cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ayqınlawısh
Eki atlıq qatar kelip, biri ekinshisin qosımsha má-nide túsindirip, ayqınlap kelgen sózler ayqınlawısh delinedi. Qatar kelgen eki atlıqtıń qosımsha máni beriwshi, túsindiriwshi sózi ayqınlawısh, al qosımsha mánige iye bolǵan, túsindiriliwshi sóz ayqınlanıwshı aǵza delinedi.Ayqınlawısh qaysı? degen sorawǵa juwap beredi. Mısalı: Bas shıpaker Esemurat Tamaraǵa náwbetshi bolıwdı tapsırdı. (Q. J.) Bul gáptegi dıqqat etilgen bas shıpaker sózi ayqınlawısh, Esemurat sózi ayqınlanıwshı. Bunda Esemurat sózin bas shıpaker sózi kásibi boyınsha ayqınlap kelgen. Ayqınlawısh hám ayqınlanıwshı ǵalabalıq hám anıq mánili atlıqlardan bolıp kelgende, anıq mánili atlıq ayqınlawısh boladı da, ǵalabalıq atlıq ayqınlanıwshı boladı. Jazıwda olardıń aralarına defis qoyıladı. M ı s a l ı : lyotshik-kosmonavt, mexanik-aydawshı, xatker-mashinistka, shıpaker-terapevt, ana-watan, ana-jer t.b. Gazeta-jurnal, kórkem ádebiyat, mákeme t.b. menshikli atları ayqınlawısh mánisinde qollanıladı. Bunday ayqınlawısh mánisindegi atlıqlar bas háripten baslanıp, tırnaqshaǵa alınıp jazıladı. Mı salı: «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası, «Ámiwdárya» jurnalı, « Qoblan » dástanı, « Nókis » miymanxanas t.b. Eger ayqınlawıshlar adam atlarınan bolıp kelse, tırnaqshaǵa alınbaydı. Bunday jaǵdayda adam atınan keyin atındaǵı sózi qollanıladı. M ı s a l ı : Berdaq atındaǵı mektep, Ájiniyaz atındaǵı pedinstitut, Ernazar alakóz gúzarı t.b. Ayqınlawıshlar ayqınlanıwshı aǵzanı kásibi, mamanlıǵı, hámeli, milleti, tuwısqanlıǵı, laqabı, húrmetli ataǵı t.b. belgileri boyınsha ayqınlaydı: Omar shayır, Erejep etikshi, Elmurat zerger, Ǵaniy palwan, Dosbergen traktorshı, Jiyrenshe sheshen, akademik Nurmuxammedov, professor Nasırov t.b. Ayqınlawıshlar orın tár tibi jaǵınan ayqınlanıwshı aǵzadan aldın da, keyin de kele berediAyqınlawıshlar ayırımlanbaǵan ayqınlawısh hám ayırımlanǵan ayqınlawısh bolıp eki túrge bólinedi. Ayırımlanǵan ayqınlawısh ayırımlanǵan aǵzalı gáplerdiń quramında úyreniledi.
Por dáwiri
Por dáwiri yamasa por — mezozoy erasınıń eń aqırǵı dáwiri. Ol bunnan 145,0 million jıl aldın baslanǵan hám 66,0 million jıl aldın tawsılǵan. Sonday etip, ol shama menen 79 million jıl dawam etti - bul mezozoy erasınıń hám ulıwma fanerozoy eonınıń eń uzın dáwiri[1]. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Eliklewish sózlerdiń sintaksislik xızmeti
1. Eliklewish sózler atlıqlasıp kelip baslawısh xızmetin atqaradı. M ı s a l ı : 1. Uzaqtan taq-tuq esitildi. («J.»)2.Sırttan attıń dúbiri esitildi. (K. S.)2. Atlıqlasqan eliklewishler tolıqlawısh xızmetinde de keledi. M ı s a l ı : 1. Alıstan esitilgen tasır-tusırǵa qulaq saldım. (Á. Sh.) 2. Ol qasınan ótken adamdı, hátteki, bir-eki ret urılǵan toqıldını da sezbedi.(I. Y.)3. Eliklewish sózler kómekshi feyiller menen (ásirese et kómekshi feyili menen) dizbeklesip, geyde juplasıp kelip, bayanlawısh xızmetin atqaradı. M ı s a l ı : 1.Terektiń basında otırǵan hákke mıltıq atılıwdan jerge tors ete qaldı. (Ó. A.) 2. Júyrikten júyrik shıqsa ayaqları tıpır-tıpır. (Naqıl)4. Eliklewish sózler atlıqlardı sıpatlap kelgende anıqlawısh boladı. M ı s a l ı : 1. At tuyaqlarınıń pıtır-pıtır sesti uzaqtan esitildi. (T. Q.) 2. Tek gewishleriniń sılp-sılp etken sesti ǵana biraz waqıtlarǵa shekem esitilip turdı. (M. Sh.)5. Eliklewish sózler dara túrinde de, jup hám tákirar túrinde de yamasa kómekshi feyiller menen dizbeklesip te pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Mı s al ı: 1. Ol esikke jaqınlaǵan jerde gilt toqtadı. 2. Jer oshaqta shúlen qazan bıǵır-bıǵır qaynap tur. (N. B.)
Saǵındıq Nietullaev
= Ómiri = Sońǵı jılları óziniń filosofiyalıq mazmundaǵı poeziyalıq shıǵarmaları menen xalqımızǵa jaqınnan tanılıp úlgergen belgili talant iyesi Saǵındıq Nietullaev 1948-ılı 31-martta Moynaq rayonınıń «Madeli» awılına qaraslı «Porlı taw» aymaǵındà tuwıldı. Orta mektepti pitkergennen soń, 1971-jılı Tàshkenttegi rus tili hám ádebiyatı institutın, 1985-jılı Tàshkent mámleketlik universitetiniń yuridika fàkultetin pitkerdi.
= Dóretiwshiligi = Ol óziniń miynet jolın Moynaq rayonındaǵı orta mekteplerdiń birinde muǵàllim bolıp islewden basladı. Sońınan Moynaq rayonlıq Jaslar komitetiniń bolipbaslıǵı, rayonlıq partiya komitetinde instruktor, Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesinde aǵa referent, Ózbekstan Respublikası Oraylıq komitetinde instruktor, Qanlıkól rayonlıq partiya komitetiniń birinshi xatkeri, Nókis qalalıq partiya komitetiniń birinshi xatkeri Qaraqalpaqsatan Respublikası Ministrler Keńesiniń baslıǵı, Qaraqalpaqstan oblastlıq komitetiniń birinshi xatkeri, Ózbekstan Respublikası Oraylıq komitetiniń bólim baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministri, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sekretari baslıǵı, Salıq bas basqarması baslıǵınıń orınbasarı, Qaraqalpaqstan Respublikası kásiplik awqamları birlespesiniń baslıǵı lawazımlarındà jemisli miynet etti. S. Nietullaev yuridika ilimleriniń doktorı, professor, «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen yurist» húrmetli ataǵınn iye. S. Nietullaev qanday juwapkerli xizmetlerde islewine qaramastan dóretiwshilik islerden oîl úzbesten óteån ásirdiń 70-jıllarınan baslap búgingi kúnge shekem «Men saǵan sshıqpan» (1981), «Gúlzar» (1997), «Jaqsı tilek» (2004), «Ómir haqqında oylar» (2006), «Táǵdir» (2002), «Elim meniń (2007), «Usı eldiń perzentimen» (2008), «Qádiriń de, qımbatıń da óz elińde» (2009) dep atalǵan birneshe poeziyalıq toplamların baspadan shıǵarıp úlgerdi.
Abel toparı
Abel gruppası (yamasa kommutativ gruppa; Abelian group; Абелева группа) - dep gruppada berilgen * algebralıq ámeli kommutativ bolǵanda, yaǵnıy ıqtıyarıy  ushın a*b=b*a orınlı bolǵanda aytıladı.
Asıq oyını
Asıq oyını - Qıs ayınıń geybir jıllı kúnleri kóp balalar qoranıń quyashlamasında toplanıp asıq oynaydı. Balalardıń bul oyınına egede jigitler de qatnasadı. Isi erikken jigitler asıq oynap atırǵan balalardıń oyının buzadı, asıqların jerge úlep taslaǵan waqıtta ortadaǵı asıqtı‒“shúrr”,‒dep tarpa basıp alıp qoyadı. Balalardıń oyının buzıp basıp alǵan sol asıqlardı birimlep “qulaq buramay” dep, balalardıń ortasına taslaydı. Balalar taslaǵan asıqtı alıwǵa bári birden toparlasıp júgiredi, qolına asıq tiygen bala tura qashadı. Basqaları izinen quwıp jetip asıqtı alıp qashqan balanıń qulaǵın buraydı, qulaǵınıń awırǵanına shıdamaǵan bala qolındaǵı asıqtı ılaqtırıp taslaydı, oǵan basqa balalar júgiredi. Usıoyında birneshe balalardıń qilaǵı buraladı. Biraz balalar pátli qollar menen buralıp qızarǵan qulaǵın sıypalap uslap júredi. Bul jaǵdaylardı kórgen egede jigitler kúlisip júdá ráhátlenip qaladı.
Asıq oyınnıń basqa da tolıp atırǵan túrleri: altı taban, shal, qátep, taydırma t.b. boladı. Bul oyınlar da túrli qızıqlar, tamashalar menen tamamlanadı.
(Q.Ayımbetov "Ótken kúnlerden elesler" kitabınan
Arablar qozǵalańı
Afrika materigindegi mámleketlerde puqaralıq jurnalistikanıń ayqın kózge taslanıwına sebep bolǵan waqıya Mısrdaǵı " Arablar qozǵalańı" waqıyası boldı. 2011-jıldıń basında arablar qozǵalańı baslanıp, puqaralar aymaqtaǵı tamırı tereńge en jayǵan basshılardı lawazımınan bosatıwǵa háreket etti. Mısr húkimeti ol jerdegi tártipsizliklerdiń aldın alıw maqsetinde Internet hám mobil tarmaqlardı sheklewge háreket etkeni menen, onıń ilajı bolmadı. Kerisinshe, bunday waqıtta sociallıq tarmaqlar hám Internet áhmiyetli rol oynap, mámlekette puqaralıq jurnalistikanıń jedel rawajlanıwına sebep boldı. Bul haqqında C.C.Radsch óziniń "Cyberactivism and CitizenvJournalism in Egypt: Digital Dissidence and Political Change" atlı kitabında keltirip ótip, Mısrlı blogerler húkimettiń informaciya monopoliyasın saplastırıw hám avtoritar rejim, onıń puqaraları ortasındaǵı dinamikanı ózgertiw ushın puqaralıq jurnalistika hám kiberaktivizmnen qalay paydalanǵanlıǵı haqqında sóz etken C.C.Radsch óziniń basqa miynetinde bolsa, Mısrda hárekettegi sistemanıń huqıqıylıǵın támiyinlew, pikir bildiriw hám qatnasıw huqıqların talap etip, bunda ózgerisler ushın toparlıq siyasıy gúreske jaslar basshılıǵındaǵı texnologiya baǵdarlanǵan sociallıq hárekettiń basshılıq etkenligin, sociallıq ádilsizlik hám cenzuraǵa qarsı gúresiwde Internet hám sociallıq tarmaqlardan ónimli paydalanılǵanlıǵın keltirip ótedi.
Begjan shayır
Begjan shayır Nurım ulı 1855-jılı Moynaq rayonınıń Aqbetkey degen jerinde tuwılǵan. = Ómiri hám dóretiwshiligi = Jaslıǵ ınan-aq, qıyınshılıqlarǵa dus bolıp, sol dáwirdegi asharshılıqlar nátiyjesinde Qazaqstannıń Qazalı, Xorezmniń Gúrlen degen jerlerinde talap islep bala-shaǵasın baqqan. Aqırında awırıwǵa shatılıp 1908-jılı Gúrlen qalasınıń átirapında qaytıs boladı. Ózi tókpe shayır hám qıssaxan adam bolǵan. «Yusip Zliyxa» hám «Ǵárip ashıq» tı yadtan bilip, eskishe sawatı bar ekenligi haqqında aytıladı. Bul pikir onıń qosıq qatarlarında da ayqın beriledi. Mısalı: Molla Begjan dep aytadı atımdı, Qıssa oqıp jubataman xalqımdı, —dep jazıwına qaraǵan- da onıń ádewir bilimli hám talantlı adam bolǵanlıǵı bayqaladı. Ol talantlı shayır bolıw menen qatarda geyde diyqan, geyde kúnlikshi halında da kórinedi. Qosıqlarında negizinen xalıq penen birge óz basınan keshirgen qıyınshılıqların jazǵan. Onıń «Mende ógiz, arba joq», «Harmańız», «Digildik» qosıqlarında sol dáwirdegi qaraqalpaq diyqanlarınıń haqıyqıy ómirin sezgendey bolamız. Begjan shayırdıń kóliginiń, arbasınıń hám egin egetuǵın jeriniń bolmawı onı uzaq jaqlarǵa talap islep ketiwine májbúr etti. Solay etip, ol Qazalıda tórt márte, Gúrlende segiz mártebe bolǵan. Sonıń ushın da, onda kúnlikshilik teması eń baslı orındı tutadı. Onıń «Kúnlikshiligi qurısın», «Sálem deńiz», qosıqları negizinen usı tiykarda jazılǵan. Bul qosıqlarda negizinen gedey adamlardıń ishki dúnyası beriledi. Kúnlikshini jarlınıń úyi sıylaǵan menen baydıń úyi sıylamaydı. Bul haqqında shayır: Jol boyı biz kórdik sonday azaplar, Bir urtlam suw bermey nebir ǵázzaplar, Onnan qalsa ermek etip mazaqlar, Olar da bizlerdey bolǵay yaranlar. — dep táriyiplegen bolsa, jarlı adamlardıń miymanlarǵa bolǵan peyli haqqında: Kirip bardıq bir jarlınıń úyine, Qarsı aldı bizdi paqır súyine, Ishken suwsınımız túsip búyirge, Lal bolıp bir maydan jattıq yaranlar — dep jazıp, jarlı úyiniń úlken adamgershiligin bayan etedi. Begjan shayır óziniń tuwılǵan jeri menen baylanıslı bolǵan «Kók ózek», «Qálli quw», «Úsen shayıq» hám «Ulım qızǵa» degen qosıqların jazǵan. Bul qosıqlar tematikalıq jaǵınan da hár qıylı. '''«Úsen shayıqta»''' tabıtlardı otqa jaǵıp kún kóretuǵın parasatsız shıyıqshı sóz etilse, «Ulım qız» qosıǵında paraxorlıq penen shuǵıllanatuǵın bi hayal qálemge alınǵan. Begjan shayırdıń satirallıq hám yumorlıq sıpatqa iye bolǵan kóp ǵana qosıqları bar. Bul qosıqlardıń arasında onıń «Qálli quw» qosıǵı ayrıqsha dıqqatqa sazawar. Shayırdıń ómiri ádewir qıyınshılıqta ótse de kóp ǵana yumor hám satiralıq shıǵarmalardı da miyras etip qal- dırǵanlıǵı quwanıshlı. Bul qosıqlarda kóbirek adamlardıń minezi nıshanaǵa alınǵan.
Allayar Dosnazarov
Allayar Dosnazarov Qoraz ulı (1896-jıl Sirdárya wálayatı Shımbay rayonındaǵı 10-awıl (házirgi Qaraqalpaqstannıń Qoraózek rayonı) — 1937-jıl 8-dekabr, Leningrad ) — Qaraqalpaqstan partiya hám mámleket ǵayratkeri.
Ómiri
Allayar Dosnazarov - 1896-jılı Ámiwdárya bóliminiń Shımbay uezine qaraslı volostınıń Terbenbes degen jerinde (Qaraózek rayonı aymaǵı dunyaǵa kelgen. Shańaraqta tuńǵısh perzent. Milleti - qaraqalpaq. Kambaǵal dıyxan shańaraǵında tuwılǵan. Qoy baqqan, keyin 13 jasından Xiywadaǵı paxta tazalaw zavodında jumısshı bolıp islegen. 1914-1917-jıllarda Ámiwdarya wálayatınıń Petro-Aleksandrovsk (házirgi Tórtkúl) qalasındaǵı bir qatar kárxanalarda ónerment bolǵan.
Iskerligi
1918-jıl dekabrden KPSS(b) aǵzası. Puqaralar urısı qatnasıwshısı. 1918-1921-jıllarda Qızıl Armiya 1-Túrkstan armiyasınıń 3-4-polkında xızmet etken. Arqa frontta, keyin bolsa baspashılar menen urısqan. 1919-1920-jıllarda polktıń qadaǵalaw komissiyası baslıǵı etip saylandı.
1921-jıl avgusttan 1922-jılǵa shekem- Moskvada I.V.Stalin atındaǵı Shıǵıs miynetkeshleri kommunistlik universitetinde oqıǵan. Ol juwapker lawazımlarda bolıp, jergilikli millet wákillerinen kadrlar tayarlawǵa ayrıqsha itibar qarattı.
1922-1924-jıllarda - Bolsheviklar Pútkil Awqam Kommunistlik partiyası Qońırat okrug komitetiniń birinshi xatkeri, basshı. Partiya Shımbay rayonı -qala komitetiniń úgit-násiyat bólimi.
1924 -jılda - Túrkistan Kompartiyasi Ámiwdárya wálayat komiteti qadaǵalaw komissiyası baslıǵı.
1924-jılda Orta Aziya milliy-mámleket shegaraların belgilew komissiyası aǵzası bolǵan. 1924-1925-jıllarda - Qaraqalpaqstan Tolıq huqıqlı wálayatın shólkemlestiriw boyınsha arnawlı byuro hám Qaraqalpaqstan Kompartiyasi wálayat komiteti baslıǵı.
A.Dosnazarov mámleket iskerligin “Qosshı” shólkeminen baslaǵan, keyininen xalıq xojalıǵı ushın kadrlar tayarlaw boyınsha qısqa múddetli kurslar ashqan.
1925-jılda Qaraqalpaq tolıq huqıqlı wálayatı Kompartiyasi wálayat komitetiniń juwapker (birinshi) xatkeri. 1925-jılda ol jańa álipbe jaratıw hám mekteplerde balalardı oqıtıw ushın eski kadrlardı tartıwda aktiv qatnastı. Mektepler ushın jańa sabaqlıqlar jaratıw usınısı menen shıqtı. Jaslar arasınan intalı ul-qızlardı Tashkent hám Moskva qalalarına oqıwǵa jiberdi. 1925-jılda onıń aktiv qatnası menen Tórtkúl qalasında pedagogika hám awıl xojalıǵı texnikumlari dúzildi.
1925-1926-jıllarda - Qaraqalpaq avtonom okrugi NKVD policiya basqarması siyasiy komissari.
1930 -1931-jıllarda Bashqurt Avtonom Sovet Socialistik Respublikası Jumısshı hám diyxan inspekciyasi Oraylıq qadaǵalaw komissiyası-xalıq komissarlıǵı kollegiyasi aǵzası.
1935-jıl yanvarda qamaqqa alındı. 1935-jıl 8-aprelde SSSR Joqarı sudı Áskeriy kollegiyasi tárepinen sudlanıp, RSFSR Jınayat kodeksiniń 58-8-bántleri boyınsha 10-jıl tutqınǵa alıw jazasına húkim etilgen. Jazanı Solovetskiy qamaqxanasında ótegen. 1937-jıl 10-noyabrde UNKVD LO arnawlı úshligi statyaları boyınsha húkim etildi. Art. RSFSR Jınayat kodeksiniń 58-8-11 ólim jazasına.
1937-jıl 8-dekabrde dúnyadan ótken.
Aksioma
Aksioma (yamasa postulat; axioma) - óz-ózinen ayqınlıǵı sebebli dálillew talap etpeytuǵın; dálillewsiz qabıl etiletuǵın pikir, tastıyıqlaw.
Eki jınıslı gúl
Gúller bir jınıslı yamasa eki jınıslı boladı. Bir gúlde atalıq hám analıq bolsa, bunday gúl eki jınıslı gúl dep ataladı (erik, shiye, alma, shabdal). Júdá kópshilik ósimliklerdiń gúli eki jınıslı boladı.
Donald Trump
Donald John Trump (aytılıwı: Donald Jan Tramp; 14-iyun1946-jılda tuwılǵan) Amerikalıq siyasatshı, isbilermen, aktyor, telebaslawshı, jazıwshı hám jámiyetlik ǵayratker bolıp, 2017-jıldan 2021-jılǵa shekem Amerika Qurama Shtatlarınıń 45-prezidenti lawazımın atqarǵan. Qurılıs jumısları menen shuǵıllanatuǵın Trump Organization shirketi hám de qumarxanalar jumısın basqarıwshı, sonıń menen birge, hár qıylı biznes tarmaqların óz ishine alǵan Trump Entertainment Resorts kompaniyası tiykarshısı,NBC telekanaliniń iyesi. Trump óziniń ápiwayı turmıs tárizi, mámile mádeniyatı, sonıń menen birge, „Kandidat“ (inglisshe: The Apprentice) dep atalıwshı teleshowı arqalı dúnyaǵa belgili. Forbes jurnalınıń dúnyanıń eń bay adamları diziminde Trump 1980-jıllar aqırında payda boldı. Házirde Trump 7 milliard dollar baylıǵı menen dúnya bayları ishinde 230-orında turadı. 2010-jılda Trump dáslepki ret 2012-jıldaǵı AQSh Prezidenti saylawında prezidentlik lawazımına kandidat boladı, biraq jeńiliske ushraydi.2008-jıldaǵı prezidentlik saylawında ol respublikashı John McCaindı qollap-quwatlaǵan, biraq McCane Obamaǵa utqızıp qoyadı. 2015-jıl16-iyun kúni ol prezidentlikke taǵı kandidat bolıwın járiyalaydı. Donald Trump prezidentligi dáwirinde koronavirus pandemiyası áqibetinde 700 million dollarǵa jaqın pul joǵalttı. Házirde onıń baylıǵı shama menen 2,3 milliard dollardı quraydı. Onıń kommerciya kóshpes múlkten túsken tabısı 2016-jıldan 2021-jılǵa shekem 26 procentke, kurortlardan túsken tabısı bolsa 2015-jıldan 2020-jılǵa shekem 42 procentke azayǵan. Burınǵı prezident baylıǵınıń azayıwı bunnan aldın da belgilengen hám onda 2020-jılda 600 million dollarǵa azayıp, 2,5 milliard dollardı quraǵan. Sonda onıń derlik barlıq aktivleri millionlap dollarǵa páseygen.
Balalıq hám jaslıq jılları
Donald Trumptıń áke tárepinen babası Frederik Trump (Drumpf) tiykarı nemis bolıp,1885-jılda AQSHqa kóship kelgen hám mámleket puqarası bolǵan. Ákesi hám anası 1936-jılda turmıs qurǵan. Donald Queenstaǵı mekteplerden birine barǵan, biraq onda birqansha qıyınshılıqlarǵa dus kelgenligi sebepli ata-anası onı Nyu Yorktaǵı Áskeriy Akademiyaǵa oqıwǵa jibergan. Ol Akademiyanıń bir qansha sıylıqlarına iye bolǵan,futbol hám beysbol komandalarında oynaǵan. 1964-jılı beysboldaǵı tabısları ushın ol ayrıqsha sıylıqqa iye bolǵan. Áskeriy Akademiyadaǵı oqıwdıń tórtinshi jılında Donald hám ol menen áskeriy xızmette bir sapta bolǵan Jeff Donaldson ushın bólek kursantlar oqıw kursı shólkemlestiriledi. Kursantlar shınıǵıwlar nátiyjesinde Nyu Yorktıń Besinshi kóshesinde marsh ótkeredi. Donald keyinirek Fordham Universitetinde eki jıl oqıydı, soń oqıwın Pensilvaniya Universitetinde dawam ettiredi hám de onı 1968-jılda pitkeredi. Ekonomikashı diplomın alǵannan keyin, óz atasına qaraslı bolǵan, mámlekettegi eń iri turaq-jay shirketi esaplanǵan kárxanaǵa jumısqa kiredi. óziniń „Shártlesiw kórkem óneri“ atlı kitabında Donald Trump studentlik jılları haqqında sonday degen: Áskeriy akademiyanı pitkergenimnen keyin kino tarawında bolıwdı oyladım, biraq, turaq-jay biznesi men ushın áhmiyetlilew ekenin sezdim. Oqıwǵa bolǵan qálewim ayırım waqıtları ulıwma tómenlep keter edi… keyin bolsa, Pensilvaniya Universitetiniń biznes mektebine oqıwǵa kirdim. Men bul jerde oqıp atırǵanimnan quwanıshlı edim…
1968-1989-jıllar
Aldın ol Brooklyn hám Queenstaǵı orta klass ushın mólsherlengen turaq-jay ijarası menen baylanıslı isler menen shuǵıllanadı. Eń birinshi joybarlarınan biri 1200 kvartirali turaq jay kompleksin satıp alıp, tolıq qayta remontlap, kireyge tapsırıw edi. Trump Organization bul jumıstı tabıslı juwmaqladi hám 6 million $ sap payda aldı.1971-jılda Donald Trump Manhattanǵa kóship ótedi. Bul jerde ol qalanıń ekonomikalıq potencialı joqarılıǵı, qurılıs jumıslarınıń jedel rawajlanıp baratırǵanlıǵın jaqsı túsinetuǵın edi. Donald qaladaǵı bankrotlik sebepli iskerlik júritpey qalǵan „Kommodor“ miymanxana imaratın remontlaw huqıqın hám bunıń nátiyjesinde Nyu York administraciyası tárepinen 40 jıllıq salıq tólew jeńilligin alǵanınan keyin, eski miymanxana ornında Grand Hyatt miymanxanasın júzege keltiredi. Donald „Jacob Javitz konfrens-orayi“nıń qayta remontlaw huqıqın Nyu York administraciyasınan soraǵan hám óz qurılıs joybarın usınıs etken, biraq bul joybar maqullanbaǵan. Soǵan uqsas jaǵday Nyu Yorktıń oraylıq qıyabanındaǵı muz maydanshasın qayta remontlaw processinde de bolǵan: Qala administraciyası remontlaw jumısların 2.5 jılda tamamlawdı rejelegen, biraq ol 6 jılda da juwmaqlanbaǵan. Donald administraciyaǵa bul maydansha jumısın ózine biypul tapsırılıwın, ornına ol óz esabınan remonttı juwmaqlap beriwin soraǵan. Administraciya bolsa, mudamı biykarlaw juwabın berip otırǵan. Bul haqqında ǵalaba xabar qurallarıınıń kózqarastan maqala shıǵarǵanınan soń, Donald remontlaw huqıqın qolǵa kirgizgen. Donald remontlaw jumısların 6 ay ishinde juwmaqlaǵan hám ajıratılǵan 3 million dollar aqshadan 750 mıń dolların únemlep qalǵan.
1997-2007-jıllar
Donald Trump bir neshe qurılıs joybarları menen shuǵıllana baslaǵan:
Jáhán ekonomikalıq daǵdarısı (2008-2012)
2008-jılda baslanǵan jáhán ekonomikalıq daǵdarısı Chikagodaǵı kompleks satılıwǵa shıǵarılǵan waqıtqa tuwrı keledi hám Trump Deutsche Bank ssudasın jaba almaydi. Trump sudqa arza berip, arzasında „ekonomikalıq krizis — bul qápelimdegi jaǵday, bul haqqında kel;isimde de belgilengen“ dep aytıp ótken .Deutsche Bank wákilleri bolsa, „Trump múddeti ótip ketken qarız haqqında xabarlı, odan tısqarı, eki ret bankrotlik sebepli bankten járdem alǵan“ degenler. 2009-jıl17-fevralda Trump Entertainment Resorts administraciya keńesi bankrotlik haqqında qarar shıǵaradı hám Donaldtı keńes baslıqlıǵınan shıǵarıp jiberedi.
Licenziyalanǵan imaratları
Kópshilik qurılıs kompaniyaları Donald Trumptan olar qurıp atırǵan binanı reklama etip beriwdi sóraydı. Usınıń nátiyjesinde, Trump atı jazılǵan imaratlardıń kópshiligi onıń ózine qaraslı emes. „Forbes“ bergen maǵlıwmatına kóre, qurılısı kutilip atırǵan taǵı 33 joybar bar, olardıń ishine 7 miymanxana da kiredi.
Mezoarxey
Mezoarxey (áy.grek. μέσος - "orta" hámde ἀρχαῖος - "qádimgi") — Jer tariyxınıń arxey eonınıń úshinshi geologiyalıq erası. Bunnan burınǵı 3,2-2,8 milliard jıllar arasında dawam etken. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Átirgúl
Átirgúl-dekorativ ósimlik bolıp, Aziya, Evropa hám Amerikada keń tarqalǵan. Jer júzinde 250 túri, 25 mıńnan artıq sortı bar.Ózbekstanda 19 túri, 600 den artıq sortı bar.
Sonet janri
Sonet—italiyan tilinen alınıp—jańǵırıw mánisti bildiredi. Soneton tórt qatarlı lirikalıq qosıqtıń úlgisi. Sonet dáslep XIII ásirlerde Italiya Batıs Evropa ádebiyatlarında payda bolıp Dante, Petrarka, V.Shekspir, rus poeziyasında,Jukovskiy, Pushkin h.t.b. doretplerinde rawajlandi. Usı janrdıń asqàn sheberi esaplang'an Shekspirdiñ sonetlerin I.Yusupov bar sheberligi menen awdarmaisledi. I.Yusupovtıń ózi de sonet úlgisinde qosiqların dóretti. Shàyırdıń «Sorshà» sonetler dúrkininen bir mısal:
Barliq hám joqliqtiñ shegarasi bul
Analitikalıq geometriya
Analitikalıq geometriya (analytic geometry; аналитическая геометрия) - matematikanıń geometriyalıq denelerdi algebra hám koordinatalar usılı járdeminde úyreniwshi bólimi, tar mánide bolsa - birinshi hám ekinshi tártipli iymek sızıqlar hám betlikler teoriyası; algebralıq geometriya.
Retargeting
Retargeting-bul reklamalardı birdey auditoriyaģa qayta-qayta kórsetiwge baģdarlanģan internet-marketingniń bir túri degen mánisti bildiredi.
Shashlar
Turmıs tárizin ózgertiriń
Bul shashlardıń ósiwi hám jańalanıw tezligine tikkeley tásir etedi. Ratisonda sog'lom maylar (ǵoza, avakado, maylı balıq) menen toldırilganligiga isenim payda etiw kerek, olar shın mániste shashtı ishinde bolǵandan oziqlantiradi. Bunnan tısqarı, shash ósiwine unamlı tásir kórsetiwshi ónimler tutınıw qılıw usınıs etiledi.
Ózbekstanda xızmet kórsetken puqara aviaciyası jumısshısı
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken puqara aviaciyası jumısshısı“ húrmetli ataǵı — hawa transportın rawajlandırıwda, zamanagóy aviaciya texnikasın ózlestiriwde, xalıqqa hám respublika xalıq xojalıǵına úlgili xızmet kórsetiwdi shólkemlestiriwde ayrıqsha xızmet kórsetken puqara aviaciyası jumısshıları hám qániygelerine beriledi.
Neoarxey
Neoarxey (grek. Νεοαρχαιος) — geologiyalıq era, arxey eonınıń bir bólegi. Ol bunnan 2,8-2,5 milliard jıllar aldın dawam etken. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Arifmetika
Arifmetika ( arithmetic; арифметика) - matematikanıń pútin hám racional sanlar qásiyetleri, sonday-aq, olar ústinde orınlanatuǵın ámellerdi úyreniwshi bólimi.
Paleoarxey
Paleoarxey (áy.grek. παλαιός - "eski" hámde ἀρχαῖος - "qádimgi") — arxey eonınıń ekinshi geologiyalıq erası. Ol bunnan 3,6 milliard jıllardan 3,2 milliard jıllar aldınǵı dáwirdi óz ishine aladı. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Árebek
Árebek Árebek murınǵa taǵılatuǵın bezeniw buyımı,altın hám gumisten domalaq kóriniste islenedi,bir shetinde ildiretuǵın ilmegi boladı. Aylanba kórinisli jerine iri,mayda noqatlar,marjan monshaq dizip ótkeriledi,jińishke sım bir neshe qatar aynaldırıp oraladı.Sol sımnıń qaptalına úsh múyeshli noqatqa 3 dana feruza qas ornatılǵan.Júdá qádirli bezeniw buyımı.
Ápiwayı hám quramalı japıraqlar
Ósimliklerdiń japıraqları dúzilisine qarap ápiwayı hám quramalı boladı. Japıraq baldaģında bir japıraq bolsa, bunday japıraq ápiwayı japıraq dep ataladı. Bularģa alma, almurt, erik, tut, shabdal, júzim, ģawasha, terek, rovosh(sárbi), jantaq sıyaqlılardıń japıraqları kiredi. Bul japıraq baldaģında birneshe japıraq baldaqshaları arqalı jaylasqan bolsa, bunday japıraqlar quramalı japıraq dep ataladı. Quramalı japıraqlı ósimliklerge ótirik kashtan, piste, ģoza, jiyde, qızılgúl (shipovnik), qulpınay, lobiya, noqat, jer ģozalar kiredi.
Ózbekstanda xızmet kórsetken awıl xojalıq jumısshısı
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken awıl xojalıq jumısshısı“ húrmetli ataǵı — awıl xojalıq islep shıǵarıw tarawınıń, awıl xojalıq ilimiy-izertlew mekemeleri hám oqıw jurtlarınıń awıl xojalıǵın rawajlandırıwda ayrıqsha xızmet kórsetken jumısshılarǵa beriledi.
Eoarxey
Eoarxey (áy.grek. ἠώς - "tań" hámde ἀρχαῖος - "qádimgi") — arxey eonınıń birinshi geologiyalıq erası. Shama menen 400 million jıl dawam etken bul era bunnan burınǵı 4,0-3,6 milliard jıllar aralıǵın óz ishine aladı. Eoarxey katarxey eonı hám paleoarxey erası ortasında jaylasqan[1].
Ózbekstanda xızmet kórsetken qurıwshı
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken qurıwshı“ húrmetli ataǵı — qurılıs, montaj hám joybar shólkemleriniń, ilimiy-izertlew hám basqa mekemelerdiń respublikada qurılıstı hám qurılıs industriyasın rawajlandırıwda ayrıqsha xızmet kórsetken jumısshılarǵa beriledi.
Dórendi sóz
Túbir sózdiń keynine sóz jasawshı qosımtalar qosılıp ekinshi mánili sóz payda boladı. Sóz túbirine yaki tiykarına sóz jasawshı qosımtalardıń qosılıwınan jasalģan sózler dórendi sózler dep ataladı.
Gondvana
Gondvana (paleogeografiyalıq túsinik) — qubla yarımshardaǵı áyyemgi superkontinent bolıp, oǵan Afrika, Qubla Amerika, Antarktida, Avstraliya, Jańa Zelandiya, sonıń menen birge Arabstan, Madagaskar hám Hindistan kirgen. Ol kembriyaldı eonı yaǵnıy kriptozoy aqırında (750-530 million jıl aldın) Rodiniya superkontinentiniń bóliniwi nátiyjesinde payda bolǵan, keyin Pannotiya (600-540 million jıl aldın) hám Pangeya (335-175 million jıl aldın) quramına kirgen.
Paleozoy Gondvanası
Dáslepki paleozoyda (silur dáwiri) Gondvanada muzlaw júz berdi hám bul ordovik-silur qırılıwshılıǵına sebepshi boldı.
Bunnan 500 million jıl aldın protokontinentlerdiń jılısıwı úlken taw sistemasınıń (Transgondvana supertawınıń) payda bolıwına alıp keldi. Bul taw sisteması tek ǵana geologiyada emes, bálkim tiri organizmlerdiń rawajlanıwında da úlken rol oynadı [2][3].
Sońınan kontinent arqa tárepke qaray jılısa basladı hámde tas-kómir dáwirinde (360 million jıl aldın) Lavraziya menen qosılıp, úlken protokontinent Pangeyanı payda etti.
Mezozoy Gondvanası
Biraq, yura dáwirinde, shama menen 180 million jıl aldın, Pangeya taǵı ekige bólinip, qublada Gondvana hám arqada Lavraziya kontinentlerin payda etti. Bulardı ortada Tetis okeanı ajıratıp turǵan.
Belgili bolıwınsha, Gondvana mezozoy erasında tropik toǵaylar menen oralǵan[4]. Ósimliklerden Notofagus (qubla buk teregi) hám cikaslar (sago palma teregi) ónip shıqqan [5]. Haywanat dúnyasına dinozavrlar[6], atap aytqanda, úlken argentinozavrlar, adamantizavrlar, abelizavrlar hám eolozavrlar[7] mısal boladı. Sonıń menen birge Mezozoy Gondvanasında áyyemgi qaltalı sútemiziwshiler hám máyek qoyıwshılar, taǵıda ratitler hám pingvinler jasaǵan [8].
Materiktiń bóliniwi
Bunnan 150 million jıl aldın (mezozoy erasında) Gondvana ekige bólingen: batıs bólek (Afrika, Arabstan hám Qubla Amerika) penen arqa bólek (Avstraliya, Antarktida, Madagaskar hám Hindistan) óz-ara Mozambik buǵazında shegaralasqan. Al 125 million jıl aldın bolsa Arqa Gondvana Indigaskar hám Avstraliya-Antarktidalarǵa bólinip, olar arasında Hind okeanı qáliplese baslaǵan. Bunnan 100 million jıl aldın Qubla Amerika Afrikadan ajıralıp shıqtı [9] hám olardıń arasındaǵı boslıqta Atlantika okeanı qáliplese basladı. Hindistan hám Madagaskar 90 million jıl aldın ajıraladı. Onnan sońıraq, yaǵnıy 40 million jıl aldın (kaynozoy erasında) Antarktida menen Avstraliya da ajıralıp shıqtı[10].
Gondvanadan ajıralıp shıqqan kontinentlerdiń háreketleri hám olardıń Lavraziya bólekleri menen dúgisiwleri aktiv taw payda bolıw qubılısına alıp keldi. Afrikanıń Evropaǵa basımınıń nátiyjesi Alp tawları bolıp esaplansa, Hindistan hám Lavraziyanıń dúgisiwi (50 million jıl aldın) Gimalay tawların jarattı.
Etimologiya
"Gondvana" ataması 1885-jılda Avstriyalı alım Eduard Suess tárepinen usınıs etilgen bolıp, ol bul superkontinentti Hindistannıń arqasındaǵı Gondvana regioni (sanskritshe Gondavanadan - "Gond toǵayı") húrmetine ataǵan, sebebi bul jerdegi shógindi qatlamlar (Permo-Trias) sol joqarıda kórsetip ótilgen qubılıslar júz bergen dáwirlerge xarakterli esaplanadı.
Qaraqalpaq tandırları
Qaraqalpaq tandırları Xalqımız nan dı tamaqtıń hasılı dep ģana qarap qoymay, nannan qásiyetli, áziyz nárse joq dep biledi, yaǵnıy, adamnıń nanģa qatnası – onıń adamgershilik sıpatınıń, izgiliginiń kórsetkishi dep esaplanadı. Sonlıqtan, eń qásterli iymanlılıq, inabatlılıq salt-dástúrleriniń, ırımlarınıń bir talayı usı nanģa baylanıslı bolģanlıqtan nan jabılatuģın tandırdı"" «qásiyetli, kiyeli»"" – dep qarap, qız-kelinsheklerimiz — «Qásiyetli Biybipatima pirimniń múlki», – dep qásterleydi.
Tandır — hárbir qaraqalpaqtıń shańaraģında ushırasadı desekte boladı. Tiykarınan alģanda, burınģı analarımız awıl boyınsha bir tandırģa nan jabatuģın bolģan, bul «awızbirshilikti, bereketti keltiredi», – degen ırımnan kelip shıqqan. Házirgi waqıtta xalıqtıń jasaw jaģdaylarınan kelip shıģıp, kópshilik orınlarda úy basına bir tandırdan bolıp ketti. Tandırģa baylanıslı jáne bir ırımlardıń biri: bala emizetuģın kelinshekler kókiregi ayazlap awırsa azamda erte turıp: «Ya pirim Biybipatima anam, óziń shıpasın bergeyseń!» – dep tilek tilep, tandırdı 3 márte aylanıp, qushaqlaydı, bul tandırdı qádirlep, qásterlewdiń bir túri. «Tandırdıń awzın jawıp qoy, hár túrli báleler úyir boladı» – dep awzı ashıq turģan tandırdıń ishine qar, jawın suwı kirip, jaramsız bolıp qalmasın,– degen puxtalıq, kútimlilik niyetlerinen kelip shıqqan.
Kalimantan
Ataw evropalılar ushın 1521-jılda Magellan ekspediciyası teńizshileri tárepinen ashılǵan.
Etimologiya
Ataw kóplegen atamalar menen belgili. Inglis tilinde ol Barneo atı menen belgili. Bul sóz Bruney qalası atınan kelip shıqqan.
Indoneziya xalqı atawdı "Kalimantan" dep ataydı. Bul sózdiń kelip shıǵıwınıń bir neshe versiyaları bar. Olardan biri boyınsha, ol sanskritsha "Kalamanthana" sózinen kelip shıqqan bolıp, "jandırıwshı hawa-rayı atawı" degen mánisti ańlatadı (atawdaǵı ıssı hám ızǵar tropik hawa-rayı sebepli). Eń keń tarqalǵan versiyaǵa bola, "Kalimantan" sózi jergilikli Klementan qáwimi atınan kelip shıǵadı. Terminniń basqa awdarmaları da bar: "mangolı jer" hám "almazlı dárya".
Paleoproterozoy
Paleoproterozoy — geologiyalıq era, proterozoydıń bir bólegi bolıp, bunnan 2,5 milliard jıl aldın baslanǵan hám 1,6 milliard jıl aldın tawsılǵan. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Paleoproterozoy erası tórt dáwirge bólinedi (aqırǵıdan bastaǵıǵa qaray izbe-izlikte):
Orxon-Enisey
Orxon-Enisey jazıwları negizinen túrkiy tilinde tasqa qashaw menen jazılǵan qosıqlar bolıp, VI ásirdiń ortasında jazılǵan. Sadlanǵan jeri Monǵolstannıń Orxon dáryasınıń boyı. Sebebi ol wàqıttàǵı túrkiy qáwimler Tyan-Shan me- nen Orxon, Enisey dáryalarınıń aralıǵında kóship-qonıp júrgen. Sońınan bunday qulpı taslar Qashqar jerinen de kóplep tabılǵan. Al, Orxon-Enisey qulpı tasında 731-jılǵı qırǵın sawashta qaza tapqan túrk qaģanı Qultegin, al, ekinshi qulpı tas 734-jılı qaytıs bolǵan belgili batır Bilke qaǵan húrmetine jazılǵan. Bul estelikler qara sóz benen jazılıwına qaramastan, qosıq penen jazılǵan joqlqwlarģa oǵada uqsas. Onda óz eliniń perzenti sıyaqlı súygen batırlar hám oǵan bolǵan óz xàlqınıń muhab- batı jırlanadı. Jazıwdaģı sózlerdiń hámmesi ekinshi bir adam tárepinen emes, bálki, batırdıń óz tilinen berilgen. (Mektep oqıwshılarınıń túsiniklerin esapqa alıp, tekst házirgi qaraqalpaq tiline awdarılıp berilmekte.
Vena kongressi
Vena Kongressi (fran. Congrès de Vienne, nem. Wiener Kongress) — 1814-1815 jılları ótkerilgen ulıwmaevropalıq konferenciya bolıp, onıń dawamında 1789-jılǵı Franciya revolyuciyası hám Napoleon urısları nátiyjesinde wayran etilgen feodallıq-tolıq monarxiyalardı qayta tiklewge qaratılǵan shártnamalar sisteması islep shıǵılǵan hám Evropa mámleketleriniń jańa shegaraları belgilengen. 1814-jıl sentyabrden 1815-jıl iyunǵa shekem Vena qalasında Avstriyalı diplomat graf Metternix basshılıǵında ótkerilgen kongresste Osmanlılar imperiyasınan tısqarı barlıq Evropa mámleketleriniń wákilleri qatnastı. Óz-ara sóylesiwler jasırın hám áshkara básekilesiwler, intrigalar hám perde artındaǵı kelisimler sharayatında ótti.
Bir jınıslı gúl
Gúlde tek analıq yamasa atalıqtıń ózi bolsa, bunday gúl bir jınıslı gúl delinedi (terek, tal, qıshıtqı shóp, tut, qayıń).
Ólshew shegarası
Sızǵıshtaǵı sızıqsha hám sanlar sızǵısh shkalasın, qońsıeki sızıqsha aralıǵı ólshew anıqlıǵın kórsetedi. Sızǵısh penen ólshew múmkin bolǵan eń úlken aralıq ólshew shegarası delinedi.
Mezoproterozoy
Mezoproterozoy erası úsh dáwirge bólinedi:
Biznes-reje
Biznes-reje — isbilermenlik xızmetin baslawdan aldın onıń sıpatlaması, xızmet dáwiri, kózde tutılǵan sarp-qárejetler hám kútilgen payda sıyaqlı áhmiyetli tárepleri bayan etilgen shól- kemlestiriwshilik-ekonomikalıq sıpatlamadaǵı hújjet. Ámeliyat sonı kórsetedi, biznes-reje hárqanday isbilermenlik xızmeti ushın áhmiyetli hám zárúr. Eger isbilermen óziniń xızmetin biznes-rejesiz baslasa, gózlengen maqsetke erise almaydı. Biznes- reje isbilermenlik xızmetiniń kartası esaplanıp, onıń anıq maqseti, baǵdarları hám tiykarǵı basqıshların belgilep beredi. Isbilermenlik xızmeti baslanǵanınan keyin alınǵan nátiyjeler reje menen salıstırılıp barıladı, bar mashqalalar anıqlanadı. Keri jaǵdayda, isbilermenlik xızmetin basqarıw qıyınlasıp ketedi. Biznes-reje dúziw onıń qatnasıwshılarınan úlken bilim, xızmetine baylanıslı maǵlıwmatlar, jańa texnologiyalar hám bazarlardı biliwdi talap etedi. Biznes-reje dúziwde barlıq táreplerdi itibarǵa almaw yamasa ayırım kemshiliklerdi jasırıw esap-kitap jumısların aljastıradı. Bul bolsa kárxana xızmetin buzıwı yamasa unamsız tásir kórsetiwi múmkin. Sonlıqtan, biznes-rejeni dúziwde tájiriybeli qánigeler, máselen,huqiq tanıwshılar, ekonomistler, buxgalterler, texnologlar xızmetlerinen paydalanıw maqsetke muwapıq.
Klemens von Metternich
Klemens fon Metternix (nemisshede tolıq atı Klemens Wenzel Lothar von Metternich-Winneburg zu Beilstein, 15-may 1773, Koblenc — 11-iyun 1859, Vena) — Metternixler shańaraǵınan shıqqan Avstriyalı diplomat, 1809-1848 jıllarda sırtqı isler ministri, 1815-jılda Vena kongressiniń bas shólkemlestiriwshisi. Ol Napoleon urıslarınan keyin Evropanıń siyasiy qayta dúziliwine basshılıq etken. Óziniń oǵada konservativlik kózqarasları menen belgili. Bahalı memuar shıǵarmalar avtorı. 1818-jıldan ol Portella gercogı ataǵın aldı.
Mexanikalıq qozǵalıs
Mexanikalıq qozǵalıs dep, denelerdiń waqıt ótiwi menen keńislikte jaylasqan ornınıń basqa denelerge salıstırǵanda ózgeriwine aytıladı.
Bir úyli ósimlikler
Ayırım ósimliklerdiń bir túbinde hám atalıq, hám analıq gúl bólek-bólek jaylasadı. Bunday ósimlikler bir úyli ósimlikler dep ataladı. Buǵan mákkeni hám asqabaqtı mısal etip keltiriw múmkin. Mákkeniń analıq gúlleri sota topgúlge jıynalǵan, atalıq gúlleri quramalı solqımǵa jıynalǵan.
Ózbekstanda xızmet kórsetken xalıq tálimi jumısshısı
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken xalıq tálimi jumısshısı“ húrmetli ataǵı — barlıq túrdegi ulıwma tálim mektepleriniń, joqarı hám orta arnawlı oqıw jurtlarınıń, óner-texnika bilim jurtlarınıń, mektepke shekemgi tárbiya balalar mekemeleri hám mektepten tısqarı mekemelerdiń, oqıtıwshılar tájiriybesin asırıw menen shuǵıllanıwshı stilistika kabinetleri, kurslar hám institutlardıń respublika xalıq tálimin rawajlandırıwda ayrıqsha xızmet kórsetken jumısshılarǵa, sonday-aq, xalıq tálimi basqa mekemeleriniń áyne sonday jumısshılarına beriledi.
Versal universiteti
Université de versailles-Saint-Quentin-en-Yvelines (UVSQ) universitet bolıp, Fransiyanıń Versailles shtatında jaylasqan.
Ol 19000 ǵa jaqın studentlerdi qabıl etedi, 744 basqarıw-texnikalıq xızmetkerler menen isleydi hám 1110 oqıtıwshı-izertlewshi, izertlewshi hám oqıtıwshılardı birlestiradi. 285 waqtınshalıq oqıtıwshılar (emlewxana xızmetkerlerinen tısqarı) hár jılı usınıs etilgen tálimdi tamamlap atır.
Anıq pánler, gumanitar jáne social pánler, yuridikalıq hám siyasiy pánler, injenerlik, texnologiya hám medicina pánleri oqıtıladı. Sonıń menen birge, ol ekonomika, etika, átirap -ortalıq hám turaqlı rawajlanıw ortasındaǵı óz-ara munasábetlerdi úyretiwde aktiv.
Birinshi jáhán urısı
Birinshi jáhán urısı yaki Ullı urıs (ingl. World War I, rus. Пе́рвая мирова́я война́) — Evropadaǵı eki mámleket koaliciyaları ortasındaǵı áskeriy kelispewshilik bolıp, 1914-jıl 28-iyuldan 1918-jıl 11-noyabrge shekem dawam etken. Oǵan jámi 38 mámleket qatnasqan bolıp, urıs waqıyaları Jaqın Shıǵıs, Afrika hám Aziyanıń bir bólegine de tarqalǵan.
Ashamaylı
Ashamaylı - qaraqlpaq ruwları
Ashamaylılar-qaraqalpaq qońıratları shúllik bólimi quramındaǵı 8 ruwdıń biri. Basqa ruwlarınıń atları joqarıda aytıldı. Ashamaylı qońıratları on úsh tiyrege bólinedi. 1. Saqıw. 2. Qaraxoja. 3. Jalańayaq. 4. Ayıllı. 5. Qabasan. 6. Túrkmenqara. 7. Japar. 8. Sarı. 9. Abız. 10. Aqay. 11. Pańqara. 12. Úsh bas. 13. Qurama bolıp.
Tuwrı, kanalımızǵa "pańqara" emes ,"tańqara" degen dúzetiw tústi. Biraq, biz házirshe ilimde qabıl etilgen termindi aldıq. Ózgertiw boyınsha usınısıńızdı rásmiy baspa sózde bildirseńiz, ilimiy jámáát qayta kórip shıǵadı.
Versal shártnaması
Versal shártnaması (fran. Traité de Versailles, ingl. Treaty of Versailles) — birinshi jáhán urısın tamamlaǵan eń áhmiyetli tınıshlıq shártnamalarınıń biri. 1919-jıl 28-iyunda Versalda qol qoyılǵan hújjet Germaniya hám Antigermaniya koaliciyaları ortasındaǵı urıs jaǵdayın toqtattı. Versal kelisiminiń qaǵıydaları Kompyen kelisiminen keyin altı ay ishinde, sonday-aq Parij tınıshlıq konferenciyası sheńberinde islep shıǵıldı: utqan mámleketler basshılarınıń hár qıylı, kóbinese bir-birine keri bolǵan maqsetleri shártnamanıń tiykarǵı bólimleri boyınsha uzaq tartıslarǵa alıp keldi. Bular Kayzer Vilgelm II ústinen sud procesin ótkeriw zárúrshiligi, keleshekte nemis armiyasınıń kólemi hám dúzilisi qanday bolıwı, burınǵı Germaniya imperiyasınıń jerleriniń táǵdiri hám reparaciya muǵdarı haqqındaǵılar edi.
Jurnalistika etikası hám standartları
Jurnalisttiń kásiplik etikası - Bul nızamlı túrde belgilenbegen, biraq, jurnalisttiń ortalıqta qabıl etilgen hám jámiyetlik pikir kúshi, kásiplik hám dóretiwshilik shólkemler tárepinen qollap-quwatlanatuǵın ádep-ikramlılıq qaǵıydaları - jurnalisttiń ádep-ikramlılıq háreketleriniń principleri, normaları hám qaǵıydaları.
Saray Múlk xanım
Saray Múlk xanım- shıǵatay ulısınıń manǵol xanlarınan biri bolǵan Qazanxannıń qızı bolıp 1341-jılda tuwılǵan.Qazanxan taxttan awdarılıp,óltirilgeninde ol bes jasta edi. Saray Múlk xanım boy jetkennen keyin ámir Xusayn onı nekesine aladı.Tábiy jaǵday onıń bir neshe hayalları bolıp haramnıń eń úlken biykesi - Tarmashirinxonniń qızı Suyunsh Qutluy Oǵo edi.Keyinshelik Ámir Temur Saray Múlk Xanımdı óz nekesine alǵannan keyin "Kóragon" dárejesin beredi.Kóragon sózi manǵol tilinde "kúyew" mánisin ańlatadı. Ámur Temur manǵol xanınına kúyew bolıp atırǵanı ushın "Ámir Temur Kóragon" atın aladı.Saxınqıran Ámir Temur onı nekesine alaman degenshe haramında basqa hayalları da bar edi.Bıraq xan áwladına tiyinsli Sayar Múlk xanım olardıń ulıǵraǵı esaplanıp, "Úlken xanım" yamasa "Bibixanım" degen atlarǵa miyassar bolǵan.Álbette, buǵan miyassar bolıw ushın aqıl,parasat,talǵam,pikirlew sheńberiniń úlkenligi bas sebep bolǵan.Tarixıy dáreklerde aytılıwınsha, Saray Múlj xanım zamanının eń aqıllı,parasatlı,shıray,isbilermenlik,náziklik tárepinen teńsiz edi deyiledi.
Muwsa Tashmuhammed ulı Aybek
Ómiri hám dóretiwshiligi
XX ásir ózbek ádebiyatınıń iri wákilleriniń biri Muwsa Tash-muhammed ulı Aybek házirgi zaman ózbek ádebiyatı tariyxında lirik shayır hám sheber prozaik jazıwshı sıpatında jurtshılıqqa keńnen tanıldı. Aybek 1905-jılı 10-yanvarda Tashkentte ónerment shańaraǵında dúnyaǵa keldi. Aybek jazıwshınıń ádebiy laqabı bolıp, onıń tiykarǵı atı Muwsa, atasınıń atı Tashmuhammed. Aybek dáslep eski mektepte, sońınan zamanagóy mekteplerde bilim aldı. Aybek 1930-jılı Orta Aziya mámleketlik universitetiniń jámiyetlik pánler fakultetin pitkeredi hám 1935-jılǵa shekem usı universitette siyasiy ekonomika páninen sabaq berdi. Ol sonıń menen birge, Ózbekstan Ilimler Komiteti janındaǵı Til hám ádebiyat ilimiy izertlew institutında (1933 — 1937) ilimiy xızmetker bolıp isledi. 1938 — 1941-jılları Ózbekstan oqıw-pedagogika baspasında ádebiy awdarmashı hám redaktor wazıypalarında isleydi. Sońınan birneshe jıllar dawamında Ilimler Akademiyasınıń jámiyetlik ilimler bólimine hám Ózbekstan Jazıwshılar Awqamına basshılıq etti. «Sharq yulduzi», «O‘zbek tili va adabiyoti» jurnallarınıń bas redaktorı bolıp isledi. Biz bunnan Aybektiń ádebiy dóretiwshilik jumıslar menen ilimiy jumıslardı da birge alıp barǵanlıǵın kóremiz. Aybektiń kórkem ádebiyat hám ilim tarawındaǵı xızmetleri esapqa alınıp, 1943-jılı Ózbekstan Ilimler Akademiyası dúziliwden-aq, onıń haqıyqıy aǵzası bolıp saylandı. Ol 1965-jılı Ózbekstan xalıq jazıwshısı, 1946-jılı «Nawayı» romanı ushın Nawayı Mámleketlik sıylıqtıń laureatı, 1963-jılı «Balalıq» povesti ushın Hamza atındaǵı Ózbekstan Mámleketlik sıylıǵın alıwǵa miyasar boladı.
Targeting
Targeting (ing. target - maqset) - bul barlıq ámeldegi auditoriyadan tek belgilengen kriteryalarǵa juwap beretuǵın bólegin (maqsetli auditoriya ) tańlaw hám oǵan reklama kórsetiw imkaniyatın beretuǵın reklama mexanizmi.
Stateriy dáwiri
Stateriy dáwiri (áy.grek. σταθερός - " turaqlı") — paleoproterozoy erasınıń sońǵı geologiyalıq dáwiri bolıp, bunnan aldınǵı 1800-1600 million jıllar aralıǵında dawam etken. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Túbir
Túbir – sózler mánili bóleklerden turadı. Olar qurılısına qaray túbir hám qosımtalardan turadı. Sózdiń dáslepki mánili bólegi túbir sóz delinedi. Túbir sózler basqa mánili bóleklerge bólinbeydi.
Ámirabad mádeniyatı
Ámıwdáryanıń quyarlıǵındaǵı rayonı aymaǵındaǵı Ámırabad Tórtkúl kanalı suwlandırıp turǵan jerlerden bronza dáwiriniń sońǵı basqıshınıń estelikleri tabıldı. Bul materıallıq mádenıyat qaldıqları alımlar usı jerdıń házırgı atı menen ámırabad mádenıyatı dep ataǵan.
Tarıyxı
B.e.sh. 2 mıń jıllıqtıń aqırı hám 1 mıń jıllıqtıń baslarında orta Azıyada túp mánısındegı socıallıq-ekonomıkalıq ózgerısler boldı. Usınday ózgerıslerdıń tıykarında socıallıq salada jámáátlerdıń ózlerınıń ıshınde múlk teńsızlıgı júz berdı. Al ekonomıkalıq baǵdarda bolsa, sol waqıtqa shekem otırıqshı turmıs keshırıp kelgen sharwalar endı yarım kóshpelı turmıs qálpıne óttı.
Rawajlanıwı
Qaraqalpaqstannıń áyemgı sahralıq shól bólegınde b.e.sh. 2 mıń jıllıqtıń dawamında sharwashılıq qáwımlerı jasadı. Áyemgı Xorezmnıń qumlıqshóllerınde turaqlı sharwashılıq ushın qolaylı bolǵan otlaq jerler bola bermedı. Sonlıqtan olar sharwashılıqtı yarım kóshpelı túrde júrgızıp otırdı. Sol waqıtqa kelıp júz bergen socıallıq-ekonomıkalıq qatlamlanıwlar hám yarım kóshpelı turmıs qálpınıń qálıplesıwı xalıqtıń bır bólegınıń Ámıwdáryanıń quyarlıǵındaǵı jerlerde dıyqanshılıq penen shuǵıllanıwına alıp keldı. Bul dáwırge tıyıslı alǵashqı jámáátlerdıń mákan-jurtlarınıń qaldıǵı Ámırabad mádenıyatı bolıp tarıyxtan orın aldı. Ámırabad kanalınıń estelıklerınde áyemgı dárya salasınıń boylarında onlaǵan awıllar bolǵan. Ámırabad mádenıyatına tıyıslı estelıklerdıń ıshındegı eń úlkenı Yаккараrsan-2 dep ataldı. Bul mákanda b.e.sh. X-Vııı ásırlerde xalıq jasaǵan. olar atızlarǵa suw aparıp egın ekken. Kanallar qazǵan. Kanallardıń uzınlıǵı bır kılometrge jaqın bolǵan. Kanallarǵa qashı shapqan.
Mádenıyatı
Bul mákan-jurtlardan 20 dan aslam jer tólege uqsaǵan úylerdıń qaldıqları tabıldı. Úylerdıń maydanı 100 hám 120 kv. m. bolǵan. Mákan-jurtlardan kóplegen gúlal ıdıslardıń sınıqları, metall buyımlar hám hár qıylı bezenıw zatları tabılǵan. Gúlal ıdıslarǵa sızılma naǵıslar oyılǵan hám onıń ústı qızıl reńler berılıp bezelgen. Metall buyımlar: - oraq, pıshaq, bronza ayna, ıyne, bız bolǵan hám olar tas qálıplerde quyılıp soǵılǵan.Qaraqalpaqstannıń túslık Aral teńızı átırapınıń deltalıq aymaqlarındaǵı qáwımlerdıń xalıqları dıyqanshılıq penen qatar sharwashılıqtı da rawajlandırǵan. Sharwashılıqta qaramal tıykarǵı orındı ıyelegen ó'nermenchılık óz aldına kásıp bolıp bólınıp shıǵa qoyǵan joq. ol úyıshı ónermenchılıgı qálpınde qaldı. Yakkaparsan-2 (Tórtkúl rayonında) qonısında qánıge quyıwshınıń ustaxanası tabıldı. ónermenchılık óndırısı endı kásıp retınde basqa tarawlardan bólınıp shıǵıwǵa baǵdar aldı. Bul jámıetlık rawajlanıwdaǵı áhmıetlı ılgerılewı boldı. Gúlalshılıq úy-ıshı ónermenchılıgı bolıp qala berdı. Jıp ıyırıw bolsa úyde ıslenetuǵın qádımgı kásıp -kárlerdıń bırı boldı.
Ekonomıkası
Aqshadáryanıń túslık deltasındaǵı bronza dáwırınde bul jerge sırttan kóp buyımlar alıp kelıngen. Sol waqıttaǵı áyemgı jámıetke tán bolǵan almasıw (sawda) ádewır rawajlanǵan.Suwǵarıp egıletuǵın dıyqanshılıqtıń rawajlanıwı, túslıktegı rawajlanǵan otırıqshı dıyqanshılıq penen tıǵız baylanısta keńeyıp bardı.Shıǵıs Aral átırapında hám Sırdáryanıń quyarlıǵında b.e.sh. 2 mıń jıllıqtıń ekınshı yarımında 1 mıń jıllıqtıń basında socıallıq hám ekonomıkalıq rawajlanıw basqasha baǵdarda rawajlandı. Sırdáryanıń quyarlıǵındaǵı ınkar dáryanıń oń jaǵalıǵındaǵı Tegısken tóbelıgındegı 20 ǵa jaqın hár qıylı qorǵan-mazarlar tıykarǵı estelıkler bolıp esaplanadı.
Turmısı
Bul jerlerde turaqlı mákan-jurtlar bolmaǵan. Тек mal baǵıwshılar bolǵan olardıń qonısları házırge shekem saqlanǵan. Mısalı, Tegıskendegı qábırıstanlardan tabılǵan materıallar bul jerlerdıń túslık penen mádenıy baylanıslarınıń bolǵanlıǵın tastıyıqlamaqta. Shıǵıs Aral átırapı xalıqları da bronza dáwırınde suwalma jerlerge dıyqanshılıq etken. Bul jerdegı xalıqlardıń xojalıǵı tıykarınan yarım kóshpelı bolǵan. olar mal sharwashılıǵı hám dıyqanshılıq túrındegı aralas xojalıqtı júrgızgen.Qaraqalpaqstannıń Batıs Aral átırapında Ústırt jazıqlıǵında bronza dáwırı xalıqlarına tıyıslı ayırım qonıslar hám qorǵan-mazarlar bar. ol jerlerdıń xalıqları kóshpelı turmıs keshırgen.Qaraqalpaqstandaǵı Keltemınar mádenıyatınıń nusqası, Janbas-4, Suwjarǵan mádenıyatınıń nusqası úlken áhmıetke ıe. Bayramqazǵan-2 mákan-jurtlarınan, Tazabaǵjap mádenıyatınan, Túslık Aral, Shıǵıs Aral átırapınan, Batıs Aral hám Ústırt jazıqlıǵınan tabılǵan estelıkler oǵada bahalı. Bul estelıklerden tabılǵan olja-buyımlar bızıń úlkemızde alǵashqı jámáát dúzımı dáwırınde ózıne tán kórkem-ónerdıń rawajlanǵanlıǵın kórsetıp tur. Usı materıallıq mádenıyat estelıklerınde gezlesetuǵın zatlardaǵı xalıqlıq úlgıler házırgı kúngı qaraqalpaqlardıń sheberlık zatlarında qollanǵan úlgıler menen uqsaslıqlarınıń bar ekenlıgın atap kórsetıw kerek.
Tolıbay Qabulov
= Ómiri = Tolıbay Qabulov 1939-jılı, 10-máydá Qaraózek rayoniniń Qarabuǵa awılında tuwılǵan. Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutın pitkergennen soń, «Qaraqalpaqstan» baspasınıń bólim baslıǵı, Respublikalıq Jazıwshılar awqamınıń juwaplı xatkeri, «Amiwdáryà» jurnalınıń bas redaktorı, Qaraqalpaqstan Málimleme agentliginde aǵa redaktor lawazımında isleydi. T. Qabulov 1976-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boldı.
= Dóretiwshiligi = Qabulovtıń dóretiwshilik jılı 60-jıllardan baslanıp, lirikalıq qosıqlàr jazıw menen birge lirik-epikalıq janrda bir qatar balladalar, poemalar, balalar ushın ertek poemalar dóretti. Shayırdıń «Qarabuǵa» (1964), «Ashıǵıńman» (1968), «Diydar» (1972), «Patulla zir» (1974), «Sen tuwılǵan aqshamı» (1981), «Sen meni qutlıqla» (1989), «Pándiw-násiyat» (1995) sıyaqlı qosiqlar toplamları qaraqalpaq tilinde jarıq kórdi. Shayır óziniń pútkil dóretiwshilik táǵdirin qosıq penen baylanıstıradı hám bunı «Diydar» degen qosıǵındà «Diydar eåsip deydi, nesip etkey, Nesiybemdi meyli qosıq etkey» dep, óziniń ırısqı-nesiybesin qosıqtàn izlegen lirikalıq qaharmannıń kelbeti kórinip turadı. Shayirdıń lirikalıq qosıqlarınıń ideya-tematikası toplamnan toplamǵa ótken sayın bayıp, rawajlanıp barǵanlıǵın ańlaymız. «Sen meni qutlıqla» toplamına kirgen «Juwapkershilik» qosıǵında shayır xalqımızdıń bir perzenti sıpatında aldına qoyǵan azamatlıq wazıypasın durıs sezedi hám óz oqıwshısın da hárbir iske juwapkershilik penen qarawǵa saqıradı: Shayırdıń sońǵı jılları jazılǵan «Pándiw-násiyat» qosıqlàr toplamınıń atınan kórinip turǵanınday-aq, bul toplamǵa shayırdıń tálim-tárbiyalıq áhmiyetke iye birneshe lirikalıq qosıqları kirgizilgen.
Neoproterozoy
Neoproterozoy (áy.grek. νέος - "jańa" + πρότερος - "birinshi, aqsaqal" + ζωή - "ómir") — geologiyalıq era, proterozoydıń aqırǵı erası. Ol 1 milliard jıl aldın baslanǵan hám 538,8±0,2 million jıl aldın tawsılǵan[1]. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].