydıń toqalına aynaladı. Aypara bunday qorlıqlı turmıstan jańa dúzim ornawı menen azat etiledi. Shayırdıń "Kim jeńdi", "Qaljan", "Qońırattı qorǵaw" poemalarında óz dáwiriniń tariyxıy waqıyaları sáwlelendirildi. Bul poemalarda qaharman obrazın jasawda, onıń ishki dúnyasın, xarakterin hám janlı háreketlerin ashıwda avtordıń biraz dórtiwshilik ósiw jolı kózge taslanadı. Máselen, "Kim jeńdi" poemasınıń qaharmanı Nurman Qarabayǵa salıstırǵanda janlı hárekette kóbirek súwretlenedi. Minez-qulqı, ómirge kózqarası, estetikalık idealı qıyın sınaqlarda qáliplesedi.
1930-jıllardıń ekinshi yarımınan baslap xalıq aralıq jaǵday keskin shiyelenise baslaǵanlıǵı tariyxtan málim. Germaniyada mámleket apparatınıń gitlershiler qolına ótiwi, İspaniyada puqaralıq urıstıń baslanıwı, Yapon samuraylarınıń Qıtayǵa topılısı hám t.b. konfliktler - ekinshi jer júzilik urıstıń payda bolıw qarsańındaǵı qáwipli jaǵdaylar edi. Usınday xalıq aralıq jaǵdaylarǵa baylanıslı usı dáwir ádebiyatında paraxatshılıqtı jırlaw temasına baylanıslı shıǵarmalar dóretiw tiykarǵı wazıypalardıń biri boldı. M.Dáribaevtıń "Shegarada" poeması usı wazıypanın tiykarında dóregen liro-epikalıq shıǵarma bolıp tabıladı. Onıń teması – elimiz shegarashılarınıń Xasan kólindegi yapon samuraylarına qarsı urısı boldı. Poemada janlı háreket etiwshi tiykarǵı obraz – Bigus. Ol – batır shegarashı. Óziniń ómiriniń kópshilik jılların jawıngerlikke, Watan qorǵaw isine baǵıshlaydı. Adamnıń ruhıy dúnyasının baylıǵı, dos hám dushpanǵa qatnasıǵı, Watandı súyiwshilik sezimi, ar-namısı awır sınaqta anıǵıraq bilinedi. Bul sıpatlar Bigus obrazında kórkem sáwlelendirilgen.
Peyzaj M.Dáribaevtıń poeziyasında ayrıqsha orın tutadı. Onıń peyzajlıq qosıqlarının orayında gózzallıqtı tereńnen sezinetuǵın, sanalı, intellekt adam turadı. Tuwılǵan jer tábiyatının gózzal kartinaların súwretleytuǵın "Egis ayları", "Báhár", "Kók kól" h.t.b. lirikalıq qosıqları bar. M.Dáribaev lirikalıq hám epikalıq qaharmanlardıń obrazın tásirli hám janlı etip kórsetiwde kórkemlew quralların sheber qollanadı. Shayır hár bir sózdiń mánisin jańalawǵa tırısadı.
Balkanabad
Balkanabad Tu'rkmenistandag'i Balkan wa'layatinin' orayi. Xalqi sani : — 120,8 min' adam. (2011). Klimati : kontinental.
Mırzaǵaliy Dáribaev
M.Dáribaev A.S.Pushkinniń, M.Yu.Lermontovtıń, N.A.Nekrasovtıń, Shevchenkonıń, A.Nawayı, Kemine, Jambıl h.t.b. shayırlardıń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdardı. M.Dáribaev ádebiy sın maqalaları menen ádebiyatımızda ádebiy sınnıń qáliplesiwine úlken úles qostı.
M.Dáribaev jańa ómir xabarların, feleton, publitsistikalıq maqalaların,ocherk, gúrrińlerin dáslepki qosıqları menen qatar baspasóz betlerinde 1930 jıllardıń birinshi yarımınan baslap járiyalay basladı. Onıń "Ómirdiń sawlatı bilim" (1932), "Ǵayratlı qaharman" (1932) atlı publitsistikalıq ocherk, maqalaları, "Allannıń sırı" (1934) atlı satiralıq gúrrińi, "16 jıldıń oyranı", "Azerbayjan awılında" (1935) degen gúrrińlerinde de gazeta ocherklerine tán publitsistikalıq xarakter basım. Ol "Qarındasımnıń xatı" (1940), "Altın júzik" (1939) usaǵan legendarlıq xarakterdegi gúrrińlerdi de dóretti. Dáribaevtıń "Biziń batır" ("16-jıldıń oyranı"), "Tariyxıy tamǵa" gúrrińleri tariyxıy temadaǵı shıǵarmalar qatarına kiredi. "Úsh batırdıń anası", "Atızdaǵı áńgime", "İs ústinde", "Traktorshı" ocherkleri qaraqalpaq miynetkeshleriniń Ullı Watandarlıq urıs jıllarındaǵı qaharmanlıq miynetlerin sıpatlap beriwge qaratılǵan. Bul ocherklerde sol dáwirdiń talabına say jawıngerlik ún, jıynaqlılıq, qısqa operativlik bar.