cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sebep pısıqlawısh
Is-hárekettiń isleniw yamasa islenbew sebebin bildiretuǵın pısıqlawıshqa sebep pısıqlawısh delinedi.Sebep pısıqlawısh nege? ne sebepten? ne sebepli? nelikten? ne ushın? t.b. sorawlarǵa juwap beredi.Sebep pısıqlawıshı xızmetindegi sózler is-hárekettiń isleniwine sebepshi boladı.Sebep pısıqlawısh tómendegi sózler arqalı bildiriledi.1. Shıǵıs seplik qosımtalı atawısh sózlerden, sebep ráwishinen boladı. M ı s a l ı : 1. Onıń júzi quwanıshtanqızarıp ketti. (J. S.) 2. Eshkiniń qabırǵaları say-say bolıp, arıqlıqtan óliwge kelipti. (Q.x.e.) 3. Murat ılajsızdanqoylardı baydıń úyine aydap keldi. (S. A.)2. -ıp/-ip,-p hám -ǵanlıqtan/-genlikten qosımtalı hal feyil hám hal feyilli toplamlardan boladı. M ı s a l ı : 1. Ol qısınıp terley basladı. 2. Bir waqıtta ol ózine qarsıkiyatırǵan adamdı kórip gilt toqtadı. (T. Q.) 3. Ol súysinip oqıǵanlıqtan waqıttıń ótip ketkenin de sezbedi. (J. S.) 3. Shıǵıs seplik qosımtalı kelbetlik feyil, atawısh feyillerden hám sol feyillerdiń basqarıwındaǵı toplamlardan boladı. M ı s a l ı : 1. Ol albıraǵanınan bosaǵaǵa súrnigip ketti. 2. Biytanıs kisini kóriwden ekewiniń de húreyi ushıp qorqısıp qaldı. (T. Q.)4. Atawıshlar menen tirkewishler dizbeginen boladı. M ı s a l ı : 1. Ol qurdasın kórgen soń sóylesip qalǵan shıǵar. (T. Q.) 2. Uqıplı basshı dep sol ushın aytadı ǵoy. 3. Ol qıstawlı tapsırma menen júrip ketti.
Muǵdar-dáreje pısıqlawısh
Is-hárekettiń isleniw muǵdarın, sanın, shamasın bildiretuǵın sózlerge muǵdar-dáreje pısıqlawısh dep ataladı.Muǵdar-dáreje pısıqlawıshı qansha? neshe? neshe ret?qanshadan? t.b. sorawlarǵa juwap beredi. Muǵdar-dáreje pısıqlawıshı, kóbinese muǵdar ráwishinen, san hám awırlıq mánidegi sózlerden boladı. Mı s al ı: Bizler olardı kóp kúttik. Onıń túri azıraqózgergen. Olar az waqıt únsiz otırdı. Olar ele úsh jıloqıydı. Men alǵa qaray tórt-bes qádem júrdim. (J. S.)Bir jıldıń ishinde paxta atızınıń zúrááti 3,2 centner kóbeydi. («E. Q.»)
Damir Jádigerov
Damir Solihovich Jádigerov — 1937-jıl 18-fevralda Buxara wálayatı Shofirkon rayonında (ÓzSSR) tuwılǵan. 1985—1988-jıllarda Qaraqalpaqstan SSR Ministrler Keńesi baslıǵı, 1991—1994-jıllarda Buxara wálayatı hákimi bolǵan.
Ómiri
Damir Salixovich Jádigerov 1937-jıl 18-fevralda agronom hám awıl oqıtıwshısı Solih Jádigerov shańaraǵında ekinshi perzent sıpatında tuwılǵan.
Bilimlendiriwi
1960-jılda Tashkent awıl xojalıǵı institutın tamamlaǵan.
Miynet iskerligi
1985—1988-jıllarda SSSR hám Ózbekistan mámleketlik hám jámiyetlik ǵayratker bolǵan. 1959-jıldan komsomol hám partiya jumıslarında: institut komsomol komiteti xatkeri, komsomoldıń Buxara wálayatlıq komiteti bólimi baslıǵınıń orınbasarı, Buxara wálayat komiteti instruktorı wáziypalarında, 1962—1967-jıllarda Tashkent jer silkiniwinen keyin balalardı evakuaciya qılıw boyınsha komsomol Oraylıq komitetinde jumıs islep baslaǵan. Tashkenttegi tábiyiy apattan keyin 30 mıńnan artıq bala evakuaciya qılınǵan. 1967—1978-jıllarda Ózbekstan Kompartiyası Buxara wálayat komitetiniń awıl xojalıǵı bólimi jumısshısı hám xatkeri, 1978—1984-jıllarda SSSR Suw xojalıǵı wázir orınbasarı, 1984—1985-jıllarda Qaraqalpaqstan qurılıs basqarması baslıǵı, 1985-jıl avgusttan 1988-jıl oktyabrge shekem Qaraqalpaqstan ASSR Ministrler Keńesi baslıǵı, 1988-jıl oktyabrden 1991-jıl sentyabrge shekem Ózbekstan Kompartiyası Buxara wálayat komitetiniń birinshi xatkeri, sol menen birge, 1990—1991-jıllarda Buxara wálayat keńesiniń baslıǵı sıyaqlı wáziypalarda iskerlik júrgizgen.
1988-jıldan 1994-jılǵa shekem bolǵan dáwirde Buxara wálayatında birqatar unamlı ózgerisler júz berdi. Bul adamlar turmıs tárizin sezilerli dárejede jaqsılap, wálayat ekonomikasınıń rawajlanıw dárejesin jańa basqıshqa kóterdi:
— Buxara mámleketlik medicina institutı shólkemlestirildi;
— Buxara neftti qayta islew zavodı qurılısı baslandı;
— Demxoja-Nawayı magistral suw quwırı qurıldı;
— Wálayat hám wálayat orayın ishimlik suwı menen támiynledi.
Ilimiy iskerligi
Damir Jádigerov ekonomika pánleri kandidatı ilimiy dárejesin alǵan.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi
thumb|400 px|right|Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi imaratı, Nókis qalası, I.Karimov kóshesi, 112-jay Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi (Жокаргы́ Кене́с (Верховный совет) Респу́блики Каракалпакста́н, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi) — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızam shıǵarıwshı hákimiyattı ámelge asırıwshı joqarı mámleketlik wákillik uyımı.
Jumıs tártibi hám wákillikleri
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi bir palatalı uyım bolıp, ol Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına, jáne onıń iskerliginiń huqıqıy negizi bolǵan “Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi haqqında”ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamına tiykarlanıp dúzilgen.
Joqarǵı Keńes aymaqlıq saylaw okrugları tárepinen kóppartiyalılıq tiykarında 5 jıl múddetke jasırın dawıs beriw jolı arqalı saylanatuǵın 65 deputattan ibarat. Joqarǵı Keńeske saylaw ótkeriw tártibi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń “Saylaw haqqında”ǵı Nızamı hám basqa da nızam hújjetleri menen belgilenedi. Saylaw kúni jigirma bes jasqa tolǵan hám keminde bes jıl Ózbekstan Respublikası hám Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında turaqlı jasap atırǵan Ózbekstan Respublikası hám Qaraqalpaqstan Respublikası puqarası Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylanıw huqıqına iye.
Joqarǵı Keńes baslıǵı
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Basshısı hám eń joqarı lawazımlı shaxs bolıp tabıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı:
1) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń joqarı nızam shıǵarıw hám atqarıw hákimiyatı uyımlarınıń óz ara baylanıslı háreket etiwin támiyinleydi;
2) Respublikadaǵı jaǵday haqqında hám basqa da áhmiyetli máseleler boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesine bayanatlar usınadı;
3) Ózbekstan Respublikasınıń nızamların hám Oliy Majlisiniń basqa da sheshimlerin, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanların hám basqa da aktlerin turmısqa asırıwdı shólkemlestiredi; Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám Joqarǵı Keńes qararlarınıń orınlanıwın qadaǵalawdı shólkemlestiredi;
4) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Baslıǵınıń orınbasarın, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitetleri hám komissiyalarınıń baslıqların saylaw ushın kandidaturalar usınadı;
5) Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı lawazımına kandidatura usınadı;
6) Rayon, qala hákimlerin hám olardıń orınbasarların, keyin ala tiyisli xalıq deputatları Keńesleriniń tastıyıqlawı menen tayınlaydı hám lawazımınan bosatadı;
Jumabay Qurbanov
Jumabay Qurbanov - sovet ekonomikalıq, mámleketlik hám siyasiy ǵayratkeri.
Ómiri
1906-jılda Tórtkúlde tuwılǵan. 1927-jıldan KPSS (b) aǵzası.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi
Joqarǵı Keńes baslıǵı
7) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Prezidiumınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń baslıǵı hám aǵzaları lawazımına kandidaturalardı usınadı;
Jumabay Qurbanov
Ómiri
1925-jıldan ekonomikalıq, jámiyetlik hám siyasıy islerde iskerlik júzgizgen. 1925-1938-jıllarda Tórtkúl rayonlıq komsomol komiteti instruktorı, isler bólimi basqarıwshısı, Qaraqalpaqstan komsomol komiteti ekonomika bólimi basqarıwshısı, gazeta redakciyası juwaplı xatkeri, “Qızıl Qaraqalpaqstan” gazetası bas redaktorı, Qaraqalpaqstan finans xalıq komissarı, Ukraina Kommunistlik partiyası Qaraqalpaqstan Respublikalıq komiteti ǵalabalıq úgit bólimi basqarıwshısı, Qaraqalpaqstan SSR Xalıq Komissarları Sovetiniń baslıǵı, támiynat bólimi baslıǵı hám metall úzindileri Oraylıq Aziya wákilxanası sawda bólimi baslıǵı sıyaqlı qatar wazıypalarda islegen.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi
Joqarǵı Keńes baslıǵı
8) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Ózbekstan Respublikası Sudyalar joqarı keńesiniń juwmaǵı tiykarında Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen  Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń baslıǵı hám onıń orınbasarları, Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń baslıǵı hám onıń orınbasarı lawazımlarına kandidaturalar usınadı;
Jumabay Qurbanov
Ómiri
SSSR Joqarǵı Keńesiniń 1-shaqırıq deputatı etip saylanǵan.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi
Joqarǵı Keńes baslıǵı
9) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Prezidiumınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komitetiniń baslıǵı lawazımına kandidatura usınadı;
Jumabay Qurbanov
Ómiri
1941-jılda qataǵan qılınǵan, sudlanǵan hám atıp taslanǵan.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi
Joqarǵı Keńes baslıǵı
10) Joqarǵı Keńestiń qarap shıǵıwına usınılatuǵın máselelerdi tayarlawǵa ulıwma basshılıqtı ámelge asıradı. Joqarǵı Keńestiń májilisin shaqıradı, komitetler hám komissiyalar baslıqları menen birlikte onıń kún tártibine usınıslar qáliplestiredi;
11) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń hám onıń Prezidiumınıń jumısın shólkemlestiredi, onıń májilislerine basshılıq etedi, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi hám onıń Prezidiumı tárepinen qabıl etilgen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamları hám basqa da aktlerine qol qoyadı, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitetleri hám komissiyalarınıń jumısın baǵdarlaydı hám baylanıstıradı;
13) sudlanǵan puqaralardı ápiw etiw haqqında másele qozǵaydı;
14) nızam joybarlarınıń hám mámleketlik turmıstıń basqa da áhmiyetli máseleleriniń xalıqlıq dodalanıwın shólkemlestiredi;
15) hárekettegi nızamshılıq aktleri menen názerde tutılǵan basqa da wákilliklerdi ámelge asıradı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilliklerine tiyisli máselelerdi Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qarap shıǵıwına usınıw huqıqına iye.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilliklerine tiyisli máseleler boyınsha biylik qabıl etedi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilligin jeke arzası boyınsha, sonday-aq, densawlıǵına hám basqa da sebeplerge baylanıslı wazıypaların atqara almaytuǵın jaǵdaylarda toqtatıwı múmkin. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń wákilligin toqtatıw haqqındaǵı qarar Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń ulıwma sanınıń kópshilik dawısı menen qabıllanadı.
Bunday jaǵdaylarda eki ay múddet ishinde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jańa Baslıǵın saylaw ótkeriledi.
Tariyxı
1994-jılı 24-sentyabrde bolıp ótken on ekinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Sovetiniń on jetinshi sessiyasınıń kún tártibine muwapıq, «Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyalıq Nızamı qabıl etildi hám sol kúnnen baslap Nızam háreketke engizildi.
1994-jılı 31-oktyabrde «Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Reglamentin háreketke engiziw haqqında» Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Qararı qabıl etildi. Usı qarar tiykarında Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi reglamenti 5 bap, 10 bólim hámde 117 statyadan ibarat boldı.
Kinematika
Mexanika 3 bólimnen turadı:
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi
Tariyxı
1994-jılı 25-dekabrde elimizde jáne bir tariyxıy waqıya júz berdi. Xalqımız ǵárezsizligimizdi bunnan bılay da bekkemlewge, xalıqtıń máplerin qorǵawǵa óz úleslerin qosatuǵınlıǵın hám ádil demokratiyalıq baǵıttı qollap-quwatlaytuǵının isenimli túrde kórsetti. Yaǵnıy, birinshi shaqırıq Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisine, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine birinshi ret huqıqıy-demokratiyalıq, kóp partiyalılıq tiykarında ulıwma xalıqlıq saylawlar ótkerildi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Ózbekstan Xalıq demokratiyalıq partiyasınan hám hákimiyattıń wákillikli uyımlarınan 172 talaban 86 deputatlıq orın ushın gúres alıp bardı. Saylawshılarǵa ózleriniń eń jaqsı wákillerin saylap alıw huqıqı berildi. Birinshi turda 75 saylaw okrugında deputatlar saylanǵan bolsa, 11 saylaw okrugında kórsetilgen talabanlardıń birde-birewi jeterli dawıs ala almaǵanı sebepli 1995-jılı 22-yanvarda qayta saylawlardıń qosımsha turı ótkerildi. Solay etip, nızam shıǵarıw hákimiyatın ámelge asıratuǵın joqarı mámleketlik hákimiyat uyımı — Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlar korpusı qáliplesti.
Saylawlarǵa qatnasıw huqıqına iye bolǵan 669 mıń 904 saylawshıdan 628 mıń 407 adam ózleriniń konstituciyalıq huqıqınan paydalandı, bul saylawshılardıń 96 procentin quradı.
Saylanǵan deputatlardıń 65,1 procentten aslamı, yaǵnıy 56 deputat wákillikli joqarı uyımnıń quramına birinshi márte kirdi. Deputatlardıń hámmesi joqarı maǵlıwmatlı ekonomistler, yuristler, ilimpazlar, sanaat hám awıl xojalıǵınıń maman qánigeleri, sociallıq taraw wákillerinen ibarat boldı.
Joqarǵı Keńeske Qaraqalpaqstan Respublikasında jasaytuǵın tiykarǵı 5 millettiń wákilleri saylanıp, bul ulıwma teń huqıqlılıq principlerin tastıyıqlaydı. Sonday-aq, parlament aǵzalarınan 12 adam hayal-qızlar bolsa, deputatlardıń úshten eki bólegin 30 jastan 50 jasqa deyingi adamlar quradı.
Joqarǵı Keńes sessiyasında hákimiyattıń wákillikli uyımlarınan saylanǵan 43 deputattan ibarat blok, 41 deputattan ibarat Xalıq demokratiyalıq partiyasınıń frakciyası dizimge alındı.
Birinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine xalıqtıń erk-ıqrarı menen mámlekettiń wákillikli hám nızam shıǵarıwshı joqarı uyımınıń nátiyjeli islewin támiyinleytuǵın úlken intellektual hám professional kúshler toplandı. Sonıń menen birge, saylawlar demokratiyalıq jol menen nızamlar hám qabıllanǵan xalıq aralıq ólshemlerdi tolıq basshılıqqa alıp ótkerildi. Bunı dúnyadaǵı kópshilik mámleketlerden kelip saylawlardıń ótiw barısına qatnasqan ǵárezsiz baqlawshılar da tastıyıqladı.
Birinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń birinshi sessiyasında Joqarǵı Keńes Baslıǵı janındaǵı Keńes aǵzalarınıń quramı, Joqarǵı Keńestiń mandat komissiyası, Joqarǵı Keńestiń komitetleri (1. Mámleketlik hákimiyat uyımları, jergilikli ózin-ózi basqarıw hám jámiyetlik birlespeler máseleleri boyınsha komitet, 2. Nızam shıǵarıw, nızamlılıq hám huqıq tártibi máseleleri boyınsha komitet, 3. Ekonomikalıq reforma hám byudjet siyasatı máseleleri boyınsha komitet, 4. Sociallıq rawajlanıw, ilim hám mádeniyat máseleleri boyınsha komitet, 5. Sanaat, qurılıs, transport, baylanıs hám xalıqqa xızmet kórsetiw máseleleri boyınsha komitet, 6. Agrosanaat kompleksi hám ekologiya máseleleri boyınsha komitet) jumıs basladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyası hám «Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylaw haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamına muwapıq, 1999-jıl 5-dekabrde bolıp ótken saylawda hám 19-dekabrdegi qayta dawıs beriwde Ekinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine 83 deputat saylandı. Bolıp ótken saylawda hám qayta dawıs beriwde 527 saylaw uchastkasında dizimge alınǵan 756 mıń 998 saylawshıdan 735 mıń 710 saylawshı, yaǵnıy ulıwma saylawshılardıń 97,2 procenti qatnasıp, ózleri tańlaǵan talabanlar ushın dawıs berdi.
Saylanǵan deputatlardıń 62 si Xalıq demokratiyalıq partiyasınıń, 5 ewi «Fidokorlar» milliy demokratiyalıq partiyasınıń, 1 ewi «Vatan taraqqiyoti» partiyasınıń aǵzaları bolsa, 15 i partiyasız edi. Saylanǵan deputatlardıń barlıǵı joqarı maǵlıwmatqa iye boldı. Olardıń arasında 3 muǵallim, 6 shıpaker, 40 injener, 14 ekonomist, 1 jurnalist, 3 yurist hám 5 basqa qánigeliktegi deputatlar bar edi.
Úshinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine 2004-jıl 26-dekabrde bolǵan saylawlarda hámde 2005-jıl 9-yanvardaǵı bolıp ótken qayta dawıs beriwde 544 saylaw uchastkasında 85 deputat saylandı.
2004-jıl 26-dekabrdegi tiykarǵı saylawlarda dizimge alınǵan 844 001 saylawshıdan 762 887 adam, yaǵnıy 90,4 procent saylawshı qatnastı.
Saylanǵan deputatlardıń 34 i Xalıq demokratiyalıq partiyasınan, 36 sı Liberal-demokratiyalıq partiyasınan, 5 ewi «Fidokorlar» milliy demokratiyalıq partiyasınan bolsa, 10 ı partiyasız edi. Saylanǵan deputatlardan 84 i joqarı maǵlıwmatqa, 1 ewi orta-arnawlı maǵlıwmatqa iye boldı. Olardıń arasında 11 muǵallim, 5 shıpaker, 37 injener, 6 agronom, 14 ekonomist, 1 jurnalist, 1 yurist hám 10 basqa qánigeliktegi deputatlar bar edi.
2009-jıl 27-dekabrdegi saylawlarda hámde 2010-jıl 10-yanvardaǵı qayta dawıs beriwlerde 560 uchastkada saylawlar ótkerildi. Tiykarǵı saylawlar kúni dizimge kirgizilgen 1 mln. 11 mıń 197 saylawshıdan 919 mıń 191 saylawshı, yaǵnıy ulıwma saylawshılardıń 90,9 payızı qatnastı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyası tárepinen siyasiy partiyalardıń respublikalıq uyımlarınan ulıwma 257 adamnıń hújjetleri Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatlıǵına talaban etip dizimge alındı.
2009-jıl 27-dekabrde bolıp ótken saylawlarda 74 saylaw okrugınan deputatlar saylandı, 4 okrugta qayta dawıs beriw, 8 okrugta qayta saylaw ótkeriw zárúrligi anıqlandı. 2010-jıl 10 yanvar kúni 4 okrugta qayta dawıs beriw ótkerilip, olardıń tórtewinde de deputatlar saylanıp, ulıwma 78 saylaw okrugında deputatlar saylandı. Sonnan 27 si Xalıq demokratiyalıq partiyasınan, 21 i «Milliy tiklanish» demokratiyalıq partiyasınan, 24 i Liberal-demokratiyalıq partiyasınan, 6 awı «Adolat» social-demokratiyalıq partiyasınan usınıldı. Saylanǵan deputatlardıń hámmesi joqarı maǵlıwmatqa iye bolıp, sonnan 7 deputat muǵallim, 11 deputat shıpaker, 34 deputat injener, 3 deputat agronom, 12 deputat ekonomist, 3 deputat jurnalist, 4 deputat yurist hám 4 deputat basqa qánigeliklerden ibarat boldı.
2014-jıl 21-dekabrdegi tiykarǵı saylawlar kúni dizimge kirgizilgen 1 mln. 158 mıń 823 saylawshıdan 1 mln. 63 mıń 799 saylawshı qatnastı, bul ulıwma saylawshılardıń 91,8 procentin quradı. Saylawlar juwmaǵında 58 saylaw okrugınan deputatlar saylandı hám 7 okrugta qayta dawıs beriw kerekligi anıqlandı. Solay etip, 2015-jıldıń 4-yanvar kúni 7 okrugta qayta dawıs beriw ótkerilip, olardıń hámmesinde deputatlar saylandı.
Ulıwma saylanǵan deputatlardan 15 i Xalıq demokratiyalıq partiyasınıń, 23 i Liberal-demokratiyalıq partiyasınıń, 16 sı «Milliy tiklanish» demokratiyalıq partiyasınıń, 7ewi «Adolat» social-demokratiyalıq partiyasınıń aǵzaları bolsa, 4 deputat partiyasız edi.
Saylanǵan deputatlardıń barlıǵı joqarı maǵlıwmatqa iye bolıp, sonnan 14 deputat muǵallim, 7 deputat shıpaker, 24 deputat injener, 6 deputat agronom, 2 deputat ekonomist, 3 deputat jurnalist, 1 deputat yurist hám 6 deputat basqa qánigeliklerden ibarat boldı.
Saylawlar shólkemleskenlik hám issheńlik jaǵdayında ótti. Joqarǵı Keńestiń nátiyjeli islerin támiyinleytuǵın, elimizde tınıshlıqtı saqlaw, Watanımızdıń gúlleniwi, xalqımızdıń abadan turmısı, aldımızda turǵan ullı maqsetler ushın jemisli jumıslar alıp baratuǵın deputatlardı saylawǵa talpınıwshılıq hámme jerde bayqaldı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylaw 65 okrug boyınsha 622 saylaw uchastkasında ótkerildi. 2019-jıldıń 22-dekabr kúni bolıp ótken saylawlarǵa dizimge kirgizilgen 999 333 saylawshıdan 771 494 saylawshı, yaǵnıy 77,2 procenti qatnastı. Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyası tárepinen siyasiy partiyalardıń respublikamızdaǵı uyımlarınan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlıǵına talaban etip usınılǵan 325 talaban dizimge alındı. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń «Saylaw haqqında»ǵı nızamına muwapıq 16 talabannıń «talabanlıqtan waz keshiw haqqında»ǵı arzası qanaatlandırıldı. Solay etip, saylaw byulletenlerine 50 okrugte 5 talabannan, 14 okrugte 4 talabannan, 1 okrugte 3 talabannan kirgizildi. 2020-jıldıń 5-yanvar kúni eki okrugte qayta dawıs beriw bolıp ótti. Ulıwma 65 saylaw okruginde deputatlar tolıq saylandı. Sonnan Isbilermenler háreketi-Ózbekstan Liberal-demokratiyalıq partiyası respublikalıq uyımınan 19, Ózbekstan «Milliy tiklanish» demokratiyalıq partiyası respublikalıq uyımınan 14, Ózbekstan «Adolat» social-demokratiyalıq partiyası respublikalıq uyımınan 6, Ózbekstan Xalıq demokratiyalıq partiyası respublikalıq uyımınan 16, Ózbekstan Ekologiyalıq partiyası respublikalıq uyımınan 10 deputat saylandı. Deputatlar bes millet wákillerinen ibarat bolıp, sonnan 45 er, 20 hayal-qızdı quraydı.
«Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyalıq Nızamına muwapıq, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi respublikada nızam shıǵarıwshı hákimiyattı ámelge asıratuǵın joqarı mámleketlik wákillikli uyım bolıp tabıladı.
.gw
.gw — Gvineya-Bisau ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Germaniya imperiyası
German Imperiyası (Deutsches Reich) — nemis mámleketiniń 1871-1945-jıllardaǵı rásmiy atı.
Házirgi waqıtta „German Imperiyası“ atın tek 1871-1918-jıllar ushın isletedi (bul nemisshe Kaiserreich atamasına uyqas túsedi). Geyde onı „Ekinshi reyx“ dep te ataydı.
Kóbinese, 1918-1933-jıllardı "Veymar Respublikası" dáwiri dep júrgizedi, 1933-1945-jıllar Germaniyası bolsa "Úshinshi reyx" yamasa „fashistik Germaniya“ dep ataladı.
Germaniya imperiyasınıń tiykarshıları retinde Otto fon Bismark hám Vilgelm I Gogentsollern tilge alınadı. Germaniya imperiyası 1918-jılda Noyabr revolyuciyası nátiyjesinde Veymar Respublikasına aylandı.
Sociallıq-siyasiy dáwirleri
nobaý
Aymaqliq bóliniwi
Germaniya birlestirilgennen keyin bir payıtlar ǵárezsiz bolǵan mámleketlerdiń húkimdarları óz qudiretlerin saqlap qala aldı hám tek ǵana imperator, yaǵnıy, Prussiya patshasına boysınatuǵın boldı. Usınıń sebepinen Germaniyada birden-bir aymaqliq bóliniw bolmaǵan.
Birlesken mámleket quramına tómendegiler kirdi:
.gr
.gr — Greciya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Stokgolm
Stokgolm — Shveciya paytaxtı. Mámlekettiń ekonomikalıq hám mádeniy orayı. Melaren ko'lin Baltıq teńizi niń Saltshyon qoltıǵı menen baylanıstırıwshı dárya boyında hám qırǵaqqa jaqın atawlarda jaylasqan. Íqlımı kontinental okean ıqlımı, qısı salıstırmalı jumsaq (yanvardıń ortasha temperaturası — 3°qa shekem), jazı salqın (iyuldıń ortasha temperaturası 18°), jawın-shashınlı hám kúshli samallar boladı. Jıllıq jawın 600 mm shamasında. Átirapindaǵı kishilew qalalar menen birlesip, Úlken Stokgolm aglomeraciyasın quraydı. Xalqı 751,2 mıń adam (2000). Áyyemde (e.a I ásirde) Stokgolm ornında awıl bolǵan. Stokgolm haqqındaǵı dáslepki maǵlıwmatlar 1252-jılǵa tiyisli dereklerde ushraydı. XIII ásir ortalarında qala statusın alǵan, XIV ásirden Shveciya nıń bas qalası, orta ásirlerde ónermentshilik orayı, zárúrli sawda portı bolǵan. 1900-jıllardan sanaatı jedel rawajlandı, jeke bankler ashıldı. Qala temirjol arqalı Gyoteborg, Malmyo hám basqa qalalar menen baylanıstırıldı. Stokgolmda xalıq aralıq kongress, konferenciya hám óz ara kelisimler ótkeriledi. Úlken Stokgolm mámlekette islep shiǵarılatuǵın sanaat óniminiń 10% in beredi. Sanaatınıń tiykarǵı tarmaqları — mashinasazlıq hám metallsazlıq. Mashinasazlıq, tiykarınan, elektrotexnika hám radioelektronika tarawlarına qánigelesken. Sonıń menen birge, azıq-awqat sanaatı ushın úskeneler, kompressorlar, transport mashinaları islep shiǵarıladı. Poligrafiya sanaatı rawajlanǵan. Jeńil, azıq-awqat, farmocevtika hám ximiya sanaatı kárxanaları bar. Stokgolmda iri bankler, sanaat kompaniyalarınıń basqarıw shólkemleri jaylasqan. Stokgolm portı kj artıp túsiriw boyınsha mámlekette 4-orında. Aeroportı xalıq aralıq áhmiyetke iye. Metropoliten qurılǵan (1973).
Qalanıń tariyxıy orayı — Eski qala orta ásir kórinisin derlik saqlap qalǵan. Qalanıń sawda, administrativlik hám mádeniy orayı — Normalm da riksdag imaratı, bank hám konsernler basqarıw shólkemleri, universitet imaratı, opera teatrı, oraylıq vokzal hám basqalar jaylasqan.
Arxitekturalıq esteliklerden orta ásirlerde qurılǵan Storchyurka hám Riddarxolmechyurka romangotika shirkewleri, Drotningxolm hám Patsha sarayları, ratusha hám basqalar saqlanǵan.
Stokgolm — mámlekettiń mádeniy hám ilimiy orayı. Qalada universitet, joqarı texnika mektebi, medicina institutı, muzıka hám basqa kórkem-óner mektepleri, Shveciya Pánler akademiyası, Korollıq ádebiyat, tariyx hám kórkem-óner akademiyası, awıl xojalıǵı akademiyası, observatoriya, milliy, zamanagóy kórkem-óner, etnografıya, tábiyiy tariyx, teńiz, ashıq aspan astındaǵı hám basqa muzeyler, kitapxanalar bar. Stokgolmda 25 ten artıq teatr, cirk akademiyası iskerlik kórsetedi. 1912-jılda Stokgolmda 5 Olimpiada oyınları bolıp ótken.
Leonardo DiCaprio
Leonardo Di Caprio Vilgelm — amerikalıq aktyor, produser, ekolog hám qayırqom. . Jeti márte Akademiya (Oscar), on úsh márte Altın globus, bes márte BAFTA hám on bir márte Screen Actors Guild Awards sıylıqlarınıñ kandidati. Oscar, Altın globus, BAFTA hám Screen Actors Guild Awards sıylıqlarınıń iyesi. 2016 -jılda Time jurnalı tárepinen dúnyanıń eń abıroylı 100 adamı qatarına kiritilgen.
Di Caprio kóbinese traditsiyaǵa tán bolǵan filmlerde, atap aytqanda, biopika, melodrama, drama hám udayı tákirarlanatuǵın filmlerde oynaydı. 2019 -jılǵa kelip, onıń filmleri dúnya boylap 7, 2 milliard AQSh dollar dáramat keltirdi hám ol dúnyadaǵı eń kóp aqsha tolıqnatuǵın aktyorlardıń jıllıq reytinginde segizinshi orınnan jay aldı. Ol xalıq aralıq abiroyda James Cameronnıń Titanic (1997) filmindegi Jack roli arqalı eristi.
DiCaprio keyinirek Aviator (2004) hám Diamond (2006 ), Murtadlar (2006 ), Revolyuciyalıq jol (2008), Muqadddima (2010 ), The Wolf of Wall Strit" (2013), The Revenant (2015), Bir payıtlar Hollywoodda (2019 ) sıyaqlı filmlerde rol atqarıw etdi.
Ol 2017-jılda The Revenant filmi ushın Oscar, BAFTA hám Altın Globus sıylıqın aldı. Aviator hám The Wolf of Wall Strit ushın 2005 hám 2013-jıllarda Altın globus mulfotini alǵan. DiCaprio rejissor Martin Scorsese menen eń kóp sheriklik etken aktyorlardan biri bolıp tabıladı.
Ol úzliksiz túrde qayırqomlıq jumısların qollap -quwatlaydı hám átirap -ortalıq tuwrısında bir neshe hújjetli filmlerdi súwretke aldı. 2016 - jılda ol kórkem óner hám mádeniyat tarawına qosqan úlesi ushın Ordre des Arts et des Lettres sıylıqı berilgen.
Filmografiya
Tiykarǵı maqalaǵa qarang: Leonardo DiCaprio filmografiyasi
Box Office Mojo saytı maǵlıwmatlarına kóre, DiCaprioning sın kózqarastan hám kommerciyalıq tárepten tabıslı filmleri tómendegiler: What's Eating Gilbert Grape (1993), Romeo + Juliet (1996 ), Titanic (1997), Catch Me If You Can (2002), Gangs of New York (2002), The Aviator (2004), Murtadlar (2006 ), Blood Diamond (2006 ), Shutter Island (2010 ), Kirisiw (2010 ), Django Onshained (2012), Ǵoshshaq Gatsby (2013), The Wolf of Wall Street (2013), The Revenant (2015) hám Bir payıtlar Hollywoodda (2019 ). Onıń filmleri dúnya kóleminde jámi 7, 2 milliard dollardan artıq payda alıp kelgen.
Sıylıq hám nominatsiyalari
Tiykarǵı maqalaǵa qarang: Leonardo DiCaprioning sıylıq hám nominatsiyalari
DiCaprio Kinematografiya tarawına qosqan úlesi ushın kóp márte sıylıqlar hám nominatsiyalr menen tán alıw etilgen.
Sonıgdek ush Altın globus va BAFTA sıylıqları bayraqdori.
Siltemeler
Leonardo DiCaprio IMDbda
.gs
.gs — Qubla Georgiya hám Qubla Sandvich atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Pirjan Seitov
Pırjan Seitov (1909–1984) — sovet hám qaraqalpaq mámleket hám partiya jetekshisi, Ózbekstan KP (b) Qaraqalpaqstan Respublikalıq komiteti birinshi xatkeri (1946—1949 hám 1950—1952).
Ómiri
1932-jıldan VKP (b) aǵzası. 1950-jılda Pútkil Awqam Kommunistlik partiyası Oraylıq Komiteti janındaǵı Joqarǵı partiya mektebin tamamlaǵan.
SSSR Joqarǵı Keńesiniń 1-5-shaqırıqlar deputatı.
.gt
.gt — Gvatemala ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.gu
.gu — Guam ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Jolımbet Seyitniyazov
Jolımbet Seyitniyazov — Sovet ekonomikalıq, mámleketlik hám siyasıy ǵayratkeri.
Ómiri
1920-jılda 4-san awıl Keńesinde tuwılǵan. KPSS aǵzası.
SSSR Joqarǵı Keńesiniń 4-shaqırıq deputatı etip saylanǵan.
1981-jıldan keyin dúnyadan ótken.
.gp
.gp — Gvadelupe ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Deeringothamnus (Jalǵan pánje)
Deeringothamnus ("jalǵan pánje" atı menen belgili) - Annonaceae shańaraǵına tiyisli eki túrge iye gulli ósimliklerdiń urpaǵi. Watanı - Florida. Ekewi de Amerika Qurama Shtatlarınıń joǵalıp ketiw qáwipi astındaǵı túrleri federal dizimine kiritilgen.
.gq
.gq — Ekvatorial Gvineya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.gh
.gh — Gana ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Suw saqlaģıshlar
Suw saqlaǵıshlar. Úlkemizdegi tawlardıń qarları báhárde tez erige- ni ushın dáryalar tolıp aǵadı. Jazda bolsa dárya suwları azayadı. Báhárde artıqsha dárya suwların toplaw hám olardı jazda dáryaǵa kerekli muǵdarda aǵızıp turıw ushın suw saqlaǵıshlar qurıladı. Suw saqlaǵısh – dambılar járdeminde suwdı jıynaw hám saqlaw ushın qurılǵan suw jıyındısı. Ádette, suw saqlaǵıshlar, dáryani dambılaw, yaǵnıy dáryanıń suwın tosıw hám toplaw jolı menen qurıladı. Mısalı, Ámiwdáryanıń suwın tosıw hám toplaw ushın Túyemoyın suw saqlaǵıshı qurılǵan.Sol tárizde Qashqadáryada Shımqorǵan hámPashkemer suw saqlaǵıshları, Surxandáryada Qubla Surxan, Topalań dáryasında Topalań,Qara- dáryada Andijan, Shırshıq dáryasında Shar- baq suw saqlaǵıshları qurılǵan.
Dúnyanıń siyasiy kartası
Jáhánniń siyasiy kartası
Jáhánniń  siyasiy  kartasında,  2018-jılǵı  jaǵdayına  baylanıslı,  240 tan  zıyat  mámleket  bolıp,  sonnan  dúnya  jámiyetshiligi  tárepinen ǵárezsizligi  rásimiy  jaqtan  tán  alınǵan  194  suveren  mámleket  bar. Olardan  193  i  BMSH  ǵa  aǵza,  1  wi  (Vatikan)  baqlawshı — mámleket. Mámleketler  bir-birinen  hár  túrli  ózgeshelikleri  menen  ajıralıp turadı. Bunday áhmiyetli tamanlarınan biri aymaǵınıń úlkenligi bolıp esaplanadı. Dúnyadaǵı  29  ǵárezsiz  mámlekettiń  maydanı  1  mln  km2 tan  úlken  bolıp,  sonnan  12  siniń  aymaǵı  2  mln  km2  tan,  6  ınıń maydanı  5  mln  km2  tan  úlken. Sonday-aq,  dúnya  mámleketleri  ara-sında  aymaǵı  mayda  mámleketler  de  ózine  itibar  qaratadı. (1-kestege qarań). Jáhánniń  siyasiy  kartasında  maydanı  1  mln  km2  qa  jetpey-tuǵın  24  ǵárezsiz  mámleket  bar. Bunday  mámleketler  hár  túrli  mate-riklerde,  ásirese,  Evropada  (Vatikan,  Monako,  San-Marino,  Lixtenshteyn  hám  basqalar). Aziyada  (Maldiv  Respublikası,  Singapur, Baxrayn),  Amerikada  (Sent-Kits  hám  Neviya,  Grenada,  Barbados hám  basqalar). Okeaniyada  (Nauru,  Tuvalu,  Marshall  atawları  hám basqalar) jaylasqan. Mámleketlerdiń  geografiyalıq  ornı  kóz  qarasınan  teńizge  shıǵıw imkaniyatına iye hám iye emes mámleketlerge bólinedi. Teńizge shıǵıw imkaniyatı  bar  mámleketler  arasında  bolsa  ataw,  yarım  ataw  hám teńiz  boyı  kontinental  mámleketler  bolıp  ajıraladı. Atawdaǵı  mámleketler  qatarına  Indoneziya,  Filippin,  Yaponiya, Shri-Lanka  sıyaqlı  Aziya,  Ullı  Britaniya,  Irlandiya,  Islandiya  sıyaqlı Evropa, Madagaskar, Kabo-Verde, Komor atawları sıyaqlı Afrika Kuba, Gaiti,  Yamayka  sıyaqlı  Amerika  mámleketleri  hám  de  Okeaniyadaǵı Papua-Jańa Gvineya, Jańa Zelandiya, Fiji hám basqalar kiredi. Saudiya Arabstanı, Ispaniya, Italiya, Norvegiya, Koreya Respublikası, Vetnam-lardı  yarım  ataw  mámleketlerine  kirgiziwge  boladı. Teńiz  boyı  konti-nental mámleketler bolsa materiklerdiń tiykarǵı bólimlerinde jaylasqan bolıp,  teńizge  shıǵıw  jollarına  iye. Bunday  mámleketler  dúnyada  kóp (Franciya,  Germaniya,  Polsha,  Qıtay,  Mısır,  AQSH  hám  t.b.).
Jáhánniń eń iri 10 hám eń kishi 10 mámleketleri
Dúnya okeanı hám onıń teńizlerin tikkeley tutaspaǵan mámleketler ishki  kontinental  mámleketler  toparın  quraydı. Bunday  geografiyalıq jaylasıwǵa  iye  mámleketler  dúnyanıń  siyasiy  kartasında  44. Ózbekstan Respublikası  hám  ishki  kontinental  mámleket  bolıp  esaplanadı. Jáhánnıń házirgi siyasiy kartası hár qıylı tariyxıy procesler tásirinde qáliplesken. Ásirese,  Birinshi  hám  Ekinshi  jáhán  urısları,  koloniallıq sistemasınıń  jemiriliwi,  socialistlik  dúzimniń  saplastırılıwı  sıyaqlı procesler  ayrıqsha  itibarǵa  ilayıq. Bul  tariyxıy  waqıyalar  tásirinde XX  hám  XXI  ásirler  dawamında  dúnyada  ǵárezsiz  mámleketler  sanı ósip  keledi
Zarafshan aeroportı
Zarafshan aeroportı (IATA: AFS, ICAO: UTSN) Nawayı wálayatındaģı aymaqlıq aeroport. Oʻzbekistan hawa jollarınıń Nawayı xalq aralıq aeroportı, Tashkent xalq aralıq aeroportı menen baylanısları ornatılģan.
Tabaq tartıw
Tabaq tartıw mádeniyatı
Atadan tárbiya, anadan úlgi alǵan adam dástúrlerge nemquraydılıq penen bilimsizlik tanıtpaydı. Tabaq tartıwdıń da ózine say mádeniyatı, talapları bar. Egerde tabaq tartılatuǵın waqıtta usı talaplarǵa say mádeniyatlılıq kórsete bilmesek, qonaqqa sıylı tabaq tartqan húrmetimizdiń sıyqı qalmaydı. Bunıń ushın ata-babamızdıń ustanǵan dástúri menen mádeniyatına qattı itibar berip, sonı reti menen orınlaǵan durıs.
Somali
Somali (somal. Soomaaliya, arab الصومال‎ es-Sumal) — Shıǵıs Afrikadaǵı mámleket. Tolıq rásmiy atı Somali Federativlik Respublikası (somal. Jamhuuriyadda Federaalka ee Soomaaliya, arab جمهورية الصومال الاتحادية‎) dep júritiledi. Azamatlar urısı hám ayırıwshılardıń iskerligi nátiyjesinde Somali uzaq waqıt dawamında mámleket sıpatında ámelde bolıwdı toqtattı hám bólinip ketti. 2012-jıl 1-avgustda Mogadishoda Konstituciyalıq Assambleya Somalidi federaciya retinde belgileytuǵın waqıtsha konstituciyanı qabılladı. Mámleket 1960-jıl 20-sentyabrden BMSh aǵzası.
Tabaq tartıw
Tabaq tartıw mádeniyatı
1. Bastı er-azamat, yamasa sol úydiń bas iyesi alıp kelgeni durıs. Yaǵnıy, bul "úy iyesiz emes"--degen uǵım ańlatadı.
.gi
.gi — Gibraltar ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Tabaq tartıw
Tabaq tartıw mádeniyatı
2. Bastı tumsıǵın aldına qaratıp alıp keliwi tiyis, óytkeni, qoy tumsıǵı menen alǵa qaray jayıladı, bul qonaqqa "isiń alǵa qaray ilgerilesin"--degen jaqsı niyet, tilekti de bildiredi. 3. Shekesin qasqalaw, bastıń mańlay tusı shabılǵan bolıwı tiyis, bul "tórt qubılası teń bolsın",---degen maǵına beredi. 4. Bastı uslaǵan adam bastıń oń qulaǵın kesip alıp, sol úydiń eń jası kishisine usınadı. Sebebi, oń qulaq balalardıń nesiybesi bolıp esaplanadı. Bastıń mańlay tusınan kesip alıp, sol úydiń erjetip kiyatırǵan balasına usınadı, bul "keleshekte eldiń bası bolsın",--degen jaqsı niyetti bildiredi. 5. Bastıń tisi qaǵıp alınǵan, tili tolıq tazalanǵan bolıwı kerek, tisi menen kelgen bas jaǵımsız kórinis berip, ol kelgen qonaqqa degen húrmetsizlikti bildiredi. Erte waqıtlarda kelgen qonaqqa burınnan aytalmay júrgen ókpesi bar bolsa, tisi qaǵılmaǵan bas tartatuǵın bolǵan. Bunı kelgen qonaq ta túsinip, tamaq jelinip bolınǵannan soń, úy iyesinen qanday ókpesi barın sorap, keshirim sorap, tatıwlasıp qaytatuǵın bolǵan.
.gi
Siltemeler
Toppdomän
Tabaq tartıw
Tabaq tartıw mádeniyatı
Adam qátelikten emes, bilimsizlikten súrinip gáp-sóz bolıwı múmkin, sonlıqtan jas er-azamatlar, kelinler xalqımızdıń hár bir salt, dástúriniń astarında jatırǵan filosofiyanı itibarlılıq penen uǵınıp, qonaq kútkende, qazan-oshaq basındaǵı qaǵıydalardı este saqlap, sonı ustanǵanı durıs.
Túye tawıq hám shaytan tawıq soyılǵanda tabaqqa salınıp  tartılatuǵın múshelerdi de bilip júrgen paydalı. Sebebi, qońsılas xalıqlarda "túye tawıq--qaraqalpaqtıń qoyı, oǵan jetetuǵın as bolmas",--degen maqtaw sózler bar. Bunda Bas tabaq, tet tabaq degenler boladı.
Tábiyat estelikleri
Tábiyat estelikleri – janlı hám jansız tábiyat jaratqan antikvar, dıqqatqa tartatuǵın jerler: úńgirler, sharsharalar, ájayıp kórinistegi taslar, bulaqlar, jer qabıǵınıń ashılıp qalǵan jerleri, kóp jıllıq terekler, tasqa aylanǵan ósimlik hám haywanlar.Ózbekistanda bunday tábiyat esteliklerinen júdá kóp: áyyemgi adamlardıń qaldıqları tabılǵan Tesiktas úńgiri, ásirlik adamlar jasaǵan Obiraxmat úńgiri, Sayrab, Baysun, Xojakenttegi áyyemgi shınarlar, Qayatas, Qırqqız, Adamtas, Xojakenttegi tasqa sızılǵan súwretler usılarǵa kiredi. Mámleketimizdegi 400 den aslam tábiyat estelikleri esapqa alınǵan. Tábiyat esteliklerinen ilimiy, sayaxat, dem alıw, emlenıw, tárbiyalıq maqsetlerde paydalanıladı. Sol sebepli tábiyat estelikleri mámleket tárepinen qorǵawǵa alınǵan. Tariyxıy arxitekturalıq estelikler ekonomikalıq mádeniyat estelikleri bolıp, mámleket, xalıq mádeniy miyrasınıń bir bólegi. Olarda ata -babalarımız tárepinen qurılǵan bir neshe ásirlik imaratlar, qádimgi qalalar hám qorǵanlardıń qaldıqları sıyaqlılar kiredi.Tariyxıy arxitekturalıq esteliklerdi saqlaw wazıypası ulıwma mámleketlik áhmiyetke iye bolıp, ol ruwxıy tárbiyanıń tiykarǵı bólegin quraydı.
Jınayat
Jınayat — jınayat nızamında názerde tutılǵan sociallıq qáwipli qılmıs. Arnawlı bir qılmıstı jınayat dep esaplaw máselesi hár bir mámlekette óziniń sociallıq basqarıw princpi, xalıqtıń turmıs tárizi, milliy ózgeshelikleri, úrp-ádetleri, dástúrlerine muwapıq xalıq aralıq huqıq normaları itibarǵa alınǵan halda sheshiledi.
Qılmıs jınayat ekenligin anıqlaw ushın tómendegi ulıwma belgiler názerge alınadı:
Hárqanday jınayatlı qılmısta usı belgilerdiń barlıǵı bır jola ámelde bolıwı shárt, olardan biri bar bolmasa, qılmıstı jınayat emes, dep esaplawǵa tiykar tabıladı.
Túrleri
Jınayatlar óz ózgesheligi hám social qáwiplilik dárejesine kóre:
Jınayatlar hújim obiektine kóre, shaxsqa qarsı jınayat, ekonomika salasındaǵı jınayat, jámiyetlik qawipsizligi hám jámiyetlik tártipke qarsı jınayat, mámleket hákimiyatına qarsı jınayat, ekologiya tarawındaǵı jınayat, áskeriy xizmetti ótew tártibine qarsı jınayat, tınıshlıq hám insaniyat qawipsizligine qarsı jınayatqa bólinedi.
Ayıptıń formasına qarap, kózkóreki ámelge asırılǵan jınayat hám abaysızlıq arqasında ámelge asırılǵan jınayatqa bólinedi.
Jınayıy juwapkershilikten azat etiwshi jaǵdaylar
Shaxs óz háreketi yamasa háreketsizligin hám onnan kelip shıǵatuǵın jınayatlı aqıbetti ańlaǵan, óz háreketlerin basqara alatuǵın bolsa ǵana qılmısı jınayat esaplanadı. Subiekt jasına jetpegen hám aqılı tómen shaxslar tárepinen ámelge asırılǵan social qáwipli qılmıs jınayat sanalmaydı hám olarǵa salıstırǵanda jınayat nızamında názerde tutılǵan májbúrlew ilajların qóllaw múmkin emes.
Usı háreketler sebepli kelip shıqqan aqıbetler jınayatlı aqıbet esaplanbaydı, qılmıs ta jınayat sanalmaydı.
Samoa
Paytaxtı - Apia qalası bolıp, ol mámlekettegi eki eń iri atawlardan biri bolǵan Upolu atawında jaylasqan.
Ekaterina II Alekseevna
Ekaterina II Alekseevna (1729.21.4 — 1796.6.11) — Rossiya imperatorı (1762—1796). Nemis knyazları áwladınan, negizgi atı Sofiya Frederika Avgusta Angalt-Tserbstskaya. 1744-jılda Rossiya imperatorı Elizaveta Petrovna baspanasına kelgeninen soń, pravoslav dinine ótken hám Ekaterina Alekseevna atın qabıl qılǵan. 1745-jılda Pyotr III ge nekelengen. Ekaterina II gvardiyashı oficerler járdeminde saray awdarılısın jasaǵan (1762-jıl 28-iyun) Pyotr III ni qamaqqa aldırıp, 5-iyulda óltirtken hám ózi taxtqa otırǵan. Onıń ischki hám sırtqı siyasatı dvoryanlar mápin qorǵawǵa, krepostnoylıq hám zalım hákimiyattı kúsheytiwge qaratılǵan 1775-jılǵı gubernya reforması, 1785-jılda dvoryanlarǵa berilgen jeńillikler hám basqa ilajlar dvoryanlar húkimranlıǵın  bekkemlewge xızmet etti. Ekaterina II dáwirinde Pugachyov qozǵolonialańı (1773—1775) bolǵan; rus-túrk urısı (1768—74, 1787—91) nátiyjesinde Rossiya Qara teńizde úzil-kesil bekkemlenip alǵan; Arqa Qara teńiz boyı, Qırım, Kuban shólleri qosıp alınǵan. Shıǵıs Gruziya Rossiya qaramaǵına qabıl etilgen (1783). Ukraina hám Belorussiyanıń bir bólegi Rossiyaǵa qosıp alınǵan. Volter hám basqa francuz aǵartıwshıları menen xat jazısqan. Kóplegen dramalıq, publicistikalıq, ilimiy-ǵalabalıqqa arnalǵan maqalalar avtorı.
Volfiya
Bir tuqımlı, màwsimli ósimlikler klası shańarag'ı volfiya gruppasına tiyisli o'simlikler dunyadag'ı en' kishi gu'lli o'simlik tu'ri bolıp, o'z-o'zinen olardın' gu'lleri de dunyadag'ı en' kishi gu'l esaplanadı. Bu'gingi ku'nde Volfiyanın' jer ju'zinde 11tu'ri bar.Tu'rdin' atı nemis botanigi ha'm entomologi Yoxan Volf hu'rmetine atalg'an.
Volfiyalar suw maydanında ju'zip ju'retug'ın jasıl, sarg'ısh-jasıl ellips formadındag'ı diametri 1 mm keletug'ın plastinkalardan ibarat o'simlikler bolıp tabıladı.Olardın' tamırı joq.Bir dana o'simliktin' massası 150 mikrogramm.Volfiyalar o'z quramında ko'p mug'darda belok saqlawı menen sobıqlılarg'a ten' keledi.Sol sebepli olardı akvariumda balıqlar azıg'ı ushın ko'beytiw ken' jolg'a ko'beytiw ken' jolg'a qoyılg'an.Qurg'aqlay massasında 44% uglevod, 20% belok, 5% may, vitaminlerden A,B2,B6,C ha'm PP bar.Volfiyanı tek balıqlar emes adamlar da tutınadı.
Carolyn Bertozzi
Carolyn Bertozzi (Aytılıwi': Karolin Bertotssi) ((1966-ji'l 10 -oktyabr, Boston, AQSh) — Amerikali'q ximik. Molekulalardı hár qanday sharayatta alıw imkaniyatın beretuǵın úskenelerdi dóretkenligi ushın kimyo boyınsha Nobel sıylıǵı bayraqdori(2022).
Stenford universiteti professori, Lourens Tuyıqlı Milliy Laboratoriyası qasındaǵı Molecular Foundry atındaǵı nanotexnologiya izertlew orayı burınǵı direktorı. AQShning Milliy Pánler Akademiyasi(2005) hám Medicina pánler akademiyası (2011) aǵzası, Leopoldina (2008) hám de London Korollıǵılıq jámiyetiniń shet el aǵzası (2018). Karolin Bertozzi ilimiy ishdagi jetiskenliklerinen dárek beretuǵın kóplegen sıylıqlarǵa iye bolǵan. 33 jasında ol MacArtur stipendiyasini alǵan. 2010 -jılda ol abıraylı Lemelson-MIT sıylıǵın alǵan birinshi hayal bolǵan.
Ómirbayani'
Yadro fizigi,Massachusets texnologiya institutı professorı Uilyam Bertozzi shańaraǵında tuwılǵan (1931-jılda tuwılǵan), Bates sızıqlı tezlatgichining tiykarlawshisi hám uzaq múddetli direktorı bolǵan. Carolynning anası filolog Norma Gloria Bertozzi (burınǵı Berringer, 1933-2021), Gloria da perzent kóriwden aldın Massachusets texnologiya institutınıń fizika bóliminde islegen. Carolyn Massachusets shtatining Lexington qalasında ósińki, ush qızdıń ortanchasi bolǵan. Úlken opasi — matematikalıq Andrea Luisa Bertozzi (1965-jılda tuwılǵan ), singlisi — terapevt Diana Jay Hindermann (1969 -jılda tuwılǵan).
Ol Harvard universitetini 1988-jılda, ximiya boyınsha bakalavr basqıshın tamamlaǵan, onda professor Jo Grabowski baslıqlıǵında fotoakustik kalorimetrdi jaratıw ústinde islegen. 1993-jılda Tuyıqlida doktorlıq dárejesin aldı. i Poligosaxarid analoglarining kimyoviy sintezi ústinde islegen hám Kaliforniya universitetinde immunologiya boyınsha doktorlıq dissertatsiyasınıń bir bólegi retinde endotelial oligosaxaridlarning yallig'lanish oshaqlarında hujayraadgeziyasi tásirin úyrengen.
1996 -jılda ol Tuyıqliga qaytıp, onıń ximiya bólimine kirgen. Házirde glikobiologiya hám bioortogonal ximiya salasında isleydi.
Amir Temur ordeni
'" Ámir Temur" ordeni — Ózbekstannıń mámleket sıylıqlarınan biri. 1996-jıl 26-aprelde shólkemlestirigen.
Nızamı
Bul orden menen mámleketshilikti bekkemlewdegi úlken xızmetlerin, arxitektorshılıqtı, ilim, ádebiyat hám kórkem-ónerdi, sonday-aq, áskeriy uqıptı rawajlandırıwǵa qosqan úlken úlesleri ushın ózR puqaraları sıylıqlanadı. Bul orden menen mámleketliklerara sheriklikti, tınıshlıqtı hám de xalıqlar ortasında doslıqtı bekkemlew jumisına ayrıqsha úles qosqanlıǵı ushın ózR puqarası bolmaǵan shaxslar da sıylıqlanıwı múmkin. Orden menen sıylıqlanǵan shaxslar nızam hújjetlerinde belgilep qoyılatuǵın jeńilliklerden paydalanadı. Orden kókirektiń ońı tárepine „Ǵárezsizlik“ ordeninen keyin taǵıladı. „Ámir Temur“ ordeni menen óliminen keyin sıylıqlanǵan táǵdirde orden sıylıqlaw tuwrısındaǵı hújjet hám birjola beriletuǵın pul tólemi sıylıqlanǵannıń shańaraǵına tapsırıladı. Orden menen sıylıqlanǵan shaxslar bazalıq esaplaw muǵdarınıń jetpis mártesi muǵdarında birjola tolıq tólenetuǵın pul sıylıǵın aladı.
Minezlemesi
„Ámir Temur“ ordeni 1 mikron qalıńlıqtaǵı altın oralǵan 925 dárejeli (probali) gúmisten tayarlanadı hám eki qaptalınan nurlar taralǵan segiz qırlı musamman kórinisinde boladı. Musammannıń múyeshleri arasında jasıl reń emal oralǵan taram-taram bolıp taralıp turǵan nurlar jaylasqan. Musammannıń keri ushları arasındaǵı aralıq — 57 millimetr. Nurlar taralǵan sheńberdiń diametri — 52 millimetr. Ordenniń orayında at mingen Ámir Temurdıń túsi gúmis reńde súwretlengen. Atlı artındaǵı reńli emaldan islengen tábiyat kórinisi kók reńde. Atlı átirapin qorshap turǵan sheńberdiń joqarısında Ózbekstan Respublikası Mámleketlik gerbiniń belgisi — yarım ay hám juldızdı óz ishine alǵan kók musamman súwretlengen. Musamman taralǵan maydannıń diametri — 10,5 millimetr. Yarım ay hám de bes qırlı juldız taralǵan maydanlarınıń diametrleri tiyislishe — 5,0 millimetr hám 2,6 millimetr. Sheńberdiń joqarı bóleginde aq reńli emal tábiyat kórinisinde AMIR TEMUR jazıwı jazılǵan bolıp, ol izumrud reń emal menen oralǵan. Háriplerdiń bálentligi — 2,5 millimetr. Sheńber bastan ayaǵına shekem marjanlı naǵıslar menen oralǵan. Sheńberdiń diametri — 36 millimetr, qalıńlıǵı — 6 millimetr. Sheńberdiń tómengi bóleginde aq reńli emal tábiyat kórinisinde kók emaldan islengen KÚSH — ÁDALATTA sózleri jazılǵan. Háriplerdiń bálentligi — 3 millimetr. Sheńberdiń shetleri hár eki tárepten 1 millimetr qalıńlıqtaǵı qızıl emaldan islengen qabariq jiyek penen oralǵan. Sheńberlerdiń joqarı hám tómengi bólimleri diametri 2,7 millimetrli eki izumrud tas menen ajıratılǵan. Ordenniń arqa tárepi oyıq bolıp, orayında ordendi taǵıw ushın burama shtift hám murvat bar. Tómengi bóleginde ordenniń tártip nomeri 1 millimetr shamadaǵı oyıq shrift menen jazılǵan. Ordenniń qalıńligi — 8 millimetr. Ordenniń salmaǵı — 60,5 gramm.
Malagasiler
thumb|200px|right|Madagaskarlı kishkene qız Malagasiler yaki Malagasi xalqı (malag. foko malagasy, fran. malgache, малагасийцы) — Madagaskar Respublikasınıń tiykarǵı xalqı (25 mln.ǵa jaqın). Sonıń menen birge ayırım dereklerde malgashlar dep te aytılatuǵın bul xalıq wákilleri Reyunyon (5 mıń adam), Seyshel atawları (1 mıń adam), Komor atawları (2 mıń adam) hám Franciya (2 mıń adam) aymaqlarında da jasaydı. Olar avstroneziya tilleri shańaraǵınıń malay-polineziya toparına tiyisli malagasi (malgash) tilinde sóylesedi. Bir neshe etnik gruppalarǵa bólingen bolıp, olar geyde qáwimler dep te ataladı.