cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abdurahim Hayit
Ólimi haqqındaǵı xabarlar
Dáslep túrk OAvları onıń 2019-jıl 9 -fevral kúni Urumchidagi qamawxanada qiynoqlardan keyin opat etkeni haqqındaǵı xabarlardı járiyalaǵan edi. Xabarda aytılınıwına qaraganda, ol segiz jıllıq tutqınǵa alıw sazayı menen qamaqxanada saqlanıp atır. Onıń ólimi rásmiy tastıyıqlanmadi, biraq bul xabarlar Túrkiya Sırtqı jumıslar ministrliginiń Kitaydıń Shinjon wálayatındaǵı etnik uyg'urlarga salıstırǵanda munasábetine kelispewshilik bildiriwi, olardı „insoniyat ushın úlken kádirsizlik“ dep tariyplewi hám „xitoyliklarning sistemalı assimilyatsiya siyasatıni“ aparıwda qaralawına sebep bolǵan edi. Sırtqı jumıslar ministrliginiń bayanatında : „Húkimettiń uyǵur túrklerine qarsı háreketi insaniyat ushın úlken kádirsizlikdir“, dep ataladı. Bul waqıya Kitay -Túrkiya munasábetlerinde qısqa múddetli krizisqa alıp keledi hám Kitay tárepi Túrkiyanıń ayıplawların „qabul etip bolmaydı“ dep juwap beredi. Túrkiyanıń bayanatınan tısqarı kóplegen musulman bolǵan mámleketlerdiń jámiyetshiligi tárepinen de bul waqıya qaralanǵan edi; Biraq, bul mámleketlerdiń húkimetleri hesh qanday reaksiya bildiriwmayapti. Analizchilarning pikrine qaraǵanda, olardıń jimligiga sebep ekonomikalıq hám siyasiy aqıbetlerden qorqıw menen baylanıslı bolıwı múmkin.
10 -fevral kúni Kitay mámleketine qarawlı baspasóz xızmeti Abdurahimning tiri ekenligin tastıyıqlaytuǵın video rolik daǵaza etedi, ol jaǵdayda Abdurahimga uqsaytuǵın bir er adam „salomatligi jaqsı“ ekenligin hám „milliy nızamlardı buzǵanlikda ayblanib, tergew qılınıp atırǵanini“ aytıp ótedi. AQShda jaylasqan hám NED tárepinen finanslashtirilgan „uyǵurlarrning insaniy huqıqları joybarı“ xalıq aralıq baspasóz tárepinen „tasdiqlanmagan“ dep atalǵan bul videodıń haqıyqıylıǵın shubha astına alıp atır.
Kornel universitetinińAntropologıya hám Aziya izertlewleri kafedrası dotsenti Magnus Fiskesjoning atap ótiwishe, bul video jazıw bir ssenariyga uqsaydı hám ol jaǵdayda shaxsqa abay etilgen yamasa qiynoqqa salınǵan jaǵdaylar bar ekenligi boyınsha belgiler bar ekenligin aytıp keledi.
2019 -jıldıń 2-iyulida Kitay húkimeti Haytning „milliy qawipsizlikke abay salǵanlıqta gúmanlanıp qamawǵa alınǵani“, biraq „salomatligi jaqsı“ligi tuwrısında rásmiy bayanat beredi.
Azat etiliwi
2019 -jıldıń 25-iyul kúni Túrkiyanıń „Aydınlık“ gazetasi ol menen Urumshidegi úyinde intervyu aladı. Bul intervyuda Abdurahim Hayt úy qamog'ida ekenligin xabar beredi.
Biraq, 2019-jıl oktyabr ayınan berli onıń qay jerdeligi hám jaǵdayı qaysı dárejede ekenligi taǵı belgisizliginshe qalıp atır hám ólgen bolıwı múmkinligi de shama etiledi.
Bálentlik poyası
Tawlarda bálentlikke qaray tábiyat kompleksleriniń almasıp keliwi bálentlik poyası delinedi.
Tegislikler
Tegislikler. Klimatı máwsimler dawamında ózgerip turadı, qıs temperaturası 0°C dan tómen. Tiykarınan shópler, az ǵana puta hám terekler ósedi. Haywanlar arasında tuyaqlı haywanlardan bizon, antilopa, sayǵaq,kenguru, jirafa, zebra, aq nosoroglar; mayda sút emiziwshilerden qoyanlar,balpaq tıshqanlar, tıshqanlar; jırtqıshlardan qasqır, jolbarıs, qaplan, gepard, giyena iytleri jáne túrli quslar ushıraydı.
Relyef
Relyef (grekshe, kóterilemen) Jer betiniń úlkenligi, kelip shıǵıwı, jası hám rawajlanıw tariyxı hár qıylı bolǵan túri. Jer betindegi barlıq relyef túrleri ishki hám sırtqı kúshlerdiń qosındısı. Tiykarǵı relyef túrine taw hám tegislikler mısal boladı.
Ótegen Ayjanov
nobaý|Ótegen Ayjanov Ótegen Ayjanov 1925-jılı 25-yanvarda Moynaq rayonında tuwılǵan. 1943—1944-jılları ekinshi jáhán urısına qatnasadı. 1950-jılı Tashkenttegi yuridikalıq mektepti tamamlap, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesinde Social támiynat ministrliginde aǵa inspektor bolıp isleydi.
Shıǵarmaları
Ó.Ayjanovtıń «Tolqın», «Namıs», «Balıqshı jigit», «Ustaz hám shákirt», «Aral qushaǵında» degen at penen gúrriń, povest hám romanları basıldı. Ó. Ayjanovtıń ómiri Moynaq balıqshılarınıń turmısı menen tıǵız baylanıslı. Sonlıqtan da jazıwshı balıqshılar turmısın sóz etetuǵın «Aral qushaǵında» romanın jazdı.
Lala Seydanova
Lala Seydanova — Qaraqalpaqstan telekanalında bas redaktor.
Ómirbayanı
1972- jılı 6-noyabrde Tashkent oblastınıń Bostanlıq rayonında tuwıldı. Lala Seydanova 1979-jılı Kegeyli rayonı XBB qaraslı A.Begimov atındaģı baslawısh mekteptiń 1-klasına oqiwģa barıp, 1989-jılı 11-sanlı orta mekteptiń 10-kladın tabıslı tamamladı. 1994-jılı Berdaq atındaģı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti jurnalistika qánigeligin pitkerdi.
Dóretiwshiligi
Miynet jolın 1994-jılı Qaraqalpaqstan telekanalında «Balalar hám jaslar ushın kórsetiwler redakciyası»nda redaktor bolıwdan basladı. 2002-jıldan aģa redaktor, 2013-jıldan bas redaktor boldı.
Jetiskenlikleri
2016-jılı «MTRK sovrini» tańlawında «Jıl baģdarlaması sáwlelendirilgen eń jaqsı kórsetiw» nominaciyası boyınsha jeńimpaz boldı. 2017-jılı «Ardaqlaw» sıylıģına «Eń jaqsı telebaslawshı» nominaciyasına múnásip dep tabıldı. 2022-jılı kásiplik bayram múnásibeti menen 2-dárejeli "Soģlom avlod uchun" ordeni menen sıylıqlandı.
Qıdırbay Sayıpov
Qıdırbay Sayıpov
Ómiri
Qıdırbay Sayıpov 1939-jıl 10-sentiyabrde Shımbay rayonında duyaǵa kelgen. Súwretlew ónerine balalıq gezlerinen qızıǵıwshılıǵı bolǵan jas talant iyesi 1952-1957-jıllararalıǵında P.P. Benkov atındaǵı Tashkent mámleketlik kórkem-óner bilim jurtında jivopis bóliminde P. Petrov, Yu. Elizarov sıyaqlı kúshli pedagog ustazlar qolında tálim aladı. Q. Sayıpov 1957-jıl óziniń tematikalıq kartinası «Bozataw» atlı diplom jumısı menen bilim dargáyin joqarı bahalar menen tamamlaydı.
Jumıs iskerligi
1957-jıl sol waqıtta К.С. Станиславский atındaǵı mámleketlik muzika darma hám komediya teatrinda (házirgi Berdaq atındaǵı akademiyalıq muzikalı drama teatrı) xudojnik sıpatında jumıs baslaydı. Bir jıldan soń oǵan teatrdıń bas xudojnigi lawazımı beriledi. Q. Sayıpov eń dáslep T. Allanazarovtıń «Baxıt» (1957) atlı tariyxıy kóterilis temasın arnalǵan spektakl ushın bezew jumısı menen is baslaǵan bolsa keyingi jıllarda J. Aymurzaevtıń «Berdaq» (1958), K. Vinnikov hám Yu. Oskarovlardıń «Aq lotos gúlleri» (1959), N. Dáwqaraevtıń «Alpamıs» (1961), I. Yusupovtıń «Qırq qız» (1963), K. Listovtıń «Quba qızı» (1963), T. Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq qızı» (1967), I. Maksumovtıń «Nawayı Astrabatta» sıyaqlı spektakllerdiń bezew jumısların alıp bardı. Ol 15 jıllıq teatrdaǵı qısqa jumıs islegen dáwirinde 50 den aslam spektakllerdi bezep saxnalastırıwǵa erisedi.
Jeke dóretiwshiligi
Q. Sayıpov teatrdaǵı jumısları menen birge jeke dóretiwshilikti teń alıp barıwǵa háreket etken.. Dóretiwshiniń portret hám peyzaj janırındaǵı kortinaları ózine tán sızıqlar ózin tán reńler úylesimi, jılawlı kórnisler menen kózge taslanadı. «Kesh. Jarqın gúz» (1961), «Kún batıwı», «Avtoportret» (1961), «Kúnniń qızarıp batıwı» (1968), «Qız portreti» (1961), «B. Matchanov portreti» sıyaqlı shıǵarmalada xudojniktiń qánsheli dárejede bay talan iyesi ekenin kóriwmizge boladı.
Sıylıqları
Qıdırbay Saıpov Ózbekstan hám Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen kórkem-óner ǵayratkeri, Berdaq atındaǵı mámleketilik sıylıqtıń laureatı. Qaraqalpaq súwretlew óneri tariyxında birinshi proficional xudojnik bolıp tabıladı.
Miy
Mıy-haywanlardıń nerv sistemasınıń oraylıq basqarması bolıp tabıladı, ádetde denediń basın (old) salasında jaylasqan hám neyronlardıń ıqsham toplanıwı hám sinichinlar. Kóplegen haywanlar quramında porlash toqıma qabıǵı menen oralǵan bolıwı múmkin. Omırtqalı haywanlarda (sonday-aq adamlarda ) arqa mıy ishinde jaylasqan kranial boslıqta, arqa mıy ishinde jaylasqan mıy bar. nobaý|Adam bas miyi Sutemizuwshilerdin` mıyı tómendegi bólimlerdi óz ishine aladı :Arqa mıy
Bas mıy
Medulla
Arqa mıy
Serebelar - háreketlerdi muwapıqlastırıw
Pullar
Romboid miyasining atı
Orta mıy
Aralıq mıy
Talimus - hiddan tısqarı, sezim organlardan maǵlıwmatlardı qayta bólistiriw
Gistotalmamus - bul avtonom nerv sistemasınıń eń joqarı orayı, endokrin tártipke salıw orayı
Isikki -shaped denesi
Gipofiz
Juwmaqlawshı mıy
Bar kortexi (shep hám ońında )
Alokortsex
Áyyemgi qabıqlog' - bul eń ápiwayı funktsiyalardı tártipke salıw, mısalı, kózlerdi ashıw hám basqalar.
Jańa qabıqlog'i - joqarı nerv funktsiyaları
Bazal ganglia - motor hám avtonom funktsiyalardı tártipke salıw
Miyam mıy
Omırtqasızlardıń mıyı
Miydiń óz-ara gruppa -óz-ara simmetrik bolmaǵan haywanlar arasında jaqsı rawajlanǵan. Turbell zalı gistologik zalining turg'ollari (házirgi ACOELORORPA) menen baylanıslı bolıwı múmkin (endi akoeelorfa) korteks, nevropalik hám komissiyalar menen quramalı mıy bar.
Sutemiziwshilerdin` miy bo`limi
nobaý|306x306 nükte| 1. Мозг 2. ЦНС 3. Arqa miy Ańlıq filosofiyasında ań hám mıy túsinikleri ajralıp turadı hám olardıń anıq munasábetlerine salıstırǵanda qarama-qarsılıqlar jazıp qoyıldı, bul " aqıl - bu" mashqalasına alıp keledi.
Mıy bas súyeki sheńberindegi fizikalıq hám biologiyalıq element retinde belgilenedi hám tiykarǵı elektrokimiyat hám bioelektrik Neakral processler ushın juwapker bolıp tabıladı. Zamanagóy ilim kózqarasınan mıy - bul júdá kóp logikalıq elektrosakimiyalik impulslarni islep shıǵaratuǵın hám qayta isleytuǵın nerv tarmaǵı bolıp tabıladı. Qandayda bir kisiniń ishki dúnyası, sonday-aq onıń sanasın, bul jumıstıń jemisi bolıp tabıladı.
Aqil ha`m miy
Zamanagóy ilimiy jámiyetlikte, ań miydiń ónimi dominant bolıp tabıladı. Jasalma kelispewshilik tárepdarları da kórip shıǵılǵan.
Bunnan tısqarı, ań kompyuterge uqsas hám algoritmik ekenligin aytatuǵın gápler bar. " Miydiń sebebi" hám " sananıń sanalıligi" dep qarawdıń bir-birlerine joldas bolmaydı.
Sutemizuvchilarning mıy kólemi
Mıy massası (kg) sutlilerdiń túrli gruppaları ushın dene salmaǵı bolıp tabıladı (MT, kg)[lower-alpha 1].
Miy kulturada
Denediń miyasining tiykarǵı ma`nisi sebepli mıy teması ataqlı. Áyyemgi dáwirlerde jeńiliwli shaxs yamasa haywandıń miyasini tutınıw qılıw, denediń basqa bólimleri menen birge dushpan kúshleriniń tabıslılıǵın ańlatadı. Orta ásirlerde mıy turmıstıń orayı retinde, júrek menen birge tushunilgan. Házirgi waqıtta miydiń teması kórkem, video oyınlar hám filmlerde, atap aytqanda zombi keń tarqalǵan.
Miydi úyreniw tariyxı
Zamanagóy ilmning baslanıwı XX ásir baslarında eki kashfiyit tárepinen jatqızılǵan : refleks aktlari hám mıy yarım korteksidagi funktsiyalardı jergiliklilashtirishni anıqlaw. Bul jańa ashılıwlarǵa tıykarlanıp, ápiwayı maslasıwshı háreketlerdiń miydiń tómengi bólimleri arqalı ótetuǵın repeksli háreketi sebepli eń joqarı tártip hám ​​ongli túrde aqıl hám óz basımshalıq menen háreketlerdiń refleksi menen támiyinlenedi, dep shama etilgen, dep shama etilgen, dep shama etilgen, bul eń joqarı tártiptiń refleksi menen támiyinlenedi. SeniMotor ARC miydiń eń joqarı bóleginen ótip ketedi.
Derekler
<references group="" responsive="1">
Shókpeler hám oypatlıqlar
Qurǵaqlıqtaǵı teńiz qáddinen tómen jerler — shókpeler hám oypatlıqlar dep ataladı.
Bayniyaz Qayıpnazarov
Bayniyaz Qayıpnazarov - 1916-jılı 25-avgustta Shımbay rayonınıń shıǵısındaǵı "Sańmurın" awılında tuwılǵan.
Ómir jolı
1932-jılı Shımbaydaǵı diyqan-jaslar mektebine oqıwǵa kiredi. 1939-jılı Tórtkúldegi muǵallimler institutın pitkerip, óz awılında muǵallim boladı (1939-1941). Ekinshi jáhán urısının baslanıwı menen frontqa atlanadı (1941-1944), jaraqatlanıwına baylanıslı fronttan qaytkan B.Qayıpnazarov muǵallimshilik jumısın dawam etti (1944-1946). Ol Jazıwshılar awqamında másláhátshi (1946-1947), radioesittiriw Komitetinde (1947-1948), mámleketlik baspada (1948-1951) redaktor bolıp islegen.
Urıs jıllarında
Júreginde dushpanǵa qarsı ızalı kegi qaynaǵan millionlaǵan jawıngerlerdiń birewi ryadovoy soldat Bayniyaz Qayıpnazarov edi. Bayniyaz 1941-jıldıń urıs baslanǵan waǵınan-aq urısqa atlandı. Urıstıń awır kúnlerinde Stalingrad urıs maydanındaǵı Kolyuchkin rayonın azat etiw ushın bolǵan sawashta awır jaradar bolıp, gospitalda jatıp emlenip, jarası jazılıp shıǵadı hám taǵı urısqa túsedi. Bul saparı Bayniyaz millionla­ǵan qaharmanlardıń qatarında júrip, kóp penen birge, xalıqtıń atayı dushpanı bolǵan fashist basqınshıların Watanımızdan quwıp shıǵıp, jer menen jeksen etedi. Berlinge qaray bolǵan sawashlardıń birewinde taǵıda awır jaradar boladı. Awır jaradan keyin urısqa jaramaytuǵın bolǵan sebepli, komissiyanıń juwmaqlaw uyǵarıwı boyınsha 1944-jılı urıstan qaytadı.
Dóretiwshilik jolı
Shayırdıń dáslepki qosıqları 30-jıllardın ortalarında jarıqqa shıqtı.
Awdarma
B. Qayıpnazarov tuwısqan xalıqlar poeziyasınan Tvardovskiydin "Vasiliy Terkin", Sh. Rashidovtın "Kashmir qosıǵı" poemaların, sonday-aq, Lermontov, Mickeevich, Yan Raynis, Shevchenkolardın qosıqların awdarıwǵa qatnastı.
Shayırdıń shıǵarmaları tuwralı
sent.
Shańaraǵı
Anası: Gúljámiyla
Ómirlik joldası: Asanova Biybijan (1926-jıl, 5-iyul - 2008-jıl, 20-sentyabr)
Perzentleri:
Shayır 2001-jılı 21-yanvarda dúnyadan ótti. Denesi Nókis qalasındaǵı "Sálmen ata" qoyımshılıǵında qoyıldı. Ómirlik joldası Biybijan Asanova 2008-jılı 20-sentyabr dúnyadan ótti hám shayırdıń qasında jerlendi.
Qorıqxana
Qorıqxana – qurǵaqlıq betindegi aymaq yamasa suw háwizi, onıń shegarasında barlıq tábiyat baylıǵı – ósimlikler, haywanlar, topıraq hám t.b tolıq hám ómirlik xojalıq iskerliginen shıǵarıp alınadı hám mámleket qorǵawı astında boladı. Qorıqxanalarda tek ilimiy izertlew jumısları alıp barıladı.Ayırım qorıqxanalar biosferaǵa tiyisli dep járiyalanǵan. Olarda hár bir tábiyǵıy aymaqlar ushın ózine tán bolǵan biogeocenozlar saqlanadı.
Konrad Adenauer
Konrad Hermann Joseph Adenauer ( 5-yanvar 1876, Kyoln — 19-aprel 1967, Bonn) — F R nıń 1949 — 1963 jıllardaǵı federal kansleri. Konrad Adenauer qala sudınıń xatkeri shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. 1894-jıl 5-martta Konrad Kyolndaǵı Áwliye hawariyları gimnaziyasın pitkergen, keyin bolsa Frayburg, Myunxen hám Bonn universitetleriniń yuridikalıq fakultetlerinde oqıǵan (1894 —1897). Mámleket imtixanların tapsırǵanınan keyin ol Kyoln qala prokuraturasında, keyninen advokat Kauzeniń mekememesinde (1903 — 1905) islegen.
Turmısı hám iskerligi
Lekin jalǵızlıq uzaq sozılması. 1919 -jılı K. Adenauer tanıs vrachi Avgustin Sinsserdiń ózinen 20 jas kishi bolǵan qızına úylendi. Taǵı eki ul hám eki qız tuwıldı. Olar birinshi hayalınan qalǵan balalar menen birgelikte tárbiyalandı. Shańaraq baslıǵı kóp waqtın perzentlerine baǵıshlar edi. Shańaraqta óz-ara húrmet hám tatıwlıq húkimran edi.
K. Adenauerdiń Kyoln qalası burgomistri lawazımın iyelep turǵan dáslepki jılları Germaniyanıń Birinshi jáhán urısında jeńiliwge dús keliwi hám shármendeli Versal shártnaması dúziliwi dáwirine tuwrı keldi. Ol bir neshe ret ne ushın tınısh hám tez rawajlanıp atırǵan Germaniya bunshelli úlken hám qáwipli urısqa kiriskenligine tańlanǵanın aytqan edi. Jańa shárayatta adamlar ómirin shólkemlestirer eken, K. Adena­uer bir keshe-kúndizde on segiz saatlap jumıs isler edi. Ol Kyolndı Reyn wálayatınıń iri hám gózzal orayına aylandırıwdı árman qılatuǵın edi hám kóp zatqa da eristi. Oberburgomistr K. Adenauer mámlekettegi ataqlı kisilerden biri bolıp qaldı. Onı Mámleket sovetiniń — wálayat wákilleriniń Berlindegi máslahát organı prezidenti etip sayladı. 1926-jılı K. Adenauerge kansler lawazımın usınıs etedi. Ol usınıstı biykarlaydı, sebebi nacional-socializm ideyaların maqullamas edi.
1933-jılı 13-noyabrde Gitler hákimiyat basına keliwi menen K. Adenauer Kyolnnıń burgomistri wazıypasınan azat etildi. Tutqınǵa alınıwınan qorqıp ol qaladan qalaǵa kóship júrdi. Aqır-aqıbetinde, Reyn dáryasınıń qırǵaǵında jaylasqan, Kyolnnan onsha uzaq bolmaǵan Rendorf dep atalǵan mánzilde shańaraǵı menen ornalastı. K. Adenauer eki ret — 1934 hám 1944-jıllarda — húkimettiń tiykarǵı dushpanı retinde gestapo tárepinen tutqınǵa alındı. Ekinshi ret tutqınǵa alınǵanında qamaqxana baslıǵı oǵan sonday degen edi: «Iltimas, óz janıńızǵa qas qılıwǵa urınbań. Siziń jaǵdayıńızda bunıń endi hájeti joq. Siz 68 jasdasız hám endi siziń ómirińiz ne qılsańız da pitken».
Úlken siyasıy maydanǵa keliwi
solğa|nobaý|Konrad Adenauer 1896-jılda. K. Adenauerdiń siyasıy tárepten ataqlılıǵı Úshinshi reyxtiń áskeriy jeńiliwinen keyin ǵana baslandı. 1945-jıldıń 8-martında Kyoln­nıń amerikalı komendantı K. Adenauerǵa burgomistr wazıypasın orınlawdı usınıs etti. Ol razı boldı. 1945-jıldıń mayında Germaniyanıń táslim bolıwı haqqındaǵı hújjet imzálanıwı menen-aq, awqamlaslardıń okkupacion administraciyası tárepinen Germaniyanıń keleshegi ushın eń zárúrli bolǵan siyasatshılar dizimi dúzildi. Dizimdegi birinshi orında Konrad Adenauerdiń atı turar edi. Biraq awqamlaslardıń isenimine iye bolǵan kelesi kansler Washington, London hám Parijlı rejissyorlar «basqaratuǵın» tıńlaǵısh siyasıy quwırshaqqa aylanbaqshı emes edi.
II Jáhán urısınan keyin Germaniya
Qatań hám ǵárezsiz xarakterge iye bolǵan K. Adenauer nacizm búlginshilikleri ústinde jańa, demokratiyalıq, óz milliy máplerin qorǵay alıwǵa ılayıq bolǵan Germaniya ósiwine isenetuǵın edi. Áyne sol payıtlarda onıń «Nemis xalqi iyildi, biraq ol sındırılǵan emes» degen belgili sózleri pútkil mámleket boylap tarqaldı. 1945-jıldaǵı Germaniya ashınarlı jaǵdayda edi. Awqamlaslar aviaciyası óz wazıypaların jaqsı atqarǵan edi: Gamburg, Drezden, Berlin, Myun­xen, Nyurnberg, Kassel, Vuppertal hám Rur kómir-metallurgiya bazasınıń qalaları wayran bolıp jatar edi. Bomba jarılıwlarınan payda bolǵan qándekler, Gitler dáwirinde qurılǵan úlken avtomagistrallar mámlekettiń shıǵıs bólegin iyelegen Qızıl Armiya soldatlarınan járdem izlep atırǵan millionlap ash qashqınlarǵa hám Polsha, Chexoslovakiya, Yugos­laviya hám Vengriyadan quwılǵanlarǵa tolıp ketken edi. «Endi hámmesi tamam bolǵan bolsa? » — dep soraǵan edi sol kúnleri «Gamburger Folkstsaytung» gazetası. Onıń betlerinde basılǵan súwretler hámme zattı óz-ózinen túsindirip turar edi: búlginshiliklerden jeytuǵın zat izlep tımırsılap júrgen, tek qaq súyekleri qalǵan balalar, bir bólek kómir ushın kóshede urısıp atırǵanlar, ashıq zavodta uyqlap atırǵan nemis tutqınları. Aqıldan azıp atırǵan nemisler awqamlaslardıń soldatları sapların jarıp óter edi hám oq jewi múmkinligine qaramastan parovozlardıń kómirxanalarına hújim qılatuǵın edi. Sol kúnlerde Germaniyanıń zamanagóy tariyxındaǵı eń qayǵılı rekordlardan biri ornatılǵan edi: 1947-jıldıń 1-yanvar kúni kóshelerde 50 dana turar jaysız adam suwıqtan qatıp ólgen edi. Apat jaǵasında turǵan Germaniyanı qutqarıp qalıwǵa ılayıq bolǵan tez hám qatań sharalar kóriw kerek edi. Nacistler menen sheriklik etip óz abroyın bulǵamaǵan hám áyne waqıtta okkupacion administraciyanıń da, ápiwayı nemislerdiń de isenimin qazanǵan jolbasshı zárúr edi. Konrad Adenauer áne sonday kisi edi. 1948-jılı amerikalılar, britaniyalılar hám francuzlar iyelegen Germaniya aymaǵında 11 Batıs Germaniya jerleri shólkemlestirildi. Bonnda Parlament keńesi jumıs basladı hám onıń Prezidenti etip Xristian-demokratiyalıq awqamnıń (XDA) baslıǵı hám tiykarshılarınan biri retinde K. Adenauer saylandı. Xristiansha dúńyaǵa kózqaras, Batıstıń ruwxıy baylıqları tárep jóneltirilganlik hár qıylı social qatlamlardı ózine tarttı.
Kansler retinde jumıs baslaǵan dáslepki jılları
nobaý|Saylaw plakatı, 1949: "Adenauer menen Germaniyanıń paraxatshılıqtı, erkinligi hám birligi ushın, sol sebepli CDU" solğa|nobaý|Adenauer Bundestagta sóylep atır, 1955-jıl K. Adenauer bazar ekonomikasın maqulladı. Bavariyalı ekonomist — professor L. Erxardningtıń lekciyaları menen tanısqannan soń, ol hám ol menen birge XDA da bazar ekonomikası teoriyası menen qurallandı. Biraq, «suwıq urıs» baslandı hám Germaniyanıń qosılıwı belgisiz waqıtqa shekem arqaǵa súrildi. Siyasıy rawajlanıw logikası Batıs Germaniya mámleketiniń qáliplesiwine alıp bardı. 1949-jıldıń 23-may kúni Germaniya Federativ Respublikasınıń Konstituciyası qabıllandı. 1949-jıl 15-sentyabr kúni Konrad Adenauer endi ǵana shólkemlesken Germaniya Federativ Respublikasınıń kansleri etip saylandı. Kans­ler ant qabıl etkeninen keyin tezlik penen oń oray koaliciyanı qáliplestiriwge kiristi. Bir waqıttıń ózinde mámleket Konstituciyasın qayta islew qızǵın alıp barıldı. Biraq Konrad Adenauerdiń tiykarǵı maqseti jeńilgen, ele jaqında ǵana, bir neshe jıl aldın xalqınıń kútá úlken bólegi fashizmdi quwatlaǵan mámlekette demokratiyalıq húkimet sistemasın jaratıw edi. Hár bir kamalǵa jetken nemis «Úshinshi reyx» dáwirinde ne menen shuǵıllanlıǵi haqqındaǵı arnawlı soraw betin toltırıwı shárt bolǵanlıǵına qaramastan, bul ele Germaniya nacizm batqaǵınan tazalanǵanlıǵın ańlatpas edi. Awqamlaslar da, kansler de júdá jaqsı túsindi, eger barlıq nacistlerdi qamaqxanalarǵa taslasalar, mámleket tez arada bop-bos bolıp qalatuǵın edi. Áyne sonıń ushın da Konrad Adenauer nacizmdi aktiv qaralaw menen birge, usı waqıtta «keshiriw hám umıtıw» principine de ámel qılatuǵın edi. Sol sebepli de jańa Germaniya húkimetinde ómirlerin fashistlerge xizmet etiw menen bulǵaǵan siyasatshılar payda bolıp qaldı. Kansler, jámiyetten ajıratıp qoyılǵan, ash hám sharasız burınǵı fashistler boljıtpastan neonacistler lagerine baradı, dep esaplar edi. Óziniń pútkil logikasızlıǵı hám qarama-qarsılıqlarına qaramastan, dialog jolı menen burınǵı «nacistler»di «qo'lga úyretiw» siyasatı túpsiz jar jaǵasında turǵan milletti baylanıstırıwǵa erisken kansler K. Adenauerdiń, gúmansız, tabısı edi.
Konrad Adenauer dáwirinde sırtqı siyasat
solğa|nobaý|Parijde Arqa Atlantika shártnamasın tastıyqlaw, 1954-jıl (shepte Adenauer) Okkupacion administraciya wákilleri jańa kansler túsinde ójet hám isenimli siyasatshıǵa dus kelgenligin demde ańlap aldı. «Biz afrikalı qáwim emespiz, — dep tákirarlawdı jaqtırar edi kansler, —— sawlatlı evropalı milletpiz. Dúnya bilip qoyıwı kerek, táslim bolǵan nemis xalqi emes, german armiyası edi». K. Adenauer kanslerlik lawazımın Gitlerge qaraǵanda eki jıldan kóbirek iyelep turdi. 1951-jıldan 1955-jılǵa shekem K. Adenauer bir waqıttıń ózinde Sırtqı isler ministri wazıypasın da atqardı. Xalıq aralıq jámiyetshilikke qaytıw sirá dá ańsat emes edi. German fashizminen japakesh mámleketlerdiń jatsırawların jeńip ótiw kerek bolar edi. Bul GFR birinshi kansleri diplomatiyasınıń tiykarǵı maqseti bolıp qaldı. Mámleket az-azdan okkupaciyadan qutılıp, ǵárezsizlikti qolǵa kirite basladı. 1951-jıl 2-mayda GFR Kómir hám polat Evropa birlespesi — Evropa Awqamı tımsalınıń tiykarshısı boldı. K. Adenauer Parijge, Rimge, Londonǵa, eki jıldan keyin bolsa Washingtonǵa dáslepki rásmiy saparlardı ámelge asırdı. 1952-jıldıń 10 -sentyabrinde Lyuksemburgta ol reparaciya tólemler haqqındaǵı shártnamaǵa qol qoydı. Onda jas Izrail mámleketine járdem beriw názerde tutılǵan edi. Siyasıy qarsılaslarınıń qarama-qarsılıqların jeńip, GFR 1955-jıl 5-mayda NATOǵa aǵza boldı. Sol jılı 1954-jıl 23-oktyabrde imzálanǵan Parij shártnamasınıń kúshke kiriwi sebepli GFR ushın okkupaciya dáwiri tamamlandı. Kansler Evropa keleshegin ekonomikanıń túrli formaları qosıp alıp barılıwında, ruwxıy hám materiallıq qádiriyatlardıń turaqlı almasınıp turıwında kórer edi. nobaý|280x280 nükte|Nikita Xrushchev hám basqa sovet basshıları 1955-jıl sentyabr ayında Moskvada Adenauer menen sálemlesti. solğa|nobaý|280x280 nükte|Jıl adamı: Adenauer Time muqabasında (1954-jıl 4-yanvar) K. Adenauer, bunday jaǵdayda nemislerdiń neytral bolıwı múmkin emes, degen sheshimge keldi. Germaniya Batıs penen boladı. Ol kommunistlik ideologiya menen hám xojalıq júrgiziwdiń rejeli bólistiriw sisteması menen hár qanday kelisimlerge qarsı shıqtı. Birlesken Germaniyanı ol tek Batıs dúnyası menen awqamda kórer edi hám onı neytrallastırıwdıń hár qanday jobaların biykarlaytuǵın edi. Sovet Awqamınıń dúnyada tutqan ornın hám onıń Ger­maniya mashqalasın sheshiwge bolǵan tásirin tán alǵan K. Adenauer SSSR menen diplomatiyalıq baylanıslardıń, keyin bolsa sawda-ekonomikalıq baylanıslardıń da ornatalıwına razı boldı. Moskvada bolǵan ózara kelisiwlerde ol sovet basshılarına salıstırǵanda húrmet penen munasábette boldı hám bunda óz-ara teń huqıqlılıq sheńberlerinen shıǵilıwına da jol qoymadı.
Konrad Adenauer dáwirinde GFR hám Franciya munasábetleri
solğa|nobaý|296x296 nükte|Adenauer hám Sharl de Goll súwretlengen Germaniya hám Franciya ortasındaǵı munasábetler tiklengenine arnalǵan Berlin taxtası Konrad Adenauerdiń abırayı barǵan sayın artıp barar edi. XDA 一 XSA qatarasına tórt ret parlament saylawlarında jeńimpaz shıqtı. Batıs mámleketleriniń basshıları K. Adenauerdi teń hám húrmetli sherik retinde qabıl qılatuǵın edi. Ásirese qızǵın munasábetler ol menen Sharl de Goll ortasında ornatıldı. K. Adenauerdiń diplomatiyası abroyında 1963-jıl 22-yanvar bólek orın tuttı, sebebi sol kúni GFR kansleri hám Franciya prezidenti Elisey maydanında qushaqlastı. Eki millet ortasındaǵı júz jıllıq milletlerara ala-awızlıq joǵaldı. Konrad Adenauer menen Sharl de Goll doslıq haqqında shártnama tastıyqladı. «Meniń, — degen edi sol waqıtta K. Adenauer, — eń aldınǵı orınǵa Evropa birligin qoyıp, tek sonnan keyin ǵana óz mámleketiniń mápin qóyatuǵın birden-bir nemis kans­leri ekenligimdi umıtpań».
Konrad Adenauer dáwirinde ekonomikalıq rawajlanıw
solğa|nobaý|250x250 nükte|Adenauer Franciya prezidenti Sharl de Goll menen 1961-jılda Köln Bonn aeroportında Shıǵıstan kóship kiyatırǵanlar aǵımı hám kansler K. Adenauerdiń hám de ekonomika ministri Erxardtıń qolay ekonomikalıq siyasatı Germaniya «Mar­shall rejesi» sheńberinde alǵan salmaqlı finanslıq «dárman» menen qosılıp usıǵan alıp keldi, 1955-jılda-aq mámleket misli kórilmegen rawajlanıwǵa eristi. Germaniya eń qısqa tariyxıy múddette urıs qaldırǵan jaralardı dúzetiwge eristi. Mámleket urısqa shekem ámelde bolǵan aymaǵınıń derlik yarımın hám xalqınıń jigirma bes payızın shıǵıs bóleginde qaldırǵanına qaramastan, 1950-jılda-aq, real aylıq is haqınıń urıstan aldınǵı dárejesine jetti. Batıs nemisler hár jılı Italiya, Ispaniya hám Portugaliya dem alıw orınlarına barıwǵa ádetlenip qaldı. Derlik hár bir shańaraq óz avtomobiline iye boldı, televizorlar, muzlatqıshlar hám kir juwıw mashinaları sıyaqlı ápiwayı zatlar haqqında bolsa sóylemese de boladı. solğa|nobaý|280x280 nükte|Köln soborında Adenauerdiń jerlew dástúri nobaý|Rondorftaǵı Adenauerdiń qábri Konrad Adenauer 1967-jıl 19-aprel kúni 91 jasında dúnyadan ótti.
Biosfera
Biosfera túsinigi.
Biosfera dárejesi planetamızdaǵı barlıq tiri organizmler hám olardıń jasaw ortalıǵın qamrap alǵan pútin sistema esaplanadı. Jerde tirishiliktiń payda bolıwı hám rawajlanıwı biosfera quramı hám strukturasınıń qáliplesiwine alıp keledi. Ekologiyalıq kóz qarastan biosfera Jer planetasındaǵı barlıq ekosistemalardı birlestiretuǵın, toqtawsız zatlar hám energiya almasıwı júz beretuǵın global ekosistema. «Tirishilik qabıǵı» haqqında dáslepki pikirler J.B. Lamark atı menen baylanıslı. Biosfera ataması birinshi bolıp pánge 1875-jılı avstriyalıq alım Eduard Zyuss tárepinen kiritilgen. Akademik V.I. Vernadskiy biosfera haqqında táliymattı jaratqan. Bul táliymatqa tiykarlanıp, biosfera – tábiyattaǵı barlıq tiri organizmler hám olardıń qaldıqları, atmosfera, gidrosfera litosferanıń tiri organizmler jasaytuǵın yamasa tirishilik iskerligi izlerine iye bólimlerdi óz ishine aladı. Biosferanı úyreniw geologiyalıq proceste tirishiliktiń hám tiri zattıń áhmiyetin túsinip jetiwge sebep boldı. Jerdiń házirgi kórinisi, onıń atmosferası, shógindi jınıslar, landshaftlardıń barlıǵı tiri organizmler tirishilik iskerliginiń nátiyjesi. V.I.Vernadskiy:«Biosfera geologiyalıq hám biologiyalıq rawajlanıwdıń jáne biogen hám zatlardıń óz ara tásiri nátiyjesi», dep tastıyıqlaǵan. Biosfera bir tárepten tiri organizmlerdiń jasaw ortalıǵı bolsa, ekinshi tárepten bolsa tiri organizmlerdiń tirishilik iskerligi ónimi.Jer planetasınıń jaǵdayı kóp jaqtan onda jasap atırǵan tiri organizmler tirishilik iskerligi menen baylanıslı. Tiri organizmler tárepinen ámelge asırılatuǵın zat hám energiya almasıwı Jer planetası jaǵdayınıń turaqlılıǵın támiyinlewshi faktor esaplanadı. V.I. Vernadskiy biosfera payda bolıwında insan iskerliginiń ornın óz aldına aytıp ótken.
Pástegislikler
Teńiz qáddinen 200 m biyiklikke shekem bolǵan tegislikler pástegislikler delinedi.
Ediakariy dáwiri
Ediakariy dáwiri — kembriyden aldın keliwshi neoproterozoy erasınıń sońǵı geologiyalıq dáwiri. Ol, sonıń menen birge, pútkil kembriyaldı supereonı hámde proterozoy eonınıń aqırǵı dáwiri bolıp tabıladı. Ediakariy shama menen bunnan 635 millionnan 541±1 million jıllar aldın dawam etken bolıp, dáwirdiń baslanıwı ǵalabalıq muzlawdıń aqırına hám aqırı kembriy jarılıwınıń baslanıwına tuwrı keledi[1]. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Lada
Lada (IPA: [ˈladə]) AvtoVAZ korporatsiyasınıń avtomobil brendı. Kompаniya nеgіzі 1973-jılı dúzilgen. Shtаb-kvartirası Moskva.
Kompaniyanıń Renault kompaniyasınıń quramında.
1993-1992-jıllarda Vyacheslav Zubarev tárepinen shólkemlestirilgenn "TTS" AvtoVAZ benen shártnama imzáladı. 1995-jılda Naberejnye Chelny qalasında birinshi tolıq avtomobil orayı — Lada salonı ashıldı hám avtomobil zavodınan tuwrıdan-tuwrı jetkerip beriwge shıqtı. 1995-jılda Qazan qalasında ofisi ashıldı. 1997-jılǵa shekem Chelnov jaǵası avtomobilleri aydalǵan. Keyin temir jol arqalı tasılǵan.
Dońlikler
Teńiz qáddinen 200 m den 500 m biyiklikke shekemgi jerler dóńlikler delinedi,
Tábiyat kompleksi
Tábiyat komponentleriniń óz ara tıǵız baylanısı hám bir-birine tásiri nátiyjesinde júzege kelgen hám ózine tán ózgesheliklerge iye bolǵan aymaqlar tábiyat kompleksi dep ataladı.
Nanotexnologiya
Nanotexnologiya — fundamental hám ámeliy pán hám texnologiya tarawı bolıp, ol teoriya tiykarları, izertlewler, analiz hám sintezdiń ámeliy usılları, sonıń menen birge, málim atom dúzilisine iye bolǵan ónimlerdi islep shıǵarıw hám olardan paydalanıw usılları menen shuǵıllanadi. Nanotexnologiyanıń ámeliy tárepi atomlar, molekulalar hám nanobólekshelerdi jaratıw, qayta islew hám manipulyatciyalaw ushın zárúr bolǵan apparatlar hám olardıń strukturalıq bólimlerin islep shıǵarıwdı óz ishine aladı. Nanomaterial bolıwı ushın keminde bir sızıqlı ólshemi 100 nm den kem bolıwı zárúr. Nanotexnologiyalar dástúriy pánlerden sapa jaǵınan parq etedi, sebebi bunday shkalalarda materiya menen islewdiń ádetiy makroskopik texnologiyaları kóbinese qollanılmaydı hám ádettegi shkalada áhmiyetsiz bolǵan mikroskopik hádiyseler sezilerli dárejede kúsheyedi. Nanotexnologiya, atap aytqanda, molekulyar texnologiya jańa júdá kem úyrenilgen pánlerden bolıp tabıladı. Bul tarawda boljaw etilgen tiykarǵı jańa ashılıwlar ele ámelge asırilmaǵan. Soǵan qaramay, alıp barılıp atırǵan izertlewler álleqashan óziniń ámeliy nátiyjelerin berip atır. Nanotexnologiyada aldıńǵı pán jetiskenliklerinen paydalanıw onı joqarı texnologiya retinde klassifikaciyalaw imkaniyatın beredi. Zamanagóy elektronikanıń rawajlanıwı apparatlardıń ólshemlerin kemeytiw ústinde alıp barılıp atır. Basqa tárepten, klassikalıq islep shıǵarıw usılları óziniń tábiyiy, ekonomikalıq hám texnologiyalıq tósıǵına jaqınlasıp atır, bul jerde apparattıń ólshemi azmaz azayadı, biraq ekonomikalıq tárepten qárejetler eksponensial túrde ámelge asadı. Nanotexnologiya - elektronika hám basqa ilim-pándi kóp talap etetuǵın tarmaqlardı rawajlandırıwda náwbettegi logikalıq qádem bolıp tabıladı.
Arıwxan Turekeeva
Arıwxan Turekeeva - baspasóz jurnalisti, "Qaraqalpaqstan jasları" gazetasınıń juwaplı xatkeri
Nanotexnologiya
Tariyxı
Kóplegen derekler, birinshi náwbette, inglis tilinde, keyinirek nanotexnologiya dep atalatuǵın usıllardıń birinshi esletpesin Richard Feynmannıń 1959-jılda Kaliforniya Texnologiya Institutında etken ''belgilı' „Tómende júdá kóp jaylar bar“ atlı sózleri menen baylanıstıradı. Amerika fizikalıq shaxslar jámiyetiniń jıllıq jıynalısında Richard Feynman tiyisli ólshemdegi manipulyator járdeminde atomlardı mexanikalıq túrde kóshiriw múmkinligin usınıs etedi. Ol bul manipulyatordı tómendegi tárizde qılıwdı usınıs etken: "Óz nusqasın jaratatuǵın mexanizmdi jaratıw kerek, tek kishilew tártipte. Jaratılǵan kishilew mexanizm jáne óz nusqasın jaratılıwı kerek, taǵı kishilew shama rejimin hám mexanizmniń ólshemleri bir atom rejiminiń ólshemlerine uyqas kelgeninshe dawam etiwi tiyis. Sonıń menen birge, bul mexanizmniń dúzilisine ózgertiwler kirgiziw kerek boladı, sebebi makrokosmosta háreket etiwshi tartısıw kúshleri azıraq tásir etedi hám molekulalar arasında óz-ara tásir kúshleri hám van der vaals kúshleri barǵan sayın kúsheyip baradı. Aqırǵı basqısh — payda bolǵan mexanizm óz nusqasın bólek atomlardan jıynaydı. Tiykarınan, bunday nusqalar sanı sheksiz bolıp, qısqa waqıt ishinde bunday mashinalardıń júdá kóp sanın jaratıw múmkin. Bul mashinalar makroelementlerdi tap sol tárizde, atomba-atom jıynaw múmkinshiligine iye boladı. Bunday robotlarǵa (nanorobotlarǵa) tek kerekli muǵdardaǵı molekulalar hám energiya beriliwi, jáne kerekli zatlardı jıynaw programmasın jazıwi kerek. Házirge shekem heshkim bul múmkinshilikti biykar eta almaǵan, biraq bunday mexanizmlerdi jaratılıwina ele heshkim de erispegen." Solay etip, R.Feynman ózi oyda sawlelendiriw etken manipulyatordı súwretlep berdi. Obiektlerdi atom dárejesinde úyreniw múmkinshiligi haqqındaǵı birinshi shamalawlardı 1704-jılda baspadan shıǵarılǵan Isaak Nyutonnıń „Optikalıqlar“ kitabında tabıw múmkin. Kitapta Nyuton keleshektegi mikroskoplar qashanlardir „korpuskulalar sırların“ úyreniwge ılayıq bolıwına úmit etken . „Nanotexnologiya“ termini birinshi ret 1974-jılda Norio Taniguchi tárepinen qollanılǵan . Ol bul termindi birneshe nanometr ólshemdegi ónimler islep shıǵarıw dep ataǵan. 1980-jıllarda bul termin Erik K.Drexler óziniń kitaplarında: Nanotexnologiyá' hám nanosistemalardıń kiyatırǵan dáwiri, molekulyar mashinalar, islep shıǵarıw hám esaplaw'' sózlerin isletedi. Onıń izertlewinde tiykarǵı orındı matematikalıq esap-kitaplar quraǵan bolıp, olar járdeminde ólshemleri birneshe nanometr bolǵan apparattıń jumısın analiz qılıwı múmkin edi.
Arıwxan Turekeeva
Biografiyası
Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq bilimlendiriw aǵlası, "Qaraqalpaqstan jasları" gazetasınıń juwaplı xatkeri. 1971-jılı 11-noyabrde Nókis qalasında tuwıldı. 1994-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń jurnalistika qániygeligin pitkerdi. Miynet jolın 1995-jılı "Aral qızları" jurnalında juwaplı xatker bolıwdan basladı.2001-jılı "Qaraqalpaqstan jasları " gazetasınıń "Jaslar turımısı hám mashqalaları" bóliminiń baslıǵı, 2022-jıldan baslap juwaplı xatker lawazımında islep kelmekte.
Nanotexnologiya
Nanobóleksheler
Kishkenelestiriwdiń zamanagóy tendenciyası sonı kórsetedi, eger elementtıń júdá kishi bólekshesi payda etilse, bul halda element pútkilley jańa ayrıqshalıqlarǵa iye bolıwı múmkin. Ólshemleri 1 den 100 nanometrge shekem bolǵan bólekler ádette "nanobóleksheler" dep ataladı. Mısalı, geypara materiallardıń nanobólekleri júdá jaqsı katalitik hám adsorbsion ayrıqshalıqlarǵa iye ekenligi málim boldı. Nanobólekshelerdiń kóplegen fizika-ximiyalıq qásiyetleri, quyma materiallardan ayrıqsha bolıp esaplanıw, olardıń kólemine baylanıslı bolǵanlıǵı sebepli, sońǵı jıllarda eritpelerdegi nanobóleksheler kólemin ólshew usıllarına úlken qızıǵıwshılıq bar. Nanometrler tártibindegi bólekler yamasa nanobóleksheler, ilimiy sheńberde delingeni sıyaqlı, olardan paydalanıwǵa úlken irkinish beretuǵın bir ózgeshelikke iye: olar aglomeratlar payda etiwi múmkin, yaǵnıy bir-birine jabısadı. Nanobóleksheler keramika, metallurgiya tarawlarında perspektivalı bolǵanlıǵı sebepli, bul mashqalanı sheshiw zárúr. Múmkin bolǵan sheshimlerden biri - ammoniy citrat (suwlı eritpe), imidazolin, oleyk spirti (suwda erimeytuǵın) sıyaqlı dispersantlardan paydalanıw bolıp tabıladı.
Arıwxan Turekeeva
Kitapları
kitapları baspadan shıqtı.
Jetiskenlikleri
Arıwxan Turekeeva 2001-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıǵı, 2004-jılı "Prezident sawǵası"n  alıwǵa miyassar boldı. 2011-jılı "Jıldıń eń belsendi jurnalisti" tańlawınıń jeńimpazı boldı hám "Ózbekstan Respublikası xalıq bilimlendiriw aǵlası" kókirek nıshanları menen sıylıqlandı. 2016-jılı "Eń ullı, eń áziz" tańlawınıń Qaraqalpaqstan Respublikası jeńimpazı, 2018 - jılı "Jıl hayalı" tańlawında xoshametlenedi. 1998-jıldan Ózbekstan Jurnalistler dóretiwshilik awqamnıń aǵzası.
Antropogen kompleksler
Insannıń xojalıq iskerligi nátiyjesinde ózgertilgen TK leri antropogen kompleksler yamasa antropogen landshaftlar dep ataladı.
Kriogeniy dáwiri
Kriogeniy dáwiri (áy.grek. κρύος - "muzlı suwıq" + γένεσις - "tuwılıw") — neoproterozoy erasınıń ekinshi geoxronologiyalıq dáwiri. Ol 720 million jıl aldın baslanǵan hám shama menen 635 million jıl aldın tawsılǵan. Shama menen 85 million jıl dawam etti. geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Qoltıq
Okeannıń (teńiz yamasa kóldiń) qurǵaqlıq ishkerisine kirip turǵan bólimi qoltıq dep ataladı. Bengaliya, Meksika, Gudzon, Úlken Avstraliya, Alyaska sıyaqlı qoltıqlar eń úlken qoltıqlar bolıp tabıladı.
Lázzat Esemuratova
Lázzat Esemuratova - Qaraqalpaqstan telekanalında redaktor.
= Ómiri hám dóretiwshiligi = 1983-jılı 15-avgustta Nókis qalasında tuwıldı. 2004-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti jurnalistika qániygeligin pitkerdi.2004-jıldan Qaraqalpaqstan telekanalında redaktor bolıp islemekte.
= Jetiskenlikleri =
= Búgingi kúnde = Búgingi kúnde Ózbekstan telekanalında «Náwpir», Qaraqalpaqstan telekanalında «Arnawlı ekolayf», «Qızlar ushın» kórsetiwleriniń redaktorı.«Nókis FM» radiokanalında esittiriwler tayarlaydi.
Dárek
Esemuratova S. Qaraqalpaqstanlı belsendi jurnalist hayal-qızlar. Tashkent-2020.
Unitar mámleket
Unitar mámleket (latınsha unitas - "birlik") — bul mámlekettiń dúzilis hám basqarıw forması bolıp, bunday mámleket quramında suverenitetlik elementlerine iye basqa mámleketlik strukturalar bolmaydı, al onıń aymaqlıq birlikleri (wálayatlar, aymaqlar, rayonlar, guberniyalar hám basqalar) birden-bir oraylıq húkimetke boysınadı.
Unitar mámleket aymaǵında, qaǵıyda boyınsha, birden-bir konstituciya ámelde bolıp, birden-bir nızam shıǵarıwshı, sud, pul hám salıq sistemaları ámel qıladı. Dúnya mámleketleriniń kópshiligi unitar basqarıw formasına iye.
Prezidentlik respublika
Prezidentlik respublika — prezidenttiń roli kúshlirek bolǵan respublika basqarıw forması.
Bunday respublika prezidenttiń mámleket shólkemleri sistemasındaǵı zárúrli roli, onıń qolında mámleket baslıǵı hám húkimet baslıǵı wákilliklerin birlestiriwi menen xarakterlenedi. Ol dualistik respublika dep te ataladı hám usınıń menen eki hákimiyattıń anıq bóliniwi faktın aytıp ótedi: kúshli atqarıwshı húkimet prezident qolında hám nızam shıǵarıwshı húkimet parlament qolında.
Okean aǵısları
Úlken kólemdegi okean suwlarınıń uzaq aralıqqa baǵıtlanǵan gorizontal háreketi okean aǵısları delinedi.
Miyshe
oñğa|nobaý|Adam miy sizbasi, miyshe ha`m miy ko`prigi ko`rsetilgen oñğa|nobaý|Adam miyshesinin` jaylasiwi( qizil ren`de) Miyshe (lot. cerebellum - kishi mıy) omırtqalılar bas miyasining bir bólegi. Ádetde mıy yarımsharlaridan kishi, lekin birpara balıqlarda odan úlken bolıwı da múmkin. Adamlarda miyacha háreket basqariluvida úlken rol oynaydı. Ol sonıń menen birge birpara kognitiv funksiyalarda, mısalı dıqqat hám til, sonıń menen birge qáweter hám qaniqish sıyaqlı sezimiy basqarıwlarda da qatnasadı, biraq tiykarǵı tásiri háreketke baylanıslı funksiyalarda. Adam miyachasi háreketti shaqırmaydı, lekin háreketdegi koordinatsiya, tártip hám anıq dawam etiw waqtinı támiyinleydi: ol arqa mıy hám miydiń basqa bólimlerinen sezuvchi impulslarni qabıl etedi hám olar tiykarında hárekettiń oǵada anıq shıǵıwın támiyinleydi. Miyachaning jaralanıwı adamlarda názik háreketler, dene jaǵdayı basqariluvi hám jańa háreketler úyreniliwi aynıwına alıp keledi.
Anatomik tárepten, adam miyshesi bas miydiń tómengi bólegi tiyip turıwshı bólek struktura bolıp, mıy úlken yarımsharlari tómeninde jabıwıp turadı. Onıń qabıqlog'i tártipsiz búrmelerge iye yarımsharlar qabıqlog'idan parq etip, parallel qarıqlardan ibarat. Bul parallel qarıqlar miyacha qabıqlog'i tiykarınan akkordion jaǵdayına keltirilgen dawamlı juqa toqıma ekenligin kórsetedi. Bul juqa qatlamda bir qansha neyron túrleri óz-ara tártip menen jaylasqan. Eń áhmiyetlileri Purkinye kletkaları hám donador kletkalarder. Bul kompleks struktura úlken muǵdardaǵı signallar menen islew múmkinshiligin beredi, lekin miyacha qabıqlog'idan shıǵıwshı derlik barlıq maǵlıwmat miyacha ishindegi aq elementda jaylasqan kishi tereń yadrolar sisteması arqalı ótedi.
Miyacha harkat basqarıwındaǵı tiykarǵı rolidan tısqarı, háreketti úyreniwdiń bir qansha túrlerinde zárúrli, sezim-háreket (sensorimotor) munasábetleri ózgerislerinde jańa háreket úyreniw degi qatnasıwı sezilerli. Sezim-háreket kalibratsiyasini miyachadagi [sinaptik plastiklik]ka baylanıslılıǵın kórsetiwshi bir qansha teoriyalıq modeller islep shıǵılǵan. David Marr hám James Albus tárepinen ilgeri surilgan modeller hár bir miyacha Purkinye kletkaları ulıwma ayrıqsha 2 qıylı signaldı qabıllawın úyreniw tiykarında jaratılǵan : biri donador kletkalardıń parallel talshıqlarınan keliwshi mińlaǵan kúshsiz signallar ; basqası birden-bir kóteriluvchi toladan keliwshi júdá kúshli signallardı qabıllaw. Marr-Albus teoriyasınıń tiykarǵı mánisi kóteriluvchi talshıqlar “úyretiwshi signal”larni tasıydı hám parallel talshıqlar daǵı signal kúshin uzaq dawam etiwshi ózgeriwin shaqıradı. Parallel talshıqlar daǵı uzaq múddet depressiyalarini úyreniw sol túrdegi teoriyalerdi rawajlantiMiyacha harkat basqarıwındaǵı tiykarǵı rolidan tısqarı, háreketti úyreniwdiń bir qansha túrlerinde zárúrli, sezim-háreket (sensorimotor) munasábetleri ózgerislerinde jańa háreket úyreniw degi qatnasıwı sezilerli. Sezim-háreket kalibratsiyasini miyachadagi [sinaptik plastiklik]ka baylanıslılıǵın kórsetiwshi bir qansha teoriyalıq modeller islep shıǵılǵan. David Marr hám James Albus tárepinen ilgeri surilgan modeller hár bir miyacha Purkinye kletkaları ulıwma ayrıqsha 2 qıylı signaldı qabıllawın úyreniw tiykarında jaratılǵan : biri donador kletkalardıń parallel talshıqlarınan keliwshi mińlaǵan kúshsiz signallar ; basqası birden-bir kóteriluvchi toladan keliwshi júdá kúshli signallardı qabıllaw. Marr-Albus teoriyasınıń tiykarǵı mánisi kóteriluvchi talshıqlar “úyretiwshi signal”larni tasıydı hám parallel talshıqlar daǵı signal kúshin uzaq dawam etiwshi ózgeriwin shaqıradı. Parallel talshıqlar daǵı uzaq múddet depressiyalarini úyreniw sol túrdegi teoriyalerdi rawajlantirdi, lekin olardıń isenimliligi baxsli máselerdi, lekin olardıń isenimliligi baxsli másele.
Duzilisi
Ulıwma anatomiyaǵa kóre, miyacha tıǵız qabıqloq, onıń astındaǵı aq element hám tiykarındaǵı suyıqlıq menen tolǵan juwan qarınnan ibarat. Tórtew miyacha tereń yadroları aq element ishinde jaylasqan. Qabıqloqning hár bir bólegi joqarı geometriyalıq stereotip menen jaylasqan kishi neyronal element strukturalarınan ibarat. Miyacha jáne onıń járdemshi strukturaları bir neshe júzlegen yamasa mińlaǵan ózbetinshe jumıslaytuǵın, “mikrozona” yamasa “mikroqismlar” dep atalıwshı modullarǵa bóliniwi múmkin. oñğa|nobaý|Miyshenin` jo`qari ha`m arqadan ko`rinisi Miyshe gelle súyeginiń arqa tereńshesi de jaylasqan. Tórtinshi juwan qarın, mıy ko'prigi hám uzınchoq mıy miyachaning aldınǵı tárepinde jaylasqan. Ol joqarıda yotuvchi bas miyadan turpayı qattı perde menen ajralıp turadı ; Onıń miydiń basqa bólimleri menen qalǵan barlıq baylanısları kópir arqalı ótedi. Anatomlar miyachani metencephalonning bir bólegi dep klassifikaciyalaydilar, oǵan kópir de kiredi; metencephalon rombencephalonning joqarı bólegi esaplanadı. Bas mıy qabıqlog'iga uqsap, miyacha da eki miyacha yarımsharlariga bólinedi; ol jaǵdayda taǵı tar orta zona jawın qurtısimon bólim (vermis) da bar. Úlken búrmeler sisteması, shártlesiwge kóre ulıwma strukturanı 10 kishilew “bóleksheler”ga boladı. Odaǵı kóplegen kishkine donador kletkalar esabına miyacha miydiń qalǵan barlıq bólimleri ulıwmalastırılǵanınan kóre kóbirek neyronlar tutadı, lekin ol pútkil mıy kóleminiń 10% inigina iyeleydi. Miyachadagi neyronlar sanı neokorteksdagi neyronlar sanına baylanıslı. Miyachada neokorteksdagidan 3, 6 ret kóp neyronlar bar jáne bul koefficient hár qıylı sutemizuvchilarda birdeyligi gúzetilgen.
Miyshenin' noodatiy maydanı onıń tiykarǵı kólemi tıǵız taxlangan kúlreń element qabatı : miyacha qabıqlog'idan ibaratlıǵın yashirib turadı. Bul qabat daǵı hár bir pushta folium dep ataladı. Esaplanishicha, adam miyachasi qabıqlog'i tolıq jazıp tegislansa, 1 metr uzınlıq hám 5 santımetr keńlikte, ulıwma 500 sm kvadrat maydandı iyeleydi, kólemiy birliklerge qóysaq 6 sm × 5 sm × 10 sm boladı. Qabıqloqning kúlreń statyası astında aq element jatadı. Ol qabıqloqqa baratuǵın hám odan ketetuǵın kóplegen miyelinlangan nerv talshıqlarınan ibarat. Aq element ishinde tórtew miyacha tereń yadroları jaylasqan. Olar kese kesmada terek shaqların eslatgani ushın arbor vitae (turmıs tereki) dep ataladı.
Miyacha nerv sistemasınıń túrli bólimleri menen miyacha ayaqshaları (lot.pedunculi cerebellaris) arqalı baylanısqan. Bular joqarı (pedunculi cerebellaris superior), orta (pedunculi cerebellaris medius) hám tómengi (pedunculi cerebellaris inferior) miyacha ayaqshaları bolıp, jawın qurtısimon bólekke salıstırǵanda jaylasıwı boyınsha atalǵan. Joqarıǵı miyacha ayaqshaları thalamus yadroları arqalı yarımsharlar qabıqlog'idagi joqarıǵı motor neyronlarǵa baratuǵın efferent talshıqlar tutadı. Talshıqlar miyacha tereń yadrolarınan shıǵadı. Orta miyacha ayaqshaları kópir menen baylanısqan hám barlıq impulslarni kópirden, tiykarınan nucleus pontineusdan aladı. Yarımsharlar qabıqlog'idan kópirka ótken impulslar bul yadro jáne onıń talshıqları arqalı miyachaga ótkeriledi. Orta ayaqsha ayaqshalar ishinde eń yirigi bolıp, miyachaning túrli bólimlerine baratuǵın ush qamtımlarǵa ajratıladı. Tómengi miyacha ayaqshaları vestibulyar yadrolar, arqa mıy hám kópir tóbesi (lot. tegmentum) den impulslar qabıl etedi. Tómengi ayaqshadan shıǵıwshı impulslar efferent talshıqlar arqalı vestibulyar yadrolar hám retikulyar formatsiyaga baradı. Pútkil miyacha basqarıwshı impulslarni tómengi miyacha ayaqshaları arqalı tómengi oliva yadrosı (lot. nucleus olivaris inferior) den aladı.
Boʻlekleri
oñğa|nobaý|Miyshenin` tiykarg`i anatomik subdivisions sxematik ko`rinisi."Jayilg`an" miyshenin` jo`qaridan korinisi, shubatilg`an bo`limi bir juzege jaylastirilg`an. Yuzasiga koʻra miyacha uch boʻlakka boʻlinishi mumkin: miyachaning oldingi (lot. lobus cerebelli anterior) (birlamchi egat ustida), orqa (lot. lobus cerebelli posterior) (birlamchi egat ostida) va boʻlakcha-tuguncha (lot. lobus flocculonodularis) boʻlaklariga. Bu boʻlaklar miyachani rostral va kaudal (odamlarda yuqorigi va pastki) qismlarga boʻladi. Funksiyasi jihatidan medialdan-lateralga shaklida boʻlish muhim. Flocculonodular boʻlakdan tashqari (uning oʻz bogʻlanishlari va funksiyalari bor) miyachani funksional jihatdan spinocerebellum deb ataluvchi medial sektor va cerebrocerebellum deb ataluvchi lateral sektorga boʻlish mumkin. Oʻrta chiziqdan chiqib turuvchi uzun va tor boʻlak miyachaning chuvalchangsimon qismi deb ataladi.
Lateral zona adamlarda eń úlken bólim bolıp, cerebrocerebellumni quraydı, sonıń menen birge neocerebellum dep da ataladı. Ol yarımsharlar qabıqlog'idan, atap aytqanda sheke bólekten nucleus pontineus arqalı (cortico-ponto-cerebellar jollardı payda etip) impulslarni qabıl etedi hám aldınǵı lateral talamusga (óz gezeginde yarımsharlar qabıqlog'ining premotor hám baslanǵısh háreket tarawına ) hám qızıl yadroǵa impuls jiberedi. Lateral miyachaning funksiyaların tariyplewde kelispewshilikler ámeldegi: ol atqarılatuǵın háreketti joybarlawda, háreket ushın sensor informaciyalardı bahalawda, hám bir qansha kognitiv funksiyalarda, mısalı qaysı peyil málim bir otga eń sáykes keliwi (mısalı, " otırıw" " stul" ushın ) ni anıqlawda qatnasadı dep esaplanadı.
Mikroanatomiya
Miyshede eki neyron túri tiykarǵı rol oynaydı : Purkinye kletkaları hám donador kletkalar. Úsh túrdegi aksonlar da zárúrli rol oynaydı : moxsimon talshıqlar, kóteriluvchi talshıqlar (miyachaga sırtdan kiredi) hám parallel talshıqlar (donador kletkalardıń aksonlari). Miyacha ishinde eki tiykarǵı jol bolıp, moxsimon hám kóteriluvchi talshıqlardan payda bolǵan hám ikkovi da miyacha tereń yadrolarına baradı.