cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mırzaǵaliy Dáribaev
M.Dáribaevtıń dóretiwshiliginde hám 1930 jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında onıń "Mıńlardıń biri" (1940) proza janrınıń úlken tabısı sıpatında belgili orın iyeleydi. Povesttiń teması qaraqalpaq xalqınıń Oktyabr revolyutsiyasınan burınǵı turmısı, miynet adamlarına jergilikli baylar menen patsha chinovnikleriniń kórsetken zulımlıǵı, qaraqalpaq hayal-qızlarınıń teńsizlik jaǵdayı, jańa turmıs dushpanlarına qarsı gúres súwretlengen. Shıǵarmanıń bas qaharmanı Erpolat, Erpolattıń obrazında klaslıq jámiyettiń qarama-qarsılıǵı bayan etilgen. Erpolat obrazı tabıslı shıqqan, ol ózinde sol dáwirdiń hádiyselerin kórsete aladı. Povestte İvan jergilikli xalıqtıń revolyutsiyalıq sanasınıń oyanıwına tásirin tiygizgen revolyutsioner sıpatında kórinedi, (bul sol dáwirdiń idelogiyasına baylanıslı ádebiyattıń aldında turǵan wazıypalardan kelip shıqqan jaǵday ekenligi óz-ózinen málim.). İvan Erpolattıń ádilsizlikke qarsılıǵınıń stixiyalıq xarakterge iye ekenligin, onıń ústine jeke mápten kelip shıqqanlıǵın kóre otırıp, onıń revolyutsiyalıq sanasın oyatıwǵa, ondaǵı ǵázepti jolǵa salıwǵa tırısadı. Miyrigúl – povesttiń bas qaharmanlarınıń birewi, ol tiykarınan óziniń muhabbatı ushın azapqa túsken biyshara qız sıpatında kózge túsedi. Onıń obrazı povesttiń kompozitsiyası ushın kútá áhmiyetli. Erpolat penen Erjan sıypań arasındaǵı qarama-qarsılıqlar Miyrigúldiń átirapında rawajlanadı. Eger de Miyrigúl háreketsheń etip kórsetilgende onıń obrazı tabıslı shıqqan bolar edi. Húrziya tek "Sırlı mazar" degen bóliminde ǵana ushırasadı, soǵan qaramastan povesttiń tiykarǵı qaharmanlarınıń biri. Jazıwshı Húrziya obrazı arqalı qaraqalpaq hayal-qızlarınıń revolyutsiyalıq sanasınıń oyanıwın kórsete alǵan. Povestte M.Gorkiydiń "Ana", qazaq jazıwshısı B.Maylinniń "Shuǵanıń belgisi" shıǵarmasınıń tásiri kúshli boldı. Avtordıń jetiskenligi ótkir hám qıyın konfliktler jasay alıwında kórinedi. Jazıwshı óz qaharmanlarınıń xarakterin ashıwda ishki keshirmelerin, sezimlerin ham oyların súwretlewge jiyi-jiyi kewil bóledi, (mısalı, "Muńlı Miyrigúl" degen bapta Erpolat penen Miyrigúldiń Erjannıń miyrimsizligi tuwralı oyları) jazıwshı oqıwshınıń sezimin bayanlawda peyzajlıq súwretlewlerden paydalanadı. Povesttiń "Kórgen bilgenińdi ayta ber", "Aqsulıwdıń ashıwı", "Muńlı Miyrigúl" "Shesheńniń may degeni toraq shıqtı", "Tyurmadaǵı doslar", "Jazıqsız gúnákar", "Aymerekeniń aqılı", "Tyurmadan turmısqa", "Sırlı mazar" t.b. baplardan ibarat.
M.Dáribaevtıń tamamlanbaǵan "Mıńlardıń biri" povesti iri janrdaǵı dáslepki prozalıq dóretpelerdiń biri sıpatında qaraqalpaq ádebiyatında áhmiyetli orın tutadı.
Shiraz
Sheraz.Iran qublasindag'i qala.Fars ustaninin' orayi.Xalqi 2mlnnan artiq .Transport jollari kesilisjen jerde jaylasqan.Aeroporti zaliqaraliq a'hmiyetke iye.Sheraz taniqli shayirlar Saadiy Sheraziy ha'm Hafiz Sheraziydin' watani.eramizdan buring'i 6-asirde Sheraz jaqininda Persepol qalası jaylasqan.7-a'sirde arablar iyelegen,13-a'sirde mongollar,14-a"sirde temuriyler,16-a'sirddle Safaviyler iyeleydi.
Mırzaǵaliy Dáribaev
1930 jılardaǵı qaraqalpaq ádebiyatında M.Dáribaevtıń dramalıq shıǵarmaları da belgili orın iyeleydi. Onıń "Kóklen", "Árman", "Jana adamlar" (1938-41), "Ǵárip-ashıq", "Dáwletiyar", "Edige", "Biz jeńemiz", "Eki toy", "Bozataw", "Front", "Altın júzik" t.b. kóp aktli hám bir aktli pesalardı jazdı, biraq bul pesalar qoljazba túrinde saxnaǵa qoyılmay qaldı. "Kóqlen" pesasında 1905-07 jıllardaǵı rus revolyutsionerleriniń tásiri menen payda bolǵan Orta Aziyada, sonıń ishinde Qaraqalpaqstanda feodallıq ústemlikke qarsı miynetkesh xalıqtıń qurallı kóterilisin súwretleydi. Pesa qaraqalpaq sannasında jasap turǵan úsh-tórt jıl ishinde úsh mártebe qayta islendi. Sońǵı variantı 1941 jılı jazıp shıǵıldı, ideyalıq kórkemlik dárejesine bir qansha ózgeris kirdi, syujetlik mazmunı biraz ıqshamlandı. Shıǵarma Kóklenniń súyiklisi Ayparaǵa ashıqlıǵınan baslanadı, bunda Kóklenniń diyxanlardıń kóterilisin basqarıw dárejesine shekemgi ósiw jolı anıǵıraq kórsetilgen. Kóklen Shaniyaz baydan óz haqısın hám joldaslarınıń haqısın alıp beriw háreketleri obrazdıń evolyutsiyalıq ósiw jolında belgili orın iyeleydi. Shaniyaz bay Kóklenniń súyiklisi Ayparanı hayal ústine almaqshı boladı. Kóklen baydıń zulımlıǵına qarsı shıǵıp Ayparaǵa úylenedi hám Qaratawdıń etegindegi shopanlar arasına jaylasıp kóteriliske tayarlanadı. Kóterilisshiler patsha soldatları menen de qarsılasıp jeńip shıǵadı. Solay etip pesanıń ideyası tikkeley Kóklenniń batırlıǵı, azatlıq ushın gúres jolına arnalǵan. "Qaraqalpaq ádebiyatı hám iskusstvosı" jurnalınıń 1939 jıl 4-sanında M.Dáribaevtıń "Árman" pesası shıqtı. Bul Ernazar alakóz haqqındaǵı ekinshi pesa. M.Dáribaevtıń "Ernazar alakóz" pesası 20-jıllarda jazılǵan edi. M.Dáribaevtıń "Ǵárip-ashıq" dástanı tiykarında dóretilgen usı atamadaǵı pesası 1939 jılı Xalıq Komissarlar Keńesi qaptalındaǵı kórkem óner isi boyınsha járiyalanǵan konkursta ekinshi orınǵa miyasar boldı. Pesa dástandı tikkeley qaytalamaydı, oǵan jańa dramalıq konflikt, ádebiy personajlar qosılǵan. Shıǵarma Ǵáriptiń óz súyiklisi Shaxsanemnen ayrılıp qosıq aytıp otırıwınan baslanadı. Pesadaǵı waqıyalardı shiyelenistiriwshilerdiń biri Shahabbazdıń kishi hayalı Juwhagúl. Ol Ǵáripke ashıqlıǵı, maqsetine erisiwge umtılıwı arqalı onıń psixologiyası ashıladı.
"Jańa adamlar" pesası 1930 jıllardaǵı kolxoz turmısınan alıp jazılǵan. Pesada 30-jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiyatında kóp ushırasatuǵın syujet, kolxozǵa kirip alǵan, sóytip kolxoz egisin suwǵa aldırıw, órtew, belsendilerin óltiriwge umtılıw waqıyaları sóz etiledi. Bul waqıya pesada belgili bir rawajlanıp, shiyelenisip barıwshı dramalıq konflikt tiykarında berilmey qalǵan. Pesanıń bahalılıǵı kóbinese zamanagóy, personajlardıń kórkem, individual tiline iye bolıwında.
Veksel
Veksel bul ko'rsetilgen mu'ddet kelgennen keyin belgili aqsha mug'darın veksel iyesine (veksel saqlawshıg'a) to'lew haqqında veksel beriwshinin' minnetlemesin tastıyıqlaytug'ın bahalı qag'az.
Vekseller qaznalıq ha'm kommertsiyalıq, a'piwayı ha'm o'tkiziletug'ın bolıp bo'linedi.
A'piwayı veksel veksel saqlawshıg'a belgili mu'ddette ha'm belgili orında yamasa onın' buyrıg'ı boyınsha belgili aqsha mug'darın to'lew haqqında veksel beriwshinin' (qarızlanıwshının') a'piwayı ha'm hesh qanday sha'rtlesilmegen minnetlemesinen ibarat jazba hu'jjet bolıp esaplanadı.Usınday vekselde en' basınan baslap eki adam: veksel beriwshi (onın' o'zi o'zine berilgen veksel boyınsha tikkeley ha'm so'zsiz to'lewge minnetlenedi) ha'm birinshi satıp alıwshı, veksel saqlawshı (ol veksel boyınsha to'lem alıw huqıqına iye) qatnasadı. A'piwayı vekseldin' basqa aqsha qarız minnetlemelerinen parqı sonnan ibarat:
O'tkiziletug'ın veksel (trassant) – bul belgili mu'ddette ha'm belgili orında yamasa alıwshının' buyrıg'ı boyınsha ogan belgili aqsha mug'darın to'lew haqqında veksel beriwshinin' to'lewshige so'zsiz buyrıg'ınn ibarat jazba hu'jjet.
O'tkiziletug'ın veksel qarız alg'an haqqında tilxat bolg'an a'piwayı vekselden tiykarg'ı parqı sonnan ibarat, ol bir shaxstın' biyliginen ekinshi shaxstın' biyligine baylıqlardı jiberiw, o'tkeriw ushın arnalg'an.
O'tkiziletug'ın veksel beriw (trassirovkalaw) – ol boyınsha aktsept ha'm to'lem kepili minnetlemesin o'z moynın'a alıw degendi an'latadı.
Kommertsiyalıq veksel degende anıq sawda kelisimi tu'siniledi. Kommertsiyalıq veksel finans sitemasında tovarlardı ha'm xızmetlerdi tutınıwshıg'a (satıp alıwshıg'a) jetkerip beriwshi (satıwshı) ta'repinen beriletug'ın kreditti bir ma'rtelik ra'smiylestiriw quralı sıpatında ken' paydalanıladı. Ha'r qanday qarız instrumentinde sıyaqlı, bunda da zıyat ha'm kemis finans pozitsiyalarına iye subektler boladı.
Xalıqaralıq dáryalar
Ádette xalıqaralıq dáryaģa qarata qurģaqlıq boyı mámleketi (bazda keńirek áhmiyetke iye bolģan "xalıqaralıq ashıq suw aģımları" sóz tirkeshi qollanıladı) óz ıqtıyarı menen usı dáryanıń onıń aymaģı kólemindegi bóleginiń huqıqıy tártibin belgileydi. Sonıń menen birge xalıqaralıq huqıqqa muwapıq mámleket óz aymaģınıń tábiyiy sharayatların, eger bul basqa mámleket aymaģı tábiyiy sharayatlarına zıyan tiygizetuģın bolsa, o'zgertiwi múmkin emes. Sonıń ushın, xalıqaralıq dárya bóleginiń onıń aymag'ınan aģıp ótiwshi suwınan paydalanıwshı qurģaqlıq boyı mámleketi basqa usı dárya suwınan paydalanıwshı mámleketke zıyan tiygiziwi yaki dáryanıń oģan tiyisli bóleginen tiyisli túrde paydalanıwınan tosqınlıq jasawı mu'mkin emes. Basqasha aytqan-da, usı jaģdayda qurģaqlıq boyı mámleketleriniń huqıq hám minnetleri óz-ara baylanıslı hám bul óz náwbetinde xalıqaralıq dáryalar suwınan paydalanıwdı xalıqaralıq-huqıqıy tártipke salıw zárúrligin tuwdıradı.
Veksel
Vekselde eki en' a'hmiyetli wazıypa – kredit xa'm esap – kitap wazıypaları birlestirilgen. Bir ta'repten, bul tovar kelisimi ta'replerinin' birinin' ekinshi ta'repke kredit beriw usılı, al ekinshi ta'repten, veksel aqsha surrogat bolıp tabıladı, ol almasıw sıpatına bola aqshanın' ornın basatug'ın to'lem quralı bolıp xızmet etedi. Bunnan tısqarı, Oraylıq bankte kommertsiyalıq banklerdin' ja'rdeminde vekseller esabı aqsha aylanısı kanallarına naq aqshanın' tu'siw usıllarının' biri bolıp tabıladı. Veksel – dawsız ha'm so'zsiz qarız minnetlemesi bolıp tabıladı. Bul sonı an'latadı, ta'repler to'lewdi bir waqıyanın' bolıwına baylanıslı etip qoya almaydı. Veksel boyınsha to'lem onı shıgarıp qoyıw sebeplerine qaramastan a'melge asırılıwı tiyis. Qararda qarızdar qarızdan bas tartqan jag'dayda onı tez ha'm jıldam o'ndiriwi ta'rtibin belgileydi. Vekseldin' dawsızlıg'ı to'lemnen bas tartıwg'a yamasa qarızdı prolongirovat etiwge bolmaytug'ınlıg'ında ko'rsetedi. Veksel – bul ıqtıyarlı to'lem minnetlemesi, yag'nıy ol boyınsha qarızdarlıq vekseldin' payda bolıw sebeplerine aynalg'an ayqın tovar jetkerip beriwlerden kelip shıqqan tikkeley qarız minnetlemelerinen tolıq payda boladı. Veksel o'z qarızın ekinshi shaxsqa to'lew esabına birinshi iyesi ta'repinen o'tkeriwden tovar kelisimi menen baylanıs tolıq jog'aladı. Veksel boyınsha qarızdar og'an huqıqtı jan'adan satıp alg'an basqa shaxsqa qarız summasın to'lewge minnetli, eger ha'tte ol birinshi baslang'ısh kelisimde bas tartqan bolsa da (tolıq jetkerip bermew, sapa normativlerine sa'ykesizlik, basqa sort ha'm t. b.). Al bul jag'dayda vekseldin' birinshi iyesine o'tew haqqında qayta talap etiw huqıqı qarızdarda qaladı. Tovar jetkerip beriwshilerdin' sha'rtliligi – vekseldin' a'hmiyetli sha'rti. Bir Qatar ma'mleketlerde veksel boyınsha o'z minnetlemelerin qarızdarlardın' orınlanıwına baylanıslı payda bolg'an tartıslardı sheshiw ushın arnawlı veksel sudı bar. Veksel sudının' tiykarg'ı artıqmashlıgı sonnan ibarat, onda tek vekselge tiyisli ma'seleler g'ana qarap shıg'ıladı. Vekseldin' qatnasıwında tovar kelisiminin' shartlerin orınlamaw yamasa azı – kem orınlaw jag'dayları menen baylanıslı barlıq basqa ma'seleler bul jag'dayda puxaralıq nızamlar menen reglament etiledi.
Xalıqaralıq dáryalar
Biraq bul tarawda ulıwma xalıqaralıq huqıq da'rejesinde, ha'tte u'lgili kelisimdi de islep shıg'ıwdın' imkaniyatı joq, sebebi, birinshiden, ko'plegen (ataw ha'm arxipelag) mámleketler aymag'ında xalıqaralıq da'ryalar ulıwma joq; ekinshiden, ha'r bir usınday da'ryanın' esapqa alınıwı lazım bolg'an jag'daylar usı waqıtqa shekem ha'r qıylı, olardı sanalı ulıwmalastırıwdın' ilajı joq.
Xalıqaralıq da'ryalardan paydalanıwdı xalıqaralıq-huqıqıy ta'rtiplestiriw qurg'aqlıq boyı mámleketleri ta'repinen du'ziletug'ın sha'rtnama tiykarında a'melge asırıladı. Usınday sha'rtnamalarda, eger qurg'aqlıq boyı mámleketleri ta'repinen maqsetke muwapıq dep tabılsa, qurg'aqlıq boyında jaylasqan mámleketlerdin' de nızamlı ma'pleri esapqa alınıwı mu'mkin.
Veksel
Vekseldin' rekvizitleri veksel jag'dayı menen qatan' belgilengen, vekselde o'z imzasın qoyg'an barlıq shaxslar usı payıtqa o'z minnetlemelerine muwapıq juwap beredi. Keyinirek vekseldin' mazmunına kirigiziliwi mu'mkin bolgan o'zgerisler og'an o'z imzasın qoyg'an shaxslardın' minetlemelerinde hesh qanday sa'wlelenbeydi. Vekseldi shıgarıp qoyıw, aylanıs etiw ta'rtibi, ta'replerdin' huqıqları menen minnetleri arnawlı veksel rejesi menen ta'rtiplestiriledi. Xalıw aralıq sawda qatnasıqlarının' ha'm veksel aylanısının' ken'nen rawajlanıwına baylanıslı 1930-jılı 7-iyunde Jenevada vekseller haqqında Xalıq aralıq konventsiyag'a qol qoyıldı. Ol milliy veksel nızamların muwapıqlastırdı.
Xalıqaralıq dáryalar
Xalıqaralıq da'rya tu'sinigi onı qurawshı suwlarg'a bola negizgi anıqlıq kirgiziwin talap etedi:
Da'rya joqarısı ha'm to'meninde jaylasqan mámleketler ma'pleri de bir-birinen biraz parıqlanadı. Atap o'tilgen ha'm basqa ko'plegen usıllar na'tiyjesinde xalıqaralıq da'ryalardan paydalanıwdı huqıqıy retlestiriwge erisiw ko'p is ha'reketti talap etiwshi, ma'pli mámleketler arasında bir qatar dawlardı keltirip shıg'arıwshı ha'reket esaplanadı.
Veksel
Veksel haqqında Xalıq aralıq Konventsiyag'a muwapıq formulyarda bekitilgen segiz minnetli rekvizit bar. Veksel usınday bolıp esaplanadı; eger:
Xalıqaralıq dáryalar
Aymaqlıq daw
Barlıq kelispewshilikler aymaqlıq dawdı keltirip shıg'armaydı. Mámleket shegaraları demorkatsiyasın a'melge asırıw barısında orınlarda shegara sızıqların belgilew waqtında tez-tez kelispewshilikler ju'zege keledi, biraq olar shegaralar demorkatsiyası ushın du'zilgen qospa komissiya ta'repinen sheshiledi. Aymaqlıq dawlar qalg'an barlıq xalıqaralıq dawlar kibi dawlardı tınısh jol menen sheshiw printsipi tiykarında iske asırılıwı lazım.
Veksel
1) "veksel belgi", yag'nıy "veksel" tek atamasında g'ana emes, al vekseldin' tekst mazmunında da da'slep veksel emes minnetlemeni usınday minnetlemege aylandırıwdı maqsetinde bolıwı tiyis;
2) to'lem summası (veksel valyutası) ko'rsetilgen.
Summa az degende eki ret: bir ret sanlar menen, ekinshi ret jazıw ha'm bas ha'rip penen ko'rsetilgen bolıwı tiyis. Eger summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda jazıw menen jazılg'an summa tuwrı bolıp esaplanadı. Eger jazıw menen jazılg'an summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda az summa tuwrı bolıp esaplanadı. Veksel valyutası sırt el valyutasında belgilengen bolıwı mu'mkin. To'lemnin' eki valyutasına da ruxsat etiledi, biraq olar arasında "ha'm" da'nekeri turıwı tiyis, biraq "yamasa" da'nekeri turmawı tiyis.
Veksel boyınsha protsent to'lep veksel valyutasına kiriwi mu'mkin, al ayırımları ko'rsetilgen bolıwı da mu'mkin. Son'g'ı jag'dayda bul jazıw tap veksel valyutası ra'smiylestiriletug'ın qag'ıydalar boyınsha ra'smiylestiriledi;
Kommunikaciya
nobaý|Kommunikatsiya Kommunikatsiya bul pikir ha'm mag'lıwmattı jetkerip beriw ha'reketi. Kommunikatsiyanın' ulıwma tu'rleri to'menegishe:
Veksel
3) ol boyınsha to'lewshi haqqında mag'lıwmatlar boladı. Bul yuridikalıq shaxstın' rekvizitleri yamasa fizikalıq shaxstın' familiyası, sonday-aq onın' ma'nzili bolıwı mu'mkin;
Kommunikaciya
Doslar menen so'ylesiw, kitap oqıw yamasa unatqan adamın'dı qushaqlawlar baylanıstın' a'piwayı tu'rleri bolıp esaplanadı.
Veksel
4) bul qarız minnetlemesi paydasına to'lem islenetug'ın shaxs haqqında mag'lıwmatlardı o'zinde saqlaydı. Bul to'lem arnalg'an shaxs yamasa veksel shıg'arg'an shaxs bolıwı mu'mkin. Bul jag'dayda "menin' paydama (bizlerge) to'lensin" jazıwı bolıwı tiyis. Eger u'shinshi shaxs belgisiz bolsa, onda jazıw forması to'mendegishe boladı: "bizin' buyrıg'ımız boyınsha to'lensin";
Kommunikaciya
Telefonlar (qon'ıraw etiw), kompyuterler (internet ha'm elektron xat), radio ha'm televidenieler texnologiyadan ja'rdeminde baylanıs jasawg'a mısal bola aladı.
Ta'biyiy baylanıs degende haywanlardın' bir-biri menen baylanıs jasawı tu'siniledi. Olar bir-birine o'zlerinin' qay jerde ekenligin (eger joytılıp qalg'an bolsa), jıllı jerlerge ko'shiw waqtı bolg'anlıg'ın, qa'wipli jag'daylardın' jaqınlıg'ın yamasa ananin' balasın shaqırıwın aytıwı mu'mkin. Haywanlar bir-birine tek g'ana belgi bermesten, olar o'zlerinin' territoriyasında bul jerler olarg'a tiyisli ekenligin basqa haywanlarg'a bildiriw ushın belgiler qaldıradı. A'dette topar basshısı basshı ekenin bildiriw ushın belgi qaldıradı.
Veksel
5) to'lem ornı ko'rsetilgen boladı. Bul yuridikalıq shaxs turg'an orın, fizikalıq shaxs jasaytug'ın orın yamasa qa'legen basqa orın bolıwı mu'mkin. Eger vekselde to'lem ornı ko'rsetilmegen bolsa, onda onı du'zgen orın (a'piwayı veksel) yamasa ol boyınsha to'lewshinin' ataması menen bir qatarda belgilengen orın (jiberiletug'ın veksel) sonday orın bolıp esaplanadı. To'lem ornı menen to'lewshinin' turg'an ornı tuwrı kelmeytug'ın vekseller domitsilirlengen dep ataladı. Sonday-aq to'lewshiden tısqarı to'lep to'seytug'ın shaxs – domitsiliat bolıwı mu'mkin.
Bunnan tısqarı, vekselde to'lem a'melge asırılıwı tiyis bolg'an shaxstın' ataması (a'dette, bank) ko'rsetilgen bolıwı mu'mkin;
Balalar qosıqları
Balalar qosıqları - Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' belgili bir tu'rin balalar qosıqları quraydı. Balalar qosıqları bul balalar o'zleri aytatug'ın qosıqlar. Bul qosıqlardın' oyın menen, sawal-juwap penen baylanıslı keletug'ının atap o'tiw kerek. Balalar qosıqlarında balalardın' dunya tanıwı, orap alg'an ortalıqqa qatnası. Sulıwlıq haqqında oyları, qosıqtı oyın menen baylanıstırıwları ayqın ko'rinip turadı. Balalar qosıqlarının' o'zgesheliklerin kirigizip N.Da'wqaraev bılay dep jazadı: "Ol o'zgeshelikler en' aldı menen ja'ma'a't bolıp aytıladı. Ekinshiden qosıq tu'rin xalıq oyınların oynag'an waqıtlarda aralas aytıladı, u'shinshiden sawal juwap retinde aytıladı".
Balalar arasında jiye aytılatug'ın "Tu'lkishek", "A'welemen-du'welemen", "Ha'kke qayda", "Ayqulash" qosıqların keltirip o'tiwge boladı. Mısalı:
Jelena Karleuša
Jelena Karleuša – pop-qosıqshı.
Xalıqaralıq huqıq funktsiyaları
Xalıqaralıq qatnasıqları retlestiriwshi xalıqaralıq huqıq tómendegi funktsiyalardı orınlaydı:
Veksel
7) qoyıw waqtına (sa'nesine) ha'm ornına iye. Bunda qarızlardın' jasaw ornı ha'm vekseldi qoyıw ornı ha'r qıylı bolıyı mu'mkin. Eger vekselde usınday mag'lıwmatlar joq bolsa, onda yuridikalıq shaxstın' jasaw ornı yamasa turgan ornı qoyıw ornı esaplanadı. Du'ziw ornı a'hmiyetli rol oynaydı, o'ytkeni ol anıq nızamlardı belgileydi, olar boyınsha ta'repler ortasındagı tartıslar sheshiledi. Al vekseldin' qoyıw waqtın ko'rsetiw anıq bolmasa veksel saqlawshının' miynetke uqıplı bolg'an – bolmag'anın anıqlaw mu'mkin emes.
Bahalı qaǵaz
Ha'r qanday ekonomikalıq kategoriya sıpatında bahalı qag'az tiyisli bazar sıpatlamalarına iye, olar iyelik etiw, shıg'arıw formasına, bahalı qag'azg'a qoyılmalar qa'wpi da'rejesin, da'ramattı to'lew formaların ha'm t.b. o'z ishine aladı.
Veksel
8) vekseldi qoyg'an shaxstın' o'z imzası bolıwı sha'rt. Ol anıq tu'rde qol qoyg'an bolıwı tiyis. Faksimil imzalar qabıl etilmeydi. Usının' menen birge fizikalıq shaxstın' tolıq ismi yamasa vekseldi qoyg'an yuridikalıq shaxstın' ataması sha'rtli tu'rde ko'rsetilgen bolıwı tiyis. Eger vekseldi yuridikalıq shaxs qoyg'an bolsa, onda firma ta'repinen berilgen isenimnamag'a muwapıq imza qoyıw huqıqına iye fizikalıq shaxs og'an imza qoyadı.
Bahalı qaǵaz
Bahalı qag'az o'zin aqshag'a jaqınlastıratug'ın bir qatar sıpatlarg'a iye. Usınday tiykarg'ı sıpatlamalardın' biri – bul ha'r qıylı formalarda (o'tew, satıp alıw-satıw, aktsiyanı emitentke qaytarıw, iyelew huqıqın bir-birewge beriw jolı ha'm t.b.) aqshag'a almasıw imkaniyatı. Ol sonday-aq girew zatı bolıwı, miyrasxorlık boyınsha o'tkeriliwi ha'm ko'p jıl dawamında saqlanıwı mu'mkin.
Bahalı qag'azlar qayda bolıwına qaramastan waqıtsha bos kapitaldı qabıllaydı ha'm satıp alıw-satıw arqalı onı kerekli bag'darda o'tkeriwge ja'rdemlesedi, bul ja'miyetlik o'ndiristin' optimal strukturasın payda etedi ha'm ja'miyetlik talapqa sa'ykes keledi. Ka'rxanalardın' qosımsha finans (qarjı) resurslarına talabı tiykarınan o'nimnin' jan'a tu'rin jaratıw, eski tiykarg'ı fondlardı modernizatsiyalaw, texnikalıq jaqtan qayta qurallandırıw, rekonstruktsiyalaw ha'm aylanıs qarjıların tolıqtırıw menen baylanıslı boladı. Bul talaplar bazar konyunkturasınan g'a'rezli boladı, olardın' o'zgeriwi belgili waqıt ishinde ju'z beredi. Sonlıqtanda ka'rxanalar za'ru'rli finans (qarjı) resursların belgili mu'ddet dawamında, yag'nıy olardın islewi ushın qolaylı bazar konyunkturası bar bolıp turg'anda g'ana alıwı tiyis. O'ytkeni bahalı qag'azlar bazarı ka'rxananı qarjılandırıwdın' jaqsı ha'm qolaylı deregi bolıp tabıladı. Ol ekonomikanın' barlıq xojalıq ju'rgiziwshi subektlerine aqsha resuruların alıw jolın jen'illestiredi ha'm ken'eytedi. Aktsiyalardı shıg'arıw bul resurslardı mu'ddetsiz – aktsionerlik ja'miyettin' pu'tkil o'mir boyı ha'm banklerdin' kredit resurslarına qarag'anda a'dewir paydalı sha'rtler tiykarında alıw imkaniyatın beredi.
Bahalı qag'azlardın' tagı bir artıqmashlıg'ı sonnan ibarat, olardı nominalınan a'dewir joqarı bazar bahasında satıwg'a boladı. Bul sonın' menen tu'sindiriledi, bahalı qag'az o'z nominalına iye bolgan halda, ma'selen, sanaat ka'rxanasına qoyılg'an real kapitaldın' belgili mug'darın quraydı.
Qum (qala)
Qum.Irandag'i qala.Xalqi 1mlnnan artiq.Qum ustani orayi.5-a'sirde Sasaniyler dinastiasinan Qubad 1 tarepinen tiykar saling'an.Abbosiyler zamaninda rawajlang'an.Shiyalardin' muqaddea qalası.
Shveciya
Shveciya Patshalıǵı (Konungariket Sverige) — Arqa Evropada Skandinaviya yarım atawında jaylasqan mámleket. Basqarıw forması - Konstitutsiyalıq monarxiya. Jurttıń atı skandinav tilindegi svear-rige - "Shveylerdiń mámleketi" degen sózden kelip shıqqan. Paytaxtı - Stokgolm qalası.
Maydanı boyınsha (449 964 km²) Shveciya Batıs Evropa jurtlarınıń arasında úshinshi, ulıwma Evropa mámleketleriniń arasında bolsa, besinshi orındı iyeleydi.
Shveycariya
right|150px right|200px
Shveytsariya Evropadag'ı mámleket.
Rumıniya
Ruminiya info
Ruminiya (Romania) — Evropanıń qublası -shıǵısında jaylasqan mámleket. Maydanı 238391 km². Xalqı 21, 33 mln. kisi (2012). Paytaxtı — Buxarest qalası. Basqarıw tárepten 40 uyezd (iudet) ka teńlestirilgen Buxarest munitsipiyasina bólinedi.
Mámleket basqarıw princpi
Ruminiya — respublika. Ámeldegi Konstitusiyası 1991-jıl 8-dekabr degi putkil xalıq xaliqliqda maqullangan. Mámleket baslıǵı — prezident. Ol xalıq tárepinen ulıwma tuwrı, teń hám jasırın dawıs beriw jolı menen 4 jıl múddetke saylanadı hám 2 múddetten artıq lawazımda qalıwı múmkin emes. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı 2 palatali parlament, atqarıw hákimiyatın húkimet ámelge asıradı.
Tabiyati
Ruminiya aymaǵınıń kóbisi bólegin tawlar hám tóbelikler (ortasha biyikligi 800 m) iyeleydi. Tiykarǵı taw dizbegi — Karpat mámleket aymaǵında úlken ayqulaq formasın payda etedi (eń biyik noqatı — Moldavyanu tog'i, 2 544 m). Karpat tawlarında kúshli jer silkiniwler bolıp turadı. Transilvaniya platosi hám Batıs Ruminiya tawları da Karpat dizbesine tiyisli. Qublada Tómen Dunay oypatlıǵı hám Batısda Orta Dunay oypatlıǵı jaylasqan. Dunay etekleri menen Qara teńiz aralıǵinda Dobruja platosi shozılǵan. Ruminiya aymaǵında Qara teńiz jaǵasınıń uzınlıǵı 245 km. Konstansadan arqaroqda arqalı kóbisi bólegi tómen, ayırım jayları batpaq, qum tilleri hám liman (qoltıqsha ) lar menen bóleklengen, qıraqqa jaqın orınlarda ataw kóp. Paydalı qazilmalardan neft hám gaz, toshko'mir, temir, polimetall, mıs hám altın kóni, boksit, toshtuz kánleri tabılǵan. Íqlımı — ortasha kontinental ıqlım.
Dashoguz
Dashoguz Tu'rkmenistandag'i Dashoguz wa'layatinin' orayi. Xalqi sani : 285,360. Klimati : keskin kontinental.
Qaraqum
Qaraqum Orta Aziyadag'i sho'l.Maydani400 min' km².A'miwdarya,Badxiz,Qarabel,Kopetdag'Uzboy menen shegaralas.Tiykarinan Tu'rkmenistanda jaylasqan.
Qayrat Nurtas
Qayrat Nurtas — (toliq ati ), - 25 fevral 1989, Turkiston qalası, Shimkent wálayatında tuwılǵan, Qazaqstan pop qosıqshısı, qazaq tilinde qosıq aytadı. "Darin" mámleket sıylıqı laureati (2016 ).
Ómirbayani
1997-jılda 8 jasında qosıǵı menen ekranǵa shıqtı.
Sloveniya
right|120px right|200px|border Sloveniya — Evropadaǵı mámleket.
Qayrat Nurtas
Ómirbayani
2006-jıli házil teatrida  qosıǵın atqarıw etdi. Tap sol jılı qosıǵı jazıldı.
2007-jılda: Qayrat tamashagóylarga belgili qosıqlardı usınıs etdi: hám basqalar.
2008-jılda: 25-fevral kúni dáslepki dóretiwshilik aqshamı Almati qalasında ótkerildi.
2020-jılda Qayrat Nurtas medicinalıq xızmetkerler ushın sút ónimleri menen úskenelestirilgen 80 jıynaqların satıp aldı, olar ush paytaxt emlewxanasına jetkizildi.
Jeke turmısi
Ákesi Nurtas Aydarbekov, anası Gulzira Aydarbekova, Ayan hám Zangarning kishi biradarları bar.
2008-jıldan berli Juldiz Abdukarimova menen turmıs qurǵan. 1988-jıl 14-aprelde tuwılǵan, tórt perzenti bar: qızı Alau hám Susim, uwılları Narul hám Xan.
Múlk hám dáramat
EMM-2020 nátiyjelerine kóre, Kazaxstandıń belgili juldızları arasında eń jaqsı Kazaxstan atqarıwshısı reytinginde birinshi orındı iyeledi. Onıń tabısı $ 6, 5 million edi.
Klimat
Klimat bul belgili bir territoriyada uzaq waqıt dawamındag'ı ortasha hawa rayı. Klimat atmosferanın' boljawg'a bolatug'ın uzaq waqıtlıq jag'dayı. Og'an taw, da'rya, jer sharının' jaylasıwı, plato, sho'listanlıq, basım ha'm tag'ı basqa fizikalıq belgiler ta'sir ko'rsetedi.
Hawa rayı ha'm klimattın' tiykarg'ı elementleri: temperatura,hawa basımı, samal, jawın-shashın, ıg'allıq ha'm ku'n nurı. Bular adamlar hawa rayı ha'm klimat sharayatların su'wretlewine ja'rdem beredi.
Jaylasqan ornına qarap klimat qurg'aq, suwıq, tundra, tropikalıq, ekvatorlıq, Jer orta ten'izi klimatı, savanna dep atalıwı mu'mkin.
Subarktikalıq klimat
Subarktikalıq klimatqa iye regionlar uzaq, a'dette ju'da' suwıq qıs ha'm qisqa jıllı jazı menen xarakterlenedi.
Ortasha klimat
Ortasha klimat to'rt ma'wsimge iye. Ortasha klimatqa iye ma'mleketler: Túrkiya ha'm Evropa ma'mleketlerinin' ko'pshiligi.
Qurg'aq klimat
Qurg'aq klimat bul sho'listanlıqtag'ı sıyaqlı ıssı klimat. Ol jerde tek bir yamasa eki ma'wsim boladı, ma'selen, Saudi Arabiyası ha'm Afrika ma'mleketlerinin' ko'pshiligi.
Jer orta ten'izi klimatı
Jer orta ten'izi klimatında a'dette jaz ıssı ha'm qurg'aq, qıs suwıq ha'm ıg'al boladı.
Savanna
Savanna klimatı a'dette tropikalıq ıg'al ha'm qurg'aq boladı.
Bakteriya
thumb|Bakteriyanın' [[mikroskop arqalı ko'rinisi]] thumb|180px|[[Escherichia coli (bakteriyanın' bir tu'ri) kletkaları 25,000 ese u'lkeytilgen]]
Bakteriyalar ju'da' kishkene organizmler. Olar sonday kishkene bolg'anlıg'ınan olardı tek g'ana mikroskop arqalı ko'riwge boladı. Bakteriya tek bir kletkadan ibarat. Bunday organizmler bir kletkalılar dep ataladı. Bakteriya Jerde jasawshı en' eski tiri organizm esaplanadı.
Planetada qa'legen basqa tiri organizmlerge qarag'anda bakteriyalar ko'birek. Ko'plegen bakteriyalar topıraqta yamasa suwda jasaydı al bir bo'legi bolsa basqa tiri organizmlerdin' ishinde jasaydı. Geybir bakteriyalar tiri organizmlerde kesellik payda etiwi mu'mkin, biraq basqa bakteriyalar awqatlanıw, azıq-awqat islep shıg'arıw ha'm kislorod bo'lip shıg'arıw (ko'k-jasıl suw astı o'simligi) usag'an ku'ndelikli ha'reketlerde paydalı bolıp esaplanadı.
Bakteriya bo'liniw ha'm onın' aqıbetinde "kishkene" kletka payda etiw arqalı ko'beyedi. Ha'r bir jan'a payda bolg'an bakteriya onı payda etken bakteriya usaydı, biraq kishirek boladı.
Bakteriyanın' diametri a'dette 1 µm (bir mikrometr).
FC Dynamo Kyiv
FC Dynamo Kyiv - Ukrainanın' professional futbol klubidir. Klubqa 1927-jılı tiykar salıng'an. Bul klub 15 marte Ukraїns'ka Premjer-Liga chempionligina, 12 marte Ukrainanın' kubogina, 8 Ukrainanın' superkubogina.
UTC+05:00
UTC+05:00 — saаt poyası. du'nyaju'zlık waqıttаn bes saatqa аldırаq ju'redı. Uzaq meridiyan bolıp 75° ks. о. Turadı
Ekvador
thumb|right|250px| Ekvador bayraǵı
Ekvador Qubla Amerika materiginde jaylasqan mámleket. Arqasında Meksika hám Kolumbiya respublikaları menen shegaralas.
Kóshirilgen shaxslar
Kóshirilgen shaxslar - ekinshi jer júzi urısı dáwirinde gitlershiler tárepinen basıp alınǵan aymaqlardan májbúriy túrde kóshirip áketilgen shaxslar.
Burınǵı Sovet Awqamı qatar mámleketler menen sovet puqaralarınan ibarat kóshirip áketilgen shaxslardı represiyalaw haqqındaǵı pitim dúzgen. 1951-jıldaǵı Qashqınlar dárejesi haqqındaǵı Konvensiyada kóshirilgen shaxslar ataması ushıramaydı.
Sońǵı jıllarda qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması tájiriybesinde ayırım ishki qashqınlar kategoriyasına, óz mámleketiniń qandayda bir bóleginen óz ıqtıyarına qarsı taslap ketip basqa bir bóleginde jasap atırǵan shaxslarǵa qarsı qollanıw kózge taslanadı. Ayırım jaǵdaylarda olar májbúriy kóshirilgenler dep ataladı.
Polyak tili
Polyak tili — hind-Evropa tilleri shan'arag'ının' batıs slavyan tilleri toparındag'ı til; Polsha Respublikasının' ra'smiy tili. Polsha, AQSH, Braziliya, Franciya, Kanada ha'mde geybir MDX ma'mleketlerinde tarqalg'an. So'zlesiwshilerdin' ulıwma sanı 45 mln. Adamnan aslam. Polyak tili u'lken polyak, kishi polyak, mazovets, sileziya, kashuba laqjalarına bo'linedi. Fonetik belgileri: a'detde so'zlerinin' aqırınan ekinshi buwıng'a tu'sedi; u'nli dawıslardın' redukciyag'a ushrawı; u'nlilerde sozıqlık-qısqalıq oppozitsiyasının' joqlıg'ı; u'nli dawıslardın' qattı,likyumshoqlı oppozitsiyasig'a iyeligi. Morfologik belgileri: qısqarg'an predikativ bo'llekler joqlıg'ı; san so'z kategoriyasının' bo'lek tu'rleniwge iyeligi; u'sh bo'lektin' barlıg'ı ha'm basqalar. A'debiy til u'lken polyak, kishi polyak, mazovets shevaları tiykarında rawajlanbaqda. A'debiy tildin' en' kerekli da'wirlestiriliwi: qa'd. Polyak tili — 1500 jılg'a shekem; worta P.t. — 16-a'.den 18-a. din' 2 - yarımına shekem; jana polyak tili — 18-a.din' 2 yarımınan ha'zirge shekem. Jazıwı latın grafikası tiykarında. Onda polyak tiline g'ana tiyisli bolg'an geybir dawıslar diakritik belgili ha'rifler menen belgilenedi.
Nagasaki (prefektura)
Nagasaki prefekturasi  Yaponiyada jaylasqan prefekturalarinin' biri. Paytaxtı - Nagasaki qalası.
Meksika
Meksika (Estados Unidos Mexicanos, Mexico) — Arqa Amerika materiginde jaylasqan mámleket. Arqada AQSH qublada Ekvador, Panama mámleketleri menen shegaralasadı. Paytaxtı — Mexiko qalası.
Italiya
Italiya Evropadaǵı mámleket. Paytaxtlar - Rome
Taw
Тaw (tаwlаr) — tegıslık u'stındegı bıyık relyeftın' uzın fоrmаsı. Таwlаr Aziyanın' 64 %-tın, Arqa Amerikanın' 36 %-tın, Evropanın' 25 %-tın, Qubla Amerikanın' 22 %-tın, Avstraliyanın' 17 %-tın һa'm Afrikanın' 3 %-tın iyeleydı.
Ukrain tili
Ukrain tili (ukrainsha українська мова) — shıg'ıs slavyan toparına kiriwshi till. Ukrainanın' ra'smiy tili.
Xalıqaralıq huqıq
Xalıqaralıq huqıq ma'mleketler aralıq yaki ken'irek ma'nide xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'n bolg'an waqıya ha'm protsesslerdin' huqıqıy qa'siyetlerin qarastıratın ilimi.
Xalıqaralıq huqıqıy normalarda milliy ma'mleketlerdin' o'z-ara qatnasıqlarındag'ı quramalı protsesslar o'z sheshimin tabadı. Olardın' tiykarında qa'liplesip atırg'an, xalıqaralıq subektiv niyetin emes, al ja'miyetlik rawajlanıwının' obektiv faktorlarına say keletug'ın huqıqıy sana xalıqaralıq huqıqta o'z sa'wlesin tabadı.
Ha'zirgi xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'sir jasawshı ko'plegen faktorlar ishinde xalıqaralıq huqıq u'stinligi haqqındag'ı qag'ıyda XXI a'sirdegi tsivilizatsiya ha'm huqıqıy sana da'rejesine ko'birek say keledi.
Xalıqaralıq huqıq iliminde xalıqaralıq huqıq tu'sinigine ha'r qıylı ta'riyipler berilgen. Solardan bir qatarın to'mende ko'rsetilgen:
Birinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıqtı "ma'mleketlerdin' niyetin muwapıqlastırıw tiykarında du'zilgen ha'm rawajlanatug'ın ma'mleketlerdin' tınısh-tatıw jasawı, xalıqlardın' ten' huqıqlıg'ı ha'm o'z ta'g'dirin o'zi belgilewin ta'miyinlew maqsetinde xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması" sıpatında ta'riyplew mu'mkin.
Ekinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "ma'mleketler ha'm usı huqıq sistemasının' basqa subektları arasındag'ı qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması".
To'rtinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "xalıqaralıq (ma'mleketler aralıq ha'm basqa tu'rdegi) qatnasıqlardı retlestiriwshi normalar jıyındısı ha'm sisteması".
Besinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "huqıqtın' biyg'a'rez tarawı bolıp, o'zinde bir pu'tin ha'm tutas printsiplar ha'm normalar sistemasın, yag'nıy en' da'slep ma'mleketler arasındag'ı xalıqaralıq qatnasıqlar tarawın retlestiriwshi, yuridikalıq ma'jbu'riy bolg'an a'dep-ikramlıq qag'ıydalardı bildiredi".
Altınshı ta'riyp: "Xalıqaralıq huqıq ju'da' ken' ha'm tu'rli tarawlardı o'z ishine alıwshı ayrıqsha huqıqlar sisteması. Sonın' menen birge tek normalar jıyındısı bolıp qalmastan, olardın' sisteması da".
Xalıqaralıq huqıqqa berilgen joqarıdag'ı ha'm basqa ko'plep ta'riyplerdin' avtorları imkanı bolg'anınsha ko'birek xalıqaralıq huqıqqa ta'n bolg'an waqıyalardı qamtıp alıwg'a ha'reket etken.
Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq ekinshi jer ju'zlik urıstan keyin Birlesken Milletler Sho'lkeminin' Ustavı qabıl etilgennen son' ju'zege kelip, rawajlang'an. Sol sebepli, "Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq" tu'sinigi xalıqaralıq qatnasıqlarının' ulıwma moyınlang'an priniplerı menen normaları rawajlanıwının' jan'a basqıshın sa'wlelendirgen halda, xalıqaralıq huqıq ha'reketinin' xronologiyalıq ko'lemin belgileydi.
Kontinent
Kontinent yamasa materik bul jer júzindegi birlesken úlken jer maydanları. Materiklerdiń sanı máselesinde adamlar ele bir anıq sheshimge kelmegen. Bazı birewlerdiń pikiri boyınsha házirgi waqıtta jeti materik bar.
Okeaniya bul Avstraliya, Jańa Zellandiya hám Tınısh okeanı atawların óz ishine alatug'ın region. Geybir adamlardıń aytıwınsha Okeaniya materik emes, biraq ádette materik sıpatında qaraladı. Basqa bir topar adamlardıń isenimi boyınsha, ol materik hám Avstraliya bul materiktiń bir bólegi.
Geybir adamlar Arqa Amerika hám Qubla Amarikalardı bir materik dep esaplaydı. Birewler Evropa hám Azianı Evraziya dep atalg'an materiktiń bólimleri esaplaydı. Evrazia hám Afrika Evrafraziya materigin quraydı dep esaplawshılar hám tabıladı.
Britaniya adamları "kontinent" (yamasa "kontinentlik") haqqında sóyleskeninde kóbinese olar Evropanı názerde tutadı. Bul máni aldıng'ıday kóp qollanılmaydı, biraq elege shekem "kontinent azangı awqatı" (sırlı, djemli bulochkalar, pisirilgen "Inglis azang'ı awqatı") sıyaqlı ibaralarda ushırawı múmkin.
Derekler
–
Tábiyiy gáz
Uglevodorodtın' molekulyar massası qanshalıq zor bolsa, tabiyiy ga'zde onın' mug'darı sonshelı azıraq boladı. Tabiyiy gazdın' tu'rlı jatpaları quramı boyınsha turlıshe. Yag'nıy, tabiyiy gazdın' suyıq ha'm qatı jag'ulıwg'a qarag'anda zor u'stınlıklerı bar. Onın' yagnıy jılılıgı shaqtı zor, jang'anda ku'lı qalmay, yag'nıy produktları ekologik jaqtan ko'p zıyanlamaydı.
Ta'biyiy ga'z jılılıq elektrostantsiyalarında, zavodtın' qazan ustanovkalarında, promıslennost' islerınde: domna, marten, kıysa erıtıw h.t.b. islerde qollanıladı. Ko'nkırıste tabiyiy ga'z paydalanıw ju'da u'lken a'hmiyetlı esaplanadı.
Ha'zırgı waqıtta ga'z (joqarı basım astında ballonnarg'a toltırıp) avtotransportta qullanıla basladı. Ol benzindı ekonomlawga, dvigateldın' tozıwın kemeytıwge ha'm jag'ılg'ınin' tejelıwıne jardem beredı arqasında hawa basseynının' tazalıg'ın saqlawg'a imkanıyat beredı.
Ta'biyiy ga'z — ximiya promıslennostı ushın a'hmiyetlı, bul ma'selede onın' ro'lı joqarı. Metannan vodorod, atsetilen, qorı alınadı. Etandı fıltırlep etilen alınadı, onın' negızınde ko'p tu'rlı sintezler basqarıladı. Tabiyiy ga'zdegı basqa uglevodorodlar da paydalanıladı.
Aleksandr Raykov
Aleksandr Vadimovich Raykov (Aleksandr Vadimovich Raykov, Александр Вадимович Райков; 9-dekabr, 1989-jıl, Tashkent, Ózbekstan SSR, SSSR) — Ózbekstanlı intellektual oyınshı ha'm telesholıwshı. 2010-jıl 14-noyabrde, 20 jasında «CHGK»nın' sport ma'wziysindegi tu'rnirde «Nikita Mobayl Te Te» komandası quramında ja'han chempionı boldı ha'm usı intellektual turnir tarawı boyınsha Ol en' jas bilimdanlar qatarına kirdi.
Aleksandr Raykov 1989-jıldın' 9-dekabr ku'ni Tashkent qalasında, worıs shan'arag'ında tuwılg'an. Babası - Boris Nikolayevich Raykov rassom bolg'an ha'm SSSR rassomlar quramı ag'zası bolg'an. Aleksandr Raykov Tashkentdin' Mırza Ulug'bek rayonındag'ı 225-sanlı mektepte oqıg'an. M. V. Lomonosov atındag'ı Moskva ma'mleketlik U'niversitetinin' Tashkentdegi filialının' psixologiya fakultetin pitirgen.
Radio Studio 54 Network
Radio Studio 54 Network — İtaliyanın' Kalabriya regiyonında Lokride jaylasqan radiostansiya. nobaý|logo Radio Studio 54 Network
Óndiris revolyutsiyası
thumb|Edmund Cartwright ([[Edmund Kartrayt), tigiw stanogin oylap tapqan adam. Óndiris revolyutsiyasında tigiw stanogi eń úlken ashılıwlardıń biri bolģan, sebebi onıń járdeminde tigiw protsessi a'dewir qısqarģan.]]
Óndiris revolyutsiyası bul zatlardıń islep shıģarıw usılında úlken ha'm tez ózgerisler bolģan tariyxıy dáwirge berilgen at.
Bul 18-ásirdiń ortalarında Ullı Britaniyada baslanģan hám 19-ásirdiń baslarına kelip Evropa hám Amerikaģa jayılģan. Bul kópshilik zatlardıń qol kúshi menen kishkene ustaxanalarda emes, al zavodlarda kúshli mashinalar ta'repinen kóp muģdarda aytarlıqtay arzan islep shiģarılıwın ańlatar edi.
Jańa pikirler hám ashılıwlar shaxtyorlıq, metal óndirisi hám tovarlardı jetkerip beriwde de payda boldı. Óndiris revolyutsiyasınıń eń áhmiyetli ashılıwı puw dvigateliniń oylap tabılıwı boldı. James Watt (Djeyms Watt) tárepinen oylap tabilg'an puw dvigatel fabrikalardı isletiwde hám tereń shaxtalardı qazıwda qollanıldı. Bul sonıń menen birge temir jol dvigateli sıpatında qollanıldı. Janıwshı kómir ıssılıģı tiykarģı energiya jetkerip beriw ózegine aynaldı.
Geybir tariyxshılardıń pikirinshe, óndiris revolyutsiyası 1820 jıllarda juwmaqlangánday bolģan, biraq olar házirgi waqıtqa shekem dawam etip atırģan óndiris ózgerisleriniń baslanıwı bolģanlıgın moyınlaydı.
Tariyxshılar elege shekem o'ndiris revolutsiyanın' baslang'an waqtın ha'm ne sebepli ol birinshi bolıp Angliyada baslang'anlıg'ın haqqında elege shekem bir sheshimge kelmegen. Bul o'z na'wbetinde, tariyxshılar ta'repinen Bilim da'wiri dep atalg'an 17-a'sirdegi ilim arqalı waqıyalardı uyreniw ruxın payda etti. Angliya 1700-jıllar dawamında hesh qanday urısta qatnaspag'an siyasiy turaqlı mámleket bolg'an.
Angliya sonın' menen birge, o'z shegarasında o'ndiris ushın kerekli ko'plegen shiyki zatqa ha'm mashinalardı isletiw ushın energiyag'a iye bolg'an. Angliyada sonday-aq islep shıg'arılg'an zatlardı satıp alıwshı ha'm paxta, qant siyaqlı shiyki zatlar menen arzan bahada ta'miyinlewshi koloniyaları bolg'an. O'ndiris revolyutsiyası da'wirinde qulshılıq Britaniya İmperiyasının' ko'plegen jerlerinde a'melde bolg'an, bul jan'a o'ndirislerdi islep shıg'arıwg'a sarplanatug'ın puldın' tiykarı bolg'an.
Qashqınlar
thumb|250 px| [[1942]] Qashqınlar - quwdalanıw aqıbetinde, a'skeriy ha'reketler yaki basqa ayrıqsha jag'daylar na'tiyjesinde turaqlı jasap turqan mámleketin taslap ketken shaxslar. Qashqınlar mashqalası bir qatar xalıqaralıq sha'rtnamalar menen retlestiriledi. BMSh ko'leminde qashqınlar mashqalasın sheshiwge ja'rdem beriw ushın qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması (QBKB) du'zilgen. 1951 jıl 28-iyulda ko'p ta'repleme Qashqınlar da'rejesi haqqında konventsiya qabıl etilgen.
1966-jılı Bas assambleya konventsiyag'a ayırım o'zgerisler kiritiwdi na'zerde tutatug'ın qashqınlar da'rejesine tiyisli Protokoldı mag'lıwmat ushın qabıl etti. "Qashqınlar" ataması ta'biyiy apat aqıbetinde o'z mámleketin taslap ketkenlerge qarata qollanbaydı.
Konventsiya ha'm QBKB Ustavı "qashqın" tu'sinigine dini, puqaralıg'ı, belgili toparg'a kiriwi yaki siyasiy ko'zqarası aqıbetinde quwdalawg'a tolıq tiykarlı qa'wip astındag'ı da'slep puqarası bolg'an mámleketten tısqarıda jasawshı ha'm usı mámleket hu'kimeti qorg'awınan paydalana almaytug'ın yamasa bunday qorg'awdan paydalanıwdı qa'lemeytug'ın shaxslardı kirgizedi. Olar ko'bnese de facto puqaralıg'ı joq shaxs dep ataladı, sebebi olardın' siyasiy da'rejesi puqaralıg'ı joq shaxslardın' siyasiy da'rejesinen hesh na'rse menen o'zgeshelenbeydi.
Siyasiy qashqınlar kategoriyasına tiyisli bolıw siyasiy baspana alıwg'a dawagerlik etiwge tiykar sıpatında qaralıwı mu'mkin. Biraq, usı ma'selenin' aqırg'ı na'tiyjesi qashqınlar turg'an mámlekettin' nızamshılıg'ı ha'm siyasatına baylanıslı.
Qashqınlar mashqalasın tu'rli faktorlar ta'siri (qashqınlardın' sotsiallıq ha'm milliy quramı, olardı o'z jurtın taslap ketiwge ma'jbu'rlegen sebepler ha'm basqalar) astında birden-bir ta'rtip penen sheshiwge bolmaydı. BMShnın' ayırım organlarında xalıqtın' g'alaba ketiwi yaki keliwi haqqındag'ı ma'seleni insan huqıqların ayaq astı etiw menen baylanıstırıp bir neshe ma'rtebe ko'terip shıg'ılg'an. G'alaba ketiw (keliw) tu'sinigi qashqınlar mashqalasın ha'm halıqtın' ekonomikalıq migratsiya mashqalasın sezilerli da'rejede birlestiredi.
Xalıqaralıq shártnama
Xalıqaralıq shártnamalar haqqında 1969-jılģı Vena Konventsiyası qaģıydalarına muwapıq, xalıqaralıq shártnama - mámleketler hám xalıqaralıq huqıqtıń basqa subektleri arasında bir, eki yamasa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hújjetlerde iske asırılģanına jáne onıń anıq atına qaramastan jazba túrde dúziletuģın xalıqaralıq huqıq penen retlestiriwshi pitim esaplanadı.
Xalıqaralıq shólkemniń shártnamalar dúziw huqıqıy múmkinshiligi usı shólkem qag'ıydaları menen retlestiriledi. Eger ma'mleketlerdiń xalıqaralıq shártnamalar dúziwge bolg'an huqıq uqıbı sheklenbegen hám olar hár qanday másele boyınsha shártnamalar dúziw huqıqına iye bolsa, xalıqaralıq shólkemlerdiń shártnama dúziw huqıqı uqıbı olardıń tiykarģı hújjetleri menen belgilenedi.
"Xalıqaralıq shártnama" - mámleketler hám xalıqaralıq huqıqtıń basqa subektleri tárepinen bir, eki yama-sa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hújjetlerde sáwlelengenine ja'ne onıń anıq atına qaramastan jazba túrde dúziletuģın xalıqaralıq huqıq penen retlestirletuģın pitim esaplanadı.
Xalıqaralıq shártnama - awızeki dúzilgen basqa pitimlerden, yaģnıy djentelmenlik pitimler (málim teksten ibarat, biraq xalıqaralıq shártnamanıń basqa atributların, atap aytqanda oģan yuridikalıq kúsh beriwshi, kúshke kiriw sharayatların ha'm ha'reket múddetin belgilewshi qaģıydalardı ózinde sáwlelengen awızeki pitim)den ózgeshe bolģan mámleketler arasında dúzilgen jazba pitimler.
Ventilyaciya
Ventiliyatsiya (вентиляция) ( — samallatıw, һаwаnı аlmastırıw) — paydanılg'аn һаwаnı аlıw һa'm onı sırtqı һаwа mеnen аlmаstırıw. Vеntiliyatsiya sаnitаr-gigiyenа sha'rtleri (temperatura, ıg'alıqtı) ha'm һаwаnın' tаzalıg'ın ta'miynleydı. XIX yüzyılın başlarında, havalandırmanın, odadaki havayı besleyen ve uzaklaştırmak için ısı güdümlü bir şekilde gelişmesi sağlanır.
2013
XX asir | XXI asir | XXII asir
2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018
2013 jıl — 21 asirdin' bir jıllı.
Vitamin
Vitamin (lat. vita - "jasaw") — a'pıwayı qurılıslı ha'm tu'rlı ximiyalıq qa'siyetlerge iye bolg'an kıshı molyekulyar organik birlespeler toparı. Vitaminler iymittın'(?) quramında ju'da az mug'darda boladı, sol sebeplı ha'm mikronutriyentlerge tiyisli esaplanadı.
Belorus tili
Belorus tili (belorussha беларуская мова) — shıg'ıs slavyan toparına kiriwshi til. Belorussiyanın' ra'smiy tili.
Qatar
right|300px|Zamanagóy Doxa
Qatar — Arabstan yarım atawında jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Doxa qalası.
Osakа (prefektura)
Osaka prefekturasi'   Yaponiyada jaylasqan prefekturalardi'n' biri. Xali'q sani' : 880 48 06 adamdi' quraydi'. Paytaxtı' - Osaka qalası'.
Shımbay
Shımbay — Qaraqalpaqstan Respublikası Shımbay rayonındaǵı qala hám 1974-jıldan rayonnıń orayı. Ámiwdárya deltasında, Kegeyli kanalınıń hár eki shetinde, Nókis temir jol. stansiyasınan 56 km. Xalqı 112.3 mıń. Qala 17-a.de balıqshılar hám sharwadarlar qalası bolıp dúzilgen. Shımbay qalası respublikamızdıń arqa bóliminde, Ámiwdáriyanıń oń jaǵalawında paytaxtımız Nókisten 60 shaqırım uzaqlıqta jaylasqan. Shımbaydıń jaylasqan ornı Ámiwdaryadan 45 shaqırım, al Shımbay qalasınan Aral teńizine shekemgi aralıq 60 shaqırımdı quraydı. Shımbay qalasınıń ishinen úlken irrigaciyalıq áhmiyetke iye Kegeyli kanalı ótip, qalanı eki bólekke ajıratıp turadı. Sol sebepli qala átirapında jer astı izey suwları júdá jaqın jer qatlamında jaylasqan. Shımbay qalası hám onıń átirapındaǵı elatlar erteden qaraqalpaqlardıń eń tıǵız jaylasqan mákanı bolıp esaplanadı. Ásirese Shımbay qalası aymaǵı átirapında xalqımızdıń eski salt-dástúrleri hám ádebiy tilimizdiń sóylew tazalıǵı saqlanıp kiyatırǵan qalalardıń biri bolıp esaplanadı. Shımbay qalasınıń payda bolıwına hám tez pát penen ósip rawajlanıwına onıń qonıslasıw goegrafiyalıq ornı unamlı tásir tiygizgen bolıwı kerek. Birinshiden, Ámiwdáriyadan Shımbayǵa shekem Qızkentken (házirgi Doslıq) hám Kegeyli kanalları suw jolı menen kishigirek suw kemeleri júze alatuǵın bolǵan. Charjawdan, Xiywadan, Xojeliden kemeli sawdagerler Shımbay bazarına turaqlı kelip sawda-satıq islep turǵan. Ekinshiden, Shımbaydıń turǵan ornı, sol úlken sawda jolınıń dárbenti bolǵan. Bul jol eki tárepten kelip qosılatuǵın bolǵan. Birewi Shoraxan, Xiywa tárepten Qallı jaǵıstıń ústi, ekinshisi Góne Úrgenish, Xojeli tárepten Nókis arqalı Shımbayǵa ótip Shımbay arqalı Aq Qalaǵa, Perobckiyge, Qızıl Ordaǵa, onnan Orenburgke sawdagerlerdiń kárwan jolı bolǵan. Úshinshiden Shımbaydıń jaylasqan jeri ortalıq jer bolǵan. Ol dáwirde Shımbaydıń átirapında xalıq kóp bolǵan. Sonlıqtan bul qala hákimshilik, ekonomikalıq mádeniy orayǵa tezirek aynalǵan. Qalada kóplegen sawda orayları
Begis Temirbaev
Begis Temirbaev — (tolıq atı Temirbaev Begis Jumabaevich). 1978-jılı 29-iyun kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Nókis qalasında tuwılǵan, Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2009-jıl).
Ómirbayanı
Begis Temirbaev - Qońırat rayonındaǵı xalıq muzıkası klasındaǵı muzıka mektepti tamamlaǵan. Bitirgandan keyin J. Shamuratov atındaǵı Nókis Mámleket kórkem óner bilim jurtına oqıwǵa kirdi. 1997-jılda mektepti tamamlaǵan. Qońırat rayonında mádeniyat úyi, muzıkashı, qosıqshı bolıp islegen". Miyras" toparında túrli ilajlarda qatnasıw etip, óz qosıqların atqarıw etip, túrli tańlawlarda qatnasıw etip, laureat boldı. 2000-jıl Tashkentte Qaraqalpaq mádeniyatı kúnleri A. Navaiy akademikalıq teatrida ótkerildi hám onda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Sovetiniń eń húrmetli jarlıǵı menen táǵdirlandi. 2001-jıl Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleket universitetine oqıwǵa kirdi, (muzıka tálimi fakulteti), 2005 jıli tamamlaǵan. 2005-2007 jıllar dawamında Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq universitetinde magistraturada oqıǵan. Bitirgandan keyin ol tap sol universitette 2011 jılǵasha isledi. 2007-jıl 21-22 may Berdaq atındaǵı Mámleket muzıkalı -akademikalıq teatrida dáslepki jeke atqarıwshı konsertini ótkerdi. 2009-jılda "Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken artist" sıylıqına iye bolǵan" 2011-2014 jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikası mádeniyat ministrligi janındaǵı " Gúlzar" folklor ansamblı basshısı bolıp islegen. 2014-2017 jıllarda "Ayko'lash juldizlari" milliy falklor ansamblında vokalchi bolıp islegen" 2016-jılı - "Ózbekstan ǵárezsizligine 25 jıl" eskertkishlik nıshanı menen táǵdirlanishdi 2017-2019 jıllarda "Ózbek konserti" mámleket shólkemi basshısı" Hám kóplegen konsertlar hám tańlawlar ótkerildi. 2019-jıldan baslap Ózbekstan Respublikası filarmoniya mámleketinde Qaraqalpaqstan Respublikası bóliminde vokalchi, qosıqshı bolıp isleydi. 2020-jılda (Rakhmonov Entertainment) kompaniyasi menen shártnama imzoladi.
Monte Águila
Monte Águila - Chilidin' qalalar.
Basshunter
Basshunter, Jonas Erik Altberg (22-dekabr, 1984 jılı Halmstad) qosıqshı.
Ómirbayani
Jaslig'i Jonas Oltbreg Shveciyanıń Halmstad qalasında Karl Goran Oltbreg hám Gunhilda Elizabet Oltbreg shańaraǵında tuwılǵan (2016 jılda opat etken ). Onıń Yoaxim atlı úkesi bar. Onıń anası orta mektep oqıtıwshı hám direktorı, sonıń menen birge, Shveciya oqıtıwshılar awqamı wákili edi. Ákesi qurılıs kompaniyasında islegen. Altbreg daslep Kattegattgymnasiet orta mektepke bardı. Biraq, keyin ol Xalmstaddagi Sturegymnasiet orta mektepke kóship ótti hám muzıka menen shuǵıllana basladı. Ol da kolledjga bardı, lekin onı tugatmadi. 1998 jılda anası basshılıǵındaǵı xorda kuylay basladı. Ol rok toparında da kuylagan, onda eksperimental muzıka menen tanıwǵan.
Temir jol
Temirden jasalgan poyezd metro jurgiziw ushin qollaniladi.
Kúlkili sózler
Ku'lkili so'zler - xalıq awzınan jıynaw ha'm baspa so'zde ja'riyalaw qaraqalpaq folklorının' basqa janrlarına qarag'anda son'ıraq qolg'a alındı.