cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tbilisi mámleketlik universiteti
Tbilisi Mámleket Universiteti (Gruzinshe: თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი) - Ivan Javaxishvili atındaǵı Tbilisi universiteti Gruziyadag'i' iri joqarı oqıw orınlarınan biri bolıp tabıladı. 1918-jılda tariyxchi alım hám akademikalıq I. A. Javaxishvili basshılıǵındaǵı gruzin ilimpazları ǵayratı menen islengen. 1930 -jıllarda Tbilisi Mámleket Universiteti negizinde awıl xojalıǵı, politexnika, pedagogika, medicina institutları, sonıń menen birge bir qansha ilimiy tayarlıq mákemeleri shólkemlesken. 1990 -jılı ǵárezsiz ilimiy oqıw shólkemi retinde qayta islengen.Fizika, matematika, ximiya, biologiya, psixologiya, geologiya, filosofiya,geografiya, tariyx, filologiya, ekonomika, huqi'q hám basqa qánigelikler boyınsha qánigeler tayarlaydı. Kitapxanasında 3 millionǵa jaqın dóretpeler bar. 35 mıńǵa jaqın student tálim aladı.
Akaki Tsereteli mámleketlik universiteti
Akaki Tsereteli mámleket universiteti (Gruzinshe: აკაკი წერეთლის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი), sonıń menen birge Kutaisi universiteti (Gruzinshe: ქუთაისის უნივერსიტეტი) retinde ataqlı bolǵan universitet 1930-yilde Tbiliside islengen hám házirgi kúnde Kutaisi qalasında jaylasqan.
Tariyxı
Universitet Tbilisi mámleket universiteti negizinde islengen. Tbilisi mámleket universiteti 1918-yilde gruzin tariyxchisi Ivane Javaxishvili baslıqlıǵında islengen.1930-yiliyulde, Gruziya Sovet Birlespesi ıqtıyarına ótkeninde, húkimet Tbilisi mámleket universitetin biykar etdi jáne onıń ornına tórtew ǵárezsiz instituttı jarattı. Mámleket pedagogika institutı áne sol universitetlerden biri edi.
1933-yil8-yanvarde Tbilisi mámleket universiteti qayta dúzildi hám Mámleket pedagogika institutı Kutaisiga kóship ótti. Házirgi kúnde universitet ፄ'Kutaisi universitetiፄ' dep atalǵan hám qalanıń orayında jaylasqan bolıp, ol 1933-yil13-fevralden baslap jumıs baslaǵan. Universitette oqıwdı dawam ettiriw ushın Tbilisiden 700 danaǵa shekem student Kutaisiga kóship ótti.
1990-yilde universitet Gruziya shayırı hám milliy-azatlıq háreketi ǵayratkeri Akaki Tseretelining atı menen atalǵan ፄAkaki Tsereteli mámleket universitetiፄga aylantırildi.2006-yil23-fevralde húkimet universitetti 1974-yil1-sentyabrde islengen Kutaisi N. Musxelishvili Politexnika Institutı menen birlestirdi jáne onıń texnikalıq pánleri boyınsha oqıtıwshıları hám oqıw programmaların rawajlandirdi.
Fakultetleri
2019-yilden baslap Akaki Tsereteli mámleket universiteti tómendegi fakultetlerdi iskerlik kórsetedi :
Pangeya
Pangeya (áyyemgi grekshe πᾶν - "pútkil" + Γαῖα - "Jer", yaǵnıy qaraqalpaqashası "pútkil jer") — shama menen 335-175 million jıl aldın paleozoydıń aqırı hám mezozoydıń baslarında bolǵan superkontinent. Ol sol waqıtta bolǵan kontinentlerdi - Gondvana, Lavrussiya hám Sibirdi óz ishine alǵan. Pangeya ataması 1912-jılda Alfred Vegener tárepinen oylap tabılǵan hám járiyalanǵan.
Pannotiya
Pannotiya — bunnan shama menen 600-540 mln jıllar aldın bolǵan, boljawǵa tiykarlanǵan superkontinent. Birinshi ret 1997-jılda Ayan Delzil tárepinen súwretlengen.
Sóngen vulkan
Sóngen vulkan — tariyxıy dáwir dawamında atılǵanı haqqında heshqanday maǵlıwmatlar bolmaǵan vulkan. Sóńgen hám hárekettegi vulkan túsinikleri salıstırmalı bolıp, bazıda sóngen vulkanlar háreketke kelip jáne atılıwı múmkin. Hárekettegi vulkan degenimiz bolsa heshqashan atılmawı múmkin
Transport
Transport (latınsha trans — «arqalı», hám portare — «tasıw») — ekonomikanıń áhmiyetli tarmaǵı bolıp, xalıq xojalıǵı hám xalıqtıń júklerge bolǵan mútájliklerin óz waqtında hárdayım támiyinlep turadı.
Alpinizm
Alpinizm — bul taw shıńlarına qol hám ayaq (arnawlı kiyimlerdi, qurallardı isletken halda) járdeminde órmelep shıǵıwdan ibarat sport hám aktiv demalıs túri bolıp tabıladı. Alpinizmniń sport mánisi shıńlarǵa shıǵıw jolında tábiyiy tosqınlıqlardı (biyiklik, relef, hawa-rayı shárayatı) jeńip ótiwden ibarat. Alpinizm boyınsha sport jarıslarında jarıs obyekti shıńnıń bálentligi, basıp ótiletuǵın jónelistiń texnikalıq quramalılıǵı, onıń tábiyatı hám uzınlıǵı esaplanadı. YuNESKO tárepinen materiallıq emes miyraslar wákillik dizimine kirgizilgen.
Adolat demokratiyalıq partiyası
== Ózbekstan «Adolat»  social-demokratiyalıq partiyas 1995-jılı fevralda dúzilgen. Social-demokratiyalıq  partiyalardıń tiykarǵı maqseti jámiyettegi sociallıq mashqalalardı sheshiwge qaratılǵan. Partiya sonıń ushın da rawajlanǵan ellerdegi social demokratiyalıq baǵdardaǵı partiyalar menen baylanıslardı jolǵa qoyıwǵa hám xalıqaralıq social-demokratiyalıq háreketlerde belsendi qatnasıwǵa umıtılmaqta ==
Urochishe
Urochishe — kelip shıǵıwı hám rawajlanıwı jaǵınan úzliksiz baylanıslı bolǵan faciyalardan ibarat geosistema. Tiykarınan, relyeftiń mezo formasında jaylasqan boladı.
Aziz Nesin
Aziz Nesin  - tanımalı túrk jazıwshısı
Balalıǵı
Aziz Nesin 1915-jılı 20-dekabrde Xeybeliadada (Xeybeli ataw) dúnyaǵa kelgen. Ákesi Ábdiwláziz bey Giresunnıń Shebinkaraxisar rayonındaǵı Gólve awılınan shıqqan, Istanbulǵa qonıs basıp, baǵbanshılıq penen kún kórgen.
Nesin balalıq waqtında Istanbuldı basıp alǵan jerde ómir súrgenin bılay dep jazǵan edi: "Meni júgiriwshiler júk mashinasınıń astınan alıp shıqtı. Policiya da keldi. Ákem aydawshını jiberse óltirejaq... - Men dawagermen! Miliciyalar ákeme túsindirip atır: «Onı jazalawǵa bolmaydı. Óytkeni júk mashinası ingliz okkupaciya armiyasınıń júk mashinası. Aydawshı da grek... Usını keyinen barıp oylaǵan soń túsindim, Istanbuldıń shet ellilerdiń sızǵan sızıǵınan júrer eken».
Shańlanıw
Gúl shańqaltasındaǵı jetilgen shańınıń túrli jol menen analıq awızshasına túsiwi shańlanıw dep ataladı. Shańlanıw sırttan shańlanıw, óz-ózinen shańlanıw hám jasalma shańlandırıwǵa bólinedi.
Islam Kárimov
alt=Karimov_Ufa|nobaý|Islam Kárimov
Biografıyası:
Ózbekstan Respublikasınıń birinshi prezidenti Islam Kárimov 1938-jılı 30-yanvarda Samarqand qalasında tuwılǵan.
Islam Kárimov Orta Aziya Politexnika hám Tashkent Xalıq xojalıǵı institutların tamamlaǵan. Miynet jolın 1960-jılı Tashkent awıl xojalıq mashina ońlaw zavodında baslaǵan. Soń V.P.Chkalov atındaǵı Tashkent Aviaciya óndirislik birlespesinde injener, jetekshi injener-konstruktor bolıp isledi.
1966-jılı Ózbekstan SSR Mámleketlik plan komitetine jumısqa ótip, bas injenerlikten respublika Mámleketlik plan komiteti baslıǵınıń birinshi orınbasarı bolıwǵa shekemgi joldı basıp ótti.
Islam Kárimov 1983-jılı Ózbekstan SSR Qarjı ministri, 1986-jılı Ózbekstan SSR Ministrler Keńesi Baslıǵınıń orınbasarı, respublika Mámleketlik plan komitetiniń baslıǵı etip tayınlandı. 1986-1989-jıllar dawamında Qashqadárya wálayatı partiya komitetiniń birinshi sekretarı, 1989-jıldıń iyun ayınan baslap Ózbekstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń birinshi sekretarı lawazımlarında isledi.
Ol 1990-jıl 24-mart kúni Ózbekstan SSR Joqarǵı Keńesiniń sessiyasında Ózbekstan SSR Prezidenti etip saylandı. 1991-jılı 31-avgustta I.Kárimov tariyxıy waqıya – Ózbekstan Respublikasınıń mámleketlik ǵárezsizligin járiyaladı. 1991-jıl 29-dekabrde alternativlik tiykarında ótkerilgen ulıwma xalıqlıq saylawda I.Kárimov Ózbekstan Respublikası Prezidenti etip saylandı.
Ózbekstan Respublikasınıń birinshi prezidenti Islam Kárimov 2016-jıldıń 2-sentyabr kúni, 78 jasında Tashkent qalasında qaytıs boldı. Ol 2016-jılı 3-sentyabrde Samarqand qalasında jerlendi.
Sıylıqları:
Islam Kárimov suveren hám ǵárezsiz Ózbekstandı qurıw, xalıqshıl demokratiyalıq huqıqıy mámleket jaratıw, puqaralardıń tınıshlıǵı hám milliy tatıwlıqtı támiyinlewge qosqan úlken úlesi hám bul baǵdarda mártlik hám qaharmanlıq kórsetkeni ushın «Ózbekstan Qaharmanı» ataǵı, «Ǵárezsizlik» hám «Ámir Temur» ordenleri menen sıylıqlanǵan.
Tımsal janrı
Mısalı: qasqır-ashkóz, túlki-sum, mákkar, eshek-ójet h.t.b Tımsal janrı ádebiyatta kútá erte zamanlarda payda bolǵan. Antik grek ádebiyatında qara sóz benen aytılǵan kóplegen tımsallardı Ezop degen ápsánáўiy danıshpannıń atı menen baylanıstıradı. Sońınan Rim shayırı Fedr (b.esh. I á.), Ezop tımsalların latın tiline qosıq túrinde awdarıp, toplam etip shıǵardı.
Usı toplamdaǵı kóp ǵana syujetlerdi (qasqır menen qozı, ǵarǵa menen túlki, pil menen gúrji h.t.b.) keyingi dáўirdiń ataqlı tımsalshıları Francuz Lafonten (XVII á), nemis Lessing (XVIIIá.), orıs Krılov (XX á.), h.b óz shıǵarmalarında keńnen paydalandı. Olar áyyemgi tımsal-syujetlerdi óz zamanına, jámiyetine sáykeslendirip qayta isledi.
Qaraqalpaq ádebiyatında tımsal janrın baslawshı XIX ásirde jasaǵan Sarıbay shayır. Sovet dáўirinde biraz shayırlar tımsal jazdı. Biraq tımsal janrın tereń túsinip, onı jetildiriwde kóp xızmet etken Dáўlen Aytmuratov. Shayırdıń óńsheń tımsallardan turatuǵın kitabın oqıwshılar súyip oqıydı.
Leksikologiya
Leksikologiya — til biliminiń bir tarawı. Bul termin grekshe «lexikos» hám «logos» sózlerinen kelip shıǵıp, sózlik haqqında ilim degendi ańlatadı. Demek, leksikologiya tildiń sózlik quramın úyrenetuǵın ilim
Tetis okeanı
Tetis (grekshe Τηθύς) — mezozoy erasında bolǵan, áyyemgi Gondvana hám Lavraziyanıń kontinentleriniń ortasında jaylasqan áyyemgi okean. Bul okeannıń qaldıqları házirgi Jer orta, Qara hám Kaspiy teńizleri bolıp tabıladı[2]. Okeannıń ataması áyyemgi grek ańızlarındaǵı teńiz hayal qudayı Tefidanıń nemis tilindegi forması "Tethys" sózinen alınǵan.
Orazbay Àbdiraxmanov
Orazbay Ábdiraxmanov 1949-jılı 29-avgustta Kegeyli rayonında tuwılǵan. Ol Xojeli rayonındaǵı mektepte oqıp, Tashkent Milliy universitetiniń jurnalistika fakultetin tamamlaǵan. Ol «Jetkinshek» gazetası, «Ámiwdárya» jurnalında ádebiy xızmetker, bólim baslıgı, juwaplı xatker, Jazıwshılar awqamında ádebiy másláhátshi, «Qaraqalpaqfilm» kinostudiyasında direktor, Qaraqalpaqstan Ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı baslıǵı orınbasarı, «Ózbektelefilm»niń Qaraqalpaqstan bólimi direktorı, «Ámiwdárya» jurnalı bas redaktorı bolıp islegen. Jazıwshılar awqamı baslıgınıń orınbasarı bolıp islegen. 2018-jılı «Ózbekstan xalıq jazıwshısı» húrmetli ataǵına miyasar boldı. O. Ábdiraxmanovtıń «Bir muhabbat tariyxı» (1977), «Qońsı-qobalar» (1981) atamasındaǵı satiralıq gúrrińler toplamları basılıp shıqtı hám ádebiyatımızda janr sıpatında qáliplesti. Ol satiralıq gúrrińlerdiń sheberi sıpatında «Bir muhabbat tariyxı» toplamına engizilgen «Botinka», «Ázazúl», «Ógizdiń miyi», «Ójet», «Soqır ishek» gúrrińleri menen keń jámiyetshilikke tanıldı. O. Ábdiraxmanov bul gúrrińlerinde syujet hám tema tańlawda jańalıqqa, jańa súwretlew usılların tabıwǵa, qaharmanlar háreketin jaratıwdaǵı sheberligi menen ayrılıp turadı. Jazıwshı qaraqalpaq ádebiyatında «Ústirt, Ústirt ǵoy», «Adamnıń ıqlası» atlı ocherkleri menen de belgili boldı. «Ústirt, Ústirt ǵoy» ocherki balalardı Qaraqalpaqstannıń neft-gaz oshaǵı Ústirt penen tanıstıratuǵın dáslepki prozalıq kórkem shıgarmalardıń biri. Sonday-aq, O. Ábdiraxmanov «Jetkinshek» gazetasınıń betlerinde viktorina ádebiy múyeshlerin shólkemlestirip izlenwisheń jurnalist sıpatında da belgili boldı. Dramaturg sıpatında tanılǵan jazıwshınıń «Ójet» (1981) komediyası Qaraqalpaq mámleketlik teatrında búginge deyin qoyılıp kiyatır.
1601
17- ásir
Jıllar
1601 - 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 1610
1611 - 1612 - 1613 - 1614 - 1615 - 1616 - 1617 - 1618 - 1619 - 1620
1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 - 1628 - 1629 - 1630
1631 - 1632 - 1633 - 1634 - 1635 - 1636 - 1637 - 1638 - 1639 - 1640
1641 - 1642 - 1643 - 1644 - 1645 - 1646 - 1647 - 1648 - 1649 - 1650
1651 - 1652 - 1653 - 1654 - 1655 - 1656 - 1657 - 1658 - 1659 - 1660
1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 - 1668 - 1669 - 1670
1671 - 1672 - 1673 - 1674 - 1675 - 1676 - 1677 - 1678 - 1679 - 1680
1681 - 1682 - 1683 - 1684 - 1685 - 1686 - 1687 - 1688 - 1689 - 1690
1691 - 1692 - 1693 - 1694 - 1695 - 1696 - 1697 - 1698 - 1699 - 1700
17-ásirdegi jıl
Tuwılǵanlar
•30may-Yolanta Ceo, portugaliyalıq poet, dramaturg,
•17avgust-Piyer Ferma, fransuwz matematigi, analiytalıq geometriyanıń biri
•Baltasar Grasiyan-ispaniyalıq prozaiyk, fiylosof, ádebiyet teoretiyk.
•Alonso Kanso-ispaniyalıq suwretshi
•Tiyxo Brage-Daniyalıq aastronom, astrolog,
•Miyxay Xrabriy-Valaxiy bastıǵı
•Liydovik XIII-Franciya hám Navar koroli
•Jan Ed-franciyalıq miccioner
Evgeniy Korovin
Evgeniy Petrovich Korovin (1891.25.2 - Moskva — 1963.1.12) — botanik alım. Ózbekstan Pánler akademiyası akademikalıq (1947), Ózbekstanda xızmet kórsetken pán hám texnika ǵayratkeri (1940 ), professor (1932). Moskva universitetin tamamlaǵan (1917). Orta Aziya universiteti ósimlikler geogr. si hám sistematikasi kafedrası basqarıwshıı (1928-60 ). Universitet qasındaǵı Biologiya ilimiy izertlew institutı (1932—38), Ózbekstan Pánler akademiyası Botaniqa institutı (1944—48, 1950— 52) direktorı. K. dıń ilimiy jumısları, tiykarınan, ekologiya, geogr., flora, ósimlikler oramı hám filogenetikaga tiyisli. Ferula gruppaınan 60 tan artıq jańa turni pánge kirgizgen. Orta Aziya hám Kazaxstan boylap ótkerilgen 24 ekspediciyada qatnasıp, uchlamchi dáwir qazilma florası (Túrkmenstan kserofiti, Qoratov lezofili) ni tapqan. Orta Aziyada g'o'zani rayonlastırıw haritasini dúzgen.
Eksport
Eksport (ingl. export, rus. экспорт) — xalıqaralıq sawdadaǵı túsinik bolıp, basqa mámleketlerge tovar yamasa xızmetlerdi satıwdı ańlatadı. Termin latın tilindegi exporto sózinen kelip shıǵıp, qaraqalpaqashaǵa sózbe-sóz awdarmalasaq, "porttan alıp shıǵıw" degen mánisti ańlatadı.
Uyqı
Uyqı - adam hám haywanlarda dáwirlik júz beretuǵın fiziologik jaǵday. Bunda fiziologik protsessler bir qatar ástenlesedi hám organizmniń, oraylıq nerv siztemalariniń jumıs qábiyleti tikleniwi ushın eńjaqsi sharayatlar jaratiladi. Ol hár bir insannıń zárúr ómirlik mútajligi. Insan pútkil ómirin ushden biri har keshe kúndizde dáwirlik kúzetiledi. Uyqi hám onın menen baylanıslı jaǵdaylardi somnologiya páni úyrenedi. Uyqi haqqındaǵı zamanagóy kóz qaraslarǵa qaraǵanda, uyqi tek ǵana dem alıw ushın emes , bálki kún boyı alınǵan túrli xabarlardi qayta islew hám ertesine jáne qabıl etiw qábiyletine erisiw ushın jaratilǵam protsesi.
Geoekologiyalıq mashqalalar
Geoekologiyalıq mashqalalar — insanlardıń densawlıǵı hám xojalıq
iskerligine unamsız tásir etetuǵın, olardıń tábiyiy ortalıq penen
qatnaslarında hám geosistemalardıń bir pútinliginde kelispewshiliklerdi keltirip shıǵarıwshı, tábiyiy hám antropogen faktorlar nátiyjesinde júzege kelgen process hám qubılıs esaplanadı.
Geoekologiyalıq mashqalalar, ádette sistemalı ózgeshelikke iye bolıp, bul ózgeshelikler tómendegilerde kórinedi: tábiyiy hám de social procesler hám nızamlılıqlardıń óz ara tásiri; geografiya, ekologiya, geologiya hám basqa pánlerdiń integraciyasın talap etetuǵın pánler aralıq áhmiyetke iye bolıwı, resurslardan túrli maqsetlerde birqansha paydalanıwshılardıń barlıǵı; geosistema yaki geoekologiyalıq mashqalanıń jaǵdayın bir kórsetkish penen sıpatlaw múmkin emesligi
Petropavl
Hákimi:Bolat Serikulı Jumabekov
Qurılǵan waqıtı:1752 jılı
Jer awmaǵı:221,6km
Turǵını:219011 adam (2019)
Ulttıq quramı:Orıstar 60,00%.qazaqtar 30,00%.tatarlar 3,00%,ukraiyndar 2,00%.nemister 1,00%
Avtomobiyl kodı-15
Petropavl avtomobiyl,áwe,ózen hám temir joldarınıń iri torabı.
tariyxı
Qalanıń irgesi 1752 jılı patshalıq Reseydıń qazaq jerin otarlaw sayasatında áskery bekinis retinde qalanǵan.Alǵashında áskery forpost keyinen sibir tatarlardıń (túrkilerdiń)qalası atanıp,Reseydiń arqasindaǵı jáne Ortalıq Qazaqstandı otarlaw kezindegi negizgi tirek punkyine aynaldı.
Alautra
Alautra (malag. Farihin' Alaotra) — Madagaskar shıǵısındaǵı úlken, biraq sayız kól. Atawdaǵı eń úlken kól esaplanadı.
Qız ayttırıw
Qız ayttırıw — Jigit ozinin anaw yamasa mınaw awıldan gezlep júrgen qızına, yamasa ata-anasınıń soylesip qoyģan uyine, qasına óziniń tórt-bes jas ulken, totıqqan jigitlerdin birin jigit aģası etip, qız kóriwge baradı. Bunı qız ayttırıw deydi. Qız ayttırıp kelgen jigitti tanısın-tanımasın, qız ádeplilik penen xızmet etip, shay suw beriwge minnetli. Biraq, jigit usı jerde qız tarepinen qattı sınaladı. Jigit sınaqtan súrinbey ótse, qız, jengesi arqalı razılıģın bildiredi. Unamasa sóz benen yamasa is-xareketi menen teskeri juwap berip qaytaradı. Bir jigittiń ayttırıp bargan qızı jigit aģası menen ekewine júweri jarma pisirip beripti. Juweri jarmanın baska awkatlardan parqı, usti qaymaklasıp turadı. Pisse puw shıqpaydı. Bunı bilmey urtlap alsan awzındı kúydirip alıwın mumkin. Qız benen jigit sóz baylasqannan keyib eki tárep quda tùsedi.
Sinonim
Sinonim grekshe Sóz boli’p, bir atamali’ degen ma’nini an’latadi’. Seslik quri’li’si’ ha’r tu’rli, ma’nileri bir-birine jaqi’n so’zlerge sinonim so’zler delinedi. Ma’niles so’zler yekewden birneshege shekem boli’wi’ mu’mkin: ko’p - mol - nobay, bati’r - yer ju’rek, qaysar - qaytpas, adam - insan, mug’allim - woqi’ti’wshi’, u’lken - na’ha’n - taynapi’r.
Nabira Esenbaeva
Nabira Esenbaeva (1998-jıl 9-dekabrde tuwılǵan ) — Ózbekstanlıq erkin gúres sport túri boyınsha hayal sportshı. Kirgizstan paytaxtı Bishkek qalasında 2018-jılda ótkerilgen gúres boyınsha Aziya chempionatında hayallar ortasında 59 kilogramm salmaq qatlamında gúmis medal iyesi boldı. 2019 -jılda Kitaydıń Sian qalasında ótkerilgen gúres boyınsha Aziya chempionatında hayallar ortasında 62 kg salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi
Iskerligi
Nabira Esenbaeva 2016-jılda Braziliyanıń Rio-de-Janeyro qalasında bolıp ótetuǵın Jazǵı Olimpiada oyınlariga jollanbanı qolǵa kirgiziw maqsetinde Mo'g'ulistonning Ulan-Bator qalasında bolıp ótken birinshi Jáhán Olimpiada saralaw turnirida qatnastı. Ol óziniń birinshi oyınidayoq jeńiliwge dus keldi. 2018 jılı Indoneziyanıń Jakarta qalasında bolıp ótken Aziya oyınlarında 57 kilogramm salmaq qatlamında qatnasqan. Nabira Esenbaeva dáslepki ushırasıwın Indoneziyalıq Mutiara Ayuningtiasga qarsı ótkerip, náwbettegi bahsda Indiyalıq Pooja Dhandaga qarsı bahsda qatnasıw eta almadi. 2018-jılda Slovakiyanıń Trnava qalasında gúres boyınsha óspirimler ortasındaǵı jáhán chempionatında 62 kilogramm salmaq qatlamında gúmis medaldı qolǵa kirgizdi.
2019-jılı Kazaxstandıń Nursulton qalasında ótkerilgen gúres boyınsha jáhán chempionatında 62 kilogramm salmaq qatlamında qatnasqan. Ol óziniń dáslepki ushırasıwında amerikalıq Kayla Miraklga qarsı gúres alıp barǵan. 2021-jılda ol Yaponiyanıń Tokıo qalasında bolıp ótetuǵın 2020 -jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınlariga jollanbanı qolǵa kirgiziw maqsetinde Aziya Olimpiada saralaw turnirida qatnastı. Ol bul turnirda qatnasıw eta almaǵan, Bolgariya paytaxtı Sofiya qalasında bolıp ótken Jáhán olimpiada saralaw turnirida da Olimpiada jollanbasın qolǵa kirita almadi.
Ayrumlar
Ayrumlar (Ayrımlar, Parsı tilinde Âyromlū) — túrkiy qáwimler, XIX—XX ásirlerden keyin ázerbayjanlılardıń subetnik toparı esaplanǵan. Olar tariyxtan Gyumri qalası jaqınındaǵı aymaq (házirgi Armeniya) menen baylanısqan.
1602
1601 - 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 1610
Ayrumlar
Tariyxı
1828-jılda Iran Erivan hám Narchivon xanlıqlarınan (wálayatları) ayrılǵan Túrkmenchay shártnamasına qol qoyılǵanınan soń, Iran taxt miyrasxorı shahzada Abbaz Mırza Rossiya imperiyası húkimranlıǵı astında bolatuǵın kóplegen túrkiy qáwimlerdi Irannıń jańadan dúzilgen shegaraları ishine kóship ótiwge usınıs etti. Ayrumlar da olardan biri bolıp, Makudan batısta jaylasqan Avajiq rayonına jaylastı. Olar Irannıń Batıs Ázerbayjan wálayatındaǵı kóplegen awıllar menen baylanısqan hám házirgi dáwirde pútkilley otırıqshı xalıqqa aylandı.
Sırttan shańlanıw
Jetilip jarılǵan shańqaltadan shıqqan shańnıń shıbın-shirkey járdeminde basqa gúldiń analıq awızshasına túsiwi sırttan shańlanıw dep aytıladı.
1602
1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 - 1628 - 1629 - 1630
Ayrumlar
Tariyxı
thumb|left|150px|Ayrum (Ganja rayonı, Gyadamish awılı)
1602
1631 - 1632 - 1633 - 1634 - 1635 - 1636 - 1637 - 1638 - 1639 - 1640
Ayrumlar
Tariyxı
XIX ásir aqırı hám XX ásir baslarında taǵı bir qanshası Iran hám Túrkiyaǵa kóship ótken. Ayrumlar házirgi Ázerbayjan Respublikasınıń eń batıs aymaqlarında da jasap, bul jerde yarım kóshpeli xalıq bolıp jasaydı. Ázerbayjannıń arqa-batısı hám Armeniyanıń arqa-shıǵısındaǵı keminde altı qala qáwim atı menen atalǵan: Ayrum, Mets Ayrum, Bağanis Ayrum, Quşçu Ayrım, Yuxarı Ayrım, Mollaayrım.
1602
1641 - 1642 - 1643 - 1644 - 1645 - 1646 - 1647 - 1648 - 1649 - 1650
Ayrumlar
Tariyxı
Ayrumlar hám grek pravoslav túrkiyziban Urum xalqı ortasında heshqanday baylanıs joq. Bul túsinbewshilik parsı tilinde túrkiy “-ı” sesiniń joq ekenligi hám onıń “-u” sesi arqalı ańlatılıwı menen baylanıslı.
1602
1651 - 1652 - 1653 - 1654 - 1655 - 1656 - 1657 - 1658 - 1659 - 1660
Ambatundrazaka
Ambatundrazaka — Madagaskardaǵı qala, Alautra-Manguru rayonınıń orayı. Tuamasina provinsiyasında jaylasqan. Xalqı - 47 857 adam (2010-jıl esabına bola). 2005-jılda xalıq sanı 39 762 adam bolǵan.
1602
1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 - 1668 - 1669 - 1670
Gandi Moxandas Karamchand
Moxandas Karamchand Gandi (1869, Gujarat wálayatı — 1948. 30. 1, Dehli) — Hindistan milliy azatlıq háreketi basshılarınan biri, belgili oyshıl. Ol 1869 -jıl Gujarat wálayatı Porbandar qalasında tuwılǵan. Hind xalqı onı " Mahatma" ("Ullı kewil") dep ataydı. Onıń atı menen baylanıslı bolǵan gandizm táliymatı Hindistandaǵı tiykarǵı húkimran partiya — Hindistan Milliy kongressiniń rásmiy ideologiyası esaplanadı. 1887 — 91-jıllarda Angliyada huqıqtanıw boyınsha oqıydı. 1891-jıldan advokatlıq wazıypasında, 1893—1914-jıllarda Qubla Afrikadaǵı (Angliya koloniyası) gujarat sawda firmasında yurist-másláhátshi waziypasında xızmet etti. Nataldaǵı almaz, kómir, altın kánlerinde, qumsheker-qamıs plantaciyalarında jallanıp islep atırǵan hind diyxanlarınıń insanıy huqıqların qorǵaw boyınsha 22 jıl gúres alıp bardı. Gandi "satyagraxa" ("kúsh qollanbay gúresiw") taktikasın islep shıqtı. Ol 1915-jıldan Milliy kongress jumıslarında aktiv qatnasa basladı. Gandi ingliz kolonizatorlarına qarsı tınısh demonstraciyalar ótkeriw, sırt el tovarların boykot qılıw, rásmiy lawazım hám ataqlardan waz keshiw, salıq tólewden bas tartıw sıyaqlı gúres usılları arqalı miynetkesh xalıqtı gúreske shaqırdı. Gandi bir neshe ret qamalǵan (1922—24, 1930—31, 1942—44). Gandi hindler menen musılmanlardıń óz-ara doslıǵın bekkemlewge umtıldı. Kastashılıqqa qarsı gúresti. Gandi ninghinduizmtya táliymatına isengen; basqa dinlerge húrmet penen qaraǵan. Gandi pútkil iskerligi dawamında dinge sıyınıw menen siyasattı bir-birine baylanıstırıwǵa háreket etken. Gandidiń barlıq dinler sherikligi hám doslıǵı haqqındaǵı ideyaları Hindistandaǵı reaksion elementlerdiń ǵázebin oyatqan. Hindlerdiń reakcion shovinistlik shólkemi aǵzası tárepinen atıp óltirilgen. Mahatma Gandi 13 jasında turmıs qurǵan.
1602
1671 - 1672 - 1673 - 1674 - 1675 - 1676 - 1677 - 1678 - 1679 - 1680
Ambatundrazaka
Qala mámlekettiń ishkerisinde, Madagaskardaǵı eń úlken kól Alautra ko'liniń qubla qırǵaǵında jaylasqan.
1602
1681 - 1682 - 1683 - 1684 - 1685 - 1686 - 1687 - 1688 - 1689 - 1690
Ambatundrazaka
Qalada aeroport bar.
1602
1691 - 1692 - 1693 - 1694 - 1695 - 1696 - 1697 - 1698 - 1699 - 1700
Ambatundrazaka
Ambatundrazakada tek baslanǵısh tálim bar. Qala salı, piste hám mákke jetistiriletuǵın awıl xojalıǵı aymaǵında jaylasqan.
1602
17-ásirdegi jıl
•Franchesko Kavvaliy-italiyan kompaziteri
•Afanasiy Kiyrxer-nemis alımı, encoklopedist
Qaytıs bolǵanlar
•Djakomo Della Porta-italiyan arxitektori
•Xuwan de Fuka-ispan teńiz jùziwshisi
•
Qubla-shıǵısAziya mámleketleri
Qubla-shıǵıs Aziya mámleketleri. Qubla-shıǵıs Aziya subregionı
quramına Hindiqıtay yarım atawı, Malay arxipelagı atawları, Jańa
Gvineyanıń batıs bólimi kiredi. Onıń maydanı 4,5 mln km2
Geografiyalıq jaylasıwı tárepinen Vietnam, Kambodja, Laos, Myanma, Tailand hám Malayziya yarım atawı, Bruney, Indoneziya, Singapur, Filippin hám Shıǵıs Timor bolsa ataw mámleketler bolıp esaplanadı. Bul jerde maydanınıń úlkenligi, xalıq sanı, social-ekonomikalıq rawajlanıw dárejesine qaray bir-birinen parıqlanıwshı 11 mámleket jaylasqan. Olar arasında tek ǵana Laos qurǵaqlıq ishinde jaylasqan mámleket bolǵanlıǵı sebepli tuwrıdan tuwrı teńizge shıǵa almaydı.
Mámleketlerdiń 4 ewi monarxiyalıq basqarıw formasına iye. Administrativlik-aymaqlıq dúzilisine qaray, Malayziya hám Myanma mámleketleri federativ mámleketler bolıp esaplanadı.
Anсirabe
Ancirabe (malag. Antsirabe, rus Анцирабе) — Madagaskardıń úshinshi iri qalası. Xalqı 250 mıń kisiden artıq. Qala Vakinankaratra wálayatınıń paytaxtı.
Antsirabe shama menen 1500 m biyiklikte jaylasqan, sol sebepli qalanıń ıqlımı salqın. Qalada ıssı bulaqlar hám ıssı vannalar bar bolıp, olar 19-ásirde júdá ataqlı edi.
Qala jaqınında vulkanlar háreketleri nátiyjesinde payda bolǵan Tritriva ko'li jaylasqan.
Tuamasina
Házirgi waqıtta Tuamasina portınan kofe, gúrish, banan, vanil, burısh, qálempirgúl, grafit eksport etiledi; stanok hám úskeneler, toqımashılıq hám azıq-awqat sanaatları ónimleri alıp kiriledi. Qalada azıq-awqat, neftti qayta islew hám metaldı qayta islew sanaatları kárxanaları bar. 1977-jılda Madagaskar mámleket universitetleri sistemasına kiretuǵın Tuamasina universiteti dúzildi.
Qalada Tuamasina aymaǵın paytaxt Antananarivu menen baylanıstıratuǵın temir jol liniyasınıń aqırǵı stanciyası hám aeroport bar.
Sarah Hildebrandt
Sarah Ann Hildebrandt (tuw. 1993-jıl 23-sentyabr, Granger,Indiana,AQSh)  — amerikalıq erkin gúressheń, 50 kg ge shekem hám 53 kg ge shekem salmaq qatlamında, AQSh terme jámááti aǵzası.2020 -yilgi Jazǵı Olimpiada oyınlarında hayallar ortasında 50 kg salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi. Ol kurash boyınsha Jáhán chempionatining eki márte gúmis medalı iyesi, PanAmerika oyınlarınıń altın medalı hám gúres boyınsha PanAmerika chempionatining altı márte altın medalı iyesi.
Karyerasi
2019 -jılda Rossiyanıń Krasnoyarsk qalasında bolıp ótken Altın Gran-prida Ivan Yarygin hayallar ortasında 53 kg ge shekem altın medaldı qolǵa kirgizdi. Argentinanıń Buenos-Ayres qalasında bolıp ótken 2019 -yilgi gúres boyınsha PanAmerika chempionatında ol tap sol jarısta altın medaldı qolǵa kirgizdi. 2019 -jıl iyun ayında ol Nebraska shtatınıń Linkoln qalasında bolıp ótken „Final X: Linkoln“ turnirida Ketrin Shay ústinen uttı. Sol jılı ol Lima qalasında (Peru) bolıp ótken PanAmerika oyınlarında hayallar ortasında 53 kg ge shekem salmaq qatlamında altın medaldı qolǵa kirgizdi. Finalda ol venesuelalikBetzabeth Argüelloni jeńiliske ushıraǵan etdi. Sol jılı ol gúres boyınsha 2019 -yilgi Jáhán kubogining hayallar ortasındaǵı erkin gúres jarısında da qatnastı.
2020 -jıl mart ayında bolıp ótken PanAmerikalıq gúres boyınsha 2020-yilgi Jazǵı Olimpiada oyınlari saralaw turnirida ol AQSh ushın kvotalı orındı qolǵa kirgizdi hám 2021-jıl aprel ayında AQSH terme jámááti sınaqlarında ol Yaponiyanıń Tokıo qalasında bolıp ótetuǵın 2020 -yilgi Jazǵı Olimpiada oyınlarında qatnasıw ushın óz ornın qolǵa kirgizdi. Ol yarım finalda 7:2 esabında hám 12 sekund qalǵanında 7:6 esabında aldında bolǵanınan keyin jeńiliske ushıraǵan boldı, biraq onıń raxibi xitoylikSun Yanan ólimge hám Hildebrandtga 4 ochko toplawda uttı.joǵalgan. Ol bronza medalı ushın bahsda ukrainalikOksana Livachni jeńiliske ushıraǵan etdi.
Omonim
Seslik quri’li’si’ birdey, biraq ma’nileri ha’r qi’yli’ so’zler omonim delinedi. Omonim grek tilindegi «homos» ha’m «onypa» so’zlerinin’ birikpesinen payda boli’p, bizin’she bir qi’yli’ atama degen ma’nini an’latadi’. Wolardi’n’ ma’nilerinin’ ha’r qi’yli’ yekenligi so’z dizbegi ma’nisinen, wolar arqali’ ayti’lajaq tiykarg’i’ woy-pikirden ani’qlanadi’. Mi’sali’: 1. Wol tag’i’ da, suwi’q tu’s bildirdi. 2. Sol ku’ni Qarajan qaysar arqayi’n shi’rt uyqi’da jati’p, bir jaman tu’s ko’rdi. Alpamıs dástanı 3. Sen bolsan’ «alma pis, awzi’ma tu’s» dep jatasan’.
1-aprel
1-aprel — Grigoriy kalendarında jıldıń 91-(kabisa jılında 92-) kúni. Jıl juwmaǵına 274 kún qaladı.
Waqıyalar
Jáne qarań: Kategoriya:1-aprel waqıyaları right|120x120px|Gogen
Tuwılǵanlar
Jáne qarań: Kategoriya:1-aprelde tuwılǵanlar
Ólgenler
Jáne qarań: Kategoriya:1-aprelde ólgenler
Evropa Awqamı
right|300 px| thumb| Evropa Awqamınıń ózgeriwi Evropa Birlespesi (ingl. European Union, rus. Европе́йский сою́з) — Evropanıń 27 mámleketinen ibarat ekonomikalıq, siyasiy hám áskeriy birlespe.
Naǵmetulla Urumbaev
Ómiri hám miynet jolı
Naǵmet Asqarovich Urumbaev 1921-jılı Shımbay rayonında, házirgi "Qosterek" MPJ aymaǵındaǵı belgili axun, Asqar qazı shańaraǵında tuwılǵan. Táǵdir soqpaqları sebep jas óspirim dáwirinde aǵası Júmek penen Moskva qalasına ketip, kóp qıyınshılıqlardı bastan keshirip,sol jerdegi mektep-internatta birneshe jıl dawamında tálim aladı. Mektepti pitkergennen soń, óziniń miynet jolın 1940-jılı Shımbay rayonı 7-awıllıq mektepte rus tili hám ádebiyatı páni muǵallimi bolıp islewden baslaydı. 1953-1957-jılları Moskva qalasındaǵı burınǵı Awqamnıń Pedagogikalıq Ilimler Akademiyasınıń "Milliy mektepler" izertlew institutınıń aspiranturasında (ishten) oqıydı hám de 1959-jılı rus tilin oqıtıw metodikası boyınsha kandidatlıq dissertaciyasın tabıslı jaqlap pedagogika ilimleri kandidatı, soń docent boladı. Al,1973-jılı Moskva qalasındaǵı Pedagogikalıq Ilimler Akademiyasınıń milliy mekteplerde rus tilin oqıtıw ilimiy-izertlew institutınıń doktoranturasında oqıp, doktorlıq dissertaciyasın jaqlap shıǵadı hám rus tilin oqıtıw metodikası boyınsha Qaraqalpaqstanda birinshi pedagogika ilimleri doktorı boladı. Ol ilim tarawında uzaq jıllar jemisli miynet etti. Atap aytqanda, 1958-jılı birinshi qaraqalpaqsha-russha hám 1967-jılı Úlken russha-qaraqalpaqsha sózliklerdi dúziwge hám olardı redaktorlawǵa belsene qatnasqan aǵzalarınıń biri boldı. Hár qıylı jıllarda Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń sektor baslıǵı, Qaraqalpaq Mámleketlik Pedagogikalıq institutınıń kafedra baslıǵı, Qaraqalpaq Mámleketlik Universitetiniń kafedra baslıǵı hám profesdorı lawaxımların atqara otırıp,Qaraqalpaqstan iliminiń rawajlanıwına, sonday-aq, respublikamız ushın joqarı mamanlıqtaǵı tereń bilimli pedagog qánigelerdi tayarlawda úlken hám salmaqlıúles qostı. Ol kóp jıllar dawamında "Russkiy yazik i literatura v uzbekskoy shkole" jurnalınıń redkollegiya aǵzası, sonday-aq, bir qatar respublikalıq gazetalardıń shtattan tıs belsendi aǵzası boldı. Professor N.A.Urumbaevtıń ismi tek ǵana Qaraqalpaqstan hám Ózbekstanǵa emes, al Oraylıq Aziya jáne burınǵı Awqam respublikalarınıń ilimiy jámiyetshiligine de keńnen málim. Onıń avtorlıǵında 200 den aslam ilimiy miynetler baspadan shıqqan.
Ataqları
N. Urumbaev el-jurt aldındaǵı xızmetleri ushın húkimet tárepinen sıylıqlandı. Oǵan ekinshi dúnya júzilik urıs qatnasıwshısı bolǵanlıqtan birqansha orden hám medallar, burınǵı Awqam hám Ózbekstan Redpublikası xalıq tálimi jáne joqarı tálim aǵlası, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıqları, "Miynet veteranı" belgisi, "Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri" húrmetli ataqları berildi. Ol 1990-jılı 9-aprelde qaytıs boldı.
Gviana
nobaý nobaý nobaý
Gviana (fran. Guyane [ɡɥijan]) yaki Francuz Gvianası (fran. Guyane française) — Qubla Amerikanıń arqa-shıǵısında jaylasqan, Franciyanıń bur waqıttıń ózinde eń iri teńiz artı regionı hám sırt el departamenti. Administrativlik orayı - Kayenna qalası.
Batısda Surinam, qubla hám shıǵısda Braziliya menen shegaralasıp, arqa hám arqa-shıǵısda Atlantika okeanı suwları menen juwıladı.
Nurhaci
Nurhaci (aytılıwı: Nurxatsi; manjursha:—Nurgaci, mongolsha:— Нурхач, qıt. dástúriy 努爾哈赤, ápiwayilastırılǵan 努尔哈赤, pinyin: Nǔ'ěrhāchì yamasa Nǔ'ěrhāqí (努爾哈齊); 1559—1626) — manjur xanı. Oysingoro qáwiminen. Min dinastiyası rayon basshısı Mangu Temurdıń áwladı. De Szin — „Ullı altın“ (yamasa Hou Szin — „Sońǵı altın“) dep atalǵan manjur imperiyası tiykarın salıwshısı (Chjurchjenlerdiń 1115—1234-jıllarda ámeldegi imperiyası Birinshi yamasa Áyyemgi Szin imperiyası dep ataladı). Imperiya 1636-jıl Da Sin — „Ullı Sof“ dep atala baslaǵan.
Manjurlardı birlestiriwi hám mámleketke tiykar salıwı
Nurhaci XV ásir birinshi yarımında koreys áskerleriniń basımı menen Pektusan taw janbawırlarınan Manjuriyanıń qubla bólegine kelip jaylasqan chjurchjenlerdiń Tun urıwınan. Beyle (manjursha knyaz) Giochanginiń aqlıǵı, beyle Taksiniń ulı Nurhaci Suksuxe-Bira dárya oypatlıǵındaǵı 6 kishi qorǵan qalalardıń hákimi (knyazı) edi. 1115—1234-jıllarda Qıtay arqası hám Ishki Mongoliyada húkim súrgen chjurchjenlerdiń Szin (qıtayshadan awdarması „Altın“) dinastiyasına da tiyisliligi bar edi. Sol sebepli, ol óz dinastiyasın „Altın dinastiya“ (Oysingoro) dep atadı. Nurhacidiń dinastiyası Suksuxe-Bira dáryası oypatlıq jerlerin basqarıwǵa dawagerlik etken, sol tiykarda Manjou aymaqlarına da iyelik ete baslaǵan.
Ol Fushun qalasında Min dinastiyası komandiri Li Chenlyan shańaraǵında ásker sıpatında tárbiya alǵan. Onda Qıtay tili n hám mákeme jumısları júritiletuǵın Kvonxa dialektin úyrengen. Ol qıtaylılardıń „Úsh korollıq romantikası“ hám „Suw shegarası“ dóretpelerin oqıp, olardıń áskeriy hám siyasiy strategiyaların úyrenip shıqqan.
1582-jıl Nurhacidiń ákesi hám babası chjurchjen qáwimleri ortasındaǵı óz-ara dinastiyalıq sawashlar waqtında Lyaodun bosi Li Chenlyan basshılıǵındaǵı Qıtay áskerleri qolında óledi. Qıtay solnomalarına kóre, bul is ushın Li Chenlyandı Min húkimeti menen kelisip turǵan Giochangi hám Taksige qarsı gijgijlegen chjurchjenlerdiń Turun qalası hákimi Nikan Vaylan ayıplı kórilgen. 1584-jıl Nurhaci ákesi hám babası ushın ósh alıw maqsetinde 13 sawıtlı sıpahileri menen Nikan Vaylanǵa qarsı shıqtı. Nikan Vaylan Erxunǵa qashıp ketti, 1587-jılda Nurhaci onı taǵı táqip astına aldı. Nikan Vaylan bul sapar Li Chenlyan aldına shaptı, Li Chenlyan Nurhaci menen munasábetleri aynıwın qálemey Nikan Vaylandı Nurhacige tapsırdı. Nurhaci onıń basın denesinen ayırdı. Li Chenlyannıń qollap-quwatlawı menen Nurhaci úlken siyasatqa kirip keldi.
Nurhaci uqıplı siyasatshı hám komandir ekenin kórsete aldı. Áyne ol chjurchjen qáwimlerin birlestirdi hám Manjur mámleketine tiykar saldı. Kóplegen sıylıqlar, kóp kúnli bázimler hám neke qıydırıw arqalı Nurhaci qońsılas qáwim aqsaqalların óz tárepine awdara aldı. Óz gezeginde olar, ulları, qulları hám áskerleri menen Nurhaci basqarıp atırǵan aymaqlarǵa turaqlı jasaw ushın kóship keldi hám jańa húkimdarlarına xızmet ete basladı. Sol tiykarda qáwimler ortasında isenimli awqam dúzildi. Tez arada bul awqam kúshli áskeriy hám qul iyelewshilik dúzimine tiykarlanǵan alǵashqı mámleket basqarıwı dárejesine jetti.
1585—1589-jıllarda Nurhaci Min dinastiyasınıń Szyanchjou veyi qáwimlerin boysındırıp (shegaralası), olardı Manjou xalqı quramına birlestirdi. Keyin ol chanbayshan qáwimleri hám xulun qáwimleri awqamın ózine boysındırıwǵa háreket etti. Jigirma jıl ishinde manjurlar qońsılaslarına qarsı jigirmaǵa jaqın áskeriy háreketler etti. Nurhaci hákimiyattı bekkemlew maqsetinde Pekin ge — imperator Vanli aldına bardı.
1589-jıl Nurhaci ózin van dep járiyaladı, 1596-jıl bolsa ózin Szyanchjou mámleketiniń vanı retinde tanıttı. 1606-jıl shıǵıs mongol hákimleri oǵan Kundulenxon ataǵın berdi.
1616-jıl Nurhaci ózin jańadan shólkemlestirgen mámleket monarxı dep járiyaladı. Ózin xan dep atap 1234-jıl mongollar tárepinen joq etilgen Aysin Gurun (manjursha: Altın mámleket) di qayta tiklengenin xabarladı. Onıń tiykarın 8 bólekten ibarat armiya shólkemlesken. Hár bir bólektiń tuwı (bayraǵi) bolıp, olardıń reńi bir-birinen parıq etedi. Sol sebepli Nurhacidiń armiyası „8 tuwlı armiya“ dep atalǵan. Qıtay jılnamalarında bul mámleket Szin (1115-1234) dep atalıp, qıtaylı tariyxshılar Nurhaci dúzgen mámleketti Hou Szin („Sońǵı Szin“) retinde belgilegen. Ol mámleketine „Dajin“ (Ullı altın mánisinde) dep at bergen. Sol tiykarda Nurhaci basqarıwdıń uranı bolǵan — Kosmoslıq jarlıq (Táńri jarlıǵı) dúziledi. Manjur dinastiyasınıń rásmiy tariyxına kóre, ol ózin Kosmoslıq jarlıq tiykarında pútkil álem boylap húkimdar bolǵan Aspan perzenti dep daǵaza etedi. Manjur mámleketiniń paytaxtı Sinszin qalası boladı. Nurhacidiń diplomatiyalıq hám áskeriy iskerligi nátiyjesinde 1619-jıl jańa dúzilgen mámleket átirapında chjurchjenlerdiń kóplegen qáwimleri birlesedi. oñğa|nobaý|Sarxu tawı etegindegi urıs
Manjurlar mámleketiniń keńeyiwi
Manjou mámleketiniń kúsheyiwi hám aymaǵınıń Qıtay shegaralarına barǵan sayın jaqınlasıwı Lyaodunda Nurhaci hám Min imperiyası munasábetlerin keskinlestirip bardı. 1618-jıl Nurhaci „Jeti shaǵım“ atlı manifestin járiyaladı. Onda Nurhacidiń pikirine qaraǵanda, qıtaylılar shaxsan ol hám onıń xalqı aldında etken ayıpları keltirip ótilgen. Sol jılı jigirma mıń adamlıq ásker menen Lyaodun wálayatı arqalı Qıtay aymaǵına bastırıp kirip úsh zárúr qorǵandı hám de bes qalanı qolǵa kiritedi. Qalalar wayran etiledi, qala xalqı bolsa (Qıtay tariyxshılarına kóre — bes júz mińnan aslam kisi) Manjouǵa alıp ketiledi. Sin tariyxshılarına kóre, Min imperiyası buǵan juwap retinde Lyaodunda 200 mıń adamlıq ásker toplaydı. Buǵan qarsı Nurhaci tek eliw mıń adamdı toplay alǵan. Biraq, qıtaylı komandirlerdiń nadurıs jol tutıwı manjouliklerdi qutqarıp qaladı. Min komandirleri áskerdi tórt toparǵa bóledi, toparlar Manjoudiń paytaxtına bólinip-bólinip hújim etedi. Bul Nurhacige qol kelip, áskerlerden úsh toparın jeńiliske ushratadı. Bul waqıya tariyxqa Sarxu urısı atı menen kirgen. Tórtinshi topar sheginiwge májbúr boladı. Qıtaylılarǵa járdemge kelgen Xan Xonniptiń koreys áskerleri manjurlar tárepinen Shenxe dáryası boyında qarsılıqqa ushırap tez arada jeńiliske ushraydı. oñğa|nobaý|Nurhaci awır jaralanǵan Ningyuan urısı sxeması 1621-jıl manjurlar Lyaodun aymaǵına bastırıp kirip Qıtay áskerlerin talan-taraj etti. Nurhaci áskerleri Shenyan (manjursha atı Mukden, mukdembi — „rawajlanıw“ sózinen) hám Lyaoyan qalaların qamal arqalı qolǵa kirgizdi. Bul aymaqta bekkem ornalasıw maqsetinde qala xalqın Manjouǵa kóshirmedi. 1622-jıl majurlar Lyaosige hújim etip, Qıtay jawıngerlerin tar-mar etedi. Qıtaylılar qorǵanıwǵa óz ıqlası menen qorǵaw jumısların qaytaldan shólkemlestiriwge májbúr boldı. Nurhaci 1625-jıl paytaxttı Mukdenge kóshirdi. 1626-jıl Nurhaci áskerleri Lyaosi aymaǵınıń tiykarǵı qalası bolǵan — Ningyuan qorǵanın qolǵa kirite almadı. Ningyuan qorǵawında qıtaylılarǵa evropasha (xungipao) tiptegi artilleriyadan paydalanǵan halda iyezuit Adam Shal fon Bell járdem berdi. Bul urısta Nurhaci qattı jara alıp giya bulaqlar járdeminde emleniw ushın qaytıp ketedi. Qorǵan hújimindegi jeńiliwlerinen óshpenli bolǵan manjurlar Szyuxuadao atawın basıp aladı hám Qıtayǵa qaraslı Bohay qoltıǵı flotınıń tiykarǵı kúshi esaplanǵan eki mıń keme hám azıq-awqat bazaların jaǵıp jiberedi.
Qıtay menen urıs qılıw dawamında Nurhaci ele oǵan boysınbaǵan chjurchjen qáwimlerin boysındırıwdı da dawam ettirer edi. 1619—1625-jıllarda Nurhaci hám onıń balası Xuantayszi (Abaxay) tórt márte áwmetli júrisin ámelge asırdı. 1626-jıl sentyabrde Nurhaci dúnyadan ótedi. Geypara izertlewshilerdiń Nurhacidiń ólimine fevral ayında Ningyuanyu urısında alǵan awır jarası hám jeńiliwden alǵan ruwxıy zarbasi sebep bolǵan dep esaplaydı. Óliminen aldın ol taxt miyrasxorın tayınlamaydı. Onıń jaqınları segizinshi balası — Xuantaytsi (Abaxay) di taxt miyrasxorı etip tayınlaydı.
Shıǵıs Aziya mámleketleri
Shıǵıs Aziya mámleketleri. Aziyanıń shıǵıs bóliminde jaylasqan
aymaqları Shıǵıs Aziya subregionı bolıp esaplanadı. Arqa, batıs,
qubla bólimlerinen poyastıń qurǵaqlıq shegaraları ótse, shıǵısı Yapon, Sarı, Shıǵıs Qıtay, Qubla Qıtay teńizleri dizbegi menen qorshalǵan.
Onıń ulıwma maydanı 11,8 mln km2
, xalqınıń sanı bolsa 1,5 mlrd. tan aslam. Bul poyas Jer sharı qurǵaqlıq maydanınıń derlik 8 % in iyeleydi; dúnya xalqınıń 22,2 % in óz ishine aladı; dúnya boyınsha JMÓ niń ¼ bóleginen artıǵı usı poyas esabına tuwrı keledi. Subregion aymaǵında 5 ǵárezsiz mámleket jaylasqan.
Shıǵıs Aziya subregionı Aziyanıń maydanı jaǵınan eń úlken poyası
esaplanadı. Onıń mámleketleri arasında Qıtay maydanınıń úlkenligine qaray dúnyada úshinshi, xalqınıń sanı boyınsha birinshi orındı iyeleydi. Koreya Respublikası poyastıń maydanı jaǵınan kishi mámleketi esaplansa, Mongoliya xalqınıń sanı boyınsha sońǵı orındı iyeleydi. Subregion mámleketleriniń jáne bir ózine tán tárepi sonda, hárbir mámleket óz siyasatı, rawajlanıw jaǵdayına qaray derlik bir-birine uqsamaydı. Bul jerde bazar ekonomikası talapların ózinde sińdirgen socialistlik dúzim tiykarında rawajlanıp atırǵan Qıtay Xalıq Respublikası, jáhánniń eń áskeriylesken, jabıq mámleketlik siyasat júrgiziwshi, totalitar dúzimge iye bolǵan Koreya Xalıq Demokratiyalıq Respublikası (KXDR), poyastaǵı birden-bir monarxiya dúzimine iye bolǵan, jáhánniń ekonomikalıq jaqtan eń rawajlanǵan mámleketlerinen biri — postindustrial mámleket Yaponiya, jańa sanaatlasqan mámleket — Koreya Respublikası menen bir qatarda ekonomikası salıstırmalı tómen dárejede rawajlanǵan Mongoliya jaylasqan.
Tuwrıdan-tuwrı Tınısh okeanına shıǵıw imkaniyatına iye (Mongoliyadan tısqarı) ekenligi, subregionnıń áyyemgi civilizaciya oraylarınan biri ekenligi geografiyalıq ornınıń qolaylı tárepleri esaplansa, batıs hám qubla bólimleriniń bálent tawlıqlardan ibaratlıǵı, tiykarǵı bólimi Tınısh okean boyı seysmikalıq zonasında jaylasqanlıǵı unamsız tárepi sıpatında kórinedi
Ashxabad (dem alıw orayı,Tashkent)
Tariyxı
Bog'ning qurılısı 2017-jılda juwmaqlanǵan.
Joybarlawı hám bezetiliwi
Dem alıw orayı shama menen 10 gektar maydandı iyeleydi. Bog'ning tiykarǵı kirisiw bóleginde fantanlar ornatildi, Axalteke atlarınıń háykelleri ornatildi.Baǵda kewilashar mákánlar ,orınlıqlar, ulıwma awqatlanıw hám xizmet kórsetiw shaqapshaları qurıldı, náller egildi. Dem alıw orayında piyada hám velosiped jolları bar.
Baǵ aymaǵı Túrkmenstannıń rámziy tımsalların sáwlelendiriwshi estelikler menen bezelgen : duwtar, Kaspiy dengizi va aq marmardan islengen Ashxobod,naǵısaları, tábiyiy túrkmen jeriniń baylıqları
Dem alıw baǵında aylanatuǵın dońgelek de bar.
Dem alıw baǵınıń pútkil aymaǵı Wi-Fi tarmaǵı menen táminlengen.
Derekler
<references group="" responsive="1">
1603
17- ásir
Jıllar
1601 - 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 1610
1611 - 1612 - 1613 - 1614 - 1615 - 1616 - 1617 - 1618 - 1619 - 1620
1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 - 1628 - 1629 - 1630
1631 - 1632 - 1633 - 1634 - 1635 - 1636 - 1637 - 1638 - 1639 - 1640
1641 - 1642 - 1643 - 1644 - 1645 - 1646 - 1647 - 1648 - 1649 - 1650
1651 - 1652 - 1653 - 1654 - 1655 - 1656 - 1657 - 1658 - 1659 - 1660
1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 - 1668 - 1669 - 1670
1671 - 1672 - 1673 - 1674 - 1675 - 1676 - 1677 - 1678 - 1679 - 1680
1681 - 1682 - 1683 - 1684 - 1685 - 1686 - 1687 - 1688 - 1689 - 1690
1691 - 1692 - 1693 - 1694 - 1695 - 1696 - 1697 - 1698 - 1699 - 1700
17-ásirdegi jıl
Tuwılǵanlar
Djuzeppe yz Kupertiyno-italiyan monaxı,
Abel Tasman-teńiz juziwshisi zerttewshi
Qaytıs bolǵanlar
21 yanvar-Erazm Gliychner-polsha jazıwshısı
Dauletbike Yaxshimuratova
Dauletbike Jaqsımuratova (1991-jıl 4-dekabrde tuwılǵan ) — Ózbekstanlıq erkin gúressheń.2017-jılı Túrkmenstan paytaxtı Ashxobod qalasında ótkerilgen Jabıq imaratlar daǵı hám urıs kórkem ónerleri boyınsha Aziya oyınlarında hayallar ortasında 48 kilogramm salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi.
1603
14 fevral-Fransiwa Viyet-fransuz matematigi,algebra siymbolın islep shıǵarıwshilılardıń biri
Diplomatiya
Diplomatiya — málim bir mámlekettiń basshılarınıń, húkimetleriniń hám arnawlı sırtqı baylanıs shólkemleriniń sol mámlekettiń sırtqı siyasatınıń maqset hám wazıypaların ámelge asırıw, sonıń menen birge, sırt elde mámleket máplerin qorǵaw boyınsha iskerligi. Ol mámleketlerdiń sırtqı siyasatın ámelge asırıw quralı bolıp tabıladı. Diplomatiya anıq shárayatlar hám wazıypalardıń xarakterin esapqa alǵan halda qollanılatuǵın ámeliy ilajlar, usıllar hám metodlardı ózine qamtıydı.
Dauletbike Yaxshimuratova
Karyerası
2014-jılı Ózbekstan paytaxtı Tashkent qalasında ótkerilgen sport gúresleri boyınsha jáhán chempionatında hayallar ortasında erkin usılda 48 kilogramm salmaq qatlamında qatnasqan. Ol óziniń dáslepki ushırasıwında Kolumbiyalıq Karolina Kastilyoga qarsı bahsdan chetlashtirildi. Sol jılı ol 2014-yilgi Aziya oyınlarında hayallar ortasında 48 kg salmaq qatlamında erkin gúres boyınsha da Ózbekstan húrmetin qorǵaw etken, biraq medaldı qolǵa kirita almaǵan ; onı Indiyalıq vinesh Phogat jarıstan shıǵarıp jiberdi.
1603
Martiyn de Vos-suwretshi hám grafik
Dauletbike Yaxshimuratova
Karyerası
Ol Indoneziyanıń Jakarta qalasında bolıp ótip atırǵan Aziya oyınları -2018 jarısınıń 50 kilogramm salmaq qatlamında hayallar ortasında erkin gúres boyınsha bronza medalı ushın keshken bahsda qubla Kareyalıq Kim Xyon Juga qarsı bahsda múmkinshilikti bay berdi. Keyingi jılı ol Kazaxstandıń Nur-Sultan qalasında bolıp ótken gúres boyınsha 2019 -jılda bolıp ótken jáhán chempionatında hayallar ortasında erkin usılda 50 kg salmaq qatlamında qatnastı. . Ol ekinshi oyınında Ukrainalıq Oksana Livachga qarsı bahsdan shıǵıp ketti.
2019 -jılda Rossiyanıń Krasnoyarsk qalasında bolıp ótken Altın Gran-pri turnirida Ivan Yarygin hayallar ortasında 50 kg salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi. 2020 -jılda Indiyanıń Nyu-Dehli qalasında ótkerilgen gúres boyınsha Aziya chempionatında hayallar ortasında 50 kg salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi. 2021-jılda ol Yaponiyanıń Tokıo qalasında bolıp ótetuǵın 2020 -yilgi Jazǵı Olimpiada oyınlariga jollanbanı qolǵa kirgiziw maqsetinde Aziya Olimpiada saralaw turnirida qatnasdi. Ol bul turnirda qatnasıw eta almaǵan hám Bolgariya paytaxtı Sofiya qalasında bolıp ótken Jáhán olimpiada saralaw turnirida da Olimpiada jollanbasın qolǵa kirita almadı.
1603
Tomas Morliy-amerikalıq kompozitor,organist
Mexmed III-13-shi osman sultanı
Mandarin
Mandarin (Cītrus reticulāta) — Rutalar shańaraǵı Citruslar túrine kiriwshi ortasha boylı, bárqulla jasıl terek hám sol terektiń miywesi. Mandarinniń watanı Qıtay sanaladı. A'ste-aqirin ol Aziyanin' basqa ma'mleketleri (Hindistan, Yaponiya) da jetilistirile baslag'an. Miyweleri 6 aydan 8 ayg'a shekem pisedi. Bir terekten ortasha 600 danag'a jaqın miywe terip alinadi.
Kabisa jılı
Kabisa jılı (arabsha: tolıq) — ápiwayı jıldan bir kún (fevral ayında) artıq bolǵan kalendar yılı. Bunda 4 ke qaldıqsız bólinetuǵın jıl Kabisa jılı (tek eki nol menen tamamlanıp, 400 ge bólinbeytuǵın jıl bunnan tısqarı. Mısalı: 1800, 1900, 2100-jıllar Kabisa jılı emes). Jer bir jıl dawamında óz arbitası átirapında 365 kún hám 6 saat aylanadı. Sol sebepten hár 4 jılda 6 saattı qaplaw ushın fevral ayı 29 kún, bir jıl bolsa 366 kún dep belgilengen.
Áyyemgi Iranda jıl 365 kúnli (12 ay 30 kúnnen hám taǵı qosımsha 5 kún) bolıp, hár 120 jılda bir qosımsha ay kiritilgen. Omar Hayyam kalendarında hár 33 jıldıń 8 jılı (4, 8, 12, 16, 20, 24, 28 hám 33-jılları) Kabisa jılı esaplanadı. Bunda hár 4500-jılda bir sutkaǵa teń qáte jıynaladı. Bul bolsa házir qollanılatuǵın Grigoriy kalendarınan da anıǵıraq (qarań: Kalendar).
2-aprel
2-aprel — Grigoriy kalendarında jıldıń 92- (kabisa jılında 93-) kúni. Jıl juwmaǵına 273 kún qaladı.
Bayramlar
Jáne qarań: Kategoriya:2-aprel bayramları
Waqıyalar
Jáne qarań: Kategoriya:2-aprel waqıyaları right|120px
Tuwılǵanlar
Jáne qarań: Kategoriya:2-aprelda tuwılǵanlar
Ólgenler
Jáne qarań: Kategoriya:2-aprelde ólgenler