cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qoblan dástanı
"Qoblan" dástanınıń Esemurat jırawdan jazıp alınǵan nusqası usı dástannıń qaraqalpaqsha nusqasınıń mazmunı hám kórkemligi jaǵınan eń tolıǵı, úlkeni, eń bahalısı. Onıń kólemi 7000 ǵa jaqın qosıq qatarlarınan ibarat. Dástannıń úshinshi nusqası 1959-jılı Arzımbet jırawdan jazıp alındı. Qoblannıń Qurtqaǵa atlanatuǵın jerinen baslanıp, dástan Qoblannıń Kóbikli Alshaǵırdı jeńip, Aqshaxandı óltiriwi menen tamamlanadı. Tórtinshi nusqası 1960- jılı Karam jıraw bergen. Karam jıraw Qoblan dástanın óziniń ákesi Naǵım jırawdan úyrengen. 1960-jılı avtor baslaǵan ekspedińiyalıq otryad bul dástannıń jáne de úshinshi nusqasın jazıp aladı. Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarında ásirler boyı xalıqtıń awızında sóz bolǵan batırdıń hám hayalınıń, ata-anasnıń sonday-aq onıń dushpanlarınıń tiplik obrazları dóretilgen. Bul dástanda Qoblan, Qurtqa, Qádirbay, Bozkempir, Mırzasayım, Polat, Ersayım, Sharıqlı t.b. obrazlar bunıń dálili bola aladı.
.yu
Siltemeler
Toppdomän
1890
1890 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
Qulshılıq
Qulshılıq bul bir adamnın' basqa adamg'a iyelik etiwi. Iyesi bar adam qul dep ataladı. Qullar olardı jumsaytug'ın adamg'a tiyisli boladı ha'm bul adamlar ha'tte onı satıp jiberiwide mu'mkin. Qulshılıq bunnan 150 jıl aldın a'piwayı jag'day bolg'an, biraq ha'zir ko'pshilik adamlar bunın' durıs emes ekenligin biledi ha'm derlik barlıq ma'mleketler qulshılıqtı ruxsat etpeydi.
1833-jılı Ullı Britaniya, 1865-jılı Amerika Qurama Shtatları qulshılıqtı toqtatqan. Qulg'a iye bolıw jınayat deb esaplang'an. Amerika qurama shtatlarında qulshılıq Amerika puxaralıq urısınan keyin toqtag'an. Arqa ta'rep jen'gennen keyin, barlıq qullar azat etilgen. Bul "qulshılıqtın' biykarlanıwı" dep atalg'an. Bu'gingi ku'nde de bir neshe ma'mleketlerde qulshılıq saqlanıp qalg'an. right|thumb|200px|Ko'p qıyınshılıqlarg'a ushırag'an qul.
.bu
.bu — Birma ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Birma mámleketi házirde M`yanmoy atı menen atalǵanı ushın bul domen qollanılmaydı.
Amur wálayatı
Amur wálayatı (Амурская область) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.
14-oktyabr
Búgin Xalıq aralıq standartlastırıw kúni. Bul kúndi belgilew 1946-jılı 14-oktyabrde Londonda bolıp ótken standartlastırıw boyınsha shólkemlerdiń konferenciyasında qabıl etildi. Sonday-aq Xalıq aralıq Standartlastırıw shólkemide dúzildi.
14-oktyabr Xalıq aralıq qáwipli jer silkiniwleriniń qáwpin azaytıw (kemeytiw) kúni. Esletip ótemiz, bul kúndi belgililew Birlesken Milletler Shólkeminiń qararı menen 1989-jılı járiyalandı.
1860-jılı 14-oktyabr kúni Rossiyanıń  Sankt-Peterburg qalasında Maarin opera teatrı ashıldı.
Al 1926-jılı ataqlı inglis jazıwshısı Alan Milnniń «Vinni-Pux» haqqındaǵı kitabı jarıq kórdi.
1971-jıl 14-oktyabrde dúnyada birinshi ret Mariner-9 kosmoslıq kemesi arqalı túsirilgen Mars planetasınıń súwretleri jerge jetkerildi.
Búgin Rossiyada Qorıqxanalar kúni. Bul kún 1999 –jıldan berli hár jıl sayın tábiyattı qorǵaw hám qorıqxana xızmetkerleri tárepinen bayramlanbaqta.
Sonday-aq búgin Belorussiyada Analar kúni bayramlanbaqta.
Al Kanada elinde búgin Minnetdarshılıq kúni. Bul bayram Kanada xalqınıń milliy bayramı bolıp, bul kúni olar bir birine kewildegi jıllı sózlerin aytıp, minnetdarshılıq bildiredi.
Búgin Polshada Milliy bilimlendiriw kúni bayramlanbaqta.
Al Yaponiyada bolsa búgin Dene tárbiyası hám Dene mádeniyatı kúni.
24-oktyabr
Búgin Birlesken Milletler shólkemi kúni. 1945-jılı 51-mámleket qol qoyǵan hám tastıyıqlanǵan BMSH Nızamı kúshine kirdi. Solay etip, 1947-jılı oktyabr ayında bolıp ótken BMSH rezolyutsiyasında 24-oktyabr sánesin Birlesken Milletler Shólkemi kúni dep járiyaladı. Esletip ótemiz, BMSHnıń dáslepki áhimiyetli hújjetleriniń biri 1948-jılda qabıl etilgen insan huqıqlarınıń ulıwma dekloraciyası boldı.
Jozef Vert
Jozef Vert (ayırım dereklerde Joseph Werth dep jazılǵan) Iyezuitlar (orıssha Iozif Iogannovich Vert; 1952-jıl 4-oktyabrde Qarag'andada tuwılǵan) Novosibirsk (Rossiya) daǵi episkop bolıp esaplanadı.
Sibirdiń Latin shirkewi Apostol administratorı dep saylaǵanı hám 1991-jıl 13-aprelde Papa Ioann Pavel II tárepinen Vertqa 500 000 ǵa jaqın katoliklerge xizmet etiwde járdem beriw ushın daslep Ukrainalıq eki ruwxanıy bar edi. Sonnan berli ol 18 hár túrlı mámleketlerden, tiykarınan Polsha, Germaniya hám Slovakiyadan, sonıń menen birge, Nikaragua, Livan, Indiya, Argentina, Qubla Korea hám basqa mámleketlerden 100 den artıq ruwxaniyler, xristian monarxlar hám ápiwayı missionerlerdi jiynaydi. Olardan keminde 14i Qospa Shtatlardan edi.
Sibir Apostol administraciyası 1999-jılda Arqa hám Batıs Sibir Apostol administraciyasına bólińen hám Batıs Sibir Apostol administraciyası 2002-jılda Novosibirsktag'i Transfiguratsiya eparxiyasi dárejesine kóterilgen. Onıń eparxiyasiniń orayı Sibirdiń paytaxtı Novosibirskta jaylasqan bolıp, ol jerde sobor (bas shirkew) jaylasqan. Ol shirkew jumısshıların Sibirdiń eń iri qalalarına, sonıń menen birge, úlken katolikler jasaytuǵın kóplegen qalalarǵa jiberedi.
Jozef Vert jasırın túrde Litvada Isa jámiyetiniń Litva wálayatına jasırınsha qabıl etilgen Xristian basshısınıń basqarıwı astında ruwxaniylıqqa oqıwdı baslaydı. Keyinirek ol Kaunastag'i akademiyada oqıwın tamamlaydi. 1984-jılda Vert burınǵı Sovet Birlespesiniń Aziya bóliminde 1930-jıllardan berli tayınlanǵan birinshi Rim-katolik ruwxanıyı boladı.
1984-jıldan 1988-jılǵa shekem KazaxstannińAktyubinsk qalasında sharbashılıq menen shuǵıllanǵan. Maǵlıwmatlarǵa kóre, ol Aqtyubinsktag'i xızmetinde oǵada tabıslı islegen, hátte onı jergilikli kommunistlik hámeldarlar 1988-jılda qaladan quwip jibergen.
1988-jılda ol Rossiyanıń Saratov wálayatidagi óziniń eki apası (ekewi de Muba'rek dástúrdiń apa-qarındasları) Stalin óliminen keyin kelip, mińlaǵan etnik nemisler arasında otızǵa jaqın katolik jámiyetliklerin shólkemlestirgen Marks qalasına kóship keledi. Onda 1991-jılǵa shekem xızmet etken.
Episkop Vert orıs, nemis hám Litva tillerin jaqsı biledi.
2014-jıl fevral ayınan baslap — Arqa shirkewler jumısı boyınsha Końregatsiya aǵzası. „Germaniya Federativ Resbublikasina xızmetleri ushın“ ordeni komandiri (2005-jıl).
Shańaraǵı
Episkoptıń áke tárepden babası Jozef Vert bolıp, ol 1871-jılda Rossiya imperiyasinıń Skoensen qalasında tuwılǵan hám 1929-jılda (hayalı hám balaları menen) Qazaqstanǵa kulak retinde súrgin etilgen. Ol 1951-jılda du'nyadan o'tken. Episkoptıń a'jesi Paulina Demund (1881-1933) edi. Episkoptıń ana tárepden babası Dominik Xerner (Ukraina, Odessa qasında tuwılǵan) bolıp, ol 1931-jılda shańaraǵı menen Qazaqstang'a súrgin etilgen. Jozef hám Paulina Vert (hám olardıń balası Yoxannes) 1929 -jılı qıs ortalarında Qazaqstan shóliniń ortasına tastap jiberilgen. Ja'ne ol 30000 etnik nemisten ibarat poezdte bolǵan.
Aman qalǵanlar jerge shuqirliq qazıw arqalı bunnan qutilg'an. Keyingi júk jetip barg'anina shekem 12 000 adam qaytıs bolǵan. Bul aymaq házir Qarag'anda qalası bolıp, ol jerde 1952-jıl 4-oktyabrde Vert tuwılǵan. Iogannes Vert (1923-jıl 1-oktyabrde Rossiya imperiyasinıń Shenxen qalasında tuwılg'an — 1995-jıl 18-noyabrde Frankfurt qasındaǵı Ilbenshtadt qalasında du'nyadan o'tken) hám Mariya Xerner Vert (1931-jıl 23-dekabr,Ukraina nıń Odessa qalası qasında tuwılǵan) 11 perzenttiń ekinshisi edi.
24-oktyabr
Búgin sonday-aq, “Dúnyajúzlik rawajlanıw maqsetindegi informaciya” kúni. Bul kúndi atap ótiw BMSh Assambleyasınıń sheshimi menen belgilendi.
24-oktyabr Zambiya Respublikasınıń Ǵárezsizlik bayramı. Esletip ótemiz, Zambiya – Oraylıq Afrikanıń qublasında jaylasqan mámleket. Paytaxtı Lusaka qalası. Mámleketlik tili inglis tili, al pul birligi kvacha.
Búgin dúnyajúzlik poliomielit keselligine qarsı gúresiw kúni. Bul kúndi áyne 24-oktyabrde belgilewdiń baslı sebebi usı kesellikke qarsı vaksina islep shıqqan amerikalı shıpaker Djonas Solktıń tuwılǵan kúni húrmetine berilgen.
1632-jılı 24-oktyabrde mikroskoptı oylap tapqan alım hám mikroskopiya tarawınıń tiykarın salıwshı biolog Antoni van Levenguk dúnyaǵa keldi.
Búgin Qırǵızıstanda diplomatiya xızmetkerleri kúni bayramlanbaqta. Bul kúndi belgilew dúnyajúzlik BMSh kúnine arnalǵan.
Búgin sonday-aq, xalıqaralıq qaǵazdı qollanbaw (qaǵazsız) kúni. Bul kúndi belgilewdiń baslı maqseti, qaǵazlardı ısırap qıla bermey, orınlı paydalanıw bolıp tabıladı.
1836-jılı 24-oktyabrde Эlondzo Fillips shırpıǵa patent aldı.
1857-jılı 24-oktyabrde Angliyada dúnyadaǵı birinshi futbol komandasına tiykar salındı.
Ferǵana wálayatı
Ferǵana wálayatı Ózbekstanda jaylasqan wálayat. Ortalıǵı Ferǵana qalası. Iri qalaları - Qoqand Marǵılan.
14-oktyabr
Usıdan 7 jıl aldın, 2012-jılı 14-oktyabrde Avstraliyalı parashyut-shi Feliks Baumgartner strasferadan yaǵnıy kosmostan shama menen 39 kilometr biyiklikten jerge sekirdi. Tosattan sekiriw barısı tabıslı juwmaqlandı, yaǵnıy jerge aman-esen tústi.
Almadén de la Plata
'Almadén de la Platá ispaniyaniń Andalusiya wálayatında jaylasqan munisipalitet qala. Seviliya provinsiyasi quramına kiredi. Maydanı – 256 km2. Xalqı – 1520 adam (2010).
Başbudak
Başbudak — Túrkiyaninʼ Erzincan walayati Tercan rayonina qarasli awıl.
1945
1945 jıl — 20 asirdin' bir jıllı.
Shikago
nobaý|Shikago Shikago qala. AQSH da jaylasqan qala. Xalqi : 1,646,82 mln. Klimati tropik.
1960
1960 jıl — 20 asirdin' bir jıllı.
1895
1895 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
.cs
.cs — Serbiya hám Chernogoriya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Rostov wálayatı
Rostov wálayatı (Ростовская область) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.
Buxara wálayatı
Buxara wálayatı Ózbekstan respublikasinda jaylasqan wálayat. Ortalig'i Buxara qalası. wálayatın' en' u'lken qalası.
Buxara walati Ózbekstandag'i adminstrativ birlikler arasinda maydani jag'inan 3-orinda turadi.Maydani 40 min' km². Xalqi 1,9 mln.Walayatta Peshku Romitan   Qarawilbazar Qarako'l  Buxara  G'ijduwan  Shapirkan rayonları bar
Sidney
Sidney (Sydney) — Avstraliyanın' en' iri qalası. Xalqı sanı : 4,757,083 mln. Klimatı tropik.
Ǵárezsizlik gúzarı
Ǵárezsizlik gúzarı qalası - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonıda jaylasqan. Klimatı : keskin kontinental.
Altınkaya
Altınkaya — Túrkiyanıń Antalya wálayatı Manavgat rayonındaǵı awıl.
Qashqadárya wálayatı
Qashqadarya wálayatı Ózbekstan Respublikasında jaylasqan wálayat. Ortalıg'ı Qarshi qalası. Iri qalaları Gu'zar Mu'barek Shaxrisabz.
2-noyabr
Bul sánedegi waqıyalar
Búgin xalıq aralıq jurnalistlerge qarsı jinayattıń jazasız qalıwına gúresiw kúni. Bul kúndi belgilew 2013-jıldan baslap Birlesken milletler shólkeminiń qararı menen tastıyıqlanǵan.
2-noyabr Qırǵızstanda Mádeniyat xızmetkerleri kúni. Bul bayram 1995-jıldan baslap belgilenbekte.
Búgin xalıq aralıq erkekler kúni. Bayram sánesi hár bir jıl ushın ózine tán. Bul jılǵı sáne 2-noyabr kúni. Bul kúndi belgilew bir qatar dúnyajúzlik shólkemlerdiń baslamaları menen ámelge asırılmaqta.
Búgin Rossiyada Quslarǵa sulı pecheniesin beriw kúni. Bul kúndi bayramlaw góne slavyan dástúri menen baylanıslı.
2-noyabr Belorussiyada Eske alıw (eslew) kúni. Bul kúndi belgilew mámleket prezidentiniń qararı menen 1998-jıldan baslap atap ótilmekte.
Búgin Finlyandiyada Kekri kúni. Kekri bayramı bul Finlyandiyadaǵı barlıq awılxojalıǵı jumıslarınıń tamamlanıwı hám jaylawdaǵı sıyırlardı qıslaw ushın tayarlawǵa arnalǵan, yaǵnıy awılxojalıǵı hám shárwalardıń bayramı.
Búgin sonday-aq, AQShta “Eń úlken Omlet taǵamların tayarlaw” kúni bayramlanadı. Maǵlıwmat ornında sonı aytıw orınlı, Omlet taǵamı bul – sarı mayǵa quwırılǵan máyek hám duz benen burısh qosılǵan fransuz taǵamı.
Búgin ataqlı hind aktyorı Shoxruh Xonnıń tuwılǵan kúni. Ol 1965-jılı 2-noyabrde Hindistannıń Nyu-Deli qalasında dúnyaǵa kelgen.
13-noyabr
Bul sánedegi waqıyalar
13-noyabr tariyx betlerinen orın alǵan áhmiyetli waqıyalar menen tanıstırıp barıwdı dawam etemiz.
13-noyabr dúnyajúzlik miyrimlilik kúni. Bul kún 2000 jılı Singapurde shólkemlestirilgen Dúnyajúzlik miyrimlilik háreketi baslaması menen miyrimlilik kúni retinde hár jılı 13-noyabr sánesinde belgilenedi. Alımlardıń aytıwınsha miyrimli bolıwdıń densawlıqqa paydası kóp. Bir qatar ilimpazlar arnawlı izertlew alıp barıp, miyrimli adamlardıń ózgelerge qaraǵanda az awırıp, 9 jılǵa uzaq ómir súretuǵının anıqladı. Miyrim shápáátli insanlardıń júregi saw, al immuniteti kúshli bolatuǵınıda anıqlanǵan.
Sonday-aq búgin Sosiska oylap tabılǵan kún retinde tariyx betlerinen orın alǵan. Sosiskanı 1805-jılı 13-noyabrde Iogan Laner isimli qassap oylap tapqan.
13-noyabr Hindistanda «Jalınlar» (uzb.Olov. ot.) festivalı ótkerilmekte. Bul festival hindler tilinde Dipavali dep ataladı.
1872-jılı 13-noyabrde Lev Nikolaevich Tolstoydıń «Álippe» (Azbuka) kitabınıń dáslepki basılımı jarıqqa shıqtı.
Аrxangelsk wálayatı
Аrxangelsk wálayatı (Архангельская область) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.
1976
1976 jıl — 20 asirdin' bir jıllı.
Aktaş (Tercan)
Aktaş— Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Tercan rayonına qarawlı awıl.
1991
1991 jıl — 20 asirdin' bir jıllı.
Xorezm wálayatı
Xorezm wálayatı Ózbekstan respublikasinda jaylasqan wálayat. Orayı Úrgensh qalası. Iri qalalari Xiva Xozarasp Gúrlen.
Melburn
Melburn — Avstraliya da jaylasqan qala. Xalqi : 3,426,173 mln. Klimatı — tropik. Melburn- Avstraliyaníń qubla-shíģís tárepinde jaylasqan qala.Viktoriya shtatíníń orayí.Port-Fillip qoltíģíníń jaģasínda jaylasqan.Xalqíníń sani boyínsha Sidneyden keyin 2-orínda turadí. Qalaģa 19-ásirdiń 30-jíllarínda tiykar salínģan hám Ullí Britaniya bas wáziri atí menen Melburn dep atalģan.1901-1927-jíllarda Avstraliya awqamí paytaxtí esaplanadí.
Astraxan wálayatı
Аstraxan wálayatı (Астраханская область) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.
Jizzaq wálayatı
Jizzaq wálayatı Ózbekstan respublikasinda jaylasqan wálayat. Ortalig'i Jizzaq qalası wálayatın en' u'lken qalası.
1996
1996 jıl — 20 asirdin' bir jıllı.
1922
1922 jıl — 20 asirdin' bir jıllı.
Akyurt
Akyurt — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Tercan rayonına qaraslı awıl.
Ózbekstan
Ózbekstan — Oraylıq Aziyadaǵı mámleket. Ózbekstannıń paytaxtı - Tashkent qalası. Mámleket tili — Ózbek tili. Aymaǵı — 448,960 km2. Xalqı sanı (2019-jıl mart ayına kóre) — 34,001,400. Pul birligi — swm. Ózbekstan Respublikası 12 wálayat hám Qaraqalpaqstan Respublikasınan ibárat. Ózbekistannıń ulıwma shegarası 6,221 kilometrge, Batıs jaǵınan, shıǵısqa 1,425 kilometrge, arqadan qublaǵa 925 kilometrge sozılǵan. Batıstan hám Arqadan Qazaqstan (shegara uzınlıǵı 2203 km.) menen, shıǵısdan Qırǵızstan (shegara uzınlıǵı 1099 km.) hám Tájikstan (shegara uzınlıǵı 1161 km.) menen, qubladan bolsa, Túrkmenstan (shegara uzınlıǵı 1621 km.) hám Awǵanstan (shegara uzınlıǵı 137 km.) menen shegaralas.
Tariyxı
Orta Aziyada jasaǵan birinshi adamlar skiflar eramızǵa shekemgi 1mıń jıllıqta házirgi Ózbekstannıń arqa otlalarında kelip shıqqan; bul kóshpeliler regionǵa jaylasqanda dáryalar boyında keń suwǵarıw sistemasın qurdı. Usı waqıtta Buxara (Buxara) hám Samarqand (Samarqand) sıyaqlı qalalar patshalıq hám joqarı oraylar retinde payda boldı. Eramızǵa shekemgi V ásirge kelip Baqtriya ,Soǵdiya hám Toxarstan mámleketleri bul aymaqta húkimranlıq etedi.
8-ásirde, Ámiwdarya hám Sirdarya dáryaları arasındaǵı aymaq - Transsoksiana arablar tárepinen jawlap alıw etildi (Ali ibn Allanıń sıpatlarınıń biri) Ámiwdarya dáryasınan keyin tez arada orayǵa aylandı. Islamıy altın ásir]]. Ol erda kóplegen belgili ilimpazlar jasaǵan hám fathdan keyin onıń rawajlanıwına úles qosqan. Bul dáwirde ilimpazlardıń erisken jetiskenlikleri qatarına trigonometriya dıń zamanagóy formaǵa ótiwi (ay fazaların esaplaw ushın ámeliy qollanılıwın ápiwayılastırıw),optika, astronomiya de erisilgen tabıslar kiredi., sonıń menen birge, musulman Oyanıw dáwirine tiykar salǵan poeziya, filosofiya, kórkem óner, sulıw jazatuǵın adamlıq hám basqa kóplegen tarawlarda.
9 -10 -ásirlerde Transxoksiana Samaniyler mámleketi quramına kiritilgen. Keyinirek, Transsoxiana túrkler húkimranlıǵı Qoraxoniyler dıń, sonıń menen birge Saljuqiyler (Sultan Sanjar) hám Qara-Kitanlar dıń bastırıp kiriwin kórdi.
1227-jılda Chingizxon opatınan keyin onıń imperiyasi tórt balası jáne onıń shańaraq aǵzaları ortasında bolınıp ketti. Saldamlı bólekleniw potentsialına qaramay, Móǵul imperiyasınıń móǵullar nızamı taǵı bir neshe áwladlar ushın tártipli miyrasxorlıqtı saqlap turdi hám Transsoxiananing úlken bólegin basqarıw Shingizxannıń ekinshi balası Chagatayxon dıń tikkeley áwladları qolında qaldı.. Chaǵatoy úlkelikinde tártipli miyrasxorlıq, párawanlıq hám ishki tınıshlıq húkim surdi hám ulıwma Móǵullar imperiyasi kúshli hám birlesken patshalıq bolıp qaldı (Ulus Batiy, Allanıń sıpatlarınıń birixon).
Kalugа wálayatı
Kаlugа wálayatı (Калужская область) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.
Ózbekstan
Tariyxı
Temur óziniń jawlap alǵan úlken jerlerinen kóplegen ónermentler hám ilimpazlardı óz paytaxtı Samarqandga toplaw arqalı Transxoksiananing sońǵı gúllewin basladı. Bunday adamlardı qollap-quwatlaw arqalı ol óz imperiyasini bay parsı -islam mádeniyatı menen sińirdi. Onıń jáne onıń jaqın áwladlarınıń húkimranlıǵı dáwirinde Samarqandda hám basqa xalıq punktlerinde diniy hám saray qurılısınıń hár qıylı eń jaqsı ǵáziyneleri jaratıldı. Ámir Temur medicinalıq jańa ashılıwlar hám patronizator shıpakerler, ilimpazlar hám artistler menen almaslawdı basladı. Indiya sıyaqlı qońsılas regionlardan; Onıń aqlıǵı Ullı begim dúnyadaǵı birinshi ullı astronomlardan biri bolǵan. Temuriylar úrim-putaǵı dáwirinde túrkler Chaǵatay sóylesimi formasında, Transoxiana qalasında óz-ózinen kórkem ádebiyatqa baylanıslı tilge aylandı, eger Temuriylar tábiyaatan parsı bolǵan. Chaǵataylardıń ullı jazıwshısı Aliysher Nawayı XV ásirdiń ekinshi yarımında Hirot qalasında (házirgi Afganistandıń arqa-batısiy bóleginde) aktiv bolǵan.
1822
1822 jıl — 19 a'sirdin' bir jıllı.
Balyayla
Balyayla — Turkiyanıñ Erzincan wàlayati Tercan rayonına qaraslı awıl. .
Ózbekstan
Tariyxı
Temuriylar mámleketi Temur óliminen keyin demde ekige bolındı. Temuriylerdiń sozılmalı ishki sawashları Aral teńiziniń arqasında jasawshı ózbek kóshpeli qáwimleriniń itibarın tartdı. 1501 jılda ózbek kúshleri Transxoxianaga kótere shabıwılı basladılar. Buxara amirligi de qul sawdasi kózge taslanıp, bekkem órnasti. Ruslar kelgenge shekem házirgi Ózbekstan Buxara ámirligi hám xanlıqlar ortasında bólinip ketken.
19 -ásirde Rossiya imperiyasi keńeyip,Oraylıq Aziya ga jayıla basladı. 1912 jılda Ózbekstanda 210306 orıs jasaǵan. "Ullı Oyın" dáwiri ádetde shama menen 1813 jıldan Angliya-Rossiya 1907 yilgi konvensiyasi ge shekem bolǵan dáwir retinde qaraladı.. Ekinshi, onsha intensiv bolmaǵan basqısh 1917 jıldaǵı Bolsheviklar revolyuciyası nan keyin júz berdi. XIX ásirdiń baslarında Britaniya Hindstanı hám Patsha Rossiyasınıń shet aymaqları ortasındaǵı jerlerdiń úlken bólegi kartada bolmaǵan.
1920-jıl baslarına kelip Orta Aziya qatań túrde Rossiya qolında edi hám bolshevikler ge birpara erte qarsılıqlarǵa qaramay, Ózbekstan hám Oraylıq Aziyanıń qalǵan bólegi Sovet Birlespei quramına kirdi. 1924-jıl 27-oktyabrde Ózbekstan Sovet Sotsialistik Respublikası dúzildi. 1941 jıldan 1945 jılǵa shekem Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Qızıl Armiya da fashistlar Germaniyası na qarsı Ózbekstannan 1 433 230 kisi urısqa qatnastı. Arqa front dıń urıs maydanlarında 263005 dana Ózbekstanlıq askarlar qaytıs bolǵan hám 32670 kisi jangda dereksiz joǵalǵan.
1990-jıl 20-iyunda Ózbekstan óz mámleketlik suverenitetti járiyaladı. 1991-jıl 31-avgustda Ózbekstan áwmetsiz tónkeriw ǵayrati den keyin óz ǵárezsizligin járiyaladı. 1 sentyabr Milliy ǵárezsizlik kúni dep daǵaza etildi. Sovet Birlespesi sol jıldıń 26 dekabrinde tarqatıp jiberilgen edi.
Ǵárezsizlikten berli Ózbekstannıń abıraylı húkimdarı bolǵan Prezident Islam Karimov 2016-jıl 2-sentyabrde dúnyadan ótdi. Onıń ornına uzaq jıl iskerlik etken Bas ministr, Shavkat Mirziyoyev, sol jıldıń 14-dekabrinde prezident lawazımın iyeledi.
Geografiyası
Ózbekstan keńlikler 37° hám  46° N hám uzınlıqlar  56° hám 74° E. Ol batıstan shıǵısqa 1425 km hám arqadan qublaǵa 930 km ge sozılǵan. Arqa hám arqa-batısda Qazaqstan hám Aralqum shóli (burınǵı Aral teńizi) menen qubla-shıǵısta,Túrkmenistan hám Afganistan qubla-batısda,Tájikistan ga shekem qublası-shıǵısda hám Qırǵızstan den arqa-shıǵısda, Ózbekstan eń iri Oraylıq Aziya mámleketlerinen biri hám qalǵan tórtewi menen shegara qatar Oraylıq Aziyadaǵı birden-bir mámleket bolıp tabıladı. Sonıń menen birge, Ózbekstan qublada Awǵanstan menen qısqa shegaranı 150 km iyeleydi.
Ózbekstan qurǵaqlay, teńizge shıǵıw imkaniyatı joq mámleket. Bul dúnyadaǵı eki ikki márte teńizge shıǵıw múmkinshiligine iye bolmaǵan mámleketlerden biri (yaǵnıy basqa teńizge shıqpaǵan mámleketlikler menen oralǵan teńizge shıǵıwsız mámleket), ekinshisi Lixtenshteyn. Bunnan tısqarı,endoreyik háwiz lar qatarında jaylasqanlıǵı sebepli, onıń hesh bir dáryası teńizge alıp barmaydı. Onıń aymaǵınıń 10 procentten kamroǵini dárya oypatlıqları hám oazislerdegi intensiv túrde suwǵarılatuǵın erler hám ilgeri Aral teńizi dúnyadaǵı eń jaman ekologiyalıq páleketlerdiń birinde qurıtılǵan. Qalǵanları sheksiz Qızılqum shóli hám tawlar bolıp tabıladı.
Ózbekstandaǵı eń bálent noqat Xazret Sultan- teńiz júzesinen 4643 metr,Surxondaryo wálayatı dıń qubla bóleginde jaylasqan. Tadjikistan menen shegaralas,Dushanbe dıń arqa-batısiy bóleginde (ilgeri Kommunistlik partiyanıń 22-s'ezdining shıńı dep atalǵan ).
Ózbekstanda ıqlım kontinental bolıp, hár jılı kem Jawıngershilik kútilip atır (100-200 millimetr yamasa 3, 9 -7, 9 dyuym). Jazdıń ortasha joqarı Gradus 40 °C ga jetedi (104 ° F), qishning ortasha tómen temperaturası -23 °C átirapında
Qutlımákán
Qutlımákán  qalası - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonıda jaylasqan. Klimatı : keskin kontinental.
Voronej wálayatı
Voronej wálayatı (Боронежская область) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.
Surxandárya wálayatı
Surxandárya wálayatı Ózbekstannıń eń qubla tárepinde jaylasqan wálayat. Ortalıǵı Тermiz qalası wálayattıń eń úlken qalası. Klimatı hám tabiyatı Subtropik bolıp esaplanadı. Uzınlıǵı 37°10' - 39°02' hám shıǵısqa qaray 66°32'- 68°25'. Xalqınıń sanı 1,806,700 adamdı quraydı. Wálayatta 14 rayon, 8 qala, 7 qalasha hám 114 awıl bar.
Beykonak
Beykonak —Túrkiyaniń Erzincan wálayatı Tercan rayonina qarasli awil.
1860
1860 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
1831
1831 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
Sırdárya wálayatı
Sirdarya wálayatı Ózbekstanda jaylasqan wálayat. wortalıg'ı Gu'listan qalası. wálayat ko'p milletli, Xalqı : o'zbek, ta'jikler, uruson, ha'm basqalardan  iba'rat.
Namangan wálayatı
Namangan wálayatı - Ózbekstan Respublikasında jaylasqan wálayat. Orayı - Namangan qalası. Iri qalaları - Kasansay, Shust.
Qazaqlar
Qazaq xalqı (etnosı) - XV-XVI ásirlerde házirgi jasap atırǵan keńisliktegi dalańlıq hám qumlıqta qáliplesken. Bul xalıq uzaq waqıttıń ótiwi menen óz-ara jerleslik, xojalıq hám mádeniy birligi bar hár túrli urıw hám qáwimler birikpesinen qáliplesken. Olardıń áyyemgi zamanlardan berli tiykarǵı xojalıǵı mal sharwashılıq, al járdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, ańshılıq, balıqshılıq penen shuǵıllanǵan. Jámiyetlik dúzimi urıw hám qáwimlerge birikken, neke ekzogamiya (óz urıwınan neke qadaǵan) tártibinde bolǵan.
Házirgi xalqınıń sanı 25 mln. Olar hár túrli urıw hám qáwimler birikpelerine bólingen. Olardıń hár biri derlik óz shejirelerin dúzgen. Qazaq xalqı kóp urıw hám urıw birikpelerine bóliwine qaramastan, olarda óz-ara bir etnos ekenligi haqqında birlik sezimi qáliplesken. Qazaq xalqınıń urıw hám qáwim birikpeleriniń atamaları (etnonimleri) olar haqqında jazba etnografiyalıq hám arxeologiyalıq, antropologiyalıq derekler Qazaqstan jerinde tas dáwirden berli úzliksiz adam jasap kiyatırǵanlıǵın kórsetedi. Ol áyyemgi qáwimlerdiń Neolit hám kola dáwirlerinde Sibir, Oraylıq Aziya, Ural menen hár túrli baylanısta bolǵan.
Kola dáwirindegi jergilikli qáwimler, olarǵa kelip qosılǵan hár túrli urıw hám qáwim birikpeleri qazaq xalqınıń ata-babaların hám qazaq xalqın quraǵan. Erte dáwirlerge tiyisli jazba dereklerde b.e.sh. VII-IV ásirlerde házirgi Qazaqstan jerinde hár túrli bir neshe qáwimler jasaǵanlıǵı kórinedi.
Shıńǵısxan 1227-jılı ólgennen keyin Qazaqstannıń barlıq jeri Altın Ordaǵa qosıldı. Biraq qazaqlardı jawlap alıwshılar qazaqlardıń mádeniyatına, ásirese tiline aytarlıqtay ózgeris kirgize almadı. XIV ásirde qıpshaqlardıń qazaqlar menen mádeniyatı, tili jaǵınan jaqınlasıwı, aralasıwı júdá kúsheydi. Shıńǵısxan miyrasxorlarınıń óz-ara ústemlik ushın talas-tartısları, Timurdıń Altın Ordanı qulatıwı nátiyjesinde onıń quramındaǵı xalıqlar bir-neshe xalıqqa bólindi. Nogay xanlıǵı XIV ásir aqırı XV ásir basında Volga, Kama, Ural daryalarınıń aralıǵında shólkemlesti. ózbek xanlıǵı Aral teńizi hám Sırdaryanıń tómengi jaǵalarınan arqaǵa qaray Ural, Tobal, arqa-shıǵıstaǵı İrtıshqa shekemgi aralıqta ornalastı. ózbek hám Nogay xanlıǵınıń etnikalıq quramı uqsas boldı. Olardıń xalıqları kóshpeli túrk qáwimlerinen, qıpshaq, karluk, qańlı, argın h.t.b. edi. Sonday-aq manǵıt, ming, merkit h.t.b. monǵol qáwimleri boldı. Nogay hám ózbek xanlıǵına qosılmaǵan jergilikli urıw hám qáwim birikpelerinen dulat, usun qáwimleriniń kópshilik bólekleri boldı.
Abulxair xan 1468-jılı ólgennen keyin onıń Qazaqstanda biriktirgen úlken kóshpeliler birikpesi tarqaldı. Qazaqlarda bir neshe iri feodallıq biylikler, bóliniwshilikler payda boldı. Olar bir qazaq xanlıǵına birikti. Ol xanlıq óziniń etnikalıq territoriyasına, óz-ara túsinikli tiline uqsas xojalıq túrine, mádeniyatına, turmısına iye xalıqqa basshılıq etti. Xalqınıń tilinde dialektler boldı. Sebebi óz tilindegi kóp qáwim birikpeleri bir tilge birikpesten, ózleriniń ayırım atamaların saqlaǵan. Bul xanlıqtıń xalqı dáslepki dáwirlerde birese ózbek dep, geyde qazaqlar depte, bolmasa ózbek-qazaqlar dep ataldı. XVI ásirdiń 30-jıllarınan baslap bul xalıqlar qazaqlar dep ataldı.
Qazaqstan jerindegi XV-XVI ásir basındaǵı iri siyasiy waqıyalar qazaq xalqınıń qáliplesiwiniń barısın tamamladı. XVI ásirlerde de qazaq xalqınıń quramına iri hám mayda urıw jáne qáwimlerdiń qosılıwı boldı. Mısalı, XVI ásir ortalarında qazaq xalqınıń quramına Nogay ulısınıń shıǵıstaǵı urıw hám qáwim birikpeleri qosıldı. Sonday-aq, Sibirdegi Kuchum xanlıǵı qulaǵannan soń ol xanlıqtıń kóplegen urıw hám qáwimleri qazaq xanlıǵına qosıldı. Jetisuw jaǵalarındaǵı monǵol xanlıǵınanda kóplegen urıw hám qáwimler qazaqlarǵa qosıldı. Biraq qazaq xanlıǵında urıw hám qáwimlerge bóliniwshilik bul dáwirde de kúshli boldı. XVI ásirde qazaqlardıń 3 iri qáwimler birikpelerge júzge bóliniwshiligi birigip boldı: Ullı Júz, Orta Júz, Kishi Júz. Júz ataması - bólegi, tárepi, jaǵalıǵı degen mánide qollanılǵan. Qazaqstanda áyyemgi dáwirlerden berli bir-birinen qashıqlıqtaǵı 3 xojalıq wálayatlıǵı ómir súrdi: Jetisuw, Oraylıq Qazaqstan hám Batıs Qazaqstan. Olardıń hár biriniń qıslaw, jazlawları bolıp, olarda belgili urıw, qáwim sharwaları kóship, qońıp jasaǵan. Bul jerlerde qazaq xalqı qálipleskenshe, olardıń áyyemgi ata-babaları bolǵan qáwimler jasaǵan hár bir urıw, urıwlar birikpeleri ózleriniń shejirelerin dúzgen. Ol shejirelerde qazaq xalqınıń urıw hám qáwimleriniń kelip shıǵıwınıń kórsetiliwi menen birge, onda qońsılas xalıqlar menen qazaq xalqınıń etnikalıq, jerleslik, xojalıq birliklerin kórsetetuǵın derekler bar. Máselen, qazaq shejiresinde: "Túgel sózdiń tubi bir, Túp atası Mayqı biy" delinedi.
Ağören (Tercan)
Derekler
<references group="" responsive="1">
Shomanay rayonı
Qońırat hám Xoʻjeli rayonlarına qosıp jiberilgen edi. 1976 jıl 9 yanvarda qaytadan dúziledi. Shıǵıstan Xójeli, Qanlikól, Arqa hám batıstan Qońırat rayonı, qubladan Túrkmenstan menen shegaralasqan. Ulıwma aymaǵı 0,64 mıń km². Xalq sanı 55,8 quraydı (2019). Rayonda 1 qala (Shomanay), 6 awıl puqaralar jıyını (Birleshik, Diyxanabad, Ketenler, Mamıy, Aqjap, Sarmanbaykoʻl) bar.
Tábiyatı. Relyefi, tiykarınan, pásttekislikten ibarat, diyxanshılıq ushın qolay jerler. Aymaǵı batısdan Usturt platosına tutasıp ketedi. Klimatı keskin kontinental. Jıllıq ortasha temperatura 11°. Yanv.dıń oʻrtasha temperaturası —6,9°, eń pas tra —30°. Iyuldıń oʻrtasha temperaturasi 27,1°, eń joqarı tra 40°. Jılına 125 mm jawın tusedi. Vegetatsiya dáwiri 190 kun. Topraqlari boʻz, taqirli  shól hám shoʻrlanǵan shól otlaqlı topraqlardan ibarat. Jabayı oʻsimliklerden jantaq, seksewil, aqbas, julgʻın, qamǵaq, páshek, qarabaraq hám basqalar ósedi. Jabayı haywanlardan saǵal, qaban, qoyan, qırǵawıl, borsıq, hár túrli jılanlar, kesirtkeler hám basqalar ushıraydı.
Xalqı qaraqalpaqlar sonday aq,o'zbek, qazaq, turkmen, orıs, tatar hám basqa millet wákilleri de jasaydı. Xalqtıń ortasha tıǵızlıǵı 1 km²ge 64,7 adam. Awıl xalqı 41 mıń, xala xalqı 15,4 adamdı quraydı.
Xojalıǵı. Rayonda "Shomanay mamıgʻı" aksiyenerlik jámiyetine qaraslı paxta tazalaw zavodı, gerbish zavodı, xoʻjalıqlar aralıq kóshpe mexanizatsiyalasqan kolonna, awıl qurılıs montaj karxanası bar. Avtokárxana, MTP, sawda, mádeniy hám xalqǵa xizmet koʻrsetiw shaxabshaları islep turiptı. 200 dan ziyat isbilermen iskerlik koʻretedi. Shomanay rayonı, tiykarınan, Awıl Xojalıǵı islep shıǵarıwǵa mónjellengen. 6 shirket xoʻjaliǵi, 200 den artıq fermer xoʻjalıǵı bar. 4 ta jeke sharwashılıq ferması bar. Paxtashiliq — rayon ekonomikasında jetekshi tarmaq. 7 mıń gektar jerge paxta, 4,5 mıń gektar jerge biyday, sonday-aq, sabzawat, palız, hám basqalar ekinler egiledi. Pille jetistiriledi. Jeke xoʻjalıqlarında qaramal, qoʻy, párrande baǵıladı. 36 Ulıwma bilim beriw mektebi (10 mıńnan artıq oqıwshı), balalar múzika hám sport mektepleri, 3 kasip óner kolledji (2 mıńǵa jaqın oqıwshı), bioekosan orayı, h.t.b xızmet kórsetpekte. Sonday-aq Mádeniyat sarayı, oraylıq kitapxana, "Gulpak" xalq ayaq oyın dástesi, mádeniyat úyleri, sport kompleksi, stadion, sport zalları, sport maydanshaları hám basqalar bar.
Áyyemgi tariyxiy esteliklerinen rayon aymaǵında Jampiqqalʼa (tariyxda Aybuyir atı menen belgili, E. Sh. 5—4-asrlar), Janaqalʼa (19-asr basları, jergilikli xalq onı jáne Úlken tam, Qoʻhna Shomanay dep te ataydı) bar.
en : shomanay district                   uz : shomanay tumani
Esim
Esim qalası - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonıda jaylasqan. Klimatı : keskin kontinental.
Narın (wálayat)
Narın wálayatı (Naryn oblasty) — Qırǵızstanda jaylasqan wálayat.
Novosibirsk wálayatı
Nobosibirsk wálayatı (Новосибирская область) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.
23-noyabr
Bul sánedegi waqıyalar
Búgin 23-noyabr Yaponiyada Miynetke alǵıs aytıw kúni bayramlanbaqta. Bul bayram Yaponiyada 1948-jıldan baslap belgilenbekte. Bul kúndi Yaponiyalılar zúráát bayramı retinde belgileydi, bunda diyxanlardıń hám awıl xojalıǵı jumıslarınıń tamamlanıwı ózinde sáwlelenedi.
Búgin Litva elinde áskerler kúni bayramlanbaqta. Bul kún 1918-jıl 23-noyabrden baslap házirgi kúnge shekem bayramlanadı.
23-noyabr Xalıq aralıq jazasızlıq penen gúresiw kúni. Bul kúndi belgilew 2011-jılı Xalıq aralıq sóz erkinligi assosaciyasınıń qararı menen tastıyıqlanǵan.
Búgin xalıq aralıq Akvarel boyawları kúni. Bul kúndi belgilew baslaması meksikalı súwretshi Alfredo Guati tárepinen ámelge asırıldı.
23-noyabr Qazaqstanda jol policiyası kúni bayramı. Bayram sánesi dáslepki ret 1992-jıl 23-noyabrden baslap belgilenbekte.
Sonday-aq búgin elimizge belgili kino rejissyor Melis Abzalovtıń tuwılǵan kúni. Maǵlıwmat orında sonı aytıp ótiw orınlı ol «Shınar astındaǵı duel», «Súyinshi», «Kelinler qozǵalanı», «Maysaranıń isi», «Ótken kúnler» sıyaqlı filmlerge rejissyorlıq qılǵan.
1852-jıldıń 23-noyabr sánesinde Angliyada dáslepki pochta qutıları (yaщikleri) ornatıldı. (qollanıla basladı)
1869-jılı 23-noyabrde Shotlandiyada atı ápsanaǵa aylanǵan chay tasıwshı Katti Spark kemesi suwǵa túsirildi. Kemeniń tómengi tárepi mıs taxta menen qaplanǵan. Onıń 335 metr kvadratqa iye jelkeni (jelxom) bar. Kati Spark kemesi Qıtaydan chay tasıw maqsetinde islep shıǵarılǵan edi. Al birinshi jáhán urısında keme arqalı kómir tasıw ámelge asırıldı. Keme tezligi boyınsha kóplegen joqarı nátiyjelerge eristi. Sonlıqtan ol, «Okean patshası» degen atqa da múnásip dep tabıldı. Waqıttıń ótiwi menen bul keme muzeyge aylandırıldı.
1923-jılı 23-noyabrde Yakob Shik birinshi elektr ustaraǵa (britva) patent aldı.
19-dekabr
Bul sánedegi waqıyalar
Tariyx betlerinen orın alǵan eń áhimiyetli waqıyalar hám zárúr sáneler menen tanıstırıp barıwdı dawam etemiz.
Búgin dúnyada xalıq aralıq kem támiyinlengenlerge (jarlılarǵa-kambaǵallarǵa) járdem beriw kúni belgilenbekte. Bul kúndi atap ótiw Birlesken Miletler Shólkeminiń baslaması menen ámelge asırıladı. Bul boyınsha usı shólkem tárepinen bir qatar baǵdarlamalar islep shıǵarılǵan.
19-dekabr xalıq aralıq informaciya sistemasın rawajlandırıw kúni. Bul kúndi belgilew 1972-jılı 19-dekabrde BMSh tárepinen járiyalandı.
Búgin Qazaqstanda energetikler kúni bayramlanadı.
Al Ukraynada búgin Advakatlar kúni belgilenedi.
1863-jılı 19-dekabr kúni Angliyada linoleum patentlestirildi. Ullıbritaniyalı oylap tabıwshı Frederik Эdvard eden óndirisiniń jetilistirilgen usılına patent aldı hám 1866-jıldan baslap, linoleum islep shıǵarıw sanaatta qollanıla basladı.
1997-jılı 19-dekabrde dúnyaǵa belgili Titanik filminiń dáslepki premerası bolıp ótti.
1852-jılı 19-dekabrde dúnyaǵa belgili amerikalı fizik, Nobel sıylıǵınıń laureatı Albert Abraxam MAYKELSON dúnyaǵa keldi.
Xojeli rayonı
Xojеli rayonı - Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı rayon. 1927-jıl 3-iyulda dúzilgen. Ámiwdáryanıń shep jaǵasında jaylasqan. Arqada Nókis rayonı, arqa-batısta Qanlıkól, Shomanay, qublada Túrkmenstan (Tashawız wálayatı), shıǵısta Taqıyatas rayonı hám arqa-shıǵısta Nókis qalası menen shegaralasqan. Maydanı 0,55 mıń kv.km. Xalqı sanı 121,8 mıń adam (2019-jıl 1-iyul). Rayonda 26 puqaralar jıyını (Ámiwdárya, Begjap, Janajap, Keneges, Kulab, Naymankól, Saraykól, Sarıshúngil, Samankól, Qumjıqqın), 1 qala (Xojeli), 1 qalasha (Vodnik) bar. Rayon orayı — Xojeli qalası.
Tábiyati. Relyefi tiykarınan tegislikten ibarat. Klimatı keskin kontinental. Jıllıq ortasha temperatura +11°. Yanvardıń ortasha temperaturası -6,9°, eń tómen temperatura -32°. Iyuldıń ortasha temperaturası +27,1°, eń joqarı temperatura +44°. Vegetaciya dáwiri 196 kún. Jılına 120 mm jawın-shashın túsedi. Rayon aymaǵınan Qońırat hám Súwenli kanalları aǵıp ótedi. Ósimliklerden qamıs, qoǵa, qoytiken, biydayıq, ajırıq, qarabaraq, aqbas, qaraǵay, júzgin, toranǵıl, jabayı jiyde, tal hám basqalar ósedi. Jabayı haywanlardan tiykarınan kemriwshiler, jer bawırlawshılar; quslardan úyrek, ǵaz, aq qus, qutan, birqazan, shımshıq, qızılıshtan hám basqalar ushıraydı. Topıraqları tiykarınan qumlı shól topıraqlar.
Paydalı qazılmalardan aqtas, alınadı. (Sarıshúńgil, Naymankól). Xalqı tiykarınan qaraqalpaqlar, sonday-aq ózbek, qazaq, túrkmen, tatar, rus, koreyc hám basqa millet wákilleri de jasaydı. Xalqınıń tıǵızlıǵı 1 kv.km. maydanǵa 221,4 adam.
Ekonomikası. Rayonda 10 sanaat kárxanası, 4 avtokárxana, pochta, elektr baylanıs kárxanaları, temir jol transportı, gaz qubırları, tigiwshilik fabrikaları, gilemshilik kárxanası hám basqalar islep tur. Awıl xojalıǵınıń tiykarǵı tarmaǵı — paxtashılıq. Ǵálle, palız eginleri ha'm kartoshka, shalı, mákke, júweri sıyaqlı eginler egiledi. 11 shirket, 5 fermer xojalıq birlespesi bar. 490 diyqan xojalıǵı payda etilgen. Rayondaǵı 329 dana fermer xojalıǵı diyqanshılıq, 69 xojalıq sharwashılıq, 16 sı baǵshılıq penen shuǵıllanadı. Rayonda 22,5 mıń gektar jerge awıl xojalıǵı eginleri egiledi. Awıl xojalıǵındaǵı, jeke xojalıqlarda qaramal, qoy ha'm eshki, jılqı, pa'rrende bag'ıladı. Pilleshilik penen ha'm shug'ullanıladı.
Rayonda 72 ulıwma bilim beriw mektebi, 2 arnawlı internat, balalar úyi, 4 oqıwshılardı kásipke baǵdarlaw orayı islep tur. 9 mádeniyat úyi, 3 klub, xalıq teatrı, mádeniyat hám dem alıw baǵı, 35 kitapxana xalıqqa xızmet kórsetpekte. 3 emlewxana, 5 poliklinika, 2 dispanser, 10 awıllıq vrachlıq punktı, 4 awıllıq varchlıq ambulatoriyası, 14 feldsherlik punktı, qıstawlı medicinalıq járdem bólimi bar.
Táriyxıy estelikleri. Mizdakxan kompleksi – áyyemgi qábiristan. Shama menen 2000 jıl aldın payda bolǵan. Maydanı 250 ga dan aslam bolıp, Qońırat, Moynaq rayonlarında, Túrkmenistannıń Góne Úrgenish rayonında hám tiykarǵı bólimi Xojeli rayonında jaylasqan. Onıń Xojeli rayonındaǵı bólimine Mazlumxan Sulıw maqbarası, Shamun Nábiy, Gáwir qala, Jomart qassap esteligi, 	Qırq shopan esteligi, Xalifa Erejep esteligi, Mádeminxan esteligi hámde atı belgisiz 1 meshit hám 1 medrese kiredi.
30-dekabr
Bul sánedegi waqıyalar
1916-jılı Vengriya mámleketi tariyxında áhimiyetli waqıya júz berdi. Yaǵnıy 30-dekabr kúni sońǵı táj (taj) kiygiziw máresimi bolıp ótti. Iláj karol (patsha) Karl IV hám patshayım (koroleva) Zita ushın ótkerildi. Ol tariyxta Karl Franc Iosif atı retinde belgili.
1903-jılı Chikagoda «Irokez» teatrınan úlken kólemde órt shıǵıp, 600 den aslam adam nabıt boldı, 250 adam jaraqat aldı. Bul waqıya eń úlken tragediya retinde tariyx betlerinen orın aldı.
Búgin sonday-aq dúnya mámleketlerinde Sawǵalardı tayarlaw kúni. Sáneni bul kúni belgilewdińde ózgeshe áhimiyeti bar. Bir-eki kún aldın sawǵa satıp alıp, onı hár túrli kóriniste orap tayarlap qoyıwdıńda zawqı basqasha. Álbette sawǵalar jańa jıl bayramı ushın tayarlanadı!
1927-jılı 30-dekabrde Rossiyada dúnyada birinshi márte sanaatta sintetikalıq kauchuk alındı (islep shıǵarıldı)
30-dekabr dúnya ellerinde Beykn (Bacon) taǵamı kúni belgilenedi. Maǵlıwmat ornında sonı atap ótiw orınlı beykn taǵamı ásirese AQSh hám Kanada elleri turǵınlarıń súyikli taǵamı. Al bul kúndi bayramlaw tariyxı 1997-jıldan baslandı.
Búgin Italiyalı dúnyaǵa belgili aktyor, komik rejissyor hám jazıwshı Paolo Villadjonıń tuwılǵan kúni. Ol 1932-jılı 30-dekabrde dúnyaǵa kelgen. Ol dúnyaǵa belgili "Sinor Robinzon" hám "Fantocci" filmleriniń avtorı.
1865
1865 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
.dd
.dd — Germaniya Demokratiyalıq Respublikası ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Germaniya birleskeninen soń bul domennen bas tartılǵan.
Siltemeler
Toppdomän
8-dekabr
Bul sánedegi waqıyalar
Tariyx betlerinen orın alǵan eń áhimiyetli waqıyalar hám zárúr sáneler menen tanıstırıp barıwdı dawam etemiz.
8-dekabr Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyası kúni. Ózbekstan Respublikası (Oliy Kengashining) Joqarǵı Keńesiniń 1992-jılı 8-dekabrdegi qararı tiykarında Ǵárezsiz Ózbekstannıń Konstituciyası qabıl etilgen. Bul kúndi bayram  retinde belgilew maqsetinde 8-dekabr ulıwma xılıqlıq bayramı – Ózbekstan Respublikası Konstituciyası kúni dep járiyalandı. Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyası dúnyadaǵı insanpárwar hám demokratiyalıq Konstituciyalardan biri bolıp tabıladı.
Búgin sonday-aq, Ruminiyada Konstituciya kúni. 1991-jılı 8-dekabrden baslap bul elde Konstituciya kúni bayramlanbaqta.
Búgin Ózbekstan Respublikası Ǵárezsiz mámleketler Doslıǵı shólkemine aǵza bolǵan kún.
Búgin xalıq aralıq súwretshiler kúni.
Al Bolgariyada búgin Studentler bayramı belgilenbekte.
8-dekabr Hindistannıń ataqlı aktyorı Dxarmendranıń tuwılǵan kúni. Ol 1935-jılı 8-dekabrde tuwılǵan. Dúnya mámleketlerinde aktyordıń «Zita, Gita», «Tas hám gúl», «Súykimli Raja», «Alibaba hám qırıq qaraqshı» hám basqada bir qatar filmleri kópshilikke tanıs.
Franciyada búgin Ot jalınları (olov) festivalı dástúrli túrde ótkeriledi. Bul bayramda Franciyanıń barlıq qalalarında adamlar shıraqlar, shamlar, fanarlar hám basqada jaqtılıq beriwshi zatlardı kóshede jaǵıp júredi. Bayram 2-3 kún dawam etedi. Házirgi waqıtta bul bayramda lazerli show tamashaları kópshilik názerine usınıladı.
8-dekabr Qırǵızıstanda Radio hám televidenie xızmetkerleri kúni bayramlanadı. Bul bayram Qırǵızıstanda 1995-jıldan baslap belgilenbekte.
Búgin Ukraynada Miyrim shápáát kúni. Bul kún Ukraynada dekabr ayınıń ekinshi ekshembisinde jıl sayın belgilenedi.
Búgin Albaniya mámleketinde jaslar kúni bayramı belgilenbekte. Bul sáne Albaniyada milliy bayram statusına iye.
1931-jılı 8-dekabrde Amerika Qurama Shtatında koaksial elektr sımı patentlestirildi.
Samarа wálayatı
Samara wálayatı (Самарская область) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.
1870
1870 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
1810
1810 jıl — 19 asirdiń bir jılı.
.zr
.zr — Zair ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Zair házir Kongo Demokratiyalıq Respublikası dep ataladı.
Siltemeler
Toppdomän
Jalalabad wálayatı
Jalalabad wálayatı (Жалалабад областы) - Qırǵızstanda jaylasqan wálayat. Orayı - Jalalabad qalası. Xalqı sanı - 962,000 adam.
.ar
.ar — Argentina ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Omsk wálayatı
Omsk wálayatı (Oмская область) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.
Osh wálayatı
Osh wálayatı (Ош областы) - Qırǵızstanda jaylasqan wálayat. Orayı - Osh qalası.
1825
1825 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
1801
1801 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
Qaraózek (Qaraózek rayonı)
Qaraózek - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonına qaraslı awıl.
Saratov wálayatı
Saratov wálayatı (Саратовкая область) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.
Qazaqstan
Qazaqstan yaki rásmiy Qazaqstan Respublikası — Evraziya materiginiń ortasında ornalasqan mámleket.
Darıtepe, Tercan
Daritepe — Turkiyanıń Erzinjon wálayatı Terjon rayonına qaraslı awıl. Awıl xalqı 2021-jılda 34 adam edi.
Qazaqstan
Arqa jaǵında Rossiya Federatsiyası menen (6 467 km), qubla jaǵında Túrkmenstan (380 km), Ózbekstan (2 300 km) hámde Qırǵızstan (980 km) respublikaları menen, shıǵısında Qıtay menen (1 460 km) sheklesedi, batısta Kaspiy ten'izimen, ońtústikte Aral teńizimen shayıladı. Jer maydanı — 2717,3 mıń sharshı kilometr.
Jurt sanı 17713,7 mıń (2016). Onıń 9 008,0 mıń yamasa 66,01% qazaqlar quraydı. Respublikada 131 ult pen ulıstıń ókilleri turadı.
Darıtepe, Tercan
Demirkapi kishi awılı da awılǵa tutasdı.
.as
.as — Amerika Samoası ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Qazaqstan
Paytaxtı — Astana qalası. Ákimshilik jaǵınan 14 oblısqa bólinedi. Memlekettik tili — qazaq tili.
Darıtepe, Tercan
Derekler
<references group="" responsive="1">
Qazaqstan
A'kimshilik bo'linisiwi
400px|nobaý|solğa|Qazaqstan awdanları A'kimshilik-aymaqlıq qurılısı: To'mengi kestede. Awılıq aymaqqa birikken 7719 awılıq eldi mekender bar (2003).
Moynaq rayonı
Moynaq rayonı - Qaraqalpaqstan Respublikasının' en' Arqasında jaylasqan rayon. 1931 jıl. 19 sent.de payda etilgen. Ámiwdárya deltası, Aral ten'izinın' Qublasındagı aymaqtı iyelleydi. Qaraózek, shimbay, Bozataw rayonları, Qazaqstan Respublikasının' Aqtobe, Qizilorda Oblislari menen shegaralas. Mayd. 37,94 min' km2. Xalqı 28,8 min' (2003). Rayonda 5 awil fuqaralari jiyini (Bozataw, Madali, Tiko'zek, Uchsoy, Qazaqdaryo), 1 Qala. (Moynaq) bar. Ortaligi — Moynaq qalası.
1840
1840 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
Shımbay rayonı
Shımbay rayonı Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı rayon. 1927-jılı 3-iyulda dúzilgen. Arqa-batısdan Moynaq, batısdan Bozataw ham qubladan Kegeyli, shıǵıs hám arqa shıǵısdan Qaraózek, rayonları menen shegaralas. Mayd. 3 miń km2. Xalqı 112,3 mıń. Rayonda 8 awıl puqaralar jiyini (Baxtlı, Kenes, May, Mayjap, Tagjap, Tazajol, Qizilózek, Qosterek) bar. Rayon orayı — Shımbay qalası.
Geografiyası. rayon aymaǵı Ámiwdáryanıń tómengi aǵımınıń oń qırǵaǵındaǵı tekislikde, Kegeyli kanalı qırǵaǵında jaylasqan. Bal. 60–70 m. Batıs hám arqa. bólimleri batqaqlasqan toǵaylardan ibárat. Arqa batısındaǵı qum tóbeleri onsha bálent bolmaǵan (250 m) Qosxana tawlarına birlesedi.
Klimatı keskin kontinental. Jer astı suwları jaqın. Jazı ıssı, qurǵaq. Qısı suwıq. Jıllıq ortasha t-ra 11°. Yanv.dıń ortasha trası —6,9°. Eń pás, t-ra —32°. Ámiwdárya qırǵaǵında kólmek kóp. Rayon aymaǵında Qazaqdárya hám onıń bir bólimi Erkindárya aǵadı. Olardan Tasjarma, Qızılózek, Qoshqarjıqqan kanalları shıqarılǵan. 1939—40 jıllarda qurılǵan Mayjap hám abatjap kanallarınan hám eginlerdi suwǵarıwda paydalanıladı. Rayon aymaǵı arqali Kegeyli kanalı ótedi (rayon aymaǵındaǵı uzınlıǵı 70 km). Qızketken, Órjap hám b. kanallar, Qarakól, Maqpalkól, Shardárya, Tabankól uqsaǵan kóller bar. Olardan hám eginlerdi suwǵarıwda paydalanıladı. Topraqları, tiykarınan, boz, qońır, otlaqlı, batpaqli topraq; ayrım jerlerde shor topraqlar hám taqır, jerler hám bar. Tábiyiy ósimliklerden qamıs, qoǵa, julǵun hám b. ósedi. Jabayı haywanlardan qoyan, borsıq, túlki, qoban, saǵal, qasqır, kiriptiken, kórtıshqan, hár túrli jılanlar, kesirtkeler; quslardan úyrek, ǵaz, birqazan, qızılayaq, jılqıshı, qırǵawıl, torǵay, kepter, qirgʻiy, hám b. Jasaydı.
Xalqı, tiykarınan, qaraqalpaqlar; ózbek, rus, qazaq, tatar, koreys hám b. millet wákilleri hám jasaydı. Xalqınıń ortasha tıǵızlıǵı 1 km² ga 31 adam. Xala xalqı 46,2 mıń adam, awıl xalqı 46,6 mıń adam (2004).
Rayon xojaliǵida awıl xojalıǵı tiykarǵı orındı iyelleydi. Paxtashılıq hám shalıshılıq, sharwashılıq hám palızshılıq jaxsı rawajlanǵan. Pilleshilik penen hám shuǵullanıladı.
Rayonda komunalıq xizmet kórsetiw shahapshaları, paxta tozalaw, paxta mayı, gerbish, qurılıs materialları, keramika, asfalt beton zavodları hám b. bar.
Shımbay r-da 9 shirket, 570 dan ziyad fermer xojalıǵı xizmet kórsetedi. Awıl xojalıǵında paydalanılatuǵın jerlerge paxta, shalı, sabzawat hám palız, mákke júweri, biyday, eginleri egiledi.
Rayon jeke xojalıqlarında qaramal, qoy hám eshki, párrende baǵıladı.
Shımbay r-da pedagogika, Kásip óner kolledji Ulıwma bilim beriw mektepleri, Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı ilimiy izertlew institutı, 6 kitapxana balalar mádeniyat sarayı. Múzika hám kórkem óner mektebi, 4 mádeniyat úyi 5 emlewxana, poliklinika 11 awıl vrachlıq punktı xalıqa xizmet kórsetpekte.
Madagaskar
Madagaskar yaki Madagaskar Respublikası (malag. Repoblikan'i Madagasikara [republiˈkʲan madaɡasˈkʲarə̥]; fran. République de Madagascar [ʁepyblik de madaɡaskaʁ]) — Hind okeanındaǵı Madagaskar atawı (dúnyadaǵı tórtinshi eń úlken ataw) hámde Afrika materiginiń qubla-shıǵıs jaǵıslarına jaqın aymaqtaǵı kishi atawlarda jaylasqan mámleket. Maydanı - 587 mıń km², xalqı - 24,2 million adam. Paytaxtı — Antananarivu qalası. Madagaskar bir atawdı iyelegen dúnyadaǵı eń úlken mámleket.
Shama menen bunnan 88 million jıl aldın Gondvana superkontinenti bóleklengennen keyin, Madagaskar atawı Hindistannan ajıralıp shıqtı, bul bolsa jergilikli ósimlikler hám haywanlardıń salıstırmalı izolyaciyada rawajlanıwına alıp keldi. Jergilikli ósimlik hám haywanat túrleriniń 90 %ten aslamı Jer sharınıń basqa aymaqlarında ushıramaydı. Atawdıń hár túrli ekosistemaları hám kem ushıraytuǵın jabayı tábiyatı búgingi kúnde tez ósip baratırǵan xalıq sebepli joq bolıp ketiw qáwipi astında qalǵan. Madagaskardaǵı alǵashqı adamzat mákánları biziń eramızǵa shekemgi 350-jıllar menen biziń eramızǵa shekemgi 550-jıllar aralıǵında payda bolǵan dep qabıl etiledi, biraq arxeologiyalıq dáliyller atawda adamzattıń birinshi payda bolıwı bunnan 10 mıń jıl aldın júz bergen bolıwı múmkinligin kórsetedi.