cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
James Watt
Miynetleri
thumb|left|240px|[[Boulton ha'm Watt ta'repinen islep shıg'ılg'an puw-motorı.]] 1784-jılı patentlengen puw-motorı, sol waqıttag'ı suyıq-janılg'ılı motordan bes ese paydalı islegen. Qaynatıwshı qazanlar ha'm basqa a'sbaplardın' jarılıp ketiw qa'wpi bolg'anı ushın Watt joqarı basımlı puwdan paydalanbag'an, onın' ha'mme motorları to'men basımdag'ı puw menen islegen.
1794-jılı sherikler sol waqıtta jalg'ız puw-motorların islep shıg'arıwshı Boulton ha'm Watt ka'rxanasın jaratqan, keyinshellik en' u'lken ka'rxanalardan birine aylang'an. 1824 jılg'a deyin ulıwma nominal at ku'shi 26000 bolg'an 1164 dana puw-motorın islep shıqqan. Boulton o'zinin' ku'shli biznesmen ekenligin ko'rsetti ha'm eki sherikte waqıttın' o'tiwi menen materiyallıq jetiskenlikke erisken.
Identifikator
Identifikator — barlıqtı anıqlawshı leksikalıq token. Bul "at" konsepsiyası analogi. İdentifikatorlar a'melde ha'mme informatsion sistemalarda paydalanıladı. Barlıqtı ataw keyinshellik isletiw mu'mkin bolg'an silteme mu'mkinshiligin beredi.
Maxabxarata
thumb|320px|Manuscript illustration of the Battle of Kurukshetra Maxabxarata (महाभारत), ) - hind xalqının' a'yyemgi eposlarının' biri. "Maxabxarata" degen so'zdin ma'nisi - "Bxarata a'wladlarının' jılnaması" degendi an'latadı. Qa'nigelerdin' aytıwınsha bul epos bizinin' eramızg'a shekemgi X-XIII a'sirlerde jazılıptı. Ju'z mın' ba'yitten ibarat, du'nya xalıqlarının' ko'p tillerine awdarılg'an.
Eposta hindlerdin' hu'kimdarlarının' biri Dushtyanta tuwralı waqıyalar sheberlik penen so'z etiledi. Bul patsha jolbarıs awında onın' izinen quwıp ju'rip, janındag'ı mergenlerden adasıp qalıptı. Du't tog'aydın' arasında og'ada go'zzal qızg'a gezlesipti. Onın' menen so'ylesip bul qızdın' anası peri ekenligin bilipti. Anası qızdı suw jag'asında qaldırıp, o'zi ko'kke ko'terilip ushıp ketipti. Jalg'ız adamlardan aman saqlaw ushın hesh kimge ko'rsetpey du't tog'ay ishinde ta'rbiyalap o'siripti. Qızg'a da'rwish Shakuntala dep at qoyıptı. Dushyanta ha'm qız biri-birin unatıptı. Da'rwish atası bul ekewinin' nekelesip qosılıwına ruxsat etipti. Eki jas bir ay dawamında da'riwishtin' shatpasında baxıtlı jasaptı. Usı waqıt ishinde Dushyantanın' mergen batırları bulardı izlep tawıptı. Al, Dushyanta o'z qalasına keter waqtında, da'rwish og'an qızdı sarayg'a alıp barmawdı ma'sla'hat etipti. Dushyanta o'z sarayına qaytıptı.
Dushyanta bulardın' halınan hesh xabar almaptı. Ku'ta' qa'weterlengen Shakuntala ilahiy ku'sh- Ta'biyatqa jalbıranıp, qollap-quwatlawın soraptı: Ot ha'm Samal, Jer ha'm Samal, Sizler gu'wa a'wel bastan, Ha'mmege ten' Ay ha'm Quyash Perzentime nurlı jol ash!
Sol zamanlardın' da'stu'ri boyınsha o'z perzentine atası at qoyıwı kerek eken. Al, balag'a bolsa at qoyılmag'an. Sonlıqtan Dushyantanın' keliwinen gu'der u'zgen Shakuntala ulın ertip patsha sarayına barıptı. Patsha hayalı Shakuntala ha'm ulın tanısa da, tanımag'anday tu'r bildirip "Mına qan'g'ırıp kelgen gezendelerdi saraydan quwıp shıg'ın'lar" dep xızmetkerlerine buyırıptı. Xızmetkerler buyrıqtı orınlaptı, ana ha'm balanı saraydan quwıptı. Sonda qudiretli ko'kten bir saza esitilipti. Jaqsı hayal-baxtın'dur, Perzent-tajı ha'm taxtın'dur, Baxtın oylag'an shaxlar, Ul ha'm hayal saqlar. Neke suw ishken qolın'nan, Keldi sadıq hayalın', Bezip batır ulın'nan, Qayda ketti qıyalın'.
Bunı esitken Dushyanta Shakuntala menen balasın qasına alıptı. Olardı xalqına tanıstırıp balasına Bxarata dep at qoyıptı. Usı Bxaratan baslap Hindstannın' danıshpan ha'm a'dalatlı, ma'rt patshalarının' ko'p a'sirlerge sozılg'an dinastiyası du'nyag'a kelegen eken.
"Maxabxarata" da'stanının' ha'r bir babında mehir ha'm jawızlıq a'dalatlıq ha'm na'haqlıq, jaqsılıq ha'm jamanlıqtın' gu'resi tuwralı u'lken shabıt penen so'z etiledi. Neshe a'sirler dawam etken gu'res, tiykarınan hind patshaları Kauravlar a'wladı ha'm Pandaular a'wladı arasında ha'wij aladı. Kauravlar a'wladı-bahadir Durudxuna Quyashtın' ulı Karna menen dos eken. Arjunanın' en' u'lken kemshiligi menmenlenip ketken. Ekewinin' arasındag'ı kelispewshilik ja'njellerde, urıslarda ko'binshe Durudxuna jen'islerge erisedi. A'piwayı adamlarda bar kemshilikler Arjunada ushırasıp turadı. Ol qullar oyınına da beriledi, patshalıg'ı ha'm mol du'nyasınan ayıraladı, du't tog'aylarda su'rginlerde jasaydı. Durudxunada da bir qatar kemshilikler bar. Ol bazı bir qıyın ma'selelerde hiyle islewden tartınbaydı. Al, Quyashtın' ulı Karnanın' obrazın ideallastırıwshılıqtı an'laymız. Eposta Karpanı sawashı menen qosılıp tuwıladı, dep su'wretleydi. Onın' qullarınan shıqqan nurlar u'stindegi sawıtın altınday jaltıratıp, ko'rkem ju'zip ja'ne de go'zzallandırıp ko'rsetedi eken.
Eposta Orta Aziyada jasag'an a'yyemgi qa'wimlerdi so'z etiwshi mag'lıwmat da'reklerdi de gezlestiemiz. Yudxishtxira patshalıg'ının' tariyxın so'z etiwshi bapta: "Yudxishtxira patshanın' da'rgayında basqa xalıqlardın' qatarında saklar, taxorlar ha'm qan'lılar gezip ku'tip otırar edi."
Laozi
thumb|right|Lao Tzi Lao Tzi (老子 Lǎozi, sonday-aq Lao Tsu dep jaziladi) en' ataqli Qitay filosoflarinin' biri bolg'an, lekin onin' jalgiz adam ekenligi, yamasa Lao Tsi menen baylanisli pikirler bir neshe adamlarg'a tiyisliligi tastiyiqlanbag'an. Usinin' na'tiyjesinde, onin' tuwilg'an ku'ni aniq emes. Ol Tao Te Ching (道德經) kitabin jazg'an. Bul kitapta jaziliwinsha, Tao ("Jol") o'zgermeydi ha'm ol haqiyqatliq esaplanadi. Onin' Taoizm ag'imi Qitayda u'lken ta'sirge iye boldi. Lao Tzi Taoizmde (Daoizm) xaliqtin' Joqarg'i Xojayini dep ataladi. Qitaysha Lao Tzi ismi "Jasi u'lken Xojayin" dep awdarmalanadi.
Erkin ekonomikalıq zonalar
Erkin ekonomikalıq zonalar - XX-ásirdin ekinshi yarımında erkin ekonomikalıq zonalar dúnya xojalıǵında ayrıqsha kórinis boldı. 90-jıllardıń ortasına kelip dúnyada 4 mınnan aslam hár qıylı túrdegi erkin ekonomikalıq zonalar (bajıxana zonası, texnopark, erkin sawda zonası, offshorlıq zona) boldı. Úlken xalıq aralıq korporatsiyalar kop muǵdarda payda alıw ushın óziniń óndirisin ekonomikalıq zonalarda ámelge asradı.
Erkin ekonomikalıq zona dúziwshileri ashıq ekonomika siyasatı printsiplerin ámelge asırıwdaǵı qolaylıqlar dep qaraydı. Sebebi, bul zonada sırtqı dúnya menen ashıq baylanıs, bajıxana, salıq hám investitsiyalıq rejim ishki hám sırtqı investitsiyalar ushın júdá qolaylı.
Erkin ekonomikalıq zonalarda tiykarǵı 3 máseleni sheshiw názerde tutıladı:
sanaat ónimin eksport etiw arqalı valyuta tabıwdı stimullastırıw;
jumıs orınların shólkemlestiriwdi ósiriw;
xalıq xojalıǵı ósimin támiyinlew ushın zonada en jańa usıllardı qollanıwshı poligonga aylandırıw.
Erkin ekonomikalıq zona ashıwdıń eń áhmiyetli sebebiniń biri bolıp, ayırım ellerdiń óziniń barlıq territoriyasında, ekonomikasında tolıǵı menen sırt el kapitalı kirip, nátiyjesine gúmanlanǵan waqıtta tájiriybe esabında óz territoriyasınıń bir bóleginde arnawlı erkin ekonomikalıq zonanı shólkemlestiriwi esaplanadı. Jáne de erkin ekonomikalıq zona dúziwdiń hár qıylı maqsetleri bolıwı múmkin. Máselen, keyin qalǵan rayonlardı rawajlandırıwdı xoshametlew zonası, keyin qalǵan rayonlardı industrializatsiyalaw. Sonlıqtan hár bir eldegi erkin ekonomikalıq zonalardı shólkemlestiriw sebebi hám maqseti hár turli bolıp bir-birinen parıqlanadı. Máselen, sanaatı rawajlanǵan AQSh, Ullıbritaniya usaǵan ellerde erkin ekonomikalıq zonalar artta qalǵan rayonlardıń orta hám kishi biznesin rawajlandırıwǵa bagdarlanǵan region siyasatın ámelge asırıw maqsetinde dúziledi. Usı maqsetke kishi hám orta isbilermenlerge basqa rayonlarǵa qaraǵanda kop erkinlik, finanslıq jeńillik hám basqa da qolaylıqlar tuwǵızıladı. Bul zonanın rawajlanıwında sırt el kapitalın engiziw maqseti názerde tutılmaydı. Al, rawajlanıp atırǵan ellerde dúzilgen erkin ekonomikalıq zona sırt el kapitalın kirgiziw maqseti názerde tutıladı.
Erkin ekonomikalıq zonalardı ashıw 2 turli maqsette territoriyalıq hám funktsionallıq bolıp shólkemlestiriliwi múmkin.
Territoriyalıq jaǵdayda sol territoriyadaǵı mekeme, kárxanalar ózleriniń hár qıylı funktsiya atqarıwına qaramastan jeńilliklerden paydalanadı.
Funktsionallıq usılda zona belgili bir funktsiya atqarıwshı kárxanalardı xoshametleydi.
Territoriyalıq sholkmlestirilgen erkin ekonomikalıq zonaǵa Qıtaydıń erkin ekonomikalıq zonaları, Braziliyanıń "Manaus" zonası, al funktsionallıq shólkemlestirilgen erkin ekonomikalıq zonalarǵa ayırım kárxanalar, offshorlıq firmalar, "Duty free" dúkánları usaǵan kárxanalar jaylasqan zonalar kiredi.
Afrika
'Afriká úlkenligi boyınsha ekinshi materik bolıp ol dúnya júzi jeriniń besten bir bóliminen azmaz kóbirek jerdi iyeleydi hám ol ulken kólemde suw menen qorshalģan. Ol 61 mámleketten ibarat hám ol jerde dúnya júzi xalq ınıń 14% i jasaydı. Ol adamzat jasaģan eń birinshi materik esaplanadı.
Erkin ekonomikalıq zonalar
Erkin ekonomikalıq zonalardıń eń bir ápiwayı formasınıń biri erkin poshlinasız bajıxana zonası. Bul zonalar erkin sawda zonalarına usap birinshi áwlad zonalarına jatadı. Olar XVII-XVIII-ásirlerden berli bar. Bul zonalarda tranzit yamasa konsignatsion saqlaw skladları bar. Onda eksport etiletuǵın tovarlar saqlanadı, yaǵnıy tovarlardı eksport qılıw zonası desek te boladı. Bunday zonalardı jiyi bondolı sklad yamasa erkin bajıxana territoriyası dep te ataydı. Bul zonalar tovarlardı kirgiziw hám shıǵarıwda bajıxana salıǵınan azat etiledi. Dúnyanın kop mámleketlerinde bunday zonalar bar.
Erkin ekonomikalıq zonanın ulıwma xarakterli belgisi - bul investitsiya ushın bajıxana, finans, salıq tolemleriniń jeńilligi menen parıqlanıwı.
Afrika
Ol basqa kontinentler menen tómendegi shegaralarģa iye:
Erkin ekonomikalıq zonalar
Jeńillikler tiykarınan 4 gruppaǵa bólinedi:
Afrika
Geografiya
Afrikada jasawshı adamlardıń kópshiligi jarlı hám olar awıllıq jerlerde jasaydı.
Erkin ekonomikalıq zonalar
Usı atı atalgan jeńillikler hár qıylı sharayatta, hár qıylı kombinatsiyada qollanıladı. Bul jeńillikler sol zonaga sırt el kapitalı kirip keliwdegi eń baslı stimulı ornın atqara almaydı. Sebebi, oǵan siyasiy turaqlılıq, investitsiyalıq garantiya (isenim) infrastruktura sapası, isshi kúshiniń mamanlıǵı usaǵan fakorlar kesent keltiredi.
Erkin ekonomikalıq zonalar dúziwde jetiskenliklerge erisiw ushın bir qatarda sátsizlikler de ushırasadı. Usınday sátsizliklerge ushırap Shrilankadaǵı, Liberiyadaǵı, Gvatemaladaǵı, Senegaldaǵı erkin ekonomikalıq zonalar óz islerin toqtattı. Onıń tiykarında siyasiy, ekonomikalıq hám shólkemlestiriw sebepleri turadı. Siyasiy sebepke-siyasiy turaqsızlıq, grajdanlıq qozǵalıs, al ekonomikalıq sebepke-investor ushın túsiniksiz, quramalı nızamlıqlardıń qollanıwı kiredi.
Afrika
Arqa yamasa Saxara Afrikası
thumb|Bul súwret [[Fevral hám Avgustta (jazdan aldın hám keyin) ósimlikler qay jerde eń kóp ekenligin kórsetedi]]
Belgiya
thumb|right|200px|Kartasi
Afrika
Arqa yamasa Saxara Afrikası
Arqa Afrikanıń kópshilik bólimin Saxara shólistanlıģı iyelegeni ushın ol jerler qurģaq hám jıllı hám jawınlı máwsim bolmaydı. Saxara Afrikasında dárya yamasa basqa suw ózekleri júda az. Bunıń jıllı hám qurģaq bolıwınıń sebebi, materik júdá keń yaģnıy jawın hám samal alıp keliwshi okeannan alısta jaylasqan. Bulaq sıyaqlı jer astı suw ózekleri shólde júdá áhmiyetli. Bular ádette oazislerdi payda etedi. Oazis bul shól ortasındaģı jasıl (ósimlikli) jer.
Belgiya
Belgiya (Belgique, Belgium), (Koninkrijk België, — Arqa-Batıs Evropada jaylasqan mámleket, NATO shólkeminiń aǵzası. Maydanı — 30 528 km², Xalqınıń sani — 11,2 mln. adam (2015). Paytaxtı — Bryussel qalası.
Afrika
Arqa yamasa Saxara Afrikası
Saxara shólistanlıģınıń arqasında jaylasqan mámleketlerde shólistanlıqtıń qurģaq samalınıń tásiri kúshli.
Afrikanıń jıllı bolıwınıń sebebi ol eki tropik arasında jaylasıwında:
Tropikler júdá jıllı jerler esaplanıp, onıń orayında ekvator jaylasqan (oń tárepte qızıl sızıq penen kórsetilgen). Bul sızıqlar haqıyqatında joq, olar tek adamlar tárepinen quyashtıń nurları qay jerde eń kúshli ekenligin kórsetiw ushın qollanıladı.
thumb|left|Bul ósimliklerge bay oazis [[Liviyada jaylasqan.]]
Alıs arqadaģı ellerdiń hawa-rayı salqınraq hám Jer orta teńizi boyındaģı Evropa mámleketlerindegi hawa-rayına jaqın.
Qubla yamasa Kishi Saxara Afrikası
Bul bólim Afrika kontinentiniń qublası haqqında, al Qubla Afrika mámleketi haqqında emes.
Qubla Afrikada Arqaģa qaraģanda jawın kóbirek. Qubla jaģa boylap tawlı jerler hám az. Bul samaldıń bultlardı ákeliwin ańsatlastıradı hám nátiyjede jawın-shashın kóp boladı. Qubla Afrika Arqa Afrikaday keń emes. Qubla Afrikada bir neshe tropikalıq ıģal toģaylar bar.
thumb|Jasıl jer ıģal toģaylardı kórsetedi.
Haywanatları
Afrika haywanlarģa bay. Ol jerde haywanlardıń túrleri kóp. Máselen gepard, pil, arıslan, jılan, jiraf hám kóplegen basqa haywanlar. Afrika kól hám dáryalarında balıqtıń 2,000 nan aslam túri jasaydı.
Amerika Qurama Shtatları
Amerika Qurama Shtatları (sonday-aq Qurama Shtatlar, AQSh, yamasa Amerika atamaları menen belgili) federal konstitucional respublika esaplanıp, 50 shtat hám federal okrugtı óz ishine alǵan. Mámlekettiń kópshilik bólimi Arqa Amerikanıń ortasında jaylasqan bolıp, batısında Tınısh al shıǵısında Atlantik okeanları mámleket jaǵaların juwıp tursa, arqada Kanada menen qublada Meksika menen shegaralarǵa iye. Alyaska shtatı kontinenttiń arqa-batısında jaylasqan bolıp, Kanada menen shıǵısta, al batısta Rossiya menen arasında tek Bering buǵazı jaylasqan. Hawaii shtatı Tınısh okeanınıń ortasında jaylasqan arxipelog esaplanadı, Gavayi atawları. Paytaxtı - Washington.
Shtatları
Amerika Qurama Shtatlarina 50 shtat kiredi: Alabama, Alaska, Arizona, Arkansa, Kalifornia, Kolorado, Konnektikut, Delaueyr, Florida, Jeorjiya, Gavaii, Aydaxo, Illinoy, Indiana, Ayova, Kanzas, Kentaki, Luyziana, Meyn, Merilend, Massachusets, Michigan, Minnesota, Mississipi, Missuri, Montana, Nebraska, Nevada, New Hempshir, New Meksiko, New York, Arqa Karolina, Arqa Dakota, Ohayo, Oklahoma, Oregon, Pennsil'vania, Roud Atawi, Qubla Karolina, Qubla Dakota, Tenessi, Texas, Yuta, Vermont, Virjinia, Washington, Batis Virjinia, Viskonsin, hám Vayoming.
Interlingue tili
Interlingue tili (interlingueca: Interlingue) — bir jasama til. Interlinguenı jaratqan Edgar de Wahl esaplanadı.
Angliya
thumb|200px|right|Angliya bayraǵı thumb|200px|right|Angliyanıń [[Britaniya atawlarındaǵı ornı]]
Angliya Ullı Britaniyadaǵı eń úlken mámleket esaplanadı. Shama menen 51.1 millionǵa shamalas adam házirde Angliyada jasap kelmekte. Angliya Britaniya atawlarında jaylasqan Wels hámde Shotlandiya menen shegaraǵa iye. Paytaxtı — London, óz náwbetinde mámlekettiń eń úlken qalası esaplanadı. Basqa úlken qalaları — Birmingem, Lids hám Manchester.
Arximed
Arximed (grek. Ἀρχιμήδης b.e.sh. 287-jıl — b.e.sh. 212-jıl) — ullı grek fizik alımı, matematik, mexanik ha'm injener. Ol Siciliya atawınıń shıǵıs jaǵasındaǵı birinshi grek koloniyalarınıń biri Sirakuzadan. Geometriyada kóplegen jańalıqlar ashqan. Bir neshe ámeliy oylap tabıwları menen mexanika hám gidrostatika tiykarların salǵan.
Ómirbayanı
Arximed haqqında bizge Polibiy, Tit Libiy, Ciceron, Plutarx, Vitruviy hám basqalar tárepinen maǵlıwmatlar qaldırılǵan. Bul alımlardıń hámmesi sóz etilgen waqıyalardan keyin jasap ótkenligi ushın bul maǵlıwmatlardıń haqıyqatlıǵı haqqında bir nárse dew qıyın.
Arximed Sirakuzada tuwılǵan. Arximedtiń ákesi matematik hám astronom Fidiy bolg'an. Plutarxtıń tastıyıqlawı boyınsha ol Sirakuzanıń patshası Gieron menen jaqın aǵayin bolǵan. Arximedtiń jaslıǵınan matematika, mexanika ha'm astronomiyaǵa qızıǵıwshılıǵına sebepshi ákesi bolǵan. Bilim alıw ushın Arximed sol waqıttaǵı ilim hám mádeniyat orayı bolǵan Mısırdaǵı Aleksandriyaǵa baradı.
Matematika
Plutarxtıń aytıwı boyınsha Arximed matematikaǵa qattı qızıqqan, hátteki awqatlanıwdı da umıtqan.
thumb| Parabola segmenti kvadraturası |right Arximedtiń miynetleri sol dáwir matematikasınıń hámme tarawlarına tiyisli bolǵan: geometriya, arifmetika hám algebranıń kóplegen qızıqlı jańalıqları Arximedke tiyisli.
Mexanika
thumb|right|Arximed vinti ja'rdeminde predmetlerdi joqarıg'a shıg'arıw Arximed kóplegen mexanik konstrukciyaları menen atı shıqqan. Rıchag Arximedke deyin de málim bolıwına qaramastan, tek Arximed ǵana onıń tolıq teoriyasın jarattı hám onı áwmetli túrde ámelge asırdı. Plutarxtıń aytıwı boyınsha Arximed Sirakuza jaǵalarında bloklı-rıchaglı mexanizmler qurıp awır júklerdi kóteriw hám orın almastırılıwın ańsatlastırǵan. Elege deyin onıń oylap tapqan vinti Mısırda joqarıǵa suw shıǵarıw ushın isletiledi.
Astronomiya
Arximed háreketlengende quyashtıń hám aydıń shıǵıw hám batıwın, bes planetanıń háreketin hám aydıń tutılıwın kórsetetuǵın planetariyanı qurǵan.
Nan
thumb Nan — keminde un ha'm suwdan turatug'ın qamırdan tayarlang'an azıq awqat toparı. Ko'pshilik jag'dayda duz qosıladı ha'm ashıtıw, yag'nıy qamırdı isiriw ushın ashıtqıda qosılıwı mu'mkin.Nan tandırda qızdırılıp pisiriw arqalı tayarlanadı.
Johann Gutenberg
thumb|250px|Johann Gutenberg Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (ko'birek Johann Gutenberg ismi menen belgili) (shama menen 1390-jillar - 3-Fevral' 1468), Nemis temir-ustasi ha'm oylap tabiwshisi bolg'an. Ol 1450-jillarda baspa boyinsha islegen miynetleri menen belgili, sonin' ishinde ol topografiyani oylap tabiwi menen dan'q arttirdi.
Gutenberg Mainz qalasında, sawdager Friele Gensfleisch zur Ladennin' sem'yasinda tuwildi. Gutenbergtin' a'kesi jasap turg'an jerinin' atina "zum Gutenberg" dep familiyasin o'zgertti.
Gutenberg baspa ushin metall sortin; siyalardi; (metal ha'riplerdi) ju'da' aniq teriw jolin; ha'm baspa mashinanin' jan'a tu'rin oylap tapti. Ol baspa mashinasinin' pikirin vino islep shig'ariwshilardin' press mashinasinan aldi. Ko'plegen adamlar Gutenbergti qozg'aliwshi teriw baspa isin oylap tapti dep oylaydi, lekin ol aldin Qitayda oylap tabilg'an edi; baspani ko'rin'.
Qozg'almali baspadan aldin adamlar blokli baspadan paydalandi. Blokli baspada basip shig'ariwshi mashina bir bo'lek metal yamasa ag'ashtan toliq bir bet basilip shig'ar edi. Qozg'almali baspa mashinada, bo'lek ha'ripler (A, B, C ...) metal yamasa ag'ashtan islendi, ha'm olar ha'r qiyli so'zlerde qayta qayta paydalaniliwi mu'mkin boldi. Birgelikte alip qarag'anda, Gutenbergtin' oylap tabiwlari basip shig'ariwdi tezletti. Renessans Evropada informatsiya jariliwi ju'zege keldi - qisqa waqit ishinde adamlar ko'plep jan'a kitaplar basip shig'ardi.
Jan'a kitaplardin' ko'plep sanda basiliwina Gutenberg basip shig'arg'an Bibliya - Gutenberg Bibliyasi - sebep boldi.Bul adamlar ko'p sanda basip shig'arg'an birinshi Bibliya edi; onin' basip shig'ariwin Gutenberg 1455-jildin' 23-Fevral'inda baslag'an. Gutenberg isbilermenlikti bilmegenligi sebepli o'zinin' oylap tabiwinan ko'p aqsha isley almadi. Onin' nizam menen problemalari bolip, mashinalarin ozinin' sherigi Johann Fustqa aldirip qoydi. Sol waqittag'i Arxiepiskop Gutenbergke ashindi, ha'm og'an ha'r jili kiyimler, vino, ha'm aziq-awqatlar menen napaqa beriwge wa'de berdi. Gutenberg 1468-jili Mainz, Germaniyada qaytis boldi.
O'z waqtinda Gutenberg tabisqa erispedi, lekin onin' oylap tabiwi ju'da' a'hmiyetli boldi. Qisqa waqit ishinde, jan'aliqlar ha'm kitaplar Evropa boylap ju'da' tez tarqala basladi. Ilimpazlar bir biri menen jaqsi baylanisa aldi, ha'm na'tiyjede ilim ha'm texnologiya tez rawajlana basladi. Ko'plep adamlar oqiwdi u'yrendi.
Bu'gingi ku'nde elege shekem Gutenberg Bibliyasinan 60 danasi saqlanip qalg'an. Olar qozg'almali baspa mashinadan shiqqan en' eski kitaplar esaplanadi.
Gutenberg Galaktikasi ha'm Gutenberg Proekti Gutenbergtin' ati menen ataladi. AQSHtag'i Gutenberg, Ayova qalası onin' atina qoyilg'an.
Alpamıs dástanı
Alpamıs dástanı - "Alpamıs" tıń qaharmanlıq nusqasınıń variantları XX ásirdiń basında jazıp alınıp, baspa sózde kóriniwi sol dáwirden baslanadı. Eń birinshi basılıp shıqqan Jiyemurat jıraw "Alpamıs"ı. Dástanınıń ekinshi variantı 1934-ılı Ógiz jırawdan Q.Ayımbetov tárepinen jazıp alındı. Úshinshi variantı 1955-jılı Qıyas jırawdan jazıp alındı. Tórtinshi variantı 1957-jılı Qurbanbay jırawdan, besinshi variantı 1958-jılı Esemurat jırawdan R. Xojambergenov tárepinen, altınshı variantı 1959-jılı Arzımbet jırawdan Q.Maqsetov tárepinen, jetinshi variantı 1959-jılı Karam jırawdan A. Jamalov, N. Kamalov, Q. Mambetnazarovlar tárepinen, segizinshi varinatı 1960-jılı Táńirbergen jırawdan A.Jamalov tárepinen jazıp alındı.
"Alpamıs" dástanınıń tiykarǵı ideyası barlıq milliy nusqalarǵa ser salǵanda, ásirese solardıń tolıǵı qaraqalpaq, ózbek, qazaq versiyalarına súyengende ruwlardıń birigiwi ushın gúresiw bolıp esaplanadı. "Alpamıs" dástanınıń tiykarǵı ideyasınıń ashılıwı, er júrkelik qásiyetleri, Qarajan menen doslasıw, Tayshıxanǵa qarsı gúres alıp barıwı, ishki hám sırtqı dushpanlardıń qıyratılıwı menen izbe-izlik penen dálilenip otıradı. "Alpamıs" dástanındaǵı bahalı ideyalardıń tiykarǵılarınan bir tuwǵan eldi súyiw onıń ar-namısı ushın gúresiw-tereń patriotizm sezimleri bolıp esaplanadı.
Percy Liza
Carlos Percy Liza Espinoza (İspansha: Carlos Percy Liza Espinoza; 10-aprel 2000) aldınǵı poziciyada oynaytuǵın Perudıń futbolshısı.
Oferta
Oferta (inglis tilinde offero «usınaman») — shaxstın' puxaralıq-huqıqıy sha'rtnama du'ziwge usınısı.
A lyga
A lyga - Litvan futbol klublarının professional futbol ligası. Litvan futbol ligalarının' en' u'lkeni. Bunda 10 klub belesedi. Chempionatda ha'r bir komanda 30 oyın o'tkizedi. Du'nyanın en' ku'shli futbol ligalarınan biri.
Tólepbergen Mátmuratov
To'lepbergen Ma'tmuratov XX a'sirdegi qaraqalpaq poeziyasına 60-jıllardın' ekinshi yarımınan baslap keldi. Onın' qosıqlarındag'ı ku'shli lirizm, teren' filosofiya birden ha'mmenin' dıqqatın o'zine tartadı. Bul du'nyada kereksiz zat joq, Ko'p kerekli zatlarg'a at joq, Kereksiz zat bolmag'anlıqtan, Mına Adam kosmosqa shıqqan, Ko'kirek degen a'lemnen de ken', Kereksiz zat og'an kemde-kem. Shayır 1939-jılı 1-sentyabrde Qaraózek rayonında tuwılg'an. Awıllıq mektepti pitkergennen son' Tashkent Ma'mleketlik universitetinin' jurnalistika fakultetinde oqıydı. 1963-jılı tamamlaydı. Keyin "Jas Leninshi" (Ha'zirgi "Qaraqalpaqstan jasları"), "Sovet Qaraqalpaqstan"(ha'zirgi "Erkin Qaraqalpaqstan") gazetalarında isleydi. Qaraqalpaqstan televidenie ha'm radio esittiriw ma'mleketlik komitetinde "A'debiy esittiriwler" bo'liminin' baslıg'ı, "Ámiwdárya" jurnalında poeziya bo'liminin' baslıg'ı, juwaplı xatker, bas redaktordın' orınbasarı lawazımlarında isleydi. 1984-jılı tosattan qaytıs boladı.
Ol azg'ana o'mirinin' ishinde "Aq terek pe ko'k terek?"(1964), "Lirika" (1966), "Go'zzallıq oyandı"(1970), "Aysa'nem" (1973), "Ashılısıw" (1977), "Arzıw sha'meni" (1983), "Jaqsılıq sarayı" (1988), "Juldızlar janar" (1989) sıyaqlı qosıqlar toplamın baspadan shıg'ardı.
Ol a'debiyatımızg'a 60-jılları "O, qanday a'jayıp" degen qosıg'ı menen keldi. Bunnan keyin T.Ma'tmuratovtın' qosıqları birden a'debiy ja'ma'a'tshiliktin' dıqqatın o'zine tarttı. Onın' qosıqlarındag'ı filosofiyalıq teren'lik, so'z saplawdag'ı sheberlik poeziyag'a u'lken talant iyesinin' kelip atırg'anlıg'ın xabarladı. Ol joqarı optimistlik ruwx penen qosıqlar, poemalar do'rete basladı.
T.Ma'tmuratov 60-70-jıllar qaraqalpaq lirikasınq jan'a formaları menen bayıttı, milliy da'stu'rlerdi ja'ha'n poeziyasının' da'stu'rleri menen birlestire alg'an shayır. Shayırdın' "Perizat", "Aysa'nem", "Urıs da'rtleri", "Jaqsı adamnın' ju'regi", "Menin' juldızım", "Sadıqlıq", "G'arrının' a'n'gimesi" poemaları bar.
"Jaqsı adamnın ju'regi", "Juldızım menin'" poemaları qaraqalpaq a'debiyatında jan'a bag'dar - shıg'armada realistlik waqıya menen mifologiyalıq, fantastikalıq waqıyalardın' sintezinen do'retilgen. Sol arqalı du'nyalıq u'lken problemalardı ko'teredi.
"Jaqsı adamnın ju'regi" poeması – dramalıq shıg'arma. Syujetke tiykar etip alıng'an waqıya bes saxnag'a (kartinag'a) bo'lingen. Qaharmanlardın' dialogına qurılgan. Saxna ko'rinisi avtor ta'repinen bayanlanadı. Avtor so'zi dramalıq Remark formasında berilgen. Bular dramalıq shıg'armag'a ta'n belgiler. Poemada avtomobil avariyasınan o'lgen, biraq ju'regi islep turg'an jaqsı adamnın ju'regin donor sıpatında paydalanıp jaman, pa's qılıqlı, qılmıslı adamg'a ornatıwg'a jaqsı adamnın' burıng'ı oqıwshısı, medsestra qarsı boladı. Poemadag'ı bul waqıya real turmıstan alıng'an. Biraq o'lgen adamnın' saw ju'regin ekinshi adamg'a salıw, onın' o'mirin tiklew aqıbeti jınayatqa alıp keliwi mu'mkin. Poemada u'lken gumanistlik ma'sele ko'terilgen.
"Juldızım menin'" poeması realistilik-mifologiyalık syujetke qurılg'an. Poemag'a real qaharmanlar menen birge mifologiyalıq qaharmanlar qatnasadı. Biraq bul mifologiyalıq qaharmanlar avtor fantaziyasınan do'retilgen. Olar du'nya a'debiyatındag'ı mifologiyalıq obrazlar emes. İlimpazlar atom ha'm yadro quralların oylap tabadı. Olar o'zlerinin' hadal miynetlerinin' jemisi pu'tkil adamzattı nıpqırt etiwge qaratılg'anlıg'ın tu'singennen keyin olardın' ko'zlerine mifologiyalıq figuralar elesleydi (A'beshiy Rux). Shayır Adamzat du'nyasındag'ı tragediyanı beredi.
"Juldızım menin'" poeması shayır qaytıs bolg'an son' 1988-jılı "Ámiwdárya" jurnalının' 5-sanında ja'riyalandı. Poemanın' qaharmanları birinshi Adam, ekinshi Adam, Eynshteyn, Stsillara, Saks, birinshi alaman, ekinshi alaman, u'shinshi alaman, xalayıq sıyaqlı realistlik qaharmanlar ham aza, so'yleytug'ın jer, Feniks sıyaqlı miflik qaharmanlardan ibarat.
Biraq bunda saxnanı tu'sindiretug'ın bayanlawlar, waqıyalardı ko'rinislerge bo'liwler, avtor so'zinin' (Remark) qawsırmada beriliwi qusag'an da'slepki poemanın dramalıq tiline ta'n bolg'an belgiler joq. Shıg'armanın tilindegi dramalıq qa'siyetler qaharmanlardın' dialoglarında ko'rinedi.
Bit
Bit (inglissheden binary digit) — en' belgili informatsiyanın' o'lshem birliklerinin' biri.
Ko'z-qarasqa baylanıslı halda bittin' anıqlaması to'mendegilerden birewi bolıwı mu'mkin:
1. Ekilik sanaq sistemasındag'ı kodtin' bir razryadı.
2. Shennon boyınsha bit — ten' itimallı waqıyalar itimallıg'ının' ekilik logarifmi.
Esaplaw texnikasında, ko'binese hu'jjetlerde ha'm standartlarda bit so'zi ekilik razryad sıpatında isletiledi.
Logorifmnin' basqa tiykarları
thumb|right|384px|Bit (aq-qara) — en' belgili [[informatsiyanın' o'lshem birliklerinin' biri.]] Ekilik logorifmnin' tiykarın e ge, 3 ke yamasa 10 g'a almastırsaq, az isletiletug'ın nat, trit ha'm xartli=dit o'lshem birliklerin alamız. Olar sa'ykes tu'rde bitke ten'.
Wolfgang Amadeus Mozart
Mozarttin' muzikasi
Mozarttin' muzikasi Gaydn muzikasi siyaqli Klassikaliq stil'degi muzikalardin' en' zori esaplanadi. Ol muzika do'retip baslag'an waqitta Barok periodi o'z juwmag'ina jetip, muzikag'a bolg'an ko'z qaras o'zgerip atirg'an waqitlar edi. Muzikanin' formasi, balansi (ten' salmaqliliq) ha'm elegantlilig'i kontrapunt stil'den jaqsiraq dep esaplandi. Mozart tap sol waqitta ataq shig'arg'an pianino ushin muzika jazg'an birinshi ataqli kompozitor boldi. Ol sol waqitta muzikanin' barliq tu'rlerin: simfoniya, opera, solo kontsert, kamera ushin muzika, atap aytqanda tarli kvartet ha'm tarli kvintetler, ha'm pianino ushin sonatalar do'retti. Ol ko'plep diniy muzikalar, sonin' ishinde messalar, ha'm sonday-aq oyinlar, divertimenti ha'm serenadalar do'retti.
Mozart jas waqtinda simfoniyalar a'dette qisqa, a'piwayi muzika shig'armasi esaplanar edi. Mozart simfoniyani yarim saatqa sheken soziliwi mu'mkin bolg'an sheberlik penen islengen shig'armag'a aylandirdi. A'sirese onin' aqirg'i u'sh simfoniyasi en' zor (shedevr) shig'armalar esaplanadi. Onin' kontsertleri, a'sirese pianino kontsertleri aldin jazilg'an muzikalardan bir qansha alding'a rawajlang'an edi. Mozart ko'binese baladay ha'reket etkeni menen, ol adam xarakterin jaqsi tu'siner edi. Buni onin' operalarinda xarakterlerdi ko'rsetiw ushin kirgizgen elespesiz effektlerinen ko'rse boladi.
Mozarttin' operalari onin' zor miynetleri esaplanadi. Ol adamlardin' xarakterlerin jaqsi tu'sindi ha'm olardi operalarda aship beretug'in muzikalar do'retti. A'sirese u'sh operasinda: "Don Jiovanni", "Le Nozze di Figaro" (Figaronin' u'yleniwi) ja'm "Cosi fan tutte" operalarinin' ha'r qaysisinda bir neshe xarakterler jag'daydi o'z ko'z qarasinan aytip turg'anlig'in ko'riwge boladi.
Mozart pop muzika janrinda da namalar do'retti. Solardin' ishinde "Eine keine Nachtmusik", "Pianino A Sonatasi"nan "Tu'rkshe Rondo"si, "K550 G minorinda 40-Simfoniya"si ha'm "Siyqirli nay (fleyta)" namalari ha'zirgi ku'nde ju'da' belgili.
Michelangelo
thumb|right|David, Michelangelo thumb|Qorqınıshlı sud freskosı, Michelangelo Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (aytılıwı: Mikelandjelo; 6 mart, 1475 - 18 mart, 1564) Italiyalı skulptor, su'wretshi, arxitektor ha'm shayır. Onın' en' belgili do'retpelerinin' biri David esaplanadı. Ol Renessans da'wirinde o'mir su'rgen. Ol eki qolı menen de su'wret sala alg'an. Onın' bir qolı sharshag'anda ekinshi qolı menen jumıs islewge o'tetug'ın bolg'an. Michelangelo Sistine kapellasının' diywalları ushın su'wret do'retiwi menen bir qatarda onın' joqarg'ı betine de su'wret salg'an.
Onın' ataqlı jumıslarının' ayrımları:
Qosımsha mag'lıwmat
To'mendegi Renessans dawirinin' su'wretshilerinin' Mikelandjelo menen baylanısı bolg'an:
Albert Einstein
thumb|250px|Albert Einstein Albert Einstein (aytılıwı:Albert Eynshteyn; 14 mart, 1879 - 18 aprel, 1955) fizik hám ilimpaz bolǵan. Einstein 1921-jılı fizika tarawı boyınsha Nobel sıylıǵın alǵan.
Einstein óziniń jaqtılıq, materiya, awırlıq kúshi, kosmos hám waqıt haqqındaǵı teoriyaları menen belgili. Bul teoriyalar ilimpazlarǵa zatlardı aldınǵıdan jaqsıraq túsiniwi ushın járdem berdi. Onın' teoriyaları arnawlı qatnas ha'm ulıwma qatnas teoriyası dep ataladı. Onın' en' belgili ten'lemesi E=mc^2. Bul energiya ha'm massa bir zattın' o'zgeshe formaları ekenin ha'm bir bo'lek massada energiyanın' ko'lemi jaqtılıq tezligi menen ko'beytilgen massanın' ko'lemine ten' ekenin an'latadı.
Onın' o'miri
Einstein Germaniyanın' Württemberg qalasının' Ulm degen jerinde tuwılg'an. Ol evrey shan'arag'ınan bolg'an, biraq shan'arag'ı diniy bolmag'an. Albert katolik mektebinde oqıg'an. Ol jaqsı oqıwshı bolmag'an ha'm ko'plegen adamlar onı aqılsız esaplag'an. Bir ku'ni onın' a'kesi og'an magnitlik kompas beredi. Ol ko'rinbes ku'shtin' qalay kompastın' iynesin qozg'altıwın tusiniwge qızıqqan ha'm usılay etip ilim ha'm matematikag'a qızıg'ıp baslag'an.
Ol jası u'lkeygennen keyin Shveytsariyada mektepte oqıwg'a ketedi. Oqıwın pitkergennen keyin ol sol jerde patent byurosına jumısqa kiredi. Jumıs islewi dawamında ol onı ullı ilimpaz sıpatında belgili qılg'an jumısların jazg'an.
Birinshi du'nya ju'zlik urıs baslanbastan aldın, ol Germaniyag'a qaytadı ha'm sol jerde mektep direktorı boladı. Ol natsistlik hu'kimet ku'shke minemen degenshe Berlinde jasag'an. Natsistler evreylerdi yamasa evrey shan'arag'ınan kelip shıqqanlardı jaman ko'rer edi. Olar Einsteindi "Evrey fizikasın" jaratıwg'a ja'rdem beriwinde ayıplaydı ha'm nemis fizikleri onın' teoriyaları qa'te ekenligin da'liyllewge ha'reket etedi. Einstein AQShqa ko'ship ketedi ha'm 1940-jılı ol AQSh puxarasına aylanadı.
Ekinshi du'nya ju'zlik urıs dawamında, Einstein AQSh prezidenti Franklin D. Rooseveltke (Franklin D. Ruzvelt) AQSh natsist hu'kimetinen aldın atom bombasın oylap tabıwı kerek ekenligin jazg'an alımlardın' biri bolg'an.
Einstein 1955-jılı 18-aprelde ju'rek awırıwınan qaytıs bolg'an.
Onın' isenimleri
Ko'plegen ilimpazlar tek g'ana o'zlerinin' jumısları menen shug'ıllanadı, biraq Einstein siyasat ha'm du'nya paraxatshılıg'ı haqqında so'ylegen ha'm jazg'an. Ol sotsializm ha'm pu'tkil du'nya ushın bir hu'kimet bolıwı haqqında ideyalardı unatqan. Ol ja'ne Izraildin' jan'a ma'mleketin payda etiw ha'reketi ushın yag'nıy sionizm ushın jumıs islegen.
Einstein evrey shan'arag'ınan bolg'anı menen ol bul dinge jen'il qatnasıqta boldı. Ol evrey filosofı Baruch Spinoza ideyaların unatqan ha'm Buddizmdi jaqsı din esaplag'an.
Einstein ilimpazlarg'a du'nyanı jaqsıraq tu'siniwge ja'rdem beriwshi ko'plegen ideyalar haqqında oylag'an bolsada, ol onın' keyinirek o'mirinde oylap tabılg'an ko'plegen ilimiy teoriyalar haqqında o'zgeshe ko'z qarasta bolg'an. Ko'plegen ilimiy teoriyalar bizler anıq bilmeytug'ın, tek mu'mkin bolg'an zatlardı talıqlaydı. Einstein bunday teoriyalardı unatpadı; onın' pikirinshe, durıs teoriya bolsa qa'legen zattı tu'siniw mu'mkin edi. Ol bir ret bılay degen: "Men qudaydın' a'lem menen su'yek oyının (dice) oynawına isenbeymen".
Einstein ilimge ko'p u'lesin qosqanı sebepli, onın' atı ha'zirgi ku'nde ha'r qıylı jerlerde qollanıladı. Fotoximiyada qollanılatug'ın birlik onın' atı menen atalg'an. Ol Avogardo sanının' bir foton jaqtılıq energiyasına ko'beytkenge ten'. Einsteiniy ximiyalıq elementi de ilimpazdın atı menen atalg'an. So'ylesiwde de bizler ju'da' aqıllı adamdı "Einstein" dep ataymız.
Fikret Orman
Fikret Orman (1967  Istanbul,Túrkiya) - Beşiktaşın' prezidenti.
Francuz kóterilisi
thumb|300 px|1789-jılı 14-iyulda [[Bastiliya túrmesiniń hújim etiliwi]] Francuz kóterilisi bul Franciya tariyxında 1789-1799-jılları dawam etken dáwir. Ol Franciyaǵa kóplegen áhmiyetli ózgerislerdi alıp kelgen.
Kóterilisnıń eń belgili waqıyalarınıń biri bul 1789-jılı 14-iyulda Bastiliya túrmesiniń hújim etiliwidir. Bastiliya bul patsha shańaraǵına boysınbaǵanlardı qamap qoyatuǵın saray bolǵan, ádette ol jerge adamlar ólim jazasına jiberilgen. Ol Fransiyadaǵı úshinshi yamasa eń pás klass tárepinen qıyratılǵan. Olar qamaqtaǵılardı bosatıp, keyin saraydı jaǵıp jibergen. Keyinirek olar Bastiliya gerbishlerinen kópir salǵan.
Úshinshi klass jámiyettiń ádilsiz bóliniwi sebepli kóteriliske shıqqan. Francuz xalqınıń shama menen 98%i úshinshi klass bolǵan. Tek 1.5%i ekinshi klass hám 0.5%i birinshi klass esaplanǵan. Eń jarlı klass bolıwına qaramastan úshinshi klass barlıq salıqlardı tólegen. Húkimet puldı baylıqqa hám urısqa sarplaǵanı sebepli qarızdar bolıp qaladı. Patsha Lyudovik XVI salıqlardı kóteriwdi qáleydi. Ol barlıq úsh qatlam adamlarınan dúzilgen birlikti yaǵnıy General shtatlardı jıynaydı. Olar 1614-jıldan beri birge jıynalmaǵan edi. Lyudovik XVI birinshi hám ekinshi qatlamlardı salıq tólewge májbúrlemekshi boladı, biraq olar qarsı boladı. Úshinshi qatlam xalıqtın 98 in quraǵanlıǵı ushın, bul General shtatlar birliginde kóbirek dawısqa iye bolıwdı qáleydi biraq patsha oǵan razı bolmadı.
Keyin úshinshi qatlam ózin "Milliy birlik" dep ataydı. Milliy birliktiń aǵzaları jańa konstitutsiya ústinde jumıs baslaydı. Bunnan keyin patsha úshinshi qatlamdı General shtatlar birliginen shıǵarıp taslaydı.
Bul 1789-jılı Adam hám puxaralardıń huqıqı haqqında deklaratsiyanıń payda bolıwına alıp keledi. Ol Amerika kóterilisinde qatnasqan Markiz de Lafayet atlı jas aristokratı tárepinen jazılǵan edi. Deklaratsiya Frantsiyanı respublika dep járiyalaydı. Franciya Respublikası 'Azatlıq, Teńlik hám Birlik' súrenine tiykarlanǵan bolıwı kútildi. Bul hár bir adam azat, teń huqıqlı hám barlıq mámleketlikler teń, aǵayinler sıyaqlı bolıwı kerek degendi ańlattı. Biraq basshılar bunı tez arada Terrorǵa aylandırdıhám onıń aqıbetinde 40,000 átirapında adamlar óltirildi, sonıń ishinde Mariya Antuanetta xanshayım hám Patsha Lyudovik XVI. Óltirilgen adamlar patshanı qollap quwatlaǵan, tiykarınan birinshi hám ekinshi qatlam adamları edi. Olar bul awdarıspaq dawamında gilyotina menen baslarınan ayrılǵan edi. Kóterilisshiler hátte jańa din menen jańa kalendar islep shıǵıǵa háreket etti.
Francuz kóterilisi Franciyada monarxiyanı birotalaǵa toqtattı. Biraq jıllar ótip Napoleon Bonapart ózin Franciya Imperatorı dep járyaladı hám Respublikanı toqtattı.
Áyyemgi Greciya
Áyyemgi Greciya — Balkan ya.a.ń qubla.da, Egey teńizindegi atawlar, Frakiya qırǵaqlari, Kishi aziyanıń batısındaǵı teńiz qırǵaqlarında jaylasqan áyyemgi grek mámleketleri aymaǵınıń ulıwma atı.
Tariyxi. Arxeologik maʼǵluwmatlarga koʻre, Gr. Aymaǵında adamlar paleolit dawrinen jasap kelmekte. Xalkidika ya.o.nan neandertal adaminiń bas súyegi shıqqan. Neolit dawrinde Gr. Xalqı diyxanshılıq, sharwashilıq penen shugʻıllanıp, otırıqshı turmıs keshirgen. Greciya jez dáwiri mádeniyati shártli ráwishte Kritmiken mádeniyati yaki Egey mádeniyati dep atalǵan. Eramızǵa shekemgi 3-mıń jıllıqta Greciya etnik quramı rangbereń(pelasglar, leleglar va bosqalar) boʻlgan; olardı protoyunon qáwimleri — axeylar, ioniyaliklar qısıp shıǵarıp oʻz quramlarına sińdirip jibergenler.B E.SH 20—17-ásirlerde Krit a.da axeylardiń dáslepki mámleketleri (Knos, Fest, AgiaTriada, Mikena, Tirinf, Pilos hám basqalar) payda bolǵan. E. SH 1260 jıl Mikena, Tirinf, va basqalar mámleketler Troyani basıp alıp, oni wayran etken (qarań Troya urısı). Doriy qawimleriniń kirip keliwi (E. SH 1200 jıl) aqibetinde mámleketler bóleklenip, urıwshılıq munásibetleri janlangan. E. SH 9-ásirge kelip. Arqa Gr.da — eoliylar, Oʻrta Gr. Hám Peloponneste — doriylar, Attika hám atawlarda — ioniyaliklar jasaǵan: 8—6-ásirlerde Grekler Orta teńiz, Marmar hám Qara teńiz qırǵaqların kolonizatsiya qilǵanlar. Bul dáwirde Gr.da polislar (qala mámleketler) qáliplesken. Diyxanlar hám ónermentlerdiń urıw zadaganlari menen gúresi natiyjesine qarap polistegi mámleket hákimiyati ya demokratik (Afinada) yaki oligarxik (Sparta, Krit o.da) tárizde bolgan. Ekonomikalıq jaqtan rawajlanǵan polislarda (Korinf, Afina hám basqalar) qulshilik keń tarqalgan; Sparta, Argos hám bosqalarda urıwshilik duzimi qaldiqlari saqlanıp qalǵan. E. SH 6-ásirda polislar Sparta bosshıliginda Peloponnes awqamına hám Fiva basshılıǵindaǵı Beotiya awqamına birleskenler. 5— 4-ásirler polislardıń eń rawaj tapqan dáwiri sanaladi. Ol Grek parsı urıslarinda (500—449) greklerdiń jeńisi nátijesinde Afinaniń júkseliwi hám Delos awqamınıń (Afina boshchiligida) payda bolıwı menen baylanıslı bolǵan.
Perikl húkimranlıǵı dáwiri (443— 429) Afina kúsh qúdiretiniń eń kúsheygen, siyasiy dúzimniń eń demokratlasqan hám madeniyatdiń rawaj tapqan dáwiri esaplanadi. Afina Gr. Tiykarǵı ekonomikalıq hám mádeniy orayına aylanadi, Ol teńizde húkimranlıqtı oʻz qolına algan. Afina menen Sparta oʻrtasinda Gr.da gegemon boʻlıw, savda jollarına iyelik qiliw ushın gúres Peloponnes urusi (431—404)ga alıp kelgen, Ol Afinaniń jeńilisi menen tamamlanadı. Spartaning yunon mám. ri ishki islerine aralasıwı E. SH 395—387 Jıllardaǵı Korinf urısin keltirip shıǵarǵan. 4-ásirde Fiva vaqtinchalik yuksalgan. Levktra jangida (miloddan avvalgi 371 yil) fivaliklar Sparta qoʻshinini tormor keltirishgan. 4-asr oʻrtasida Yu.ning shim.da Makedoniya yuksalgan. Uning podshohi Filip II Xeroneya jangida (338) yunon shaharlari koalitsiyasi ustidan gʻalaba qozonib Yu.ni tobe etgan. Aleksandr (Iskandar) saltanati parchalangach, ellinizm davrida (3—2-asrlar) Yu.da hukmron boʻlish uchun kurashayotgan harbiylashgan tipdagi davlatlar va ittifoqlar koʻp boʻlgan (Makedoniya, Axey ittifoqi, Etoliya ittifoqi). Miloddan avvalgi 197 yil Kinoskefal jangida Rim qoʻshinlari Makedoniya ustidan gʻalaba qozongach, Rim Yu.dagi oligarxiyani quvvatlab, mamlakatning ichki ishlariga aralasha boshlaydi. Miloddan avvalgi 148 yil Makedoniya, Illiriya va Epir Rim provinsiyasiga aylantirilganlar. 146 yildan (Axey ittifoqi rimliklar tomonidan tormor etilgandan soʻng) Yu.Rimga tobe boʻlgan (miloddan avvalgi 27 yildan uning hududida Rimning Axaya provinsiyasi barpo etilgan), faqat nomiga Afinagina erkin shahar deb hisoblangan. Milodiy 4-asrdan Yu.Vizantiyaning asosiy tarkibiy qismini tashkil etgan.
Ádebiyatı. Yu. de jazba kórkem ijodning dáslepki úlgileri shama menen 2700—2800 jıllar burın payda bóle baslaǵan. Bul ádebiyat eramızǵa shekemgi 3-asirde Rim mádeniyatınıń júzege keliw etiliwinde, quram tabıwında da zárúrli áhmiyet kásip etken. " Iliada" hám de " Odiseya" dástanları grek jazba ádebiyatınıń bizge shekem jetip kelgen eń áyyemgi úlgileri bolıp tabıladı. Bul sıyaqlı joqarı shıǵarmalar uzaq múddetli kórkem ádebiyatqa baylanıslı hárekettiń dawamı, onıń jetik jemisi retinde maydanǵa kelgen. " Odisseya" dástanında Demodok sıyaqlı ájayıp baqsılar — rapsodlar batırlıq haqqında dástanlar aytıp, davra ahllarini rom etken. Platon, Herodot sıyaqlı oqımıslılar hám sol zamannıń birpara jazıwshıları Homerdan ilgeri Orfey degen shayır jasap ótkenligin xabar etediler. Biraq bul shayırdıń gózzal sortolari haqqında tań qalǵanday ráwiyatlardan basqa tariyx betlerinde qandayda bir de qosıqtıń bir qatarı saqlanıp qalmaǵan.
Barlıq xalıqlardıń tariyxında bolǵanı sıyaqlı grek ádebiyatı da xalıq awızsha ijodi jayinde payda bolǵan. Tariyx betlerinde grek folkloridan júdá kem úlgiler saqlanıp kelgen bolsada, usılarǵa tiykarınan baslanıwiy qáwimlik dúzimlik dáwirlerinde grek xalqiniń dástúrı bay hám rangbarang awızsha ádebiyatı — ertekleri, naqılları, maqalları, tabısıwları, qosıqları bolǵanlıǵın anıqlaw múmkin. Baslanıwiy jámiyettegi ámeldegi awızsha ádebiyat sol jámiyet adamlarınıń tábiyaat haqqındaǵı túsiniklerin ańlatpa etken.
Grek mifologiyasi uzaq tariyxga iye. Sol uzaq múddet dawamında social sananıń ósiwi menen miflar da ózgergen, jańa mánismazmun kásip etken. Grek kisisi baslanıwiy qáwimlik dúzimlik dáwirinde dógerek átirap daǵı tábiy hádiyselerdiń hámmesin janlı sezim etip, olarǵa sıyınıwǵan, olardan jardem tilewgen, jawız kúshlerdi beyim qılıw ushın qurbanlıqlar etilgen. Tábiyaat hádiyseleri aldınanında baslanıwiy insannıń pútkil turmısı qáweter hám qáwipte ótken. Keyinirek qáwimlik dúzimlik basqarıw princpısınıń dárz ketiwi hám áskeriy aristokrat klasslardıń kusheytiwi nátiyjesinde tómen siyasiy gruppa wákilleriniń jaǵdayı jáne de salmaqlilashgan, baylardıń zulmi kúshaygan. Bul jaǵday insanlardıń diniy ıqtıqatlarına da óz tásirin ótkergen. áyyemgi insan oyda sawlelendiriwinde pálek húkimranları — adam túsindegi Alımp hayal qudayları payda bolǵan. Zevs — gúldirmama hám de bultlar húkimdarı, ma'budlar ma'budi; Poseydon — teńiz húkimranı ; Aid aqıret xoqoni, Zevsning zayıpı Gera — aspan hayal qudayı, hayal qudaylar Malikasi hám t.b.
Qaharmanlardıń túsin olar, dıń tábiyaatı, xattiharakatini kórsetiw bapta — realistik xarakteristikası asa sezilerli. Dástanlarda turmıstıń túrli tekshelerinde turıwshı ilohiy kúshler, adam balaları : Alımp tog'ining ma'bud hám hayal qudayları, devlar, parizodlar tań qalǵanday maxluqlar, patshahlar, alplar, ápiwayı jawıngerler, Malikalar, kánizekler, qul hám cho'rilar, gódekler hám t.b. kóz ońında gewdelenedi. Grek xalqi ásirler dawamında batırlıq haqqındaǵı óz sezim hám ármanların áne sonday qaharman atı menen baylanıstırıp kelgen.
Grek xalqiniń batırlıq, ǵayrat hám mártlik túsiniklerin jazıwshı Axill obrazında aytgan bolsa, sol xalıqtıń turmıs bapta asırǵan oyshıllıǵı, aqıl hám ziyreklikin Odissey obrazı arqalı kórsetken. Basqa qaharmanlardan tısqarı (hár eki) dástanda ekinshi dárejeli shaxslar bar: Agamemnon — tákabbir, Menelay — batır, Diomed — serg'ayrat, Nestor — haq niyetli, Baris — menmen, sáteń, Gektor — oriyatli hám t.b.
17-ásir Evropa klassitsizm kórkem ádebiyatqa baylanıslı aǵımı da 100—150 jıl dawamında áyyemgi dúnya kórkem ijodiga eliklew uranı astında rawajlandi, bul dáwir dawamında derlik pútkil Evropa saqnası, tiykarınan, Grek hám Rim tragediyalari temaları menen yashadı. Elin mádeniyatı Orta Aziya mádeniyatınıń gúlleniw tabıwına nátiyjeli tásir etken. Salavkiylar hám GrekBaqtriya patshalıǵı hukmdorlari dáwirinde Orta Aziya, Iran hám basqalar úlkelik xalqınıń aktiv qatnasında arqa ellinizm mádeniyatı payda boldı, ol grek mádeniyatın da boyitdi (taǵı q.El, xalıqlinizm).
Arxitektorlıǵı hám suwretleytuǵın kórkem óneri. Grek arxitektorları hám suwretleytuǵın kórkem óner wákilleri kóp ásirler osha túrli xalıqlar ushın gózzallıq, uyqaslıq, joqarı talǵam úlgisin o'tagan kórkem óner esteliklerin jaratqan. Dóretpeler tiykarınan ápiwayı tań qalǵanday temalarǵa tiykarlanǵan bolsada, bolmıs hám insan teń salmaqlılıqın sezim etip, tábiy ortalıq, insan denesiniń tábiy gózzallıǵı hám muwapıqlıǵın ańlap sáwlelendirdi. Bul koefficientler arxitektorlikda da anıq ańlatpasın tapqan. Grek kórkem estelikleri Bolqon ya. o. dagina emes, sonıń menen birge, Kishi Aziya, Qubla Apennin ya. o., Orta teńiz atawları hám de Shalbar. Qara teńiz jaǵasında da saqlanǵan.
YU. kórkem óneri Miken mádeniyatı negizinde payda bolǵan ; mikenlar menen eramızǵa shekemgi 2—1-mıń jıllıq kórkem óneriniń óz-ara baylanıslılıǵı gúlallıq hám arxitektorlıq bo'yama naǵıslarında kózge anıq taslanadı. Grek kórkem óneri rawajlanıwı (eramızǵa shekemgi 11—1-ásirler) tariyxan gomer, arxaika, klasika, ellin sıyaqlı bir neshe dáwirlerge ajratıladı.
Homer dáwiri (eramızǵa shekemgi 11—8-ásirler) de bo'yama naǵıslı gúlallıq taraqqiy etken, geometriyalıq usıl eramızǵa shekemgi 7-asrgacha húkim súrgen, eń taraqqiy etken dáwiri (8-ásir) de % bult estelikleri wazıypasın o'tagan ruwzıgerge mólsherlengen dipilon gúze hám ıdıslar bezegi, naǵıs hám insan formasınıń anıq ritmi, sızıqlar ańlatpaliligi menen ajralıp turadı. Geometriyalıq usılda terrakota háykeller hám ıdıslarǵa músinshilik bezewleri (qaqpaq, formador dásteler) da jaratıldı. Arxitektorlıq haqqında maǵlıwmatlar derlik joq, birpara jay qaldıqları, sıyınıwxonalarning terrakota modeli hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı jazba dereklerde ayırım maǵlıwmatlar ushraydı.
Sıyınıwxonalar menen bir qatarda túrli wazıypalardı orınlawshı jámiyetlik ımaratları (teatr, stadion, palestr hám basqalar ) qurılǵan. Imaratlar tastan qurıwǵa otilgenden keyin, order túrleri qáliplesti (qarang Arxitektorlıq orderlari), sıyınıwxonalar bo'rtma suwretler, háykeller menen bezetildi; qáweterli maxluqlar menen alıwıp atırǵan qudaylar hám qaharmanlar (Gerakl, Tesey, Persey hám basqalar ) dıń qatań suwretleri jaratıldı ; olardıń kólemdorligi sıyınıwxonalardagi arxitekturalıq sırtqı kórinisler menen uyqas. Ioniy usılındaǵı sıyınıwxonalarning músinshilik frizlari dinamikası hám quramalı kompozitsiyasi menen ajralıp turadı. Dáslepki óz-ara baylanıspaǵan kem formalı frizlardan óz-ara uyqas hám kóp formalı pútin kompozitsiyalarga ótiw gúzetiledi, dáslepki frontonlardagi relyefler (Kerkira o. dagi Artemida sıyınıwxonasi) dumaloq háykeller menen almasadı.
Músinshilikte kishi bronza háykeller (" Fivalik Apolon", eramızǵa shekemgi 7-ásir 1-yarımı ) den jalańash óspirim (kuros) lar hám uzın kóylekli qız (kora) lar formasın soǵıwǵa ótildi. Háreketsiz sırtqı kórinisler ornına háreketlerdi shártli ańlatıw júzege keldi (" Delosli Nike", eramızǵa shekemgi 6 -ásir ortaları ). Músinshiler insan mimikasini ańlatpa quralı retinde kem qollasalarda, áyne waqıtta bay kólem, kiyimler búrmeleriniń geyde qatań, geyde elegant talqini menen ańlatpalı obraz qurılısına eristiler. Arxaika háykellerinde ayırım jergilikli farklar gúzetiledi: ioniy usılındaǵı kora hám kuroslar lirik hám janbaǵıshlaytuǵın obrazları, sırtqı kórinislerdiń mayinligi menen qatań túsli hám keskin formalı dáriy usılındaǵı háykellerden ajralıp turadı. Bul dáwirde grek gúzeleri (amfora hám basqalar ) túwel qáliplesti, buyımlarǵa pútkil maydanı qoplab ǵalıa usılında sáwlelengenotlar jaratıldı, shártli qatań sızıqlar hám geometriyalıq usıl daǵı naǵıslar ornın syujetli saqnalardıń tez-tez qollanıwı egaladi. Korinf, keyin Afina (7—6 -ásirler) de qara formalı usıl payda boldı (Klitiy, Eksekiy, Amasis hám basqalar ), qara forması usıldan qızıl forması usılda gúzeler soǵıwǵa ótiw júzege keldi (Andokid hám basqalar ).