cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yusup Has Hájip
Ekinshisi Kair nusqası bolıp, bul qoljazba negizinen arab háribi menen kóshirilgen. 1896-jılı nemis alımı B. Morits tárepinen tabılǵan. Usı nusqa tiykarında kóshirilgen belgili rus alımı V. V. Radlov qoljazbası SSSR İlimler Akademyasınıń Shıǵıstanıw institutınıń Peterburg bóliminde saqlanadı. Úshinshisi Namangan nusqası 1914-jılı A.Z.Valitova tárepinen Ózbekstanıń Namangan qalasınan tabılǵan. Bul kitap 1967-jılı belgili ózbek alımı Qayum Karimov tárepinen transkripciyalanıp baspadan shıqtı.
Dástanda avtor negizinen tórt túrli máseleni ortaǵa qoyadı.
Eldi basqarıw ushın usı tórt talap oǵada zárúr bolıp esaplanadı. Birinshiden, eldi basqarıw ushın patsha ádil bolmaǵı lazım. Bul bagdar dástanda Kúntuwdı patsha obrazı arqalı berilgen. Ekinshiden, el xalıq abadan jasawı ushın mámlekettiń ǵáziynesi mol bolıwı hám bul baylıqtı óz ornında jumsawshı bilimli adamlar kerek. Patshalıqtıń ǵáziynesi esap-sanaq arqalı alıp barılsa ǵana el baxıtlı, dáwletli boladı. Bul hádiyseler patshanıń wáziyri Aytoldı obrazı arqalı beriledi. Úshinshiden, mámleket aqıl hám parasat arqalı basqarılıwı kerek. Bul másele wázirdiń aqıllı ulı Uǵdulmish obrazı arqalı sheshiledi. Tórtinshisi, hárqanday adamnıń, qánáát insaplı bolıwı kerekligi wázirdiń tuwısqanı dárwish Odǵurmish obrazı arqalı berilgen.
Dástan sol dáwirdiń, eń kólemli shıǵarmalarınıń biri bolıp altı mıń bes júz jigirma báyitten ibarat. Shıǵarmanıń baslı qaharmanı Kúntuwdı isimli patsha. Ol óziniń ádilligi menen pútkil dúnyaǵa málim bolıp, kóp ǵana adamlar onı kóriwdi hám pikirlesiwdi árman etken.
Biraq, Has Hajib aytqanday, bir adamnıń danalıǵı, ádalatlıǵı hesh nárse bolmas eken. Onıń ideyaların iske asırıw ushın járdemshi danıshpanlar kerek. Aytoldı tap usınday keyiptegi adamlardan biri bolıp, Kúntuwdını izleydi hám tabadı. Kúntuwdı onı kóp mártebe sınap kórgenen keyin ózine wázir etip tayınlaydı. Aytoldı elge ushıp kelgen bir baxıt qusı sıyaqlı xalıqtıń bereketi birden tasıp kete beredi. Shıǵarmanıń basınan aqırına shekem avtor óz pozitsiyasında anıq turadı. Ol bul kitaptı tek násiyat ushın ǵana jazbaǵan. Yaǵnıy, bul dúnyanı tanıwdıń ózi negizinen bilim iyelew. Bilimsiz adamnıń nadanlıǵı kóp. Sonıń ushında dúnya gózzallıǵı bilimnen baslanadı. Bilim adamlardıń kózin ashadı. Jaqsı hám jamanlardıń parqın túsiniwge járdemlesedi. Jamanlıq jolı menen tabılǵan baylıq adamlardıń abıroyın túsiredi degen pikirdi aytadı. Avtor bul haqqında: Gúmis tez sawılar hámm pánt beredi, Danalıq sóz gúmis alıp keledi. Ómirge miyrasdur danalar sózi, Sóz benen ashılar aqıldıń kózi. Sonlıqtan sezimdi tarqatıp elge, Miyras etkim keldi keyingilerge... Kóp adamlar bilmesede ózimdi, Qaldırmaqshı boldım, sóytip sózimdi, Násiyatlar jaqpas nadanlar ushın, Men jazdım haqıyqıy adamlar ushın, Bul sózlerdi bilimlige arnadım, Bilimsizdiń tilin bile almadım… Yusip Has Hájib bul kitaptıń jazılıwı haqqında ayta kelip: "Meni qartayǵan halımda ǵana bul dúnyanıń táshwishlerin jaqsı sezdim. Jaqsılar menen bir qatarda bul dúnyada jaman adamlar da ádewir kóp eken. Eger bular bir shımshım bolsada danalıqtan sabaq alsa, bunday bolmas edi degen oy qıyalıma keldi. Solay etip bul shıǵarmanı jazıwǵa kiristim. Sonshama hádiyselerdi sezip júrgen bolsamda bul kúnge shekem bir qatar jazbaǵanım ushın ózimdi keyidim - dep aytadı. Qullası, Yusip Has Hájibtiń "Qutadǵu bilik"ti oǵada erte dáwirlerde jazılıp qalıwına dástan, danıshpanlıq haqqındaǵı eń ájayıp shıǵarma bolıp esaplanadı.
Neft
Neft (ναφθα, neft,) — Jer astınnan qаzıp alınatın, o'zgeshe, qаrаsuw mаysıman suyıqlıq, uglevodorodlar qosılması.
Jer Sharının' qubla yarımsharında tаrаlg'an.
Atama
Boljawlar boyınsha, nеft so'zi akkad tilinde barlıqqa kelgen, Burıng'ı Iran akkad tilli xalqları o'z imperiyasına karta ha'm neft so'zin o'zlestirgen. Worıs tiline neft so'zi Irаn elinnen kelgen bolıp, "Kotov Sayaxatı" degen kitapta (1625-jıl) neft birinshi ma'rte tilge alıng'an. Pаrsı tilinen Grek tiline νάφθα «neft», onnan Latın tiline naphtha degen so'z kelip shıg'adı. . Ko'shirme mag'ınada qaraqalpaq tilinde "qаra altın" so'zi de qollanıladı.
Quramı
Neftdin' quramı: uglerod - 80-87%, vodorod - 10-14%, kislorod – 3%, ku'kirt – 5%, azot – 2%. Suwmala ha'm Asfalt o'nimleri ko'birek joqarı molekulyar du'zilisge qosılmalar da kerek. Neft sonday ju'zlershe qosılmalardan turadı. Neft jang'anda 37-49 MDj/g Jıllılıq ayrılıp shıg'adı. Neft quramına kirgen ku'kirt ha'm onın' qosılmaları zıyanlı, olar metallarda korroziya keltirip shıg'aradı.
Ko'pshilikte neft suwg'a sin'еdi. 1 tonna neft suw u'stinde 12 km plyonka payda etiwge boladı. Neft suwda erimeydi, biraq benzol, xloroformda tez eriydi.
Neft - kerekli pаydalı qazılmalardın' biri. Ta'biyatda neftdin' 4 toparı tabılg'an: metanlı, oleinlı, naftеnlı, aromatik. En' ko'p benzin metan neftinde shıg'adı. Neft benen birge iyiriwshen' gaz da shıg'arıladı, ol еsh qana neftde yerimeytin boladı. Iyirshen' gaz quramına etan, propan, butan, pentan, kirgenlikten ol ximiya o'nimleri ushın paydalınıladı.
Neft produktleri
Neft — tu'rli molekulyar mаssalı ha'm tu'rli temperaturalarda qaynay alatın uglevodorodlar aralaspası bolg'anlıqtan, onı ko'p tu'rli fraktsiyalarga (distillyatlarga). Al olardan 40 tan baslap 200 °С qa shekem temperatura intervalında qaynay alatın C5—C11 uglevodorodlarınnan alınatın benzin; 150—250 °С temperaturada qaynay alatın C8—C14 uglevodorodlarn turg'an ligroin; qaynaw temperaturası 180—300 °С bolg'an C12—C18 uglevodorodların ishine alg'an kerosin, al onnan son' gazoil alınadı. Bular neftdin' ju'da qurılmalı produktleri dep aytıladı. Benzin dvigatelli avtomashinalar ha'm samolyotlar ushın janılg'ı etip paydalanıladı. Ol solay aq maylardı, kaushikdi eritiwshi etip, qurılg'an h.b. ushın qollanıladı. Ligroin traktor janılg'ısı bolıp sanaladı. Kerosin — traktor, reaktiv samolyot ha'm raketa  janılg'ısı. Gazoil dizel janılg'ı etip qollanıladı.
1605
1605 — 18 asirdin' bir jıllı.
Elektromagnetizm
Elektromagnetizm - elektrik qubılıslar arasında payda bolatuģın elektromagnitlik tásir etiwshi, fizikanıń tarmaģı.
Elektromagnitlik tásir etiwshi elekromagnitlik qır (elektr qırı, magnit qırı) hám jaqtılıqdı bildiredi.
Omar Hayyam
thumb|right|200px|Nishapur qalasındag'ı Hayyam mavzoleyindegi statuya Parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri Omar Hayyam 1048-jılı Nishapur qalasında tuwılg'an. Atası shatır tigiwshi bolg'anı ushın Hayyam degen ataq atasınan miyras bolıp qalag'an. Onın' jasag'an zamanı Orta Aziya G'aznaviyler hu'kimranlıg'ı da'wiri. Usı da'wirdin' belgili danıshpanlarının' biri Nizammulmu'lk (1017-1032) wa'zir da'rejesine jetip shıg'ısta u'lken medreseler qurıp, a'tirapına belgili adamlar jıynag'an. Omar Hayyam da jaslıg'ınan filosofiya, filologiya ha'm matematika t.b. ilimlerdi qunt penen u'yrengen. Son'ınan Nizammulmu'lktan İsfahang'a shaqırtıp observatoriyag'a basshılıq etiwdi o'tinedi. Omar Hayyam bir neshe ilimdi miyras qaldırg'an. Biraq onın' atın pu'tkil du'nyag'a tanıtqan rubayıları ekenligi bizge ma'lim.
Elektromagnetizm
Elektromagnitlik tásir etiwshi, kúshli tásir etiwshi, kúshsiz tásir etiwshi hám gravitatsiya bolıp - tórt túrli fundamental tásir etedi.
Omar Hayyam
Omar Hayyam da'wirinde sufizm ta'liymatı ken' taralg'an edi. Biraq ol real ta'biyat tendentsiyalarına su'yenedi. Ma'selen materialistlik tendentsiyalardag'ı filosofiyalardın' pikiri menen ortaqlasıp, Omar Hayyam du'nyanın' materiyanın' ma'n'giligin, bardan joq bolmag'anlıg'ın ha'm joqtan bar bolmaytug'ının ta'n aladı. Du'nyanı o'lmeytug'ın ruwxtan, ideyadan ibarat dep tu'sindiriwshi ta'liymatqa qarsı boladı. Bul du'nyadan ketken menen du'nyag'a bir pul, Jerden izimiz o'tken menen du'nyag'a bir pul, Du'nya tu'rdı ha'm turadı biz bolmasaqta, Jer astına tu'sken menen du'nyag' bir pul. thumb|right|200px Shayırdın' pikiri boyınsha du'nya ma'n'gi bolıwı menen birge tek g'ana o'zgerip turadı, basqa-basqa tu'ske kirip turadı. Bular bolmıstın' tiykarg'ı nızamlıg'ı dep biledi. Solay etip ol erisilgen o'mirge qayıl bolıp o'mir keshiriw kerek ekenligin aytadı. Shayır du'nyadag'ı zulımlıqlardan, ten'sizlikten qattı nalıydı. Ol g'amnan, qayg'ıdan qutılıwdın' sha'rti go'zzal menen ma'y ish dep tu'sindiredi. Hayyam optimizimdi jaqlaydı. Sonın' menen birge g'am-qayg'ı jalg'ızlıq motivi jırlanadı. Ja'ne aytatug'ın na'rse ma'y (sharap) motivi parsı-ta'jik poeziyasında a'yyemgi, motivlerdin' biri. Negizinde shayır, jo'nsiz ma'y ishiw ta'repdarı emes, sharap o'z mo'lsherinde ishilgende g'ana jaqsı. Mo'lsherden zıyat ishimlik adamdı qor-zar etedi dep tu'sindiredi. Sharap ishsen' aqıl dana menen ish, Ya gu'l ju'zli qası qara menen ish, Gey-geyde ish, awlaq jayda ishe ber, Biraq, samsam shama menen ish, Du'nyada adam tuwıladı, o'nedi, o'sedi, o'ledi, topıraqqa aylanadı. Jerde biz basıp ju'rgen topıraqta patshanın' bası, shopannın' barmag'ı aralasıp jatpag'anına kim kepil boladı. Ha'tte "ma'y quyılg'an mına gu'zede bir waqıtları sulıw qız bolg'an shıg'ar"-degen pikirge keledi. Mınaw gu'ze mendey bolg'an yar qumar, Su'ygeni de qara burım, xosh nigar, Bul gu'zenin' tutqası da bir gezde, Go'zzal moynın qushaqlag'an qol shıg'ar.
Elektromagnetizm
Elektromagnetizm sózi - ἤλεκτρον, ēlektron (ģalabalıq) hám μαγνῆτις λίθος magnētis lithos (timer maydanı) yunan sózlerinnen kelip shıqqan.
Omar Hayyam
Mına gu'ze-patsha shıg'ar, xan shıg'ar, Endi bunnan suw iship ju'r jalshılar, Sharap quyg'an ıdıslardın' ishinde, Sulıwlardın' erinleri bar shıg'ar. Qullası Omar Hayyam XI a'sirde jasag'an so'z sheberi o'mirge filosofiyalıq pikir ju'rgizgen danıshpan shayır.
1609
1609 — 17 asirdin' bir jıllı.
Elektromagnetizm
Elektromagnitizm elektr hám magnit kúshlerin táswirlewshi Lorents kúshin payda etedi.
Elektromagnitlik tásir etiwshi kóndeleń turmıstaģı ayberlerdiń ishki ózliklerinde eń áhmiyetli rol oynaydı: molekulalar arasındaģı kúshlerdi bildiredi.
Elektromagnitizm bar ximik protseslerde top rol oynaydı.
Joqarı energiyada elektromagnitlik tásir etiwshi hám kúshsiz tásir etiwshi birlesedi.
Top nızamlar
Elektromagnitlik kórinislerde táswirlewshi top nızamlar:
Damashq
Damashq — Siriyanın' Paytaxtı. Xalqı sanı — 1,580,909 (2009) mln aslam. Damashq du'nyadag'ı en' tariyxiy qalalardan biri.
Noemi
Veronica Scopelliti a'dette Noemi (25-yanvar 1982 jılı Rome) Italiyanın' pop-qosıqshı.
Single'lar
250px|thumb|Noemi ha'm Fiorella Mannoia
Iordaniya
Iordaniya Patshalıg'ı (المملكة الأردنية الهاشمية, el-Memleket-ul-Urduniýe el-Haşimiýe) yaki Iordaniya (الأردن, el-Urdun) — Qubla Batıs Aziyada jaylasqan arab mámleketi. Arqada Siriya, arqa-shıg'ısda Iraq, shıg'ısda ha'm qublada Saudiya Arabstanı, batısda Izrail ha'm Palestina avtonomiyası menen shegaralas.
.ca
.ca - Kanada mámleketiniń internet domeni.
Urugvay
Urugvay (ispan：República Oriental del Uruguay) — Qubla Amerikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Montevideo qalası.
Balalar oyını
Balalar oyını — balalar kollektiv bolıp oyın oynaǵanda, balalar oyınınıń geybirewi poetikalıq qosıqlar menen atqarıladı.
Balalar pállempek oyının oynaǵanda eki tárepke bólinip, sawal-juwaplar menen xabarlasadı:
Balalardıń “ǵayiń-ǵayiń”, “kóylegimdi juwıp ber”, “Quwırshaq” oyınları balalardı miynet qılıwǵa shaqıradı. Mısalı:
degen qatarlar qız balalarǵa kiyim tigiw miynetlerin úyretiwden ibarat boladı.
.cl
.cl - Chili mámleketiniń internet domeni.
Wikipedia
Wikipedia bul Wikimedia Fondı jaratqan erkin, kóp tillik, ashıq kontentli enciklopediya joybarı. Onıń atı wiki hám encyclopedia sózlerinen quralģan. Wikipedia 2001-jılı 15-yanvar Jimmy Wales hám Larry Sanger tárepinen eski Nupedia dep atalıwshı internet enciklopediyası tiykarında jaratılǵan.
2007-jılı dekabr ayına kelip, Wikipediada 253 tilde 9.25 million maqala jazılǵan bolıp, barlıq Wikipedialarda 1.74 milliard shamalas sóz bolǵan.
1674
1674 — 17 asirdin' bir jıllı.
Rumın tili
Rumin dili (ruminshe: limba română) — Shıg'ıs latın toparına kiriwshi til, Rumıniyanın' ma'mleketlik tili. Rumın tilinde so'ylesiwshiler, Rumıniyadan basqa Evropa ma'mleketlerinde de bar. Rumıniya ha'm Moldoviyada ra'smiy til esaplanadı.
<div class="noprint" style="clear: right; border: solid #aaa 1px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; background: #f9f9f9; width: 250px; padding: 4px; spacing: 0px; text-align: left; float: right;">
Rumin tili Wikipediası
Rim
300 px|right
Rome - Italiyanın' paytaxtı. Aymag'ı — 1 287 km2. Xalqı sanı (2017) — 2 875 472.
Túrkiya
thumb|200px|right|Túrkiya
Túrkiya Evraziya materiginin' ortasında jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Ankara
Oyın
thumb|Ataqlı oyınlardın' biri - arqan tartıs oyını Oyınlar ku'lki ha'm waqıttı jaqsı o'tkeriw ushın oynaladı. Oyın bir yamasa ko'p adamlar ta'repinen oynalıwı mu'mkin.
Oyın a'dette qatnasıwshılar ne islewi ha'm ne islemewi kerekligi haqqında qag'ıydalarg'a iye. Oyın dawamında qatnasıwshılar usı qag'ıydalarg'a boysınadı. Geybir oyınlar ko'p qag'ıydalarg'a iye ha'm quramalı bolsa, geybir oyınlarda qag'ıydalar az ha'm an'sat. Oyında bir adam utıwı ha'm ekinshisi utılıwı mu'mkin. Yamasa olar ekewide utıwı yamasa utılıwı mu'mkin. Hesh jen'impaz ha'm jen'iliwshiler bolmag'an oyınlar ten' juwmaqlı oyın dep ataladı. Oyınlar kompyuterde oynalıwı yamasa top yamasa taxta ja'rdeminde oynalıwı mu'mkin. Geybir oyınlar, ma'selen "Ko'z baqlawı" tek g'ana zatlarg'a qaraw arqalı oynalıwı mu'mkin.
Oyınlarg'a mısallar:
1685
1685 — 17 asirdin' bir jıllı.
Abu Nuwas
Abu-Nuwas al-Hasan ben Hani Al-Hakami (756–814), Abu-Nuwas atı menen belgili (Arabsha: ابونواس‎; Parsısha: ابونواس, Abu Novas) ullı arab klassik shayırı bolǵan. Waqtı-waqtı menen ol parsı tilinde de jazıp turǵan. Persiyanın' Ahvaz qalasında tuwılǵan bolıp, atası arab al anası parsı bolǵan. Onıń dóretiwshiligi Xarun al-Rashid hám Al-Amin xalifleri dáwirine tuwrı kelgen.
Livan
Livan, (Arabsha الجمهورية اللبنانية - Al-Jumhūriyyah al-Lubnāniyyah) - Qubla-Batıs Aziyada, Jer orta teńiziniń shıǵıs jaǵasında jaylasqan mámleket. Ol shıǵısta hám arqada Siriya, qublada bolsa Izrail menen shegaralasqan. Paytaxtı - Beyrut qalası.
Portugal tili
Portugal tili (o'z atı Рortuguês ) - Hind-Evropa til shan'arag'ındag'ı Rumin toparına kiriwshi til. Evropa awqamı, Portugaliya, Brazilliya ha'm Afrikadaǵı 21 ma'mleketdin' ra'smiy tili. Portugal tilinde so'ylesiwshiler sanı 210 million adamg'a jaqın.
Mônica Carvalho
Mônica Rodrigues Carvalho (28 Mart 1971 jılı Rio de Janeiro) Braziliyalıq aktrisa.
Yamagushi (prefektura)
Yamagushi prefekturasi  Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri. Paytaxtı Yamagushi qalası.
Infuzoriyalar
İnfuzoriyalar tipine 8000 nan aslam tu'r kiredi. Olar ten'izde, dushshı suwlarda, ızg'ar topıraqta jasawg'a iykemlesiw menen birge, geyparaları omırtqasız ha'm omırtqalı organizmlerde de parazitlik etedi.
İnfuzoriyalardın' denesinde ko'p sandag'ı tu'rlishe jaylasqan kirpiksheler ornalasadı. Bul a'piwayılar ushın denede sapa jag'ınan ha'r tu'rli bolg'an kishkene generativ yadronın yamasa mikronukleustin' ha'm u'lken vegetativ yadronın yamasa makronukleustin bolıwı ta'n. İnfuzoriyalardın' ko'pshiliginde kirpiksheler o'mir boyına saqlanadı da olar kirpikliler – tsiliata (Ciliata) klassına birigedi. Geypara infuzoriyalarda kirpikler tirishilik tsiklinin' belgili bir da'wirinde payda bolıp, son' joq boladı. Bunday infuzoriyalar sorıwshı infuzoriyalar – suktoriya (Suctoria) klassına toplanadı.
Solay etip, infuzoriyalar tipi kirpikli infuzoriyalar (Ciliata) ha'm sorıwshı infuzoriyalar (Suctoria) bolıp eki klasska bo'linedi.
Andy Warhol
thumb|right|Andy Warhol Andy Warhol (aytılıwı: Endi Warxol, haqıyqıy atı (rusinshe): Андрій Верхола; 6-avgust, 1928 – 22 fevral, 1987) Amerikalıq súwretshi, kino shıǵarıwshı bolǵan hám pop-art háreketiniń jetekshi wákileriniń biri edi. İIllyustrator retinde tabıslı karyera islegennen keyin, Warhol dúnya júzine avangard film shıǵarıwshı, muzıka prodyuseri, jazıwshı retinde tanıldı.
Warhol haqqında bir neshe kórgizbeler uyımlastırılıp, kitaplar hám dokumentlı filmler shıǵarılǵan. Ómiri hám dóretiwshiligin eske alıw maqsetinde onıń tuwılǵan qalası Pittsburgh, Pennsylvaniada Andy Warhol Muzeyi shólkemlestirilgen.
Inventarizaciya
İnventarizatsiya - tiyisli materiallıq juwapker shaxs juwapkershiligindegi tovar materiallıq baylıqlardın' tolıqlıg'ın san ha'm sapa jag'ınan anıqlap, buxgalteriya jazıwları menen salıstırıw ha'm na'tiyjelerdi anıqlawı.
Inventarizatsiya o'tkeriw jolı menen ka'rxanag'a tiyisli bolg'an materiallıq baylıqlardın' tolıqlıg'ı ta'miyinlenedi. Inventarizatsiyanı tolıq, tek bir bo'legin ha'm tan'lap alg'an halda o'tkeriw mu'mkin.
Matsuo Bashō
Matsuo Bashō (1644 – November 28, 1694) Edo da'wirinin' ataqlı yaponiyalı shayırı bolg'an. Onın' poeziyası xalıq aralıq da'rejede ta'n alıng'an bolıp, Yaponiyada onın' ko'pshilik shıg'armaları esteliklerge ha'm tariyxiy jerlerde nusqaları jazılg'an.
Legenda
Legenda – tariyxqa baylanıslı ertek-a’n’gimeler. Xalıqtın’, jerdin’ tariyxına, ja’ne tariyxta bolg’an ayırım adamlardın’ tariyxına baylanıslı awız eki aytılg’an ertek so’zler qaraqalpaq xalqında og’ada ko’p. Mısalı: Gu’ldirsin haqqında, Sultanı shanjar haqqında, To’ktin’ tawı haqqında, Aydos biy, Ernazar biy, Erejep tentek haqqında legendalar h.t.b.
Xalıq awzındag’I aytılıp ju’rgen legendalar tek ertek bolıp so’ylenip g’ana qoymay, tariyxıy waqıyalar ha’m shın bolg’an waqıyanın’ do’gereginde aytıladı. Mısalı: xalıq qaraqalpaq legendalarında Aydos biydı jamanlaydı. Ernazar alako’zdi (Ernazar qoldawlını) maqtaydı, shınında da tariyxıy dokymentlerde qaraqalpaqlardın’ o’tken tariyxıy o’mirinde Aydos biy unamsız, al Ernazar unamlı rol atqarg’an. Haqıyqatında da xalıq legendaları xalqımızdın’ o’tken o’mirinde bolıp o’tken tariyxıy waqıyalardı izertlewge, biliwge u’lken ja’rdemshi mag’lıwmat beredi.
1638
1638 — 17 asirdin' bir jıllı.
Qaytıs bolǵanlar: Viyrdjeniya da Vecco fransuz suwretshisi
Tuwılg'anlar
5may kuni-Franciya koroli Liydovyk XIV
Frank Lloyd Wright
thumb|right|Frank Lloyd Wright Frank Lloyd Wright (aytılıwı: Frenk Lloyd Rayt, 8 iyun, 1867 – 9 aprel, 1959) Amerikalı arxitektor, interyer dizayner ha'm jazıwshı bolg'an. Ol 1,000nan aslam proyektlerdin' dizaynın jaratqan bolıp, solardın' ishinen 500den aslamı tolıq tamamlang'an esaplanadı. Wright organik arxitekturanı qollap-quwatlag'an (mısal retinde Sarqıramadag'ı u'y), Prairie mektebinin' arxitektura ha'reketinin' jetekshisi bolg'an (mısal retinde Robie uyi, Westcott u'yi ha'mde Darwin D. Martin u'yi), Yusoniya u'yinin' konseptin islep shıqqan (mısal retinde Rosenbaum u'yi). Wright sonday-aq o'zinin' imaratlarının' mebel ha'm ren'li aynalar sıyaqli interior elementlerinde o'zi dizayn qılg'an.
Singapur
Singapur Respublikası (Republic of Singapore) — Qubla-shıǵıs Aziyada jaylasqan mámleket. Xalqınıń sanı 5,535,000 adam (2015). Paytaxtı - Singapur qalası. Klimatı mussonlı. Singapur Respublikası Malayziyanıń quramına kiretuǵın Johor sultanlıǵı hám de Indoneziyaǵa qaraslı Riau atawları menen shegaralasadı.
Frank Lloyd Wright
Wright 20lag'an kitap ha'm ko'plegen maqalalarg'a avtorlıq qılg'an, sonın' menen birgelikte ol AQSh ha'm Evropada belgili lektor bolg'an.
O'miri dawamında danqı shıqqan bolg'anına qaramay, Wrighttı Amerika Arxitektorlar İnstitutı 1991-jılı "barlıq waqıttın' en' ullı arxitektorı" dep ta'n alg'an.
1654
1654 — 17 asirdin' bir jıllı.
PTA turı
Professional tennisshiler assotsiatsiyası (PTA) turı - bul professional erler tennisinin' baslı sho'lkemi.
Oyınshıq
thumb|Shiyshe toplar oyınshıqtın' bir tu'ri
PTA turı
Turdın' shtab jayı - AQSh ta Ponte Vedra da jaylasqan. Regionallıq shtab jayı - Sidneyda (xalıq aralıq toparı) ha'm Monte-Karlo (Evropa). Bul tur 1990 jılda oyınshılardın' erki menen du'zilgen. PTA turı - tennisshilerdin' qızıg'ıwshılıg'ın qorg'aytug'ın biyg'a'rez ka'siplik awqamı bolıp qalg'an. PTA turı ha'zirgi waqıta en' ku'shli o'zlik sho'lkem bolıp o'z ishine mın'nan aslam tennisshilerdi biriktirip ha'm tennis oyının bunnan bılayda rawajlandırında du'nya ju'zinde en' a'hmiyetli orındı iyeleydi.
Kurów
Kurów - Polshanın' qubla-shıg'ısında Puławy ha'm Lublin qalaları arasında jaylasqan awıl esaplanadı.
PTA turı
PTA turı o'z xızmet tennis jumısların xalıq aralıq tennis federatsiyası menen birgelikte islemekte.
Oyınshıq
Oyınshıq bul oynaw ushın zat. Oyınshıqlar kishkene balalar, jası u'lkenler ha'm haywanlar ushın bolıwı mu'mkin. 1970-jılg'a shekem ko'pshilik oyınshıqlar metaldan yamasa ag'ashtan islenetug'ın bolg'an. Ha'zirgi ku'nde olar tiykarınan plastikten islenedi. Geybir adamlar video oyınlardı da oyınshıq qatarına kirgizedi. Oyınshıqlar qatarına toplar, plastik mashinalar ha'm quwırshaqlardı kirgiziwimizge boladı.
BBggtgthvytv vygtd chngvct b ghbdgf gghfhdgt hy vgthug plastik
Veyn Jon Robert
Veyn Jon Robert (1927) -Angliya ximiyashısı ha'm farmakologı. Prostaglandinlardı ajıratıp alıw ha'm olar ximiyası ha'mde bioximiyasın u'yreniw u'stinde is alıp barg'an. Nobel sıylıg'ı laureatı (1982; S. Bergstyorm ha'm B. Samuelson menen birgelikte).
Verner Alfred
VERNER (Werner) Alfred (1866.12.12, Myuluz, Elzas — 1919.15.11, Syurix) — shveytsariyalıq anorganik ximiyashı, kompleks birikpeler ximyası tiykarshılarınan biri. Syurix universiteti professorı. (1893 jıldan). V. Belgili bolg'an ha'm ele belgili bolmag'an ju'da ko'p birikpelerdi sintez qilg'an, olardı tartipke ha'm, bir dizimge salg'an. Bul birikpeler du'zilisini ispat qılıw maqsetinde a'meliy usıllar islep shıqqan. V.din' ishki kompleks birikpeler tuwrısındag'ı qarasları ko'pg'ana organik zatlar (xlorofill, gemoglobin ha'm b.)din' du'zilisin aniqlawg'a ja'rdem berdi. Onın' koordinatsion nazarıyası kompleks birikpeler ximiyasına tiykar saldı ha'm bilimnin' tu'rli pa'n tu'rlerinde ken' qollanıldı. Nobel sıylıg'ı laureatı (1913).
.cn
'.cń - Qıtay mámleketiniń internet domeni.
.ae
.ae - BAÁ mámleketiniń internet domeni.
Lech Wałęsa
thumb|right|Lex Valensa Lech Wałęsa (aytılıwı: Lex Valensa, 1943-jılı 29-sentyabrde tuwılg'an) polshalıq politik, o'tmishtegi ka'sipshiler awqamı ha'mde insan xuquqları tarawındag'ı belsendilerden biri. Sovet blokındag'ı en' birinshi Tilekleslik (Solidarność) atlı ga'rezsiz ka'sipshiler awqamın sho'lkemlestiriwde aktiv qatnasqan. 1983-jılı Tınıshlıq boyınsha Nobel sıylıg'ın utıp alg'an. 1990-1995 jıllar aralıgında Polsha prezidenti bolg'an.
.ad
.ad - Andorra mámleketiniń internet domeni.
Baku
Baku- Ázerbayjannıń paytaxtı.
80px thumb|200px|Baku qalası Ozarbayjon xaritasida.
Baku (Azerbayjansha: Bakı) — qala, Azerbayjannin' iri Sanaat, ham madeniyat Orayi. Kaspiy ten'izinin' Batis jagasindagi iri port. Xalqi 2,122,300. (2012); Xalqi, Azerbayjanlar ham ruslar, yahudiylar, dag'istonliklar ham b. Ibarat.
Klimati
Yanv.din' ortasha t-rasi 3°, iyuldiki 25—30°, jilina 180–300 mm jawin jawadi. Guz Mawsiminde kushli Samallar bolib turadi.
Vankuver
nobaý|Vankuver Vankuver — Arqa Amerikanın' batıs qırg'ag'ı jaqınıda jaylasqan ataw. Kanadag'a qaraslı. Mayd. 32,2 mın' km2. iri qalası ha'm portı — Viktoriya. V. To'mengi mezozoyda payda bolg'an. Relyefi tawlı, bal. 2200 m ga shekem. Temir rudası, tas-ko'mir ha'm b. Paydalı qazilmalar bar. Batıs qırg'aqlarında port ko'p. Klimatı ortasha, ten'iz klimatı. 2000 mm ge shekem jawın jawadı. Iyne japıraqlı ha'm ken' japıraqlı tog'aylar bar. Atawda Pasifik — Rim milliy parkı jaylasqan. Baliq awlaw ha'm tog'ayshiliq rawajlang'an. V.di inglis ten'izshisi J. Vankuver (1758—98) atına qoyılg'an.
Aomori (prefektura)
Aomori prefekturasi  Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri.
Hebe Camargo
200px|thumb|Hebe Camargo Hebe Maria Camargo (8 Mart 1929 jılı Taubaté) Braziliyalıq aktrisa ha'm qosıqshı.
.bf
.bf - Burkina Faso mámleketiniń internet domeni.
.ge
.ge - Gruziya mámleketiniń internet domeni.
YouTube
YouTubedan paydalanıw qolay hám kóriw ańsatligi sebepli dúnyada atqalı 3 saytdan bolıp tabıladı. Saytda video tamashalawshar sanı kúnine 2 milliarddan artıq esaplanadı Saytda professional videokadrlardan tartıp, háwesker videolar, videobloglar ģa shekem usınıs etilgen.
Hàmme video júklewı múmkin. YouTube Google ģe tiyisli.
Xorvat tili
Xorvat tili (hrvatski jezik) — slavyan gruppasına kiriwshi Xorvatiyanın' rasmıy tili. Xorvat tilinde qon'sı ma'mleketler Bosniya ha'm Gertsegovina, Sloveniya, Avstriya, Serbiya, Rumıniya, Vengriya, Chernogoriyada so'ylesiwshiler bar.
Iskender Zulqarnayın
thumb|left|İskender Zulqarnayın imperyasinin en' o'rlegen dawiri kartasi. U'lkeytiw ushin su'wretti basin'
Madrid
Madrid - İspaniyanın' paytaxtı
Ulan-bator
thumbnail|Ulan-Bator Ulan-bator — Mongoliyanin' Paytaxtı.
Madrid
thumb|250px|Palacio de Comunicaciones
2022-jılı álemnen ótkenler dizimi
Bul dizimde 2022-jıl da ólgen shaxslar dizimi keltirilgen (qarań: Wikipedia:Adamlardıń áhmiyeti kriteriaları).
Ólim sebebi tek esaptan tısqarı jaǵdaylarda (adam óltiriwshilikler, óz janına qas qılıw, jol-transport hádiyseleri yamasa baxtsız hádiyseler) kórsetiledi. Basqa jaǵdaylarda, bul belgilenbeydi.
.hr
.hr - Xorvatiya mámleketiniń internet domeni.
Kosta-Rika
Kosta Rika (Costa Rica; — Oraylıq Amerikada jaylasqan mámleket. Paxtaxtı - San Xose qalası.Jer kolemi-51,1min km2.Xalqi-3,841 mln (1999).Xalqinin97%-I kreoldar ham metister qalgandari-negrler.resmiy tili-Ispan tili.
Jańıltpashlar
Jańıltpashlar - awızeki ádebiyattıń erteden kiyatırǵan belgili bir túri. Onı xalqımız atadan-balaǵa miyras etip qaldırıp, usı waqıtqa deyin qızıǵıp aytıp kiyatır. Jańıltpashlardıń burınnan aytılıp júrgen úlgileri menen bizge házirgi kúnniń talabına ılayıq jańa túrleri de payda bolıp, baspasózde járiyalanbaqta. Jańıltpash balalardıń durıs hám shaqqan sóylew uqıplılıǵın rawajlandırıwda kútá áhmiyetli. Onı durıs aytıw ushın aytıwshınıń ózi tez hám jańılmay aytıwı kerek. Al, jańıltpashtı úyreniwshi onı durıs aytıwda sózlerdi qaytalap aytıp, ol sózlerdiń mánisin túsinip alıwdı talap etedi. Usı jaǵdayda ǵana ol jańıltpashtı durıs hám tez aljaspay ayta aladı. Jańıltpash — qaytalanıp tez aytılatuǵın, aljastırmay oylanıp aytıwdı talap etetuǵın xalıqtıń kórkem sóz óneri. Jumbaqlar oylanıp sheshiwdi talap etse, naqıl-maqallar az sóz benen kóp mánis berse, jańıltpashlar tildi shınıqtırıwǵa hám jańılmay tez sóylewge úyretedi.
2022-jılı álemnen ótkenler dizimi
Maǵlıwmatlar ámeldegi aydıń dizimine hár keyingi aydıń 7-kúninde ótkeriledi.
Jańıltpashlar
Jańıltpash úlgileri
Sheshe, keshe neshe kese sındı,
2022-jılı álemnen ótkenler dizimi
Sonday-aq, “2022-jılda álemnen ótkenler” kategoriyasına qarań.
11-dekabr
nobaý|190x190 nükte|Moshe Mizraxi
Jańıltpashlar
Jańıltpash úlgileri
Keshe, sheshe, neshe kese sındı.
Ketpenniń basın bassa,
Tiyedi sabı basqa.
Al, eger sabın bassa,
Tiye me bası basqa.
Qırda qırq qırǵawıl,
Qırq qırǵawıl ishinde,
Qırq jıl qısır qalǵan,
Tegeran
Tehran- Irannıń paytaxtı. Xalqı 7,088,287 mln. Tehran Irannıń siyasiy, ekonomikaliq hám mádeniy, transport hám sawda orayı.
Jańıltpashlar
Jańıltpash úlgileri
Jańa jaǵa saldı.
Tegeran
Аtınıń kelip shıǵıwı
Тeһrаn аtaması «Top», «аs» mánisin аńlatıwshı ته (тәһ) hám «тау бите» mánisin ańlatıwshı ران (ран) sózlerinen payda bolǵan. Theran atı Taxtapul sózinen kelip shıqqan. Sonday qılıp, Тehran sózi "Taw bite аstındа" ornalasqan dep aytıwǵa boladı. Qala Тоshаl tawına jaqın jaylasqan.
Хalqı
XVIII ásirde Тehrаnnıń хаlıq sаnı 100 mıń adamdı quraǵan. Xаlıq sаnı XX ásirde:
Jańıltpashlar
Jańıltpash úlgileri
Jańa saldı.
Jorge Luis Borges
thumb|right|Jorge Luis Borges (1951) Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo (24 avgust, 1899 – 14 iyun, 1986), a'dette Jorge Luis Borges (aytılıwı: Xorxe Luis Borxes) atı menen belgili Argentinalıq jazıwshı ha'm shayır bolg'an. Onın' shan'arag'ı 1914-jılı Shveyсariyag'a ko'shedi ha'm sol jerde ol mektepke baradı. 1921-jılı Argentinag'a qaytqanınan keyin Borges o'zinin' qosıqların ha'm esselerin syurealist a'debiy jurnallarda shıg'ara baslaydı. Ol sonday-aq kitapxanashı ha'm lektor bolıpta islegen. 1955-jılı ol Ma'mleketlik kitapxanası (Biblioteca Nacional) direktorı ha'm Buenos Aires universitetinin' a'debiyat boyınsha professorı etip tayınlanadı. Onın' shıg'armaları AQSh ha'm Evropada basqa tilledge awdarılg'an. Borgestin' o'zi de bir neshe shet tillerdi erkin da'rejede bilgen. Ol Shveytsariyanın' Jeneva qalasında 1986-jılı qaytıs bolg'an.
Badminton
Badminton Bul óyin áyyemgi Malayyada payda bolǵan, keyinirek Aziyadaǵı basqa mámleketlerge tarqalǵan.19 -ásir 70-jıllarında Angliyada súwret bolıp, oyın qaǵıydaları islep chiqilgach Evropanıń basqa mámleketlerine de tarqaldı.
Xalıq aralıq badminton federatsiyasi (IBF) 1934-jıl dúzildi, oǵan 80 nen artıq mámleket aǵza (1991). 1977-jıldan jáhán birinshiligi ótkerip kelinedi. 1992-jıldan Olimpiada oyınları baģdarlamasınan jay aldı
Eń iri xalıq aralıq jarıslar, Angliyanıń ashıq birinshiligi (Uimbldon turniri) bolsa rásmiy bolmaǵan jáhán chempionata esaplanadı.
Badminton. Ózbekstanda 50-jıllardan rawajlana basladı.
Tarıyxı
Badminton Bul óyin áyyemgi Malayyada payda bolǵan, keyinirek Aziyadaǵı basqa mámleketlerge tarqalǵan.19 -ásir 70-jıllarında Angliyada súwret bolıp, oyın qaǵıydaları islep shıģılģannan sońEvropanıń basqa mámleketlerine de tarqaldı.
Xalıq aralıq badminton federatsiyasi (IBF) 1934-jıl dúzildi, oǵan 80 nen artıq mámleket aǵza (1991). 1977-jıldan jáhán birinshiligi ótkerip kelinedi. 1992-jıldan Olimpiada oyınları baģdarlamasınan jay aldı
Kún (waqıt)
Ku'n bul Jerdin' o'z orbitasında bir ret aylanıwı ushın ketetug'ın waqıtı. Jerdin' Quyashqa qarap turg'an ta'repinde ku'ndizgi waqıt esaplanadı, al qaramay turg'an ta'repinde Tu'ngi waqıt boladı. Jer o'z orbitası boyınsha 24 saat ishinde bir ret aylanadı, solay etip ku'ndizdi ha'm tu'ndi o'z ishine aladı.
Ixtiologiya
İxtiologiya (grekshe: ixtis - balıq, logos - so'z) - balıqlar haqqındag’ı ilim bolıp, aqıl es degendi an’latadı. İxtiologiya balıqlardın’ sırtqı ha'm ishki du’zlisin (morfologiya ha'm anatomiyası), balıqlardın’ sırtqı ortalıq penen baylanısın (qatnasın), neorganik, organik du’nyadag’ı ornın, qatnasın, olardın’ jeke rawajlanıwın, turlerdin’, tuwıslardın’ tuqımlaslardın’ otryadtın’ t.b. tariyxın (evolyutsiya. filogeniya) geografiyalıq tarqalıw nızamlıqların izertleytug’ın ilim. A'sirese balıqlardın’ xojalıq a'hmiyetin, olardan u’nemli paydalanıw jolların iretlestiredi.
Nigeriya
Nigeriya (Nigeria) yaki rásmiy Nigeriya Federativ Respublikası (Federal Republic of Nigeria) — Batıs Afrikada jaylasqan mámleket. Ol batısta Benin, arqada Niger, arqa-shıǵısta Chad hám shıǵısta Kamerun menen shegaralasqan. Ulıwma maydanı - 923 768 km². Paytaxtı - Abuja qalası.
Bekabad rayonı
Bekabad rayonı — Tashkent wálayatındaǵı rayon. 1926-jılı 29-sentyabrde dúzilgen (1962-jılı 24-dekabrde Sırdárya wálayatı Yangiyer rayonına qosıp jiberilgen, 1963-jılı 17-aprelde qayta dúzilgen).
Maydanı 0,76 mıń km2. Xalqı 127,7 mıń (2000).
Tábiyatı
Rayon aymaǵı Dalvarzin shóli hám Mırzashólde jaylasqan. Eń shıǵısında relyefi biraz oylı-qırlı. Klimatı keskin kontinental. Yanvardıń ortasha temperaturası - 2,5°, iyul ayınıki 28,5°. Jılına 227 mm jawın jawadı. Vegetaciya dáwiri 220 kún.
PTA turı qısqa tariyxı
Tennisshilerdin' xalıq aralıq tennis federatsiyasına ha'm tur direktorlarına qatnası 1968 jılı shiyelenise basladı. Sebebi qızıg'ıwshı tennisshiler turniri tek g'ana "professional" tennisshiler ushın ashıq edi.
Kanagabа (prefektura)
Kanagaba prefekturasi  Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri. Paytaxtı - Yokogama qalası.
PTA turı qısqa tariyxı
1965-jılı du'zilgen tennis professionallarının' xalıq aralıq assotsiyatsiyası is barısı tennis professional sportshılarının' pikiri boyınsha olardın'  talap ikramları iske aspay ha'mde byurakratiyalıq strukturag'a aylanıp ketkenligin ko'rsetti.
Tennis professionallarının' birden-bir talabı prizli bahalardı ko'beytiw edi, biraq tennisshi a'meldarlarının' sportshılarg'a mensinbewshilik ko'z qarasları sebepli bul a'melge aspadı.
Sol ushında 1972-jılı professional tennisshiler assotsiatsiyası du'zildi ha'm bug'an basshılıqtı oyınshılardın' o'zleri o'z qolına aldı. Professional tennisshiler assotsiatsiyasının' birinshi prezidenti bolıp belgili professional Kliff Drisdeyl saylandı. Professional tennis assotsiatsiyası menen xalıq aralıq tennis federatsiyası qarım-qatnas jumısları xalıq-aralıq oyınshılar ken'esi arqalı du'zilip bardı.
Du'nyag'a tanılg'an jekke adamlar Born Borg, Djon Makinroy, Djimmi Konnors ha'm İvan Lendler arqasında erler tennisi sponsorlardı ha'm televedenienı o'z dıqqatlarına qaratıp turnirlerdi sho'lkemlestiriwshilerge  joqarı tabıslar keltire basladı. Bul xalıq aralıq oyınlar ken'esi 1973-jılı du'zilip, 80 jıllar aqırına kelip sportshılar tennis biznesin basqarıwda ten'dey huqıqqa iye bolıwların ha'm tabıslardı ten'dey bo'listiriwlerin talap etiwleri hesh kimge tan' qalarlıq na'rse emesliklerin atap ko'rsetti. AQShtın' ashıq chempionatında XATFsı menen o'z-ara tu'sinbewshilikleri arasında tennisshiler 1989 jılı press-konferentsiya o'tkizip professional tennisshiler assotsiatsiyası o'zlerinin' derlik turdı sho'lkemlestiriwin dag'azalap ko'rsetti ha'm erler tennisinin' tariyxında en' baslı sho'lkem bolıp qaldı. Amerikalıq korporatsiya IBM 1990-jılı 1-yanvardan baslap PTA sı turının' titullı sponsorı bolıp start aldı. Ha'zirgi waqıtqa deyin PTA turı altı kontinentte 30 dan aslam ma'mleketlerde 77 turnirlerdi qosıp turıptı.
George Byron
thumb|right|Byron George Gordon Byron (aytılıwı: Djordj Gordon Bayron; 22 yanvar, 1788 – 19 aprel, 1824), a'dette Lord Byron atı menen dan'q qazang'an İnglis shayırı ha'm romantizm da'wirinin' ko'rnekli wa'killerinen biri bolg'an. Byronnın' en' ataqlı shıg'armaları Childe Haroldtin' sayaxatı ha'm Don Juan esaplanadı. Ol Britaniyanın' en' ullı shayırlarınan biri dep ta'n alıng'an ha'mde ha'zirgi kunge shekem onın' shıg'armaları ko'pshilik ta'repinen oqılıp kelinbekte.
Poeziya
Poeziya sanaat ha'm a'debiyattın' bir tu'ri. Poeziya ko'rkem shıg'ıwı ushın so'zlerdin' sapası, olardın' uzınlıg'ı ha'm aytılıwı, sonın' menen bir qatarda ma'nisine itibar beriledi. Poeziya ha'r tu'rli bolıwı mu'mkin (haiku, tematikalıq, balalar taqmag'ı) ha'm zatlardı su'wretlewde qollanıladı (salıstırıwda, so'ylesiwde, sezimlerdi ko'rsetiwde). Ol ma'nili yamasa ma'nissiz, uyqasqa iye bolıwı yamasa uyqaspawı, tek g'ana bir neshe so'zlerden ibarat bolıwı yamasa tolıq bir kitaptı qurawı (epikalıq poema) mu'mkin. Ol ha'r qıylı formada ha'm ko'lemde bolıp, teren' ma'nige iye yamasa ku'lkili bolıwı mu'mkin.
Poeziyada tu'rli tonlar qollanıladı. Poeziyanın' ko'plegen tu'rleri bar, ma'selen, Haiku, Ballada, Oda. Basqaları erkin ha'm bes qatarlıq taqmaqlar.
.pt
.pt - Portugaliya mámleketiniń internet domeni.
Er-riyad
Er-Riyad (Arab:الرياض) — Saudiya Arabstanının' Paytaxtı. Xalqı sanı: 4,878,473 (2010) adam. Klimatı : Kontinental.
Itimallıqlar teoriyası
İtimallıqlar teoriyası - tosınnanlı qubılıslardag'ı (ha'diyselerdegi) nızamlıqlardı izertlewshi matematikalıq ilim bolıp tabıladı.
Tosınnanlı ha'diyse (waqıya) degende ju'zege asıwı ha'm aspawı mu'mkin bolg'an ha'r qanday waqıyanı tu'sinemiz.
Tosınnanlı qubılıs-bir sınawdı (ta'jiriybeni, eksperimentti) bir neshe ma'rte ta'kirarlag'anda ha'r ret ha'r qıylı o'tetug'ın qubılıs bolıp tabıladı. Mısallar:
İtimallıqlar teoriyası basqa matematikalıq ilimler sıyaqlı praktikanın' talabınan kelip shıqqan ha'm rawajlanbaqta.
Massalıq tosınnanlı qubılıslarg'a baylanıslı ma'selelerdi sistemalı tu'rde izertlep baslaw ha'm sa'ykes matematikalıq apparattın' payda bolıwı XVII a'sirge tiyisli. Ataqlı fizik Galiley XVII a'sirdin' basında fizikalıq o'lshewlerdegi qa'teliklerdi tosınnanlı qubılıs dep qarap ha'm olardın' itimallıqların bahalap, onı ilimiy jaqtan izertlewge ha'reket etken.
Son'g'ı jılları texnikalıq mashqalalardı sheshiwge baylanıslı itimallıqlar teoriyasının' taza tarawları pa'n sıpatında o'z aldına payda bolıp atır. Ma'selen "Massalıq xızmet ko'rsetiw teoriyası", "İnformatsiyalar teoriyası", "Tosınnanlı protsessler teoriyası" h.t.b.
Pablo Picasso
thumb|right|200px|Picasso skulpturası, [[Chicago, Illinois, AQSh]] Pablo Ruiz Picasso (aytıwı: Pablo Pikasso; 25 oktyabr, 1881, Malaga, Ispaniya - Aprel 8, 1973) Ispaniyalı su'wretshi ha'm skulptor bolg'an. Ol XX-a'sirdin' ullı su'wretshilerinin' biri esaplanadı. Onın' tolıq atı Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Clito Ruiz y Picasso. Ol Kubizmnin' tiykar salıwshılarının' biri sıpatında belgili. Kubizm bul su'wretshinin' obektlerdi bo'liwi ha'm olardi abstrakt formada qayta birlestiriwi. Picasso shama menen 13,500 su'wret, 100,000 obraz yamasa gravyura, 34,000 kitap illyustratsiyasi ha'm 300 skulptura yamasa keramika do'retken.
Picasso ju'da' jas waqtınan baslap su'wret salıwdı ha'm sızıwdı bilgen. Onın' birinshi aytqan so'zi lapiz bolıp, ispan tilinde «qa'lem» degendi an'latadı.
Picassonın' eki hayalınan to'rt balası bolg'an. Ol 1973 jılı ju'rek awırıwınan qaytıs boladı.
Orta ásir sxolastikası
Orta ásir filosofiyası sxolastika degen atama menen málim. Sxolastika (σχολαστικός) - Tálim, mektep) yaǵnıy filosofiyalıq mektep degendi ańlatadı.
Sxolastikanıń tiykarǵı ózgesheligi, ol ózin teologiyaǵa xızmet etetuǵın ilim sıpatında belgili. XI ásirden baslap orta ásir universitetinde logika problemalarına qızıǵıwshılıq ádewir kóterildi. XI-XIV ásirlerdiń filosofiyasına Boetsiydiń logikalıq shıǵarmaları úlken tásirin tiygizdi, kóplegen túsiniklerdiń mánisin ashıp berdi. Sxolastikalıq dialektikaǵa qarsı hár qıylı mistikalıq aǵımlar turdı. XV-XVI ásirlerde bul sonshelli gumanistlik aq súyekler mádeniyatı neplagon naturfilosofiya túrinde rawajlana basladı.
Orta ásirde tábiyatqa jańa kóz-qaras qáliplesedi. Qudaylıq kúshli jaratqan haqqındaǵı táliymat tábiyattıń óz erkinligin joqqa shıǵardı, sebebi quday tábiyattı ǵana emes, al zatlardıń tábiyiylik awhalına qaramastan háreket etti. Sonıń ushın 1) tiykarǵı dıqqat qudayda hám Adam janın biliwi qaratıldı. 2) Tábiyiy qubılıslarǵa qızıǵıwshılıq kúsheydi, olar simvollar retinde sáwlelendi.
Orta ásir oyshılları Adam máselesine de toqtap ótti, hám hár qıylı juwaplar berdi.
Birinshi anıqlaması Adam qudaydıń obrazı hám úlgisi.
Ekinshi Platon, Aristotel hám olardıń dawamshıları tárepinen berilgen Adam bul aqıllı maqluq dep túsindiredi.
Adam probleması menen xristian filosofiya qızıqsındı, olardıń pikiri boyınsha, Adam-pútkil tábiyatta birinshi orındı iyeleydi, al grek filosofları Adam tábiyattan ústin turadı ol qudaydıń úlgisi dep túsindiredi.
Xristian táliymatınıń túsiniwinshe qudaydıń balası Logos, yamasa İisus Xristos adamǵa enedi, ol ólimi arqalı Adam túrleriniń kristegi dozaq azabınan qutqarıwdı oylaydı, solay etip adamlarǵa jaqsılıq beriwdi qoyadı.
Xristianshılıqta quday barlıq dúnyanıń jaratıwshısı, ol tábiyattan ajıratılǵan. Onda isenim bilimnen joqarı qoyıladı, yaǵnıy aqıl etpeytuǵın nárselerdi isenimge qoyıwdı talap etedi. Xristian antologiyasın belgileytuǵın ekinshi dogmatı deneniń qaytadan tiriliwi boladı. Orta ásir sanası isenimli túrde adamnıń qaytadan sol denesinde tarqalıwı boladı dep aytadı. Xristian táliymatı boyınsha Jan deniniń sırtında jasawı múmkin emes. Usı dogmatlar Jan menen deneniń problamasın orta ásirlik túsiniwiniń negizine alındı.
Xristian dogmatların sistemaǵa alıp kelgen filosoflardan biri Origen (III ásir) onıń táliymatınıń negizinde Adam haqqındaǵı túsinikti quraydı. Onıń pikirinshe Adam ruwxtan, jannan hám deneden turadı.
Orta ásir filosofları adamnıń erki máselesin qayta talıqlap, aqıldan soń erikke ótti. Máselen Avgustin ushın barlıq adamlar eriktiń qanday bolsada ómir mánisi. Adamnıń ishki turmısın baqlay otırıp, ásirese óziniń, Avgustin: Adam jaqsılıqtı biledi, biraq onıń erki oǵan baǵınbaydı, islewdi qálemesede, ol isleydi dep juwmaq shıǵardı. Adamnıń usı awhalın ol jannıń awırıwǵa ushırawı onıń ózine baǵınbawı yaǵnıy ózindegi joqarǵı baslamaǵa baǵınbawı dep bildi.
Orta ásir táliymatı boyınsha Adam óz gúnalıq qızıǵıwshılıqlarınan qudaydıń járdemisiz qutıla almaydı. Solay etip orta ásir filosofiyası tutası menen teotsentrizm sıpatında xarakterleniwi tiyis.
Geologiya qudaynama-berilgen dinniń isenim-táliymatın sistematizatsiyalaw. Orta ásir filosofiyasınıń barlıq tiykarǵı túsinikleri quday menen baylanıstırıladı hám ol arqalı belgilenedi.
Orta ásirdegi filosofiyalıq oy tek Batıs Evropada emes, ol Shıǵısta, Vizantiyada rawajlanadı.
Vizantiyanıń filosofiyasınıń Batıs penen uqsaslıǵı bolǵan menen onıń bir qatar ózgeshelikleri bar.
476-jıl Batıs Evropa ushın Orta ásirdiń baslanıwı bolıp tabıladı. Usı jılı Batıs Rim imperiyası germanlar tárepinen jawlap alınadı. Shıǵıs Rim imperiyası Vizantiya Varvarlıq jawlap alıwdan qaladı. Nátiyjede ekonomikalıq siyasat hám mádeniy dástúrler hám jetiskenlikler óz qálpinde saqlanıp qaladı. Usıǵan baylanıslı Vizantiya joqarǵı rawajlanǵan ózgeshe mádeniyattıń orayı sıpatında basqa ellerdiń aldında turadı.
Bul jerde xristian dini hám onıń pravoslavyan formasında ústemlik etti. Bilim beriwge hám ilimge úlken húrmet penen qaradı. Vizantiya filosofları ilimniń antikalıq túsinigin saqlap qaldı. Barlıq ilimler filosofiya degen atama menen birikti. Máselen İ.Damaskin filosofiyaǵa altı anıqlama berdi:
Vizantiya filosofları grek filosoflarınıń oylarınıń barlıq baylıǵın ózlestirip aldı hám saqlap qaldı. Vizantiyaja jasaǵan peolatonizm aǵzaları Platon táliymatın sistematizatsiyaladı. Onıń tiykarǵı wákilleri Platon (205-270 jj), Yamalik (275-380 jj) hám Prokl (412-485 jj). Olar ushın pútkil dúnya ierarxiyalıq sistemalardan turdı, onıń tómengi qatlamı joqarısına minnetli. Onıń eń joqarı qatlamında bir pútinlik jaylasqan. Ol quday. Bul bir pútinlik hár qanday bolmıstıń sebebi. Ol bolmısqa tiyili emes, sonıń ushın ya aqıl bolıp, sóz bolıp oǵan jetpeydi, quday haqqında hesh nárse aytıwǵa bolmaydı. Ekinshi qatlam bul aqıl, onda ideyalar bar, bul taza bolmıs hám bir pútinlik tárepinen jaratılǵan.
úshinshi qatlam Jan, ol aqıl sıyaqlı endi birgelki emes, al janlı deneler arasında bólingen sebebi kosmos platonikler ushın jasawshı maqluq, jin-shaytanlardıń, adamlardıń, haywanatlardıń, ósimliklerdiń janı, bunnan basqa ol háreket etedi, Jan hár qanday hárekettiń barlıq oylawlardıń hám qapagershiliklerdiń deregi.
Tórtinshi qatlam, eń tómengi dene Jan sıyaqlı aqıldan jańa óz qásiyetlerin aqıllılıqtı garmoniyanı aladı, dene janǵa tiykarlanıp onıń formasın aladı.
Zalsburg
Zalsburg (nem. Salz—tuz ha'm burg) — Avstriyanın' oraylıq bo'leginde jaylasqan qala. Zalsax da'ryasının' ha'r ekki bo'leginde, 1300—2000 m ba'lentlikde, Zalsburg saylıg'ında jaylasqan. Zalsburg jerının' administrativ orayı. Xalqı sanı 144,2 mın' adam (2000). Transport jolları tu'yini. Aeroportı xalqara a'hmiyetke iye. Toqımashılıq, azıqawqat, mashinasazlıq, poligrafiya, ag'ashsazlıq sanaatı ka'rxanaları bar. Mu'zika a'sbapları islep shıg'arıladı; marmar qayta islenedi. 3. ornında qadimde keltler jasag'an, rimlikler Zalsburgdı Yuvavum dep atag'an. 11—12a.lerden 3. atra'pinan ko'plep tuz qazıp alına baslag'an. 1805 jıldan 3. Avstriya, 1810 jıldan Bavariya, 1815 jıldan ja'ne Avstriya quramına kiredi. Zalsburgda V. Motsart tuwılg'an u'y, Karolina Avgusta muzeyi bar. Arxitekturalıq esteliklerden eski qala bo'leginde (da'ryanın' shep bo'legi) barokko uslıbındag'ı sobor (1611—28), arxiyepiskop qarargahı (1120), sherkewler ha'm b. saqlang'an. Jan'a zamanago'y imaratlar daryanın' on' bo'leginde jaylasqan. . Festivallar uyinde mu'zika ha'm teatr o'nerinin' xalqara festivallari bolıp o'tedi. Zalsburgda Turizm orayı bar.
Venesuela
thumb|right|300px|Venesuela dúnya kartasında Venesuela yaki rásmiy Venesuela Respublikası — Oraylıq Amerikada jaylasqan mámleket.
Instagram
Instagram - Kevin Systrom hám Mike Krieger tárepinen jaratilǵan hám de súwret hám videolardı úlesiw ushın mólsherlengen sociallıq tarmaq. Instagram jas auditoriyaǵa iye, yaǵniy 15-35 jas aralıǵındaǵı internet paydalanıwshıları qollanatuǵın sociallıq tarmaq. Bul sociallıq tarmaq brendti vizual usınıs etiw, reklama hám satıw ushın qolaylı platforma esaplanadı. Bunda maǵlıwmatlardı jaylastırıw qolaylı. Bul jerde baseki basqa sociallıq tarmaqlarǵa salıstırǵan ádewir joqarı esaplanadı.
Raúl Jiménez
Raúl Jiménez (Raúl Alonso Jiménez Rodríguez; 1991, 5-may  — Меxsikali' futbolshi'. ispaniyani'n' «Аtletico Маdrid» ha'mde Меxsika шигшээд oyi'nshi'si'
.nz
.nz - Jańa Zelandiya mámleketiniń internet domeni.
San Xose
San Xose — Kosta Rika Paytaxtı.
.eg
.eg - Mısırdıń internet domeni.
Publitsistika
Publitsistika (latınsha - publikus) ja'miyetlik so'zinen alıng'an bolıp, turmısımızdın' ha'r qıylı tarawlarındag'ı a'hmiyetli ma'selelerdi, faktlerdi, qubılıslardı u'yreniwshi ha'm avtordın' sotsial idealı o'lshemi menen bahalawshı, ku'n ta'rtibinde turg'an ma'selelerdi sa'wlelendiriwi sebebinen da'wir ruwhın beriwshi, ken' ja'miyetshilikke arnalg'an shıg'armalar bolıp tabıladı. Publitsistika o'mirimizde bolıp atırg'an barlıq faktlerdin', qubılıslardın', waqıyalardın' tez arada ken' ja'miyetishilikke ma'limleniwi, olar haqqında pikirlew, juwmaqlar shıg'arıw, aldag'ı wazıypalardı anıqlaw ha'm orınlaw, ja'ne orınlanıw barısın xabarlaw ha'm analizlew, juwmaqlar shıg'arıw h.t.b. sıyaqlı o'mir ag'ısınday u'zliksiz protsess.
Publitsistikanın' maqseti, birinshiden, ekonomikalıq, siyasiy ha'm ma'deniy jan'alıqlardı, o'mirdegi sotsial a'hmiyetke iye barlıq faktlerdi, waqıyalardı, qubılıslardı operativ tu'rde xalıqqa jetkerip beriw. Ekinshiden, mag'lıwmat ha'm hu'jjetlerge su'yeniw arqalı ja'miyetlik pikirge ta'sir jasaw, insaniyattın' jaqsılıqqa, jarqın keleshekke talpınısların quwatlawdan ibarat.
Publitsistika da'wir menen ten' qa'dem taslap, turmıs mashqalaları haqqında pikirleydi. Jetiskenliklerdi en jaydırıw ha'm kemshiliklerdi saplastırıw jolların, bul ma'seleler ruwhıy turmıstın' basqa tarawlarında ken' tarqalmay atırıp-aq, juwaplar izleydi. A'debiyat, ko'rkem o'ner, arxitektura ha'm tag'ı basqa tarawlarda keleshekte u'lken polotnolardın' do'retiliwi ushın bay materiallardı toplap beredi.
.dz
.dz - Aljir mámleketiniń internet domeni.
Jiyrenshe Sheshen
Qaraqalpaqlardıń arasında Jiyrenshe degen aqıllı, sózdiń mánisin keltirip sóyleytuǵın sheshen adam bolıptı. Onı xalıq kórgenlikten Jiyrenshe sheshen dep ataǵan. Sol zamanda Jánibek degen xan bolıp, Jiyrensheni sózden utıp óltiriw ushın kóp hiyle islegen. Biraq ta, Jiyrenshe tapqırlıǵınan, aqıllılıǵınan xannıń qıyın sorawlarına durıs juwap berip, ólimnen aman qalıp otırǵan. Jiyrenshe menen Jánibek xan arasındaǵı gúrrińler xalıq arasında oǵada keń taralǵan.
Sońǵı izertlewlerde Jiyrenshe sheshendi Jánibek xannıń zamanında jasaǵan, tariyxta bolǵan adam sıpatında kórsetedi. Jiyrensheniń ańızları 1962-jılı «Qaraqalpaqstan» baspasında «Qaraqalpaq xalıq legendaları hám anekdotları» degen toplamda basıldı. Sonday-aq, 1992-jılı A. Pirnazarovtıń «Jiyrenshe sheshen» degen miyneti baspadan shıqtı.
San Salvador
San Salvador, — El Salvadordın' Paytaxtı.
Moskva
Moskva - Rossiyanıń paytaxtı.
Moskva — RF paytaxtı, Moskva wálayatınıń orayı, federal áhmiyetke iye qala. RFnıń úlken siyasıy, ekonomikalıq, ilimiy hám mádeniy ortalıǵı. Moskvada Rossiya Federaciyası Prezidenti, Federal Májilis, RF húkimeti, Konstituciyalıq sud, Joqarı sud, Joqarı arbitraj sudı, RF Prokuraturası bólimleri jaylasqan. 10 adminstrativlik okrugqa bólingen. Qala shegarası, Moskva aylanba avtomobil jolınan ótedi. Maydanı (M. Meriyasına qaraslı bolǵan Zelenograd hám b. xalıq punktlerinen tısqarı) 994,0 km.kv Moskva aylanba avtomobil jolı sheńberinde 878,7 km.kv. Xalqınıń sanı : 10,305,135 mln (2010)nan zıyat. Rossiyanıń batıs bólimi Evropa tárepi, Smolensk-Moskva qırları, Oka-Moskvoretsk tegisligi hám Meshchyora pás tegisligi tutasqan jerde, Oka hám Volga dáryaları aralıǵında, Moskva dáryası jaǵası boynda jaylasqan.
Jáhan shaxmatı chempionları
Dúnnya shaxmatı chempionları
Riga
Riga — Latviyanin' Paytaxtı.
Berlin
Berlin- Germaniyanın' paytaxtı.