cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shawdırbay Seytov
Jazıwshı 70-jıllarģa kelip birotala romanlar dóretiw jolına ótip, dáslep "Iģbal soqpaqları", sońınan "Xalqabad" roman tetralogiyasın, "Shırashılar", "Jamanshıģanaqtaģı Aqtuba" romanların jazadı. Olardıń ideya-tematikalıq baģdarları, janrlıq qásiyetleri, syujetlik-kompozitsiyalıq qurılısı bir-birin qaytalamaydı, hár biri óz aldına qaytalanbas kórkem dúnyalar esaplanadı.
Jazıwshı Sh.Seytovtıń "Iģbal soqpaqları" romanı 1975-jılı baspadan shıqqan edi. Ol qaraqalpaq prozasında dáslepki liro-psixologiyalıq roman sıpatında ádebiyatshı ilimpazlar tárepinen unamlı bahalandı.
"Iģbal soqpaqları" avtordıń "Úlken" prozadaģı dáslepki tájiriybesi. Soģan qaramastan, roman Sh.Seytovtı kóp qırlı talant iyesi, sheber jazıwshı sıpatında tanıttı. Sh.Seytov tek ģana kúshli shayırlıq talant iyesi bolıp qalmastan, adam jan dúnyasın tereń sezinetuģın psixolog, sóz benen súwret salatuģın xudojnik. Romanda qaharmanlardıń belgili bir máwrittegi ishki tolģanısları menen terbenisleri, kewil keshirmeleri "poeziya tili" menen beriledi. Qaharmanlar tilindegi poeziyalıq ırģaq, kúshli lirizm tezden oqıwshı sezimin biylep aladı.
Roman xat penen ashılıp, xat penen tamamlanadı.Onda jaslardıń muhabbattan, kásipten, qullası ómirden óz ornın tabıwdaģı qıyınshılıqları, mashaqatlı jolları súwretlenip, waqıya qaharmannıń awızeki gúrrińi formasında birinshi betten bayanlanadı.
Shıģarma dáslepki betlerinde Máqset qarapayım shayır tábiyatlı bir jigit sıpatında kórinedi. Lekin ol óz átirapındaģı waqıyalardı gúzetip baradı. Turmıstaģı ádalatsızlıqlarģa, nahaqlıqqa qarsı shıgadı, olar tuwralı tereńirek oylap, juwmaq shıģarıwģa háreket etedi. Joraları menen haytlap ketip qarawındaģı mallardıń joytılıp ketiwi, Maltabar menen Pirnazarovtıń Haytmurat ģarrıģa qırsıģıp Máqsetti qamap taslawı onıń ómirinde úlken burılıs jasaydı. Qarawındaģı mallardı da qaytıp alıp qoyadı. Bul tosınnan bolģan waqıyalar Máqsettiń ómirin astın-ústin qıladı. Qamaqtan azat etilgeni qarawındaģı mallardı alıp qoyadı. Tap sol waqıtta Muratta Máqsetti óz menen alıp ketiwge keledi. Máqsettiń ómirindegi adasıwlar usınnan keyin baslanadı. Qalaģa kelgennen sońģı kúnleri zerikerli boladı. Dáslepki kúnleri jumıs tappay sandaladı. Restoranģa shveytsar bolıp kiredi. Ol jerde de talabı júrispeydi. Awıllaslarınan esitken gápine shıdamay restorandı tárk etedi. Keyin qurılısqa jumısqa ótedi. ómirdegi ornın tapqanday boladı. Degen menen buģan da ishley kewli tolmaytuģın edi. Táģdirdiń túrli-túrli taqıwmetine tap bolģan Máqsettiń ar-sarı shıģadı. Táģdir taynapır taslardı talayına talmay zıńģıtar edi. Murattıń úyleniw toyınan xabarsız qalıp dayısınıń ókpelewi, onıń júzine qaray almay júrgende Maltabardıń tap bolıwı, óz nápsi ushın Miyrigúldin "ájaģasıman" dep tanıstırıwı, taģı da bunıń menen turmay iplas iske qol urıwı, Dilaramģa doslasqanda jeńgesiniń Maltabar menen qashıp ketiwi, sóytip júrgende Nazlınıń tap bolıwı, dayısınıń jaqsı niyet penen baslaģna isleri Máqsettiń janın jegidey jeydi. Aldında eki jol bar. Biri - jaylawģa qaytıw, ekinshisi - Dilaram menen qalıw. Kewli, júregi keńislikti kúsegen Máqset jaylawģa qaytıwģa bel baylaydı. Keyingi waqıtları ómirindegi awdarıspaqlar, tosınnan bolģan jaģdaylar, waqıyalar nátiyjesinde Máqsettiń xarakterinde printsipial ózgerisler júz beredi. Ata kásibine bolģan sadıqlıq, Nazlıģa bolģan muhabbat Máqsetti tuwılģan ata mákanına baslaydı. Sh.Seytov qaharmannıń óz kásibine, óz súygenine qayta oralıwın súwretlew arqalı insannıń tuwılģan jerge, ata mákanģa muhabbatın ulıģlaydı. İnsannıń ómirdegi ornın, baxtın onıń kásiptegi, muhabbattegi ornı menen belgileydi.
Avtor Miyrigúl menen Nazlı hám Dilaramlardıń obrazların bir-birine qarama-qarsı qoyıp súwretleydi. Olardıń ishki dúnyasın sáwlelendiriwde kontrastlıq usıldan sheber paydalanadı. Mısalı, Miyrigúl waqıtsha házlikti gózlep iplas joldan júrse, Nazlı hám Dilaram ómirdegi insan ornın joqarı qoyadı, ómirdiń ullılıģın tereń túsinedi. Ásirese, Dilaram obrazında ómirden óz orının tappay daģdırģan adamnıń táģdiri tipiklestirilip beriledi.
"Xalqabad" roman-tetralogiyası tematikalıq jaqtan óz-ara uqsas bolģan M.Sholoxovtıń "Ashılģan tıń", T.Qayıpbergenovtıń "Sońģı hújim" romanların qaytalamaydı. Ondaģı jańashıllıq tek qaharmanlar obrazın dóretiwdegi kórkem psixologizmniń ótkirliginde emes, al roman jańasha ideyalıq-estetikalıq sıpatı, súwretlenip otırģan jıllardıń tariyxıy shınlıģın tereń ashıp beriwi, milliy sıpatlarınıń basımlıģı, qayta qurıw ruwxın tereń sińirgenligi menen pútkilley ajıralıp turadı. Romanda jazıwshınıń jámiyettegi siyasiy gúresler haqqında, yaki qaharmanlar haqqında unamlı yamasa unamsız pozitsiyası kórinbeydi. Waqıyalardıń rawajlanıwı menen dáwirge tán belgiler, qaharmanlardıń obrazı, olar arasındaģı qarama-qarsılıqlar kórine baslaydı.
"Shırashılar" romanında qaharman xarakterin jaratıwda qahramannıń eske túsiriwleri menen kóz aldına elesletiwleri baslı orınģa shıqsa, "Iģbal soqpaqları" lirikalıq sıpatlardıń basımlıģı, romantikalıq kóterińkiligi menen ózgeshelenedi. Al "Jamanshıģanaqtaģı Aqtuba" romanında avtor xarakterler jaratıwda kórkem detal hám dialoglar, poliloglardan sheber paydalanģan.
Jazıwshınıń "Xalqabad" romanı dáslep "Ámiwdárya" jurnalında, keyin qayta islenip kitap halında baspadan shıqtı. Roman "Shar buzıw" (1978), "Mashaqatlı asırımlar" (1981), "órdek qırģınnan soń" hám "Atlan shap" (1989) dep atalģan tórt kitaptan ibarat. Kitapta XX ásirdiń 50-jıllarına deyingi waqıyalar súwretlendi.
"Shar buzıw" kitabında 20-30 jıllardaģı ullı burılıs dáwirine tiyisli qıyan-kesti waqıyalar, "Mashaqatlı asırımlar"da qolģa kirgizgen jeńisti bekkemlew ushın gúresler, ólip baratırģan jámiyet wákilleriniń sońģı tal qarmawları, bul jańa joldaģı adasıwlar, jeke menshiklik sananıń jámiyetlik sanaģa aylanıwın súwretlew jazıwshınıń dıqqat orayında turadı.úshinshi ham tórtinshi kitaplarında dáslepki "romanlardaģı qaharmanlar, personajlar sanasınıń ósiw evolyutsiyası, gúresleri, táshwishleri, táģdirleri zaman táģdiyri menen baylanısta sáwlelenedi, zaman bulardı, bular zamandı rawajlandırıp baradı, atalar estafetasın balaları alıp, ilgerilewin dawam etedi. Bul tema dáslep rus jazıwshısı M.Sholoxovtıń "Ashılģan tıń" romanında sáwlelendiriledi.
Jazıwshı "órdek qırģınnan soń" dep atalģan romanında Stalinlik repressiya jıllarının qorqınıshlı haqıyqatlıģın keń planda suwretlep beredi. Bir jaģınan urıs qáwpi, ekinshi tárepten qorqınıshlı repressiyalar el aģaların tolģandıradı. Eldegi húkim surgen siyasat el basshıları Qunnazar, Bazarbay, Sayımbetlerdi de bir-birine isenbeytuģın dárejege alıp keledi. Bul dáwir qurbanı bolģan qarapayım miynetkesh Bazarbay qılıy obrazı oqıwshıda kúshli tásir qaldıradı. Qansha azap shekse de hújdansızlıqqa barmaģan jazıqsız repressiya qurbanı. Turaqlılıģı, qaysarlıģına, tuwrı sózliligine bola qamaqtan azat etilgen Bazarbay óz ar-namısın qorģaydı. Shańaraģınıń ar-namısın ayaq astı etkeni ushın kimdi ayıpların bilmey sarsıladı. "…ne ushın hayalımdı óltiremen, aqırı, ol maģan jaqsılıq isleymen dep, tánin jallawģa shekem bardı ģo!... Bunıń ádep Sámetin óltiriw kerek edi!... Bunday namısınan janın, mápin artıq qoyatuģın, qorqaq, námárt óletizina kóp, bulardı óltirip ushlıģına jete almaysań! Amanlıqtan kegimdi qaytarsam shúkir!...(348-bet)-dep oylanadı.
Dáwir siyasatınıń qurbanı bolģan Bazarbaydıń tragediyası haqqında avtor hesh nárse aytpaydı: onı ya qaralamaydı, ya aqlamaydı. Súwretlengen waqıya haqqında avtor pozitsiyası anıq kórinbeydi. Biraq Bazarbay oqıwshıda qanxor emes, al óz ar-namısın qorģaģan obraz sıpatında tásir qaldıradı. Bar iseniminen ayrılıp, hújdan buyrıģı menen óz kegin aladı. Bul jaģınan Bazarbay obrazı "Jamanshıģanaqtaģı Aqtuba" romanındaģı Biybiraba obrazına jaqın keledi. Nızam óz kúshin joģaltıp, insan máplerin qorģay almaģanlıqtan ar-namısı taptalģan Biybiraba óz dushpanlarınan ózi ósh alıwģa kirisedi. Pútkil ómirin kúlge aylandırģan Temirxandı óltirip, Berdashtan ósh alıwģa barģanda onıń ózin atıp óltiredi.
30-jıllardaģı massalıq repressiyanıń ashshı haqıyqatlıģın súwretleytuģın "Xalqabad" tetralogiyasınıń "órdek qırģınnıń soń" kitabı "Quyrıq planınıń" orınlanıwı haqqında berilgen raport penen juwmaqlanadı. Romandaģı Gúljan, Bazarbay, Aqtóre, Jamal sot, Amanlıq obrazları repressiya dáwiriniń tipik wákilleri.
Jamal sottıń obrazı repressiya jıllarında xalıqtı basqarģan el basshısı. Onıń qarmaģına ilingen ne bir azamatlar xalıq dushpanı retinde atılıp ketedi. óziniń kewilindegisin orınlamaģan adamdı ayamaydı. Xalıqtıń táģdirin oyınshıq etken Jamal sot watan gedayı bolıp jasaydı. "Xalıq dushpanı" etip neshe úylerdi qańıratqan, xalıqtıń kózin qorqıtqan Jamal sot xalıq ģázebine ushıraydı, óz jazasın aladı.
Tetralogiyanın "Atlanshap" dep atalģan tórtinshi kitabında "Jaqsılıq" kolxozı miynetkeshleriniń Ullı Watandarlıq urıs jıllarındaģı turmıs menen tanısamız. Bul romanda jazıwshı kolxoz baslıģı Mádiyardıń shańaraģı, hayalı Aysultan, onıń balası Dániyar menen kelini Aqjarqın, sonday-aq Sayımbet, Gúljan, Asqarbay, Eshbaydıń táģdirleri suwretlenedi. Romanda barlıģı eki juzden aslam qaharmanlar qatnasadı.
"Jamanshıģanaqtaģı Aqtuba" romanı jarıqqa shıģıwdan-aq jámiyetshilikte úlken shawqım kóterildi. Geyparalar bul dóretpesi ushın jazıwshını ayıplasa, al ayrımları romandı 90-jıllar qaraqalpaq prozasınıń ájayıp tabısı sıpatında kórsetedi. Roman haqqında bunday pikirlerdiń júzege keliwi tábiyiy nárse. Tubalawshılıq jıllarındaģı adamzattıń xorlanģan, namısı ayaq astı etilgen turmısı barınsha ashıp taslanadı. Bul shıģarmaģa deyin qaraqalpaq prozasında bunday taqılettegi shıģarmalar dóretilmegen edi.
Litva
250px|right Litva (lt. - Lietuva, Lietuvos Respublika) Evropadag'ı mámleket. Xalqının' sanı 3 million adamg'a shamalas.
Shawdırbay Seytov
Roman negizinen Nókistegi Qızketken kanalı boyında jaylasqan Aqtuba elatındaģı waqıyalar súwretlenedi. Aqtuba elatı ádewir tolısıp, xalıqtıń kóbeyiwine qaramastan, hár kim hár jaqtan jıynalģanlıqtan jaylar plansız salınıp, ońlı basshılıq etetuģın húkimeti de joq. Barı-joģı bir univermag, voenkomattıń eski imaratı jaylasqan bul elattıń eń bardamlı, awqatlı adamı Ámirxan usı univermagtıń baslıģı. Ol perzentsizligi sebepli dáslepki hayalınan ajırasıp, qıysıq kóshege kirip ketedi. Aqshanıń puwına másirip, shalqıydı. Obal-sawap, ar-namıs degendi umıtıp, hayal-qızlardıń ar-namısın ayaq astı etedi. Sulıw qız-jawanlardı satıwshı etip, solardıń arqasında sawdasın júrgizip otıradı. Onıń óz printsipi bar. Romannıń kórkemlik qunı da Ámirxan xarakteriniń jaratılıwı menen baylanıslı. Ámirxan hayal-qızlardıń ar-namısın ayaq astı etip bılģawshı, hádden tıs jawız iplas adam. Basqalardın táģdiri oģan bir pul.
Jalģan siyasat húkim súrgen sotsial ortalıq xalıqtı milliy isenimnen ayırıp, ne bir hámelparaz, jawız, jalataylardı "tárbiyalap" shıģaradı. Romanda olardıń tipik obrazı jaratılģan. Bul - Ámirxan obrazı Ol qaladaģı univermagtıń baslıģı, úlkenlerge sózi ótimli, dúkandagı ótimli zatların óz paydasına astırtın satıp, bos dúkanģa ot berip, basqalarģa jala jawıp qamatıp jiberetuģın jawız adam. Trest baslıq Ların, qálegen "jarılqaģan" adamın tiyisli jerine sózin ótkerip jumıstan ózgerte aladı. Kewlindegisin mashaqatsız, aqsha kúshi menen iske asıradı. Aybórektiń ar-namısın xorlaģanda sol Ámirxan. Bul ushın Aybórek kúyewi ekewi onnan ósh alıw waqtın kútip jasaydı. ámirxannıń esiginde qulı boladı. Barlıq iplaslıqlarına, xorlıqlarına shıdap jasaydı. Sońında bul islerin ámirxannıń ózine qaytarıp isleydi. Dúkan órtenip, jumıssız qalģan Jerdash hayalı Aybórektiń arqasında minzavodqa jumısqa kiredi. ámirxannan ozıw ushın hayalınıń iplaslıqlarında keshiredi. Barlıģına kónedi. Tek onnan óshin alsa boldı. Jas biygúna qız Biybirabanıń táģdirin básekege tigip, jalģız balasın ózi menen "baja" bolıwģa kóndiredi. Biybirabanı aldap kól boyına alıp barģanda Berdashtıń ózin qız balta menen shawıp óltiredi. ámirxan bul básekede jeńilip hám balasınan, hám dúnyasınan ayırıladı. Jerdash betine hesh kim jel bolıp tiymegen ámirxannıń bar pulın reketirlardıń járdeminde aladı.
Litva
Geografiyası
thumb|right|300px
Shawdırbay Seytov
Romanda oraydan basqarıwdaģı jiberilgen qátelikler, adamlarģa haywanlarsha qaraw, mámleket múlkin tonawshılık, paraxorlıq, urlıq, zorlıq-zombılıq, jalataylıq, menmenlik, bassınıwshılıq háwij alsa, ekinshi jaģınan usı iplaslıqlarģa eti ólip ketken, máńgúrlik, sadalıq, soqır sezim bir-birine qarsı qoyıp súwretlengen.
Advokatura
Advokatura –huqıqıy institut bolıp, ol advokatlıq xızmeti menen shuǵıllanıwshı shaxslar hámde jeke advokatlıq ámeliyat penen shuǵıllanıwshı ayırım shaxslardıń ǵárezsiz, kásiplik birlespelerin óz ishine aladı.
Litva
Geografiyası
Ol Latviya, Belorussiya, Rossiya, ha'm Polsha mámleketleri menen qon'sılas.
Konya
Konya  Túrkiyada jaylasqan qala. 2013-jılı qalanın' xalq sanı 2.079.225 bolg'an.
Konfuciy
200px|thumb|rightKonfutsiy (Qıtay tili: 孔子/孔夫子; pinyin: Kǒng zǐ/Kǒng Fūzǐ; Wade-Giles: K'ung-tzu/K'ung-fu-tzu; bizin' eramızg'a shekemgi 551 – 479 jıllar) Qıtaydın' klassik filosofı ha'm filosofiyalıq dialoglardının' jazıwshısı. O'zinin' sha'kirti Mengutsiy menen birge Konfutsiy filosofiyasının' tiykarın salıwg'a u'les qosqan.
Shawdırbay Seytov
"İsine tirkelip tigilsin" povesti de "Jamanıshģanaqtaģı Aqtuba" romanı menen tematikası jaģınan únles. Onda militsiya xızmetkerleriniń turmısındaģı tubalawshılıq dáwirindegi unamsız háreketler swwretlenedi. Povesttiń bas personajı ábilqasım Maxmudov. Ol jaslayınan ákesinen jetim qalģan soń, onı Jomartqan "ģamxorlıqqa" aladı. Onı mektepte oqıp atır dep dizimnen ótkizedi de óziniń malların baqıtırıp qoyadı. Jomartqan bunıń menen turmay jas balaģa "domalaq arza" jazdırıp, adamlardı jumıstan shıģaradı. ózi usınday jol menen mektep direktorı boladı. Mektep partasında otırmaģan ábilqasımģa attestat ákelip beredi. Endi oģan diplom kerek. Jomartqan buģan da járdem beredi. ábilqasımdı Nókistegi ot-jem skladınıń baslıģı Qáliyge beredi. Bunday Adam oģan judá zárur. Qáliy onı awıl xojalıq texnikumına kirgizedi, endi oģan jallanba miynet etiwge tuwra keledi. Ol Qáliydiń urlap alģan ot-jemlerin bazarda satadı. Qılmıs ustine onı OBXSS xızmetkeri Nazar uslaydı. Qáliy ápiwayı adamlardan emes, joqarıda aģaları bar. Haq niyetli militsiya xızmetkeri Nazardı "mıń manat para aldı" dep jala jawıp qamatıp jiberedi. Oģan bul ótirik tilxattı ábilqasım beredi. İshki İsler Ministrliginıń (İİM) ministri ábilqasımdı "jaqsı kadr" ekenligin bilip, teknikum pitkeriwden onı jumısqa aladı. Ol jumısqa kiriwden Jańa tapsırma - tiriyek satıwshılardı tutıp beriw wazıypasın aladı. Bul tapsırmanı orınlawda ólgen adamlardıń altın tisin qoparıp, sonıń esabınan bayıp otırģanlardı da, tiryek satıwshılardı da tutadı, biraq bul adamlardıń İİM xızmetkerleri menen baylanıslı ekenligin, olardın payda sherigi ekenligin bilmeydi. Nátiyjede ózi xaq niyetli Nazardı qalay qamatıp jibergen bolsa, ózi de tap sonday metod penen qamalıp ketedi. Povest ábilqasımnın kúndeligi formasında beriledi.Jazıwshı kúndeliktiń jazılıw stilin, tilin, qaharmannıń oyların ózine tán muqamda asha bilgen.
Bas qaharman Esjan ģarrı ómirinen tańlap alınģan bir aqshamlıq waqıya romannıń syujetlik ózegin quraydı. Ol kishkene ģana, bar bolģanı jeti úyli qaraqalpaq awılında jasaydı. Sońģılıģında jawgershilik sebepli awılda tek eki xojalıq ģana qaladı. Romanda jámiyettegi ózgerislerden uzaqta, biytárep jasap atırģan Esjan ģarrınıń revolyutsiyalıq háreketlerge aralasıwı qızıqlı bayanlanadı.
Sh.Seytov qaraqalpaq ádebiyatının tuwısqan xalıqlar ádebiyatı ullı klassik ádebiyatı hám jáhán ádebiyatı úlgilerin qaraqalpaq tiline awdaradı. Ol N.A.Nekrasov, A.S.Pushkin, M.Yu.Lermontov, L.N.Tolstoy, S.Ayniy, A.Matchannıń shıģarmaları menen qaraqalpaq oqıwshıların tanıstıradı. óz gezeginde jazıwshınıń shıģarmaları rus, ózbek, tatar, qazaq tillerine awdarılģan.
Advokatura
Advokatura funktsiyaları
Advokaturanıń atqaratuǵın funktsiyaları:
Advokaturanıń tiykarǵı maqsetleri:
Abdiraxman Jámiy
Abdiraxman Jámiy - tájik xalqınıń shayırı.
1414-jılı Xorasannıń Jam qalasında tuwıladı. Jámiydiń balalıq dáwirinde shańaraǵı Xiratqa kóship keledi. Ol Xirattaǵı Dilkash hám Samarqandtaǵı Uluǵbek medresesinde oqıp tálim aladı. Jámiy putin kúsh-quwatın ilimge, kórkem dóretiwshilikke baǵıshlaydı, til hám ádebiyat, filosofiya, matematika, astronomiya hám basqa pánler menen shuǵıllanadı. Kitap Jámiydiń eń jaqın dostı boladı.
Jámiy bir qatar kórkem ilimiy hám turmıslıq shıǵarmalar dóretti. Ol kópshilik ilim hám ádebiyat tarawlarındaǵı adamlarǵa ustaz boldı. Onıń jeti dástannan ibarat "Havt avrang" atlı lirik divanları "Báhárstan" atlı prozalıq-tárbiyalıq (didaktikalıq) dóretpeleri keń abıray-ataqqa iye boldı. A.Jámiy 1492-jılı Xiratta qaytıs boladı.
A.Jámiydiń kórkem dóretiwshiligi tájik xalqınıń mádeniy tariyxında ǵana emes, al pútkil orta shıǵıs mádeniy ómirinde úlken waqıya boldı. Onıń dóretpeleri Orta Aziyadaǵı kópshilik xalıqlarǵa keńnen málim. A.Jámiy Álisher Nawayınıń zamanlası, ustazı, dostı boldı. Nawayı Jámiydi ustaz, ullı sóz zergeri (ustası) dep bahalaǵan. Jámiy de Nawayını ullı sóz ustası sıpatında kórsetti. Oǵan arnap ayırım shıǵarmalar jazdı. Ol Nizamiy Ganjaviy, Xısraw Dehlaviyden keyin shıǵıs ádebiyatında "Xamsa" jazǵan úlken talant iyesi edi.
Navagraha
Navagraha - Induizm dininde ve Induist astronomiyada tog'ız ko'k jisimi. Olar: Surya (Quyash), Chandra (Ay), Mangala (Mars), Budha (Merkuriy), Guru (Yupiter), Shukra (Yupiter), Shani (Saturn), Rahu ve Ketu.
Gaziantep
Gaziantep  Túrkiyada jaylasqan qala. 2013-jılı qalanın' xalq sanı 1.844.438 bolg'an.
Nikolay Vasilyevich Gogol
Nikolay Vasilyevich Gogol (russha: Николай Васильевич Гоголь; 31 mart, 1809 – 4 mart, 1852) ullı rus jazıwshısı bolg'an.
Sebiston (deha)
Oftobruya (Бӯстон) — Fayzabad rayonı, Sebiston qalasına qaraslı qalanıń bir bólegi. Rayondan qala orayına shekem 19 km,
Xalqı
Xalqı — 351 adam.
Tele2
Tele2 AB — uyalı bаylаnıs diskаuntlеri rеtіndе tаnılg'аn Shveciya telekommunikatsiya kоmpаniyası. Kоmpаniyanın' shtаb-kvartirası Stokgolm qаlasında jaylasqan.
Nerv kesellikleri
Nerv kesellikleri - bul nerv sistemasınıń organikalıq (jaraqat, záhárleniw (toksikoz) h.t.b.) yamasa onıń funkcionallıq (nevrotik) buzılıwı. Ayırım jaǵdaylarda genetikalıq (násillik) faktorlarǵa da baylanıslı bolıwı múmkin.
Tatar
Tatar(Tatarlar)-Evropa jerlerinde jasawshı túrkiy xalıq bolıp xalıq sanı 8 mln dı quraydı
Alisher Nawayı
Ózbek xalqınıń ájayıp perzenti, danıshpan shayır hám oyshıl Alisher Nawayı XV ásirdiń ózinde-aq pútkúl dúnyaǵa dawrıq sala alǵan Kún shıǵıs klassikalıq ádebiyatında 'Jeti juldızdıń birı esaplanǵan eń kórnekli sóz ustalarınıń biri edi. Onıń ismi tez waqıttıń ishinde-aq pútkil Kúnshıǵıs penen Batısqa taralıp ketti.
Onıń danıshpanlıq penen jazılǵan poeziyası aldında pútkil dúnya júgindi. Ol hátte wázir dárejesine jetiwine qaramastan mánsaptan kóre xalıqtıń mápin joqarı sanaǵan, óz dóretpelerinde ápiwayı xalıq mápin jırlaǵan, barlıq nárseden kóre xalıqtı, xalıq táǵdirin oylaǵan, óz keleshegin kórkem dóretpege baǵıshlaǵan haqıyqıy insan edi.
Alisher Nawayı 1441-jılı, 9-fevralda sol dáwirdiń eń kórnekli qalalarınan bolǵan Xirat qalasında tuwıldı. Ákesi Ǵiyasatdin kishkene saray hámeldarlarınan biri bolǵan. Anası Temuriy shaxzadalardıń tárbiyashısı bolǵanı ushında jaslıǵınan baslapaq shaxzada balaları menen birge tárbiyalanıp ósti.
Saray shaxzadaları arasındaǵı talas-tartıslar jas Alisherge de tásir qılmay qoymadı. Shaxruq mırzanıń óliminen keyin Alisher shańaraǵı Iraqqa kóshti, sońınan Ábilqasım Babur járdeminde Xiratqa qaytıp keledi hám óz oqıwın dawam etedi.
Ol jas waqıtlarınan baslap-aq kórnekli parsı shayırı Saadiy Sheraziydiń 'Gúlistań hám 'Bostań shıǵarmaların, sonday-aq Fadratdin Attardıń 'Quslar tiliń qunt penen oqıy baslaydı.
Onıń Temuriy shaxzadalarınan bolǵan Xusayn Bayqara menen mektepke birge oqıwı hám doslasıwı keleshegi ushın úlken jol ashıp beriwge járdemlesedi. Nawayı on-on eki jaslarınan-aq qosıq jazıwǵa kirisedi. Bul jolda oǵan óz zamanınıń eń kórnekli shayırlarınan bolǵan Lutfiydiń ustazlıq járdeminiń ayrıqsha bolǵanlıǵı málim.
Alisher ata-anasınan jetim qalıp, on bes jaslarınan baslap dostı Xusayn Bayqara menen birlikte Ábilqasım Babur sarayına xızmetke kiredi. Sol jılları ol óz zamanınıń eń ájayıp adamları parsı-tájik ádebiyatınıń kórnekli shayırı Ábdiraxman Jámiy hám Mashxadtıń danıshpan adamları Sayd Xasan Ardasher hám Kamal Turbatiyler menen ushrasqan.
Biraq bul dáwirlerde de Xorasan taxtı ushın bolǵan sawash jánjellerdiń izi úzilmeydi. 1459-jılı Xorasan taxtın iyelegeń Ábdisayıt mırza zalım hám reyimsiz bolıp shıǵadı. Bunnan keyin Nawayı ilajsız Samarqandqa ketiwge májbúr boladı. Ol Samarqandta kóp ǵana alımlar menen ushırasıp birneshe doslar arttırǵan. Sońınan 1469-jılı óziniń dostı Xusayn Bayqaranıń Xorasan taxtın iyelewine baylanıslı Xiratqa qaytıp kelgen.
Álisher Nawayı Xiratqa qaytıp kelgennen keyin sol waqıtları patsha bolıp turǵan ózinin dostı Xusayn Bayqaranıń birinshi wáziri bolıp tayınlanadı. Ol wázir bolıp turǵan waǵında átirapına kóp ǵana alım hám dilwarlardı jıynap, Xorasannıń abadanlıǵı ushın xızmet etken. Elde ádalat hám tártip ornatıwǵa belsene qatnasqan. Biraq ózleri Temuriy áwladlarınan esaplansa da bilimsiz hám parasatsız bolǵan ayırım saray ámeldarlarına Nawayınıń bul háreketi unamaydı. Ásirese wázirlik orınǵa talasqan Majitdin buǵan jamanlıq isleydi. Solay etip Nawayı saraydan shetletilip, Astrabad qalasına hákim etip jiberiledi. Biraq bul sheshim negizinen alǵanda súrgin menen barabar edi. Nawayı Astrabadta úsh jılǵa shamalas bolǵan. Biraq den-sawlıǵınan ayırılıp Xiratqa qaytıp kelgen. Keyingi ómiriniń hámmesinde kórkem shıǵarmalar jazıwǵa baǵıshlaǵan. Solay etip Nawayı 1501-jılı 3 yanvarda alpıs jasında qaytıs boladı.
Alisher Nawayı kóp ǵana epikalıq shıǵarmalar jazdı. Bulardıń arasında 1482-1485 jıllarda jazılǵan 'Xamsa' (Bes kitaptan ibarat dástan). 1499-jılı jazılǵan 'Lisanut-tayr' (Quslar tili) shıǵarmaları ayrıqsha dıqqatqa iye. Ásirese 'Xamsá Alisher Nawayınıń dańqın pútkil álemge jayǵan edi. Álbette xamsa jazıw Kúnshıǵıs ellerinde burınnanaq bar dástúr. Xamsa dóretiw isinde eliwden artıq shayırlar qatnasqan bolsa da, bul baǵdarda tek tórt adam ǵana putkil dúnyaǵa belgili bolıp qaldı. Bulardan eń birinshi mártebe 'Xamsá jazıwdı baslaǵań kórnekli ázerbayjan shayırı Nizamiy Ganjaviy (XII ásir) hám bunnan eki ásir keyin Hind elinde Xısıraw Dexleviy, Nawayınıń zamanlası kórnekli parsı-tájik shayırı Ábdiraxman Jámiy hám Alisher Nawayınıń ózi. Bul jazılǵan Xamsalar negizinen bir derekke tiykarlanǵan bolsa da, biraq olardıń hár biri bir-birinen parıq qıladı. Sebebi hár Xamsada jaratılǵan obrazlarda shayırlardıń jasaw dáwirine qarap ádewir ózgerislerge ushıraǵan. Bul jaǵdaylar kóbirek Xısıraw, Bahram, Farhad hám Shiyrin obrazlarında ádewir kózge taslanadı. Bunnan tısqarı Nizamiy, Dexleviy, Jámiyler Xamsanı parsı tilinde jazǵan bolsa, Alisher Nawayı túrki tilinde jazadı. Bul jaǵınan qaraǵanda da Alisher Nawayınıń miyneti oǵada úlken. Nawayı Xamsa jazǵanda da ózinen aldın ótken ustazlarına úlken húrmet penen qaraydı. Eń birinshi mártebe Xamsa jazıp qaldırǵan Nizamiy Ganjaviydi alǵıslap: Emes ańsat, bul zaman ishinde turmaq, Nizamiy pánjesine pánje urmaq. - dep ayta kelip, Xamsa avtorları bolǵan úsh ustazına da úlken minnetdarshılıq bildirmekshi boladı. Yaǵnıy: Jollasa bul jolda Nizamiy jolım, Qollasa Xısıraw menen Jámiy qolım. dep jazıp, bul'húrmetli ustazları aldında bas iyedi. Nawayı bul ájayıp kitaptı jazıw jolında óz ustazları sıyaqlı bes kitapqa bóledi:
'Xayratul-abrar' Nawayının, óz zamanına bolǵan filosofiyalıq kóz-qaraslarında payda bolǵan. Sonıń ushında onı filosofiyalıq, sotsial-ekonomikalıq, tárbiyalıq máseleler tiykarında bahalaw múmkin.
'Leyli Májnúń, 'Farxad hám Shiyriń hám 'Jeti ıqlım' da ıshqı muxabbat máseleleri menen birlikte ádalatlı hám ádalatsız patshalar obrazı menen ushırasamız. Álbette bul dástandaǵı syujetler Kúnshıǵıs ellerine burınnan-aq kóp tarqalǵan arablardıń 'Qays hám Láylı, Mısır hám Assiriyanın 'Jeti gózzal', 'Mehribanu hám Shiyriń qıssalarınan alınǵan. Solay bolsada bul obrazlardı Nawayı óz dáwirine ádewir jaqınlastıradı. Usınday sebepler menen hár Xamsada patshalar obrazı hár qıylı. Xısıraw menen Bahram geyde ádalatlı, bazda ádalatsız bolıp kórinedi. Ashıqlar obrazında da tap sonday ózgeshelikler bar. Álbette buǵan sebepshi bolǵan jaǵdaylar da bar edi. Nawayı dáwirindegi belgili shayır qız Rabiyanıń bir quldı jaqsı kórip qalıwı, yaki bolmasa Temurdiń aqlıǵı Xalil mırzanıń bir temirshinin qızı Shadimúlkti jaqsı kóriwi, “Májgún” - dep atap onıń ústinen kúliw hám onıń ashıq bolǵanı ushın ayıplanıp súrginde bolıwı, sońınan Shadimúlktiń óz ashıǵı qábiri ústine barıp kóksine qanjar urıp qaytıs bolıwı Nawayınıń ashıqlıq haqqındaǵı dástanlarǵa qol urıwına sebepshi bolǵanlıǵına hesh kim gúmanlana almaydı. Sonıń ushında Nawayınıń qálemine tiyisli bolǵan túrki tilindegi 'Láyli hám Májnúń ádewir tásirli bolıp shıqqan.
Al Farxad obrazı bolsa Xamsada pútkilley jańa obraz. Bul erte dáwirdegi qıssalardıń hesh birewinde de joq. Sonıń ushında Nawayı bul obrazdı sol waqıttaǵı Xorasandaǵı suw tansıqlıǵı nátiyjesinde ózi oylap tapqan háreketshil obraz. Ol ápiwayı xalıq arasınan shıqan ádalatlı, sadaqatlı hám batır jigit. Al Iskender Zulqarnayın obrazı Nawayı xamsasında pútkilley ózǵeshe. Nizamiy hám Dexleviyde Iskender sháwketli patsha bolıw menen bir qatarda payǵambar sıpatında súwretlegen. Al Alisher Nawayı bolsa Iskender Zulqarnayın (Aleksandr Makedonskiy) eń baslı sıpatı onıń aqıllı, kúshli hám bilimli bolıwında dep biledi. Sonın, ushında Iskender óz átirapına kóp ǵana alımlardı jıynaǵan. Bular Nańumojis (Aristoteldiń atası), Platon, Sokrat, Gippokrat, Pifagor hám taǵı basqalar.
Bul jolda Nawayı álbette realistlik joldan barǵan Iskender Zulqarnayınniń dańqqa erisiwinde áyyemgi Greciya alımlarınıń tutqan ornın ashıp kórsetken. Solay etip, Alisher Nawayının, qálemi menen túrki tilinde payda bolǵan Xamsa pútkil dúnya ádebiyatınıń eń jarqın ǵáziynelerinen orın aldı
FK Banga
Futbol klubi Banga (Banga futbolo klubas) - Litva paytaxtı Gargždai qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Teńiz maydanı
nobaý|350px Ha'zirgi ten'iz huqıqı ma'lim xalıqaralıq-huqıqıy normalar biyg'a'rez sisteması sıpatında 1982-jılı qabıl etilgen Ten'iz huqıqı boyınsha BMSh konventsiyasında kodifikatsiyalang'an. Onda barlıq ten'iz maydanları, sonın' ishinde ten'iz ha'm okeanlar tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları, olardın' u'stindegi hawa boslıg'ı huqıqıy da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibi belgilengen. Usı universal kodifikatsiyalang'an Konventsiya teksti, qatnasıwshı mámleketler ta'repinen konsensus tiykarında Ten'iz huqıqı boyınsha III Konventsiyada islep shıg'ılıp, ten'iz maydanlarınan tınısh maqsetlerde ha'm adamzat pa'rawanlıg'ı ushın paydalanıw ha'm onı qadag'an etiwdi retlestiriwshi ken' ko'lemdegi xalıqaralıq-huqıqıy normalardı kodifikatsiyalaw ha'm progressiv rawajlandırıwdın' ayqın mısalı bolıp tabıladı. Konventsiya eki tu'rdegi, yag'nıy: birinshiden, qurg'aqlıq boyı mámleketleri aymag'ının' quram bo'legin du'ziwshi ha'mde; ekinshiden, mámleketler yurisdiktsiyası ko'leminen tısqarıda jaylasqan ten'iz maydanları huqıqıy da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibin belgileydi.
Tezlik
Tezlik (velocity yaki vitesse) kelip shıǵıp, geyde \vec v, — vektorlı shama, bir-birlik waqıt ishinde materiyallıq noqattıń basıp ótken jolı. Bul sózler menen skalyar shama dep bildiriw múmkin, anıǵıraq vektor-radiusınan kelip shıqqan vektor moduli.
Teńiz maydanı
Konventsiyag'a muwapıq, jag'a boyı mámleketinin' suvereniteti (ha'm onın' milliy yurisdiktsiyası) onın' qurg'aqlıq aymag'ı ha'm ishki suwları tısqarısına, arxipelag-mámleket bolsa onın' arxipelag suwları shegarası tısqarısına ha'm og'an tutasqan aymaqlıq ten'iz dep atalıwshı ten'iz poyasına jayıladı. Atap ko'rsetilgen suverenitet aymaqlıq ten'iz, onın' tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları, u'stindegi hawa boslıg'ına da tarqaladı. Aymaqlıq ten'iz u'stindegi suverenitet ten'iz huqıqı boyınsha Konventsiya ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa normalarına muwapıq a'melge asırıladı. İshki suwlar ha'm aymaqlıq ten'iz ja'ne tiyisli ra'wishte arxipelag suwlar ha'm aymaqlıq suwlar, sonday-aq, olardın' u'stindegi hawa boslıg'ı, tu'bi ha'm jer astı baylıqları bunnan kelip shıg'ıwshı barlıq aqıbetler menen tiyisli mámleket aymag'ının' bo'legi esaplanadı. Usı maydanlardın' huqıqıy ta'rtibi tiyisli mámleket ta'repinen o'z xalıqaralıq-huqıqıy minnetlemelerinen kelip shıg'ıp ha'm og'an say ra'wishte erkin tiykarlarda ornatıladı. Usınday aymaqlıq ten'izge tiyisli xalıqaralıq minnetlerinen biri, yag'nıy basqa barlıq mámleketler kemelerine tınısh o'te alıw huqıqının' beriliwi minnetlemesi mazmunı ha'm onnan paydalanıw sha'rayatları Konventsiyada ko'rsetilgen.
Konventsiya aymaqlıq ten'izdin' ishki ha'm sırtqı shegaraların ha'm olardın' delimitatsiya ta'rtibin belgileydi. Sonday-aq, Konventsiya "arxipelag-mámleket" ha'm "arxipelag-suwlar" tu'sinikleri a'hmiyetin anıqlaydı. Aymaqlıq suwlar shegarasınan (sonın' ishinde, onın' u'stindegi hawa boslıg'ı, tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları), yag'nıy jag'a boyı mámleketleri milliy yurisdiktsiyası ko'leminen tısqarıdag'ı ten'iz maydanı xalıqaralıq maydandı quraydı. Onın' yuridikalıq da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibi tek xalıqaralıq huqıq penen belgilenedi, usı jag'dayda xalıqaralıq ten'iz huqıqı normaları ta'repinen ornatıladı. Ma'lim bir mámleket suvereniteti astında bolmag'an bunday maydanlar xalıqaralıq maydanlar yaki ulıwma paydalanıw maydanları esaplanadı.
Tezlik
Tezlik - bul vektorlı q shama.
Teńiz maydanı
Olardın' huqıqıy ta'rtibi mámleketler ha'm ayırım tiyisli wa'killikke iye bolg'an xalıqaralıq sho'lkemler (atap aytqanda, Evropa Awqamı) ta'repinen kelisilip, Konventsiya qag'ıydalarında o'z sheshimin tabadı. Ulıwma alg'anda bunday ta'rtip xalıqaralıq ten'iz maydanınan paydalanıwshı barlıq mámleketler ushın ornatılg'an. Biraq xalıqaralıq ten'iz maydanlarının' ayırım bo'limleri huqıqıy ta'rtibin ornatıwda jag'a boyı mámleketleri ha'm usı mámleketlerdin' ayrıqsha ma'pleri esapqa alınadı. Sonnan kelip shıg'ıp bul tu'rdegi maydanlar ushın ayrıqsha huqıqıy ta'rtip belgilenedi.
Tezlik
Mexanikada dene tezligi
Bul jerde v — tezlik moduli.
Teńiz maydanı
Xalıqaralıq ten'iz maydanı quramında:
Tezlik
Tezliktiń ólshem birlikleri
Tezliktiń ólshem birlikleri kóp. Máselen zattıń tezligi tómendegi ólshem birliklerde ólsheniwi múmkin:
Teńiz maydanı
Ten'iz huqıqına tiyisli basqa a'hmiyetli tu'siniklerge "ashıq ten'iz" tu'sinigi kiredi. Ashıq ten'iz huqıqıy ta'rtibin du'ziwshi en' a'hmiyetli bo'limlerden biri "ashıq ten'iz erkinligi" tu'sinigi menen sa'wleleniwshi ta'rtip esaplanadı.
Ten'iz ha'm okeanlardı tınısh maqsetlerde, atap aytqanda, u'yreniw, qorg'anıw ha'm ten'iz ortalıg'ın saqlaw maqsetlerinde paydalanıwdı retlestiriwshi en' a'hmiyetli xalıqaralıq-huqıqıy tiykarları usılardan ibarat.
Hindistan filosofiyası
áyyemgi Hindistan filosofiyası - Hindistanlıq jámiyettiń birinshi deregi bolıp, Vedalar esaplanadı.
Vedalarda arisvlerdiń áyyemgi qáwimlik kóz-qarası, diniy-mifologiyalıq kompleksi hám magiyası súwretlengen.
Vedalıq ádebiyattıń ekinshi qatlamı bolıp Braxmanlar esaplanadı. Braxmannıń bas mazmunı - vedalıq rituallar menen praktikalıq basshılıq etiw, kultlıq praktika h.t.b. Olarda hesh qanday tutas diniy-filosofiyalıq sistemanı bizler taba almaymız, degen menen bir qatar túsinikler birinshi orında turadı.
Vedalıq ádebiyattıń úshinshi qatlamı bolıp Aranyaklar, yamasa "Toģay kitapları" esaplanadı. Eń sońģı tórtinshi qatlam Utanishadlar vedalıq ádebiyattı tamamlaydı. Utanishadlardıń eń iri bólegi bolıp, ómir turmıstıń úzliksiz háreket etiw kontseptsiyası bolıp esaplanadı.
ómirdiń úzliksiz háreket etiw haqqındaģı tálimatı Adam turmısı qayta dóreliwlerdiń tawsılmaytuģın dizbeginiń belgili forması sıpatında bólinedi. Turmıstıń úzliksiz háreket etiwi máńgilik, dúnyadaģı barlıq nárseler oģan baģınadı.
B.e.sh. I-shi mıńınshı jıllardıń ortasında İnonyada ideologiyadan ģárezsiz jańa doktrinalar payda boldı. Olar adamnıń jámiyettegi ornı haqqında máselege jańasha qatnas jasawģa umtıladı. Bulardıń ishinde Hindistan ushın áhmiyetli djaynizm hám buddizm boldı.
Jaynistlik táliymat dualizmdi járiyalaydı. Adamnıń insanlıģınıń mánisi eki túrde kórinedi. Olar: materiallıq-adjiva, ruwxıy djiva.
Adjiva menen djivanı baylanıstırıwshı bolıp karma esaplanadı hám onı názik materiya dep túsindirip, karmanıń denesin usı materiya quraydı hám ol jannıń turpayı materiya menen birigiwinde múmkinshilik beredi. Jansız materiya karmanıń qatnası arqalı Jan menen birigiwi individtiń payda bolıwına alıp keledi.
B.e.sh. VI ásirde Hindistannıń arqa betinde Buddizm táliymatı payda boldı. Onıń dóretiwshis suddxartxa Gautaliya, ol keyin ala Budda bolıp ataladı. Buddizmniń orayında tórt shınlıq turadı. Onıń uyģartıwınsha, adamnıń jasawı qıynalıwshılıq penen baylanıslı. Tuwılıw, awırıw, ģarrılıq, qartayģanlıq, ólim, jaģımsız nárselerdiń ushırawı, unamlı nárselerdiń ushırawı, ármanlardıń orınlanıwı h.t.b.lar hámmesi adamnıń azap shegiwine alıp keledi. Azap shegiwden qutılıwı ushın durıs pikir bildiriw, durıs sóylew, durıs anıqlap alıw h.t.b.
Jańa eranıń basında Hindistannıń ruwxıy turmısında sheshiwshi pozitsiyalardı induizm iyeledi. Bul ayırım etnikalıq gruppalardıń mádeniyatlarınıń kem-kemnen rawajlanıwı bolıp tabıladı. İndualizmniń eń tiykarģı shıģarmaları "Bxadavashta" (qudaytalanıń qosıģı) dep ataladı.
İndualizmniń filosofiyalıq tiykarlanıwı altı sistemadan turadı.
Sankxyanıń úyretiliwi boyınsha dúnyanıń materiallıq birinshi sebepshisi prakritalar jasaydı. Olar sezimler arqalı qabıl etiledi hám úsh elementti óz ishine aladı radjasa-umtılıw, tamasa- qaranģılıq, sattva anıqlıq.
Hár bir zatta, onıń xarakteri boyınsha, usı úsh elementlerden biri orap aladı.
Yoga psixologiyalıq kategoriyalardı izertlewge hám praktikalıq psixologiyalıq úyretiwge itibar beredi, burınnan qalģan sistemalardıń medatatsiyası haqqında rejelerden kóp waqıtta shıģadı.
Veysheshikanıń dáliyllewinshe turaqlı ózgerisler, payda bolıwdıń hám tómenlep qalıwdıń máńgilik hám tsiklı protsessleri jasaydı. Usı protsesste, turaqlı element atası boladı. Bunda janlı jansız predmetler payda boladı. Jan máńgi hám sheksiz jasaydı, ol eki formaģa iye 1. Absolyut jetsikenlik óz kórinisin tabatuģın individuallıq forma.
Nsya ol vayshelmika menen tıģız baylanıslı, ayrıqsha dıqqatı, logika menen gnoseologiyanıń problemalarına qaratadı. Mimansa, Vedalarģa qaytıp keliwdi usınadı. Onıń túsindiriwinshe samsarı jolınan azat etiwdiń birden-bir jolı Vedalar aytqanlardı izbe-iz orınlaw bolıp tabıladı. Mimansa vedalıq tekslerdi abıroylı dep qabaq etip qoymastan bularda eń joqarģı seziwshilik universallıq substantsiyanı kóredi, bul máńgi jasaydı hám absolyut bolıp tabıladı. Biliw teoriyasınıń járdeminen zatlardıń durıs túsiniwine tek jetip qoymastan, al túp tiykarģı metafizikalıq túsiniklerge erise alamız. Buģan mısalı: sezimlik qabıllaw, logikalıq juwmaq jasaw yaki salıstırıw h.t.b.
Vedanta degen túsinik vedanıń tamam bolıwı degendi ańlatadı. Ol materiallıq kúshlerdiń birden-bir reallıq penen óz-ara baylanısınıń ónimli dúnya boladı degen rejeni dúnyanıń absolyutlıq ruwxıy mánisin túsinik, bunnan hámme nárselerdi keltirip shıģaradı.
Medicina
Medicina - adamlarda ushırasatuǵın kesellikler, olardıń aldın alıw usılları hám den-sawlıqtı qayta tiklewdiń eń jaqsı jolları menen baylanıslı ilim.
Medicinada jumıs islewshilerdiń kópshiligi doktor dep ataladı. Jumısında doktorlarǵa miyirbiykeler hám basqa da den-sawlıqtı saqlaw xızmetkerleri járdem beredi.
Club Social y Deportivo Colo-Colo
Club Social y Deportivo Colo-Colo (Colo-Colo) - Chilinın' Santiago qalasında jaylasqan sport klub esaplanadı. Klubqa 1925-jılı tiykar salıng'an.
Stadionı - Estadio Monumental David Arellano. Stadion sıyımlılıg'ı - 47,347
Nicolaus Copernicus
Kopernik 1473 Thorn (Torun), Patsha Prussiyasinda azg'ana aldin Pol'sha Patshalig'inina kirgen Nemis-tilinde-soyleytug'in aymaqta tuwilg'an. Birinshi ol Krakovta, al keyin Italiyada oqidi. Italiyada ol shirkey yuristi sipatinda oqiwdi tamamladi. Shirkewde o'zi menen islegenlerdi dawalaw ushin meditsinani da u'yrenedi. Kopernik o'mirinin' ko'pshilik bo'legin Frauenburg (Frombork), Warmiada jumis islew ha'm izertlewler alip bariw menen o'tkerdi, ha'm sol jerde 1543-jili qaytis boldi.
Kopernik o'z waqtiniń ullı ilimpazlariniń biri hám ol ko'p na'rselerge uqipli bolg'an. Ol matematik, astronom, doktor, yurist, gubernator, administrator, diplomat, ekonomist, ha'm a'sker boldi. Usi jumislardin' arasında, ol astronomiyani hobbi sipatinda ko'rdi. Sonday bolsa da, onin' ku'nnin quyash sistemasinin' orayinda ekenligin ko'rsetetug'in formulasi tariyxta en' a'hmiyetli gipotezalarinan biri boldi. Bul zamanago'y astronomiyanin' baslaniwi edi.
Ekonomikalıq tsikllar
Ekonomikalıq tsikllar - ekonomikanıń bir neshe jıllar dawamında ósiwi hám tómenlewin kórsetiwshi protsess esaplanadı. Ayırım ekonomikalıq tsikllar basqa birewlerinen ósiw dáwiriniń dawamlılıǵı hám aktivligi menen bóleklenip turadı. Soǵan qaramastan olardıń barlıǵı bir qıylı dáwirlerdi basıp ótedi.
Ekonomistler ekonomikalıq tsikllardıń tórt rawajlanıw dáwirin kórsetedi. Birinshi dáwir — ekonomikalıq rawajlanıwdıń eń joqarı dárejege erisilgen dáwiri. Bul dáwirde ekonomikada tolıq jumıs penen bánt bolıw hám óndiris tolıq quwat penen islep atırǵanlıǵı menen kózge túsedi. Sonday-aq, ónimlerdiń baha dárejesi ósiw protsesi tásirinde boladı. Sońǵı basqısh óndiristiń páseyiw dáwirin óz ishine aladı. Bunda bántlik dárejesi tómenleydi biraqta bahanıń ósiw dárejesi tómenlemeydi. Óytkeni, bahanıń ósiw dárejesi óndiristiń tómenlew dáwiri belsene hám uzaq dawam etkende ǵana tómenlewi múmkin. Tómenlewdiń tómengi tochkasında islep shıǵarıw hám bántlik eń tómengi dárejege túsedi hám eń sońında janlanıw dáwiri baslanadı. Janlanıw dáwirinde islep shıǵarıw hám bántlik dárejesi ástelik penen kóterile baslaydı. Báribir óndiris quwatlarınan tolıq paydalanbaydı hám tolıq bántlikke erisilmeydi. Ónimlerdiń bahası bolsa óndiris quwatlarınan tolıq paydalanıw hám tolıq bántlikke erisilgenge shekem bahası ósip baradı.
Tiykarında ekonomikalıq tsiklları bir qıylı. Biraq ta olardıń ayırımları basqalarınan dawamlılıǵı hám belsendiligi menen ayırılıp turadı. Sonlıqtan da ekonomistler bul protsesske ekonomikalıq turaqsızlık dáwiri dep túsinik beredi hám olardı túrlishe bahalaydı. Mısalı, ayırımları turaqsızlıqtıń tiykarǵı sebepshisi dep texnikalıq jańalanıwlardı kórsetedi. Olardıń pikiri boyınsha óndiriske ilim-texnikanıń jetiskenliklerin qollanıw hár qıylı jıllar dawamında ekonomikadaǵı turaqsızlıqlardıń sebepshisi esaplanadı. Basqa bir topar alımlar ekonomikalıq tsikllardı siyasiy hám tosınnan bolǵan jaǵdaylarǵa baylanıstıradı. Ekonomikalıq tsikllardı monetar siyasatqa baylanıstıratuǵın alımlar da bar. Yaǵnıy, mámleket qanshelli kóp pul basıp shıǵarsa, onıń qádiri sonshelli tómenlep baradı hám kerisinshe, puldıń muǵdarı qanshelli az bolsa, ol óndiristiń tómenlewiniń hám jumıssızlar sanınıń artıwın sonshelli tezlestiredi.
Ekonomikalıq tsikllardı bahalawda hár qıylı kózqaraslardıń bolıwına qaramay, kóp ǵana ekonomistler óndiris hám bántlik dárejelerin ulıwma qárejetlerdiń muǵdarı kórsetedi degen pikirdi qollap-quwatlaydı. Óytkeni, óndiristiń bazarǵa belgilep shólkemlestirilgen ekonomikada kárxanalar óz tovarların olarǵa talap bolǵan jaǵdayda ǵana islep shıǵaradı. Xızmet kórsetiwde de mine usı táreplerin esapqa ala otırıp jolǵa qoyadı. Anıǵıraq aytqanda, óndiris qárejetleri kóp bolsa, kárxanalarda tovar hám xızmetlerdi kóp muǵdarda islep shıǵarıw paydalı emes. Óndi-ristegi bántlik hám dáramatlar dárejesiniń tómenligi de mine usında. Ulıwma qárejetlerdiń muǵdarı qanshelli kóp bolsa, óndiristiń ósiwi úlken payda keltiredi. Sonlıqtan da óndiris, bántlik hám dáramatlardıń dárejesi artıp baradı.
ISO 3166-1
Mámleketler dizimi ISO 3166-1
Abay Qunanbay ulı
right|thumb|Abay Qunanbay ulı Abay Qunanbay ulı — XIX ásirdegi qazaq shayırı. Ol tek qazaq ádebiyatı tariyxında ǵana emes, bálkim túrk tilles xalıqlar arasında keńnen málim bolg'an kórkem sóz iyeleriniń biri edi. Abay qazaq ádebiy tiliniń tolıq qáliplesiwi ushın gúresti. Sonıń ushın da onıń shıǵarmaları Maqtumqulı hám Máshrab sıyaqlı kóp úlkelerdi aralamaǵanı da málim. Solay bolsada Abay túrk tilles xalıqlar ádebiyatında qıpshaq dialekti tiykarında qosıq jazǵan shayırlar arasında Xoja Axmet Yassawiyden keyingi kópke tanımalı shayırlar qatarına kiredi.
Bunnan tısqarı ol ulıwma XIX ásir ádebiyatında da ayrıqsha orınǵa iye. Bul dáwirde ol bilimi, dúnyaǵa kóz-qarası, talantı jaǵınan ázerbayjanlı Mırza Fatali Axundov sıyaqlı kópshilikke málim bolıp qalǵan edi. Sonıń ushın da ol kóshpeli hám yarım kóshpeli xalıqlar arasınan shıqqan eń iri tulǵa bolıp esaplanadı.
Ómirbayanı
Abay (Ibrayım) Qunanbay ulı 1845-jılı házirgi Qazaqstannıń Semey wálayatı Abay rayonınıń Shıńǵıs tawında tuwılǵan. Ata-babaları burınnan shınjırma-shınjır kiyatırǵan qazaq feodalları bolıp, óz atası Qunanbay sol úlkeniń belgili bolıslarınıń biri edi. Al sońınan bolsa Qardaralı okrugine aǵa sultan bolıp saylandı. Biraq Abaydıń jaslıǵınan baslap shayır tábiyatlı bolıwı ákesi menen kelistire almadı. Ákesindegi awır qatallıq, jalǵızlıq Abay minezindegi ádalatlılıq, tuwrılıq penen talay mártebe toqnastı.
Solay etip, Abay menen ákesi Qunanbay arasındaǵı múnásibetlerdiń o'zi de XIX ásirdegi Qazaqstannıń social-ekonomikalıq jaǵdayların pútkilley ashıp taslaǵan edi.
Abay jaslıǵınan baslap eski mektepte sawatın ashıp, arab, parsı ha'm túrkiy tillerin úyrendi. Bul tillerde qosıqlar jazg'an shayırlardıń shıǵarmaları menen tanıstı. Sońınan jáne orıssha mektepte úsh jıl oqıdı. Bul jaǵdaylar onıń Shıǵıs hám Evropa mádeniyatın jaqınnan úyreniwine sebepshi boldı. Ol bilim alıwdı jáne de dawam etpekshi edi. Biraq ákesi onıń hákimshilik penen shuǵıllanıwın talap etti. Solay bolsada ol hámme nárseden de shayırshılıqtı abzal kórdi.
Dáslepki qosıqları
Onıń eń dáslepki qosıqları on jasınan baslap jazılǵan. Biraq jigirma jasınan baslap jazılǵan qosıqları tolıq saqlanǵan. Basqa da túrkiy shayırlar sıyaqlı onıń eń dáslepki qosıqları "Álipbe" qosıǵınan baslanadı. Sebebi "Álipbe" qosıq arab háripleri tiykarında uyqas sózlerdi izlew tiykarında payda bolıp, bul usıl derlik sol dáwirdiń kópshilik shayırlarında ushırasadı. Abaydıń bul qosıqtı jazıwında da eki túrli maqset bar. Birinshisi tolıq qazaq álipbesin dúziw bolsa, ekinshisi - bul baǵdarda óziniń shayırlıq talantın da sınap kóriw edi. Abay bul eki sınaqtanda úlken nátiyjelerge eristi. Solay etip ol on toǵız jaslarınan baslap-aq, talantlı shayır sıpatında xalıq arasında tanıla basladı.
Abay jasaǵan zaman qazaq dalasınıń jańadan oyanıp atırǵan dáwirleri edi. Sonıń ushın da kóshpeli xalıq arasınan jańadan mektep hám medreseler ashılıp, ilimniń paydası tusindirile baslanadı. Xalıqtıń shıǵıs hám Evropa tillerinde bilim alıwları keleshekke bolǵan isenimlerin ádewir molayttı. Ásirese Abay sıyaqlı talantlı shayırlar ushın bul jańalıqlar ayrıqsha edi, solay bolsada Abay ilimniń paydasın keshirek túsingenine ádewir ókinedi.
Miynetleri
Shayır lirikalıq qosıqlar menen bir qatarda bir neshe poemalar da jazǵan. Onıń poemaları arasında "Masǵut", "Iskender" poemaları ayrıqsha orındı iyeleydi.
Abay bunnan tısqarı qara sóz benen de násiyatnamalar jazıp, kórnekli rus klassikleri A. S. Pushkin hám M. Yu. Lermontovtıń bir neshe shıǵarmaların qazaq tiline awdarǵan. Ásirese onıń awdarmasındaǵı A. S. Pushkinniń "Evgeniy Onegin" poeması sátli shıqqan awdarmalardan esaplanadı. Solay etip, Abay XIX ásirde kózge kóringen túrk tilles xalıqlar ádebiyatınıń kórnekli wákilleriniń biri bolıp qaldı.
Er Shora da'stanı
"Er Shora" da'stanı - da ko'p g'ana tu'rk tilles xalıqlarda ushırasadı. Bul da'stannın' qaraqalpaqsha nusqasının' da'slepki variantı A.Divaev ta'repinen jıynalıp ha'm baspag'a tayarlanıp 1922-jılı Ashxabadta "Шура сын Нарика батыра" degen at penen russha basılıp shıg'arılıdı.
Son'g'ı jıllar dawamında qaraqalpaq folkloristleri ta'repinen jazıp alıng'an "Er Shora" da'stanının' Esemurat jıraw, O'teniyaz jırıw, Seytjan jıraw, Karam jıraw, Jannazar jıraw variantları bar. A.Divaev jariyalag'an "Shora" da'stanının' mazmunı to'mendegishe : Tama urıwınan Narik denen batırı o'zinin' tuwılg'an qalası Qazannan ag'ayinleri menen ja'njellesip, U'rgenishke Aqshaxannın' qarawına ko'ship ketedi, xang'a jaranıp onın' xızmetinde boladı. Bir ku'ni xan sayaxatqa ketkende, taxtın Narikke tapsırıp ketedi. Xannın' bir tazısı boladı, xan ketkende bul tazını hesh kimge bermewge Narikke tapsıradı. Narikti tın'lamay xannın' adamları tazını an'g'a alıp shıg'adı. Sonda xannın' tazısı qoyan quwıp ju'rip jog'aladı. Narik onı izleydi. So'ytip ju'rip ol tawdın' qarnındag'ı altıng'a jolıg'adı. Onnan ko'tergeninshe alıp bir jerge jasıradı. Tazını sorag'an xan Nariktin' altın tapqanına quwanadı, onı xoshametleydi. Aqshaxannın' jaqınları Narikti ku'nleydi. Narik Aqshaxang'a watanına ketetug'ının aytadı. Aqshaxan Narikti irkip qalıwdı oylaydı. Men'lisulıw degen qız Narikti irkip qaladı. Solay etip Narik batır Men'lisulıwg'a u'ylenedi. Nariktin' dushpanları onı Shangerey xannın' jurtına jumsap, o'ltirgisi keledi. Men'lisulıwdı Aqshaxang'a alıp beriwdi oylaydı. Narik sırdı bilip Shengerey xannın' jurtına ketpey qaladı. Men'lisulıwg'a kelgen Aqshaxang'a Men'lisulıw "qasqır jep tırttıq pitken baytaldı ko'rip", Arıslannın' "men basqanın' qaldıg'ın jemeymen"-degen so'zlerin tımsal etip, patshayım qaldıqtan arıslan jerkengende, Nariktin' qaldıg'ın sizge paydalanıwg'a bolama?- degen sawal qoyadı. Xan so'zden utılg'an, Narik o'limnen qutılg'an. Ayı, ku'ni jetip Narikten Men'lisulıw ul tuwıp, atın Shora qoyg'an. Shora jasınan batırlıqtın' jolın quwadı. Ata-anasının' jurtın izlep ketip, Qazang'a atlanadı. Onın' do'gereginde bir qansha nog'ay batırları da jıynaladı. Jolda Shora Ormanbet biy waqıyasınan xabarı bar Arıw Maqtım degen qızdı ushıratadı, og'an o'zinin' Qazang'a baratırg'anın aytadı. Qız joldın' qıyınshılıqların aytadı. Shora Qazang'a "Qar jawmaq tu'we, qan jawsa da" baratug'ının aytadı. Ol Qazang'a barıp dushpanları menen qattı urıs ju'rgizedi. Da'stan Shoranın' dushpanlardı jen'ip, U'rgenishke qaytıp keliwi menen tamam boladı.
Shora tariyxta bolg'an adam. İlimpazlardın' tastıyqlawınsha a'sirese N.Baskakovtın' ko'rsetiwinshe eki Shora bolg'an. Birinshisi 1546-jılı Qazanda o'ltirilgen, rus jılnamalarına ushırasatug'ın Moskva partiyasının' bilimli ta'reptarı Chora Narikovich. Ekinshisi 1500-jılları rus jılnamalarında ushırasatug'ın rus sawdagerlerine topılıs jasap otırg'an Azov boyı dalalarının' baspashılarının' baslıg'ı "Qara Choro". Haqıyqatında elege shekem "Er Shora" da'stanında so'z etilgen Shoranın' qaysısı Shora ekenligi sheshilmegen.
Televiziyalıq ocherk
Televiziyalıq ocherk
Televiziyalıq ocherk - telejurnalistika janrları arasında eń qıyın, eń ziyrek, ıqsham, házirjuwap janr. Televiziyalıq ocherk russha "Чертить", "очерчивать" sózinen alınǵan bolıp, "átirapına sızıq tartıw", "sızıw", "bayan etiw", "súwretlew" degen mánislerdi bildiredi. Usı kóz-qarastan qaraǵanda, televiziyalıq ocherk juwmaqlastırılǵan faktler, waqıya hám hádiyselerdiń eń zárúr belgileri, adamlar xarakterindegi eń tiykarǵı qásiyetlerdi kórkem-publitsistikalıq sáwlelendiredi hám teletamashagóyde ayrıqsha hám tamamlanǵan kórinis jáne qısqa, ıqsham, konkret túsinik payda etedi. Televiziyalıq ocherktiń qısqalıq dáslep tema hám obekttiń tiykarǵı negizin anıq belgilep alıwdan ibarat.
Televiziyalıq ocherkte qatań belgilep alınǵan nárse - bul tiykarǵı mazmundı sáwlelendiriwde avtor kórkem-publitsistikalıq qısqalıq hám anıqlıqqa ámel etedi. Ocherk - qısqalıq mazmundı qısqartırıw esabın emes, bálki sol mazmunnıń eń tiykarǵı mańızın, áhmiyetli qásiyetlerin, eń xarakterli kórinis, sóz hám sóz dizbeklerinde, tipik turmıslıq sıpatlarda anıq ashıp beriw, ómir kórinisleri tiykarında tuwılǵan jańa pikir-talaslar qaymaǵın anıq obrazlı sóz etiw.