Qazaqlar
Bunday mánidegi gápler qaraqalpaq, bashkir shejirelerinde de gezlesedi. Házirgi 10 mln xalqı bar qazaq xalqı, basqa xalıqlarday-aq uzaq waqıttıń ótiwi menen, óz-ara jerleslik, xojalıq hám mádeniy birligi bar hár túrli etnikalıq toparlardan qáliplesken. Tiykarǵı xojalıǵı mal-sharwashılıq, járdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, ańshılıq, balıqshılıq bolǵan. XVIII ásirde qazaqlar Rossiya quramına óte baslaǵan, bul dáwirde de olardıń jámiyetlik dúziminde urıw, qáwimge bóliniwshilik dawam etti. Biraq qazaq xalqınıń kóplegen urıw, qáwim birikpelerine bóliniwine qaramastan olardıń arasında barlıǵı bir xalıq (etnos) ekenligi haqqındaǵı túsinik, maqtanısh kúshli boldı. Qazaq xalqı XX ásir basına shekem 3 iri qáwimler birikpeleri júzge bólinedi: Ullı Júz, Orta Júz, Kishi Júz. Olardıń hár biri taǵı bir neshe qáwim urıw birikpelerine bólingen. Olardıń óz-ara etnikalıq birlik jerlesligi haqqında shejireleri, tamǵaları, uranları bolǵan. Ullı Júz Jetisuw, İl, Talas daryalarınıń jaǵalarında Sırdaryanıń Orta hám Joqarǵı jaǵalarında jasaǵan. Bular 1848-jılı Rossiya quramına ótti. Bul jerlerde b.e.sh. birinshi mıńınshı jıllardıń basında jergilikli áyyemgi qáwimler tiykarında qazaqtıń Ullı Júziniń negizleri qáliplesken. Ullı Júz Jalair, oshaktı, dulat, alban, qańlı h.t.b. urıwlarǵa bólingen. Sonday-aq, Ullı Júzler menen birge, óz aldına jasaǵan katagan, bestamǵalı degen urıwlar jasaǵan. Jalair, katagan, qańlı h.t.b. urıwlar qaraqalpaqlarda, Nuratada jasawshı túrkmenler, bashkir, qırǵızlarda bar. Jalair urıwınıń adamları XIV-XV ásirlerde Timur hám Timuridler qarawında bolǵan. Orta Júz qıpshaq, argın, nayman, kerey, qońırat h.t.b. etnikalıq bóleklerge bólingen. Qıpshaq, nayman, qońırat, jalair, qańlı urıwları qazaqlarǵa XIV-XV ásirlerde Altın Orda dáwirlerinde qosılǵan. Bular Oraylıq Qazaqstanda, Sırdarya jaǵalarında Qarataw hám Moyın qumda h.t.b. jerlerde jasaǵan. Qazaqlardıń Orta Júzindegi qońırat, nayman, qıpshaq urıw birikpeleri qırǵızlarda, ózbeklerde, qaraqalpaqlarda, bashkirlerde, altaylılarda bar. Kishi Júz Batıs Qazaqstanda ornalasqan. Onıń quramında iri 3 urıw birikpeleri Jeti urıw (tabın, tama, kerderi, kereyit, jaǵalbaylı, telew h.t.b.), álim ulı (shómekey, kete, tórtqara, qarasaqal h.t.b.) hám Bay ulı (aday, tana, baybaqtı, berish, sherkesh, nayman h.t.b.). Kishi Júz quramındaǵı kerderi, kereytler, telew (teli), nayman urıwları elede qaraqalpaqlar arasında ómir súrmekte. Kerderlerdiń qáwim birikpeleri hám olardıń qonıslıqları áyyemgi dáwirlerde Kidaritler dep atalıp, olardıń kópshiligi Ámudáryanıń shep alabında jasaǵan, sońlıqtan olardıń jasaǵan jerlerindegi kanal, qala kerder kanalı (Quwanısh jarma), kerder qalası (Chimbay, Xawan qalaları) dep atalǵan. Bulardıń hákimlik, ekonomikalıq, mádeniy orayları, oqıw orınları bolǵan. Kerderler hár túrli qáwimler birikpesi degen menen óz-ara túsinikli tili bolǵan, ónermentshiligi rawajlanǵan. Jerleslik, xojalıq, mádeniy til birligi jaǵınan hár túrli qáwimler birikpesinen etnogenez etnoslardıń qáliplesiwi tariyxta belgili derekler tiykarı bolıp turǵan. Jawgershilik, suw apatshılıǵı h.t.b. sebepler menen urıw bolmasa qáwim birikpeleri bólinip, ózleri jasap atırǵan jerden ekinshi bir qáwimler birikpesine barıp aralasadı. Uzaq dáwir ózleriniń til, mádeniyat, xojalıq ózgesheligin saqlaydı. Bir hákimlikte, jerleslikte qáwimlerge ońısıp ketedi. Tek ǵana etnonimin saqlap qaladı. Ol etnonim bólekleriniń basqa urıw, qáwim birikpelerine aralasıp, olarda óz etnonimin belgili dáwirlerge shekem saqlaydı. Usılayınsha bir urıw qáwimler birikpelerinen qáliplesken etnoslarda uqsas etnonimler payda boladı. Mısalı, Qońırat, qıpshaq, nayman, teli, jalay etnonimleri bashkir, qazaq, qırǵız, ózbek, qaraqalpaq, túrkmen etnonimlerinde gezlesedi. Sebebi bul etnoslardıń barlıǵıda óz-ara jerles, xojalıq hám mádeniy baylanıstaǵı áyyemgi hám orta ásirlerdegi iran hám túrk jáne basqa tillerdegi etnonimlerden qáliplesken. Dunyada bir urıw bolmasa bir qáwimler birikpesinen qáliplesken xalıq joq. Barlıq xalıqlar hár túrli qáwim hám urıw birikpelerinen qáliplesken.