cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Miyshe
Mikroanatomiya
Miyshe qabıqlog'I úsh qabatqa bólingen. Eń tómende qalıń donador qabat, tıǵız jaylasqan donador kletkalar, sonıń menen birge interneyronlar, tiykarınan Golji kletkaları sonıń menen birge Lugaro kletkaları jáne onıpolyar sabınlaǵıshımon kletkalardan shólkemlesken. Ortada Purkinye qabatı jatadı. Ol Purkinye kletkaları hám Bergmann glial kletkalarınan ibarat jińishke qabat. Eń joqarıda molekulyar qabat jatadı hám Purkinye kletkalarınıń tegislengen dendritik terekleri, sonıń menen birge Purkinye kletkaları dendritik tereklerine tuwrı múyesh astında kirgen bir qatar iri parallel talshıqlardan shólkemlesken. Miyachaning bul eń sırtqı qabatında sonıń menen birge eki túrdegi ingibitsiyalovchi interneyronlar boladı : juldızsimon kletkalar hám sebetsimon kletkalar. Eki kletkalar da Purkinye kletkalar dendritlari menen GAMKergik sinapslar payda etedi. nobaý|Adam miyshesindegi Purkine kletkalari (apelsin ren`degi,joqaridan to`menge 40x ,100x ha`m 200x o`lshemdegi) baspa metodlar tiykarinda bo`yalg`an. Purkinye kletkaları miyadagi eń parıqlanıwshı neyronlardan bolıp, eń erte anıqlanǵanlarınan bolıp tabıladı - olar birinshi ret chex anatomi Jan Evangelista Purkyně tárepinen 1837-jılda suwretlab berilgen. Olar ózleriniń dendritic terekleri formasına kóre anıqlanadı : dendtritlar júdá kúshli tarmaqlanǵan, lekin miyacha pushtalariga salıstırǵanda qatań perpendikulyar tegislenip jaylasqan. Sonday etip Purkinye kletkaları dendritlari tıǵız planar tarmaq payda etedi hám olar arasından parallel talshıqlar tuwrı múyesh astında ótedi. Dendritlar dendrit ósikchalari menen oralǵan hám olardıń hár biri parallel talshıqlardan sinaptik impuls qabıl etedi. Purkinye kletkaları miyadagi basqa hár qanday túrdegi kletkadan kóre kóbirek sinaptik boglanishga iye - adamdıń bir Purkinye kletkasında tahminan 200 000 átirapında ósiksheler boladı. Purkinye kletkalarınıń úlken, sferik deneleri miyacha qabıqlog'idagi bir kletka qalıńlıǵıdaǵı tar qabatqa jaylastırılǵan hám “Purkinye qabati” dep ataladı. Olardıń aksonlari qabıqloqning jaqın tarawlarına kollaterallar bergach, miyacha tereń yadrolarına baradı jáne bul jerde bir qansha túrdegi yadro kletkaları menen 1000 átirapında baylanısıwlar (hámmesi menen kishi domenlarda) payda etedi. Purkinye kletkaları neyromediator retinde GAMKni isletedi hám sol sebepli nıshanlarına ingibirlovchi tásir kórsetedi.
RSS
nobaý RSS (RDF sayt juwmaǵı yamasa haqıyqattan da ápiwayı birlespe) paydalanıwshılarǵa hám qosımshalarǵa standartlastırılgan, kompyuterde oqılatuǵın formatda veb-saytlarǵa kirisiw jańalanishlariga kirisiw imkaniyatın beretuǵın web-kanal bolıp tabıladı. RSS qayıslarına jazılıw bolıw paydalanıwshına birdey jańalıqlar agregatorida kóplegen túrli veb-saytlardı gúzetip barıw imkaniyatın beredi, bul saytlardı turaqlı túrde jańa kontentni gúzetip baradı hám paydalanıwshı basıw arqalı olardı qolda tekseriw zárúriyatın alıp taslaydı. Jańalıq agregatorlari (yamasa "RSS oqıwshıları") brauzerge ornatılıwı, jumıs stoli kompyuterine ornatılıwı yamasa mobil apparatqa ornatılıwı múmkin.
Miyshe
Mikroanatomiya
Purkinye kletkaları miyacha jollarıniń júregin quraydı. Olar ólsheminiń úlkenligi hám ayriqsha iskerligi sebepli haywanlarda ekstrasellulyar jazıp alıp usılları menen úyreniwde qolaylıqlar jaratadı. Purkinye kletkaları normada hesh qanday sinaptik impuls kelmese de úlken chastotada háreket potensialları tarqatıp turadı. Uyg'oq haywanlarda tahminan 40 Hz átirapında. Háreket potensiallarınıń sızılmaları ápiwayı hám quramalı spayk (ingl. spike) lar qospasınan ibaratlıǵın kórsetedi. Ápiwayı spayk bir háreket potensialı hám odan keyin kelgen tahminan 10 ms dawam etiwshi refraktorlik dáwirinen ibarat ; quramalı spayk júdá qısqa spayklararo intervallar hám tómenlep baratuǵın amplitudali háreket potensiallarınıń birdey shınjırınan ibarat. Fiziologikalıq úyreniwler sonı kórsetedi, quramalı spayklar (bazal (ing. baseline) chastotaları 1 Hz átirapında hám hesh qashan 10 Hzdan aspaydı ) kóteriluvchi talshıqlar aktivlesiwine baylanıslı. Ápiwayı spayklar bolsa bazal aktivlik hám parallel tollalardan keliwshi impulslar kombinatsiyasınan payda boladı. Quramalı spayklar ádetde ápiwayı spaklar iskerligi passivlesken bir neshe júz millisekundlarda keledi. ortağa|nobaý|Tishqan Purkinye kletkasi, flyuoressent boyaw kiritilgen oñğa|nobaý|Adam miyshesinin` sagittal kesimi, tista`rizli yadro, sonday aq koprik ha`m tomendegi oliva yadrosi ko`rsetilgen Miyshe tereń yadroları miyacha ózegindegi aq element ishinde yotuvchi kúlreń element jıynaqları. Olar vestibulyar yadrolardı esapqa almaǵanda, miyachadan shıǵıwshı impulslar tiykarın quraydı. Bul yadrolar moxsimon hám kóteriluvchi talshıqlardan kollaterallar, sonıń menen birge miyaha qabıqlog'idagi Purkinye kletkalarınan ingibirlovchi impulslani qabıl etedi. Tórt yadro (tishsimon, sharsimon, probkasimon hám shıń ), hár biri bas mıy hám miyacha qabıqlog'ining túrli bólimleri menen baylanısadı. (Sharsimon hám probkasimon yadrolar birgelikte aralasǵan yadro (ing. interposed nucleus) dep da ataladı ). Shıń hám aralasǵan yadrolar spinocerebellumga kiredi. Tishsimon yadro, sutemizuvchilarda basqalarǵa salıstırǵanda iri bolıp, názik, ıqsham kúlreń element qabatın payda etedi hám miyacha qabıqlog'ining lateral bólimleri menen baylanıs etedi. Bólekshe-túynek (flocculonodular) bólektiń bólekshe (flocculus) bólegi miyacha qabıqlog'idagi tereń yadrolar menen baylanıs etpeytuǵın birden-bir tarawdıń. Ol vestinulyar yadrolarǵa impuls beredi.
RSS
Web-saytlar ádetde RSS qayıslarınan blog jazıwları, jańalıqlar bas betları, audio hám video ceriyalar epizodlari yamasa podkastlarni tarqatıw sıyaqlı tez-tez jańalanıp turatuǵın maǵlıwmatlardı baspa etiw ushın paydalanadı. RSS hújjeti ("qayıs", "web qayıs" yamasa "kanal" dep ataladı ) tolıq yamasa ulıwmalastırılǵan tekstti hám baspa etilgen sáne hám avtordıń atı sıyaqlı metama'lumotlarni óz ishine aladı. RSS formatları ulıwma XML faylı járdeminde belgilenedi.
Miyshe
Mikroanatomiya
Tug'ma jetispewchiliklar, násillik buzılıwlar hám arttırılǵan jaǵday miyacha dúzilisine, sonıń menen birge miyacha funksiyasına tásir etiwi múmkin. Sebep bóliwshi jaǵdaydı jónge salıw etip bolmasa, birden-bir em sharası adamlarǵa sol máseleler menen jasawǵa járdem beriw bolıp tabıladı. Hámledarlıqtıń 18-20 háptelerinde homila miyachasini ultradawıs skaneri arqalı vizualizatsiya qılıw homila nerv naychasi defektlari skrininginde 99% lik bayqaǵıshlıqqa iye.
RSS
RSS formatları 1999 - jıldıń mart ayınan baslap rawajlanǵan bolsa -de, RSS keń qollanılǵanda, 2005-2006 jıllar aralıǵinda bolǵan hám ("") belgisi bir neshe iri veb-brauzerler tárepinen belgilep qoyılǵan. RSS qayısı maǵlıwmatları jaqsısı paydalanıwshılarǵa jańalıqlar yig'uvchisi dep atalatuǵın programmalıq támiynat hám veb-sindikatsiya dep atalatuǵın kontentning uzatılıwın usınıs etdi. Paydalanıwshılar qayıstıń URI kodın oqıwshına kirgiziw yamasa brauzerdiń qayıs belgisin basıw arqalı teginish qayıslarına jazılıw boladılar. RSS oqıwshı jańa maǵlıwmatlar ushın paydalanıwshı qayısların úzliksiz tekseredi hám eger bul funksiya qosılǵan bolsa, avtomatikalıq túrde iytni júklep alıwı múmkin.
Miyshe
Mikroanatomiya
Normal rawajlanıwda, endogen sanıc hedgehog signalları sırtqı donador qabat daǵı (TDQ) miyacha donador neyronları progenitorlarining (MDNP) tez proliferatsiyasini stimullaydi. Miyacha rawajlanıwı kesh embriogenez hám erte postnatal dáwirde kichadi, erte rawajlanıw daǵı MDNPning TDQ tepaligidagi proliferatsiyasi menen (tıshqanda 7-postnatal kún). MDNPlar aqırında miyacha donador kletkaları (miyacha granulyar neyronları, MGN, dep da ataladı ) ga differensiatsiyalanib, ishki donador qabatqa kóshedi hám jetik miyachani payda etedi (tıshqanda 20 -postnatal kún). Sanıc hedgehog signalıngni anormal aktivlashuviga sebep bóliwshi mutatsiyalar Gorlin sindromi bar adamlarda hám genetikalıq injenerlengen tıshqan modellerinde miyacha o'smasi (medulloblastoma) ga salıstırǵanda beyimlikke sebep boladı.
Miyshe jawın qurt tarizli bóleginiń tuwma jaradarlıǵı yamasa tolıq rawajlanmasligi (gipoplaziya) Dandy-Walker sindromi hám Joubert sindromining ikkovi ushın da tán ózgeshelik. Júdá kemnen-kem jaǵdaylarda miyacha ulıwma bolmawi múmkin. Násillik nevrologik kesellikler bolǵan Machado-Joseph keselligi, ataksiya teleangiektaziya hám Friedreich ataksiyasi miyacha joǵalıp ketiwi menen baylanıslı progressiv neyrodegeneratsiyaga sebep boladı. Óz gezeginde, miyachadan sırtdaǵı tug'ma mıy jaradarlıǵı miyacha toqımasınıń churrasiga sebep boladı hám Arnold-Chiari jaradarlıǵınıń birpara formalarında kórinedi.
Miyshe átirapiyasi basqa ko'plegen nevrologik buzılıwlar : Huntington keselligi, tarqalǵan skleroz, essensial titirew, progressiv mioklonik epilepsiya hám Niemann-Pick keselliginde de úyrenilgen. Miyacha átirapiyasi salmaqli metallar yamasa farmasevtik yamasa tınıshlantıratuǵın dáriler sıyaqlı júzimsinlardan záhárleniw nátiyjesinde de júzege keliwi múmkin.
Miyacha átirapiyasi basqa kóplegen nevrologik buzılıwlar : Huntington keselligi, tarqalǵan skleroz, essensial titirew, progressiv mioklonik epilepsiya hám Niemann-Pick keselliginde de úyrenilgen. Miyacha átirapiyasi salmaqli metallar yamasa farmasevtik yamasa tınıshlantıratuǵın dáriler sıyaqlı júzimsinlardan záhárleniw nátiyjesinde de júzege keliwi múmkin.
Awriw
Miyshe awrıw qáliplesiwinde qatnasadı degen ulıwma konsensus bar. Miyacha tushuvchi cortico-cerebellar jollardan da, kóteriluvchi spino-cerebellar jollardan da, nucleus pontineus hám tómengi oliva yadroları arqalı awrıw impulslarini qabıl etedi. Bul informatsiyaning bir bólegi háreket sistemasına ótkeriledi hám awrıw intensivligine qaray háreketdegi awrıwdan shaǵılısıwdı shaqıradı.
Bul tikkeley hám tikkeley bolmaǵan awrıw impulslari, uzaq múddetli awrıwdan shaǵılısıw háreketine sebep boladı dep esaplanadı. Nátiyjede sozılmalı gewdeni tutıw daǵı ózgerisler, hám óz gezeginde vestibulyar hám proprioseptiv yadrolardıń anatomik hám funksional ózgeriwi júzege keledi. Sonday etip, sozılmalı neyropatik awrıw hindbrainda, sonıń menen birge miyachada makroskopik anatomik qayta modellanishni shaqırıwı múmkin. Bul qayta modellanishning magnitudasi hám neyron progenitor markerlerin induksiya qılıw bul ózgerislerde voyaga jetkenler neyrogenezining úlesi bar ekenin kórsetedi.
Salistirmali anatomiya ha`m evolyutsiya
oñğa|nobaý|Porbeagle akulasi miyasining koʻndalang kesimi, miyacha koʻk rangda koʻrsatilgan Miyshe jolları omırtqalılardıń barlıq klasslarında : balıqlar, sudralib juretuǵınlar, qus hám sutemizuvchilarda uqsas. Sonıń menen birge jaqsı rawajlanǵan bas miyaga iye boshoyoqlilar, mısalı segizoyoqlar analogik mıy dúzilisine iye. Miyacha bas miyaga iye barlıq haywan túrlerinde zárúrli funksiyalar orınlawı haqqında dáliller bar.
Hár túrlı omırtqalılar túrlerinde miyshe ólshemi hám forması parıq etedi. Amfibiyalarda ol kem rawajlanǵan, lampreylar hám hagfishda miyachani mıy ústininen zorǵa ajratvolish múmkin. Eger bul gruppalarda spinocerebellum ámeldegi bolsada, baslanǵısh strukturalar kishi, jup yadrolar vestibulocerebellumga sáykes keledi. Miyacha reptiliyalarda irilew, qusda yanayam irilew, sutemizuvchilarda odanam iri. Adamlar daǵı iri jup hám ıqsham bólekler sutemizuvchilar ushın tán, lekin ulıwma, miyacha basqa gruppalarda birden-bir medial bólek hám tegis yamasa azmaz búrmelerden ibarat. Sutemizuvchilarda neocerebellum miyachaning massa boyınsha eń úlken bólegi, lekin basqa omırtqalılarǵa spinocerebellum tán.
Shemirshekli balıqlar hám suyekli balıqlarda miyacha ádetten tısqarı iri hám quramalı. Zárúrli ózgesheligi, ol ishki dúzilisi menen sutemizuvchilar miyachasidan parıq etedi: balıq miyachasi bóleklengen miyacha tereń yadroları tutmaydi. Kerisinshe, Purkinye kletkalarınıń baslanǵısh nıshanı miyacha qabıqlog'i boylap tarqalǵan arnawlı kletkalar bolıp, olar sutemizuvchilarda joq. Mormyrid balıqlari (kúshsiz elektrosensitiv dushshı suw balıqlari shańaraǵı ) de miyacha qalǵan mıy bólimleri birge alınǵanınan irilew. Onıń eń úlken bólegi valvula dep atalıwshı arnawlı struktura bolıp, noodatiy tártip degi arxitekturası ámeldegi hám tiykarǵı impulslarni elektrosensor sistemadan qabıl etedi.
Sutemizuvshiler miyshesinin` ayriqsha ózgesheligi lateral bóleklerdiń keńeygenligi bolıp, tiykarǵı baylanısları neokorteks menen boladı. Meshinler iri dumsiz meshinlerge qaray rawajlanıp barǵan sayın, lateral talshıqlardıń keńeyiwi dawam etip, óz gezeginde neokorteksning frontal bólekleri keńeyiwi menen keshedi. Áyyemgi meshinsimon adam (hominid) lar hám Homo sapiensda Pleistocene dáwiri ortalarına shekem miyacha keńeyiwde dawam etdi, lekin frontal bólekler talay tez kengaydi. Adam evolyutsiyasınıń bawırlas dáwirleri, miyacha salıstırmalı ólshemleriniń asıwı menen baylanıslı bolıwı múmkin, miyacha keńeyip barıwı menen neokorteks óz ólshemlerin qanday da túrde kemeytirgen. adam miyachasi ólshemleri, miydiń basqa bólimlerine salıstırǵanda alıp qaralganda, úlken yarımsharlar ólshemi azayıwı menen úlkenlesip barıp atır. Háreket tapsırmaları rawajlanıwı hám atqarılıwı, denelerdiń samoviy jaǵdayın anıqlay alıw qábileti hám úyreniwninf miyachad keshiwi, miyachaning ósiwi adamdıń úlken kognitiv qábiletleri menen qaysı bolıp tabıladı dárejede korrelyatsiyaga iye ekenligi haqqında oylawǵa sebep boladı. Miyachaning lateral yarımsharlari házirgi kúnde, adam hám adamsimon meshinlerde qalǵan meshinlerge salıstırǵanda 2, 7 ret úlkenlew. Miyacha ólshemindegi bul ózgerislerdi muskul massasınıń úlkenligi menen túsintirip bolmaydı. Bul miyacha rawajlanıwı miydiń basqa bólimleri menen qalıń baylanısqanlıǵı yamasa miyachada sayız jershi neyral xızmetler iri adamsimon meshinler (Hominidae) evolyutsiyasında zárúrli bolǵanlıǵın kórsetedi. Miyachaning kognitiv funksiyalardaǵı roliga kóre, onıń ólshemleri asıwı kognitiv keńeyiwde rol oynaǵan bolıwı múmkin.
Miyshege uqsas strukturalar
Kóp omırtqalılar túrlerinde, miyshe hám bir yamasa kóp miyshege uqsas strukturalar, sitoarxitektonika hám neyroximyaliq tárepten miyachani eslatuvchi bas mıy tarawları, bar. Sutemizuwshilerden tabılǵan birden-bir miyshege uqsas struktura arqa koxlear yadro (OKY) bolıp, tuwrıdan-tuwrı esitiw nervinen impuls qabıl etiwshi eki baslanǵısh sezuv yadrosınıń biri bolıp tabıladı. OKY qabatlı struktura bolıp, tómengi qabattı quraytuǵın donador kletkalar miyachadagi sıyaqlı, maydan qabatqa baratuǵın hám ol jaǵdayda gorizontal tarqalatuǵın parallel talshıqlardı beredi. Maydan qabat GAMKergik cartwheel kletkalar sistemasınan shólkemlesken bolıp, olar anatomik hám ximiyalıq tárepten Purkinye kletkalarǵa uqsas - olar parallel talshıqlardan impuls qabıl etedi, lekin kóteriluvchi talshıqlarǵa uqsas strukturalar jaq. OKYning tısqarına impuls shıǵarıwshı neyronları piramidasimon kletkalar bolıp tabıladı. Olar glutamatergik, lekin birpara tárepleri menen Purkinye talshıqlarına da uqsaydı - olarda tikeneksimon, tegislengen maydan dendritlari parallel talshıqlardan impuls qabıl etedi, lekin olarda sonıń menen birge esitiw nervi talshıqlarınan impuls qabıl etiwshi bazal dendritlari da ámeldegi bolıp, olar OKYda parallel talshıqlarǵa salıstırǵanda tuwrı múyesh astında jaylasadı. OKY kemiriwshiler hám basqa kishi hayviblarda jaqsı rawajlanǵan bolıp hám primatlarda ádewir kishreygen. Onıń funksiyası jaqsı úyrenilmegen; eń ataqlı tahmin dawıs baǵdarın anıqlaw menen baylanıslı.
Kóplegen balıq hám amfibiya túrlerinde suwdaǵı tolqınlar basımın sezuvchi qaptal sızıq sisteması bar. Qaptal sızıq organınan baslanǵısh impuls qabıl etiwshi mıy bólimlerinen biri, medial oktavolateral yadro, miyachaga uqsas dúzılıwǵa iye bolıpm donador kletkaları hám parallel talshıqları bar. Elektr sezuvchi balıqlarda elektrosensor sitemadan impuls dorsal oktavolateral yadroǵa baradı, ol da miyachaga uqsas strukturaǵa iye. Ray-finned balıqlari ko'ruv do'mbog'ida miyshege uqsas qabat - marginal qabat ámeldegi.
Bul barlıq miyshega uqsas strukturalar sezim menen baylanısqan, háreket menen emes. Olardıń barlıǵında Purkinyega uqsas neyronlar menen modifikatsiyalanıwshı sinaps payda etiwshi parallel talshıqlardı beretuǵın donador kletkalar ámeldegi, lekin miysheden ayrıqsha qandayda birsinde kóteriluwshi talshıqlar joq - bunıń ornına olar periferik sezim shólkemlerinen tuwrıdan-tuwrı impuls qabıl etedi. Olardıń funksiyaları anıqlanbaǵan, lekin eń isenimli tahmin, olar sezim impulslarini qanday da quramalı jol menen qayta isleydi jáne bul itimal dene jaǵdayı ózgerislerin kompensatsiya qılıw ushın bolıp tabıladı. Aslini alǵanda, James M. Bower hám basqalar bólekan bul strukturalar hám bólekan miyacha ústindegi izertlewler tiykarında miyacha ózi fundamental tárepten sensor struktura degen pikirdi berediler: onıń háreket basqarıwı sezim signalları tiykarında deneni qozǵawı arqalı ámelge asadı. Bowerning pikirlerine qaramay, miyacha sutemizuvchilar háreketine tikkeley tásir etiwi haqqında kúshli dáliller ámeldegi.
Tariyxi
oñğa|nobaý|Andreas Vezaliy tarepinen 1543-yilda sizilg`an odam bas miyi tiykari
Tavsiflar
Hátte dáslepki anatomlar da, miysheni ayriqsha túsi sebepli parıqlay alǵanlar. Aristotel hám Herophilus (Galendan kóshirip alınǵan ) παρεγκεφαλίς (paregkephalis) dep ataǵan, bas miyani ózin bolsa ἐγκέφαλος (egkephalos) dep ataǵan. Galennin` keńeytirilgen xarakteristikası barlarnin` eń áyyemgisi. Ol miysheni háreket nervleriniń deregi dep tahmin etken..
Keyingi kózge kórinetuǵın rawajlanıwlar Renessansgasha gúzetilmegen. vezaliy miysheni qısqasha tariyplegen hám anatomiyası ádewir tolıqlaw jaǵdayda Thomas Willis tárepinen 1664-jılda kórsetilgen. 18-ásir dawamında anatomiya boyınsha kóp jumıslar etilgen, lekin 19 -ásir baslarıdagina miyacha funksiyası boyınsha dáslepki maǵlıwmatlar alındı. Luigi Rolando 1809 -jılda miyshe zıyanlanıwı háreketdegi buzılıwlarǵa sebep bolıwı haqqındaǵı zárúrli tabilǵan zattı xabarladı. Jean Pierre Flourens 19 -ásirdiń birinshi yarımında tolıq tájiriybe jumısların alıp bardı. Bul tájiriybeler miyacha zıyanlanıwına iye haywanlar eli háreketlana alıwı múmkinligi, lekin koordinatsiya joǵalıp ketiwi (ájep háreketler, qopal qádemler hám muskullar kúshsizleniwi) ni, sonıń menen birge, zıyanlanıw kútá úlken bolmasa derlik tikleniwi múmkinligi kórsetdi. 20 -ásir baslanǵanında, miyshenin` tiykarǵı funksiyası háreket basqariluwi menen baylanıslılıǵı kópshilik tárepinen tastıyıqlanǵandı ; 20 -ásir birinshi yarımında adam daǵı miyshe kesellikleri klinikalıq simptomlarınıń bir qansha tolıq xarakteristikaları jaratıldı.
Derekler
<references group="" responsive="0">
Toniy dáwiri
Toniy dáwiri (áy.grek. τόνος - «tartılıw, keriliw») — neoproterozoydıń birinshi geoxronologiyalıq dáwiri. Ol shama menen 1 milliard jıl aldın baslanǵan hám shama menen 720 million jıl aldın tawsılǵan (geoxronologiyalıq kólemdegi eń uzın dáwir)[1]. Bul dáwirde superkontinent Rodiniya bóleklenip, haywanlardıń evolyuciyası baslandı. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Buǵaz
Okeanlardı (teńiz yamasa kóllerdi) bir-biri menen qosıp turatuǵın tar suw buǵaz delinedi. Bularǵa Dreyk, Mozambik, Gibraltar, La-Mansh hám basqalar mısal boladı.
Jack Ma Yun
Jack Ma Yun (Qıtaysha: 马云; aytılıwı: Jack Ma Yun; 1964-jıl 10 -sentyabrde tuwılǵan ) — Qıtaylıq isbilermen, investor hám qayırqomshı.
Dáslepki ómiri hám tálimi:
Jack Ma Qıtaydıń Zhejiang (Chjetszyan) qalasındaǵı Hangzhou (Xanchjou) qalasında tuwılǵan. Ol inglis tilin jaslıgınan Hangzhou International mıymanxanasında bul tilinde sóylesiwshiler menen sóylesiw arqalı basladı. Toǵız jıl dawamında sayaxatshılar menen inglis tilin shınıǵıw qılıw ushın Ma óz velosipedinde 27 km (17 mil) jol basıp, mánzilge kelgen. Ol sırt ellilerden biri menen jaqın dos bolıp qaldı, olar Qitaysha atın aytıwģa qıynalgani ushın oǵan „Jack“ tahallusini berdi. Keyinirek Ma kolledjde oqıwǵa qıynaldı. Ma Xanchjou oqıtıwshılar kolledjine kirisiw imtixanınan eki ret jıģıldı, sebebi onıń hálsiz tárepi matematika edi. Ma hár jılı ótkeriletuǵın Qıtay kirisiw imtixanlarınan ótiwi ushın 3 jıl sarıpladi. Ol Xanchjou oqıtıwshılar institutında (házirgi kúnde Hangzhou Normal University dep ataladı ) oqıdı hám 1988-jılda inglis tilindegi kórkem óner bakalavrın tamamladı. Ma mektepte oqıtıp atırǵan waqtında studentler sovetiniń basshısı edi. Oqıwdı tamamlaǵannan keyin, ol Xanchjou Dianzi universitetinde inglis tili hám xalıq aralıq sawda boyınsha bayanatshı retinde iskerligin basladı. Ol Garvard biznes mektepke on ret hújjet tapsırǵan hám hár sapar biykarlaw etilgenin dawa etedi.
J.K.Rowling
Joanna Ketlin (Jo)Rouling ingliz balalar jazıwshısı bolıp tabıladı. Ol 1965-jıldıń 31-iyulında Yeit qalasında dúnyaģa kelgen. Ol óziniń jeti kitaptan ibarat. Garri Potter romanları menen ataqlı bolıp tabıladı. Bul jeti dóretpe oǵan 1 milliard dollar payda alıp kelgen. Ol romanlar kompleksiniń birinshi bólegin 1997-jılda baspadan shıǵartırǵan. Bul kitaptıń barlıq bólimleri dúnya boylap júdá ataqlı bolıp esaplanadı. Rouling tiykarǵı jeti bólekli romanlarınan tısqarı sol kitaplarǵa qosımsha formasında taǵı tórt kitap baspa ettirgen. Aqırǵı kitap 2016 -jıl 31-iyulda Garri Potter hám Náletlengen Bala atı menen baspadan shıǵarıldı. Bul kitap teatrlar ushın saqna shıǵarması : dramatik usılda jazılǵan bolıp eki bólekten dúziledi. Shokir Dolimov bir neshe jıldan berli dóretpe bólimlerin jeke túrde awdarma etip, óz blogında oqıwshılarǵa usınıs etip kelip atır. Búgingi kúnge shekem jeti bólim awdarmaları aqırınq jetkezilip, oqıwshılar itibarına tartqan.
Teńiz hawa massaları
Hawa massaları okean betinde payda bolsa, teńiz hawa massaları dep ataladı.
Kontinental hawa massaları
Hawa massaları qurǵaqlıq ústinde payda bolsa, kontinental hawa massaları dep ataladı.
Kanoe
Kanoe (ingl. canoe, isp.canoa - "qayıq" sózinen; Karib teńizi hinduları tilinen ózlestirilgen) — túrli xalıqlardıń shúyge ornatılmaytuǵın eskek penen basqarılatuǵın kishi ólshemli qayıqları (kemeleri) ushın universal at. Bunday qayıqtı (kemeni) basqarıwdıń ózine tán ózgesheligi eskek esiw usılında bolıp - ol kepshege uqsas bir gúrekli eskek(ler) járdeminde ámelge asırıladı. Kanoe qayıǵında eskek esiwshi(ler) qayıqtıń túbine bir dizelep yamasa arnawlı otırǵıshta otıradı.
Etimologiya
"Kanoe" termini kóbinese oyıp islengen hám ásirese Arqa Amerika hindularınıń karkaslı qayıqlarına qarata qollanıladı. Ásirese qayıń tereginiń qabıǵı menen oralǵan karkaslı qayıqlar kópshilikke belgili. Sonday bolsa da ayırım qáwimler olardı qaplawda qaraǵay, xikori, lipa, shırsha kibi aǵashlar qabıǵınan yamasa haywan terisinen paydalanǵan. Túrli qáwimlerdiń kanoe qayıqları da ózleriniń pishinleri hám dúzilis ózgeshelikleri menen ajıralıp turǵan, sonıń menen birge, óz atlarına da iye bolǵan. Mısalı, ojibve hinduları olardı jiman, al eger qayıń tereginiń qabıǵınan islengen bolsa, onda wigwas'idjiman[1] dep ataydı.
Oranj
Oranj dáryası Afrikanıń qublasında jaylasqan. Ol shıǵısta Drakon tawlarınan baslanıp, batısta Atlantika okeanına quyadı.
Izbasar Fazılov
nobaý|Izbasar Fazılov Izbasar Fazılov— (1909-1961)XX ásir qaraqalpaq ádebiyatındaǵı talantlı shayırlardıń biri. I.Fazılov 1909-jılı Taõtakópir rayonında tuwılǵan. Qaraqalpaqstan Jazıwshılar Awqamın dúziwshilerdiń biri. Ol 20-jılları, dáslep Shımbaydaǵı internatta, sońınan 1925 — 1926-jılları Qazaqstandaǵı Irenburg qalasındaǵı áskeriy mektepte bilim aladı. 1926-jılı Tórtkúl qalasına kelip awıl xojalıǵı teõnikumına oqıwǵa kiredi hám onı pitkergennen soń sol dáwirdegi «Qızıl Qaraqalpaqstan», «Jas Leninshi» gazetalarında juwaplı orınlarda jumıs isleydi. Shayır 1934-jılı burınǵı awqam Jazıwshılarınıń birinshi siezdine keńesshi dawıs penen delegat bolıp qatnasadı. Shayırdıń «Jeńis jolında» (1934), «Qosıqlar» (1934, 1959), «Awıl báhári» (1975) atlı toplamları basılıp shıqtı. I.Fazılov repressiya qurbanı bolıp, nahaq jala sebepli, jigirma jılǵa shamalas qamaqta boladı hám aqlanıp shıqqannan soń dóretiwishilik penen shuǵıllanadı. I.Fazılov shıǵarmaları tematikasınıń baylıǵı, waqıt talabına juwap beriwi, ideyalıq hám kórkemlik birligi, tereń xalıqlıǵı menen ayrılıp turadı. Shayır ótkendegi xalıq turmısın, olardıń awır awhalın anıq kórgen hám jaqsı sezgen. Ol teńsizlik penen eziwshiliktiń barlıq 148 qısıwmetlerin basınan keshirgen. Bunı «Qara qoy» qosıǵında kórkem etip hárbir oqıwshınıń sanasına jetip, oyında qalarlıqtay etip súwretleydi. I.Fazılov Watandı adamgershilik, azatlıq, báhár gúlindey jaynaǵan gúl watan dep maqtanısh etse, 1957-jılı jazılǵan «Men súyemen watan seni» qosıǵında bul ideyanı tereńletedi hám onı óziniń ishki júrek sezimleri menen beredi. Bul qosıǵında shayır Watanǵa shın muhabbat, asqan súyispenshilik penen birge, tereń filosofiyalıq tolǵanıwların beredi. Shayır shıǵarmalarında jańa ideyanı sulıw, kórkem etip jańa ırǵaq, jańa pát, ólshem hám intonaciya menen beredi. Ol xalıq ushın ayanbay xızmet etip, ádebiyatımızdıń tariyxında tereń iz qaldırǵan shayır.
İzbasar Fazılov (1909-1961) - xalıqqa belgili shayır sıpatında XX a'sirdin' 30-jıllarında tanıldı. Ol qaraqalpaq a'debiyatına "Qara qoy" qosıg'ı menen kirip keldi. Qosıq shayırdın' o'z basındag'ı turmıstan alıng'an, anıq bir waqıyanı sa'wlelendirgen ko'rkem shıg'arma bolıp qaldı. İ.Fazılov 30-jılları To'rtku'l awıl xojalıq texnikumın pitkerip. "Jas leninshi", "Qızıl Qaraqalpaqstan" gazetalarında isleydi. Onın' birinshi qosıqlar toplamı 1934- jılı "Jen'is jolında" degen at penen To'rtku'lde basılıp shıqtı. Ekinshi qosıqlar toplamı 1936 jılı "Qosıqlar" degen atamada Moskvada basılıp shıqtı. İ.Fazılovtın' shıg'armaları xalıq arasına ken'nen taradı, o'z qosıqları menen xalıq massasın jan'a turmıstı tu'siniwge shaqırdı.Bul na'rse sol da'wir talabınan kelip shıqqan unamlı qubılıs edi. Ol ko'rkem shıg'armalar do'retiw menen birge qaraqalpaq a'debiyatı ma'selerin so'z etiwge arnalg'an a'debiy-sın maqalalar da jazdı. "Jeke adamg'a sıyınıwshılıq" degen at penen tariyxta o'shpes iz qaldırg'an 30-jıllardag'ı repressiyalıq ha'reketler, g'alaba quwdalawlar İ.Fazılov o'miri ha'm do'retiwshiligine de o'z sayasın saldı. 1937 jılı ol milletshiler sıpatında qaralanadı. Sonnan qaytıp ol a'debiyatqa eliwinshi jıllardın' ekinshi yarımında aralastı. "A'miwdarya" jurnalının' poeziya bo'limin basqardı. Jurnalistlik jumısın shayırlıq penen baylanıstırıp alıp bardı. 1959 jılı "Qosıqlar" degen at penen u'shinshi qosıqlar toplamın jarıqqa shıg'aradı.
İ.Fazılovtın' a'debiyat maydanındag'ı tabısı onın 30-jıllardag'ı do'retpelerinin' salmag'ı menen belgilenedi. Onın' "Sa'nem qarındas" (1928) qosıg'ı qaraqalpaq poeziyasında hayal-qızlardın' ten'ligin jırlawg'a arnalg'an en' jaqsı shıg'armalardın' biri boldı. Bunda qaraqalpaq qızlarının' eki o'miri qatar qoyılıp salıstırılıp su'wretlenedi. "İnim", "Qızım" qosıqlarında jaslardı ilim-bilim iyelewge shaqırıw ideyası sa'wlelendiriledi. Qaraqalpaq jaslarının' el qorg'awg'a shın ju'rekten tayarlıq sezimlerin bildiriwshi "Tayarman" qosıg'ı da dıqqatqa ılayıq. Kolxoz qurılısı teması İ.Fazılov do'retiwshiligi tematikasında oraylıq orınlardın' birin iyeledi. "Diyxan" (1929), "Atızda" (1930), "Kolxoz o'sedi" (1930), "Awıl", "Egiske ha'zirlen" shıg'armaları sol da'wirdin' talabınan kelip shıqqan halda kolxoz o'mirin sa'wlelendiriwge arnalg'an. Shayırdın' "Kolxoz ba'ha'ri" atlı poeması awıl turmısının' tutas bir ko'rinisin sa'wlelendiriwi menen o'zgeshelenedi.
Besame Mucho
Bésame Mucho
Bésame Mucho 1940-jılı Consuelo Velázquez'dıń jigirma bes jasında jazǵan Meksika qosıǵı. "Bésame Mucho" sóziniń mánisi qaraqalpaq tilinde "Men kóp súy" degenge keledi. Velázquez bul qosıqtı jazǵan waqıtqa deyin hesh súyispegenin aytqan.
Consuelo Velázquez qosıqtı jazar eken, 1911-jılı Ispanya kompazitorı Enrique Granados tárepinen nama jazılǵan Goyescas suitindegi "Quejas, o la Maja el Ruiseñor" (Shaǵım etiwshiler yaki Jas qız benen Búlbil) pianino qosıǵı hám kompazitordıń 1916-jılǵı saxnaǵa qoyǵan Goyescas operasında orın alǵan usı atamadaǵı ariyadan ilhamlanǵanın táriyip etken.
Emillo Tuero qosıqtı eń birinshi ret plak qılǵan qosıqshı. Bul qosıq birneshe qosıqshınıń, ásiriese, Beatles'tiń albomın bezegen. Beatles 1962-jılı barlıq janlı konsertlerinde usı qosıqtı atqarǵan. Bésame Mucho Beatlestiń hújjetli filmi Let it Be'de de orın alǵan.
Bul qosıq yaki melodiya Miami Vice, Season Three Episode, "Viking Bikers From Hell" sıyaqlı birneshe filmde kóringen.
Qosıqtıń teksti
Ispan tilinde:
Bésame
Bésame mucho
La última vez
Que tengo miedo a perderte
Perderte después
Quiero tenerte muy cerca
Verte junto a mí
Piensa que tal vez mañana
Ya estaré lejos
Muy lejos de aquí
Como si fuera esta noche
Kenjebay Ubaydullaev
nobaý|Kenjebay Ubaydullaev Kenjebay Ubaydullaev (1907-1970) - 1907-jılı 16-aprelde Moynaq rayonınıń Sorkól awılında diyqan shańaraqta dúnyaǵa keledi. 1924-25-jılları dáslep Xiywa qalasında, sońınan 1927-29-jılları Tórtkúldegi pedtexnikumda oqıdı hám balalar úyine muǵallim hám tárbiyashı, 1929-30-jılları Qońırat rayonında dáslep muǵallim, sońınan rayonlıq xalıq bilimlendiriw bóliminiń baslıǵı bolıp isledi. 1930-41-jılları Tórtkúldegi pedtexnikumda qaraqalpaq tili hám ádebiyatı boyınsha sabaq berdi hám Qaraqalpaqstan kompleksli ilim izertlew institutında úlken ilimiy xızmetker bolıp isledi. 1941-43-jılları Qaraqalpaqstan xalıq bilimlendiriw komissarı, 1943-44-jılları Qońırat rayonınıń Kirov atındaǵı mektebinde muǵallim, 1944–47-jılları Respublikalıq muǵallimlerdiń bilimin jetilistiriw institutınıń direktorı, 1947–49-jılları Qaraqalpaqstan xalıq bilimlendiriw ministriniń orınbasarı, 1950–53-jılları QMPI qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrasınıń baslıǵı hám 1951-53-jılları usı instituttıń direktorı bolıp isledi. 1949-53-jılları Moskvada Til bilimi institutınıń aspiranturasında oqıdı. 1955–59-jılları Nókiste ÓzIA Qaraqalpaqstan ekonomika hám mádeniyat institutında úlken ilimiy xızmetker, sońınan sektor baslıǵı bolıp isledi. 1959–66-jılları ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTÁI házirgi qaraqalpaq tili sektorın basqardı. Al 1966-jılı óiriniń aqırına deyin NMPI qaraqalpaq tili kafedrasında docent bolıp isledi. 1970-jılı 31-avgustta Nókiste qaytıs boldı. 1955-jılı Moskvada «Házirgi qaraqalpaq tilindegi anıqlıq meyildiń ótken máháli kategoriyası» degen temada kand. diss. jaqladı. Ilimpaz 1930-jıllardan baslap qaraqalpaq jazıwın dúziwde, onıń álipbe hám orfografiyasın jetilistirip barıwda harımay-talmay xızmet etti. Qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq sistemasın arnawlı miynetinde keńnen sóz etti. Qaraqalpaq tili leksikologiyası, ásirese leksikografiyası tarawında da kóp miynet etti. Ol «Miynette ayrıqshalıǵı ushın» medalı (1949), «Ózbekstan SSR ına xızmet kórsetken muǵallim» (1946) hám «Qaraqalpaqstan ASSR ına miyneti sińgen ilim hám texnika ǵayratkeri» (1964) húrmetli ataqları berildi.
Paleogen dáwiri
Paleogen dáwiri yaǵnıy paleogen — kaynozoydıń birinshi geologiyalıq dáwiri. Ol 66,0 million jıl aldın baslanǵan hám 23,03 million jıl aldın tawsılǵan. Shama menen 43 million jıl dawam etken[1]. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Neogen dáwiri
Neogen dáwiri yaǵnıy neogen — geologiyalıq dáwir, kaynozoy erasınıń ekinshi dáwiri. Bunnan 23,03 million jıl aldın baslanǵan hámde 2,58 million jıl aldın tawsılǵan. Shama menen 20 million jıl dawam etken. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Qutlımurat Allanazarov
nobaý|Qutlımurat Allanazarov Qutlımurat Allanazarov 1947-jılı 21-fevralda Moynaq rayonınıń Mádeli awılında tuwıldı. 1968-jılı QMPI tariyx-filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin tamamlap, Moynaq qalasınıń házirgi T.Jumamuratov atındaǵı mektebinde qaraqalpaq tili hám ádebiyatı muǵallimi bolıp isledi. 1968-69-jıllarda armiya qatarında xızmet etti. 1979–82- jıllarda QMU janındaǵı aspiranturanıń sırttan oqıw bóliminde oqıdı. 1984–86-jılları Moynaq qalasınıń Kalinin atındaǵı mektebinde direktor oqıw-tárbiya isleri boyınsha orınbasarı, 1986–92-jılları Kuybıshev (házirgi D.S. Nasırov) atındaǵı orta mekteptiń direktorı bolıp isledi.1992–95-jılları Tashkent mámleketlik agrar universitetiniń Nókis filialında tiller kafedrasın basqardı, al 1995-jıldan baslap Berdaq atındaǵı QMU qarqalpaq til bilimi kafedrasınıń úlken oqıtıwshısı bolıp isledi.
1986-jılı Tashkentte ÓzIA A.S.Pushkin atındaǵı Til hám ádebiyat institutında «Qaraqalpaq tilindegi ádebiyattanıw terminleri» degen temada kand.diss. jaqladı. Onnan keyin Tashkent mámleketlik agrar universitetiniń Nókis filialında tiller kafedrasın basqardı hám házirgi waqıtta napaqada. Q. Allanazarov, tiykarınan, qaraqalpaq tili terminologiyası hám mekteplerde qaraqalpaq tilin oqıtıw máseleleri menen shuǵıllandı.
Arbalar
Qaraqalpaqlarda qatnas qurallarınıń keń taralǵan túriniń biri eki degershikli arba bolǵan. Qaraqalpaqlardıń arbası kólemi jaǵınan kishilew bolıp, oǵan ógiz jegiledi. Sonlıqtan bul ógiz arba dep ataladı. Degershigine gúl mıyıq qaqqan ózbekler qollanatuǵın arbalar qaraqalpaq awıllarında paydalanılǵàn. Qaraqalpaqlar bunday arbalardı ózleri soqpaǵan‚ Xorezm ózbeklerinen satıp alǵan. Arbanıń bul túrin tatarba yamasa at arba dep ataydı. Dáryanıń tómengi jaǵında jasawshı qaraqalpaqlar ózlerindegi arbanıń ógiz qosatuǵın túrin telegen arba dep te ataydı. Ógiz arba hám at arba menen bir qatarda xalıqtıń turmısında eshek qosqan arba da qollanılǵan.
Oraqbay Sayımbetov
nobaý|Oraqbay Sayımbetov
Oraqbay Sayımbetov - (1954-2016) Shımbay rayonında tuwıldı. 1973-jılı QMPI Tariyx filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin pitkerdi. 1973-76-jılları Shımbay rayonındaǵı № 5-orta mektep muǵallimi bolıp isledi. 1978-91-jılları ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTÁI qaraqalpaq tili tariyxı hám dialektologiyası sektorında dáslep úlken laborant, soń kishi hám úlken ilimiy xızmetker, onnan keyin usı instituttıń ilimiy xatkeri lawazımlarında isledi. 1991-98-jılları Ájiniyaz atındaǵı NMPI qaraqalpaq til bilimi kafedrasında úlken oqıtıwshı, soń instituttıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetiniń dekanı bolıp isledi.
Badruddin Muhammad ibn Mahmud al Kárdáriy
«Muhammad ibn Mahmud ibn Abdulkáriym al Kardariy Buхaradaǵı Salх awılında hijriy 651-jılı Zul qada (miládiy 1254-jılı, yanvar) ayında qaytıs bоlǵan». «Ustazı hám dayısı Shamsul áimmá Kárdáriydiń qasına jerlengen».
Ferrari
Ferrari SpA (/ f ə ˈ r ɑːr i / italyancha: [ferˈraːri]) — Italiyanıń Maranello qalasında jaylasqan sánatli sport avtomobilleri óndiriwshi kompaniya. 1939 -jılda Enzo Ferrari tárepinen [https://www. alfaromeo. com/ Alfa Romeo] báyge bóliminden Auto Avio Costruzioni atı menen tiykar salınǵan kompaniya esaplanadı. Kompaniya 1940 -jılda birinshi mashinasın islep shıǵarǵan hám 1947-jılda óziniń birinshi Ferrari nıshanlı avtomobilin ommaga kórsetken. [https://www. fiat. com/ Fiat SpA] 1969 -jılda Ferrarining 50% úlesin satıp aldı hám 1988-jılda óz úlesin 90% ge shekem keńeytirdi. 2014-jıl oktyabr ayında [https://fcagroup-me. com/ Fiat Chrysler Automobiles (FCA) ] Ferrari SpA'ni FCA'dan ajıratıw niyetin járiyaladı. daǵazaǵa kóre, FCA Ferrarining 90% ga iyelik etedi. Ajırasıw 2015-jıl oktyabr ayında [https://web.archive.org/web/20221014202117/http://www.ru/ investing. com/equities/ferrari-nv Ferrari Nv] ni (Niderlandiyada dizimge alınǵan kompaniya ) Ferrari SpA toparınıń jańa xolding kompaniyası retinde shólkemlesken. Ajırasıwdıń qalǵan basqıshları arqalı FCA dıń Ferrari biznesindegi aktsiyaları FCA aktsiyadorlariga bólistirildi, 10% bolsa Piero Ferrari ga tiyisli bolıwda dawam etdi. Spin-off 2016 -jıl 3-yanvarda juwmaqlandi.
Kompaniya óziniń pútkil tariyxı dawamında báyge degi turaqlı jumıstiroki menen, ásirese, eń áyyemgi hám eng tabıslı báyge jámááti bolǵan, eń kóp konstruktorlar chempionatlarini (16 ) ótkergen hám eń kóp aydawshıları [https://www. formula1. com/ Formula 1] báygelerinde turaqlı jumıstiroki menen belgili kompaniya bolıp tabıladı. Formula 1 poygalarida 15 ten zıyat jeńiske erisken. Ferrari avtomobilleri ádetde tezlik, sánat hám baylıq ramzi retinde kóriledi. Ferrari avtomobilleri 165 000 kvadrat metr (16, 5 gektar ) Maranello zavodında islep shiǵarıladı. 2014-jılda Ferrari [https://brandfinance. com/ Brand Finance] tárepinen dúnyadaǵı eń kúshli brend dep tapildi. 2018-jıl iyun ayında 1963-yilgi 250 GTO 70 million dollarǵa sotilib, tariyxdagi eń qımbat avtomobilge aylandı. 2021-jıl jaǵdayına kóre, Ferrari 52, 21 milliard dollar menen bozor kapitallashuvi boyınsha 10 -iri avtomobil óndiriwshisi esaplanadı. = Tariyxı = 1929 -jılda Enzo Ferrari shtab-kvartirasi Modenada jaylasqan Scuderia Ferrari kompaniyasın shólkemlestirgen. Ol daslep jol avtomobillerin islep shıǵarıw ideyasına qızıqmaǵan edi. Scuderia Ferrari (aytılıw [skudeˈriːa]) sózbe-sóz " Ferrari turaqlı" degen mánisti ańlatadı hám ádetde " Ferrari jámááti" mánisinde isletiledi. Ferrari mırza aydawshılar ushın [https://www. alfaromeo. com/ Alfa Romeo] báyge avtomobillerin aldı hám maydanǵa túsirdi 1933-jılda Alfa Romeo óziniń ishki báyge jámáátin tark etdi hám [https://www. ferrari. com/en-EN/formula1 Scuderia Ferrari] onıń jumısshı toparın iyeledi. Scuderia Alfaning eń sońǵı texnikalıq qásiyetlerine iye Gran-pri avtomobillerin aldı hám Tazio Nuvolari hám Axille varzi sıyaqlı kóplegen ataqlı aydawshılardı maydanǵa túsirdi. 1938-jılda Alfa Romeo taǵı óziniń báyge iskerligin óz ishine alıp, Alfa Corseni quradı''. '' Milanda hám Enzo Ferrarini jańa báyge bólimi menejeri retinde yolladi. usınıń menen Scuderia Ferrari tarqatıp jiberildi.
1939 -jıl sentyabr ayında Ferrari keminde tórt jıl dawamında báyge yamasa báyge avtomobilleri menen baylanıslı halda Ferrari atınıń isletmaslik shárti menen Alfa Romeoni tark etdi. Bir neshe kúnden keyin onıń shtab-kvartirasi eski ''[https://www. ferrari. com/en-EN/formula1 Scuderia Ferrari] zavodlarında jaylasqan Auto Avio Costruzioni'' kompaniyasına tiykar salındı. 1940 -jılda Ferrari [https://web.archive.org/web/20221002041605/https://www.uz/ upwiki. one/wiki/Type_Four_platform Fiat platformasi] tiykarındaǵı Tipo 815 v báyge avtomobilin islep shıǵara basladı. Bul birinshi Ferrari avtomobili edi hám 1940 -jılda Mille Migliade depyut etken, biraq Ekinshi Jáhán urısı sebepli ol kem básekine iye edi. 1943-jılda Ferrari zavodı Maranelloga kóship ótti, sondan berli zavod sol qalada qaldı. Zavod Birlespeshiler tárepinen bombardimon etilgen hám keyinirek qayta qurılǵan. Birinshi Ferrari nıshanına iye avtomobil 1947-jıl 125 S bolıp, 1, 5 L v12 dvigateli menen úskenelestirilgen. Enzo Ferrari qalelamagan halda Scuderia Ferrari kompaniyasın finanslıq támiynlew ushın óz avtomobillerin yasadi hám sotdi.
Scuderia Ferrari atı zavod báyge mashinaların ańlatıw hám olardı klientler gruppaları tárepinen islep shıǵarılǵan avtomobillerden ajıratıp turıw ushın qayta tiklendi.
1960 -jılda kompaniya [https://sefac. co. za/ SEFAC SpA] (Società Esercizio Fabbriche Automobili e Corse) atı astında mámleket korporatsiyasi retinde qayta dúzilgen.
1969 -jıl basında Fiat Ferrari'ning 50% úlesin aldı. Tuwrıdan-tuwrı nátiyje ámeldegi investitsiya qarjlarınıń kóbeyiwi boldı hám islep shıǵarıwdı Fiatning Turindagi zavodınan Ferrari dvigatelli Fiat Dino ótkeriw ushın mólsherlengen zavodtı keńeytiw boyınsha jumıslar tezlik penen baslandı. Ferrari qatarına jańa model investitsiyaları da o'sdi. 1988-jılda Enzo Ferrari Ferrari F40 dıń shıǵarılishini qadaǵalaw etdi. Sol jıldıń aqırında opatınan aldın shıǵarılǵan sońǵı jańa Ferrari edi. 1989 -jılda kompaniya Ferrari SpA dep qayta at berildi. 2002-jıldan 2004-jılǵa shekem Ferrari sol waqıttaǵı eń operativ modeli bolǵan Enzo ni islep shıǵardı. Ol usınıs etilgen hám kompaniya tiykarlawshisi Enzo Ferrari húrmetine atalǵan. Ol F40 hám F50 den dawam etiwshi F60 dep atalıwı kerek edi, lekin olar onı Enzo dep atawdı. Daslep ol sadıq hám turaqlı klientlerge usınıs etilgen, hár bir 399 (Vatikanǵa qayırqomlıq ushın berilgen 400 dane avtomobilden tısqarı ) bahası 650 000 dollardı quraǵan.
2012-jıldıń 15-sentyabrinde ma`nisi 162 million dollardan artıq bolǵan 964 Ferrari avtomobili [https://silverstonef1. ru/ Silverstoun] trassasida bolıp ótken Ferrari Driving Days ilajında qatnasdı hám Silverstoun trassasida jáhán rekordini ornatdi.
Ferrarining burınǵı bas direktorı hám baslıǵı Luka Di Montezemolo 23 jıldan keyin kompaniyadan iste'foga shıqtı. Onıń ornına Amedeo Felisa keldi hám aqır-aqıbetde, 2016 -jıl 3-mayda Amedeo iste'foga shıqtı jáne onıń ornına Ferrari kompaniyasınıń bas direktorı hám Ferrari kompaniyası baslıǵı Serxio Markionne keldi. 2018-jıl iyul ayında Markionne ornına basqarıw keńesi aǵzası [https://www. reuters. com/article/orubs-ferrari-ceo-idRUKBN28 L0 R7-ORUBS Lui Kamilleri] bas direktor,Jan Elkann bolsa baslıq etip tayınlandi. 2014-jıl 29 -oktyabrda Fiat hám Chrysler óndiriwshileri ortasındaǵı qosıw nátiyjesinde júzege kelgen FCA toparı óziniń sánatli brendi Ferrari dıń bóliniwin járiyaladı. Maqset Ferrarini ǵárezsiz brendga aylandırıw edi. Onıń úlesi 2015-jılda IPOda sotildi. Ferrari 2015-jıl 20 -oktyabrda bazar jabılǵannan keyin óziniń dáslepki ǵalabalıq usınısın rásmiy 52 dollarǵa bahaladi.
2020 -jıl 10 -dekabrde bas direktor Lui Kamilleri bas direktor lawazımın ketiwın hám baslıq Jan Elkann turaqlı miyrasxor tańlanmaguncha waqtınshalıq bas direktor lawazımına kirisiwin járiyaladı.
2021-jıl 9 -iyun kúni kompaniya sentyabr ayınan baslap Jenevada jaylasqan [https://www. st. com/content/st_com/en. html STMicroelectronics] kompaniyasınan Benedetto vigna óziniń náwbettegi bas direktorı etip tayınlanǵanın járiyaladı.
Prezidentler
= Avtosport = Kompaniya baslanǵanınan berli avtosport menen shuǵıllanıp, bir qatar taypalarda, atap aytqanda,[https://www. formula1. com/ Formula 1] hám sport avtomobilleri báygesinde óziniń [https://www. ferrari. com/en-EN/formula1 Scuderia Ferrari] sport bólindi arqalı, sonıń menen birge, basqa jámáátlerge avtomobiller hám dvigatellerdi jetkiziw hám bir retlik báyge ceriyalarida qatnasıp keledi.
Scuderia Ferrari
Scuderia Ferrari avtosportning bir neshe taypalarında qatnasqan, eger ol házirde tek rásmiy túrde Formula 1 de qatnasıp atır. Bul 1950-jılda islengeninen berli Formula 1 jáhán chempionatında turaqlı túrde qatnasqan birden-bir jámáát bolıp tabıladı. Xose Froilan Gonsales 1951-jıl Britaniya Gran-prisida jámáátke F1 boyınsha birinshi jeńisin keltirdi.
Alberto Askari bir jıl ótip Ferrariga birinshi haydovchilar chempionatini usınıs etdi. Ferrari chempionatdagi eń ǵarrı hám eń tabıslı jámáát bolıp tabıladı. Bul jámáát derlik barlıq Formula 1 rekordlariga iye.2014-jıl jaǵdayına kóre, jámááttiń rekordlari 15 aydawshılar boyınsha jáhán chempionati, 16 konstruktorlar ortasındaǵı jáhán chempionati, 221 Gran-pri jeńisi, 679 úlken sıpaǵa shıǵıw, 207 pole pozitsiyasi hám 890 ta Grand Prixda 230 ta eń tez aylanıwlardı óz ishine aladı. 2014 -jılda paydalanılǵan 19 trekdan 8 tasi F2004, taǵı 3 tasi F2003-GA,F2008 hám F10 tárepinen ornatılǵan davra rekordlariga iye. Ferrari aydawshıları arasında :Tazio Nuvolari,Xose Froilan Gonsales,Xuan Manuel Fanjio,Alberto Askari,Luidji Chinetti,Eugenio Kasteletti,Moris Trintignant,volfgang fon Trips,Pıl Xill,Olivye Gendexen, Piter Xillin, Ginkarindo, Piter Xilix,Ritsian, Piter Xillin,Amon,Jan Surtees,Lorenzo Bandini,Ludoviko Skarfiotti,Jeki Ickx,Mario Andretti,Kley Regazzoni,Niki Lauda, ​​Karlos Roytemann,Jodi Shekter,Gilles vilnev,Dide Pironi,Patrik Támbiy,Rene Arnoux,Mishel Alboreto,Gerxard Berger,Nayjel Mansel,Maykl Jeylo Barbenst,Maykl Jeylo Albens,Alain Albens,Felipe Massa,Kimi Raikkönen,Fernando Alonso,Sebastyan Fettel,Charlz Lekler hám kichik Karlos Sayns sıyaqlı uqıplı Ferrari aydawshıları bar.
2006 -yilgi máwsim aqırında jámáát basqa F1 jámáátleri menen birge tamaki óndiriwshileri menen qáwenderlik shártnamalarini tamamlawǵa wáde bergeninen keyin Marlboroga olarǵa qáwenderlik etiwine ruxsat beriwde dawam etip, tartıslarǵa sebep boldı. Bes jıllıq shártnamaǵa kelisip alındı jáne bul 2011-jılǵa shekem tawısılmasa da, 2008-jıl aprel ayında Marlboro óziniń Ferrari avtomobil markasınan waz keshti.
Formula 1 den tısqarı, Ferrari kóp jıllar dawamında parallel túrde ámeldegi bolǵan eki programma sportkar báygelerinde de mashinalar menen shuǵıllanǵan.
1949 -jılda Luidji Chinetti 166 M tezlikte Ferrarining avtosport boyınsha birinshi jeńisi -Le Manda 24 saatlıq jeńiske eristi. Ferrari 1953-jılda islengen sport avtomobilleri boyınsha Jáhán chempionatining dáslepki jıllarında ústinlik etdi hám óziniń dáslepki toǵız jılınan etti jıl dawamında chempionlikti qolǵa kirgizdi.
1962-jılda chempionat formatı ózgergende, Ferrari 1965-jılǵa shekem hám 1967-jılǵa shekem hár jılı keminde bir taypada ataqlardı qolǵa kirgizdi. Enzo 1973-jıldan keyin sport avtomobilleri báygesin ketiwǵa hám Scuderia Ferrariga tek Formula 1 ge itibar qaratıwǵa ruxsat beriwge qarar etiwinen aldın 1972-yilgi Makes jáhán chempionatında Ferrari bir juwmaqlawshı chempionlikti qolǵa kirgizdi.
Ferrari sport avtomobilleri boyınsha jáhán chempionati máwsimlerinde olar Le Manning 24 saatida kóbirek utıwdı, zavod jámááti bolsa 1954-jılda birinshi ret uttı. Keyin, 1960 -jıldan 1964-jılǵa shekem izbe-iz besew jeńiske erisildi. Luiji Chinetti basshılıǵındaǵı Arqa Amerika báyge jámááti (NART) Ferrari 1965-jılda Le Mansdagi sońǵı jeńisin qolǵa kirgizdi.
Eger Scuderia Ferrari 1973-jıldan keyin sport avtomobillerinde qatnaspaǵan bolsa -de, olar waqıtı -waqıtı menen jeke shaxslar ushın hár qıylı tabıslı sport avtomobillerin yasadilar. Bularǵa 1970-jıllarda 512 BB LM, 1990 -jıllarda IMSA GT chempionatında jeńimpaz shıqqan 333 SP hám házirde óz klasslarında chempionlikti qolǵa kiritip atırǵan 458 GT2 hám GT3 kiredi.
Basqa jámáátler ushın báyge avtomobilleri
Óziniń pútkil tariyxı dawamında Ferrari óziniń Scuderia Ferrari jámáátinen tısqarı, basqa qatnasıwshılarǵa báyge avtomobillerin jetkezip bergen.
Ferrari 2008-2009 -yilgi máwsimnen baslap A1 Grand Prix ceriyasi ushın v8 dvigatelleri menen tolıq avtomobillerdi jetkezip berdi. Mashina Rori Birn tárepinen islep shıǵılǵan hám 2004-yilgi Ferrari Formula 1 mashinasına uqsap jaratılǵan.
Ferrari házirde óziniń 458-báyge versiyasi ushın klient GT programmasın jumısqa túsiredi hám bunı 1990 -jıllardıń aqırındaǵı 355-den aldınǵı 458-dıń ótken zamanlasları ushın ámelge asırdı.American Risi Competizione hám Italiyanıń AF Corse jámáátleri sıyaqlı jeke jámáátler Ferrari GT báygeshıları menen jıllar dawamında júdá tabıslı boldı.Audi R8,McLaren MP4-12 C hám BMW Z4 (E89 )  dıń bunday báyge versiyaları menen báseki qılıw ushın shıdamlı sport avtomobilleri báygesi ushın islep shıǵarılǵan bul avtomobil tabıslı boldı, biraq ózinden aldınǵı F430 sıyaqlı tabıslı emes.Ferrari Challenge- bul Ferrari 458 ushın bir retlik báyge ceriyasi bolıp tabıladı. TheFXX jol háreketi ushın nızamlı emes hám sol sebepli tek trek waqıyaları ushın isletiledi.
= Avtomobilleri = Ferrari atı menen islep shıǵarılǵan birinshi avtomobil 125 S edi. Bul kishi eki otırǵıshlı sport/poyga v12 avtomobilinen tek ekewi islep shıǵarılǵan. 1949 -jılda 166 Inter usınıldı, bul kompaniyanıń iri sayaxat avtomobilleri bazarına sezilerli qádem qoyǵanın ańlatadı. Birinshi 166 Inter Carrozzeria Touring Superleggera tárepinen islep shıǵılǵan kuzovli tórt otırǵıshlı (2+2) berlinetta kupesi edi. Jol avtomobilleri demde Ferrari satıwınıń tiykarǵı bólegine aylandı.
Dáslepki Ferrari avtomobillerinde, ádetde,Pininfarina,Scaglietti,Zagato,vignale hám Bertone sıyaqlı ǵárezsiz tárbiyashılar tárepinen islep shıǵılǵan hám maslastırılǵan kuzovlar bar edi.
Túp jol avtomobilleri ádetde eki otırǵıshlı old dvigatelli v12 lar edi. Bul platforma 1950-1960 -jıllar dawamında Ferrariga áp-áneydey xızmet etken. 1968 -jılda Dino birinshi eki otırǵıshlı arqa orta dvigatelli Ferrari retinde usınıldı. Dino tiykarınan v6 dvigateli menen islep shıǵarılǵan, biraq v8 modeli de islep shıǵılǵan. Bul arqa orta dvigatel tártibi 1980-1990 -jıllar hám házirgi kunge shekem kóplegen Ferrarilarda qollanila baslandı. Házirgi jol avtomobilleri ádetde v8 yamasa v12 dvigatellerinen paydalanadı, v8 modelleri markanıń ulıwma óndirisiniń yarımınan kóplegenin quraydı. Tariyxan Ferrari da yassi 12 dvigatel islep shıǵarǵan.