Qara_úy
Tarıyxı
Qaraqalpaqstanda usı waqıtqa deyin Qara úy basqa xalıqlarda bolǵanı sıyaqlı tek ǵana jańa turmıs baslaǵanlardıń jasaw mákanı emes, bálkim kóplegen salt-dástúrler, bayramlar, úrp-ádetler mákanı bolǵan. Qaraqalpaqstanda iri múlk iyeleri, baylar 1920-jıllarǵa shekem perzentleri turmısqa shıqqanınan soń, jańa úy (otaw) qurǵan. Jaslarǵa appaq úy sıylıq etilip, ata-anaları, babaları birgelikte baxıtlı turmıs tilep, keyininen jańa turmıs qurǵan erli-zayıplılar qara úyde jańa turmıs baslaǵan. Kóbinese, úydiń aǵash bólimlerin kúyewi (er) úyge alıp kelgen, kelin bolsa óz gezeginde úy ushın zárúr bolǵan shúberek túrlerin "qalıń mal" retinde alıp kelgen (Jańa turmıs qurǵan kelinge ata-anası tárepinen beriletuǵın sıylıqtı ańlatadı). Eger kúyewdiń jaǵdayı tómen bolsa (eger ol jarlı shańaraqtan bolsa), ol jaǵdayda tiykarǵı qárejetlerdi kelinniń ata-anası óz moynına alǵan, jáne bul olardıń (kelinniń ata-anası) Qara úydi qurıw ushın juwapker bolǵanlıǵın ańlatadı. Biraq jańa úy qurıw kúyewdiń ata-anasınıń minnetlemesi esaplanǵan. Olar jún, kiyiz, ǵalı hám tósekler, sonıń menen birge, kelinniń ata-anası tárepinen sıylıq etilgen "qalıń' mal" menen támiyinlengen. Áyyemnen qaraqalpaq milliy úyi “Qara úy” kóplegen dástúr hám úrp-ádetler menen baylanisıp kelgen. Olardıń kóbisi aǵashdan jasalǵan bólimlerdi tayarlawda, sonıń menen birge, úy qurıwda ushraydı. Amudaryanıń tómengi aǵımında toǵız áwladtan berli qara úy bólimlerin soǵıw menen shuǵıllanǵan áyyemgi ónermentler shańaraǵı bar. Bul uqıp shákirtlik arqalı áwladtan-áwladqa ótedi. Shákirtlik 3-4 jıl dawam etedi, keyin usta ruxsatı menen ózi isley baslaydı. Oqıw tawısıwı menen ustaz yamasa shákirt geyde watanlaslarına, ǵarrılarına tamaq berip turadı. Sonnan keyin qonaqlar shákirtke sawǵa-sálemler berip, óz tileklerin, hikmetlerin bildirdi. Ustaz shákirtine ásbaplarınan birewin beriwi kerek edi. Geypara maǵlıwmatlarǵa kóre, Ibrahim Xalil (Ali) qara úy qurıwshı ustalardıń “piri” (qudayı) bolǵan delinedi. Usta qara úy bólimlerin tayarlawdan aldın “qollanba”sı (turk tilindegi arab tilinde jazılǵan qaǵıyda) menen tanısıp shıǵıw kerek. Qollanbada (qaǵıydada) ustazdıń rasgóy bolıwı, óz jumısın hadal orınlawı, ustaxananı taza saqlawı, Allaǵa, Payǵambarımız Sallallohu alayhi Vasallamǵa hám Alla taalaǵa iyman keltiriwi sıyaqlı qaǵıydalar berilgen. Ustazlardan áwliye Ibrahim Xalil (Ali) ge hám óz mápi jolında qayır-sadaqa qılıw, usta (úyshi) úy (qara úy) qurıwdan aldın dáret alıp, Quran oqıwı, hayalı bolsa nan (qaraqalpaq tilinde “shelpek”, “bawirsaq” dep ataladı) pisiriwi hám qońsılaslarǵa tarqatıwı kerek delingen. Keyin ustazı Ibrahim Xalil (Ali) den ruxsat sorap, jumısqa kirisedi. Juqa, iymeygen, bekkem májnuntaldan (janew'it) úy qurılǵan. Qaraqalpaqlar qara úydi tayarlawda heshqashan qayın tereginen paydalanbaǵan. Sebebi, olar qayın baxıtsızlıq keltiredi, dep isengen. Qazaqlar qayın teregin qattı hám bekkem dep esaplap, odan úydiń ústingi sheńberin (shańaraq) jasaǵan. Tariyxıy dáwirlerden qáliplesken qaǵıydaǵa kóre, torlar túye yamasa iri qara sıyırdıń shiyki terisidan (qaramal) tigilgen qamarlarǵa baylanısadı, olar kók (“kók” qaraqalpaq tilinde “shiyki” degen mánisti ańlatadı.”). Eger olar ámelde bolmasa, basqa úy haywanlarınıń terisinen paydalanadı (sebebi úy haywanları hadal esaplanadı hám tek hadal teriden paydalanıladı). Qaraqalpaqlardıń túsinigine kóre, úydiń tóbesinen jayılǵan joqarı bóleginen tútin shıǵıwı kerek (shańaraq). Óz úyi qurılatuǵın jer aqsaqallar yamasa urıw baslıǵı tárepinen belgilep qoyılıp, húrey yamasa qıyallardan taza jay dep ataladı hám bir kún aldın qońsılarına xabar etiledi. Bunday ádetler qońsılas túrkmen xalıqları arasında da keń tarqalǵan. Ásirese, túrkmen teke-yawmıtlarında qara úy qurılısı xalıqtıń «oramal alıw» (oramaldi qolǵa kiritiw), «qara úyge sekiriw» sıyaqlı úrp-ádeti menen baylanısqan.