Túrkmenler
Túrkmen xalqınıń kelip shıǵıwı (etnogenezi)
Túrkmen sóziniń mánisi ele anıqlanbaǵan. Bul etnonim birinshi ret X ásir aqırındaǵı arab jazba dereklerinde gezlesedi. Biraq Túrkmenstan tariyxshısı A.Djikiev túrkmen ataması V-VI ásirlerden baslap bar deydi. Bul atamada túrk qáwimleriniń Oguz hám Karluklari h.t.b. atalǵan. Olar Orta Aziyadaǵı ótırıqshı Iran tilindegi qáwimler arasında jasaǵan, diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Túrkmen ataması XI-XII ásirlerde Orta Aziyanıń batıs bólimindegi qáliplesken xalıq dep ataladı. Túrkmen dep Kishi Aziyaǵa, Ázerbayjan hám Arqa İrakke XI ásirde kóship barǵan, oguz sharwalarıda atalǵan. Jaqınǵa shekem túrkmenler (oguzler) Orta Aziyaǵa XI ásirdegi Seldjuklerdiń topılısı menen keldi degen pikirler boldı. Biraq túrkmen xalqın tolıǵı menen oguzler dep esaplawǵa, olardıń Aral jaǵalarınan seldjukler háreketi menen kelgen dep esaplawǵa bolmaydı. Sebebi túrkmen xalqınıń ata-babaları jergilikli Aral-Kaspiy aralıǵındaǵı qáwimler daxlar, massagetler bolıp esaplanadı. Sonday-aq, olardıń ata-babalarınıń qáliplesiwine jergilikli otrıqshı diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan Túslik Túrkmenistandaǵı hám Xorasan jáne Parfiyadaǵı jasaǵan qáwimler qatnasqan. Bularǵa V ásirdegi eftalitler, VI-VIII ásirlerdegi túrkmenler, monǵollar tilindegiler Aral jaǵalarınan kelip aralasqan. Biraq Kaspiy jaǵalalarında kóshpelilerge Kopet-Dag alabındaǵı otırıqshılarǵa kóshpeli túrki tilles xalıqlardıń tásiri az boldı. XIV ásirde de Kaspiy jaǵalarında Iran tilindegi sharwalardıń bolǵanı málim. Degen menen túrkmen xalqınıń ata-babalarınıń qáliplesiwinde túrki qáwimleri áhmiyetli orın tutqan. Oguzler IX ásirlerde Túrkmenistanǵa kelgende bul jerde túrkler bar edi. Túrkmen xalqınıń qáliplesiwine XI ásirde seldjuklerdiń shıǵıstan, batısqa jıljıwı ádewir tásir jasadı. Aral jaǵalarındaǵı oguzler, seldjukler qısqısınan Túrkmenistandaǵı kóbirek jılıstı hám jergilikli qáwimler menen aralastı. A.Djikiev túrkmen xalqınıń qáliplesiwi usı jerlerde X-XI ásirlerde qáliplesti dep pikir júrgizedi. Biraq A.Djikievtiń ilimiy basshı, t.i.d. G.P.Vasileva kóplegen etnografiyalıq hám jazba derekler tiykarında túrkmen xalqınıń qáliplesiwi XV-XVI ásirlerde boldı dep kórsetedi. Túrkmen xalqınıń qáliplesiwine qıpshaq qáwimleriniń qatnasqanıń dáliyileydi. G.P.Vasilevanıń pikiri isenimlirek, sebebi XV-XVI ásirlerde Túrkmenistandaǵı kóshpeliler ótırıqshılıqqa ótip, jergilikli xalıqlar menen birikti. Al Túrkmenistannıń arqasındaǵı dalańlıq penen sahralardaǵı burınǵı oguz qáwimleriniń ayrım bólimleri hám basqada sharwa qáwimler (alan, qıpshaqlar h.t.b.) jánede ayrım xorezmlilerden taza qáwimler birikpeleri olardıń atamaları payda boldı. XV-XVI ásirlerde Orta Aziyadaǵı túrkmenler Kaspiy teńiziniń shıǵısın, Sarı qamıs kóliniń jaǵalarında, Qaraqumda qonıslasqan. Sonday-aq, arqa batıs Xorezm oazisi, Túrkmenistannıń túslik oazisin jayladı. Bul jerler de ele Iran tilindegi xalıqlar bar edi. Bul dáwirde Manǵıshlaq hám Ústúrtti Salar, Choudır h.t.b. oguz qáwimleri jasadı. Bulardıń aralarında da túrki tilles qáwimler menen birge Iran, Monǵol tilindegi qáwimler bar edi. Úlken Balkanda jasaǵan túrkmen qáwimleriniń biri Salar urıw birikpesi jasaǵan. Bul birikpege jaqın Ersarı birikpesi ornalasıp, ol teke, iomud bolıp ekige bólingen. Salar hám Erasarı eki úlken urıwlar birikpesi óz ara jerleslik hám etnikalıq jaqınlıqta bolǵan.