cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Internette informaciya túrleri
3)Maǵlıwmatlardı olardıń jaylasıw aymaǵı boyınsha izlew
4)Maǵlıwmatlardı onıń jaylastırǵan sánesi boyınsha izlew
5)Maǵlıwmatlardı onıń jaylasqan internet zonası boyınsha izlew
6)Maǵlıwmatlardı qáwipsiz izlew
Qaraqalpaqstan Respublikasinıń mámleketlik bayraǵı
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik suverenliginiń simvolı bolıp tabıladı. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı:
Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında ótkeriletuǵın xalıq aralıq konferenciyalarda, kórgizbelerde, sport jarıslarında Qaraqalpaqstan Respublikasın tanıtadı.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı tuwrı múyeshli borlat bolıp, ol aspan kók, toyǵın sarı hám jasıl reńlerdiń úsh gorizontal jolaqlarınan ibarat. Toyǵın sarı reńiniń jolaǵın aq hám qızıl jiyekler menen ajıratıp turadı.
Ózbekstan Respublikasınıń hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamları menen belgilengen bayram kúnlerinde – Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń, rayon hám qala hákimleriniń qararları menen belgilengen oraylıq kóshelerde, maydanlarda, basqa da jámiyetlik orınlarda hám obektlerinde;
– Ózbekstan Respublikasınıń Prezidenti saylawı, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń Nızamshılıq palatası deputatların, Senat aǵzaların, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń, xalıq deputatları rayonlıq, qalalıq Keńesleriniń deputatların saylaw yamasa referendum kúnleri dawıs beriw imaratları hám xanalarda kóteriledi;
– Qaraqalpaqstan Respublikası húkimetiniń buyrıǵı boyınsha;
– sport maydanlarında – Qaraqalpaqstan Respublikasınıń chempionatları hám birinshilikleri, milliy saylandı komandalardıń qatnasıwında Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında xalıq aralıq sport jarısların ótkeriw waqtında hám milliy saylandı komandalarınıń wákilleri bolǵan jarıs jeńimpazların sıylıqlaw máresimleri waqtında Ózbekstan Respublikası mámleketlik bayraǵı kóterilgennen keyin.
Quda tùsiw
Qudalar eki-úsh jası úlken bolıp, quda tusiwi ushın kızdıń úyine keledi. Bunnan aldın ala xabar tarqap qızdıń ata-anası da ózleriniń bir-eki jası úlkenin aldırıp qoyadı. Qudalarģa arnayı qazan keterip, kutedi. Eki táreptiń jası úlkenleri qudasha haqqında sóylesedi. Tamır jańalawģa kelisilgennen keyin nan sındırısadı. Bir-birine oń bolsın aytadı. Nan sındırısıw eki táreptiń esabınan putin jup nan qolga alınıp, dáslep, qızdı sorap kelgen qudalarģa usınıs etiledi. Olar jası úlkeninen baslap, gezek penen jup-juptan nan qosa sındırıp awız tiygennen keyin, nan qız tàreptegi qudalarģa usınıladı. Usılay etip, eki jasqa baxıt tilep, pátiya qıladı, qızdıń uzatılatuģın sárshembisi belgilenedi. Burında «sárshembi— sátli kún» dep qız uzatıw tek ģana sárshembi kúnine belgilengen.
Qaraqalpaqstan Respublikasinıń mámleketlik bayraǵı
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı oǵan bolǵan tiyisli dárejedegi húrmet támiyinlengen halda ulıwmalıq bayramlar hám saltanatlı máresimler waqtında kóteriliwi múmkin.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı menen bir waqıtta bir neshe mámleketler hám (yamasa) xalıq aralıq shólkemlerdiń bayraqları kóterilgende Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı xalıq aralıq huqıq normalarına muwapıq kóteriledi.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqaraları, sonday-aq, Qaraqalpaqstandaǵı basqa da adamlar Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵın húrmetlewi shárt.
Oǵuznama
Oǵuznama yaki Ógiz xan haqqındaǵı dástan negizinen oǵuzlardıń IX— X ásirdegi Aral teńizi menen Kaspiy teńizi aralıǵındagı Kongar pecheneg birlespeleri tiykarında payda bolǵan. Bul jaǵınan qaraǵanda qaraqalpaqlardıń ótmish tariyxı menen birqansha jaqınlasıp baradı. Sol dáwirdegi tariyxıy dereklerge súyensek, oǵuzlar pechenegler menen birikken. Sońınan Kiev rusı knyazları menen aralasıp, Don dáryasınıń boylarına jaylasqan. Bul biziń babalarımız bolǵan «Qara bórikliler»di eske túsiredi. Biraq sol nárseni eske alıw kerek, ol waqıtları oǵuz hám qıpshaq uǵımları keń maǵanada edi. Sonıń ushın da ol Orta Aziya, Qazaqstan hám Kavkazdıń birneshe túrk tilles xalıqların payda etti. Al qara bórikliler bolsa, sol oǵuzqıpshaq taypasınıń tek bir bólegi gána edi. Sonlıqtan da, biziń mádeniy tariyxımızdıń tórkini sıpatında kórindi. Usı tiykardan qaraǵanda «Oǵuznama» barlıq túrk tilles xalıqlar ádebiyatına ortaq shıǵarma bolıp esaplanadı. «Oǵuznama»nı qosıq penen yaki qara sóz benen jazıl- ǵan dástan dep bahalaw múmkin. Onıń jazılıw forması qara sóz bolǵanı menen sózlerdiń sırtqı uyqasları, ırǵaqları oǵada sheberlik penen berilgen. Soǵan qaray otırıp, onı poeziya dep te ataw múmkin. «Oǵuznama» tiykarınan 12 baptan ibarat bolıp, hárbir bapta Oǵuz batırdıń qaharmanlıqları sóz etiledi. Oǵuz batır haqqında Túrk tilles xalıqlar arasında kóp ǵana ańızlar taralǵan. Olardın bárin de tariyxıy jaqtan tuwrı jazılǵan dep qarawǵa bolmaydı. Biraq olardıń ayırımları tariyxıy waqıyalar menen sabaqlas bolıp, keyingi waqıtları xatqa túsken. Negizinen túrkiy xalıqlarınıń kelip shıǵıw waqıyaları menen baylanıslı. Shıgárma til ózgesheligi jaǵınan «Qorqıt ata» jırına oǵada jaqın turadı. Biraq dástandı bayanlaw usılı Orxon-Enisey jazıwların eske túsiredi. Mısalı: «Bolsın dedi olar, onıń sıqılı usınday. Endi bunnan soń súyinish taptı. Ótken kúnlerden bir kúni Ay qaǵan tolǵattı, kóz jarıp ul bala tuwdı.
Demokratiya
Demokratiya – grekshe sóz bolıp, “xalıq hákimiyatı” degen mánisti bildiredi
Ózbekstanda xızmet kórsetken ekonomist
"Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken ekonomist" húrmetli ataǵı — xalıq xojalıǵınıń barlıq tarmaqlarınıń ekonomikasın jetilistiriwde ayrıqsha xızmet kórsetken joqarı tájiriybeli ekonomistlerge hám buxgalteriya esabı jumısshılarına beriledi.
Benjamin Franklin
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Benjamin_Franklin%27s_grave_2010.JPG/220px-Benjamin_Franklin%27s_grave_2010.JPG|nobaý|Benjamin Franklin qoyımshılıǵı, Filadelfiya, Pensilvaniya.
Benjamin Franklin (17-yanvar 1706 -jıl [E. Ol. 6 -yanvar 1705-yil]— 17-aprel 1790 -jıl ) AQShning tiykarlawshi ákelerinen biri bolıp tabıladı. Ol jazıwshı, baspaxanashı, siyasiy filosof, siyasatshı, mason, pochtmeyster, alım, oylap shıǵarıwshı, yumorist, aktiv, mámleket ǵayratkeri hám diplomat bolǵan. Alım bolıp esaplanıw ol elektr energiyasına tiyisli jańa ashılıwları hám teoriyaleri artınan Amerika bilimparvarlari hám fizika tariyxında áhmiyetli shaxs bolǵan. Oylap shıǵarıwshı bolıp esaplanıw ol jıldırımǵa qarsı úskene, bifokal linza, Franklin pechkasi hám sol sıyaqlı basqa oylap tabılıwı menen belgili bolıp tabıladı. Ol kóplegen puqaralıq shólkemlerin, atap aytqanda Library Company, Filadelfiyaning dáslepki ot óshiriw departamenti Hám Pensilvaniya universitetin shólkemlestirgen.
Kóshpek
Kóshpek - qaraqalpaqsha milliy balalar oyını.
Oyın tártibi
Bul oyın eki balanıń qatnasında oynaladı. Onıń ushın jerge tuwrı tórtmúyeshlik sızılıp hár bir múyeshi qarama-qarsı múyesh penen sızıqlar arqalı tutastırıladı, keyin kesesine de atanaq tárizli sızılıp, nátiyjede 8 úsh múyeshlik payda boladı. Hár bir oyınshı úsh-úshten kishkene shóp tayarlap alıp, onı ózleriniń aldındaǵı tuwrı sızıqqa – eki múyeshke hám ortadaǵı sızıqtıń baslanǵan jerine qoyadı. Oyınnıń shárti – eki tárep te gezek penen júris baslap, óziniń kóshpeklerin ekinshi bir tuwrı sızıqtıń boyına. Jaylastırıwı kerek. Kim burın dizip bolsa, sol utqan esaplanadı.
Dárek
Nızanov M. Qaraqalpaqlar. Bilim - 2021.
Onlayn televedeniye
Onlayn televedeniye — bul dástúriy televedeniyeniń internetke kóshiwi.
Eń birinshi onlayn televedeniye 1999-jılı payda bolģan.Ózbekstanda onlayn televedeniye sońģı 10 jıl ishinde rawajlanbaqta.Onda Ózbekstan MTRK quramındaģı kanallardı úzliksiz tamashalaw imkaniyatın beredi.2008-jılı sanlı televendeniye úskeneleri sınawdan ótkeriliwi shólkemlestirilgen bolsa,2009-jılı Tashkent hám Buxara qalalarında kanallar translyatciyası baslanģan.Ózbekstanda onlayn televedeniye "mediabah.tv" 13 kanal menen 2011-jılı iske tústi.2011-jılı yanvar ayında "Nókis RGS ģa sanlı telrvedeniye jetkeriw hám ornatıw" proekti boyınsha teleuzatqısh toplamı alındı hám Nókis qalasına jetkerildi.
Túyinshe
Túyinshe — analıqtıń keńeygen tómengi bólimi. Onıń ishinde tuqım búrtigi jaylasqan. Túyinsheden miywe payda boladı. Túyinsheler gúldiń basqa aǵzalarına qaraǵanda jaylasıwına qarap astınǵı hám ústingi boladı. Dúzilisine qaray túyinshe bir hám kóp uyalı boladı.
Dáneker
Gáptegi birgelkili aǵzalardı hám qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdi óz ara bir-biri menen baylanıstıratuǵın kómekshi sózlerge dáneker delinedi.Danekerler morfologiyalıq qurılısına qaray dara hám qospa dáneker bolıp bólinedi.Dara túrde qollanılatuǵın dánekerler: hám, jáne, taǵı,menen (penen, benen), da, de, ta, te, al, ya, yaki,yamasa, gáhi, geyde, sebebi, sonlıqtan, óytkeni, biraq, lekin, eger Qospa túrde qollanılatuǵındánekerler: jáne de, taǵıda, hám de, biraq ta, nege deseń, degen menen, sol sebepli, ya bolmasa, yaki bolmasa, sonda da, eger de,sol ushın, sonıń ushın, birde, birese, gáde t.b.Qospa dánekerlerdiń birde, birese, gáde túrleri birigip jazıladı da, qalǵanları bólek jazıladı.Gáptiń quramında biraq, lekin, sebebi, sonlıqtan,óytkeni, sol sebepli, sonıń ushın dánekerleriniń aldına útir qoyıladı. Sonday-aq, hám, da, de, jáne, gá, gáhi,ya, yaki t.b. dánekerler tákirarlanıp kelgende de, birgelkili aǵzalardıń arasına útir qoyıladı.Dánekerler grammatikalıq mánisi hám baylanıstırıwshılıq xızmetine qaray, dizbeklewshi hám baǵındırıwshı dáneker bolıp ekige bólinedi.
Tuwıs
Tuwıs — bir-birine jaqın túrlerden quralǵan. Ilimde ósimliklerdi qos (eki) at penen — túr hám tuwıstıń atları menen ataw (binar nomenklatura) qabıl etilgen. Túrdi eki at penen atawdı birinshi bolıp shved tábiyat izertlewshisi Karl Linney (1707—1778) ilimge kirgizgen. Mısalı, sarımsaq piyaz yamasa anzur piyazındaǵı sarımsaq hám anzur sózleri túrge tiyisli, piyaz sózi bolsa tuwısqa tiyisli atlar bolıp, bul usı túrlerdiń piyaz tuwısına tiyisli ekenligin bildiredi.
Ótemurat Tilewmuratov
Òtemurat Tilewmuratov 1925-jılda Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonında tuwılǵan.
Biografiyası
1944-jıldıń avgust ayında sol sawashlardaǵı kórsetken erligi ushın «Mártligi ushın» medalı menen sıylıqlanǵan. 97-oqshı diviziyası bólimleri boyınsha 1944-jıl 13-sentyabrdegi buyrıq (№46/n) penen qızıl ásker T.Utemuratov 3-dárejeli «Dańq» ordeni menen sıylıqlanǵan.
1950-jılda aǵa serjant T.Utemuratov zapasqa bosatılǵan hám óz watanına qaytqan. Urıstan keyin ol Qaraózek rayonındaǵı «Moskva» kolxozında islegen. SSSR Joqarǵı Soveti Prezidiumınıń Pármanı menen 1982-jıl 22-yanvarda T.Utemuratov 1-dárejeli «Dańq» ordeni menen sıylıqlanǵan hám «Dańq» ordeniniń tolıq iyesine aylanǵan.
2005-jıl 16-oktyabr kúni qaytıs bolǵan. 1-dárejeli «Watandarlıq urıs», 1-, 2- hám 3-dárejeli «Shuhrat» ordenleri, medallar, sonday-aq, «Mártligi ushın» medalı menen sıylıqlanǵan. 1945-jıl 8-maydan Yapon militalist urısında qatnasqan.
Ózbekstanda xızmet kórsetken yurist
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken yurist“ húrmetli ataǵı nızamshılıqtı rawajlandırıwda, nızamshılıq hám huqıq-qorǵawdı bekkemlewde, xalıq xojalıǵında huqıqıy isti jaqsılawda, huqıq pánlerin rawajlandırıw hám yuridikalıq kadrlardı tayarlawda ayrıqsha xızmet kórsetken joqarı tájiriybeli yuristlerge beriledi.
Ordovik dáwiri
Ordovik dáwiri yaki ordovik — paleozoy erasınıń ekinshi dáwiri. Kembriy dáwirinen keyin payda bolǵan. Ol bunnan 485,4±1,9 million hámde 443,8±1,5 million jıllar aldın, silur dáwiri baslanǵanǵa shekem shama menen 42 million jıl dawam etken[2]. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
George Washington
George Washington (aytılıwı: Jorj Vashington; 22-fevral, 1732 - 14-dekabr, 1799) Amerika Qurama Shtatlarınıń birinshi prezidenti, Amerika Ǵárezsizlik Urısında Kontinent Armiyası bas komandiri bolǵan. Amerikadaǵı ǵárezsizlik ushın urıs waqtında (1775-83) kolonistler armiyasınıń bas komandiri (bul armiya inglis kolonizatorlıǵın toqtatıp, onıń jawınger háreketlerin AK. III ǵárezsizliginiń daǵaza qılınıwına alıp keldi). AQSH Konstituciyasin islep shıǵıw boyınsha Konvent baslıǵı (1787) hám Evropa mámleketleri ortasındaǵı básekishilik munasábetlerinde AQShtıń neytrallıǵın saqlawǵa háreket etken. Kandidatin 3-ret prezidentlikke qoyıwdan bas tartqan.
Qasharman top
Qasharman
«Qasharman» – Qaraqalpaq balalarının’ háreketli oyınlarının’ biri. Bul oyın tárep-tárep bolıp oynaladi. Ta’repler ózlerine sárdar saylap aladı.Oynawshılar «atıwshı» ha’m «jeliwshi» bolıp bo’linedi. Ta’repler o’zlerine ku’shli balalardı tartıp alıw ushın bir-birine jasırın laqaplar qoyadı. Bul laqaplar «Arislan», «Jolbarıs», «Qaplan», «Qasqır», «Sırtlan», «Tu'lki» hám t.b. bolıp ataladı. Sárdarlar óz-ara kelisken halda «men qasqırdı alaman», dese endi birewi «mag’an jolbarıs kerek» dep, laqap iyelerin ten’dey bólisip aladı. Eger bir jaģı kem bolıp qalsa, qarsı táreptiń eń kishkene balasın «jartı jan» dep bahalap, kelesi az tárepke qosadı. «Atıwshı tárep» oyınnıń baslanģan jerinde top atıw ushın turadı. «Jeliwshi tárep» keńislikke tarqalısıp, toptıń atılıwın paylap turadi. Top atılģan waqıtta jeliwshiler toptı qaqshıp alsa hám qarsı táreptiń oyınshısına Toptı urıp tiygizse, bular «atıwshı» boladı. Oyında tek jeliwshi bolıp qalsa, utılg’an bolıp sanaladı. Toptı tayaq penen urģan bala toptı alıslatıp jiberip, qarsılası toptı alģan halda márrege barıp kelse, birden «úsh daw» ala aladi’. Topti’ ata sali’p ma’rrege jetip, izine qayta almay sheriginin’ top ati’wi’ ja’rdeminde kelse, «bir daw» iyelegen boladi’. Balalardi’n’ márrege jetiw ushın juwıratuģı ornı «qasharman» dep ataladı. Oyınshılar bunda qasharmannan márrege, márreden qasharmanģa qashqan balanı top penen urıwı tiyis. Top tiygen bala ornında turıp qaladı, al tez baģdardı ózgerte alsa, qarsılasın top penen urıp úlgeriwi múmkin. Oyınbarısında shalt háreket islegen balalar bir tárep bolıp basım kelse, solar utıs iyesi bolıp esaplanadı. Qasharman oyını balalardı shaqqan, epshil, háeketsheń bolıwģa úyretedi.
Infografika
Infografika-bul latınsha xabardar qiliw, aniqliq kiritiw, tasdiyiqlaw degen ma'nilerdi bildiredi. Qiyin ha'm kelte ko'lemdegi mag'lıwmatlardi tez ha'm aniq ko'rsetip beriwge mo'ljerlengen grafik interpetatsiyasi "mag'lıwmat beriwshi grafik dizayn" esaplanadı. Infografikanin en tanıqlı 9 tu'ri bar olar : °statistikanin' infografikasi °mag'liwmat beriwshi infografika °xronologiya infografikasi °protses infografikasi °geografik infografika °taqqaslawshi infografika °lerarxik infografika °infografika dizimi Statistika infografikasina misal etip karinform.uz saytinda jaylastirilgan Saxibjamal Esemuratova tarepinen jaratılg'an infografikani mısal etip alıwg'a boladı. Bul infografikada 1991-2021-jillar aralig'inda tuwılg'an er ha'm qiz balalarg'a qoyılg'an atlar boyinsha statistikalıq mag'lıwmat aliwmizg'a boladı. O'zbekstanda ja'nede usinday infografikalar islep saytlarg'a jayg'astirilg'an. Misali: xushnudbek.uz, qalampir.uz,daryo.uz mine usilardi misal etip alsaq boladi. Xushnudbek.uz o'z saytinda "en' ko'p oqıg'an maqalalar dizimi" dep atalg'an infografikasin jariyalag'an. Bunnan basqada ol ko'p g'ana kishi ko'lemdegi infografikalarin jariyalap barg'an. Ko'rsetiliw usillarina qaray infografika u'shke bo'linedi 1. Animatciya elementleri bolmag'an jeke su'wretler. 2.Dinamik infografika animatciya elementleri bolg'an infografika. Bunin kishi bo'leginde video infografika ha'm animatciyaliq su'wretler boladı. 3. Interaktiv infografika infografikanin bul turinen paydalanıwshilar ko'rsetilgen mag'lıwmatlardi basqara aladı. Infografika jaratiw ushın arnawlı 5 platforma bar bolıp esaplanadı. Olar : 1.Canva 2.Adobe spark 3Crello 4.Visma 5.Abobe illustrator
Qulmurat
Andın óte bilmes quyrıǵın túyip»... Xalıq arasında Qulmurat shayırdıń atına baylanıslı «Qalǵan kóńil—sınǵan shiyshe, pitpes kóńil jaraqatı» dep keletuǵın júdá tereń mánili hám kórkem naqıllıq qosıq qatarları da bar. Qulmurat shayırdıń tiykarǵı shıǵarması bolǵan '''«On toǵız»''' poeması 1898-jılı bolıp ótken mınaday ayqın tariyxıy waqıyaǵa baylanıslı jazılǵan. Tallıq volostınıń basqarıwshısı Qulen bolıs qattı qollıǵı menen xalıqqa záhárin jayadı. 1898-jılı volost basqarıwshısın saylawda ol uezd basqarıwshıları, patsha administraciyası tárepinen xalıqtıń kúshli narazılıǵına qaramastan ekinshi ret volost basqarıwshılıǵına usınıladı. Xalıq qanshama qarsılıq kórsetse de ol saylanadı. Al qarsılıq kórsetkenlerdiń basshılarınan on toǵız adam qamaqqa alınadı hám tuwǵan jerinen aydap alıp ketiledi. Qulmurat shayır mine usı waqıyanı bayanlap, sol on toǵız adamnıń kimler ekenligin, qalayınsha aydalǵanlıǵın, izbe-iz súwretleydi. Bul waqıyalardı súwretlegende shayırdıń simpatiyası, tilekleslik sezimi ádalatsızlıqqa, zorlıqqa qarsı kóterilgen adamlar tárepinde. Ol saylaw waqtında islegen bul ádilsizlikti, zorlıqtı, on toǵız adamnıń aydalıwın patsha zulımlıqlarınıń kúnnen-kúnge artıwı dep, al qamaqqa alınǵan aydalǵanlardı biygúna, haq adamlar dep bahalaydı. Shayır qamaqqa alınǵan on toǵız adamnıń on tórt adamın basma-bas tanıstırıp, qalǵan besewiniń atın bilmegenligin aytadı, biraq usı iske shatılǵanlardıń barlıǵın da ǵayratlı, jigerli adamlar deydi. Solay etip, olardı ádilsizlikke qarsı qorıqpay bas kóterip shıqqan adamlar etip súwretleydi: Basqa jigitlerdiń atın bilmedim. Esitpedim ya ózlerin kórmedim, Bular neshik deyip halın sormadım, Kim iske shatılsa bardı ǵayratı!... Bul aytılǵanlardan Qulmurat shayırdıń óziniń de ádilsizlikke, teńsizlikke, para hám basqa da hár túrli zańsızlıqlarǵa tiykarlanǵan eski saylawlarǵa jek kóriwshilik, narazılıq penen qaraǵanlıǵın kóremiz. Shayır sonıń menen birge, Rossiya patsha administraciyası hám jergilikli hámeldarlardıń qosšlıp xalıqtı ezgenligin, xalıqtıń tileklerin ayaq astına taplaǵanlıqların durıs súw- retleydi. Solay etip, Qulmurat shayırdıń «On toǵız» poeması tek eski saylawlar haqqında maǵlıwmat beriw menen ǵana emes, ulıwma qaraqalpaq jeri Rossiyaǵa qosılǵannan keyin de sociallıq teńsizliktiń kúshlı dawam etip qalǵanlıǵın, qaraqalpaq xalqınıń ishindegi bay hámeldarlardıń Xiywa xanı menen bolǵanlıǵı sıyaqlı patsha administraciyası menen de awız jalasıp xalıqtı ezgenligin ayqın súwretlep beriwi menen de kútá bahalı.
Teppek
Teppek - bul qaraqalpaqsha milliy balalar oyını.
Oyın tártibi
Bul tiykarınan qızlar oyını. Bunıń ushın kólemi alaqannıń úlkenligindey aǵash kespe yamasa soǵan sáykes bos qutısha kerek boladı. Oyın tártibi, jerge aldı keteksheli sızıq sızıladı. Birinshi oyınshı qolındaǵı teppekti birinshi ketekshege taslap, onı bir ayaǵı menen hákkelep júrip, altınshı ketekke deyin sızıqtı basıp almay alıp keliwi kerek. Bul talaptı durıs orınlasa, endi teppekti ekinshi ketekke taslaydı. Usılayınsha altınshi ketekke deyin taslap, qaǵıydanı buzbay alıp shıǵıwi kerek. Teppek úshinshı, tórtinshi, besinshi, altınshı ketekke taslanǵanda da oyınshı birinshi ketekten baslap sol teppek turǵan ketekke deyin hákkelep barıwı tiyis. Kim burin óz ara belgilengen shekti iyelese, sol utqan boladı.
Dárekler
Nızanov M. Qaraqalpaqlar. Bilim-2021.
Romantizm
Romantizm — ádebiyattıń ótken dáwirdegi belgili usıl- larınıń biri. Jazıwshı óziniń súwretleytuǵın wazıypasın qıyal arqalı boljaydı, úlkeytip kórsetiwge kúsh beredi. Tur- mıstaģı waqıyalardı sol qalpinde emes, al óziniń ármán etiwi, ańsawı tiykarında kórgisi keledi. Romatizmniń bir sıpatlı belgisi usıǵan baylanıslı boladı. Házirgi dáwirde de romantizm Metodı menen jazılǵan eń qunlı shıǵarmalar bar. Máselen,Ibrayım Yusupov «Dala ármanları», «Búlbil uyası» poemaları buǵan mısal bola aladı.
Pod-tıńlawshı
Podkastlardı tıńlap atırǵan adamdı pod-tıńlawshı dep ataymız.
Awızsha
Awızsha — analıqtıń (moyınshanıń) eń joqarǵı bólimi — ushı. Ol shańlardı uslaw ushın xızmet etedi.
Mámleket organı
mákeme.
Ózbekstanda xızmet kórsetken den-sawlıqtı saqlaw jumısshısı
"Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken den-sawlıqtı saqlaw jumısshısı" húrmetli ataǵı — ilimiy-izertlew, emlew-profilaktika, sanitariya-epidemiologiya hám farmacevtika mekemeleriniń den-sawlıqtı saqlawdı rawajlandırıwda hám medicinalıq xızmetti shólkemlestiriw hám de respublika xalqınıń den-sawlıǵın qorǵawda ayrıqsha xızmet kórsetken jumısshılarına, sol tiykardan, orta hám kishi topar medicina xızmetkerlerine beriledi.
Devon dáwiri
Devon dáwiri yaki devon — paleozoy erasınıń tórtinshi geologiyalıq dáwiri. Ol bunnan 419,2±3,2 million jıl aldın baslanǵan hám 358,9±0,4 million jıl aldın tawsılǵan. Keyingi karbon dáwiri menen bir qatarda (ekewi de 60 million jıl dawam etken), ol paleozoydaǵı eń uzın dáwir bolǵan[1]. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Sintaksis
Sintaksis—grammatikanıń bir bólimi. Ol grek sózi,
«dúzilis», «dizbeklesiw»— degen mánini ańlatadı.
Sintaksis morfologiya menen tıǵız baylanıslı úyreniledi.
Sózlerdiń sintaksislik baylanısı arqalı dúziletuǵın sóz
dizbegi, gáp hám gáp aǵzaları, tekst sintaksiste úyreniledi.
Irkilis belgileriniń qoyılıw qaǵıydaları punktuaciyada
úyreniledi. Punktuaciya—latınnıń «punktum» «noqat» degen sózinen alınǵan. Ol sintaksis penen birge úyreniledi.
Sóz dizbegi, gáp hám teksttiń dúziliw hám qollanıw
Irkilis belgileriniń qoyılıw qaǵıydaları úyreniletuǵın
ilimge punktuaciya delinedi.
Aytbay Bekimbetov
Bekimbetov Aytbay (1919-1979) – jazıwshı.
Dóretiwshiligi
Onıń “Awır táǵdirdi jeńiwshiler” (1957), “Sırlı izler izinen” (1963), “Awır sınaqlar” (1975), “Ájayıp áwladlar” (1970), “Gúres” (1961) sıyaqlı povest hám romanları qaraqalpaq prozasında belgili orın iyeleydi. Onıń kóplegen shıǵarmaları ózbek hám rus tiline awdarılǵan.
Sıylıqları
“Sırlı izler izinen” shıǵarması ushın oǵan Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵı berildi (1972). Aytbay Bekimbetov Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri.
Malagasiy tili
Maǵlıwmatlar Malagasi tili betine ótkerildi
Gúlqorǵan
Gúlqorǵan — gúl ashılǵanǵa shekem atalıq hám analıqlardı orap, sırtqı tásirden saqlap turadı. Ol ápiwayı yamasa quramalı boladı.
Imla (qaraqalpaq)
Imladaǵı sońǵı ózgerisler
2016-jılı 10-iyunda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń toǵızınshı sessiyasında «Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ayırım nızamlarına ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqında»ǵı Nızam qabıl etilip, onıń 11-statyasına muwapıq, «Latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesin engiziw haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamına qosımshalar hám ózgerisler kirgizildi. Usı Nızam tiykarında Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi shólkemlestirgen jumısshı topar tárepinen imla qaǵıydaları jetilistirilip, qayta dúzildi. Bul imla qaǵıydaların dúziwde K.Ubaydullaev, D.Nasırov tárepinen dúzilgen «Qaraqalpaq tiliniń alfaviti hám orfografiyalıq qádeleriniń jıynaǵı», M.Dáwletov, B.Qutlımuratovlardıń redaktorlıǵında baspadan shıqqan «Qaraqalpaq tiliniń imla qaǵıydaları», A.Dáwletov, M.Dáwletov, M.Qudaybergenovlar tárepinen tayarlanǵan «Qaraqalpaq tiliniń imla qaǵıydalarınıń jıynaǵı» basshılıqqa alındı. Latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesiniń bul usınılıp otırǵan imlası házirgi ámeliy jazıwımızǵa úlken ózgeris jasamastan, sol jazıw qaǵıydaların saqlap qalıwdı maqset etti. Sebebi bul jazıw jigirma jıldan aslam qollanıw tájiriybesinde, ánjumanlar hám baspasózde pikir alısıwlar nátiyjesinde jetilisip bardı hám turaqlı jazıwǵa aylanǵan dep esaplawǵa boladı.
Sonday-aq, bul imla qaǵıydaları 2015-2016-jılları, yaǵnıy bir jıl dawamında ótkerilgen úsh respublikalıq ilimiy-ámeliy ánjumanlarda, jergilikli baspasózde járiyalanǵan maqalalarda dodalanıp barıldı. Solay etip, tilshi alımlar, tájiriybeli mektep muǵallimleri, keń jámiyetshilik tárepinen kóp talqılawlardan ótti.
«Latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesin engiziw haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamına 2009-jılı 8-oktyabrde kirgizilgen «Túpkilikli sózlerde sóz basında e, o, o’ háripleriniń aldınan «y, w» háripleri qosılıp, «ye, wo, wo’» birikpesi túrinde jazıladı» degen ózgeris ótken altı jıl ishinde baslawısh klass oqıwshılarınıń álipbeni úyreniwinde qıyınshılıqlar tuwdıratuǵını málim boldı. Bunday jazıw, baslawısh klass muǵallimleriniń túsindirgenine qaramastan, oqıwshılar qáliplesken dástúr boyınsha sózlerdi qosıp oqıwda y, w tańbaların aytıp bolıp, e, o, o’ háriplerinen baslanatuǵın sózlerdi y-etik, w-oraq, w-ópepek túrinde qollanıw jaǵdayları ushırastı. Birinshi klass oqıwshılarınıń kórip yadta saqlaw qábiletin rawajlandırıwda áhmiyetli orın iyeleytuǵın «Súwretli álipbe» atamasındaǵı metodikalıq qollanba e, o, o’ háriplerinen baslanatuǵın sózlerge tiyisli súwretlerdi ornalastırıw máselesinde mashqala bolıwına baylanıslı, «Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi» de e, o, o’ háriplerinen baslanatuǵın birde-bir qaraqalpaqsha sózdi sózlikte beriw múmkinshiligi bolmawına baylanıslı baspada járiyalanbay qaldı. Qaraqalpaq álipbesinde 6 háriptiń (A’a’, U’u’, O’o’, I’i’, G’g’, N’n’) joqarı qaptalında apostroflardıń qollanılıwı háriplerdiń araların bir-birinen qashıqlastırıp, jazıwımızdı shıraysızlandırıp jiberdi. Kompyuterde jazıwda hárbir sózdiń aralıǵı bir interval bolıwı zárúrligi sebepli, apostrof qoyılǵan hárip penen sózlerdiń shegarasın anıqlaw qıyınlastı. Sonlıqtan da, Joqarǵı Keńestiń sessiyasında tilshi qánigeler hám keń jámiyetshiliktiń pikir hám usınısları esapqa alınıp, bul nızamǵa tómendegishe qosımsha hám ózgerisler kirgizildi:
a) 2009-jıl 8-oktyabrde qabıl etilgen «túpkilikli sózlerde sóz basında «e, o, o’» háripleriniń qosılıp, «ye, wo, wo’» birikpesi túrinde jazıladı» degen ózgeris alıp taslandı; sóz basında e, o, o’ háripleriniń jazılıwı ádebiy tilimizdiń burınnan qáliplesken norması retinde saqlap qalındı. Sonday-aq, usı nızamnıń birinshi hám altınshı bántleri ózgerissiz qaldırıldı, yaǵnıy, shet tillerden ózlestirilgen sózlerde qollanılatuǵın kiril jazıwındaǵı c, ch háripleri saqlanıp qalındı.
b) qaraqalpaq tiliniń ózine tán ózgesheligin bildiretuǵın (A’a’, U’u’, O’o’, I’i’, G’g’, N’n’) seslerin tańbalaytuǵın háriplerdiń qaptalındaǵı apostrof belgileri alıp taslanıp, háriptiń ústine qoyılatuǵın akut belgisine ózgertildi: Áá, Óó, Úú, Íı, Ǵǵ, Ńń.
e) sóz basında túpkilikli sózlerde e háribiniń ye birikpesi túrinde jazılıwı (yertek, yer, yemen), al ózlestirilgen sózlerde e túrinde (ekonomika, elektr, energiya) túrinde jazılıwı da qosımsha qıyınshılıqlardı júzege keltirgen edi. Sebebi, bizden burın latın jazıwına ótken túrkiy xalıqları (ózbek, túrk, azerbayjan, túrkmen) tillerinde bul eki halatta da e háribin qollanıw tájiriybesi qáliplesken. Sonlıqtan da, jańa imla qaǵıydalarında bul eki xızmet te e háribine júklendi.
Imla qaǵıydaları hám sózlikke qosımshalar
Qaraqalpaq kirill álipbesindegi ayırım hárip hám belgiler qaraqalpaq latın imlasında tómendegishe beriledi:
1. ё, ю, я háripleriniń ornına latınsha jazıwda yo, yu, ya birikpeli háripleri jazıladı: заём – zayom, плёнка – plyonka, бюро – byuro, юрист – yurist, ядро – yadro, yaki, yaqshı Yaqıp t.b.
2. Kirill jazıwındaǵı jińishkertiw (ь) belgisi menen jazılatuǵın sózler tómendegishe jazıladı:
2) bul belgi ayırıw xızmetinde kelgende eki túrli jazıladı:
a) kirill jazıwındaǵı ё, ю, я háriplerinen aldın kelgende, jińishkertiw belgisi túsirilip, kórsetilgen háriplerdiń ornına ye, yu, ya háripleri jazıladı: интервью – intervyu, фортепьяно – fortepiano, Илья – Ilya, дәрья – dárya, Ильяс – Ilyas t.b.
b) sóz ortasında и, о háriplerinen aldın kelgende, ayırıw belgisi xızmetindegi belginiń ornına y, o háripleri jazıladı: павильон – pavilyon, батальон – batalyon, Ильин – Ilyin t.b.
3. Ayırıw (ъ) belgisi rus tilinen ózlesken sózlerde alıp taslanıp, e, ю háripleriniń ornına ye, yu háripleri jazıladı: объект – obyekt, субъект – subyekt, разъезд – razyezd, адъютант – adyutant t.b.
4. Kirill jazıwındaǵı ш, щ háripleriniń ornına sh háribi qollanıladı: shkaf, shtab, shi, shyotka, yamshik, yashik t.b. Biraq, мещан sózi latın jazıwında meshshan túrinde jazıladı.
5. Rus tilindegi birikpeli ц háribiniń ornına c grafeması qollanıladı: цирк – cirk, цемент – cement, конституция – konstituciya, концерт – concert t.b.
6. ч birikpeli háriptiń ornına eki háriptiń birikpesi ch háribi jazıladı: чек – chek, чех – chex, чечен – chechen, чемодан – chemodan t.b.
Podkast-lenta
Internet saytta jaratılıw waqtına kóre xronologiyalıq tártipte jaylastırılǵan audiofayllar toparı podkast-lenta delinedi.
Puqaralıq jámiyet
baylanısta bolǵan hám de ádep-ikramlılıq, huqıqıy hám siyasıy maǵlumatlarǵa iye adamlardan ibarat bolǵan jámiyet
Ózbekstan kórkem-óner ǵayratkeri
"Ózbekstan Respublikası kórkem-óner ǵayratkeri" nıshanı — Ózbekstan Respublikasında kórkem-ónerdiń qanday da bir jónelisinde joqarı xızmetler kórsetken shaxslarǵa beriledi.
Topografiyaliq kartalar
Topografiyaliq kartalar
Ádette geografiyalıq
kartalar masshtabı og'ada kishi boladı. Jer betiniń súwretleme-
si million ese hám onnan da kóbirek márte kishireytilip kórse-
tiledi. Jer betiniń kishkene bólimin súwretlewshi iri masshtablı
(1:200000 hám onnan da kóbirek) kartalar tipografiyalıq kartalar
dep ataladı. Mazmunına qaray, olar ulıwma geografiyalıq kartalar
bolip esaplanadı. Iri masshtablı (1:25000, 1:50000, 1:100000)
isleri tiykarında dúziledi.
Iri masshtablı topografiyalıq kartalarda úlken maydanlar
súwretlenetuǵın bolsa, karta júdá úlkeyip ketedi.
Iri masshtablı topografiyalıq kartalardıń hárbir betinde jer
betiniń kishkene bólimi súwretlenedi. Sonlıqtan Bunday karta
larda mayda masshtablı kartalarǵa qaraǵanda qátelikler júdá
kem boladı, sebebi kishkene maydan beti tegislikke jaqın boladı.
Kartanin' masshtabı onin' t
ıa bàrlıq bóiime då ilediàdı.
Karbon dáwiri
Karbon dáwiri yamasa karbon — paleozoy erasınıń aqırǵınan aldınǵı (besinshi) geologiyalıq dáwiri. Ol bunnan 358,9±0,4 million jıl aldın baslanǵan hám 298,9±0,15 million jıl aldın tawsılǵan[1]. Aldınǵı devon dáwiri menen bir qatarda paleozoy erasındaǵı eń uzın dáwir esaplanadı (ekewi de 60 million jıl dawam etken). Sol waqıtta kóp muǵdarda kómir payda bolǵanlıǵı sebepli usı at berilgen. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Topografiyaliq kartalar
Topografiyalıq kartanıń hárbir beti qaptal tárepinde meridian
boladı.
Rossiya imperiyası siyasiy agenti rezidenciyasınıń burınǵı imaratı
Burınǵı Rossiya imperiyasi siyasiy agenti rezidenciyasınıń jayı — materiallıq miyras esteligi. Burınǵı Rossiya imperiyasi siyasiy agenti rezidenciyasınıń jayı. 1890—1891-jıllarda Buxara amirligining Jańa Buxara qalasında qurılǵan. Házirde Ózbekstannıń Buxara wálayatı Kogon qalasında jaylasqan.
Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirde batıl jaǵdayında — wayran bolǵan awhalǵa kelip qalǵan.
Xoja Axmet Yasawiy
Ortà Aziyàdàǵı sufizm táliymàtınıń eń kózge kóringen wákillerinen biri Xojà Axmet Yàssàwiy túrkiy xàlıqlàr àràsınàn shıqqàn belgili dànıshpànlàrdàn biri. Ol 1105-jılı tuwılǵàn dep esàplànsà, àl ólgen jılı námálim. Xojà Axmettiń Yàssàwiy àtànıwı negizi Yàssi qàlàsınıń tàriyxı menen bàylànıslı. Sebebi, Yàssi Sırdáryà boyındàǵı eń eski qàlà bolıp, X ásirden bàslàp Túrkístan bolıp ózgergen. Yàssàwiy júdá ulàmà àdàm bolıp, ol quràn tàfsifin pútkil túrkiy dúnyàsınà tànıtqàn àdàm. Sonıń ushın dà, «Mekkede-Muhàmmed, Túrkstàndà — Xojà Axmet» — dep àtàlǵàn. Hátte Amir Temurdıń ózi de bul ullı háziret àldındà bàs iyip, onıń qábirine úlken màqbàrà qurǵızǵàn. Bul màqbàrà házir de bàr. Muhàmmed pàyǵàmbàr óliminen keyin, bàsqà sàhàbàlàr musılmàn dinine de àyırım ózgerisler kirite bàslàǵàn. Dindi mámleketlik bàsqàrıw menen pútkilley àràlàstırıp jibergen. Usındày jàǵdàylàrǵà bàylànıslı ómirde àyırım nàràzılıqlàr pàydà bolǵàn. Din iyeleri: «Bul dúnyàdàǵı biybàstàqlıqlàrdı tek o dúnyàdà ǵànà jàzàlàydı»,—degen sheshimge kelgen. Usındày sebepler menen sufizm táliymàtı kelip shıqqàn. Lekin, sufizm táliymàtınıń tiykàrı, tárki dúnyàshılıq emes edı. Sebebi, sufistler sàp musılmànshılıqtı, onıń qàǵıydàlàrın buzbàwdı úgitleydi. Quràn súrelerine ámel etiwdi ótindi. Biràq xàlıqtıń sàwàtsızlıǵınàn pàydàlànıp, àyırım hákimlık topàrlàr ózlerine pàydàlı bolǵàn ózgerisler kirgizdi. Sufizm sondày ádàlàtsızlıqlàrǵà qàrsı nàràzılıq tiykàrındà kelip shıqtı. Xojà Axmet Yàssàwiy tàp usı dáwirde jàsàdı. Ol quràn táliymàtın tereń iyelegen tàlàntlı ulàmà bolǵànı ushın dà, bul táliymàttı pák hàlındà túrkiy dúnyàsınà tànıstırǵàndı àbzàl kórdi. Sonıń ushın ol, óziniń shàyırlıq sheberligin de islàm dúnyàsınà bàǵıshlàdı.
Muwsa baqsı
Muwsa baqsı (1863 — 1907). Qaraqalpaqtıń eń ataqlı
baqsılarınıń birinen esaplanadı. Ol Aqımbet baqsı nıń
shákirti, kóp jıllàr dawamında onıń izine erip, onnan saz
arasında keńnen belgili. Onıń talantın Berdaq Ǵarǵabay
ulı joqarı bahalanǵan.Muwsa
baqsınıń miyrasları saz-sáwbet izertlewshileri tárepinen hár
tárepleme izertlenbekte.
Ózbekstanda xızmet kórsetken arxitektor
"Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken arxitektor" húrmetli ataǵı — milliy arxitekturanı, qalasazlıqtı rawajlandırıwda, zamanagóy puqaralıq, sanaat hám awıl arxitekturalıq komplekslerin, imárátlardı jaratıwda, sonday-aq, respublikada arxitekturalıq esteliklerdi ońlaw salasında xızmet kórsetken joqarı tájiriybeli arxitektorlarǵa beriledi.
Túpkilikli tirkewish
Túpkilikli tirkewishler ataw, barıs, shıǵıs sepliklerindegi atawısh hám atawıshlıq xızmettegi sózler menen dizbeklesip qollanıladı.1.Ataw sepligindegi sózler menen ushın, sayın,arqalı, menen (penen, benen), haqqında, tuwralı,boyınsha, kibi, sıyaqlı, tárizli, sebepli tirkewishleri qollanılıp, sol sózlerge qatnaslı orın, waqıt, sebep, zatlıqhám t.b. mánilerdi bildiredi. M ı s a l ı : 1. Kanaldıń boyındaǵı jol menen birewler kiyatır. 2. Jumıs kún sayınqızdı. (J.  A.) 3. Ayxan ákesi tuwralı kúnde oylanatuǵın edi. (T.Q.)2. Barıs sepligindegi sózler menen taman, deyin,sheyin, shekem, salım t.b. tirkewishler qollanılıp, orın, waqıt hám muǵdar, qarsılıqlı mánilerdi bildiredi. M ı s a l ı : 1. Mashina jerdiń astın otız metr tereńlikkedeyin qazadı. 2. Keshke salım ayırım adamlar shegin bolıp úylerine qaytıwǵa beyimlesken. (J. Sh.) 3. Keshketaman xalıq toparlasıp teńqurbıları menen gúrrińlesip atır. (J. Sh.) 4. Keleshek ómiri jóninde ekewi kóp waqıtqa shekem sóylesip jattı. (M.D.) 3. Shıǵıs sepligindegi sózler menen góri, aslam t.b. tirkewishler qollanılıp, waqıt, salıstırıw hám kúsheytiwshilik mánilerdi ańlatadı. Mı s a l ı : 1. Ármanda ólgennen góri gúresip ólgen jaqsı. (J.A.) 2. El ishinen mıńnan aslam nóker jıynap qayttı.
Buwınlar
Sózler buwınlardan turadı. Sózlerdiń bólinip-bólinip aytılatuģın dawıslı sesli bólegine buwın deymiz. Buwın bir dawıslı sesten, dawıslı hám dawıssız sesten jasala beredi. Dawıslı sesler buwın jasaw ózgesheligine iye,al dawıssız sesler buwın jasay almaydı. Sózde qansha dawıslı ses bolsa, sonshama buwın boladı.Sózdegi dawıslı sestiń qatnasına qaray sózler bir buwınlı hám kóp buwınlı bolıp bólinedi.
Ózbekstanda xızmet kórsetken pillekesh
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken pillekesh“ húrmetli ataǵı — jámáát, akcionerlik, dıyqan, ijara, jeke hám basqa túrdegi xojalıqlardıń, kárxanalardıń, oqıw jurtları, ilimiy-izertlew hám tájiriybe mekemeleriniń pilleshilikti rawajlandırıwda ayrıqsha xızmet kórsetken jumısshılarǵa, sonday-aq basqa shaxslarǵa beriledi.
Ápiwayı gúlqorǵan
Gúlqorǵan bólekleriniń reńi tiykarınan birdey bolsa, ol ápiwayı gúlqorǵan dep ataladı.
Quramalı gúlqorǵan
Eger gúlqorǵan gúlkeseshe hám gúltajdan quralǵan bolsa, quramalı gúlqorǵan dep ataladı.
Gúl diagramması
Gúl dúzilisiniń sxema menen belgileniwine gúl diagramması delinedi.
Trias dáwiri
Trias dáwiri yaki trias — mezozoy erasınıń birinshi geologiyalıq dáwiri. Perm dáwirinen keyin hámde yuradan aldın keledi. Ol 251,902±0,024 million jıl aldın baslanǵan hám 201,3±0,2 million jıl aldın tawsılǵan, yaǵnıy shama menen 51 million jıl dawam etken[1]. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Yura dáwiri
Yura dáwiri yaki yura — mezozoy erasınıń orta (ekinshi) dáwiri. Ol 201,3±0,2 million jıl aldın baslanǵan hámde 145,0 million jıl aldın tawsılǵan. Shama menen 56 million jıl dawam etken[1]. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Puqaralıq jurnalistika
«Puqaralıq jurnalistika – bul internettiń hám sanlı texnologiyalardıń rawajlanıwı menen hár túrli kásip iyeleriniń informaciya tarawındaǵı keńeyiwi» bolıp tabıladı. Puqaralıq jurnalistika inglis tilinde «Civic journalism» formasında qollanıladı.
Indonez tili
Indonez tili (óz atı - Bahasa Indonesia) — avstroneziya tillerinen biri. Indoneziyada rásmiy (1945-jıldan) hám xalıqlar aralıq sóylesiw tili esaplanadı. Bunnan tısqarı, ol Shıǵıs Timorda da jumısshı til dárejesine iye.
Puqaralıq jurnalistika
Túrler
Citizen journalism – puqaralar ózleriniń pikirlerin hám dóretiwshilik materialların onlayn jurnalistika: veb-saytlar, bloglar hám sociallıq tarmaqlar arqalı bildiriwi. Bul «Civic journalism» hám «Citizen journalism» terminleri jáhán jurnalistikasına Amerika jurnalistikası arqalı kirip kelgen bolıp, olar ózleriniń aldına qoyǵan maqsetleri boyınsha bir-birinen ózgeshelenedi.
Indonez tili
Kúndelikli turmısta, túrli esap-sanaqlarǵa kóre, 30 dan 50 millionǵa shekem adam paydalanadı. Bul tilde sóylewshilerdiń ulıwma sanı 200 millionǵa jaqın.
Puqaralıq jurnalistika
Túrler
Rossiyalı ilimpaz E.N.Ivanova óziniń miynetlerinde «puqaralıq jurnalistika» túsiniginiń normativ anıqlaması qáliplespegenligin keltirip, oǵan tómendegishe sıpatlama beredi:
Indonez tili
Indonez tili XX ásirdiń birinshi yarımında Golland Ost-Indiyasında regionda ádette "frank tili" retinde isletilgen malay tiliniń ádebiy kórinisi retinde qáliplesti. "Indonez tili" ataması 1928-jılda Jaslar Kongresinde qabıl etilgen hám az-azdan "malay tili" atamasın qısıp shıǵarǵan.
Puqaralıq jurnalistika
Túrler
«Puqaralıq jurnalistler belgili bir ǴXQda islemeytuǵın, jeke óziniń yamasa topar atınan jańalıqlardı xabarlaytuǵın hám sholıytuǵın, biraq, redakciya siyasatınıń rásmiy wazıypaları menen baylanıslı bolmaǵan jeke agentler sıpatında háreket etetuǵın internet-jurnalistleri».
Indonez tili
Jazıw imlası latın álipbesine tiykarlanǵan.
Tildiń indonezshe atı Bahasa Indonesia bolıp tabıladı, lekin mámleket sırtında ol geyde nadurıs ápiwayıǵana "baxasa" dep ataladı, yaǵnıy "til" degen mánisti ańlatadı. Morfologiyalıq dúzilisine qaray, bul til agglyutinativlik tillerge jatadı.
Puqaralıq jurnalistika
Túrler
Oksford sózliginde (Oxford Advanced Learner's Dictionary) citizen journalism túsinigine tómendegishe táriyp berilgen:
"«Ápiwayı adamlar tárepinen jazılǵan hám súwretke túsirilgen waqıyalardıń Internette járiyalanıwı. Informaciyalar mediasına isenimsizlik puqaralıq jurnalistikanıń rawajlanıwına alıp keldi»."
Amerikalı mediasınshı, jazıwshı, Nyu-York universitetiniń professorı J.Rozen puqaralıq jurnalistikaǵa
"«Puqaralıq jurnalistika – jámiyetlik processlerde qurban bolıp yamasa tamashagóy bolıp turǵannan kóre, onda potenciallı qatnasıw, siyasattı hám onıń mashqalaların tek úyrenip qoymastan, oǵan járdem beriw, jámiyetlik diskussiya klimatın jaqsılaw hám turmıstı rawajlandırıw, itibarlı bolıw, sociallıq hádiyseler haqqında tek haqıyqatlıqtı aytıw», – dep sıpatlama beredi."
Ilimpaz óziniń basqa miynetlerinde puqaralıq jurnalistlerge tek auditoriya sıpatında qatnas jasaw kerekligin aytıp, «puqaralıq jurnalistler – biz aldın auditoriya dep atap júrgenimiz», – dep jazadı.
Amerikalı jurnalist, Jurnalistlerdi qorǵaw komitetiniń direktorı C.C.Radsch puqaralıq jurnalistikanı tómendegishe atap, onıń júzege keliw sebebine ayrıqsha toqtalıp ótedi:
"«Húkimran media institutlarınıń funkciyalarına kirmeytuǵın informaciya toplaw hám jetkeriwdiń alternativ, aktiv forması bolıp, kóbinese uqsas jurnalistika ámeliyatınan paydalanıp, biraq, túrli maqset hám ideyalardan kelip shıǵatuǵın hám dástúriy yamasa ápiwayı jurnalistikaǵa qaraǵanda alternativ nızamlı dáreklerge tiykarlanatuǵın professional jurnalistika tarawındaǵı kemshiliklerge juwap retinde júzege keldi»."
Al, biz «puqaralıq jurnalistika bul professional iskerlik emes, bunı informaciya toplaw, analizlew hám tarqatıwda auditoriyanıń aktiv qatnası dep qaraw múmkin», – degen pikirdemiz. Tolıǵıraq etip aytatuǵın bolsaq,
"Puqaralıq jurnalistika – jurnalistika tarawında arnawlı qánigelik diplomına iye bolmaǵan yamasa ǴXQda islemeytuǵın, óziniń jeke «men»in tiykarǵı planǵa qoyǵan halda, jańalıq tarqatıwshı kanallar arqalı átirapında júz berip atırǵan waqıya-hádiyselerdi puqaralıq poziciyadan turıp jetkeretuǵın, professional jurnalistikadaǵı kemshiliklerdi tolıqtıratuǵın auditoriyanıń belsendi háreketi."
Tariyxı
Puqaralıq jurnalistika termininiń ózi 2007-jıldan baslap internette keń tarqalǵan bolsa, keyinirek professional jurnalistika tárepinen ózlestirilgen. Dúnyada ilimpazlar tárepinen puqaralıq jurnalistikanıń júzege keliw tariyxı hám rawajlanıw basqıshları boyınsha hár túrli pikirler bildiriledi. Máselen, puqaralıq jurnalistikanıń zamanagóy kórinisi AQShta 1988-jılı júzege kelgen. Mámlekette prezidentlik saylawlarda puqaralardıń qatnası, siyasiy mashqalalarǵa múnásibeti, olardıń jámiyetlik belsendiligi ádewir tómen bolıp, buǵan tiykarǵı sebep sıpatında prezidentlik saylawdıń jergilikli ǴXQ arqalı jeterli dárejede sáwlelendirilmegenligi kórsetiledi. Nátiyjede, jergilikli ǴXQ mashqalaları boyınsha Poynter institutı, Sharlott qalasındaǵı «The Charlotte Observer» gazetası hám WSOC¬TV (Arqa Karolina) telestanciyaları birgelikte puqaralardıń siyasiy hám jámiyetlik belsendiligin arttırıw maqsetinde eki jıl dawamında sistemalı jumıslar alıp barıp, oqıwshılardı redakciyaǵa jáne de jaqınlastırıw ushın háreket etti. Soń oqıwshılardıń gazetaǵa degen qızıǵıwshılıǵı qayta oyanıp, jurnalistler menen sherik sıpatında birge islese basladı. Bul bolsa auditoriya menen ǴXQ ortasında bekkem múnásibetti ornatıp, puqaralıq jurnalistikaǵa (civic journalism) tiykar boldı. Filologiya ilimleri kandidatı N.V.Xlebnikovanıń miynetlerinde, AQShta 1988-jılǵı prezident saylawlarında siyasatshı hám siyasat tarawındaǵı puqaralar, gazetalar hám auditoriya ortasındaǵı múnásibetlerdiń buzılıwı mámlekette puqaralıq jurnalistikanıń baslanıwın jáne de tezlestirdi dep keltiriledi. 1994-jılı AQShta jańalıqlardı tarqatıw usılların jaqsılaw maqsetinde «Pew Center for Civic Journalism» («Pyu puqaralıq jurnalistika orayı») orayı ashıldı. Shólkem 1994-2003-jıllar aralıǵında barlıq shtatlar boyınsha 220 qaladaǵı 322 amerika baspalarında jeke proektlerin ámelge asırdı. Amerikadaǵı puqaralıq jurnalistika fenomeni Rossiyaǵa E.D.Millerdiń rus tiline awdarmalanǵan '''«Sharlottskiy proekt. Kak pomoch grajdanam vzyat demokratiyu v svoi ruki»''' atlı kitabı menen belgili.
Ózbekstanda xızmet kórsetken paxtakesh
„Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken paxtaker“ húrmetli ataǵı — jámáát, akcionerlik, dıyqan, ijara, jeke hám basqa túrdegi xojalıqlardıń, kárxanalardıń, oqıw jurtları, ilimiy-izertlew hám tájiriybe mekemeleriniń pilleshilikti rawajlandırıwda ayrıqsha xızmet kórsetken jumısshılarǵa, sonday-aq basqa shaxslarǵa beriledi.
Casemiro
nobaý|Casemiro 2018-jılda Braziliyada Carlos Henrique Casemiro (1992-jıl 23-fevralda tuwılǵan ), Casemiro atı menen belgili - Braziliyalıq professional futbolshı. Ispaniyanıń "Real Madrid" klubı hám Braziliya terme komandasınıń yarım qorǵawshısı. Ol jáhán futbolındaǵı eń jaqsı yarım qorǵawshılardan biri retinde belgili.
"San-Paulo" de 112 rásmiy oyında 11 gol urǵan Casemiro 2013-jılda "Real Madrid" ga ótken hám bir máwsimdi "Porto" de ijarada ótkergen. Hámmesi bolıp ol " Real Madrid" de on besew iri bayraqtı qolǵa kirgizdi, atap aytqanda besew UEFA Chempionler Ligası, ush La Liga chempionlıǵı, bir Patsha kubogi hám ush FIFA klublar ortasındaǵı jáhán chempionatında jeńimpaz boldı.
2011-jıldan beri tolıq xalıq aralıq maydanǵa túsken Casemiro Braziliya terme jámáátinde 2018-yilgi FIFA Jáhán kubogi hám tórtew Amerika kubogi turnirida qatnastı.
Real Madrid
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Shahter-Reak_M_2015_%2816%29_%28cropped%29.jpg/220px-Shahter-Reak_M_2015_%2816%29_%28cropped%29.jpg|nobaý| Casemiro 2015-jılda 2013-jıl yanvar sheshe aqırında Casemiro Ispaniyanıń " Real Madrid" klubına kireyge berildi hám Segunda divizionining B-jámáátine tayınlandi. Ol jarıstaǵı birinshi oyının 16 -fevral kúni CE Sabadell FCda 1:3 esabında jeńiliw menen basladı.
Rim imperiyası
Rim Imperiyası (latınsha: Imperium Romanum Orientale, Romania, grekshe: Βασιλεία Ῥωμαίων, Ῥωμανία) — áyyemgi Rim mámleketshiligi rawajlanıwındaģı post-respublikalıq dáwir bolıp, onıń ózine say ózgesheligi Evropa hám Jer orta teńizindegi avtokratik basqarıw forması hám iri aymaqlıq múlk edi. Tariyxta Jer orta teńiziniń pútkil qırģaģına iyelii qılģan jalģız mánleket. Rim imperiyasınıń shıģıs bólegi Konstantinopolda jáne 977-jıldan — 1453-jılģa shekem bar bolģan. Rim imperiyasınıń aldınģı mámleketi bolģan Rim Respublikası bir qatar puqaralıq urısları hám siyasıy kelispewshiliklerde turaqsızlanģan. B.e.sh 1-ásirdiń ortalarında Yuliy Cezar ulıwmalıq diktator qılıp tayınlanģan hám keyin b.e.sh 44-jılda óltirilgen. Puqaralıq urısları hám sud processleri dawam etti hám b.e.sh 31-jılda Actium Mark Antoni hám Kleopatra ústinen jeńiske erisken Oktaviannıń jeńisi menen juwmaqlandı. Keyingi jılı Oktavian Ptolemey Mısırın basıp aldı, b.e.sh IV ásirde Makedoniyalıq Aleksandrdıń jawlap alıwı menen baslanģan ellinistikalıq dáwirdi tamamladı. Sonnan keyin Oktaviannıń kúshi biykar boldı hám b.e.sh 27-jılda Rim Senatı oģan birinshi márte Rim imperatorı ataģın berdi.
Casemiro
Real Madrid
Casemiro La Ligada depyutini 2013-jıldıń 20 -aprelida ótkerdi hám “Real Betis”ga qarsı oyında (3:1) tolıq 90 minuta oynadı. 2-iyun kúni ol Evropadaǵı dáslepki golini urdi hám “Alfredo di Stefano” stadionida rezerv degi “AD Alkorkon” ústinen 4:0 esabında uttı.
Casemiro 2014-jıldıń 19 -iyulida “Porto” klubına bir máwsim dawamında kireyge alınǵan edi. Ol Portugaliyalıqlar safida jámi 40 ta oyın ótkerip, 4 gol urdi. 2015-jıl 10 -mart kúni UEFA Chempionler ligasınıń 1/8 finalida “Bazel”ga qarsı oyında (4:0) járiyma zarbasini ámelge asırdı. 2015-jıldıń 5-iyunında Casemiro “Real Madrid”ga qayttı.