cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tashkent
Geografiyası
Tashkent qalası Tyan Shannın' batıs bawırlarınnan baslanıp Sırda'rya eteklerine tu'setug'ın ken' tawaldı tekislıgının' bir bo'legınde jaylasqan. Shıg'ısda u'sh — Ugam, Piskom ha'm Chatqal taw dizbekleri menen oralg'an bolıp, bul dizmbeklerdı sol atlar menen atalıwshı da'ryalar ag'ıp o‘tıwshı daralar ajratıp turadı. Bul da'ryalar qosılıp Chırshıq da'ryası payda boladı. Chırshıq daryası Charvaq ha'wızının' tar darasınan o‘tıp, G‘azalkentden to'menrekke tu'skende kengligi geybir jerlerde 20 kmden asatug'ın ta'riyxıy tekislik boylap ag'adı. Batısda Chırshıq alabına Qızılqumnın' qızıp turg'an hawası urıladı. Bul qayırdın' bir bo'legın Chırshıq da'ryasının' ha'zırgı o‘zenı iyellegen. Qubla bo'legınde bolsa alapqa kirip barıwshı Axangaran da'ryası jaylasqan. Usı tekislik arqasında jaylasqan Aris da'ryasının' alabı benen birge bul tabiyiy suw tarmaqları worta Aziya diyqanshılıq oazıslerının' shekke kontinentınde jaylasqan.
Klimatı
Klimatı kontinental, jaziyrama, ıssı jaz ku'nlerı ha'mde suwıq qıs klimatı menen qala basqa ja'han qalalarınan ajralıp turadı. Jıllıq ortasha temperatura 13,5 °C. Jazda bolsa 35 °C jetıw menen birge, qıs aylarında bunın' teskerısın gu'zetıw mu'mkin. Hawa temperaturası - 25,-30 C° shekem boladı. Tiykarınan jawınlar noyabr ha'mde mart aylarında gu'zetıledı. en' pa's t-ra —29°. Iyuldın' ortasha trası 27,5°, en' joqarı t-ra 42°. Jılına 360– 390 mm jawın jawadı. Chırshıq da'ryasınan shıg'arılg'an ha'm ulıwma qala boylap o'tetug'ın Bozsuw, Salor, Anxar, Qarasuw, Aqqorg'an, Bo'rijar, Aqtepa, Qaraqamıs ha'm basqa kanallar onın' mikro klimatına unamlı ta'sir ko'rsetedı.
Xalqı
2009-jılldın' basına kelıp Tashkentdın' xalqı sanı 2206,3 mın' adamg'a jetdı. Bunnan 50.8 % — ha'yeller, 49.2 % — erkekler. Xalqı sanı boyınsha Tashkent qalası MDX mámleketlerı arasında to'rtinshı orında turadı (Moskva, Kiev ha'm Sankt Peterburg qalalarınan keyın.
1-yanvar 2009-jıllg'ı mag'lıwmatlarg'a qarag'anda Tashkentde ha'miyshe jasawshılar sanı 2 206,3 mın' adamdı qurag'an. .
2008-jılg'ı mag'luwmatlarg'a ko‘re, 63,0 % — o'zbekler, 20,0 % — orıslar, 4,5 % — tatarlar, 2,2 % — koreysler, 2,1 % — qazaqlar, 1,2 % — ta'jikler ha'm 7,0 % — basqa millet wa'killerı quraydı.
Ekonomika
sanaat karxanaları — tıgıwshilik, temekı, ayaq kiyim fabrikaları, toqimashiliq kti, metallsazlıq, mashinasazlıq zavodları ha'm b. rawajlang'an. Iri sanaat ka'rxanaları — Uzbekqishloqmash, ekskavator zavodı, qurılıs materialları islep shig'arıladı.
Sovet da'wrındegı Tashkent
Tashkentde ma'kan haqqında anıg'ıraq jazba mag'luwmatlar daqalardagı qazılıq da'fterlerınde, 19-a.dın' 2nshı yarmında bolsa orıssha basılımlarda qayt etilgen. Og'an ko're, 1865 j. Tashkentde 140 ta ma'kan jıyını bolg'an, Xalqı 76 mın adam. Tu'rkistan u'lkesı statistikası jılnamasında (1876) Tashkentde 149, ma'kan jıyını (Shayxantaxur daqasında 48, Sebzor daqasında 38, Ko'kshe daqasında 31 ta, Besag'ash daqasında 32 ta) bolg'anlıgı jazılg'an. N. G. Mallitskiy 1927 y. Baspa etken jurnalda bolsa Tashkentde 280 ma'kan jıyını ha'm qala qalqına tiyislı 171 mavze atı bar (q. plansxema). Mavzelar, a'detde, qalalıqlardın' qala sırtında jaylasqan egınzarları ha'm bag'lardan iba'rat bolg'an; shoralar da'wrınde mavzeler mámleket tarepinen tartıp alıng'an.
Kiev wa'layatı
Kiev wa'layatı (Київська область) — Ukraina jaylasqan aymaq. Orayı — Kiev. Xalqı sanı — 1 725 500 (2014).
Tashkent
Transport
Tashkent worta Aziyadag'ı en' iri transport orayı, aeroportı xalqara axmiyetke iye. Qalada temir jol vokzalı, 2 aeroport, avtovokzal, 5 avtostansiya isleydı. Tashkentden Aziya ha'm Evropanın' ko'plegen qalalarına samolyot jolawshıların tasıwshı reyslar qatnaydı.
Qaladan bir necha kerekli avtomobil jolları baslanadı, olardın' en' Irısı — u'lken Ózbekstan traktı. Tashkent Xalqa avtomobil joli bar. Qala jolawshılar ishkı qatnawı metropoliten, trolleybus, avtobus, tramvay, taksi arqalı a'melge asırıladı.
Medreselerı
G'a'rezsizlik jıllarında Tashkentdegı islam madeniyatı esteliklerının' ko'bisi, ma'selen, Ko'kaldash, Abulqasim, a'sirese, Hazıretı Imom mavzeynde jaylashgan Moyi Mu'barek, Baraqxan medreselerı qayta qurılıp, aldın'g'ıday shıqaydı payda yetdi. Olar bir waqıtlar mın'lap woqıwshılardı o'z qushag'ına alg'an ha'm lıq tolı bolg'an jerler bolıp, orıs istilası da'wrında bir mu'ddet kimsesiz, xarabag'a ha'm aylantırılg'an.
XIX asırde Tashkentde ta'lim-tarbiya tarawı Tashkent-Buxara, Tashkent-Qoqand ma'deniy-ma'newiy baylanıs dizimınde rawajlanıp barg'an. Bul ha'diysede Tashkent medreselerı ha'm mudarrislerının' ornı u'lken bolgani tabiyıy.
Oqıw orınları
2003/04 oqıw jılında Tashkentde 362 ulıwma bilim beriw mektebi bolıp, 378,9 mın' oqıwshı, 11 gimnaziyada 17,1 mın' oqıwshı, 23 akademik litseyde 9,3 mın' oqıwshı, 30 mu'zika ha'm 25 sport mektebınde 19,2 mın' oqıwshı ta'lim aladı. Tashkentde 30 joqarı oqıw jurtı (Ózbekstan milliy unti, I ha'm II Tashkent Tibbiyat Inistutları, Pedagogika universitetı, Ekonomik u'niversitetı, Islam unti, Texnika unti ha'm b.) bolıp, olarda 107,8 mın' student bilim aladı (2004). Tashkentde 1998 — 2003 jıllarda 47 kasip-o'ner kolledji ha'm akademik litseylerı ima'ratları iske tu'sirildı. Olar zamanago'y a'sbap ha' texnika menen ta'minlengen. Qalada 31 kasip o'nar kolledjinde 29,1 mın' oqıwshı oqıydı.
Ma'deniy orınları
Tashkentde 16 muzey (Ózbekstan mámleketlik, A'debiyat, Ózbekstan kino o'nerı, o'zgeshe ha'm zergerlik buyımları ha'm b. mu'zeyler) bolıp, olarda 800 mın'g'a jaqın eksponat qoyılg'an, 166 jama'at kitapxanası (13,8 mln.), 9 ma'deniyat sarayı, 65 ma'deniyat u'yı bar.
Tashkentde 13 teatr (O'zbek milliy teatri, Alisher Nawayı atındag'ı O'zbek mámleketlik akademik opera ha'm balet u'lken teatri, Mu'qimiy atındag'ı O'zbek mámleketlik mu'zikalı teatrı, Abror Hidoyatov atındag'ı jaslar teatrı, Joldas Aqunbabayev atındag'ı O'zbek mámleketlik respublika jas tamashago'yler teatrı, Tashkent mámleketlik orıs akademik drama teatrı, quwırshaq teatrı, Orıs mámleketlik respublika jas tamashago'yler teatrı, operetta teatrı ha'm b.) bar.
Meditsina
Tashkentde 18,6 min' orınlı (10 mın' adamg'a 86,8 orın) 99 emlewxana, 16,5 mın' vrash, 25,2 mın' worta mag'lıwmatlı tibbiy shıpakerler isleydı. Qalada 115 poliklinika, 594 da'rixana xizmet ko'rsetedi. Respublika da'rejesındegı tez tibbiy ja'rdem, urologiya, ko'z mikroxirurgiyası, kardiologiya, xirurgiya, onkologiya orayları Tashkentde jaylashqan.
Tashkentde 5 sanatoriya, 19 sanatoriyprofilaktoriy, dem aliw u'yi bar, solardan, Chinabad sanatoriyası, Tibbiy tiklenıw ha'm fizioterapiya ilmiy tekseriw inistitutı qasındagı emlew klinikasi ha'm balalar statsionarları ha'm b. Xizmet ko'rsetedı. Tashkent jaqınında Tashkent mineral suwı balneologik kurortı jaylasqan.
Sportı
1994 jılda Tashkentde Yunusabad tennis sarayı qurılıp, onda UzR Prezidenta sıylıg'ı ushın tennis boyınsha u'lken xalqara tu'rnirler o'tkizilmekte. Qalada Olimpiada orinbasarlari bilim jurtı, „Paxtakor“ sport birlespesı, „Qibray“ oqıw shınıg'ıw orayı, jen'il atletika boyınsha Yangiabad oqıw shınıg'ıwlar bazası jaylasqan. Jaslıq sport arenası, Paxtakor oraylıq stadionı ha'm b. xalqaro sport talaplarına juwap beretug'ın sport sarayları bar. Sol sebeplı Tashkentde u'lken xalqara sport tu'rnirlerı o'tkizip turıladı. 1995 j. sentyabrde Oraylıq Aziya oyınları, 1998 j. noyabrde suw pariylerı sinxron suziw boyinsha xalqara turnir, 1999 j. 7 iyunda Dinamo tennis kortında Tashkent open xatinqizlar turniri bolib o'tdi. Ózbekstannın' Paxtakor futbol klubı o'z stadionında ja'han ha'm Aziyanın' abıroylı klubları menen oyınlar o'tkizip kelmekte.
Angola
Angola, rásmiy Angola Respublikası (República de Angola) — Oraylıq Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Luanda. Xalqı shama menen 25,789,024 million adam.
Anna Rita Del Piano
Anna Rita Del Piano; (26 İyul, 1966, Cassano delle Murge), Italiyaliq aktrisa, qosıqshı hám model.
Abu Dabi
thumb|250px|Abu Dabi
Аbu Dabi (ابوظبي,) — Abu Dabi qala. Birlesken Arab Ámirliginiń paytaxtı. Xalqı : 921,000 (2013). Klimatı tropik.
Saratov
Saratov (Саратов) - qala, Rossiya Federatsiya jaylasqan. Xalqi 846,5 min' adam (2009).
Ebola gemorragik isitpasi
Ebola gemorragik isitpasi (Ebola Haemorrhagic Fever, EHF yaki Ebola virus disease, EVD; Ebola febris haemorrhagica) — ebolavirus tuqimina kiretuǵin virus keltirib shiǵaratuǵin, adamlar hám basqa sut emiziwshilerde ushraytug'in keselik. Keseliktin' simptomlari virus juqqaninan 2 kunnen 3 háptege shekem bolǵan múddette baslanadı. Kóbinese temperatura ko'teriliwi, tamaq awiriwi, muskulleri ha'm Bas awriwi kuzetiledi. Bunnan keyin qusiw, allergiyalar ha'mde bu'yrek ha'm bu'yrek islewinin' paseyiwi ku'zetiledi. Bul waqitg'a kelib adamda ha'm ishki, ha'm sirtqi qan ketiwi baslaniwi mu'mkin. Eger adam qaytis bolsa, ol adetde simptomlar baslang'aninan keyin 6 ku'nnen 16 ku'nge shekem bolgan mu'ddetde, ko'binshe ko'p suyuqlik jog'altiw sebeb kelib shiqqan pa's qan basimi sebepli qaytis boladi.
Arqa Evropa
Arqa Evropa — Evropanıń arqasında jaylasqan aymaq. Geografiyalıq jaqtan mámleketlerdiń hám olardıń paytaxtları:
Shanxay
Shanxay — (上海), pinyin: Shànghǎi, [zãhe], Zånhae) - Qıtaydın' en' iri qalası. Xalıq sanı boyınsha du'nyanın' en' iri qalası.
Qıtay ku'nshıg'ısında, Yantszi da'ryası deltasında ornalasqan.
Xalıq sanı 23 800 000 adam (2012).
Du'nyanın' en' u'lken portı. Qıtay Xalıq Respublikasının' a'hmiyetli ma'deniy ha'm ekonomikalıq bo'legi.
XXI a'sırdin' basında shanxay kishi balıqshı qaladan top du'nyanın sanaat orayına aylandı.
Qala atı
Qıtaysha qala atı eki ierolif penen jazıladı. Birinshi ieroglif - "janında", ekinshi - "den'iz" degen so'z. Solay etip tu'rli awdarmalarg'a qaramastan shanxay mag'ınası - "ten'iz janında" qala.
Tarix
Qala bolg'anga shekem Suntszan wa'layatına kirgen.
Sun dinastiyası da'wirinen berli (960 jıldan) Shanxay iri portg'a aylandı.
XV a'sirden Lutszagen - Yantszı jılg'asının' en' iri portı. Son'ıraq ol o'z a'hmiyetin jog'altqan.
1553 jıldan Shanxayda qala diywalı du'ziledi ha'm ol qala statusın aladı.
XIX a'sirde - Birinsh afyun sog'ısı waqıtında Ullı Britaniya Shanxaydı basıp aladı.
1842 jılda Nankin kelisiwi - afyun sog'ısı  tamamlanadı.
1843 jılda - Vansan sha'rtnaması na'tiyjesinde Shanxay ku'nbatıs eller ushın ashıladı.
1863 jılda - Ullı Britaniya ha'm AQSH Xuanlu jılg'asında ornasqan awılları Shanxay xalıqara settlementin du'ziledi.
1932 jılda - Yaponiya a'skerleri shanxay qalasın wotqa tutadı.
Natal
Natal — Braziliyani'n' arqa shıg'ısında Atlantika okeanı jag'asında jaylasqan port qala. Xalqı sanı : 828,641, adam. Klimati : Mussonlı.
Shanxay
Tarix
1937 - Yaponiya Shanxaydı basıp aladı ha'm qurırshaq ha'kimiyatan ornastıradı.
Ekinshi Ja'han urısında Shanxayg'a sog'ıstan qashqan muxajırlar keledi.
1949 jılda kommunistler Shanxay qalasın basıp aladı.
1992 jıldan elekke Shanxay meri Tszyan Tsze Min qalada salımlardı kimeta ha'm qala iqtisadı 9-15% o'siwin bir jılda ko'rsetedi.
Fevral
Fevral yaki kishi ay - Grigorian kestesine kóre jıldıń ekinshi ayı. Tórt jıldan biri 29 kúnnen tawsıladı, qalǵan waqıtları 28 kúnnen ibarat.
Gúbadaǵ (rayonı)
Gu'badag' rayonı (tu'rkmen: Gubadag etraby) Dashoguz wa'layatinda jaylasqan rayon.
Teńiz
Teńiz — Dúnya okean Jer yamasa suw-astı relyef Biyiklikleri arqalı bolınıp turatuǵın bir bólegi. Geybir ten'izler basqa bir teńizdiń bólegi bolıp turadı (mısalı, Egey teńizi — Orta Jer teńiziniń bir bólegi).
Belu-Orizonti
Belu orizonti qala. Braziliya jaylasqan qala. Xalqi sani 2,375. mln. Adamdi quraydi. (2005 ). Klimati : Mussonli.
Kategoriya : Braziliya qalalari
Asan Begimov
Begimov Asan(1907-1958) – shayır hám jazıwshı.
Sıylıqları
A.Begimov “Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri” ataǵına miyasar boldı (1957). Ol “Húrmet belgisi” ordeni hám medalları menen, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıqları menen sıylıqlanǵan..
Shıǵıs Afrika
thumb|200px|Shıg'ıs Afrika Shıǵıs Afrika — Mısırdan baslanatuǵın Nil dáryasınıń shıǵısındaǵı Afrika mámleketlerin óz ishine alatuǵın geografiyalıq aymaq.
Shıǵıs Afrika ushın, tiykarınan, subekvatorial hám tropikalıq klimat tán. Ol Hind okeanına shıǵıw imkaniyatına iye bolǵanlıǵı sebepli,áyyemnen Hindistan hám túrli arab mámleketleri menen sawda baylanısların ornatıp kelgen. Basqa subregionlardan parıqlı túrde bul poyas mineral resurslarǵa salıstırmalı jarlı ekenligi menen ajıralıp turadı. Sol sebepten, ekonomikanı rawajlandırıwda bar bolǵan basqa tábiyiy resurslardan nátiyjeli paydalanıwǵa háreket etedi.
Tiykarınan, tropikalıq awıl xojalıǵı rawajlanǵan bolıp, dúnya bazarına kofe, shay, kokos palması ónimleri, túrli dám beriwshi kók shópler alıp shıǵadı. Poyastıń ayırım mámleketleri kánshilik sanaatı ónimlerin (mıs) de eksport qıladı. Qayta islewshi sanaat tarmaqları rawajlanıp barmaqta. Shólkemlestirilgen tábiyiy baǵlar hám qorıqxanalar turizmniń rawajlanıwına járdem beredi.
Jolmurza Aymurzaev
Aymurzaev Jolmurza (1910-1996) – shayır, jazıwshı hám dramaturg. XX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatınıń baslawshılarınıń biri.
Ómiri hám miynet jolı
1910-jılı Shımbay rayonınıń aymaǵında tuwılǵan. Ol dáslep internatta tárbiyalanǵan (1922-26), soń 1926-1927-jılları Shımbaydaǵı “Kommuna” mektebinde oqıydı, 1927-1932-jılları Tórtkúldegi pedtexnikumdı pitkerip, Taxtakópir rayonında muǵallim bolıp isleydi. 1935-1939-jılları Moskvadaǵı A.V.Lunacharskiy atındaǵı kórkem-óner institutında oqıydı, sońınan 1942-jılǵa shekem Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında juwaplı xatker bolıp isleydi. Ol ekinshi jáhán urısı frontlarına qatnasadı, fronttan qaytqannan keyin 1944-1951-jılları, 1958-1962-jılları Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń baslıǵı, 1963-1972-jılları Ózbekstan hújjetli hám ilimiy-ǵalabalıq filmler studiyasınıń Qaraqalpaqstan filialın basqaradı. J.Aymurzaev 1934-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.
Dóretiwshiligi
Shayırdıń birinshi qosıǵı 1927-jılı baspa sózde shıqtı. Sol jılları ol “Gúres”, “Gúreste jeńdik” dep atalǵan dáslepki poemaların dóretti, dramaturgiya tarwında 1933-jılı “Hákisliler”, 1939-jılı “Óz tayaǵı ózine” pyesaların jazdı hám saxnada qoyıldı. Al 1940-jılı “Qaraqalpaqstan ádebiyatı hám iskusstvosı” jurnalınıń №3-5 sanlarında, 1941-jılı №1-sanında jazıwshınıń “Quwat” atlı povesti basılıp shıqtı. J.Aymurzaev ekinshi jáhán urısı jıllarında “Meniń joldaslarım” poemasın, “Aral qızı”, “Leytenant Elmuratov”, “Kolya” atlı pyesaların jazdı. Jazıwshı-dramaturgtiń “Aygúl-Abat” (1946,1952), “Berdaq” (1958,1977) “Qádirdan doktor” (1960), “Ráwshan” (1956), “Sheberxannıń shırmawıǵı” (1964), “Baxıt bulaǵı” (1967) pyesaları teatr saxnasında qoyıldı. J.Aymurzaevtıń “Kelin” gúrrińi, “Ámiwdárya boyında”, “Qızketken”, “Muhabbatım adamlar” romanları kópshilikke jaqınnan tanıs. Jazıwshı qaraqalpaq ádebiyatında birinshi roman dóretiwshilerdiń qatarına kiredi.
Sıylıqları
J.Aymurzaev “Ózbekstan (1981) hám Qaraqalpaqstan (1974) xalıq jazıwshısı”, “Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri” (1957) degen húrmetli ataqlardıń iyesi. Ol “Aygúl-Abat” pyeasası ushın Qaraqalpaqstan Respublikası Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵ4nıń laureatı boldı, eki mártebe Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine deputat bolıp saylandı, “Miynet Qızıl Bayraq”, “Xalıqlar doslıǵı”, úsh mártebe “Húrmet belgisi” ordenleri, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesininń Húrmet jarlıqları menen sıylıqlanǵan.
Kitap toplamları
Jazıwshınıń bir qansha shıǵarmaları kóplegen tillerde basılıp shıqtı. Shıǵarmaları: “Hákisliler” (1934), “Qosıqlae” (1935,1936,1938) “Ullı Watan” qosıǵı (1939), “Tasqın” (1946), “Meninń batırlarım” (1949), “Qaharmanlıq gúreske” (1942), “Shayır sózi” (1949), “Jas áwladlarǵa” (1951), “Dańqlı doslar” (1954), “Aydın jolda” (1951), “Ámiwdárya boyında” (1958), “Jetimniń júregi” (1967), “Qızketken” (1972), “Ómir shaydasıman” (1976), “Jetpis toǵızınshı báhár” (1989), “Jolmurza Aymurzaev. Shıǵarmaları” I tom, (1961), “Jolmurza Aymurzaev. Shıǵarmaları” II tom, (1962) hám taǵı basqalar.
Begoniya
Bazıda hawa-rayınıń salqın kúnleri úyden shıqqımız kelmeydi. Ayna aldında bolsa jasıl ósimlikler – jaz hám quyash elshileri bolǵan úy gúlleri turıptı. Ayna yaki balkonlardaǵı bul jasıl gúller bizge ózgeshe quwanısh hám zawıq baǵıshlaydı! Onnan tısqarı bólmedegi ósimliklerdiń paydasıda júdá kóp. Olar kóshe shawqımın hám úyge kiretuǵın shańdı anaǵurlım kemeytedi.
Bólme ósimligine kiriwshi begoniya gúli, gúl ósirip baslaǵanlarǵa onı tárbiyalawda kóp qıyınshılıq tuwǵızbaydı. Sebebi oǵan aytarlıqtay kóp kútim zárúr emes. Onıń ózgesheligi jıl dawamında gúllep, sulıwlıǵı menen kópshilikke ózgeshe sulıwlıq inám etedi.
Begoniya gúli 1687-jıldan baslap anıqlandı. Antil atawlarında Mishel Begon tárepinen ilimiy-ekspediciya alıp barıldı. Usı izertlewler barısında Sharl Plyume atlı alım usı gúldi tawıp alıp, Begon húrmetine usı at berildi. Tiykarınan begoniyalar Amerika, Qubla-Shıǵıs Aziya, Afrika hám Madagaskar atawlarınıń tropikalıq hám subtropikalıq toǵaylarında ósedi.
Házirgi waqıtta bul gúldiń 2000 nan aslam túri bar. Barlıq túri 3 toparǵa bólinedi. - túynekli begoniya. Ol túynegi arqalı kóbeyedi. - japıraqlı begoniya. Ol ádette qalıń tamırı hám qálemshesi arqalı kóbeyedi. - putalı begoniya. Ol tuqımı arqalı kóbeyedi.
Begoniyanıń biyikligi sortına qaray hár túrli boladı. Hátte 3-4 santimetr bolatuǵın eń kishi túrleride bar. Japıraǵı: jasıl, qızıl, sarı, kúlreń, oyılǵan naǵıslı, aralas reńlileride ushırasadı. Al gúliniń reńi hám pishimi de hár túrli. Olardı jaz máwsiminde gúlzarlarǵa bir jıllıq gúl retinde de otırǵızıp, sulıw kompoziciyalardı tayarlawǵa boladı.
Onıń barlıq túrin kishi túbeklerde, qubla-batıs yamasa qubla-shıǵısqa qaraǵan ayna aldında ósiriledi. Úyde ósiriletuǵın begoniyanıń eń kóp tarqalǵan túrleri mınalar: korol begoniyası hám onıń kóplegen formaları, sonday-aq Bettina Rotshild, Kleopatra, masonian hám ala begoniya. Bul ósimlikler jazda kóleńkeli jerdi unatadı hám tolıq suwǵarıwdı talap etedi.
Begoniyanıń gúlleri - rozagúl sıyaqlı kóp gúlli bolıp, reńi ashıq sarı, aq, kúlreń, hám qızıl. Begoniyanıń kóp gúllewi ushın topıraǵı hárdayım ıǵal bolıwı kerek. Jaqsı kútim menen tárbiyalansa jaz máwsimi dawamında sabaǵı gúlden kórinbey turadı. Biyikligi 20-50 santimetr. Begoniya – jıllılıqtı unatıwshı gúl. Onı úy sharayatında +15+20°С gradus temperaturada saqlaǵan maqul. Qısqı waqıtta bolsa +15°С gradus temperaturadan tómen bolmawı tiyis. Biraq jılıtıwshı batareyanıń aldına qoymaw kerek.
Jaqtılıq jaqsı túsetuǵın orınǵa jaylastırıń, biraq kún nurı tóbesinen túspeytuǵınday bolsın, sebebi jaz máwsiminde joqarı tárepi kúnge kúyip, gúlleri qarayıp ketiwi itimal.
Begoniyanı qıstada-jazda da úziliksiz suwǵarıw kerek. Suw quyǵan waqıtta japıraǵına suw tiygizbewge háreket etiń, keri jaǵdayda japıraǵında qara daqlar payda boladı. Sırt ellerde bul gúldi shańaraqtaǵı awızbirshilik hám tatıwlıqtıń simvolı dep biledi. Kóbinese bul gúldi qarıyalar menen jiyi awıratuǵın adamlardıń bólmesine qoysa, bólmedegi zıyanlı elementlerne qarsı gúresedi.
Japıraǵınan baslap gúline shekem sulıw kóriniske iye bul gúldi úyińizge ósirseńiz, úyińizge ózgeshe sulıqtı inám etesiz.<references group="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F" responsive="" />
Yanvar
Yanvar - jildin' birinshi ayı. 31 ku'nnen ibarat.
Portu-Alegri
Portu-Alegri qala. Braziliya nin' Qublasinda jaylasqan. Xalqi : 1,6 mln. Klimati : Mussonli. Kategoriya : Braziliya qalalari
Justin Bieber
thumb|Bieber, 2015 Justin Drew Bieber (1994) Kanadalıq qosıqshı.
Shirk
Arab tilinde shirk (arab.: شِرْكٌ‎) so'zi 'eki zattı ten' qılıw' degen ma'nisti bildiredi. Al sha'riyatta bul terminnin' jalgız ma'nisi bul Allahtın' jeke o'zine ta'n bolg'an sıpatın yamasa ayırmashılıg'ın basqag'a ten'ew. Bunday shirktin' u'sh tu'ri boladı:
Dunay
Dunay da'ryasi Vengriya, Slovakiya ha'm to'rt paytaxt qaladan ag'ip o'tedi. Dunay da'ryasi tu'rli tillerde tu'rlishe aytiladi:
Budapesht
thumb|250px|right|[[Budapesht]] "'Budapesht"' Vengriya nıń paytaxtı.
Resife
Resife (Recife) — qala. Braziliya da Atlantika okeani nin' jag'asinda jaylasqan port qala. Xalqi : 2,156 mln. Klimati mussonli.
Prenov Barlıqbay Baraqbaevich
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
B.B. Prenov Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde assistent lawazımınan óziniń miynet jolın baslap docent, kafedra baslıǵı, fakultet dekanı, universitet ishki qadaǵalaw bólimi baslıǵı, universitet oqıw bólimi baslıǵı lawazımlarında úlken juwapkershilik penen miynet etti. Ol matematika fakulteti dekanı (1997-2005-jj.) bolǵan dáwirde fakultet studentleri «Informatika» hám «Matematika» pánlerinen respublika dárejesinde ótkerilgen olimpiadalarda sıylı orınlardı alǵan bolıp, usı dáwirdegi bilimli studentler jetik qánigeler bolıp jetisip, házirgi kúnde respublikamızdıń ilim-pán tarawınıń rawajlanıwına óziniń úleslerin qosıp kelmekte.
Akademiyalıq licey
B. Prenov 2005-jıldıń may ayınan baslap 2012-jıldıń noyabr ayına shekem Qaraqalpaq mámleketlik universiteti janındaǵı Akademiyalıq liceydiń direktorı lawazımında isledi. Akademiyalıq licey oqıtıwshılarına jaratıp berilgen shárayatlar hám oqıw-tárbiya jumıslarına qaratılǵan ayrıqsha itibar nátiyjesinde pán olimpiadalarınıń Qaraqalpaqstan Respublikası basqıshında komanda esabında hár dayım 1-orındı iyelep keldi. Akademiyalıq liceyden usı dáwirde úsh oqıwshı qız «Zulfiya» atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı boldı.
Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
B.B. Prenov 2012-2016-jıllar aralıǵında Ájiniyaz atındaǵı Nókis Mámleketlik Pedagogikalıq Institutınıń rektorı lawazımında isledi. Rektorlıq iskerliginiń dáslepki dáwirlerinen-aq jámáátte salamat sociallıq, ruwxıy hám psixologiyalıq ortalıqtı jáne de jaqsılawǵa, pútkil komandanıń tatıw, awızbirshilikli hám bir maqsetke qaray háreket etiwi ushın zárúrli bolǵan barlıq shárayatlardı hám imkaniyatlardı jaratıp berdi.
Ol 2016-jıldıń dekabr ayınan Ájiniyaz atındaǵı Nókis Mámleketlik Pedagogikalıq Institutınıń «Matematikanı oqıtıw metodikası» kafedrası baslıǵı lawazımında islep kelmekte.
Ilimiy iskeriligi
B.B.Prenov 1987-jılı 01.01.01.-«Matematikalıq analiz» qánigeligi boyınsha “Применения многомерного логарифмического вычета к формулам суммирования” temasındaǵı kandidatlıq jumısın qorǵaǵan. Ol 2021-jılı “Kóp ólshewli kompleks analizde integral usıllardıń qollanıwları” temasındaǵı doktorlıq (DSc) dissertaciya jumısın jaqlap, 01.01.01.-«Matematikalıq analiz» qánigeligi boyınsha fizika-matematika ilimleriniń doktorı ilimiy ataǵın aldı.
B.B.Prenov 2001-jıl noyabr-dekabr aylarında Germaniyanıń DAAD grantı jeńimpazı sıpatında Potsdam universitetinde, 2006-jıl may-iyun aylarında Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń «Ist'edod» fondı grantı jeńimpazı bolıp, Rossiyanıń Sibir federallıq universitetinde ilimiy-pedagogikalıq qánigeligin arttırǵan. Ol 2016-jıl noyabr hám 2018-jıl aprel aylarında Rossiyanıń Sibir Federal universiteti, 2018-jıl iyun ayında Kuban mámleketlik universitetinde, Matematika hám fundamentallıq informatika instituti menen dúzilgen shártnama tıykarında ilimiy-pedagogikalıq stajirovkada bolǵan.
B.B.Prenov Ózbekstan Respublikası joqarı hám orta arnawli bilimlendiriw ministrligi Mırza Uluǵbek atındaǵı Ózbekstan milliy universitetinde OT-F4-37-29 (01.06.2017-jılı), Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde OT-F4-4-27 (03.01.2020-jılı) sanlı grantlardıń orınlawshı toparında ilimiy jumıslar menen shuǵıllanǵan.
B.B.Prenov 2016-jıldan usı kúnge shekem 1 sabaqlıq, 1 oqıw qollanba, 4 metodikalıq qollanba hám 30 dan artıq respublika hám xalıqaralıq jurnal, konferenciyalarda ilimiy maqalaları menen qatnasqan. Joqarı attestaciya komissiyası sistemasındaǵı, recenziya talap etiletuǵın jurnallarda 8 maqala, sonıń birewi Rossiyada basıp shıǵarılǵan. Sonday-aq, birewi akademik A. Sadullaev usınısı menen Ózbekstan ilimler akademiyası lekciyalarında (DAN) basıp shıǵarılǵan. Ulıwma alǵanda B.B.Prenov 100 den artıq ilimiy-metodikalıq hám oqıw-metodikalıq jumıslardıń avtorı. Ilimiy jumısları Amerika, Germaniya, Rossiya, Ukraina mámleketleriniń abıroylı jurnallarında baspadan shıqqan.
Sıylıqları
B.B. Prenov 2013-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw aǵlası», 2014-jılı «Ózbekstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw aǵlası», «Ózbekstan Respublikası ǵárezsizliginiń 20 jıllıǵı», «Ózbekstan Respublikası ǵárezsizliginiń 25 jıllıǵı», «Ózbekstan Respublikası ǵárezsizliginiń 30 jıllıǵı» sıylıqları hám kóplegen húrmet jarlıqları menen sıylıqlanǵan.
Siyasiy iskerligi
B.B. Prenov II shaqırıqta Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine deputat bolıp saylanıp, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Reglament hám deputatlar etikası komissiyasın basqardı, Joqarǵı Keńes prezidiumı aǵzası boldı.
Ol jetik pedagog, tereń potenciallı alım sıpatında ilim hám pán tarawına úlken úlesin qosıp, jurtımızdıń gúllep-jasnawı ushın xızmet etip kelmekte.
Tóreǵali Tóreáli
Тóreǵaliy Тóreáli (tolıq atı Áliyxanov Тóreáli Тóreǵaliyulı, 14-oktyabr 1992-jıl, Bayqońır, Qazaqstan) — qazaq qosıqshısı, Ol jaslıǵında tinpop janrida jazılǵan qosıqları menen ataqlı boldı; birinshi Milliy televiziyalıq qosiģi sıylıģı "Jıl Tangdaui" menen sıylıqlandı.
Dáslepki jıllar
1992-jıl 14-oktyabrda Qızılórda wálayatı, Boyqónģir qalasında tuwılǵan. Tóregalining balalıqtaǵı ármanı oqin bolıw, qosıq jazıp, jırlaw, aytılǵan bellesiwlerde qatnasıw edi. To'regali Yu. A. Gagarin atındaǵı 8-mektepte oqıǵan.
2009 -2011-jıllar — T.K.Juregenov atındaǵı Kazaxstan Milliy Kórkem Akademiyası qasındaǵı kolledjda oqıǵan.
Daslep To'regali aytısıw bellesiwlerde qatnasqan, keyininen jeke atqarıwshı estrada saqnasına shıqqan. Ol birinshi ret Qazalinskdagi MuzART kontsertida saqnaǵa shıqqan.
Miynet joli
2015-jılda Erke Esmaxan menen birgelikte atqarıw etilgen „Allo“ qosıǵı atqarıwshılıǵında ataqlılıq keltirdi. Qosıqshı Kazaxstan boylap, MDH hám basqa mámleketler boylap gastrol saparlarında boladı. To'regali To'realining konsertlari bahası 2-5 mıń teńeni quraydı.
Buray turkiyzabon qosıqshı menen birgelikte atqarıw etken „Birturli qız“ qosıǵı ushın „Jil tangdaui“ milliy televideniesi muzıka sıylıqı menen táǵdirlengen.
google. com maǵlıwmatlarına kóre, ol 2016 -jılda eń kóp qıdırılǵan adamlardan biri.
Qayrat Nurtas menen juldızlı jangda uttı [8].
2016 -jılda Toreg'ali rejissyor Jenisxan Momishev tárepinen súwretke alınǵan „Qazaqsha isbilermenlik“ filminde súwretke tústi.
2018-jıl 18-oktyabr kúni onıń jeke „Uli Atız Komediyasi“ filminiń premyerasi bolıp ótti, úsh kún ishinde 100 million teńge jıynadı.
Inder rayonı
Inder rayonı — Atıraw wa'layatının' Arqa-shıg'ısında jaylasqan aymaq. ortasha tig'izligi 1 km2-ga 0,4 adam tuwrı keledi (2012). Rayon Orayı — Inderbor qalası.
Dúnya geosxeması (BMSh)
Geosxema Birlesken Milletler Shólkeminiń (BMSh) M. 49 standartı tiykarında BMSh Statistika bólimi tárepinen islep shıǵılǵan.
BMShnıń mámleketlerdi makroregionlar hám subregionlar boyınsha gruppalaw sisteması, basqa maǵlıwmatlar qatarı, Jáhán mámleketleriniń ulıwma rossiyalıq klassifikaciyasında da qollanıladı.
Pion
Pion gúline qarap súysinbew múmkin emes. Al ol tuwralı qızıqlı dereklerdi bilgende usı gúlge bolǵan mehrińiz jánede artıwı múmkin. Pion gúliniń atamasına baylanıslı derekler kóp, xalıq arasında bul gúldi sállegúl dep te ataydı.
Pion gúlin 1800-jılları keselliklerge dárilik maqsette qollanıla baslaǵan. Sol waqıtları Greciya elindegi háwlilerdiń derlik kópshilinde pion gúli bolǵan. Ásirese onıń tamırınan dári-dármaq tayarlaǵan. Ol adamdı tınıshlandırıp, uyqını bir qálipke keltiredi. Keyin onıń bazı bir sortın awqatqa dám beriwshi qosımta retindede qosqan.
Al Yapon xalqı bolsa piondı «Qıtay dárisi» deydi. Qıtaylardıń ózleri bolsa bul gúlge házirgi waqıtqa shekem húrmet penen qarap, «perishte gúli» dep ataydı. Qıtayda pionnıń «Jigirma kúnlik gúl» degen atıda bar. Sebebi, haqıyqatında da, ashılǵan gúlleri úsh hápteden artıq ómir súrmeydi.
Házirgi waqıtta bul gúldiń 4500 sortı belgili. 1957-jılı Indiana shtatında dárilik ósimlik retinde pionnıń dańqı pútkil álemge shıqtı. Hátte sol jılı pútkil shtattıń simvolı boldı.
Pion kóp jıllıq ósimlik. Boyı 60-120 santimetrge shekem jetedi. Al tamırı bolsa kúshli rawajlanǵan, gorizontal jaylasqan juwan boladı. Gúlleri úlken bolıp, óz aldına jeke shaqanıń úsh bólegine ornalasadı. Kóbinese házirgi waqıtta dala-háwliler aldına egiledi.
Pion gúli geografiyalıq tarqalıwına bola Ukraina, Belarusьya, Rossiyanıń evropa bóleginiń arqa-shıǵıs aymaqlarındaǵı toǵaylarda, sonday-aq Sibirde, Yakutiya, Krasnoyarsk úlkesi hámde Qazaqstannıń shıǵıs aymaqlarındaǵı tawlı toǵaylarında ósedi.
Pion – imperator gúli depte ataladı. Sebebi oǵan hárreden basqa nasekomalar qonbaydı. Ol aprel hám iyunь aylarında gúlleydi. Pionnıń kóbinese ashıq qızıl hám qızǵısh túrleri ushırasadı. Biraqta onıń aq, qızıl, sarı reńli túrleride bar. Siz ayǵabaǵar gúlin eń úlken gúl dep oylasańız qátelesesiz. Pionnıń bazı sortı onnanda úlken bolıp, hátte diametri 25 santimetrge shekem jetedi. Piondı úy átirapına ekennen keyin birinshi jılı gúllemeydi. Keyingi jıldan baslap gúlleydi.
'''Ózbekstanda pionnıń eki túri belgili. Olar, «Laktiflora» hám «Ofisinalis» sortları.'''
Pionnıń quramında efir mayı, salicin glikozidi, 10 procenke shekem qant, 2,6 procent iridoidlar, salicilat vabenzonat kislotalar, kraxmal hám basqada ximiyalıq elementler bar. Medicinada pion ósimliginiń dárilik preparatı nerv sistemasınıń wazıypası buzılǵanda, nevrasteniya keselligi hám uyqısızlıqta tınıshlandırıwshı dári retinde qollanıladı. Al onıń tamırınan tayarlanǵan eritpesi demalıw funkciyasın hámde qan basımın ózgertpesten oraylıq nerv sistemasına tınıshlandırıwshı tásir kórsetip dárilik preparat retinde qollanıladı.
Pion gúli júdá qımbat gúl bolıp tabıladı. Házirgi waqıtta pion gúlin toyda kelinshektiń uslap shıǵatuǵın gúldástesine qosıw dástúrge aylanǵan. Sebebi onıń sulıwlıǵı sırttan qaraǵanda ózgeshe bir estetikanı inám etedi. Pion gúli haqqında maǵlıwmatqa iye bolar ekenbiz, bul gúldiń tamırınan baslap ashılǵan gúline shekem paydalı ekenin biliwimizge boladı.
__INDEX__ __JAÑABÖLİMSİLTEMESİ__
Nyu-York (shtat)
N'yu-Y'ork - Amerika Qurama shtatlari biri. Paytaxtı - Albany qalası.
Mart
Mart (latın. mensis, Martius) — Grigoriy kestesinde jıldın' u'shinshi ayı. 31 ku'nnen ibarat.
Freddie Mercury
Freddie Mercury (aytılıwı: Freddy Merkyuri, tuwılg'anındag'ı atı: Farrokh Bulsara; 5 sentyabr, 1946 - 24 noyabr, 1991) Britaniyanın' Queen rock-toparının' bas qosıqshı bolg'an.
14-mart
Bilesizbe? 14-mart sánesinde tariyxta qanaday qızıqlı hám áhmiyetli waqıyalar júz bergen?!
14-mart Puw avtomobili (avtotransportı) jaratılǵan kún. Birinshi puw avtomobili 1870-jılı 14-martta franciyalı Nikola Kyunto tárepinen jaratılǵan. Nikola usı arqalı ózi háreketleniwshi nárseden júk tasıw maqsetinde paydalanıwdı rejelestirgen.
Bul kún Yaponiyada Pi sanı kúni. Yaponlılar 14-mart kúnin bayramlawdıń baslı sebebi Pi sanı 3,14 ke teń. Bul degeni úshinshi aydıń 14-shi sánesiniń Pi sanına uqsaǵanınan derek beredi.
Búgin dúnyajúzlik uyqı kúni bayramı. Bul bayram 2008-jıldan berli bayramlanbaqta. Esletip ótemiz, bul kúndi belgilew Dúnyajúzlik densawlıqtı saqlaw shólkemi joybarı boyınsha bayram retinde belgilengen. Usı orında qızıqlı maǵlıwmat, Finlyandiyada iyul ayında «Uyqıshılar» kúni bayramı belgilenedi.
14-mart Franciyada sport jurnalistleri bayramı. Bul kún 1997-jıldan berli Franciyada sport baspasózi birlespesi baslaması menen, sport jurnalistler bayramı hár jılı 14 martta bayramlanadı.
Búgin dúnyaǵa belgili fizik, Nobel sıylıǵınıń iyesi Albert Эynshteynniń tuwılǵan kúni. Ol Germaniyanıń Ulm qalasında tuwılǵan.
Bul kúni yaǵnıy 1794-jıldıń 14 martında Amerikalı Эli Witni paxta talshıǵın tazalawǵa arnalǵan mashinaǵa paten aldı. Bul mashina arqalı paxtanıń talshıǵın shigitten hám basqada nárselerden tazalawǵa eristi.
Usıdan 63 jıl aldın Amerikalı kompaniyalardıń biri tárepinen birinshi ret videomagnitofon kórsetildi. Bul bolsa óz náwbetinde televideniedegi jańalıqlardı jazıp alıw múmkinshilin jaratıp berdi hám tele-ónim tayarlaw zárúrliklerin anaǵurlım dárejede qanaatlandırǵanı sózsiz.
Usıdan 119 jıl aldın Amerika Qurama Shtatı «Altın standartın» nızamlastırdı. «Altın standartı» bul altınnıń ulıwmalıq ekvivalentiniń róli hám aqsha aynalısınıń tikkeley tiykarǵı qarjı sisteması bolıp tabıladı.
Aq-sawlaq
Aq-sawlaq - qaraqalpaq milliy taǵamı sonday-aq bul taǵam Kavkaz hám Jaqın Shıǵıs elleri xalıqları arasında Lavash (arm. լավաշ, gruz. ლავაში, pers. لواش‎ — lavâš, tat. láváş, tur. lavaş, azerb. lavaş, fátir) atı menen keńinen taralǵan.
Din
Din - Tan'ri tarepinen jaratilg'an kanundir. Ol insang'a Jaratiliw maqsetin, barlygynyň hikmetini bildiredi, Din ibadat etmelidigini u'yretedi.
Aprel
Aprel (latın. Aprilis) — Grigoriy kestesinde jıldıń tórtinshi ayı. 30 kúnnen ibarat.
Trojany
Trojany - Polshanın' Wołomin ha'm Warszawa qalaları arasında jaylasqan awıl esapalanadı.
Ingrid Guimarães
Ingrid da Silva Guimarães (5 July 1972 jılı Goiânia) Braziliyalıq aktrisa ha'm qosıqshı.
Abay rayonı
Abay rayonı — Qarag'andı wa'layatinın' Arqa-shıg'ısında jaylasqan aymaq. tig'izligi 1 km2-ga 0,4 adam tuwrı keledi (2012). Rayon Orayı — Abay kenti.
Dyuden sarqıraması
Dyuden sarqıramaları (túrkshe - Düden Şelalesi) — Turkiyanıń Antalya wálayatındaǵı Antalya qalasındaǵı sarqıramalar kaskadı. Kaskad Onado'li qublasındaǵı dáryalardan biri bolǵan Dyuden dáryasınan payda boladı.
Geografiya hám gidrologiya
Dyuden sarqıramaları karst sistemasınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Joqarı Dyuden sarqıraması (sonıń menen birge, Iskandar Zulqarnayn sarqıraması dep da ataladı ) Antaliya qalasınıń arqa-shıǵısiy bóleginde jaylasqan hám Tómen Dyuden sarqıraması (basqa atı Karpuzkaldiran turkcha: Karpuzkaldıran) - onıń arqa bóleginde. Dyuden dáryasınıń dáregi Kyrkgozler (turkcha: Kırkgözler) hám Pinarboshi (turkcha Pınarbaşı), eski Antaliya-Burdur jolınıń 28 hám 30-kilometida jaylasqan. Olardıń suwi bir aǵımǵa toplandı hám kanallar arqalı Kepez 2 (6 Mvt) hám Kepez 1 (26, 4 Mvt) GES kaskadining turbinalariga, keyininen qaladan batıstan shıǵısqa ótetuǵın jasalma kanal arqalı, Dyudenboshi degen jayǵa jetip baradılar. Áyyemgi dárya tubi ol erdan baslanadı hám Joqarı Duden sarqıraması da bul yonalishda boylap jaylasqan. Jer astı bólegi Biyikli karst oramasidan baslanǵan (turkcha: Bıyıklı), bulaqlar qasında jaylasqan bolıp, tasqın dáwirinde bul orında suw aǵımı 30 m³/s ga jetiwi múmkin. Keyinirek, dárya varsak (turkcha: varsak) tereńliginen shıǵıp keyin aǵıs taǵı er astına túsip, ol jerde 3 km aǵıp ótti hám Dyudenboshida taǵı suw maydanına shıqtı. 13 kilometr tómende Tómen Dyuden sarqıraması jaylasqan bolıp, ol jerde suw 40, etrlik biyiklikten tuwrıdan-tuwrı Orta Jer teńizine túsedi.
Turizm
Sarqıramaǵa sayaxatlar shólkemlestiriledi. Joqarı sarqıramadaǵı baqqa kiriw pullıq, tómengi sarqıramadaǵı baqqa kiriw biypul. Baǵlar sulıwlı panoramalardı tamasha qılıw ushın jaylar, sonıń menen birge, restoran hám kafelar menen shólkemlestirilgen. Joqarı sarqıramanıń eski karst kanalı úńgirler formasında jaratılǵan. Quyash hám tómengi sarqıramanıń suw suspenziyasi kúnniń málim waqıtlarında oq jay payda etedi. Tómengi sarqıramanıń eń jaqsı kórinisi teńizden ashıladı, turistlik kemeler Antalyanıń eski qalasındaǵı porttan jóneydi. 2015-jıl gúzde tómengi sarqıramanı keshki payıt tamasha qılıw imkaniyatın beriwshi jaqtılandırǵıshlar ornatılǵan.
Lobez
Lobez - qala, Polsha. Xalqi 10 409 adam (2015).
Mizdaxqan
Mizdaxqan — Xorezmdegi iri orta ásir qala qarabası. Xojeli qalasınan 7—8 km batısta jaylasqan. Antik dáwirge tiyisli awıl qarabası ornında 5—6-á.lerde qurılǵan qásir tiykarında payda bolǵan hám mongollar húkimranlıǵınıń aqırına shekem (14-á). Mizdaxqan 2 biyikden ibarat. Olardan biri (Gáwir qala) M.nın' eski bólimi bolıp, onıń qalıń paxsa diywalı hám arkınıń qaldıqları saqlanǵan. Mizdaxqannıń 2 biyikligi qabristanǵa aylanǵan. Onıń maydanınıń bir bóliminde Nazlımxan Sulıw maqbarası (13-á. aqırı — 14-á. bası) jaylasqan. M.dı arxeologiyalıq tárepten úyreniw isin 1928 j. A. Yu. Yakubovskiy baslaǵan. 1962, 1964—65 j.larda Mizdaxqanda S. P. Tolstoye basshılıǵında Xorezm arxeologiya etnografiya ekspediciyası] qazıwmalar ótkizgen. Nátiyjede Mizdaxqannıń tarıyxı hám Xorezmniń islam dinine shekem bolǵan eski dinine tiyisli kóplegen qımbatlı maǵlıwmatlar alındı. 10-á.de M. abat qala bolıp, átirapında 12000 turaq jay qorǵanları jaylasqan.
Mizdaxqandaǵı qábristanǵa zardushtiylik dinine sıyınılǵan marhumlar ossuariylarǵa salıp kómilgen. Ossuariylarda reń báreń mazmundaǵı naǵıslar hám eski xorezmiy tilinde jazılǵan bitikler saqlanǵan.
Bruno Garcia
200px|thumb|Bruno Garcia Bruno Garcia da Silva (29 noyabr, 1970 jılı Olinda) Braziliyalıq aktyor ha'm qosıqshı.
Iyun
Iyun (latın. mensis Junius) — Grigoriy kestesinde jıldın' altınshı ayı. 30 ku'nnen ibarat.
May
May (latın. mensis majus) — Grigoriy kestesinde jıldın' besinshi ayı. 31 ku'nnen ibarat.
Oksitan tili
Oksitan tili (occitan) — Evropada Oksitan xalqının ana tili. Oksitan tili hind-evropa tilleri toparına kiredi. Ana tilinde so'ylesetug'ın 600.000 shamalas adam bar.
Arshalı rayonı
Arshalı rayonı — Aqmola wa'layatının' arqa-batısında jaylasqan aymaq. Jer maydanı 31,000 km2. Xalqı 27,103 ortasha tig'izligi 1 km2-ga 0,3 adam tuwrı keledi (2012). Rayon Orayı — Alg'a qalası.
Qaraqalpaq tili
Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstan Respublikasında jasawshı qaraqalpaq xalqınıń ana tili. Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń qorǵawında bolıp, bul haqqında arnawlı nızam shıǵarılǵan. Nızamda qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń pútkil aymaǵında mámleketlik til retinde qollanılıwına huqıq tiykarları belgilengen. Qaraqalpaq tiline mámleketlik til biyliginiń beriliwi respublikanıń aymaǵında jasawshı milletlerdiń hám xalıqlardıń óz ana tilin qollanıwda olardıń konstituciyalıq huqıqların sheklemeydi. Bul nızam jeke adamlardıń arasındaǵı qarım-qatnasıqlardıń, áskeriy bólimlerde, diniy hám dástúriy úrp-ádetlerdi belgilewde tillerdiń qollanılıwın qatań bir tártipke salıp taslamaydı. Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstandaǵı qaraqalpaqlar sóylesetuǵın túrkiy til. Arqa-shıǵıs qaraqalpaq hám qubla-shıǵıs qaraqalpaq dialektlerine bólinedi. Ol noǵay, qazaq hám ózbek tilleri menen birge ósip, úsh tildiń de tásiri astında rawajlanǵan. Tipologiyalıq jaqtan, qaraqalpaq tili túrkiy tillerdiń qıpshaq bólimine tiyisli bolıp, noǵay jáne qazaq tili menen bekkem baylanıslı hám óz-ara túsinikli.
«Til millettiń ruwxıy ǵáziynesi»
Iyul
Iyul (latın. mensis Julius) — Grigoriy kestesinde jıldın' jetinshi ayı. 31 ku'nnen ibarat. Usı ayda tuwılg'an Yuliy Sezar sharapına atalg'an.
Qaraqalpaq tili
Ana tilim-sen basqada ayırmam, Sen turǵanda men de ádewir shayırman, Sonsha qatal súrginlerde joǵalmay, Bul kúnlerge jetkenińe qayılman I.Yusupov.
Klassifikaciyası
Qaraqalpaq turkiy tillerdiń qıpshaq bólimine tiyisli bolıp, oǵan qazaq, bashqurt, tatar, qumıq, qarashay-balkar, noǵay hám qırǵız tilleri kiredi. Ózbek tiline jaqınlıǵı sebepli, qaraqalpaq tiliniń sózlik hám grammatikasınıń úlken bólegi ózbek tili tásirinde bolǵan. Túrkiy tillerdiń kópshiligi sıyaqlı qaraqalpaq tilinde de únleslik nızamı, aglutinativlik, grammatikalıq belgisi joq. Sóz tártibi ádette baslawısh-obyekt-feyl boladı. Qaraqalpaq tili shıǵısı boyınsha altay tilleri tuwısınıń túrkiy tiller toparına kiredi. Qaraqalpaq milletiniń payda bolıwı menen onıń tili de qáliplesti. Qaraqalpaq milleti yamasa qaraqalpaq ataması XIV–XVI ásirlerde Noǵaylı Ordasınıń tarqawı menen payda boldı.
Geografiyalıq tarqalıwı
Qaraqalpaq tilinde, tiykarınan, Ózbekstan Qaraqalpaqstan Tolıq huqıqlı Respublikasında sóylesedi. Awǵanstanda 2000 ǵa jaqın xalıq hám Rossiya, Qazaqstan, Túrkiya hám dúnyanıń basqa bólimlerinde kishilew diasporalar qaraqalpaq tilinde sóylesedi.
Rásmiy mártebesi
Qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Tolıq huqıqlı Respublikasında rásmiy mártebege iye. 1989-jılı 1-dekabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sessiyasında qaraqalpaq tiline mámleketlik til biyligi berildi. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik til haqqındaǵı Nızamınıń 1-statyasında: „Qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili bolıp tabıladı. Qaraqalpaqstan Respublikası óziniń aymaǵında tilge baylanıslı barlıq máselelerdi sheshiw huqıqına iye‟,— dep kórsetilgen. Bul jaǵday til erkinligin, tillerdiń aldaǵı waqıtları keń rawajlanıwın támiyinleydi.
Dialektleri
Etnolog qaraqalpaq tiliniń eki dialektin ajıratıp kórsetedi: Arqa-Shıǵıs hám Qubla-Batıs. Menges Ferǵana oypatlıǵında sóylew múmkin bolǵan úshinshi dialektti aytıp ótedi. Qubla-batıs dialektinde arqa-shıǵıs /ʃ/ (sh) ushın /tʃ/ (ch) bar. Qaraqalpaq milliy tiliniń payda bolıwı menen ádebiy tiliniń jazba túri de qáliplesti. Ádebiy tildiń jazba túriniń qáliplesiwi onıń ulıwma xalıqlıq awızeki sóylew túrine tiykarlanadı. Qaraqalpaq tiliniń ulıwma awızeki sóylew tili arqa hám qubla dialekt (jergilikli ózgeshelik) bolıp ekige bólinedi. Arqa dialektlik ózgesheliklerdi respublikamızdıń arqa rayonları, al qubla dialektlik ózgeshelikerdi Tórtkúl, Ellikqala, Beruniy rayonlarınıń aymaqların qamtıydı. Qaraqalpaq ádebiy tili usı eki ózgesheliktiń tiykarında, kóbirek arqa dialektlik ózgesheliklerdi qamtıw arqalı qáliplesti. Qaraqalpaq jazba tili XX ásirdiń basında-aq Orta Aziya xalıqları ushın ortaq shaǵatay jazıwı tiykarında payda boldı. Biraq bul jazba ádebiy til jergilikli xalıqtıń basım kópshiliginiń sawatsız bolıwına hám qaraqalpaq xalqınıń ulıwma xalıqlıq sóylew tilinin barlıq jergilikli ózgesheliklerin óz ishine qamtıy alıwına baylanıslı turaqlı ádebiy til retinde qáliplesken. Qaraqalpaq xalqınıń bul eski jazba tili qaraqalpaq ádebiy tiliniń eski jazıwı retinde úyreniledi. Jazba ádebiy til dep hár qanday ádebiyatlardıń, kórkem shıǵarma, jámiyetlik-siyasiy, ilimiy-texnikalıq, publicistikalıq, oqıw qurallarınıń hám t.b. jazıw arqalı iske asatuǵın ádebiyatlardıń tiline aytıladı.
Ádebiy tildiń jazba hám awızeki sóylew túrleri házirgi waqıtta radio hám telekórsetiwlerdiń, gazeta-jurnallardıń, mámleketlik mekemelerdiń, mádeniy orınlardıń áhmiyetli qatnas quralı retinde xızmet etedi. Ásirese bul jaǵday „Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili haqqındaǵı‟ Nızam qabıllanǵannan keyin jedel iske asırılmaqta. Sonlıqtan hár bir sawatlı hám mádeniyatlı insan ádebiy tildiń qádirine jetip, onın qaǵıydaların jazıw hám sóylewde durıs hám tilge bolǵan húrmetti arttıradı, sóylew mádeniyatlılıǵın támiyinleydi.
"Qaraqalpaq haqqında sóz"
Liverpool F.C.
Liverpool F.C. Angliyadag'ı Liverpool qalasinin' Futbol Klubi. Angliyanin' 18 marte, Chempionlar ligasının' 5 marte chempioni. Klubqa 1892-jılı tiykar salıng'an.
Qaraqalpaq tili
Dialektleri
Qara taban, qara puqara Babam ǵaybar kisi bolǵan Kóńli aq qalpaǵı qara Jaw menen kóp isi bolǵan
Attan qulap, atırǵanda Qan maydanda súyep onı «Bir wásiyat aytıp ket onda» Dep soraptı onnan ulı
Wásiyat eken al sondaǵı Aytıp ketken urpaǵına «Tır jalańash qalsańdaǵı Bek bol, bala qalpaǵıńa!...»
Fonologiyası
Qaraqalpaq tilinde 25 dawıssız ses bar bolıp, ózge sózlerde tórt ayrıqsha bolmaǵan fonema úzliksiz qollanıladı. Jergilikli bolmaǵan dawıslar qawıs ishinde kórsetilgen.
Dawıslı ses uyǵınlıǵı
Qaraqalpaq tilinde de basqa túrkiy tillerdegi sıyaqlı dawıs muwapıqlıǵı bar. Rus yamasa basqa tillerden ózlestirilgen sózler únliler muwapıqlıǵı qaǵıydalarına ámel etpewi múmkin, biraq ádette tómendegi qaǵıydalar qollanıladı:
Jazba kórinisi
1928-jılǵa deyin qaraqalpaq tilinde jazıw ushın arab álipbesi qollanılǵan. 1928 hám 1940-jıllar aralıǵında latın grafikası qollanılǵan, hám onnan keyin kirill grafikasına ótilgen. Ózbekstan Respublikasınıń ǵarezsizliginen keyin latın grafikasına qaytıwǵa qarar etildi hám házirgi waqıtta Qaraqalpaqstanda basqıshpa-basqısh ótiw ámelge asırılmaqta. Tómende úsh álipbe hám háriplerdiń Xalıqaralıq fonetikalıq álipbe (IPA)daǵı belgilewleri kórsetilgen. Latın álipbesinde sáwlelendirilmegen kirill háripleri juldızsha menen belgilengen. Jańa qaraqalpaq álipbesine sońǵı ózgertiwler 2016-jılda kiritilgen: apostroflı háripler ornına ótkir noqatlı háripler kiritilgen. Solay eken, jańa qaraqalpaq álipbesi de tap jańa qazaq hám ózbek álipbelerin ańlatıp ketedi, yaǵnıy ótkir háripler menen háreket etedi.
2009-jılǵa shekem C Ts retinde, al I hám Í noqatlı hám noqatsız I retinde jazılǵan.
Álipbesi
Qaraqalpaqlar tiykarınan Latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesinen paydalanadı. Házirgi qaraqalpaq álipbesi:
Manchester City F.C.
Manchester City F.C. — Manchester qalasınıñ futbol klubı, sonday aq "qalalılar" dep ataladı.
1880 jılda "Sent Marks (West Gordon)" ataması astında tiykar salıngan.
1894 jıldan Manchester Siti dep atalgan.
2002 jıldan "Etihad" stadionında oynaydı,
hazirgi bas trenerı - Xosep Gvardiola, kapitanı - Vensan Kompani.
Bas sponsorı - Etihad Airways.
Jim Morrison
Jim Morrison (tolıq atı: James Douglas Morrison; 8 dekabr, 1946 - 3 iyul, 1971) Amerika Qurama Shtatlarının' The Doors rok-toparının' bas qosıqshı bolg'an.
Tuva Respublikası
Tuva — Rossiya Federatsiyasi aymag'indagi respublika bolip, Aziya ortasinda, Shig'is Sibir qublasinda jaylasqan. Maydani 170,5 min' km². Xalqi 305,5 min' (2002). Paytaxtı — Qizil qalası. 16 rayon, 5 qala, 2 qalashaga bolinedi.
Respublika du'zimi
Respublikanin' basligi — prezident. Nizam shig'ariwshi ha'kimiyatti Oliy xural (parlament), al basqariwshi hakimiyat rolin prezident basshilig'indag'i hu'kimet a'melge asiradi.
Tabiyati
Tuva tawli respublika (aymag'inin' 82% tawlardan ibarat). Orayliq ha'm batis bo'limlerini batis Sayan, Altay, TannuOla taw tizbegleri ha'm Shig'is Tuva tawlari araliginda Tuva sayligi bar. Qub.da MongunTayga massivi — respublikanin' en' balend jeri (3970 m), Shigisda Sharqiy Sayan jan. yon bagʻirlari, Tojin sayligi, Shig'is Tuva ha'm Sangilen tawliklari jaylasqan.
Esil rayonı
Esil rayonı — Arqa Qazaqstan wa'layatinin' Arqa-batisinda jaylasqan aymaq. tig'izligi 1 km2-ga 0,2 adam tuwri keledi (2012). Rayon Orayi — Yavlenka kenti.
Qubla-batıs Aziya
thumb|300px|Qubla-batıs Аziya Qubla-batıs Аziya, Batıs Aziya yaki Aldınǵı Aziya — Evropa, Aziya, Afrika kontinentlerіniń shegaralasqan jerindе jaylasqan geografiyalıq region. Qubla-batıs Аziya regionı geografiyalıq kóz-qarastan Kіshi Аziya, Аrabstan yarım atawların hám olarǵa tiyip turǵan Jer Orta teńiziniń shıǵıs qırǵaqların (Levant), Kavkaz (Kavkazartı), Armyan hám Iran jazıq tawlıqların, jáne Mesopotamiya oypatlıǵın óz ishine alsa, geopolitikalıq kóz-qarastan Jaqın Shıǵıs (Afrika bóleginen tısqarı), Orta Shıǵıs hámde Kavkazartı (bólegin) regionların óz ishine qamtıydı. Qubla-batıs Аziya mámleketlerine Túrkiya, Kipr, Iran, Iraq, Awǵanstan, BAÁ, Yemen, Oman, Qatar, Baxreyn, Kuveyt elleri kiredi.
Avgust
Avgust (lat. Augustus) — Grigoriy kestesinde jıldın' segizinshi ayı. 31 ku'nnen ibarat.
Real Madrid C.F.
Real Madrid Club de Fútbol (Real Madrid qirallik klubi), kobinshe aytilatugin Ati — Real Madrid Ispaniyanin' professional futbol klubidir.
Bul klub 35 marte La Liga chempionligina, 20 marte Copa del Rey kubogina, 1 Ispaniyanin' superkubogina, 10 marte UEFA Chempionlar Ligasi chempionligina, 2  marte UEFA kubogina, 1 marte UEFA superkubogina ham 3 marte Qitalarara kubokka iye bolip, Ispaniyanin' en' kushli klubi hamde FIFA tarepinen XX a'sirdin' en' jaqsi klubi dep tabilgan. Real dunyadagi en' iri byudjetli futbol klublarinan biri esablanadi. Real Madrid — Ispaniya joqarg'i divizionin bir marte de ta'rk etpegen uch klubdan biridir (basqalari - Barselona ha'm Atletik Bilbao). 220px|thumb|left|Viktor Kassai Kategoriya : Futbol