cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eliklewish
Eliklewish sózler turmıstaǵı hár túrli kórinis hám
juwıp taralǵan atlarǵa qaraǵan sayın qaraǵıń keledi.
(Sh. A.) 2. Írashtaǵı putanıń arasınan mıltıq taq ete
qaldı. (N. D.) 3. Qay waq kórseń de, ustaxanada ıs-pıs-ıs
kórik basıw, shıq-shıq-shıq shókkish urıw tınbaydı. (T. Q.)
Bul mısallarda 1-gáptegi jılt-jılt sózi kóriniske eliklewdi, al 2 — 3-gáplerdegi taq (ete qaldı), ıs-pıs-ıs, shıq-shıq-shıq sózleri seske eliklewdi bildiredi.
Zatlardıń, qubılıslardıń ses hám kórinisine eliklewdi
bildiretuǵın sózlerge eliklewish dep ataladı.
Georg Michaelis
Georg Michaelis (1857-jıl 8-sentyabr Haynau, Seleziya, Prussiya Patshalıǵı — 1936-jıl 24-iyul, Bad-Zarov, Brandenburg, Nacistler Germaniyası) 1917-jılda úsh yarım ay Germaniya imperiyasınıń kansleri bolǵan. Ol baylardan bolmaǵan birinshi kansler edi. Bizneste ekonomikalıq tájiriybege iye bolǵan Michaelistiń tiykarǵı jetiskenligi húkimran sheńberlerdi Rossiya menen tınıshlıq pitimlerin baslawǵa úndegeni boldı. Urıstıń tamamlanıwı jaqın ekenligin oylap, ol Orta Evropa (Mitteleuropa) ǵalaba-xabar quralları arqalı urıs aqırında qayta tikleniwdi ańsatlastırıw ushın infrasistemanı rawajlandırıwdı xoshametlentirdi. Ol házil-dálkekten biraz jıraqlaw xarakterge iye, texnoloklıǵı menen ataqlı bolǵan. Mixaelis kansler sıpatındaǵı qısqa múddettegi kanslerlik lawazımında logistika hám támiynattıń sheship bolmaytuǵın máselelerine dus keldi.
Mezozoy
Mezozoy yaǵnıy mezozoy erası (MZ, áy.grek. μέσος - "orta", ζωή - "ómir") — bunnan 251,902 ± 0,024 million jıl aldın baslanǵan hám 66,0 million jıl aldın tawsılǵan, jámi shama menen 186 million jıl dawam etken geologiyalıq era. Bul eranı birinshi ret 1841-jılda inglis geologı Jon Fillips bólip kórsetken.
Mezozoy paleozoydan keyin hám kaynozoydan aldın bolǵan. Bul úsh dáwir birgelikte fanerozoy eonın quraydı. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Eliklewish
Eliklewish sózler dara (jalt) hám jup sóz (jalt-jalt)
Mezozoy
Mezozoy erası úsh dáwirge bólinedi:
Georg Michaelis
Jaslıǵı
Germaniyaǵa qaytıp kelgennen keyin, ol Prussiya administraciyasınıń aǵzası boldı. 1909-jılda Berlin de Prussiya gáziyneshiliginde mámleket xatkeri orınbasarı etip tayınlandı. 1915-jıldan baslap ol Birinshi jáhán urısı dáwirinde Prussiya mákke hám biydayın basqarıw ushın juwapker bolǵan Reichsgetreidestelleni basqarǵan.
Eliklewish
túrinde qollanıladı. Olar dara túrinde de, jup túrinde
Georg Michaelis
Kanslerlik dáwiri
1917-jıl 10 yaki 13-iyulde Reyxstag hám Joqarı Armiya komandirligi (OHL) Teobald fon Betman Xollvegti napaqaǵa shıǵıwına májbúr etkennen keyin, Michaelis Germaniya kancleri hám Prussiya ministr-prezidenti lawazımında qápelimde kandidat retinde payda boldı. Armiya komandiri Pol fon Hindenburg onıń kandidatlıǵına razı boldı, sebebi Michaelis armiyanıń adamı edi.
Eliklewish
de, kóbinese et kómekshi feyili menen dizbeklesedi:
Georg Michaelis
Kanslerlik dáwiri
Ol Prussiya Finans ministrliginde Mámleket xatkeri orınbasarı hám azıq-awqat támiynatı boyınsha komissarı lawazımlarında bir neshe márte OHLǵa kelgen, sonda onıń shaqqanlıǵı oficerlerde jaqsı tásirler qaldırǵan edi.
Eliklewish
gúmp etti, tars etti, tars ete qaldı, taq ete qaldı, jılt-jılt etedi, tars-turs ete qaldı t.b.
Georg Michaelis
Kanslerlik dáwiri
19-iyul kúni Reyxstag Erzbergertiń „anneksiyalarsız hám bajılarsız tınıshlıq“ haqqındaǵı tınıshlıq rezolyuciyasın qabıl qıldı. Húkimettiń bahalardıń asıwı, miynet haqın asırıw talapları, is taslawlar hám kúsheyip baratırǵan ekonomikalıq xaus ústinen qadaǵalaw ornatıwǵa ılayıq emesligi „siyasıy dáldalshılar“dı húkimet jılawın áskeriy qolǵa ótiwıne sebep boldı. Kayzer ge Reyxstagtı basqara alatuǵın, armiyaǵa bolsa „Germaniya paraxatshılıǵı“n ornata alatuǵın kansler kerek edi.
1917-jıl 25-iyulda Mixaelis taxt miyrasxorı shahzadaǵa: "Bu rezolyutsiya bilan istalgan tinchlikni o‘rnatish mumkin"
dedi. Biraq bul Mixaelistiń abroylı epizodtaǵı roli hám Reyxstagtıń pútkilley jabılıwına járdem beriw ushın mólsherlengen hiylesi edi.
29-avgust kúni Axen qasındaǵı temirjol vagonında bolıp ótken jıynalısında Longwy—Briey jobası boyınsha oǵan „imkansız waziypa“ — urıstı „jáne on jıl“ dawam ettiriw wazıypası qoyıldı. Biraq Mitteleuropanıń ekonomikalıq jobası Tórtlik awqamı mámleketlerine baylanıslı edi. Ekinshi konferenciya baslamashıları Mámleket xatkeri Maks fon Kulman edi, Chernin hám Xohenlohe (Avstriya) hám de Michaelis baslıq etti.
Aqır-aqıbette, bul joba boyınsha húkimet Reyxstag ústinen jeńiske eristi, tek bir kisi partiya rejege turaqlı túrde qarsılıq kórsetti. Ludendorff qol astındaǵı Watan partiyası hám OHL Ruminiya-Germaniyaǵa sistemasın Kayzer tárepdarları tárepinen táqip qılıwdı talap etdi. 7-oktyabrde náwbettegi konferenciya shaqırıldı. Mixaelis OHLnıń Avstriya menen jaqın munasábetlerine gúman menen qaradı. Michaelis, Dalmatiyaǵa Avstriyalılardan, sonıń menen birge, Belgiya qırǵaǵındaǵılardan jol ashıwdı talap etti.
Biraq jańa kansler retinde saylanǵan kandidat Reyxstagtiki emes, bálkim armiyaniki edi."Biz davlat arbobini yoʻqotdik va uning oʻrniga amaldorni qoʻydik"
Sayǵaqlı mámleketlik buyırtpa qorıqxanası
Sayǵaqlı mámleketlik buyırtpa qorıqxanası (zakaznigi) - sayǵaqlardı hám olar kóbeyetuǵın aymaqlardı qorǵaw maqsetinde 1991-jılda shólkemlestirilgen. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Qońırat rayonında, Ústirt platosınıń arqa-batıs bóleginde jaylasqan. Qaraqalpaqstan Respublikası Tábiyattı qorǵaw mámleketlik komitetine qaraydı. Maydanı 1 mln.ga. Buyırtpaxananıń shıǵıs shegarası Qazaqstan Respublikasınıń mámleket shegarasına shekem, batıs shegarası Aterov (Guryev) hám Aqtóbe wálayatı shegaralarına shekem baradı. Ústirtte jasaytuǵın sayǵaqlar Qaraqalpaqstan aymaǵınıń Ústirt bóleginde kóbeyip, jazda Qazaqstan shóllerine qaray kóshedi, gúzde taǵı Ústirtke qaytadı. Bul aymaqta Ózbekstan Qızıl kitabına kiritilgen tuwalaq hám basqa haywanlar da jasaydı. Buyırtpa aymaǵında sayǵaqlardıń ulıwma sanı 30 mıńǵa jaqın (2003).
Tuwra toliqlawish
Awıspalı feyilge qatnaslı tabıs sepligi arqalı bildiretuǵın tolıqlawıshqa tuwra tolıqlawısh delinedi.
Tuwra tolıqlawısh kimdi? neni? kimin? nesin? qayerin?
degen sorawlarǵa juwap beredi.
Tuwra tolıqlawısh, kóbinese awıspalı feyilden ańlatılǵan is-háreketke qatnaslı aytıladı, sol is-háreket tuwra
qaratılǵan obyektti bildiredi. M ı s a l ı : Olar qazılǵan
shuqırlardı kórdi. Ǵawashanıń túplerin suwırıp aldı.
Olardı tekserip kórdi. Suwdıń beriliwin, onı jerdiń
qabıl etiwin jaqsılap kórip shıqtıq. Jáhángir aǵanıń
aytqanı júz procent múltiksiz durıs. Hámmemiz de sonı
tastıyıqlaymız. (Ó. X.)
Geyde tuwra tolıqlawısh bayanlawıshqa jaqın, qatarlasa kelgende, tabıs sepliginiń qosımtasız túrinde de
qollanıladı. Bunday jaǵdayda tuwra tolıqlawısh xızmetindegi sóz ulšwmalıq mánidegi zattı bildiretuǵın ǵalabalıq atlıqlardan boladı. M ı s a l ı : Arbakesh Shortanbaydan
E (latın)
E háribi túpkilikli hám basqa da ózlestirme sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında dara e túrinde jazıladı: ertek, erik, egin, etik, emlewxana, eki, terek, mektep, besik, besew, kerege, egew, shelek, bereket, kesek, iyne, gúze, túye, shege, ekonomika, ekologiya, elektr, ekran, ekvator, eksport, epitet, Estrada, estetika, eston, etika, etil, Evropa t.b. Túpkilikli sózlerdiń basında ye túrinde, shet tillerinen ózlestirilgen sózlerde e túrinde aytılǵanı menen, jazıwda e háribi jazıladı.
Gúlbadan begim
Zahiriddin Muhammad Boburning qızı. Anası Dildor begim. Gulbadan begim ákesi Babur patshahnıń pármanına kóre úlken anası yaǵnıy Humoyun Mırzanıń anası - Mohim begim qolında tárbiyalanǵan. 1529 -jılda Agraga barǵan. Jaslıģınan ádebiyat hám tariyxga háwesker. Dáwiriniń barlıq bilimlerinen boxabar bolǵan, parsı tilin jetilisken ózlestirgen, " Boburnoma" ni oqıw etken. Omiriniń aqırıǵa shekem tiykarınan Indiyada jasaǵan, Makkada bolǵan (1575—82). Ullı buyrıǵına kóre Bobur hám ájaǵası Humoyun haqqında " Humoyunnoma" shıǵarmasın jaratqan.
E (latın)
1. Til menen iyektiń sál tómen túsip, jaqtıń tar ashılıwı arqalı payda bolatuǵın jińishke dawıslı ses, fonema. E – tildiń qanday háripte bolıwı jaǵınan til aldı, erin qatnasıwı jaǵınan eziwlik ses. Máselen: E sózdiń barlıq buwınlarında kele beredi, ol túbirde de, qosımtada da qollanıladı. 2. Usı jińishke dawıslı sesti bildiretuǵın qaraqalpaq álipbesindegi segizinshi háribi hám usınıń atı, ataması.
Ańlatıw
Kirilshedegi ayırıw belgisi qoyılıp jazılatuǵın ayırım sózler esitiliwinshe buwın qurılısı saqlanǵan halda obyekt, subyekt, syezd, razyezd (obiekt, subiekt, raziezd emes) túrinde jazıladı.
Kategoriya
Fonetika:
Tuwra toliqlawish
otın tasıydı. (Sh. S.) Pursattı qoldan bermey tez tuqım
sebiw kerek. (Ó. X.)
Besik shabıw
Besik shabıw dásturi – Suyikli qaxarman shayırımız Ibrayım Yusupovtıń: Atıń on xáripten quralǵan, Aytsa tilge auır. Dásturiń sonshelli kóp, Artsa pilge auır,-dep táriyplegenindey qaraqalpaq xalqı tariyxqa,milliy urp-ádet,salt-dásturlerge oǵada bay xalıq.Máselen,"Qız jıyını","Xáujar","Bet ashar","Aytıs","Kuyeu qáde" xám taǵı basqa da dásturler atadan-balaǵa,áuladtan-áuladqa miyras bolıp ótip kelmekte. Al,perzent dun'yaǵa kelgennen keyin náresteni besikke bólep atırǵanda da dástur,qádelerimiz kóp.Tilekke qarsı,usı qádeler óz kórinisin tauıp atırǵanda,náresteniń keleshek baxtı,taxtı ushın aytılatuǵın aytımlardıń sonǵı jılları umıtılıp baratırǵanlıǵı ashınarlı jaǵday. "At ólse de qáde ólmeydi"degen ibara bar xalqımızda.Solay eken,bir-bireudi siz-bizlikke,sıylasıqqa,bauırmanlıqqa shaqıratuǵın dásturlerdiń bolǵanı jaqsı.Lekin,óz sheńberinde.... Jaqında bir sińlimniń perzentli bolıp,shashıu toyına besik,arbasha alıp barǵanımız bar.Besik aparǵanımızdan keyin "Besik shabıu"dásturi orınlandı.Jıynalǵanlardıń ishinde eń jası ulkeni besik shabıu dásturin orınlauı shárt eken.Besik toydıń qızıǵı endi baslandı-au dep ıqlaslanıp qızıǵıp,xáues penen tıńlamaqshı boldım. "Atımdı shaptım,al shaptım"nan arı ótpey-aq kópshilikten qáde jıynap aldı.Maqsetimiz óz uazıypamızdı orınlap,qáde jıynap alıu emes,náresteniń aydın keleshegine jaqsı tilekler aytıp,ata-ananı,aǵayın-tuısqanlardı tanıstırıw emes pe?
Meni oylandırǵanı usınday bir jaqsı dásturimizdiń xalıq arasında umıtılıp baratırǵanı.Bul dástur aytımların ayrım qatıqulaq ajayıp insanlardan jazıp alıp,ıqlasbentlerimiz dıqqatına usınıudı maqul kórdik.
"Besik shabıw" dásturi dun'yaǵa kelgen nárestege ata-babasın tanıstırıu,jeti ata-babasın bilsin degen mániste aytılǵan.
Besik bektiń besigi, Oń jaǵında besik, Keldi besik iyesi, Ayday juzi tınıq bolsın dep, Basına ayna qoyamız. Nanday qádirli miyirman bolsın dep, Basına nan qoyamız. Polat qanjarday ótkir bolsın dep, Basına pıshaq qoyamız.
Al, shabayın shabayın, Atımdı minip shabayın, Atım bolsın tulpardan, Ózi bolsın sunqardan, Besiktegi bópeniń , Sumegi bolsın altınnan, Tubegi bolsın gumisten.
Alıs-alıs taulardan , Asıp shauıp kelemiz, Biyik-biyik tóbeden , Tasıp shauıp kelemiz. Xau qulınshaq shuu deymen Kempir apasına qarap shauamız.
Ózinde kóp bolar bópeniń payı, Ustine kiygeni pashshayı shayı, Dayısında kóp bolar jiyenniń payı, Dayı jengege qarap shabayıq. Kerbazlanıp tórge ótken , Ukesiniń besik toyına jetken, Kórimligin moldan tuygen, Qudashalarǵa qarap shabayıq.
Náwshe
Náwshe — tuqımnan endi ǵana ósip shıqqan kelte hám názik ósimshe. Diyqanlarımız óne baslaǵan tuqımǵa «tuqım náwshe shıǵardı» dep biykarǵa aytpaǵan. Náwsheniń kógeriwi ushın azıqlıq zatlar júdá zárúr. Bul zatlar náwshege tuqım úles hám endospermnen ótedi.
Raya Ernasheva
Raya Ernasheva (Raziyabegim) - belgili shayır, dilmash hám redaktor, Ózbekstan Respublikası Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.
Biografiyası
Raya Ernasheva 1953-jılı 7-yanvarda Nókis qalasında dúnyaǵa kelgen. 1958-jılı bes jasında Ámiwdárya rayonınıń Nazarxan awılı Berdaq atındaǵı mákan puqaralar orayındaǵı mektepke 1-qaraqalpaq klasına oqıwǵa barıp, 1968-jılı orta mektepti tamamlaǵan. Toǵız-on jasınan baslap jazǵan qosıqları mektep diywalı gazetasında, al baspasózde 1970-jıldan respublikalıq gazeta-jurnallarda, jaslar almanaxlarında basılıp shıǵa baslaǵan. Fizika hám matematika pánine qızıǵıwshılıǵı sebepli Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında usı pánler boyınsha joqarı bilim alǵan. 1993-jılı Xalıq universitetiniń arab tili boyınsha arnawlı kursın pitkergen. 2022-jıldıń 28-yanvar kúni uzaq dawam etken keselleniwden keyin 69 jasta dúnyadan ótti.
Miynet jolı
Raya Ernasheva miynet jolın respublikalıq jaslar gazetasında ádebiy xızmetker bolıp islewden baslaydı. Bunnan keyin «Qaraqalpaqstan» baspasında redaktor bolıp 40 jıldan aslam waqıt miynet etip, usı dáwirde hár qıylı pánler boyınsha kitaplardıń sapalı basılıp shıǵıwına belgili dárejede úlesin qosqan talantlı redaktor boldı. 2000-jılı Qaraqalpaqstandaǵı dáslepki balalar hám jas óspirimler ushın «Qarlıǵash» jurnalın ashtı hám onıń shıǵıp turıwına bar kúsh-jigerin sarpladı.
Dóretpeleri
Túrli jıllarda shayırdıń «Meniń gúlim», «Bile-bilgenge», «Ómir tolǵanısları», «Silkin, humay yańlı óz qanatında» poeziyalıq kitapları hám balalarǵa arnalǵan «Pal bóbegim sóylese», «Adımlawshı mashina» kitapları, sonday-aq, qaraqalpaq hám ózbek tillerinde «Shıǵarmalarınıń 3 tomlıǵı» (Tashkent, 2010), rus tilinde «Nochnoe puteshestvie» (Moskva, 2015), ózbek tilinde «Saylanma» (Nókis, 2019), qaraqalpaq ádebiyatında bes kitaptan ibarat «Xamsa» (Tashkent, 2020) shıǵarmasın arnawlı kitap etip baspadan shıǵarıp, xalqımızdıń ruwxıy baylıǵınıń rawajlanıwına bar talantı hám kúsh-jigeri menen salmaqlı úles qostı. Ol Ózbekstan Respublikası Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.
Qaraqalpaqstan tariyxı hám mádeniyatı muzeyi
Qaraqalpaqstan Respublikası Tariyxı hám Mádeniyatı muzeyi (burınǵı atı Qaraqalpaqstan úlketanıw muzeyi) — tekǵana Ámiwdáryanıń tómengi aǵımı hám Aral teńizi aymaqlarında emes, bálki pútkil Orta Aziyadaǵı eń áyyemgi ilimiy-tálim oraylarınan biri esaplanadı.
Abanali
Abanali - Indiya Karnataka shtatı qublasinda jaylasqan awıl.
Qaraqalpaqstan tariyxı hám mádeniyatı muzeyi
Tariyxı
Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleket muzeyiniń kórgizbesi dáslepki márte 1929 jıl Qaraqalpaqstan Respublikasınıń birinshi paytaxtı Tórtkúl qalasında dúzildi. Bul muzeydi shólkemlestiriwde aktiv xızmet kórsetken insanlar E. Dosnazarov, G. Ubaydullaev, N. v. Torchinskaya, N. Baskakov, Q. Ayimbetovlar boladı. Ámiwdáryanıń suwınıń tasıp ketiwi nátiyjesinde muzey 1944 jıl Nókis qalasına kóshirilgen. Sol dáwirlerde muzeyge kelgen Ózbekstan Pánler Akademiyası Prezidenti, akademikalıq T. N. Quran oqıwshı -Niyozov baslıqlıǵında akademikalıq Oybek (Muso Toshmuxamedov), akademikalıq v. vohidov sıyaqlı Ózbekstannıń bir topar ilimpazlar hám Rossiya mámleketinen sapar shólkemlestirgen ilimpazlar S. P. Tolstov menen T. A. Jdankolar ózleriniń muzeyden alǵan kóz qarasların jazıp qaldırǵan. 1959 jılı Ózbekstan Pánler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialı shólkemleskennen keyin muzey filial ıqtıyarına ótkeriledi. 1965 jılı muzey qala orayında jaylasqan eki qabatlı bınaǵa kóshiriledi. Muzey kollektsiyasida zergerlik, arxeologiya, ónermentshilik, ámeliy kórkem óner, tábiyaat, XX ásirge tiyisli bolǵan maǵlıwmatlar, Qaraqalpaqstanda Aral buyida dóretiwshilik etken súwretshilerdiń suwretleytuǵın kórkem óner dóretpeleri saqlanadı.
Baburnama
Baburnama — jáhán ádebiyatı zárúrli hám kem ushraytuǵın estelik; ózbek ádebiyatında dáslepki tariyxıy -ilimiy dóretpe. Avtorı Zahiriddin Muhammad Babur. Eski ózbek (shaǵatay ) tilinde jazılǵan (shama menen 1518/1519—1530 ). " Boburiya", " voqeoti Bobur", " waqıyanoma", " Áneydeyi Boburiy", " Tabaqoti Boburiy", " Tavorixi Boburiy" sıyaqlı atlar menen de málim. Boburning ózi bolsa " vaqoye" hám " Tariyx" degen atlardı isletgen. Bobuburnomada 1494—1529 -jıllarda Oraylıq Aziya, Afganistan hám Indiyada júz bergen tariyxıysiyosiy waqıyalar yilmayil oǵada anıqlıq menen bayanlaingan bolıp, olar avtor turmısı hám siyasiy iskerligi menen tikkeley baǵlıq bolıp tabıladı.
Qaraqalpaqstan tariyxı hám mádeniyatı muzeyi
Tariyxı
Ózbekstan Respublikası Ministrler mákemesiniń 2017 jıl 11 dekabr degi 975-sanlı sheshimine tiykaran muzey Qaraqalpaq úlketanıw muzeyi atınan Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleket muzeyi atına ózgertirildi. Sonıń menen birge bul qarar tiykarında Moynaq rayonı “Ekologiya” muzeyi hám Ellikqala rayonı “Arxeologiya” muzeyleri filial retinde engizildi. Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleket muzeyi filialı Moynaq rayonı ekologiya muzeyi 1980 jılı islengen, dáslep muzey fondında sanaqlı eksponatlar bolıp, búgingi kunga kelip muzey fondı jańa eksponatlar menen bayıtıp kelinip atır.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2017 jıl 28-fevral daǵı “Qaraqalpaqstan Respublikası Moynaq rayonın 2017-2018 jıllarda ekonomikalıq rawajlandırıw hám xalqı bandligini támiyinlewge tiyisli qosımsha ilájlar tuwrısında”gi PQ-2803-sanlı sheshimi tiykarında Moynaq rayonı hám Aral teńizi átirapında turistlerdi keń tartıw, sonıń menen birge onıń uzaq ótmishdegi tariyxı, tábiyaatı hám odaǵı haywanant hám ósimlik dúnyası, aymaq xalqınıń úrip ádetlerin muzey ekspozitsiyasi arqalı keń jáámátshilikke jetkiziw maqsetinde muzeydiń jańa imáratı qurıp piykerildi.
Muzeydiń jańa Kontseptsiyası islep shıǵılıp, ekspozitsion kórgezbe zalı shólkemlestirilip, usı jıldıń 20 -oktyabr kúni Ózbekstan Respublikası ministrler Mákemesiniń 2018 jıl 6 oktyabr degi 07/1-426 -sanlı bayanı tiykarında “Aral balıqlarınan 99 túrli taǵam” xalq aralıq gastronomik festivali sheńberinde Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám madaniti mámleket muzeyiniń filialı Moynaq rayonındaǵı “Ekologiya muzeyi” ashılıw ma'rosimi bolıp ótti.
Házirde muzey fondında jámi 300 ge jaqın eksponat bolıp, muzeydiń kórgezbe zalı arqalı kelgen tamashagóyler Aral teńiziniń ótken zamanı hám bugingi ómiri haqqında, flora hám faunasi, Muynoq rayonında balıqshılıqtıń rawajlanǵanı, Balıq konserva zavodı iskerligine tiyisli foto taxtalar, rangtasvirchi súwretshiler “Aral Kúyshisi” dep belgili F. Yu. Madgazin hám R. Matevosyan dóretiwshiliklerine tiyisli dóretpelerdi kóriwi múmkin. Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleket muzeyi Ellikqal'a rayonı filialı 1989 jılı Qaraqalpaqstan Respublikası úlketanıwlıq muzeyi bólimi retinde islengen. Búgingi kúnde muzey ekspozitsiya zalidan Topıraqqala, Ayazqala, Gúldirsinqala sıyaqlı tariyxıy esteliklerden tabılǵan 3000 den zıyat áyyemgi Xorezm hám Qaraqalpaqstan tariyxına tiyisli kem ushraytuǵın eksponatlar, jergilikli xalıqlar etnografıyası hám ámeliy kórkem ónerine tiyisli buyımlar orın alǵan. Ózbekstan Respublikası ministrler Mákemesiniń 2017 jıl 11 dekabr degi 975-sanlı sheshimine tiykarınan Ellikqaıa rayonı “Arxeologiya” muzeyi Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleket muzeyinin filialı etip tayınlandi. Házirgi kúnde muzeyde 2500 den aslam eksponat bar.
Muzey kolleksiyasi
Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleket muzeyi ekspozitsiya zalı arxeologiya, etnografıya, tábiyaat hám jańa tariyx bólimlerinen ibarat. Etnografıya bóliminiń ekspozitsiya zalda qaraqalpaq halqining milliy kiyimleri, taqinshoqlari, otaw bezew buyımları, milliy asbap asboplar hám otning bezew buyımları ekspozitsiyaga qoyılǵan. Qaraqalpaq halqining zergerlik buyımları ayrıqshalıǵı menen ajralıp turadı. Olar gúmisten, qımbat bahalı pıruza hám marjanlar menen bezetilgen. Arebek - murın bólegine taǵılatuǵın taǵınshaq bolıp, domalaq formaǵa iye. Qalıń altın yamasa gúmis simnan soǵılıp, ortasında spiral tárizli sımnan islengen jalǵawshı bolıp, mayda sharikler hám túrli kólem degi monshaqlar menen bezetilgen. Bul taǵınshaqtı hayallar kóbinese murınnıń oń bólegine taǵıp júrgen. Zergerlik buyımları arasında eń ataqlıları «Sırǵalar», sebebi olar barlıq hayallardıń kúndelik bezew buyımları bolǵan hám olar hár qıylı kórinisler menen ajralıp turǵan. Sırǵalar óz formasına qaray túrlerge bólingen. Sheńberli sırǵa - uzın shınjırǵa iyeligi menen ajralıp turǵan. Shınjır bir sırǵanı ekinshisi menen baylanıstırıp turǵan hám eki qulaqqa shınjırın iyek astından ótkerilgen kóriniste taqǵan. Shınjır tiykarınan romb kórinisindegi aspa bezewlerden, ayırım jaǵdaylarda bolsa japıraqshalar hám mayda sharikler ibarat bolǵan. Bunday sırǵalardı jası tolıw jasına jetken qızlar 12 jastan baslap turmıs qurǵanlarına shekem taǵıp júrgen. Turmıs qurǵan soń bolsa, shınjırı alıp taslanıp, sırǵanıń ózi taǵıp júrilgen. Xaykel - gúmisten túrli sırtqı kórinislerde islengen kӯkrakka taqiladigan bezew buyımı esaplanadi. Ol xar qıylı reńli, jalpaq forma daǵı taslar (serdelik, marjan), mayda gúmis shınjırlar, quwırshaqlar menen bezetilgen. Olardı ádetde, turmısqa shıqpaǵan qızlar, geyde bolsa jas kelinshekler perzentli bolǵanına shekem taqǵan. Xaykel - quramalı konfiguratsiyanıń joqarı bóleginen hám shınjırlar, plitalar, japıraq formasındaǵı marjanlardı hám qońırawlardan ibarat tegis tós bezewleri. Joqarı dızbek bólekte Qurannan úzindiler yamasa sıyqırshılıqlar ushın sumka bar edi. Korpustıń old tárepinde karnelian yamasa qızıl aynalı úshten beske shekem bálent ramkalar bar. Háykeldiń joqarı bólegi joqarıǵa hám tómenge egilgan jup shaqlar formasında qáliplesken. Xaykel óziniń tiykarǵı formaların áyyemgi dáwirlerde alǵan, biraq ol xalıqtıń materiallıq ómirinde turaqlı saqlanıp qalǵan. Áyyemgi kesteshilik penen baylanısqan bul bezew qaraqalpaq xalqiniń qáliplesiwi dáwirinde qaraqalpaqlarǵa aylanıp, búgingi kúnde qaraqalpaq milliy dástúrlerinediń ayriqsha tımsalı bolıp qalıp atır. Qos bilezik - gúmisten jasalǵan juftlangan hayallar bilezikleri. Olardıń maydanı eki bólekke bólingen, hár birinde bir neshe karnelian qosımshaları bar. Bileziklerdiń tishli úshleri jabıq emes. Hár bir bilezikke eki halqa shınjırlar menen biriktirilgen, olar da úlken karnelian menen oralǵan.
Arxeologik ekspediciyalarda Áyyemgi Xorezm mákan-jaylarınıń kutá qımbatlı miyrasları hám maketlari tabılǵan. Atap aytqanda, bunnan 2500 jıl aldın Sultan wáyis tawları tasları arasından oyıp islengen qoshqar shaqlı, biraq adam júzli haywan túsindegi tastan jasalǵan kapitel tabılǵan. Kapitel - Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleketlik múzeyi arxeologik kollektsiyasınıń kem ushraytuǵın eksponatlarınan biri bolıp tabıladı. 1966 jılda Nókis qalasınnan qublada 81 km uzaqlıqtaǵı, Nókis-Tórtkúl avtomagistralınan 400 m shıǵısda Sultan wáyis taw dizbeginen eki baraban ústinleri hám eki kapitel tabılǵan. Kapitel kúlreń, mayda dánli marmardan haywan formasında, ayaqları astına kishi quyrıqları tiqilib jatqan hám adam júzi sıyaqlı qurılǵan. Bul tabılǵan zatlardıń barlıǵı eramızǵa shekemgi v-IV ásirlerge tiyisli.
Bronza quyma ıdıs (eramızǵa shekemgi vI - v ásirler). Bronza qazon haywanlardıń ayaqlarına uqshash ush ayaqta, onıń dástesi at formasında jaratılǵan. Onı Qaraqalpaqstan Respublikası Yellikqala rayonındaǵı Burli hám Topıraq qala xalıq punktleri aralıǵındaǵı gidrogeologiya qıdırıw toparı jumısshısı A. Taubaev taptı.
Muzeyde Aralboyınıń áyyemgi haywan hám ósimliklerdiń toshga aynalǵan qaldıqları, kemde-kem ushraytuǵın hám joǵalıp ketken qus hám haywanlar dıń postınları usınıs jetilgen. Muzeydiń tábiyat bólimindegi “Sońǵı Turan jolbarısı” kórgizbesi tabılmas eksponat ekenligi menen ajralıp turadı. Turan jolbarısı XX -ásir baslarında regionda keń tarqalǵan haywanlardan biri bolǵan. Sebebi bul dáwirde Ámiwdárya hám basqa kóplegen kanallar boyındaǵı tıǵız hám bálent qamıslı toǵaylar, kólde jasawshı haywanlar hám balıqlar ushın ájayıp shárayat jaratqan. Faunamızdaǵı Turan jolbarıslarınıń joq bolıp ketiwiniń tiykarǵı sebepleri jasaw jaylarınıń keskin qısqarıwı, azıq-túlik rezervleriniń azayıwı hám hár 12 jılda júdá kem tuwılıwı bolıp tabıladı. Eń aqırǵı Turan yulbarsi 1980 jılda muzeyge tapsırılǵan. Ol taksidermist M. Zaslavskiy tárepinen tórt jıl ishinde tiklendi.
Tran tábiyiy-geografiyalıq kishi úlkesi
Turan tábiyiy-geografiyalıq kishi úlkesiniń aymaǵında eki topar tábiyiy-geografiyalıq rayonlarǵa bólinedi: 1. Tawlı tábiyiy rayonlar toparı — Batıs Tyanshan, Qubla Tyanshan, Pamir hám Badaxshan, qubladaǵı jas tawlar; 2. Tegislik tábiyiy rayonlar toparı — Qaraqum shóli, Qızılqum shóli, Kaspiy boyı tegisligi, Xorezm tegisligi (Ámiwdáryanıń quyarlıq alapları), Badxiz — Qarabel qırları, taw aldı hám taw aralıǵı tegislikleri (Mırzashól, Ferǵana, Zarafshan, Qashqadárya Oypatlıqları) Joqarǵı Ámiwdárya oypatlıǵı (Surxandárya, Vaxsh oypatlıǵı, Arqa Awǵanstan).
Internet tariyxi
Internet tariyxı. Ózgerip hám rawajlanıp turıwshı dúnya yaki jámiyet haqqındaǵı hár túrli kórinistegi úlken kólemli informaciyalar dúnyanıń derlik barlıq mámleketlerinde jıynalıp barmaqta. Bul maǵlıwmatlardan paydalanıw zamanagóy xabar texnologiyası qurallarısız úlken qárejet hám waqıt talap etedi. Bunday mashqalalar Internet (inglis tilindegi interconnected network sóziniń qısqartılıwı, mánisi Xalıq aralıq kompyuter tarmaǵı)tiń shólkemlestiriliwi menen sheshildi.Internet dáslep birneshe áskeriy izertlewshilik orayları ortasında xabar resurslarınan birgelikte paydalanıw maqsetinde jaratıldı. Buǵan XX ásirdiń 70-jıllarınıń baslarında AQSH Qorǵanıw Ministrligi tárepinen islep shıǵılǵan ARPANet baylanıs tarmaǵı tiykar bolǵan.ARPANet — buzılǵan baylanıs buwınların avtomatikalıq túrde aylanıp ótiwge hám tarmaqtaǵı kompyuterlerdiń maǵlıwmat almasıwına imkan beriwshi qurılma esaplanadı.Birinshi márte 1969-jılı 29-oktyabrdeiske túsirilgen ARPANet tarmaǵında aralıq qashıqlıq 640 km bolǵan Los-Anjeles universiteti menen Stenford izertlew orayı arasında tek ǵana 2 minut dawamında informaciya almasılǵan. Dáslep bul tarmaq qupıya bolıp esaplanǵan. Keyin ala bul tarmaqqa AQSHtıń basqa universitet, kolledj hám shólkemleri de baylanısqan. 1973-jılı transatlantik telefon kabeli ótkerilgennen keyin ARPANet tarmaǵına Evropanıń oqıw orınları hám shólkemleri jalǵanadı. Solay etip, bul tarmaq Internet tarmaǵına aylandı. Internet tarmaǵı heshbir shólkemge baǵınbaydı,lekin mámleketler, ilimiy hám bilimlendiriw mákemeleri,kommerciyalıq strukturaları hám millionlap jeke insanlar tárepinen qarjılandırıldı. Tarmaq usınıs etilgen bolonterlar (qálewshiler) tárepinen shólkemlestirilgen «Internet arxitekturası boyınsha keńes» tárepinen basqarıladı.
F (latın)
F háribi feyil, ferma, fermer, fizika, flot, foto, futbol, fonetika, Zulfiya, Fatiyma, Fayzulla, Feruza, fabrika, shkaf, buffet, professor, kofe, kafe, geografiya t.b. sıyaqlı ózlestirme sózlerde jazıladı.
1. Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma toǵızınshı háribi hám usı háriptiń ataması, tańbası. 2. Eki erinniń bir-birine jaqınlasıp, hawanıń awız quwıslıǵınan shıǵıwı arqalı jasalatuǵın ses. Bul erinlik-tislik dawıssızdı bildiredi de sózlerdiń basında, ortasında hám aqırında kelip: fabrika, buffet, shkaf t.b. sózlerde qollanılıp, ef (эф)  birikpeli dawıssız sestiń ornına jazıladı.
Kategoriya
Fonetika:
G (latın)
G háribi kóbinese jińishke dawıslılar menen kelip, sózlerdiń basında, ortasında jazıladı: gáp, gúl, geshir, gósh, gilem, gúrish, tógin, bóget, segiz, tegis, búgin t.b., al ózlestirme sózlerdiń aqırında da jazıladı: biolog, xirurg, pedagog, filolog, geolog t.b.
Kategoriya
Fonetika:
Brokenxill adamı
Brokenxill adami — qáddi. (neandertal) adamdıń gelle súyeki hám 10 ǵa jaqın skelet qaldıqları Zambiya (Shalbar. Rodeziya) dagi Brokenxill (Kabve) qalasından tabılǵan (1921). Rodeziya adamı dep at berilgen.
Turan tábiyiy-geografiyalıq kishi úlkesi
Turan tábiyiy-geografiyalıq kishi úlkesiniń aymaǵında eki topar tábiyiy-geografiyalıq rayonlarǵa bólinedi: 1. Tawlı tábiyiy rayonlar toparı — Batıs Tyanshan, Qubla Tyanshan, Pamir hám Badaxshan, qubladaǵı jas tawlar; 2. Tegislik tábiyiy rayonlar toparı — Qaraqum shóli, Qızılqum shóli, Kaspiy boyı tegisligi, Xorezm tegisligi (Ámiwdáryanıń quyarlıq alapları), Badxiz — Qarabel qırları, taw aldı hám taw aralıǵı tegislikleri (Mırzashól, Ferǵana, Zarafshan, Qashqadárya Oypatlıqları) Joqarǵı Ámiwdárya oypatlıǵı (Surxandárya, Vaxsh oypatlıǵı, Arqa Awǵanstan).
Ǵ (latın)
Ǵ háribi kóbinese juwan dawıslılar menen kelip, sózlerdiń basında, ortasında jiyirek, al ayırım jaǵdaylarda sóz aqırında jazıladı: ǵaz, ǵayrat, ǵarbız, ǵumsha, ǵarǵa, ǵarrı, ǵalaba, ǵoza, baǵana, taǵa, aǵa, toǵay, shaǵala, toǵız, baǵ t.b. Sonday-aq, ǵálle, ǵárejet, ǵáziyne, ǵázzel, ǵálet, ǵárezsizlik t.b. sıyaqlı sózlerde jińishke dawıslı menen de bir buwında jazıladı.
Kategoriya
Fonetika:
Janapay
Ózi qatnaslı sóz hám gáplerge hár túrli qosımsha máni júkleytuǵın kómekshi sóz yaki qosımtalarǵa janapay dep ataladı. Janapaylardıń xızmetin ma/me. (ba/be, pa/pe), tek, ǵana, tek ǵana, ǵoy, bolsa, gileń, da/de, tap, aq, aw, shı/shi, a, á, o, mıs/mis, mish/mısh t.b. kómekshi sózler atqaradı. Janapaylar ózi qatnaslı gáp hám sózlerge soraw, ayırıw-sheklew, kúsheytiw hám modallıq mánilerdi júkleydi.
Kóshkinshixan
Kóshkinshixan, (1452—1530 ) - Shaybaniylar urim-putaǵınan bolǵan xan.
Abulxayrxan hám Robiya Sultan begim (Ulıģbek mırzanıń qızı ) nıń perzenti. Shaybaniyxan tárepinen Túrkistan wálayatı hákimi etip tayınlanǵan (1503—09 ). Mawarawnaxr xani (1510— 30 ). Shaybaniylardıń Mawarawnnaxrdı basıp alıw ushın etken júriwlerinde aktiv qatnas etken. K. dáwirinde shayboniylar safaviylar menen urısıp, eki ret (1513/14; 1529 ) Hirotni iyelegenler. K. dáwirinde Bobur saltanati paytaxtı Agra qalasına elshiler jiberilgen. Elshiler Bobur tárepinen sıylar menen ko'tib alınǵan. Onıń dáwirinde kóp dóretpelerdi ózbek tiline awdarmalaw bapta úlken jumıslar etilgen, bul ótken zaman tariyxına qızıǵıwshılıq bar ekenliginen dárek beredi. Parsı tilinen ózbek tiline Rashiduddinning „Jome at-tavorix“, Sharapatlıuddin Ali Yazdiynit „Jeńisnoma“ dóretpeleri awdarma etilgen. Kitapxanalar keńeygen, kóbeygen. Buxarada Abdulazizxon kitapxanası ashılǵan. Meshit, Medrese, xanaqoxlar remontlanǵan. K. atı tariyxda xongina emes, ádebiyat, pán hám mádeniyat qáwendersi retinde de qalǵan.
H (latın)
H háribi tiykarınan sózlerdiń basında hám ortasında jazıladı: hárre, házil, halat, haqı, hadal, haq, hal, hákke, hápte, haywan, hesh, hiyle, hinji, hól, hújdan, hújjet, húkimet, húrmet, máhál, báhár, náhán, sáhár, Hámiyda, Hámre t.b. Ayırım pah, ah, wah sıyaqlı tańlaq sózlerdiń aqırında jazıladı.
1. Qaraqalpaq álipbesiniń otız birinshi háribi hám onıń tańbası. 2. H háribin aytqanda awızdıń tolıq kerilip ashılıwınan jasalatuǵın dawıssız sesti bildirip, ol sózdiń basında, ortasında hám aqırında keledi.
Kategoriya
Fonetika:
Bazar mexanizmi
Bazar mexanizmi - bazar ekonomikasınıń iskerlik etiwin tártipke salıwdı hám ekonomikalıq processlerdi uyqaslastırıwdı támiyinleytuǵın sırıs hám qurallar.
Neandertallar
Neandertallar — áyyemgi qazilma adamlar, orta paleolit dáwiri adamı esaplanadı. Paleoantroplarning bir toparı. Neandertal skelet qaldıqları (bas mıy qutisi, qabırǵalardıń bólekleri, jelke hám de san suyekleri hám basqalar). 1856 -jılda Neandertal oypatlıqsında (Germaniyadıń Dyusseldorf qalası qasındaǵı neandertal g'oridan tabılǵan), sonıń menen birge,Aziya, Orta Aziya (qarang:Tesiktosh adami) dıń Boysun tawlarınan hám Afrikade tabılǵan. Neandertal boyı onsha bálent bolmaǵan (150-160 sm ga jaqın ), mıyı iri (1700 sm3), lekin házirgi adamlarnikiga salıstırǵanda ápiwayı dúzilgen, mańlayı talayyin turtib shıqqan, san súyeki baltır súyekine salıstırǵanda kalta bolǵan. Neandertal bunnan 200—35 mıń jıl aldın — vyurm muzligi dáwirinde Batıs Evropada, ádetde, úńgirlerde hám úngirlerde jasap, iri hám mayda haywanlardı tutıwǵan hám terip termeshilik etken, qurallar soǵıwǵan (Mustye mádeniyatı ). Órt qosıwdı (tabiy órt), onı saqlaw hám odan paydalanıwdı biliwgen, topar bolıp jasawǵan.
Ludwig Erhard
Lyudvig Vilgelm Erxard (1897-fevral 4-jıl, Fyurt, Orta Frankoniya, Bavariya, Germaniya imperiyası — 1977-jıl 5-may, Bonn, Germaniya) — batıs nemis ekonomisti, mámleket hám siyasat ǵayratkeri, Germaniya da urıstan keyingi ekonomikalıq reformalardıń bas qaharmanı. 1963–1966-jıllarda Germaniya Federativ Respublikası Federal kansleri, 1966-jıl marttan 1967-jıl mayǵa shekem Xristian-demokratiyalıq birlespesi baslıǵı bolǵan.
Ol ekonomika ministri retinde járiyalaǵan «sociallıq bazar ekonomikası» dep atalıwshi nemis ekonomikalıq sistemasınıń atası dep esaplanadı, biraq onıń bul ekonomikalıq tikleniwdegi úlesi básekili bolıp tabıladı.
Ómiri
Lyudvig Erxard Bavariyada kishi biznesmen shańaraǵında tuwılǵan. Onıń ákesi katolik, anası bolsa evangelist protestant edi. Áke hayalına balalardı óz iseniminde tárbiyalawǵa ruxsat berdi. Keyinirek, Erxard protestant bolıp, xristian-demokratiyalıq sheńberlerde katolikler menen jaqsı sheriklik etti.
Erxard orta maǵlıwmattı Fyurt hám Nyurnberg te alǵan hám Birinshi jáhán urısı dáwirinde gawbica artilleriyasında urıs etken. 1918-jılda shep jelkesiniń sınıwı, shep qoldıń sezilerli atrofiyası nátiyjesinde jara aldı. Jeti operaciyadan keyin oǵan kesellikti anıqlaw qoyılıp, fizikalıq miynetke jaramsız dep tabıldı. Bul Erxardtıń keleshekte ákesiniń biznesi menen shuǵıllanıwına tosqınlıq etetuǵın tiykarǵı faktor edi. Jara Erxardtıń den-sawlıǵına ekinshi kúshli tosıq boldı. Bunnan aldın ol úsh jasında poliomielitten azap shekken, sonnan keyin onıń oń ayaǵı ómir boyı deformaciyalanǵan halda qalǵan edi.
Erxard aldın Nyurnbergtegi Joqarı Sawda mektepte ekonomika boyınsha oqıp, onı 1922-jılda tamamlaydı hám keyininen Frankfurt universitetine oqıwǵa kirdi. Erxard Frankfurttaǵı universitette oqıǵanında pútkilley jalǵız qaladı. Óziniń dawısın esten shıǵarmaw ushın ol parkke barıp ózi menen ózi uzaq waqıt bálent dawısta sóylesip otırar edi. Biraq ol bul mashqalanı jeńip ótip, óz dáwiriniń socialliq ómirdegi eń integraciyalasqan nemislarinen birine aylandı. Studentlik waqtında Frankfurt universitetinde ekonomikanı oqıtıw sapası tómenligin kórgen Erxard dekanatqa baradı hám oǵan sapalı tálimdi kim bere alıwın soraydı. Oǵan Franc Oppengeymer atlı bir adam bar ekenin aytadı. Erxard onıń aldına baradı. Sonnan keyin ol Oppengeymerdi eń jaqsı nemis ekonomistlerinen biri, Germaniyada liberal dúńyaǵa kózqarasqa tiykar salǵan adam dep esaplaydı.
Germaniya húkimetinde
Germaniya shólkemlestirilgennen keyin, Erxard xristian demokrat, Konrad Adenauer húkimetinde Ekonomika ministri (1949 -1963) boldı hám federal kansler (1963-1966) retinde onıń miyrasxorına aylandı. Ol Germaniyanıń "ekonomikalıq ájayıbatı" ushın kóp islerdi ámelge asırdı.
Reformanıń táǵdiri Korea urısı baslanǵanınan keyin sheshildi. Germaniya sanaatı tárepinen import etiletuǵın shiyki zat bahası ortasha 67 procentke, mámleketten eksport etiletuǵın tayar ónimler bahası bolsa tek 17 procentke astı. Sırtqı bazardı iyelew hám odan básekishilerdi qısıp shıǵarıw arqalı ǵana tez ekonomikalıq ósiwdi támiyinlew múmkin edi. Eger sol waqıtta sanaat básekige shıdamlı bolmaǵanında edi, krizis tek ekonomikalıq jaǵdaydı jamanlastırıwı múmkin edi. Jańa global urıstı kútiw menen baylanıslı hawlıǵıw satıp alıw ajiotajdı keltirip shıǵardı. Kansler Adenauer hám Ekonomika ministri ortasında qarama-qarsılıq júzege keldi. Sırtqı ekonomikalıq tarawda liberal emes sheklewlerge jol qoyılıp, dodalaw kerek edi. Bul waqıttan utıw imkaniyatın berdi hám keyin urıs Germaniya ushın isley basladı. Germaniya arzan jumısshı kúshine iye turaqlı ekonomika tovarlarǵa júdá mútáj bolǵan jáhán bazarın óz ónimleri menen toldıra basladı. Salıqlardıń tómenligi sebepli 50-jıllarda Germaniya jalpı ishki óniminiń ósiw páti rawajlanǵan mámleketler arasında eń joqarı, bahalardıń ósiw páti bolsa eń tómen boldı.
Erxard Shıǵısta júdá ataqlı bolǵan hám Germaniyada ózinen aldınǵı shaxslar tárepinen aktiv paydalanılǵan tártipke salıw manipulyaciyasınan pútkilley waz keshti. Ol Germaniyanı Batıs mádeniyatı hám bazar ekonomikası mámleketi retinde qatań belgilep, onı „ulıwmalıq bazar“dıń tayanıshlarınan birine aylantırdı.
1963-jılda Adenauer pensiyaǵa shıqqanında, Erxard onıń ornına kansler lawazımın iyeledi. 1966-jılda onıń sherikleri onı napaqaǵa shıǵıwǵa májbúrleydi. 1977-jılda ólimine shekem Erxard Bundestagtıń eń kekse deputatı bolıp qaldı.
Orın atları
Paderborn, Fyurt hám Myunsterdegi Lyudvig Erxard-Berufsschule (kásip-óner kolledji) onıń húrmetine atalǵan.
Shańaraǵı
Hayalı Luiza (1893-1975), qızlıq familiyası Lotter, ekonomist. 1914-jılda ol advokat Fridrix Shusterge turmısqa shıǵadı, biraq bir jıldan keyin onıń kúyewi frontta dúnyadan ótedi. Birinshi turmısınan onıń Eleanora atlı qızı bar edi. 1923-jılda ol Erxardqa turmısqa shıǵadı. Luiza Erxardqa turmısqa shıǵıwdan aldın onı sińlisiniń qurdası edi. Erxardqa turmısqa shıǵıp, Elizabet atlı qızdı dúnyaǵa keltirdi. nobaý|Lyudvig Erxard. Fyurttaǵı estelik
Abajur
ABAJUR (frants. abat-jour—jaqtılıq qaytarıwshı) — shıranıń kózdi qamashtirmaslik hám no'rni toplap málim tárepke jóneltiriw ushın mólsherlengen qapı (qalpog'i). A. konus, disk, shar, parabola hám b. sırtqı kórinislerde metall, shıyshe, plastmassa, karton, qaǵaz yamasa shoyidan ashıq hám yarım ashıq etip jasaladi. A. kórkem bezew, yaǵnıy xanaǵa shıray beriw wazıypasın da oteydi ..
Klassik mexanika
Klassik mexanika - fizikaniń makroskopik deneler háreketin uyreniwshi tarawı bolıp tabıladı. Ol pán hám texnikanıń eń áyyemgi hám úlken tarawlarınan bolıp tabıladı. Klassik mexanika geyde Nyuton mexanikası menen atlastırıladı, biraq ol klassik mexanikanıń jeke holi bolıp tabıladı.
Klassik mexanika óz ishine túrli agregat jaǵdaylardaǵı deneler háreketin hám aǵımın túsindiriwshi pán tarawların (aerodinamika, gidrodinamika hám hk.) óz ishine aladı. Jaqtılıq tezligine jaqın tezliklerde háreketleniwshi deneler háreketin úyreniw ushın klassik mexanika arnawlı salıstırmalıq teoriyasınan paydalanadı.
Litota
Litota (Grek sózi litates — keńislik) — súwretlewdiń túri sıpatında xalıqtıń awızeki dóretpesinde sonday-aq jazba ádebiyatta kópten beri bar. Litota giperbolaǵa qarama-qarsı súwretlew. Eger de giperbola súwretleytuǵın hádiyseni úlkeytip berse, litota hádden tıs kishireytip súwretleydi. Mısalı: Atları bar ırǵayday, Moyınları quwrayday, Qarajannıń kózine, Kórinedi-aw, sol bala, Qus urǵan qara torǵayday. («Alpamıs» dástanınan)
Sudochye mámleketlik ornitologiya buyırtpa qorıqxanası
Sudochie mámleketlik ornitologiya buyırtpa qorıqxanası - Ámiwdárya deltası biologiyalıq kompleksin, kóshpeli quslar qonıp ótetuǵın, olar balalaytuǵın orınlardı qorıqlaw maqsetinde 1991-jılda shólkemlestirilgen. Qaraqalpaqstan Respublikası Moynaq rayonında, Sudochie ko'li, jáne onıń sorili átiraplarında jaylasqan. Maydanı 50 mıń ga. Onıń batıs shegarası Ústirt tegisligi boylap, qubla-shıǵıs shegaraları kóldiń qırǵaǵı boylap ótken. Kólde kóplegen júzetuǵın hám suw boyı qusları dem aladı, kóbeyedi. Bul jerde aq quslar, kolpicalar, qarabaylar (Qızıl kitapqa kirgizilgen) hám basqa túrdegi quslar, sonıń menen birge, awlanatuǵın ondatralar jasaydı. Qorıqxana xalıq aralıq áhmiyetke iye, kól batpaqsuw háwizlerin qorǵaw boyınsha Ramsar konvensiyey dizimine kiritilgen. Kóldiń ortasha shuqırlıǵı 1,5 m, qalıń ósińki suw ósimlikleri jabayı haywanlar ushın azıq bazası esaplanadı.
X (latın)
X háribi qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde ushıraspaydı. Ol tiykarınan arab-parsı hám basqa da shet tillerinen ózlestirilgen sózlerde jazıladı. Awızeki sóylewde q sesi esitilde de, jazıwda x háribi jazıladı: xat, xabar, xalıq, xor, xoja, xojalıq, xana, dánxana, xızmet, xosh, xoshametlew, paytaxt, ximiya, xlor, paroxod t.b.
Atakama
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Atacama.png/300px-Atacama.png|nobaý|443x443 nükte Atakama – Qubla Amerikadaǵı shól, Chilidiń arqa tárepinde jaylasqan. Tınısh okeanı jaǵası boylap, 22-27° keńlik arasında, shama menen 1000 km ǵa sozılǵan. Teńiz qáddinen 500 metrden 2000-3200 metrge shekem biyiklikte jaylasqan. Dúnyadaǵı eń qurǵaqshıl orınlardan biri. Íqlımı tropik, passatlı ıqlım. Peru aǵımı tásiri sebepli salıstırmalı suwıq. Yanvardıń ortasha temperaturası teńiz jaǵasında 19 -20°, iyulda 13-15°. Uzın oypatlıqta bolsa, yanvardıń ortasha temperaturası 22-23° hám iyulda 11-12°. Ortasha jıllıq jawın-shashın muǵdarı 50 mm (10 -12 jıllab jawın jawmaytuǵın waqıtlar da boladı). Loa dáryası kesip ótedi. Ósimlik az (kaktus, mimozalar), sorlaqlar kóp. Mıs hám selitra kánleri bar. Haywan túrleri az. Túlki, tasbaqalar ushraydı.
Ádebiyatlar
1. ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
X (latın)
1. Qaraqalpaq álipbesiniń otızınshı háribi hám onıń tańbası. 2. Awızdıń kerilip ashılıwı, tańlayǵa tildiń tiyiwi arqalı payda bolǵan dawıssız sesti bildirip keledi. 3. Ol sózdiń basında, ortasında, aqırında jazıla beredi.
Kategoriya
Fonetika:
Ádebiy til
Tildiń kúndelikli turmısta awızeki sóylew hám jazba túrde hámmege teńdey túsinikli qollanılatuǵın túrine ádebiy til dep ataladı. Ádebiy til — tildiń fonetikalıq, leksikalıq hám grammatikalıq qaǵıydaları hám normaların óz ishine alǵan milliy tildiń eń joqarı forması. Qaraqalpaq milliy tili — házirgi qaraqalpaq milletiniń ózine tiyisli bolǵan birden-bir ana tili. Ol hárqanday jazba ádebiyatlar: jámiyetlik-siyasiy, ilimiy-texnikalıq, miynetlerdiń, kórkem shıǵarmalardıń, oqıw qurallarınıń hám t.b. jazıw arqalı iske asatuǵın ádebiyatlardıń tili bolıp esaplanadı. Ádebiy til awızeki sóylew hám jazba til bolıp ekige bólinedi. Awızeki sóylew tili—xalıqtıń erteden qollanılıp kiyatırǵan qatnas quralı. Sonlıqtan, ol ulšwma xalıqlıq til dep te ataladı. Awızeki sóylewde sózler ádebiy normadan
ózgeshe fonetikalıq ózgeriske ushırap yamasa jergilikli ózgeshelikke iye bolıp ta keledi. Mısalı: jarpaq-japıraq, quwla-qubla, kóńil-kewil, kóyleńke-kóleńke, shalı-salı, shaǵal-saǵal t.b. Bunıń sońǵısı ádebiy til ushın norma bolıp esaplanadı. Ádebiy tildiń jazba túri xalıq awızeki sóylew tiline tiykarlanadı. Ol jergilikli ózgesheliklerdegi hámme ushın teńdey túsinikli sózlerdi óz ishine aladı.
Saǵınbay Ibragimov
Saǵınbay Ibragimov – shayır hám jazıwshı, esseist, «Jıldıń eń jaqsı shıǵarması» tańlawı jeńimpazı.
Ómiri
1982-jılı M.Gorkiy atındaǵı Ádebiyat institutın tamamlaǵan.
Dóretiwshiligi
Saǵınbay Ibragimov - qaraqalpaq lirikasında hám mazmunlıq, hám formalıq jaqtan jańalıqlar jaratqan, óz stilin qáliplestirip, oqıwshını oylandırıwǵa, pikirlewge májbúrley alǵan shayır. Dóretiwshilikke kirip kelgen qırq jılǵa jaqın waqıt ishinde barı-joǵı tórt dana kitabın «Dalalar» (1982), «Besinshi máwsim» (1986), «Jer menen aspannıń aralıǵında» (1990) hám «Tańlamalı qosıqlar» (2016) járiyalaǵan shayır 2021-jıldıń ózinde tórt jańa shıǵarmalar toplamın basıp shıǵardı. Sonıń ushın da bul jıldı shayır dóretiwshiligindegi eń nátiyjeli jıl boldı dep ataw múmkin.
2020-jıl alıs Chexiyadaǵı perzentin kóriwge barǵan dóretiwshi juplıq – Saǵınbay Ibragimov hám Gúlnara Ibragimovalar bir jıl dawamında karantinde, óz tuwǵan elinen alısta qalıp qoydı. Biraq, Brno qalasında (CHexiya) ótken waqıt shayırdıń júregindegi sezimlerin qaǵazǵa túsiriwge imkan jaratıp berdi hám usı qalada «Brno dápteri» hám «Brno sáwbetleri» kitapları dúnyaǵa keldi. Bul kitaplardıń birinde shayırdıń qosıqları berilgen bolsa, ekinshisinde ádebiyat, dóretiwshilik haqqındaǵı oyları zayıbı, belgili jazıwshı hám awdarmashı Gúlnara Ibragimova menen sáwbeti tiykarında berilgen.
Qaraqalpaq xalqınıń tariyxına baylanıslı jazılǵan «Berdaqtıń «Shejire» dástanı hám qaraqalpaqlar tariyxı» etnotariyxıy essesi shayırdı tariyxshı sıpatında xalıqqa tanıstırdı. Qaraqalpaqstan xalıq shayırı, belgili awdarmashı Rustam Musurman tárepinen S.Ibragimovtıń qosıqları ózbek tiline awdarılıp, «Yo'l o'rtasi» ataması menen ózbek tilinde járiyalandı.
Jetiskenlikleri
Ózbekstan Jazıwshılar awqamı, Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası, Ózbekstan Respublikası Mádeniyat ministrligi, Respublikalıq Ruwxıy-aǵartıwshılıq orayı hám Ózbekstan dóretiwshilerin qollap-quwatlawshı «Ilham» jámiyetlik qorı menen birgelikte ótkerilgen «Jıldıń eń jaqsı shıǵarması» tańlawı jeńimpazı boldı. «Jıldıń eń jaqsı shıǵarması» tańlawında Saǵınbay Ibragimov «Brno dápteri» qosıqlar toplamı hám «Berdaqtıń «Shejire» dástanı hám qaraqalpaqlar tariyxı» kitabı ushın xoshametlewshi sıylıqqa múnásip dep tabıldı.
Feminizm
Feminizm - bul ulıwma maqsetke iye bolǵan siyasiy, social háreketler, ideologiyalar hám filosofiyalar kompleksi: gender normalarına tiykarlanǵan hayallar huqıqların keńeytiw, hayallar huqıqları hám patriarxal bólsheklerden qutılıw arqalı teń huqıqlıqtı saqlap qalatuǵın insan tájiriybesi. Ol hayallardıń huqıq hám máplerin júzege shıǵarıwdan tısqarı, er adamlar hám hayallar ortasındaǵı teńlikti kóterip shıǵaratuǵın bir qansha háreketler, teoriyaler hám filosofiyalardı óz ishine aladı. Meggi Xum hám Rebekka Uokerdiń pikirine qaraǵanda, feminizm tariyxın úsh “tolqın”ǵa ajıratıw múmkin. Birinshisi XIX ásir hám XX ásir baslarında, ekinshisi 1960-1970-jıllarda, úshinshisi bolsa 1990-jıldan tap házirgi kúnge shekem bolǵan. Feministik teoriya bul hayallar háreketlerinen payda bolǵan hám feministik geografiya, feministik tariyx hám feministik kórkem ádebiyatqa baylanıslı sın pikirler túrli pánlerde óz kórinisin tapqan.
Mámleket formalarınıń áhimyeti
Mámleket formaları - degende, mámlekettiń basqarıw,
aymaqlıq dúzilis i hám siyasiy tártibi jaǵınan qanday formalarǵa
bóliniwi túsiniledi.
Basqarıw forması - degende mámleket hákimiyatı, onıń basqarmaların, xalıq penen óz ara qatnasıqları xalıqtıń usı basqarmalardı qáliplestiriwde qatnasıw dárejesi túsiniledi.
Í (latın)
Í háribi sózdiń barlıq esitilgen jerinde jazıladı: ılaq, ılaqa, ıdıs, ıqlım, qıs, qızıq, ayıw, oyın, jazıw, qutı, uyqı, tarı, ıssı t.b., al shet tillerden ózlestirilgen sózlerde ádettegiden sozıńqı aytıladı: tıl, sır, cıgan t.b. Bul aytılǵan eki jaǵdayda da Í háribi jazıladı.
1. Qaraqalpaq álipbesiniń otız jetinshi háribi hám onıń atı (kirilde). 2. Í háribi ıdıs, qızıq, shıǵıs, qızıl, cıgan, tıl sıyaqlılarda Í háribi jazıladı da, bazı bir jaǵdaylarda túbir sózlerge tartım affiksi jalǵanǵanda sol sózdiń túbirindegi Í háribi túsip qalıp, parqı, xalıq, xalqı bolıp jazıladı.
Kategoriya
Fonetika:
Hofiz Asad
Hofiz al-Asad (arabsha: Ḥāfiẓ al-ʾAsad; 1930.6.10, Loziqiya wálayatı, Qardoha qalası — 2000.10.6, Damask) — Siriyanıń mámleket hám siyasıy ǵayratkeri, armiya generali (1968). Dıyqan shańaraǵında tuwılǵan. 1955-jılı Halab qalasındaǵı Áskeriy-hawa kúshleri kolledjin tamamlaǵan. 1964-70-jıllarda Siriya Arab Respublikası (SAR) Áskeriy-hawa kúshleri hám hawa hújiminen qorǵaw áskerleri komandiri, usı waqıtta 1966-jıldan qorǵaw ministri. 1970-jıl noyabrden SAR bas ministri hám qorǵanıw ministri. 1971-jıldan SAR prezidenti hám Arab socialistlik oyanıw partiyası bas xatkeri. 1971-jıl 12-marttan 2000-jıl 10-iyunǵa shekem Siriya prezidenti lawazımında islegen.
Meduza
Meduzalar-denesi birqansha tınıq, shiyshe tárizli irkildek zattan ibarat. Forması sayamanǵa uqsaydı.Sayamannıń tómengi tárepiniń ortasında jaylasqan awız tesiginiń átirapında hám sayaman shetinde júdá kóp qarmalawshıları boladı.Dene diywalı kletkaları barlıq ishek quwıslılar sıyaqlı eki qabattan turadı, biraq aralıq zatı júdá kúshli rawajlanǵan. Meduzalardıń sayamanı qısqarǵanda onıń astındaǵı suw kúsh penen atılıp shıǵıp,reaktiv háreket payda boladı. Meduzalar jırtqısh bolıp, shayan tárizliler,qurtlar, balıq shabaqları hám basqa da mayda suw haywanları menen awqatlanadı. Olar oljasın atılıwshı talshıqları járdeminde hálsiretip,awızdıń dógeregindegi úlken qarmalawshıları járdeminde awzına saladı. Ayırım meduzalardıń atılıwshı talshıqları kúydiriwshi qásiyetine iye. Arqa teńizlerde ushırasatuǵın polyar meduzası hám Qara teńiz de tamır awız meduza shomılıwshılar ushın qáwipli boladı. Teńiz tarelkası dep atalatuǵın, barlıq teńizlerde keń tarqalǵan aureliya meduzası adam ushın zıyansız. Meduzalar balıq tıń shabaqların jep, balıqshılıqqa birqansha zıyan tiygizedi.
Ǵawasha
Ǵawasha — oq tamır sistemalı ósimlik. Ol tamır sisteması arqalı suw hám onda erigen mineral duzlardı tınımsız sorıp aladı hám paqalǵa jiberedi. Al, paqal óz náwbetinde onı tútiksheleri arqalı japıraqlarǵa ótkeredi.