cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Qalıń mal» dástúri
Qaraqalpaq xalqı jámiyetlik qarım-qatnaslardı úrp-ádet, salt-dástúrler boyınsha retlestirip, ózleriniń doslıǵın,  qarım-qatınasların qız alısıp,  qız berisip, quda bolıu arqalı bekkemlep kelgen.
«Qız bala-jat jurtlıq», «Qız-dáneker», «Qalıńsız qız bolsa da, qádesiz kúyew bolmaydı», «Qudaǵay sıyı menen jarasadı, quwırdaq mayı menen jarasadı» xám taǵı basqa xalıq danalıǵına tiyisli sózler usınday qarım-qatınaslardan kelip shıqqan.
Eki tárep óz-ara quda bolıwǵa kelisip alǵannan soń, arnawlı bir kúndi belgilep,  qalıń mal jóninde sóylesiwge eldiń kátqudaları menen jıylanadı.
Qalıń maldıń mólsheri jóninde ótken ásirlerde izertlew jumısların júrgizgen rus ilimpazı Levshin:-«qalıń maldıń belgili bir mólsheri bolmaydı,  jarlı adamlar arasında 1,2 iri qara mal, yamasa 5,6 mayda mal menen shekleniwi múmkin,  al, iri baylar arasında bul kóp sanlı bolıwı jáne xár túrli dúnya-múlik penen,  jumsaytuǵın qullarına deyin alısıwģa baradı»,— dep jazǵan.
Qaraqalpaqlarda qalıń mal «qırıq tuwar, eliw tuwar, alpıs tuwar» dep belgilengen. Máselen, bul jerde «tuwar» degen sózdi bir iri qara neshe ret tuwıwı múmkin,— degen mániste alıp qarawǵa boladı.
Qalıń maldıń quramına burınnan sońǵa qudalar arasında júretuǵın sıylıqlar, qádeler kiredi. Bul sıylıq, qádeler qudalardıń óz-ara kelisimleri menen "lók" dep te esaplanadı,  yamasa tiykarǵı qalıń maldı azaytıńqırap, sıy,  qádeler arnawlı atı atalıp ta beriledi.
Qalıń mal — qalıń mal tólew, geybir izertlewshiler túsindirip júrgenindey «qızdı satıp alıw» ushın beriletuǵın qun emes, kerisinshe, qalıńlıqtıń jasawına, kiyim- kenshegine, toy malına, qádeli alıs-berislerge jumsalatuǵın ǵárejet kólemine say tólenetuǵın tólem.
Dástúrli qalıń mal quramına kiretuǵın sıylıq, qádeler tómendegi bólimlerden ibarat boladı:
1.QALÍŃ MAL – eki táreptegi qudalardıń dáuleti menen dárejesine qaray otırıp, mólsheri belgilenetuǵın baxa;
2.BES KIYIM – kúyew tárepinen qızdıń bes kiyimi tayarlanıp, toydan burın ákelip beriledi:jaǵalı kiyim,  oramal,  kóylek, sáwkele, kamzol, ya shapan, ayaq kiyim xám taǵı basqalar bolıp, ulıwma sanın bes kiyim etip ákeledi;
3.ILIW – qızdı alıp qaytıwģa barǵanda kúyew tárepinen beriletuǵın "bosaǵa qáde" bolıp, qáde ushın bir qoy beriletuǵın bolǵan(xázirgi waqıtta gilem aparıladı);
4.EL QÁDE – qızdıń awılına, eldiń adamların jıynap,  "eldiń pátiyasın alıw"  ushın soyıp tarqatılatuǵın iri qara mal. Bunıń qasında el jası úlkenlerine "taqıya pul" degende qosılıp, arnawlı atı atalıp beriledi;
5.SÚT XAQÍ – qızdıń anası ushın arnawlı tayarlanatuǵın sıy xaqı: iri qara mal yamasa qunı sol mólsherdegi zatlay buyım. «Basqa qáde berilmese de, sút xaqı minnetli túrde beriliui kerek",–dep bul sıylıq túrine ayrıqsha juwapkershilik penen qaraladı.
Juwmaqlap aytqanda, bul aytılǵanlar tolıq qızdıń úyine kiris bola almaydı,  ortadaǵı alıs-beris penen ketedi. Sol ushında xalıqta: «qızdıń malı qırıq kúnlik,  miynet malı ómirlik», «qızdan alıp bayımaysań,  qayta qosıp bereseń»,--degen sózler aytıladı.
Xalıq túsiniginde bul salt-dástúrler, qádelerdiń bári aylanıp kelgende,  aǵayinshilik,  jek-jatlıqtı jaqınlastırıw, bekkemlew bolıp,  ortadaǵı sıy-xúrmetke tiykarlanǵan bolıp esaplanadı.
Adamantizavr
Adamantizavr (lat. Adamantisaurus) — házirgi Braziliya jerlerinde joqarǵı por dáwirinde (83,6 - 66,0 mln. jıl aldın) jasaǵan titanozavrlar toparına tiyisli zavropod dinozavrlar túri.
Abelizavr
Abelizavr (lat. Abelisaurus, sózbe-sóz "Abel kesirtkesi") — abelizavrlar shańaraǵına tiyisli góshxor teropod dinozavrlar toparı bolıp, tek ǵana bir túrden (Abelisaurus comahuensis) ibarat.
Shembi
Shembi — juma hám ekshembi arasındaǵı hápte kúni.
Shembi — parsısha kún degen mánini ańlatadı — Grigoriy kalendarı boyınsha hápteniń jumadan keyingi, ekshembidenvaldınǵı kúni. Islamnan ilgeri arablarda shembi dáslep muqaddes kún sanalǵan. Islam dininde juma ibadat hám dem alıw kúni dep qabıl qılınǵanınan soń, shembi hápteniń baslanıw kúni bolıp qalǵan. Basqa kúnler soǵan muwapıq ráwishte atalǵan. Mısalı, ekshembi — birinshi kún, dúyshembi — ekinshi kún, siyshembi — úshinshi kún, sárshembi — tórtinshi kún, piyshembi — besinshi kún.
Áyyemgi yahudiyler dástúrinde shembi kúni muqaddes kún esaplanadı. Ruslardaǵı "subbota" sózi yahudiylerdiń "shabbot" (diniy bayram) sózinen alınǵan.
Ápiwayı láblebi
Ápiwayı láblebi — láblebi tuwısına kiretuǵın eki jıllıq ósimlik. Ol tuqımnan shıqqan birinshi jılı uzın sabaqshalı iri japıraqlar hám azıqlıq zatlarǵa bay, juwan tamır (tamırmiywe) payda etedi. Ekinshi jılı onda mayda japıraqlı, biraz uzın, ushı topgúller menen tamamlanıwshı paqal payda boladı. Ol may ayında gúlleydi.
Urbanizaciya
Urbanizaciya (latınsha urb — «qala») — bul qalalar hám qala xalqınıń ósiw, qala turmıs táriziniń keń tarqalıw procesi bolıp tábıladı. Qalalar eń áyyemgi dáwirlerde júzege kelip, awıllar menen birgelikte xalıq jasaw orınlarınıń eki tiykarǵı túrinen birin quraydı. Qalalar tariyxıy jaqtan sociallıq miynet bólistiriliwi nátiyjesinde payda bolǵan hám rawajlanǵan. Áyyemgi dáwirlerde qalalar ónermentshilik, sawda-satlıq administrativlik basqarıw, qorǵanıw isleri, diniy ibadatxana hám zıyaratxanalar tiykarında júzege kelgen. Tariyxtan belgili, birneshe mıń jıllar aldın Jer júzinde Fiva, Bobil (Vavilon), Ur, Afina, Rim, Aleksandriya, Karfagen, Maxenjo-Daro, Samarqand (Marokand) sıyaqlı iri qalalar bolǵan. Biraq haqıyqıy qalalasıw procesi tez pátler menen tek ǵana XIX ásirde, dáslep Evropada, keyin ala bolsa Arqa Amerikada baslandı. Bul jaǵday Batıs mámleketlerinde sol waqıtta júz bergen sanaat revolyuciyasınıń nátiyjesi boldı. Dúnyanıń rawajlanǵan
ellerinde bolsa urbanizaciya procesleri XX ásirdiń ortalarında socialekonomikalıq hám siyasiy tarawlardaǵı unamlı ózgerisler sebepli baslandı hám házirgi kúnge shekem joqarı pátler menen dawam etpekte.
Giperbola
Giperbola—Grek sózi hyperbola—hádden tıs asıra súwretlew) kórkem ádebiyatta zattı yamasa belgili bir hádiyseni, shıǵarmanıń qaharmanın hádden tıs asıra súwretlew. Súwretlewde salıstırılatuǵın nárse de, salıstırılıp atırǵàn nárse de óz qásiyetinen artıqmash asırıp kórsetiledi, sol arqalı avtor aytayın degen pikirine dıqqat awdarıwdı hám onı tásirli kórsetiwdi maqset etedi. Giperbolalıq súwretlew ayrıqsha xalıqtıń poetikalıq dóretpesinde, tımsal hám satiralıq shıǵarmalarda jiyi ushıraydı. Mısalı: Astına mingen Májnún at, Artqı ayaǵın tiredi, Alǵı ayaǵın keredi Orpań jerde oynadı, Qumlı jerde ırǵıdı, Qarshıǵaday qayqayıp, Gá ushıp, gá qonadı. («Máspatsha» dástanınan)
Igor Stravinskiy
Igor Fyodorovich Stravinskiy (rus. И́горь Фёдорович Страви́нский; 1882-jıl 5 [17]-iyun, Oranienbaum, Sankt-Peterburg guberniyası — 1971-jıl 6-aprel, Nyu-York) — rus kompozitorı. Franciya (1934-jıl) hámde AQSh (1945-jıl) puqarası. XX ásir jáhán muzıka mádeniyatınıń eń iri wákillerinen biri. Stravinskiydiń muzıkaları stilistikasınıń túr-túrliligi menen ajıralıp turadı: onıń dóretiwshiliginiń birinshi dáwirinde (onıń eń repertuarlı kompoziciyaları usında jaratılǵan) rus mádeniy dástúrleriniń ayqın tásiri seziledi. Keyingi kompoziciyalardıń stilistikasında basqalar arasında neoklassicizm hám Jańa Vena mektebiniń dodekafoniyasınıń tásiri bilinedi.
Antonio Vivaldi
Antonio Luchio Vivaldi (ital. Antonio Lucio Vivaldi, rus. Анто́нио Лучио Вива́льди; 1678-jıl 4-mart, Veneciya — 1741-jıl 28-iyul, Vena) — italyan kompozitorı hám sheber skripkashısı, pedagog, dirijyor, katolik ruwxanıysı.
Perxan Allambergenova
Biografiyası
Allambergenova Perxan Qudaybergenovna 1975-jılı 19-iyulda Qaraqalpaqstan Respublikası Nókis qalasında tuwılǵan. Milleti qaraqalpaq, maǵlıwmatı joqarı. 1995-jılı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti filologiya fakulteti jurnalistika bólimine oqıwǵa kirip, Ózbekstan Milliy universitetinde oqıwdı dawam ettirdi. 1999-jılda usı universitettiń bakalavrlıq, 2001-jılı magistrlıq diplomın aldı.
Xızmet jolı
P.Allambergenova 1999-2003-jıllarda Ózteleradiokompaniya "Yoshlar" radiokanalında redaktor, úlken redaktor sıpatında jumıs isleydi. 2002-2004-jıllarda Ózbekstan mámleketlik jáhán tilleri universiteti aspirantura bóliminiń kúndizgi bólim aspirantı, 2004-2008-jıllarda Ózbekstan milliy teleradiokompaniyası "Yoshlar" teleradiokanalı "Mádeniy-aǵartıwshılıq, ilimiy-ǵalabalıq hám tálim báǵdarlamaları" redakciyası redaktorı bolıp isledi. 2008-2009-jıllarda Ózbekstan mámleketlik jáhán tilleri universiteti xalıq aralıq jurnalistika fakulteti oqıtıwshısı, dekan orınbasarı, 2009-2012-jıllarda Ózbekstan milliy teleradiokompaniyası Teleradiobaǵdarlamaların monitoring hám analizlew bólimi jetekshi qánigesi, 2012-2013-jıllarda Ózbekstan milliy teleradiokompaniyası Qaraqalpaqstan Respublikası teleradiokompaniyası direktorınıń orınasarı, direktorı bolıp isledi. 2012-2013-jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikası teleradiokompaniyası direktorı orınbasarı, direktorı wazıypalarında jumıs alıp barıwı menen birinshi hayal basshı sıpatında tariyxqa kirdi. 2013-2018-jıllarda Ózbekstan milliy teleradiokompaniyası teleradiobaǵdarlamaların monitoring hám analizlew bólimi Kewilashar kórsetiwleri sektorınıń bas qánigesi bolıp isledi. 2018-2019-jıllarda Ózbekstan jurnalistika hám ǵalaba kommunikaciyalar universiteti úlken oqıtıwshısı, 2019-jıldan Ózbekstan milliy teleradiokompaniyası Teleradiobaǵdarların monitoring hám analiz etiw bólimi Kewilashar kórsetiwleri sektorınıń bas qánigesi sıpatında jumıs islep kelmekte.
Sıylıqları
Miynetleri jaqsı bahalanıp, 2003-jılı "Eń ullı, eń áziz" tańlawı laureatı, 2005-jılı "Jıldıń eń belsendi jurnalisti" tańlawı laureatı, 2005-jılda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Keńesi húrmet jarlıǵı hám 2013-jılda Qaraqalpaqstan Respublikası "Xalıq tálimi aǵlası" kókirek belgisin alıwǵa miyasar boldı. Ǵárezsizligimizdiń 25 jıllıǵı múnásibeti menen Ózbekstan milliy teleradiokompaniyası húrmet jarlıǵı menen sıylıqlanadı.
Ilimiy miynetleri
Izertlewshi sıpatında birinshi márte Qaraqalpaqstan televideniesin ilimiy jaqtan úyrenip, "Qaraqalpaqstan televideniesi janrları: tema, jurnalistlik jantasıw, zamanagóy rawajlanıwı" (2000-2006-jıllar) temasındaǵı filologiya pánleri kandidatı ilimiy dárejesin alıw ushın jazılǵan dissertaciyasın 2007-jılda jaqsı qorǵadı. "Jáhán jurnalistikası tariyxı" (2008) sabaqlıǵı teń avtorı, "Telejurnalistika janrları" (2014), "Audiovizual jurnalistika" qollanbaları avtorı. "Dúnya boylap" telekanalında "Qaraqalpaq elinde" dúrkim kórsetiwi avtorı. Sonıń menen birge Ózbekstan Respublikası Kadrlar tayarlaw milliy baǵdarlaması boyınsha jurnalistika jónelisinen birinshi qaraqalpaq magistr jurnalisti.
Dárekler
Ózbekstan Jurnalistika hám ǵalaba kommunikatsiyalar universiteti saytı
Awıspalı da'neker
Birgelkili aǵzalardı yamasa jay gáplerdi awıspalı má-nide baylanıstıratuǵın dánekerlerge awıspalı dánekerler delinedi.Awıspalı dánekerlerdiń xızmetin ya, yaki, yamasa,bolmasa, ya bolmasa, yaki bolmasa, ne, álle, meylidánekerleri atqaradı.Awıspalı dánekerler birgelkili aǵzalardıń hárbiri menen tákirarlanıp kelgende, awıspalı dánekerlerdiń aldınan útir qoyılıp jazıladı. M ı s a l ı : Ol meniń xatımdı sirá oqımaǵanday, ya gáp qozǵamaydı, ya juwap bermeydi.
Monitoring
Monitoring — tábiyiy resurslardan aqılǵa muwapıq paydalanıw,
qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw maqsetinde belgili bir aymaqtıń tábiyiy
sharayatınıń jaǵdayın baqlaw, qadaǵalaw hám basqarıw sisteması bolıp esaplanadı.Monitoringtıń tiykarǵı maqseti tábiyiy ortalıqtıń insannıń iskerligi tásirinde ózgeriwin baqlaw, alınǵan maǵlıwmatlar tiykarında bahalaw hám tiyisli basqarıw ilajların qollanıw bolıp tabıladı.Monitoring tiykarında atmosfera hawası, suw basseynleri, jer astı suwları, topıraq, ósimlik qaplamınıń túrli shıǵındılar, záhárli ximiyalıq zatlar, radioaktiv elementler menen pataslanıwı baqlanadı. Baqlaw jumısları insannıń belgili bir ekologiyalıq sharayatta jasawınıń buzılıwına qaratıladı. Qorshaǵan ortalıqtıń ózgeriw dárejesi ele pataslanbaǵan tábiyiy sharayattıń jaǵdayına salıstırıp alınadı.Akademik I.P. Gerasimov tárepinen monitoring shólkemlestiriwdiń bioekologiyalıq, geoekologiyalıq hám biosfera basqıshları ajıratılǵan.
Jórabek karwansarayı
Jórabek karwansarayı — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.
Karwansaray buxaralıq iri baylardan biri bolǵan Jórabek Arabov tárepinen qurılǵan. 1920-jılǵı Buxara revolyuciyasına shekem ol jerde qorako'l terisi kótere sawdası menen shuǵıllanılǵan. Obyektnıń 2-qabatında Union Banktiń filliali iskerlik júrgizgen. Obyekt 2018—2019-jıllarda kapital remonttan shıǵarılıp, házirde ol jayda miniatyura mektep iskerlik júrgizip kelip atır.
Geografiyalıq pragnoz
Geografiyalıq prognoz dep, tábiyiy ortalıq hám aymaqlıq óndiris
komleksleriniń ózgeriwindegi tiykarǵı baǵdarlardı ilimiy jaqtan aldınnan tiykarlap beriwge aytıladı.
Geografiyalıq prognozlar birneshe variantlarda ámelge asırıladı.
Olardan aldınǵıǵa qaraǵanda jaqsı bolǵan birneshewi, keyin bolsa eń maqul variant tańlap alınadı hám barlıq esap-kitap jumısları orınlanadı.Geografiyalıq prognozlar túrli múddetlerge dúziledi. Sonıń ushın prognozlar múddetine qaray, tómendegi túrlerge bólinedi: operativ prognoz 1 ay múddetke, qısqa múddetli prognoz 1 aydan 1 jılǵa shekem, orta múddetli prognoz 1 jıldan 5 jılǵa shekem, uzaq múddetli prognoz 5 jıldan 15 jılǵa shekem, júdá uzaq múddetli prognozlar 15 jıldan kóbirek múddetke islep shıǵıladı.
Rajapbay Saidov
Biografiyası
Rajapbay Saidov 1919-jıldıń báhárinde Tórtkúl qalasındaǵı súwretshilikti kásip etken semyada tuwıldı. Balalıq dáwirinen-aq onıń súwretke bolǵan qızıǵıwshılıǵı joqarı boldı. Moskvadaǵı (Rossiya) Lunacharskiy atındaǵı teatr iskusstvosı institutında bilim aldı. Instituttı tamamlaǵannan soń Qaraqalpaqstannan barǵan dáslepki iskusstvo qarlıǵashları menen birge aktyorlıq diplomın alıp qaytqan jas qánigeniń ómiri birden súwretshilikke arnaladı hám bul óz aldına bir umıtılmas tariyxqa aylanadı.
Dóretiwshiligi
Rajapbay Saidov óziniń qırıq jıldan aslamıraq ómir jolı dawamında «Erkin Qaraqalpaqstan» (burınǵı «Sovet Qaraqalpaqstanı») gazetasınıń fotoxabarshısı retinde jumıs isledi. Respublikamızdaǵı gúllán jańalıqlar hám bolıp atırǵan hár qıylı quwanıshlı waqıyalardı fotosúwretlerde sáwlelendirdi. Súwretke túsiriwde obektti tańlap biliwin hám principiallılıǵın ashıp kórsetetuǵın kóplegen sıpatlarǵa iye boldı. Ol óz qaharmanların kútpegen jerden, háreket yaki quwanısh, tolqıw ústinde, tek waqıttıń bir eki sekundliq bólegi ishinde súwretke alıwdıń sheberi boldı. Usınday tınımsız óz ústinde islewi, jemisli miynetleriniń nátiyjesinde "Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen jurnalist" ataǵına iye boldı. Rajapbay Saidov óz dáwirinde respublika xalıq xojalıǵınıń ósip, rawajlanıw jolları menen tıǵız baylanısqan hám siyrek ushırasatuǵın bay fotomateriallar arxivin ózinde puqta saqlap kelgen belgili fotojurnalist bolıp tanıldı. Bul fotojurnalisttiń belgili bir dáwirdiń shejiresin jazıwǵa qosqan úlken úlesi bolıp tabıladı. Rajapbay Saidov Ekinshi jer júzilik urıs qatnasıwshısı hám miynet veteranı bolǵan sap hujdanlı, joqarı mamanlıqtaǵı súwretke túsiriwdiń sheberi bolıp tariyx betlerinde atı qaldı.
Jámiyet
Jámiyet - belgili aymaqta jasawshı, óz talap hám mápleri ushın birlesken adamlardıń belgili tárizde dúzilgen jámááti.
==== Jámiyet túrli adamlar toparı yaki jámááti emes. Jámiyet — quramalı sociallıq organizm. Ol — adamlardıń óz ara qatnasıqları, baylanıslardıń jemisi. Adamlardıń ómiri, eń dáslep, islep shıǵarıw, turmıs abadanlıǵın támiyinlewshi tutınıw buyımların jaratıw hám olardı óz-ara bólistiriw menen baylanıslı belgili ulıwmalıq xızmet negizinde keshedi. Basqasha aytqanda, jámiyet biologiyalıq nızamlar emes, bálki adamlardıń sociallıq nızamları ústem bolǵan, joqarı dárejede qáliplesken ulıwmalıq birligi. ====
Deflyaciya
Deflyaciya (latınsha «deflacio» — úplew) – taw jınıslarınıń samaldıń tásirinde jemirilip, maydalanǵan bólekshelerdiń basqa orınlarǵa kóshiriliwi. Deflyaciya qurǵaqshıl úlkelerde, ásirese, qumlı úlkelerde kúshli boladı. Samal qumlardı tozǵıtıp, bir orınnan ekinshi orınǵa tasıp úylerge, jollarǵa, qudıqlarǵa zıyan jetkeredi. Ásirese, ósimlik qaplamın zıyanlap sharwashılıqqa zıyan keltiredi. Deflyaciyanıń aldın alıw hám zıyanın kemeytiw ushın terek hám puta ósimliklerdi egiw kerek.
Litosfera
Litosfera (grekshe «litos» — tas, qattı, «sfera» — qabıq) Jer qabıǵı hám joqarı mantiyanıń bir bólimin iyeleydi. Jer qabıǵı menen joqarı mantiya aralıǵındaǵı shegaranı 1914-jılı evropalı alım Moxorovichich anıqlaǵan. Jer qabıǵınıń dúzilisi hám qalıń- lıǵına qaray 2 tipke bólinedi. Jer qabıǵınıń kontinental tipi ma- teriklerde tarqalǵan bolıp, tegisliklerde 35 — 40 km, jas tawlarda 55 — 70 km qalıńlıqqa iye. Pamir hám Hindikushta 60 — 70 km, Gimalay tawlarında 80 km ge jetedi. Kontinental yaki materik qabıǵı shógindili, granitli hám bazaltli qatlamlardan dúzilgen. Jer qabıǵında platforma hám geosinklinal aymaqlar bólinedı. Platformalar Jer qabıǵınıń oǵada bekkem bólimleri bolıp, taw dizbekleri, kúshli jer silkiniwi hám vulkan háreketleri baqlan- baydı. Olarǵa Shıǵıs Evropa, Hindstan, Sibir hám basqa platfor- maları kiredi. Platformalar tegisliklerge tuwrı keledi. Geosinklinal poyasları Jer qabıǵınıń oǵada kóp háreketsheń jerleri: olarǵa kúshli jer silkiniwler, hárekettegi vulkanlar, taw payda bolıwları tán. Tınısh okeannıń «jalınlı hàlqà»sı, Jer Orta teńizi, Gimalay, Shıǵıs Afrika, Oràylıq Amerika geosinklinal poyasları Jer qabıǵınıń eń háreketsheń bólimleri bolıp esaplanadı.
Okean qabıǵı
5 — 10 km qalıńlıqqa iye. Sońǵı izertlewler nátiyjesinde bazaltlı qatlamnan tómende jaylasqan hám qalıńlıǵı 3,5 — 5 km bolǵan magmatik jınıslar barlıǵı anıqlandı. Demek, okean qabıǵı da úsh qatlamnan dúzilgen. Lekin onda granitli qatlam ushıraspaydı. Litosfera okean túbinde 50 — 60 km ge shekem, qurǵaqlıqta 100 — 200 km ge shekem qalıńlıqqa iye. Litosfera Jer qabıǵınıń úlken pútin bólekleri—plitaları. Olar materik hám okean túplerin Orta okean dizbeklerine shekem iyeleydi. Jeti úlken (6 materik hám bir Tınısh okean) hám altı kishirek litosfera plitalarına ajıratılǵan. Litosfera plitalarınıń soqlıǵısıw bólimleriniń oǵada háreketsheńligi nátiyjesinde, jas tawlar, hárekettegi vulkanlar, jer silkiniwler bolıp turadı.
«Litosfera plitaları ne sebepten gorizontal jıljıydı»
degen sorawǵa ilimpàzlar juwap taptı. Anıqlanıwınsha, Jer qabıǵı menen mantiya aralıǵındaǵı astenosfera (grekshe «astenos» — kúshsiz) qatlamınıń jumsaq hám elastik zatlardan dúzilgenine baylanıslı eken. Derlik barlıq vulkan oshaqları da astenosferaǵa tuwra keliwi anıqlandı. Orta okean dizbeklerinde litosfera plitaları mantiyadan shıǵatuǵın zatlardıń halqa tárizli háreketi esabınan bir-birinen uzaqlasadı. Nátiyjede, olar arasında jańa okean qabıǵı payda boladı hám keńeyip bara beredi (4-súwret). Tawlardıń payda bolıwı hárekettegi vulkanlar, jer silkiniwler li- tosfera plitalarınıń tutasıw yaǵnıy soqlıǵısqan shegaralarına tuw- ra keledi.
Relyef
(grekshe, kóterilemen) Jer betiniń úlkenligi, kelip shıǵıwı, jası hám rawajlanıw tariyxı hár qıylı bolǵan túri. Jer betindegi barlıq relyef túrleri ishki hám sırtqı kúshlerdiń qosındısı. Tiykarǵı relyef túrine taw hám tegislikler mısal boladı. Tawlar qurǵaqlıqtıń 40% in, tegislikler bolsa 60% in iyeleydi. Jer sharı qurǵaqlıqtıń eń tómen noqatı — 405 m ge (Óli teńiz), eń biyik noqatı 8848 m ge (Jomolungma yaki Everest) teń. Qurǵaqlıqtaǵı teńiz qáddinen tómen jerler — shókpeler hám oypatlıqlar dep ataladı. Teńiz qáddinen 200 m biyiklikke shekem bolǵan tegislikler pástegislikler delinedi, 200 m den 500 m bi- yiklikke shekemgi jerler dóńlikler delinedi, 500 m den 1000 m biyiklikke shekem bolǵan jerler pás tawlar, 1000 m den 2000 m ge shekemgi tawlar ortasha tawlar, 2000 m den 3000 m ge shekemgi tawlar ortasha biyik tawlar, onnan joqarıları biyik taw- lar delinedi. Bular qurǵaqlıqtıń tiykarǵı relyef túrleri esaplanadı.
Okean túbiniń relyefi de quramalı dúziliske iye
Materiklerdiń derlik 35% ti teńiz hám okean suwlarınıń astında jaylasqan. Olar tegis betli materik sayızlıǵına (shelfke) tuwra keledi hám 200 m tereńlikke shekem dawam etedi. Onnan páste qıyaraq materik janbawırı yaki batial (grekshe, tereń) 3000 m ge shek- em, abissal (grekshe, túpsiz) 6000 m ge shekem hám okean shuqırlıqları (6000 m den tereń) poyasları jaylasqan. Okean túbi relyefinde úzliksiz dawam etetuǵın (uzınlıǵı 60 mıń km) orta okean dizbekleri, vulkanlı tawlar, shókpeler, tegislik — basseyn, saylar hám platolar bar.
Tor belgisi
Tor belgisi (lat. octothorpe - "segiz ushlı" sózinen, ingl. number sign, pound sign, rus. решётка, октото́рп) — eki parallel jaylasqan gorizontal hámde eki parallel jaylasqan vertikal-qıya sızıqlardıń tórt noqatta, ortada parallelogram jasap kesilisiwinen payda bolǵan (#) kórinisindegi belgi. Informaciyalıq texnologiyalardıń rawajlanıwı menen házirgi turmısımızda da jiyi-jiyi qollanılatuǵın belgi. Bul belgi hár qıylı orınlarda túrli wazıypalarda isletiledi.
Karta
Jerdiń hám basqa planetalar betiniń kishireytilip hám ulıwmalastırılıp, shártli belgiler menen tegis betke túsirilgen kórinisi. Kartalarda tábiyiy hám ekonomikalıq-sociallıq waqıya hám qubılıslar súwretlenedi. Karta – termini grekshe ―kartes‖ sózinen alınǵan bolıp, xat jazıw ushın isletiletuǵın papirus qaǵazınıń bir beti degen mánisti ańlatadı. Geografiyalıq kartalar arnawlı matematikalıq jol menen esaplawlar tiykarında jer ellipsoidınıń tegislikte súwretlew nátiyjesinde júzege keltiriledi. Geografiyalıq kartalarda waqıya hám hádiyseler arnawlı obrazlı belgiler járdeminde suwretlenedi, olardıń muǵdarı, sapası, jaylasqan ornı hám basqa bir qansha maǵlıwmatlardı alıw múmkinshiligi júzege keledi. Bunnan tısqarı geografiyalıq kartalardıń maqseti, masshtabı hám isletiliwine baylanıslı halda suwretlenetuǵın detallar sortlanadı, ulıwmalastırıladı, yaǵnıy generalizatsiya etilgen halda kartalarda óz kórinisin tabadı. Kartografikalıq suwretler geografiyalıq kartalardıń tiykarǵı bólegi bolıp, suwretlenip atırǵan aymaqtıń tábiyiy jáne social-ekonomikalıq tárepleri, waqıya qubılıslardıń geografiyalıq tárepten jaylasıw qásiyetleri hám olardıń óz-ara baylanıslı halda rawajlanıwın suwretleydi. Sonıda óz aldına aytıp ótiw kerek, kartalar xalıq xojalıǵın joybarlawda, geologiyalıq qıdırıw jumısların ámelge asırıwda, túrli qurılıs jumıslarında, mámleketimizdiń óndiriwshi kúshlerin tuwrı bólistiriwde, aymaqlardı kompleks úyreniwde, áskeriy tarawdı rawajlandırıwda hám geografiya pánin tereń úyreniwde tiykarǵı derek bolıp xızmet etedi.
3-aprel
3-aprel — Grigoriy kalendarında jıldıń 93- (kabisa jılında 94-) kúni. Jıl juwmaǵına 272 kún qaladı.
Bayramlar
Jáne qarań: Kategoriya:3-aprel bayramları
Waqıyalar
right|107x107px|Martin Kuper Jáne qarań: Kategoriya:3-aprel waqıyaları
Ólgenler
Jáne qarań: Kategoriya:3-aprelde ólgenler
Georg von Hertling
Hertlingniń katolikligi onıń ilimiy hám siyasiy turmısında zárúrli rol oynadı. Ol Oray partiyasınıń konservativ qanatına tiyisli edi hám húkimetti imperatorǵa emes, bálki parlament moyınsındırıw háreketlerine qarsılıq kórsetti. Bul bolsa birinshi jáhán urısı nıń sońǵı aylarında onıń húkimetin eńteriwge sebep boldı.
Tálim hám iskerligi
Hertling Gessen Ullı Gertsogliginiń katolik xizmetkerleri shańaraǵında tuwılǵan. Onıń ákesi Darmshtadtda, Hessian sud máslahátshisi bolıp isleytuǵın Yakob Freyxer fon Xertling, anası bolsa Antonie edi.
Anası arqalı alǵan diniy tálimi onı ruwxanıy bolıw haqqında oylawǵa májbúr etti. Ol Lyudvig-Georgs-Gimnaziyasında oqıǵan. Keyin Myunxen, Myunster hám Berlin de filosofiyanı úyrenip, 1864-jılda doktorlıq dárejesin aldı.
Hertling katolik studentler birádarlıq háreketiniń pionerlerinen biri edi. Ol 1862-jılda Myunxen degi Katolik nemis studentler birádarlıǵı bolǵan Aenaniyaǵa, keyin Bonndagi Arminia katolik studentler awqamına qosıldı. Onıń 1863-jılda Frankfurt taǵı katolik kongressindegi sóylewinde ol dinge sıyınıw, ilim hám doslıqtı studentlerdiń katolik birádarlıǵınıń tiykarǵı principleri retinde usınıs etti. Bul bolsa Vyurtsburg federaciyasına tiykar salıp qoyıwı ushın katalizator bolıp xızmet etti. Búgingi kúnde bul federaciya «Kartellverband» atı astında bar.
Gertling 1893-jıldan 1911-jılǵa shekem nemis xristian kórkem óneri jámiyetiniń prezidenti bolǵan.
Ol mámleket xizmetkerleriniń abıraylı shańaraǵınan bolǵan Anna Frein fon Biegeleben (1845—1919) menen turmıs qurǵan. Gertlinglerdiń bir balası hám bes qızı bar edi, olardan biri jaslıǵında dúnyadan ótedi. Hertling romantik jazıwshı Bettina fon Arnim hám shayır Klemens Brentanonıń jiyeni edi. Aktrisa Gila fon Vaytershauzen (1944-jılda tuwılǵan) — onıń quwlıǵı edi.
Parlament aǵzası hám Bavariya ministr-prezidenti
1875—1890 hám 1896—1912-jıllarda Gertling katolik Oray partiyası wákili retinde Germaniya Reyxstagı aǵzası bolǵan. Ol ózin daslep sociallıq-siyasiy máselelerge, keyin bolsa birinshi náwbette sırtqı hám finanslıq siyasatqa baǵıshladı. 1909—1912-jıllarda ol nemis katolikliginiń tiykarınan protestantlar hám Prussiya tásiri astında bolǵan milliy mámleket penen mawasaǵa keliwi tárepdarı bolǵan Oray parlament toparınıń baslıǵı bolǵan. 1891-jılda Bavariya shahzadası Regent Luitpold onı Reyxsrat, Kammer der Reichsräte, Bavariya Landtaginiń joqarı palatası yamasa parlamentiniń ómirlik aǵzası etip tayınladı.
1912-jıl 9-fevralda shahzada regent Hertlingdi Bavariya mámleket ministrliginiń baslıǵı hám Bavariya sırtqı isler ministri, yaǵnıy ministr-prezidenti etip tayınladı, sol waqıtta burınǵı regent, házirgi patsha Lyudvig III de onı graf etip tayınladı. Shtat parlamentindegi kópshilik partiya wákiliniń húkimet baslıǵı lawazımına tayınlanıwı birinshi waqıya bolıp, Bavariya parlamentarizaciyası baslanǵanınan dárek beredi. Ózinen aldınǵı liberal Klemens fon Podevils-Dyurnizden ayrıqsha bolıp esaplanıw, ol isenimli parlament bazasına iye edi hám óz kabinetin dúzdi.
Sociallıq máseleler siyasattaǵı eń aktual máselelerden biri bolıp, 1913-jılda Bavariya húkimeti jumıssızlardı mámleket tárepinen qollap-quwatlaw jobaların islep shıqtı, biraq olar joqarı palatada áwmetsizlikke dus keldi. Nátiyjede, 1914-jıl basında Bavariya boylap kóterilisler bolıp ótti.
1914-jıl iyun ayında Avstriya taxti miyrasxorı ertsgertsog Frans Ferdinand Sarayevoda óltirilgeninen keyin, 15-iyulda bolıp ótken Bavariya ministrler Keńesi jıynalısında Bolqondaǵı jaǵday talqılanbadı. Vyurtemberg ministr-prezidenti Karl fon Vaytszeker kishi federal jerler ushın ulıwma poziciyanı islep shıǵıwda Bundesrat komitetin shaqırıwdı usınıs etkeninde, Myunxen bunı biykarladı.
Birinshi jáhán urısı dáwirinde Hertling ǵárezsiz Reyx kansleri Betman Xollveg siyasatın qollap-quwatladı. Oldenburg Ullı Gertsogi Fridrix Avgust II Germaniyanıń urıstaǵı shamalıq jeńisinen keyin sırt el aymaǵın qosıp alıwdı qálegenlerdiń wákili retinde Germaniya knyazları atınan, 1915-jıl mart ayında Bavariya patshası Lyudvig III ga imperator Vilgelm II den Betman Xollvegtiń isten bosatılıwın talap etiwdi usınıs etti. Jeńisten keyin Bavariyanı úlkenlestirmekshi bolǵan patsha bul talaptı atqarmadı, sebebi Xertling bul talaptı ámelge asıwın aldın alıwǵa eristi.
Urıs waqtında azıq-awqat deficitliginen fermerler hám qala xalqı ortasındaǵı kúshli kelspewshilik sebepli, Bavariya parlamentindegi partiyalar ortasında da daw júzege keldi hám 1916-jıl dekabr ayında ministrlerdiń barlıǵı napaqaǵa shıǵıwına sebep boldı. Lekin Hertling ministr-prezidenti bolıp qaldı. Bavariyanıń sociallıq jaǵdayı barǵan sayın jamanlasa berdi.
1916-jıl 31-avgustta Joqarı Armiya komandirligi Erich Ludendorff hám Pol fon Hindenburg tárepinen islep shıǵılǵan Hindenburg baǵdarlamasın járiyaladı. Bul baǵdarlama ekonomikalıq islep shıǵarıwdı kóbeytiw ushın keskin sharalar kóriwdi talap qılatuǵın edi. Imperator hákimiyattiń ǵalabalıq túrde kusheytiwi federal jerlerdiń siyasiy iskerlik qábiletiniń uyqas túrde hálsizleniwine alıp keldi.
1917-jıl iyul ayında Betmann Xollveg húkimetten shetletilgeninen keyin Hertling Reyx kansleri lawazımın iyelewden bas tarttı. Betmannıń miyrasxorı Georg Michaelis áwmetsizlikke dus kelgeninen keyin ǵana 74 jaslı hám fizikalıq hálsiz Hertling 1917-jıl 1-noyabrde Prussiyanıń reyx kansleri hám ministr-prezidenti lawazımların iyeledi. Ol birlestirilgen eki lawazımdı iyelegen birinshi partiya siyasatshısı edi. Onıń ótken zamanlasları mámleket xizmetkerleri yamasa áskeriy xizmetkerler bolǵan. Aldın Michaelistiń Prussiya ministri lawazımın dawam ettiriwi joybarlastırılǵan edi, biraq ol parlamentte kerekli dawıslarǵa iye bola almadı. Bavariyada Hertling ornın Otto fon Dandl iyeledi.
Germaniya kantsleri hám Prussiya ministr-prezidenti
Hertling Oray partiyasınıń oń qanatına tiyisli bolıp, ol solshılardan ayrıqsha bolıp esaplanıw parlamentarizaciyanı biykarladı, yaǵnıy ministrler imperator emes, bálki parlament aldında juwapker edi. Ol, sonıń menen birge, bul jaǵday federalizmge ziyan jetkiziwi hám Social-demokratiyalıq partiyanı (SDP) jáne de kúsheytiwinen qorqar edi. Onıń Reyx kanslerliginde nemis mámleketleriniń ayrıqsha huqıqlarına itibar qaratıwdı qálegen Oray hám sol-liberal Rawajlanıw Xalıq Partiyası ústinlik etti. Soǵan qaramay, Hertling húkimeti alıp barǵan siyasat Reyxti parlamentarizaciya qılıw jolındaǵı zárúrli qádem boldı, sebebi jańa kansler óz húkimet programmasın Reyxstagning kópshilik partiyaları menen aldınan kelisip alıwı kerek edi. Bul partiyalardıń eń úlkeni 35 % orınǵa iye SDP edi. Oray partiyası bolsa 16 % ǵa iye edi. Solay etip, Oray partiyasına „protoparlament basqarıwı“ hám SDP hám de sol (shep) liberallar menen sheriklik etiwge iykemlesiw ushın waqıt berildi.
Ministrler mákemesine eki eń húrmetli parlamentar Progressiv Xalıq partiyasınan sol qanat liberalı Fridrix fon Payer-vice-kansler hám Milliy liberal partiyadan Robert Fridberg-Prussiya bas ministri orınbasarı sıpatında partiyalar menen baylanıs ornatıwshı retinde kirgizildi. Húkimet dúziwdi qıyınlastırmaw ushın social-demokratlar shette qaldırıldı. Fridrix fon Payer SDP hám húkimet ortasındaǵı baylanıs ushın juwapker edi.
Hertlingniń húkimet dáwirinde parlamentarizaciya hám demokratiyalastırıw jolında bir qatar zárúrli qádemler qoyıldı, mısalı, proporsional wákillik elementleri menen birgeliktegi saylaw reforması. Biraq, ulıwma alǵanda, SDP odan narazı edi, sebebi Joqarı Armiya komandirliginiń tásiri kúshliliginshe qaldı hám reformalardıń barıwı áste edi. 1918-jıl sentyabr ayınıń aqırına kelip, Hertling tek siyasat ózgeriwi menen húkimetke kirisiwdi qálegen SDPnıń isenimin joǵalttı. Bavariya hám Baden húkimetleri de Hertlingdi izbe-iz tınıshlıq siyasatın islep shıǵıw ushın tuwrı adam emes dep oyladı. Rawajlanıw Xalıq Partiyası da sonday pikirde edi, lekin koaliciyanı qáwip astına qoyıwdı qálemedi.
Áskeriy jaǵdaydıń jamanlasıwın esapqa alǵan halda, Partiyalar ara komitet partiyaları, sonday-aq Hertlingniń Oray partiyası, Anneksiyalardı óz ishine almaytuǵın, sonıń menen birge, reyxti parlamentarizaciyalaw ushın awqamlaslar menen bólek tınıshlıq ornatıw ushın ózara kelisiwler aparıwǵa shaqırdı. Konstituciyaǵa ózgeris kirgiziw arqalı húkimet Reyxstagtiń isenimine ǵárezli bolıwı kerek edi. Hertling bul talaplarǵa qarsı turıwǵa qarar etti. 1918-jıl 26-sentyabrde Bas shtab basshıları sırtqı isler ministrliginiń mámleket xatkeri Pol fon Hintsege úmitsiz áskeriy jaǵday tuwrısında sıpatlama berdi. Hintze joqarıdaǵı revolyuciya konsepciyasın islep shıqtı. 28-sentyabr kúni Joqarı Armiya komandirligi de húkimetten keńlew bazanı talap etti — itimal bul jeńiliw ushın juwapkerlikti demokratiyalıq partiyalar moynına júklew edi. Hertlingniń shıǵıw jolı joq edi. Onıń kanslerliginiń tamamlanıwı 29-sentyabr kúni Belgiyanıń Spa qalasındaǵı armiya bas rezidenciyasında sheshildi. Hertling ornına 3-oktyabr kúni onıń Baden shahzodasi Maksimilian keldi.
Georg fon Hertling úsh aydan keyin Bavariyada, óziniń saqlap alınǵan úyi Rupoldingda qaytıs boldı hám de sol jerge jerlendi.
Keńes toy
Keńes toy (Oylasıq) – Qaraqalpaq xalqında toy-mereke bergende, sol merekeniń qonaqların jaqsı kútip alıp, kewildegidey miymandoslıq kórsetiw sol eldiń jası úlken aqsaqalları, kátqudaları kóshe biyleriniń minnetine kiredi. Bul ushın aldın ala sol merekeniń keńesi ǵótkeriledi. Burınları bunı "Keńes toy"--dep atar edi. "Keńes toy" kishigirim kólemde ótkeriledi hám merekeni atqarıwda awıl adamlarınıń wazıypaları belgilenedi:
~ onda toy ǵárejetlerin jetkerip bólistiriw;~ maldı soyıp góshlerin belgilengen úylerge bólistiriw; ~nan-bawırsaǵın pisiretuǵın kún hám qansha nan jabılıp, neshe qalta un bawırsaq etip pisiriliwi kerek;~ shaqırılatuǵın quda-tamır, jegjat, aǵayinler esapqa alınadı; ~alıstaǵı aǵayinlerge kimler aytıwshı bolıp baradı;
~sol shaqırılǵan qonaqlardı kútetuǵın úylerdi belgilew; ~qonıqqa keletuǵın qonaqlar ushın úy belgilew; ~hár bir úyde qonaqlardıń kútiminiń kemissiz bolıwın támiyinleytuǵın "ot jaǵarlar" belgilew; ~kelgen qonaqlardıń minip kelgen kóliklerin {at, eshek, túye} ot-jem menen támiyinlew; ~toyxanaǵa kómek penen otın ákelip beriw; ~toydıń tamashası bolsa, shabandozlar ushın barlıq jaǵdaylardı jasaw; ~qonaq kóbeyip ketkendey bolsa, jiberiletuǵın awısıq úy belgilep qoyıw; ---sıyaqlı jumıslardı ortaǵa salıp, belgili bir sheshim qabıllap, hár kimge tiyisli wazıypaların belgileydi.
Keńes toyǵa awıl adamları, jaqın jerdegi aǵayin-tuwısqan, sol úydiń turmısqa shıqqan qızlarınıń úyi, basqa shıǵıp, bólek jasap atırǵan ul balaları shaqırıladı.
<<Toy keńessiz bolmas>>, "Keńesli el azbas>>, <<Keńesip pishken ton kelte bolmas>>--degen naqıllar da, toy-merekeniń oylasıq penen puxta ótkeriliwi, el birligindegi hár bir shańaraqtıń merekesi, eldiń merekesi,--dep túsiniletuǵınlıǵın hám sol sebepten "keńes toyları" ótkeriw--zárúrlikten kelip shıqqanlıǵın ańlatadı.
Házirgi dáwirdegi keńes toylar, yamasa merekeniń "keńesi" sol ata-babalardan kiyatırǵan jol menen ótkeriledi,  alıstaǵı aǵayinlerge xabardı telefon arqalı jetkeredi, al, awıl ishindegi shańaraqlarǵa bir aytıwshı bala belgilenip,  sol arqalı toy  xabarı jetkeriledi, jaqın awıllarǵa da "aytıwshı"  jigitler  jiberiledi. Xalqımız qonaqjay, miymandos xalıq, "qonaq atańnan ullı",--dep, kelgen miymannıń izzet-húrmetin ornına qoyıp, kemissiz kútiw ushın, ol basqa úyge kelgen be, ya toyǵa kelgen be, onı "elge kelgen qonaq",--dep janın salıp kútedi.
Volkswagen
nobaý|Volkswagen logo 2019 Volkswagen (nemisshe aytılıwı :[ˈfɔlksˌvaːɡn̩] (qısqartirilgan vW ([faʊˈveː]))) shtab-kvartirasi Wolfsburg, Lower Saxony, Germaniyada jaylasqan nemis avtotransport óndiriwshisi. Ol 1937 jılda Natsistlar partiyası tárepinen islengen. 2016 hám 2017 jıllarda jáhán kóleminde sotilgan eń iri avtomobil óndiriwshi volkswagen Group kompaniyasınıń flagman brendi bolıp xızmet etedi. Onıń flagman modelleri: volkswagen Beetle (bul avtomobil óndiriwshisiniń ramziy modeli), volkswagen Golf (kompaniyanıń eń kóp sotilgan modeli)., volkswagen Polo, volkswagen Tiguan, volkswagen Touran hám volkswagen Touareg.
Tariyxı
volkswagen 1937 jılda Germaniya Miynet fronti (Deutsche Arbeitsfront) tárepinen Berlinda islengen. 1930 -jıllardıń baslarında avtomobiller sánatli edi - kópshilik nemislar mototsikldan kóre quramalılaw zatlardı satıp alıwǵa ılayıq emes edi hám 50 dana nemisdan tek birewi mashinaǵa iye edi.
1937 jıl 28 mayda Berlindagi Deutsche Arbeitsfront tárepinen Gesellschaft zur vorbereitung des Deutschen volkswagens mbH (" Germaniya volkswagen Ltd. ni tayarlaw boyınsha kompaniya") yamasa qısqasha Gezuvor dúzildi. Bir jıldan kóbirek waqıt ótkennen, 1938 jıl 16 sentyabrde ol volkswagenwerk GmbH dep ózgertirildi.
1948 jıl mart ayında inglizlar volkswagen kompaniyasın Fordga biypul usınıs ettiler. Ford bul usınıstı qabıl etip, volkswagenni Nordhoff basshılıǵında qayta qurıw ushın qaldırdı.
1964 jılda volkswagen Auto Unionni, 1969 jılda bolsa NSU Motorenwerke AG (NSU) ni satıp aldı. Burınǵı kompaniya Ekinshi jáhán urısınan keyin joǵalǵan tariyxıy Audi brendiga iyelik etken. Oxir-aqıbet vW zamanagóy Audi kompaniyasın jaratıw ushın Auto Union hám NSOnı birlestirdi jáne onı sánatli avtomobil markası retinde rawajlandırıwdı dawam ettirdi.
1982 jılda volkswagen Ispaniyanıń SEAT avtomobil óndiriwshisi menen sheriklik shártnamasın imzoladi hám kompaniya 1986 jıl aqırına kelip SEATning tiykarǵı úlesin 75% ge shekem satıp alıw arqalı kengaydi, vW onı 1990 jılda pútkilley satıp aldı. 1985 jıl 4 iyulda volkswagenwerk AG atı volkswagen AG dep ózgertirildi.
volkswagen Daimler AG hám basqa kompaniyalar menen sheriklikte BlueTec taza dizel texnologiyasın Mercedes-Benz, volkswagen hám basqa kompaniyalar hám brendlarning avtomobilleri hám júk mashinalarında satıw ushın sheriklik etdi.
2017 jılda volkswagen elektr transport qurallarına (Ev) úlken itibar qaratıwdı joybarlawtirayotganini járiyaladı.
1984 (roman)
On toǵız seksen tórt (:Nineteen Eighty-Four, sonday-aq, 1984 atı menen baspadan shıǵarılǵan) inglis jazıwshısı Jorj Oruell tárepinen jazılǵan distopiyan jámiyetlik-ilimiy fantastikalıq romanı hám eskertpe ertek. Ol 1949-jıl 8-iyunda Secker & Warburg tárepinen Oruelldiń ómiri dawamında juwmaqlanǵan toǵızınshı hám aqırǵı kitabı sıpatında baspadan shıǵarılǵan. Tematikalıq tárepten roman totalitarizm, ǵalabalıq baqlaw hám adamlar hám jámiyettegi is-háreketlerdiń repressiv rejim aqıbetlerine qaratılǵan. Demokrat socialist esaplanǵan Orwell Stalinist Rossiya hám Fashistler Germaniyası haqqındaǵı romanında avtoritar mámleket úlgisin jaratqan. Tolıqraq etip aytqanda, roman haqıyqat hám faktlerdiń jámiyettegi roli hám olardı manipulyaciya etiw usılların úyrenedi.
Gúrriń 1984-jılda, dúnyanıń úlken bólegi máńgi urısta bolǵan qıyalıy keleshekte júz beredi. Házirde Airstrip One atı menen tanılǵan Ullı Britaniya totalitar mámleket Okeaniya provinsiyasına aylandı, oǵan partiyanıń Pikirler policiyası tárepinen islep shıǵılǵan kúshli shaxsqa boysınıw tárepinen qollap-quwatlanatuǵın diktator lider Úlken Biradar basshılıq etedi. Partiya Haqıyqat ministrligi arqalı global baqlaw, tariyxıy biykarlawshılıq hám turaqlı úgit-násiyattı individual hám erkin pikirlew menen shuǵıllandı.
Bas qaharman Uinston Smit Haqıyqat ministrliginiń orta buwındaǵı aktiv jumısshısı bolıp, partiyadan jasırınsha jaman kórip júredi hám kóterilisti árman etedi. Smit qadaǵalanǵan kúndelik jazıp júredi. Ol kásiplesi Juliya menen múnásábetlerdi baslaydı hám olar "Biradarlıq" dep atalǵan sayalı qarsılıq toparı haqqında bilip aladı. Biraq, olardıń Biradarlıq ishindegi baylanısı Partiya agentligi bolıp shıǵadı hám Smit qamaqqa alınadı. Ol Muhabbat ministrligi tárepinen aylar dawamında psixologiyalıq manipulyaciya hám qıynaqlarǵa dus keledi hám Úlken Biradardı jaqsı kórip qalǵanınan keyin azat etiledi.
On toǵız seksen tórt siyasıy hám distopik fantastikanıń klassikalıq kórkem ádebiyatqa baylanıslı úlgisine aylandı. Sonıń menen birge, ol "Orwelli" terminin kelbetlik feyil retinde ǵalabalastırdı, romanda isletiletuǵın kóplegen atamalar ulıwma paydalanıwǵa kirdi, atap aytqanda "Úlken biradar", "eki pikirlew", "Pikirler policiyasi", "pikir jinayatı", "Newspeak" hám "2+2=5". Roman teması hám basqa da temalar qatarında haqiyqıy turmıs totalitarizm, ǵalabalıq baqlaw hám pikir erkinligi buzılıwı jaǵdayları ortasında uqsaslıqlar jaratılǵan.
Ideası
London Universitet kolledjindegi Orwell arxivinde "On toǵız seksen tórt"ke aylanǵan idealar haqqında jańalanbaǵan derekler bar bolıp, betler "1944-jıldıń yanvarınan keshirek tamamlanǵan bolıwı dárgúmán" dep esaplanǵan hám "olardaǵı geypara materiallar urıstıń dáslepki dáwirine tuwrı keledi degen kúshli shamalaw bar".
Jazılıwı
1944-jıl iyun ayında óziniń Secker & Warburg inglis baspasınıń tiykarshısı Fredrik Uorburg penen ushırasıwında, "Malxana" baspadan shıǵarılıwınan biraz aldın, Orwell jańa romanınıń dáslepki 12 betin jazǵanlıǵın járiya etedi. Ol tek jurnaldan ǵana pul tabıwı múmkin edi, biraq ol kitaptıń 1947-jılǵa shekem baspadan shıǵıwın boljaydı. Rawajlanıw áste edi; 1945-jıl sentyabr ayınıń aqırına kelip Orwell 50 ge jaqın bet jazadı. Orwell jurnalistika menen baylanıslı sheklewler hám basımlardan kewli qalǵan edi hám Londondaǵı qala turmısınan jerkenish kózi menen qaray baslaydı. Onıń qáhárli qısta bronxoektatik hám bir ókpesinde jara barlıǵınan den-sawlıǵı jamanlasadı.
1946-jıldıń may ayında Orwell Shotlandiyanıń Yura atawına jetip keldi. Ol bir neshe jıllardan berli Devid Astor Barnhill shańaraǵı iyelik etetuǵın atawdaǵı uzaq fermada qalıwdı usınıs etken Gebrid atawında baspana tawmaqshı bolǵan.
Eolozavr
Eolozavr (lat. Aeolosaurus) - házirgi Argentina jerlerinde joqarǵı por dáwirinde (83,6 - 66,0 mln. jıl aldın) jasaǵan Aeolosaurini kategoriyasına tiyisli otxor zavropod dinozavrlar toparı.
Heinrich Lubke
Karl Heinrich Lübke (aytılıwı: Karl Haingʻich Lubkó (1894-jıl 14-oktyabr, Enkxauzen, Arqa Reyn-Vestfaliya — 1972-jıl 6-aprel, Bonn) — Batıs Germaniya mámlektlik iskeri, Germaniya Federal prezidenti (1959 — 1969).
Ómiri
nobaý|233x233 nükte|Braziliya pochta markası, 1964-jıl
Jaslıq jılları hám Veymar Respublikası
Etikshi Fridrix-Vilgelm Lübkening shańaraǵındaǵı jetinshi balası bolıp dúnyaǵa kelgen. Segiz jasında onıń ákesi dúnyadan ótedi. Úkesi Fridrix vilgelm Lübkening 1951-1954-jıllarda Shlezvig-Golshteyn bas ministri bolǵan.
Qız quwıw
Qız quwıw ― Orta aziya jasawshı qazaq, qırǵız hám t.b. xalıqları sıyaqlı qaraqalpaq xalqınıń da ájayıp salt-dástúrleri kóp. Solardıń ishindegi jaslarımızdıń hár tárepleme uqıplılıqların, sheberlik xám shaqqanlıǵınıń sınǵa túsetin jeri ─ "Qız quwıw" dástúri. Bul dástúrde qızdıń da, jigittiń de shabandozlıq óneri sınǵa túsedi. At sportı túrlerine kiretuǵın bul dástúr áyyemgi dáwirlerden berli xalqımız benen birge jasasıp kiyatırǵan dástúr: bunda atlı qızdı atlı jigit quwıp jetiwi kerek, eger jigit belgili márrege deyin jete almasa, qız jigitti qamshı menen sol ózleri atlanǵan márrege shekem urıp keledi. Jigit belgilegen márrege jetpey-aq qızdı quwıp jetse, qızdı súyedi, geypara waqıtlarda úyleniwge tilek bildiriwi de múmkin.
Heinrich Lubke
Jaslıq jılları hám Veymar Respublikası
1913-jılda orta mektepti tamamlaǵannan keyin, ol Bonndaǵı Awıl xojalıǵı akademiyasında geodeziya, awıl xojalıǵı injenerligi boyınsha oqıwdı basladı. 1914-jıl avgust ayında Birinshi jáhán urısı frontına valantyor retinde qatnasıw ushın oqıwın toqtatadı. Aldın 7-sanlı Vestfaliya piyada artilleriya polkında baslanǵısh tayarlıqtan ótti hám sol polk penen arqa hám batıs frontlarǵa jiberildi. 1916-jılda serjant ataǵın aldı. Urısta gaz hújimine dus kelgeninen keyin, dala emlewxanasına túsedi. 1917-jılda leytenant ataǵına kóterildi hám 52-rezerv divizionında batareya baslıǵınıń orınbasarı etip tayınlandi. Keyinirek ol xabarshı boldı hám Pashendeyle urısına qatnastı. Urıs tamamlanıwı aldında Armiya Bas komandirligine ótkerildi.
Úshinshi Reyx
1932-jıldan 1933-jılǵa shekem nemis Oraylıq partiyasınan Prussiya Landtaǵı aǵzası bolǵan, 1932-jıl aprel ayında bolsa Prussiya parlamentine saylanǵan. 1933-jıl oktyabrde xalıq wákilleri tarqatıp jiberilip, 1934-jıl yanvarda pútkilley tamamlanıldı. Milliy socialistler basımı astında 1933-jıl iyul ayında ol Germaniya dıyxanları birlespesindegi, 1934-jıl mart ayında bolsa kireyshiler hám kóshpeliler birlespesindegi lawazımınan napaqaǵa shıqtı. 1934-jıldıń fevralında milliy socialistler Lubkeni korrupciyada ayıplap, oǵan qarsı jınayatlı jumıs qozǵadı. Ol qamawǵa alınıp, 20 aydan keyin ǵana qamawdan azat etildi. 1937-jıldıń jazına shekem ol Flensburgda úlken ájaǵası Fridrix Vilgelm Lubkeniń fermasında jasadı (Fridrix Vilgelm Lubke 1951-1954-jıllarda Shlezvig-Golshteyn bas ministri bolǵan). 1937-1939 -jıllarda Berlindegi Tómengi Saksoniya turaq-jay qurılıs kompaniyasında úlken xızmetker bolıp islegen hám rezervtegi oficer retinde Vermaxtta úsh áskeriy shınıǵıwlarda qatnasqan hám rezervtegi leytenant ataǵın alǵan. 1942-jıl rezerv kapitanlıǵına kóterildi.
1939-jıldan 1945-jılǵa shekem „Imperator paytaxtınıń bas qurılıs inspektori“ Albert Shpeer ıqtıyarında bolǵanValter Shlemptiń arxitektura hám injenerlik mekemesinde geodez hám maydan basqarıwshısı bolıp islegen. Kontslagerlerden birewiniń sızılmasında tabılǵan Lubkeniń qolları haqıyqıylıǵı básekili bolıp kelip atır. Noy-Strassfurttaǵı samolyot zavodında qurılǵan kazarmalarda keyinirek kontslager tutqınları saqlanǵan.
Urıstan keyingi dáwir
nobaý|Lubkeniń tuwılǵan jeri, Sandern (Enkxauzen)da estelik taxtası menen, 2008-jıl
Eń húrmetli doktor
1953-jılda Bonn universitetiniń awıl xojalıǵı fakultetiniń eń húrmetli doktorı ataǵı berilgen. 1964-jılda Maks Plank jámiyetiniń Garnak medalı menen sıylıqlanǵan.
Eń húrmetli puqara
Ol Berlin (1962), Karlsrue (1965) hám Bonn (1966) qalaları hám de Bestvig, Frid Sandern hám Nexaym-Xyusten (1968) municipalitetleriniń eń húrmetli puqarası bolǵan.
Orın atı
Niger paytaxtı Niameyda tiykarǵı kóshe onıń atı menen atalǵan.
Traektoriya
Traektoriya — deneniń háreket dawamında keńislikte qaldırǵan izi yamasa sızǵan sızıǵı.
Leningrad (mánileri)
Leningrad Sankt-Peterburg qalasınıń eski atı. Leningrad sózi sonday-aq, tómendegilerdi de ańlatadı:
Frankofoniya
Frankofoniya (fran. l'Organisation internationale de la Francophonie) — francuz tilinde sóylesiwshi mámleketlerdiń xalıqaralıq shólkemi (XFMSh). Shólkemge 54 mámleket (húkimet) tolıq aǵza, 7 mámleket tolıq emes aǵza bolıp, jáne 27 mámleket gúzetiwshi dárejesine iye.
Orın awıstırıw
Orın awıstırıw — dene qozǵalısınıń baslanǵısh hám aqırǵı noqatların (koordinataların) tutastırıwshı, baǵıtlanǵan kesindi.
Jergilikli waqıt
Jergilikli waqıt. Jer óz kósheri átirapında batıstan shıǵısqa qarap bir tún, bir kúnde bir márte àylanıp shıǵadı. Globusta bas meridiannan baslap hár 15o tan meridianlar ótkizilse, hárbir meridian qońsı meridiannan bir saat parıq qıladı. Bas meridianda tús mezgili bolǵanda, 180o meridianda tún ortası, bas meridiannan shıǵıstaǵı 90o uzınlıqta kún batıp, batıstaǵı 90o uzınlıqta tań atadı. Arqa polyusten Qubla polyusqa shekem bir meridianda jaylasqan noqatlardaǵı waqıt birdey boladı. Bul waqıt jergilikli waqıt dep ataladı.
Creative Commons
Creative Commons penen islegenimizde biz hàr qıylı huquqıy shàrtler arqalı hàr qanday tùrdegi Content jaratıwshıları òz dòretpesin òzgertiwge ruxsat beriwi mùmkin bolģan litsenziya tùri haqqında aytamiz. Usı betler ne ekenligin hàm olardı internettegi huquqımızdı qorģaw ushın qanday basqarıw kerek ekenligin islep shiģamiz.
Abraziya
Abraziya (latınsha «abrasio» — qırıw, jonıw) dep, okean, teńiz hám kól jaǵalarınıń tolqınlar tárepinen jemiriliwi hám tegisleniwine aytıladı. Abraziya nátiyjesinde okean hám teńiz, kóllerdiń jaǵalarında tegislikler payda boladı. Respublikamızdaǵı úlken kóller hám suw saqlaǵıshlardıń jaǵalarında abraziya procesin kóriw múmkin
Derekler
«Abraziya haqqinda mag'liwmat».
A (latın)
Aa háribi sózdiń barlıq esitilgen jerinde jazıladı: aǵa, apa, bala, alma, asxana, vagon, taraq, ayna t.b. Ayırım albom, apelsin t.b. sıyaqlı ózlestirme sózlerde qońsılas seslerdiń tásirinde a háribi á sesi túrinde jińishke aytılsa da, jazıwda ózgerissiz, a háribi jazıladı. 1. Qaraqalpaq álipbesiniń birinshi háribi, ashıq, juwan dawıslı eziwlik ses. «A» deseń ayaǵın «T» deseń ayaǵın kóteredi (qaraqalpaq xalıq naqılı). 2. Tirkewish. Ol ketti, a men qayttım. 3. Dawıslaw, ún shıǵarıw, dawıs beriw, maqullaw, tańlanıw sezimlerin ańlatadı. A… solay ma?
Kategoriya
Fonetika: