cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ertek
Ertekler - awızeki xalıq dóretpesiniń arasında eń kóp taralǵan, eń bay hám eski túriniń biri. Adamnıń minez-qulqın, adamlar arasındaǵı qatnaslardıń turmısta bolǵan waqıya túrinde shınlıq yamasa qıyalıy, astarlı hám kúlkili túrde súwretlep beriwshi awızeki gúrrińler — ertek dep ataladı.
Erteklerdi adamlar óz ara hár jerde hám hár túrli jaǵdayda bir-birine aytadı. Óytkeni, ertekti aytıw ushın dástanlardı aytatuǵın adamlarday belgili qıssaxanlar, jırawlar talap etilmeydi.
Ertekler miynetkesh xalıq arasında dóretilgen, olardıń turmısın, haqıyqatlıq ushın gúreslerin kórsetedi. Haram tamaq, jalqaw, satılǵan hám ekijúzlilerdi masqaralaydı, kúlkige aladı, shıdamlılıq hám ǵayrat penen sol jaramsaqlarǵa qarsı gúresiwshilerdi, óz maqsetine jetiw hám hárqanday tosqınlıqlardı jeńip shıǵıw ushın talpınıwshı batırlardı, azamatlardı maqtanısh etedi.
Puqarasızlıq
Puqarasızlıq shaxstın' hesh bir milliy mámlekettin' puqarasızlıg'ına iye bolmawı. Puqarasız shaxslar (apatridlar) huqıqsız bolmawı kerek. Ulıwma olardın' huqıqıy da'rejesi olar jasap atırg'an mámlekettin' ishki nızamları menen belgilenedi. Ózbekstanda puqarasız shaxslardın' da'rejesi sırt ellik puqaralardın' da'rejesine ten'lestirilgen. Bunda tek bir ayrıqshalıq bar, yag'nıy olarg'a sırt el diplomatiyalıq wa'kilxanaları ja'rdem ko'rsetiwge haqılı emes. Olar sırt el puqaraları kibi a'skeriy minnetke ha'm saylaw huqıqlarına iye emes. Puqarasız shaxslarg'a da sırt el puqaraları usap ayrım ka'siplik shekleniwler qollanıladı. Ózbekstan ishki ilajlar menen sheklenip, puqarasız shaxslarg'a tiyisli hesh bir xalıqaralıq sha'rtnamada qatnasqanı joq. Ma'selen, Ózbekstannın' puqaralıq haqqındag'ı nızamına muwapıq Ózbekstan aymag'ında tuwılg'an puqarasız shaxstın' perzenti Ózbekstan Respublikası puqarası esaplanadı.
Ertek
Bizge belgili, erteklerdiń kópshiligi erte zamanlarda dóretilgen. Olar atadan balaǵa ótip, biziń zamanımızǵa jetken.
Puqarasızlıq
İshki nızamlarda qanday hu'jjetler ha'm faktorlar shaxstın' anaw yamasa mınaw mámleket puqarası ekenliginin' da'liyli bolıp xızmet etiwin belgileydi. Ózbekstan Respublikasının' Puqaralıq haqqındag'ı nızamına muwapıq puqaralıqtı tastıyıqlawshı da'slep pasport, pasport alg'ang'a shekem tuwılg'anlıq haqqındag'ı guwalıq esaplanadı. Ko'p sırt el mámleketlerinde sudta puqaralıqtı anıqlaw protsedurası bar.
Ertek
Eski zamanlarda dóretilgen erteklerde qıyalıy nárseler: dáw, peri, áwliye, jin, shaytan, áydarha qusaǵan káramatlı kúshler ushırasadı. Haywanlar menen quslar adamday bolıp sóylesedi. Erteklerdegi qaharmanlar hádden zıyat kúshli, batır bolıp súwretlenedi. Olar awır qıyınshılıqlardı jeńip, murat-maqsetine jetedi. Mısalı, geypara erteklerde adamlar gilemge minip, yaki qanat baylap aspanda ushıp júredi. Bunda erte zamanlardan berli adamlardıń úlken bir ármanı hawada usha alatuǵın zatlardı oylap shıǵıw tilegi bolǵan.
Erteklerdiń kópshiligi miynetkesh xalıqtıń azatlıq ushın gúres sezimi menen suwǵarılǵan hám bul gúreste olardıń jeńip shıǵıwǵa isenimin, uqıplılıǵın, úmitin, arzıw-ármanların súwretlep beredi.
Ertekler mazmunına qaray tómendegishe bólinedi.
1. Qıyalıy ertekler.
2. Haywanat haqqındaǵı ertekler.
3. Turmıslıq ertekler.
Haywanatlar haqqındaǵı ertekler
Haywanatlar haqqındaǵı erteklerde, tiykarınan, túlki, qoraz, shaǵal, qasqır, ǵarǵa, tıshqan, eshki, qoy, ógiz, túye, arıslan, jolbarıs, eshek, qurbaqa, qoyan, bódene sıyaqlı haywanlar qatnastırıladı. Olarǵa «Túlki, tasbaqa hám taskene», «Sumlıǵı basına jetken túlki», «Shontıq túlki» ertekleri kiredi.
Turmısqa baylanıslı ertekler
Turmısqa baylanıslı ertekler qıyalıy hám haywanatlarǵa baylanıslı erteklerden turmısqa, ómirge jaqınlıǵı menen ajıralıp turadı. Olarda adam ómiriniń hár qıylı táreplerine kewil bólinedi. Turmıslıq erteklerde aqıllı hám aqmaq patshalar, sheshen, jetim bala hám qızlar, ańqaw hám aqıllı ǵarrılardıń obrazın kóriwimizge boladı. «Sheshen bala», «Miynet penen tabılǵan aqsha», «Aqıllı ǵarrı» ertekleri turmıslıq erteklerge kiredi.
Bioximiya
Bioximiya sonın'day Biologik ximiya tiri organizmler ha'm hujayralarda ximiyalıq ha'diyselerdi u'yreniwshi ilim. Bioximiya qag'ıydaları ba'rshe tiri organizmler ha'm ha'diyselerdi basqaradı. Mag'lıwmatdın' bioximiyalıq signal arqalı o'tkiziliwi ha'm ximiyalıq energiyanın' metabolizm ha'mde basqa bioximiyalıq ha'diyseler arqalı basqarılıwı ha'm bir neshe basqa faktorlar bul ilimnın' qıyınshılıq da'rejesinin' da'rejesinin' ko'rsetkishi.
Bioximiya rawajlana barıp, 3 tiykarg'ı tarmaqqa bo'linip ketdi. Statistik B. (ximiyalıq topografiya) organizmlerdin' ximiyalıq quramı ha'm olardı quraytug'ın zatlardın' ximiyalıq du'zilisin; dinamik B. organizm bo'limleri ha'm toqımaları du'zilisi ha'm janalanıp turıwı ushın kerekli organik zatlardın' sintezleniwi (assimilyatsiya)ni, ja'nede organizm ushın kerekli bolg'an energiya payda bolıw ha'diysesinde zatlardın' bo'liniwi (dissimilyatsiya)nı u'yrenedi.
Funksional B. tiri organizmnin' ayrım organları ha'm sistemaları funksional ha'reketine tiykar bolatug'ın ximiyalıq o'zgerisler (mas, mu'skil qısqarıwı, nerv impulyelarının' o'tiwi, biologik aktiv zatlardı endokrin sistemada sintezi ha'm olardın' ta'siri)n u'yrenedi. B. fiziologiya menen u'zliksiz baylanıslı. Haywanlar, o'simlikler ha'm mikroorganizmler bo'limlerinde bolatın zatlar almasınıwı ha'diyseleri bir tu'rli bioximiyalıq reaksiyalarg'a tiykarlang'an, biraq ha'r bir tu'r ha'm organizmnin' o'zine mas morfologik ha'm fiziologik o'zgeshelikleri sebepli bul ha'diyseler tu'rlishe keshedi. A'ne sol o'zgesheliklerdi o'simlikler Bioximiyası, haywanlar Bioximiyası ha'm mikroblar Bioximiyası u'yreniledi. Medicina Bioximiyası yaki klinik B. bolsa kesel organizmdegi bioximiyalıq o'zgerislerdi teksiredi, kesellik analizin anıqlaydı, tuwrı dawalawdı bioximiyalıq usıllar menen baqlap turadı. Bulardan tısqarı, texnik B. ha'm bar, u biologik materiallardı islewdegı B.lıq ha'diyselerdi, texnikada B.viy usıllar ha'm reaksiyalar ja'rdeminde tu'rli zatlar alıwdı, biologik preparatlardan paydalanıw qag'ıydaları ha'm metodların u'yrenedi. B. biologiya Menen ximiya aralıg'ındag'ı pa'n bolg'anı ushın sol pa'nlerdin' maglıwmatları ha'm ideyalarına tiykarlanadı.
Anton Chexov
thumb|right|Anton Chexov (1900) Anton Pavlovich Chexov (russha: Антон Павлович Чехов; 29 yanvar, 1860 – 15 iyul, 1904) shıpaker qa'niygeligine iye orıs jazıwshısı ha'm dramaturgi bolg'an. Ol qısqa gu'rrin'ler jazıwshısı retinde du'nya a'debiyatında u'lken abroyg'a iye. Do'retiwshiligi da'wirinde Chexov dramaturg retinde ko'plegen pesa jazg'an, solardın' to'rtewi klassikalıq da'rejege ko'terilgen. Ol o'zinin' a'debiy karerası dawamındada shıpakerlikti toqtatpag'an ha'mde bir waqıtları mınanday degen: "Meditsina bul menin' nızamlı zayıbım, al a'debiyat oynasım. Birewinen zerikkenimde ekinshisine barıp tu'neymen". Onın' ataqlı pesaları: Shag'ala, Vanya ag'a, U'sh apalı-sin'liler ha'm Shiye bag'ı.
Bioximiya
B. ga'rezsiz pa'nge aylanıwda organik ximiyanın' 19-a.nin' 2-yarımında toplang'an mag'lıwmatları ha'm a'meliy ka'shpiyatlarg'a, o'simlik ha'm haywanlardın' ximiyalıq quramı ha'm olardag'ı o'zgerislerdi izertlewge tiykarlang'an.
1906
1906 jıl — XX asirdin' bir jıllı.
Zagreb
Zagreb- Xorvatiyanın' paytaxtı.
250 px
1929
1929 jıl — XX asirdin' bir jıllı.
Preskott Edvard
Preskott (RgezsoI) Edvard (1940 AQSH, Nyu-York) — amerikalıq siyasatshı ekonomist. 1967 jıl. Karnegi-Mellon u'niversitetinde doktorlıq ilimiy da'rejesin aldı. Pensilvaniya (1967—1971), Karnegi-Msllon (1971 — 1980), Minnesota (1980—2003) u'niversitetlerinde islegen. 2003 jıldan baslap Arizona ma'mleketlik u'niversitetinde professor ha'm Minneapolis (Minnesota shtatı) Federal rezerv bankının' izertshisi. Ilimiy isleri dinamik makroekonomika, ekonomika siyasat ha'm siklli tebreniwler, sanaat siyasat stragegiyasında qısqa ha'mde uzaq mu'ddetli maqsetler a'meline bag'ıshlang'an. Nobel sıylıg'ı laureatı (2004; F.Kidland penen birge).
Saytama (prefektura)
Saytama prefekturasi  Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri. Paytaxtı Saytama qalası.
Asunsion
Asunsion, — Paragvaydi'n' Paytaxtı.
Vyetnam
200px|thumb|right|[[Ho Chi Minh City, Vietnam]]
Vyetnam - Aziyadaǵı mámleket.
Buenos-Ayres
Buenos-Ayres- Argentinanın' paytaxtı.
1938
1938 jıl — XX asirdin' bir jıllı.
Nathalia Dill
Nathalia Goyannes Dill Orrico (24 Mart 1986 jılı Rio de Janeiro) Braziliyalıq aktrisa.
Montevideo
Montevideo — Urugvaydi'n' paytaxtı.
Malayziya
Malayziya — Qubla-Shıǵıs Aziyada jaylasqan, Qubla Qıtay teńizi menen ajıratılǵan eki bólekten ibarat bolǵan mámleket. Paytaxtı Kuala Lumpur qalası.
Siltewler
Kategoriya : Mámleketler
Brilliant
Brilliyant (frans. brillant — jaltıraq so'zinen) — jasama islew berip sayqallang'an (qırlang'an) almas. Ta'repleri 6, 8, 12, ... 56 g'a shekem qırlarg'a iye boladı. Bunday qırralaw tastın' ta'biyiy jıltıraqlıg'ın ju'zege shıg'aradı. Brilliyantqa tu'sken nur joqarı dispersiya (nurdın' bo'liniwi) sebepli ka'malakday tawlanadı. Zergerlik o'nerinde ken' isletiledi: qimbatbaxa metall girdishke bo'lek (ju'zik, sırg'a, ilmeshek tu'yme — zaponkada), buyım bezegi, ko'rinisi tiykarı yaki bo'leklerin qurawshı (baylag'ish, taj ha'm b.da) "ko'z"ler tiykarında ornatıladı. B. Ja'nede orden ha'm joqarı sıylıqlardı ha'm bezeydi. B. Awırlıg'ı karat (0,2 g) larda o'lshenedi.
Berdaq - Salıq
Salıq (Berdaq)
Biltirg’idan biyil jaman, Qalay-qalay boldi zaman, G’arib qasir qalmay aman, On tilladan keldi saliq
Onī saldī Nurīmbetjan Buyīrdī dep atalīq qan, Qalmasīn dep hesh bir jan On tilladan keldi salīq
Mag’an xesh ga’p eshegim bar, Satıp berermen bir bazar, A’tten’ jarlı ash Ernazar, Og’an qıyın boldı salıq.
Anaw otır Qulımbet bay, Tayar aldında appaq may, Ash xalıq ju’r tabalmay jay, Do’hmet boldı usı salıq.
Aq u’zikli u’lken otaw, O’z aldında bolıp ataw, Erman axun otır anaw, Og’andag’ı joqdur salıq.
1954
1954 jıl — XX asirdin' bir jıllı.
1965
1965 jıl — XX asirdin' bir jıllı.
Karakas
Karakas — Venesuelanın' Paytaxtı.
Charles Dickens
thumb|right|Dickens Charles Dickens (aytılıwı: Charlz Dikkens; 7 fevral, 1812 – 9 iyun, 1870) Viktorian da'wirinin' en' ataqlı İnglis jazıwshısı bolg'an. Onın' ko'pshilik romanları sol waqıtları ken' tarqalg'an feleton janrında jazılg'an. Basqa avtorlarg'a uqsap romandı feleton retinde ja'riyalawdan aldın onı tolıq pitkerip almastan, Dickens jiyi-jiyi kishi epizodlardı jazıp tuwrı feleton qılıp ja'riyalag'an. Onın' ataqlı romanları ko'p bolg'an, solardan Oliver Twist ha'm David Copperfield mısal bola aladı.
Armatura
'Armaturá (armatura — qurallanıw, ánjámlar), temir-beton konstruksiyalar armaturası — betonnıń sozılıwǵa (kemnen-kem qısılıwǵa) bekkemligin asırıw ushın móljellengen quramalı bólimi. Tiykarınan polatdan soǵılǵan iyiliwshen armatura (sterjen yaki taqlanǵan tor), ayrım bikr armatura (prokat qostavrlar, shveller, búrshekke) isletiledi. Bekkemligi hám plastikligi boyınsha sterjenge uqsas (diametri 6+90 mm), shıbıqsıman (diametri 3+8 mm) hám zorıqpa (900 Mn/sm2 hám onnan artıq kúshke shıdaytuǵın) armaturalarga bólinedi. Polat armaturalar ayrıw qallarda ayna arasına hám shoyan quymalardıń sozılıw zonasına hám qoyıladı. Túrkistannıń qádimgi binákar ustaları hám armaturadan keń paydalanǵanlar. Sinshli diywal arasına qoyılatuǵın sinsh, paxsa diywal arasına qoyılatuǵın shax-shabba hám qamıslar, ılayǵa qosılatuǵın saban asa dáwirdiń armaturası edi.
Jánede armatura ataması astında mashina, konstruksiya, qurılıslardıń tuwrı islewin támiynlewshi járdemshi qurılma hám detallar toplamı hám túsiniledi. Máselen, vodoprovod armaturası (klapanlar, kranlar, suw ólshegish hám h.k.); qazanxana armaturası (termometrler, manometrler, saqlawısh klapanları); ısıtıw dizimi armaturası (termoregulatorler, termostatlar hám b.); gáz dizimi armaturası (kran hám klapanlar, reduktorlar hám b.); elektr texnikası armaturası (patronlar, óshirip jaqqıshlar, rozetkalar, qándiller hám b.)
Paramaribo
Paramaribo — Surinam paytaxtı. Surinam daryasining shep qirg'ag'inda jaylasqan. Klimati subekvatorial, yanvardin' ortasha t-rasi 26°, avg. Diki 29°. Jilliq jawin 2250 mm. Xalqi sani 213 min' adam (2000). Temir jol stansiyasi. Aeroport bar. Mamlakatdin' u'lken porti (shetke boksit, ag'ash, qumsheker, rom, sali, sitrus miyweler shig'ariladi). Aziq-awqat ha'm ag'ashsazliq sanaati ka'rqanalari; universitet, muzey, botanika bag'i bar.
Ibrayım Yusupov
Ibrayım Yusupov  (tolıq atı Ibrayım Yusupovich Yusupov, 5-may 1929-jıl, Shımbay rayonı, QQASSR, ÓzSSR, SSRA – 24-iyul 2008-jıl, Nókis, Qaraqalpaqstan, Ózbekstan) — qaraqalpaq shayırı, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń iri tulǵası, awdarmashı, dramaturg hám pedagog. Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan xalıq shayırı. Ózbekstan Qaharmanı (2004-jılı). Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik gimniniń sóziniń avtorı. Ádebiy laqabı – Ayaziy.
Ómirbayanı hám miynet jolı
Ibrayım Yusupovich Yusupov 1929-jıl 5-mayda Qaraqalpaqstan Respublikası, Shımbay rayonı, Azat awılında tuwılǵan. Bolajaq shayırdıń ákesi Yusup (axun) Sayekeev (1875-1931 jıllar) óz dáwiriniń diniy ǵayratkeri hámde iri jer iyesi bolıp, Sovet húkimeti tárepinen quwdalawǵa ushırap, 1931-jılı Túrkmenstanǵa súrgin etilgen hám onnan qaytpaǵan. Anası Xanbiybi eki ul hám tórt qızdı tárbiyalaǵan. Shańaraqtı baǵıwda anasına járdem beriw ushın jas Ibrayım 13 jasınan baslap jumıs islewdi basladı. Qaraqalpaq mámleketlik pedagogika institutında oqıǵan. Instituttı 1949-jılda tamamlaǵan Ibrayım ózi oqıǵan bilim dárgayında ádebiyat páninen sabaq bere basladı.
Ku'sh
Ku'sh ko'rsetiw so'zi kimdi yamasa nenidur bir zat islewge ma'jbu'r etiwdi an'latadı. Ma'selen, "Qalag'a a'skerler kelip, barlıq adamlardı ketiwge ma'jbu'r etti".
Ibrayım Yusupov
Ómirbayanı hám miynet jolı
1961-1962 jıllarda «Ámiwdárya» jurnalı redaktorı, keyingi 3 jıl SSSR Pánler Akademiyası Qaraqalpaq filialınıń N. Dáwqaraev atındaǵı til, ádebiyat hám tariyx institutında ilimiy jumıs alıp bardı. 1965-1980 jıllarda Qaraqalpaq ASSR jazıwshılar awqamına basshılıq etken. Onıń baslaması menen SSSRdıń kóplegen qalalarında, atap aytqanda, Moskva, Kiev, Alma-Ata, Vilnyus hám basqa qalalarda birinshe márte Qaraqalpaq mádeniyatı kúnleri ótkerildi. 1980-1988 jıllarda «Sovet Qaraqalpaqstanı» (házirgi atı «Erkin Qaraqalpaqstan») gazetasında bas redaktor boldı. Keyinirek ol 1988-1994 jıllarda Qaraqalpaqstan Tınıshlıqtı qorǵaw komiteti baslıǵı bolıp is júritti. 1994-2000 jıllarda Ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı basshısı lawazımında islegen.
Ku'sh
"Ku'sh" so'zi Ilimpazlar ta'repinen de ken' qollanıladı. Fizika iliminde ku'sh denelerdin' tezleniwine sebep boladi (dene hareket bag'ıtın ozgertiwge). Eki birdey shamadagi ku'sh denege qarama-qarsi bag'ıtlarda ta'sir ko'rsetse, ku'shler bir-birin qisqartadi.
Ibrayım Yusupov
Ómirbayanı hám miynet jolı
Qaraqalpaq xalqınıń XX ásirdegi ullı tulǵalarınan biri I.Yusupov 2008-jıl 24-iyul kúni dúnyadan ótti. Ózbekstan Respublikası birinshi prezidenti I.A.Karimov shayır qaza bolǵanda onıń shańaraǵına muńlaslıq bildirdi: «Ol qayda islese de, shólkemlestiriwshilik uqıplılıǵı, bilim hám tájiriybesi menen barlıq jerde xalıqtıń abıroyı hám húrmetine iye boldı». Shayırdıń qábiri Nókis qalasındaǵı «Shorsha Baba» áwliyesinde jaylasqan.
Ku'sh
Gravitatsiya ku'sh bolıp esaplanadı. Ol denelerdin' bir-birine qaray bag'ıtlanıwına sebep boladı. Jer betinde ol denelerdin' jerge qulawına sebep ekenin koriwimizge boladi.
Ibrayım Yusupov
Siyasiy iskerligi
I.Yusupov 1952-jılda ol burjua-milletshil toparlar menen sherikles bolıwda gúmanlanǵan hámde oǵan qarsı jınayat isi qozǵatılǵan. Biraq dálillerdiń jetispewshiligi sebep aqlandı. Ol bir neshe márte QASSR Joqarǵı Keńesi deputatı etip saylandı. 1990-1994 jıllarda ÓzSSR hám Ózbekstan Joqarǵı Soveti deputatlıǵına saylandı. Birneshe márte I.A.Karimovtıń Ózbekstan Respublikası prezidenti saylawlarında isenimli wákili bolǵan hámde onıń kandidatın belsendi qollap-quwatlaǵan.
Poemalıq shıǵarmaları hám qosıqlar toplamları
Shayırdıń dáslepki shıǵarmaları 1946-jılda baspadan shıǵarılǵan ("Watanım» qosıǵı). Ol tárepinen «Joldas muǵallim» (1949), «Akaciya gúllegen jerde» (1952), «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» (1955), «Eski fontan ertegi» (1957), «Aktrisanıń ıǵbalı» (1958), «Dala ármanları» (1964), «Tumaris» (1970), «Qaraqalpaq haqqında sóz» (1977), «Búlbúl uyası» (1987) poemaları dóretildi. Shayırdıń «Baxıt lirikası» (1955), «Kúnshıǵıs jolawshısına» (1959), «Oylar» (1960), «Jeti asırım» (1962), «Dala ármanları» (1966), «Zaman aǵımı» (1968), «Kewil kewilden suw isher» (1971), «Tumaris» (1974), «Yosh» (1977), «Dáwir samalları» (1982), «Alasatlı dúnya bul» (1987), «Duzlı samallar» (1988), «Kewildegi keń dúnya» (1989), «Úmit jaǵısı» (1990) atamalı poemalar hámde qosıqlar toplamları jarıqqa shıqtı. Ibrayım Yusupov ǵárezsizlik jıllarında da jemisli dóretiwshilik etip, «Begligińdi buzba sen» (1995), «Ómir, saǵan ashıqpan ...» (1999), «Hárkimniń óz zamanı bar» (2006) shıǵarmalar toplamların baspadan shıǵardı.
Prozalıq shıǵarmaları hám gúrrińleri
I.Yusupov proza jónelisinde da miynet etken bolıp, «Seydan ǵarrınıń gewishi» gúrrińi buǵan ayqın mısal bola aladı. Onıń gúrrińler toplamı «Ǵarrı tuttaǵı gúz» (1963) ataması menen baspadan shıqqan.
Dramalıq shıǵarmaları hám pyesaları
Shayır «Qaraqalpaq muzıkalı drama teatrı ushın «Qırq qız» (Ámet Shamuratov penen birgelikte, 1965-jılı qoyılǵan), «Aktrisanıń ıǵbalı» (1967-jılı qoyılǵan), «Ómirbek laqqı» (1971-jılı qoyılǵan) pyesaların, «Ájiniyaz» operası ushın libretto (1973), Iskender Zulqarnayn haqqında ańızǵa tiykarlanǵan «Mángi bulaq» (1986) dramaların jazǵan.
Shańaraǵı
Ákesi: Yusup axun Sayekeev (1875-1932-jıllar ómiriniń shamalıq jılları).
Anası: Xanbiybi Xojamurat qızı (1898-1974-jıllar ómiriniń shamalıq jılları).
Ómirlik joldası: Biybizada Jumanazarova (1934-1980).
Perzentleri:
Shayır haqqında
Qaysın Kuliev Qırımda Rasul Gamzatov, Shıńǵıs Aytmatov hámde Ibrayım Yusupov ózi qatnasıwında SSSR shayırları hám jazıwshılarınıń ushırasıwlarınan birinde: "Ibrayım Yusupov Nawayı hámde Maqtumqulı menen bir qatarda túrkiy tilles xalıqlar poeziyasınıń payǵambarı esaplanadı" degen edi.
Shayırǵa estelikler
Ibrayım Yusupov háykeli Tashkenttegi jazıwshılar alleyasında ornatılǵan.
Norvegiya gazetaları
Norvegiya gazetaları kestesı
1981
1981 jıl — XX asirdin' bir jıllı.
Motorhead
thumb|400px|Motörhead Motörhead 1975-jıllardın' ataqlı toparı. Topardın' ag'zaları Lemmy Kilmister, Phil Campbell, Mikkey Dee.
Biatlon
Biatlon (bi... Ha'm yunathlon—tu'rnir)—qısqı sport turi, shan'g'ıda ju'giriw ha'm belgili ma'nzillerge kelip mıltıqdan atıw, yag'nıy ekki ma'rte (shan'g'i jarısı ha'm atıwda) jarısıw. B. 17-a. 70-jıllarında Norvegiyada payda bolg'an. 1718 jılda. Shveciya Norvegiya urısında sawash maydanında tolıq qurallang'an Biatlonshılar bolg'an. Ha'zirge shekem Norvegiyanın' Lillehamer qalası. gerbinde oqshı shan'g'ıshının' su'wreti bar. B. ko'p waqıtg'a shekem "a'skerler sportı" esaplap kelingen. 1948 jılda Xalqara zamanago'y besgu'res ha'm B. Birlespesi (UIPMB) du'zildi, og'an 70 den artıq mámleket ag'za (1991). 1958 jıldan ja'han chempionlıg'ı ushın tu'rnirler o'tkiziledi, 1960 jıldan qısqı olimpiya oyınları da'sturine kiritilgen. 1984 jıldan (Frantsiya) ha'yeller ortasında ja'han chempionatı o'tkiziledi.
La Pas
La Pas, — Boliviyanın' Paytaxtı.
Gavayi atawları
24 ta vulkan atawınan ibarat. Bálentligi 4205 m. (Mauna-Kea uchgan vulkani).
Eń iri atawları :Gavayi, Maui, Molokai, Oaxu hám basqa Háreketdegi vulkanlar ko'p. Íqlımı tropik teńiz ıqlım. Eń ıssı ay — avgusttıń ortasha temperaturası 21— 25°, fevralniki 18—2 G. Ortasha jıllıq jawın 3500-4000 mm.
Turizm hám dem alıw zonası; ıqlım kurortlari bar.
Tatarstan
Tatarstan Respublikası — Rossiya Federaciyası quramındaǵı avtonomiyalıq respublika. Paytaxtı - Qazan qalası.
Fyodor Dostoevskiy
thumb|right|Fyodor Mixaylovich Dostoyevskiy Fyodor Mixaylovich Dostoyevskiy (orıssha: Фёдор Миха́йлович Достое́вский; 11 noyabr, 1821 – 9 fevral, 1881) ullı orıs jazıwshısı bolg'an. Onın' en' ataqlı romanları bular: Jınayat ha'm jaza, İdiot ha'm Ag'alı-inili Karamazovlar. Dostoyevskiy o'z shıg'armalarında 19-a'sirdegi Rossiya ja'miyetinde ushırag'an siyasiy, sotsial, ruwxıy mashqalalardı adam psixologiyası ta'repinen sa'wlelendirgen. Sonday-aq kritikler Dostoyevskiydi du'nya a'debiyatındag'ı en' ullı ha'm ko'rnekli psixologı dep ta'n alg'an.
1972
1972 jıl — XX asirdin' bir jıllı.
Brandenburg
Brandenburg — Germaniya jerlerinen biri.
Haymahmadiy
Haymahmadiy (Бӯстон) — Fayzabad rayonı, Haymahmadiy qalasına qaraslı qalanıń bir bólegi. Rayondan qala orayına shekem 51 km,
Brandenburg
Paytaxtı - Potsdam qalası.
Haymahmadiy
Xalqı
Xalqı — 789 adam.
Ku'nxoja - Ku'n qayda?
Ku'n qayda? (Ku'nxoja)
Ordıq oraq, shaptıq otın, qazdıq jap, Terdik masaq, iynimizge saldıq qap, Jas o'mirde gu'ldey solıp, boldıq sap, Bul ju'risten endi bizge ku'n qayda?
Brandenburg
Aymag'ı — 29 478,63 km2.
Ku'nxoja - Ku'n qayda?
Ku'n qayda? (Ku'nxoja)
Oraq orıp, o'mir boyı boldıq qul, Islesek te, alalmadıq qarapul, Ne jananlar bayı o'lip, qaldı tul, Endi bug'an jaynap-jasnar ku'n qayda?
F.C Fenerbahce
Fenerbahçe Futbol Topari hazirgi waqitda Túrkiya Futbol Ligasi' nda oyinlar otkizip atir.
Ku'nxoja - Ku'n qayda?
Ku'n qayda? (Ku'nxoja)
Ku'ni-tu'ni ordıq pishen salını, Gu'zdin' ku'ni jıydıq pisken tarını, O'mirinshe bir toymag'an qarını, Ash-jalan'ash biz sorlıg'a ku'n qayda?
Salıq salıp usı ha'lge ha'r dayım, Salıg'ın salıwg'a biz boldıq qayım, Bir jurtım bul waqta boldı uwayım, Bul ju'risten endi bizge ku'n qayda?
İyinge tartarlıq ja'ne joq kiyim, Ha'm de ag'ayin joq, qa'wender beyim, Ko'silip jatarg'a ja'ne joq u'yim, Bul ju'risten endi bizge ku'n qayda?
Tapqanımız jetpey qara tengege, Awıstırıp kiyim alıp kiyerge, Ha'm bazarlıq qatar-qurbı jen'gege, Alıp barar endi bizge hal qayda?
Ceza
Ceza - (muzıkant) Túrk repperi
Jeza (1976-jılı 31-dekabrde dúnyaǵa kelgen; Úskúdar, Istanbul) yamasa Bilgin Ózchalkan — túrk repperi jáne qosıq tekst jazıwshısı.
Ballon
Ballon (nem.) (texnikada) — avtomobil, traktor ha'm basqalar mashinalardi'n' g'ildiregi ga'rdishine kiygiziletug'i'n rezina yaki rezinatoqi'mali' pnevmatik qabi'q; g'ildirektin' jol menen tislesiwin ta'minleydi, qi'ysi'q jollardag'i' tu'rtki ha'm soqqi'lardi' jumsatadi'. Kamerasi'z ha'm kamerali tu'rleri boladi'. Kamerali balonlar, tiykari'nan, kamera, pokrishka ha'm bort lentasi'nan iba'rat. Pokrishka karkas, protektor, jastiqsiman qatlam (breker), diywallar ha'm bortlardan du'ziledi. Karkas pokrishka ushi'n tiykar waziypasi'n atqaradi' ha'm kord qatlamlari'nan sog'i'ladi'. Pokrishka kamerag'a nasoz ja'rdeminde jiberilgen hawa basi'mi'na qarsiliq ko'rsetedi ha'm oni' du'giliwden saqlap turadi'. Kamerasiz balonlarda hawani'n' ishki basi'mi' ta'sirinde pokrishka bortlari' g'ildirek gardishi shetlerine bekkem tiyip turadi', bul bolsa za'rur germetiklikdi (hawani'n' sizip shi'qpawlig'in) ta'miynleydi.
Balon mashinani'n' tormoz joli uzi'nlig'ina, janilg'i sarpi'na ha'm basqalar omillarg'a sezilerli ta'sir ko'rsetedi. Waziypasi'na qarap, b.lar jen'il avtomobiller ha'm ju'k avtomobillerge, a.x. mashinalari' (traktorlar, paxta teriw mashinalari' ha'm basqalar) ga, jol qurilis mashinalari'na, mototsikller ha'm velosipedlerge mo'njellengen tu'rlerge bo'linedi. Aviatsiya, bir relsli (monorelsli) transport ha'm basqalar uchun mo'njellengenleri bo'lek b.lar esaplanadi'.
B. ko'p qatlamli' rezinatoqimali tovarli' boli'p, tiykari'nan, kaushik,2. Balonlarda rezina, ximiyali'q talalar ha'm armatura materiallari (kordlar)dan avtomatpotok liniyalari'nda tayyarlanadi' (ja'ne q. Kauchuk, Rezina).
Vincent van Gogh
Vincent Willem van Gogh (aytılıwı: Vinsent Willem van Gog, 30-Mart 1853 – 29-İyul 1890) ko'pshilikke Vincent van Gogh atı menen tanıs bolg'an Gollandiyalıq post-Impressionist su'wretshisi.
Santiago
Santiago - Chilidin' paytaxtı.
Oksidleniw dárejesi
Oksidleniw dárejesi, — oksidleniw sanı oksidleniw-qaytarılıw reaksiyalarında atomnıń elektrostatik zaryadı muǵdarı. Ximiyalıq birikpeni ulıwma ionli dúziliske iye dep oy qılsaq, onıń quramındaǵı birde-bir elementdiń shártli zaryadı sol elementdiń oksidleniw dárejesi dep ataladı. Elementlerdiń O. d.n aniqlawda hár dáyım kislorodtıń O.d.n —2, vodorodtikin +1 dep qabul qılınadı. Metall ionlarınıń O.d. Olardıń zaryadına teń deb alınadı. Máselen, suw N2O da vodorodtıń O.D.+1, kislorodtiki —2. Kaliy yodid KJ da kaliydiń O.d. +1, yoddiki —1 dir. Erkin elementlerdiń O.d. O ǵa teń qabul qılınǵan. Hár qanday molekula quramındaǵı bárshe atomlardıń O.d. Jıyındısı 0 ge teń. Máselen, xromat kislotada (N2SgO4) xrom atomınıń O.d. (+1)2+x+(—2)-4=0, bunnan x=+6. Sol jol menen H2SO4 da SHHHr O.d. +6, KMpO4 da Mp dıń O.d. +7 ge tengligin anıqlaw múmkin. Ximiyalıq birikpede atomlardıń O.d. Joqarı (+), pás (—), 0 hám hátteki bólshek sanǵa teń bolıwı múmkin. S2N2 da uglerod (S)dıń O.d. — 1 ge, KJNi(CN)4]ﬂ a nikel Ni dıń O.d. 0 ge teń. Kópshilik qalalarda molekula quramındaǵı atomlardıń O.d. Olardıń valentliklerine, yaǵnıy sol element payda qılatuǵın haqıyqıy baylanıslar sanına teń bolmaydı. Organik birikpelerde uglerodtıń valentligi 4 ke teń, biraq O.d. túrli birikpelerde túrlishe. Mas, SN4 da uglerodtıń O.d. —4 ke, SO2 da +4 ke, NSON da 0 ge, NSOON da +2 ge, S2N4 da —2 qa teń.
Kolumbiya
Kolumbiya — Qubla Amerikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı : Bogota qalası.
Leonard Euler
Euler Shveytsariyanın' 10 franklıq pul birliginin' altınshı seriyasında ha'm ko'plegen Shveciya, Germaniya ha'm Rossiya pochta markalarında sa'wlelengen. 2002 Euler asteroidi onın' hu'rmetine atalg'an.
Gabriel Garcia Marquez
'+Gabriel José de la Concordia García+ Márquez y￦q(tuwılg'an: 6 mart, 1927) Latın Amerikasında Gabo' laqabına iye Kolumbiyalı jazıwshı, dramaturg ha'm jurnalist. Ol 20-a'sirdin' en' ko'rnekli jazıwshılarınan biri dep esaplanıp, 1982-jılı Nobel sıylıg'ın alıwg'a miyassar bolg'an. Ol jurnalistika menen shug'ıllanıw ushın universitettegi yuridika fakultetindegi oqıwın taslap ketken. 1958-jılı Mercedes Barchag'a u'ylengen, olardın' Rodrigo ha'm Gonsalo degen balaları bar.
Ol jurnalist retinde ko'plegen qısqa gu'rrin'ler ha'm basqa a'debiy shıg'armalardı jazg'an, biraq onın Ju'z jıllıq jalg'ızlıq (1967) ha'm Xolera waqtındag'ı muhabbat (1985) romanları og'an du'nya ju'zlik danq alıp keldi. O'zinin' shıg'armalarında Márquez siyqırlı realizm a'debiy stilinen ko'p qollang'an, ha'm bul stildin' basqalardan o'zgesheligi a'piwayı ha'm real jag'daylarda sıyqırlılıq elementlerinen paydalanıwı bolg'an.
Al-Kuveyt
Kuveyt (yaki Al- Kuveyt — الكويت) — Kuveyt ma'mleketinin' paytaxtı.
qalanın' Xalqı — 151,060 (2008), qala atirapın qosıp esaplag'anda - 	2,380,000 adamdı qurag'an.
Geografiyası
qala Kuveyt ten'iz portı jag'asında jaylasqan. qala u'sh zonag'a bo'lingen: sa'naye zonası (Su'veyx qala a'tirapı esabında), Oqıw zonası (ol arada u'niversitet, mektepler ha'm ilmiy-izleniw mekemeleri jaylasqan) ha'm istiraxat zonası (ten'izboyı Al-shahar qalasına shekem sozılg'an.
Transportı
qalada xalıqaralıq Kuveyt aeroportı jaylasqan.
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk (1881 Túrkiya; 10-noyabr 1938-jıl, Istanbul) — Túrkiya Respublikasınıń birinshi Prezidenti.
Kredit
Kredit, bos turǵan pul qarjların ssuda fondı formasında toplaw hám olardı aqshaǵa mútáj bolıp turǵan yuridikalıq hám fizikalıq shaxslarǵa islep shıǵarıw hám basqa mútajlikleri ushın málim múddetke, procent tólewleri menen qaytarıw shártida qarızǵa beriw munasábetlerin ańlatadı.
Kredit ( creditum — qarız, credere — isenemen, maqullayman) — pul qarjları, tavar hám xızmetlerdi kelisim ústeme (procent) tolıqb qaytarıp beriw shárti menen málim múddetlerge qarızǵa beriw. Qarızǵa aqsha beretuǵın tárep kreditor (mámleket, bank, kárxana, jeke shaxs hám basqalar ), ssuda alıwshı tárep bolsa depitor (qarızdar ) dep ataladı. Kredit shártlesiwi qarızdan paydalanıw shártleri kayd etilgen shártnama menen rásmiylestiriledi. K. mámilesi qarız beretuǵın hám qarız alıwshı ortasındaǵı ekonomikalıq munasábet bolıp tabıladı. Lekin hár qanday qarız munasábeti de K. bola almaydı. K. munasábetinde alınǵan aqsha qaytarıp beriliwi, paydalanilgani ushın aqsha (kelisim protsentte) tolıqnishi, múddetli, málim tavar hám nomoddiy aktivler menen támiyinlengen bolıwı, maqsetli isletiliwi shárt. Beriliwi múddetlerine kóre, qısqa múddetli (1 jılǵa shekem), orta múddetli (1 yildan 5 jılǵa shekem), uzaq, múddetli (6 jıldan artıq ) K.ga bólinedi.
Baden-Vyurtemberg
Baden-Vyurtemberg — (nemis. Baden-Württemberg) Germaniya jerlerinen biri. Ol Germaniyanın' qubla-shıg'ısında jaylasqan bolıp, maydanı 35.751,46 km²ni quraydı. Xalqı sanı 10 807 000 adam (31. Mai 2012). Paytaxtı Stuttgart qalası.
Lima
Lima- Perudın' paytaxtı.
Kúnxoja
Ku'nxoja İbrayım ulı - qaraqalpaqlardın' Xorezmge kelip qonıslang'annan keyingi birinshi shayırı, baqsısı, xalıq ma'pin jırlawshı klassik shayırı bolıp tabıladı. Kunxojanın' o'mirbayanı haqqındag'ı mag'lıwmatlar onın' "Jarımadım", "Jaylawım" qosıqlarında beriledi. Shayırdın' jasag'an Qaraqalpaqstanın' arqa ta'repi, Taxtakópir rayonı aymag'ı Aral ten'izinin' boyları, Teris to'be, Uzın qayır, Erjan ataw, Toqtas Mantıq boylarında bolg'an.
Sawat ashiwi
Kunxoja da'slep Moynaqta, Jan'adarya boyındag'ı mektep-meshitte oqıp sawat ashıp son' Qaraqum iyshan mediresesinde o'z bilimin jetistiredi. Medresede ol diniy bilimler menen qatar ta'biyattı, du'nyauıy ilimler menende shug'ıllanadı. Ja'ne de Xoja Axmet Yassawiy, Sulayman Baqırg'aniy, Suwpi Allayar, Nawayı, Fizuliy, Bedil, Maqtumqulı miynetleri menende tanısadı. Kunxoja jetilik ha'm joqshılıqqa qaramastan medresede oqıwın dawam etip onı pitkeredi. Keyin o'zinin' awılında ustazlıq etip balalardı oqıtadı, mektep sho'lkemlestiredi. O'zi baqsıshılıqtı ha'm qıssaxanlıqtı uyrenedi, xalıq aldında ko'rkem shıg'armalardı oqıp ha'm duwtar menen berip ju'redi. Duwtardı da jaqsı shertetug'ın sazende boladı.
Xiywa xanlig'i da'wiri
Tariyxıy mag'lıwmatlar boyınsha Madreyim Muxammed Raxim xan 1810-1825 jıllarda, Allaqulı xan 1835-1842 jıllarda, Mademin Muxammed Amin xan 1845-1855 jıllarda Xiywag'a xanlıq etken. Shayır usı xanlardın' ba'rinde ko'rgen. Kunxoja o'mir su'rgen jıllarda qaraqalpaq xalqı siyasiy, ma'deniy, ekonomikalıq jaqtan awır jag'daylarda jasadı. Ku'nxoja Aydos biy, Ernazar biy baslag'an xalıq azatlıq ko'terislerdin' ba'rinin' de qatnasıwshı ha'm birden-bir ideologı bolg'an. Ko'terilis jen'iliske ushrag'anda shayır "Kel, kel, Xoja o'zine kel!", "Aydos biy keshti a'lemnene... Xojam, sag'an ne boldı?!" sıyaqlı shıg'armaların jazdı ha'm xalıqtın' ruwxın ko'terdi. Kunxojanın' 1855-1856 jıllardag'ı Ernazar alako'z baslag'an xalıq azatlıq ko'terilislerin belsendilerinen biri bolg'anlıg'ın Berdaq shayırda bılay tastıyıqlaydı "Ernazardın' zamanında Kunxoja o'tti".
Diniy ko'z-qaraslari
Ku'nxoja o'zinen burıng'ı o'tken alım, ulama, shayır adamlardı ju'da' qa'dirlegen, olardı zıyarat etip turg'an. Ma'selen Xoja Axmet Yassawiy ha'm Ha'kim ata-Sulayman Baqırg'aniy a'wliyelerine barıp zıyarat etken, olardın' shıg'armaların qa'sterlep u'yrengen. Ku'nxoja mudamı allag'a sıyınıp jasag'an. İslam dini boyınsha ko'p na'rselerdi bilgen ulama adam bolg'an.
Do'retiwshiligi
Xiywanın' xanı Mademin xan shayır, sazende, baqsı qıssaxan adamlardı jıynap talantlılardı sınaqtan o'tkeredi. Xan saltanatın maqtatıw ushın jumıs sho'lkemlestiredi. Usıg'an Ku'nxojada shaqırtıladı. Sonda ol o'zinin' belgili "Umıtpaspan", "Tu'ye ekensen'" qosıqların do'retedi. "Tu'ye ekensen'" qosıg'ın jazıwda Sherniyaz aqınnın' shıg'armalarınan u'lgi aladı.
1873-jıl orıslardın' eldi g'a'rezli etip bag'ındırıwı 75 jasar shayırg'a da qattı ta'sir etedi. Ku'nxoja zaman qıyınshılıqlarınan qısılıw, awır azap shegiwler haqqında bir qansha qosıqların jazıp bunda ba'ri xanlıq, patshalıq basqarıw sistemasınan ekenligin ug'ındıradı. Ulıwma Ku'nxoja qaraqalpaq xalqının' tariyxı, ma'deniyatı ushın a'hmiyetke bahalı miyraslardı do'retti.
Ku'nxoja shıg'armaları:
Basqa Qaraqalpaq shayirlari
Berdaq G'arg'abay uli
A'jiniyaz Qosibay uli
Schleswig-Holstein
Schleswig-Holstein yaki Shlezvig-Holshtayn Germaniya jerlerinen' biri. Paytaxtı Gamburg qalası.
Bernie Sanders
Bernard "Bernie" Sanders (8 September 1941) Americanlıq politician. Amerika Qurama Shtatlarının' Senator shtat kiredi'Vermont
Gidromexanika
Gidromexanika - (gidrо... ha'm mexаnika) – mеxаnikanın' qısılmaytın suyıqlıqlаrın o'z-ara baylanısın ha'm ten' sаlmаqlılıg'ın o'lsheytug'ın ilim, mexanikanın' bir bo'limi. Gidromexanika gidrodinamika ha'm gidrostatika bolıp eki tu'rge bo'linedi.
IP
Kompyuter internet arqalı bir-biri menen baylanıs ornatqan waqtında, olar cifralı kodlardan paydalanǵan halda sanlı xabarlardı jiberiw hám qabıllap alıw processin orınlaydı. Házirgi waqıtta paydalanılıp atırǵan IP-mánzillerdiń eń kóp ushırasatuǵın túrleri, ádette, noqatlar menen ajıratılǵan 4 bayt kólemde ańlatıladı. Mısalı ushın, 192.168.1.1 sıyaqlı. Bul arnawlı IP-mánzili, standart Wi-Fi routerlerdi sazlaw betinne ótiwde qollanıladı.
__MAZMUNDATQIZW__ __INDEX__
Daǵıstan
Daǵıstan — Rossiya Fedaraciyasına qaraslı avtonomiyalıq respublika.
Ózbekstanda xızmet kórsetken sport ustazı
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken sport ustazı“ húrmetli ataǵı — Olimpiada hám Aziya oyınlarınıń, jáhán, Aziya chempionatlarınıń, birinshiliklerdiń, A toparındaǵı basqa xalqaralıq bellesiwlerdiń, Olimpiada aldı oyınları yamasa nágiranlıǵı bolǵan shaxslar pútkil dúnya chempionatlarınıń chempionları hám iyelerin tayarlaǵan, sonday-aq, fizikalıq tárbiya hám sporttı rawajlandırıwda ayrıqsha xızmet kórsetken sport ustazlarına beriledi.
Belgiya gazetaları kestesi
Belgiya gazetaları kestesi
James Joyce
thumb|right|Joyce [[Zurichte (1918)]] James Augustine Aloysius Joyce (aytılıwı: Djeyms Avgustin Aloizius Djoys; 2 fevral, 1882 – 13 yanvar, 1941) İrlandiyalı jazıwshı ha'm shayır bolg'an. Ol 20-a'sir basındag'ı modernizm ha'reketinin' iri wa'killerinin' biri dep ta'n alıng'an. Joycetın' en' ataqlı jumısı Ulysses romanı esaplanadı.
FK Sūduva
Suduva Futbol klubi (Sūduvos futbolo klubas) - Litva paytaxtı Marijampolė qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Dili
Dili, — East Timor paytaxtı. Xalqı sanı : 222.323 adam (2015).
Ispaniya gazetaları
İspaniya gazetaları
Berdaq
Berdaq Ǵarǵabay ulı (1827 - 1900) - Qaraqalpaq klassik shayırlarınıń ishinde óziniń ómir bayanına tiyisli bazıbir dereklerdi qolı menen jazıp qaldırǵan shayır Berdaq boladı. Ol óziniń ataqlı "Ómirim" qosıǵında óziniń avtobiografiyasın qaldırǵan.
Ata-babaları
Berdaqtıń aqlıq-shawlıqları, áwladları, shayırdıń jasaǵan jerindegi qatıqulaq adamlardıń hár qıylı ekspeditsiyalar dáwirinde bergen maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Berdaq shayırdıń babası Tınet degen adam bolǵan. Tınettiń ákesi Bekbiy, Bekbiydiń ákesi Xojaqul. Tınettiń Boranbay, Baytemir, Baltabay degen úsh balası bolǵan. El ishinde Baltabay, Bektemirlerdiń qanday adamlar bolıp ótkenlikleri haqqında maǵlıwmatlar joq. Al, Boranbaydıń Ǵarǵabay degen, Qoshqarbay, Mayanbay, Sáńgirbay degen tórt balası bolǵan. Eń úlkeni Ǵarǵabay – yaǵnıy Berdaqtıń ákesi kembaǵal turmıs keshirgen. Ámiwdáryanıń Aral teńizine quyar salalarınıń biri jaǵasında Aqqala, Quwlı kól degen jerlerde jasaǵan. Bul jerlerde tiykarınan qaraqalpaqlardıń Múyten, Qoldawlı urıwları tirishilik etken. Ǵarǵabaydıń - Ótepbergen, Nurmaq, Ermaq, Jámet hám Serbaba degen balaları bolǵan. Balalarınıń aldı er jetip, jigit bola kelgende Ǵarǵabaydıń hayalı qaytıs boladı. Ǵarǵabaydıń kún kórisi burınǵıǵa qaraǵanda qıyınlasadı. Aradan kóp waqıtlar ótkennen keyin baspanasız qalǵan bes balanı asıraw ushın Ǵarǵabay Múyten urıwındaǵı ózindey jarlı kisiniń Qarqara degen qızına úylenedi.
Balalıǵı
Úylengennen keyin Ǵarǵabaydıń jetim balalarınıń kún kórisi biraz jaqsılanadı. Ǵarǵabaydıń bul sońǵı hayalınan Berdimurat (Berdaq), Fazılbek, Berdibek, Qállibek degen tórt balası boladı. Berdaq solay etip, 1827-jılı Ámiwdáryanıń quyar ayaǵında, Aral teńiziniń túslik jaǵasında Aqqala degen jerde dunyaǵa keledi. Biraq Ǵarǵabaydıń sońǵı hayalınan tuwılǵan tórt balanıń úshewi qaytıs bolıp Berdimurattıń bir ózi qaladı.
Berdaq 7-8 jaslarınan-aq awıllıq mektepke qatnap oqıydı. Ol kishkentayınan-aq shaqqan, ziyrek bolıp adamlardıń kózine túsedi. Biraq ol on jasına kelgende ákesi de, anası da dúnyadan ótip jetim qaladı. Bul kútilmegen jaǵday jas bala Berdimurattıń birden qıyınlasıwına sebep boladı.
Jetim qalǵan Berdimurat óziniń ákesi menen tuwısqan adam Qoshqarbaydıń Nayzabay degen balasınıń qolına baradı. Biraq Nayzabaydıń hayalı Berdimurattı ońıstırmaydı. Ol eń aqırında óz awılınıń ılaq-buzawın baǵıp, kúnde keshte úyme-úy, gezekpe-gezek qonıp kún keshiredi.
Jaslıǵı
Berdaq jas waqıtlarınan baslap qosıq shıǵara baslaydı. Ol dáslep birewlerdi maqtap, birewlerdi dálkeklep qısqasha qosıqlar shıǵaradı. Awıllarda toy bolǵan jerge barıp "Toy baslar", "Bet ashar" qosıqların aytadı. Sóytip kem-kemnen "Berdaq shayır", "Berdaq baqsı" degen ataqqa iye bolıp dańqı jurtqa jayıla baslaydı. Mal baǵıwdan qutılıp, el aralap qosıq aytıp, shayırlıq sóz óneri menen kún kóretuǵın boladı.
Berdaq shayır 23 jasında Múyten urıwınıń keń tanaw tiyresindegi Baymanqul degen kisiniń Bayıtqan degen qızına úylenedi. Shańaraq tiklegennen keyin onıń Aytmuxammed (adamlar onı Ayteke dep ataǵan), Názibek degen eki balası, Húrliqa, Húrliman, Ayımxan hám Biybixan degen tórt qızı boladı.
Olardiń ishinde Húrliman degen qizi áke jolin quwalap, belgili "qiz baqsi" bolip, elge tanilǵan.
Orta jaslıǵı
Berdaq shayır orta jaslarǵa barǵanda hayalı óledi. Onnan keyin ol Qostamǵalı urıwındaǵı Barlıbay degen kisiniń Baǵdagúl degen qızına úylenedi. Sońǵı hayalınan shayır Gúlimxan, Jarımxan degen eki qızlı boladı. Berdaqtıń ulları menen qızlarınan dóregen urpaqları-aqlıq-shawlıqları kútá kóp. Olar sońǵı waqıtlarǵa shekem Moynaq rayonında, Qazaqdárya, Terbenbes jaqlarda, Qaraózek, Taxtakópir, Shımbay rayonlarında turadı.
Berdaq shayırdıń sırtqı kórinisi tuwralı Berdaqtı kórgen-bilgen, Qaraózek rayonınıń 9-awılında jasaytuǵın ǵarrı Xojalepes ulı İbrayım aytiwinsha Berdaq uzın boylı, tolıq deneli, erbiklew qara kisi eken. Pesheneli, qabaq súyegi kóterińki, qoyıw qaslı, kózi qara ótkir, kúlimlegen, dúziw kirpikli adam edi. Berdaqtıń betine úńilip qaraǵanda adamdı ózine tartarlıq kisi edi. Minez-qulqı jaǵımlı, xosh minez, hámmege birdey sóylegende bir tap penen, áste, biraq, salmaqlı sóyleytuǵın, tili házirgi ózimiz sóylep júrgen naǵız qaraqalpaqsha bolıp, ishine jeke siyrek parsı, arabıy (biraq adamlarǵa tanıs) sózlerdi qosıp ta sóyleytuǵın edi. Sóylegende júzine gá kúle shıray, gá qáhárli tús enip turatuǵın kisi edi, ádette adamdı kóp tıńlap, az sóyleytuǵın, qızıńqırap, ǵurujǵa minip sóyleytuǵın edi. Sózi dáste-dáste bolıp uyqasıp bar beredi. Qosıq shıǵarǵanda tolıp ketetuǵın, sol jerde duwtar-duwtarsız da qoya beretuǵın kisi eken (Bul gúrrińdi 1950-jılı avgusta Berdaq tuwralı maǵlıwmat jıynawǵa jiberilgen ekspeditsiya aǵzaları` A.Dabılov hám K.Berdimuratovlar Xojelepes ǵarrınıń óz awızınan jazıp alǵan. Qol jazba Qaraqalpaq filialınıń kitapxanasında saqlanadı).
Qartayǵan waqtı hám qaytıs bolıwı
Berdaqtıń óz sózine qaraǵanda onı kórgen ǵarrılardıń aytıwıwı boyınsha Berdaq qartayǵanda bir kózi soqır bolǵan. 1873-jılı Orta Aziya Rossiya qol astına ótkennen keyin hár qıylı rus ekspeditsiyaları tárepinen qaraqalpaqlardıń da folklorına hám ádebiyatına baylanıslı kóp materiallar xalıq arasınan jazıp alınıp, olardıń geyparaları basıp shıǵarıldı. Usınday mádeniy miyraslardı jıynaw maqsetinde bolıwı kerek 1900-jılı Túrkistan General Gubernatorlıǵınıń Sırdárya oblastındaǵı Ámiwdárya bóliminiń baslıǵı Berdaq shayırdı Petro-Aleksandrovskiyge shaqırdı. Berdaq shayır bul shaqırıqtı qabıl etti. Biraq ol Qazaqdáryada awırıw bolıwı sebepli Nókiske ǵana zordan jetedi. Sóytip Petro-Aleksandrovskiyge jete almay-aq Nókisten qaytadı. Sol jılı, 1900-jılı qaraqalpaq xalqınıń ataqlı shayırı hám baqsısı Berdaq Ǵarǵabay ulı Qazaqdáryada qaytıs boladı. Ol tuwrali zamanlasi Ótesh shayir "Berdaq edi shayirlardiń danasi, sózine iyildi adam balasi" dep baslanatuǵin belgili qosiǵin dóretken.
1977-jili qista Berdaq shayirǵa arnap Nókis, Qaraqalpaqstanda eskertkish ashildi. Bul eskertkishti belgili jaziwshi Shińǵis Aytmatov ashti hám ol Berdaq tuwrali bilay dedi "Ala tawda eń biyik shińlardi "tuw shoqqi" desedi. "Sol aytqanday, Berdaq kóp milletli tuwisqan ádebiyatlariniń "tuw shoqqilariniń biri" ("Sovet Qaraqalpaqstani", 1977-jil 1-mart). Bul eskertkishte Berdaqtiń tómendegi qatarlari jazilǵan:
Shayır edim, kózim kórgenin jazdim,
Kókiregimniń sezip, bilgenin jazdim,
Telegram
Programma Google, Android, Apple iOS, Microsoft Windows, Blackberry, MacOS, Linux hám Windows Phone ushın bar.
Berdaq
Qartayǵan waqtı hám qaytıs bolıwı
Zaman qisletinen sarǵaydim, azdim,
Telegram
Telegram paydalanıwshıları óz mobil telefon nomerleri arqalı dizimnen ótediler. „Telegram“ joybarı Pavel Durov tárepinen oylap tabılǵan.
Dúnyadaǵı eń operativ xabar almaslaw programması. Bul biypul hám qawipsiz.
Berdaq
Ádebiy Dóretiwshiligi
Berdaq shayır XIX ásirde qaraqalpaq xalqınıń arasınan shıqqan shayırı, baqsısı, tariyxshısı. Onıń tvorchestvolıq jolı óz dáwiriniń xalıq mádeniyatı, xalıq tariyxı menen organikalıq baylanısta ósken hám rawajlanǵan. Berdaq shayırdıń dóretiwshiligi XIX ásirdegi qaraqalpaqlardaǵı xalıqlıq ádebiyatınıń rawajlanıwınıń haqıyqat guwası bolıp xızmet atqaradı. Berdaq dóretiwshiligi - Orta Aziya xalıqlarınıń milliy mádeniyatına, sonday-aq pútkil dunyalıq mádeniyatı ǵáziynesine qosılǵan úlken úles.
Telegram
Tariyxı
Telegram 2013-jılda aǵa-ini Nikolay hám Pavel Durovlar tárepinen islep shıǵılǵan. 2013-jıldıń oktyabr ayında Telegramda kúnlik 100, 000 paydalanıwshı bar edi. 2014-jıl 24-martda bolsa Telegram ózinde 35 million aylıq hám 15 million kúnlik paydalanıwshısı bar ekenin járiyaladı. 2014-jıl dekabr ayında Telegram kúnlik 1 milliard xabar jiberetuǵın 50 million paydalanıwshısı bar ekenin hám auditoriyası háptesine bir millionǵa atrıpatırǵanın járiyaladı.
Berdaq
Ádebiy Dóretiwshiligi
Berdaq qaraqalpaq xalqiniń qayǵi-hásiretin jirlaw menen birge, oni jasawǵa jigerlendirdi, sotsialliq teńlik ushin gúreske ruhlandirdi. Shayirdiń "Xaliq ushin, "Jaqsiraq" qosiqlari, "Ernazar biy", "Amangeldi" poemalari, "Aqmaq patsha" dástani usinday mánistegi, qaraqalpaq xalqiniń oy-sezimine tásir etetuǵin shiǵarmalar boldi. Ol "Jaqsiraq" qosiǵinda minaday dep jazadi:
Telegram
Tariyxı
2018-jıl martında Telegram 200 millionlıq aylıq aktiv paydalanıwshına eristi. 2020-jıl aprel ayında 400 million aktiv paydalanıwshına eriskenligin xabarladı. 2021-jıl yanvarda bolsa bul kórsetkish 500 millionnan asdı.
Berdaq
Ádebiy Dóretiwshiligi
Berdimurat xaliqti, xaliq Berdaqti,
Telegram
Tariyxı
Bul paydalanıwshılar ósiwi sebepli bolsa Telegram Sentyabr ayında maǵlıwmatlar saqlaw formatın int32 'dan int64 'ga ótkerdi. Bul bolsa eski versiyalardı qollap-quwatlawdı toqtatıw minnetlemein payda etdi hám Dekabr ayında eski versiyalar islewden tóqtadı.
Berdaq
Ádebiy Dóretiwshiligi
Jalǵizinday kórer jannan jaqsiraq.
Telegram
Tariyxı
2013-jıl 14-avgustda iOS kompaniyası Apple paydalanıwshılarına „Telegram“ programmasın usınıldı. Sol jılı 22-avgustda bolsa Android paydalanıwshıları bul programmada paydalana baslawdı.
Berdaq
Ádebiy Dóretiwshiligi
Berdaqtıń qosıqlarınıń ózgeshelikleriniń biri - shayır, ádette shıǵarmanıń keyninde sol shıǵarmadan belgili juwmaq shıǵarıp, onıń tiykarǵı ideyasın ashıp beredi. Sonıń menen birge kópshilik shıǵarmalarında avtor óziniń atın atap kórsetedi, geypara shıǵarmalarında onıń qay jılı jazılǵanın kórsetedi.
Telegram
Tariyxı
Telegram programması MTProto protokolı tiykarında isleydi.
Berdaq
Ádebiy Dóretiwshiligi
Berdaqtıń shıǵarmaları:
Victor Hugo
thumb|right|Victor Hugo (1880) Victor-Marie Hugo (26 fevral, 1802 – 22 may, 1885) Fransiyalı shayır, dramaturg, jazıwshı, politik, insan huqıqları qorg'awshısı ha'm Fransiyadag'ı romantizm ha'reketinin' bas wa'killerinin' biri bolg'an.
Berdaq
Basqa Qaraqalpaq shayirlari
Ájiniyaz Qosibay uli
Telegram
Siltemeler
Bugun.uz
Berdaq
Basqa Qaraqalpaq shayirlari
Kúnxoja Ibrayim uli
Telegram
Siltemeler
Telegram.org
Butan
220px|thumb |Butan
Butan Aziyadaǵı mámleket. Maydanı 38,4 mıń km². Xalqı sanı 741 919 adam (2015). Paytaxtı — Thimphu qalası.
Chili
140px|thumb|left|Atacama Chili  - Qubla Amerikadaǵı mámleket. Paytaxtı - Santiago.
Mámleketke kiriw hám onnan shıǵıp ketiw tártibi
Házirgi dáwirde derlik barlıq mámleketlerde óz puqaraları hám sırt elliklerge de kiriw hám shıǵıwdıń ruxsat etilgen tártibi bar. Ol bazıda bir qansha xalıqaralıq huqıqqa muwapıq ráwishte ápiwayılastırılǵan.
Mámleket aymaǵına kiriw hám shıǵıw ruxsat etiw tártibi, mámleketke kiriw hám shıǵıw waqtında óz puqarası hámde sırt el puqarasın bul boyınsha sheklew múmkinligin de názerde tutadı. Xalıqaralıq-huqıqıy tarawda mámlekettiń óz puqarası menen sırt el puqarasın mámleket aymaǵına kiriw hám shıǵıw tártibinde úlken ózgeshelikler bar. Bunday qaǵıydalar ishki mámleket huqıqında barlıq jaǵdayda óz sheshimin tappaydı, mámleketlerdiń sırtqı baylanısları salasında usı qaǵıydalar xalıqaralıq huqıqtıń ulıwma moyınlanǵan printsipleri menen belgilenedi.
Eger sırt el puqarası basqa mámleket aymaǵına shıǵıp ketiw niyeti menen múrájat etse, tiyisli mámleketlik organlar onıń arzasın qarap shıǵıwı shárt. Eger usı shaxstıń isi sudta qaralıp atırǵan yaki tergew alıp barılıp atırǵan yamasa sırt ellik puqaralıǵına tiyisli bolǵan mámleket penen urıs jaǵdayında bolsa, sırt el puqarasına mámleket aymaǵınan shıǵıp ketiwge unamsız juwap beriw keshirimli sebep sıpatında tán alınıwı múmkin. Eger siyasiy baspana beriw tiykarları mámlekettiń milliy nızamshılıǵınan kelip shıǵatuǵın bolsa, mámleketlerdiń belgili topardaǵı shaxslarǵa bunday baspana beriliw minneti bolsa xalıqaralıq huqıq normaları (shártnama printsipleri hám ádet normaları)da belgilengen.
Bangkok
Bangkok (Krung Thep Maha Nakhon) ) — Tailandtin' Paytaxtı ha'm en' u'lken qalası. Xalqi sani — 8.280.925 (2010). adamdi quraydi. Klimati — Mussonli.
Antônio Fagundes
Antônio da Silva Fagundes Filho (18 Aprel 1949, Rio de Jeneiro) Braziliyali'q Aktyor.
Nordrhein-Westfalen
Nordrhein-Westfalen Germaniya. jerlerinen biri. Paytaxtı Düsseldorf qalası.
Nyu Dehli
Nyu Dehli — Hindistannın' paytaxtı. Xalqı sanı : 9,269,821 adam. Klimati tropik.
Zıyanlı programma
Zıyanlı programma — bul kompyuter, server, klient yamasa kompyuter tarmaǵın buzıw, jeke maǵlıwmatlardı urlaw, maǵlıwmatlar yamasa sistemalarǵa ruxsatsız kirisiw, paydalanıwshınıń kompyuter qawipsizligi hám jasırınlıǵı tosıqların buzib kirgen halda paydalanıwshılardı maǵlıwmatlarǵa kirisiwden juda etetuǵın hár qanday programmalıq támiynat bolıp tabıladı. Bul programma keltirip shıǵarıwshı jaǵdayǵa uqsas jaǵdaylar da bar. Birpara kemshilikler sebepli zálel keltiretuǵın programmalıq támiynat ádetde programmalıq támiynat qátesi retinde xarakterlenedi. Zıyanlı programmalar Internette fizikalıq shaxslar hám kárxanalar ushın saldamlı mashqalalardi keltirip shıǵaradı. Symantec kompaniyasınıń 2018-jıldaǵı Internet qawipsizligi abayı esabatına (ISTR) kóre, 2017-jılda zıyanlı programmalar sanı 669 947 865 danege kóbeygen, bul 2016 -yilgi kórsetkishlerge qaraǵandan eki ese kóp degeni. Zıyanlı programmalıq támiynat hújimleri hám kompyuter arqalı ámelge asırılǵan basqa jınayatlardı óz ishine alǵan kiberjinoyatlar 2021-jılda jáhán ekonomikasına 6 trillion dollarǵa túsken hám bul muǵdar jılına 15% muǵdarda asıp barıp atır.
Franz Kafka
thumb|right|Franz Kafka (1906) Franz Kafka (3 iyul, 1883 – 3 iyun, 1924) ataqlı nemis tili jazıwshısı bolg'an. Ol sol waqıttag'ı Avstro-Vengriya imperiyasına kirgen Praga qalasında ashkenazlı yevreyler shan'aragında tuwılg'an. Kafkanın' ko'pshilik shıg'armaları qaytıs bolg'anınan keyin ja'riyalang'an.
Leonardo da Vinci
thumb|right|200px|Leonardo da Vinci avtoportreti Leonardo da Vinci (aytılıwı: Leonardo da Vinchi, 15-aprel, 1452-jıl — 2 may, 1519-jıl) — Italiyanın' Florentsiya qalasında tuwılg'an italiyalı su'wretshi, skulptor, qurılısshı, do'retiwshi ha'm injener.
thumb|left|100px|Mona Lisa Leonardonın' en' ataqlı su'wretleri The Last Supper ha'm Mona Lisa.