cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Transpozonlar
Kóship júriwshi elementler evolyuciyasında áhmiyetli orın tutatuǵın genetikalıq birlikler bolıp, olar xromosomalardıń bir orınnan ekinshi orınǵa kóship júriwshi fragmentleri bolıp tabıladı. Bunday elementler ótken ásirdiń 40-jıllarında AQSh ilimpazı B. Mak Klintok tárepinen ashılǵan hám bul jumısı ushın ilimpaz 1984-jılı Xalıq aralıq Nobel sıylıǵı menen sıylıqlanǵan. Kóship júriwshi elementlerdiń úsh túrli tipi bar hám olar bir-birinen dúzilisi, kóship júriw tipi hám viruslarǵa uqsas yaki uqsas emesligi menen parıqlanadı. Solardan birinshisi transpozonlar bolıp, olar DNKnıń bir ornınan ajıralıp shıǵıp, ekinshi orınǵa barıp ornalasadı. Bunda DNK muǵdar jaqtan ózgermeydi. Transpozonlar hár qıylı bolıwına qaramay barlıq transpozon molekulalarınıń eki shetinde arnawlı nukleotidler izbe-izligi, oraylıq bóliminde bolsa DNK molekulasın belgilengen orında «jabısqaq» ushlar payda etip kesiwshi transpozaza fermentin sintez qılıwshı gen bar. Transpozonlar xromosomada óz ornın ózgerttirgende násilde ózgeredi.
Muratbay Nızanov
Biografiyası
Muratbay Nızanov 1951-jılı Kegeyli rayonında tuwılǵan. Orta mektepti tamamlaǵannan soń Qaraqalpaq mámleketlik universitetin sırttan oqıp pitkeredi. Xızmet jolın ózi tuwılǵan rayondaǵı M.Jumanazarov atındaǵı xojalıqta jumısshı, «Paxtakor» sport jámiyetinde instruktor bolıp islewden baslaǵan. Oniń ómiri hám dóretiwshilik jolı baspasóz hám kitap baspası, televidenie hám kino mádeniyatı menen tıǵız baylanıslı. Bunı biz rayonlıq gazetada, «Jetkinshek», «Sovet Qaraqalpaqstanı» (házirgi «Erkin Qaraqalpaqstan») gazetalarında ádebiy xızmetker, Qaraqalpaqstan televideniesi hám radioesittiriw komitetinde aǵa redaktor, bas redaktor, televidenie boyınsha baslıqtıń orınbasarı, «Aral» jurnalınıń bas redaktorı, «Qaraqalpaqstan» baspasınıń direktorı, «Qaraqalpaqfilm»niń direktorı bolıp islegen jıllarınan jaqsı bilemiz. Házirgi kúnde bolsa «Bilim» baspasınıń direktorı bolıp islep atır. 1991-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.
Dóretiwshiligi
Muratbay Nızanov dóretiwshilik jolın qosıq jazıwdan baslaǵan. Satira janrına ótiwine áskeriy xızmette júrgen dáwirlerde ataqlı túrk jazıwshısı Aziz Nesinniń «Musht ketti» degen kitabınıń tosattan qolına túsip qalıwı birden-bir sebep bolǵanlıǵın jazıwshı, shayır hám jurnalist Bazarbay Seytaev penen sáwbetlesiwinde atap ótedi.
Kitapları
Jazıwshınıń «Qassaptıń túsi» dep atalǵan tuńǵısh satiralıq gúrrińi Kegeyli rayonlıq gazetasında 1971-jılı basılıp shıǵadı. Onıń búginge shekem 20 dan aslam kitapları baspadan shıqtı. Satira janrın tereńnen meńgerip alǵan jazıwshınıń «Usınday da boladı», «Kúlkim keledi», «Nıshana», «Sizge bolmaydı», «Adam kúldirgeni ushın», «Jat jurttaǵı jeti kún», «Irasın aytsań uradı», «Adam jamanlasań zeyniń ashıladı», «Eki qanxor», «Ǵáziyne», «Jaqında qızıq boladı», «Aqshagúl», «Aqıret uyqısı», «Dushpan», «Ashıq bolmaǵan kim bar» sıyaqlı gúrrińler, povestler, romanları basılıp shıǵadı. Jazıwshınıń qáleminen dóretilgen satiralıq gúrrińlerinde kúndelikli turmısımızda jiyi ushırasatuǵın unamsız hám kúlkili hádiyseler qızıqlı súwretlenedi. Muratbay Nızanov poeziya janrında da qálemin sınap kórip 2012-jılı «Sen hám men» atlı qosıqlar toplamın bastırıp shıǵardı. 1980-jıllardan baslap onıń dóretpeleri tuwısqan tillerde, ayrıqsha, ózbek, qazaq, tatar, noǵay tillerinde basılıp shıqtı. Sonday-aq, onıń gúrriń hám povestleri, jurnallarında turaqlı járiyalanıp kiyatır.
Draması
«Eki dúnyanıń áweresi», «Ólimnen uyat kúshli» komediyaları menen «Ziywar» muzıkalı draması saxnada qoyıldı.
Kinodaǵı iskerligi
Muratbay Nızanov 2003-2013-jıllarda qaraqalpaq kinosına basshılıq etip, 10 jıl ishinde 8 kórkem film, 10 balalar ushın yumorlıq jurnal, 4 animatsiyalıq film hám bir qatar hújjetli filmler jaratılǵan. Ózbekstan televideniesi arqalı berilgen yumorlıq videofilmleri hám teleminiatyuraları, ózbekstan radiosı arqalı esittirilgen satiralıq gúrrińleri, jurnalındaǵı miniatyuraları onı mámleketimiz boylap keń tanıttı. «Ózbekfilm» hám «Qaraqalpaqfilm» kinostudiyaları tárepinen 2002-jılı kinossenarist Muratbay Nizanov avtorlıǵında «Tanka» komediyası súwretke alınǵan. Bul kinofilm ózbek tiline dublyaj islendi. «Tanka» Muratbay Nızanov qálemine tiyisli birden-bir film emes. Ol sońǵı jılları kinoscenarist jazıwshı sıpatında «Tank», «Urı», «Kurort», «Qaysar», «Mehrigiya-márgiya», «Qorǵan» sıyaqlı kinofilmleri menen keń jámiyetshilikke tanıldı. Bul filmler tamashagóylerdiń jaqsı kórip tamashalaytuǵın filmine aylanǵan.
Jetiskenlikleri
Muratbay Nızanov usınday pidayı xızmetleri ushın 1999-jilı «Doslıq» ordeni menen sıylıqlansa, 2012-jılı «Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı» húrmetli ataǵına miyasar boldı. Sonday-aq «Ózbekstan Respublikasına xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵına ılayıq dep tabıldı.
Rudyard Kipling
Rudyard Kipling (aytılıwı: Redyard Kipling) (1865.30.12, Mumbay— 1936.18.1, London ) — inglis jazıwshısı. Nobel sıylıǵı laureatı (1907). Jaslıǵı Hindstanda ótken. "Mákeme qosıqları" (1886) qosıqlar toplamı, "Taw gúrrińleri" (1888) hám "Úsh soldat" (1888) novellaları, "Nur sóndi" (1890), "Kim" (1901) romanlarında Britaniya áskeriy kúshleri, inglis-sakson civilizaciyası maqtalǵan. "Kazarma qosıqları" (1892), "Jeti teńiz" (1896), "Bes millet" (1903) qosıqlar jıynaǵında ápiwayı adamlar turmısı hám belsendilikleri súwretlengen. Qosıqları xalıq awızsha atqarıw usılına jaqın. Balalar haqqındaǵı "Dawjúrek teńiz sayaxatshıları" (1897), "Jaysha ertekler" (1902) qıssaları, Mowgli hádiyselerine arnalǵan "Jungli kita bı" (1-kitap, 1894; 2-kitap, 1895) keń tarqalǵan. "Rikki-Tikki-Tavi" (1964), " Mowgli" (1974) hám basqa da dóretpeleri ózbek tiline awdarma etilgen. Kipling dóretpeleri tiykarında balalar ushın multfilmler jaratılǵan.
.me
.me — Chernogoriya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.ck
.ck — Kuk atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Zaynap Dayıbekova
Zaynap Kazbekovna Dayıbekova (tuw. 19-noyabr 2002-jıl, Qaraqalpaqstan) — Qaraqalpaqstanlı qılıshpaz, Ózbekstan saylandı komandası aǵzası. 2020-jılǵı jazǵı Olimpiada oyınları qatnasıwshısı.
Erisken jetiskenlikleri
2018-jılda BAÁde óspirimler ortasında ótkerilgen qılıshbazlıq boyınsha Aziya chempionatında bronza medalın qolǵa kirgizdi.
2019-jılı Tashkent qalasında (Ózbekstan) ótkerilgen qılıshbazlıq boyınsha óspirim qızlar ortasındaǵı Jáhán kubogında ol finalda Túrkiyalı Nisonur Erbildi 15:12 esabında jeńiliske ushıratıp, altın medaldı qolǵa kirgizdi.
XXXII jazǵı Olimpiada oyınlarında Zaynap óz shıǵıwların Yaponiyalıq Tika Aoki ústinen 15:9 esabında jeńisi menen basladı. Ol ekinshi basqıshta Aziya gúmis medalı iyesi, Qıtaylıq Shao Yaqidı 15:10 esabında jeńiliske ushırattı. 1/8 finalda ol taǵı Korealıq Yun Ji Sudı 15:12 esabında jeńiliske ushırattı. Sherek finalda ol jáhán hám Evropa chempionatlari jeńimpazı Vengriyalıq Anna Marton menen ushrastı, biraq 11:15 esabında jeńiliske ushıradı.
2021-jılda Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Zaynaptı Olimpiada háreketin rawajlandırıwǵa qosqan úlken úlesi ushın "Mártlik" medalı menen sıylıqladı.
.gy
.gy — Guyana ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.lu
.lu — Lyuksemburg ushın joqarı dárejeli milliy domen. Uzaq waqıt dawamında bul domenge tek pochta hám faks arqalı dizimnen ótiw múmkin edi. Domen bahası 40€ hám jılına 40€ (QQS menen birgelikte)
.ht
.ht — Gaiti ushın joqarı dárejeli milliy domen.
.lu
Siltemeler
Toppdomän
.ht
Siltemeler
Toppdomän
Zond atawları
Zond atawları (malay hám indon. - Kepulauan Sunda, ingl. - Sunda Islands) — Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı Malakka yarım atawı hám Jańa Gvineya aralıǵında jaylasqan, Hind okeanı hám Tınısh okeanı menen oralǵan keń jayılǵan arxipelag. Onıń ataması Yava atawında jasawshı sunda xalqınıń atınan alınǵan.
Arxipelag bir neshe kútá úlken atawlardan hám mıńlaǵan kishi atawlardan ibarat. Atawlardıń kópshiligi Indoneziyaǵa, Kalimantan atawınıń arqa bólegi Malayziyaǵa, kishi bólegi Bruney mámleketine tiyisli. Házirde 63 kishi atawlardı Singapur mámleketi iyelegen. Timor atawınıń bir bólegi 2002-jıldan beri ǵárezsiz Shıǵıs Timor mámleketine qaraslı.
Kopirayting
Kopirayting (ing. Copywiriting, sózbe-sóz awdarması - tekst jazıw degendi ańlatadı)
Retrotranspozonlar
Retrotranspozonlar – DNK nıń bir bólegi bolıp, olar dúzilisi jaǵınan RNK–saqlawshı viruslardı esletedi. Bunday elementler ózlerinen keri transkriptaza járdeminde óz nusqasın sintezlep, bul nusqanı DNKnıń basqa ornına kóship ótiwin(insersiyalanıwın) támiyinleydi. Kóshiw dawamında retrotranspozonlardıń eski nusqası óz ornında qaladı hám tek olardıń nusqası ǵana kóshiriledi. Nátiyjede DNK muǵdar jaqtan kóbeyedi. Úshinshi túrdegi kóship júriwshi – retropozonlar dep ataladı.
Josef Nisefor Nieps
Jozef Nisefor Nieps - francuz fotografiyasınıń tiykarın salıwshılardıń biri.
Jozef Nisefor Nieps 1765-1833-jıllarda jasaǵan francuz fotografiyasınıń tiykarın salıwshılardıń biri. 1816-jılı Neps fotografiyalıq súwretti alıw ústinde jumıs baslaydı. Dáslep jaqtılıq penen kontaktte qara reńge kiretuǵın gúmis duzdan paydalanǵan. Ol negativti alıwǵa erisedi. Biraq, gúmis duz kameradan shıǵarılǵannan soń qara reńge aylanadı. Jozef Niepstıń dáslepki fotosúwreti 1822-jılı «Bezetilgen stol» búgingi kúnge shekem jetip kelmegen. Bizge belgili bolǵan eń eski «Le Granıń aynadan kórisi» fotosúwreti Jozef Nieps tárepinen 1826-jılı alınǵan.
Sankt-Peterburg
Sankt-Peterburg (russha: ) Baltıq teńiziniń Finlandiya qoltıǵı shıǵısında, Neva dáryası boyında jaylasqan Rossiya Arqa-batıs federal okrugı federal subiekti sanaladı. Sankt-Peterburgtıń rásmiy emes atı - Piter (Питер) - oǵan tiykar salǵan Pyotr I atınan kelip shıqqan. Qala, sonday-aq, Petrograd (Петрогра́д, 1914–1924) hám Leningrad (Ленингра́д, 1924–1991) dep te atalǵan.
Sankt-Peterburg (Peterburg) (1914—24-jıllarda Petrograd, 1924—91 jıllarda Leningrad) — Rossiya Federaciyasındaǵı qala, Leningrad wálayatınıń orayı, federal áhmiyetke iye qala. Rossiyanıń ekonomikalıq, ilimiy hám materiallıq oraylarınan biri, mámlekettiń eń iri transport túyini. Transport jolı hám avtovokzallar, xalıqaralıq aeroport bar, teńiz portı, qaharman qala, Volga — Baltıq suw jolınıń aqırǵı punkti. Neva pástegisliginiń batıs bóleginde, Fin qoltıǵına Neva dáryası quyılatuǵın jerde hám Neva deltasındaǵı 42 atawda jaylasqan.
Klimatı
Teńiz ıqlımı, qısı jumsaq, jazı salıstırmalı salqın, hawa rayı ózgeriwsheń. Yanvardıń ortasha temperaturası —7, 9°, iyuldiki 17, 7°. Jıllıq jawın 585 mm. Jazdıń 1-yarımında "aqtúnler" hádiysesi baqlanadı. Sankt-Peterburg aymaǵı 570 km² (Sankt-Peterburg qala administraciyasına qaraslı qalalar hám qalashalar aymaǵı menen birge 1350 km²tan zıyat). Xalqı 4188,6 mıń adam (Sankt-Peterburg qala administraciyasına qaraslı xalıq punktlerin 4748,5 mıń adam, 1998). Qala shegarası sheńberinde 40 tan zıyat dárya hám 20 dan zıyat kanal bar (ulıwma uzınlıǵı 160 km den artıq). Neva dáryasınıń qala aymaǵındaǵı eni 340–650 m, tereńligi 14–23 m. Sankt-Peterburg aymaǵınıń talay bólegi teńiz júzesinen 1,2–3 m den biyik bolmaǵan tóbeliklerde jaylasqan. Sol sebepli qalanıń bul rayonlarında, tiykarınan, Fin qoltıǵınıń shıǵıs bóleginde samal tásirinde suw basımı qáwipi bar. Sankt-Peterburgti suw basımınan qorǵaw ushın Neva hám Fin qoltıqları shegarasında 1980—90-jıllarda gidrotexnikalıq kompleks qurılǵan.
Tariyxı
Sankt-Peterburg jaylasqan aymaq IX-X ásirlerde novgorodlılarǵa qaraslı (XIII ásirden Ijora jeri atı menen ataqlı) bolǵan. XV ásirde Sankt-Peterburg ornında Novgorod Respublikasına qaraslı awıllar jaylasqan. 1478-jılda Rus mámleketi quramında, XVII ásir baslarında shvedler Neva jaǵaların basıp alıp, Oxta dáryasınıń quyarlıǵında Niyenshans qorǵanın qurdı. Rus áskerleri 1703 1(12)-mayda bul qorǵandı basıp aldı hám 16(27)-mayda Pyotr I Zayachiy o.de SanktPiterBurx (keyin Petropavlovsk) qalasına tiykar saladı. 1703—1704-jıllarda Kotlin o.de Kronshlot qorǵanı qurılǵan (1723-jıldan Kronshtadt). 1704-jıl Nevanıń shep jaǵasında Bas Admiralteystvoǵa tiykar salındı. 1705-jılda onıń átirapında Admiralteystvo qorǵanı boy kóterdi.
XIX ásirde hám XX ásir baslarında Sankt-Peterburg — siyasiy, jámiyetlik shólkemleri hám háreketleriniń bas orayı. 1825-jıl 14-dekabrde qalanıń Senat maydanında patsha húkimetine qarsı qaratılǵan birinshi qurallı shıǵıw — dekabristlar kóterilisi bolıp ótti. 1881-jıl 1-martta "Narodnaya volya" terrorshıları tárepinen imperator Aleksandr II atıp óltirildi. 1905-jıl 9-yanvarda xalıq kóterilisi qatnasıwshıları atıp taslandı. Birinshi jáhán urısı baslanıwınan keyin 1914-jıldıń 1-avgustında qalaǵa jańa "Petrograd" atı berildi. 1917-jılda Petrogradta Fevral revolyuciyası hám Oktyabr awdarıspaǵı júz berdi. Patsha húkimeti awdarılǵannan keyin qalada Rossiya waqıtsha húkimeti shólkemleri jaylasqan. 1917-jıl oktyabrde Petrogradta Sovet hákimiyatı ornatıldı. 1918-jıldan paytaxt Moskvaǵa kóshriliwi menen qala óz poziciyası boyınsha mámlekettiń 2-qalası bolıp qaldı. 1924—1991-jıllarda Leningrad dep júritildi. 1927-jıldan Leningrad wálayatınıń orayı, Ekinshi jáhán urısı jıllarında qala nemis fashistleri hám fin áskerleri tárepinen qamalda boldı (1941-jıl 8-sentyabr 1944-jıl 27-yanvar). Urıs dáwirinde Leningrad awır shıǵın kórdi. Rásmiy maǵlıwmatlar boyınsha, ashlıqtan 641 mıń (tariyxshılar esabı boyınsha 800 mıńǵa jaqın) leningradlı nabıt bolǵan. 1945-jılda Leningradqa "Qaharman qala" ataǵı berildi.
1991-jılda qala qaytadan óziniń tariyxıy "Sankt-Peterburg" atı menen ataldı.
Ekonomikası
Sankt-Peterburg — iri avtomobilsazlıq hám pán-texnika menen baylanıslı sanaat tarmaqları orayı (kemesazlıq, energomashinasazlıq, priborsazlıq, radioelektronika hám qorǵaw menen baylanıslı sanaat kárxanaları bar); qara hám reńli metallurgiya, ximiya, jeńil, azıq-awqat, poligrafiya sanaatları da bar. 1955-jıldan Metropoliten iske qosıldı.
Sankt-Peterburgta Rossiya Pánler akademiyasınıń ilimiy orayı, kóp sanlı ilimiy izertlew institutları, 43 joqarı oqıw jurtı (sonday-aq, untlar, konservatoriya iskerlik) kórsetedi. Qalada 20 teatr (sonday-aq, Mariinskiy, M.P. Musorgskiy atındaǵı opera hám balet teatrları, Úlken dramalıq teatr hám basqalar), filarmoniya, cirk, 47 muzey (sonday-aq, Ermitaj, Rus muzeyi, Sankt-Peterburg tariyxiy muzeyi, Rossiya Pánler akademiyasınıń Ullı Pyotr atındaǵı antropologiya hám etnografiya muzeyleri) islep turıptı. Sankt-Peterburgta XVIII-XIX ásirlerge tiyisli arxitekturalıq estelikler: Petropavlovsk qorǵanı kompleksi, Aleksandr Nevskiy lavrası, Smolniy, Vasiliy atawı (Birja jayı menen birge), Qısqı saray, Aleksandr ústini hám Bas shtab arkası menen birge Saray maydanı, Pyotr I ge ornatılǵan háykel hám Isaakiyevskiy soborı menen birge Dekabristler (aldınǵı Senat) maydanı; Nevskiy prospekt ansambli: Kozon soborı, arxitektor Rossi kóshesi menen birge Rossiya akademiyalıq drama teatrı hám Rossiya milliy kitapxanası, Mars maydanı, Jazǵı baǵ hám injenerlik sarayı bar. Klassicizm hám ampir usılında qurılǵan esteliklerden: Súwretlew kórkem-óner akademiyası, Taw-kánshilik institutı, Narva dárwazaları imaratları, kópirler saqlanǵan. 1960-jılda Piskaryov áwliyesinde arxitekturalıq memorial kompleks qurıldı. Sankt-Peterburg átirapında: Petrodvorets (Petergof), Pushkin (Sarskoye Selo), Pavlovsk, Gatchinada saraypark ansamblleri (XVIII—XIX ásirler) bar. Sankt-Peterburg — Rossiya hám xalıqaralıq turizmniń tiykarǵı orayı. 2003-jılda Sankt-Peterburgtıń 300 jıllıq yubileyi keń túrde nıshanlandı.
Tanıqlı jergilikli xalqı
Dmitry Patrushev (1977-jılı tuwılǵan), siyasatshı, mámleketlik isker.
Maxim Barsky (1974-jılı tuwılǵan), Sibentracittiń aldınǵı baslıǵı.
Alexey Taycher (1979-jılı tuwılǵan), isbilermen, finans baslıǵı.
Dmitry Doev (1966-jılı tuwılǵan) - VIS Group infrosistema holding bas direktori.
Xrizantema
Belgileri
Gu'ller uzaq o'mir ha'm abadanshiliqti, sonday - aq  qayta tuwiliwdi  an'latadı, bul olardın' tuwılg'an kun yamasa bo'pelerdin'  tanıqlı sawg'alarina aylantırıladı. Bunnan tısqarı, Yaponiyada xrizantema imperator gu'li bolıp, ol en'joqarg'i kushti an'latadı ha'm  ma'mlekettin'  rasmiy gerbi bolıp esaplanadı.
.hu
.hu — Vengriya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.hk
Ekinshi dárejeli domenler
Belgisiz tariyxıy sebeplerge baylanıslı tómendegi institutlar ekinshi dárejeli sıpatında dizimnen ótken:
Siltemeler
Toppdomän
Wilhelm Keitel
Vilgelm Bodevin Iogann Gustav Keytel (nemischa aytılıwı :[ˈkaɪ̯tl̩]; 1882-jıl 22-sentyabr — 1946 -jıl 16 -oktyabr) nemis feldmarshali hám urıs ayıpkersi bolıp, Ekinshi Jáhán urısı dáwirinde fashistlar Germaniyası Qurallı Kúshleriniń joqarı komandirligi (Oberkommando der Wehrmacht (OKW)) baslıǵı lawazımında islegen. Bul lawazımda Keytel kóplegen áskeriy jınayatlarǵa alıp kelgen bir qatar jınayatlı buyrıq hám kórsetpelerdi imzolagan.
Maman biy
Maman biy óz zamanınıń júdá aqıllı adamı bolǵan. Onnan danalıq sózlerdi esitip turıwdı adamlar árman etedi eken. Medirese saldırıp atırǵan bir baydıń awılına kiyatırǵn Maman biy baydıń úyine barmay, qaytıp ketkende, bay onıń izinen barıp, ne ushın kelmey ketkenliginiń sebebin soraydı. Sonda Maman biy qasındaģı eki joldasınıń ıqtıyarına qaratpay onı alıp ketkenligin aytqanda, bay bunıń mánisine túsinbeydi. Siziń qasıńızda eki joldasıńız kórinbeydi ǵoy,— dep isenbeslik bildiredi. Sonda Maman biy qasındaģı «ǵarrılıq» penen «jarlılıq» degen eki joldasın aytıp túsindirgende, ne derin bilmey, sózden jeńilgen bay úyine qaytıp ketedi. Bunda Maman biy: «Sóz tapqanǵa sharam joq», — degendey, joq jerden dálilli sóz tàwıp, isinip, ókpelep kiyatırǵan baydan biymálel qutılǵan. Qaraqalpaqlar Jańadáryadan Xorezmge kóship kelerinde ruqsat alıw ushın, Xiywanıń xanı Mádreyimge birneshe adanların jiberedi. Bul adamlar xanǵa barıp: «Bizlerdi óz puqaralarıńız etip alıń»,— dep soraydı. Sonda xan: «Men sizler menen sóylespeymen. Maģan sizlerdiń basshıńız kerek. Sizlerdi kóshkende baslap júretuǵın, aqıl beretuǵın, basshılıq etetuǵın adam bar. Maģan sol adam kelsin», — dep kelgen adamlardı qaytarıp jiberdi. Xanǵa kelgen adamlar bul awhaldı eliniń basshısı, aqıl bereri Maman biyge aytadı. Ol waqıtları Maman biy qar tayǵan edi. Solay bolsa da, Maman biy atlanıp xanǵa ketipti. Maman biy xannıń aldına barǵan waqıtta xan oǵan: «Sizge ‚meniń úsh sorawım br»,—depti. Maman biy: «Aytıńız», — depti. —Sózdiń anası ne? Suwdıń anası ne? Joldıń anası ne? — depti xan. — Sózdiń anası — qulaq. Suwdıń anası — bulaq. Joldıń anası — tuyaq. Siziń sorawlarıńızdıń juwabı usı boladı, — dep durıs sheshipti. Xannıń sorawın sheship bolǵannan keyin: «xanımız, siziń xanlıǵıńızǵa shaǵımım bar», — depti. Xan: — Ne ushın, sebebin aytıń? — dep soraptı. Sonda Maman biy: — Sebebi kózińiz benen kórmey, qulaǵıńız benen esitpey-aq jazıqsız janlardı darǵa asa beresiz. Qulaq penen kózdiń arası tórt eli-aq ǵoy, taqsır, — depti. Maman biydiń júdá aqıllı ekenligin túsingen xan arjàlaǵın ayttırmay-aq: —Men túsindim. Siziń xalqıńız meniń puqaralarım boladı. Siz sol xalıqtıń basshısı bolasız, — dep Maman biydi sarpaylap qaytarıptı.
Wilhelm Keitel
Keytelning vermaxt joqarı komandirligine eliriwi 1935-jılda Reyx urıs ministrligi qasındaǵı Qurallı kúshler basqarması baslıǵı etip tayınlanıwı menen baslandı. 1938-jılda vermaxt komandirligin óz moynına alǵan Gitler ministrlikti OKW menen almastırdı hám Keytel onıń baslıǵı boldı. Ol áskeriy kásiplesleri arasında Gitlerning „ho'p boladı“si (jaǵımpaz ) retinde belgili.
Urıstan keyin Keytel Nyurnbergdagi Xalıq aralıq áskeriy tribunal tárepinen „yirik urıs ayıpkerlari“ den biri retinde ayblangan. Ol ayıplaw juwmaǵınıń barlıq bántleri: insaniyatqa qarsı jınayatlar, tınıshlıqqa qarsı jınayatlar, jınayatlı pitne hám urıs jınayatları boyınsha ayıplı dep tabılǵan. Ol ólimge húkim etilgen hám 1946 -jılda osish jolı menen qatl etilgen.
Jaslıǵı hám Wehrmachtdan aldınǵı lawazımı
Vilgelm Keytel Germaniyanıń Brunsvik gersogligidagi Gandersheym qasındaǵı Helmscherode awılında tuwılǵan. Ol orta klass jer iyesi Karl Keytel (1854—1934) jáne onıń zayıpı Apolloniya vissering (1855—1888) dıń tong'ich balası edi. Daslep ol gimnaziyadagi oqıwdı tamamlaǵannan keyin, shańaraǵınıń múlkin iyelik qılıwdı qáledi. Lekin bul ámelge aspadı, sebebi ákesi pensiyaǵa shıǵıwdı qálebedi. Bunıń ornına, ol 1901-jılda Prussiya armiyasınıń ofitser kursanti bolıp, áskeriy karyerasini basladı. Ápiwayı adam retinde ol atlıqler qatarına emes, bálki 1908-jıldan adyutant bolıp volfenbütteldagi atız artilleriya polkiga qosıldi. 1909 -jıl 18-aprelde Keytel Hannover qasındaǵı vulfelda bay jer iyesiniń qızı Liza Fonteynga úylendi.
Birinshi jáhán urısı waqtında Keytel Batıs frontda xızmet etken hám Flandriyadagi sawashlarda qatnasıp, onda salmaqli yaralangan. Kapitan ataǵına kóterilgandan keyin, Keytel 1915-jılda piyadalar diviziyasining shtabiga jiberildi. Urıstan keyin Keytel veymar Respublikasınıń jańa islengen reyxsverida qaldı hám Polsha shegarası daǵı áskeriylestirilgen bólindiler Freykorpsni shólkemlestiriwde qatnastı. 1924-jılda Keytel Berlindagi Reyxsver ministrligine ótti. ol Truppenamt („Áskerler mekememesi“) de xızmet etdi. Úsh jıldan keyin ol taǵı atız komandirligine qayttı.
Endi podpolkovnik Keytel 1929 -jılda taǵı Urıs ministrligine ótkerildi hám tez arada shólkemlestirilgen bólim baslıǵı („T-2“) lawazımına tayınlanıp, 1933-jılda Adolf Gitler hákimiyattı qolǵa kiritgunga shekem bul lawazımda isledi. Germaniyanı qayta qurallandırıwda zárúrli rol oynab, ol keminde bir ret Sovet Birlespeine Reyxsverning jasırın oqıw lagerlarini tekseriw ushın sapar etken. 1932-jıldıń kuzida ol júrek xuruji hám eki ret pnevmoniyaǵa uchradi. Tawır bolıp ketkeninen kóp ótpey, 1933-jıl oktyabr ayında Keytel 3-piyada diviziyasi komandirining orınbasarı etip tayınlandi. 1934-jılda oǵan Bremendagi 22-piyada diviziyasi komandirligi berildi.
Wehrmacht Joqarı komandirligine kóterilis
1935-jılda general verner fon Fritsch usınısına kóre Keytelga general-mayor ataǵı berildi hám Reyx Áskeriy ministrligi Qurallı Kúshleri basqarması (vermachtsamt) baslıǵı etip tayınlandi. Ol armiya, teńiz flotı hám hawa kúshlerin basqardi. Bul lawazımǵa kelgeninen keyin Keytelga 1936 -jıl 1-yanvarda general-leytenant ataǵı berildi.
1938-jıl 21-yanvarda Keytel óziniń baslıǵı, urıs ministri verner fon Blombergning hayalı burınǵı ǵar bolǵanlıǵın tastıyıqlaytuǵın dálillerdi qolǵa kiritti. Bul maǵlıwmattı kórip chiqgan Keytel olardın Gitlerning orınbasarı Hermann Geringga jiberiwdi usınıs etdi. Goring bolsa óz gezeginde bul maǵlıwmatlardan Blombergni iste'foga shıǵarıw ushın paydalandi. oñğa|nobaý|Keytel (chapda) hám Germaniya joqarı komandirliginiń basqa aǵzaları Adolf Gitler menen áskeriy jıynalısta (shama menen 1940 -jıl ).
Múmkinshiliklerge sın pikir bıdırdıwi
Feldmarshal Evald fon Kleyst Keytelni Gitlerga salıstırǵanda pák munasábeti ushın „Gitlerning aqmaq isin dawamlawshıi“ dep ataǵan. Onıń paxtaqo'yuvchiligi armiyada jaqsı málim edi hám ol „  tel“ laqapın aldı, bul Lakai (" Lakey „) sózinen kelip shıqqan jáne onıń famılıyasınıń dawamından jasalǵan laqap edi. Hermann Goringning Keytelni „feldmarshal denesinde serjant aqli“ dep tariyplagan. Ol Gitlerning awızı bolıp islewge tayınlıǵı ushın bul lawazımǵa kóterilgen edi. Ol óz qatarlasları tárepinen „Nikgesel“ laqaplı Gitlerning “soqır-ko'rona shın berilgen qurbaqasi" retinde belgili. Sol dáwirde ataqlı bolǵan basın chayqaydigan eshak — metall oyınchog'i „Nickesel“ atı menen atalǵan. Urıs waqtında ol Gitlerning basqa oficerlerge qarata sonday deydi: (Gerd fon Rundstedtning sózlerine kóre)"Bilasizmi, u kino boshlovchisi miyasiga ega … (lekin u Armiyadagi eng yuqori darajaga koʻtarilgan ofitser) … chunki bu odam it kabi sodiqdir“ (Gitler ayyor tabassum qiladi)."
dedi. Nemis ofitserlari onı turaqlı túrde chetlab ótip, tuwrıdan-tuwrı Gitlerga barıwardi.
Plazmidler
Plazmidler kletkanıń tiykarǵı xromosomasınan bir neshe júz márte kishi DNK qos shınjırlı saqıynasınan ibarat. Plazmidler ortasha 3-10 dana genlerden dúzilgen hám eki toparǵa bólinedi. Bulardıń birinshisi transmissibl plazmid bolıp, ol transpozon yaki bakteriofag násillik molekulası sıyaqlı kletka tiykarǵı xromosomasınıń arnawlı DNK izbe-izligin kesip, rekombinaciya bola aladı. Transmissibl plazmid tiykarǵı xromosomaǵa birikkennen keyin óz ǵárezsizligin joǵaltadı. Tiykarǵı xromosomadan ǵárezsiz túrde óz–ózin replikaciya qıla almaydı. Bunday plazmidlerde jaylasqan genler tiykarǵı xromosomada óz iskerligin atqaradı. Kletka bólingende rekombinaciyalanıwshı plazmidtiń genleri tiykarǵı xromosoma genleri menen birikken halda násilden-násilge beriledi.Ekinshi topar plazmidler avtonom halda replikaciyalanıwshı plazmidler dep ataladı. Bunday plazmidler tiykarǵı xromosomaǵa birige almaydı, tiykarǵı xromosomalardan ǵárezsiz túrde ózin–ózi replikaciya jolı menen onlap hám hátte júzlep mártebe kóbeyttire aladı. Avtonom plazmidler bakteriya yaki zamarrıq bólingende qız kletkalar arasında tosattan bólistiriledi. Sonıń menen birge avtonom plazmid bir kletkadan ekinshisine kletka qabıǵı hám membranasınıń tesiklerinen óte aladı. Plazmidler quramı, tiykarınan, antibiotik yamasa záhárli toksin tarqatıwshı ferment sintez qılatuǵın genlerden ibarat. Sol sebepli plazmidler bakteriya, ashıtqı hám zamarrıqlardıń hám záhárli toksinlerge shıdamlılıǵın támiyinleydi. Plazmidtiń antibiotik tarqatıwshı genleri bir plazmidten ekinshisine transpozonlar menen birikken halatta da kóship óte aladı. Bul molekulyar process kesel shaqırıwshı mikroblardıń antibiotiklerge shıdamlılıǵın júdá asıradı. Plazmidlerdiń bul qásiyetinen genetikalıq injeneriyada vektor sıpatında paydalansa boladı.
Korney Chukovskiy
Korney Ivanovich Chukovskiy (laqapı; túp ati' familyasi': Korneychukov Nikolay vasilyevich) [1882.19 (31).3,Peterburg — 1969.28.10, Kunsevo,Moskva wálayatı] — orıs jazıwshısı, balalar shayırı, awdarmashı hám ádebiyatshı qánige. Ijodining tiykarǵı bólegin balalarǵa arnalǵan dóretpeler quraydı. Ch. dıń " vanya hám Krokodil", " Tazalabyuv" (" Moydodir"), "Nangórekboy" (1923), "Shıbınserxarxasha" (1924), " Barmaley" (1925), " voyjonimning hádiyseleri" (1929 ) hám basqa qosıqiy ertekleri ataqlı. Usı dóretpeler tiykarında kóplegen ertekspektakllar, multfilmlar jaratılǵan. Ch. uzaq jıllar dawamında jaǵımlı balalar tilin gúzetip, " Ikkidan beshgacha" kitapın yezdi (1928—70). Ol awdarmashunoslik, ádebiyattanıw ilimi salasındaǵı dóretpeleri menen de belgili. Ekinshi jáhán urısı jıllarında Tashkentte jasaǵan. Dóretpeleri ózbek tiline awdarma etilgen.
.pw
.pw — Palaw ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Doktor Foks effekti
Doktor Foks effekti - psixologiyalıq effekt bolıp, bunda lekciyanı tıńlap atırǵan auditoriyaǵa, temaǵa ulıwma baylanıslı bolmaǵan hám kereksiz bolǵan maǵlıwmatlardı, oqıtıwshınıń ekspressivligi hám basqalardı isendiriw qábiliyeti menen, temadaǵı maǵlıwmatlar haqıyqattan da sondaylıǵına isendiriw esaplanadı.
1970-jılda, Kaliforniya universiteti studentleri arasında tájiriybe ótkiziledi. Ózin doktor Foks dep tanıstırǵan bir aktyor, lekciyanı tıńlap atırǵan studentlerge, temaǵa ulıwma jat hám keri bolǵan maǵlıwmatlardı, óz aktyorlıq qábiliyeti menen sonday túsintiredi, auditoriyada otırǵan studentler rastan da olarǵa ótilgen tema sondaylıǵı hám barlıq maǵlıwmatlar tuwrı ekenligine isengen.
Xorezmiy
Kitapta bunnan keyingi sózlerdiń hámmesi de muhabbat haqqında baradı. Shayır muhabbat haqqında sonday bir sózlerdi tawıp aytadı, bulardı oqıp otırıp Xorezmiydi muhabbattıń qádir-qımbatına jetken bir adam sıpatında da tanıw múmkin.
Xorezmiy bir talantlı xudojnik sıyaqlı gózzal qızdıń kelbetin sheberlik penen súwretleydi. Bul súwretlew ózine tán bolǵan boyaw, belgiler arqalı beriledi. Bul ápiwayı túrdegi súwretlew emes bálki shayırdıń muxabbat haqqındaǵı júrek dártleri menen ulasadı. «Muhabbatnama» haqıyqıy ıshqı dástanı bolıp, ondaǵı ashıq óz yarına opadar qızdıń gózzallıq sıyqırlarınan ruwxlanadı, oǵan mángi ashıq bolıp ıshqında janadı.
Xorezmiy haqıyqıy muxabbat hám gózzallıqqa tolı ómir ózi jasap turǵan dáwir — dep túsindirmekshi boladı. Sebebi ol ashıq bolıp qalǵan qız «o dúnya» perishtelerinen de gózzallıraq.
«Muhabbatnama» negizinen jigit tilinde jazılǵan bolıp, onıń tiykarında jigittiń qızǵa jazǵan II xatı berilgen.
Biraq, qızdıń jigitke jazǵan juwap xatı berilmeydi. Sonıń ushın da, bul dástan hayal-qızlar gózzallıǵınıń sırların ashıp kórsetiwge qaratılǵan.
Dástannıń syujeti shıǵıs liro-epikasınıń motivlerine tán bolıp, ayta qalarlıqtay mazmunlı waqıyalar da joq. Kóbirek lirikalıq qaharmannıń muhabbat haqqındaǵı pikirleri bayan etiledi.
Bul bayanlama kem-kemnen jigittiń qızǵa jazǵan xatına aylana baslaydı. Aı, jigit bolsa shın ıqlas penen qızdıń portretin sızıp kórsete baslaydı. Haqıyqatında da, bul bir sóz benen sızılǵan súwret, haqıyqıy adamzat gózzallıǵınıń belgisi bolıp seziledi.
Dástanda bul lirikalıq qaharmannıń atı da berilmeydi.
Ol kim? Bul jaǵı da belgisiz. Biraq sol jeri anıq. Xorezmiy onı basqa qızlar qatarı kúnde kórip te júrgen.
Ol misli bir aspandaǵı ay kibi kórinip, shayır júregine úlken qozǵaw salǵan. Biraq shayır kópshilik aldında onıń atın aytıp, sır bildiriwden de qorqadı. Soǵan qaraǵanda, bul qız hákim yaki xan qızı bolıwı da múmkin.
Xorezmiydiń jasaǵan zamanı insan muhabbatın tereń qásterlegen emes. Bul feodallıq dáwir bolıp, kimniń mal-dúnyası kóp bolsa sol baxıtlı bolıp, qızlardıń ishki dúnyası menen sanaspay, olardıń jas ayırmashılıqlarına da qaramay hayallıqqa alıw dástúrge aylanǵan edi. Shayır bul dástanda jas jigittiń ishki dártleri tiykarında adamlardaǵı muhabbat sezimlerin ashıp beriwge urınǵan. Sonıń ushın da bul shıǵarma orta ásirdiń naǵız ıshqı dástanı edi.
Amir Temur
Amir Temur Tuwılǵan waqtı hám ornı:1336-jıl 9-aprel,Shaxrisabz Dunyadan ótken waqtı hám ornı:1405-jılı fevral Otırar Balaları:Miran Shax,Shaxrux,Umar Sheyx,Bikijan,Giyas-ad-din Jáhángir Boyı:173 sm Ómirlik joldası:Saray Múlk Xanım Anası:Takina xatun
.py
.py — Paragvay ushın joqarı dárejeli milliy domen.
.lr
.lr — Liberiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Wikiqoyma
Wikiqoyma (wiki hám baza sózleriniń birikpesi) (inglisshe:) — erkin licenziyalı súwret, dawıs hám basqa multimedia fayllardı ózinde jıynaǵan onlayn baza.Wikipedia sıyaqlı wikiqoyma da Wikimedia Fondınıń joybarı bolıp, valantyorlar tárepinen dúziledi.
Wikiqoymaǵa júklengen fayllardan Wikimedia Fondınıń hámme tildegi barlıq joybarında, atap aytqanda, Wikipedia, Wikikitaplar, Wikisayaxat, Wikitúrler, Wikiderek hám Wikijańalıqlarda paydalanıw múmkin. Bunnan tısqarı, Wikiqoyma faylların oflayn paydalanıw ushın júklep alıw múmkin. Wikiqoymada 29 millionnan aslam mediafayl bar. 2013-jıldıń iyul ayında saytta orınlanǵan ózgertiwler sanı 100 millionnan astı. solğa|nobaý|392x392 nükte|Wikiqoymaǵa fayl júklew sabaqlıǵı
.lk
.lk — Shri Lanka ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Ekinshi dárejeli domenler
Dizimnen ótiw shegaralanǵan:
Dizimnen ótiw shegaralanbaǵan:
Siltemeler
Toppdomän
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı-akademiyalıq teatrı
60-jıllardıń aqırlarına kelip, teatrda áwladlar almasıwı nátiyjesinde turaqlılıq dáwiri baslandı. 70-jıllar jaslar esabına teatr taǵı óz poziciyasin tiklep aldı. Teatrg'a kelgen Quwatbay A'bdreymov, Na'jimatdin Ańsatbaev, Dosbergen Ranov, Rayxan Saparova, Jalg'as Sultanbaev, Bayram Ma'tjanov hám basqalar qaraqalpaq teatr kórkem-ónerin jańa ideyalar hám sheshimler, obraz hám temalar menen bayıttı. "Otello" (U.Shekspir), "Tartyuf" (J.Molyer), "Eki bayg'a bir malay" (K.Goldoni), "Ana jer, ana" (Sh.Aytmatov), " Revizor" (N. Gogol), "Ay tutılǵan tu'nde" (M.Saqıy), "On úshinshi baslıq" (A.Abdullin), "Tabıttan dawıs" (A.Qahhor), "Arzasına kóre" (ó.Umarbekov), " Andermushlik Atmandar" (T.Minullin), "Xonuma" (Sagareli) sıyaqlı spektakllar qoyıldı. 1987-jıl teatr jámááti I.Yusupov librettosına N.Muhammeddinov muzıkası menen birinshi qaraqalpaq operasi ("Ájiniyaz") saqnalastırdı. 1991-jıl teatrǵa Berdaq atı berildi. Keyinirek, "Maysaranın' isi", "Aleko" operalari, 1996-jıl birinshi qaraqalpaq baleti ("Ayjamal") saqnaǵa qoyıldı.
Kruz.uz
Kruz.uz qaraqalpaq hám oʻzbek tillerinde iskerlik alıp barıwshı informacion sayt. 2016-jılı iyul ayında iske túsken.Saytqa Furqat Yusupov tárepinen tiykar salınǵan
.qa
.qa — Qatar ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Lui Jak Mande Dager
Lui Jak Mande Dager - francuz fotografı. Fotografiyanıń tiykarın salıwshılarınıń biri.
Ómiri
1787-1851-jıllarda jasap ótken francuz xudojnigi, ximigi hám fotografiya tiykarın salıwshılarınıń biri. Franciyalı ataqlı súwretshi Lui-Jak Manje Dager 1837 jılı fotografiya usılı menen eń sıpatlı fotosúwretin dóretti. Lui-Jak Manje Dager bul fotosúwrette quramalı natyurmorttı sáwlelendirdi hám onı saqlap qoyıw ushın Luvr muzeyine tapsırdı.
Paqsa jay
Paqsa jay
Tayarlaw hám salıw usılları
Qam ılaydan salınatuģın paqsa jay ushın dáslep jayga jetkendey muģdardaģı saz topıraqlı jer tereń etip awdarılıp, ol jaqsı qandırılıp, suwģarıladı. Eger topıraq jaqsı qanbasa, onı pisirgen waqıtta jaqsı birikpeydi hám ıdırap, paqsada turmaydı.
Jer tırnaq
Jay salınatuģın orın piship bolınģanınan keyin onıń átirapına qandırıp suwģarılgan ılay tasıp alınadı hám ol ayaq penen baskılaw, jene shokkish formasında auır agashtan sogılgan tokpak penen urıp pisiriledi. Ílaydıń piskenligi onıń betiniń jıltırawınan bilinedi xem ol kepshe menen kesip alınganda sozılmalı bolıp, paqsaǵa atkanda uzilmeydi, ıdıramaydı. Dáslepki pisken ılay jer tırnaqqa qalanadı. Jer tırnaqtıń eni 80 sm, biyikligi 20 sm kóleminde boladı. Ol salınıp bolıǵannan keyin 4 — 5 kun keptiriwge koyıladı. Sheńgel yamasa qamıs tırnaq. Ata-babalarımız jaydıń tırnaǵı ushın ızǵarǵa shıdamlı sheńgel yamasa qamıstan paydalangan. Ol kepken jer tırnaktıń ustine kalıńlıǵı 50— 60 sm shamasında túbiri sırtka qaratılıp, bir-birine ayqastırıp jatqızıp shıǵıladı. Bul jatqızılǵan tırnaqlar ustine ılay órilgennen keyin biyikligi 20 sm shamasına deyin páslep, nıgızlanadı. Paqsa. Sheńgel yamasa qamıs tırnaqtıń ustine baskılap hám toqpaq penen urılıp pisirilgen ılaydan paqsa koyıladı. Paqsanıń eni 70 sm boladı. Ílay kepshe menen atıladı. Ílay atkan adamlar atarman, al paqsanı óriushiler neshman dep ataladı. Birinshi paksanıń biyikligi bir metr boladı. Órilgen ılay karama-karsı usta terepinen uzın saplı kepshe menen sulıulap taralıp barıladı. Paqsanı taraytuǵın usta tarashman dep ataladı. Birinshi paksa pitkennen keyin ol bir xepte yaki om kunge keptiriute koyıladı. Usılayınsha ekinshi, ushinshi paksalar eriledi. Ushinshi paksansh eni ec jokarısında 40—45 santimetrge tec boladı. Kapınıc orınları jer tırnaktıc ornınan baslap ko- yılıp ketedi. Kapı tusetugın orınga shecgel yamasa kamıs tırnak teselmeydi. Ol jer tırnaktan baslanadı. Kapı ekinshi paksa pitiuge 20—25 santimetr kalganda enine ılayshlı kesilgen ak tal agash penen bastırıladı. Onı sh arkı rauı c dep ataydı. Ushinshi paksada tert kez yamasa altı kezli aynaga ar- nalıp, eynek orın koyılıp ketedi xem ol ushinshi paksa pitiuge 20—25 santimetr kalganda kapı sıyaklı etip sharkırauık penen bastırıladı. Perdiyual. Ush paksa tolsh pitkennen keyin onıń tóbesine agash shıgarılıp, ústine párdiywal eriledi. Párdiywal diyualga jatkızılgan agashlardı uslap turıu ushın xızmet etip, onıc belentligi agashtı jaugannan keyin 10— 15 sm belentlik derejesinde boladı. Jaydıń tóbesi aq terek agashı menen bastırıladı. Agashlar bólmeniń ulken kishiligine karay 5, 7, 9, 11, 13 agashtan tuura keliwi múmkin. Írım etiliwinshe hesh bir bólme jup agash penen bastırılmaydı. Argıt hámm nigirik. Qaraqalpaqlar kebinese tert bel- meli jay salgan. Onıń kirer awızdaģı bòlmesi hámme ból- melerden úlken bolıp, ol aywan dep atalģan. Ayuandı anaw-mınaw aq terek enlemeydi. Sonıń ushın ol del ortasınan uzınına diametri 40— 50 sm, ushınıc eni 20— 25 sm den kem bolmagan ulken akterek penen bastırılıp qoyıladı. Bul agash argı t dep ataladı. Argıtka eki terepten bir-birine karama-karsı etip onsha juuan
Ǵázzel
Ǵázzel (arabsha —ashiqliq sóz, ıshqti bildiriw, hayallardı bag'indiriw) - Shıǵıs ádebiyatında eń keń tarqalǵan lirik janr "Ǵázzel" ataması dáslep VIII - IX ásirlerde arab ádebiyatında payda bolǵan. Soń Orta Aziya hám Shıǵıs xalıqları ádebiyatlarına ótip, X ásirde parsı ádebiyatına, XIV ásir baslarında túrkiy ádebiyatına kirip kelgen. Kólemi 3 bayttan 19 baytqa shekem belgilengen. Biraq 21, hátteki 27 baytlı ǵázzellerde ushıraydı. Ǵázzel aa, ba, va, ga, da hám t.b tárizde boladı, basınnan axırı bir wázinde jazıladı. Dáslep ǵázelge at qoyılmaǵan, keyin ala bul dástúrge aynalǵan.Ǵázel da'slep ishqiy temada jazılǵan bolsa da, keyinirek onıń tema sheńberi keńeyip bardı hám de sociallıq-siyasiy, filosofiyalıq -etikalıq, (pannasiyat) hám yumorliq ǵázeller júzege keldi. Ǵázel dúzilisine kóre 4 ǵárezsiz túrge ajraladi : ǵárezsiz baytlarden dúzilgen (tártipsiz) ǵázel; yakpora ǵázel; waqıyaband ǵázel.; musalsal ǵázel. Mánisi tárepinen bolsa orifona, aslamona hám rindona ǵázellerge bólinedi. 15-ásirden ǵázel ózbek poeziyasında tiykarǵı hám jetekshi janrg'a aylandı. Nawayi ózbek tilinde 2600 den artıq ǵázel jaratıp, bul janrdin' ideologiyaliq-tematikalıq sheńberin keńeytirdi, onı turmısqa jaqınlastirdi, realistik principlerdi kúsheytti. Keyinirek ózbek poeziyasında Hamza, Sholpan, Hurshid, G'afur Ǵulam, Sabir Abdulla, Habibiy, Charxiy, Chustiy, qalıs, Vosit Sa'dulla, Jumaniyaz Jabbarov, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Jamol Kámal hám basqalar ǵázeldi jańasha sharayatta dawam ettirdi jáne onıń tema sheńberin bayitti, usınıń menen birge, dástúriy ishqi ashıqlıq temasında da kóplegen kórkem bárkámal ǵázeller jarattı (taǵı qaran' Qosıq dúzilisi, Qosıqshiliq); 2) musilman Shıǵıs mádeniyatınan keń orın alǵan eski muzıka janri. Da'slep (ma's, Abdulqodir Marogiy kórsetiwinshe, 14—15-ásirlerde) „na'wbet“ dep atalıwshı quramalı forma daǵı janrdin' ekinshi bólegi retinde, tiykarınan, parsı tilindegi qosıqlar menen atqarılip, 2 sarxona hám bozgo'yptan ibarat bolǵan.
.lv
.lv — Latviya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Orfoepiya
Hárbir xalıqtıń dáslep awızeki sóylew tili qáliplesedi. Awızeki sóylew tiliniń tiykarında onıń jazba tili payda boladı. Sózlerdi ádebiy tildiń normalarına sáykes aytıw qaǵıydaların úyrenetuǵın ilim orfoepiya delinedi. Kóbinese, sózlerdiń aytılıwı menen jazılıwı bir-biri menen sáykes keledi, ayırım jaǵdaylarda ǵana kerisinshe bolıwı múmkin. Maselen, basshı—bashshı, azanǵı—azańǵı, túngi—túńgi, kúlki—kúlkù, bólek—bólók sózleriniń dáslepkisi—jazılıwı, keyingisi—aytılıwı. Orfoepiya—grekshe orthos — «durıs», epos— «sóylew» degen sózlerden kelip shıqqan.
.re
.re — Reyunyon ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Anri Karte-Bresson
Ómiri
Anri Karte-Bresson (1908-2004) — francuz fotografı, XX ásir real fotografiyasınıń sheberi, fotoxudojnik. 1930-jılı jivopis hám grafika boyınsha oqıwdı baslaǵannan soń ol Afrikaǵa sayaxat etedi. 1931-jılı Franciyaǵa qaytıp kelip, ómirin fotografiyaǵa baǵıshlaydı. 1954-jılı Luvr muzeyi fotografiya boyınsha dáslepki kórgizbeni shólkemlestiredi. Onnan Karte-Bressonnıń miynetleri orın alǵan. Ol ápiwayı adamlardı súwretke túsiriw menen bir qatarda Iren hám Frederik Jolio-Kyuri (1944), Merilin Monro (1961), Koko Shanel (1964), Lui Aragon (1971)lardı da súwretke alǵan.
Wikikitaplar
Wikikitaplar («wiki» hám «kitaplar» sózleriniń birikpesi) (inglisshe:) — hár kim ózgerte alatuǵın erkin kitap toplamın dúziw ushın jaratılǵan joybar. Aldın Erkin kitap Wikimedia joybarı (inglisshe:) hám Wikimedia kitaplar (inglisshe:) dep atalǵan.
Wikipedia sıyaqlı Wikikitap ta Wikimedia Fondınıń joybarı bolıp, valantyorlar tárepinen jaratıladı. Wikikitap dáslep inglis tilinde 2003-jıl 19-iyulda jumıs baslaǵan. Joybardıń qaraqalpaqsha bólimi bolsa --jılı ashılǵan, biraq derlik ózgertilmegeni ushın 2013-jıl 24-iyulda jabılǵan.
Scrabble
Scrabble - bul sóz oyını bolıp, onda 2-4 dana oyınshı 15×15 kvadratshaǵa bólingen oyın taxtayına hárbiri bir háripten ibarat plitkalardı qoyıp, ochko toplaydı. Plitkalar krossvord usılında shep tárepten ońǵa qaray qatarlarda, yamasa ústinlerde tómenge qaray oqılatuǵın hám standart sózlikke kiritilgen sózlerdi jaratıwı kerek.
Oyın 121 mámlekette satıladı hám 30 dan artıq tillerde bar. Dúnya boylap shama menen 150 million toplam satılǵan, Amerika úyleriniń úshten bir bólegi hám Britaniya úyleriniń yarımıda Scrabble toplamı bar. Dúnya boylap shama menen 4000 Scrabble klubları ashılǵan.
1938-jılda amerikalı arxitektor Alfred Mosher oylap tapqan.
Nayjel Richards - Jańa Zelandiya -Malayziyalı Scrabble oyınshısı bolıp, ol barlıq dáwirlerdiń eń ullı oyınshısı retinde tán alınǵan. Jańa Zelandiyada tuwılıp ósken Richards 2007-jılda Jáhán chempionı boldı hám 2011, 2013 , 2018 va 2019 shı jıllarda bul jetiskenlikti tákirarladi hám házirde bir neshe ret chempion bolǵan birden-bir shaxs bolıp qalmaqta.
Derek
Scrabble game
Chor Xaros meshiti
Chor Xaros meshiti — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.
Gúzar meshiti XIX asirde qurılǵan. Sovetler húkimranlıǵı dáwirinen házirge shekem yevangeliya baptistlar shirkewi retinde paydalanıp atir.
.rw
.rw — Ruanda ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.ly
.ly — Liviya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Saad Hariri
Saʼduddin Rafiq al-Haririy (18-aprel 1970-jıl tuwılǵan) — Livanlı milliarder hám siyasatshı. Livan bas ministri (2009-2011, 2016-2020). Qaslıq arqalı óltirilgen burınǵı Livan Bas ministri Rafiq Haririy diń ekinshi balası. Ákesiniń óliminen keyin ol ákesi tárepinen islengen „Keleshek ushın háreket“ partiyasın, sonıń menen birge M14 Livan koaliciyasın basqarǵan. Ol birneshe jıl sırt elde boldı. 2014-jıl 8-avgustta Livan ǵa qaytıp keldi hám 2016-jıl 3-noyabrde bas ministr etip tayınlandı.
Dáslepki jılları
Sa'd Haririy Rafiq Haririy diń balası hám onıń birinshi zayıbı Nidol al-Bostani (tiykarı Iraktan) bolǵan balası, ol Saudiya Arabiya sınıń ar-Riyod qalasında tuwılǵan hám kamalǵa jetken. Arab tili nen tısqarı, inglis hám francuz til lerinde de sóylesedi. Jorjtaun Universitetin Biznes basqarıwı qánigeligi boyınsha tamamlaǵan. Keyin ol Livan ǵa qaytıp keledi hám atasınıń óltiriliwine shekem onıń biznesinde qatnasadı. 2005-jıl fevralda ákesi óltirilgeninde, onıń baylıǵı 4,1 milliard dollarǵa jetedi. Forbes jurnalına kóre, ol dúnyanıń eń bay adamları diziminde 522-orında turadı.
Iskerligi
Haririy siyasiy karyerasınan aldın Jaqın Shıǵıs hám Afrikada telekommunikaciya támiynatshısı „Oger Telekom“nıń basqarıw prezidenti bolıp islegen. Ol „Omnia Holdings“ basqarıwı baslıǵı, „Oger International Entreprise de Travaux Internationaux“, „Saudi Oger“, „Saudi Investment Bank“, „Saudi Research and Marketing Group“ hám „Future Television“ basqarıw aǵzası bolǵan.
Siyasıy karyerası
2005-jıl 20-aprelde Haririydiń shańaraǵı Sa'd Haririydiń marhum ákesi Rafik Haririy tárepinen tiykar salınǵan „Keleshek ushın háreket“ jasalma háreketti basqarıwın járiyaladı. Ol, sonıń menen birge, bul ǵalabalıq kórsetiwler hám Batıstıń kómegi menen 29 jıldan keyin Livan nan Siriya áskerleriniń alıp shıǵilıwına alıp kelgen „Kedr revolyuciyası“ nan keyin islengen Livan nıń M14 koaliciyasına basshılıq etti.
Yuvalı
Yuvali — Túrkiyaniń Erzincan wálayatı Tercan rayonına qaraslı awıl.
Maanyan tili
Maanyan tili (indo. Bahasa Maanyan) — avstroneziya tillerinen biri, Kalimantan atawında - Oraylıq Kalimantan provinciyasındaǵı Qubla Barito okrugında sóylesiledi. Ethnologue maǵlıwmatlarına bola, 2003-jılda bul tildi ana tili sıpatında isletiwshiler sanı 150 mıń kisi edi.
Ol maanyan xalqınıń ana tili bolıp tabıladı.
Jazıwı latın grafikasına tiykarlanǵan.
Cezar shifri
Cezar shifrı (Cezar kodı dep te ataladı) - házirgi kúndegi eń ataqlı hám ápiwayı shifrlaw usıllarınan biri.
Cezar shifrı - almastırıw shifrları túrine kirip, onda ashıq tekstdegi hár bir hárip, álipbedegi shep yamasa oń tárepdegi turaqlı sanı bolǵan basqa hárip menen almastırıladı. Mısalı, jılısıw ońǵa-3 ke teń bolǵanda, A hárıbi D hárıbine, B háribi bolsa E hárıbine, C háribi F háribine almasadı. (Ingliz álippesi boyınsha almasıltırıldı)
Áyyemgi Rim tariyxshı hám jazıwshısı Gay Svetoniy Trankvilldıń «Cezardıń ómiri haqqında» shıǵarmasında jazılıwınsha, bul shifrlaw usılınan Cezar waqtında paydalanıw baslanǵan hám usınıń sebepinen ol Cezar atın alǵan. Sarkarda kóplegen jasırın hújjet hám xatların jazıwda bul shifrlaw usılınan paydalanǵan.
Qaraqalpaq álipbesinde Cezar shifrın qollanılıw
1.Aa 2.Áá  3.Bb  4.Dd  5.Ee  6.Ff 7.Gg  8.Ǵǵ  9.Hh 10. Xx 11.Íı  12.Ii  13.Jj  14.Kk  15.Qq  16.Ll  17.Mm  18.Nn  19.Ńń  20.Oo 21.Óó  22.Pp  23.Rr  24.Ss  25.Tt  26.Uu  27.Úú  28.Vv  29.Ww  30.Yy  31.Zz  32.Cc  33.Shsh  34.Chch
Jılısıw ońǵa-3
Mánisi: Qaraqalpaq tili Wikipediasına maqala jazıp, onıń rawajlanıwına óz úlesińizdi qosıń!
Ájayıp balalar
Ájayıp balalar (Túrkshe: Şimdiki Çocuklar Harika) - tanımalı túrk jazıwshısı Aziz Nesinniń 1967-jılı jazǵan romanı. 2014-jılı aprel ayındaǵı halatı boyınsha bup kitap Túrkiyada 68-basılımında jarıq kórdi hám usı waqıtqa deyin 525 000 dana basıldı. Aziz Nesinniń eń kóp satılǵan kitabı.
Bul roman qaraqalpaq tiline Muratbay Nızanov tárepinen awdarıldı hám 2016-jılı "Bilim" baspasında 148 bet kólemde, jámi 7200 nusqada basıp shıǵarıldı.
Mazmunı
Axmet penen Ziynep atlı eki bala bir-birine basınan ótkergenlerin xat almasıw arqalı aytıp beredi. Axmet penen Ziynep bir mektep oqıydı, Ziynep keyin shańaraǵı menen Ankaraǵa kóship ketedi. Olar xat jazısıp turıwǵa wádelesedi. Ziyneptiń Metin, Axmettiń bolsa Fatosh degen ájaǵası bar. Axmet Ziynepke, Ziynep Axmetke mektep, úyde basınan ótkergen waqıyların aytıp beredi. Bul kitap balalardıń ata-analarına hám muǵallimlerine qalay qaraytuǵının sıpatlaydı jáne balalardıń ózin-ózi qorǵawǵa úyretedi.
Joqarı dárejeli milliy domenler
thumb|ccTLD dúnya kartası Joqarı dárejeli milliy domenler (Country code top-level domain, ccTLD) qanday da bir mámleket yamasa ǵárezli aymaq ushın ajratılǵan internet joqarı dárejeli domenleri sanaladı.
Jackson (Mississippi)
Jackson AQShtıń Mississippi shtatında jaylasqan qala bolıp tabıladı. Hinds,Madison,Rankin okrugi quramına kiredi. 1821-jılda jańa shtat paytaxtı ushın jay retinde tiykar etip salınǵan qala,1812-jılǵı urıs dáwirinde Jańa Orlean urısındaǵı roli ushın sıylıqlanǵan general Endryu Jekson húrmetine atalǵan. hám keyinirek ol AQSh prezidenti bolıp xızmet etedi.Amerika puqaralar urısı waqtında 1863-jılda viksburg urısı qasında bolǵanınan keyin, general Uilyam Tekumse Sherman komandirligi astındaǵı Birlespe áskerleri Jeksondı qamal qılıwın baslaydı. Keyinirek qala janıp kúl bolǵan.
Xalqı
173,514 dana xalıq jasaydi (2010).
Geografiyası
Maydanı - 276,7 km2. Sonnan 271,7 km2 qurǵaqlıq, 5,0 km2 bolsa suw maydanı bolıp tabıladı. Teńiz júzinen ortasha 85m biyiklikte jaylasqan.
Sırtqı siltemeler
US-geo-stub
Derekler
Kategoriya :Mississippi qalalari, AQSh qalaları, geografiya, jer atamaları
Hintertiefenbach
Hintertiefenbach Germaniyanıń Rheinland-Pfalz jerinde jaylasqan kommuna bolıp esaplanadı. Bul kommuna Birkenfeld rayonı quramına kiredi. Maydanı – km2. adam jasaydı.
Aymaǵı
Hintertiefenbachtıń aymaǵı km2. Teńiz qáddinen m biyiklikte jaylasqan.