cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Avesto
"Avesto" tekstiniń tili áyyemgi Sogd hám Baktriya tillerinde jazılǵan. Áyyemgi Parfiya hám grek háripleri qollanılǵan.
"Avesto" daǵı dıqqatımızdı tartatuǵın nárselerdiń biri Apryanem mámleketi haqqındaǵı pikirler. Tariyxıshılardıń tastıyıqlawınsha, bul mámleket Okus hám Yaksart dáryalarınıń arasında jaylasqan eken. Apryanem vasma Xorezmniń áyyemgi ataması degen dárekeler de bar.
"Avesto" Zardushttıń atı menen baylanıslı. Bul ájayıp dóretpe bir dáwirdiń ǵana ónimi emes, yaǵınıy ol bir neshshe dáwirler dawamında qáliplesip, konkret shıǵarma halına kelgen.
Zardusht táliymatı tiykarınan dualizm printsipine negizlengen. "Avesto" tórt bólimnen ibarat: Yasna ("Diniy máresimler"), Yasht shama menen "Yasna" ańlatqan mánini bildiredi, Visparad ("Barlıq ilahiyler haqqında kitap"), Vendidod ("Jawız ruwxlarǵa-dáwlerge qarsı gúresiw ushın berilgen nızamlar jıynaǵı"). Yasnanın quramına kirgen qosıqlar "Gasht" dep ataladı. Bul sózdiń maǵanası-diniy maqtaw (oda, qasida), múrájet. Gatlerdi Zardushttıń ózi jazǵan degen shamalawlar bar. Gatler-oratorlıq, sheshenlik iskusstuvosınıń ájayıp úlgilerinen esaplanadı. Máselen, "Avesto" nıń birinshi Yasht, Xurmuzd yasht bólimi "Axura-Mazdaǵa maq" dep ataladı. Ol bılay baslanadı. "Quwanıshı Axura Mazda, eń ılayıq Táńri Taalanıń tilegi asıp, Angra Mayiyu (Axriman) ólsin.
Jaqsı oy, jaqsı sóz hám sawap isler menen jaqsı oy, jaqsı sóz hám sawap isti maqtayman. ózimdi barlıq jaqsı oylarǵa, jaqsı sózler aytıwǵa, jaqsılıq isler qılıwǵa baǵıshlayman, barlıq jaman oylardan, jaman sóz, jaman islerden júzimdi buraman.
"Avesto" tálimatınıń mazmunı jawız kúshlerge qarsı qaratıladı. Jaqsılıq kúshleriniń baslıǵı Axura Mazda bolıp, onıń altı járdemshisi bar eken. Birinshi ъъWaqu Manaqъъ - danalıq, ekinshisi ъъAsha Waqishtaъъ, úshinshisi ъъQshatra-Waryaъъ - qudretli kúsh, tórtinshisi ъъSianta Armatiъъ - isenim, besinshisi ъъQarwashashъъ salamatlıq, altınshısı ъъAmeretajъъ - máńgilik. Al, barlıq jawızlıq kúshlerdiń baslıǵı- Angra Mayiyu (Axraman).
Sasanidler dinastiyası dáwirinde (b.e. III-VII ásir) "Avesto" jańasha kóriniste payda boldı. Zardushtıylıq táliymattı dáslepki jaratılǵan waqtında diniy emes, al morallıq-etikalıq kóz-qaraslardıń jıynaǵı sıpatında júzege kelgen.
Axmed Yugnakiy
Axmet Yugnakiy
XII a'sirdegi tu'rk tilles xalıqlar a'debiyatının ko'rkem so'z sheberlerinin' biri Axmed Yugnakiy Yusif Has Ha'jibten keyingi ko'zge ko'ringen a'jayıp shayırlardın' biri edi.
Shayırdın' o'mirbayanı haqqında jeterli mag'lıwmatlar saqlanıp qalmag'an bolsada, onın' shıg'armaların XV a'sirde ko'shirgen ka'tibler bul haqqında a'dewir mag'lıwmatlar beredi. Mısalı: Atası atı Ma'qa'mediy, İukakiy A'diy Axmed og'lı, yok xechshaki Yag'nıy: (Shayırdın' a'kesinin' atı Muxammed Yugnakiy, al o'zinin' atının' Axmed ekenligine heshqanday gu'manımız joq). A'dibinin' yeri atı İuginek erur, Safaliq eteb yer, kongullar yarur. (Shayırdın' tuwılg'an jerinin' atı Yugnak, zeynin'di ashatug'ın bir a'jayıp jer) - dep jazıwına qarag'anda, o'zin Axmed Yugnakiy dep atag'anın eske alg'anımızda' bul shayırdın' shınında da Yugnak qalasında tuwılg'anlıg'ının' guwası bolamız.
Yugnak shınında da sol waqıttag'ı Qaraxaniyler ma'mleketinin' sotsial-ekonomikalıq jag'ınan rawajlang'an qalalarının' biri Tu'rkistan menen bir qatarda turıp, eski tu'rki tilinin' rawajlanıwına u'lken u'les qosqan oraylardın' biri bolıp esaplanadı. Sonın' ushında Axmed Yugnakiy Yusip Has Ha'jibten keyin ekinshi bolıp tu'rki tilinde u'lken shıg'arma jazıp qaldırıwg'a qol urg'an.
Onın' bizge shekem kelip jetken en' ko'lemli shıg'arması "Xibbat ul haqoyiq" (Haqıyqatlar sıylıg'ı) Axmed Yugnakiy mu'mkin' bunnan basqa da belgili shıg'arma jazg'an shıg'ar. Biraq ol shıg'armalar bizin' zamanımızg'a kelip jetpedi.
Haqıyqatlar sıylıg'ı"nın' qol jazbası tabılg'anlıg'ı haqqında en' birinshi ma'rtebe 1906-jılı tu'rk alımı Na'jib Asim xabarladı. Biraq bunnan keyin de bir neshe qoljazbalarının' tabılg'anlıg'ı ma'lim boldı. Solardın' ishinde en' eskisi Samarqand nusqası bolıp, bul nusqa 1444-jılı samarqandlı kolligraf Zeynul-Abiddin Juraniy degen kisi ta'repinen eski uyg'ır ha'ribi menen ko'shirilgen.
Bunnan basqasharaq bir qoljazba 1480-jılı A'bdurazaq baqsı degen bir adam ta'repinen ko'shirilgen. Bul nusqa osmanlı tu'rk tiline awdarılıp, o'z teksti menen qosa 1916-jılı Na'jib Asim ta'repinen bastırıp shıg'arılg'an. Bunnan basqa arab ha'ribi menen keshirilgen ja'ne bir qol jazba Berlindegi kitapxanada saqlanbaqta.
"Haqıyqatlar sıylıg'ı" negizinen didaktikalıq shıg'arma. Bunda basqa shıg'armalar sıyaqlı avtor ta'repinen o'z qa'lemi menen nıshanag'a alıng'an belgili syujet te joq. Da'stannın' bastan ayag'ına shekem na'siyat. Na'siyat bolg'anda da tek jıltır so'z emes, ba'lki ha'r bapqa bo'linip berilgen didaktika. Bilim haqqında, jaqsılıq ha'm jamanlıq, minez-qulıq haqqındag'ı baplarg'a bo'lip qaraydı.
Axmed Yugnakiy du'nyaparaz ha'm ashko'z adamlardı qattı sıng'a aladı. Onın' pikiri boyınsha du'nyada sonday bir ashko'z adamlar toparı ko'beyip ketken. Olar arsha-arsha altınlar arttırıp, kiyimlerin jamap kiyip ju'redi. Bunday taypadag'ı adamlar o'zinde ha'm a'tirapındag'ı adamlardı da ashtan o'ltiredi. Sonın, ushında ol bul du'nyada jaqsı jasamaqshı bolsan', o'zgelerdi aldama. O'z miynetin' menen g'ana jasa. Al mal-mu'lkti o'zin'e jetkendey etip g'ana jıyna. Eger o'z miynetin' menen tapqan bolsan' birewdin' mu'lkin ko'psinbe. Xalıqtı aldap birewlerdin' esabınan du'nya toplamaqshı bolg'an adamnan qash. O'z miynetin' menen tabılg'an hadal du'nyanı iship jewge u'yren - dep uqtırmaqshı boladı.
Bunnan tısqarı shıg'armada a'dep-ikramlılıq, doslıq haqqında sezler baradı. Yag'nıy: "Kim sag'an jamanlıq qılsa, sen og'an opa qıl". Sebebi: "Qandı qan menen juwıp tazalap bolmaydı" dep aytılg'an bolsa, ekinshi jag'ınan o'mir filosofiyası haqqında pikir bildirip: "Bul du'nya bir ku'n g'ana qonıp ketetug'ın ka'rwan sarayg'a usaydı. Ka'rwan bir ku'n qonıp, o'z jolın dawam etedi. Biz de tap sondaymız. Adam balasına bul o'mirdi bilip seziw ushın ju'z jıldın' o'zi de qısqalıq etedi. Sonshama o'mirdin' "Bir ku'n quraqım ko'rinbeydi" - dep jazdı.
Napoleon I Bonapart
thumb|right|Napoleon I Napoleon I Bonapart (Frantsuzsha: Napoleon Bonaparte; 15-Avgust 1769 - 5-May 1821), Franciyaniń áskeriy hám siyasiy basshisi bolǵan. Ol sonday-aq, Napoleon I sipatinda Frantsuz Imperatori bolǵan. Oniń háreketleri 19 ásirdiń baslarinda Evropa siyasatin belgilep berdi.
Ol Korsikada tuwilǵan. Oniń ata-anasi Italiyali aq-súyek adamlar bolǵan. Ol Franciyada áskeriy tayarliqtan ótedi. Bonapart Birinshi Frantsuz Respublikası dáwirinde júda áhmiyetli adam boldi. Sol waqitta ol Birinshi hám Ekinshi Awqamlar ústinen jeńiske eristi. 1799-jili ol siyasiy awdarispaq qildi hám natiyjede ol Birinshi Konsul boldi. Bes jildan soń Frantsuz Senati oni Imperator dep járiyaladi. 19-ásirdiń birinshi 10 jilliǵinda, Frantsuz Imperiyasi Napoleon basshiliǵinda kóplep urislarǵa qatnasti. Bul urislar Napoleon urislari dep ataladi. Evropaniń úlken mámleketleriniń hámmesi bul urislarǵa qatnasti. Bir neshe jeńislerden son, Franciya Evropa kontinentinde júda áhmiyetli orindi iyeledi. Napoleon kóplep awqamlar dúziw joli menen Franciyaniń Evropa siyasatina tásirin kúsheytti. Ol sonday-aq óz doslarin hám shańaraq aǵzalarin basqa Evropa mámleketlerin basqariwǵa eristi.
1812-jili Franciyaniń Rossiyaǵa basip kiriwi Napoleonniń tabislariniń ózgeriw waqti boldi. Oniń armiyasi bul urista úlken jeńilislerge ushiradi. 1813-jili Altinshi Awqam quralli kúshleri Leipzigta Napoleon armiyasi ústinen jeńiske eristi. Bir jildan soń, bul Awqam Franciyaǵa hújim jasap, Napoleon armiyasin birotala qiyratti hám Napoleondi Elba atawina súrginge jiberdi. Bir jil ishinde ol Elbadan qashiwǵa eristi hám qaytadan kúsh topladi. Lekin 1815-jili ol Vaterlo Urisinda jeńiliske ushiradi hám Britaniyalilar oni jáne súrginge jiberdi. Napoleon ómiriniń aqirǵi alti jilin Saint Helena atawinda súrginde ótkerdi. Doktor oni asqazan sarataninan ólgen dep juwmaq shiǵardi, biraq Sten Forshufvud hám basqa da ilimpazlar oni uwlap óltirilgen boliwi múmkin degen pikir bildiredi.
Napoleon urislari dúnya-júziniń áskeriy mekteplerinde úyreniledi. Oniń qarsilaslari oni tiran dep esleydi, lekin ol sonday-aq Napoleon kodin islep shiqqani menen de belgili.
Aytıslar
Aytıs - qaraqalpaq xalq ko'rkem awızeki do'retpelerinin' belgili bir janrı retinde erteden tilge alınıp keldi. 1939-jılları O.Kojurov ha'm Q.Ayımbetovlar aytıstın' folklorımızdın' bir janrı retinde ko'rsetse, 1951-jılı N.Baskakov qaraqalpaq folklorın tu'rlerge bo'lgende juwap ha'm aytıstı qız-kelinshekler qosıqlarına kirgizip belgilegen edi. Qaraqalpaq ko'rkem awızeki do'retpelerin pu'tini menen izertlew jumısın qolg'a alg'an, ol tuwralı u'lken izertlew dereklerin N.Da'wqaraev o'zinin' doktorlıq dissertatsiyasının' birinshi tomın folklorg'a arnap, onnan qaraqalpaq ko'rkem awızeki do'retpelerinin' janrlarına tallaw bergen edi. 1950-jıllardın' basında pitken bul jumıs 1959-jılı basıla basladı. 1977-jılı u'sh tomnın' birinshi folklorg'a arnalg'an tomı N.Da'wqaraevtın' "shıg'armalarının' tolıq jıynag'ı" menen (2-tom) o'z aldına kitap bolıp basıldı.
Usı kitapta N.Da'wqaraev "Aytıs ha'm juwap" degen temada berilgen bo'limde, qaraqalpaq da'stu'rlerinde qız-jigitlerdin' otırıspa merekelerinde uyqasımlı, astarlı so'z benen aytısıwlar og'ada ko'p jıynalg'an. Bunday poetikalıq so'z benen aytısıw juwaptan baslanadı. Juwap demektin' ma'nisi egerde birew astarlıq, poetikalıq so'z benen sizge tiyip, ilip so'ylese sizde bul kisinin' so'zine ılayıqlı poetikalıq so'z benen juwap qaytarıwın'ız kerek. Qaraqalpaq da'stu'rinde juwaptan jen'iliw uyat sanalg'an. Juwap sol aytısqan waqıttag'ı payt, ha'reket, waqıya menen baylanıslı boldı. Ma'selen, jigit u'yge kirip kelip, u'yde otırg'an qızlardı ko'zge ilmey so'ylegendegi juwap aytıstın' bir tu'ri. Jigit: I- qız: II - qız: Jigit: Qız: Jigit:
A'lbette bunda juwap aytısları qaraqalpaqlar arasında ha'zirgi ku'nde de ko'plep ushırasadı. Toy merekesiz jol-jo'nekey aytıla beretug'ın, bir-birewdi utıw ushın qollanılatug'ın juwap aytısları qız-jigitler, jigitler-kelinshekler arasında og'ada ko'p.
Folklordag'ı shayırlar aytısın jazba a'debiyattag'ı aytıstan o'zgeshelikleri joqarıda ko'rsetip o'tilgen edi. Folklordag'ı shayırlar aytısı mısalında A'jiniyaz benen Qız Men'eshtin', Mansur menen Da'menin' aytısların ko'rsetse boladı. Jazba aytıslarda bul aytıstın' o'zgesheligi folklorg'a ta'n bolg'an, olar bir-biri menen duslasqan waqıtta, yadtan shıg'arıp awızeki aytısqan. Shayırlar aytısqanda umtılıw-umıtıw ko'rkem so'zinin' ku'shliligi menen aytılıwınan degen oydın' teren', sheber, o'tkir beriliwi menen bayqaladı. A'jiniyaz benen Men'eshtin' suw boyında ko'risip birinshi aytısı bılay baslanadı: A'jiniyaz:
Solay etip qaraqalpaq folklorındag'ı juwap aytısları menen awızeki, ju'zbe-ju'z turıp yadtan aytatug'ın shayırlar aytıs janrın qurap turadı ha'm usılar aytıs degennin' ne ekenin an'latadı.
Css
CSS web betlerdi jaratıwda web bettegi elementlerdin' ren'lerin, shriftlerin, jaylasıwların ha'm basqa usıg'an usag'an ko'rinis belgilerin anıqlawda isletiledi.
CSS ke mısal:
FK Minija
Futbol klubi Minija (Minijos futbolo klubas) - Litva paytaxtı Kretinga qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Seyshel Atawları
Seyshel Atawları — Shıǵıs Afrikada jaylasqan ataw-mámleket. Paytaxtı — Viktoriya qalası. BMSh aǵzası.
Transnatsional korporatsiyalar
100 iri xalıq aralıq kompaniyalardın' mu'lkinin' bahasının' 40 %i basqa mámleketler territoriyasında negizlengen. Transnatsional korporatsiyalardın' tiykarg'ı bo'legi AQSh, Evropa elleri ha'm Yaponiyada ja'mlengen. TNK du'nyanın sanaat o'ndirisinin' 40 %n qadagalaydı, bul xalıq aralıq sawdanın' yarımına tuwra keledi. TNK ka'rxanalarının' o'ndiretug'ın o'niminin' ko'lemi jıl sayın 1 trln. AQSh dollarına osip otıradı. Bunda 73 mln. isshi jumıs isleydi, yag'nıy du'nyadag'ı ha'r bir jumıs penen ba'nt onınshı adam tuwra keledi (awıl xojalıg'ın esaplamaganda).
Ha'zirgi waqıtta firmalardın' xalıq aralıq statusı haqqındag'ı ko'rsetkish guwalıq etedi, yag'nıy rezident-mámleketler shegarasında onın' tovar satıw protsent o'lshemi ko'rsetkishi. Usı ko'rsetkish boyınsha Shveytsariyanın "Nestle" (98 %) firması lider esaplanadı. BMSh metodologiyası ha'm strukturası boyınsha xalıq aralıq korporatsiyalardın' aktivlerin anıqlawga boladı. En' iri shet el transnatsional korporatsiyalar aktivleri arasında (finans sektorın esaplamag'anda) transnatsional bankler (TNB) anglo-gollandiyalıq kontserni "Royal Dutch Shell", son' AQShtın' "Ford", "General Motors", "Exxon" ha'm "IBM" firmaları iyeleydi.
Transnatsional korporatsiyalardın' huquqlı rejimi ha'r qıylı mámleketlerde o'zlerinin' filiallarının' ha'm onın' kompaniyalarının' ko'megi menen payda bolıwı aktiv iskerlikti boljaydı. Bul kompaniyalar belgili da'rejede o'z betinshe o'ndirislik xızmet ha'm tayar o'nim jetistiriw, ilimiy izertlew isleri ha'm tutınıwshılarg'a xızmet ko'rsetiw menen shug'ıllanadı. Olar bir pu'tin iri o'ndirislik kompleks du'ze otırıp, aktsionerlik kapital u'stinen usı sho'lkemlestiriwshi mámleketler birdey huqıqka iye. Sol waqıtta filiallar ha'm o'zlerine tiyisli kompaniyalar artıqmash milliy qatnasıqqa iye ka'rxanalar menen aralas bolıwı mu'mkin.
Transnatsional korporatsiyalardın' kelip shıgıwının' ulıwmalasqan sebebi bolıp, milliy mámleket shegarasında o'sip atırg'an o'ndiriwshi ku'shlerdin' rawajlanıwı tiykarında kapital ha'm o'ndiris internatsionalizatsiyası bolıp tabıladı.
O'ndiris ha'm kapitaldın' internatsionalizatsiyası shet ellerde o'zinin' iri kompaniyalarının' bo'limlerin doretiw jolı menen xojalıq baylanısları ekspansiyasının' xarakterin u'yrenedi, bunnan milliy korporatsiyalar transnatsional formaga o'zgeredi. Kapital shıg'arılıwı xalıq aralıq korporatsiyanın' rawajlanıwı ha'm formallasıwındag'ı a'hmiyetli faktor bolıp qaladı.
Transnatsional korporatsiyalardın' payda bolıw sebepleri quramına joqarı payda alıwg'a umtılıw jatadı. O'z gezeginde "bekkem konkurentsiya" bul gu'reste qarsı turıw o'ndiris kontsentratsiyası ha'm kapitaldın' xalıq aralıq masshtabta ha'm TNKnın' payda bolıwına mu'mkinshilik jaratadı.
Obektiv protsesslerdin' na'tiyjeli bolatug'ın, du'nya xojalıg'ında bolıp otetug'ın, transnatsional korporatsiyalar spetsifikalıq qa'siyetler qatarına iye. TNK xalıq aralıq miynetti bo'listiriw ha'm onı rawajlandırıwdın' aktiv qatnasıwshısı.
Transnatsional korporatsiya kapitallarının' ha'reketi, haqıyqatında da mámlekettegi bolıp atırg'an korporatsiyalar negizindegi protsesslerden g'a'rezsiz boladı. TNK filiallardın' jaylastırılıwına tiykarlang'an ha'm bir qansha mámleketler boylap o'zlerinin' kompaniyaların ornalastırıwga tiykarlang'an xalıq aralıq o'ndiris smetasın quraydı.
80-jıllar ortasında kapitalistlik du'nyanın 3/4 sanaat o'nimlerin 2 mınga shamalas iri korporatsiyalar shıg'ardı. Olardan ju'zlegeni en' a'hmiyetli tovarlardın' turlerin 50% ten 80% ke shekem shıg'ardı. Bul transnatsional korporatsiyalar tiykarg'ı o'ndirislik ha'm ju'klemeni o'zine algan.
500 en ‘iri quwatlı transnatsional korporatsiyalardan 85i barlıq shet el investitsiyalarının' 70% in qadag'alaydı. Bul 500 gigant elektronika ha'm ximiya o'ndirisi ulıwma o'nimnin 80% in, farmatsevtika 95% in, mashina qurılısı 76%in realizatsiyalaydı.
Ku'shli o'ndirislik bazag'a iye transnatsional korporatsiyalar tovar bazarı, o'ndiristi joqarı na'tiyjelilikte jobalastırıwdı ta'miyinleytug'ın sawda-siyasat o'ndirisligi alıp baradı. Jobalastırıw en' bas kompaniyadan baslanıp, onnan kishi bolg'an firmalarg'a shekem tarqatıladı.
Transnatsional korporatsiyalar ta'repinen xalıq aralıq ha'm kontinental masshtabtag'ı ilimiy-izertlew jumısları ha'm kapital qoyıw tarawında dinamikalıq siyasat ju'rgiziledi. Xalıq aralıq korporatsiyalardın' payda bolıwı ha'm rawajlanıwı haqqında konkret mısal etip TNK "Elektromons" u'skenelerinen du'nya bazarındag'ı elektropriborlardın' o'z qollarındag'ı 25% in atap o'tsek boladı.
1912-jılı 2 shved kompaniyasının' ayırılıwı na'tiyjesinde payda bolg'an "Elektromons" 20-jıllardın' aqırında Avstraliya ha'm Jan'a Zelandiya bazarına shıqtı ha'm onda o'zlerinin' o'ndirislik AQShta u'shinshi xojalıq texnikanı "Vestem-gauz", "Gibson" markasında shıg'aratug'ın "Ayt Konsoliteyted" kompaniyasın ashtı.
Sonın' menen birge Qubla Evropa ha'm İtaliyadag'ı elektrotovar islep shıg'arıwshı "AEG" - Germaniyada elektrotovar islep shıg'arıwshı bolıp esaplanadı. Usı u'sh firmanın birlesiwi na'tiyjesinde "Elektrlyuks" o'zinin' tarawında du'nya boyınsha liderge aylandı. Ol du'nya mámleketlerinde elektrotexnika o'ndiredi.
Kompyuter
Kompyuter (ingl. computer—"esaplawshı"), EEM (Elektron Esaplaw Mashinası) — aldınnan berilgen dastu'r (programma) boyınsha isleytug'ın avtomatik qurılma. EEMlardın' rawajlanıwında kompyuterdin' bir neshe awladların ko'rsetıw mu'mkın. Bul a'wladlar element tu'rlerı, konstruktiv-texnologık qolaylıqları, du'zilisi, da'sturleri, texnikadan paydalanıwdın' qolaylıq da'rejesı menen bir-birinen parıq qıladı.
Transnatsional korporatsiyalar
Praktikada tez-tezden anaw yaki mınaw transnatsional korporatsiya xızmeti forması arasında da'l shegara belgilew qıyın. Olar differentsiallanbay qollanıladı, tez buzıladı. Bul formalardın' rawajlanıwının' a'hmiyetli o'zgesheligi bolıp, orayg'a umtılıwshı tendentsiyalardı sa'wlelendire otırıp, transnatsional korporatsiyalardın' o'zleri arasındag'ı qollanıwı esaplanadı. Arnawlı ken' tarqalıwdı litsenzion kelisimler aldı. 1990-jılı TNKnın' litsenzion kelisimler ko'lemi 1970-jıldag'ı ko'rsetkishti 10 esege u'lkeytti. Litsenzion kelisim yuridikalıq sha'rtnama bolıp, bunnan litsenziar litsenziatqa belgili waqıtka sıylıq ushın anıq huqıqlar belgilep beredi. Litsenziyanın beriliwi transnatsional korporatsiya ishindegi firma dogovorları sıyaqlı texnologiya beriliwi kanalları boyınsha a'melge asırıladı.
Litsenzion kelisimnin arnawlı turi bolıp - franchayzing (franshiza) esaplanadı.
Franchayzing - bul uzaq muddetke esaplang'an litsenzion kelisimi. Bunda franchayzerler klient-firma ushın anıq huqıqlar belgileydi. Bul huqıqlar o'z ishine sawda markasının' qollanılıwı yamasa firma atının' qollanıwın, sol sıyaqlı texnikalıq ja'rdem boyınsha xızmetler, jumısshı ku'shinin' kvalifikatsiyası koteriliwine, anıq bolg'an tolemdi basqarıw ha'm sawda qılıwdı o'z ishine aladı.
80-jıllardın' aqırınan baslap transnatsional korporatsiyalardın' marketingli ha'm basqarıw xızmetlerin ko'rsetiw ekspansiyası forması ken tarqalg'an edi.
Texnikalıq ja'rdem ko'rsetiw kontraktları boyınsha transnatsional korporatsiyalar berilgen firmanın qandayda bir spetsifikalıq aspekt xızmetine qatnasıwshı texnikalıq xızmet ko'rsetiwdi a'melge asıradı. Bunday kelisimler mashina ha'm uskenelerdin' remontı ha'm profilaktikası "nou-xau" dı qollanıwdag'ı ma'sla'ha'tlar, sapanı qadag'alaw ha'm avariyanın aldın' alıw menen baylanıslı. Bir qansha ken' tarqalıwdı zavodlardın' "gilt astına" beriliwi iyelik etip atır. Bul jag'dayda transnatsional korporatsiya barlıq xızmetlerdin' a'melge asıwın oz moynına aladı, sebebi bular belgili bir obekttin' jobalastırılıwı yamasa qurılıwın ta'miyinleydi. TNKnın ozi rawajlang'anlıg'ı sıyaqlı bir pu'tinlikte ha'r qıylı ekonomikalıq baylanıslar forması da rawajlanıp atır.
Transnatsional korporatsiyalar ta'repinen bolg'an ja'ne bir jetiskenlik bul shet ellerde arnawlı investitsion kompaniyanın qurılıwı. Onın' sha'rtli wazıypası bolıp regionlıq bazarda o'zlerinin' o'niminin' ha'reketke keliwinin' stimulı bolıp investitsiyalardın' o'zlerinin' ha'm partner ka'rxanalardag'ı strukturası bolıp tabıladı. Bunday jaylasıwdı alkogolsız ishimlik shıg'aratug'ın "Pepsi-Cola", "Coca-Cola" (Afrika) satatug'ın iri xalıq aralıq kompaniyalar qollanadı.
Transnatsional korporatsiyalar zamanagoy du'nya xojalıg'ında ha'reket etiwshi ta'rep bolıp qaladı. Olar xalıq aralıq ekonomikalıq qatnaslar sistemasında bahalaw qıyın bolg'an roldi oynaydı.
Jetekshi o'ndirisi rawajlang'an ellerdin' shet eldegi xızmeti ha'm olardın' TNKsı sırtqı ekonomikalıq baylanıslar xarakterin anıqlaydı.
80-jılları transnatsional korporatsiyalardın' shet eldegi o'ndirisi ko'lemi menen ishki firmalar sawdasınan tazartılgan eksportın salıstırsaq AQSh, Yaponiya ha'm Germaniya ushın to'mendegishe sa'ykeslik bar: 4,1:1; 2,6:1; 1,5:3.
Transnatsional korporatsiyanın tarawlıq-o'ndirislik strukturası belgili da'rejede ken'. Xalıq aralıq kompaniyalardın' 60 %i o'ndiris tarawında, 37 %i xızmet ko'rsetiw salasında ha'm 3 % i sanaat ha'm awıl xojalıg'ında.
"Fortune" amerikalıq jurnaldın' xabarlawınsha du'nyanın 500 iri TNK arasınan tiykarg'ı roldi 4 kompleks: elektronika, neftti qayta islew, ximiya ha'm avtomobilsazlıq oynaydı. Olardın' satılıwı TNKnın ulıwma aktivliginin' 80 %ke shamalasın ha'm 500 "grandtı" quraydı.
Al, rawajlanıwı to'men eller siyasatı basqasha, yag'nıy transnatsional korporatsiyalar ken'eyip atırg'an o'ndiriske maqset tovar eksportın o'siriw. Bul jag'dayda sol TNK nın o'zleri arasında jergilikli bazarda tovarların ha'reketke keltiriw ushın bekkem ba'sekedegi en jaydırıw payda boladı.
Transnatsional korporatsiyalar tek mámleket qaraytug'ın tarawlarg'a da basıp kirip atır dedi BMSh ekspertleri YuİKTAD dokladına (1993-j). Bunda soz transnatsional korporatsiyalardın' du'nya ekonomikasının' tolıq integratsiyag'a baratırg'anı haqqında emes. Al, haqıyqatında TNK xızmeti integratsiyag'a aparıwshı maksimal payda alıwga qaratılg'an internatsionalizatsiya. Bulardın' jaqsı ta'replerin atap ote otırıp, xalıq aralıq ekonomikalıq qatnaslarda sol mámleketlerdin' ekonomikasına negativ ta'sirin ko'rsetiw kerek ha'm ol o'zleri funktsialastırıp atırg'an mámleketler qa'nigeler sanı ko'rsetedi:
Irlandiya
Irlandiya - Evropadaǵı mámleket. Paytaxtı - Dublin qalası.
Chad
Chad — Afrikada jaylasqan mámleket.
Tezis
Tezis-(grekshe) ilimiy miynet, maqala, doklad hám usı sıyaqlı tiykarǵı idealardıń qısqa hám anıq sáwlelengenligi.
Sent-Vinsent hám Grenadinler
Sent-Vinsent hám Grenadinler — Karib teńizi basseyninde jaylasqan mámleket.
Sen-Pyer hám Mikelon
Sen-Pyer hám Mikelon — Okeaniyada jaylasqan mámleket.
Islandiya
Islandiya - Evropadaǵı mámleket.
Prezident:  Guðni Th. Jóhannesson
Sent-Kits hám Nevis
Sent-Kits hám Nevis — Okeaniyada jaylasqan mámleket.
Kalendar
Kalendar bul kalendar sánelerin kúnlerge belgilew sisteması. Sáneler aspandaǵı zatlar, máselen kún yamasa aydıń qozǵalıwına tiykarlanǵan bolıwı múmkin.
Kalendar jáne de jazılǵan sistemanı kórsetiwshi qanday da bir zattı (ádette qaǵazdı) ańlatıw ushın qollanıladı (máselen, stol ústindegi kalendar).
Bul termin rejelestirilgen waqıyalar toplamın ańlatıw ushın da qollanıladı (máselen, kort kalendarı). Batıs xalıqlarınıń kópshiligi Gregoriy kalendarın qollanadı.
Koreys tili
Koreys tili (한국어) : Arqa Koreya, ha'm Qubla Koreyanın' ra'smiy tili.
Franciya
<mapframe text="Kartası" width="200" height="200" latitude=46 longitude=2 zoom=3> { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q142", "properties": { "fill": "#993333", "fill-opacity": 0.3, "stroke": "#993333" } } Franciya (France ), rásmiy atı (République française ) — Batıs Evropa da jaylasqan Mámleket. Batıs tárepten Atlantika okeanı qubla-shıǵısinan Jer orta teńizi menen qorshalǵan. Paytaxtı — Parij qalası.
Argentina gazetaları
Argentina gazetaları kestesi
Sent-Lyusiya
Sent-Lyusiya — Karib teńizi basseyninde jaylasqan mámleket.
Konstruktiv obyektler
Konstruktiv obyektler - k. Konstruktiv matematika.
Marie Curie
Maria Salomea Skłodowska-Curie (Mariya Salomea Sklodovskaya-Kyuri) (1867.7.11, Varshava — 1934.4.7, Sanselmo, Parij jaqınındaǵı So qalasında jerlengen) — francuz hám polyak fizigi hám ximigi. Radioaktivlik haqqındaǵı táliymat tiykarshılarınan biri. Parij medicina akademiyası aǵzası (1922 jıldan). Polyak oqıtıwshısı shańaraǵında tuwılǵan. Parij universitetin tamamlaǵan (1894). 1895 jılda P.Kyurige turmısqa shıqqan hám Industrial fizika hám ximiya mektebindegi onıń laboratoriyasında islegen. 1897 jıldan P.Kyuri menen birgelikte A.K.Bekkerel ashqan (1896) uran duzlarınıń nurlanıwı ústinde izzertlewler alıp barǵan hám bul qubılısqa "radioaktivlik" dep at bergen. P.Kyuri menen birgelikte poloniy hám radiydı ashqan (1898). Ol radiydıń metall úlgisin alǵan (1910; francuz ximigi A.Debyern menen birgelikte) hám onıń qásiyetlerin úyrengen. Radioaktivlikti ólshewdiń usılların islep shıqqan. Onıń tuwrıdan-tuwrı qatnasıwında Parij radiy instituti hám Varshava radiy instituti shólkemlestirilgen (1914). 1923 jıldan S.K. onıń direktori. S.K. 2 márte Nobel sıylıǵınıń laureatı (1903, fizika boyınsha, P.Kyuri hám A.Bekkerel menen birgelikte; 1911, ximiya boyınsha).
Túrk tili
Túkiyadan basqa-da arqa Irakda, Siriyada, Iranda, Kiprde hám Balkan ma'mleketlerınde sóylesiledi. Ázerbayjan tilide túrk tilıne jaqın til esaplanadı.
Kalkulyatsiya
Kalkulyatsiya - xojalıq qarjıların bahalaw ushın haqıyqıy o'zine tu'ser baha tek g'ana ta'miyinlew, islep shıg'arıw, ha'm satıw protsessleri menen baylanıslı qa'rejetlerdi buxgalteriya esabında ko'rsetiw na'tiyjesinde alınıwı mu'mkin. Esap-kitap tiykarında o'zine tu'ser bahanı anıqlaw.
Bahalaw ha'm kalkulyatsiyalaw buxgalteriya esabının' tiykarg'ı usılı bolıp, olarsız buxgalteriya esabının' a'hmiyetli ulıwmalastırıwshı qun o'lshemleri tuwrısındag'ı mag'lıwmatlardı payda etiw mu'mkin emes. Erkin ekonomikalıq sharayatta ha'r bir xojalıq ju'ritiwshi subekt aktivleri, passivleri, xojalıq protsessleri ha'm olardın' na'tiyjeleri o'zlerinin' anıq ko'rinisin qun formasında ko'rsetiwi lazım. Qa'rejetler ha'm islep shıg'arıw na'tiyjeleri salıq, bank ha'm basqa kredit mekemeleri, ka'rxanalar ha'm de sho'lkemler menen o'z-ara qatnasıqlar, xızmetler menen esap-kitaplar, jeke kapital ha'm kapital qoyılmalardın' ha'reketi tek g'ana qun formasında ko'rsetiliwi mu'mkin ha'm tiyisli bahalanıwda talap etedi.
Barbados
Barbados — Oraylıq Amerikada jaylasqan mámleket.
Concepción
320px|thumb|right|Concepción qalası, [[Chili - 36° 46' 22" S 73° 03' 47" W ]] Concepción Chilide jaylasqan qala esaplanıp, onın' xalqı shama menen 216,061 adamg'a ten' (2002-jılg'ı mag'lıwmat).
Grenada
Grenada — Arqa Amerikada jaylasqan mámleket.
Kabul
Kabul — (Arabsha : کابل  ) Afganstannın' Paytaxtı.
Valeriy Leontyev
thumb|right|Valery Leontiev Valeriy Yakovlevich Leontiev (Orıssha, tolıq : Валерий Яковлевич Леонтьев) ( 19-mart 1949 ) Rossiyalıq pop-qosıqshı.
Ispaniya
alt=Ispaniya bayraǵı|nobaý Ispaniya (España), rásmiy atı Ispaniya Patshalıǵı (inglisshe Spain) — Evropanıń qubla-batısındaǵı mámleket. Pireney yarım atawınıń úlken bólegin iyeleydi. Maydanı: 504,030 kv. km. Xalqı sanı: 46,505,963 (Iyul 2010 j.) Paytaxtı - Madrid qalası. Ispaniya Evropada Portugaliya, Gibraltar, Franciya hám Andorra, Arqa Afrikada Marokko mámleketleri menen shegaralasadı. Ispaniyanıń arqa hám batısında Atlantika okeanı, qublası hám shıǵısında Jer Orta teńizi jaylasqan. Ispaniya administrativ jaqdan 50 wálayatqa bólinip, 17 avtonom wálayatqa birlesken. Ispaniyanıń Afrikadaǵı avtonom qalaları Seuta hám Melilya esaplanadı.
Jumbaq
Jumbaq - kórkem awızeki dóretpeleriniń belgili bir janrı bolıp esaplanadı. Uyqasımlı qatarlardıń járdeminde bir nársege usatıw arqalı jasırǵan zattı tabıwdı qoyıw jumbaqlardıń tiykarǵı mazmunın quraydı. Jumbaqlar adamlar arasında, ásirese onıń jas buwını - balalar arasında kóp aytılıwı, kóp qollanılıwı menen ayrılıp turadı.
Qaraqalpaq folklorındaǵı jumbaq janrın folklordıń basqa janrları menen shatastırıw kerek emes. Biz jumbaq degende xalıq tárepinen dóretilgen bir, eki, tórt, altı, onnan da kóp qatardan turatuǵın, óz betinshe kóriniske iye, bólek aytılıp sheshiwdi talap etetuǵın tayar qáliplesken tekstke iye, úlkenler, kóbinese balalar arasında aytılatuǵın óz aldına bir janrdı túsinemiz.
Jumbaqlar tematikası jaǵınan oǵada bay. Olardıń bir qatarı ay, kún, haqqında, juldızlarǵa arnalǵan. Mısalı: kún haqqında "Aq sandıǵım ashıldı, ishinen jipek shashıldı", "Bir párshe pátir, álemge tatır" delinse, ay hám kún tuwralı "Bir kólde eki jayın, biri ketse biri tayın" degen jumbaqlar dóretilgen. Al juldızlar jóninde "Tam basına tarı jaydım", "Biz, biz, biz edik, biz mınlaǵan qız edik, tań atqansha jayıldıq, tań atqan soń joyıldıq"- degen jumbaq toqılǵan. Sonday-aq jumbaqlar burınnan sońǵı óz mazmunına iye aspan álemin qorshap alǵan tábiyattı, haywanat hám ósimlikler dunyasın, adam kún-kórisiniń barlıq táreplerin, úy ruzgershiligin zatlardıń hámmesin, óndiris quralların óz qarmaǵına alıp, olardıń sır sandıǵı etip, jas áwladqa olardı sheshiwdi úyretip baradı. Jumbaq balalardıń eń súyikli janrı. Durısında da jas áwladtıń ǵana emes, al ulıwma adamlardıń oy-órisin, oylanıwın oy qortıwın salıstırmalı usıl menen belgili bir logikalıq juwmaqlarǵa kelip támiyinleytuǵın, kórinislerdi tolı sır menen ózinshe kórkem bayanlawdı úyretetuǵın qaraqalpaq kórkem awızeki xalıq dóretpeleriniń eń áhmiyetli bir túri bolıp esaplanadı.
Greciya
Greciya (grek. Ελλάδα), (grek. Ελληνική Δημοκρατία) — Evropanıń qublasında, Balkan yarım atawında jaylasqan mámleket. Ol arqada Albaniya, Makedoniya hám Bolgariya, arqa-shıǵısta bolsa Túrkiya menen shegaralasadı. Orayı - Afina qalası.
Kuznecov Nikolay Dmitrievich
Kuznetsov Nikolay Dmitriyevich (1911.10(23). 6, Aktyubinsk — 1995] — reaktiv aviatsiya dvigatelleri boyınsha rus konstruktori, akad. (1974), ekki ma'rte Miynet Qahramani (1957, 1981). N. Ye. Jukovskiy Harbiy-hawa muhandislari akademiyasın pitirgen (1938). 1956 jıldan bas konstruktor (1956). K.ding basshiliginda Tu-114, Tu144, An-22, Il-62, Il-86 ha'm basqa samolyotlar ushın dvigateller jaratqan.
Portugaliya
Portugaliya (por.República Portuguesa) — Evropanıń batısında jaylasqan mámleket. Pireney yarım atawınıń qubla-batıs bóleginde jaylasqan. Arqa-shıǵısta Ispaniya menen shegaralas, al qubla hám batıstan Atlantika okeanı menen qorshalǵan. Paytaxtı - Lissabon qalası.
Anatoliy Solovianenko
Anatoliy Solovianenko opera-qosıqshı.
Kanada
Kanada (Canada, Canada ) — Arqa Amerika materiginde jaylasqan mámleket. Paytaxtı Ottava. iri qalalar Vankuver Toronto Monreal.
Palau
Palau yaki rásmiy Palau Respublikası — Okeaniyada jaylasqan mámleket. Paytaxtı — Koror qalası. BMSH aǵzası. Tınısh okeanında 328 atawdan ibarat bul mámleket Filippinnen 800 km uzaqta jaylasqan.
Ábdiraman Ótepov
Ábdiraman Ótepov (1905-1934) - qaraqalpaq dramaturgiyasınıń tiykarın salıwshılardıń biri. Ol talantlı dramaturg, rejissyor, aktyor, muzıkant, kórnekli teatr iskeri sıpatında qaraqalpaq xalqınıń tariyxında belgili iz qaldırdı.
Á.Ótepov 1905-jılı Qońıratta mayda sawdager semyasında tuwıldı. 1906-jılı ákesi semyası menen Aral teńiziniń qubla-shıǵıs jaǵasına jaqın Qosjap degen jerge kóship keledi hám balıq óndirisi kásibi menen shuǵıllana baslaydı. Bul Ótepovtıń semyasınıń ruslar menen jaqınlasıwına múmkinshilik tuwdırdı.
1910-jılı ol Nikolay Trofimov degen rus adamı menen birigip, balıq qabıllaytuǵın ham duzlaytuǵın punkt shólkemlestiredi. Usı punkte islegen balıqtı qayta isleytuǵın qánige rus jigiti Nikolay Sorokin kishkene Ábdiramannıń eń jaqın dostı bolıp qaladı. Ol Sorokinnen kóp nárselerdi úyrendi. Ruslar keleshek dramaturgtiń úyine tez-tez kelip turatuǵın edi. Á.Ótepovtıń semyasınıń Lutsenko menen tanısıwı onıń jeke ómirinde úlken áhmiyetke iye boldı. Ol jas Á.Ótepovqa kóp nárselerdi úyretti. Onı Evropa mádeniyatı menen tanıstırdı. Á.Ótepov bala waqıtlarınan baslap-aq óz xalqınıń turmısın da jaqsı biletuǵın edi. Xalıqtıń milliy bayramlarına qatnasıp, qaraqalpaq xalqınıń úrp-ádet dástúrlerin, baqsı-jıraw, qıssaxanların, juwabıy qız kelinsheklerin korgen hám olardıń iskusstvosı menen jaqınnan tanıs bolǵan. Shıǵıs klassikleri shıǵarmaların qızıǵıp úyrengen. Qaraqalpaq xalqınıń muzıka mádeniyatı hám onıń hár qıylı janrların da baqsı-jırawlardan úyrengen. Solay etip, Á.Ótepov eki mádeniyattıń rus hám qaraqalpaq xalıqlarınıń mádeniyatlarınıń tásirinde tárbiyalandı.
1920-jıldan baslap ol Qońırat qalasında dúzilgen Chon otryadına aǵza boladı. Usı jerde muǵallim Qasım Yashımov tárepinen sholkemlestirilgen tatar jaslarınıń háweskerler dógereginiń jumısı menen tanısadı. Bul dógerektıń spektakllerine hám repetitsiyalarına turaqlı túrde qatnasadı. 1920-jılı Qońıratqa quramında Túrkistan frontı shtabınıń siyasiy-aǵartıw jumısları boyınsha wákili Hamza Hákimzada Niyaziy bolǵan bolǵan atlı eskadron keledi. Sol jılı Hamza eki pesanı ("Túrkistan táwibi", "Shın urıs") saxnalastıradı hám olardı xalıqqa kórsetedi. Bul waqıyalar Á.Ótepovtıń ómirinde úlken rol oynaydı. 1921-jılı Hamza Qońıratqa "Sayeri" atlı Xorezm truppası menen ekinshi ret keledi. Truppanıń hám onıń baslıǵı Hamzanıń járdemi menen Qońıratta 18 adamnan ibarat bolǵan teatr dógeregi dúziledi, oǵan S.Májitov basshı bolıp belgilendi.
Á.Ótepov 1922 jıllardan baslap dáslepki dramalıq shıǵarmaların jazıwǵa kirisedi, "Zindan", "Jezdejan" atlı instsenirovkalar dóretedi. Bul eki instsenirovka forması boyınsha dástanlardaǵı salt-dástúr qosıqlarındaǵı aytıstı eske túsiredi. 1923-24 jıllarda Á.Ótepov usınday stilde birqansha instsenirovkalar dóretedi, "Altın gúl", "Ketseń nettim", "Taza qonıs" t.b. Dáslepki instsenirovkalarınıń forması folklorlıq shıǵarmalardıń formasına megzes bolǵanı menen mazmunına jańa dáwir ruhı sińdirilgen.
1925 jılı Á.Ótepov A.Begimov penen birgelikte Qońırat rayonınan teatr dógeregin shólkemlestiredi. Á.Ótepov dógerek ushın bir aktli "Sháleke bay" atlı pesa jazadı. Avtor shıǵarmada qaharmanlar xarakterin ashıwda xalıq dórtiwshiliginiń bay tájiriybesinen paydalanadı.
Á.Ótepov 1925-26 jılları Ayapbergen Muwsaev penen tanısadı, onıń tásiri menen óziniń "Shahizada" dástanın jazadı. 1927 jılı ol Tórtkúldegi awıllıq keńes basqarıwshıların tayarlaytuǵın úsh aylıq kurske kirip oqıydı. Kursta oqıp júrip rus, tatar, ózbek, qazaq teatr dógereklarınıń jumısları menen jaqınnan tanısadı. Pedtexnikum janındaǵı "Tań nurı" truppasına qosılıp, onıń repertuarına óziniń shıǵarmaların qayta islep kirgizedi. Usı jıldan Á.Ótepovqa milliy truppanı basqarıw wazıypası tapsırıladı.
Qaraqalpaqstanda milliy teatrdıń ashılıwı Á.Ótepovtıń atı menen baylanıslı, ol teatrdıń birinshi direktorı boldı. 1932 jıl 23-apreldegi Oraylıq Komitettiń "Kórkem ádebiyat shólkemlerin qayta dúziw haqqındaǵı" qararı Á.Ótepovtıń dóretiwshilik iskerliginde sezilerlik alǵa ilgerilew payda etti. Ásirese, onıń rus teatrınıń ataqlı rejisserı V.E.Meyerxoldtıń shákirti İ.V.Korinman menen birge islesiwi dóretiwshiligine úlken tásirin tiygizdi. 1932 jıldan baslap onıń shıǵarmalarında turmıstı kórkem súwretlewdiń agitatsiyalıq-illyustrativlik formasınan kem-kem quramalı formaǵa ótiwi seziledi. Ol turmıstan keń xarakterli detallardı tabıwǵa talpınadı, qaharmanlardıń háreketlerin isenimli jaratadı. Rus dramaturgleriniń hám sol jılları durıs jolǵa túsken tuwısqan milliy respublikalardıń dramaturgleriniń tásiri menen Á.Ótepov bahalı kórkem shıǵarmalar dóretiwge kirisedi. Á.Ótepovtı rus dramaturgiyasınıń eń jaqsı shıǵarmaları menen tanıstırǵan, oǵan sheberligin arttırıwda ǵamxorlıq etken V.İ.Korinmannıń xızmetin ayrıqsha atap ótiw kerek. Á.Ótepov óziniń dóretiwshilik kúshiniń tolısıp rawajlanǵan dáwirinde 29 jasında qaytıs boldı. Á.Ótepovtıń dóretiwshiligi 1920-1934 jıllar arasındagı 14 jıldı óz ishine aladı. Ol ádebiyatımız tariyxında úlken ádebiy miyras qaldırdı: 16 iri shıǵarma hám 40 tan aslam instsenirovka jazdı. Kólemli shıǵarmalarınıń qatarına "Tenin tapqan qız", "Ashlıq zarı", "Eki baslı suwqabaq", "Odekolon", "900 gramm", "Jalqaw diyxan", "Kolxoz turmısı", "Áne qalas", "Gúman", "Gúlzada" h.t.b. shıǵarmaları jatadı.
Á.Ótepovtıń dóretiwshiliginiń ózgesheligi, onıń barlıq shıǵarmalarınıń derlik zamanagóy temaǵa arnalıp jazılıwınan ibarat edi ("Ashlıq zarı" pesasınan tısqarı). Onıń shıǵarmaları agitatsiyalıq xarakterge iye boldı, olardıń tiykarında sol dáwirdiń áhmiyetli máseleleri turdı. Á. Ótepovtıń shıǵarmalarınıń taǵı bir ózgesheligi, onıń folklordıń eń jaqsı dástúrlerın sheber paydalanıwında korinedi. Ol óziniń shıǵarmalarına folklordıń aytıs formasın orınlı kirgizedi, xalıqtıń súyip tıńlaytuǵın "Bozataw", "Eshbay" atlı qosıqların keń paydalanadı. Á.Ótepovtıń dóretiwshilik jolı qısqa instsenirovkalardan baslanadı. Ol turmıslıq faktlerdi hám waqıyalardı saxnada háreket arqalı kórsetiwde onıń tamashagóylerdi tárbiyalawshılıq, úyretiwshilik roline úlken áhmiyet berdi. Bunıń ushın ol turmıslıq elementlerdi saxnanıń sharayatları menen, sonday-aq qaharmanlıq, lirikalıq elementlerdi kúlkili, satiralıq elementler menen birlestire aldı.
Á.Ótepovtıń doretiwshiliginde iri kólemli hám eń xarakterli shıǵarmalarınan onıń kóp aktli "Teńin tapqan qız", "Boyawshı wákil", "Gúman" pesaları bolıp tabıladı. "Teńin tapqan qız" shıǵarmasınıń birinshi variantı 1925-1927 jılları "Sháleke bay" degen at penen jazılǵan edi. Sońǵı jılları dramturg onı birneshe ret qayta islep shıǵıp, hár saparı jańalıqlar kirgizdi. Shıǵarma jámiyetshilik tárepinen joqarı bahalandı. Dramaturg bul shıǵarmasında óz dáwiriniń eń áhmiyetli máselesi-hayal-qızlar teńligin súwretleydi.
"Boyawshı wákil" pesası da qaraqalpaq ádebiyatında drama janrınıń qáliplesiwinde belgili orın iyeleydi. Pesanıń waqıyası respublikanıń rayonlarındaǵı bir awılda boladı. Bul jerge rayonnan Palımbet degen wákil miynet protsesin shólkemlestiriwge járdem beriw ushın jiberilgen. Biraq ol miynet tártibin bosańlastırıp, jumıs waqtında qız-jigitlerdi jıynap otırıspalar quradı. Awılga komissiya kelip. awıl adamlarınıń járdemi menen kóz boyawshı wákil áshkaralanadı. Pesanıń qısqasha mzmunı usınnan ibarat. "Boyawshı wákil" pesasında ayırım adamlardıń jeke mápleriniń jámiyetlik mápke qarama-qarsı keliwi tiykarǵı konfliktti dúzedi. Bul pesanı "Teńin tapqan qız" pesası menen salıstırǵanda dramaturgtıń dóretiwshiligindegi ósiwshilikti seziwge boladı. Palımbettiń obrazı turmıstan alıngan. Onıń háreketleri pesanıń orayında turadı. Pesaǵa qatnasıwshı qaharmanlardı tańlap alıwda avtor turmıstıń tariyxıy rawajlanıw barısı menen sanasa otırıp, olardıń psixologiyasın isenimli jaratqan.
Neke
Neke dúnyanıń kópshilik bo'limlerinde er adam menen hayal adamnıń nızamlı túrde birlesiwi. Geybir mámleketlerde er adam nızamlı tu'rde to'rt hayal menen neke qurıwı mu'mkin. Keyingi bir neshe jıllıqta, bir neshe mámleketler eki er adamnıń yamasa eki hayaldıń turmıs qurıwına ruxsat etiw ushın nızamģa ózgeris kirgizgen, degen menen basqa kópshilik ma'mleketler bunı tán almaydı.
Hindistan mádeniyatında neke áwliye hám qudaylıq esaplanadı hám bul "Lakshmi" qudayı menen "Narayan" qudayınıń birlesiwidir.
FK Garliava
Futbol klubi Garliava (Garliavos futbolo klubas) - Litva paytaxtı Garliava qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Tallin
Tallin — Estoniyanın' Paytaxtı. ha'm en' u'lken qalası.
Tuvalu
thumbs|250 px|right|Tuvalu bayraǵı Tuvalu — Okeaniyada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Funafuti qalası. BMSH aǵzası.
Oraza
thumb|right|250px Оraza — islаm dininın' bеs sha'rtinen u'shinshisi bоlıp sanaladı. Ramazan аyındа oraza tutıw —musılmаnlаrdın' pаrızı bоlıp esaplanadı. Rаmаzаn оrazası хijrаtdın' ekinshi jıllındа pаrız qılıng'аn. Rаmаzаn аyı musılmаnlаr ushın en' tazadan pa'kleniw аyı esaplanadı. Islаm dininde usı аydа tuwılg'аnlar, du'nya ju'zin nurg'а bo'lewge layıq boladı dep esaplanadı. Qurаnı-Kàrim dа tap sol аydа payda bolg'an. Mın' аydаn keletug'ın bоlg'an Qаdır tu'n kеshеsi dа sol аydın' ishindе qаmtılg'аn. Ishki du'nya buzıw jаmаn tu'siniklerden, sırtqı qıymıl-hа'rаkеtlеrdеn tаzаlаnıw, оraza, Rаmаzаn аyında a'melge asadı. "Оraza" dеgеn so'zdin', so'zlik mа'nisi - "qаndаyda bir na'rsеdеn awlаq bоlıw, bir na'rsеdеn tıyılıw". Оrazanın' shа'rayattаg'ı mа'nisi - millеtli аdаmlаrdın' jaqsı niyet bеnеn tаn' аtqаnnаn bаslаp, ku'n bаtqаng'а shekem оrazanı buzıwshı na'rsеlеrdеn, tаqlаp аytqаndа, jep-ishiwden jаn'а nа'pis qumаrlarınаn tıyılıw. Dеmеk, оrazanın' pаrzı - jеp-ishiw jаn'а na'pis ba'lesinen tıyılıw, saqlanıw.
Oraza tutqanda aydın’ basında, ortasında ha’m ayag’ında qaraqalpaq salt jırlarının’ biri “yaramazan” aytıladı.
Montpellier
Montpellier (Montpellier), — Franciyanın' qubla bo'leginde jaylasqan qala.
Jackie Chan
Jackie Chan (tolıq atı "Chan Kong Sang 陳港生" yaki "Jackie Chan Sing Lung", 7 aprel 1954, Gonkong) – Qıtay ha'm Halliwod aktyorı, kung-fu ustası, rejissyor, ha'm gu'res filmlerinin' juldızı.
Pochta
Pochta (polyaksha poszta) — 1) xatxabar, gazeta-jurnal, jo'netpe, pul ha'm t.b. qabul qilinip-jo'netiletug'ın ma'mleketlık baylanıs ornı, (q. Pochta aloka-si); 2) sol orın arqali jiberilgen yaki alıng'an na'rse (xat, jo'netpe ha'm basqalar).
Nókis FM
Nókis FM  - 2009-jili 5-sentyabrde Qaraqalpaqstan Respublikasında birinshi jaslar bap, 24 saat dawaminda xizmet kórsetetuǵin zamanagóy radiostanciya iske qosildi. Radio tiykarshisi hám direktori Baxitbek Elmanov bul radioǵa "Nókis fm" degen atama berdi. 100.4 tolqinlari arqali Nókis qalasinda jańlaytuǵin bul radio kóp waqit ótpey-aq óziniń mińlaǵan tińlawshilari iye boldi.
Tariyx
Radio tolqinniń iske qosiliwin Qaraqalpaqstan Respublikası Joqari Keńesi, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi, ÓzAAA aymaqliq basqarmasi, Ózbekstan Jaslar awqami Qaraqalpaqstan Respublikaliq Keńesi, "Máhalle" fondi qollap-quwatladi. 2009-jili 5-sentyabr kuni radio test rejiminde óz jumisin basladi.
Elimizge jurnalistika tarawindaǵi úlken jetiskenliklerdiń tiykarshisi bolǵan Baxitbek Elmanov eń dáslep radio ashiw niyetinde bir qansha talantli jaslardi jámledi. Ózgeshe still jaratiw maqsetinde olardiń hár biri menen islesip, óz ústinde tayarlanip, ózgeshelik jaratiwi ushin barliq imkaniyatti jaratip berdi. Begzad Allaniyazov, Davr, Rustem Bóribaev Ulboǵan Erimbetova, Lazzet Esemuratova, Avrora, Gulzira Embergenova, Miyrigul Esimbetovalar radioniń eń dáslepki baslawshilari bolip jumis basladi. Házirgi kúnde Nókis fm kúni-túni 24 saat dawaminda efirge uzatiladi. Radioda tiykarinan hárqiyli kewil ashar hám siyasiy esittiriwler, kewilge qonimli jasi úlkenler hám jaslar ushin arnalǵan qosiqlar, seriallar hám basqada kóplegen baǵdarlama, rubrikalar orin alǵan. Radioda esittiriwler qaraqalpaq, ózbek hám oris tillerinde alip bariladi.
Elmanov Baxitbek Tilewmuratovich "Nókis FM" radiosi hám "Jaslar tv" telekanaliniń tiykarshisi. Tiykarǵi qániygeligi táriyxshi. Dáslep óziniń miyneymt jolin mektepte táriyx páni oqitiwshisi sipatinda baslaǵan. Ol barqulla jaslardi qollap-quwatlap, olar menen birge islesiwdi jaqsi kóretuǵin bolǵan. "Kamolot" jaslar jámiyetlik háreketinde de kóplegen jemisli miynet etti. Jaslayinan radio ashiwdi arziw etken. Bul ushin tinbay miynet etip, izleniste bolǵan. Jaslar ushin kóplegen joybarlardi ámelge asirip, kóplegen talant iyeleri menen birgelikte bir neshe teatr studiyalardi da shólkemlestirgen.
Baslawshılar
Banu-Dilbar
Farid Orinbaev
Islam Satullaev
Elmira Ataniyazova
Abbas Usnatdinov
Ulmeken Saparova
Nargiza Xojanazarova
Siltemeler
Resmiy veb-sayt nukusfm.uz
Traktor
alt=|nobaý Traktor (ing . tractor, lat. traho — tartaman, tasıyman) — dvigatel járdeminde háreketleniwshi dóńgelekli yaki gusenitsalı (shınjırlı) o'zijúretin mashina. Traktor qurılıs, awıl xojalıģı. isleri hám basqa islerdi islew, tirkeme, ornatıw ha'm yarım ornatpa ásapların tartıw hám háreketlendiriw, kerekli (statsionar) mashinalardı iske túsiriw ushın mo'njellengen.
Puw mashinası ornatılģan birinshi dóńgelekli Traktor 1830 jılda Angliya hám Frantsiyada payda bolģan, transport hám áskeriy iste isletilgen. 1890 jılda AQSH da awıl xojalıģı. islerinde qollanılģan. Gusenitsalı Traktordı Rossiyada D. A. Zagryajskiy (1837) ha'm A. P. KostikovAlmazovlar (1889) oylap tapqan. 1988 jılda worıs mexanigi F.A. Blinov puw mashinası ornatılģan gusenitsalı Traktor soģıp sınawdan ótkizgen. 1895 jılda worıs oyshılı Ya. V. Mamin ishki janıw dvigateli ornatılģan ózijúrer dóngelekli arba oylap tapqan. AQShdaģı "XartParr" (HartParr) firması 1901 jıldan baslap ishki janıw dvigateli ornatılģan do'ngelekli Traktor islep shıg'ara basladı. 1912 jıldan AQShda, keyinshelik Germaniya ha'm basqa mámleketlerde gusenitsapı Traktorı islep shıģarıla baslandı. Ózbekstanda 1967 jıll. Tashkent traktor zavodında paxtaģa modifikatsiya qılınģan dóngelekli Traktorlar islep shıg'arıla basladı.
Uglerod oksid
UGLEROD (P)OKSID q. Is gazi.
Traktor
Júriw bóliminiń tipine qarap, awıl xojalıģı. hám sanaatda isletiletuģın Traktorlar parıqlanadı. Traktordı jaratıw hám islep shıģarıw. tipaj (kórgizbe) dizimi boyınsha ámelge asırıladı. Standartqa baylanıslı, tipaj dizimi tómendegi tartıw klasları (modelleri)ne bólingen: 0,2; 0,6; 0,9; 1,4; 2; 3; 4; 5; 6; 8; 10; 15; 25; 35; 50. Bunnan 0,2—8 ge shekem tartıw klasındaģı Traktorlar, kóbinshe, awıl xojalıģında qalģanları sanaatda isletiledi. Olar arasında anıq parıq qılınbaydı, sebebi sanaat Traktorlarınıń ayrımları awıl xojalıģı. Traktorları tiykarında islep shıģarıladı. Awıl xojalıģı Traktorlarınıń ózine mas o'zgeshelikleri, olar awıl xojalıg'ındagı texnologik hádiyselerdiń agrotexnik talaplarına mas boladı; sanaat T.larınıń ózine jarasa ózgeshelikleri eginlerdi suwģarıw hám batpaqlıqlardı qurıtıw hámde jollar qurıw hám b. islerde isletiletuģın bólek bólimler (buldozer, trelyov ornatılatuģın hám basqalar)dıń barlıģı esaplanadı.
Gusenitsali Traktordın' ju'riw bo'legi o'rmelewshi gusenitsa (shınjır) menen ornatılg'an. Gusenitsalardın' tayanısh sırtı u'lken, topraqqa salistırma basımı kem, toproq benen jaqsı tislesedi. Sol sebepli tartıw ku'shi u'lken, kem shataqsıraydı, o'tiw qıyın jerlerde ju're aladı. Biraq do'n'gelekli Traktorg'a manyovrshanlıg'ı ha'mde turg'ınlıg'ı pa's boladı. Do'n'gelekli Traktor manyovrshan, universal, jen'il, isletiw an'sat. Onıng jol tırqıshı u'lken bolg'anı ushın eginlerge zıyan jetkizbey ju're aladı. Egin qatar aralarg'a qarap bir aqdag'ı do'n'gelekler arasında o'zgertiriw mu'mkin. To'rt do'n'gelekli Traktorlarda 2 dana yaki 4 dana do'n'gelek jetekshi, u'sh do'n'geleklerde 2 dana do'n'gelek jetekshi bolıwı mu'mkin.
Awıl qojalıg'ı Traktorları barlıq islerge mo'nljellengen (topraqqa jukbasıwg'a islew beriw, egiw ha'm b. ushın), u'niversal shapıq (egetler arasında islew beriw ushın); bo'lek (bag'-palız, eginzar ha'm basqalar ushın) bo'linedi. Barlıq islerge mo'njellengen Traktorlar Jer aydaw, egin egiw, jappasına kultivatsiya qılıw, jıyım-terim ha'm b. Awır islerde qollanıladı. Dvigateli ku'shli, tartıw ku'shi u'lken, jol tırqıshı u'lken boladı. U'niversal shapıq Traktorları, ko'binshe, shabıq qılıw ha'm zu'ra'atdi jıynawda isletiledi. Tartıw ku'shi barlıq islerge mo'nljellengen T.lartikinen kishi, jol tırqıshı a'dewir u'lken boladı. Uzatpalar sanı ko'p, do'ngelekler arasında qatar aralarının' kengligine maslap o'zgertiriw mu'mkin. Bo'lek T. u'niversal shopiq yaki aydaw T.ları tiykarında jaratıladı ha'm, ko'binshe, ju'riw bo'liminin' du'ziliwi menen parıqlanadı. Maselen, paxtashılıqqa maslastırılg'an TTZ60.11 yaki TTZ80.11 tipindegi Traktorlarda bir aldıng'ı ha'm ekk jetekshi keyingi do'n'gelekler boladı, keyingi ko'prik bolsa teleskopik qılıp jasaladı.
Tirana
Tirana Albaniyanıń Paytaxtı. hámde eń úlken qalası. Xalqı 557 422 adam (2011).
Karl Marx
thumb|right|Karl Marx.
Qalli Ayimbetov
nobaý
Karl Marx
Karl Marks (nemisshe: Karl Marx; 1818-jılı 5-mart – 1883-jılı 14-mart) nemis filosofı hám pul (ekonomika) hám kúsh (siyasat) haqqında jazǵan siyasiy oyshıl bolǵan. Markstiń oyınsha ekonomikada jallanıp islew bolsa, barlıq waqıtta klasslar arsında gúres boladı. Onıń eń belgili kitabı Communist Manifesto. Ol bul kitaptı 1848-jılı Friedrich Engels penen birge jazǵan. Kitap kommunizm ideaların hám maqsetlerin belgilep beredi. Onıń ideaları Marksizm dep ataladı.
Qalli Ayimbetov
Qalli Ayimbetov(1908-09.04.1973) ataqli agartiwshi ,ja'miyetlik g'ayratker ,filologia ilimleri doktori,professor ,dilma'sh ,qaraqalpaq folkloristikasinin' tiykarin saliwshilardin' biri.