cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Friedrich Nietzsche
İsenimleri
Nitzsheniń pikirinshe adamlar ózlerin erkin jılawlawda tabısqa erisedi hám jeńiske erisken waqtında adamlar basqasha hám jaqsıraq boladı. Bir kún kelip usıǵan erisetuǵın adamdı Nitzshe "superadam" (yamasa nemisshe "Ubermensch") dep atadı. Nitzshe superadamlar basqa ortasha adamlarǵa salıstırǵanda kúshlirek boladı hám basqa adamlardıń tuwrılıq hám natuwrılıq haqqındaǵı pikirleri menen sheklenbeydi dep oyladı.
Pikirleri
Qudaydin' o'limi
Tásirleri
Germaniya kancleri hám jolbasshısı bolǵan Adolf Gitler Nitzsheniń miynetlerin oqıdı. Gey bir adamlardıń aytıwınsha Gitler Nitzsheniń pikirlerin túsinbedi, biraq oziniń háreketlerin Nitzsheniń miynetleri arqalı tuwrı dep kórsetiwge háreket etti.
Nitzshe miyneltlerin júda jalınlı hám qızıqlı etip jazdı. Biraq ta, ómiriniń aqırında jazǵanları kem kemnen ápiwayı bolıp bardı. Qırıq jasında Nitzshe jinli bolıp ketti. Adamlardıń iseniwinshe, bir kuni Italiyanıń Turin qalasında ol bir adamnıń óz atın qamshılap atırǵanın kórip, attı qutqarıwǵa juwırdı hám attı moynınan qushaqlap onı qutqarıwǵa háreket etti. Sonnan keyin Nitzshe heshqanday miynetler dóretpedi, sonday-aq, ol ózine qarawǵa imkaniyatı bolmadı. Bul awırıw sifilis, yamasa miy isiniwinen payda bolǵan bolıwı múmkin degen pikirler bar.
Onıń miynetleri hám pikirleri elege shekem ilimpazlardı qızıqtırıp kelmekte.
C++
C++ programmalastırıw tilı - hár qıylı qosımsha islengen bibliotekalar jıynaǵına iye universal programmalastırıw tili bolıp tabıladı. C++ tili sistemalı programmalastırıwda da keń qollanıladı. Bul tilde joqarı nátiyjeli programmalardı, sonıń ishinde operatsiyalıq sistemalardı, drayverlerdi jazıw múmkin.
C++ universal programmalastırıw tili bolıp, hár qıylı dárejedegi máseleler ushın sheshim tabıw múmkin.
C++ atamasın Rik Massitti oylap taptı. Atamanıń ózinen kórinip turǵanınday, C++ ge C den basqıshpa-basqısh ótilgen. “++” – bul C de operatsiyalardıń artıwı.
C++ ataması 1983 jıldıń jazında payda boldı. Dáslepki nusqaları 1980 jıllardan baslap “C klasslar menen” ataması menen júrgizildi.
C++ tiliniń jáne bir áhmiyetli tárepi, bul ANSI standartı talapları tiykarında jaratılǵan. C++ tiliniń tiykarǵı túsinikleriniń biri klasslar bolıp tabıladı. Klass – bul paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan (ańlatılǵan) til. C++ tilinde C tiliniń derlik barlıq imkaniyatları saqlanǵan. Buǵan tiykarǵı sebep, C++ tili payda bolıwı menen bir waqıtta, kóplegen paydalanıwshılar tárepinen C tilinde bir qansha programmalar jaratılǵan edi. Bunday tayar túrdegi programmalarǵa qayta ózgeris kiritkende de C++ kompilyatorı programma tekstinen hesh qanday qátelik tappaydı, yaǵnıy, bunda programmanı hár eki tilden de paydalanıp dúziwge boladı.
C++ tilin jaratıw dawamında kóplegen tillerden kerekli tárepleri (qásiyetleri) alınǵan. Atap aytqanda, Simila 67 tilinen klasslar konseptsiyası, Algol-68 tilinen operatsiyalardı júklew hám ózgeriwshilerdi programmanıń qálegen jerinde táriyplew h.t.b. qásiyetleri alınǵan.
Girne
thumb |right |250px |Girne thumb|right|250px|Bellapais shirkewi thumb|right|250px|Girne portı
Girne yamasa Kireniya bul Kiprdin' arqa jag'asında jaylasqan qala. Qala xalıqaralıq ja'miyet ta'repinen Kipr respublikasının' bo'legi dep tu'siniledi, biraq qala 1974-jılg'ı Tu'rklerdi'n Kiprge basqınshılıg'ınan keyin Arqa Kipr Tu'rk Respublikasının' qadag'alawı astına o'tken. Xalqının' sanı - 62,504.
Advanced Micro Devices
Advanced Micro Devices, Inc. AQShtıń yarım ótkizgishler shıǵarıwshı kompaniyası esaplanıp, California shtatınıń Sunnyvale qalasında jaylasqan. Kompaniya kompyuter protsessorı hám oǵan baylanıslı bolǵan texnologiyalardı islep shıǵaradı. AMD x86 arxitekturasına tiykarlanǵan mikroprotsessorlar islep shiǵarıw boyınsha dúnyada Intel korporatsiyasınan keyingi ekinshi orında turadı.
Adobe
Adobe Inc  aldınǵı Adobe Systems Incorporated, AQShtıń kompyuter baǵdarlamaların islep shıǵarıwshı kompaniyası, California shtatınıń San Jose qalasında jaylasqan.
Akciz
Aktsiz (accido — kesemen) degen ma'nini an'latadı. Bul salıq geypara konkret tovar tu’rlerin o’ndiriwshi ha’m tutınıwshılardan alınadı. Mısalı, sigareta, spirtli ishimlikler, benzin ha’m t.b. Sotsiallıq qamsızlandırıwg’a, qarjı, barlıq firma ta’repinen is haqı belgili bir payız ko’rinisinde ajıratıladı. Bul qarjı byudjet basqa tu’sirimlerinen «ajıratılıp» ketpeydi, al pensiya, balalarg’a beriletug’ın napaqalar, kesellik byulleten ha’m dekret otpusklerine jumsalatug’ın arnawlı fondtı du’zedi. Endi salıqlardan to’lenetug’ın qarjılardın’ nelerge jumsalatug’ının ko’remiz. Ma’mleket byudjeti qa’rejetleri jumsalıwına qarap, o’ndiristin’ rawajlanıwı ushın ketetug’ın sarplamalar, atap aytqanda, invistitsiya sarplamaları, soyiallıq-ma’deniy sarplamalar, yag’nıy ma’mleketke qaraslı sotsial-ma’deniy xızmet tarmaqların, sonın’ ishinde, den sawlıqtı saqlaw, sotsiallıq ta’miyinlew, bilimlendiriw ha’m ma’deniyattı pul qarjıları menen ta’miyinlep turıw sarplamaları, ma’mleketti basqarıw qa’rejetleri yamasa ha’r qıylı kategoriyadag’ı ma’mleket ma’kemeleri qa’rejetleri: huqıq qorg’aw ha’m a’skeriy ka’rejetlerge jumsaladı. Ma’mleket o’zinin’ byudjet siyasatın eki usıldan paydalanıp du’zedi. Salıqqa tartıwdı basqarıw. Egerde ma’mleket ekonomikası inflyatsiyadan zıyan ko’rip atırg’an bolsa, onda bul jag’dayda ma’mleket pul massasın kemeytiwge ha’reket etedi. Bunın’ ushın ol salıqlardı ko’beytedi. Firma ha’m xalıqtın’ aylanısqa shıg’aratug’ın pulları kemeyedi. Kerisinshe, ma’mleket salıq to’lew quwatın arttırıw ushın, yag’nıy o’ndiris ha’m tutınıwdın’ to’menlewin saplastırıw ushın salıq stavkaların kemeytiwi mu’mkin. Bul iske juwap retinde firmalar tovar o’ndiriwge ko’birek qarjı qoyadı, xalının’ tutınıw aktivligi artadı. Ekonomikada janlanıw payda boladı. byudjet tu’sirimlerinin’ qa’rejetlerinin’ ornın toltıra almawı aqıbetinde byudjet kemshiligi ju’zege keledi. Eger kemshilik ko’lemi jaratılg’an milliy o’nim qunının’ 2-5 % ne ten’ bolıp, bunnan artıp ketpeytug’ın bolsa, bul ekonomika ushın a’dettegi hal esaplanadı. Tu’sirim ha’m qa’rejetlerdi muwapıqlastırıw arqalı kemislik saplastırıladı, tu’sirim ko’beytiledi yamasa qa’rejetler kemeytiledi. Ma’mleket kemshiliktin’ ornın toltırıw ushın bahalı qag’azlar obligatsiyalar shıg’aradı ha’m olardı firma, bank ha’m xalıqqa satadı. Usı bahalı qag’azlar ja’rdeminde olardın’ iyeleri ma’mleketten u’zliksiz ra’wishte payız ko’rinisinde tu’sirim alıp turadı.
Soppaslı Sıpıra jıraw
Soppaslı Sıpıra jıraw XIV a'sirde jasag'an ko'rnekli so'z sheberlerinin' biri bolıp, onın' miyrası elege shekem tolıq izertlengen emes.
Qaraqalpaq jırawlarının' xronologiyalıq kestesi tiykarınan usı jırawdın' ismi menen baslang'an bolıp, onın' ha'tte qaysı zamanda jasag'anlıg'ı belgisiz bolıp keldi.
Bul haqqında en' da'slepki ilimiy pikir ju'rgizgen alım Na'jim Da'wqaraev bolıp, ol jırawlar miyrasın tariyxıy da'wirlerge sa'ykes u'yrenip, onın' XIV a'sirde jasag'an belgili so'z sheberi ekenligin anıqladı. Soppaslı Sıpıra jıraw Toqtamıs xannın' aqılgo'y adamlarının' biri bolıp, o'miri Sarayshıq, Astraxan, Jan'akent ha'm U'rgenish a'trapında o'tedi. Qıpshaq qa'wimleri arasınan shıqqan so'zge sheshen danıshpan adamlardın' biri bolg'an. So'zinin' o'tkirliligi jag'ınan xanlar arasında bolg'an ayırım qarama-qarsılıqlardı da a'dil tu'rde sheship bere alg'an adam.
Onın' atı qaraqalpaq, qazaq, nog'ay, tatar ha'm bashqurt ma'deniyatının' tariyxında da ushıraydı. Biraq barlıq dereklerde de: "Soppaslı Sıpıra jıraw qaraqalpaq jırawlar mektebinin' tiykarın salıwshı dep atap ko'rsetedi".
Ózbekstan İlimler Akademiyasının' Qaraqalpaqstan filialında Nókis Ma'mleketlik universitetinin' qaraqalpaq a'debiyatı kafedrasında xalıq jırawlarının' miyraslarına arnalg'an qol jazba fondları sho'lkemlestirildi. Bul fondlarda Soppaslı Sıpıra jırawdın' otızdan aslam tolg'awları saqlanbaqta.
Internet
nobaý|Internet marshrutlaw jollarıniń vizualizaciyası Internet – bul jalǵız standart tiykarında jumıs alıp barıwshı dúnya júzlik global kompyuter tarmaǵı esaplanadı. Onıń atı eki túrli talqılanadı: «International Network» – xalqaralıq tarmaq hám «Interconnected networks» – tarmaqlar aralıq degen maǵanalardı beredi. Internet aymaqlıq (lokal) kompyuter tarmaqların birlestiriwshi informaciyalıq sistema bolıp, óziniń óz aldına informaciyalıq maydanına iye bolǵan virtual toplamnan quraladı. Internet jumısı tiykarın TCP/IP protokolları quraydı. Bunda TCP (Transmission Control Protocol) protokolı transportlıq basqısh funkciyaların atqaradı – yaǵnıy ol maǵlıwmatlardıń uzatılıwına juwapker. Óz ornında IP (Internet Protocol) protokolı tarmaqlıq basqısh funkciyaların atqarıp – ol maǵlıwmatlardıń qay jerge uzatılıp atırǵanlıǵın anıqlaydı.
TCP protokolına kóre jiberilip atırǵan maǵlıwmatlar úlken bolmaǵan paketlerge «bólinedi» hám bul paketler qabıllap alıwshı kompyuterde tuwrı jiynap alınıwǵa qolaylap markirovkalanadı. Bir-biri menen fizikalıq baylanısqan eki kompyuter, bir waqıttıń ózinde bir neshe TCP baylanıs ornatıwı múmkin. Biz Internette jumıs islep atırıp bir fizikalıq liniya arqalı bir waqıtta Amerikadan, Afrikadan hám Avstraliyadan hújjetler qabıllawımız múmkin. Hár bir hújjet paketleri waqıtqa kóre bólistirilgen halda birim-birim kelip túsedi, bıraq barlıq hújjetler bir waqıtta qabıllanadı. Internet hám lokal tarmaqtaǵı tarmaq qurılmaları bir-biri menen IP protokolı arqalı bir-biriniń IP adreslerine maǵlıwmat jiberiw arqalı baylanıs qıladı. IP adres tarmaq qurılmasınıń tarmaqtaǵı tákirarlanbas virtual adresi esaplanadı. Internettegi bunday tákirarlanbas adreske iye qurılmalar xost (bul kompyuter bolıwı múmkin yamasa bul kompyuter bolıwı da shárt emes: tarmaq qurılmaları, mobil baylanıs qurılmaları siyaqlı kóplegen úskeneler xostlar bolıwı múmkin) dep júrgiziledi. Bul baylanıstıń ózine tán bolǵan qaǵıydaları bar hám usı qaǵıydalar tiykarında bir IP adres ekinshi IP adreske paketlerdi jiberedi. Usı qaǵıydalar protokol dep júrgiziledi. Bul tákirarlanbas IP adresler qurılmada (kompyuter, router, ...) emes, al tarmaq interfeysine berilgen boladı. Házirgi kúnde IP protokolınıń eki versiyası bar: IPv4 (Internet protokolınıń tórtinshi awladı) hám IPv6 (Internet protokolınıń altınshı awladı).
IPv4 adres 32 bitten ibarat bolıp, bitler ekilik sanaq sistemasındaǵı 0 hám 1 lerdi ańlatadı. Demek IPv4 adres 32 dana 0 hám 1 lerdiń izbe-izliginen quralǵan boladı. Mısalı, 11111111 11111111 11111111 00000000 kórinisinde bolıwı múmkin. Bıraq bunday sandı yadda saqlap qalıw qıyın bolǵanlıqtan, IPv4 adresti jazıwdıń onlıq sanaq sistemasında sanlardan ibarat noqatlar menen ajıratılǵan 0 den 255 ke aralıqtaǵı tórt san kórinisinde jazıw qollanıladı. Mısalı, 192.168.0.3 kórinisinde. IPv6 jańa awlad esaplanıp, IPv4 den parıqlı túrde keń múmkinshiliklerge iye. IPv6 128 bitten ibarat bolıp, ol 2001:0db8:11a3:09d7:1f34:8a2e:07a0:765d kórinisinde jazıladı. IPv6 adresti qollanıw 2008‑jılı Google ishki tarmaǵında qollanılǵan hám ol testten tabıslı ótti dep tabıldı. 2012‑jıl 6-iyunda xalqaralıq túrde iske túsirildi. Tarmaq qurılmasın islep shıǵarıwshılar marshrutizatorlarda (Cisco, D-Link) IPv6 nı tınısh halatında sazlamaqta. WEB kompaniyalar IPv6 nı ózleriniń tiykarǵı saytlarına qospaqta (Google, Facebook, Microsoft Bing, Yahoo), al ayrım mekemeler korporativ tarmaqlarda da qollana basladı.
IP adresler kompyuterge eki túrde ornatıladı: statik hám dinamik. Statik (turaqlı, ózgermes) adresler paydalanıwshılar tárepinen qurılma sazlawlarında ornatıladı. Qurılmalar dinamik (turaqlı emes, ózgeriwshı) avtomatik túrde qabıllap aladı, mısalı Wi-Fi routerlerden. Bunday adres shegaralanǵan waqıt aralıǵında paydalanıladı hám ózgeriwi múmkin. Ol kompyuterdi óshirip qosqannan keyin de ózgeriwi múmkin.
Internet xızmetleri – bul Internet paydalanıwshılarına qandayda bir xızmetler kórsetiwshi sistemalar esaplanadı. Bunday xızmetlerge elektron pochta, chat, FTP, WWW, DNS siyaqlı Internette maǵlıwmat uzatıw ushın paydalanatuǵın xızmetlerdi aytıp ótiwge boladı. Tómende ayrım kóp paydalanılatuǵın xızmetlerge toqtalıp ótemiz:
Soppaslı Sıpıra jıraw
Biraq tariyxıy derekte Soppaslı Sıpıra jırawdın' ko'p jasag'anı qartayg'an wag'ında Astraxannan Tu'rkistang'a sapar shegip kelip ju'rgen de ıras bolg'anı menen onın' jas mo'lsheri menen ha'dden zıyat ko'p xanlardı ko're beriwi de shınlıq turmıstan ko're mifologiyag'a a'dewir jaqın turadı. Bul jag'daylar onın' "Baban'man" degen tolg'awında anıq berilgen: Men baban'man, baban'man, Men nelerdi ko'rmedim, Men qaylarda ju'rmedim, A'key xan menen Sha'key xan, Munı ko'rgen baban'man. Shına qızdan tuwg'an ul Senin' baban' Shıng'ıs xan. Munı ko'rgen baban'man. Bularda o'tip ketken son'. Ma'demin xan Ten'ge jan, Munı ko'rgen baban'man. Jasar jasım jasadım, Bir ju'z altmısh jasadım Shirkewli degen sha'ha'rde, Toqqız xannın' sarqıtın, Bir ma'yliste asadım. Bularda o'tip ketken son', Xan Shıng'ıstın' wag'ında, On bir patsha bar edi, Edildin' qubla jag'ında Xannın' altın sarayında, On bir patsha ja'm boldı, On bir patsha aldında Qobız alıp so'z so'ylep Tolg'aw aytqan baban'man. Mine, bunnan ko'rinip turıptı, ol o'zi XIV a'sirde jasag'an Toqtamıs xannın' zamanlası bolıwına qaramastan, onnan bir a'sir burınıraq jasag'an Shıng'ıs xandı da ko'rdim - dep aytadı. Biraqta Soppaslı Sıpıra jıraw xan aldında qısılıp, biy aldında bu'gilip otıratug'ın adam emes. Onın' tolg'awlarının' negizi xanlarg'a qaratılg'anı menen olardın' kemshiliginde anıq sezedi. Olardan qorqıp bul kemshiliklerdi de jasırıp otırmaydı. Sonın' ushında so'zdin' hag'ın aytadı.
Ko'pshilik a'debiyatshılarda "Edige" da'stanın Soppaslı Sıpıra jıraw jazg'an eken degen pikir bar. Bulda haqıyqatlıqqa jaqın keledi. Sebebi, Soppaslı Sıpıra jırawdın' qaysı bir tolg'awın alıp qarasan'ızda sol "Edige" da'stanının' bo'lekleri bolıp shıg'adı. Bunı da aldına tolg'aw dep te aytıw mu'mkin. Yaki "Edige" da'stanının' ayırım bo'lekleri dep te ataw mu'mkin. "Edige" shınında da xalıqtın' ko'rkem tili menen kestelengen da'stan. Sonın' ushın da bunı tek awızeki xalıq do'retpesi dep aytıw da qıyın. O'ytkeni, bunday ko'rkemlik tek jeke do'retpelerden g'ana bolıwı mu'mkin.
Da'stan A'mir Edige haqqında jazılg'anı menen de onın' barlıq tariyxıy jolın qamtıy almag'an. Bunda tek g'ana bir syujetlik sızıq ol da bolsa Edigenin' Toqtamıs penen Sa'temir xan (Temurla'n') menen bolg'an mu'na'sibetleri. Hiylekerlikleri na'tiyjesinde jekke adamnın' a'zzileniwi. Sonın' ushın da qaraqalpaqsha Edigenin' a'ytewir xalıqshıllıq ko'zqarastan jazılg'anlıg'ı bayqaladı. Bunnan tısqarı da'stan ha'dden zıyat ko'rkem so'zler menen kestelengen.
Soppaslı Sıpıra jıraw negizinen Toqtamıs xannın' zamanlası bolg'anlıg'ı ma'lim. Sonın' ushında onın' tolg'awlarının' basım ko'pshiligi sol da'wirdin' tariyxıy adamları bolg'an Toqtamıs penen Edigege qaratılg'an.
Onın' poeziyasının' en' sıpatlı ta'repi sonda, ol basqa saray jırawları sıyaqlı xannın' siyasatın maqtaw jolınan barmaydı. Xan bolıwına da qaramastan onın' kemshiliklerin ju'zine aytadı. Bul onın' haqıyqıy xalıqshıl jıraw bolg'anlıg'ınan derek beredi.
Zair
Zair — Afrikada jaylasqan mámleket.
Tariyxıy qosıqlar
Tariyxıy qosıqlar
Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' bir tu'ri tariyxıy qosıqlar bolıp esaplanadı. Folklordag'ı tariyxıy qosıqlar tariyxıy waqıyag'a baylanıslı do'retiledi. Tariyxıy qosıqlarg'a "Qaraqalpaq", "Baysıng'a", "Jeti u'yge bir beldar", "Kegeylinin' qazıwı", "Ma'rdikar", "A'wezjan” t. b. qosıqlardı kirgiziwge boladı. Mısalı:
Ha'r bir tariyxıy qosıq belgili bir da'wirlerden tariyxıy waqıyalardı o'zinshe ko'rkem so'z ja'rdeminde so'z etedi. "Qaraqalpaq" qosıg'ında qaraqalpaqlardın' jasag'an jerleri tuwralı so'z boladı, olardan Go'ne, Jiydeli, Baysın, Qırım, Oral tawı, Edil, Jayıq boyıları, Sırda'rya, Tu'rkistan, Xorezm, Xiywa degen atamalardı so'z qıladı.
"Kegeylinin' qazıwı" atlı qosıqta revolyutsiyadan burıng'ı qazıw haqqında, qazıwdın' qıyınshılıg'ı, qıyamet isler so'z etiledi. "Ma'rdikar" qosıg'ındag'ı, "Jeti u'yge bir beldar" qosıg'ındag'ı sıyaqlı usı temag'a arnalg'an. Sonday-aq "Na'yleyin", "Tapsırdım" qosıqları da usı temag'a arnalg'an. Bul qosıqlarda da xalıqtın' ma'rdikarlıqqa narazıshıg'ı, ha'meldarlarg'a, aq patshag'a bolg'an qa'ha'ri so'z etiledi. "Bir a'lamat zaman boldı", "Zalım yawmıt", "Yaranlar" qosıqlarında revolyutsiyadan burıng'ı tu'rkmen baspashılarının' xalıqqa islegen qorlıqlı azapların so'z etedi. Tariyxıy qosıqlar belgili bir tariyxıy adam haqqında da do'rewi mu'mkin. Bunday qosıqlarg'a "Eshbay baqsı", "Panaxan", "A'wezjan" qosıqların ko'rsetiwge boladı.
Kosovo
Kosovo Evropa da jaylasqan mámleket. Kosovo respublikası rásmiy túrde tolıq Serbiya respublikasina qarashli. Kosovo 2008—jil 17-fevralda o'z g'arezsizligin jariyalag'an bolsa da BMSh onin' g'arezsizligin toliq ta'n alamdai.Xalqi.Kosova xalqi 1,9mln adam bolip onin' tiykarin albanlar quraydi. Etnik qurami boyinsha 2-orinda serbler turadi. Sonday aq ma'mlejette chernogor, turk, bosnyan, ciganlarda jasaydi. Paytaxtı Prishtina qalası xalqi 200 min'nan artiq. Iri qalalari Prizren, Gnilane.
Ekonmikasi
Kosovo industrial agrar mámleket. Ma'mlejette indiy, germaniy, kadmiy, talliy, ceolit qazip alinadi. 2008-2012-jillari ja'ha'n ekonomikaliq krizisinde Kosovo ekonomikasi 4,5%ke kemeydi ha'm Evropanin' en'kambag'al4 mámleketinen biri boldi. Kosovoda inflyaciya pa's lekin jumissizliq joqari 2005-jili 45,4%ke shekem ko'terildi.2010-jili 30%ke tu'sti. 2007-jili BMSh Kosovog'a 150 mln evro insanparwarliq jardemin ko'rsetti. Kosovo JIO'si 1,2mlrd$ eksport 90-130mln€ importi 1,3mlrd €g'a ten'.
Charles Darwin
thumb|right|Charles Darwin
Charlz Robert Darvin (Charles Robert Darwin) (12 fevral, 1809 - 19 aprel, 1882) inglis ta'biyat izertlewshisi bolg'an. Ol evolyutsiya teoriyasın usınıwı menen belgili. Bul teoriya boyınsha barlıq tiri organizmler ulıwma bir tu'birden kelip shıqqan. Onın' aytıwı boyınsha, organizmler toparı en' jaqsı iykemlesken yamasa en' a'wmetli organizmlerdin' kemirek u'yrenisken organizmlerden ta'biyiy tu'rde saylanıp alınıw usılı menen o'zgergen. Ol ja'ne, geybir organizmlerdin' jaqsı iykemlesiwi mutatsiya (genler o'zgerisi) arqalı payda bolg'an normal o'zgerislerdin' sebebi ekenligin aytıp o'tken. Geybir o'zgerisler organizmlerdi a'wmetlirek qılıwı na'tiyjesinde, organizmnin' tiri qalıwı ushın ko'birek mu'mkinshilik jaratılıwı ha'm keyingi na'silge beriliwi mu'mkin. Organizmnin' jasaw da'rejesinin' to'menlewine sebepshi bolg'an o'zgerislerdin' keyingi na'silge beriliw mu'mkinshiligi to'men ha'm ol tez arada o'lip ketiwi ku'tiledi.
Ol bul teoriya haqqında birinshi ret 1838-jılı oylanadı. Tariyxshılardın' shamalawı boyınsha, onın' teoriyanı alg'a su'rmegenliginin' sebebi ol din haqqında sorawlardı tuwdınan ha'm adamlar bul teoriyanı unatpawınan qorqtı. Solay etip ol 1859-jılg'a shekem, basqa ilimpaz Alfred Wallas usınday pikirge iye ekenin esitpegenge shekem, baspadan shıg'armaydı. Wallas o'z pikirlerin baspadan shıg'arıwg'a jaqın edi, solay etip Darvin ol menen birge lektsiya beredi, keyin kitabın baspadan shıg'aradı. Kitaptın atı Tabiyiy tan'law usılı arqalı tu'rlerdin' kelip shıgıwı yamasa Jaqsı tu'rlerdin' jasaw ushın gu'reste saqlap qalınıwı edi. Bul kitap qısqasha Tu'rlerdin' kelip shıg'ıwı dep te ataladı.
thumb|right|Tu'rlerdin' kelip shıg'ıwı kitabının' 1859-jılg'ı nusqası
Apple Inc.
Apple Inc., aldıng'ı Apple Computer, Inc., paydalanıwshılar ushın elektronika ha'm kompyuter bag'darlamaların islep shıg'arıwg'a bag'darlang'an AQSh kompaniyası. Kompaniyanın' ataqlı tovarları Macintosh shaxsiy kompyuterler dizimi, iPod media pleyerler dizimi ha'mde iPhone. Apple din' ataqlı bag'darlamaları bolsa Mac OS X operatsion sisteması, iTunes media brauzeri, iLife multimedia bag'darlaması ha'm t.b.
Tailand
Tailand (Taysha ราชอาณาจักรไทย - Ratcha Anachak Thai) - Qubla shıg'ıs aziyada jaylasqan mámleket. Paytaxtı : Bangkok qalası. Klimatı : musonlı.
Organlar
Organlar
Organlar. Denenin belgili bir diizilisi ham formasina iye bolgan, bir yaki birneshe turli toqimadan quralgan bolegi organ dep ataladi. Formasi, diizilisi, denede jaylasqan orm ham funkciyasina qaray organlar bir-birinen ajiralip turadi. Dene quwishqlarinda jaylasqan bawir, biiyrek ham Júrek - ishki organlar, deneden sirtta jaylasqan qol, koz, qulaq - sirtqi organlar bolip esaplanadi. Organlar birneshe toqimalardan turadi. Organlar sistemasi. Qandayda bir funkciyam atqaratugin organlar birgelikte organlar sistemasin payda etedi. Tirek-qozgalis, qan aylamw, bolip shigariw, dem aliw, as siniriw, seziw, jinisiy organlar sistemalan bar. Barliq organlar sistemalari birgelikte organizmdi payda etedi. Adette, organizmde amq waziypam orınlawģa beyimlesken organlar birgelikte funkcionalliq organlar sistemasin, olar bolsa waqitsha funkcionalliq sistemani payda etedi. Maselen, tez júgiriwdi har tiirli organlardi oz ishine alatugin nerv, dem aliw, hareketleniw, qan aylamw, ter shigariw sistemalarman ibarat waqitsha funkcionalliq Sitema tamiyinleydi.
Derek
Biologiya(adam hám oniń anatomiyası) 8-klass sabaqliģı
Lefke
Lefke yamasa Lefka bul Arqa Kipr Tu'rk Respublikasında jaylasqan qala. 2006-jılı qalanın' xalq sanı 11.071 bolg'an.
Shıǵıs jıl esapları
Dúnyada hár qanday xalıqtıń ózine tán bolǵan (dúnya tanıw, tábiyattaǵı ózgerislerdi boljaw) usılları bolǵan. Hátte áyyemgi dáwirden baslap óz akademiyasına iye bolǵan Xorezmde tábiyat sırların boljaw, geografiyalıq hám astronomiyalıq tusiniklerge iye bolıw oǵada aldıǵa ketken.
Qaraqalpaqstanda jasawshı xalıqlar erte dáwirlerden baslap-aq kún, tún, ay hám jıl háreketlerin úyrengen. Quyash, Ay hám juldızlardıń járdeminde waqıttı belgilegen. Juldızlar járdeminde túngi jol baǵdarların anıqlaǵan. Sutkanı bes mezgilge, aydı tórt háptege bólip qaraw usılı burınnan-aq Kúnshıǵıs ellerinde bar hádiyse. Biraq bulardıń atamaları parsı tilindegi sanaq san "yak" (bir) arab tilindegi "sham" (kún) tiykarında berilgen bolıp yakshamba (ekshembi) túrinde berilip sońınan túrkiy tilindegı xalıqlarǵa da aralasqan. Parsı tili tiykarında ruz (kún), max (ay), sal (jıl) atamaları da kirip kelgen. Sol atamalar tiykarıńda "Ruznama" (kúndelikli waqıyalar yaki bolmasa gazeta), maxnama (bir ay ishindegi hádiyseler yaki bolmasa jurnal), "salnama" (jıl nama) hám taǵı basqalar.
Bulardan tısqarı kún, ay hám jıl ózgesheliklerin belgilewshi ayırım kalendarlar payda bolǵan. Bul kalendarlardıń tiykarǵı shıǵısı, arab, hind, qıtay, iran hám yaponiya ellerinde payda bolıwına qaramastan derlik Aziyanıń barlıq jerlerine tarqalǵan. Bular "Kúnshıǵıs kalendarı" dep atalıp, biziń ata-babalarımız negizinen tábiyat ózgesheliklerin usı kalendar tiykarıida úyrenip barǵan.
Qúnshıǵıs kalendarında kúndi belgilew negizinen arab hám parsı sózleriniń qosılıspasınan kelip shıqqan. Máselen: arabsha sez Sham (kún)ge, parsılardıń san esabı qosılǵan. Yaǵnıy: yak (bir), duw (eki), siy (úsh), chaxor (tórt), panj (bes) hám taǵı basqalar. Usı tiykarda esaplanǵanda: Shamba - kúnniń baslanıwı, Yakshamba - birinshi kún, Duwshamba - ekinshi kún, Seshamba - úshinshi kún Chaxorshamba tórtinshi kún, Panjshamba - besinshi kún Juma - altınshı kún.
Negizinen alıp qaraǵanda juma kuni shembi dem alıs kúni bolıp esaplanǵan. Bul kúni adamlar bazar- osharlar menen shuǵıllanǵan. Al házirgi qaraqalpaqlardıń, Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń túsinigi boyınsha hápte sanaw: Dúyshembi – birinshi kún Siyshembi – ekinshi kún Sárshembi – úshinshi kún Piyshembi – tórtinshi kún Juma – besinshi kún Shembi – altınshı kún Ekshembi – jetinshi kún.
Immanuel Kant
Immanuel Kant (22-Aprel 1724-jılı – 12-Fevral 1804-jılı) 18 ásirdegi nemis filosofı, Prussiyanıń Königsberg (házir Kaliningrad, Rossiya) qalasında tuwılǵan. Ol Evropanıń hám Aǵartıw dáwiriniń eń abıroylı hám tásirsheń oyshıllarınıń biri bolıp esaplanadı.
Shıǵıs jıl esapları
Bunnan keyingi úlken waqıt birligi - Ay. Orta esap penen otız kúndi óz ishine aladı. Qaraqalpaqlar basqa da xalıqlar sıyaqlı bir jılda 360 kún bar dep esaplap, onı 12 ayǵa bólip qaraǵan. Bul aylar hár bir jıldıń hár bir máwsimlerine tuwra keledi. Yaǵnıy jıl: báhár, jaz, gúz, qıs sıyaqlı tórt pasılǵa bólinip, hár máwsim úsh ayǵa bólingen. Hár ayda kún sanınıń teń bolmaslıǵı musılman kalendarında da kózde tutılǵan. Máselen: Dáliw – yanvar Hut – fevral Hamal – mart Sáwir – aprel Jawza – may Saratan – iyun Háset – iyul Súmbile – avgust Miyzan – sentyabr Aqırap – oktyabr Qawıs – noyabr Jeddi – dekabr
Lekin xristian kalendarı tiykarında belgilengen Jańa jıl yanvar ayı Musılman kalendarınıń Jańa jıl esabına tuwrı kelmeydi. Shıǵıs kalendarı boyınsha Jańa jıl Hamal yaǵnıy mart ayınıń 21-mart kúninen baslanıp 19-aprelge shekem dawam etedi. Sebebi bul kúni jer betindegi barlıq tirishilik háreketke kelip, qurt-qumırısqalar oyanıp, ósimlikler bórtik ashıp, Nawrız kirip keledi. Sonıń ushında bul kúndi Jańa jıl - dep qabıl etken maqul. Óytkeni Jańa jıl shıǵıs kalendarında birinshi yanvardan emes, bálki 21-mart Nawrızdıń birinshi kúninen baslanǵan.
Immanuel Kant
Ómiri
Immanuel Kanttiń ákesi Johann Georg Kant degen adam bolǵan. 1732-jılı, Immanuel Frederick kolledjine oqiwǵa jiberiledi. 1740-jılı ol Konisberg qalasindaǵi Albertus Universitetine oqiwǵa kiredi hám ol Gottfried Leibniz hám oniń shákirti Christian Wolff filosofiyasin úyrenedi. 1746-jılı ákesi ólgennen keyin Kant universitetti taslap jeke sabaq berip basladi. Azmaz waqittan keyin ol Gertsog Kayzerling hám oniń shańaraǵina jeke sabaqlar berdi. 1755-jılı Kant lektor bolip islep basladi hám usi jumisti 1770-jılǵa shekem dawam ettirdi. 1766-jılı ol Patsha Kitapxanasiniń ekinshi kitapxanashisi bolip bekitildi. Keyinirek Kant Konisberg Universitetiniń Logika hám Metafizika fakul
Shıǵıs jıl esapları
Hijriy jıl 354 kunge sáykes keletuǵın bolǵanı ushında hijriy aylardıń ózleri de ádewir ózgeriske ushıraydı. Hár jılı 4 kúnge teń ózgeris payda bolatuǵın bolǵanı ushında hijriy aylar belgili bir pasıl yaki máwsimge baǵınbaydı. Sonıń ushında Ramazan (oraza) bıyıl báhárde kelse, aradan kóp jıllar ótiwi menen jazda yaki qısta da keliwi múmkin. Basqa aylarda da tap sonday ózgerisler boladı.
Immanuel Kant
Ómiri
tetine dekan bolip saylandi. Kant ómiri dawaminda Konisberge qalasinan júz kilmoetr kóbirek qashiqliqqa shiǵip kórmegen. Kant ólerinde tek bir sóz aytqan: "Jeterli".
Shıǵıs jıl esapları
Dúnyadaǵı waqıt birliginiń eń úlkeni jıl bolıp esaplanadı. Bir jıl on eki ayǵa teń kelip 360 kúndi óz ishine aladı. Shıǵısta hár bir jıldıń ózi múshel arqalı beriledi. Hár bir jıldı belgili bir haywannıń atı menen atap 12 jıllıq dáwirdi belgilewge áyyemgi Qıtay alımları tiykar salǵan. Bul biziń eramızdan burınǵı eki mıńınshı jıllarǵa tuwra keledi. Bul jıl esabı sońınan arab, iran, monǵol hám túrk xalıqlarına da kirip kelgen. Hárbir jıldıń haywanlar ataması menen atalıwında tartıslı pikirler de kóp. Máselen, bul haqqında kóbirek tarqalǵan qaraqalpaq xalqı arasında "jılǵa talasıw" dep atalǵan hikayat ta bar.
Immanuel Kant
Filosofiyasi
Kant oziniń nemis idealistleri qatarina kirgiziliwine qarsi boldi. Kanttiń eń ataqli miyneti 1781-jılı basilip shiqqan Taza oylawdiń kritikasi (Kritik der reinen Vernunft) kitabi esaplanadi. Kant óz oylaw jolin filosofiya emes, "kritika" dep atadi. Oniń oyinsha kritika bul haqiyqiy filosofiyaniń tiykarin saliwǵa tayarliq basqishi esaplanadi. Al haqiyqiy filosofiyaniń tiykarin saliw ushin, adamlar adam oyi qanday múmkinshiliklerge iye hám ol qanday dárejede sheklengenligin biliwi zárúr. Joqarida keltirilgen kitabinda ol adamniń oyiniń seziw hám bir zatti oylawdaǵi bir neshe sheklerin kórsetip berdi. Seziwde adam oyiniń eki shegi bar: waqit hám prostranstvo? Yaǵniy fizikaliq ob'ektler joq, tek ǵana sananiń sezimler arqali zatlardi seziw shekleri ǵana bar. Kanttiń oyinsha oylawda on eki taza ratsional túsinikler yamasa kategoriyalar bar hám olar tórt tarawǵa bólinedi: sapa, san, salistirmaliliq hám kategoriyaliliq. Kant adam oyi bul pikirlerdi hámme nárselerge isletedi dep esapladi.
Ideologiyasi
Bizlerdiń oylarimiz bul tek ǵana bizlerdiń fantaziyamiz ba? Kant bul sorawǵa yaq dep juwap berdi. Oniń oyinsha sananiń sol sezim hám ratsional sheklerisiz, bizler hesh nárseni oylay almaymiz. Sonday-aq, Kant usi sheklengenligimiz sebepli bizler bile almaytuǵin zatlar boliwi múmkin, hám sonday-aq bizler bile alatuǵin zatlarda boliwi múmkin dep isendi. Bular jeke fantaziyalar boliwi da múmkin emes, sebebi bul shekleniwler hámme adam sanalari ushin belgili bir waqiya ushin birdey. Kant bizler tikkeley bile almaytuǵin zatlardi Ding an sich - "zattiń ózi" dep atadi. Bizler "zattiń ózi" haqqinda oylawimiz múmkin, biraq oni bile almaymiz yamasa ol tuwrali hesh qanday tájiriybege iye bola almaymiz. Quday, janniń sheksiz jasawi, ólimnen sońǵi ómirge uqsaǵan zatlar "zattiń ózi"ne kiredi, soniń ushin Kanttiń oyinsha olar filosofiya ushin tuwri obektler emes.
FK Jonava
Futbol klubi Jonava (Jonavos futbolo klubas) - Litva paytaxtı Jonava qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Nurman Musaev
Nurman Musayev(1950-2006) - Belgili kompozitor, jurnalist, shayır hám qosıqshı, "Qaraqalpaqstanda xizmet ko'rsetken ko'rkem wo'ner xizmetkeri" sıylıg'ı lawriyatı(1996).
Platon
Platon (Grekshe: ) (bizin' eramızg'a shekemgi 428/427 – 348/347 jıllar) klassik grek filosofı, matematigi, filosofiyalıq dialoglardın' jazıwshısı ha'mde batıs du'nyasındag'i birinshi joqarı ornı esaplanmısh Afinadag'ı Akademiyanın' tiykarın salg'an. O'zinin' ustazı Sokrat ha'm sha'kirti Aristotel menen birge Platon Batıs filosofiyasının' tiykarın salıwg'a u'les qosqan.
Nurman Musaev
Nurman Musaev 1950-jılı Qońırat rayonındaǵı «Shamıra» awılında dáslepki muǵallimlerden bolǵan Reymbay Musaev hám Qurbangúl Allaniyazova shańaraǵında tuwılǵan. Nurmannıń jaslayınan talantı oyanıwında úlken atası Qutlımurat baqsınıń shertken namaları, aytqan dástan hám qosıqları, mektepte muzıka muǵallimi Qálender Batırbaevtıń sabaqları úlken tásir etken, dep aytsa boladı. Sonday-aq, ol úyine tez-tez kelip turatuǵın qońıratlı Orınbay, Jańabay, Mádireyim, Teńel baqsılar menen Jumamurat hám Baltabay ǵirjekshilerdiń biytákirar sheberliklerin qayta-qayta tıńlap ósken. Mektepte oqıp júrgen dáwirinen-aq bir qatar jarıs hám tańlawlarda qatnasıp, gazetalarda maqalalar, qosıqlar járiyalaǵan, atap aytqanda, sol dáwirlerde Ózbekstan balalar jurnalı «Gúlxan» menen tıǵız baylanısta bolǵan.
Nurman Musaev mektepti pitkerip, Tashkent Mámleketlik mádeniy-aǵartıw fakultetiniń xalıq sazları orkestri dirijyorı bólimine oqıwǵa kiredi, 1970-jılı ol oqıp atırǵan bólim Nizamiy atındaǵı Tashkent Mámleketlik pedagogikalıq institutına kóshiriledi. Studentlik dáwirinen-aq kompozitorlıq studiyaǵa qatnasıp, A.I.Petrosyanc, A.Leviev, F.Nazarov, S.N.Abramova, A.B.Yurgaev, V.Ibragimov, K.Usmanov hám t.b. ustazlardan sabaq alǵan. Sonday-aq, qaraqalpaqsha hám ózbekshe qosıqlarǵa namalar dórete baslaǵan. Sol waqıtları T.Qabulov sózine jazılǵan «Student jigit» qosıǵı Tashkentte jas kompozitorlar tańlawında 2-orındı alǵan. Bul onıń iri tańlawlardaǵı dáslepki sıylıǵı edi.
1975-1978-jılları Respublikalıq teleradiokomitette redaktor, 1979-1989-jılları Respublikalıq muzıkalıq ansambller birlespesiniń direktorı, 1994-1996-jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikası qaraqalpaq muzıkasın úgit-násiyatlaw orayınıń direktorı, 1996-2003-jılları Qaraqalpaqstan televideniesinde redaktor lawazımların atqardı. 2003-2005-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında saz ásbapları kafedrasınıń baslıǵı, 2005-jıldan baslap ómiriniń aqırına shekem usı kafedrada aǵa oqıtıwshı bolıp isledi.
N.Musaev Respublikamızdıń muzıka mádeniyatına salmaqlı úles qosqan kompozitorlardıń biri boldı. Ol 200 den aslam qaraqalpaqsha hám ózbekshe qosıqlarǵa namalar jazdı. Ol dáslepki namaların jaratqan waqıtlardan-aq ataqlı kompozitorlar – A.Xalimov, X.Turdıqulov, A.Sultanov hám t.b. ol tuwralı eń jaqsı pikirlerin bildirgen. Onnan keyingi dáwirde jazǵan namalarınan – «Qaraqalpaqstanımda», «Men diyqannıń ulıman» (T.Qabulov sózi), «Emlewshi qız» (A.Kamalov), «Azamatım» (N.Musaev), «Quwanıshım bol meniń» (J.Izbasqanov), «Ulın joqlap ana qosıq aytadı» (A.Kamalov), «Seni súygen edim student waqta» (T.Qabulov), «Keńlerge keń, tarlarǵa tar dúnya», «Dúnya ózi alaǵat eken» (K.Ernazarov), «Alıstan ay kórindi», «Yarım, sen bilmesseń» (T.Qabulov) hám basqa da qosıqların belgili atqarıwshılar B.Matchanov, T.Doshumova, X.Allayarov, B.Karimova, R.Qutekeeva, K.Serjanov, G.Ayımbetova, D.Mambetmuratov hám t.b. koncertlerde, radio-televideniede, gastrollarda, túrli tańlawlarda, Moskva qalasında, Tatarstan, Bashqurtstan, Daǵıstan úlkelerinde hám bizge qońsılas ellerde sheberlik penen atqarıp, milliy kórkem ónerimizdiń dańqın dúnyaǵa taratıwǵa úlken úles qosqan. Bul tuwralı, máselen, Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken artist X.Allayarov: «Men N.Musaevtıń qosıqların Uzaq Shıǵıstan baslap Pribaltika úlkelerine shekem gastrollarda aytqanman», – dep atap ótken edi.
Nurman Musaev Ózbekstan jurnalistler awqamınıń aǵzası sıpatında Qaraqalpaqstan muzıka mádeniyatınıń haqıyqıy úgitlewshisi sıpatında gazeta-jurnallarda áhmiyetli maqalaları menen belsene qatnastı. Radio hám televideniede tayarlanǵan «Nama menen sáwbet», «Saz úyreniw mektebi», «Qosıǵım – baxıtım», «Ustazdan saxnaǵa deyin», «Lapız», «Dóretiwshi tulǵa», «Óner sheberleri» hám t.b. kóplep tereń mazmunlı kórsetiwler menen esittiriwlerdi shólkemlestiriwde hám ótkeriwde pidákerlik miynet isledi.
Ol jazıwshı-shayırlar qatarında óziniń tásirli qosıqları arqalı keń jámiyetshilikke jaqsı tanılǵan. Onıń kóplegen qosıqlarına belgili kompozitorlar Q.Zaretdinov, Sh.Paxratdinov, K.Hilalov hám t.b. namalar dóretken. Máselen, «Keshir janım, men seni baxıtlı ete almadım» (K.Hilalov, N.Musaev) qosıǵı házirge shekem jaslar arasında «xit» dárejesin joǵaltqan joq. «Diyqan ulı», «Awa, deymen», «Gúbelek» atlı qosıqlar toplamları, sonday-aq, «Mehribanım anam», «Ǵárezsizlik perzentlerimiz», «Biz doslıqtı jırlaymız», «Ássalam, Nawrız», «Jańa jıl» atlı almanaxlar menen orta mektep sabaqlıqlarına kirgizilgen qosıqları onıń ádebiyat tarawında da úlken wákil ekenligin bildiredi. N.Musaevtıń radio-televidenie ushın jazǵan satira-yumorlıq miniatyuraları, balalarǵa arnalǵan bir qatar dóretpeleri, sonday-aq, «Ashkózler» atlı librettosın ayırıqsha atap ótiw orınlı.
N.Musaev óz miynet jolında kórkem háweskerler jámáátlerine de kóp járdemler berdi, atap aytqanda, «Svetofor», «Ǵumsha», «Awıl tańları», «Párwaz» sıyaqlı tańlawlardıń shólkemlestiriwshisi hám ótkeriwshisi sıpatında belsendilik kórsetti.
N.Musaev talantınıń jáne bir qırı – ol ájayıp atqarıwshı da edi. Máselen, onıń atqarıwındaǵı «Qaraqalpaq haqqında qosıq», «Bir dostıń bolsın» (I.Yusupov), «Ellerim bardı», «Sayatxan», «Daǵları», «Saltıq» xalıq qosıqların, qońıratlı baqsılar repertuarınan alǵan qosıqların jergilikli xalıq elege shekem esten shıǵarmaǵan.
Adıgey Respublikası
Adıgey Respublikası - Rossiya Federaciyasına qaraslı avtonomiyalıq mámleket.
Ájiniyaz - Ellerim bardı
Ellerim bardı (Ájiniyaz)
Altay Respublikası
'Altay Respublikası — Rossiya Federaciyasına qaraslı avtonomiyalıq mámleket.
Shıbın-shirkeyler
[[Image:Insect anatomy diagram.svg|right|300px|thumb|Insect anatomy
A- Head  B- Thorax   C- Abdomen
1. antenna
2. ocelli (lower)
3. ocelli (upper)
4. compound eye
6. prothorax
7. dorsal blood vessel
10. metathorax
11. forewing
12. hindwing
13. mid-gut (stomach)
14. dorsal blood vessel ("aorta")
15. ovary
16. hind-gut (intestine, rectum & anus)
17. anus
18. oviduct
Mordoviya
Mordoviya — Rossiya quramındaǵı avtonomiyalıq respublika.
Shıbın-shirkeyler
19. nerve chord (abdominal ganglia)
20. Malpighian tubes
21. tarsal pads
22. claws
23. tarsus
24. tibia
26. trochanter
27. fore-gut (crop, gizzard)
28. thoracic ganglion
29. coxa
30. salivary gland
32. mouthparts
]]
Shıbın-shirkeyler - haywanlar arasında sanının' ko'pligi ha'm ko'p tu'rliligi menen ayrılıp turadı.
Jer betinde 1,4 milliyong'a jaqın shıbın-shirkeyler tu'ri tarqalag'an bolıp, barlıq haywanatlar yarımınan aslamın quraydı.
Tirishiligi
Shıbın-shirkeyler o'zide o'simlikler basqa haywanlar esabınan tirishilik etedi.
Jipekshilik yag'nıy pilleshilik xalıq-xojalıg'ının' bir tarawı bolıp, tut jipek qurtın bagıw ham onı qayta islewdi o'z ishine aladi. Qurtlar pille orap bolg'anan keyin, pille jiynap alinadi. Bul pillelerdin' tiykarg'ı bo'limi jipek alıw ushın jip iyiriw fabrikalarına jiberiledi. 1 kg pilleden 90 g jen'il ha'm ta'biyiy qattı jipek alınadi.
Zıyankes shıbın-shirkeyler
U'ylerde ju'da' mayda sarı ren'li u'y ku'yesi gu'belekleri ushırasadı. Gu'belekler qurtlar ha'm ju'nnen islengen qimbat bahalı kiyimlerdi jep zıyan keltiredi.
Zıyankes shıbın-shirkeylerge qarsı biologiyalıq gu'res alıp barıladı. Zıyankes shıbın-shirkeylerge qarsı gu'reste trixogramma ha'm altin ko'z qon'ızlardan paydalanıladı. Olar arnawlı laboratoriyalarda ko'beyttiriledi. Awıl-xojalıg'ına payda keltiretug'ın shıbın-shirkeylerdi qorg'aw za'ru'r.
Toni Kroos
Center|90px|Toni Kroos Toni Kroos ispaniyanın' Real Madrid C.F klubı oyınshısı.
Telefeleton
Baspasóz, radio hám televidenieniń ámeliy háreketinen kelip shıǵıp, sonday juwmaq shıǵarıw múmkin, feleton - yumorlıq-satiralıq elementlerge bay bolǵan, biraq, onsha úlken bolmaǵan, kishi kórkem-publitsistikalıq shıǵarma.
Gazeta feletonındaǵı barlıq qásiyetler 'telefeletoń ushın da xarakterli. Lekin, basqa telejanrlardaǵı sıyaqlı telefeleton da hámiyshe gazeta hám radiofeletonına tán áhmiyetli sızıqlardan paydalanıw menen birge jańa uqsatıwlar, tek ózine tán ráwishte kórinis beredi.
Telefeleton jámiyettegi shańaraqlıq qatnasıqlardaǵı, sonday-aq, adamlardıń jeke turmısındaǵı yaki ayırım adamlardaǵı kemshilik hám nuqsanlardı ashıp beriwge haqıyqıy (hújjetli) hawaz jazıwlardan yamasa dramalıq epizodlardan paydalanıw menen óziniń kórkem publitsistikalıq janr ekenin kórsetedi.
Telefeletonnıń tiykarǵı sıpatlarınıń biri – publitsistikalıq kórinis hám hújjetlilik. Sonday-aq, telefeletonnıń maqset hám wazıypası - faktler tiykarında logikalıq talqılaw jolı menen tıńlawshılarǵa ulıwma tásirdi qáliplestiriw hám hár tárepleme baǵdarlaw bolıp tabıladı. Telefeletonnıń publitsistikalıq kórinislerinde de tiykarınan hújjetlilik háreket etedi. Hújjetlilik eki túrli kóriniste boladı.
Telefeletonnıń janr qásiyetlerin xarakterlewshi úsh tiykarǵı metodologiyalıq jaǵdaylar bar.
Jıldamlıq hám aktuallıq ta feletonnıń ajıralmas sıpatlarınıń biri. Feleton - sınnıń tiykarǵı qurallarınıń biri eken, onda onı óz waqıtında paydalanıw kerek. Sebebi, feletonnıń teması da áhmiyetli elementleri ózine jámlestiredi.
Telefeleton hár qıylı jeńil-jelpi kúlkili waqıyalar haqqında emes, bálki jámiyetlik qımbatqa iye bolǵan tema, faktler hám olardı tereń ulıwmalastırıw tiykarında jazıladı. Feletonda tema tiykarındaǵı mashqalanı anıq belgilewdiń ózi jetkiliksiz. Onı feleton orayına qoyıw hám tereń ashıp beriw talap etiledi.
Telefeletonda tiykarǵı ideya, bas maqsettiń anıq belgileniwi, sınnıń nıshanǵa dál tiygiziliwi járdem beredi. Sonday-aq, feletonnıń ideyalıq-emotsional tásirsheńligin jetilistiredi.
Telefeletonnıń estetikalıq tásirsheńligi belgiletstuǵın qurallardan jáne biri - simbollıq bolıp esaplanadı. Telefeletonda simbollıqtıń túrli kórinisleri payda boladı; publitsistikalıq pikirdi obrazlı bayan etiw, salıstırıw, kórkem forma elementlerinen paydalanıw hám basqa usınday qurallar. Feletonda simbollıqtıń joqarǵı kórinisi adam obrazı. Kórkem obraz tipiklestiriw tiykarında dóretiledi.
Kóp jaǵdaylarda kórkem tipiklestiriwdi ulıwmalastırıw túsinigi menen aralastırıp aladı. Ulıwmalastırıw ilimiy-jámiyetlik hárekettiń hámme tarawına tán bolǵan oń-óris usılı. Publitsistika janrları, sonıń ishinde, feletonda da ulıwmalastırıwdan keń paydalanıladı. Feletonda da tema tańlaw hám faktlerdi publitsistikalıq ulıwmalastırıw áhmiyetli rol atqaradı. Tipiklestiriw bolsa, ulıwmalastırıwdı kórkem óner dárejesine kóteredi. Bul konkretlikke iye bolǵan individual obraz dóretiw esaplanadı.
Telefeleton jurnalistika hám kórkem ádebiyattıń tiyisli qásiyetlerin ózinde jámlestirgen qıyın janr. Bul feletonshıdan úlken turmıslıq tájiriybe, joqarı ilimiy-jámiyetlik bilim hám ádebiy sheberlik talap etedi.
Tájikler
Ta'jik xalqınıń — kelip shıg'ıwı (etnogenezi), Ta'jik xalqının' ata-babaları b.e.sh. birinshi mın'ınshı jılları Tájikstannın' tawlı ha'm tegislik jerlerinde, sonday-aq, O'zbekstannın' Zarafshan, Qashqadarya, Fergana oypatılıg'ında jasag'an Iran tilindegi sak h.t.b. qa'wimlerden qa'liplesken. Etnonim "ta'jik", VIII a'sirdegi Orxan jazba esteligindegi "tazik" etnonimi menen baylanıslı, "ta'jik" etnonimi menen tat etnonimde o'z-ara baylanıslı. "Tat" etnonim otırıqlı o'zinen burıng'ı ma'deniyatlardı qabıl etken, tu'rki xalqın an'latqan. Al "ta'jik" etnonimi Iran tilindegi xalıqtı an'latqan. Da'wirlerdin' o'tiwi menen Orta Aziyanın' tu'sliginde ha'r babasında jasawshı "tat", "ta'jik", "chag'atay" etnonimleri etnikalık g'ana ma'nisin an'latbag'an. Al ol etnonimler arasındag'ı xojalıq ma'deniy quramalı baylanıslardı an'latqan. Olardın' qaysı tilinde so'ylewin esapqa almag'an. Tu'rki qa'wimlerdin' ko'beyiwi menen otırıqlı xalıqtın' ko'pshiligin ta'jik dep atag'an.
Eski jazba estelikler Ferganada - parkanlar, eki darya ortalıg'ında ha'm Zarafshan, Qashqadarya tarmaqlarında - sogdianlılar, ha'zirgi Tájikstan tegislerindegi ha'm Arqa Afganistanda - Baktrialılar, Pamir - Altay ha'm Fergana tawlı jerlerinde Sak qa'wimleri jasag'an. Bulardın' ba'ride ta'jik xalqının' qa'liplsiwine qatnasqan. Ko'rsetilgen walayatlar b.e.sh. VI a'sirlerde Persiya imperiyası Axamenidlerge qaraslı bolg'an. Al b.e.sh. IV a'sirlerde Aleksandr Makedonskiy jawlap alg'an. Ol o'lgennen son' onın' Shıg'ıstag'ı ma'mleketi qulap, bir neshe mayda ma'mleketke bo'linedi. B.e.sh. III a'sirlerde Baktriya ha'm Sogdiana jerlerinde Grek-Baktriya patshalıg'ı du'zilgen. Strabon ha'm Qıtay jazba derekleri Baktriya ha'm Sogdiana xalıqları b.e.sh. II a'sirde sırt el ustemligine qarsı, o'zlerinin' erkinligi ushın azatlıq ha'reketler islegen. Bul ha'reketlerge massagetlerde bir bo'legi toxarlar bul ha'reketke ko'birek qatnasqan. Bulardın' azatlıq ha'reketlerinin' na'tiyjesinde Grek-Baktriya patshalıg'ı quladı. Son'g'ı da'wirlerdegi jazba derekler ol eldi endi Toxaristan dep atadı. Toxarlar Baktriyalılarg'a qosılıwı menen olar Ta'jik xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnastı.
IV-V a'sirlerde Orta Aziyag'a, sonın' Sogdiana jerinde ha'm Toxaristang'ada arqadan etnikalıq toparlar "Aq gunnılar" - xianitler, kidaritler ha'm eftalitler keledi. VI-VII a'sirlerde, tu'rk kaganatı da'wirinde bul jerlerge tu'rkler keledi. Bul qa'wimler birigip sasanidli Iran patshasının' jawlap alıw siyasatına qarsı gu'resti. Kelgen qa'wimlerdin' ayırım bo'lekleri jergilikli xalıqlarg'a aralastı. Arablardın' Orta Aziyanı jawlap alıw da'wirinde, VIII a'sirde Tájikstanda tiykarınan 3 etnikalıq wálayat boldı: Sogdianlar - arqada, Zarafshan basseyninde, Toxaristan - tu'slikte, Amudaryanın' joqarg'ı jag'alarında, Fergana - arqa shıg'ısta. Bir Qıtay sayaxatshısı, 630-jılı Orta Aziyada bolg'an. Onın' ko'rsetiwinshe Sogdianalılar menen toxarlardın' shegarası Baysın tawına jaqın bolg'an. Bul 3 wálayattın' etnikalıq quramı quramalı bolg'an. Olarda Iran tilindegi qa'wimler menen birge tu'rki tilindegi qa'wimlerde bolıp, bularda ta'jik xalqının' etnogenezinin' qa'liplesiwine qatnasqan. Sogda, Toxaristan ha'm Fergana wálayattın' ma'deniyatlarında o'zgeshelikler bolg'an. Ol o'zgeshelikler jazıwlarında, aqshalarında, dinlerinde bolg'an. Sogdianlılardın' a'jayıp esteliklerine Varaxsha, a'yyemgi Pendjikent, Mug tawında qulag'an qorg'an qaldıg'ın h.t.b. Ma'selen, VIII a'sirge shekem Toxaristanda buddizm o'mir su'rgen. Sonday-aq, Toxaristanda arqa İndiya ma'deniyatının' ta'siri bolg'an. Tájikstannın' tusligindegi Baktriyadan XIX a'sirdin' 70-jılları xalıqtan "Amudarya o'ljasın" satıp alg'an. O'lja altınnan islengen zatlar Sak-a'sker, ol ko'rinis altın taxtayg'a oyıp salıng'an, b.e.sh. VI-V a'sirlerge tiyisli estelikler. Bul o'ljalar arasında to'rt at jegilgen, olarda adamlar otırg'an, altın "arba" ko'rinisin elesletetug'ın kishkene zat bar. Bul altın zatlar Orta Aziyanın' jergilikli xalıqlarının' ata-babalarına tiyisli estelikler. Solar az qolları menen islep o'nerin solar arqalı o'zlerinin' ideologiyaların sa'wlelendirgen.
Tájikstan territoriyası ma'deniyatına ha'm tajik xalqının' qa'liplesken jerlerine qarap arqa wálayat (Sogda, Fergana) ha'm Tu'slik (Baktriya - Toxaristan) dep ekige bo'liw elege shekem saqlang'an. Ma'selen, Gissar tawının' biyik jerinin' eki ta'repinde tajiklerdin' turaq jaylarının' eki tu'ri ko'rinedi. Zarafshan, Fergana ha'm Qashqadarya oazisinde turaq jaylar ushın taslar qollanıladı. Al Tu'slik Tájikstanda, Afganistang'a Pakistan ha'm Arqa İndiyag'a Qıtaydag'ıday qalın ılay paqsalardan salıng'an. Olardın' to'belerinde biyik "morılar", olar ishke jaqtılıqta tu'sirgen. Tájikstanda waqıttı adam denesine baylanıslı o'lshew usılı bolg'an. Tájikstanda bunday tag'ıda bir neshe a'yyemgi miyraslar saqlang'an. Sogda ta'jiklerinde kelinshek, qaraqalpaqlardag'ıday tu'nde uzatıladı. Al Tu'slik Tájikstanda a'yyemgi Toxaristan jerinde kelinshek ku'ndiz uzatıladı.
Orta Aziyanı arablardın' jawlap alıwı ha'm xalıqlardın' bir ornınan irkinish etti. Biraq olarg'a qarsı xalıqtın' azatlıq ha'reketleri jergilikli xalıqlardın' o'z-ara ja'mlesiwin tezletti. Samanidler ma'mleketinin' IX-X a'sirlerde du'ziliwi menen tajik xalqının' qa'liplesiwi tamamlandı. Bulardın' qa'liplesiwine Iran tilindegilerden basqa tu'rkler, arablar h.t.b. qatnasqan. Demek tajik ataması - otırıqshı xalıq, diyxanshılıq penen shug'ıllang'an, ha'r tu'rli tildegi ha'm rasadag'ı xalıqlardan IX-X a'sirlerde qa'liplesken.
Teleintervyu
Teleintervyu - informatsiyalıq janr bolıp, onda telejurnalistikanın' o'zine ta'nligi da'rhal ko'rinedi. Teleintervyudın' du'zilisi eki bo'limnen turadı: jurnalisttin' komponent shaxsqa berip atırg'an sorawları ha'm bul sorawlarg'a alıng'an juwapları, intervyu alıp atırg'an jurnalisttin' tiykarg'ı maqseti – intervyu berip atırg'an shaxstan ilajı barınsha ko'birek mag'lıwmat alıw ha'm teletamashagoylerge tu'sinikli etip jetkerip beriw.
Teleintervyudın' gazetadag'ı intervyudan ayırmashılıg'ı gazetada jurnalist intervyudı o'zi bayan etedi, yag'nıy sorawlardı ha'm alg'an juwaplardı qa'legen ta'rtip ja'ne bag'darda bere aladı. Televideniede bolsa intervyu alıp atırg'an payıtta teletamashagoy ta'repinen qabıl etiledi, gazetadag'ı jurnalist intervyu alıng'annan keyin g'ana ol u'stinde jumıs alıp baradı. Telejurnalist bolsa, kerisinshe, intervyu alıw ushın aldın tayarlanadı. İntervyu bergen shaxstın' juwapların, oy-pikirlerin gazetashı-jurnalist tuwrılap, du'zetip beriwi mu'mkin, televideniede bolsa bul juwaplardı du'zetip, durıslap bolmaydı. Olar qalayınsha tasmag'a jazılg'an bolsa, yamasa tuwrıdan-tuwrı efirden berilgen bolsa, televizor ko'riwshiler ta'repinen solayınsha qabıl etiledi.
İntervyu da g'a'rezsiz ko'rsetiw sıpatında da basqa ko'rsetiwler quramında beriliwi mu'mkin. G'a'rezsiz ko'rsetiw sıpatında teleintervyu kompozitsion ha'm mazmunlıq jaqtan tamamlanıwı menen ajıralıp turadı. Basqa janrlarda paydalanatug'ın intervyu bolsa eki funktsiyanı orınlawı mu'mkin:
Teleintervyuda jurnalist sorawlardın' avtorı, atqarıwshı, sho'lkemlestiriwshi ha'm ma'lim da'rejede ko'rsetiwdin' rejisserı rolin atqaradı. Sonın' ushın komponent shaxslar menen so'ylesiwge tayarlang'an waqıtta, ol to'mendegi talaplarg'a juwap beriwi lazım: