cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antonim
Ma’nisi jag’i’nan bir-birine qarama-qarsi’ so’zler Antonim so’zler dep àtàlàdi’. Mi’sali’: ko’p — az, jaqsi’ — jaman, biyik — pa’s, uzaqlaw — jaqi’nlaw, uzi’n —kelte, ari’q — semiz, quwraq — i’g’al, bati’r — qorqaq. Antonim grekshe «anti» ha’m «onyma» so’zlerinin’ birikpesinen payda boli’p, bizin’she qarsi’ atama, yag’ni’y qarama-qarsi’ ma’nidegi atama degendi an’latadi’. Antonim ha’r qi’yli’ ma’nilerde kele beredi. Mi’sali’: jaqsi’-jaman (sapasi’n), aq-qara (tu’r-tu’sin), ku’n-tu’n (waqi’tti’), ji’law-ku’liw (ha’reketti) t.b. ma’nilerdi an’latadi’. Al tilimizdegi duzli’, duzsi’z, kewilli, kewilsiz, arli’, arsi’z so’zlerinde de qarama-qarsi’ ma’ni seziledi. Wolarda tek qosi’mtalarg’a baylani’sli’, sol belginin’ bari’ ya jog’i’ g’ana an’lati’ladi’, so’z tu’birinin’ ma’nisi bir. Sonli’qtan bunday so’zler antonim bola almaydi’. Mà’nileri qàràmà-qàrsi’ so’zlerden jàsàlg’àn jup so’zlerde de qarama-qarsi’ ma’ni bar, biraq wolar da bir ug’i’mdi’ bildirgenlikten bir so’z retinde qaraladi’. Mi’sali’: uzaq — jaqi’n, ushi’w — tu’siw, ji’law — ku’liw, az — ko’p.
Gúlnara Ibragimova
Gúlnara Ibragimova - shayır, jazıwshı, dilmash.
G. Ibragimova 1962-jılı 13-sentyabrde dúnyaǵa kelgen. Shayır Saǵınbay Ibragimov tıń ómirlik joldası. 2020-jıldan Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı aǵzası.
Shańaraǵı tuwralı
1978-jılı,  men  9-klass oqıwshısıman, Alpısbay  aǵa  krujoktıń  bir  sabaǵına   "Ámiwdárya"  jurnalın   alıp  keldi.
''"Moskvada  M.Gorkiy  atındaǵı  Ádebiyat  institutı  bar. Sol  jerde  usı  kúnde  qaraqalpaqtan  Saǵınbay Ibragimov  degen jigit  oqıydı. Ol  jigittiń  ózi  de,  qosıqları  da  basqalarǵa  usamaydı. Sonday  talantlı  jigit"  -  dep  bizge  Saǵınnıń  jurnalda  shıqqan  qosıqların  oqıp  berdi. Sol  jerde  mına  súwret  bar  edi. Qosıǵınan  beter,  suwretine  úńile  berippiz... Ol  waqları:''
"Álippeden  basladım  náyilaj, qızdı  qásterlewdiń  sabaǵın"  -  dep Saǵın  túsinikli  qosıqlar  jazatuǵın  edi.
Sonnan,  mektep  pitkeriwden,  Moskvaǵa, Ádebiyat  institutına  jol  alǵanman...
Alpısbay  aǵanıń  bir  yubileyinde  úyinde  qonaq  bolıp  otırǵanımda:
"Bizlerdiń  xojalıq  bolıp ketiwimizge,  Saǵın  ekewmizdiń  tanısıwımızǵa  ustaz  sebepshi"  -  dep  tost  ayttım.
''Sonda, saxna kórgen, aktrisa,  qosıqshı   Bazargúl: "Onda biziń Alpısbay jeńgeńiz  bolıptı ǵo" - dep  jımıydı...''
Dóretiwshiligi
G. Ibragimova óz dóretiwshiligi tuwralı mınalardı aytadı:
''Mektepte oqıp júrgen kúnlerimde kewlime túygenlerim qaǵazǵa túsip baspa sózde tuńgısh márte jarıq kóriwinde belgili Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshıları Alpısbay Sultanov penen Keńesbay Allambergenovtın ádebiy dógeregine qatnasıp alǵan sabaqlarım maǵan qutlı qádem boldı. «Men awıl balasıman» atlı kólemli miynetim  «Jetkinshek» gazetasında jarıq kórdi…''
Áhmiyetli maqala
Saǵınbay Ibragimov
Paleozoy
Paleozoy yaǵnıy paleozoy erası (PZ, áy.grek. πᾰλαιός - "áyyemgi", ζωή - "ómir") — Jer planetası tariyxındaǵı geologiyalıq era bolıp, áyyemgi turmıs erası dep esaplanadı. Fanerozoy eonınıń birinshi erası. Neoproterozoy dáwirinen keyin hám mezozoydan aldın keledi. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Muhammed Ali
Muhammad Ali - awır salmaq kategoriyasında qatnasqan amerikalı professional boksshı; jáhán boks tariyxındaǵı eń ataqlı boksshilerden biri. 1960-jılǵı XVII Jazǵı Olimpiada oyınlarınıń jeńil salmaq kategoriyasında chempionı, awır salmaq kategoriyasında tolıq jáhán chempionı. Tuwılǵan sánesi hám ornı: 1942-jıl 17-yanvar, Louisville, Kentukki, AQSh Dúnyadan ótken sánesi hám ornı: 2016-jıl 3-iyun, Skotsdeyl, Arizona, AQSh Balaları: Muhammad Ali kishi, Leyla Ali, Meryem Ali, Rashida Ali, Asaad Isenim hám basqalar Aqlıqları: Niko Uolsh, Biadgio Ali Uolsh, Kertis Muhammad Konvey Jr., Jeykob Vertxaymer hám basqalar Ómirlik joldası: Lonni Ali (1986-jıldan 2016-jılǵa shekem birge bolǵan) Boyı: 1,91 m Salmaǵı: 107 kg
Ilgerilemeli háreket
Ilgerilemeli háreket — bul deneniń ıqtıyarıy eki noqatın tutastırıwshı tuwrı sızıq háreket dawamında óz-ózine parallelligin joǵaltpaytuǵın qozǵalıs.
Eroziya
Eroziya (latınsha «erosio» — jemiriliw, juwılıw) dep taw jınısları hám topıraqtıń aǵın suwlardıń tásirinde juwılıwına aytıladı. Eroziya betleme hám sızıqlı túrlerge bólinedi. Betleme eroziya procesi taw janbawırlarında keń tarqalǵan. Onıń aqıbetinde janbawırlardaǵı jınıslar juwılıp, tómenge túsedi. Jumsaq jınıslardan quralǵan qıya orınlarda juwılıw nátiyjesinde jıralar júzege keledi. Sızıqlı eroziya dárya eroziyası dep te ataladı. Bunıń nátiyjesinde dáryanıń arnaları hám jaǵaları jemiriledi.Dárya jaǵalarınıń juwılıwı Xorezm hám Qaraqalpaqstanda «degish» delinedi. Ámiwdárya 1925-jılı burınǵı Tórtkúl qalasınıń qasınan aǵıp ótken. 1938-jılǵa kelip Ámiwdárya qalanı juwıp kete basladı, 1950-jılǵa kelip bolsa dárya Tórtkúl qalasın pútkilley juwıp ketken. Keyin ala dáryadan birqansha uzaqlıqta jańa, házirgi Tórtkúl qalası qurıldı.
Ford
Ford - Amerika avtomobil óndiriwshisi. Ol 1903 - jıl 16 iyunda Detroytda Genri Ford tárepinen tiykar salınǵan. Burınları Dirborndagi zavodta 100000 ǵa jaqın adam islegen. Házirde ol jeńil avtomobiller, júk mashinaları, avtobuslar, awıl xojalıǵı mashinaları hám mashinaları, IT-úskeneleri hám basqa ónimler islep shıǵaratuǵın avtomobilsozlik sanaatı daǵı iri kompaniya esaplanadı. Kompaniyada 246 mıńǵa jaqın xızmetker isleydi (2008-jıl iyunınan ). Ford AQSh dagi ekinshi iri avtomobil óndiriwshisi hám dúnyadaǵı besinshi iri avtomobil óndiriwshisi.
Tariyxı
1908 - jılda Model T tuwıldı. 19 jıl hám 15 million T modelin óndiris shıǵarıwdan keyin, Ford Motor Company dúnyanı qamtıp alǵan iri sanaat kompleksine aylandı. 1925 - jılda Ford Motor Company Linkoln Motor Companyni satıp aldı hám sol at astında sánatli avtomobiller islep shıǵardı. 1930 -jıllarda " Merkuriy" atı ortasha bahadaǵı avtomobillerge tiykarlanǵan bólindine berildi. Ford Motor Company rawajlanıp bardı.
1930 -jıllarda Ford joqarılaw qawipsizlik ushın temperli old aynalı birinshi avtomobil bolǵan Model A ni usınıs etdi. 1932 jılda birinshi arzan v8 dvigatelin jumısqa túsirdi. 1948 jılda Ford F-ceriyali júk mashinaların islep shıǵarıwdı basladı. 20 jıldan kóbirek waqıt ótkennen, 1956 - jılda zavod tereńligi dúzilgen rul, old tor, birinshi qawipsizlik qamarları sıyaqlı jańalıqlardı óz ishine alǵan birinshi avtomobil qawipsizligi paketin usınıs etedi. arqa otırǵıshlar qorǵawı hám qálegen ásbaplar paneli. 1957 jılda qapı daǵı balalar qawipsizligi qulıplarınan tısqarı hám sol jılı birinshi tartıp alınatuǵın qattı tóbe hám ǵalabalıq islep shıǵarılǵan altı otırǵıshlı avtomobil. Ford Mustang islep shıǵarıw liniyasiga 1964 jılda hám keyingi jılda innovciyalıq qawipsizlik qamarın eskertiw shıraǵı menen tanıstırıldı.
1965 jılda Ford 1996 - jılda onı toqtatgan, biraq búgingi kúnde onı qayta jumısqa túsirgen Bronco sport -kommunal avtomobilin islep shıǵarıwdı basladı.
1976 jılda Ford óziniń kishi qala avtomobili Ford Fiestani járiyaladı, bul pul ushın jaqsı baha edi hám ol búgingi kúnde islep shıǵarılıp atır.
1980-jıllarda dúnya boylap Ford tárepinen bir neshe tabıslı avtomobiller usınıldı. Sonday etip, Ford brendga jańa klientlerdi tartıw hám avtomobillerin jáne de zamanagóyroq qılıw niyetinde óziniń birinshi úlken uranı "Siz aqırǵı payıtlarda Ford haydadingizmi? "1990 hám 1994 - jıllarda Ford Britaniya brendlari bolǵan Jaguar Cars hám Aston Martin ni satıp aldı. 1990 -jıllardıń ortalarında kompaniya Amerika hám Evropada kóplegen avtomobillerdi satıwdı dawam ettirdi, atap aytqanda Ford Focus (Arqa Amerika hám Evropada), Ford Galaxy (Arqa Amerikada islep shıǵarılǵan modellestirilgen Ford Aerostar), Ford. Ka (Evropada satıladı), Ford Mondeo (Amerika hám Evropa modelleri), Ford Puma (Amerika versiyası Mercury Cougar usılına uqsas usılǵa iye Ford Fiesta tiykarında ) turaqlı Amerika ekonomikasında tómen janar may bahaları menen. Jańa mıń jıllıqtıń keliwi menen den sawlıqtı saqlaw jobalarına sarplanǵan aqshalar, janar may bahasınıń eliriwi hám ekonomikanıń tómenlep baratırǵan bazarda krizisqa dús keliwi satıwdıń tómenlewine hám payda marjasining qısqarıwına alıp keldi. Búgingi kúnde kompaniya paydasınıń úlken bólegi Ford Motor Credit Company tárepinen usınıs etilgen kreditni finanslıq támiynlewden keledi.
2000-jıldan 2010 -jılǵa shekem Ford 2003-jılda C-Max, 2006 -jılda S-Max hám 2012-jılda B-Max'ni jumısqa túsirgen. 2008 jılda Ford avtomobil sınshıları arasında jaqsı abırayǵa iye bolǵan Ford Kuga orta ólshemli sport avtomobilin usınıs etdi. 2012-jılda Ford házirgi kúnde óziniń flagman pikap modellerinen birin, F ceriyali konstruktsiyaga tiykarlanǵan Ford Rangerni islep shıǵarıwdı basladı.
Sońǵı jıllarda Ford mıynet haqı hám islep shıǵarıw ǵárejetlerin kemeytiw maqsetinde qayta qurıw hám qayta qurıwdan ótti. Ol óz kolleksiyasidan Aston Martin, Land Rover, Jaguar hám volvo sıyaqlı birpara brendlarni sotdi. 2021 jılda ol elektromobil óndiriwshi Rivian menen sheriklik etiwge itibar qaratdı.
Hind-evropa tilleri
Hind-evropa tilleri (Индоевропе́йские языки́, Indo-European languages)  — dúnyadaǵı eń keń tarqalǵan tiller shańaraǵı bolıp, ol Jerdiń insan jasaytuǵın barlıq kontinentlerinde ushırasıp, sóylesiwshiler sanı 2,5 milliarddan asadı. Bazı dereklerde eskishe iafetlik (yasiflik) tiller dep te atalıp, bul eski atama Nuh payǵambardıń ulı Iafet (musılmanlarda Yasif) ismi menen baylanıslı.
Etimologiya
Hind-evropa tilleri termini birinshi ret 1813-jılda inglis alımı Tomas Yang tárepinen kiritilgen. Nemis tilindegi ádebiyatlarda hind-german tilleri (indogermanische Sprachen) termini kóbirek qollanıladı. Geyde hind-evropa tilleri ilgeri "ariy tilleri" dep atalǵan, biraq házirgi waqıtta bul termin hind-evropa tilleriniń tómengi toparına, sonday-aq Nuristan tiline hámde hind-iran tilleri bólimine qarata qollanıladı.
Kelip shıǵıwı hám tariyxı
Hind-evropa shańaraǵınıń tilleri bir proto-hind-evropa tilinen kelip shıqqan bolıp, onda sóylesiwshiler shama menen bunnan 5-6 mıń jıl aldın jasaǵan. Proto-hind-evropa tiliniń kelip shıǵıw ornı haqqında bir neshe boljawlar bar (atap aytqanda, olar Arqa Evropa, Batıs Aziya, Evropa hám Aziya tutasqan shól aymaqları sıyaqlı aymaqlardı aytısadı). Úlken itimal menen, áyyemgi hind-evropalılardıń (yamasa olardıń bir bóliminiń) arxeologiyalıq mádeniy orayı dep eramızǵa shekemgi III mıń jıllıqta Yamna mádeniyatı wákilleri jasap ótken házirgi Ukraina shıǵısında hám Rossiyanıń qublasında jaylasqan aymaqlar esaplanıwı múmkin. Bul gipotezanı genetikalıq izertlewler de tastıyıqlaydı. Bunday izertlewler Batıs hám Oraylıq Evropadaǵı hind-evropa tilleriniń hesh bolmaǵanda bir bóleginiń deregi bunnan shama menen 4500 jıl aldın Yamna mádeniyatı wákilleriniń Qara teńiz hám Volga shóli aymaǵınan Evropaǵa ǵalabalıq kóshiwi menen baylanıslı ekenligin kórsetedi.
Hind-evropa tilleriniń kelip shıǵıw ornı haqqında Armeniya tawlıqları hámde Arqa Evropa shóllerindegi hind-evropalılardıń "eki ájdad watanı" haqqındaǵı gipoteza 1873-jılda Miller tárepinen hind-evropa proto-tiliniń semit-xamit hám kavkaz tillerine jaqınlıǵı tiykarında islep shıǵılǵan.
1934-jılda Shveytsariyalı professor Emil Forrer hind-evropa tilleri bir-birine baylanıslı bolmaǵan eki tildiń aralasıwı nátiyjesinde payda bolǵan degen pikirdi ayttı.
Quramı hám klassifikaciya
Hind-evropa tilleri shańaraǵına alban, armyan, sonıń menen birge, slavyan, baltıq, german, kelt, italyan, roman, illiriya, grek, anatoliy (xetto-luviy), iran, dard, hind-ariy, nuristan hám toxar tilleri toparları kiredi. Usınıń menen birge, italyan (eger roman tilin italyan dep esaplamasa), illiriya, anatoliy hám toxar toparları tek óli tiller menen ańlatıladı.
Hind-evropa tilleri dizimi
Hind-evropa tilleri shańaraǵınıń eń iri bólimleri:
Dmitriy Bernackiy
Dmitriy Bernackiy - Ekinshi jet júzilik urıs qatnasıwshısı, buxgalter.
Mártlikleri
1941-jılı Armiya qatarına shaqırılıp, Orlov áskeriy uchilishesine oqıwǵa kiredi. 1942-jılı uchilisheni tabıslı tamamlaǵan ol sawash maydanına qaray atlanadı. Urısqa shekem Tórtkúlde buxgalter bolıp jumıs islegen jáne bir qaharman jerlesimiz. Sawashlarda óziniń batırlıǵı hám erjúrekligi menen kózge túsken ol 1-Ukraina frontınıń 5-gvardiya armiyası 4-atqıshlar diviziyasınıń 38-polkınıń 3-batalonında aǵa adyudant lawazımına shekem kóterilip, gvardiya kapitanı áskeriy dárejesine iye boladı. Dmitriy Bernackiy ásirese, Ukraina hám Polsha mámleketleri aymaǵın fashistlerden azat etiwde ayrıqsha qaharmanlıqlar isleydi. Atap aytqanda, ol 1945-jıldıń 20-yanvarınan 21-yanvarına óter túnde Oder dáryasınan birinshiler qatarında keship ótip, ózi basqarǵan topar menen dushpanlar iyelep turǵan placdarmdı basıp alıwǵa miyasar boladı hám fashistlerdiń hújimlerin mártlershe qaytarıp turadı. Bul sawashta batır jerlesimiz Dmitriy Bernackiy awır jaraqat alıp qazalanadı hám Polsha mámleketiniń Klyuchbork Opolskogo voevodası aymaǵına jerlenedi.
Jetiskenligi
SSSR Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń 1945-jıl 27-iyundegi Pármanı menen «Sawashlarda kórsetken erligi hám mártligi ushın» qaraqalpaqstanlı jawınger gvardiya kapitanı Dmitriy Vasilevich Bernackiyge óliminen soń Sovetler Awqamınıń Qaharmanı ataǵı beriledi. Ol sawashlarda kórsetken qaharmanlıqları ushın Watandarlıq urıstıń I-II dárejeli, Lenin, Altın Juldız ordenleri menen de sıylıqlanadı.
Atın máńgilestiriw
Qaharmannıń atına Tórtkúl qalasında kóshe qoyılǵan.
Anıqlawısh
Zat hám zatlıq mánidegi sózdiń sın-sıpatın, sapası
hám menshikleniwin bildiretuǵın ekinshi dárejeli aǵzaǵa
anıqlawısh delinedi.
Anıqlawısh qanday? qaysı? qansha? neshe? qaydaǵı?
kimniń? neniń? t.b. sorawlarǵa juwap beredi. M ı s a l ı :
1. Kúnniń (neniń?) sáwlesi altın (qanday?) nurın
shashtı. (N. D.) 2. Bizler jolda toǵaydaǵı (qayerdegi?)
awılǵa qayırıldıq. (T. Q.) 3. Kún awǵansha on segiz
jiyekti orap aldı. (Ó. A.)
Anıqlawıshlar, tiykarınan, tómendegi belgilerge iye
boladı: 1) zat hám zatlıq mánidegi gáp aǵzaların sı-
patlaydı; 2) tiykarınan, kelbetlikten hám zattıń sapasın,
sanın hám t.b. belgilerin bildiretuǵın sóz shaqaplarınan
boladı; 3) ózi túsindiretuǵın aǵzası menen jupkerlesiw
hám úylesiw usılında (iyelik sepliginde) baylanısadı;
4) ózi anıqlaytuǵın sózdiń aldında turadı.
Anıqlawıshlar morfologiyalıq bildiriliwi hám baylanıs
usılına qaray jupkerlesiwshi anıqlawısh hám úylesiwshi
anıqlawısh bolıp ekige bólinedi.
Tuqımlanıw
Atalıq hám analıqtaǵı jınısıy kletkalardıń qosılıw qubılısı tuqımlanıw dep ataladı. Bul bolajaq jańa organizm degen sóz.
Poyaslıq waqıt
Poyaslıq waqıt. Xalıq aralıq kelisimge muwapıq, Jer júzi shártli túrde 24 saat poyasına bólingen (360o:24=15o). Poyas sheńberinde sol poyastıń orta bóliminen ótken meridiannıń jergilikli waqtı qabıl etilgen. Bir saat poyasındaǵı waqıt poyaslıq waqıt dep ataladı.
Shayiq Muhammed Sadiq Muhammed Yusup
Biografiyası
1952-jıl 15-aprelde Ándijan wálayatı Asaka rayonı, Niyozbotir awılında tuwılǵan.
1970-jılda Buxaradaǵı Mir Arab medresesine oqıwǵa qabıllandı. Keyinirek Tashkent islam institutında oqıp, 1975-jılda tamamladi.
1976 -jılda Liviyadaǵı Islam universitetine qabıllandı hám 1980-jılda tamamladi.
1980-1986 jıllarda Orta Aziya hám Kazaxstan musulmanları diniy basqarması xalıq aralıq baylanıslar bólimi jumısshısı hám Tashkent islam institutı oqıtıwshı bolǵan.
1986 -1989 - Tashkent islam institutı rektori.
1989 -1993 - Orta Aziya hám Kazaxstan musulmanları diniy basqarması baslıǵı, Joqarı Sovet deputatı.
1993-2001 - Liviya daǵı Islam universiteti oqıtıwshı.
2001-2015 - Ózbekstan musulmanları mekememesi ulamalar keńesi aǵzası.
Dóretiwshiligi
Shayıq Muhammed Sadıq Muhammd Yusup kitapları mazmunı tárepinen tiykarınan diniy ádebiyatlar kompleksi bolıp tabıladı. Ol Ózbekstandaǵı eń kóp kitap jazatuǵın ulamalardan biri edi.
Thomas Jefferson
Thomas Jefferson — AQShtıń 3-prezidenti (1801—09 ); mámleket xatkeri (1790 -93), vice prezident (1797-1801), Arqa Amerikada ǵárezsizlik ushın bolǵan urıslar dáwirinde (1775—1783) demokratiyalıq jónelis ideologiyashısı; AQSh Ǵárezsizlik deklaraciyası joybarı avtorı.
"Ishki qálew bolsa jetkilikli, hesh nárse insandı tańlaǵan jolınan qaytara almaydı. Tap sonday jumısqa maqset penen qaramaǵan adamǵa da hesh nárse járdem bere almaydı". Thomas Jefferson
Bugatti
nobaý|Bugatti Automobiles S.A.S. Fransuz avtomobil kompaniyası Bugatti Automobiles S.A.S.(qısqasha : Bugatti) — Bugatti brendi astında sánatli avtomobiller óndiriske qánigelesken fransuz avtomobil kompaniyası. Bas rezidenciya — Chateau Saint-Jean shańaraqqa tiyisli múlki (fransuzsha: Château Saint Jean) — hám islep shıǵarıw Alsatiyaning Molsem qalasında jaylasqan. Kompaniya Germaniyanıń volkswagen AG konserni quramına kiredi hám volfgang Dyurxaymer prezident esaplanadı.
Bugatti (1909-1963)
1909 -jılda Ettore Bugatti óz kompaniyasına tiykar salındı. Ol zavod retinde Molsemdagi batıl boyaw zavodınan paydalanǵan. Bugatti Type 13 1910-jılda payda bolǵan hám 1911-jılda Ernest Fridrix basqargan Fransiya Gran-prisida kúshlilew mashinalardı quwıp ótip, ekinshi orındı iyelegen. Birinshi jáhán urısınan keyin azmaz ózgertirilgen Type 13 1920-jılda Le Mans avtomobil kubogini qolǵa kirgizdi. Type 13 tiykarında Bugatti Type 15, 17, 22 hám 23 modelleri jaratılǵan bolıp, olar túrli shassi uzınlıqlarında parıq etedi. 16 valfli dvigatelli Bugatti Type 22 1921-jılda Brescia Gran-prisida dáslepki tórtew orındı iyeledi, onıń ushın 16 valfli dvigatelli 13, 15, 17, 22, 23, 27 túrdegi modeller „Brescia“ laqapın aldı.
1923-jılda „Tank“ laqaplı Bugatti Type 32 jaratıldı. Avtomobil báyge avtomobili dizaynida aerodinamikaǵa itibar qaratıwda zárúrli rol oynadı.
1924-jılda usınıs etilgen Bugatti Type 35 2000 den artıq jeńisi bila óz dáwirdiń eń tabıslı báyge avtomobillerinen birine aylandı. Type 35 jáne onıń modifikatsiyaları Ispaniya, Fransiya, Germaniya, Monako, Chexoslovakiya Gran-prilarida jeńimpaz shıqtı ; bes jıl dawamında Targa Florioda birinshi orındı iyeledi. Bugatti Type 35 dizayni birinshi bolıp kompaniyanıń kóplegen avtomobilleriniń ayriqsha elementine aynalǵan taǵa formasındaǵı torǵa iye boldı. Avtomobil kompaniyanıń „vizit kartasi“ ga aylandı hám bay qarıydarlar arasında tabıs qazandı.
1926 -jılda Bugatti Type 41 Royale payda boldı — bul óz dáwirdiń eń sánatli hám qımbat avtomobillerinen biri edi. Jámi 6 nusqa jaratıldı.
Ekinshi jáhán urısınan keyin Ettore oǵan fransuz húkimeti ekspropriatsiya qılajaq bolǵan kárxana huqıqların qaytarıw ushın sudqa dawa arzası menen shaqırıq etdi, biraq 1947-jılda opat etkeninen keyin, ol sud onıń dawasın qandirganini hesh qashan bilmas edi. Onıń óliminen kóp ótpey, genje balası Roland Bugatti kompaniya basshısı boladı.
1951-jılda Bugatti Type 101 Bugatti Type 57[2] tiykarında qurılǵan Parij avtosalonida usınıldı. Sonıń menen birge, 1950-jıllardıń birinshi yarımında Bugatti Type 251 avtomobili tek bir báygede qatnasqan Formula 1 báygesinde qatnasıw ushın islep shıǵılǵan. Keyinirek, 1957-1962-jıllarda Bugatti Type 252 báyge avtomobili kontseptsiyası islep shıǵıldı, ol házir Mulhouse avtomobil muzeyinde.
Buxarbay Tilewmuratov
Buxarbay Tilewmuratov - Qaraqalpaqstandaǵı onlayn puqaralıq jurnalistikanıń tiykarın salıwshısı, eń birinshi blog iyesi, «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınıń jurnalisti.
Ómiri hám dóretiwshiligi
B.Tilewmuratov Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi menen Ministrler Keńesiniń «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınıń ekonomikalıq hám sociallıq máseleler redakciyasınıń bólim baslıǵı bolǵan. Onıń blogpostlardı qaraqalpaq tilinde járiyalap, ol bir waqıttıń ózinde bir neshe blogların jańalap bardı. Olar: 2011-jılǵa shekem yaǵnıy, jurnalist, bloger dúnyadan ótemen degenshe turaqlı túrde jańalanıp barılǵan bul bloglarda belgili dárejedegi áhmiyetke iye materiallar berilip, olar onlayn puqaralıq jurnalistikanıń rawajlanıwına tiykar boldı. Blogta sociallıq turmıstaǵı mashqalalar sın kóz-qarastan sáwlelendirildi. Blogpostlardıń obektivligi, mazmunı, tili hám stiliniń qálipleskenligi, sonday-aq, temalarınıń aktuallıǵı hám hár túrliligi internet paydalanıwshıların qızıqtıra aldı. Bunı blogqa túrli mámleket internet paydalanıwshılarınıń jazǵan kommentariylerinen biliwimizge boladı.
Jetiskenlikleri
Qaraqalpaqstan Respublikasında demokratiyalıq, sociallıq-siyasiy hám social-ekonomikalıq reformalardıń nátiyjeliligi haqqındaǵı materialları ushın B.Tilewmuratov 2011-jılı Ózbekstandaǵı jurnalistika tarawı boyınsha eń úlken sıylıq «Altın qálem» VI Milliy sıylıǵınıń «Eń jaqsı jurnalistlik materialı ushın» internet-jurnalistika jónelisinde 1-orın jeńimpazı boldı.
Mámleket krediti
Kredit (lat. creditium – ssuda) – pul yaki tovarlardı, ádette, procentler tólep, qaytarıw shárti menen beriw bolıp,kreditor menen qarız alıwshı arasındaǵı ekonomikalıq qatnasıqlardı ańlatadı.
Kredit summası bul qarızǵa beriletuǵın pul birliginiń kólemi.
Mámleket krediti– mámleket tárepinen eldiń sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıwınıń eń áhmiyetli máseleleri hám byudjet jetispewshiligin qaplaw ushın zárúr qosımsha finanslıq resurslardı qaratıw maqsetinde yuridikalıq hám fizikalıq shaxslardıń bos turǵan pul qarjıların qaytarıw, múddetlilik, ǵárezlilik, ıqtıyarlılıq principlerine tiykarınan tartıw boyınsha finans huqıqı menen tártipke salınatuǵın qatnasıqlar.
Kredit mexanizmi — kredit qatnasıqların dúziwde qollanılatuǵın elementler kompleksi.
Kredit obyekti – waqtınsha bos turǵan, beriliwi múmkin bolǵan pullar hám tovarlar.
Kredit subyektleri – hár qıylı bolıwı múmkin. Bularǵa kárxana, firma, shólkem, mámleket hám túrli taypadaǵı xalıq kiredi.
Mámleket qarızı – Ózbekstan  Respublikasınıń  ishki hám sırtqı  qarjılardı tartıw nátiyjesinde payda bolǵan minnetlemeleri.
Inayat Nawrızbaev
Inayat Nawrızbaev - Ekinshi jer júzilik urıs qatnasıwshısı.
Biografiya
1918-jıldıń 18-sentyabrinde Tórtkúl rayonında tuwılǵan. Inayat Nawrızbaev 1941-jılı urısqa birinshiler qatarında shaqırılıp, Watanımızdı fashist basqınshılarınan qorǵaw maqsetinde sawash maydanına qaray atlanadı.
Urıstaǵı erlikleri
Voronej frontınıń 52-armiyası, 254-atqıshlar diviziyasınıń 933-polkında pulemyotshı bolıp xızmet etken ol óziniń er júrekligi hám batırlıǵı menen óz joldaslarına hár tárepleme úlgi boldı. Atap aytqanda, ol 1943-jıl 2-oktyabr kúni Ukrainanıń Dnepr dáryasın birinshiler qatarında keship ótip, dushpanlarǵa qarsı ayawsız sawash alıp bardı hám óz diviziyasınıń alǵa qaray ilgerilewine imkaniyat jarattı. Ásirese, 1943-jıldıń 17-oktyabr kúni túnde Kreshatik awılı ushın júrgizilgen sawashta dushpannıń qural-jaraq saqlanatuǵın qoymaxanasın joq etip, awılǵa bastırıp kirip, onı fashistlerden tolıq tazalawǵa erisedi.
Atın mángilestiriw
Inayat Nawrızbaevtıń Dnepr dáryasın keship ótiwdegi erligi Armiya komandirleri tárepinen ılayıqlı bahalanıp, SSSR Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń 1944-jıl 22-fevraldaǵı Pármanı menen oǵan «Altın juldız» medalı hám Sovetler Awqamınıń Qaharmanı ataǵı beriledi. 1945-jılı oficerler bilimin jetilistiriw kursın tabıslı tamamlaǵan Inayat Nawrızbaev óz awılına qaytıp kelip, Ellikqala rayonı aymaǵında jasap, 1999-jıldıń 29-apreli kúni qaytıs boladı.
Kaynozoy
Kaynozoy yaǵnıy kaynozoy erası — Jerdiń geologiyalıq tariyxınıń házirgi erası. Ol 66,0 million jıl aldın baslanǵan (bul shegara por dáwiriniń aqırındaǵı biologiyalıq túrlerdiń ǵalabalıq qırılıp ketiwine qarap sızılǵan) hám házirge shekem dawam etpekte. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Kaynozoy ataması 1861-jılda inglis geologı Jon Fillips tárepinen usınıs etilgen. Ol grekshe καινός (khainos) - "jańa" hámde ζωή (zoe) - "ómir" sózlerinen alınǵan bolıp, sózbe-sóz "jańa turmıs" dep aytılıwı múmkin.
Ilimiy baspalarda qollanılatuǵın qısqasha belgisi - KZ.
Kaynozoy erası úsh dáwirge bólinedi:
Tesiktas úngiri
Tesiktas Ózbekstandagi arxeologikqo'riqxonabolıp tabıladı.Boysuntog' dizbesindegi g'orde jaylasqan. Tesik-Tas neandertallarqoldiqlari tabılǵan eń sharqiy noqat esaplanadı. Tesik-Tas qazilmalarida 8-9 jaslı neandertal qız suyaklari tabılǵan. Izertlewlar bul suyeklerdiń jası 70 mıń jıl ekenligin kórsetdi.
Taǵı qarań
Tesiktas úngiri, Tesiktas adamı.
Allaniyaz Óteniyazov
Allaniyaz Óteniyazov 1936-jılı 1-iyun kúni Kegeyli rayonı aymaǵında diyqan shańaraǵında dúnyaǵa kelgen.
Ol 1956-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutı (házirgi Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı)nıń shet tilleri fakulteti inglis tili baǵdarına oqıwǵa kiredi hám oqıwın 1962-jılı pitkeredi.
Studentlik jıllarında paxta terimine qatnasıp, hár jılı 15-16 tonnadan aslam paxta teretuǵın bolǵan. Ol 1962-2002-jılları Nókis rayonındaǵı 4-sanlı mektepte muǵallim bolıp isleydi.
Allaniyaz Óteniyazov ómirlik joldası menen birge bir ul, eki qızdı tárbiyalap, kámalǵa keltiredi.
1954-jıldan baslap óziniń jazǵı dem alıs waqıtların qayır-saqawat jumıslarına baǵıshlap, kem támiyinlengen, mayıplıǵı bolǵan hám jetimlerge jay salıp beriw menen shuǵıllanǵan.
Húkimetimiz tárepinen Allaniyaz Óteniyazovtıń miynetleri múnásip bahalanıp, 2001-jılı «Ózbekstan Qaharmanı» húrmetli ataǵı berildi.
Sayfiddin karwansarayı
Sayfiddin karwansarayı — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.
1920-jılǵı Buxara revolyuciyasına shekem ol jerde shay kótere sawdası menen shuǵıllanılǵan. Házirde karwansaray bınasında óner orayı jaylasqan.
Tábiyiy geografiyalıq processler
Tábiyiy geografiyalıq procesler dep, Jerdiń sırtqı (ekzogen) kúshleri hám insannıń xojalıq iskerligi tásirinde júz beretuǵın proceslerge aytıladı.Tábiyiy geografiyalıq procesler taw jınıslarınıń jemiriliwinde, taw jınıslarınıń fizikalıq jaǵdayınıń ózgeriwinde, jer beti relyefiniń qáliplesiwi hám ózgeriwinde, atmosfera qubılıslarınıń rawajlanıwında kórinedi. Olar rawajlanǵan aymaqlarda túrli imaratlardı jaylastırıw, qurıw hám isletiwde belgili bir qıyınshılıqlar júzege keledi. Sonıń ushın bunday procesler rawajlanǵan hám tarqalǵan orınlarda hár túrli imaratlar qurıwdıń ilimiy tiykarların islep shıǵıw mashqalası júzege kelmekte. Sel, súrilme, kóshki, batpaqlanıw, kóp jıllıq muzlıq, qurǵaqshılıq, oyılıw tarqalǵan orınlarda qurılıs jumısların alıp barıw ushın házirgi waqıtta arnawlı qaǵıydalar, kórsetpeler islep shıǵılǵan.Tábiyiy faktorlar, óz náwbetinde, eki úlken toparǵa bólinedi: Jerdiń ishki kúshleri menen baylanıslı hám sırtqı kúshler menen baylanıslı bolǵan faktorlar. Jerdiń ishki kúshleri endogen (grekshe «endo» — ishki, «genos» — kelip shıǵıw) kúshler dep ataladı. Olardıń tásirinde vulkanlar atıladı, jer silkiniwler, tektonikalıq procesler júz beredi. Bunday procesler endogen yamasa geologiyalıq procesler dep ataladı. Sırtqı faktorlar ekzogen (grekshe «ekzo» — sırtqı, «genos» — kelip shıǵıw) faktorlar yamasa kúshler dep ataladı. Sırtqı kúshlerdiń tásirinde júzege keletuǵın procesler ekzogen procesler yamasa tábiyiy geografiyalıq procesler dep ataladı. Bunday procesler Quyashtıń ıssılıǵı, awırlıq kúshi, jer astı hám jer ústi suwları hámde organizmlerdiń tásirinde júzege keledi hám rawajlanadı. Ekzogen proceslerge unıraw, eroziya, abraziya, deflyaciya, jerdiń shógiwi, karst, sel, qar kóshkisi sıyaqlı qubılıslar kiredi.
Á latın
Áá háribi kóbinese sózdiń birinshi buwınında jazıladı: qálem, álem, Áwez, ájaǵa, áynek, bándirgi, ǵálle, báseki, kásip, láblebi, dárixana t.b. Al, sózdiń ekinshi hám úshinshi buwınlarında siyregirek qollanıladı: báhár, kútá, júdá, zúráát, másláhát, Mámbetshárip, Biybisánem, Ábiwbákir, Turdımámbet t.b. 1. Áá qaraqalpaq álipbesiniń ekinshi háribi. 2. Adamnıń kewil-kúyin, ishki sezimin ańlatadı. Joǵ-á, olay emes.
Kategoriya
Fonetika:
Bazar ekonomikası
Bazar ekonomikası - tovar islep shıǵarıw, ayırbaslaw hám pul mámilesi nızam -qaǵıydaları tiykarında shólkemlestiriletuǵın hám basqarılatuǵın ekonomikalıq sistema.
Korney Ivanovich
Korney Ivanovich Chukovskiy Kunsevo, Moskva wálayatı — orıs jazıwshısı, balalar shayırı, awdarmashı hám ádebiyatshı qánige. Dóretiwshiliginiń tiykarǵı bólegin balalarǵa arnalǵan dóretpeler quraydı. Ch. dıń " vanya hám Krokodil", " Tazalabyuv" (" Moydodir"), " Nangórekboy" (1923), " Shıbınserxarxasha" (1924), " Barmaley" (1925), " voyjonimniń hádiyseleri" (1929 ) hám basqa muzikalıq ertekleri ataqlı. Usı dóretpeler tiykarında kóplegen ertekspektakllar, multfilmlar jaratılǵan. Ch. uzaq jıllar dawamında jaǵımlı balalar tilin gúzetip, " Ikkidan beshgacha" kitapın jazdı (1928—70). Ol awdarmashılıq, ádebiyattanıw ilimi salasındaǵı dóretpeleri menen de belgili. Ekinshi jáhán urısı jıllarında Tashkentte jasaǵan. Dóretpeleri ózbek tiline awdarma etilgen.
Muhammed Shaybaniyxan
Muhammed Shaybaniy — (Shaybaniyxan) (1451-jıl, Ózbek xanlıģı - 1510 -jıl 12-dekabr, Marv) — mámleket ǵayratkeri, ózbek shayırı. Ullı imam uz-Zaman xalifat ur-Rahmon (dáwir imami ) ataǵına erisken. Movarounnahrda Shaybaniylar húkimranlıǵın ornatqan.
Ili dáryası
Ili dáryası — Shıǵıs Tyanshan tawlarınıń túyininen baslanatuǵın Kunges hám Xolıqtawınan baslanatuǵın Tekes dáryasınıń qosılıwınan payda boladı. Tekes penen birge uzınlıǵı 1384 km., suw basseyniniń maydanı 154 mıń km2. Ili, tiykarınan, qar hám muzlıqlardan suw aladı. Ili dáryasınıń suwı Balqash kóline quyıladı. Dáryaǵa Qapshıǵay sayınan ótken jerde plotina qurılıp, Qapshıǵay suw saqlaǵıshın payda etken. Dáryadàlan kóplep suwǵarıw kanalları tartılǵan.
Únleslik
Túbir sózlerge qosımta qosılǵanda yaki sózler bir-biri menen birigip yamasa dizbeklesip kelgende, olardıń aralıǵında kelgen sesler hám buwınlar bir-birine tásir etip únlesip keledi. Mısalı: awılǵa, terekke sózlerin alsaq, ondaǵı awıl, terek sózlerine qosılǵan qosımtalar da (-ǵa, -ke) túbir sózdegi dawıslı seslerdiń juwan-jińishkeligine sáykes qosılıp kelgen. Sonday-aq, awıl sózindegi keyingi l sesi únli bolǵanlıqtan oǵan qosılǵan qosımtanıń (-ǵa) dáslepki sesi de (-ǵ) únli, al, terek sózindegi keyingi ses (-k) únsiz bolǵanı ushın oǵan qosılǵan qosımtanıń (-k) dáslepki sesi de (-k) únsiz bolıp, bir-biri menen únlesip tur. Seslerdiń bir-birine tásiri birikken sózlerdiń hám sóz dizbekleriniń aralıǵında da boladı. Mısalı: Aytbay, aq altın sózleri aytılıwda Aytpay, aǵ altın túrinde aytıladı. Bunda Aytbay sózindegi t sesi ózinen keyin kelgen b sesine tásir etip, ol aytılıwda p sesine aynalıp esitiledi. Al, aq altın sózinde bolsa keyingi sózdiń dáslepki sesi (a) dáslepki sózdiń keyingi sesine (q) tásir etip, aytılıwdà ol ǵ sesine aynalǵan. Túbir sóz benen qosımtanıń, buwınlardıń, sóz dizbekleriniń aralarındaǵı seslerdiń bir-birine tásir etip únlesiwine únleslik nızamı delinedi. Únleslik nızàmı eki túrli bolıp keledi: 1. Buwın únlesligi. 2. Ses únlesligi
B (latın)
B háribi túpliklikli sózlerdiń basında hám ortasında jazıladı: bayraq, bayram, baǵ, baqsha, bala, bilim, baba, bazar, tabıs, balıq, sabın, jaba t.b. Al, geypara ózlestirme sózlerdiń aqırında p bolıp aytılsa da, b háribi jazıladı: arab, klub, shtab t.b.
1. B qaraqalpaq álipbesiniń úshinshi háribi hám sol háriptiń jazılıw (grafikalıq) tańbası. 2. Eki erinniń bir-birine sál jaqınlasıwınıń nátiyjesinde payda bolatuǵın erinlik dawıssız ses, fonema.
Kategoriya
Fonetika:
Xabib Nurmagomedov
Xabib Abdulmanapovich Nurmagomedov[1] (orıssha :Xabib Abdulmanapovich Nurmagomedov; avar Xӏabib Nurmuxlamadov; 20 -sentyabr 1988-jılda tuwılǵan ) — jumıstan bosaǵan rossiyalik professional jawınger.[2][3][4][5][6]Ol, atap aytqanda, Ultimate Fighting Championship  (UFC) dıń jeńil salmaq qatlamında qatnasqan bolıp, 2018-jıldıń aprelidan tap 2020 -jıl oktyabrigacha (iste'figa chiqqunga shekem) UFC jeńil salmaq chempionı bolǵan. Khabib 29 jeńis hám jeńiliwler joq ekenligi menen „mag'lubiyatsiz rekord“menen iste'foga shıqtı.[7]2020-jıl 9 -sentyabr jaǵdayına kóre, ol UFC er adamlar pound-for-pound reytinginde 2-orındı iyelep turmoqda.[8][9]
Rossiyanıń Dog'iston wálayatınan kelgen avar — Nurmagomedov, UFC chempionı bolǵan birinshi musulmon sanaladi.[10][11]Sambo boyınsha eki márte jáhán chempionı bolıp, ol sambo, dzyudo hám gúres menen shuǵıllanǵan. Onıń gúres usılı onı MMA tariyxındaǵı eń jaqsı sportshılardıń birine aylantırdı.[12]2020-jıl oktyabr sheshe jaǵdayına kóre, Nurmagomedov Instagramda[13]24 millionnan aslam jazılıwshılar iye esaplanadıNurmagomedov avar shańaraǵında 1988-jıl 20 -sentyabrde burınǵı Sovet Birlespei tarkibiga kirgen Dog'iston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasınıń Tsumadinskiy rayonında jaylasqan Sildi awılında tuwılǵan,keyinirek bolsa shańaraǵı menen Dag'istan paytaxtı esaplanıwshı Maxachqalaga ko'ship ótken. Nurmagomedov úsh perzenttiń ekinshisi bolıp, ájaǵası Magomed, singlisi bolsa Amina.Atasınıń shańaraǵı Tsumadinskiy rayonındaǵı Sildi awılınan Kirovaulga kóship ótiwgenidan keyin, ákesi olardıń eki qabatlı úyiniń tómengi (birinshi) qabatın sport zalına aylandırǵan. Nurmagomedov úy sharayatında ájaǵa -úkeleri hám tuwısqan aǵalarınıń balalarıları menen  ulkeygen.Onıń urıs kórkem-ónerine qızıǵıwshılıqı oqıwshılar sport zalında shınıǵıwlardı tamasha etiwden baslanǵan.
Dag'istandaģi kóplegen balalar qatarı, Xabib da gúresti jaslıgınan baslaǵan : ol segiz jasında ákesi Abdulmanap Nurmagomedov tárbiyashılıǵı astında baslaǵan.Onıń ákesi de jaslıgınan, dzyudo hám sambo boyınsha áskeriy shınıǵıwlardan qatnasqan.Xabibtiń balalıǵında shuǵıllanǵan shınıǵıwlar, mısalı toǵız jasında ayıw menen gúresti óz ishine alǵan.
Gúldirsin qorǵanı
nobaý|350px|Gúldirsin qorǵanı
Gúldirsin qorǵanı - biziń eramızǵa shekemgi IV-III ásirler, eramızdıń III, XII-XIII ásirlerine tiyisli arxeologiyalıq estelik bolıp, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ellikqala rayonı aymaǵında jaylasqan.
Qala qurılısı
Tariyxıy dáreklerge qaraǵanda, bul qorǵan antik dáwirde payda bolǵan hám Áyyemgi Xorezmniń eń úlken qorǵanlarınıń biri bolıp tabıladı.
Úlken Gúldirsin qorǵanı 350x230 metr ólshemge iye tórtmúyeshlik formasında qurılǵan. Qorǵannıń dárwazası shıǵıs diywaldıń ortasında jaylasqan. Qorǵan diywallarınıń tómengi bólimindegi antik diywallar hám minaralar paqsadan, onıń keyingi bólimleri bolsa qamgerbishten qurılǵan. Diywalları házirgi waqıtqa shekem óz bálentligin joytpaǵan hám ayırım jerlerinde ol 15 metrge shekem jetedi. Keyin ala XII-XIII ásirlerde bul diywal Xorezmshaxlar dáwirinde qayta qurılǵan. Qorǵan eki qabatlı bekkem minaralarǵa iye sırtqı diywal menen bekkemlengen.
Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, orta ásirlerde qorǵannan tek ǵana strategiyalıq maqsetlerde paydalanılǵan hám bul jerde derlik xalıq jasamaǵan. Qazıw jumısları waqtında qorǵannıń ishinen antik hám orta ásirlerge tiyisli kóplegen sapal buyımlar, qoladan islengen buyımlar hám bezewler, teńge pullar tabılǵan. Usı tabılmalardan anıqlanıwınsha, Úlken Gúldirsin aymaǵındaǵı eń sońǵı xalıq jasaǵan dáwir – Xorezm monǵollar tárepinen jawlap alınǵan Muhammed Xorezmshax húkimranlıq etken dáwir – 1220-jıllarǵa barıp taqaladı.
Qiya toliqlawish
Barıs, shıǵıs, orın seplik qosımtaları hám geypara
tirkewishler arqalı bildirilgen zatlıq mánidegi sózlerge
qıya tolıqlawısh delinedi.
Qıya tolıqlawısh, kóbinese awıspasız feyillerden,
geyde atawısh sózlerden bolǵan bayanlawısh penen
baylanısıp, kimge? nege? kimnen? neden? kimde?
kim (ne) haqqında? kim (ne) menen? kim ushın? t.b.
sorawlarǵa juwap beredi. M ı s a l ı : 1. Ózińnen keyingilerge úlgi bolaman deseń, ózińnen burınǵılardan ibrat al.
(«Atalar sózi») 2.Dasturqanǵa mazalı taǵam keldi. (M. K.)
3.Sira, ǵawashalarǵa bir nárse jetispeydi. 4.Nege deseńiz,
túp-tamırda lám-ızǵar joq bolıwı itimal. (Ó. X.) 5. Siz is
jóninde sóylestińiz. (M. D.)
Toǵaylar
Toǵaylar dárya boylarındaǵı ıǵal jerlerde jaylasqan terek puta hám shóplerden quralǵan. Toǵaylar dárya suwları menen tıǵız baylanısqan. Ózbekstandaǵı eń úlken toǵaylar Sırdárya menen Ámiwdárya boylarında jaylasqan.Toǵaylarda shóplerden qamıs, urıq, jeken, boyan, jantaq keń tarqalǵan; terek hám putalardan toranǵıl, jıńǵıl, tal, jiydelerdi ushıratıw múmkin. Sonıda aytıw kerek, Sırdárya menen Ámiwdárya suwlarınıń azayıwı menen onıń boyındaǵı toǵaylarda qısqarıp ketken. Toǵaylar dárya jaǵaların jemiriliwden saqlaydı, shóllerdiń qurǵaq hawasın belgili dárejede jumsartadı hám onı kislorod penen bayıtadı. Bulardan basqa, toǵaylar túrli terili hám basqa haywanlardı saqlaw ushında zárúr. Toǵaylarda dońız, toǵay pıshıǵı, porsıq, qasqır, saǵal, qoyan; quslardan úyrek, ǵaz, shegejin, atshók, balıqshı qus, birǵazan, qırǵawıl, qırǵıy hám basqalar ushıraydı.
Longread
Longread - búgingi zamanagóy jurnalistikada kólemli tekst arqalı oqıwshılardı qızıqtırıwdıń usıllarınıń biri.
Avtoxor ósimlikler
Miywe hám tuqımlardı óziniń kúshi menen tarqatatuǵın ósimliklerge avtoxor ósimlikler delinedi. Buǵan xna, kópshilik sobıqlı ósimlikler, burshaq, iyttúynek (oq atar), gerangúl sıyaqlılar mısal boladı.
Longread
Internet tarmaǵında uzın-shubay tekstti kópshilik oqıy bermeydi. Óytkeni, globallıq tarmaqtan adamlar qısqa hám anıq informaciya alıw ushın paydalanadı. Longread ataması inglis tilindegi «long» - uzın, kólemli, «read» - oqıw degen sózlerdiń birikpesinen kelip shıqqan. Longridti oqıwǵa adamlar kóp waqtın sarplaydı. Biraq, longrid bul siz oylaǵanday zeriktirip jiberetuǵın ápiwayı tekst emes. Bul tekst, video, infografika, prezentaciya hám muzıkanı talap etetuǵın kompleksli informaciya bolıp tabıladı. Bul elementler bir-biri menen tıǵız baylanıslı boladı. Olar tek tekstti tolıqtırıp ǵana qoymastan, oqıwshıǵa jańa informaciya berip otıradı. Bunday tekstte biz joqarıda sanap ótken bóleklerdiń bir-biri menen logikalıq úylesimliligi áhmiyetli esaplanadı. Longrid birneshe tema átirapına qurılmaydı, kerisinshe, onda tek ǵana bir tema dógereginde izertlew jumısları sáwlelenedi. Longrid – analitikalıq mazmunǵa iye informaciya dáregi. Longrid avtorlarınıń tiykarǵı maqseti oqıwshınıń dıqqatın ózine qaratıp, oǵan ózgeshe usılda waqıyanı bayanlawdan ibarat boladı. Onda kóterilgen másele boyınsha anıq, dál sheshimler beriliwi maqsetke muwapıq boladı.
Túsindirme sózlik
Tu’sindirme so’zlik. «QaraqalpaqQaraqalpaqlar tilinin’ tu’sindirme so’zligi» degen to’rt tomli’q so’zlikte so’zlerdin’ ma’nileri ken’irek tu’sindirilip, si’patlama beriledi. Biz ma’nisin tu’sinbegen so’zdi usi’ so’zlikten izlep woni’n’ ma’nilerin bilip alami’z. Mi’sali’: Sho’girme — alti’ ayli’q yamasa bir ji’lli’q qozi’ terisinen tigilgen do’n’gelek bas kiyim. Juwas — minezi jati’q, tik yemes, a’lpayi’m.
Tolıqlawısh
Is-ha'reketti zatlıq mánide túsindiretuǵın ekinshi dárejeli aǵzaǵa tolıqlawısh delinedi.
Tolıqlawıshlar, kóbinese bayanlawısh penen baylanısadı.
Olar zatlıq mánidegi tabıs hám qıya seplik qosımtalı,
tirkewishli sózlerge qoyılatuǵın sorawlarǵa juwap beredi. M ı s a l ı : 1. Aspandı tunjıraǵan bult bastı. (M. D.)
2. Shopanlarǵa oǵada qolaylı sharayat dúzildi. (J. A.)
3. Biziń úyde jolawshılar ushın hámmesi tayar bolǵan
edi. 4. Búgin Oksana óziniń aǵası menen Ukrainaǵa
ketedi. (M. K.)
Tolıqlawıshlar tómendegi sóz shaqapları arqalı bildi�riledi:
1. Tolıqlawısh, kóbinese zatlıq mánidegi seplik
qosımtalı atawısh sózlerden boladı: 1. Danalar ilimdi
mal-dúnyadan abzal kóredi. 2. Kim de kim kitapqa
kóp qarasa, kitap onıń zeynin ashadı. Kitap ótmishten
de, keleshekten de xabar beredi. («Atalar sózi») 3. Ana,
saǵan minnetdarman. (S. X.) 4. Jaqsıǵa aytsań bir gápti,
aldıńda basın iyedi. Jamanǵa bir is tapsırsań, pitkenshe
ishiń kúyedi. 5. Aqıllıǵa gáp aytsań, kóp keshikpey pitedi.
Ayaǵı úlken sıyǵanın kiyedi, ayaǵı kishkene súygenin
kiyedi. (Q.n.m.)
2. Atawısh sózlerge haqqında, tuwralı, jóninde, me�nen, ushın tirkewishleriniń dizbeklesiwinen de boladı.
M ı s a l ı : 1. Men Tórtkúlde júrip, usı shaydı siz ushın
aldım. (T. Q.) 2. Sánem qızı tuwralı kóp oylanatuǵın
boldı. (T. Q.) 3. Inkamal apay okeandaǵı Ceylon atawı
jóninde oqıwshılarǵa sóylep berip atır. (Sh.A.) 4. Bárimiz
de mal menen adambız. (T. Q.)
Tolıqlawısh grammatikalıq bildiriliw hám mánisine
qaray tuwra tolıqlawısh hám qıya tolıqlawısh bolıp ekige bo'linedi.
Kopyleft
Biziñ kentent jaratıw qorǵawı huquqımizdan paydalanıwdı qáleytuǵın adamlar bar. Olardıñ mazmunı ádebiy dástùrlew, sanaat yaki web - content bolıwına qaramastan internettegi avtorlıq huquqtan ayrılıwdı qáleytuǵın adamlar bar. Usı tùrdegi avtorlar òz dòretpeleriniñ erkin bolıwın hám olardı òzgertiw mùmkinshiligin qáleydi, adamlar bunıñ ushın heshqanday dáramat almastan bilimge ùles qosıwı mùmkin.
WikiStipendiya
''Joybar betin kóriw ushın Wikipediya: WikiStipendia marafonı hám Wikipediya: WikipStipendia II marafonı betlerine ótiń''
Svante Pääbo
Svante Pääbo yaki Svante Peebo (Aytılıw|Savante Paabo) (1955-yil 20 -aprel,Stokgolm) shved biologi,genetik alım.Fiziologiya hám medicina boyınsha Nobel sıylıqı bayraqdori (2022). Nobel komitetinde Pääboning dóretpeleri ilimiy jámiyetshilik tárepinen insan evolyutsiyasın jaqsılaw túsiniw ushın ájayıp qóllanba ekenligi ta'kidalb ótildi.
WikiStipendiya
Joybardıń atı "wiki" hámde "stipendiya" sózleriniń birlespesi esaplanadı. Joybar ózbekshe Wikipediyada maǵlıwmatlar muǵdarın asırıwǵa qaratılǵan bolıp, onda tek ǵana studentler, bálki qálegen shaxs qatnasıwı múmkin. Joybardıń jáne bir maqseti ózbek tilindegi wikilarda korrektorlar sanın kóbeytiw esaplanadı.
Svante Pääbo
Pääbo Svante Shveciya Korollıǵılıq Pánler Akademiyasi (2000), Leopoldina (2001),AQSh Milliy Pánler Akademiyasi (2004),Fransiya Pánler Akademiyasi (2015) hám London Korollıǵılıq Jámiyetiniń aǵzası esaplanadı (2016).
Ómirbayanı
Pääbo bioximiyalıq Sune Bergström  hám estoniyalik ximik Karin Pääbo(1925-2013) dıń perzenti esaplanadı. Onıń ákesi fiziologiya hám medicina boyınsha Nobel sıylıqi (1982) bayraqdori. Pääbo Bagarmossenda ósińki. Ol anası tárepinen tárbiyalanǵan (onıń anası Sunening laboratoriyasında laborant bolıp islegen), sebebi Sune Bergströmning sol waqıtta basqa shańaraǵı bar edi.
WikiStipendiya
Tariyxı
thumb|WikiStipendiya matbuot anjumani WikiStipendiya ǵalaba xabar quralları konferenciyası WikiStipendiya Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2019-jılda ózbek tili Internette múnásip orındı iyelewin támiyinlew boyınsha shıǵarǵan pármanı tiykarında jolǵa qoyıldı. Jaslar isleri agentligi iri sıylıqlar qorına iye wiki-marafondı jolǵa qoyıwǵa qarar qıldı hámde Informaciya hám ǵalaba xabar kommunikaciyalar agentligi hámde Jas dóretiwshiler keńesi menen sheriklikte jolǵa qoydı. Aradan kóp ótpey, Ózbek tilinde sáwbetlesiwshi wikimediashılar paydalanıwshı toparı joybardı tolıq qollawǵa qarar qıldı. 2022-jıldıń 13-may kúni Tashkent qalasında wiki-marafon haqqında jámiyetshilikke xabar tarqatıw maqsetinde ǵalaba xabar quralları konferenciyası ótkerildi. WikiStipendiya studentler arasında hám keń jámiyetshilikte úlken qızıǵıw oyattı, bir neshe baspada marafon haqqında maqala basıp shıǵarıldı. Marafon 20-may kúni rásmiy ashılıwǵa shekem marafonnıń rásmiy Telegram kanalına 15 mıńǵa jaqın insan aǵza boldı.
2022-jıldıń 14-may kúni Tashkent qalasında jańa paydalanıwshılar ushın uqıp sabaǵı shólkemlestirildi. Sonıń menen bir qatarda tálim mákemeleri xizmetkerleri menen bólek sessiya ótkerilip, olarǵa marafon hámde Wikipediya:Tálim dásturi haqqında maǵlıwmat berildi.
Svante Pääbo
Ómirbayanı
Ol Uppsala qalasındaǵı Awdarma etilmegen 5|Shveciya qurallı kúshler mektep|Shveciya qurallı kúshler mektep|sv|Tolkskolanning dilmashlar klasında rus tilin (1975—1976 ), bir waqtıniń ózinde 1975—1977-jıllarda Uppsala universitetida Egipetologiya,Qibtiy tilini úyrengen. 1980-jılda Uppsala universiteti medicina fakultetin tamamlaǵannan keyin, ol qısqa múddet shıpaker bolıp islegen hám 1981-jılda Uppsala universitetine qaytıp kelgen onda Sitologiya kafedrası aspiranturasına oqıwǵa kirgen. Molekulyar immunologiya boyınsha kandidatlik dissertatsiyasın qorǵaw etken (1986). Keyin Pääbo qısqa múddet Cyurix universitetindegi Molekulyar biologiya orayında hám LondondagiSaraton izertlewleri institutıda islegen. 1987—1990 -jıllarda ol Tuyıqeleydagi Californiya universitetida, Allan Uilson laboratoriyasında doktoranturadan keyingi izertlewler alıp barǵan. Pääbo labaratoriyada zamanagóy dáwirde joǵalıp ketken qaldıqlar hám haywanlardıń genetikalıq materialın ajıratıp alıw menen shuǵıllanǵan. 1990—1997-jıllarda Myunxen universitetida ulıwma biologiya professorı, 1997-jıldan Leipzigdagi Evolyutsion antropologıya institutında genetikalıqa kafedrası direktorı lawazımlarında iskerlik júrgizgen.
2008-jılda ol óziniń kásiplesi, amerikalıq primatolog hám genetikalıq Linda vigilantmenen turmısqa shıqtı, ol menen bir ul hám bir qızı bar.
WikiStipendiya
Tariyxı
Marafon rásmiy baslanıwınan aldın Jaslar isleri agentligi qollap-quwatlawı menen 12 videodan ibarat video qollanba jazıp alındı hámde ózbekshe Wikipediyanıń You Tobe kanalına júklendi.
Metodologiyası
thumb|Ózbek tilinde sáwbetlesiwshi wikimediashı paydalanıwshılar toparınan belsendi aǵzalar tárepinen shólkemlestirilgen uqıp sabaǵı WikiStipediya 2022-jıldıń 20-may ayınan 2022-jıldıń 20-dekabrine shekem dawam etetuǵın wiki-marafon shólkemlestirildi. Qatnasıwshılar keminde 15 jasqa tolǵan bolıwı kerek hámde ózleriniń qızıqtırǵan qálegen temada kontent jaratıwı múmkin. Sonday bolsa da altı keń jóneliste maqala jaratıw usınıs etildi ( tábiyiy pánler hám tábiyat tanıwshılıq, tariyx, mádeniyat hám kórkem-óner, fılosofiya, texnika hám texnologiyalar, insan hám jámiyet, oyınlar hám sport, geografiya).Paydalanıwshılar temanı tańlawı ańsat bolıwı ushın jaratılmaǵan maqalalar dizimi dúzilip shıǵıldı. Eń belsendi paydalanıwshılardı bir mártelik stipendiya menen sıylıqlaw ushın 320 million sómǵa jaqın qarjı ajıratıldı. Ózbek tilinde sáwbetlesiwshi wikimediashı paydalanıwshılar toparınıń belsendi aǵzaları marafon qatnasıwshıları qosqan úlesin bahalaw waziypasın óz moynına aldı.
Svante Pääbo
Jetiskenlikleri
Pääbo paleogenetika pániniń tiykarlawshilerinen biri bolıp, genetikalıq usıllar járdeminde birinshi adamlar hám gominidlarni úyreniw menen shuǵıllanǵan. Ol bul tarawdaǵı iskerligin 1984-jılda Evropa muzeyleri kolleksiyalaridan áyyemgi Egipet mumiyalarini úyreniwden baslaǵan hám piramidalarǵa Egipetshunoslik kafedrası oqıtıwshı járdeminde kirisiw múmkinshiligine iye bolǵan. 1985-jılda tariyxda birinshi ret mumiyalardan genetikalıq material alınǵan. 2006 -jılda ol neandertal genomini tolıq dekodlash rejesin járiyalaǵan. 2009 -jıl fevral ayında dáslepki nátiyjeler daǵaza etilgen hám 2010 -jıl may ayında olar Science jurnalında baspadan shıǵarılǵan. 2010 -jıl mart ayında Oltoydagi Denisova g'orida tabılǵan suyek bóleginen alınǵan DNKni úyrengen Pääbo toparı áyyemgi dáwirde ilgeri belgisiz bolǵan gominidlar turi — Denisov adamı ámeldegi degen juwmaqqa kelgenler. 2016 -jılda Pääbo toparı dúnya boylap derlik 2000 kisiniń genomlarini salıstırıwiy analiz qılıw tiykarında neandertallar hám homo sapiensning túrli gruppaları ortasında shaǵılıstırıwdıń keminde ush epizodi bolıwı múmkin degen juwmaqqa kelgenler. 2002-jılda Pääbo toparınıń „gen tili“ esaplanǵan FOXP2 ning jańalıq ashılıwı haqqındaǵı daǵazası keń jámiyetshilik kelispewshilikine hám ilimiy dodalawlarǵa sebep bolǵan.
Jazǵan shıǵarması
Neandertal adam : Joǵalǵan genomlarni izlep. — Trans. inglis tilinen. E. Naimark. — M.: AST. Korpus — 2018. — 416 b. — ISBN 978-5-17-091066 -3