cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aral teńizi
Tariyxı
Burın Ámiwdárya (Okus) Uzboy deltasınan Kaspiy ten'izine quyg'an, al Torg'ay da'ryası Aralg'a quyg'an. Belgili grek alımı Klavdiy Ptolomey 1800 jıl burın jasag'an bolıp, ol o'zinin'"Almagest" (Ullı qurılısshı) miynetinde du'nyanın' kartasın sızg'an, ol kartanı 27 bo'lekke bo'ldi. Sonın' 22-kartasında Aral ten'izi menen Kaspiy ten'izleri su'wretlengen. Kartada ko'rsetiwinshe Kaspiyge Zarafshan ha'm Ámiwdárya (Okus) quyıp turg'an. Ámiwdárya 62000 jıl burın Tyanshan tawınan baslap Fergana oypatlıg'ınan ag'ıp o'tken. Sonın' menen birge sayaxatshı Marko Polo og'an "İon" dep at bergen, al Sırda'ryanı Yaskart dep atag'an. Aral ten'izi jag'asınan (Sarıqamıs, Akespe) den 80 m teren'likten arxeologiyalıq qazılmalar boyınsha tasqa aylang'an kit omırtqasının' ha'm qızıl balıqtın' su'yekleri tabıldı, ol oligatsena da'wirinde jasag'anı anıqlandı. Usı orıng'a jaqın yamasa No'kistin' qubla ta'repinde jaylasqan Shılpıqtın' a'tiraplarınan akula tisi qaldıg'ı tabıldı, bul sonnan derek beredi ten'iz a'yyemgi da'wirlerde du'nyalıq okeanlar menen baylansta bolg'anın ko'rsetedi.
Christian Dior
Erte balalıq dawiri
Fransuz couturieri, Christian Dior 1905-jıldın' 21-yanvar sa'nesinde Normandiyanın' Granvil qalashasında tuwılg'an. Onın' ata-anası qalashadag'ı bay ha'm o'zine toq insanlardan bolg'an. Bolajaq couturierdin' a'kesi ximyaliq to'ginlerdi islep shig'arıwshı o'ndirislik basqarmanın' baslıg'ı, al anasi bolsa u'y biykelik qılg'an. Dior bes jasqa tolg'an waqıtta onın' shan'arag'ı Parijge ko'ship o'tedi. Jas Dior balalıq da'wirinen baslap arxitektor bolıwdı a'rman etken, biraq onın' ata-anası o'z balasın diplomatiya tarawı wa'kili sıpatında ko'riwdi qa'legen edi. Sol sebepli jas Dior ata-anasının' qa'lewi bolg'an Parijdegi Erkin Siyasiy Pa'nler Mektebine (Ecole des Sciences Politiques) oqıwg'a tusedi. Biraq Diordın' diplomatlıq xizmetke degen qızıg'ıwshılıg'ı bolmag'anlıg'ı sebepli bul oqıw onın' ushın waqıttı ma'nisiz o'tkeriwden basqa hesh na'rse emes edi. Siyasiy pa'nlerdi ha'm xalıq aralıq huqıqtı o'zlestiriwdin' ornına Dior ha'r qiyli ko'rgizbelerge ha'm muzeylerge barıp o'zinin' ma'deniy du'nyasın arttırıp barg'an. Sonın' menen bir qatarda ol qosıqshılıq ha'm su'wretshilik tarawı sırların o'zlestirgen.
Aral teńizi
Tariyxı
A'yyemgi tariyxıy qol jazbalarda Aral ten'izin o'z da'wirlerinde ha'r qıylı atlar menen atag'an, mısalı: 880-jılı İbn Xordadbek onı "Kurder" ko'li dep atasa, 961-jılı İstaxdi "Kazbin" dep atag'an, al 1334-jılı Xafizi "Abduda" dep atag'an, son' XIII-a'sirden baslap ha'zirgi atı menen atalıp kiyatır.
Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan
Eńiresin elinen ayra túskenler
Christian Dior
Moda a'lemine birinshi qa'demleri
Diordın' ma'deniyatqa ha'm ko'rkem-o'nerge degen qızıg'ıwshılıg'ı onı 1928-jılı o'zinin' jeke ma'denyat gallereyasın ashıwg'a alıp keldi. Bul gallereyada Deren, Matiss, Picasso ha'm tag'ıda basqa ma'deniyat ha'm ko'rkem o'ner tarawının' ko'zge ko'ringen wa'killerinin' saylandı miynetleri orın alg'an edi. Biraq 1930-jıllarda baslang'an qarjı krizisi bul gallereyanı pul menen ta'miynlep turg'an Diordın' akesi ushın da sa'tsiz bolıp, gallereyanın' jawılıwına alıp keldi. Bul waqiyadan son', Dior jeti jıl dawamında a'wmetsiz ha'm qıyın kunlerdi bastan keshiredi. Qıyınshılıqlar ha'm olardın' arqasında arttırılg'an miynetlik ta'jiribe aqırı o'z paydasın beredi. Sebebi 1936-jılı Dior Franciyanın' jetekshi gazetalarinan biri bolg'an Le Figarog'a moda tarawı boyınsha su'wretler sızıwshı (fashion illustrator)qa'niyge bolıp jumısqa ornalasadı. O'z ka'sibin tez o'zlestirgen Dior endi o'zinin' sızg'an su'wretlerin basqa da moda tarawı boyınsha qa'niygelesken jurnal ha'm gazetalarg'a usınıp o'z abroyın asıradı. Sonın' arqasında Dior sol da'wirdin' belgili couterieri Robert Piguetke sha'kirt tu'sip ol menen bir jıl dawamında birge islesedi.
Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan
Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan
Aral teńizi
Tariyxı
Sayaxatshılar Aral ten'izin kartag'a ha'r qıylı da'wirlerde suwretke tu'sirgen. Onı kartag'a anglichanlı Djenkinson 1758-jılı kartag'a tu'sirgen bolsa, al 1664-jılı gollandlı Nikolay Bitsen tu'sirgen. Ten'izdin' ta'biyatın izertlewde Butakov penen Shevchenkonın' miynetleri ju'da' ko'p boldı. Butakov ekspeditsiyag'a eki qayıq tayarlap, kemenin' kapitanı etip Qara ten'izdin' ten'izshisin qoydı, al ekinshi kemede Shevchenkonın' o'zi 27 adam menen ten'izdi sayaxat etti. Aral ten'izin Butakov o'zinin' ekspeditsiyası menen birge ju'rip 1840-jılı kartag'a tu'sirgen.
Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan
Sazın samal yadlap, sózin el bilgen
Aral teńizi
Tariyxı
Mag'lıwmatlar boyınsha 159-jılı Barsakelmes atawının' batıs bo'limi qurg'aqshılıq penen qosıldı, al keyin ala ten'izdin' tolısıwı menen qaytadan qurg'aqshılıqtan ayırıldı. Angliyalı Tomson 1740-jılı jazıwınsha to'mengi Ámiwdáryada qaraqalpaqlar jasaydı dep ko'rsetken, olar qamıstan jasalg'an qayıqlarda ju'zip balıq awlaydı ha'm qamıstan jasalg'an u'ylerde jasaydı dep jazıp ketken. Son'g'ı XVI-XVII a'sirlerdin' baslarında Jan'a Qosjetpes, Uyalı, Vozrojdenie atawları payda boldı. Aral ten'izine Jan'a da'rya 1819 jıldan baslap suw quyıwın toqtattı, al Quwan da'rya 1823-jıldan suw quymay qaldı. Ten'iz 1870 jılları Sarı qamıs ko'li menen baylanısta bolg'an dep ko'rsetedi.
Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan
Bir shayır dúnyaǵa keldide ketti
Aral teńizi
Tariyxı
Rossiya en' birinshi ret Aral ten'izine o'z kemesin 1853-jılı tu'sirdi. 188-jıl A.Nikolaevtin' basshılıg'ında Aral ten'izine ekspeditsiya sho'lkemlestirildi. Aral ten'iznin' arqa bo'leginde akademik L. Berg ten'izdin' balıqlar du'nyasın izertledi. Ten'izdi balıqshılıq retinde paydalanıw maqsetinde patsha Rossiyası 1905-ılı jan'a temir jol qurılısın basladı. 1913-jılı Aral ten'izi poselkasında 1026 adam jasag'an, ol 30 jılday qala dep ataldı. Aral balıqshılıq izertlew stantsiyası 1920-jılı du'zildi, 1970-jılg'a shekem Aralda 34 tu'r balıq bolıp, sonın' 24 tu'ri o'ndiriste a'hmiyetli bolg'an. Ha'zirgi waqıtta bul tu'rlerden hesh qaysı qalmag'an. Aral ten'izinde 1946-jılı 234-320 ts. balıq awlanıp, Qazaqstan bo'liminde 5 balıq zavodı, bir balıq kombinatı, al qubla Aralda 5 balıq zavodı 1 balıq konserva kombinatı, 20 balıq qabıllaw punkti bolg'an. Aral ten'izi jag'alawında Moynaq qalasında 33 milletke jaqın xalıq jasag'an. 1960-1990-jıllar aralıg'ında Moynaq qalasının' xalg'ı 15 mın' adamg'a qısqarıp, al Qazaqstannın' Qızıl orda oblastı jag'alawlarında 40 mın'g'a shamalas adamlar ko'ship ketken. 1992-jılı ten'izdin' qa'ddi 1948-jılg'a salıstırg'anda 50 metrge tu'sip ketti. 1961-1981-jılları suwdın' qa'ddi 8 metrge tu'sti. 1992-jılı 18 metrge tu'sip ketti, al ten'izdin' ko'lemi 3,1 metrge qısqarıp duzlılıg'ı 2,5-3 ma'rtebe astı. 1960-jılları Aral ten'izi basseynde su'rilgen jerlerge suwg'arıw 1913-jılg'a salıstırg'anda 3 mln ga o'sti. Ámiwdárya ha'm Sırda'ryanın' 64,6 kub metr suwdı suwg'arıw ushın paydalanıldı. 1957-jılı 58 gektarlı Ámiwdáryanın' ag'ımı bo'limindegi jerinde ondatra terisi jılına 1 mln. dana jetistirildi. Ha'zirgi waqıtta ol 10 mın' danag'a shamalas awlanadı.
Ámiwdárya menen Sırda'rya suw jıynawshı maydanı taw bo'liminde 350 km kv quraydı. Sırda'rya suw balansın qar ha'm muzlardın' esabınan toplap, al Ámiwdárya muzlı, qarlı ha'm jer astı suwları ha'm az mug'darda jawın-shashın suwları menen toyınadı.
Aral ten'izinin' suw resursı 127 kub km quraydı. 1970-jılları da'ryanın' suwg'armalı jerlerge paydalanıw boyınsha ha'r qıylı mag'lıwmatlar bar onın' 33,5-37,0 km kubtı qurag'an. Keyingi waqıtları ulıwma suw menen ta'miyinleniw sisteması joqarı ag'ısı 22 km kub, ortasha ag'ıs 10–12 km kub, to'mengi 10 km kub. 1930-40-jılları da'rya suwının' ortasha minerallıg'ı 0,25 ml/g bolsa, al joqarı bo'liminde 0,50 ml/g bolg'an. 1960-jıldan baslap suwdın' duzlılıg'ı joqarı da'rejede artıp ketti. 1960-jılları to'mengi Ámiwdárya bo'limindegi qamıslıqlar florası 200 mın' gektar bolıp, onın' o'nimdarlıg'ı 78-255 ts ge deyin boldı. Da'rya suwının' tartılıp ketiwi sebebinen bul jerlerde qamıslıqlar azayıp ketti. Ha'zirgi waqıtta onın' o'nimdarlıg'ı 5-15 ts ge tu'sip qaldı. Ámiwdárya tiykarınan muzlı qarlı suw menen ta'miynlenip onın' azg'antay bo'limin 1 mm jawın-shashın suwı menen ta'miynlenedi. No'kiske jaqınlag'anan baslap Ámiwdárya deltası baslanadı. Ol 7 mın' km kv iyeleydi. Ámiwdárya suwg'armalı jerlerdin' 2,5 mın' gektarın ta'miynleydi. Ulıwma Qaraqum kanalı aralıg'ında ha'zirgi waqıtta 1200 km den zıyat bolıp, kanaldın' suwının' 20% ti qumg'a sin'ip ketedi, al 22% ti ha'r qıylı tarmaqlarg'a ketedi. Ámiwdárya 1934-60-jılları Aral ten'izine 38,6 km kub di quyg'an. Ha'zirgi waqıtta 2–4 km kub suwdı jılına quyadı. Aral ten'izi basseyninde biotanın' o'zgeriwi, jerdin' shorlanıwı, qurg'awı ulıwma 3,23 mln gektardı quraydı. Ha'zirgi waqıtta Ámiwdárya deltasında ten'iz jag'alawlarında ortasha jer u'stindegi fito massa yamasa qamıslıqlar 1876 ts ga bolıp qurg'aq jerlerde 37,6 ts ga, al duzlı jerlerinde 18,3 ts ga quraydı.
Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan
Bir dilbar túsime endide ketti
Qosıq dárya-dárya nur bolıp aqsın
Ishqısız janlarǵa ıshq otın jaqsın
Qız jigitke jilwa naz benen baqsın
Ayt sen Bozatawdı namaǵa salıp
Jılamaǵannıń bawırı tas bolsın
Qaraqalpaqtıń góne dárti qozǵalıp
Shadlı dáwranına búgin más bolsın
Juldızlardı jerge úńiltpek bolsań
Jaman shayırlardı túńiltpek bolsań
Eger men ólgende tiriltpek bolsań
Siligo
Siligo Italiyada jaylasqan kishi qalalardın' biri esaplanadı ha'm xalqının' sanı tek g'ana 900 adamg'a shamalas.
Nemis tili
Nemis tili (Deutsch) - Germaniya, Avstriya, Lixtenshteyn, Lyuksemburg, Belgiya ha'm Shveycariyanın' ra'smiy tili esaplanadı. Sonday-aq, Namibia'nın' milliy tili.
Predikat
Predikat (n-nshi) - M ko'pliginin' n-da'rejesinde anıqlanıwshı, anıqlanıw oblastı \{ 0,1 \} (yamasa «Durıs» ha'm «Qa'te») bolg'an funksiya.
Elektr togı
Elektr togı — elektr zaryadlarının' ta'rtipli ha'reketi. Elektr togı payda bolıwı ha'm ha'r waqıtta payda bolıp turıwı ushın: Zaryadlı za'rreler tok tasıwshılar dep ataladı. Metallar ha'm yarımo'tkizgishlerde tok tasıwshılar elektronlardan, elektrolitlarda teskeri ha'm kerisinshe ionlardan, ionlasqan ga'zlerde teskeri ha'm keri ionlar ha'mde elektronlardan iba'rat.
Zaryadlı za'rrelerdın' elektr maydan ta'sirinde jismge tiyisli ko'shiwi na'tiyjesinde payda bolatug'ın Elektr togı otkiziwshenlik togı dep, zaryadlang'an makroskopik zat (ma'selen, suyıqlıq yaki ga'z)lerdın' ko'shiwinen ju'zege keletug'ın elektr togı konveksion tok dep ataladı. Sıljıw togı dep atalatug'ın tok ha'm bar. Bul tok zaryadlar ha'reketine baylanıslı bolmay, kerisinshe elektr maydan ku'shlengenliginin' waqıt boyınsha o'zgeriwine baylanıslı (proportsional) boladı. Sıljıw togı magnit maydan payda qılıw imka'niyatı ushın g'ana o'tkeziwshenlik ha'm konveksion tokqa ekvivalentdir.
Kiribati
Kiribati, yaki Kiribati Respublikası Republic of Kiribati) - Okeaniyada jaylasqan mámleket. BMSH ag'zası.
Edirne
Edirne Túrkiyada jaylasqan qala. 2017-jılı qalanın' qalq sanı 165.979 bolg'an.
Sudochye kóli
Sudochye kóli — Qaraqalpaqstan Respublikası Moynaq rayonındaǵı kól. Aral teniziniń qub.batısında. Batıs qırǵaǵı Ústurtdiń Sh. chinkine tútesken, qalǵan tárepleri Ámiwdárya deltası menen shegaralas. Kóldiń maydanı hám quramındaǵı tuz muǵdarı tez-tez ózgerip turadı. Sebebi, Ámiwdárya hám kanallardan artǵan suwlar kólge kelip quyıladı. 1972 j. kóldiń maydanı 96 km²bolǵan. Kóldiń ortasha shuq. 11,5 m.
FC Neptūnas
Futbol klubi Neptūnas (Neptūno futbolo klubas) - Litva paytaxtı Klaipėda qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Adolf Hitler
Adolf Hitler yamasa Gitler (aytılıwı: Adolf Xitler) (20-Aprel 1889 - 30-Aprel 1945) Ekinshi Dúnya Júzlik Urısta Germaniya basshisi bolǵan. Gitler sonday-aq NSDAPtiń (kóbinese Nazist Partiyasi dep ataladi) basshisi boldi. Bul partiya demokratiya joli menen saylanǵan. Ol 1933-jili Germaniya Kantsleri boldi. Bul Germaniya Konstitutsiyasina qarsi emes edi. Ol 1934 diktatorǵa (toliq basqariwshi) aylandi. Ol ózin Germaniya Imperiasiniń Fuhreri (basshi, jetekshi) dep atadi. Ol 1945-jilǵa shekem Germaniyani basqardi.
Natsistler úshinshi Reich (Reix dep oqiladi) dep atalǵan diktatorliqti payda etti. 1933-jili olar barliq basqa partiyalardi japti. Olar óz dushpanlarin óltirdi yamasa kontsentratiya lagerlerine jiberdi. Gitler hám oniń adamlari kishi milletler hám basqa etnik, diniy, hám siyasiy birlespelerdi quwdaladi. Holocaust (Holokost dep oqiladi) dep atalǵan waqiyada, Natsistler alti million Evreyler, tsiganlar, gomoseksualistler hám basqa da toparlardi óltirdi. Germaniya Polshaǵa basip kirgenligi sebepli dúnyada Ekinshi Dúnya Júzlik Uris baslandi. Bul urista Evropaniń kóplep jerleri wayran boldi, 50 millionnan aslam adam nabit boldi. Usi Uris dawaminda Gitler nemis quralli kúshleriniń Bas Komandiri boldi hám barliq áhmiyetli sheshimlerdi qabil etti. Bul Fuhrerprinziptiń bólegi edi.
Implikaciya
İmplikatsiya - «eger… onda…» ma'nisin beriwshi binar logikalıq baylanıs.
İmplikatsiya sha'rt \Rightarrow na'tiyje ko'rinisinde jazıladı.
Kokoslı atawları
Kokoslı atawları — Okeaniyada jaylasqan mámleket. Avstraliyaǵa ǵárezli aymaq. Aymaǵı - 14 km., xalqı - 550 adam (2011-jıl). Onıń ishinde 80% malayziyalılar. Hákimshilik orayı — Uast-Aylend. Rásmiy tili — inglis tili. Xalqınıń 80% musılmanlar.
Nikaragua
Nikaragua Oraylıq Amerika da jaylasqan mámleket.
Tilleri
1)	Ispan tili – Nikaragua ra'smiy tili, 2)	Inglis tili, 3)	Miskito tili, 4)	Rama tili, 5)	Sumo tili, 6)	Miskito jar boyı kreol tili, 7)	Garifuna tili, 8)	Rama Kej kreol tili
Farer atawları
Farer atawları - Evropadaǵı mámleket.
Palermo F.C.
Palermo Football Club, Italiyanın Palermo şəhərində yerləşən bir idman klubudur. Klub 1900-cü ildə qurulub. Palermoda Renzo Barbera Stadionunda yerləşir.
Latviya
Latviya Evropadag'ı mámleket. Paytaxtı - Riga qalası.
Arqa Mariana atawları
thumbnail|right
Italyan tili
Italyan tili (lingua italiana) - Italiya, San-Marino, Vatikan ha'm Shveycariyanıń ra'smiy tili. Sloveniya hámde Xorvatiyanıń kóbinshe italyan milletli azamatları ushın ekinshi rásmiy til esaplanadı.
Sırtqı siltemeler
Italyan tili kitapshası
Algoritm
Algoritm, algoritm - málim bir túrge tiyisli máselelerdi sheshiwde isletiletuǵın ámellerdiń arnawlı bir tártipte atqarılıwı haqqındaǵı anıq qaǵıyda (programma ). Kibernetika hám matematikanıń tiykarǵı túsiniklerinen biri. Orta ásirlerde o'nli sanaq sisteması boyınsha tórt arifmetik ámel atqarılatuǵın qaǵıydanı Algaritm dep ataǵan. "Bul qaǵıydalar matematikaǵa 9-asirde al-Xorezmiy tárepinen kiritilgen. Evropada bunday qaǵıydalar onıń tuwılǵan jurtına salıstırǵanda latınshalastırılǵan (Algoritmus yamasa Algorithmus formasında "algorizm" delingen), keyinirek " algoritm" ga aynalǵan" (akademikalıq A. N. Kolmogorov). Pánge " Yevklid algoritmi", " Ǵiyosiddin Koshiy algoritmi", " Laure algoritmi", " Markov algoritmi" dep atalıwshı algoritmlar málim. Algoritm túsinigi barǵan sayın keńeyip barıp, kibernetikaning teoriyalıq hám logikalıq hasası esaplanǵan algoritmlar teoriyası payda boldı. Ózbekstan Respublikasında bir neshe ilmiy izertlew mákemeleri hám esaplaw oraylarında Algoritmnan paydalanıw salasında nátiyjeli jumıslar alıp barılmaqta. Mısalı Ózbekstan Pánler akademiyası " Kibernetika" ilimiy islep shıǵarıw birlespesinde, Ózbekstandaǵı barlıq universitetlerde, Tashkent mámleket texnika universitetinde, Ózbekstan Respublikası Makroiqtisod hám statistika ministrligi qasındaǵı Esaplaw orayı hám basqa mákemelerde alıp barılıp atırǵan jumıslar buǵan mısal bóle aladı.
Atama tariyxı
"Algoritm" termini ataqlı matematikalıq, jerlesimiz Al-Xorezmiy atı menen baylanıslı bolıp, onı latınlastırıliwi bolıp tabıladı. Bizge málim bolǵan eń áyyemgi algoritm bul Yevklid algoritmı bolıp tabıladı. Algoritmlar teoriyası, ásirese, XX asirde júdá rawajlanıp, ol menen Tyuring, Post, Chyorch, viner, Markov, Kolmogorov sıyaqlı joqarı ilimpazlar shuǵıllanıwǵan.
Mongoliya
Mongoliya — Oraylıq Aziyada jaylasqan mámleket. Paytaxtı Ulan-bator qalası. Ulan-bator qalası dúnyadaǵı qısı eń suwıq bolatuǵın paytaxt esaplanadı.
Ishki bóliniwi
thumbnail|right|350px
Fibonachchi sanları
Fibonachchi sanları - ha'r bir elementi o'zinen aldın keliwshi eki element jıyındısına ten' bolg'an 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233, 377, 610, 987, 1597 … sanlar izbe-izligi.
Ra'smiy tu'rde Fibonachchi sanları izbe-izligi rekurrent baylanıs ko'rinisinde beriledi:
Adam Smith
thumb|right|300px|Adam Smit Adam Smit (shoqındırılg'an 16-iyun 1723-jılı 17-iyul 1790 [a'yyemgi usılda 5-iyun 1723–jıl 17-iyul' 1790]) Shotlandıyalıq moral filosofı ha'm sıyasıy ekonomikanın' tiykarın salıwshısı edi. Shotlandiya Ag'artıwshılıg'ının' tiykarg'ı alımlarının' biri bolg'an Adam Smit "Moral seziminin' teoriyası" ha'm "Xalıqlar baylıg'ının' ta'biyatın ha'm sebeplerin izertlew" atli kitaplarinin' avtori. Keyingisi, a'dette "Xaliqlar baylig'i" dep qisqartilip atalatug'in kitabı, onin' magnum opusi (ullı jumısı) ha'm ekonomikanın' birinshi zamanago'y jumısı esaplanadi. Adam Smit zamanag'oy ekonomika iliminin' atası esaplanadı.
Smit Glazgo ha'm Oksford universitetlerinde moral filosofiyasın u'yrendi. Oqıwdı pitkergennen keyin ol Edinburgta tabıslı lektsiyalar oqıdı, bul onı Shotlandiya ag'artıwshılıg'ı waqtında David Hume menen birge islesiwge basladı. Smit Glazgoda moral filosofiyasın oqıtıp professorlıq jumısına eristi ha'm usı waqıtta "Moral sezimi teoriyası" kitabın jazıp baspadan shıg'ardı. Ol keyingi o'mirinde jeke oqıtıwshı boldı ha'm bul og'an Evropa boylap sayaxat etiwine ha'm sol waqıttın' intellektual jetekshilerin ushıratıwg'a imkaniyat berdi. Smit u'yine qaytıp keldi ha'm kelesi on jıldı "Xalıqlar baylıg'ı"n jazıwg'a bag'ıshladı (tiykarınan o'zinin' lektsiyalarınan alıng'an). Kitap 1776-jili baspadan shıqtı. Ol 1790-jılı qaytıs boldı.
Balalıg'ı
Adam Smitti Shotlandiyanın' Kirkaldi qalasında Margaret Duglas du'nyag'a keltirdi. Onın' atası, ol da Adam Smit dep atalıp, yurist, jamiyetlik xızmetker bolg'an ha'm Margaret Duglasqa 1720-jılı u'ylengen. Onin' atası Smit tuwılmastan altı ay burın qaytıs bolg'an. Smittin' aniq tuwılg'an ku'ni belgisiz, biraq onin' shoqındırılıwı 1723-jılı 16-iyunda Kirkal'dida jazılg'an. Smittin' balalıg'ı haqqında azg'ana belgili bolsada, Shotlandiyalı jurnalist ha'm Smittin' omir bayanın jazıwshısı John Rae Smittin' to'rt jasında tsiganlar ta'repinen urlap ketilgenin h'am keyinirek basqalardın' qutqarıwg'a barg'anlıg'ı sebepli azat etilgenin jazıp qaldırdı.
Smit anasına ayrıqsha jaqın boldı, ha'm anası onı ilimiy islerge iytermelegen bolıwı itimal. Smit 1729 ha'm 1737-jilları aralıg'ında Kirkal'dida Burg mektebine qatnadı ha'm ol jerde latın tili, matematika, tariyx ha'm jazıw ma'deniyatın u'yrendi. Rae Burg mektebin "Shotlandiyanın' sol da'wirdegi en' zor orta mekteplerinin' biri" dep jazg'an.
Bilim alıwı
Smit on to'rt jasında Glazgo Universitetine oqıwg'a kirdi ha'm Francis Hatcheson qol astında moral filosofiyasın u'yrendi. Bul jerde ol erkinlik, oylaw, tu'siniw ha'm juwmaq shıg'arıw, sonday-aq erkin pikirge qızıg'ıwshılıg'ın rawajlandırdı. 1740-jılı, Smitke Snell Ekzibishion granti berildi ha'm ol Glazgo Universitetinen Oksford Universitetinin' Balliol Kolledjine oqıwg'a ketti.
Smit Glazgoda oqıtıw Oksfordqa salıstırg'anda bir qansha joqarı dep esapladı, ha'm oz'inin' ta'jiriybesin aqılıy qısılıw dep taptı. "Xalıqlar baylıg'ı"nin' V-kitabı II-babında Smit: "Oksford Universitetinde ja'miyetlik professorlardın' ko'pshiligi ko'plegen jıllar dawamında ulıwma oqıtıp atırg'anday bolıp ko'riniwdi de toqtatqan" dep jazdı. Sonday-aq jazılıwınsha Smit doslarına bir ma'rte Oksford ra'smiy xizmetkerlerin onın' David Humenin' "Adam ta'biyatının' traktatı" oqıp atırg'anın bilip qalıp, keyin kitaptı tartıp alıp onı qatal jazalag'anın aytıp bergen. William Robert Scott "[Smittin'] Oksford waqtı onın' o'mirlik isine azg'ana ja'rdem berdi, eger ulıwma bergen bolsa" dep jazdı. Sog'an qaramastan, Smit Oksfordta waqtında Universitettin' u'lken kitapxanasınan o'zin bir neshe pa'nler boyınsha oqıtıwg'a kitaplar alıp oqıw imkaniyatına iye boldı. Onın' xatlarında jazıwınsha o'z aldına oqımag'an paytlarında ol baxıtsız edi. Oksforda waqtının' aqırında Adam Smit nerv keselliginin' simptomların bastan keshirdi. Ol 1746-jili grantı tamamlanbastan burın Oksfordtan ketti.
"Xalıqlar baylıg'ı"nın' V-kitabında Smit Angliya universitetlerinde Shotlandiya universitetlerine salıstırg'anda oqıtıw ha'm ilimiy isler to'men sıpatlı ekenin jazdı. Ol bunı 2 sebep penen tu'siniw mu'mkin dep jazdı. Birinshi, Oksford ha'm Kembridj kolledjlerinin' baylıg'ı ha'm professorlardın' aylıg'ının' studentlerdi o'zlerine tartıw uqıbınan g'a'rezsizligi; ekinshi, ilimiy jetekshiler Angliya Shirkewinde islese de jaqsı jasawı mu'mkinligi dep ko'rsetti. Smit basında teologiya (din tanıw)ni u'yreniwdi ha'm shirkewde islewdi niyet qılg'an edi, lekin onın' keyingi oqıwları, atap aytqanda David Humenin' skeptik jumısların oqıwı onı basqa joldı tan'lawına isendirdi.
Kabardino Balkariya
Kabardino-Balkariya Respublikası (Кабардино-Балкарская Республика — Rоssiya Federaciyası quramiındaǵı respublika. Arqa-Kavkaz fеdеrаl okrugine kiredi. 1922-jıldıń 1-sentyabrinde dúzilgen. Paytaxtı - Nаlchik qalası.
Aymaǵı
Arqadа Stаvrоpоl úlkesi menen, qubladа Arqa Теgеy hám Gyurdjyu menen, batıstа Qarashay-Cherkesiya Respublikası menen shegaralasadı.
Johann Wolfgang von Goethe
thumb|250px|right|von Goethe
Bazis punkti
Bazis punkti (basis point) — payızdın' ju'zden bir bo'legi, basqasha aytqanda payızdın' payızı (yag'nıy 1 bazis punkt = 0,01 %).
Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang von Goethe (aytılıwı: Yoxan Wolfgang fon Gyote, 28-avgust 1749 – 22-mart 1832) ataqlı nemis jazıwshısı. Goethe ha'zirgi zaman nemis a'debiyatının' en' jarıq wa'killerinin' biri esaplanadı. Goethe poeziya, tragediya, a'debiyat, filosofiya ha'mde ilim tarawlarında qa'lem tebretken. Onın' Faust shıg'arması ha'zirgi Evropa a'debiyatının' en' ullı uzın poeması dep ta'n alıng'an.
Türk Telekom Arena
Ali Sami Yen Sport Kompleksi - Türk Telekom Arena bul Túrkiyanın' Istanbul qalasındag'i Şişli rayonında jaylasqan ko'p-maqsetli stadion. Ol Galatasaray S.K.nın' u'y maydanı esaplanıp, eski Ali Sami Yen Stadionının' ornına qurilg'an. Stadionda barlıg'ı bolıp 52,652 otırıwshı orınlıqlar bar.
Uollis hám Futuna
Uollis hám Futuna — Okeaniyada jaylasqan mámleket.
Türk Telekom Arena
thumb|left|Turk Telekom Arena
Montserrat
Montserrat — Karib teńizi basseyninde jaylasqan mámleket.
Geografiya
Montserrat - tawlı vulkan atawında jaylasqan.
Kometa
Kometa yakı quyrıq-juldız Quyashtın' qasınnan aylanatug'ın shala dene, ol quyashqa jeterlı da'rejede jaqınlasqan waqıtta ko'rinıp turg'an kometa yaki quyrıq payda boladı. Olardın' ekewi ha'm ko'binshe kometanın' yadrosına tu'sken quyash radiyatsiyasının' ta'sirlerinnen du'ziledı. Kometanın' yadrosının' o'zi muzdan, tozannan ha'mde kishi tas bo'leklerinen ibarat bolıp, birneshe yakı onlag'an kilometrge ba'rabar bolıp keledi.
Qırǵızstan
Paytaxtı - Bishkek, ol óz náwbetinde mámlekettiń eń úlken qalası da esaplanadı. Basqa úlken qalaları - Tokmok, Talas, Osh, Narın, Qaraqol.
thumb|250px|right|Osh mámleketlik universiteti
Geografiyası
Ol Qazaqstan, Qıtay, Tájikstan, Ózbekstan mámleketleri menen qońsılas.
Tokelau
Tokelau — Okeaniyada jaylasqan mámleket. BMSH shólkeminiń aǵzası.
Estadio Nuevo Los Cármenes
Estadio Nuevo Los Carmenes İspaniyanın' Granada qalasında 1995-shi jilda qurılg'an zamanago'y stadion.
Stadionda ko'binshe futbol oyunları o'tkiziledi. İspaniyanın' Granada Atletiko ha'm Granada C.F. komandaları o'z oyınların bul stadionda o'tkizedi. 22.524 tamashago'ydi o'z bawrına sıydıra aladı.
1
1 — 0 ha'm 2nin' аrаsındа turatug'ın natural sаn.
Dominika
Dominika — Oraylıq Amerikada jaylasqan mámleket.
Sekundomer
Sekundomer — waqi't arali'gi'n sag'at, minut, sekund ha'm sekunddi'n' u'leslerinde wo'lsheytug'i'n a'sbap. Sekundomerdin' tiykarg'i' mexanizmleri sag'at/dikine uqsas. Birinshi S 19-a. aqi'ri'nda payda bolg'an; wonda tek bir sekund tili boli'p, waqt arali'gi' sekundda wo'lshengen (ati' igundan). Qaltada ali'p ju'riletugi'n, qolga tag'i'ladigan ha'm stolga qoyi'latug'i'n S.lerge bo'linedi. S.de tildi ju'rgizib jiberiw, toqtati'w ha'm no'lge qaytari'w mu'mkin. S.din' mexanik, elektr ha'm elektron tu'rleri bar. Kvars generatorinan isleytug'i'n elektron S. ju'da ani'q isleydi. S. sanaat, sport ha'm basqa jerlerde isletiledi.
Identifikaciya
Identifikatsiya - kompyuter qáwipsizliginde subyekttiń óz atın yamasa nomerin aytıw jarayanı.
Informatika
Informatikа (Computer science, informatics) — Kompyuter ha'm оdаn basqa tеxnikаlıq qurılmalar ko'megı menen mag'liwmatlardı аlıw, saqlаw, o'zgertiw, jo'netıw ha'm оnı paydalanıw jolların izertleytug'ın ilim.
Autentifikaciya
Awtentifikatsiya - (Authentication) — kompyuter sistemasında subyekt penen onın' akkawntın tekseriw jarayanı. En' a'piwayı varyantı parol arqalı a'melge asırıladı.
Galatasaray S.K.
Galatasaray S.K. - Túrkiyanın' Istanbul qalasında jaylasqan sport klub esaplanadı. Klubqa 1905-jılı tiykar salıng'an.
Marshall Atawları
Marshall Atawları — Okeaniyada jaylasqan mámleket.
Galatasaray S.K.
Olar Túrkiyanın' klubları arasında birinshi bolıp 2000-jılı UEFA Kubogi ha'm UEFA Super Kubogin jen'gen klub bolıp tabıladı. Qızıl ha'm sarı klubtın' ren'leri esaplanadı. Galatasaray Túrkiyadag'ı "u'lken u'sh" klublardın' birewi esaplanadı, qalg'an klublar Fenerbahçe ha'm Beşiktaş.
Stadionı - Türk Telekom Arena.
Mayotta
Mayotta Oraylıq Amerika da jaylasqan mámleket.
Mırza Ulıǵbek
Mırza Ulıǵbek (Shaǵataysha/ - XV-ásirdiń kózge kóringen alımlarınan hám patshalarınan biri. Ol Temuriylerden bolǵan sháwketli patshalardıń biri Shaxruq Mırzanıń ulı Ámir Temurdiń aqlıǵı. Haqıyqıy atı Muxammed Taraǵay bolıp Temurdiń shıǵıs ellerine bolǵan sawashlarınıń birinde 1394-jılı 22 martta Irannıń Sultakiya qalasında tuwılǵan.
Temur sarayındaǵı dástúrlerge baylanıslı jas Ulıǵbek Temurdiń báybishe Saray múlk-analıqtıń tárbiyasına berilgen. Aradan bir jıl ótkennen keyin 1395-jılı óz aqlıǵın ata-anasına qosıp Samarqandqa jibergen.
Aradan tórt jıl ótkennen keyin 1398-jılı Samarqandtıń belgili alımı ha'm shayırı Shayx Azariy Ulıǵbektiń muǵallimi sıpatında belgilenedi. Ulıǵbek onnan til, ádebiyat hám tariyx tálimin úyrengen. Ol Temuriylar dástúrine kóre altı jasınan baslap-aq bir neshe sawashlarda qatnasqan. Yaģnıy jas balalar sawashlarda qaharmanlıq kórsetpese de, ásker qorshawındaģı arbalarda júrip óz atalarınıń qaharmanlıq háreketlerin baqlap barıwı tiyis bolǵan. Sebebi patsha bolatuǵın adamǵa óziniń jas waqıtlarınan baslap-aq sawash maydanların kózden keshiriw zárúr ekenligi uqtırılǵan. Usınday sebepler menen Ulıǵbek 6-10 jas aralıǵında Siriya (1400-1404), Qıtay (1404-1405) sawashlarında qatnasqan.
Bul arada Ámir Temur qazalanıp Maveranaxr taxtın onıń aqlıqlarınıń biri Xalil Sultan iyelegen edi. Bul jaǵday shaxzadanıń óz basımshalıǵı menen bolǵanı ushında Temur áwladları arasında úlken kelispewshiliklerge alıp keldi.
Sonıń ushında Ulıǵbek babası Ámir Temur qazalanǵan kún 1403-jıldıń 18 fevralınan baslap tap 1409-jılı Xalil Sultan Shaxruq ámirleri tárepinen tutqınǵa alınǵanǵa shekem Xiratta óz ákesiniń panasında boldı. Xalil Sultan hákimliginen keyin Maveranaxr taxtı 1409-jıldıń aqırınan baslap Ulıǵbekke násip etken edi. Bul waqıtta ol on úsh jasar bala bolıp, sonda da Ámir Temurdıń aqlıǵı bolǵanı ushın ǵana ana mámleketti basqarıwı kerek edi. Sonıń ushında ol mámleketti ákesiniń eń jaqın adamlarınıń járdeminde basqardı. Sol tiykarda ol tap 1449-jıl 25-oktyabrge shekem qırıq jıl dawamında mámleketti basqaradı. Eń sońında óz perzentiniń qaslıq etiwinen ashınarlı jaǵdayda qaytıs bolǵan.
Ulıǵbek qırıq jıl patsha bolıwına qaramastan urıs qaǵısqa kewli shappaytuǵın adam bolǵan. Sonıń ushında tariyxshılar ol haqqında orta dárejedegi hákim hám sarkarda sıpatında táriypleydi. Biraq oǵada talantlı alım bolǵan. Sonıń ushın tariyxta onıń patshalıǵınan ko're alımlıǵı kóbirek tilge alınadı. Ózi patshalıq etken dáwirde kóbirek ilim-pánge itibar bergen. Samarqandqa bir neshe ilim orayları hám medreseler qurǵızǵan. Bunnan tısqarı ol talantlı astronom alım edi. Sonıń ushında Shıǵıstaǵı eń eski astronomiyalıq observatoriyalardıń biri Samarqand qalasında sol dáwirde Ulıǵbek tárepinen saldırılǵan.
Astronomiya tarawındaǵı onıń eń kólemli miyneti 'Zichi jadidi Kuraganiy' (Kóraganiydıń jańa astronomiyalıq kestesi) 1437-jılı jazılǵan. Ekinshi eń kólemli miyneti tariyx ilimine baǵıshlanǵan bolıp XIII-XIV ásirdegi mongol imperiyasın sóz etetuǵın 'Ulusiy arbayi Chingiziy' (Chingiziylardıń tórt ulısınıń tariyxı). Bul túrki mongol tariyxına baǵıshlanǵan oǵada ájayıp kitaplardan biri bolıp, kiris bólimi payǵambarlar tariyxınan baslanıp, túrklerdiń ańızǵa aylanǵan babaları Efas hám Nux payǵambarlardan baslanıp, sońınan Túrk xan hám Shıǵıs xan haqqında sóz baslaydı.
Birinshi bólim, ullı jurt, yaǵnıy Mongolstan menen arqa-qıtay tariyxına baǵıshlanǵan bolıp Ugedey xan (1227-1241) jıllardan baslanıp, sońı Orday xan zamanı menen tamamlanadı.
Ekinshi bólim, Joshı ulısınan baslanǵan Altın Orda tariyxı. Bul Orda Edil ha'm Jayıq boylarınan baslanıp Xorezm, Túrkstan úlkenlerin óz ishine alǵan. Kitaptaǵı bul ellerdiń tariyxı tap XV ásirge shekemgi waqıyalardı sóz etedi.
Úshinshi bólimde Elxaniylar húkimranlıǵı sóz etilip eki ásir aralıǵındaǵı Iran hám Ázerbayjan arasındaǵı tariyxıy waqıyalar sóz etiledi.
Tórtinshi bólim Shıǵatay ulısınıń tariyxına baǵıshlanıp (Qashqar, Jeti suw, Maveranaxr hám Arqa Awǵanstan) xalıqlarınıń mongollar qol astında bolǵan dáwirindegi tariyxı bayanlanadı.
Ulıǵbek bul xanlıqlardıń tariyxın ádewir jetik bilgen. Sonıń ushında tariyxshılar bul kitaptıń ómir haqıyqatlıǵınan jazılǵanlıǵın da tán aladı. Mırza Ulıǵbek óz dáwiriniń kórnekli patshalarınıń biri bolıwı menen birlikte kóp ellerge atı jayılıp ketken alım da edi.
Ústirt
Ústirt bul úlken tegisliklerdi iyelep, Kaspiy hám Aral teńizi aralıǵında jaylasqan. Ústirt Túrkmenstan, Qazaqstan hám Qaraqalpaqstan Respublikaları territoriyaların óz ishine aladı.
Ulıwma maydanı 20 mln ga, onıń 7 mln gektarı Qaraqalpaqstan territoriyasına tiyisli. Bul territoriya Aral teńiziniń qubla-shıǵıs bólegi Qońıratqa shekem bolıp, Ústirte Sarıqamıs kóli jaylasıp onıń jartısı Túrkmenstan Respublikası territoriyasına tiyisli. Ústirt tegislikleri Aral teńizi menen Ámiwdárya deltası jiyeklerine shekem baradı, onıń jiyekleri tik jarlıqlar menen shegaralang'an.
Ústirttiń teńiz betinen 100-300 m bálentlikte jaylasqan biyikleride bar. Sonıń menen birge oylı shuqırlarda ushırasadı, qurǵaq kóller, taqır, qumlar hám duzlı Barsa kelmes kánleride bar. Biyik dóńli Aseke-audan (29-100m teńiz betinen), qublada Qarabawır biyikligi (292 m) jaylasqan.
Klimatı keskin kontinentallı bolıp, jaz ayları ıssı, qurǵaq, al qıs ayları suwıq keledi, jıllıq hám sutkalıq amplituda ıssı qurǵaq hawalı, qısı suwıq bolıp Orta Aziya shóllerindegi klimatqa uqsas, bunda arqa batıs suwıqları esedi. Ústirtte barqulla ku'shli samal esip (shıǵısqa qaray) ayrım waqıtları samaldıń tezligi 200 m/s. Churuk hám qos bulaq meteostantsiyalarınıń maǵlıwmatları boyınsha Ústirtte ortasha jıllıq temperatura 8-12C, yanvarda absolyut mininal (-32-38 °C), al iyulda maksimal (+40+45 °C), báhárde 16 °C (qublada 22-aprelge deyin), ortasha jıllı kúnler 155-165 kún, qublada 196 kún dawam etedi.
Atmosferalıq jawın-shashınnıń muǵdarı Ústirt tegisliginde 90-120mm, tiykarınan báhár hám gúzde túsedi, qardıń jatıwı 14-50 kún dawam etedi. Birinshi qar Churuk meteostantsiyasınıń maǵlıwmatı boyınsha 30-noyabrden 29-fevralǵa shekem qaplap jatqan.
Ústirt topıraǵınıń ózgesheligi boyınsha rayonlarǵa bólinedi, bular kúl reń topıraqlar shıǵıs jaǵında oraylıq Ústirtte, arqa ústirt shor jerli yamasa Barsa kelmes duzlılıǵı kiredi. Topıraǵınıń mexanikalıq quramı sazlı, orta hám awır suglinli, kebirli hám taslı topıraq, taqırlı, lugovo taqır hám qumlı jerler ushırasadı. Topıraq quramına qarap ósimlik qatlamıda ajıraladı. Juwsanlı boyalıshlı asossatsiya shorsız jerlerde ushırasadı, biyurgin duzlı, juwsan, keyrewik, biyurgun az shorlang'an jerlerde ushırasadı.
Karbonat angidrid
Karbonat angidrid, SO2 - gaz; karbonat kislota angidridi (q. Uglerod (IV)-oksid).
Hárre
Ha'rre, (Apis mellifera L.) — jer ju'zinde 20 milliyonan aslap ha'rreler bar. ha'rrelerdın' watanı qubla Aziya esaplanadı. Ha'zirgi da'wirde qubla ken'liklerden shekke arqag'a shekem tarqalg'an. Ha'rreler, ko'binshe, shan'araq bo‘lıp jasaydı. Bir shan'araq bir ana (xalıq tilinde "patshası" dep ha'm ju'ritiledi), bir neshe mın' isshi ha'm bir neshe ju'z erkek ha'rreden iba'rat. Ana Ha'rrenin' uzınlıg'ı. 20 — 25 mm, salmag'ı 200 — 250 mg, ba'harden gu'zge shekem ma'yek qo‘yıw ha'm shan'araqtı basqarıw waziypasın isleydi. Qanatı denesının' yarımın qaplaydı, nektar, gu'l shan'ın jiyiriwshi apparatının' ju'kligi menen parıq qıladı. Bir sutkada 2 — 2,5 mın' ma'yek qoyadı. Eger lichinkalardı isshi ha'rreler pal ha'rre su'ti menen azıqlantırıp tursa 16 ku'nde ana ha'rre shıg'adı. Bir shan'aqda jazda 60 — 80 mın', qısta 10—15 mın' isshi ha'rre boladı, sag'atına 60 km tezlikde usha aladı, shan'araqta 2 — 3 km ha'm onnan artıq uzaqlıqg'a ushıp barıp, nektar ha'm gu'l shan'ın jıynaw, nektardı palg'a aylantırıw, mum islew, lichinkalardı bag'ıw, ketek qurıw, uyanı qo‘rıqlaw kibi islerdı a'melge asıradı. Ha'rreler qadimnen qimbatbaxa zat bolg'an palı, propolis, mum, ana ha'rreleri su'ti, ha'rre za'hari ha'm palın alıw, sonın'day awıl xojalıg'ı eginlerin miyweli bag‘lardı shan'latıw ushın bag'ıladı (palha'rreshilik). Ha'rre shan'arag'ı bir ma'wsimde 683140 — 150 kg pal toplaydı, bunnan 100 kg ha'rre shan'arag'ına sarıplansa, 40 — 50 kg ajıratıp alınadı. Ha'rre shan'araq ag'zalarının' xizmet jumısları o‘zara baylanıslı bolg'anlıqtan olardın' birewi ha'm o‘zinshe g'a'rezsiz o'mir keshire almaydı. Na'ssileri: O‘rta Rossiya tog'ayı (qaramtir) ha'rre na'sili (A.m. millifera) — en' ko‘p tarqalg'an na'ssilerge kiredi. Ol irri, paldarlıg'ı joqarı, suwıqqa shıdamlı, ha'r bir shan'araqtan 100 kg ga shekem pal alıw mu'mkin. Kavkaz (Gruziya) taw-qon'ır ha'rre na'silli (A. m. cavcasica) — ko'binshe, Zakavkaze, Worta Aziyada tarqalg'an. Karpat ha'rresi na'silli — Batıs Ukrainanın' tawlı rayonları ha'm Karpat artında ko‘p ushraydı. Ren'i qaramtır, tabiyatı jumsaq, quyrıg'ı uzın. Italiya sarı ha'rresi na'silli (A.m. ligustuca)nın' kelip shıg'ıwı Italiya esaplanıp, Kanada, AQSH, Avstraliya ha'm Jan'a Zelandiyada tarqalg'an. Keyinshelik Finlyandiya, Yaponiya, Qıtay ha'm Hindistang'a ha'm keltirilgen. Shıg'ıs ha'rresi na'silli — Uzaq Shıg'ıs (Pri-more, Xabarovsk)da ko‘p tarqalg'an. Na'sil Ukraina, Worta Rossiya, Italiya ha'm Kavkaz ha'rreleri qatnasında jetistirilgen, paldarlıg'ı ortasha. Kraina ku'lren' ha'rre na'silli (A.m. carnica) — Yugoslaviya, Avstriya tawlarında ken' tarqalg'an.
Quyash
nobaý|Quyash Quyash ya'kı Ku'n (символ: ) — Quyash sistemasının' jeke-bir juldızı. Quyashtın' qasınan, sistemanın' qalg'an obyektleri: planetalar ha'm olardın' joldasları, kishi planetalar ha'm olardın' joldasları, asteroidlar, meteoritler, kometalar ha'm de kosmos tozanı aylanadı. Quyashtın' massası putin Quyash sistemasının' ja'mı massasının' 99,866 %-ine tuwrı keledi. Quyashtın' nurları Jerde tirishiliktin' bolıwın ta'mıynleydı, (fotosintezdin' baslanıwı ushın jaqtılıq kerek) ha'm klimatqa ta'sır etedi.
Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi
Jaylasqan kontinenti boyınsha ma'mleketler dizimi ha'm paytaxtları:
Evroaziya
Evroaziya 3 kontinent sistemasındag'ı bir kontinent bolıp esaplanadı.
Afrika
Africa is a continent in the systems with 5 or more continents.
Evraziya
Eurasia is a continent in the 5 continent systems, called simply Asia in one of them.
Ayapbergen Muwsa ulı
Ayapbergen Muwsa ulı(1880-1936) - XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatınıń eń iri talantlı shayırlarınıń biri. Ayapbergen Muwsa ulı qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıwına úlken úles qosqan sóz sheberlerinen esaplanadı.
Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi
Aziya
Aziya 5 kontinent sistemasındag'ı bir kontinent bolıp esaplanadı.
Ayapbergen Muwsa ulı
Ayapberegn Muwsa ulı 1880-jılı Sorkól degen awılda gedey diyxan shańaraǵında tuwıladı. Ayapberegnniń ákesi de xat jazıp, xat tanıytıwǵın sawatı bar adam bolǵan. Sonlıqtan da awılda adamlar onı Molla Muwsa dep ataǵan.
Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi
Evropa
Evropa 6 kontinent ha'm 7 kontinent sistemalarındag'ı kontinent esaplanadı. Basqa sistemalarda ol Aziya, Evraziya yamasa Evrafraziyanin' bir bo'legi.
Ayapbergen Muwsa ulı
Ayapbergen Muwsa ulı jas waqıtlarınan-aq awıllıq mektepte oqıp sawatın ashqan. Ol jas gezlerinen-aq qatıqulaq, kórkem sózge sheber bala sıpatında kózge túsedi. Ayapbergen 15-20 jaslarında awıl elge tanılǵan shayır-qıssaxan bolıp jetilisedi.
Shayırdıń shayırshılıq uqıbınıń jetilisip kiyatırǵan basqıshlarında qaraqalpaq xalqınıń tariyxıy-siyasiy, jámiyetlik, mádeniy ómirlerinde úlken-úlken ózgerisler payda bolıp atırǵan waqıtları edi.
Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi
Arqa Amerika ha'm Oraylıq Amerika
Arqa ha'm Oraylıq Amerika 7 kontinent sistemasindag'ı kontinentler esaplanadı. Basqa sistemalarda olar Amerikanin' bir bo'legi.
Ayapbergen Muwsa ulı
Ayapbergen shayırdıń qıssaxan sıpatındaǵı repertuarında xalıq qosıqlarınıń ájayıp úlgileri, al dástanlardan bolsa, parsı, túrk, arab tillerinen qaraqalpaqshaǵa awdarılǵan dástanlar orın alǵanlıǵı belgili.
Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi
Qubla Amerika
Qubla Amerika 7 kontinent sistemasındag'ı kontinent esaplandadı. Basqa sistemalarda ol Amerikanin' bir bo'legi.
Ayapbergen Muwsa ulı
Ayapbergen shayır XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı siyasiy-jámiyetlik, sotsiallıq, mádeniy rawajlanıw belgilerin óz dóretiwshiligine sińirgen adam. Onıń shıǵarmalarınıń bir qatar sıpatlı usı belgilerin usı mádeniyattıń dástúri belgileytuǵın edi desek qátelespeymiz. Sonıń ushın da onıń dóretpelerinde de tárip mazmundaǵı qosıqlar kóp boldı. Máselen: Shayırdıń ózi de "Qaraqalpaqtadı" degen qosıǵın tárip qosıǵı dep ataǵanlıǵı málim.
Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi
Okeaniya
Whilst Australia is a continent in the seven continent systems, it is also a part of the region of Oceania.
Ayapbergen Muwsa ulı
"Qayda", "Yaranlar", "Taymasbek", "Kelin", "Kemal", "Molla Amanqul", "Maqsımjan qız", "Keldi", "Kók at" h.t.b. shıǵarmaların tárip mazmunınıdaǵı qosıqlar qatarında atap ótiwimiz múmkin.
Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi
Okeaniya
Several terms are in use to describe the region comprising Australia and the nations of the Pacific Ocean. The term Oceania is usually preferred, and this is the term in use by the United Nations. The term Pacific Islands generally excludes the islands of New Zealand, and the continent of Australia. The indigenous Māori of New Zealand are a Polynesian people.
Ayapbergen Muwsa ulı
Poeziyanıń qunlılıǵı da sonda, meyli jazılǵanınan baslap qansha jıllar, neshshe ásirler ótse de, meyli xalıqlar tariyxında qanday jámiyetlik jaǵdaylar ornamasın, meyli ádebiyatqa, mádeniyattqa qanday talaplar qoyılmasın, xalıq kewlindegi arzıw-armanın, maqset-tilegin sáwlelendirgen qosıq óziniń máńgi qunlıǵın joǵaltpaydı. Buǵan Ayapbergen Muwsa ulınıń qosıqları dáliyl bola aladı.
Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi
Okeaniya
Historically the region was called Australasia, although this often meant just Australia, New Zealand and sometimes Papua New Guinea. The term gives special emphasis to Australia and is falling out of favour.
Ayapbergen Muwsa ulı
Shayırdıń ózinshe pikirler uqıbı sonda, ol lirikalıq personajdıń hesh bir nárse kóre almaytuǵın erkin dunyasın kórkem sáwlelendiredi.
Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi
Okeaniya
The countries are listed below according to their UN classification:
Ayapbergen Muwsa ulı
"Qátquda" degen qosıǵında shayır biy, baylarǵa jaranıp, jaǵımpazlanıp, eplep seplep elge qátquda bolǵanday bolǵan Jolımbettiń ústinen ironiyalıq húkim shıǵaradı.
Juwmaqlap aytqanda, Ayapbergen Muwsa ulı XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basında jasap óz eline, óz xalqına dóretiwshilik jaqtan belsendilik penen xızmet etken shayır boldı. Onıń qosıqlarınıń kópshiligi óz zamanlaslarınıń qosıqlarındaǵıday arnaw, táriplik qosıqlardan hám yumor-satiralıq shıǵarmalardan ibarat boldı.
Túrkmenler
Túrkmenler. Túrkiy xalqlar topaeina kiredi. Túrkmenstan, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan, Qazaqstan, Iran, Irak, Suriya, Pakistan, Awǵanstan, Túrkiyada tarqalǵan. Burınnan kóshpeli sharwashılıq penen shuǵıllanıp kelgen. Eń iri ruwlardan biri Yawmit sanaladı. Túrkmenler júzimshilik penen de shuǵıllanǵan. Bunı Yorti gulok erteginen de bilsek boladı.
Syerra-Leone
Serra-Leone — Afrikada jaylasqan mámleket.
Túrkmenler
Túrkmen xalqınıń kelip shıǵıwı (etnogenezi)
XV-XVI ásirde Manǵıshlaq hám Ustyurttiń arqa bóliminde jasaǵan Choudırlar, olarǵa etnikalıq jaǵınan jaqın abdal hám arabashılar jasaǵan. Bular birigip Xasan áli dep ataldı. Basqa Túrkmenlerdiń barlıǵı Soyun xanlıqlar dep atalǵan. Demek túrkmenler jasaǵan jerinde óz-ara etnikalıq jaqınlıǵı jaǵınan 4 subetnosqa bólingen. Salar, Ersarı, Xasan ali, Soyunxanlı. Túrkmen xalqınıń qáliplesiwine áyyemgi júrgilikli qáwimlerden baslap XVIII ásir hám XIX ásirdiń basına shekemgi dáwirde hár túrli urıw, qáwimler qatnasqan.
Túrkmen xalqınıń qáliplesiwinde belgili basqıshları bar. Abdal, Yazır, Alan hám taǵı basqa urıw hám qáwim atamaları oguzler kelmesten burınǵı jergilikli urıw hám qáwim atamaları. Olar eftelit, as, alan h.t.b. jergilikli Iran tilindegi qáwim urıw atamaları bolıp esaplanadı. Túrki tilindegi oguzlerdiń 24 qáwim atamalarınan túrkmenlerde 8 qáwim ataması, 10 urıw ataması saqlanǵan.
Geypara túrkmen etnonimleri, "keneges","chagatay", "qıpshaq" h.t.b. túrkmen xalqınıń qáliplesiwine qońsılas xalıqlardan orta ásirlerde hár túrli sebepler menen kelip aralasqanlıǵın kórsetedi.
Túrkmenlerdiń áyyemgi orta ásirlerdegi 3 qáwim birikpesinen qálipleskenligin, olardıń átirapındaǵı xalıqlar menen mádeniy hám etnikalıq baylanısta qálipleskenligin olardıń xojalıqlarında kórsetedi. Túrkmenler erte zamanlardan berli diyxanshılıq, mal-sharwashılıq jánede basqa xojalıq túrleri menen shuǵıllanǵan. Orta Aziya hám Qazaqstanda IX ásir aqırı XX ásir baslarında 3 xojalıq mádeniy túrde bólinedi. Birinshi, oaziste otırıqlılar qoldan suwǵarıw arqalı diyxanshılıq penen shuǵıllanıwshılar, Ekinshi, yarım ótırıqshılar olar diyxanshılıq hám mal-sharwashılıq penen shuǵıllanǵan. Úshinshi, kóshpeli sharwalar olardı da belgili bólegi qudıq, bulaq, kók suwları menen azıraq diyxanshılıq islegen. Túrkmenlerde bul 3 xojalıq túrinde bolıp kóbinese yarım otırıqshılıq turmıs keshirgen. Mal sharwashılıǵında qoy-janlıq, túye, azıraq jılqı hám qara mallar saqlanǵan.
Ónermentshilik hálsiz rawajlanǵan. Ónermentshilik penen xojalıqtı asıraw dárejesine jetpegen. Ónermenshi, diyxanshılıq, mal sharwashılıǵı menen de shuǵıllanǵan. Temirshilik, zergerlik, gúlalshılıq, gilem hám kiyizlerdi satıw ushın da tayarlaǵan. Bunday xojalıq qonıslas xalıqlar menen uqsas, ózgesheliklerge iye. Materiallıq miyrasları túrkmen xalqınıń ata-babaları, xalıq bolıp qáliplesiwi házirgi territoriyasında qálipleskenligin kórsetedi. Sonıń menen birge qońsı xalıqlar menen etnikalıq hám mádeniy baylanısta bolǵanlıǵın kórsetedi.
Ózbeklerdiń etnikalıq quramına XIX ásirlerde oguz, túrkmen, bayat, aq-qoylı, ársarı, yabı h.t.b. etnonimler bolǵan. Olar orta ásirlerdegi oguz hám túrkmenlerdiń toparınan shıqqan. Oguz túrkmenler menen ózbek xalqınıń qáliplesiwinde ǵana emes, oguzler tásiri ózbeklerdiń ana tiliniń qáliplesiwinede tásir etti. Sebebi, oguzler basqada orta ásirdegi túrki tilles qáwimler sıyaqlı, qıpshaq, qańlı h.t.b. Orta Aziya hám Qazaqstan xalıqlarınıń ertedegi ata-babaları bolıp esaplanadı. Máselen, qırǵız xalqınıń dástanı "Manasta" qırǵız xalqınıń dáslepki ata-babalarınıń birin Uguzxan dep ataydı. Sonday-aq, túrkmen, qırǵızlarda uqsas etnonim atamalar da ushırasadı. Túrkmenler menen qaraqalpaqlar arasında áyyem zamannan berli etnikalıq xojalıq mádeniy baylanıslar bolǵan. Qazaq hám qaraqalpaqlardaǵı iri etnonimler balǵalı, qanjıǵalı, qostamǵalı, qazayaqlı, qońırat, qıpshaq, qıyat, naymanlar túrkmen arasında da bar. Burınǵı bunday bir etnonim hár qanday sebepler menen bólsheklenip Orta ásirlerde túrkmen, qazaq, ózbek, qaraqalpaq h.t.b. xalıqlardıń qáliplesiwine qatnasqan. Túrkmen hám Qaraqalpaqlardıń turaq jayları, kiyimleri uqsas bolǵan, merekeleri birge ótken. Baqsı-jırawlar namaları uqsas, túsinikli bolǵan.
Joqlaw qosıqları
Joqlaw qosıqları - ha'm onın' o'zgeshelikleri haqqında birinshi ha'm tujırımlı pikir aytqan N.Da'wqaraev boldı. Onın' aytıwınsha qaraqalpaq da'stu'ri boyınsha adam o'lgen jerge erkekler eki bu'yirin tayanıp, daladan dawıs shıg'arıp baradı. Qatınlar u'yge kirgenen son' jılaydı. Biraz dawıs basılg'annan son' qatınlardın' ishinen birewi a'dette o'lgen adamnın' jaqını, qarındası, anası yaki o'lgen adamnın' jaqınlarınan birewi o'lgen adamdı aytıp jılaydı. Qosıqtın' bunday tu'ri qaraqalpaq tilinde "joqlaw" deydi. Joqlawdı tek qatınlar aytadı. Joqlawda o'lgen adamdı maqtaydı onın' islegen islerin, minezlerin aytadı, biraq jamanlamaydı. Joqlawdın' o'zine ta'n naması bolıp, ol qayg'ılı ırg'aq penen aytıladı. Ha'r to'rtinshi qatardan keyin "ax-way, wayy-ay" degen zarlanıw qosıladı. Joqlawdı aytatug'ın belgili adamlar boladı. Joqlawda ten'ew, salıstırıw ko'p gezlesedi. A'dette erkek adam, jas jigit bolsa qara qusqa, bu'rkitke, qoshqarg'a, narg'a, arıslang'a, hayal-qızlar bolsa perishtege, ayg'a, ku'nge, juldızg'a, qundızg'a, lashıng'a, kepterge, ko'girshinge ten'eydi. Og'ada arttırıp ten'ewler jiye gezlesedi. Joqlaw geypara waqıtlarda ulıwmalıq, barlıq adamlarg'a baylanıslı qayg'ılı, uwayımg'a aynalatug'ın waqıyaları boladı. Ko'p g'ana joqlawlar hayallardın' o'z qostarın joqlawg'a arnalg'an. Olarda qostarının' sın-sımbatın hayran qalarlıq ten'ewler menen beriledi. O'z erlerin "beglerim" dep jılaydı. Joqlaw aytılıp atırg'anda qasındag'ılar "shu'kir et" dep, qalg'anları saw bolsın, jılama dep tewelle beredi. Sol waqıtta jılap otırg'an adam mınaday qatarlardı keltiredi. Ulıwma alg'anda joqlaw qosıqları adamnın' o'miri, u'rp-da'stu'r menen teren' baylanısqan, xalıqtın' og'ada teren' qayg'ılı, mun'ı, zarın, qamtıytug'ın tirishilik haqqında adamnın' qıyalların, tileklerin bildiretug'ın o'z aldına ko'rkemlikke iye, xalıqtın' hasıl do'retpelerinen esaplanadı.
Avesto
ьььAvestoььь Orta Aziya tariyxında ǵana emes, al dúnya mádeniyatı tariyxında úlken áhmiyetke iye. Zardushttıń táliymatıń táliymatı "Avesto"nı dúnyaǵa keltirdi.
Zardusht kóp ellerge ullı payǵambar, insaniyattıń qollawshısı dep tán alınǵan. Biziń eramızǵa shekemgi VII-VI ásirlerdegi siyasıy jaǵdaylarda Zardushttıń ayrıqsha rol oynaǵan iskerligi onı payǵambar sıpatında moyınlawǵa sebep bolǵan. Bazı bir maǵlıwmatlarda Zardusht biziń eramızǵa shekemgi XII-VII ásirler aralıǵında jasaǵan dep aytıladı.
Alımlardıń boljawına qaraǵanda Zardusht áyyemgi Iran húkimranlıǵı dinastıyasınıń Manushexr áwladlarınan qusaydı. Ol ustazı Pifagor óliminen soń Shri Lankaǵa kóshiwge májbir boladı. Tawdıń úńgirinde jatıp bir ilahiy kitap jazıptı. Bunnan keyin Hindistan arqalı Orta Aziyaǵa ótipti. Zardusht óz táliymatların kelgen jerdegi xalıqlarǵa úyrete baslaptı. Gimalay tawınıń úńgirinde jáne bir kitap jazıptı. Alımlardıń pikirne qaraǵanda birinshi jazılǵan kitap "Zand", ekinshi jazılǵan kitap "Avesto" eken. Sońǵı jıllardaǵı maǵlıwmatlarǵa qarasaq, "Avesto" Qaraqalpaqstannıń Tórtkil qalasına onsha qashıq emes orında jazılıptı. Dáreklerdiń kórsetiwinshe Iskender Zulqarnayn (Aleksandr Makedonskiy) Orta Aziyaǵa atlanıs etken dáwirde "Avesto" nıń úsh nusqası bar eken. Bir nusqası Gretsiyaǵa jiberilgen, bir nusqası órtep jiberilgen, bir nusqası Zardusht táliymatına sadıq adamlar tárepinen saqlanǵan.
Biziń eramızǵa shekemgi Sasaniyler dáwirindegi Zardusht táliymatı qayta ósip órkenlegen. Onıń dáslepki nusqası on eki mıń qaraq maldıń terisine kóshirilip jazılǵan.