cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sezim
Sezim bul adamlardın' ishinen o'zlerin seziw jag'dayı. Sezim bul denege (miy ta'repinen) ko'rsetiletug'ın psixologiyalıq ta'sir. Ma'selen, qayg'ı, baxıt, ashıw, quwanısh ha'm tag'ı basqalar.
Entrena
Entrena - Ispaniya eski qalalarınan biri bolıp.
Kabo-Verde
Kabo-verde Afrika kontinentinde jaylasqan mámleket.
Folklend atawları
Folklend atawları - Okeaniya kontinentinde jaylasqan mámleket.
Buve atawları
Buve atawları - Okeaniya kontinentinde jaylasqan mámleket.
Yochanan Vollach
Yochanan Vollach (14-May 1945-jılı tuwılǵan) Israel futbolshısı.
Urdu tili
Urdu tili — Pakistanda jasawshı xalıqtıń ana tili.
Microsoft Windows
Microsoft Windows bul Microsoft kompaniyası ta'repinen jaratılg'an operatsiyon sistemalar seriyası esaplanadı.
Microsoft
Microsoft Korporatsiyası (nasdaq: MSFT) Amerikanın' kompyuter texnologiyaları korporatsiyası bolıp esaplanadı.
Gaiti
Gaiti — Oraylıq Amerikada jaylasqan mámleket.
MS-DOS
MS-DOS (Microsoft Disk Operating System so'zlerinen qısqartılg'an) bul Microsoft Korporatsiyası ta'repinen jaratılg'an operacion sistema esaplanadı. 1980-jıllardag'ı  kompyuterlerdin' ko'pshiliginde MS-DOS baslı operacion sistema esaplang'an. MS-DOStın' jaratılıwı 1981-jılı baslang'an bolıp, 2000-jılg'a shekem dawam etken, usı da'wir ishinde 8 u'lken o'zgerislerdi ishine alg'an nusqaları shıg'arılg'an.
Bagama Atawları
Bagama Atawları — Okeaniyadaǵı mámleket.
Jańa Zelandiya
Jańa Zelandiya (New Zealand — Tınısh okeanınıń qubla-batıs bóleginde, Polineziyada eki úlken atawda (Arqa ataw hám qubla ataw) hám 700ge jaqın kishi atawlarda jaylasqan mámleket.
Paytaxtı — Wellington qalası.
FC Džiugas
Futbol klubi Džiugas (Džiugo futbolo klubas) - Litva paytaxtı Telšiai qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
FK Panevėžys
Futbol klubi Panevėžys (Panevėžio futbolo klubas) - Litva paytaxtı Panevėžys qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Shennai
Shennai qala. Hindistanda jaylasqan qala. Xalqı : 3,346,282 mln. Klimatı tropik.
Gernsi
Gernsi - Afrikadaǵı mámleket.
FC Hegelmann
Futbol klubı Hegelmann (Kauno rajono futbolo klubas Hegelmann) - Litva paytaxtı Kaunas qalası futbol klubı. Litvanıń eń tanıqlı hám bayraqdar klublarınıń biri.
Sun Microsystems
Sun Microsystems, Inc. bul kompyuter, kompyuter komponentleri, kompyuter bag'darlamaları ha'm informatsion texnologiyalar tarawında xızmet ko'rsetiwshı multinatsional korporatsiya bolıp, 1982 jılı 24 Fevralda jaratılg'an. Kompaniyanın' bas ofisi AQShtın' California shtatının' Santa Clara qalasında jaylasqan.
Oracle Corporation
Oracle Corporation ka'rxanalar ushın kompyuter bag'darlamaların islep shıg'arıwshı ha'mde satıwshı AQSh kompaniyası. Kompaniya mag'lıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları islep shıg'arıw arqalı abıroy arttırg'an. En' ataqlı tovarı - Oracle mag'lıwmatlar bazası bag'darlaması. 2007-jılı Oracle Microsoft ha'm IBM kompaniyalarınan keyingi du'nya ju'zindegi 3inshi en' ulken bag'darlama islep shıg'arıwshı kompaniya dep atalg'an.
Mac OS
thumb|150px|Mac OS logo
Mac OS bul Apple Inc. kompaniyasının' (buring'ı Apple Computer, Inc.) o'zlerinin' Macintosh atlı kompyuter sistemaları ushın shıg'arılg'an grafikalıq paydalanıwshı interfeysine tiykarlang'an operatsion sistemalar seriyası.
Nunivak Chupik tili
Nunivak Chupik tili (chup. Cugtun, Cup'ig, Nunivak Cup'ig, Nunivak Cux) — Amerika Qurama Shtatlarında Alyaska shtatının' batısta Nunivak atawında jasawshı Nunivak Chupik xalqının' ana tili ha'm  Alyaska Yupik tilinin' dialekti. Xalqının' sanı shama menen 215-ge shamalas. Ana tilinde so'ylesetug'ın az adam bar.
San atları
thumb|right|250px| Quzg'un maskalı Nunivak Chupik adamı
Mexanika
Meхаnikа fizika pa’ninın’ bir bo’limi bоlıp, оl materiya qozg’alısının’ en’ a’piwаyı ko’rinislerin, denelerdın’ bir-birine sаlıstırg’andа ko’shıwlerin u’yrenedi. Meхаnikа u’sh bo’limnen ibаrаt.
NEC
NEC Corporation (日本電気株式会社) Yaponiyanın' IT kompaniyası. NEC, Sumitomo Grouptın' bir bo'legi esaplanıp, ka'rxanalar ha'm hu'kimetler ushın informatsion texnologiyaları ha'mde tarmaq tarawlarındag'i sheshimlerin usınadı.
Kompaniya 1983-jılı atın o'zgertpegenge shekem Nippon Electric Company, Limited atı menen belgili bolg'an. NEC Semiconductors yarım o'tkizgish islep shıg'arıwshı kompaniyalar arasında du'nyanın' 20 liderleri arasında orın alg'an.
Siyasiy baspana
Siyasiy baspana beriwdin' tiykarg'ı xalıqaralıq huqıqıy aqıbeti bunday baspana berilgen shaxstın' mámleket ta'repinen beriliw minneti esaplanadı.
Siyasiy baspana beriw menen qandayda bir shaxsqa ma'lim bir mámleket aymag'ında turaqlı jasawg'a ruxsat beriwdi parıqlaw lazım. O'ytkeni basqa jag'dayda mámleket hesh qanday xalıqaralıq huqıqıy minnetleme almaydı.
Ko'binese baspana alıwg'a o'z mámleketinde siyasiy jınayatshı esaplang'an shaxs dawager boladı. Bunday jag'dayda ko'p dawlar ju'z beredi. Aymaqlıq baspana haqqındag'ı deklaratsiyada tastıyıqlang'an printsipke muwapıq aqırında usı ma'sele baspana bergen mámleket ta'repinen sheshiledi.
Ulıwma jınayat islegen puqaralarg'a siyasiy baspana berilmesligi haqqındag'ı qag'ıydalar ulıwma moyınlang'an qag'ıyda esaplanadı.
Siyasiy baspana beriwdin' ekinshi xalıqaralıq huqıqı aqıbeti sonnan ibarat, qanday da bir shaxsqa siyasiy baspana bergen mámleket usı shaxstın' huqıqları sırt el ma'mle-ketlerge burılg'an jag'dayda kvazidiplomatiyalıq qorg'anıw huqıqına iye boladı.
Sheshenlik sózler
Adamlar arasında hayran qalarlıq og'ada tapqırlılıq, ustalıq penen aytılatug'ın teren' ma'nili ko'rkem so'zler bar. Olar qanday da bir adam o'mirindegi, onın' ta'g'dirindegi ma'selelerdin' sheshiliwinde ayrıqsha orın tutadı. En' u'lken da'lil, tiykar sıpatında xızmet atqaradı. Olardı qaraqalpaq xalqı sheshenlik so'zler dep ataydı. Olardın' en' u'lkenin sheshenlik so'zler, a'sirese Jiyrenshe sheshen atına baylanıslı so'zlerdi ko'rsetiw mu'mkin.
Siyasiy baspana
Siyasiy baspana beriwdin' u'shinshi aqıbeti qandayda bir shaxsqa baspana bergen mámleket usı shaxstın' ha'reket ushın juwapker boladı. Basqasha so'z benen aytqanda, baspana bergen mámleket bunday shaxslar ta'repinen qashıp shıqqan mámleketke qarata jınayı ha'reketler islewge jol qoymawı sha'rt.
Sociallıq ilimler
Sotsialliq ilimler adamlar toparinin' h'am adamlardin' sotsialliq o'mirin izertlewshi ilimnin' tarawlari bolg'an antropologiya, kommunikatsiya, kriminologiya, ekonomika, geografia, tariyx, siyasiy ilim, psixologiya, ja'miyet taniw ha'm sotsiologiyalardi o'z ishine aladi.
Siyasiy baspana
Tikkeley xalıqaralıq huqıq normalar tiykarında shaxstın' baspana huqıqı berilmeydi. Shaxstın' bunday huqıqları ishki mámleket huqıqında o'z sheshimin tabadı. Xalıqaralıq huqıq normaları tek mámleketlerdin' belgili topardag'ı shaxslarg'a baspana beriw huqıqın ha'm basqa mámleketlerdin' usı huqıqtı hu'rmetlew minnetin tastıyıqlaydı. Eger siyasiy emigranttı baspana izlewge ma'jbu'rlegen jag'day saplastırılsa yaki siyasiy emigrant baspana bergen mámlekette naturalizatsiyalansa, siyasiy baspana tamamlanadı.
Sheshenlik sózler
Xalıq erteklerinde, da'stanlarında, an'ız, a'ngime, a'psanalarında, ra'wiyatlarında sheshenlik so'zler u'lgilerin ko'p ushıratamız. Olar o'zlerinin' mazmunı, qurılısı, tu'ri boyınsha aytıs janrınan tikkeley basqasha o'z aldına bir tu'rdi, janrdı qurap turadı. Sheshenlik so'zler ma'nisi, salmag'ı, ko'rkemligi jag'ınan teren' oydı an'latıwı jag'ınan naqıllarg'a jaqınlawday, biraq naqıl emes, qıyın bir istin', qıyın bir ma'selenin' o'z aldına bir sheshimi sıpatında beriledi. Mısalı: "Edige" da'stanındag'ı u'sh balası bar kempirdin' eshkinin' ayaqların bo'lisiwi, sınıq ayaq kempirge tiyisli bolıp, shu'berek baylap qoyg'an ayaq tu'tinlikti basın alıp, nog'aylılardın' qırmanın o'rtep ketiwi, patshag'a dawlasıp barg'anda, sınıq ayaq gu'nalı bolıp, gu'nanın' kempirge sho'giwi, ol o'limge giriptar bolg'anda Nuratdin aytqan "sınıq ayaq, o'li ayaq, su'yep barg'an saw ayaq" to'reli so'zi menen kempirdin' gu'nadan azat etiliwi usınday. Sonday "Sharyar" da'stanındag'ı Ja'ha'ngirdin' Sharyardı atası Darapsha menen tanıstırıwdag'ı aytqan so'zleri de sheshenlik ha'm to'relik so'zlerge kiredi.
Pelé
Edison Arantes do Nascimento, (23 Oktyabr 1940 jılı Braziliyanın' Três Corações qalasında tuwılg'an – 29 Dekabr 2022), Pelé laqabı menen ataqlı bolıp, ko'pshilik ta'repinen barlıq waqıttın' ullı futbolshısı dep ta'n alıng'an Braziliyalıq burıng'ı futbol oyınshısı. Og'an Xalıqaralıq Olimpiya Komiteti ta'repinen A'sir sportshısı atag'ı berilgen.
Jańa Kaledoniya
Jańa Kaledoniya - Okeaniya kontinentinde jaylasqan mámleket.
Chevak Chupik tili
thumb|right|250px| Chevak Chupik tilinin' tek mektebi
Chevak Chupik tili (chup. Cugtun, Cup’ik, Chevak Cup’ik, Hooper Bay–Chevak Cup’ik) — Amerika Qurama Shtatlarında Alyaska shtatının' batısta jaylasqan bolg'an Chevak qalasında jasawshı Chevak Chupik xalqının' ana tili ha'm  Alyaska Yupik tilinin' dialekti. Ana tilinde so'ylesetug'ın az (50-100) adam bar.
Statistikalıq esap
Statistikalıq esap – belgili sharayatta xalıq xojalıǵınıń barlıq hám ayırım tarawlarında sotsiallıq rawajlanıw nızamlıqların muǵdarlıq kóriniste úyrenedi. Statistikalıq esap jámiyetlik hádiyselerdi úyreniw hám qadaǵalaw sistemasınan ibarat.
Xojalıq esabınıń bul túri pútkil xalıq xojalıǵın hám onıń tarawların rawajlandırıw protsesslerin úyreniwge baǵdarlanǵan, ol kárxanalarda, shólkemlerde hám mekemelerde bolatuǵın hár qıylı massalıq qubılıslardı baqlaw ushın paydalanıladı.
Satitistikalıq kórsetpeler sotsiallıq hádiyselerdi muǵdar hám sapa tárepinen kórsetedi. Máselen, statistikalıq esap sanaat kárxanalarda tovar islep shıǵarıw muǵdarı, miynet haqı, kásipler boyınsha sanı hám basqa maǵlıwmatlardıń muǵdar, sapa táreplerin úyrenedi. Sonday-aq onıń járdeminde halıq sanı, materiallıq hám ruwxıy dárejesiniń ósiwi haqqında maǵlıwmatlar alınadı.
Statistika xojalıq háreketi haqqındaǵı dáslepki maǵlıwmatlardı ǵárezsiz dúzilgen baslanǵısh hújjetler tiykarında aladı. Bunnan tısqarı, ol maǵlıwmatlardı buxgalteriyalıq hám operativ esabı maǵlıwmatların paydalanıw jolı menen de aladı. Statistikalıq esapta maǵlıwmatlardı alıwdıń tiykarǵı deregi esabat maǵlıwmatlar esaplanadı.
Bolmıs
Bolmıs - ulıwma hám onıń sanasına baylanıslı bolmaǵan jaǵdayda jasawshı obektiv bildiriwshi filosofiyalıq túsinik. Bolmıs materiallıq predmet kórinisinde bolıp, materiya hárekettiń hár qıylı formalarında kórinedi hám olar biri-birinen ajıralıp turadı. Ruwxıy bolmıs adamzattıń, ulıwma adamgershilik qadir qáwmetleriniń, ilimiy biliwdiń kategoriyaların hám printsiplerin óz ishine qamtıydı.
Bolmıs túsinigi substantsiya kategoriyası menen ajıralmas baylanısqan. Bul filosofiyalıq kategoriya, zatlıq substrakt hám predmetlerdiń ózgerisleriniń baslanǵısh tiykarı iretinde kórinedi. Substantsiya materiya hám onıń xarakterleriniń barlıq kórinisleriniń birligin sáwlelendiredi, biraq ol materiya túsinigi menen dál uqsas emes. Substantsiya materiya kórinisiniń jasaw forması bolıp, onıń ózgerisiniń tiykarǵı sebepshisi.
Bolmıs materialistlik túsiniktiń mánisi onı tek ǵana obektivligin dálillewden ibarat emes. Bolmıstıń eń tiykarǵı belgisi - onıń zatlıǵında. Materialistlik filosofiyanıń bul rejesin ilim barlıq waqıt tastıyıqlap kiyatır. Onda belgilep berilgenindey, barlıq sanaǵa sıyaqlı obektiv, birinshi, onı payda qıladı hám rawajlanıwınıń shartlı jaǵdayı boladı. Sana bolsa bul ekinshi bolıp, bolmıstıń bir kórinisi. Mine sonıń ushında bolmıs hám materiya túsinikleri kópshilik jaǵdayda birdey mánisinde qollanıladı.
Bolmıstıń sanaǵa qatnası boyınsha birinshiligi, sananıń ekinshiligi haqqındaǵı materialistlik táliymat jámiyet turmısına baylanıslı qollanılǵanda jámiyetlik bolmıstıń jámiyetlik sanaǵa qatnası boyınsha birinshi, tiykar, jámiyetlik sana bolsa onıń sáwlesi ekenligi belgili boladı.
Unix
thumb|300px|Unix ha'm Unix-sıyaqlı sistemalarının' kelip shig'ıwı
Boliviya
thumb|right|260px thumb|right|260px|Uyuni Boliviya Qubla Amerikadaǵı mámleket. Xalqınıń sanı 9 million adamǵa shamalas. Boliviya xalqınıń kópshiligi Ispan tilinde sóyleydi.
Dante Alighieri
thumb|right|300px|Dante Alighieri Durante degli Alighieri (May/Iyun' c.1265 - Sentyabr' 14, 1321), Dante Alighieri ati menen belgili, Florentsiyaliq Orta A'sirlerdin' shayiri. Onin' tiykarg'i jumisi Divina comeddia (basinda "Commedia" ha'm keyinirek Boccaccio ta'repinen "Divina" dep atalip, "Divina Commedia"), tez tez Italyan tilindegi en' ulli a'debiy shig'armasi ha'm du'nya a'debiyatinin' ga'wharlarinin' biri esaplanadi. Italyanshada ol "Ulli shayir" (il Sommo Poeta) ati menen belgili. Dante, Petrarch ha'm Boccaccio sonday-aq "u'sh fontan" yamasa "u'sh taj" atlari menen belgili. Dante, sonday-aq "Italyan tilinin' atasi" dep ha'm ataladi. Onin' birinshi o'mir bayani Giovanni Boccaccio (1313-1375) ta'repinen Trattatello in laude di Dante kitabinda jazildi.
Onin' qa'biri basinda Dantenin' dostisi, Bernardo Canacciog'a tiyisli Florentsiyag'a bag'ishlang'an minaday qatarlar bar:
Aristotel
thumb|right|200px|AristotelAristotel (Grekshe: Ἀριστοτέλης Aristotélēs) (b.e.sh. 384 – 322) - Platonnin' sha'kirti, Iskender Zulqarnayınnin' (Makedoniyali Aleksandr) ustazi ha'm Grek filosofi. Ol ko'plegen pa'nlerge u'les qosti, sonin' ishinde fizika, metafizika, poeziya, teatr, muzika, logika, ritorika, siyasat, mámleket, etika, biologiya ha'm zoologiya.
Platon ha'm Sokrat (Platonnin' ustazi) penen birge, Aristotel Batis filosofiyasinin' tiykarin salg'an en' a'hmiyetli adamlardin' biri.
Túrkmenstan
Túrkmenstan (túrkmenshe Türkmenistan Respublikasy) — Orta Aziyanıń qubla-batısında jaylasqan mámleket. Maydanı 488,1 mıń km². Xalıq sanı 5,113 mln. adam (2013). Paytaxtı — Ashxabad qalası. Administrativlik jaqtan 5 wálayatqa, wálayatlar etrap (rayon)larǵa bólinedi. Qala xalqı 45%. Rásmiy tili — túrkmen tili.
Mámleket basqarıwı prezidentlik. Dúzilisi jaǵınan unitar mámleket. Pul birligi - manat.
Tábiyatı: aymaǵınıń kópshilik jeri tegisliklerden ibarat bolıp, derlik 4/5 bólegi Turan tegisliginde (Qaraqum shólinde) jaylasqan. Qazılma baylıqları - neft hám gaz; kómir, mirabalit, altinkúkirt, qara hám reńli metall, mıs, alyuminiy, simob, molibden kánleri anıqlanǵan.
Sıńsıw
Sıńsıw ― Ótken dáwirdegi qaraqalpaq qızları tezsizlik ómirge zamanǵa narazı bolıp qálegen adamına emes, malǵa satılıp qálemegen adamına baratırǵanda muń-sherin aytıp, sıńsıp qosıq aytqan: dep óz muńın shaǵadı.
Qız uzatılıp ketiw aldında qız tárepinen aytılǵan. Máselen, háwjar qosıǵı uzatılıwshı qızdıń dosları, qurdasları menen yaki kópshilik bolıp xor menen aytılsa, sıńsıw uzatılıwshı qızdıń jeke ózi tárepinen atqarıladı. Qızlar uzatılıp ketip baratırǵanda óz tuwılıp ósken úyi, ata-anası, tuwǵan-tuwısqanları, awıl-eli menen xoshlasıp sıńsıp qosıq aytqan. Mısalı: Solay etip sıńsıw (nalısh) qosıǵında qız endigi baratuǵın úydiń adamlarınıń minez qulqın, jaǵday tártibin bilmegenlikten qıynalıp nalısh etedi, jáne de sıńsıw qosıǵında óziniń jaqın adamaları menen jılap xoshlasadı.
Sporalılar
Sporalılar tipi parazit halda tirishilik etetug'ın a'piwayılardı o'z ishine alıp, rawajlanıw tsiklinde zarodıshtan quralg'an ayrıqsha ko'beyiw da'wiri bolıp, ol tıg'ız qabıq penen oraladı. Bunday tıg'ız qabıq penen oralg'an zarodıshqa "spora" delinedi. Ha'r bir sporada bir yamasa bir neshe zarodısh bolıwı mu'mkin. Sporalılar parazitlikke iykemlesiwi na'tiyjesinde olardın' qozg'alıw organellaları, awız, as pisiriw vakuolları jog'alg'an.
Sporalılardın' ko'beyiwi jınıslı (gregarinlerde - Greqarina) yamasa jınıslı ko'beyiwdin' jınıssız ko'beyiw men almasıw arqalı boladı (konditsiyalar - Coccidia, gemosporidiyalar - Haemosporidia). Rawajlanıw tek bir xojeyinnin' denesinde o'tse, ekinshi xojeyinnin' ziyanlanıwı sırtqı jag'dayg'a tu'sken sporanı jutıwdan boladı (gregarinler, kontsidiyalar).
Geypara sporoviklerde rawajlanıw xojayin almasıw jolı menen boladı: gemosporidiyalarda rawajlanıw peshshenin' ha'm adamnın' denesinde boladı da, zarodısh qabıq penen jabılmaydı (tsista joq). Sebebi, zarodısh sırtqı jag'dayg'a shıqpay bir organizmnen ekinshi organizmge o'tedi.
Jınıssız ko'beyiw bir neshe ma'rtebe bo'liniw jolı menen bolıp, bunday ko'beyiwge «shizogoniya» delinedi. Geypara sporoviklerde jınıssız ko'beyiw tek g'ana ekige bo'liniw jolı menen boladı. Jınıslı ko'beyiw jınıs kletkalarının' o'z-ara qosılıwı na'tiyjesinde boladı.
Bul organizmlerdin' zigotası sırtınan qabıq penen oralıp ootsista da'wirine o'tedi. Ootsista bir neshege bo'linip, tu'rdin' taralıwında a'hmiyetke iye bolg'an zarodıshlardı yamasa sporozoidlardı payda etedi. Sporozoidlar payda bolıwı menen tirishilik tsikli tamamlanadı.
Sporalılar tipi gregarinler (Greqarinina) ha'm koktsidiya ta'rizliler (Coccidiomorpha) bolıp eki klassqa bo'linedi.
Bir kletkalı haywanlar
XX a'sirdin' basında Germaniyada Shaudin' ta'repinen kontsidiyanın' tirishilik tsikli izertlenedi. Grassi (Italiya), Danilevskiy (Rossiya) ta'repinen bezgek (malyariya) keseli menen gu'reste u'lken a'hmiyetke iye bolg'an qan sporoviklerinin' tirishilik tsiklin jazadı.
XX a'sirde a'piwayılardın' du'zilisin ha'm fiziologiyasın izertlewdin' jan'a metodların islep shıg'ıw menen baylanıslı bolg'an jumıslar tez pa't penen rawajlanadı.
Bir kletkalılar kishi du'nyasına kiretug'ın haywanlardın' denesi bir kletkadan yamasa bir-birine usas duzilgen kletkalar toplamınan ibarat. Olardın' kletkasıda tiykarınan ko'p kletkalılar kletkasına usas duzilgen, biraq olardan fiziologiyalıq jaqtan keskin parq qıladı. Sebebi bir kletkalılar erkin o'mir keshiretug'ın organizmler bolıp, olar zat almasıw, ha'reketleniw, ta'sirleniw, ko'beytiw ha'm tiri organizmler ushın ta'n bolg'an basqa barlıq qa'siyetlerge iye. Bunday funktsiyalardı kletkadag'ı arnawlı organoidlar (organellalar) orınlaydı. Bir kletkalılardın' organoidları kletkanın' bir bo'limi bolıwı menen ko'p kletkalılardın' organlarınan parq qıladı.
Bir kletkalılar jalg'an ayaqlar, arnawlı kirpiksheler ha'm qamshılar ja'rdeminde ha'reketlenedi. Dem alıwı dene ju'zi arqalı boladı. Olardın' kislorodqa bolg'an za'rurligi birdey emes. Suw tu'binde ha'm balshıqta o'mir keshiretug'ın haywanlar kislorodtı az talap qıladı.
Bir kletkalılardın' 70 mın'nan ziyat turi ma'lim bolıp, olar Sarkadalılar, Mastigoforalar, Sporalılar, Miksosporidiyalar, Mikrosporidiyalar ha'm İnfuzoriyalar tiplerine ajıratıladı.
Linux
Linux (aytılıwı Linuks yamasa Lineks) bul Linux kerneline tiykarlang'an operatsion sistema. Linux ko'binese server kompyuterlerde qollanılıwı menen atag'ı shiqqan, biraq ha'r qıylı kompyuter u'skeneleri, mobil telefonlardan baslap superkompyuterlergede ornatıwg'a boladı. İnternettin' rawajlanıwı ha'mde Ubuntu atlı nusqasının' shig'arılıwı bul OStın' paydalanıwshılarının' ko'beyiwine alıp keldi.
Linux ataması 1991-jılı Linus Torvalds ta'repinen jazılg'an Linux kernelinen kelip shiqqan. Sistemanın' qalg'an bo'limi, sonın' ushinde sistema bag'darlamları ha'm kitapxanalar 1983-jılı Richard Stallman ta'repinen ja'riyalang'an GNU operatsion sistemasınan alıng'an.
Nikola Tesla
nobaý|oñğa|Nikola Tesla Nikola Tesla (Serb kirill a'lipbesinde: Никола Тесла) (10 Iyul' 1856 – 7 Yanvar' 1943) - oylap tabiwshi ha'm mexanika ha'm elektr tarawi injeneri. Avstriya Imperiyasi, Xorvatiya Krajinasi, Smiljanda tuwilg'an ol Avstriya Imperiyasinin' puxarasi bolg'an etnik Serb edi ha'm keyinirek Amerika puxarasi boldi. Tesla tez-tez zamanogo'y dunyanin' en' a'hmiyetli ilimpazi ha'm oylap tabiwshisi, "jerdin' betine jaqtiliq keltirgen adam" dep qaraladi. Ol 19 a'sir aqiri 20-a'sirdin' basindag'i elektr ha'm magnetizm tarawlarina qosqan a'hmiyetli u'lesleri menen belgili. Teslanin' patentleri ha'm teoriyaliq isleri o'zgermeli ag'im elektr toki (AC) sistemalari, sonin' ishinde Ekinshi Sanaat Revolyutsiyasin alip kelgen polifaza tok tarqatiw sistemalari ha'm AC motordin' tiykarin saldi.
Bet ashar
Bet ashardıń aytılıwı jańa túsken kelinshektiń kelgen jańa úyiniń adamları, sol awıldıń belgili adamları menen tanıstırıwǵa, adamlardıń kimligin aytıp olardıń minez-qulqındaǵı áhmiyetli belgilerdi ashıp beredi. Geyparlarınıń yumor tili menen sol adamnıń jaqsı yamasa jaman qásiyetlerinen jıynalǵan xalayıqqa bayanlawdan ibarat. Bet ashardı hámme asha bermeydi, onı aytıwǵa uqıplı, shayırshılıqqa beyimi bar, aytıw ushın dawıs tolqınları kelisetuǵın adamlar ǵana aytadı. Bet ashardıń ózine ılayıq kirispesi boladı. Bul kirispede kelinshekke aqıl-násiyat berip, onıń tuwrı jolda júrip, jaqsı bolıwın násiyatlaydı. Mısalı:
Bet ashardıń násiyat beretuǵın qatarları burınnan xalıq arasında bar sózler. Násiyat qatarları hár qıylı bolıp keledi. Geyparaları yumor-satiraǵa tolı, úlken kúlkige alıp keledi. Bet asharda aǵayın tuwǵanları menen tanıstırǵanda dáslep atası(ákesi), onnan keyin anası menen tanıstıradı. Burınları olardıń tek jaqsı táreplerin aytıp, usı xojalıqtıń tirewi, uyıtqısı ekenligin aytıp ótken. Al házirgi zamanımızda olardıń kásibinde qosıp aytıw úrdiske aynalǵan.
Bet ashar tereń realistlik, turmıs penen bekkem baylanısqan dóretiliwi hám atqarılıwı jaǵınan folklorlıq dóretpe bolıp esaplanadı. Onda ómir shınlıǵı, hár bir adamnıń minez qulqı, is háreketine baylanıslı sıpatlar qısqa hám ádil beriledi. Jıynalǵan xalıqqa bet ashardıń tásir kúshiniń ótkirligi de sonda. Bet ashardıń hár bir juwmaǵı qısqa bolsa da sol názerde tutılǵan adamǵa kórkem obraz jasaladı.
Xalıq uzaq dáwirler dawamında folklordıń kúshi menen óz áwladın úlken adamgershilikke, doslıqqa, sabırlıqqa, miynet súygishlikke h.t.b. adamzattıń eń jaqsı qásiyetlerine tárbiyalanǵan.
Besik jırı
Besik jırı - qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' belgili bir tu'ri bolıp esaplanadı. Bir tiptegi qosıqlar xalıq tili menen aytqanda "ha'yiw" delinedi. "Ha'yiw" di ko'binese hayal-qızlar aytadı. Al burıng'ı g'arrılar aqlıqların aldına alıp na'siyat, terme qosıqların aytıp, balanı jubatqan, bunı "alla aytıw" dep ataydı.
N.Da'wqaraev bul qosıqlar haqqında mınaday pikirler aytqan: "En' aldı menen analar balasının' keleshegin joybarlag'an. Balanın' u'lkeygende kimdey bolıwı kerekligin, onın' ne islewi kerekligin, balanın' u'yleniwinde aldında turg'an wazıypaların aytıp, na'resteni sol wazıypalarg'a biyimlep ta'rbiyalawg'a tırısqan. Ha'yiwde qosıqtın' mazmunıda usı maqsetke ılayıq bolg'an". Mısalı:
Besik jırı yaki xayya, ha'yiw qosıqlarının o'zine ta'n ko'rkemlik o'zgeshelikleri bar. Olardın' buwın birligi ko'pshilik jag'dayda saqlang'an menen geyde saqlanbay da qalıwı mu'mkin. Sonday-aq uyqas keletug'ın bolsa, geyde barlıq qatarlar uyqasıp keledi, geyde eki qatarda uyqasıp keliwi mu'mkin. Ko'pshilik uyqasatug'ın son'g'ı so'zdin' keyninde "ay" dın' qosılıp aytılıwı ushırasadı. Mısalı: "appag'ım-ay", "qalpag'ım-ay", "qarag'ım-ay" h.t.b. Sonın' menen birge besik jırında ko'plegen su'wretlew quralların da ushıratamız.
Filosofiya
Filosofiya — bul barlıq, bilim, haqıyqatlıq, gózzallıq, ádillik, oy-pikir hám til sıyaqlı mashqalalardı úyreniwshi pán esaplanadı. Filosofiya basqa usınday sorawlarǵa juwap beriwshi pánlerden (misticizm hám mifologiya sıyaqlı) ózgesheligi, onıń oy-pikirlewge bolǵan ulıwmalıq sistemalıq qaraw usılında. Filosofiya sózi Áyyemgi Grek tilindegi φιλοσοφία sózinen kelip shıqqan bolıp "danıshpanlıqtı súyiw" degen mánisti ańlatadı.
Muxammed
Muxammed ibn ‘Abdullāh (Arabsha محمّد) (sonday-aq Muhammad, Mohammed yamasa Muhammed dep jazılıwı múmkin) (ca. 570 Mekka – Iyuń 8, 632 Medina) - Islam dininde oraylıq adam, Musılmanlar tárepinen Allanıń (quday) (Arabsha: الله‎ Allāh) elshisi hám payǵambar, Islam dininiń basqa payǵambarlarınıń aqırǵısı hám eń ullısı dep esaplanadı.
Muhammed Arabıstannan shıqqan diniy hám sıyasıy basshısı bolǵan. Musılmanlar hám Baháilar onı Alla (Quday) jibergen payǵambar dep esaplaydı. Ol Ibrayım ulı, payǵambarlardıń tamǵası bolǵan Ismaildıń násili esaplanadı. Ol Islam dininde eń áhmiyetli adam esaplanadı.
Balalıǵı
Muhammed payǵambar 570-jılı Mekka qalasında tuwılǵan. Onıń ákesi Abdulla ol tuwılmastan bir ay aldın ólgen. Anası Amina Muhammed úsh jasında qaytıs bolǵan, saqlap alǵan anası ol altı jasında qaytıs bolǵan. Nátiyjede onıń atası Abdu al-Mutallib onı eki jıl baqqan. Atasınıń óliminen keyin, ákesiniń inisi Abu Talib oǵan qaraǵan hám kóp jıllar oǵan járdem bergen.
Payǵambarlıq baslanıwı
610-jılı qırıq jaslı Muhammed aytıwınsha Mekka qalasındaǵı Hira tawında úńgirde oǵan Jabrayil perishtesi kelgen.
Suwpı Álliyar
Bul pikir Suwpı Álliyardıń tómendegi ǵázzelinde tolıq aytılǵan: Adamzattı hálek etti ekkisi, Biri tamaǵıdur, biri - xirisi.
Sulayman Baqırǵaniy
XII a'sirdegi sufistlik taliymattın' ko'rnekli wa'killerinen biri bolg'an Sulayman Baqırg'aniy shama menen 1123-jılı Xorezmnin' Baqırg'an awılında tuwıldı. Ol 1186-jılı qaytıs bolg'an. Alımlar Sulayman Baqırg'aniydin' payg'ambar jasında qaytıs bolg'anlıg'ın shamalay otırıp tuwılg'an jılı haqqındag'ı pikirdi shamalaydı. Ol Xoja Axmet Yassawiydin' en' sadıq sha'kirtlerinin' biri bolg'an.
Sulayman Baqırg'aniydın' jerlengen jeri Qońırat penen Moynaq qalasının' ortalıg'ında. Ha'zirde ka'ramatlı "Ha'kim ata" atı menen atalg'an u'lken a'wliyeshilik bolıp esaplanadı.
Sulayman Baqırg'aniy qosıqları eski tu'rki tilindegi Qıpshaq dialektinde jazılg'anlıg'ı ushın da xalıq so'ylew tiline a'dewir jaqın. Oqıw ushın og'ada tu'sinikli. Mısalı: Ha'r kimdi ko'rsen' Xızır bil, Ha'r tu'ndi ko'rsen' Qa'dir bil. degen qosıq qatarlarında u'lken hikmet bar. Bunın' en' baslı ma'nisi adam balasının, o'z ha'ddinen aspay kishi peyil bolıwı, yag'nıy ha'r qanday adamg'a mensinbey qarawshı bolma, sebebi ha'r adamnın, da o'zine jarasa qa'dir qımbatı boladı. Sonın' ushın da olardı joqarı ma'rtebeden turıp sına. Al ha'r o'tken ku'n ha'm tu'nlerin'e shu'kirshilik etip, ha'r bir tu'nnin' o'zin "Qa'dir tu'n" ko'rgendey sezgeysen' - deydi.
Sonın, menen birlikte ol o'z qosıg'ı arqalı o'z da'wirine bolg'an ko'z-qaraslarında ashıq-aydın aytadı. Yag'nıy ha'r qanday adamnın' isenimge bag'ıshlang'an o'z da'rti bolıwı kerek, - deydi. Mısalı: Dawa tilsim sanı joq, ıshqısızdın' janı joq, Da'rtsizlerge dawa joq, ta'wibimnen soradım men. Negizinen Allatalanı shın kewlinen su'yiwge bag'ıshlanadı. Bul jag'day onın' to'mendegi g'a'zzel ba'yitlerinde og'ada ayqın kerinedi. Mısalı: Qul Sulayman so'zlerdi, sırın xalın'tan giznedi, Suwretsizdi izledi, kerek diydar kersem men. Demek onın' "suwretsizdi izlewi" Allatalanı izlewi, onın' jolında o'zin pida' etpekshi bolg'anlıg'ında seziledi.
Sulayman Baqırg'aniy bulardan tısqarı "Aqırzaman" ha'm "Biybi Ma'ryam" qıssalarında jazg'an. "Aqırzaman" qıssasının' aytıwına qarag'anda: "Aqıyırdın' wag'ında adamlar hadal-haramdı ayıra almay buzılıp ketetug'ını, alımlardın' aynıwı, er ha'm hayallardın' buzıqlıqqa jol qoyıwı, Ta'jjaldın' Rum ha'm Xorasang'a bolg'an saparı, İysannın' Ta'jjaldı o'ltirip Ma'diydi imam etiwi, du'nyanın' apatshılıg'ına sebepshi bolg'an Yajujdin' payda bolıwı, İsrafıl qırg'ınının' kelip shıg'ıwı, A'zireyildin' o'z janın o'zi alıwı, Kekte tek qudadan basqa tiri jannın' qalmawı, adamlardın' qaytadan tiriliwi, Qudanın' dostı Muhammed payg'ambardın' o'z u'mmetlerine bolg'an' g'amxorlıg'ı haqqında so'z boladı.
Al Biybi Ma'ryam" qıssasında Ma'ryam degen hayaldan atamız İysanın' tuwılıwı, Allatalanın' og'an "İnjil" kitabın ina'm etiwi, onda sonday ka'ramatlardın' payda bolıp ko'zsizlerge ko'z, mayıplarg'a ayaq-qol ina'm etiw qu'diretinin' bolg'anlıg'ı haqqında aytıladı.
Pablo Sarabia
thumb|right|200px|Pablo Sarabia
Pablo Sarabia García (d.11 may 1992) - Ispaniya juldız futbolshı. 2010-jıldan – Read Madrid C.F oyınshısı,2019-jıldan – París Saint-Germain oyınshısı.
Britney Spears
thumb|right|Britney Spears NFL Kickoff Live 2003 konsertinde Britney Jean Spears (aytılıwı: Britni Spirs; tuwılg'an waqtı: 2 dekabr, 1981) Amerikalıq pop-qosıqshı ha'm qosıq jazıwshı, kinoda ha'm o'zin aktrisa sıpatında sınap ko'rgen.
Kaymanov atawları
Kaymanov atawlari Okeaniya kontinentinde jaylasqan mámleket.karib tenizinnin arqa-batis boligindegi atawlar tobi.Vest-hindistan atawlari quramina kiredi.atawlardi 1503 jili Cristofor columb ashqan.kayman atawlari Ulli britanya .Awmagi259km.Xalqi 33,6 min adam(1995).Mámlekettin resmiy tili-inglis tili.Kayman atawlari ulken kayman,kishi kayman ham kayman-brak atawlarinan turadi
Britney Spears
Siltewler
http://en.wikipedia.org/wiki/Britney_spears
Bill Gates
William Henry "Bill" Gates III (qısqasha aytılıwı Bill Geyts) (28-Oktyabr 1955-jılı tuwılg'an), Amerikalı magnat, filantrop,ha'zirgi ku'nde baylıg'ı boyınsha du'nyanın' u'shinshi adamı esaplanadı. Paul Allen menen birgelikte Microsoft kompaniyasın ashqan ha'm ha'zir kompaniyanın' direktorlar ken'esinin' baslıg'ı esaplanadı. Gates izbe-iz 15 jıl dawamında du'nyanın' en' bay adamı esaplang'an. Microsoftta jumıs islew babında, Gates bas direktor (yag'niy chief executive officer(CEO)) ha'm bag'darlama boyınsha arxitektori (chief software architect) a'mellerin iyelegen. Ha'zirgi ku'nde Gates kompaniyanin' 8%ten sa'l ko'plew aktsiyalarina iye bolıp, en' u'lken shaxs aktsioneri esaplanadi. Ol birneshe kitaplar ha'm jazg'an.
Isaac Newton
thumb|right|200px|Ser Isaac Newton
Sir Isaac Newton (aytılıwı: Ser Isaak Nyuto; 1643–1727) — Angliyalı fizik, matematik, astronom, tábiyiy filosof, alximik, teolog hám adamzat tariyxinda eń áhmiyetli insanlardiń biri. Onıń 1687-jılı basılıp shiqqan Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Tabiyiy filosofiyanıń matematikalıq printsipleri) kitabı ilim tariyxında eń áhmiyetli kitap esaplanadı. Bul kitabında Newton dunya-júzlik tartılısıw (gravitatsiya) hám qozǵalıstıń úsh nizamın sipatlap berdi. Bul jumisı menen ol zamanaǵoy injener isiniń tiykarı hám kelesi úsh ásir dawamında fizikalıq dúnyaǵa ilimiy kóz qarastı belgilep bergen klassik mexanikanıń tiykarın saldı. Newton jerdegi ob'ektlerdiń hám aspan deneleriniń háreketleri birdey tábiyiy nızamlarǵa boysınatuǵınlıǵın óziniń gravitatsiya teoriyası menen Keplerdiń planetar qozǵalıs nizamları sáykesligin dálillewi menen kórsetip berdi. Bul arqali ol geliotsentrizm haqqındaǵi aqırǵı isenbewshiliklerdi joq etti hám ilimiy revolyutsuyanı tezletti.
2005-jılı Patsha jámiyetinde ótkerilgen dawıs beriw juwmaǵında Newton Albert Einsteinge qaraǵanda kóbirek úles qostı dep tabıldı.
Java (programmalastırıw tili)
Java bul Sun Microsystems kompaniyası tárepinen jaratılǵan programmalastırıw tili bolıp, Sun Microsystemtiń Java platformasınıń baslı komponenti iretinde 1995 jılı shıǵarılǵan. Bul til kópshilik sintaksisin C hám C++ tillerinen alǵan, biraq olarǵa salıstırǵanda ápiwayı obekt modeline iye. Java baǵdarlamaları ádette baytkodqa kompilyatsiya qılınadı, keyinshelik onı Java virtual mashinasına (JVM) iye bolǵan qálegen kompyuter platformasında isletiw múmkin.
Braziliya
Braziliya Qubla Amerikada jaylasqan mámleket. Ol maydanınıń úlkenligi boyınsha dúnyanıń besinshi mámleketi. Xalqı sanı 186 million adam. Braziliya xalqınıń kópshiligi Portugal tilinde sóyleydi. Brazilyanıń paytaxtı 1957-1960-jılları jobalastırılgan hám salınǵan Brazilia qalası. Mámlekette jaylasqan San Paulo qalası úlkenligi boyınsha dúnyada tórtinshi orındı iyeleydi.
Geografiyası
thumb|right|300px
Java (programmalastırıw tili)
Tildiń tiykarǵı qásiyetleri
Java obiektke jóneltirilgen programmalastırıw (OOP — Object Oriented Programming) tili hám ol C++ ga talay uqsas. Eń kóp jol qoyıltuǵın qátelerge sebep bóliwshi bólekalari alıp taslanıp, Java programmalastırıw tili talay ápiwayılastırıldı.
Braziliya
Geografiyası
Braziliyada dúnyanıń eń úlken toǵayı Amazon toǵayı jaylasqan. Ol mámleket jer maydanınıń 40%in quraydı. Braziliyada basqa jer túrleri de bar; cerradó' atalǵan tegislik jeri; caatinga'' atalǵan qurǵaq ósimlik jeri bar.
Java (programmalastırıw tili)
Tildiń tiykarǵı qásiyetleri
Java kod jazılǵan fayllar (*.java menen tamamlanıwshı) kompilaciyadan keyin bayt kod (bytecode)ge ótedi jáne bul bayt kod Java virtual Mashinası JvM tárepinen oqıp júrgiziledi.
Braziliya
Geografiyası
Braziliya futbolı jánede tereń, ózgeshe mádeniyatı (basqa mámleket adamlarınıń tásiri tiygen) hám rawajlanıwshı ekonomikası menen belgili. Braziliya Qubla Amerikadaǵı eń úlken mámleket. Braziliya maydanınıń úlkenligi boyınsha dúnyada besinshi orındı iyeleydi. Ol óziniń kóplegen ıǵal toǵayları hám djunglileri menen belgili. Ol Gayana, Surinam, Fransiya Guianası, Venesuela, Kolumbiya, Peru, Boliviya, Paraguay, Argentina hám Uruguaylar menen qońsılas, yaǵnıy Qubla Amerikadaǵı Chili hám Ekvadordan basqa hár bir mámleket penen shegaralas.
Java (programmalastırıw tili)
Tildiń tiykarǵı qásiyetleri
Java abzallıqları:
Java texnologiyalari
Java SE (Java Standart Edition) — serverde, jeke kompyuterde desktoplarda isleytuǵın programmalar, appletlar jaratıw ushın isletiledi. Bul texnologiya járdeminde jaratılǵan programmalar derlik barlıq operatsion sistemalarda isley aladı (Windows NT, Macintosh, Linux hám Solaris). Usınıń menen birge JavaSE basqa Java túrleriniń hasası esaplanadı. JvM (Java virtual mashinası ) JvM dıń wazıypası dilmashlıq yaǵnıy, daslep biz jazǵan *.java fayl kompilyator járdeminde báyit kod ǵa o'giriladi hám JvM járdeminde bolsa mashina tiline aylantırıladı. Bul degeni JvM qaysı platformaga tiyisli bolsa, kodlardı da sol platformaga iykemlestirip beredi. JvM ni kóplegen apparatlar hám programmalıq támiynatlar ushın isletiw múmkin. Hár bir OT (operatsiyon sistema ) ushın JvM JRE hám JDK lar konfugratsiyasi parıq etedi, sebebi bular platformaga baylanıslı. Lekin java ǵárezsiz platforma esaplanadı. JvM dıń ámelge asıratuǵın tiykarǵı wazıypaları JRE (Java atqarılıw ortalıǵı ) JRE - Java Runtime Environment JRE - bul tek programma atqarılıwı ushın kerek bolǵan ortalıq tek. Programmist bolmaǵan ápiwayı paydalanıwshılarǵa Java programmaları atqarılıwı ushın JRE jetkilikli bolıp tabıladı. JDK (Java Development Kid) - JDK quramında JRE hám basqa qosımsha programmalastırıw úskeneleri boladı.
Biologiya
thumb|150px|Animalia - Bos primigenius taurus thumb|150px|Planta - Triticum thumb|150px|Fungi - Morchella esculenta 150px|thumb|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus thumb|150px|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) thumb|150px|Archaea - Halobacteria thumb|150px|Virus - Gamma phage Biologiya ósimlikler, haywanlar, zamarıq (máselen, pás ósiwshi zamarıqlar) hám bakteriyalar sıyaqlı tiri zatlardıń ómiri haqqındaǵı ilim. Biologiyanı úyreniwshi adamlar biologlar dep ataladı.
Biologiya tómendegishe sorawlardı kórip shıǵadı:
Biologiya haywanlardıń hám basqa organizmlerdiń ózin tutıwın, háreketin hám olar qanday ekenligin baqlaydı. Biologiya organizmlerdiń bir-birine hám qorshaǵan ortalıqqa qatnasın úyrenedi.
Biologiya ilim sıpatında júzlegen jıllardan beri belgili hám onıń bólim hám tarawları kóp. Tarawlardıń kópshiligi óz aldına qaraladı.
Operatsion sistema
thumb|Desktop kompyuterlerinde ku'ndelikli qollanılatug'ın bag'darlamalar sistemasında Operatsion Sistemanın' jaylasqan ornın ko'rsetiwshi struktura
Operatsion sistema (ko'binese OS ha'mde O/S dep qisqartıladı) kompyuter sistemasının' bag'darlama komponenti bolıp, kompyuterdin' sheklengen resursların basqarıw ha'm koordinatsiya ha'reketlerine juwap beredi.
Ha'zirgi da'wir operatsion sistemalarına Microsoft Windows, Mac OS, Linux, BSD and Solarislerdi mısal qılıp keltiriw mu'mkin. Desktop ha'm notebook kompyuterleri arasında Microsoft Windows jetekshi esaplanıp kelmekte, al serverlerge ko'binese Linux yamasa Unix-sıyaqlı sistemalar qoyıladı.
Shıńǵısxan
thumb|right|Shińǵisxan Shıńǵısxan (shama menen 1162-jil avgust, 1227-jil) - Monǵol urıwların birlestirgen hám Monǵol Imperiyasın payda etken dúnyanıń eń kúshli áskeriy jolbasshılarınıń biri. Onıń balaları hám aqlıqları onıń tajına miyrasxorlıq etti hám dúnyadaǵı eń úlken imperiyanı payda etti.
Shıńǵısxannıń aqlıǵı, Qublay Xan, Qıtayda Yuan Dinastiyasınıń (1271-1368) birinshi Imperatorı boldı. Shıńǵısxanniń jerlengen jeri usı kúnge shekem belgisiz. Ol sawashta kóplep tabislarǵa eristi hám kóplep dushpanların óltirdı, solardiń ishinde ol Jin Dinastiyasında jeńdi. Ol Qitaydıń kópshilik bólegin hám Qıtayǵa qońsılas mámleketlerdiń kópshiligin basıp aldı. Nátiyjede ol kushli imperiya payda etti.
Shıńǵısxanǵa tuwılıwında Temujin isimi berildi. Urıw basshısı sıpatinda kóp jerlerdi basıp alıp, úlken tabıslarǵa eriskennen keyin adamlar oni Shıńǵıs dep atay basladi, shińǵis degen "Jáhán basqariwshısı" degendi ańlatadı. Bir neshe on jıllıqta Shıńǵıs úlken áskeriy júrisler qılıp, kóp adamlardı óltirip júda úlken jerlerdi basıp aldı. Usınıń menen ol ózine tariyx kitaplarında "jabayı monster" degen ataqqa iye boldı.
Shıńǵıs xan (mong. Чингис Хаан, ''Chingis Khaań'; 1162 - 18 avgust, 1227) — Mongol imperatorı hám Mongol qáwimlerin birlestirip, Mongol İmperiyasınıń tiykarın salǵan áskriy basshı. Onnan keyingi bolǵan xanlar Mongoliyanı adamzat tariyxındaǵı eń ullı imperiyaǵa aylandırdı.
Shıńǵıs xan Qitaydaǵı Yuan dinastiyasınıń birinshi imperatorı Qublay xannıń atası bolǵan. Házirgi waqıtqa shekem Shıńǵıs xannıń qay jerde jerlengenligi anıq belgili emes.
Kuk atawları
Kuk atawları - Okeaniyada jaylasqan mámleket.
Ádebiyat
Ádebiyat bir tilge, dáwirge yamasa mádeniyatqa tiyisli jazba shıǵarmalardıń toplamı. Ádebiyat adamlardıń baxalı hám qızıq waqıyaların aytıwda járdem beredi. Kóplegen adamlardıń pikirinshe, ádebiyat basqa mádeniyatlardı uyreniwdiń eń jaqsı jollarınıń biri.
Ádebiyat bir mámleket yamasa mádeniyat jaratqan eń jaqsı jazbalar. Ol sózlerdiń sanaatı esaplanadı.
Ádebiyat degende, kórkem áhmiyetliligi ushın qaralatuǵın qıyalıy yamasa dóretiwshilik shıǵarmada názerde tutılıwı múmkin.
Arqa Nikosiya
thumb|right| 250px|Arqa Nikosiya panoraması thumb|right|250px|[[Büyük Han]] thumb|right| 250px|15-a'sirdin' u'yi
Arqa Nikosiya (Lefkoşa, Grekshe: Λευκωσία) de fakto mámleket esaplang'an Arqa Kipr Tu'rk Respublikasının' paytaxtı ha'mde en' u'lken qalası. Qala Nikosiyanın' arqasında jaylasqan ha'mde Nikosiya Tu'rk ha'kimiyatı ta'repinen basqarıladı. Xalqının' sanı - 84,893.
Buxgalteriyalıq esap
Buxgalteriyalıq esap – ku'ndelikli ha'm juwmaqlawshı mag'lıwmatlar alıw ushın ka'rxanalardın', sho'lkemlerdin' ha'm mekemelerdin' xojalıq jumısın u'zliksiz ha'm o'z-ara baylanısın baqlaw ja'ne qadag'alaw sistemasınan ibarat.
Buxgalteriyalıq esabın ko'pshilik jag'daylarda Biznes a'lipbesi dep ataydı. Sebebi buxgalteriyalıq balansı finanslıq na'tiyjeler ha'm olardın' sarplanıwı haqqındag'ı esabat usag'an buxgalteriyalıq esabat mag'lıwmatların bizlerde ken' paydalanıladı.
İnvestorlar, tovar jetkerip beriwshiler, kreditorlar, bankler, buyırtpashılar, nızam shıg'arıwshı ha'm nızamdi orınlawshı mámleket organları finans esabatı mag'lıwmatların paydalanıwshılar bolıp esaplanadı. Investorlardı ko'birek ka'rxanalardın' finans turaqlılıg'ı, onın' kelesi rawajlanıwı, ta'miyinleniwi, ja'riyalang'an dividentlerdi to'lew qa'biletine tiyisli mag'lıwmatlar ko'birek qızıqtıradı. Mámleketlik organların xojalıq sub'ektleri protsesslerin ta'rtipke salıw, salıq siyasatın islep shıg'ıw, sotsiallıq ma'selelerdi sheshiwge tiyisli mag'lıwmatlar qızıqtıradı.
Buxgalteriyalıq esaptın' a'hmiyetli ha'm esaptın' basqa tu'rlerinen parq qılıwshı qa'siyetlerinen biri onda ka'rxananın' xojalıq protsesslerinin' barlıq ta'repleri ko'rsetiledi.
Buxgalteriyalıq esaptın' ja'rdeminde xojalıqta bar materiallıq baylıqlardın' ha'r qıylı tu'rlerinen aqshalay qarjılarının' mug'darı haqqında, basqa ka'rxanalar ha'm sho'lkemler menen esaplasıwdın' jag'dayı haqqında, onın' barlıq resurslarının' ulıwma ko'lemi haqqında mag'lıwmatlar, jetistirilgen ha'm satılg'an o'nimnin' ko'lemi ha'm o'zine tu'ser bahasın belgileydi, xojalıq jumıslarının' finans huqıqların paydalanıp anıqlaydı, ka'rxananın' rentabelligin esaplap shıg'adı.
Buxgalteriyalıq esap ka'rxanalarda ju'z berip atırg'an xojalıq protsessleri ha'm operatsiyaların pul ko'rinisinde u'zliksiz, o'z-ara baylanısqan, hu'jjet penen tiykarlang'an halda ko'rsetiwdi ta'miyinleydi. Buxgalteriyalıq esabı operativ esaptan parq qılıp, ayırım xojalıq operatsiyaları emes, al ka'rxananın' xojalıq ha'reketinin' barlıq ta'replerin ko'rsetip bergeni ushın statistikalıq esap sıyaqlı g'a'rezsiz pa'n esaplanadı.
Alma-Ata
Almatı (1921-jilg'a deyin Verniy; Almatı) — Qazaqstannın' en' u'lken qalası. 1929 — 1998 jillarda mámleket paytaxtı. Temir jol ham avtamobil jollari tuguni, 2 aeraport bar. Arqa Ili Alatawi tizbeginin' arqa eteklerinde, 650– 750 m ba'lentlikde, Tyan- Shan tawinin' Arqasinda, Qazaqstan Respublikasinin' qubla-shigisinda jaylasqan. Yanvardin' ortasha — 8 °C, iyuldiki 22,9 °C. Almati qalasinda 1,434,755 Adam. (2011). Almatinin' YaIMi 2010-jili 18,8 mlrd AQSh dollarini, har bir kisi basina esaplag'anda 19 min' AQSh dollarini quradi, Qazaqstannin' YAIM in besten bir bo'legi.Almatıda kòptegen ult òkilleri jasaydı olar
Qazaqtar: 68%, Orıstar: 20%, Uygırlar: 5%, Koreyler: 1%, tatarlar: 1%. Almatı 1854 jılı qurıldı. Ákimi: Erbolat Dosaev. Burınǵı atawları: Алмату, Верный Заилиский, Алма-Ата. Almatıda xazirgi kezde 8 rayon bar. Olar Alatau rayonı, Almalı rayonı, Áwezov rayonı, Bostandıq rayonı, Medew rayonı, Nawrızbay rayonı, Tùrksib rayonı hám Jetisıw rayonı. Almatınıń kliymatı jazdıń iyul ayı al eń suwıq fevral ayi. Almatılıqtardıń diniy senimi musılman hám provslavtar. Qazirgi tańda 1000 jiwiq kòshe bar
Almatı transportı òte bay 2000 avtobus, 46tramvay, 191 troleybus bar. Almatı metropoliyteni 1988 jılı salınıp baslandi Biraq Keńes odaǵı ıdıraw sebebinde islew toktap qaldı sonan 2003 jılı qayta baslaw alındı sosın 2011jıldıń 1 dekabirinde salınıp ayaqtaldı. Ol Orta Asiyadaǵı ekinshi metropoliyten bolıp esaplanadı. Al TMD elderdegi 16-shı metropoliten bolıp esaplanadı.
Intel
Intel Corporation du'nyanın' en' u'lken yarım o'tkizgishler shıg'arıwshı kompaniyası bolıp, sonday-aq ha'zirgi ku'ndegi ko'pshilik kompyuterlerde jaylasqan protsessorlardın' o'zegin qurawshı x86 seriyasındag'i mikroprotsessorlardın' islep shıg'arıwshısı esaplanadı. Kompaniya 1968-jılı 18-iyulda Integrated Electronics Corporation atı menen ashılg'an, bas ofisi AQShtın' California shtatındag'i Santa Clara qalasında jaylasqan.
Hewlett-Packard
Hewlett-Packard Kompaniyası, a'dette HP atı menen belgili bolıp, bas ofisi AQShtın' California shtatının' Palo Alto qalasında jaylasqan informatsion texnologiyalar korporatsiyası. HP kompaniyası shaxsiy kompyuterler, laptoplar, serverler, printerler, kalkulyatorlar, bag'darlamalar ha'm basqa ITge baylanıslı bolg'an produktlerdi shıg'aradı.
Ábilqasım Ferdawsiy
A'bilqasım Ferdawsiy - Parsı-Ta'jik klassiklerinin' arasında ko'rnekli orındı iyeleydi. Ol X a'sirdin' aqırı XI a'sirdin' baslarında 934-jılı Tu's qalasının' a'tirapındag'ı Bats awılında du'nyag'a kelgen. Onın' bizge miyras bolıp qalg'an Shaxnama (Shaxlar kitabı yamasa Shaxlar tarıyxı) kitabı 120 mın' qatardan aslam qosıq penen jazılg'an. Qırıq a'sirden aslam da'wir ishinde jasag'an 50 patshanın' o'mirin o'z ishine alg'an. Shayır 35 jıl o'mirin usı kitaptı jazıwg'a sarıplag'an.
Shaxnamanı XIX a'sirde molla Moyın degen kisi qaraqalpaq tiline awdarg'an. Biraq bul awdarmanın' nusqası tabılmag'an. Prof. K.Ma'mbetov bılay deydi. Bizin' u'y arxivimizde (Qanlıko'lde jasawshı) Qa'dirimbet degen kisiden alıng'an XIX a'sirde ko'shirilgen qoljazba bar. Bulda tolıq emes Shaxnamanın' Zal, Ru'stem, Suxrab degen bo'limlerinen g'ana ibarat. Bul qara so'z benen awdarılg'an. Folklorlıq ekspeditsiyalar bul haqqında "Eki iyninen jılan shıqqan patsha", "O'z balasın o'ltirgen palwan" - dep atalg'an ayırım ertekler jazıp alıng'an. Bul ertek emes Shaxnamanın' ayırım bo'lekleri bolg'an.
Friedrich Nietzsche
thumb|right|Fridrix Nitzshe Friedrich Wilhelm Nietzsche (aytılıwı: Fridrix Wilhelm Nitzshe, 15 oktyabr 1844 - 25 avgust 1900) - nemis avtorı hám filosofı bolǵan. Ol bir neshe kitaplar jazdı hám sol kitapları arqalı dúnyanı o'zgertiwge úmitlendi. Kópshilik adamlar onıń kitapların qızıqlı hám ádebiyat, sonday-aq filosofiyaniń ullı shıǵarmalarınan dep esaplaydı.
Ábilqasım Ferdawsiy
Ferdawsiy a'piwayı o'nermenttin' balası. Ol jaslayınan bir neshe til u'yrengen. Parsı-ta'jik folklorın jaqsı u'yrenip shıqqan. Ol Aziy ha'm Iran tariyxın sonshelli bilgenligi ushın da "Shaxnama" jazıwdı niyet etedi. Hu'kimet basshısı Maxmud G'aznaviy o'z a'trapına shayırlardı jıynadı. Mine usı patshanın' usınısı menen "Shaxnama"nı jazadı. Ferdawsiy seksen jastan asqan shag'ında Bag'datta ju'rip a'yyemgi arab syujetleri tiykarında "Yusup-Zulayxa" degen da'stan da jazg'an. Shaxnama tiykarınan u'sh bo'limnen turadı: Ha'mmesi bolıp en' a'yyemgi da'wirden baslap tap arablar basıp kirgenge shekemgi Iran tariyxın o'z ishine aladı. Birinshi bo'limde Iran ha'm ta'jik xalıqları arasında payda bolg'an an'ızlar "Shaxnama"dag'ı erkinlik ta'repdarları Kayumars Xumanch, Ja'mshid ha'm Nova obrazları tiykarında su'wretlengen. Bunda Ja'mshidtin' patshalıq saltanatın, onın' dan'qın ta'riypleydi. Ferdawsiy Nova obrazın beriwde demokratiyanın' gu'resshen'lik xarakterdi su'wretleydi. Ol Zahhaq yag'nıy adamxor patshanı ko'teriliske shıg'ıp joq etedi.
Friedrich Nietzsche
İsenimleri
Nitzshe kópshilik shıǵarmalarında adamlar qalay jasawı kerekligi haqqında jazdı. Ol sol waqıtta belgili bolǵan moral' haqqındaǵı kópshilik pikirlerdi kritikaladı, sebebi ol neniń tuwrı yamasa neniń natuwrı ekenligi haqqında anıq faktler bar ekenligine isenbedi. Onıń túsiniginshe adamlar moral tuwralı ózleriniń faktlerin payda etiwi kerek dep esapladı.
Ábilqasım Ferdawsiy
Shaxnamanın' ekinshi bo'limi Zal, Ru'stem ha'm Suhrab haqqıdag'ı qaharmanlıq epos. Bul qaraqalpaqlar arasında ko'p tarqalg'an bo'legi. Bunda Ru'stem ha'dden tısqarı batır sıpatında su'wretlengen. Ru'stem Turan sho'llerinde kiyik quwıp ha'lden tayıp, qulan go'shin jep, ma'y iship uyqlap qaladı. Oyansa Raxsh atlı atı joq. Samangan qalasına baradı. Qala patshası miyman qıladı. Patshanın' qızı Taxminanıxanım ashıq bolıp Ru'stem og'an u'ylenedi. Raxshtı da tawıp beredi. Ru'stem o'z jurtına ketedi. Iran ha'm Turan arasındag'ı kelispewshilikler sebepli Ru'stem Turang'a qayta almaydı. Al Turanda tuwılg'an onın' balası Suhrab atasının' kim ekenligin bilmeydi de, a'ke ha'm bala sawashqa tu'sedi. Ru'stem tolıq ku'shine iye bolıp Suhrabtı bılg'ap tasqa uradı. O'lim halatında jatırg'an Suhrab o'z a'kesinin' atı Ru'stem ekenligin aytadı. Ru'stem o'z balası ekenligin bilip topıraq shashıp jılaydı. Ol balasın aman saqlap qalıw ushın Qay Qavustan balzam soraydı. Qay Qavus ata ha'm balanın' birigip ketiwinen qorqıp balzam bermeydi. Suhrab usılayınsha qaza tabadı.
Friedrich Nietzsche
İsenimleri
Ol sonday-aq Xristian dininiń pikirlerin kritikaladı. Onıń iseniwinshe, Xristian dininiń tiykarǵı pikiri bolǵan ázzi adamdı kórgende sol adamǵa ashınıw paydasız. Onıń pikirinshe, ázzi adamlar basqa adamlardıń jaqsı kóriwine ózlerin qorǵaw ushın tayanadı dep esapladı. Nitzshe adamlar onnan ústin bolıwı kerek dep isendi.
Ábilqasım Ferdawsiy
"Shaxnama"nın' u'shinshi bo'limi tariyxıy da'wirler menen baylanısıp, jeti a'sirlik Iran tariyxın o'z ishine aladı. Bul zardushtıylıq dini payda bolg'annan baslap Iranda arab basqınshılarının' hu'kimranlıq da'wirine shekemgi waqıyalar so'z etiledi. Qa'nigelerdin' mag'lıwmatına qarag'anda bul bo'lim Irandag'ı tariyxıy waqıyalar menen a'dewir jaqın. Yag'nıy avtor ko'birek tariyxıy faktlerge tiykarlang'an. Bul bo'limde Samaniyler da'wirindegi waqıyalar ilimpaz Berzuiydin' Hindstannan "Qalila ha'm Dimna" dep atalg'an kitaptı alıp keliwi, shaxmat oyını ha'm qag'ıydaları haqqında pikirler bar.
Friedrich Nietzsche
İsenimleri
Ol adamlar ózleriniń denesin hám ózleri jasap turǵan haqıyqıy dúnyanı jaqsı seziwi kerek dep oyladı. Ol óziniń oqıwshılarına erteklerde jasamawdı hám bolıwı múmkin bolmaǵan oylar menen sheshim qabıllamawdı másláhát etti. Ol beyish haqqındaǵı pikirler dúnyadag'ı qıyınshılıqlardı qalay jeńiwdi bilmegenlikten payda bolǵan dep isendi.
Ábilqasım Ferdawsiy
Shaxnamanın' barlıq ideyası basıp alıwshılıq, qaraqshılıqqa pu'tkilley qarsı, danıshpanlardın' o'limin o'z ko'zi menen ko'rgen shayır urısqa na'let aytadı. Ulıwma Ferdawsiydin' da'stanı epik traditsiyalar qollanılatug'ın a'yyemgi da'wir menen ko'rkem a'debiyatta realizm ha'm romantik tendentsiya ju'zege keltirgen orta a'sirdegi do'retpe.