cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ózbekstanda xızmet kórsetken geolog
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken geolog“ húrmetli ataǵı — jer astı baylıqları geologiyası hám qıdırıwı salasın rawajlandırıw, geologiya-qıdırıwǵa baylanıslı islep shıǵarıwdı keńeytiw, mineral-shiyki zat bazasın jaratıw hám bekkemlew, paydalı qazılma kánlerin ashıw hám sanaat tártibinde ózlestiriwge tapsırıw, geologiya-qıdırıw jumısların ámelge asırıwda hám paydalı qazılmalardı qazıp alıwda ekologiyalıq tárepten taza aldınǵı hám innovacion texnologiyalardı islep shıǵıw hám de járiyalaw, taraw ushın shuqır bilimge iye kadrlar tayarlaw boyınsha úlken xızmetleri ushın geologiya, geofizika, gidrogeologiya, topografiya-geodeziya tarmaǵınıń joqarı tájiriybeli geologları hám injener-texnik jumısshılarına hám de ilimiy-izertlew hám tálim mekemeleriniń tájiriybeli qániygelerine beriledi.
Dala qırıqbuwını
Dala qırıqbuwını tamırpaqallı kóp jıllıq shóp ósimligi bolıp, dárya, kanal hám jap boylarındaǵı ıǵallı jerlerde, izeykeshlerdiń jaǵasında, bulaqlardıń átirapında ósedi. Onıń paqalı, shaqaları kóp qırlı hám buwınlarǵa bólingen. Sonıń ushın da oǵan qırıqbuwın dep at berilgen.
Kóp jıllıq shópler
Kóp jıllıq shópler – jer ústi bólegi qısta quwrap, ósiwshi búrtikleri topıraq astında qıslaytuģın ósimlikler.Bularģa jońıshqa, ajırıq, ģumay, shashıratqı, piskom pıyazı, kiyikot, sállegúl, sarıgúl (qoyma-qoshqarma), boyan, ráń, lala, qamıs, andız, jalpız, gewirek sıyaqlı ósimlikler kiredi. Kóp jıllıq shópler, ásirese, tawlarda keń tarqalǵan.
Erkin Vahidov
=Ómiri= Erkin Vahidov 1939-jılı Ferǵana wálayatınıń Altıarıq aymaǵında oqıtıwshılar shańaraǵında tuwılǵan. 1960-jılı Tashkent mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetin pitkergennen soń, "Jas gvardiya" hám Ǵafur Ǵulam atındaǵı ádebiyat hám mádeniyat baspalarında isleydi. Birneshe jıl "Yoshlik" jurnalında bas redaktor wazıypasın atqaradı. Shayır 1983-jılı "Shıǵıs jaǵısı" toplamı ushın Hamza atındaǵı Ózbekistan mámleketlik sıylıǵın alıwǵa miyasar boladı. Ol "Húrmet belgisi" ordeni menen sıylıqlandı. "Ózbekistan xalıq shayırı" hám "Ózbekistan Qaharmanı" degen húrmetli ataqlardıń iyesi. Sonıń menen birge, birneshe mártebe Ózbekistan xalıq deputatı bolıp saylandı. Shayır 2016-jılı dúnyadan ótti.
=Dóretiwshiligi= E. Vahidov ózbek ádebiyatına ótken ásirdiń 60-jıllarında kirip keldi. Hafiz Sheraziy, Bedil, Fridrix Shiller, Gyote, A. Pushkin, A. Blok, Rasul Gamzatov sıyaqlı talant iyeleriniń shıǵarmaların ózbek tiline awdardı. Ásirese, Gyoteniń "Faust", S. Eseninniń "Parsı namaları" sheberlik penen awdaradı. Shayırdıń dáslepki "Tań nápesi" (1961), "Aqıl hám júrek" (1963), "Meniń juldızım" (1964) sıyaqlı toplamları esaplanadı. Bunnan basqa "Saza" (1965), "Házirgi jaslar" (1974), "Tiri planetalar" (1978), "Shıǵıs jaǵısı" (1981), "Muhabbatnama", "Sadaqatnama" (1981) toplamları bar. Shayır 2000-jılı saylandı shıǵarmaların tórt kitapqa biriktirip, arnawlı kitap etip shıǵardı. Shayırdıń óspirimlik hám jaslıq jılları jazǵan shıǵarmaları "Muhabbat sawdası" kitabında, orta jasta dóretken qosıqları "Qosıq dúnyası" kitabında, eliw jastan keyingi shıǵarmaları "Ómir dáryası" toplamında, hár túrli jılları jazılǵan qosıqları menen aforizmlik(hikmetleri) shıǵarmaları "Kewil sazası" kitaplarında basılıp shıqtı. E. Vahidov "Biyik turmıs tańı" (1960), "Arzıw shámeni", "Saza" (1964), "Palatkkada jazılǵan dástan" (1966), "Ruwxlar qozǵalańı" (1979) sıyaqlı birneshe dástanların dóretti.
Vashington konferenciyası
Vashington konferenciyası. Uzaq Shıǵıs hám Tınısh okeanındaǵı
tartıslı mashqalardı sheshiw hám teńizdegi qurallardı sheklew maqsetinde 1921-jıl 12-noya brden 1922-jıl 6-fevralǵa shekem toǵız mámleket wákilleri qatnasında Vashington konferenciyası bolıp ótt i. Konferenciya da tiykarǵı roldi AQSH, Ullı Britaniya hám Yaponiya atqardı. 1921-jıl dekabrde Vashington konferenciyasında tórt mámleket – AQSH, Ullı Britaniya, Franciya hám Yaponiya órtasında shártnamaǵa qol qoyılıp, bul mámleketlerdiń Tınısh okeanı baseynindegi óz atawlarına iyelik etiw huqıqlarına kepillik berildi.
Ol Birinshi Jáhán urısınan keyin júzege kelgen aymaqlıq ózgerislerge nızamlı tús berilgen sońǵı iri shártnama boldı.
1919 – 1923-jılları qol qoyılǵan shártnamalar hám jáhándeǵi kúsh lerdiń jańa qatnası xalıqaralıq qatnasıqlardıń Versal-Vashington sisteması atın aldı. Versal-Vashington sisteması bir topar mámleketlerdiń dúnyaǵa húkimdarlıǵın ornattı dúnya siyasatında AQSH tásiriniń sezilerli kúsheygenligin kórsetti.
Koloniya
Koloniya (lat. colōnia - "turar-jay") — óziniń ǵárezsiz siyasiy hám ekonomikalıq húkimetine iye bolmaǵan, basqa mámleket (metropoliya) tárepinen ayrıqsha rejim tiykarında basqarılatuǵın ǵárezli aymaq. Kóbinese koloniyalıq rejim azamatlarına metropoliya azamatları menen teńdey huqıqlar berilmeydi. Usınıń menen birge, metropoliya azamatları koloniya astındaǵı aymaqlarda jergilikli xalıqqa qaraǵanda kóbirek hákimiyatqa hám jeńilliklerge iye boladı. Koloniyalardıń qáliplesiwi imperiyalistlik mámleketlerdiń (metropoliyalardıń) tásirin keńeytiwdiń tiykarǵı quralı bolıp tabıladı.
Hújdan
=
'''Hújdan — etikalıq túsinik bolıp jaqsılıq, jamanlıq ne ekenligine juwap beretuǵın ishki isenim, óz is-háraketleri ushın etikalıq juwapkershilikti ańǵarıw. Shaxstıń etikalıq tárepten óz-ózin qadaǵalawı ózinde etikalıq minnetti ǵárezsiz qáliplestiriw hám de ózinen-ózi talap qılıw hám óz minez-qulqlarına baha beriw qábiletin ańlatadı. Dáslepki etikalıq meyili sırtqı tásir sebepli rawajlanıwı yamasa páseyiwi múmkin. Ol inta, sezim formasında shaxstıń óz minez-qulqları ushın uyaladı, pushayman  boladı .Jaqsılıq, minnet, baxt, hadallıq sıyaqlı basqa etikalıq túsinikler menen baylanıslı. Jámiyettiiń rawajlanıwı, ruwxıy, etikalıq rawajlanıwı menen túsiniginiń mazmunı hám mánisi bayıp baradı. Onıń mánisi social ortalıq penen belgile'''nedi. ======
Metropoliya
Metropoliya (áyyemgi grekshe μήτηρ — "ana" hám πόλις — "qala"; μητρόπολις — "ana qala") — óz shegaralarınan sırttaǵı aymaqlarda koloniyalarǵa yamasa basıp alınǵan ǵárezli jerlerge iye bolǵan mámleket. Basqasha aytqanda metropoliya - bul koloniyalıq siyasattı júrgiziwshi mámleket.
Avstroneziya tilleri
Avstroneziya tilleri (Австронези́йские языки́, Austronesian languages) — Tayvan, Qubla-Shıǵıs Aziya (Indoneziya, Filippin, Malayziya, Bruney, Shıǵıs Timor), Okeaniya hám Madagaskarda tarqalǵan tiller shańaraǵı. Tiller sanı boyınsha eń úlken shańaraqlardan biri bolıp, 1000 nan artıq tillerdi óz ishine aladı. Sóylewshiler sanı boyınsha da eń úlken shańaraqlardan biri - XXI ásir baslarındaǵı esaplawlarǵa bola 300 millionnan artıq adam.
Avstroneziya shańaraǵınıń kópshilik tilleri salıstırmalı kóp sanlı morfemalarǵa iye bolǵan agglyutinativlik tiller bolıp tabıladı.
Tuwrı gúl
Gúller tuwrı hám qıysıq gúllerge bólinedi. Eger gúlqorǵan ekewden artıq teń bólekke bólinse, ol tuwrı gúl dep ataladı. Mısalı, alma, ǵawasha, qızılgúl, biyi, shabdal sıyaqlılardıń gúli.
Xalıq úyi (Buxara)
Xalıq úyi — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.
„Xalıq úyi“ Buxara xalıq sovet respublikası húkimeti aǵzalarınıń ǵayratı menen 1923-jılı qurılǵan. 1925-jıl onıń zalida Ózbekstan SSR shólkemleskenligi daǵaza etilgen. Bınada málim mddat Buxara teatri óz iskerligin alıp barǵan. 2010 -jıldan berli qarawsız jaǵdayda, avarıya jaǵdayına kelip qalǵan.
Steniy dáwiri
Steniy dáwiri (áy.grek. στενός - "tar") — shama menen 1200-1000 million jıllar aldın dawam etken mezoproterozoy erasınıń juwmaqlawshı geologiyalıq dáwiri. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Gúlaysha Esemuratova
Gúlaysha Esemuratova - 1930 jili Qaraqalpaqstanda tuwilģan, Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshisi.
Prozalıq kitapları
Avtordıń «Dasturqan», «Keste» (1969) , «Xalmurat júrgish» (1972) , «Ayday qız» (1980) , «Arzıwlar qızım saǵan aytaman » (1980) , «Dúwendegi dápter» , «Jiyren » (1981) , «Shıǵarmanıń I tomı » (1995) , «Shıǵarmanıń II tomı » (1997) , «Bári ómir haqqında » (III tom ) (2000) , «Dáwirler nápesi » (IV tom ) (2009) , Shıǵarmalarınıń V tomı (2018) atamasındaǵı kitapları baspadan shıǵa basladı.
Sıylıqları
Gúlaysha Esemuratova 2011-jılı «Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı» ataǵın aldı.
Volvo
Volvo Cars ( Shveciya ; Volvo atı menen belgili) Shveciyaning kóp túrdegi sánatli avtomobiller óndiriwshisi bolıp, bas rezidenciyası Gothenburg, Torslanda qalasında jaylasqan. Kompaniya SUv, yukxonali avtomobiller hám sedanlar islep shıǵaradı. Kompaniyanıń tiykarǵı marketing principlerı qawipsizlik jáne onıń dizayn me'rosi bolıp tabıladı.
AB Volvo óziniń Volvo Cars 2010 -jılda tiykarǵı burınǵı konglomerati musallat mashinaları, avtobuslar hám qurılıs texnikaleri islep shıǵaratuǵın kompaniyasın Ford Motor Kompaniyasına satqanınan berli bólek islep atır. 2010 jılda finanslıq zálel kórgen Ford Volvo Cars Geely kompaniyasına satadi. Volvo Cars 2021 jılda Nasdaq Stokgolm fond birjasında ashıq dizimge alınǵan, biraq Geely ele da Volvo Cars iri iyelik huqıqın saqlap qaladı. Volvo Cars hám AB Volvo ekewi de Volvo logotipin bir-biri menen bóliw kóredi hám Volvo muzeyin basqarıwda sheriklik etedi.
2021-jıl mart ayında Volvo Cars 2030 -jılǵa kelip tolıq elektr brendiga aylanıwın járiyalaǵan edi. 2021-jıl iyun ayında bolsa Volvo Cars hám Shved akkumulyator óndiriwshisi Northvolt akkumulyator gigafabrikasidan hám akkumulyator ilimiy-izertlew orayından ibarat 50/50 qospa kárxana shólkemlestiriw niyetin ommaga jarıyaladı. 2021-jıl dekabr ayında akkumulyator ilimiy-izertlew orayı Gyotborgda jay alıwı málim boldı. 2022-jıl fevral ayında bolsa buǵan sáykes tárzde, bul jay yaǵnıy Gyoteburg akkumulyator gigafabrikasining jaylasıwı retinde de tańlandı. 2021 hám 2022 jıllar dawamında Volvo Cars Skövde hám Zhangjiakoudagi gibrid dvigatellerdi izertlew hám islep shıǵarıw múmkinshiliklerin Geely menen qospa kárxanada Aurobay formasına ótkerdi.
Jiyen jıraw
Jiyen jıraw Amanlıq ulı XVIII ásirdegi qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatınıń wákili. Ol 1730-jılları tuwılıp 1784-jılları qaytıs bolǵan. Onıń jasaǵan jerleri Jańadárya hám Quwan dáryanıń boyları.
Volvo
Volvo Cars Polestar dıń 49, 5% hám Lynk & Co dıń 30% aksiyalarına iyelik etedi.
Jiyen jıraw
Jiyen jırawdıń tvorchestvası miynetkesh xalıqqa súyiwshilik ideyaları menen suwǵarılǵan.
Jiyen jırawdan sońǵı qaraqalpaq klassik shayırlarınıń qosıqlarında, máselen, Ótesh Alshınbay ulı, óziniń "Ótti dúnyadan" degen qosıǵında Jiyenniń quwǵınshılıq turmısın jazadı:
Jiyen shıǵarmaların jıynaw 1930-jıllardan baslap qolǵa alına basladı.
Becky Jane
Rebecca „Becky“ Jane (1992-jıl 31-martta tuwılǵan) — inglis futbolshısı, Angliya hayallar chempionatında Charlton Athletic qorǵawshısı retinde oynaydı. Ol ilgeri Chelsea, Reading hám Liverpoolda oynaǵan.
Klub
Jane FA WSL 2015 máwsiminde FA WSL2 ekinshi divizionında Reading komandasında oynadı. Ol shep qanat qorǵawında oynadı hám 23 oyında eki gol urdı. Jane komandaǵa ligada utıwǵa járdem berdi hám FA WSL1 de 2016-jılǵı máwsim aldınan komanda menen professional shártnamaǵa qol qoyıdı.
2019-jıl iyun ayında Reading ushın 100 den artıq oyınnan keyin ol Liverpool menen shártnamaǵa kelisedi.
2021-jıldıń 25-may kúni Jane shártnamasınıń múddeti tawsılǵanınan keyin Liverpooldı tárk etti.
Xalıqaralıq iskerligi
Jane Angliyanı 17 jasqa shekem, 19 jasqa shekem hám 23 jasqa deyingi qurama komandalardı qorǵaǵan. Ol 2008-jılda Jańa Zelandiyada bolıp ótken FIFA Ol-17 hayallar ortasındaǵı jáhán chempionatınıń yarım finalında gol urǵan. Jane 2010-jılda 19 jasqa shekemgi hayallar ortasındaǵı UEFA chempionatı finalında Angliya qurama komandasında oynaǵan.
Shırshıq
S h ı r s h ı q dáryası  Sırdáryanıń eń suwlı oń tarmàǵı esaplanadı. Ol Shatqal hám Piskom dáryalarınıń Sharvaq batıǵında qosılıwınan júzege keledi. Shırshıq dáryasınıń uzınlıǵı Shatqal menen birge 397 km di quraydı. Shırshıq qar-muz suwlarınan toyınadı. Sonlıqtan, onıń tasqın suw dáwiri mart-iyun (53 procent) aylarǵa, eń kem suw dáwiri bolsa dekabr-fevral aylarına tuwrı keledi. Dáryanıń ortasha kóp jıllıq suw sarplanıwı Xojakent janında sekundına 224 m3, eń kóbi báhárde sekundına 2100 m3, eń azı qısta sekundına 22 m3 sarplanadı. Shırshıq dáryası suwınıń ortasha ılaylıǵı Xojakent janında 0,275 kg/m3 qa teń.
CZN Burak
Ómiri
Burak Özdemir — 1995-jıl 24-martda Turkiyada tuwılǵan. Turk aspazı CZN Burak. " CZN" Burak Özdemirdiń laqabı. Ákesiniń Lalelida Cinzano atlı toqımashılıq dúkanı bolıp bul sózdiń tez-tez nadurıs aytılıwınan " CZN" laqabı kelip shıqqan. Shańaraǵında 5 adam jasaǵan. Ákesi İsmail Özdemir, anası Didem Bozbura, qarındasları Uğur hám Aylin.
Jumıs iskerligi
Burak Özdemir 2010 -jıldan 2014-jılǵa shekem Dogus Holding kompaniyasında menejer bolıp islegen. Burak 2015-jıl sentyabrdeTurkiyadaǵı Hilton Garden restoranida awqatlar hám ishimlikler menejeri bolıp jumıs islegen. Házirde ol Hatay Medeniyetler Sofrasgasın basqaradı, bul bes bólimden ibarat bolǵan restoranlar bolıp olar: Taksim, Akseray, Etiler va Dubay hám Tájikstan daǵı birneshe filiallarınan ibarat.
Ataqlılıǵı
Onıń derlik mudamı kameraǵa mıyıq tartıw etken halda ko'riwimiz múmkin. Turk awqatların tayarlawı hám alardı qanaqlarǵa usınıwı Burak Özdemirni Instagram hám TikTok sıyaqlı platformalarda Internet juldızına aylantırdı. Czn Buraktı instagram tarmaǵında 41. 4 million adam gúzetip baradı. Onı taǵı ataqlı bolıwınıń sebebi kem támiynlengen yamasa mútájlerge óz járdemin ayamay, barınsha járdem qolın sozıwı.
Baylıǵı
Burak Özdemirdiń tabısı $2-$3 million dollar átirapında. Búgingi kúnde onıń jeke baylıǵı 11, 2 mln. AQSH dollarına teń.
Qosımta
Qosımta − túbir yaki tiykar sózden keyin jalģanatuģın mánili bólek qosımta delinedi. Qosımtalar atqaratuǵın xızmetine qaray sóz jasawshı qosımtalar, sóz túrlewshi qosımtalar hám forma jasawshı qosımtalar bolıp úshke bólinedi.
Startap
Biznes jobalardan biri — startap bolıp tabıladı. Házirge shekem dúnyada nátiyjeli ámelge asqan iri startaplarǵa «Hewlett-Packard» (tiykarın salıwshıları — Devid Pakkard hám Uilyam Xyulett), «Microsoft» (tiykarın salıwshıları — Bill Geyts hám Pol Allen), «Apple Computer inc.» (tiykarın salıwshıları — Stiv Jobs hám Stiv Voznyak), «Google» (tiykarın salıwshıları — Lerry Peyj hám Sergey Brin)ni mısal keltiriwge boladı. Startap (ingl. startup company, startup — háreketti baslap atırǵan) — óz xızmetin innovaciyalıq ideyalar yamasa texnologiyalarǵa tiykarlanǵan jaǵdayda júrgiziwshi jańa shólkemlestirilgen kompaniya, firma yamasa biznes joba. Startaplardıń jaratılıwı, nátiyjeli rawajlanıwı hám xızmetiniń dawam etiw sebeplerinen biri — iri korporaciyalardıń kem háreketligi hám tómenligi bolıp tabıladı. Sebebi, olar ózleri jolǵa qoyǵan ónimlerdi islep shıǵarıw menen bánt bolıp, jańa ónimlerdi jaratıw menen shuǵıllanbaydı. Startaptı jaratıwda jańa ideya tiykarǵı resurs esaplanadı. Bul ideyanıń nátiyjeli faktorı — onıń paydalılıǵı bolıp tabıladı. Startaptıń nátiyjesine onıń shólkemlestiriwshileriniń jası, ideya hám jumıs penen qızıǵıwı hám de mashaqatlı miyneti de tásir kórsetedi.
Sırdárya
Sırdárya - Orta Aziyadaǵı eń uzın (Narın dáryasınıń quyarlıǵınan — 3019 km) dárya bolıp, suwlılıǵı jaǵınan Ámiwdáryadan soń ekinshi orında turadı. Sırdáryanı arablar Sayhun, grekler Yaksart dep ataǵan.
Eki jıllıq shópler
Eki jıllıq sho’pler–tuqımnan ko’gerip shıģıp, birinshi jılı jer betinde, tiykarınan, japıraq (topjapıraq) payda etetug’ın, tamırı ha’m japıraqlarında azıqlıq zatlar toplaytuģın o’simlikler. Olar ekinshi jılı paqal shıg’aradı ha’m gu’llep, miywe saladı. Bularg’a la’blebi, geshir, shalg’am, kapusta ha’m basqalar kiredi.
Zarafshan (dárya)
Zarafshan. Bul dárya Túrkstan hám Zarafshan tawları tutasqan Kóksuw taw túyinindegi Zarafshan muzlıǵınan Mastchah atı menen baslanadı. Ol Ayniy awılı janında Fandárya menen qosılǵannan keyin, Zarafshan atı menen ataladı. Zarafshan burın Ámiwdáryaǵa 20 km jetpesten Sandıqlı shóli qumlarına sińip ketetuǵın edi. Zarafshan dáryasınıń uzınlıǵı muzlıqlardan Sandıqlı qumlarına shekem 877 km edi.
Zárdúshtiylik dini
Zárdúshtiylik dini — bizin' eramizģa shekemgi II mińinshi jildan baslap, 1 mińishi jillardin da'slepki sheregine shekemgi araliqta pu'tkil orta Aziya jerinde din yen jaydi. B.e.sh. IV-II ásirlerde Qaraqalpaqstan hám Xorezm jerinde jasaģan xaliqlar zardushtiyliq dinine isengen. oniń muqaddes kitabi ―Avesto bolip, bul kitap b.e.sh. II miń jilliqtiń ortalarinan- I-mińinshi jillardiń basinda Orta Aziya payda bolģan. Bul pikirdi ataqli alim S.P. Tolstov tastiyiqlaydi hám ol bul kitap Xorezmde jazilģan dep boljaydi. Ĝárezsizlik jıllarıda bul muxaddes mádeniy miyrasımızdi qayta tiklew ilajları baslandı. 2001- jılı ―Avestonıń 2700 jıllıģı keńnen belgilendi. ―Avesto kitabiniń jazilģan waqtinda Xorezm, Sogd, Baktrya mámleketleri bolģan hám bul kitapta yertedegi olardiń ideologiyasi sóz yetiledi. Bul dinniń tiykarin orta Aziyada spitama ruwinan shiqqan Sardusht tiykar saladi, ol shayir, filosof, hám payģambar yedi.ol dinniń yeń qatip qalģan tiykarģi, qaģiydasi-dogmasi, jaqsiliq penen jamanliq, qaran'ģiliq penen jaqtiliq arasindaģi tamam bolmaytuģin gu'res. Bul din klassliq ja'miyettiń duziliw jaģdaylarinda ken' taraldi. Zoroastrizm mámleketlik din boldi ha'm joqarģi ha'kimiyatliliqti ortaliq yetti. Hákimiyattiń ha'reketlerin qoshametledi. Solay yetip, bul din xaliqtiń barliq qatlamlarin qudayģa qulshiliq yetiwge shaqirdi. ol miynetkeshler massasin diniy ruxta tarbiyaladi. olarģa zoroastizm dininin' nizam-qaģiydalarin úyretti.
Tarıyx
Zoroastrizm o'zinin' baslanģish formasinda joqarģi, qudayģa Axuwra Mazdaģa siyinģan. ol Axuwra-Mazda qudayin uliģlawdi násiyatlaydi. Solay etip, du'nyadaģi barliq zorlar-qudaylar, ta'biyat qubilislari ha'm ja'miyetlik turmis, haywanlar hám t.b.lar haq niyetlilerge hám qara niyetlerge-jaqsiliqqa hám jamanliqqa qosiladi degen reje yen jayģan. Shin ma'nisinde haqiyqatliq penen o'tiriktin' arasinda ma'n'gilik gu'res bar ha'm ol jer ju'zilik protsestin' mazmunin qurap otir.Zoroastrizm adamzattin' orni, onin ' jaqsiliq penen jamanliq arasindaģi ayirmani tan'lay biliwi menen belgilenetuģin bolģan. Zoratushtraniń jerge alip kelgen shin iseniminde jaqsiliqqa jol ko'rsetilgen. Jamanliq penen gu'restegi adamzattin' tiykarģi waziypasi ba'rinen burin oniń a'dil turmis keshiriw qa'lpi bolip yesaplanadi. Adamzat jamanliq penen ―haq niyetli oy―, ―jaqsi so'z―, „jaqsi is― arqali gúresiwge tiyisli bolģan.Zoroastrizm qudaylariniń ishindegi anaģurlim hu'rmetlisi ku'n ha'm jaqtiliq qudayi Mitra menen zu'ra'a'tlilik ha'm suw qudayi Anaxita bolģan. Bul qudaylar jamanliq penen gu'resiwshi adamlardin' qu'diretli qayirqomlari bolģan ha'm olardi jen'iske yeristirip otirģani Zoroastrizm da'stu'rlerinin' ishindegi jerlew da'stu'ri ayriqsha. Marhumnin' denesi ayriqsha soģilģan orinģa—do'n'islikke aparip qoyilģan. ol jerde marhumnin' denesin quslar ha'm jirtqish haywanlar jeytuģin bolģan. Son'inan su'yeklerin arnawli idislarģa—ossuwariylarģa (su'yek saqlaģishlarģa) salip saqlaytuģin bolģan.
Derek
Qaraqalpaqstan tarıyxı 6-klass sabaqlıģı
Qashqadárya
Qashqadárya — Hisar taw dizbeginiń batıs bóliminen baslanadı hám Múbarekke jetpey-aq qurıp qaladı. Dáryanıń uzınlıǵı 373 km. Qashqadárya qar suwlarınan toyınǵanlıqtan eń kóp suw sarplanıwı may ayına, al eń az suw sarplanıwı bolsà oktyabr-dekabr aylarına tuwrı keledi. Qashqadáryanıń ortasha kóp jıllıq suw sarplanıwı Varganza awılı janında sekundına 5,46 m3 di quraydı. Qashqadárya basseyninde (barlıq tarmaqların esapqa alǵanda) jılına ortasha sekundına 51,5 m3 aǵıs payda bolıp, sonıń 58,3% mart-iyun aylarına tuwrı keledi.
Bir jıllıq gúller
Bir jıllıq sho’pler — ju’da’ ha’r qıylı bolıp, olar bir jıl ishinde o’sedi, gu’lleydi ha’m miywe (tuqım) payda etip, o’z tirishiligin tamamlaydı.
Qazı Máwlik
Shayır hám qıssaxan Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı 1885-jılı Shımbayda tuwıladı.
Biografiyası
Qazı Máwlik tiń (ras atı Máwdid) ákesi Bekmuxammed óz dáwiriniń aldıńǵı qatardaǵı sawatlı adamlarınıń biri bolǵanlıqtan, balası Máwlikti dáslep eski mektepte, sońınan Buxara medresesinde oqıtadı. Jaslayınan bilimge qumar hám zeyinli Qazı Máwlik Buxara medresesin pitkerip kelgennen soń, Shımbay qalasınıń qazısš bolıw menen birge, mektep ashıp balalarǵa tálim-tárbiya beriw isleri menen de shuǵıllanǵan. Arab, parsı, eski túrk tillerin tereń ózlestirgen Qazı Máwlik aǵartıwshı shayır sıpatında Xiywa, Buxara, Kazan, Kabul, Orenburg sıyaqlı birneshe qalalardan sawda kárwanları arqalı kóplegen kitaplar aldıradı hám Shımbay bazarında kitap dúkanlarında sattıradı. Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı xalıq awızeki ádebiyatı dóretpeleri menen klassikalıq ádebiyattıń úlgilerin, jáne de shıǵıs ádebiyatınıń bay dúrdanalın jaqsı bilgen hám olardı qıssa jolı menen de atqarǵan.
Dòretiwshiligi
«Gárip-ashıq», «Yusup-Zliyxa», «Láyli-Májnun» sıyaqlı birneshe qıssa kitaplardı sawatlı jaslarǵa kóshirtip alıp, xalıqqa satıw hám qıssa jolı menen taratıwshı adam boladı. Ol shıǵıs ádebiyatınıń bay miyrası «Xilalay peri» dástanınıń tiykarında ózi de «Xilalay peri» dástanın dóretken. «Gárip-ashıq» dástanın túrkmen tilinen qaraqalpaq tiline awdarǵan bolsa, Álisher Nawayınıń hám Maqtımqulınıń da ayrım qosıqların qaraqalpaq tiline awdaradı.Shayırdıń bul qosıqları 1930-jıllarǵa shekemgi aralıqta dóretilip, tuwǵan jer, ana Watan táriypin hám hayal-qızlarımızdıń gózzallıǵın jırlawǵa baǵıshlanǵan. Shayır qosıqları ózi tiri waqtında hám ólgennen soń da belgili qıssaxanlar tárepinen atqarılıp kelindi. Keńes húkimeti ornaǵannan keyin Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı gúmanlı adam sıpatında kóp quwdalawlarǵa giriptar boladı hám ómiriniń kópshilik bólegin Túrkmenstanda ótkeredi. Bul quwdalawlar onıń dóretiwshiliginiń ósip-rawajlanıwına keri tásirin tiygizedi. Ol 1950-jılı Qaraqalpaqstanǵa kelip qaytıs boladı. Hárbir adamǵa «tuwılǵan jeri Mısır sháhári» hám topıraǵı kózge totıya bolǵan bolsa, shayır «Shšmbay bayazš» qosıǵında ózi tuwılıp ósken Shımbay eliniń sulıw kelbeti menen adamlarınıń darayı kelbetin perzentlik mehir-muxabbat penen maqtanısh etedi. Bul qosıq otız toǵız shuwmaqtan ibarat bolıp, shayır onda tuwǵan jerdiń táriypin bir-birinen shoq bahadır hám márt ulları, bir-birinen ziyada, shiyrin tilli hám ádep-ikramlı sulıw qızları, shabandoz shaqqan jigitleri, jorǵa júrmel atları, bay úrp-ádet dástúrleri tımsalında barınsha sheber asha alǵan.
Gúlmurat shayır
Gúlmurat shayır ádebiyat tariyxında lirik shayır sıpatında  belgili orın tutadı. Shayır 1832-jılı tuwılıp, 1897-jılı qaytıs bolǵan. Onıń tuwılıp ósken jeri Aral teńiziniń túslik-shıǵıs jaǵalawı bolǵan. Bul jerler házir Moynaq hám Taxtakópir rayonlarınıń aymaǵı esaplanadı. Ol orta hallı shańaraqta tuwılıp turmıstıń barlıq awırmanlıqların bastan keshirgen.
awırmanlıǵın kórgen hám óz dáwiriniń sawatlı adamlarınıń biri bolǵan. Óytkeni, onıń Sarıbay shayır menen aytısı bir-birine xat jazıw arqalı bolǵan.
Gúlmurat óz qosıqlarında xalıqtıń awır turmısınıń ayanıshlı kórinislerin súwretleydi. Onıń qosıqlarında da sol dáwirdegi ayırım el basqarıwshılardıń zulımlıq háreketleri súwretlenedi.
Gúlmurat shayırdıń «Qayda baraman», «Nadan ekenseń»,«Qayrawda jalǵız ǵaz» qosıqlarınan basqa da «Qurǵan qaqpanıma túlki túspedi», «Torı atım», «Qızları bar biziń eldiń» «Taz kebińe» degen qosıqları hám Sarıbay shayır menen aytısı bizge kelip jetken.
Shayırdıń «Qızları bar biziń eldiń» qosıǵı xalıqtıń táriyip qosıqlarınıń úlgisinde jazılǵan. «Qurǵan qaqpanıma túlki túspedi» qosıǵı ańshılıq temasına arnalǵan. «Torı atım» qosıǵında bolsa shayır qolındaǵı jalǵız torı tayın maqtaydı.Shayırdıń basqa qosıqları menen bir qatarda bul qosıqları da Gúlmurattıń balıqshılıq, ańshılıq penen kún keshirgenligi haqqında maǵlıwmat beredi.
Uzaqbay Pirjanov
Uzaqbay Pirjanov 1937-jılı 18-avgustta Bozataw rayonınıń Erkindárya awılında tuwıldı. Orta mektepti pitkerip Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutında oqıdı. Sońınan respublikalıq gazeta-jurnallarda, «Qaraqalpaqstan» baspasında isledi. Dem alısqa ketkenge shekem Qaraqalpaqstan Teleradiokompaniyasında xızmet atqardı. U.Pirjanov qaraqalpaq ádebiyatında shayır, prozaik hám awdarmashı sıpatında belgili. Onıń «Muhabbat qosıǵı», «Onda báhár edi» qosıqlar toplamı, «Súwret», «Aǵıs», «Gúzgi japıraqlar» (1983), «Qarda qalǵan izler» (1984), «Apreldiń sońǵı aqshamı» (1987) atlı prozalıq kitapları basılıp shıqtı. U.Pirjanov Sh.Aytmatovtıń «Razı bol, Gúlsarı» (1979), «Qızıl shalǵıshlı dilbarım», «Erte ketken tırnalar» (1982) povestlerin qaraqalpaq tiline awdarǵan.
Pechenegler
PECHENEGLER
(qaraqalpaq qıtaylarına qosımsha túsinik)
Pechenegler-Volga dáryasınıń shıǵıs tárepinde turik, sarmat hám ugor-fin etnikalıq komponentlerinen qáliplesken kóshpeli qáwimlerdiń awqamı. Antropologiyalıq (túr-túsi) jaqtan basım kópshiligi Evropa tekles, biraq ishlerinde Monģol teklesleride bar. Pecheneg tili-túrik tilleri qatarına jatadı. "Pecheneg" ataması Rus jılnamasında Vizantiya imperatorı Jetinshi Konstantin Bagryanorodnıydıń (905-959) "Ob upravlenii imperii kitabında "pacinokitaylar" ("qıtaylı óspirimler") dep tilge alındı. Pechenegler VIII-IX-ásirdiń Volganıń tómengi aǵısı Volga hám Don dáryaları aralıǵında kóship - qonıp júrgen, sol jerden olardı oǵuzlar (qańlılar) menen Polovecler (qıpshaqlar) batısqa qaray quwıp salǵan. Olar 950-jıllar shamasında Qara ten'iz jaǵalawındaǵı dalalarda jasawshı ugorlardı qıyratıp, tómengi Volgadan Dunay da'ryası nıń quyar ayaǵına deyingi aralıqqa iyelik qılǵan. Pechenegler - kóshpeli sharwa xalıq bolǵan. Olar ruw-ruw bolıp jasaǵan, X- ásirde eki arıstan (shıgıs hám batıs), 8 qáwim hám 40 ruwdan turǵan.Qáwimlik hám ruwlıq kósemlerin ulıwma jıynalısta saylap qoyılǵan. Xan (kagan) hám eli áwladtan - áwladqa miyras kalǵan. Pechenegler urısta qollarına túsken tutqınlardı qul ornına satqan yamasa qunı tólense eline qaytarılǵan. Qullarınıń bir bólegin ruwlarına qabıllap, oǵan teń xuqıq bergen jaǵdaylarda bolǵan. Pechenegler 915, 920 xam 968-jıllarda rus jerlerine shabıwıllar jasaǵan. Kiev knyazleri Igor hám Svyatoslav Igorevich pechenegler otryadıń Vizantiyaga qarsı urısta paydalanǵan. Vizantiyalı imperatorlar X-XI-,ásirlerde Rus hám Dunay Bolgariyasına atlanıs jasaganda pechenegler menen awqamlasıwǵa háreket qılǵan. Vizantiyalılardıń gij-gijlewi menen pecheneglerdiń xanı Kurya 972-jılı Dnepr boyında Svyatoslavtın drujinasın qıyratıp taslaǵan. Svyatoslavtın quw gellesinen tabaq islep, Kurya xan zıyapatta sol tabaqta sharap ishken.Kievtiń ullı knyazı Yaroslav Mudriy (980-1054) 1036-jılı Kiev túbinde pecheneglerge qıyratpa soqqı bergen hám olardıń rus jerine shabıwıllar jasawın birotala toqtatqan. Pecheneglerdiń kópshiligi XI-XII-ásirlerde Kiev Rusınıń qubla shegaraların qorǵap turǵan. Sonnan keyin pecheneglerdiń bir bólegi Vengriyaǵa ótip ketken hám XIII-XIV-ásirlerge kelip xalıqlıǵın joyıtqan. Sonǵı zamanlarda bir bólegi tork, polovec, venger hám rus xalıqları quramına assimilyaciya bolıp ketken .Ibrayım Yusupov (qaraqalpaq, qıtay, anna) qosıqlarında da "perzentimen pechenegtiń, dúzdiń qaraqalpaǵıman" dep jazǵanında usı túsiniklerdi názerde tutqan eken. Yaǵnıy VIII-ásirde arallı qańlı, oǵızlardıń kópshilik bólegi Ústirt tegisligi arqalı Káspiy teńizi tárepke shıǵınıp ketip, sol jaqtaǵı sarmat, ugor-fin qáwimleri menen birge-pechenegler awqamın qáliplestirgen. "Pecheneg" sózi - 2 qanat (oń hám sol), 24 ruwdan turatuǵın oǵızlar shejiresindegi sol qanatqa kiriwshi "bijineg" ruwınıń atınan alınǵan.
Materik
Materik — tektonik dúzilisine qaray bir pútin úlken qurǵaqlıq. Jer júzinde altı materik bar: Evraziya, Afrika, Arqa Amerika, Qubla Amerika, Antarktida hám Avstraliya.
Papercut
„Papercut“ (awdarması Qaǵazdan kesiliw) — AQShta dúzilgen „Linkin Park“ rok muzıka toparınıń „Hybrid Theory“ atlı dáslepki studiyalıq albomına kirgizilgen qosıq. 2001-jıldıń 18-iyunında albomnıń úshinshi singli sıyaqlı shıǵarılǵan. „Papercut“ albomga kiritilgen birinshi trek bolıp, gruppaǵa úlken abroy alıp kelgen dáslepki namalardıń biri bolıp tabıladı. Gruppa solisti Chester Bennington „Papercut“tı topar atqarıwındaǵı eń súyikli qosıqlarınan biri ekenligin aytqan.
Qosıq Britaniya singllar xit-paradında 14-orınǵa shekem kóterilgan. 2002-jılda Modern Rock Tracks xit-paradında 32-orınǵa shekem kóterilgan. 2017-jılǵa shekem nama Internette 500 mıń retten aslam nusqada satılǵanı ushın Recording Industry Association of America tárepinen altın sertifikat penen sıylıqlanǵan. Qosıq 2001-jıl súwretke alınǵan „The One“ filminde atqarıladı.
Namanıń DJ Cheapshot tayarlaǵan remiksi „Ppr:Kut“ atı menen topardıń 2002-jılı daǵaza etilgen „Reanimation“ remiksler albomına kirgizilgen. Bunnan tısqarı, „Linkin Park Underground 4.0“ hám de „Songs from the Underground“ CDlarına kiritilgen „Sold My Soul tap Yamasa Mama“ kompoziciyasında „Papercut“ elementlerinen paydalanılǵan. 2004-jılı daǵaza etilgen „Collision Course“ mini-albomınan „Papercut“ hám de Jay-Z atqarıwındaǵı „Big Pimpiń“ qosıqları aralaspası orın alǵan. 2005-jıl „Papercut“ qosıǵınıń David Banner atqarıwındaǵı „Like a Pimp (Remix)“ qosıǵı menen aralaspası „David Banner vs. Linkin Park“ atı menen daǵaza etilgen.
Sùnnetlew
Sùnnetletiw. Sùnnetke otırģızıw VII-V|I àsirlerde Arab ellerinen shıģıp pu’tkil musılman jurtına taraģan. Sùnnetletiw musılmanlardıń belgisi bolıp sanalģan. Er balanı sùnnetlew 5,7 yamasa 9 jasında bolģan.Balanı qansha tez sùnnetke otırģızsa sonsha awırsınbay tez jazılıp ketetuģın bolg’an. Sùnnetletiw kòbinese jazda yamasa gùz aylarında balanıń denesine ta’sir etpesin degen uģım menen islengen. Sùnnetletiw ushın balanı sheshindirip, àkesi yamasa aģaları qol-ayaģın qattı uslap,shash tàrezi sùnnetleytuģın bolģan.Bir eki, ùsh, tòrt, bes Tàshibay ushın kes dep aylandırıp otırıp, o’tkir pıshaq penen terini kesip alıp, qandı toqtatıw ushın tànge kùl saladı,qurım kiyizdi otqa kùydirip sonıń kùlin basadı. Shash tàrezshige balanı sùnnetke otırģızģanı ushın qoy, eshki yamasa kòylek, kostyum-shalbar, aqsha beredi. Sùnnet toyı kùni aģayın tuwısqanları, qońsı-qobaları, dos-yaranları súnnetke otırģan balaģa kewlinen shıqqan zatların beredi .Mısalı ha’r qıylı oyınshıqlar, kòylek bergen. Sùnnetke otırģızıw birinshiden musılmanshılıqtıń belgisi bolsa, ekinshiden balanıń er jetkenliginiń gúwası bolģan.
Piza minarası
Piza minarası - Italiyanıń Piza qalasında jaylasqan. Qurılısı 1173-jıl avgustta baslanģan. Minara 1370-jılda qurıp pitkerilgen. Minara 296 yaki 294 tekshege iye. Jetinshi etajda arqaģa  qaraģan tekshede eki ese azıraq qàdem bar. Minara XII àsirde qurılıs waqtında, strukturanıń awırlıģın durıs kòtere almay, astındaģı topıraqqa shògip qalģan. XIV àsirde qurılıstıń pitiwi sebepli awıwı jànede jamanlastı. 1990-jılģa kelip iyiliw 5,5 gradusqa jetti. 1993-jıldan 2001-jılģa shekemgi bolģan dàwirde dúzetiw jumısları nàtiyjesinde jaģdayı biraz jaqsılandı, bul ese iyiliwdi 3,97 dàrejege qısqarttı. Negizgi proekttiń avtorı kim ekenligi belgili emes. Biraq tariyxıy qoljazbalarģa qaraģanda bul Bonanno Pisano bolıwı múmkin dep shamalanadı. Búgingi kúnde minaranıń qulawı dàslep payda bolģanba yaki topıraqtıń pàseyiwi nàtiyjesinde payda bolģanba belgisiz. Minaranı vertikal tàrizde qurıw rejelestirilgen edi. Minara qurılısı 199 jıl dawamında 3 basqıshta àmelge asırıldı. 1173-jıl 9-avgustta minaranıń fundamenti qoyıldı. 1987-jılda Piza YuNESKOnıń Jàhàn miyrası dizimine kiritildi.
Shıńǵız Aytmatov
Shıńǵız Aytmatov 1928-jılı 12-dekabrde Qırǵızstan Respublikasında tuwıldı. Ákesi Tórequl Qırǵızstannıń belgili mámleketlik hám jámiyetlik ǵayratkerlerinen boladı. Sh. Aytmatov jaslıǵında mektepte oqıp júrip awılda xatker, salıq jıynawshı, brigada esapshısı bolıp isleydi. 1948-jılı Jambıl veterinariya texnikumın, 1953-jılı Qırǵızstan awıl xojalıq institutın tamamlaydı. 1956—1958-jılları Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı. Sh. Aytmatov texnikum hám institutta oqıp júrip prozalıq shıǵarmalar jazıw menen shuǵıllanadı. Jazıwshı 1950-jılları turmıslıq waqıyalardıń mashqalalarına baylanıslı kóplegen maqalalar, gúrrińler hám ocherkler jazdı. Ásirese, «Betpe-bet», «Jamiyla» povestleri menen dúnyaǵa tanıldı. Sh. Aytmatovtıń qáleminen «Ana jer, ana», «Razı bol, Gúlsarı», «Aq keme», «Ásirge tatırlıq kún», «Shıńǵıs xannıń aq bultı», «Jan aǵashı», «Tawlar qulaǵanda» sıyaqlı povest hám romanlar dóredi.
Surxandárya
Surxandárya — Hisar taw dizbegi batıs bóliminiń qubla janbawırınan baslanatuǵın Topalańdárya menen Qaratawdáryanıń qosılıwınan payda bolıp, 196 km aralıqtan Ámiwdáryaǵa kelip quyadı. Surxandárya, tiykarınan, qar hám muz suwlarınan toyınadı. Sonlıqtan tasqın suw dáwiri mart-iyun aylarına tuwrı keledi. Bul dáwirde jıllıq dárya suwınıń 65,2 procenti aǵıp ótedi. Eń az suwdıń sarplanıwı sentyabr-oktyabr aylarına tuwrı keledi. Surxandárya ortasha kóp jıllıq suw sarplanıwı (Qarawıltepa awılı janında) sekundına 70,2 m3 di quraydı. Surxandárya ılay suwlı dáryalardan bolıp, Malgúzar awılı janında hár m3 suwında 2,9 kg ilay boladı.
Massagetler
Massagetler — Ámiwdáryanıń oń jaģindaģi keń paytax átirapta hám Aral boyi jerlerinde júdá áyem zamanlardan baslap mákan basqan massagetler qáwimleri ó'zleriniń kúshli awqamin dúzgen edi. Massagetler—jawinger, erkinlikte jasawdi qáleytuģin, ó'zlerinin ana jurtiniń azatliģi ushin jan beriwge tayarturatuģin xaliq bolģan.Massaget qáwimleri tuwilģan perzentleri kim boliwina, yaģniy ól ul ma, qiz ba óģan qaramastan, ólardi Watandi qorģawģa tayar turiw ruwxinda tárbiyalaģan. óniń bir misali retinde Tumaristiń er júrek, batirliģin ko'rsetetúin joqaridaģi waqiyani aytsaq boladi.Massagetler awqamina kirgen xaliqlardiń ishinde sol zamandaģi xorezmlikler hám ólar menen jaqsi múnásibette bolģan qońsilari amyurgiya saklari, derbikler, osiylar, toxarlar (daxlar) hám basqa da bir qatar qáwimler edi. Bul awqamda Xorezmnin’ órni úlken edi
Tarıyx
S. P. Tolstov massaget qáwimleri awqamin basqarģan, tariyxta ati málim wákillerinen Saksafar, Omarg hám Tumarislerdi atap ko'rsetken. ól Tumaristi derbiklerdin’patshasi bolģan dep aytsa, Saksafardi Siyavushlar áwladinan shiqqan Xorezm patshasi Shawshafar boliwi itimal degen pikir júritken. Usi pikirge súensek b.e.sh. VI ásirde áyemgi Xorezm mámleketleriniń eń dáslepki patshalariniń biri Saksafar bolģan dep aytamiz. Qaraqalpaqstan aymaģindaģi áyemgi mámleket Xorezm mámleketi haqqi’nda isenimli jazba derekler bar. ól dereklerde b.e.sh. VII-VI’ ásirlerde Xo rezmnin’ pútin aymaģinda, kelip shigisi boyinsha irani etnikaliq toparģa jatatuģin qáwimler hám xaliqlar jasaģanligi aniqlanģan. ólar: sogdiyanalilar, bakriyalilar, margiyalilar,xorezmliler, parfiyalilar, saklar, massagetler hám basqada xaliqlardan quralģan hár qiyli qáwimler bolip esaplanadi. órta Aziyadaģi diyqanshiliq penen shuģillaniwshi xaliqlardin’ ishinde sogdiyanalilar hám xorezmliler san jaģinan anaģurlim ko'pshilikti quraģan. ólardin’ mádeniy rawajlaniw dárejesi de ó'zleri menen qońsilas basqa xaliqlardan anaģurlim joqari bolģan. Orta Aziyadaģi ótiriqshi úlken xaliqlardiń biri-xorezmliler bolģan. ólar ámiwdaryanin’ tomengi aģisinda ónin’ eki boyin jaģalap jasaģan. Atı atalģan xaliqlardiń barli’ģiniń da ó'mir-tirishiligi órta Aziyadaģi eń iri dáryalar—ámiwdárya hám Sirdárya menen tábiyiy túrde baylanisli bolģan. órta Aziyadaģi ко’shpeli sharwa xaliqlardiń ishindegi eń irileri sakmassaget qáwimleri edi.Al qul ielewshilik dúzimi dáwirinde bul átirapta jasaģan xaliqlar hám ólarģa húkim súrgen mámleket haqqinda qisqa bolsa da jazba maģliwmatlar ushirasadi. Alimlar temir dáwirindegi xaliqlar qul ielewshilik dúzimi dáwirinde de jasaģan dep tastiyiqlap ótir. ólar saklar hám massagetler dep atalģan. Bul házirgi Qaraqalpaqstanda jasap atirģan jergilikli xaliqlardiń eń dáslepki ati belgili ata-babalariniń wákilleri bolip esaplanadi.Massagetler ámiwdaryanin’ jaģalawlarindaģi jerlerden baslap tap Sırdáryaģa shekemgi araliqlarda sahralarda jasaģan. Sirdaryanin’ shiģisi hám arqa shiģisi saklardin’ mákani bolģan. B.e.sh. VI-V ásirlerde ahamoniylik jaziwlarda saklardin’ u’sh qáwim birlespeleri bolģanli atalip ó’tiledi: Saka-tigraxawda, Saka-tiya-tara-darayya, Saka-xawmavaraka.
Mádeniyat
Joqarida aytilģan iri qáwimlerden basqa áyemgi dereklerdiń ishinde skifler, saklar hám massagetler dep esaplaniip júrgen ko'plegen qáwimlerdiń atlari’ belgili. órtaAziyaniń diyqanshiliq jerlerinde (oazisinde) xorezmliler, baktriyalilar, sogdiyanalilar hám parfiyanlar jasaģan. Al ólar jasaģan rayonlardiń átiraplarinda daylar, parnalar, apasiyaklar, derbikler, toxarlar, assiyler hám awgasiyler mákan etken.Ilimpazlardiń boljawlari boyinsha Saka-tiya-tara-darayya, —«Dáryaniń yamasa teńizdiń arģi jaģindaģi saklar» hám basqa da joqarida ati atalģan qáwimlerdiń qaraqalpaqlardiń ata-tegine qatnasi bar. ásirese apasiakiar
Rawajlanıwı
qaraqalpaq xalqiniń qáliplesiwindegi áyemgi quram bolekleri (komponentler) bolģan.áyemgi Xorezm mámleketinin’ siyasiy, mádeniy tariyxi Qaraqalpaqlardin’ aymaģinda jasaģan qawimler menen baylanisli bolģan. ólar Aral teńizi boyindaģi saklardin’ Balandi, Shirik-rabat hám Babish mulla esteliklerinin’ mádeniy qatlamlarinan tabilģan.
Derek
Qaraqalpaqstan tarıyxı 2016 6-klass sabaqlıģı
Kodeks-kumanikus
Ortà Aziya xalıqları arasında oǵuz-qıpshaq tili ádebiy tildiń payda bolıwına tiykàr salǵanı sıyaqlı, bul úlkeniń xalıqlarınıń payda bolıwında qıpshaqlardıń qáwimlik birligi hám qıpshaq tiliniń tásiri de úlken áhmiyetke iye bolǵàn. Bul kitaptıń túp nusqası XIII ásirde Gota shrifti menen kóshirilgen bolıp, Venecianıń Mark áwliye kitapxa- nasında saqlanbaqta. Onı bul kitapxanaǵa XIV ásirde jasaģan, atı pútkil dúnyaģa belgili Italiyanıń talantlı shayı- rı F. Petrarka 1362-jılı sıylıqqa bergen. Petrarka nıń ózi XIV ásirde jasaģan bolsa da, kitaptıń kóshirilgen dáwiri XIII ásir, dep uqtırıladı. Venger alımı Geza Kun 1880-jılı «Kodeks kumanikus» tı latın tiline awdarıp, Budapesht qalasında baspadan shıǵardı. Bunnan keyin bul másele menen kórnekli orıs tyurkologi VRadlov shuǵıllandı. Bunnan keyin bul másele menen qazaq, ózbek hám qaraqalpaq alımları da keńnen shuǵıllanıp kiyatır. «Kodeks kumanikus»tı izertlewshilerdiń hámmesi de «bul miynet negizinen qıpshaq tili tiykarında payda bolǵan házirgi qaraqalpaq, qazaq, qırǵız, ózbek, tatar,bashqurt, noǵay, qarashay, qumıq, qarayım tilleriniń negizi» sıpatında qaraydı. Bul kitapta sol XII—XIII ásirlerde jasaģan ata-baba- larımızdıń aytqan tolǵawları, naqıl-maqalları, ańız hám jumbaqları berilgen. Ondaģı jumbaqlardıń, hátte, házirgi qaraqalpaq tilinde qollànılatuǵın jumbaqlardan parqı joq.
Qurǵaqlıq sızıǵı
Okean yaki teńiz beti menen qurǵaqlıq betiniń tutasqan shegarası qurǵaqlıq sızıǵı delinedi.
Kól
Кóllеr qurģaqlıq bеtindе jеr ústindеgi hа’m jеr аstı suwlаrı
аģıp túsеtuģın shuqırlıqlаr кóp. ánе sоndаy tа’biyiy shuqırlıqlаrdа
Geografiyalıq atlas
Birden-bir baǵdarlama tiykarında bir pútin (bólinbeytuǵın) dóretpe sıpatında orınlanǵan geografiyalıq kartalardıń sistemalı toplamına geografiyalıq atlas dep aytıladı.
Kól
tоplаnıp qаlģаn suwģа кól dеlinеdi. Кóllеr tеńizlеrdеn pаrıqlаnıp,
океаnlаr mеnеn tutаspаģаn bоlаdı. Кóllеrdе suw dа’ryаlаrdаģıdаy
аrnаģа аqpаydı.
mаydаnı 376 mıń кm2
tı qurаydı. Yeń tеrеń кól — Baykal.
Теrеńligi 1620 m. Orta Aziyayеń úlкеn кól — Аrаl tеńizi.
Hа’zirgi wаqıttа Aral teńizisuwı qurıp, mаydаnı а’dеwir кishirеyip qаlģаn.
Кól suwı tоltırģаn shuqırlıqlаr hа’r qıylı jоl mеnеn, кóbinеsе Jеr
jаrılıwınаn dа кóbinеsе uzın sоzılģаn shuqırlıqlаr júzеgе кеlеdi.
Bundаy shuqırlıqlаr suwģа tоlıp pаydа bоlģаn кóllеr tекtоniкаlıq
кóllеr dеlinеdi. ıssı kól hám Bаyкаl кóllеri sоndаy кóllеrdеn
yеsаplаnаdı.
tаwlаr qulаp, аlаptı tоsıp qаlıwdаn júzеgе кеlеdi. Pаmir tаwlаrındаģı
аģаtuģın wоrınlаrdа yеsкi аrnаlаr suwģа tоlıp qаlıp, аrnа кóllеr
pаydа bоlаdı.
Okeanlar
Okeanlar. Dúnya okeanınıń materikler aralıǵındaǵı bólimleri okean dep ataladı. Dúnya okeanı tórtke bólinedi: Tınısh okean (180 mln. kv. km.), Atlantika okeanı (91 mln. kv. km.), Hind okeanı (76 mln k v. km.) hám Arqa muz okeanı (14 mln. kv. km.). Ilimpazlar besinshi Qubla okeandı da ajıratadı. Teńiz, qoltıq, buǵazlar okeanlardıń kishi bólegi esaplanadı.
Tropik toǵaylar
Tropik toǵaylar túrler sanı kópligi menen ajıralıp turadı. Bul toǵaylardı temperatura hám jıllıq jawın muǵdarı joqarı dárejede bolǵan, ósimliklerdiń ósiwi hám rawajlanıwı ushın barlıq sharayat jeterli bolǵan aymaqlarda(Túslik Amerika arqası, Oraylıq Amerika, Arqa Afrika, Hind hám Tınısh okeandaǵı atawlar) ushıratıw mumkin.Ortasha jıllıq jawın muǵdarı 2000-2500 mm. Ósimlik túrleri de júdá kóp.Terekler yarus boylap tıǵız jaylasqan. Tamırları topıraqqa jetip barmaytuǵın,tereklerde ósetuǵın epifitler, tamırı topıraqlarda bolıp, ózi tereklerge shırmasıp olardıń eń joqarı bólimlerine jetip barıwshı lianalar kóp ushıraydı. Tropik toǵaylar haywan túrlerine bay bolıp, sút emiziwshiler (maymıllar, jalqawlar),quslar (totı, kolibri), jer bawırlawshılar, jer suw haywanları hám shıbın shirkeylerdi kóp ushıratıw múmkin.Tropikalıq toǵaylarda qatarma-qatar ósiwshi bir túrge tiyisli ósimliklerdi ushıratıw qıyın. Ádette bul toǵaylarda hár qıylı túrge tiyisli ósimlikler birge ósedi. Házirgi kúnde toǵay biogeocenozları keskin azayıp barmaqta. Bul bolsa óz náwbetinde biosferaǵa sezilerli tásir kórsetedi.
Qızıl kitapqa kiritilgen balıqlar
Qızıl Kitapǵa kiritilgen balıqlar.
2009 -jılda baspadan shıǵarılǵan " Qızıl Kitap" ga balıqlarning 17 túri kiritilgen.
Olar:
1. Aral bahrisi (bekire)
2. Sirdaryo gúrekburuni (filbuyin)
3. Amudarya kishi gúrekburuni (toshbakra)
4. Amudarya úlken gúrekburuni
5. Qorako'z (aq sazan)
6. Tashkent yuzasuzari
7. Shortansifat aq marqa (kalbaliq, shortanmarka)
8. Aral mo'ylabdori ( suzanbaliq)
9. Turkiston mo'ylabdori (shimbaliq)
10. Párik (nishterkanot)
kukbo'yini (kukuktura)
12. Aral tikenagi
13. Turkiston ılaqashası
14. Aral sulaymonbalig'i
16. Aral sanchari (tikenbaliq, ıyt balıq )
Jırtqıshlılıq
Jırtqıshlılıq («jırtqısh – olja») – túrler aralıq biotikalıq qatnas túri bolıp, bir populyaciya individleri basqa populyaciya individleri ushın azıq wazıypasın óteydi. «Jırtqısh – olja» qatnasları tuwrıdan tuwrı olja qatnasları bolıp, olja túr ushın zıyanlı, jırtqısh túr ushın paydalı bolıp esaplanadı. Ádette haywanlar menen azıqlanatuǵın haywanlar jırtqıshlar dep ataladı. Otxor haywanlar jırtqısh dep esaplanbasa da, haywan hám ósimlikler ortasındaǵı azıqlıq qatnasları «jırtqısh – olja» qatnasına júdá uqsas boladı.Jırtqıshlıq qatnaslarınıń jáne bir kórinisi – kannibalizm (túr ishindegi jırtqıshlıq), jáne bir túrge kiriwshi organizmlerdiń bir-birlerin jep qoyıwı bolıp esaplanadı. Mısalı qaraqurttıń urǵashıları tuqımlanǵannan keyin erkeklerin jep qoysa, balxash alabuǵa balıǵı óziniń máyeginen shıqqan mayda balıqshalardı jep qoyadı.Jırtqıshlar tiykarınan awırıw, ázzi individlerdi óltirip, populyaciya geno- fondın tazalawshı sanitarlar wazıypasın orınlaydı. Nátiyjede populyaciyanıń salamat, jasaw ortalıǵına kóbirek beyimlesken individleri jasap qaladı, populyaciyanıń genofondın jaqsılaydı.Topıraqtıń quramında azottıń az bolıwı, topıraqtıń beti bárqulla suw menen juwılıp turılatuǵın jerlerde ósetuǵın ósimliklerdiń azotqa bolǵan tala- bı evolyuciya procesinde belgili bir ózgerisler keltirip shıǵarǵan. Ósimliklerde shıbın -shirkeylerdi tutıw ushın maslamanıń payda bolıwı nátiyjesinde shıbın-shirkey jewshi ósimlikler kelip shıǵadı.
Izlep tabıw sistemaları
Izlep tabıw sistemaları — tawsılmas informaciya deregi. Informaciyalar Internette millionlap web-betlerde saqlanadı. Bizge kerekli informaciya saqlanatuǵın web-betlerin tabıw ushın onıń Internetdegi adresin biliw zárúr. Lekin internet saat sayın jańa informaciyalar menen bayıp baradı. Sonday-aq,ayırım(gónergen)informaciyalar Internet tarmaǵınan alıp taslanadı. Internetdegi kóp paydalanılatuǵın web-betler adresleri arnawlı maǵlıwmatnamalarda basıp shıǵarıladı. Lekin olardan tolıq informaciya alıp bolmaydı. Sebebi, Internetdegi barlıq web-betleriniń adreslerin shıǵarıw ushın júdá úlken kólemdegi kitap kerek boladı. Bul kitaptı basıp shıǵarıw tamam bolmastan Internetdegi birqansha adreslerdiń ózgeriwi anıq. Bul mashqala arnawlı Izlep tabıw sistemalarınıń jaratılıwı menen ańsat sheshildi.Izlep tabıw sisteması — arnawlı web-beti bolıp, internet tarmaǵınan kerekli informaciyanı izlep tabıw ushın xızmet etedi.Házirgi kúnge kelip onlaǵan izlep tabıw sistemaları jaratılǵan. Olardan kóp qollanılatuǵınları sıpatında Google, Rambler, Aport, yahoolardı keltiriw múmkin. Hárbir izlep tabıw sisteması Internet tarmaǵında óz adresine iye. Mısalı, joqarıda sanap ótilgen izlep tabıw sistemaları sáykes túrde www.rambler.ru, www.yandex.ru, www.aport.com hám www.google.uz adreslerine iye. Ózbekistanda da WWW.UZ milliy informaciya-izlew sisteması 2006-jıldıń oktyabr ayında UZINFOCOM kompuyter hám informaciya texnologiyaların rawajlandırıw hám ámelge asırıw orayı tárepinen iske túsirilgen edi. Usı dáwir ishinde milliy informaciya izlew sisteması elektron xızmetler, texnologiyalıq qolaylıqlar hám funkciyalar nátiyjesinde internet paydalanıwshıları ortasında en jaydırıldı. 2015-jıldıń 11-fevral kúni Milliy informaciya izlew sistemasınıń jańa túri iske túsirildi. Milliy informaciya-izlew sisteması interfeysi ózbek hám rus tillerinde dúzilgen.
Ritmlilik
Tábiyatta waqıttıń ótiwi menen birdey qubılıslardıń tákirarlanıp turıwı ritmlilik delinedi. Ritmlilik ekige bólinedi: sutkalıq hám jıllıq (máwsimlik).
Sarigúl Bahadirova
Ómirin ilimge baǵıshlaǵan jazıwshı – Sarıgúl Bahadırova
Biografiyası
Jazıwshı hám ilimpaz Sarıgúl Bahadırova 1944-jılı Qaraózek rayonında tuwılǵan. Awıl- lıq orta mektepti 1962-jılı tamamlap, Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutına oqıwǵa kiredi.1967—70-jılları Tashkentte Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń aspiranturasında oqıdı hám 1970-jılı «Házirgi qaraqalpaq gúrrińleri» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Sonnan baslap ol Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bóliminiń N. Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker, bólim baslıǵı lawazımlarında isledi.
Dóretiwshiligi
Sarıgúl Bahadırova 1985-jılı «Folklor hám qaraqalpaq sovet prozası» degen temada doktorlıq dissertaciya jumısın jaqladı. 1991-jıldan 2009-jılǵa shekem N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutınıń direktorı lawazımında isledi, házir húrmetli dem alısta. Ol 1996-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası. Sarıgúl Bahadırova «Hayallar» (1973), «Ómir sabaǵı» (1980), «Táǵdir» (1981—1989), «Keshikken soldat» (1982) povest hám romanlardıń, sonday-aq, bir qatar «Anama xat», «Bala—beldiń dimarı», «Aǵayin» hám t.b. gúrrińlerdiń avtorı.
Ilimiy jolı
S.Bahadırovanıń «Roman hám dáwir» (1978), «Folklor hám qaraqalpaq sovet prozası» (1984), «Kitabi dedem Qorqıt», «Qoblan», «Edige» hám «Házirgi ádebiyat haqqında oylar» (1992) atlı ilimiy miynetleri bar.
Maqalaları
Sarıgúl Bahadırova Beruniy atındaǵı Ózbekstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıǵınıń laureatı. XX ásirdiń 60 — 70-jılları qaraqalpaq ádebiyatında kórkem shıǵarmalar jazatuǵın hám sonıń menen birge, ilimiy-izertlew jumısların alıp baratuǵın kórkem sóz sheberleri dóretiwshilik maydanǵa keldi. Sarıgúl Bahadırovanı solardıń biri sıpatında atap kórsetiwge boladı.
Jetiskenlikleri
1984 - jılı Abu Rayxan Beruniy atındaǵı Ilim hám texnika tarawı boyınsha Ózbekistan mámleketlik sıylıǵınıń laureatı. 1993 – jılı Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri 2005 – jılı «Professor» ilimiy ataǵına iye boldı. 2006 – jılı Xalıq miyrasın saqlaw boyınsha N. Rerix atındaǵı xalıqaralıq sıylıqtıń laureatı.
Zonallıq
Qurǵaqlıqta ekvatordan polyus keńlikler tárepke tábiyat kompleksleriniń izbe-iz almasıwına zonallıq dep ataladı.
Abdurahim Hayit
Iskerligi
Abdurahim eki torli dástúriy asbap dutor arqalı atqarıw etken qosıqları menen ataqlı esaplanadı. Ol Pekinda muzıka akademiyasında oqıǵan hám Kitayda milliy kórkem óner gruppaları menen shıǵıw etip keler edi. 2017-jıldıń mart ayında ol jetkinshekti áke-babaların húrmet etiwge shaqırıwshı hám „urush sheyitleri“ga belgi etiwshi dástúriy uyǵur qosıqına tiykarlanǵan „Ákeler“ qosıǵın atqarıw etkeninen keyin qamawǵa alınıp, tutqınǵa alıwqa taslanǵan edi. Xabar etiliwishe, ol segiz jıllıq tutqınǵa alıw jazasın da otawǵa húkim etilgen.