cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qorqıt ata esteligi
Qorqıt ata kitabı «Kitab dedam Korkut» oǵuz-qıpshaqlardıń qaharmanlıq dástanı bolıp, VIII— XII ásirlerdegi Sirdarya boyın jaylaǵan Oǵuz-qıpshaqlardıń ómirinen payda bolǵan ádebiy estelikler bolıp esaplanadı. Qorqıt waqıyaları negizinen VIII ásirde payda bolsa da, kitap negizinen XVI ásirde Ázerbayjanda xatqa túsirilip «Kitab dedam Korkut ǵali lisan tayfa oǵuzan» degen at penen málim. Qorqıt ata kitabınıń negizgi syujetleri Sırdárya átirapındaǵı Jańakent qalasınıń dógereginde payda bolǵan. Qorqıttıń sol jerde jasaǵanlıǵınıń da ózi bul pikirdi tastıyıqlaydı. Biraq belgisiz sebepler menen bul kitap Kavkazǵa qaray awısıp ketken. Jer, suw atamaları jaǵınan ádewir ózgerislerge ushıraǵan. Bul máselege úlken itibar bergen V.Bartold óziniń «Túrk eposı Kavkazda» degen miynetinde «Bunıń eń baslı sebebi jırdıń payda bolǵanınan jeti ásir keyinirek xatqa túsiriliwi edi. Sonıń ushın da, jırdıń payda bolǵan watanı, hátte atamaları ádewir ózgeriske ushıradı»—dep dálilleydi. Sebebi shıǵarmanıń baslı qaharmanınıń ózi de Qorqıt jasaǵan zamanǵa hasla sáykes kelmeydi. XII ásirdiń aqırında Kavkazda xanlıq etken Qara qoylı túrkmenleriniń xanı Bayandur xan. Biraq ta dástandaǵı waqıyalar bunnan anaǵurlım ertede IX ásirdegi Oǵuz-qıpshaq birlespesiniń waqıyaların sóz etedi. Ded (deda) sózi negizinen eski saklardıń sózinen alın- ǵan. Túrkshe «ata» degen maǵananı bildiredi. Qorqıt ata kitabınıń házirge shekem eki nusqası saqlanǵan bolıp, birinshisi — Drezden (Germaniya) nusqası, al ekinshisi Vatikan (Italiya) nusqaları bolıp esaplanadı. Drezden nusqasında on eki syujet saqlanǵan bolsa, Vatikan nusqasında sonıń tek altawı ǵana saqlanǵan.
Buwın únlesligi
Buwın úlesligi
Boyra
Boyra
Qaraqalpaq xalqında qamıstan, jekennen toqılatuǵın shiy, shıpta, boyra tósektiń astınan tóseletuǵın ızǵar ótkermeytuǵın tósenish esabında hám esik aldına qurılatuǵın jaz otırar, azıqlıq zatlapdı saqlaytuǵın qos qurǵanda qorshaw maqsetinde paydalanılatuǵın buyımlar. Qamıstan toqılatuǵın shiydi házirgi waqıtta da qálegen xojalıqtan gezlestiriwge boladı, biraq jekennen toqılatuǵın shıptanı siyrek bolsa da kórip qalsaqta, boyranı ushıratıw qıyın.
Hawa
Hawa.Atmosfera hawası kóplep gazlerdiń tábiyǵıy aralaspası esaplanadı.Hawanıń tiykarǵı bólimin qurawshı azot hám kislorodtan tısqarı onıń quramına biraz muǵdarda inert gazler, karbonat angidrid hám suw puwları, vodorod kiredi. Olardan tısqarı sharayatqa qarap,hawada shań hám ayırım kútilmegen qosımshalar da ushırap turadı.Kislorod, azot hám inert gazlar hawanıń turaqlı quram bólegi bolıp esaplanadı. Olar hár qanday jerde de derlik birdey muǵdarda ushıraydı.Karbonat angidrid, suw puwları hám shań muǵdarı sharayatqa qarap ózgerip turadı.
19-may
19-may kún tarıyxı
–Turkiyada Atatúrkti eslew, jaslıq hám sport bayramı
–Rossiyada pionerler kúni
–Rubik kubı tuwılǵan kúni
–1649- jılı Angliya Respublika dep daǵaza etilgen
–1712-jılı Rossiya paytaxtı Moskvadan Sank-Peterburgqa kóshitilgen
–1762-jılı Nemis filosofı Gotlib Fixte dunyaǵa kelgen
–1780-jılı "Qara kún" Qubla Amerikada quyash shıqpadı
–1801-jılı Sank-Peterburgta Aleksandr Saburovqa arnalǵan háykel kóshirildi
–1802-jılı Napaleon húrmetli legion ordeni engizilgen
Xurrem Sultan
Xurrem Haseki Sultan- Usmanlı túrk imperiyası sultanı Sultan Sulaymannıń ómirlik joldası, Sultan Selim II niń anası.Usmalı túrk imperiyasınıń eń abroylı xanımlarınan biri esaplanadı.Haqıyqıy atı málim emes.Aleksandra yamasa Anastasiya Gavrilovna Lisovskaya.
19-may
–1890-jılı Vietnamdı 1951-69-jılları basqarǵan prezidenti Xo Shu Minniń tuwılǵan kúni
Xurrem Sultan
Tuwılǵan waqtı hám ornı: 1502-jılı Rogatan, Ukraina
19-may
–1907-jılı Finlyandiya futbul federaciyası óz jumısın basladı
Xurrem Sultan
Dunyadan ótken waqtı hám ornı: 1558-jılı 15-aprel, Topkapi, Insanbul, Túrkiya
Balaları:Mehrimax Sultan, Sálim II, Sultan Mehmed, Shaxzada Bayazid hám basqalar
Aqlıqları: Murad III, Aishe Humashah Sultan, Huma Shax Sulton, Esmehan Xanım Sultan, basqalar
Ózbekstan xalıq ustası
„Ózbekstan Respublikası xalıq ustası“ húrmetli ataǵı — xalıq kórkem ónermentshiligi hám ámeliy kórkem-ónerdi rawajlandırıwda ayrıqsha xızmet kórsetken xalıq ustalarına olardıń milliy mádeniyattı jáne de rawajlandırıw hám talantlı jaslardı tayarlawǵa qosqan úlesleri ushın beriledi.
Minezlemesi
Kókirek belgisi 0,25 mikron qalıńlıqta altın qaplanǵan 925 probalı gúmisten tayarlanıp, diametri 34 millimetrli sheńber formasında boladı. Nıshannıń qalıńlıǵı 2,2 millimetr. Nıshannıń jiyeklengen tegis júz tárepinde xalıq ustaları jasaǵan buyımlar (dúmshe, lágen hám xantaxta), tómengi oń shekesinde dafna náwshesi súwretlengen. Nıshannıń shep bólegi joqarıraǵınan „XALÍQ USTASI“ degen jazıw gorizontal halda jaylasqan. Nıshannıń arqa tárepinde Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik gerbi súwretlengen. Suwretler hám jazıw qabarıq. Kókirek nıshanınıń ishki bólegine Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik bayraǵı reńlerindegi shayı lenta sırılǵan ilgishine sheńber hám ilmek járdeminde jalǵanadı».
Qospa sózler
Qaraqalpaqlar tilindegi so’zler dizbeklesip (jol qa’de, temir jol), birigip (tasbaqa, bilezik), juplasi’p (ata- ana, bes-alti’) qi’sqari’p (AQSh, medkolledj) ha’m de ta’kirarlani’p (mi’n’-mi’n’, pada-pada) jàsaladi’. Bul so’zlerdin’ barli’g’i’ birneshe so’zlerden quralg’ani’ menen qospali’ bir ma’nini an’lata beredi. Bunday so’zler qospa so’zler dep ataladi’. Qospa so’zler qaraqalpaq tilinde so’z qosi’li’w usi’li’ arqali’ jasaladi’. Woni’n’ bes tu’ri bar: 1. Birikken so’z 2. Birikpegen so’z 3. Jup so’z 4. Qi’sqarg’an so’z 5. Ta’kirar so’z
Qarama-qarsı jaylasqan japıraqlar
Nartlarda hár bir buwınnıń eki jaǵında japıraqlar bir-birine qarama-qarsı jaylasqan bolsa, bunday japıraqlar qarama-qarsı jaylasqan japıraqlar dep ataladı.
Blog
Blog – ápiwayı sayt ǵana emes, ol ádebiy-publicistikalıq janrlardıń dáregi. Basqa janrlar arasında ol ózin-ózi kórsetiw, xabarlardıń xronologiyalılıǵı, diskussiyalılıq, sistemalılıq, tekst qurılısındaǵı intuitivlik sıyaqlı bir neshe belgileri menen ajıralıp turadı.
Tariyxı
Internet global tarmaǵında dáslepki veb-blog 1992-jılı britaniyalı alım Tim Berners-Li tárepinen jaratılǵan.
A.A.Kalmıkov hám L.A.Koxanovalardıń jazıwınsha: «Veblog – bul informaciyalar menen toltırılǵan kúndelik, avtorlıq joybarlardıń bir forması. Vebloglardıń avtorları (blogerler), ózleri menen júz bergen waqıyalar haqqında jazadı, anaw yamasa mınaw siyasiy waqıyaǵa ózleriniń jeke pikirlerin bildiredi, sonday-aq, internettegi publikaciyalardı dárekke kommentariylerdi baylanıstırıp sholıydı». Oksford sózliginde blog túsinigine bılayınsha anıqlama berilgen: «Bir adam turaqlı túrde sońǵı waqıyalar yamasa belgili bir tema haqqında jazatuǵın veb-sayt. Bazıda waqıyalar júz bergende hár bir minutta bir neshe jańa maǵlıwmatlar qosıladı hám oǵan oqıwshılar ózleriniń kommentariyleri hám pikirlerin jollawı múmkin».
Bul blogtan internettiń rawajlanıwı, jańa saytlardıń payda bolıwı haqqındaǵı maǵlıwmatlar orın alǵan edi. Basqa versiyalarǵa qaraǵanda, dáslepki blogtıń jaratıwshısı amerikalı ǵárezsiz jurnalist Dj.Xoll bolıp, ol óziniń blogın 1994-jıldan baslap júrgize baslaǵan. Sońınan biypul blog xızmeti esaplanǵan Blogger.com saytı 1999-jılı San-Franciskodaǵı Pyra Labs kompyuter kompaniyası tárepinen jaratıldı.
Ses únlesligi
Sózler bir-biri menen óz ara ses arqalı da únlesip keledi. Mısalı: báhárde, kitaptı sózlerin alsaq, bundaǵı báhár sóziniń sońǵı sesi (r) únli bolǵanlıqtan, oǵan qosılǵan qosımta da únli sesten (d) baslanǵan. Al, kitàp sózindegi keyingi ses (p) únsiz bolǵanı ushın oǵan qosılǵan qosımta da únsiz sesten (t) baslanǵan.Sózlerdegi seslerdiń bir-birine tásir etip únlesiwine ses únlesligi delinedi. Seslerdiń únlesiwi sóz dizbeginiń hám birikken sózlerdiń aralıǵındaǵı qońsılàs seslerdiń aytılıwında da boladı. Mısalı: Qurbangúl, on bes sózleri aytılıwda Qurbangúl, on bes túrinde aytıladı.
Blog
Tariyxı
Blog sóziniń etimologiyasına itibar qaratatuǵın bolsaq, ol inglis tilindegi blog, web log sózlerinen alınǵan bolıp, bizińshe internet-jurnal, internet-kúndelik, onlayn-kúndelik mánilerin bildiredi.
Bazar
Bazar - óndiriwshiler hám qarıydarlar (satıwshılar hám qarıydarlar ) ortasında pul arqalı ayırbaslaw processinde bolatuǵın munasábetler jıyındısı.
Blog
Tariyxı
Blog termin sıpatında 1997-jılı 17-dekabrde Y.Barger tárepinen ilimge kirgizilgen bolıp, onıń dástúriy kúndelikten ózgesheligi, olar publikaǵa járiyalanadı hám qálegen adam oqıw imkaniyatına iye boladı. Bloglarda tiykarınan informaciyalar tekstli, illyustraciyalı hám multimedialı formada jaylastırıladı. Wikipedia’da «blogtaǵı maǵlıwmatlar uzın bolmaǵan xronologiyalıq tártipte bolǵanlıǵı maqsetke muwapıq» ekenligi aytılǵan. Informaciyanı jıynap, qayta islep hám óziniń blogına jaylastırıp, onı tarqatıwshı insan bloger dep júrgiziledi.
Bloglardıń túrleri
K.L.Zuykina bloglarda siyasiy kommunikaciyanıń tutqan ornı boyınsha ilimiy-izertlew jumısların alıp barǵan bolsa, M.V.Pozdeev bloglardıń tipologiyası boyınsha ilimiy izertlew jumısların alıp barǵan hám bloglardı tómendegishe bólip úyrengen:
Belgili jurnalist hám bloger N.Strij blogerlerdiń professional jurnalistlerden úyreniwi kerek bolǵan tiykarǵı 10 principti atap kórsetedi. Olar tómendegiler:
Saqıyna tárizli jaylasıw
Paqaldıń hár bir buwınınan bir nesheden japıraǵı shıǵıp, saqıyna payda etse buǵan saqıyna tárizli jaylasıw dep ataladı.
Bazar obyekti
Bazar obyekti - ayırbaslaw munasábetlerine tartılǵan ekonomikalıq iskerlik nátiyjeleri hám ekonomikalıq resurslar, tavar, pul hám oǵan teńlestirilgen finanslıq aktivler.
Malagasi tili
Malagasi tili (óz atı malagasy; gónergen russhada beriliwi malgash tili, francuzsha langue malgache birikpesinen alınǵan) — tiykarınan Madagaskar mámleketinde jasawshı malagasi (malgash) xalqınıń ana tili. Bul til Madagaskar atawınıń da rásmiy tili esaplanadı. Afrika kontinentindegi birden-bir avstroneziya tilleri shańaraǵına kiriwshi til. Bul tilde sóylewshiler jaqın átiraptaǵı Reyunyon, Komor, Seyshel hám taǵı basqa atawlarda, sonıń menen birge, burınǵı koloniya metropoliyası bolǵan Franciyada da jasaydı.
Tariyxı
Malagasi tili jaqın átiraptaǵı Afrika tilleri menen baylanıslı emes. Bul avstroneziya shańaraǵına tiyisli malayo-polineziya tilleriniń eń batıs tarqalǵanı bolıp tabıladı. Bul baylanıs XVIII ásirdiń ózinde-aq belgili bolǵan. Malagasi Indoneziya, Malayziya hám Filippin mámleketlerinde tarqalǵan tiller menen jaqın baylanıslı. Oǵan eń jaqın tiller bolıp Kalimantan atawında sóylesiletuǵın tiller esaplanadı. Malagasiy tiliniń tiykarǵı sózligi Kalimantan qublasındaǵı Barito dáryası aymaǵındaǵı maanyan tiliniń sózligi menen 90% uqsaydı. Bul bolsa Madagaskarǵa birinshilerden bolıp joqarıda atap ótilgen aymaqtan shıqqan adamlar kóship ótkenligin bildiredi. Bul kóshiw áyne ne ushın júz bergenligi málim emes. Keyinirek bul Indoneziyalı kóship keliwshiler shıǵıs afrikalılar hám arablar menen aralasıp ketedi.
Malagasi tilinde bantu, suahili hám arab tillerinen, sonıń menen birge, francuz (ilgeri Madagaskar koloniya húkimeti tili) hám inglis (XVIII ásirde atawda jaylasqan qaraqshılar sóylegen) tillerinen kirip kelgen sózler bar.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
Аракин В. Д. Мальгашский язык. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — 64 с. — (Языки зарубежного Востока и Африки).
Ekologiyalıq faktor
Ósimliklerdiń tirishiligi sırtqı ortalıq penen úzliksiz baylanısqan. Sırtqı ortalıqtıń ósimliktiń tirishilik iskerligine tásir etiwshi ayırım quramlıq bólimi ekologiyalıq faktor dep ataladı.
Aq pátiya
Altın alma — alģıs al
Pátiya
Alģıs — [pátiya beriw, pátiya alıw, alǵıs alıw] – dástúr. "Alǵıs penen el kógerer, jawın menen jer kógerer" (naqıl). Aq tilektiń belgisi–pátiya. "Pátiya"– sózi qásiyetli Quranı Kárimniń eń birinshi súresi "Fatixa" sózinen alınıp "baslawshı, ashıwshı",– degen mánisti bildiredi. Pátiya dus kelgen jerde aytıla bermeytuǵın qásiyetli de, kiyeli ruwhanıy túsinik. Eń jaqsısın xalıq "aq pátiya" dep qásterleydi. "Aq pátiyasın berip shıǵarıp saldı",– degen sózlerdi búgingi kúnlerimizde de jiyi esitemiz. Pátiya beriw, alǵıs ayttı – házirgi kúnlerimizde de hár bir xojalıqta, hár bir adımda ushırasıp turadı. Islegen jaqsılıǵıń ushın "raxmet" degen alǵıs sóz esitseń, bul sózdiń ózi "Allanıń raxmeti jawsın, yaǵnıy "Allanıń miyrimine bólen",– degen mánisti bildiredi.
Túrleri
1. Ónerli jasqa pátiya beriw: boyında tuwma talantı bar hár qanday óner iyesi "biledi ekenmen",– dep óz betinshe ónerin ustanıp kete bermegen. Mısalı: aǵash ustashılıǵı ónerine uqıbı, talantı bar adam, sol eldegi, ya basqa jaqta atı shıqqan tanımal, ataqlı ustaǵa barıp shákirt túsip, bir qatar óner sırların úyrenip, pátiyasın alatuǵın bolǵan. Bunday pátiyalar talaplı da, talantlı, xalıq súygen, isenim bildirgen er-azamatlarǵa ǵana berilip otırǵan.
2. Dásturxanģa pátiya beriw: kúndelikli shay-tamaq ishilip bolǵannan soń, ırısqı-nesiybeniniń Alla tárepinen jetip turǵanına shúkirshilik etip, ırzashılıq penen beriletuǵın pátiya. Qonaq kelgende dástúrxanǵa pátiyanı qonaq beredi hám úy iyelerine ırısqı, nesiybesiniń mol bolıwın tilep, xızmet etip júrgen jas kelinlerge, bala-shaǵasına "ónip-óskeyseń, baxıtlı bolǵaysań, qosģanıń menen qosa aǵar",– dep alǵıs aytılıp pátiya beriledi.
3. Alģıs pátiya beriw: jası úlkenlerge jası kishi sálem bergende, geyde bir jumıslarına qol jetpey atırǵanda kómek berilgende, jası úlkenlerimiz, yamasa kómek kórsetilgen adam:– "kóp jasa, baxıtlı bol, jamanlıq kórmegeyseń",– dep ırzashılıq bildirip alǵıs aytadı. Bul hár kúnimizde ushırasatuǵın pátiya túrleri.
4. Tilek pátiya beriw: "aq tilek", "aq pátiya",-- dep atalatuǵın bunday tilek túrleri--jol saparına shıǵıp atırǵanlarǵa beriledi. Mısalı:"Ǵárip ashıq", "Alpamıs" hám taǵı basqa folklorlıq shıǵarmalarda ushırasatuǵın pátiya túrleri, házirgi kúnlerimizde jol saparına ketip baratırǵanlarǵa beriletuǵın pátiya túrinde ushırasadı. Jańa otaw tigip, shańaraq bolıp atırǵan jas jubaylarǵa: Qosaǵanıńız benen qosa aǵarıp, ósip-óngeysiz",– dep el jası úlkenleri tilek tilep, pátiya beredi.
5. Jańa aydı kórgendegi aq pátiya beriw: "Ay kórdim, aman kórdim", "Jańa ay jańa jıllarǵa jetkergeyseń", "Jańa ayda jarılqa, eski ayda esirke",– dep tilek tilep, jańa tuwǵan ayǵa sálem berilip, tilek tilep pátiya etip júzin sıypaydı. Bul dinshillikten, yamasa soqır isenimlerden kelip shıqqan nadanlıq emes. Adamlardıń tábiyatqa, qubılısqa, hawa rayına baylanıslı tanım-túsinigi, húrmeti dep esaplanadı.
Pát
Pát — sózdiń qurılısındaǵı buwınlardıń birewiniń basqalarına salıstırǵanda kúshli aytılıwı, yamasa gáplerdegi ayırım aǵzalardıń, sóylew aǵımındaǵı ayırım frazalardıń arnawlı túrde kóterińki aytılıwı.Qaraqalpaq tili nde sózlik pát sózdiń aqırǵı buwınına túsedi, sózlerge qosımta qosılsa pát qosımtaǵa túsedi. Páttiń jaylasıw tártibine qaray eki túri bar: erkin pát, turaqlı pát. Qaraqalpaq tilinde pát turaqlı, barlıq waqıtta sózdiń aqırǵı buwınına túsedi. Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına orıs, arab, parsı tillerinen kirgen sózlerde
pát sózdiń aldınǵı hám ortańǵı buwınlarına da túsedi. Mısalı: student, studentler, studentlerge. Sóylew payıtında pát kulminativ,delimitativ, ekspressivlik hám signifikativ xızmet atqaradı. Sózdiń qurılısındaǵı buwın hám buwın quraytuǵın seslerdi aytılıwı jaǵınan birlestirip, páttiń sózdi shólkemlestiriw xızmeti — kulminativ xızmeti esaplanadı. Páttiń delimitativ xızmeti — sóylew barısında sózlerdi bir-birinen ajıratıw xızmeti. Yaǵnıy, sóylew payıtında sózler bir-birinen ajıralmaǵan túrde úzliksiz izbe-iz aytılmaydı. Delimitativ xızmet — sózdi sóz dizbegindegi basqa sózlerden ajıratıp aytıwdıń ólshemi. Hárbir sózde bir pát bolatuǵını sebepli páttiń sanına qaray sóz dizbegindegi sózlerdiń neshew ekenligin biliwge boladı.
Bazar subyekti
Bazar sub'ekti - ayırbaslaw munasábetleri qatnasıwshısı.
Birikken sózler
Yeki yamasa birneshe so’zlerdin’ birigip, bir ma’nini an’lati’p keliwinen jasalg’an so’zler birikken so’zler dep ataladi’. Birikken so’zler birikken tu’rinde qosi’li’p jazi’ladi’. Mi’sali’: Kegeyli (kegey-eli), videokamera (video- kamera), jani’war (jani’ bar), Qolǵap (qol qap).
Úy xojalıqları
Úy xojalıqları - ekonomikanıń tutınıw salasında iskerlik kórsetiwshi tiykarǵı strukturalıq birlik.
Wilhelm Marx
Wilhelm Marx (aytılıwı: Vilgelm Marks; 1863-jıl 15-yanvar, Kyoln — 1946-jıl 5-avgust, Bonn) — nemis yuristi hám siyasatshısı (Tsentra partiyası). 1923-1924 hám 1926-1928-jıllarda Weimar Respublikası reyxskansleri bolıp xızmet etken.
1925-jıl da Wilhelm Marx Weimar koaliciyası (SPD, NDP hám Germaniya Tsentra partiyası) tárepinen Reyx prezidentligine kandidat retinde kórsetildi, biraq Poul fon Gindenburgqa jeńildi. Wilhelm Marx mudamı basqa siyasatshılardıń: Gustav Stresemann yamasa Fridrix Ebert tiń sayasında edi. Soǵan qaramay, Weimar Respublikası tariyxında ol demokratiyalıq lagerdiń birligi ushın gúresken oraylıq siyasıy ǵayratkerlerden biri retinde saqlanıp qaldı.
Ómiri
Mektep oqıtıwshısı shańaraǵında tuwılǵan, Kyolnda ósken. Shıpakerler onı salmaqlı miyopi sebepli áskeriy xızmetke jaramsız dep járiyalaǵanınan keyin, ol Bonn universiteti ne oqıwǵa kirdi hám sol jerde huqıq fakultetinde oqıdı.
Oqıwdı tamamlaǵannan keyin, ol Elberfeld te, keyin Kyoln hám Dyusseldorf ta sudya bolıp isledi, biraq óziniń katolik dini hám Oray partiyasına tiyisliligi sebepli Prussiya da mámleket xızmetinde ayrıqsha shıńlarǵa erise almadı. solğa|nobaý|Marxtiń ministrleri, 1927-jıl. 1891-jılda ol Iyoganna Ferkoyenge úylendi. Neke 55 jıl dawam etti, olardıń tórt perzenti bar edi, eki úlken balası erte óldi. nobaý|Oraylıq partiyası basshısı Marx reyxstagta, iyun, 1928-jıl 1899-jıl dan tap 1918-jıl ǵa shekem Wilhelm Marx Prussiya parlament deputatı boldı. 1910-jılda ol Reyxstag deputatı bolıp, onda óz partiyasınıń frakciyasın basqardı hám mektep tálimi hám de mádeniyat salasında aktiv qatnastı. Marxtıń dushpanları az bolǵan. Ol saldamlı, sheshimge keliwshi siyasatshı esaplanar edi.
Urıstan keyin Wilhelm Marx Weimar Shólkemlestiriw Assambleyasına saylandı. Rur kelispewshilikleri waqtında, basıp alınǵan regionlardaǵı basqa kóplegen siyasatshılardan tısqarı, Marx regiondı Prussiyadan ajıratıwǵa qarsı shıqtı. Marx Versal shártnaması n qollap-quwatlaw ushın dawıs beriwin aytıp, birinshi náwbette, eger kelisim pitimi bolmasa, Reyn aymaǵı Prussiyadan pútkilley ajralıp shıǵıwınan qorqıw menen túsindirdi.
Sultan Suleyman
Sultan Suleyman- Usmaniyler imperiyasınıń 10-sultanı.1495- jılı 6-noyabrde Trabzon qalasında, sultan Sálim I hám Qrım xanı Meńli sultannıń qızı Aysha Hafza Sultan shańaraǵında dunyaǵa kelgen.1520-jılı Sálim I óliminen soń, 26 jasında imperiya taxtına otıradı.Onıń dáwirinde imperiya aymaqlıq jaqtan keńeyiw shoqqısına jetti.1521- jılı Belgrad basıp alınadı, Moxash urısı(1526-jılı)nan soń Vengriyanıń úlken bólegi,30-jıllarda Iraq, Rados aralı hám Egey arxipelaginıń basqa aralları,Tripolitaniya hám Jazayir hám basqa aymaqlardı basıp aladı. Tuwılǵan waqtı hám ornı:1594-jılı 6-noyabr, Trabzon,Usmaniyler imperiyası Dunyadan ótken waqtı hám ornı:1566-jılı 6-sentyabr, Sigetvar Ákesi:Selim I Anası:Hafza Sultan Ómirlik joldası:Xurrem Sultan(Roksolana) (1534-1558) Mahidevran Sultan (1514-1566) Balaları:Selim II,Shaxzada Mustafa,Mexrimah Sultan, Shaxzada Bayazid, Shaxzada Mehmed, Shaxzada Jáhángir h.t.b
Wilhelm Marx
Ómiri
Weimar Respublikası dáwirinde Marx birinshi náwbette Jozef Wirth kabinetin kúshli qollap-quwatlaw ushın parlamenttegi oray kúshlerin birlestiriwge baǵıshladı hám ol óziniń siyasıy usılı hám katolik isenimi sebepli tabısqa eristi.
Ózbekstan xalıq baqsısı
“Ózbekstan Respublikası xalıq baqsısı” húrmetli ataǵı — baqsıshılıq tarawın jáne de rawajlandırıwdaǵı, milliy qádiriyatlarımızdı izzetlew hám ózbek hám qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiligin keń en jayıwındaǵı, óz dóretiwshiligi hám atqarıwshılıq iskerligi menen xalqımızdı, ásirese jaslardı kóp mıń jıllıq mádeniyatımız úlgilerinen xabardar qılıwdaǵı hám de Watan rawajı hám dańq-ataǵın kótermelew jolındaǵı salmaqlı úlesleri hám de Ózbekstan Respublikası puqaraların xoshametlew maqsetinde shólkemlestirilgen.
Wilhelm Marx
Ómiri
1923-jıl da Strezeman kabineti napaqaǵa shıqqanınan keyin, Wilhelm Marx Reyx prezidenti Fridrix Eberttiń Reyx kansleri lawazımın iyelew usınısın qabıl etedi hám 1919-jıldan Germaniyanıń onınshı húkimetin basqaradi. Marx eki ret Reyx kansleri lawazımında bolǵan: birinshi ret — derlik 13 ay (1923-jıl 30-noyabrden 1925-jıl 15-yanvarǵa shekem), ekinshi márte — 25 ay (1926-jıl 17-maydan 1928-jıl 29-iyunǵa shekem). Bul dáwirde Marx imperator húkimetiniń tórt quramına basshılıq qılıw múmkinshiligine iye boldı.
Ózbekstan xalıq baqsısı
Minezlemesi
Kókirek nıshanı 0,25 mikron qalıńlıqta altın qaplanǵan 925 probalı gúmisten tayarlanıp, diametri 34 millimetrli sheńber formasında boladı. Nıshannıń qalıńlıǵı 2,2 millimetr. Nıshannıń jiyeklengen tegis júz tárepinde milliy saz ásbabı — duwtar shertip nama salıp otırǵan baqsı, tómengi oń shekesinde dafna náwshesi súwretlengen. Belgilerdiń joqarıraǵınan “XALÍQ BAQSÍSÍ” degen jazıw gorizontal halda jaylasqan. Nıshannıń arqa tárepinde Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik gerbi súwretlengen. Súwretler hám jazıw qabarıq. Kókirek nıshanınıń ishki bólegine Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik bayraǵı reńlerindegi shayı lenta sırılǵan ilgenshekke sheńber hám ilgish járdeminde jalǵanadı.
Wilhelm Marx
Ómiri
Wilhelm Marx Weimar Respublikası húkimetin kóplegen krizisli dáwirlerden birinde basqarǵan. Bular: Saksoniya hám Bavariya jerleri menen toqnasıwlar, basıp alınǵan Reyndegi ayırmashılıq háreketleri. 1923-jıl daǵı giperinflyaciyadan keyin ekonomikalıq hám finanslıq máseleler menen birge jańa valyutanı iske túsiwi gúzetildi, oǵan Marx byudjetti tejew ilajları, xızmetkerlerdi bosatıw hám jańa salıqlardı engiziw menen juwap berdi. 1924-jıl yanvar ayınıń aqırında jaǵday turaqlılasqanınan keyin áskeriy jaǵday biykar etildi. Marxtiń reyxskanslerlik dáwirinde Dous jobası qabıllandı. solğa|nobaý|367x367 nükte|Wilhelm Marx 1925-jıl Wilhelm Marx Reyxskanslerliginiń ekinshi dáwirinde Germaniya Milletler Ligasına qosıldı. Marx general-polkovnik Hans von Sekt ti jumıstan bosatadı. Buǵan sebep Reyxsverdi mámleket ishindegi mámleketke aylantırǵanı edi. Lekin keyinirek Marx áyne Reyxsverde qaǵılıp qaladı. Social-demokrat Filipp Schaidemann Reyxstagta Reyxsverdiń Qızıl Armiya menen jasırın sheriklik faktlarin jariyalaydı.
Novak Jokovich
Novak Jokovich - Serbiyalı professional tennisshi. Tariyxdaǵı eń jaqsı tennisshilarden biri esaplanadı.
Tuwılǵan sánesi hám jayı : 1987 jıl 22 may (35 jas ), Belgrad, Serbiya
Wilhelm Marx
Ómiri
1925-jıl da Germaniyada bolıp ótken birinshi ulıwma milliy prezidentlik saylawlarında qatnastı: birinshi túrde — Oray partiyası kandidati retinde, ekinshi túrde — „Xalıq blokı“ sol-orayshılardıń wákili retinde. Ekinshi túrde 45,3 % dawıs alǵan halda, 48,3 % dawıs alǵan Poul fon Gindenburgqa jeńildi.
Novak Jokovich
Balalar : Stefan Jokovich, Tara Jokovich
Wilhelm Marx
Ómiri
1925-jıl 10-fevraldan 18-martqa shekem Wilhelm Marx óziniń miyrasxorı Hans Luther húkimetinde Prussiya Bas ministri, keyininen Reyx Ádillik ministri bolıp isledi. 1932-jılǵa shekem Wilhelm Marx Reyxstag aǵzası boldı.
Novak Jokovich
Ájaǵa -úke: Marko Jokovich, Xorxe Jokovich
Bálentligi: 1, 88 m
Wilhelm Marx
Ómiri
Milliy socializm dáwirinde Wilhelm Marx siyasattan uzaqlastı hám Bonnda jasadı.
Novak Jokovich
Ata-analar : Srdjan Jokovich, Diana Jokovich
" Úlken temirden jasalǵan áskeriy bas kiyim" jeńimpazlıǵı (jalǵızlıq ): 21
Qarsılas dáneker
Birgelikli aǵzalar yamasa jay gáplerdi bir-birine baylanıstıratuǵın dánekerlerge qarsılas dánekerler dep ataladı.Qarsılas dánekerleriniń xızmetin biraq, lekin, al,Mánileri óz ara qarama-qarsı bolǵan birgelkili aǵzalar yamasa jay gáplerdi bir-birine baylanıstıratuǵın dánekerlerge qarsılas dánekerler dep ataladı.Qarsılas dánekerleriniń xızmetin biraq, lekin, al,sonda da, sóytse de, degen menen dánekerleri atqaradı.Jazıwda qarsılas dánekerlerden aldın útir qoyıladı.
Piyazbaslı ósimlikler
Topıraq arasında piyaz payda etetuǵın ósimliklerge piyazbaslı ósimlikler delinedi.
Oftobruya
Oftobruya (Бӯстон) — Fayzabad rayonı, Oftobruya qalasına qaraslı qalanıń bir bólegi. Rayondan qala orayına shekem 15 km, rayon orayına 15 km.
Xalqı
Xalqı — 2037 adam.
Jıńǵıl
Qaraqalpaǵımız tábiyatı haqqında nelerdi bilemiz. Máselen hámmege belgili jıńǵıl haqqında she? Tek otqa jaǵıwdı bilemiz, bolǵanı. Jıńǵıldı Izrail áshirepilep ósirip, izertlep, tuqımın nálin shetke satıp otırǵanın bilesiz be? Jıńǵıl ilmiy atı - tamarix (pireney tawlarındaǵı dáriyanıń atına qoyılǵan)Tamarisk yaki tamariks.
Bul ózi kishi puta bolıp, sahra hám yarım sahralarda ósedi. Dúnya júzi boyınsha 75 ten kóp túrleri bar, al elimizde 15ke jaqın túri ushırasadı. Topıraq tańlamaydı, duzǵa, shólge shıdamlı -15gradustan -50 gradusqa shekemgi suwıqqa shıdaydı. Kúndi jaqsı kóredi, qalıń sayada nabıt bolıwı múmkin. "Biologiya hám integrativ medicina" jurnalınıń jazıwına qaraǵanda, jıńǵıl medicinaǵa paydalı jaǵınan júdá  áhmiyetli ósimlik bolıp,dári dármek islep shıǵarıwda jıńǵıl ekstraktleri paydalanılmaqta.Jáne de antiviruslıq qásiyeti anıqlanǵan hám basqa medicinalıq qasiyetleri izertlenbekte. Dekorativ puta esabında parklerdi bezewge paydalanıw múmkin. Ortasha jası 75 jıl átirapında. Gúllegen gezleri pal hárrelerin ózine tartadı. Medonos ósimlik esaplanadı.
Bizde toǵay desek dárriw torańǵıl kóz aldımızǵa keledi. Al, sol torańǵıl jóninde nelerdi bilemiz. Rossiya hám Qazaqstanda bul terek qızıl kitapqa engizilip, shabıw qadaǵan etilgen. Torańǵıl negizinen dáriya boyında ósedi,Toǵayzarlıqlar payda etip, topıraqtıń kóshiwiniń aldın aladı..Tamırı suw izlep 30 m tereńge shekem barıwı múmkin. Orıssha atı "toranga" turan teregi dep te ataladı(turanskiy topol),ilimiy atı (populus pruiosa schrenk) esaplanadı.
Íssıǵa, qurǵaqshılıqqa shıdamlı terek, góne zamanlardan kiyatırǵan relikt terek esaplanadı. Jáziyramada qoyıw sayası, quslarǵa, ańlarǵa, jolawshı adamlarǵa dem beredi. Sulıw kórinisi dalamızǵa kórik berip turadı.
Kriptozoy
Kriptozoy yaǵnıy kembriyaldı supereonı (áy.grek. κρυπτός (kryptós) - "jasırın" + ζωή (zoe) - "ómir" sózlerinen) — kembriy baslanıwınan aldınǵı Jerdiń geologiyalıq tariyxınıń eń áyyemgi bólegi bolıp tabıladı. Bul eon bunnan shama menen 540 million jıl aldın, shógindi jınıslarda qaldıqların qalǵan organizmler massası payda bolıwınan (házirgi geologiyalıq eon - fanerozoydıń baslanıwın belgilegen) aldın kelgen.
Geoxronologiyalıq kólemde "kembriyaldı" rásmiy bolmaǵan dárejege iye hám ol "supereon" dep ataladı hámde óz ishine úsh strukturalıq eonlardı birlestiredi[1]:
Globallasıw
Globallasıw pútkil jáhándegi ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy integraciya procesi.
20-may
–Dunyajúzlik pal hárreleri kúni
–Travmatologiya kúni
–Rossiyada Dnepr dáryası kúnu
Ózbekstan xalıq sázendesi
“Ózbekstan Respublikası xalıq sázendesi” húrmetli ataǵı — qosıqshılarǵa joqarı atqarıwshılıq sheberligi, Ózbekstan mumtaz muzıka miyrasın hám muzıkalıq-qosıq óneriniń dástúriy formaların ózlestirgenligi hám rawajlandırǵanlıǵı, belsendi en jaydırǵanı ushın beriledi.
Gúlkese
Gúlkese — gúldi sırtqı tárepinen orap turatuǵın qabat. Ol gúlkese japıraqlardan quralǵan. Gúlkese kóbinese jasıl hám basqa reńlerde boladı.
Ózbekstan xalıq sázendesi
Minezlemesi
Kókirek nıshanı 0,25 mikron qalıńlıqta altın qaplanǵan probalı gúmisten tayarlanıp. diametri 34 millimetrli sheńber formasında boladı. Nıshannıń qalıńlıǵı 2,2 millimetr. Nıshannıń jiyeklengen tegis júz tárepinde milliy saz ásbaplardan daira hám duwtar, tómengi oń shekesinde dafna náwshesi súwretlengen. Belgilerdiń joqarıraǵınan “XALÍQ SÁZENDESI” degen jazıw gorizontal halda jaylasqan. Nıshannıń arqa tárepinde Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik gerbi súwretlengen. Súwretler hám jazıw qabarıq. Kókirek nıshanınıń ishki bólegine Ózbekstan Respublikası Mámleketlik bayraǵı reńlerindegi shayı lenta sırılǵan ilgenshekke sheńber hám ilmek járdeminde jalǵanadı.
20-may
–Shıǵıs Timorda ǵáresizlik kúni
–Kamerun Yunitar mámleket dep daǵaza etildi
–Saudiya Arabstanında mustaqıllıq kúni
–Ukraina da bank xizmetshileri kúni
–1202-jılı Suriyada jer silkiniw boldı
–1217-jılı Linkoln urısı bolıp ótti
–1498-jılı Vasko da Gama Afrikanı aylanıp ótip, Hindistanda kelgen birinshi evropalı boldı
–1570-jılı Belgiyanıń Antverpen qalasın kartograf Avraam Ortelius 53 úlken formatlı kartalardan ibarat zamanagóy atlastıń prototipin islep shıqtı
–1787-jılı Ekaterinoslav(házirgi Dnepr) qalasına tiykar salınǵan
–1795-jılı Parijde Sans-Sulottes Prarial qozǵalanı baslandı
–1801-jılı Ispaniya hám Portugaliya ortasında "Apelsin urısı" dep atalǵan úsh hápte dawam etken kelispewshilik baslanǵan
–1813- jılı Bautzen urısı boldı
–1851-jılı Kanada da birinshi pichta markaları ashıldı
–1899-jılı Amerika fizika jámiyeti ashıldı
–1902-jılı Kuba Respublikası shólkemlestirildi
–1927-jılı Ullı Britaniya Saudiya Arabstanú ǵáresizligin tán aldı
–1444-jılı italiyalı arxitektor oyanıw dáwiri arxitekturasınıń tiykarshısı Donato Brmente dunyaǵa kelgen
–1799-jılı fransuz jazıwshısı Onore de Balzak dunyaǵa kelgen
–1830-jıl fransuz jazıwshısı Ektor Malo dunyaǵa kelgen
–1918-jılı Edvardo Lepev amerikalı genetik, Nobel sıylıǵı laueriyatı dunyaǵa kelgen
Opera
Opera – Narvegiyada jaylasqan Opera Software kompaniyası tàrepinen islep shıǵarılǵan. Bul tek ǵana web - brawzer emes bàlki internet dàstùrleri paketi dep te esaplanadı. Opera arqalı web - saytlardı kòriw, e- mail jazıw hàm qabıl etiw kontaktler menen islew, fayllardı jùklep alıw sıyaqlı funkciyalardı atqaradı. Bul brauzerler jeke kompyuterler hàm mobil telefonlarǵa biypul jùklenedi. Bunnan basqa barlıq qurılmalarǵa pul tòlew arqalı ornatıladı. Opera brauzeri Microsoft WindowsMac Os, Linux, Free BSD sıyaqlı tùrlishe jeke kompaniya Operacion sistemalarında isleydi.
Adırlar
Adırlar Ózbekstan aymaǵınıń teńiz betinen 500-1200 m ge shekem bolǵan orınlar. Adırlardıń topıraǵı shólge qaraǵanda ónimdarlı, ósimliklerdiń vegetaciya dáwri birqansha uzaq dawam etedi. Bul aymaqta mádeniy eginler jasalma suwǵarıladı yamasa suwǵarılmaytuǵın eginler egiledi. Adır ósimlikleriniń kópshiligi shım payda etip ósedi. Bul qásiyet topıraqtı suw, órt, samal eroziyasınan saqlaydı. Adırlarda mıńjapıraq, andız, eremurus, lalaqızǵaldaq, qozıqulaq, aqquwray, marmarak, kekire sıyaqlı ósimlikler ósedi.Adırlarda kemiriwshilerden: tıshqan, alaman tıshqan, balpaq tıshqan; tuyaqlılardan:aqquyrıq, kiyik; jer bawırlawshılardan: jılanlardıń bir neshe túrleri ushıraydı. Shólge tán bolǵan bazı túrler (shól tasbaqası, kesirtke, sarı jılan, sarı balpaq tıshqan, eshkemer hám basqalar) adırdıń tómengi bóliminde de jasaydı. Adırdıń bálent jerinde quslardan búrkit, mıqıy, qırǵıy, baltajutar, jılanbúrkit, úki, bayıwlı, bódene, keklik, poshshatorǵay ushıraydı.
Birikpegen sózler
Yeki yamasa wonnan da ko’p so’zlerdin’ dizbek- lesip, bir ma’ni an’lati’p keliwinen jasalg’an so’zler birikpegen so’zler dep ataladi’. Birikpegen so’zler bir-birinen bo’lek jazi’ladi’, biraq barli’g’i’ bir ma’nini an’lata beredi. Mi’sali’: Ózbekstan Qaharmani’, qaraqalpaq tili, sabaq kestesi, Yerkinbay Quti’baev, ja’ha’n chempioni’, temir jol stanciyasi’, «Jetkinshek» gazetasi’, biyday ren’.
Isbilermenlik sektorı
Isbilermenlik sektorı - ekonomikanıń dáramat (payda ) alıw maqsetinde ámel etiwshi baslanǵısh buwını.
Proterozoy
Proterozoy yaǵnıy proterozoy eonı (áy.grek. πρότερος - "birinshi, aqsaqal" + ζωή - "ómir") — bunnan 2,5 mlrd. jıldan 538,8±0,2 million jıllar aldınǵı dáwirdi qamtıp alǵan geologiyalıq eon[1]. Ol arxey eonınıń orınına keldi.
Proterozoy Jer tariyxındaǵı eń uzın eon esaplanadı.
Proterozoy eonı 3 eraǵa bólinedi:
Federativ mámleket
Federativ mámleket — bir neshe mamleketlerdiń birlesiwinen
payda bolǵan quramalı, awqamlas mámleket.
Ózbekstan xalıq súwretshisi
Minezlemesi
• Kókirek nıshanı 0,25 mikron qalıńlıqta altın qaplanǵan 925 probalı gúmisten tayarlanıp, diametri 34 millimetrli sheńber formasında boladı. Nıshannıń qalıńlıǵı 2,2 millimetr.
• Nıshannıń jiyeklengen tegis júz tárepinde molbert fonda taxta (palitra) boyawları menen, tómengi oń shekesinde dafna náwshesi súwretlengen. Nıshannıń shep tárepinde belginiń joqarıraǵında “XALÍQ SÚWRETSHISI” degen jazıw gorizontal halda jaylasqan.
• Nıshannıń arqa tárepinde Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik gerbi súwretlengen. Súwretler hám jazıw qabarıq.
• Kókirek nıshanı ishki bólegine Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik bayraǵı reńlerindegi shayı lenta sırılǵan ilgenshekke sheńber hám ilmek járdeminde jalǵanadı.
Mútájlik
Mútájlik - insannıń jasawı hám jetilisiwi ushın kerekli turmıslıq qurallarǵa bolǵan zárúriyat.
Francuz tili
Francuz tili (ingl. French Language, rus. Францу́зский язы́к) — francuzlardıń ana tili (Franciyanıń rásmiy tili). Belgiya, Shveycariya (tiykarınan Romandiya) hámde Kanadanıń (tiykarınan Kvebekte) francuz tilinde sóylesiwshi xalıqlarınıń rásmiy tillerinen biri. Francuz tili Afrika, Karib teńizi basseyni (Gaiti hám basqalar), Francuz Gvianası mámleketlerinde jasawshı kóplegen xalıqlar tárepinen paydalanıladı, sonday-aq rásmiy til retinde de belgilengen.
Hind-evropa tilleri shańaraǵına kiredi (Italyan tilleri bólimi, Roman tilleri toparı, Gallo-Roman kishi toparı). Xalıqlıq latın tilinen rawajlanıp shıqqan francuz tili basqa roman tillerine qaraǵanda odan alıslap ketken. Jazıw imlası latın álipbesine tiykarlanǵan.
Francuz tili BMSh hám YuNESKOnıń rásmiy tillerinen biri. Bul til kóplegen xalıqaralıq shólkemlerdiń rásmiy tili bolıp, shet tili retinde eń kóp úyreniletuǵın tillerden biri bolıp tabıladı. Dúnyada inglis, qıtay, hind hám ispan tillerinen keyingi besinshi til. Francuz tili inglis tili menen bir qatarda dúnyanıń barlıq 5 kontinentinde ámelde bolǵan birden-bir til bolıp tabıladı. Xalıqaralıq francuz tilinde sóylesiwshi mámleketler shólkemi (XFMSh) - "Frankofoniya"nıń 2022-jıl ushın bergen maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Jer júzindegi 112 mámleket hám aymaqlarda francuz tilinde sóyley alatuǵın adamlar sanı 321 million kisiden asadı.
Xalıqaralıq áhmiyeti
Francuz tili Evropada xalıqaralıq baylanıs quralı retinde Portugaliyadan Rossiyaǵa shekem ásirese XVII-XIX ásirdiń birinshi yarımında keń tarqalǵan. Sol dáwirdiń mádeniyat hám bilimlendiriw tili bolıp esaplanǵan bul tilde ilimpazlar hám aqsúyekler sóylegen.
Francuz tili ázelden diplomatiya tili bolıp kelgen. Ol diplomatiyada latın tilin almastırdı: tolıq francuz tilinde jazılǵan birinshi xalıqaralıq shártnama Rashtatt tınıshlıq shártnaması (1714-jıl) boldı. Vena kongressinde de óz-ara sóylesiwler francuz tilinde bolıp óttip, Metternixtiń ózi de francuz tilin diplomatiya ushın eń jaqsı til dep esaplaǵan. Diplomatiya tili retinde frantsuz tili Versal shártnaması boyınsha óz-ara sóylesiwler baslanǵanınan baslap áhmiyetin joǵalta basladı (ol jerde de eger basqa tillerdegi tekstlerde túsinbewshilikler payda bolsa, francuzcha tekst ústemlik eter edi).
Búgingi kúnde xalıqaralıq shólkemlerde francuz tilinen paydalanıw jiyiliginiń tómenlewi gúzetilip atır. Francuz tili dúnyada óziniń unamlı túsin saqlap qalǵan bolsa da, ol barǵan sayın jiyirek qollanılmaqta. Birlesken Milletler Shólkeminde Frankofoniya agentligi 1995-jıldan beri gúzetiwshi dárejesine iye. BMShǵa aǵza bolǵan 185 mámleketten 56sı Frankofoniyaǵa aǵza hámde olardıń kópshiligi shólkem sekretariatınan olar menen francuz tilinde baylanıs jasawdı sorasa da, ol jerde inglis tili jumısshı til retinde ústem orın iyeleydi. Francuz tilinen kem paydalanıw bir tárepten xızmetkerlerdi jallaw shártlerine (BMShda islew ushın francuz tilin biliw shárt emes), inglis tilinde sóylesetuǵın ortalıqtıń ústemligine hám byudjetti kemeytiwge baylanıslı.
Evropa Awqamında francuz tili rásmiy til esaplanadı. Francuz tiliniń keleshegi onıń ózgeriwsheń Evropa Awqamındaǵı orınına baylanıslı. Finlyandiya, Avstriya, Shveciyanıń Evropa Awqamına qosılıwı francuz tiliniń poziciyasın jáne de ázzilestirdi, sebebi bul mámleketler baylanıs quralı retinde inglis tilinen paydalanadı. Evropa Awqamınıń keńeyiwi Rim shártnamasında kórsetilgen barlıq aǵza mámleketler tilleri Evropa Awqamınıń rásmiy tilleri ekenligi haqqındaǵı principke ámel qılıwdıń múmkin emesligine alıp keledi.
Ataqlı francuz filologı R. SHodanson radikal usınıs berdi: úsh jumısshı tillerdi - inglis, francuz hám nemis tillerin saqlap qalıw. Franciyanıń burınǵı bas ministri L. Jospenniń sózlerine bola, "Evropa Awqamı sheńberinde tillerdiń hártúrliligin saqlaw eń zárúrli wazıypalardan biri bolıp tabıladı. Francuz tiliniń dúnyanı ózine tartıwshı kúshin qanshelli saqlap qalıwı onıń Evropada qanday orındı iyelewine baylanıslı. Hesh bir til Evropa Awqamı institutlarında birden-bir baylanıs tili bola almaydı. Sol sebepli Franciya francuz tilin jumısshı til retinde bekkemlew ústinde islep atır".
Arxey
Arxey yaǵnıy arxey eonı (áy.grek. ἀρχαῖος - «áyyemgi») — Jer tariyxınıń tórt eonınan biri bolıp, bunnan 4,0 - 2,5 milliard jıl aldınǵı dáwirdi óz ishine aladı[1].
"Arxey" ataması 1872-jılda amerikalı geolog Jeyms Dana tárepinen usınıs etilgen[2].
Arxey eonı tórt eraǵa bólinedi (aqırǵıdan bastaǵıǵa qaray izbe-izlikte):
Kvant mexanika
Kvant mexanikasi, tolqın mexanıkası — fizikanıń juda kishkene o'lshewli zatlar (elementar zatlar, atom, molekula.) háraket nızamların úyreniwshi boʻlimi. XX asr basında qatar ámeller — atomlardıń fotoeffekt, radioaktivlik, qara bólimniń nurlanıwı kibi hádiyselerdi klassik mexanika va klassik elektrodinamika járdeminde túsindirib beriw imkáni bolmay qalģanlıģın kvant mexanikası payda bolıwına alıp keldi. Max Planck, Albert Einstein va Niels Bohr kibi alımlardıń jumısları kvant mexanikasınıń jaratılıwına sebep boldı.
Láblebi
Láblebi — soralaslar shańaraǵına tiyisli bir, eki jıllıq shóp ósimlikler gruppası; palız eginleri, ǵawısh, qumshekerli egin. 16 túri bar. Orta Jer teńizi átiraplarında, Aziya, Zakavkazye, Hindistan, Fransiya, sonıń menen birge, Ullı Britaniya, Skandinaviya mámleketlerinde tarqalǵan. Dıyxanchilikda palaw Láblebi, ǵawıshı L. hám qant L.ga bólinetuǵın ápiwayı L. (v. vulgaris) túri hám qant L. dıń tur xili bolǵan bargli L. (yamasa mangold L. — Betacica — awqatqa bargi yamasa japıraq bandi isletiledi) egiledi. Jabayı L. áyyemgi zamanlardan awqatqa isletip kelingen. Eramızǵa shekemgi 2—1-mıń jıllıqta bargli L. materiallıqlastırılgan. Mil. baslarında materiallıq túbirmevali formaları egila basladı. 18-asirde ǵawıshı L. dıń gibridlerinen qant L.jaratılǵan. 19 -ásir aqırı hám 20 -asirde bul egin barlıq qitalarga tarqaldı.
Ekonomikalıq resurslar
Ekonomikalıq resurslar - belgili dáwirde belgili bir mámleket qálewinde tóplanǵan hám ámeldegi bolǵan islep shıǵarıw, xızmet kórsetiw, olardı qarıydarlarǵa jetkiziw hám tutınıw processlerinde qollanılıwı múmkin bolǵan qurallar, qorı-qut, múmkinshilikler hám derekler bolıp tabıladı
Kongo Demokratiyalıq Respublikası
Kongo Demokratiyalıq Respublikası (Kongo Demokratiyalıq Respublikası ) paytaxtı — Kinshasa qalası. BMSh aǵzası Kongo (Conqo), Kongo Demokratiyalıq Respublikası (République Démocratique du Conqo; 1971—97 jıllarda Zair Respublikası) — Oraylıq Afrikada jaylasqan mámleket. Maydanı 2345, 4 mıń km². Xalqı 65, 71 mln kisi (2012). Paytaxtı — Kinshasa qalası Basqarıw tárepten 11 wálayat (province) qa bólinedi.
Molekulyar fizika
Molekulyar fizika atomlar arasındaǵı baǵlar hám molekulalardıń fizikalıq ózgesheliklerin uyreniwshi pán bólimi bolıp tabıladı. Molekulalar fizikaga tiyisli tájiriybeler tiykarınan spektroskopiya járdeminde gúzetiledi. Bul tarawdıń atom fizikasi, ximiya, fizikalıq ximiya hám ximiyalıq fizikaga jaqınnan baylanıslı bolıp tabıladı.
Kongo Demokratiyalıq Respublikası
Mámleket basqarıw sisteması
K. — respublika. Mámleket hám húkimet baslıǵı — prezident. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı húkimet hám Ótiw parlamenti tárepinen qabıl etiletuǵın dekret nızamlar arqalı prezident ámelge asıradı. Ijroiya hrkimiyatni da prezident ámelge asıradı ; ol húkimet aǵzaların tayınlaydı hám lawazımınan azat etedi.
Tábiyatı
Dáryaları kóp hám suwlı. Eń úlken dáryası — Kongo jáne onıń irmoqlari. Mámleket taptıń 9/10 bólegi Kongo dáryası háwizinde jaylasqan. Derlik hámme dáryalarında bosaǵa hám sarqıramalar bar, gidroenergiya resursları bolsa úlken. Dáryalardıń belgili bólimlerinde ǵana keme qatnaydı. Kongoda Kivu, Teńgenika, Mveru, Tumba hám basqa kóller bar. Kongonıń arqa bóleginde podzollasqan laterit topıraq. Batpaqlasqan topıraq jasıl Ekvatorial joqarı ıǵallıqtaǵı toǵaylar bar. Qubla bóleginde hám eń shet arqasındaǵı qizil topıraqlarda, tiykarınan, boyı bálent otlı savannalar, dárya boyıda bolsa galereyalı toǵaylar ósedi. Qublası -arqa shetindegi qızıl -gúńgirt topıraqlı jerlerde japıraq tógiwshi siyrek savanna toǵayları bar. Shıǵıstaǵi tawlarda biyiklikke kóterilgen tárepke regionlar ózgerip, joqarı ıǵallıqtaǵı Ekvatorial tawlardan bálent taw Ekvatorial otlaqlarına shekem almasınıp baradı. Ruvenzori tawında máńgi qar hám mızlıqlar bar. Toǵaylarda qımbat bahalı aǵashlı qızıl, sarı, eben, limba, agba sıyaqlı terekler, maylı palma, kauchuk beretuǵın ósimlikler ósedi. Haywanat dúnyası júdá bay. Toǵaylarda hár túrlı meshin, jalǵizaq ; savannalarda pıl, nosorog, buyvol, dikobrazn, taw eshki, zebra, jirafa, arıslan, qaplan, gepard, shaǵal, sirtlan, begemot (dárya hám kólde), qustıń hár qıylıları, krokodil, uwlı zatlı jılanlar, balıq hám shıbın-shirkeyler (setse shıbın, termitler) kóp. Milliy baǵları — virunga, Garamba, Salonge, Kaxuzi-Biyego hám basqa
Xalqı
Kongoda 300 den artıq qáwim hám elatlar : luba, Kongo, Ruanda, azonda, bangi, tva hám basqa bar. Xalıqtıń 30% ga jaqinı iri qalalarda jasaydı. Rásmiy tili — fransuz tili; suaxili tilleri, sonıń menen birge, 20 dan kóbirek sóylesiw tili bar. Xalıqtıń yarımına jaqını jergilikli dinlerge, qalǵanları xristian dinine sıyınadı. Zárúrli qalaları : Lubumbashi, Mbuji-Mayi, Kisangani, Kananga, Bukavu, Likasi, Matadi, Kikvit.
Tarıyxı
Birinshi jáhán urısı jıllarında hám urıstan keyin kolonizatorlar mámleket tábiyǵıy baylıqları (altın, almaz, mıs hám qalasık.) ni qazip alıp, tasıy basladı. Kongo Demokratiyalıq Respublikasınıń kiripke mólsherlengen tarawları (kauchuk, kofe, kakao), taw kánshilik hám sanaattıń ximiya, azıq-túlik, toqımashılıq, qurılıs materialları sıyaqlı tarmaqları, transport hám energetika rawajlanıp bardı. Katanga, Leopoldvil, Kasai hám Kivu wálayatları tiykarǵı sanaat oraylarına aylandı. Iri qalaları qáddin kótere basladı.
Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Belgiya Kongosı AQSH hám Ullı Britaniyaǵa áskeriy strategik shiyki ónim (mıs, qalayı, kobalt, rux, uran hám basqalar ) jetkizip beretuǵın derekke aylandırıldı. Urıstan keyin 40-jıllar, ásirese 50-jıllarda miynetkeshlerdiń koloniya zulımına qarsı háreketi keskin tús aldı. Af-rikalılar kásiplik awqamları dúziw huqıqına eristi (1946 ). Kóplegen mádeniy-aǵartıwshılıq shólkemler dúzilip, olar keyin siyasıy partıyalarǵa aylandı. Bul partıyalar milliy azatlıq háreketin uyumlastırıp, Belgiya húkimetinen ǵárezsizlik beriwdi talap etti. Aqır-aqıbette, Belgiya bul talaptı qandırıwǵa májbúr boldı.
1960 -jıl 30 -iyunda ǵárezsiz Kongo Respublikası daǵaza etildi. Kongo milliy háreketi partiyası basshısı Patris Lumumba bas ministr, J. Kasavubu prezident lawazımın iyeledi. 1960 -jıl sentyabrde Kongo Respublikası BMSH ǵa qabıllandı. Respublika basshıları ortasındaǵı kelispewshilikler mámleket ǵárezsizligine qáwip tuwdıra basladı. 1960 -jıl evropalılardı qorǵaw sıltawı menen Kongoǵa Belgiya áskerleri bastırıp kirdi. Shabıwshılardı joq qılıw ushın Lumumba soranıwı menen Kongoǵa BMSH armiyası kirgizildi. Lekin bul armiyanıń kúshsizligi nátiyjesinde milliy húkimet húkimetten shetletilip, patriot basshılar táqip etildi. Lumumba ayawsızlarsha óltirildi (1961-jıl yanvar ). Patriotlar ǵárezsizlik gúresin toqtatpadı. Olardıń qısıwı astında parlament shaqırılıp, S. Adula basshılıǵında jańa húkimet dúzildi (1961-jıl iyul). 1964-jıl Kongo Demokratiyalıq Respublikası dep daǵaza etildi. 1965-jıl 25-noyabrde húkimet armiya qolına ótti. Onıń bas komandiri general-leytenant S. S. Mobutu mámleket prezidenti dep daǵaza etildi. Parlament taǵı tarqatıldı, siyasiy partıya hám jámiyetlik shólkemleri iskerligi qadaǵan etildi. Keyingi jıllarda ishki siyasiy jaǵday keskinlesdi. 1997-jıl mámleket awdarıspaǵı nátiyjesinde prezident Mobutu lawazımınan shetletildi. Demokrat kúshler awqamınıń basshısı Loran-Dezire Qáwim húkimet basına keldi. 2001-jıldan mámleket prezidenti — Jozef Qáwim. Milliy bayramı — 30 -iyun — Ǵárezsizlik kúni (1960 ).
Tiykarǵı siyasıy partıyaları hám kásiplik awqamları
Kongo azatlıǵı háreketi, 1998-jıl dúzilgen Demokratiya ushın Kongolılar awqamı, 1998-jıl sırtqıl etilgen; Revolyuciya xalıq háreketi, 1967-jılda tiykar salınǵan ; Demokratiya jáne social rawajlanıw birlespesi, 1982-jılda dúzilgen Federalshılar hám ǵárezsiz respublikashılar birlespesi, 1990 -jılda dúzilgen. Kongo miynetkeshler milliy birlespesi, birlesken kásiplik awqam orayı, 1967-jılda tiykar salınǵan.
Qurbanbay Jıraw
Qurbanbay Jıraw (1876 —1958). Onnan jàzıp àlınǵàn «Qırq qız» dástànınıń rus, ózbek, qazaq, qırǵız, túrkmen hám basqa dà kóplegen tillerde shıǵıwı arqalı Qurbanbay jıraw Tájibày ulı pútkil awqamǵa málim boldı. Ol 60 jıl dawamında qaraqalpaq xalıq dastanların taratıwshı hám atqarıwshı boldı. Onıń repertuarında «Qırq qız», «Er Ziywar», «Qanshayım», «Bozuǵlan», «Er Qosay» usaǵan xàlıq dastanları orın aldı. Ol ataqlı Jiyemurat jıraw menen Nurabulla jıràwdıń shákirti. Xàlıq danalıǵın sàqlàw hám atqarıwdaģı ájàyıp xızmeti ushın oǵàn «Ózbekistan xàlıq jırshısı» húrmetli ataǵı berildi.
Kongo Demokratiyalıq Respublikası
Xojalıǵı
Kongo — kán hám reńli metallurgiya sanaatı rawajlanǵan agrar mámleket. Xojalıǵı sırtqı bazar ushın mineral hám awıl xojalıǵı shiyki onimi óndiriske mólsherlengen. Jalpı ishki ónimde awıl hám toǵay xojalıǵınıń úlesi 31, 4%, taw kánshilik sanaatı úlesi 26, 9%, sawda hám xizmet kórsetiw úlesi 33, 9%.
Sanaatı
Ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 13% sanaatda bánt. Shaba wálayatında mıs, marganets, Kipushida rux, Lualaba dáryası hám Teńgenika kóli aralıǵında qalayı, Arqa-shıǵısında altın, Chikapa hám Kasai dáryaları háwizinde almaz qazıp shıǵarıladı. Eń iri GESlar Epkin, Kongodıń tómen aǵımında 300 mıń kvt lı GES qurılǵan. Reńli metallurgiya, metallsazlıq, mashinasazlıq, cement, ximiya, toǵayshılıq, aǵash kesiw, kemasazlıq, toqımashılıq, tigiwshilik, kán ayaqkiyimleri, qant-qumsheker sanaatı kárxanaları hám de may, pivo, un zavodları, temeki fabrikaları, Matadi, Kinshasada kemasazlıq hám keme remontlaw kárxanaları, Mvandada neftti qayta islew zavodı bar. Tiykarǵı sanaat orayları : Kinshasa, Lumumbashi.
Awıl xojalıǵı
Ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 76% awıl xojalıǵında bánt. Iri plantatsiya hám sharwashılıq xojalıqları menen birge yarım natural mayda dıyxan xojalıqları bar. Iri xojalıqlar jetistirgen ónim (palma mayı, kakao, geveya, kauchuk, kofe, shay hám basqalar ) kirip etiledi. Ishki mútajlikler ushın maniok, banan, palız eginleri, salı, mákke, sizal, tarı, qumshekerqamish, paxta, batat egiledi. Qaramal, shoshqa, eshki, qoy baǵıladı, balıq awlanadı. Toǵay baylıqlarınan jetkilikli paydalanılmaydi. Kirip ushın qımbat bahalı aǵash tayarlanadı. May alıw ushın jabayı palma mıywesi teriledi. Ulıwma, awıl xojalıǵı ishki mútajlikti qandirmaydi. Kongoda 16 mıń km ishki suw jolı, 5, 4 mıń km temir jol, 154 mıń km avtomobil jolı bar. Teńiz portları : Matadi hám Boma. Kinshasa hám Lubumbashida xalıq aralıq aeroport bar.
Mineral shiyki ónim kirip buyımlarınıń 80% ın sırtqıl etedi. Shetke mıs, kobalt, rux, qalay, altın, almaz, palma mayı hám dánegi, kofe, chay, kauchuk, aǵash shıǵaradı. Shetten mashina -úskeneler, metall buyımlar, dári-dárman, transport quralları, azıq-túlik, gezleme, janar may keltiredi. Kongo tiykarınan, Belgiya, Lyuksemburg, AQSH, Italiya, Germaniya, Fransiya, Ullı Britaniya menen sawda etedi. Pul birligi — Kongo franki.