cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Neoproterozoy
Neoproterozoy erası 3 dáwirge bólinedi:
Ózbekstanda xızmet kórsetken transport jumısshısı
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken transport jumısshısı“ húrmetli ataǵı — avtomobil, temir jol, hawa, dárya, qala transportı, jollar qurılısı hám olardan paydalanıw, oqıw jurtları, ilimiy-izertlew mekemeleri, joybar shólkemleriniń, sonday-aq, basqa transport kárxanalarınıń respublika transportın rawajlandırıwda, transport qurallarınan paydalanıw nátiyjeligin asırıwda, jollar qurıw hám olardan paydalanıwda ayrıqsha xızmet kórsetken jumısshılarǵa beriledi.
Grafika
Grafika—tildegi seslerdiń shártli tań-balar jıynaǵı.Grafika grekshe sóz bolıp, «grafho» Jaziw jazıw degendi bildiredi. Jazıwdıń tariyxı oǵada erte dáwirlerden baslanadı. Onıń piktografiya (súwretli jazıw), ideografiya(túsinik jazıwı) hám seslik jazıw degen túrleri bar. Biz házir seslik jazıwdan paydalanıp atırmız. Onda jazıw quralları sıpatında háripler, álipbe, irkilis belgileri, qosıw,alıw, bóliw, kóbeytiw hám t.b. belgiler úyreniledi.
Andrés Ponce
Andres Fabian Ponse Nunes (Andrés Fabián Ponce Núñez) 1996-jıl 11-noyabrde Venesuelanıń Marakaibo qalasında dúnyaǵa kelgen. Venesuelalıq futbolshı „Axmat“ klubı hújimshisi bolıp, Venesuela qurama komandası futbolshısı da esaplanadı.
Klubtaǵı iskerligi
Ponce professional iskerligin „Deportivo Tachira“da baslaǵan. 2013-jıl 27-yanvarda „Yarakuyanos“qa qarsı oyında ol Venesuela premer-ligasında debyut etken. Hám de keyingi jıldıń jazında „Llaneros“qa kóship ótken futbolshı 2014-jıl 10-avgustta „Portuges“qa qarsı oyında ol jańa komandada debyut etti. 21-sentyabr kúni „Karabobo“ǵa qarsı keshken duelde ol penaltidi anıq ámelge asırıp, klub ushın birinshi golın urdı. 2015-jıldıń basında ol ijara tiykarında Portugaliyanıń „Olianense“ komandasına ótti. 14-fevral kúni „Sportıń Kovilya“ǵa qarsı oyında ol Portugaliya Segundasında debyut etti. 1-mart kúni „Oriental“ǵa qarsı duelda ol „Ollanense“ ushın birinshi golın urdı.
2018-jıldıń jazında Ponse Rossiyanıń „ Anji “ klubına ótti. 6-avgust kúni „Ufa“ǵa qarsı oyında ol RPLda debyut etti. 22-sentyabr kúni Moskvanıń „Dinamo“ klubına qarsı gúreste „Anji“ qatarındaǵı dáslepki golın urdı. 2019-jıldıń jazında „Anji“ RPLdan túsip ketkeninen keyin, ol „Axmat“ komandasına ótti.
16-oktyabrda ijara tiykarında Volgogradtıń „Rotor“ komandasına kóship ótken.
Qurama komandadaǵı iskerligi
2013-jılda Venesuela jaslar qurama komandası quramında Ponse Argentinada bolıp ótken Qubla Amerika jaslar chempionatında gúmis medallardı qolǵa kirgizdi. Turnirde ol Ekvador, Kolumbiya, Paragvay, Braziliya, Peru, Urugvay hám eki ret Argentina komandalarına qarsı oyınlarda maydanǵa túsken. Turnir sheńberindegi oyınlarda Andres 7 gol urdı. 2015-jıl basında Ponce Venesuela jaslar qurama komandası quramında Urugvayda bolıp ótken Qubla Amerika jaslar chempionatında qatnastı. Turnirde ol Chili, Braziliya hám Kolumbiya komandalarına qarsı oyınlarda qatnasqan.
2016-jıl 3-fevral kúni Kosta-Rikaǵa qarsı sheriklik oyınında Ponse Venesuela qurama komandasında ekinshi bólimde Joan Moreno ornına maydanǵa túsirilgen.
== Statistika ==
Fridrix Shiller
Ómiri
Onıń lirikalıq qosıqları tereń filosofiyalıq mazmun menen suwǵarılǵan. Jazıwshınıń adamlarǵa ómir baǵısh etetuǵın shıǵarmaları haqıyqatında da xalıqshıllıǵı gúressheńligi hám ádalatsızlıq ústemlik etken hákimiyat sistemasına qarsı keskin narazılıǵı menen ulıwma xalıqlıq ideallardı tájriyiplep beredi.
Dóretiwshiligi
Shiller ayrıqsha kúshke iye gúressheń «Qaraqshılar» (1781), «Fiesko duzaǵı» (1783), «Zulımlıq hám muhabbat» (1784), tariyxıy temada jazǵan «Don Karlos» (1787), «Vallen-shteyin» (1799) romantikalıq tragediyaları, «Mariya Styuart» (1800), «Orlean qızı» (1802) hám de «Vilgelm Tell» (1804) sıyaqlı shıǵarmaların jaratıp, jáhán dramaturgiyası ǵáziynesin bayıttı. Fridrix Shiller 1759-jılı Vyurtemberg gercoklıǵında áskeriy shıpaker shańaraǵında tuwıladı. Ol oficerdiń balası bolǵanı ushın Vyurtemberg gercogı Karl Evgeniy shólkemlestirgen áskeriy akademiyaǵa oqıwǵa kiredi. Bolajaq shayır akademiyada oqıp júrgen jıllarınan baslap nemec sharayatınıń qarańǵı tárepleri menen soqlıǵısadı. Ózin aǵartıwshı alım dep kórsetiwge urınǵan Karl Evgeniy haqıyqatında zalım adam edi. Ol akademiyada qattı qollıq siyasatın ornatıp, hámmeni, atap aytqanda studentlerdi ǵárezlilik, baǵınıshlılıq ruwxında tárbiyalawǵa háreket qılar edi. Karl Evgeniy nemec ádebiyatına jek kóriwshilik penen qarar edi.Shiller studentlik jıllarında inglis hám francuz aǵartıwshılarınıń dóretiwshiligin úyrenedi. Óziniń zamanlasları bolǵan «Dawıl hám hújim» ádebiy háreketi wákilleriniń shıǵarmaları menen jaqınnan tanısadı. Russo, Lessing hám Shekspir sıyaqlı genial iskustvo danalarınıń shıǵarmalarınan suwsınlanadı.
Tamdı rayonı
Tamdı rayonı
T A M D I
Tamdı rayonı Tamdı hákimshilik aymaǵı 1920-jılı Túrkistan Respublikasınıń Ámiwdárya bólimi quramında dúzilgen. 1921-jıldan Ámiwdárya bóliminiń Tórtkúl okrugine kirgen. 1928-jılǵa shekem Qońırat okrugine qaraǵan. 1928-jılı okruglardıń tarqatılıwına baylanıslı Tamdı aymaǵı tikkeley wálayat (Qaraqalpaq erikli wálayatı) qaramaǵındaǵı rayon sıpatında qayta dúzilip, orayı bolıp Mıńbulaq mákanı belgilengen. Tamdı rayonı dáslepki waqıtta bes awıllıq hákimshilikten ibarat bolǵan. Bul awıllıq hákimshilikler bolıslıqlarǵa baǵınǵan. Sońınan rayon orayı Tamdıbulaq mákanına kóshirilgen. Tamdı rayonı 1943-jıldan (ўaqıtsha jayılım esabında) Buxara wálayatına qaratıladı. 1982-jılı Nawayı wálayatınıń dúziliwi menen jańa hákimshilik aymaqqa qaraydı. 1988-1992 jılları dáslep, Samarqand, sońıra Buxara wálayatı quramına qosıladı. 1992-jıldan baslap qaytadan Nawayı wálayatı quramında. Rayonnıń tiykarǵı xalqın qaraqalpaqlar menen qazaqlar quraydı. Túpkilikli xalqı qaraqalpaqlar. Házirgi waqıtta xalıqtıń 60 payızǵa jaqını qazaq milleti wákilleri, 35 payızdan aslamı qaraqalpaqlar, qalǵanı basqa da milletler. Rayondaǵı oqıw-tárbiya isleri qazaq, qaraqalpaq, ózbek hám orıs tillerinde alıp barıladı. Tamdı rayonına «Tamdıbulaq», «J.Balıymanov», «Ayaqqudıq», «Keregetaw», «Keriz», «Birlik» shirket xojalıqları qaraydı. Xalqınıń tiykarǵı kún-kóris tirishiligi mal sharўashılıǵı bolıp esaplanadı.
Axamaniyler
Axamaniyler — basqa walayatlar menen bir qatarda Xorezm ahamoniyler mámleketi quramindaģi ayirim bir satrapliq boldi. Biraq Xorezmdi jawlap aliw, Aral teńizi atirapi sahralarindaģi ham sho'listanliqlardaģi ko'shpelilerge qarsi basip aliwshiliq urislar ahamoniylerge qarsi hareketlerdi keltirip shiģaradi. Jergilikli xaliqtiń basqinshilarģa qarsi azatliq ushin guresleri hawij alip ketti.
Audi
oñğa|nobaý Audi AG ([ˈɑʊdɪ], latın tilinen audi  -  “tıńlaw”) — volkswagen toparı quramına kiretuǵın nemis avtomobil kompaniyası. Audi brendi astında avtomobiller óndiriske qánigelesken. Bas ofisi Ingolshtadt qalasında (Germaniya ) jaylasqan. Uranı - vorsprung durch Technik (nemis tilinen  -  "Texnologiya arqalı rawajlanıw"). 2016 -jılda islep shıǵarıw kólemi derlik 1 903 259 avtomobildi quradı.
Axamaniyler
Tarıyxı
Kir 2 niń orta Aziyaģa bolģan atlanislari haqqinda sol dawirdiń tariyxshilari har qiyli maģliwmatlar jazip qaldirģan. ayemgi grek jaziwshisi Gerodottiń jaziwina qaraģanda, Kir II patsha Tumaris xanimģa u’ylenbekshi bolip jawshi jiberedi. Tumaris jawshilarģa ―patsha Kirdiń maqseti maģan u’yleniw emes, al meniń elimdi, massagetler ma’mleketin almaqshi dep aldin boljap olardi qaytaradi. Bul Massagetler patshasi Tumaris penen Kir II arasindaģi awizsha so’ylesiwler edi. So’zi o’tpegen soń, patsha Kir massagetlerge uris ashadi o’z a’skerleri menen Oks (Amiwda’riya) ten keship o’tip, massagetler jerine basip kirdi. Biraq ekinshi ku’ni hiyle isletip, qoriqqan adamģa uqsap shatirlarina ishimlik-vino taslap keyin sheginedi. Bul waqiya Tumariske jetedi ol o’z uli Sparangizdi a’skerleriniń u’shten bir bo’legine basshiliq etip, dushpanniń izinen quwiwģa jiberedi. Burin sawashlarda sinalmaģan jas a’skerbasi Sparangiz, Kirdiń shatirlarda qaldirģan sharaplarin ishedi ha’m á’skerleri menen biyxush bolip qaladi. Buni sezgen dushpan ku’shleri tu’nde uyiqlap atirģan saklerge kelip olardi qirip taslaydi, olardiń ishinde patsha xanim Tumaristińde uli bar edi.Tumaris Kir II den o'sh aliwģa qarar etti. Tumaris Kir II ni aldap tawdiń jira sayina alip bardi. ol jerde aldin ala tayarlanģan Tumaristiń jawingerleri kutip turģan edi ha’m Tumaris 200 000 persiyanlardi joq etti. Soniń ishinde 29 jil patshaliq etken Kir II niń o'zi de joq etildi. Jeńis mantiģip sonday boldi, hatteki bul qirģin sawashtaģi jeńilis haqqinda persiyanlarģa xabar bergendey tiri qalģan adam bolmaģan. Patsha xanim Kir II niń basin kesip alip, dushpanniń qanina toltirilģan meske saliwģa buyriq bergen. «Sen barqulla qan to'giwge qumar boldiń ham hesh qashan qanģa toymadiń, endi qanģa toyasań» dep Tumaris Kir II niń jawiz qanxorliģin qaralaģan,—dep jazģan. Tumaris xanim basqarģan massagetler ma’mleketi ha’m Kir II basshiliq etken parsilar arasindaģi bul uris b.e.sh. 530-jili iyul ayiniń aqiri, avgusttiń basinda eski Oks (Amiwda’rya) deltasi Uzboy boyinda bolip o’tken.
Mádeniyatı
Ja’nede Grek tariyxshisi Strabonniń (b.e.sh. 64-23 j) jaziwina qaraģanda massagetlerdiń a’skerleri arasinda Xorezm ma’mleketiniń jawingerleri de bolģan. Bul eki Xorezm ha’m sak(massaget) xaliqlari o’z azatliqlari ushin sirtqi dushpanlarģa qarsi birge urisqan ha’m eldi qorģawģa qatnasqan. Iranda Dariy I patshaliq (b.e.sh. 522-486 jj) o’tken da’wirde orta Aziya xaliqlari ba’ri-bir parsilarģa boysindirildi. Orta Aziya wa’layatlari Margiana, Parfiya, Baktriya, Sogd, Xorezm ha’m Aral boyi saklari boysindirilģan. Na’tiyjede Xorezm walayatı ma’mleketi ha’m saklardin a’skeriy awqaminan quralģan ma’mleket tarqaladi. B.e.sh. VI a’sirdiń ortasinda qubla Aral boyi xaliqlari Axamaniyler basqarģan mámleket quramina kiredi. Baģindirģan walayatlardi óz quramina qosti ha’m olardi nayip-satraplar basqardi.Wa’layat ha’kimleri patshaģa jaqin adamlardan qoyilģan el geyde atadan balaģa o’tken.orta Aziya xaliqlari to’rt ha’kimlikke (satrap) bo’lip basqarilģan. Solardiń ishinde Xorezm bul mámleketiniń 16-satrapliģi, massagetler 15 - satrapliģina. Satirap ha’kimleriniń waziypasi o’zleri basqarģan wa’layatlarda tinishliqti saqlaw, saliq jiynaw ha’m ma’mleket áskerlerin aziq-awqatlar menen ta’miyinlew boladi. Sol da’wirdegi orta Aziya xaliqlari bolģan sogdianalar, baktriyalilar, xorezmliler ha’m sakmassagetler axamaniy askerleriniń quraminda Gretsya menen bolģan urislarda qatnasqan. Misali ushin b.e.sh. 480 –jili Fermopil ha’m 479-jili Plateya janindaģi grekler menen bolģan sawashta saklardan turģan piyada ha’m atli a’skerler erlik ko’rsetedi. Tariyxiy maģliwmatlarda Xorezmli Artasekt degen adam Dardanel buģazindaģi qalalardiń birewinde ha’kim bolip islegen, al basqa bir xorezmli Dargaman degen adam Elefantinadaģi (Misir-Egypt) parsi a’skerleri quraminda xizmette bolģanliģi aytiladi.
Audi
Tariyxı
Audining házirgi kórinisi, DKW, Horch, Audi hám Wanderer brendlari astında avtomobil hám mototsikl islep shıǵaratuǵın tórtew kompaniyanıń qosılıwı nátiyjesinde payda bolǵan. Auto Union kompaniyası miyrasxorı esaplanadı. Ózgertiwler nátiyjesinde tek Audi sawda belgisi saqlanıp qaldı. Wanderer brendi birinshi avtomobilin 1913-jılda islep shıǵarǵan. Avgust Xorch 1899 -jılda óziniń birinshi jeke kárxanasın (Horch & Co.) quradı hám kreditorlar onı biznesten alıp taslagach, 1909 -jılda birinshi avtomobilin islep shıǵarǵan. Nemis tili nen awdarma etilgen Horch-"tıńlaw" degen mánisti ańlatadı. Jańa brend ushın at tańlawda, Avgusttıń biznes seriklerinen birewiniń balası tiykarlawshiniń famılıyasın lotin tiline awdarmalawdı usınıs etdi, yaǵnıy Audi - audire fe'lining ekinshi shaxsınıń imperativ forması (lotin tilinen awdarma etilgen  -  " tıńlang"). 1921-jıldan kompaniya tabısqa erise basladı. Bıyılǵı jılı shep qolda isleytuǵın birinshi nemis mashinası islep shıǵarılǵan. Buǵan deyin kompaniya tek dvigateller hám suspenziyalar islep shıǵarıw menen shuǵıllanǵan bolsa, keleside ol paydalanıw qolaylıgiga itibar qarata basladı. 1928-jılda kompaniyanı DKW mototsikl óndiriwshisi satıp aldı hám 1931-jılda old dóngelekli DKW F1 atı menen dáslepki avtomobilin islep shıǵardı. Buǵan 1929 -jılda baslanǵan jáhán ekonomikalıq daǵdarısı járdem berdi. Gáp sonda, úlken dvigatel kólemine iye bolǵan avtomobiller ulıwma pul jetiwmasligi sebepli talaptı toqtatdi. Keyin Audi basshısı old dóngelekli ıqsham avtomobildi islep shıǵıwdı buyırdı.
Murap
Murap - mirab
MURAP--Arna, japlardaǵı suwlardı bólistiriwshi, qazıwdı uyımlastırıwshı hám basqarıp, baqlap barıwshı hámeldar. Ayırım muraplardıń bul isler menen hesh qatnası bolmay, xızmet ornı joqarı bolǵanlıqtan xannıń basqa hár qıylı tapsırmaların orınlap kelgen, sol islerdi basqarǵan. Mısalı: TOǴAY MURAP, ÁWEZ MURAPlar usınday hár túrli xızmetlerdi basqarıp kelgen.
XIX ásirdiń II yarımında qaraqalpaqlarda XUDAYBERGEN, ÓTEP, XALNIYAZ, DOSIM, ABDISAHAT, ORAZ, ERMAN, SABIR, DÁWLETIYAR degen muraplar bolǵan. Qaraqalpaq [oń jaǵalıq] Rossiyaǵa qosılǵannan keyin bul hámeldi ARIQ AQSAQAL [VODNIY ChINOVNIK] dep júritken.
Oroziriy dáwiri
Oroziriy dáwiri (áy.grek. ὀροσειρά - "taw dizbegi") — paleoproterozoy erasınıń úshinshi geologiyalıq dáwiri, bunnan 2050-1800 million jıllar aldın dawam etken. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Qándekliler
Qándekliler - qaraqalpaq ruwları
<<QÁNDEKLILER>>
Eski shejirelerdiń aytıwına qaraǵanda ShÚLLIK penen JAWINǴER QOŃIRATtıń eki balası sıpatında táriyplenedi. Al ayırım dereklerde: <<Shúllik--oń qanat; Jawınǵır shep qanat>>--dep júritiledi. Biraq, bularda da uruwlar sanı birgelkili emes. Shullikler Múytenlerden tısqarı 91 (toqsan bir) bolsa, Jawınǵırlar 38 (otız segiz) uruw.
Ózbekstanda xızmet kórsetken isbilermen
Ózbekstanda xızmet kórsetken isbilermen — Ózbekstan Respublikası húrmetli ataqlarınan biri. 2022-jıl 22-avgustta Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen tastıyqlanǵan.
Qándekliler
Solay etip Qońırattıń Shúllik taypası úlken jeti uruwǵa bólinedi: 1.QIYAT, 2.ASHAMAYLI, 3. QOLDAWLI, 4. QOSTAMǴALI, 5. BALǴALI, 6. QÁNDEKLI, 7. QARAMOYIN.
QÁNDEKLI ler ózlerin <<Xan tekli>> dep atap, xan áwladları sıpatında sanaydı. Bunday pikir Berdaqtıń <<Shejiresi>>nde de bar. Mısalı:
Birew aytar Qándekli der, Birew aytar Xan-tekli der, Qılqa tonnan jórgekli der, Haslın heshkim bilgen emes.
Xalıq ańızlarınıń aytıwına qaraǵanda Qándeklilerdiń babası qándekten tabılǵan bala. Yaǵnıy ayırım adamlar xannıń miyrasxorına jamanlıq etip: "Xan zayıbı kúshik tuwdı>>--dep daǵazalap, balanı qándekke alıp barıp taslaǵan. Qándekliler sonnan órbigen eken>>--degen ańızdı aytadı.
Ekinshi bir ańızda: <<Babamız tereń háwiz qazıp, onıń ishi qısı-jazı suw menen tolıp turadı eken. Hámme Qándekli atanıń úyinen suw aldıq>>-dey bergennen keyin Qándekli atanıptı>>--deydi. Qándekliler negizinen: 1.QURAMA, 2. KIYIKLI, 3. TOQPOLAT, 4. QIRIQ SADAQ [Ayırım jazba dereklerde tek SADAQ--dep kórsetilgen] bolıp tórtke bólinedi.
Solay bolsa da Qándekliler haqqında pikir bildirgen alımlardıń kópshiligi: <<bul qáwim negizinen ańshılardan tarqalǵan>>--degen sheshimge kelgen. Sebebi, erte dáwirlerden baslap qándek [or qazıw] ań awlawdıń usılın bildiredi. Qándektiń ishine súyir aǵashlardı qaǵıp kiyik-qulan awlaw burınǵı ańshılardıń kári bolǵan. Bulardıń <<KIYIKShI>>, <<QIRIQ SADAQ>> bolıp bóliniwleri de babalarınıń ańshı bolǵanlıǵın tastıyıqlaydı,---deydi.
QÁNDEKLILER
Qándekli~qaraqalpaq qońıratları quramındaǵı 7 ruwdıń biri. [Bul jerde 8-bolıp kiretuǵın Múytenler ayırım jazba dereklerde qosıp aytılmaydı]. Basqa ruwları "qostamǵalı"da berildi. Qándekliler 4 tiyrege bólinedi:
1. Qurama. 2. Kiyikshi. 3. Toqpolat. 4. Qırıq sadaq bolıp.
Qándekliler tuwralı gáp ketkende Qaraqalpaqstan tariyxında jaqsı iz qaldırǵan--Abdirovler dinastiyasınan keyin qusxanalı Súyin iyshan, Jantemir iyshan, Bayqara batırlar menen 1965--jılı, xolera jılında-ministr bolǵan R.A. Babanazarov penen onıń zamanlas opponenti-tımsalshı shayır D.Aytmuratovlar Qándekli ruwınıń belgili wákilleri. Sonıń menen birge, usı ruwdan shıǵıp, bolıslıqqa saylanıwı saylawshılarda narazılıq oyatıp, ótmishte kóplegen jerleslerimizdiń rus jandarmeriyası tárepinen qamaqqa alınıwına sebepshi bolǵan tariyxıy tulǵa--Qúlen bolıs, Turkmenstanǵa zamana qısımına ushırap ótip ketken Embergen bolıslardı atap ótiwge boladı.
Juwmaqlap aytqanda, Qándekliler--Xan tekliler. Menińshe ekinshi ańız onsha isenimsizlew, sebebi, qándegi, qudıǵı bar adamlar hár bir awıldan burınnan da, házirde tabılǵan, olardıń hár birine, yamasa atı shıqqanlarına ruw atın belgiledi dew-- onsha nırqqa sıymaydı.
==Dárekler: Jazba derekler boyınsha jıynastırǵan: Shahzoda Allamuratova==
Yarım putalar
Yarım putalar–paqalınıń joqarg’ı bo’limi qısta suwıqtan quwrap qalatug’ın ko’p jıllıq o’simlikler esaplanadı. Sho’llerde ken’ tarqalg’an ot-jemlik o’simliklerden izen, keyrewik, teresken, sarsazan ha’m juwsan sıyaqlılar usılar qatarına kiredi.
Ryasiy dáwiri
Ryasiy dáwiri (ayırım dereklerde riasiy dáwiri, áy.grek. ῥύαξ - "lava aǵımı") — paleoproterozoy erasınıń ekinshi geologiyalıq dáwiri[1]. Bizden 2300-2050 million jıllar aldınǵı waqıt aralıǵında dawam etken. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Qaraqalpaqstandaǵı narazılıq háreketleri (2022)
nobaý|Qaraqalpaqstan Respublikası 2022-jıl 1-iyul kúni Ózbekstan quramındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Nókis qalasında narazılıq háreketi baslandı. Narazılıq tiykarǵı sebebi Ózbekstan Konstituciyasındaǵı Qaraqalpaqstannıń suveren statusına hám Qaraqalpaqstan waqtı kelip Ózbekstannan ajralıp shıǵıw múmkinligi haqqındaǵı nızamlarına ózgerisler kiritiwi sebepshi bolǵan. Narazılıq háreketi Qaraqalpaqstan paytaxtı Nókis qalasında baslandı hám keyin Shımbay hám Moynaq qalalarında bolıp ótti. Qatnasıwshılar aldınǵı konstituciyalıq ózgerislerge qarsı ekenligin, keyinshelik mustaqıl mámleket bolıp ajralıp shıǵıw qálewin bildirdi.
Xalıq narazılıqları aqıbetinde 2-iyul kuni ózinde Ózbekstan prezidenti Shavkat Mirziyoyev Qaraqalpaqstanǵa bardı hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesinde sózge shıǵıp, Qaraqalpaqstannıń suvereniteti haqqındaǵı usınıs qılınǵan ózgerisler biykar qılınıwın ayttı.
2022-jıl 3-iyul kúninen baslap Qaraqalpaqstan aymaǵı boylap bir aylıq komendantlik saatı daǵaza etildi, xalıqtıń saat 21:00 den 7:00 ge shekem kóshede háreketleniwi sheklendi. Biraq 17 kún ótkennen barlıq sheklewler biykar etildi.
Aymaqtıń ayriqshalıǵı
Qaraqalpaqstan Respublikası — dúnya boyınsha jasaw eń qıyın bolǵan jaylar taypasına kiredi. Qaraqalpaqstan aymaǵınıń 85 % ten artıq bólegin Qızılqum sahrası iyeleydi. Aymaqta suw tańsıqlıǵı mashqalası bar. 2002 jılgi maǵlıwmatlarǵa kóre 250 mińnen aslam kisi Qaraqalpaqstannan Kazaxstanǵa ornıqlı jasaw ushın kóship ótken, bul Qaraqalpaqstan xalqınıń beshdan bir bólegi bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı qıyın ekonomikalıq jaǵday daǵı Qaraqalpaqstan Aral teńizi júzesiniń tómenlewi áqibetinde qıyın ekologiyalıq jaǵdayǵa da túsip barıp atır.
1932-jıl 20-martda RSFSR quramındaǵı Qaraqalpaqstan Avtonom oblasti RSFSR quramındaǵı Qaraqalpaqstan Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasına aylantırildi. 1936 -jıl 5-dekabrde bul avtonom respublika Ózbekstan SSR quramına qosıp berildi.
1990-jıl 14-dekabrde Qaraqalpaqstan ASSR Joqarı sovetida umumrespublika xaliqliq arqalı ǵárezsiz bolıw imkaniyatın beretuǵın suverenliitet haqqındaǵı Deklaratsiya qol qoyıldı. 1992-jıl 9-yanvarda Qaraqalpaqstan ASSR tamamlanılıp, ornına Qaraqalpaqstan Respublikası tuzildi. 1993-jıl kóplegen dodalawlardan keyin Qaraqalpaqstandıń Ózbekstan subyekti retinde 20 jıl qalıwı haqqında mámleketlikleraro shartnamaǵa qol qoyıldı. 2013-jılda bul shártnama jaysha biykar etildi hám Qaraqalpaqstan Ózbekstan subyekti retinde qalıwda dawam etdi.
Konstitutsiyaga ózgertiw kirgiziw usınısı
2022-jıl 16 -may kúni Ózbekstan Liberal-demokratiyalıq partiyası Ózbekstan Konstitusiyasına ózgertiw hám qosımshalar kirgiziw usınısın ilgeri surdi[8]. 17-may kúni Ózbekstan Respublikası Joqarı Jıynalısı Nızamshılıq palatasında Ózbekstan Liberal-demokratiyalıq partiyası hám Ózbekstan Milliy tikleniw demokratiyalıq partiyası fraksiyalarining qospa jıynalısı bolıp ótti, ol jaǵdayda Ózbekstan Konstitusiyasına ózgertiw hám qosımshalar kirgiziw haqqındaǵı qarar joybarı eki fraksiya deputatları tárepinen maqullandi[9]. 20 -may kúni Ózbekstan Konstitusiyasına ózgertiw kirgiziw boyınsha arnawlı komissiya tuzildi[10]. 2022-jıl 24-iyun kúni Ózbekstan Respublikası Joqarı Jıynalısı Nızamshılıq palatası deputatları Ózbekstan Respublikasınıń Konstitusiyasına ózgertiwler kirgiziw haqqındaǵı nızam joybarın bir dawıstan maqulladi. Joybar 25-iyunda xalıq talqılawına qoyıldı [11]. Joybarǵa kóre Ózbekstan Konstituciyasiniń 64 statyasına (bular : 1, 13, 15, 16, 17, 20, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 49, 5 3, 55, 56, 61, 63, 64, 65, 70, 71, 72, 74, 75, 77, 78, 80, 83, 84, 90, 93, 98, 99, 100, 101, 105, 109, 111, 112, 116, 117, 122, 127) 200 den artıq ózgertiw kirgiziw hám 6 jańa element qosıw (bular : 26¹, 26², 40¹, 41¹, 42¹, 53¹) usınıs etilgen[12].
Áyne 70, 71, 72, 74, 75-elementlardı ózgertiwge qaratılǵan usınıs Qaraqalpaqstanda aldın narazılıqlar, keyin tártipsizlikler baslanıwına sebep boldı:
Aymaqtıń ózine say ózgeshelikler
Qaraqalpaqstan Respublikası — dúnya júzlik jasaw qıyın bolǵan jerler qatarına kiredi. Qaraqalpaqstan aymaǵınıń 85% dan artıq jeri Qızılqum shólistanın quraydı. Aymaqta suw jetispewshilik mashqalası bar.
Ǵalım Seytnazarov
Ǵalım Seytnazarov - (1927-1994) 1927-jılı Taxtakópir rayonında tuwıladı. Ǵalım Seytnazarov kórkem ádebiyatqa ótken ásirdiń 50-jılları talantlı shayır, qálemi jedel jurnalist, sheber prozaik jaziwshı sıpatında kirip keldi. Ol 1943-jıldan baslap óz miynat jolın baslawısh klaslarda muǵallim bolıp islewden baslaǵan hám 1944-jılı muǵallimler kursın 1947-jılı Alma-atadaǵı jurnalistika kursın oqıp pitkeredi. Ǵalım Seytnazarov 1953-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boladı.
Sideriy dáwiri
Sideriy dáwiri (áy.grek. σίδηρος - "temir") — geologiyalıq dáwir, paleoproterozoydıń bir bólegi. Ol 2,5-2,3 milliard jıllar aldın dawam etken. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Huqıq
Huqıq — mámleket tárepinen ornatılǵan hám ol tárepinen qorǵalatúgan hámme ushın májbúriy bolǵan ádep-ikramlılıq qaǵıydalarınıń dizimi.
Blogerler chempionatı
Bloger sózi inglis tilinen alınǵan bolıp,"blog-yaǵnıy sayt júrgiziwshisi"mánisin ańlatadı.Ol júrgizetuǵın blog tı kishkene gazetaǵa uqsatıw múmkin,biraq bir waqıttıń ishinde hám avtor, hám redaktor sol adamnıń ózi boladı.Ol SMM,dizaynerlik,foto hám videolar montajshısı wáziypaların da atqarıwı múmkin.
2005-jıldan baslap 31-avgust "Xalıq aralıq blog kúni" sıpatında belgilenedi.Ózbekstan da bloggingdi jáne de rawajlandırıw maqsetinde 2014-jıldan berli "Blogerler chempionatı"ótkerilip kelinbekte.
Ózbekstan blogerler chempionatınıń nızamı:
1.Blogerler chempionatında internet tarmaǵında óziniń blog,veb-sayt, "Telegram"daǵı shaxsıy kanalı bolǵan,ózbek tilinde blog júrgiziwshi,respublikada yaki shet elde jasap atırǵan Ózbekstan puqaraları qatnasa aladı;
2.Qatnasıwshılar jası,milleti hám din ine qaramastan teń huquqqa iye;
3.Chempionatta qatnasıp atırǵan blogerdiń pikirleri shaxsıy xarakterge iye bolıp,onıń durıslıǵı ushın tek avtordıń ózi juwapker boladı;
Ginness rekordlar kitabı
Ginness rekordlar kitabı (Книга рекордов Гиннесса, Guinness World Records) — adamlardıń hár qıylı tarawlardaǵı rekord dárejedegi jetiskenlikleri, haywanat dúnyasınıń túrli-túrli tańqalarlıq kórsetkishleri, júdá kem ushırasatuǵın tábiyat hádiyseleri, dúnyanıń shou-biznes, ǵalaba xabar quralları hámde mádeniyat tarawlarındaǵı ájayıp jetiskenlikler haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ózinde jámlegen hárjıllıq maǵlıwmatnama kórinisindegi kitap. Ol túrli jıllarda "Jáhán rekordlar kitabı", "Ginnesstiń rekordlar kitabı" (The Guinness Book of Records, 1998-jılǵa shekem) hámde "Ginnesstiń jáhán rekordları kitabı" (The Guinness Book of World Records, AQSHta) degen atamalar menen baspadan shıǵarılǵan.
Dáslep Ginnesstiń rekordlar kitabına aǵa-ini Makwayrterler tárepinen toplanǵan, ilimiy jaqtan tastıyıqlanǵan faktlar kirgizilgen, biraq waqıt ótip barǵan sayın kitapta túrli adamlardıń ájayıp hám óreski jetiskenlikleri haqqındaǵı maǵlıwmatlar payda bola basladı. Sonıń menen birge, bul kitaptı baspadan shıǵarıw menen shuǵıllanatuǵın kompaniya wákilleri "Pútkil dúnyada Ginnesstiń rekordlar kitabı kúni"n (noyabr ayınıń úshinshi háptesiniń piyshenbisi) shólkemlestirip, ózleriniń ózgeshe uqıplılıqları hámde rekord nátiyjeleri menen kitap betlerine kiriwdi háwes etetuǵınlardı da joybarǵa tarttı. Bunnan tısqarı, kitaptıń Amerika Qurama Shtatlarında qayta-qayta baspadan shıǵıwı járdeminde abıroyı ósip, onıń málim bir mádeniyat salasın úyreniwshi arnawlı baspaları, sonıń menen birge, milliy versiyaları payda bolıwına alıp keldi.
Kóplegen unamlı hám unamsız pikirlerge ushıraǵan bul kitap 1974-jıl noyabr ayında kitap baspası tariyxındaǵı eń ataqlı kitap retinde óz betlerinen (Ginness rekordlar kitabında) orın iyeledi: bul waqıtqa kelip ol 23,9 million nusqada satılǵan. 1984-jılda 50 million kitap, 1994-jılda 75 million nusqa satılǵan. 2005-jılda Kitaptıń 100 millionınshı nusqası satıldı hám ol "avtorlıq huqıqı menen qorǵalǵan dúnyadaǵı eń kóp satılǵan kitap" ataǵın aldı. Sonnan berli hár jılı noyabr ayında Ginness rekordlar kúni bayramlanadı. Kitap, sonıń menen birge, AQShtaǵı jámiyetlik kitapxanalardan urlanǵan nusqalarınıń sanı boyınsha da rekord ornattı. 1956-jıldan xalıqaralıq kólemde satıwǵa shıǵarılǵan kitap 2022-jılǵa kelip, yaǵnıy baspa etilgen 67 jıl dawamında, dúnyanıń 100 legen mámleketinde 37 tilde shıǵarılǵan hámde maǵlıwmatlar bazasında 53000 nan artıq jazıwlardı saqlaydı.
Kitap ushın maǵlıwmat toplaytuǵın Guinness World Record kompaniyasınıń wákilleri rekordlardı ornatıwda juwapker hám kepil tárep esaplanadı. Qaǵıydaǵa bola, kitap betlerine kiriwdi qálegenler rekord ornatıwdıń hár bir basqıshında (arza tapsırıw, shártnama dúziw, kriteriylerdi talqılaw, kompaniya wákilleri qatnasıwında rekord ornatıw, sertifikat alıw) olar menen máslahátli is alıp baradı. Eger rekord esapqa alınsa, ol basqa soǵan uqsas kategoriyalar qatarı on dana bólimnen birine (Baylıq, Dańq, Mártlik, Kórkem-óner hám ǴXQ, Jetiskenlikler, Adamlar, Qáwipli apatshılıqlar, Sport, Bilim, Zamanagóy texnologiyalar) kiritilgen málim bir tematikalıq toparǵa kiredi. Rekord jazıwlar maǵlıwmatlar bazasında jaylasadı, biraq geypara jaǵdaylarda jaǵdayǵa qaray bazadan belgisiz múddetke (yamasa ulıwmalıqqa) alıp taslanıwı múmkin.
Xalıqaralıq franshiza kitap baspalarınan tısqarı rekordlarǵa arnalǵan muzey kórgizbelerdi hámde hárbir sanında málim bir rekord haqqında sóz etiwshi teleseriallardı, sonıń menen birge, tap sol atamadaǵı videooyındı hám tolıq metrajlı kórkem filmdi óz ishine aladı. Franshizanıń belgililigi "Ginness. Jáhán rekordları"n dúnyadaǵı rekordlardı kataloglaw hám tekseriw boyınsha birinshi orınǵa shıǵardı.
Tariyxı
1951-jıl 10-noyabrde "Ginness" pivo islep shıǵarıw kompaniyasınıń sol waqıttaǵı bas direktorı bolǵan Xyu Biver Irlandiyanıń Ueksford graflıǵı, Nord Slob awılı aymaǵındaǵı Sleni dáryası jaǵasında birneshe jergilikli adamlar penen ań qılıp atır edi. Ań waqtında altınreń rjanka qusın atıp alalmaǵanınan keyin, Biver onı Evropadaǵı eń tez ushatuǵın párli jabayı qus ekenligine dawagerlik etip, básekilesedi. Sol kúni keshte "Castlebridge House"da onıń qıyalına "haqıyqattan da altınreń rjanka sol waqıttıń eń tez ushıwshı qusı ekenligin tastıyıqlawdıń ılajı joq" degen oy keledi. Bunnan tısqarı, Biver Irlandiya hám Britaniyadaǵı pablarda hár kúni túrli máseleler boyınsha úzliksiz pul tigiwli básekiler kelip shıǵatuǵınlıǵın, biraq bunday básekilerdi sheshetuǵın isenimli derek kitap ele jazılmaǵanlıǵın oyınan ótkerdi. Biverdiń pikirine qaraǵanda, bunday kitap jaratılsa, júdá tabıslı maǵlıwmatnama bolǵan bolar edi.
Kitaptı baspa etiw maqsetinde 1954-jıl 30-noyabrde Guinness Superlatives Limited kompaniyası dúzilgen bolıp, onıń bas ofisi Londonda, Fleet Street kóshesinde jaylasqan. Kitaptıń 198 betten ibarat birinshi sanı 1955-jıl 27-avgustda baspa etilgen. Norris Makwayrterdiń sózlerine bola: "Basında bul "sózsiz tabıs keltiretuǵın" joybar emes edi. Mısalı kitap 50 000 ǵa jaqın nusqa basıp shıǵarıldı, biraq mırza Smitke birinshi qılınǵan qońıraw arqalı bizge tek 6 nusqaǵa buyırtpa berildi. Biraq, kitap kóbirek adamlardı ózine qarattı hámde eki saat ishinde Smit jáne 200 nusqaǵa buyırtpa berdi. Bir kúnnen keyin tiraj 1000 danaǵa shekem, birinshi hápteniń aqırına kelip bolsa 10 000 nusqaǵa kóterildi".
Kitaptıń kútilmegendegi bunday tabısı sebepli onıń jaratıwshıları aqırında jıllıq baspa formatı haqqında sheshim qabıl etti - onıń hárbir sanı sentyabr-oktyabr aylarında shıǵa basladı. Makwayrterler kóp jıllar dawamında kitap ústinde islewde dawam etdi. Aǵa-inilerdiń ekewi de enciklopediyalıq yadqa iye edi: kitapqa tiykarlanǵan "Rekord buzıwshılar" televizion serialında Norris hám Ross balalardıń jáhán rekordları haqqındaǵı sorawlarına juwap beriwdi óz moyınlarına alǵan hámde hár saparı tuwrı juwap bergen. Ross Makwayrter 1975-jılda Waqıtshalıq Irlandiya Respublikası armiyası tárepinen óltirilgen. 1986-jılda Norris Makwayrter bas redaktor lawazımın tark etip, wazıypaların Alan Rasselge tapsırdı.
1990-jıl 17-sentyabrde Guinness Superlatives Limited óz atın Guinness Publishing Limited dep, al 1999-jıl 1-iyulda bolsa Guinness World Records Limited dep ózgertti. 2001-jılda Guinness World Records Limited iyesi esaplanıwshı Diageo kompaniyası onı Gullane Entertainment kompaniyasınıń jańa iyelerine sattı, 2002-jılda bolsa Gullane Entertainment kompaniyasınıń ózi HIT Entertainment tárepinen satıp alındı. 2008-jılda Guinness World Records Limited Djim Pattisonǵa tiyisli bolǵan Jim Pattison Group qa satıldı.
Kitaptıń rawajlanıw jolı
Ginness rekordlar kitabınıń hárbir sanı ornatılǵan rekordlardıń maǵlıwmatlar bazasınan alınǵan keń tańlawdı usınıs etedi; baspa ámelge asırılǵan jıllar dawamında bazaǵa kirgizilgen rekord jazıwlardıń tábiyatı turaqlı túrde ózgerip turdı. Pútkilley jańa rekordlar qosıldı.
Dáslep, Ginnes rekordlar kitabı túrli ilimiy faktlar jámlengen saldamlı maǵlıwmatnama edi. Rekordlar haqqında maǵlıwmat toplawda, aǵa-ini Makwayrterler faktlardı kórsetiwshi, tastıyıqlawshı hámde kerek bolǵanda dúzetiwi múmkin bolǵan túrli qániygeler menen baylanısqan. "Qániygelerge jazılǵan xatlarda olar tuwrıdan-tuwrı informaciya soramastan, ekspertten maǵlıwmattı durıslawdı soraǵan". Nátiyjede kitapqa tek tastıyıqlanǵan hám saldamlı kórsetkishler kirgizilgen.
Eski baspalardan ayrıqsha ráwishte, Ginness rekordlar kitabınıń sońǵı baspaları adamlardıń túrli jarıslardaǵı jetiskenlikleri boyınsha bólimlerdi qosıwǵa qaratılǵan. Bul nátiyjeler arasında sport rekordları (mısalı, futbol tariyxındaǵı eń alıstan urılǵan gol, 100 metrge eń tez juwırıw hám t.b.), Ginness kitabına kiriwdi qáleytuǵınlar arasındaǵı jarıslar nátiyjesinde ornatılǵan rekordlar (keyinge básiw arqalı júrip ótilgen eń uzın aralıq, apelsindi murın menen iyterip basıp ótilgen eń uzın aralıq hám basqalar) bar. Dizimge alınǵan rekordlar arasında tómendegiler de bar: máyek ılaqtırılǵan eń uzın aralıq; "Grand Theft Auto IV"da eń uzaq waqıt dawamlı oyın oynaw; on minut ishinde eń kóp xot-dog jew (sud processleri qáwipi sebepli azıq-túlik hám spirtli ishimlikler menen baylanıslı rekordlar uzaq waqıt dawamında ótkerilmegen). Kitapta jarısıwǵa tiykarlanǵan rekordlardan tısqarı, eń awır salmaqlı isik, eń záhárli zavod, eń qısqa dárya (Montanadaǵı Ro dáryası), eń uzaq dawam etken Amerika teledraması ("Bas emlewxana" hám "Jol kórsetiwshi nur"), dúnyadaǵı eń tabıslı satıwshı (Djo Djirard) sıyaqlı rekordlar da dizimge alınǵan. Bunnan tısqarı, kóplegen rekordlar qandayda bir zatqa erisken eń jas adamlarǵa arnalǵan, mısalı, dúnyanıń barlıq suverenli mámleketlerinde bolǵan eń jas adam Mauricio Djuliano.
1986-jılda Norris Makwayrter kompaniyadan ketkennen keyin hámde Diageo Ginness rekordlar kitabın satıp alǵannan keyin, kitaptıń baspasına taǵı bir ózgeris kirgiziwge qarar etildi - jańa sannan baslap ol súwretler menen basılıp shıǵarıla basladı. Ózgerisler kitaptıń mazmunına da tiyisli boldı: sud processi abayı sebepli kóplegen rekordlarǵa kiriw áste-aqırın jabıldı. Bul rekordlardıń kópshiligi endigiden bılay dizimge alınıwı toqtatıldı (tolıq maǵlıwmat ushın "Rekordtı óshiriw" bólimine qarań), biraq "buzıwǵa" ruxsat berilgen (yaǵnıy, rekordtı jańalawǵa urınıp kóriw ushın ashıq bolǵan kórsetkishler) haqqındaǵı maǵlıwmatlar ádette jazba arza bergen talabanlarǵa ashıq járiyalanǵan (rekordtı dizimge alıw tártibi haqqında, tómenge qarań).
2005-jılda jańadan talapnama beretuǵınlardı qızıqtırıw kampaniyası sheńberinde Ginness rekordlar kitabı 2005-jıl 9-noyabrdi "Pútkil dúnyada Ginnesstiń rekordlar kitabı kúni" dep járiyaladı. Sonnan berli bul ilaj hár jılı noyabr ayınıń úshinshi háptesi piyshenbi kúni ótkeriledi. Sol kúni dúnya boylap adamlar keyingi baspa ushın qandayda bir rekord ornatıwǵa háreket qılıwı múmkin boladı. Statistikalıq maǵlıwmatlarǵa kóre, 2006-jılda dúnyanıń 10 mámleketinen júz mıńnan aslam adam jańa rekordlardı ornatıw yamasa barların jaqsılawǵa háreket etti. Hámmesi bolıp 2244 jańa rekord jazıp qoyıldı, bul 2005-jılǵa salıstırǵanda 173% ǵa kóp bolıp tabıladı.
2007-jılda NBC telekanalı "Barlıq zamanlardıń eń jaqsı Top-100 Ginness rekordları" kórsetiwin efirge uzattı. Sonıń menen birge, 2008-jılda kitaptıń en jayıwı artıp baratırǵanlıǵı sebepli, rekord jazıwlardıń málim bir tarawǵa (kórkem ádebiyat yamasa muzıka) qaratılǵan versiyaları, sonıń menen birge, olarǵa arnalǵan telekórsetiwler payda bola basladı.
2009-jıl aprel ayında Ginness rekordlar kitabı Kvins qalasınan (Nyu-York) bolǵan Ashrita Furmanǵa eń kóp rekordlar iyesi mártebesin berdi. Házirgi waqıtta Ashritanıń esabında 100 den artıq rekordlar bar.
2014-jıl sentyabr ayında kitaptıń yubiley sanı "Ginness. Jáhán rekordları-2015" degen at penen baspadan shıǵıwı menen kitap óziniń 60 jıllıǵın bayramladı.
Ginness rekordlar kitabı Rossiyada
1989-jılda Ginness rekordlar kitabınıń rus tilindegi (1988-jılǵı túp nusqa tiykarında) birinshi versiyası baspa etildi. 1991-jılda "Ginness rekordlar kitabı. 500 dana jańa sovet rekordları" kitabı baspadan shıqtı.
Rekordtı dizimge alıw
Kópshilik jaǵdayda Guinness World Records kompaniyası rekordtı dizimge alatuǵın hám onı ornatıw ushın zárúr bolǵan barlıq kriteriyler hám shártlerdiń atqarılıwın támiyinleytuǵın, barlıq arzashılardı obyektiv bahalaytuǵın arnawlı komissiya dúzedi. Rekord ornatıw yamasa jaqsılawdı qálegen hár qanday shaxs kompaniya wákillerine xabarlasıwı múmkin. Kompaniya, sonıń menen birge, rekordlardı jaqsılaw arqasında materiallıq dáramatlar alıwdı qálewshi firmalarǵa óziniń korporativlik xızmetlerin usınıs etedi. Qaǵıyda boyınsha, jańa rekord ornatıwdaǵı hámde bar rekordtı jaqsılawǵa urınıwdaǵı proceduralar derlik parıqlanbaydı. Rekord ornatıw bir neshe basqıshta ámelge asırıladı:
Kitaptıń tiykarǵı bólimleri
Kitapta dizimge alınǵan barlıq rekordlar tiyisli taypalarǵa bólingen bolıp, olar óz gezeginde tiykarǵı bólimlerge kiritilgen. Bul bólimlerdiń hár biri tek bólim atamasında kórsetilgen tema ushın rekordlardı esapqa aladı. Kitapta jámi 10 bólim ámelde (dizim Ginness rekordlar kitabınıń onlayn versiyası na súyenip berilgen): Bir bólimde jazılǵan rekordlar keyinirek basqa bólimge ótkerilgen jaǵdaylar da bar. Mısalı, azıq-túlik hám spirtli ishimlikler menen baylanıslı bolǵan rekordlar dáslep "Jetiskenlikler" bólimine jaylastırılıp, keyinirek "Zamanagóy jámiyet" dep atalǵan jańa bólimge ótkerildi.
Rekordtı óshiriw
Guinness World Records kompaniyası tárepinen júrgiziletuǵın rekordlar qatıp qalǵan dizim emes; jaǵdayǵa qaray, bul dizimge rekordlar qosılıwı yamasa óshiriliwi múmkin. Sońǵı jıllarda áne sonday jaǵdaylar sebepli kompaniya qaysı rekordlardı ornatıw múmkin hám qaysıların endi esapqa almaw kerekligin dıqqat penen gúzetip baradı. Rekordlardı óshiriw yamasa esapqa almaw kibi jaǵdaylar kóbinshe etikalıq máselelerge, arza beriwshiniń ómiri ushın qáwip tuwdırıwshı jaǵdaylarǵa, sonıń menen birge, rekordlardı ornatıw ushın obyektiv kriteriylerin islep shıǵıwdıń ilajı joqlıǵına baylanıslı.
Etika hám insan salamatlıǵı qáwipsizligi máseleleri
Guinness World Records wákilleriniń bayanatına bola, ayırım taypalar etikalıq sebeplerge baylanıslı alıp taslandı hám endi olar boyınsha rekordlar dizimge alınbaydı. Mısalı, bul haywanlardı óltiriw hám olarǵa jaman qatnasta bolıw menen baylanıslı rekordlardı óz ishine aladı.
Etikalıq sebeplerge baylanıslı kóplegen jáhán rekordları, atap aytqanda, rekordshılardıń qáwipsizligin qayǵırǵan halda, alıp taslandı. Mısal ushın, "eń salmaqlı balıq" boyınsha rekord daǵaza etilgennen keyin, úyde akvarium saqlaytuǵınlardıń kóbisi eń salmaqlı akvarium balıqların alıw ushın balıqların artıqsha awqatlandırıwdı basladı. Nátiyjede bul kibi jaǵdaylar haywanlar den-sawlıǵı ushın kóplegen mashqalalardı keltirip shıǵardı, sonnan keyin olardıń salmaǵına baylanıslı rekordlar alıp taslandı. Sonıń menen birge, 1991-jılda túrli adamlardıń "awqat hám ishimlik" boyınsha jetiskenlikleri rekordlar qatarınan shıǵarıp taslandı, sebebi rekord iyeleri rekord ornatıwǵa urınıp, ózlerine zálel jetkeriwi hám keyinirek kompaniyanı sudqa beriwi múmkin edi. Bul ózgerisler pivo, vino, likyor hám basqa alkogollı ishimlikler ishiw, sonıń menen birge, velosiped hám terek sıyaqlı azıqlıq emes zatlardı jew sıyaqlı rekordlarǵa tiyisli boldı. 1990-jılda esaptan shıǵarılǵan semser jutıwshılar hámde kóshe báygishileri (avtomobil báygishileri mánisinde) sıyaqlı basqa rekordlar da endi esapqa alınbaydı, biraq olar haqqındaǵı maǵılıwmatlarǵa kirip kóriw qadaǵan etilmedi, sebebi semser jutıwshılar hámde kóshe báygishileri olardıń rekordı dizimge alınama yamasa joqpa, báribir mudamı ózleriniń aldınǵı jetiskenliklerinen jaqsıraq nátiyje kórsetiwge umtıladı.
Kitaptan shıǵarılǵan rekordlar qaytadan taǵı esapqa alınǵan jaǵdaylar da bolǵan. 1990-jılda jabılǵan semser jutıw boyınsha rekordlar 1998-jılda qayttı, sonda úsh dana semser jutıw boyınsha kandidat Guinness World Records Primetime serialında (keyinirek 2007-jılda Guinness World Records serialında jáne bir ret) qatnasqan edi. Tap sonday, 1991-jılda kitaptan alıp taslanǵan pivo ishiw boyınsha rekkordlar 2008-jıl basılıwında qaytarıldı, biraq "Insan jetiskenlikleri" taypasınan "Zamanagóy jámiyet" taypasına kóshirildi.
2011-jıldan baslap geypara azıq-awqat ónimlerin qabıl etiw arqalı ornatılatuǵın rekordlarǵa qoyılatuǵın talaplar jáne de qatańlastı hámde azıq-túlik joǵaltıwınıń aldın alıw ushın paydalanılmaǵan barlıq zatlardı satıw shárti qoyıldı.
Huqıq norması
Huqıq norması - mámleket tárepinen belgilenetuǵın, kepil lenetuǵın hám  qorǵalatuǵın hámme ushın májbúriy ádep-ikramlıq qaǵıydası
Ginness rekordlar kitabı
Etika hám insan salamatlıǵı qáwipsizligi máseleleri
"Baxıt xatları"na da tıyım salındı: "Guinness World Records pochta yamasa elektron pochta arqalı jiberilgen "baxıt xatları" menen baylanıslı rekordlardı qabıl etpeydi. Eger sizge basqalarǵa tarqatıwıńız esesine bir nárse wáde etken xat yamasa elektron pochta xabarı kelse, onı tezlik penen joq etiń/óshirip taslań, sebebi bul aldawshılıq bolıp tabıladı".
Rekordtı esapqa alıwdaǵı qıyınshılıqlar
Ayırım taypalardaǵı rekordlardı esapqa alıw málim dárejede qıyınshılıqlar tuwdıradı, geyde hátteki ulıwma múmkin emes. Guinness World Records rekordtı esapqa alıwdan bas tartıwına sebep bolǵan tiykarǵı mashqala kóbinese rekordtı ornatıwdıń anıq kriteriylerin ornatıwdaǵı qıyınshılıq bolıp tabıladı. Mısalı, olardıń rásmiy veb-saytında bılay delingen: "Biz gózzallıq boyınsha rekordlardı dizimge almaymız, sebebi gózzallıq túsinigi obyektiv nárse emes".
1990-jılda, sonıń menen birge, rekordlardı esapqa alıw menen baylanıslı qıyınshılıqlar sebepli, aqıl dárejesiniń eń joqarı kórsetkishlerin belgilewshi - "IQdıń eń joqarı dárejesi" kategoriyası jabıldı. Bul kategoriyada 1960-jıllardan berli insan intellektine baylanıslı rekordlar baspa etilgen, biraq IQ testleriniń isenimsizligi, sonıń menen birge, intellekt dárejesin anıqlawda qollanılatuǵın usıllardıń salıstırmalılıǵı sebepli ol óz iskerligin toqtattı. Rekord iyeleri arasında Merilin vos Savant, Kevin Lengdon, Kris Xarding hám basqalar bar edi.
2010-jıl 10-dekabrde Guinness World Records "Dredloklar" kategoriyasın japtı. Birden-bir kandidat Asha Mandelaga ataq beriwge urınǵan kompaniya wákilleri bunı anıq bahalay almaǵanı ushın hesh qanday nátiyjege erise almadı.
Sankciya
Sankciya — latın tilinen alınǵan bolıp, májbúriy shara degen mánisti
Rizoid
Ulotriks denesi shınjır tárizli dizilgen bir qıylı kletkalardan turadı. Ol shaqalanbaydı. Onıń suw astındaǵı zatlarǵa birikken kletkası rizoid dep ataladı.
Tájetdin Seytjanov
Ómiri
Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Tájetdin Seytjanov 1924-jılı 5-mayda Kegeyli rayonınıń "Kegeyli" xojalıǵında tuwılǵan. Onıń jaslıq jılları ekinshi urıs jıllarına tuwra kelip, orta mektepti pitkergennen-aq Watan qorǵawǵa atlanadı hám 1942-45 - jılları urısta boladı.
Titanik
Bortda jaylasqan insanlardan 1316 ápiwayı jolawshı, 908i ekipaj aģzaları — jámi bolıp 2224 adam jıynalģan. Olardan 710ı waqıya jayında qutqarılģan, 1514 insan bolsa qaytıs bolģan. Bul keme apatı dúnyanıń shumlı xabarlarına aylanıp úlgergeni sebepli, bul keme haqqında bir neshe hújjetli filmler súwretke alınģan. Titanik — bul dúnyaģa júdá málim hám ataqlı bolģan keme oylap shıģarėıwshısı Tomas Edison eń qáweterli apat júz berse de «Titanik» úsh keshe-kúndiz shókpesten, aydında turıwı múmkinligi haqqında adamlardı isendirgen edi. Biraq ""Titanik""tıń okean boylap birinshi hám aqırģı saparınıń urıs qatnasıwshısı retinde úsh mıńģa jaqın sayaxatshılar qatnasıwında óziniń bul pikiri nadurıs ekenligin tán aldı. Titaniktıń shógiwi — 1912-jılı 15-aprel sánesinde New York tárepke júzip ketip baratırģan kemeniń Arqa Atlantika okeanında aysberg penen dúgisiwi aqıbetinde kelip shıqqan teńiz hádiysesi. Sol dáwirdiń eń úlken okean kemesi bolǵan Titanik 1912-jılı 14-aprel, ekshembi kúni saat 23:40 (keme waqıtı) átirapında aysberg penen dúgisken waqıtta kemeniń bortında shama menen 2224 kisi bolģan. Eki saat qırıq minuttan keyin, 15- aprel, dúyshembi kúni saat 02:29da (keme waqıtı menen: GMT 05:18de) kemeniń shógip ketiwi 1500den artıq adamnıń ólimine sebep boldı jáne bul tariyxtaģı teńizdiń tınıshlıq dáwirinde júz bergen eń úlken teńiz hádiyseleriniń birine aylandı.
Rajapbay Saydov
Rajapbay Saydov – belgili baspasóz wákili, Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist, «Erkin Qaraqalpaqstan» ( burınǵı «Sovet Qaraqalpaqstan») fotoxabarshısı. =Ómiri= Rajapbay Saydov 1919-jıldıń báhárinde Tórtkúl qalasındaǵı súwretshilikti kásip etken shańaraqta dúnyaǵa kelgen. Sonlıqtan balalıq dáwirinen baslap onıń súwretke bolǵan qızıǵıwshılıǵı joqarı bolǵan.
Dáribay Tóreniyazov
Dáribay Tóreniyazov – Músin óneriniń sheberi.
Ektaziy dáwiri
Ektaziy dáwiri (áy.grek. ἔκτασις - " keńeyiw") — bunnan 1400-1200 million jıllar aldın dawam etken mezoproterozoy erasınıń ekinshi geologiyalıq dáwiri. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Dáribay Tóreniyazov
Biografiyası
Dáribay Tóreniyazov respublikamızdaǵı talantlı músinshi (skulptor)lerdıń biri edi. Onıń aǵashtan islegen skulpturaları Ózbekstan kóleminde, Qazaqstan Respublikası, Moskva qalasında hám basqa sırt ellerde belgili bolǵan. Onıń dóretiwshilik iskerligi 1967-jılı Nókis qalasında Qaraqalpaq Mámleketlik kórkem-óner muzeyiniń ashılıwınan soń baslanǵan. 1978-jılı SSSR Xudojnikler soyuzı aǵzalıǵına qabıl etilgen.
Dóretiwshiligi
Belgili skulpturalıq shıǵarmaları – «Úlken shógirme kiygen kekse», «Túrme tartqan hayal», «Qıyal qusı», «Suwǵa barǵan qız», «Jegde jamılǵan kelinshek» h.t.b.
Kalimiy dáwiri
Kalimiy dáwiri (áy.grek. κάλυμμα - "qaqpaq") — bunnan 1600-1400 million jıllar aldın dawam etken mezoproterozoy erasınıń birinshi geologiyalıq dáwiri. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Shúyit (qaraqalpaq ruwları)
Shúyitler – qaraqalpaq mańǵıtlarınıń sarı tay toparına kiretuǵın 11 ruwdıń biri. Arshan, janlıq, toqmańǵıt, arsarı, tazjallıq, jamansha, esebiy, tamǵalı, tońmoyın hám temir xoja mańǵıtları menen birge. Berdaq shayırdıń "Shejire" poemasındaǵı ańızda aytılıwınsha, Shıńǵıs xan taxtqa minerde arbaǵa zárurlik payda bolıp, Mayqı biy basshılıǵındaǵı qaraqalpaq ruwları jámlesip, arba jasaydı. Bir arısın (dóńgelek) - qońıratlar, ekinshisin - mańǵıtlar jasap, qalǵan aǵashların jasawdı-qalǵan ruwlarǵa bólip beredi hám onda shúyitlerdiń úlesi tuwralı bılay delinedi. "Shunda qańlı usta boldı, Qagıb soǵıb arba qıldı, Shúyit hám shuyini saldı, Shunnan shúyit bolǵan ekan" (97-99 kupletler) Qaraqalpaq shúyitleriniń bir awılı "Nókis-Bozataw" jolınıń ǵırra jaǵasında, Kegeyli rayonına qaraslı "Abat" APJ aymaǵındaǵı "Dáw terek"tiń átirapın jaylaǵan. Belgili shayır hám awdarmashı, Ózbekstan Lenin komsomolı sıylıǵı laureatı U.Xojanazarov usı awılda tuwılıp-ósken. Shayır aǵamız erterekte awdarmashı sıpatında qaraqalpaq oqıwshılarına rus klassik shayırı M.YU.Lermontovtıń "Demon" poemasın awdarmalap bergen bolsa, "Qádimgi awıl áńgimesi" poemasında "on bes shańaraqlı" shúyitler awılı mısalında ótken ásirdiń 70-jıllarındaǵı qaraqalpaq etnoawılındaǵı turmıslıq kórinislerdi ashıp beredi. Qaraqalpaq shúyitleriniń jáne de bir awılı-usı rayonnıń "Aqtuba" APJ aymaǵında, jamansha hám qataǵanlar menen birge "Qara sıyraq jap", Kegeyli kanalı boyındaǵı, "Boz kól" awılın jaylaǵan. Bul-belgili mámleketlik ǵayratker, tariyx ilimleriniń kandidatı Orınbay Qunnazarovtıń tuwıp-ósken jeri. Tanımadıńız-ba, tanıstırıp óteyin. Orınbay aǵa Moskvadaǵı Jámiyetlik Ilimler Akademiyasın pitkerip, sem'yası menen uzaq jıllar dawamında Tashkentte jasadı hám Sh. Rashidovtıń zamanında Ózbekstan Kompartiyası Oraylıq Komiteti apparatında juwaplı xızmette isledi. I.Usmanxojaevtiń zamanında elge qaytıp keldi. Shımbay raykomı hám Nókis gorkomına birinshi sekretar', oblsovprof. Baslıǵı bolıp isledi. Hátte K.Salıkov jumıstan ketip, ornına S.Niyetullaev saylanǵan partiya konferenciyasında oppozicioner delegatlar tárepinen al'ternativ kandidatura etip usınıldı. Onıń menen jeterli dawıs ala almay qaldı.
Spirogira
Háwizlerde, izeykeshlerde hám aqpaytuǵın suwlarda kóp ushırasatuǵın suw otlarınan biri spirogira bolıp esaplanadı. Spirogira jipleri shaqalanbaǵan hám iri cilindr sıyaqlı kletkalardan dúzilgen bolıp, ol hesh nársege jabıspay, suwda erkin túrde qalqıp turadı.
Reyunyon
Reyunyon (fran. Réunion, rus. Реюньон) — Franciyanıń sırttaǵı regionı. Hind okeanındaǵı birdey atamadaǵı atawda, Madagaskardan 700 km shıǵısta jaylasqan.