cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Teleintervyu
İntervyu aldınan bir neshe minut, mu'mkinshiligi bolg'ansha intervyu beriwshi menen ra'smiy emes formada so'ylesip alıw, onı tasmag'a jazıp alıwg'a tayarlaw kerek. Onda jurnalisttin' sa'wbetlesi intervyudın' maqseti ha'm tayarlang'an sorawları menen tanısıp shıqsa maqsetke muwapıq boladı. İntervyu bolatug'ın ornında ashıq kewil, doslıqlarsha ortalıqtı ju'zege keltiriw za'ru'r. Eger tayarlıq jaqsı alıp barılsa, intervyu beriwshi mu'layım boladı, pikiri so'z etilip atırg'an sorawlarg'a qaratılg'an, basqa so'z benen aytqanda, ha'r ta'repleme intervyu ushın tayar boladı ha'm hesh bir tele texnikag'a jaltaq bolmay, berilgen sorawlarg'a ta'biyiy ja'ne isenimli juwap bere aladı.
İntervyu alıp atırg'an waqıtta telejurnalist te o'zin erkin sezse, onın' sa'wbetlesi de o'zin biyma'lel, erkin tutadı.
İntervyu qaharmanına beriletug'ın sorawlar anıq ja'ne a'piwayı bolıwı kerek. Beriletug'ın sorawlar a'piwayı ja'ne konkret formada g'ana, paydalı ma'limleme alıw mu'mkin.
Teleintervyu jurnalisttin' yaki sonın' sa'wbetlesinin' monologına aynalıp qalmawı kerek. Ha'dden tısqarı berilgen sorawlar da intervyudın' kompozitsiyasın buzıp jiberedi. Jurnalist a'depli, o'tkir zeyinli, ju'da' sheberlik penen so'ylesiwdi alıp barıwı lazım.
İntervyu alıwda telejurnalistke mınaday a'meliy qag'ıyda ha'm usıllarg'a a'mel etiw usınıladı:
Tokio
250px|thumb|[[Aspan ibadatqanası Tokiyo]] Tokiyo (yapon tilinde:東京, Tōkyō) — Yaponiyanın' paytaxtı bolıp, so'zbe-so'z awdarma qılg'anda „Shıg'ıs paytaxt“ ma'nisin bildiredi. Tokiyo Yaponiyanın' wálayat ha'mde qala statusına iye administrativ birligi bolıp esaplanadı. Tokiyo — Yaponiyanın' paytaxtı. Ma'mleketdin' siyasiy, ekonomikaliq orayı. Xalqının' sanı ha'm sana'atdın o'siw ko'rsetkishleri boyınsha du'nyadag'ı iri qalalar arasında jetekshi orınlardan birin iyeleydi. Honshu atawının' qubla shıgıs bo'leginde, Kanto tegisliginde, Edogawa, Arakawa, Sumida, Tama da'ryalarının' Tokiyo qoltıg'ına quyılıw jerinde jaylasqan. Klimatı subtropik, mussonlı, en' suwıq ay — yanvardın' ortasha trası 3,G, en' ıssı, ay — avg .diki 25,6°. Jıllıq jawın 1343 mm. Serjawın ma'wsimde tez-tez tayfun boladı. T. seysmik zonada jaylasqan. Xalqı 13,23 mln. adam (2013 j. 1 aprel). Paytaxt prefekturası (Shutoken).
Los Andjeles
Los Andjeles (ingl. Los Angeles,  isp. Los Ángeles, sonday-aq, L.A. va City of Angeles - perishteler qalası atlari menen ataqli) - Tinish okeaninin' janinda jaylasqan AQSHtin'
Kaliforniya shtatindag'i qala.Shtatta xalqinin' sani boyinsha en' iri qala, mámleket boyinsha ekinshi orinda(1-iyul 2009 da xaliq sani 3 831 868 adam).Los-Andjeleste jasawshilardi
Mámlekettin' batisindag'i tiyka'rg'i ekonomikaliq, jetekshi sanaatliq ha'm ilimiy oraylardan biri.Tinish okeni jag'asindag'i ekinshi a'hmiyetli port ( jilliq ju'k tiyep-tu'siriliwi 25 mln t).
Aeroporti xalqara a'hmiyetke iye.Kosmik apparatlar islep shig'ariladi.Neftti qayta islew, metallurgiya, ximiya, poligrafiya, tigiwshilik, mebel, aziq-awqat sanaati jaqsi rawajlang'an.
Kinosanaat ha'm videobiznestin' tiykarg'i orayi (Gollywood).Turizm rawajlang'an.
Dári
Dári adam awırģan waqıtta járdem beretuģın arnawlı awqat yamasa ximiyalıq qollanba. Kópshilik dáriler suyıq bolıp kishkene shiyshelerde satıladı. Doktor nawqasqa (awırģan adamģa) kúnine neshe qasıqtan ishiw kerek ekenligin aytıwı múmkin. Kópshilik dáriler doktorlardın' retseptisiz berilmeydi. Nawqas dárixanadan dári ala alıwı ushın doktor retsept jazıp beredi.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi
Payda bolıw tariyxı:
Qaraqalpaqstan xabar agentligi (QQXA) — Qaraqalpaqstan Respublikasıniń rásmiy hám tiykarǵı xabar agentligi. QQXA 1954-jılı burınǵı Ózbekstan telegraf agentligi - ÓzTAGtiń Qaraqalpaqstan bólimi sıpatında jumıs baslaǵan. Bólim tiykarınan jergilikli gazetalarda basılıp shıǵatuǵın, televidenie hám radio arqalı efirge uzatılatuǵın TASS xabarların hám basqa da rásmiy materiallardı qaraqalpaq tiline awdarıw menen shuǵıllanǵan.
1976-jılı ÓzTAGtiń Qaraqalpaqstan bólimi janında xabar tayarlaw redakciyası shólkemlestirilgen.
Házirgi waqıtta bólim xızmetkerleri tek awdarma menen shuǵıllanbastan, kúnniń eń áhmiyetli temasındaǵı xabar, maqala hám reportajlar da tayarlamaqta. Shtat birligi keńeygen.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 1992-jıl 5-fevraldaǵı Pármanına tiykarlanıp, Ózbekstan telegraf agentligi - ÓzTAG Ózbekstan Milliy málimleme agentligi - ÓzA bolıp qayta shólkemlestirilgennen keyin ÓzTAGtiń Qaraqalpaqstan bólimi negizinde Qaraqalpaqstan xabar agentligi shólkemlestirildi. (Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi agentliktiń shólkemlestiriwshisi bolıp esaplanadı)
QQXA Ózbekstan Milliy málimleme agentligi arqalı mámleketimizdiń barlıq ǵalaba xabar qurallarına Prezidentimiz hám Húkimet tárepinen qabıl etilip atırǵan párman, qarar hám biyliklerdi, sonday-aq, ayrıqsha siyasiy áhmiyetke iye hám basqa da materiallardı qaraqalpaq tilinde jetkerip kelmekte. Sonday-aq, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi, Ministrler Keńesi jumısına baylanıslı rásmiy materiallardı tayarlaydı hám respublika kóleminde bolıp ótetuǵın jámiyetlik-siyasiy, ekonomikalıq, mánawiy-aǵartıwshılıq ilajlardı sáwlelendirip baradı.
Qaysı tillerde alıp barıladı?
QQXA xabarları ózbek, qaraqalpaq hám rus tillerinde beriledi.
Cristoforo Colombo
thumb|Cristoforo Colombo Cristoforo Colombo (Cristoforo Colombo, Cristóbal Colón; aytılıwı: Xristofor Kolumb) belgili sawdager ha'm sayaxatshı. Ol 1451 jılı tuwılg'an ha'm 1506-jılı 20-Mayda Valladolid qalasında qaytıs bolg'an. Onı bir waqıtları Amerikanı ashqan birinshi Evropalı dep esaplag'an, bıraq ha'zirgi waqıtta Vikingler Amerikanı onnan aldın ashqanlıg'ı belgili.
Cristoforo Colombo İndiya ha'm Qıtayg'a qısqa jol tabıw u'mitinde Atlantika okeanınan ju'zedi. Ol İspaniya patshası Ferdinand II Aragon ha'm xanshayım Isabella I Castile larg'a o'simlikler ha'm altın alıp keliwdi qa'leydi. Ol jer shar formasında ekenligin biledi, bıraq onın' qansha u'lkenligin haqqında xabarı bolmaydı. Cristoforo Colombo Marko Polonın' Qıtaydın' shıg'ısınan ten'iz tapqanın esitken edi ha'm bul ten'iz Evropanın' batısında jaylasqan ten'izdin' o'zi dep isengen edi. Cristoforo Colombo Tınısh okeanı ha'm Amerika kontinenti haqqında hesh qanday mag'lıwmatqa iye emes edi ha'mde Atlantika okeanı tuwrıdan-tuwrı Qıtayg'a alıp barmaytug'ınlıg'ın bilmeytug'ın edi.
Sayaxatının' aqırında Christopher bir neshe atawlardı ushıratadı ha'm Shıg'ıs İndiyag'a jetip keldik dep oylaydı. Sonın' ushın ol sol jerdegi jergilikli xalıqtı "İndiyalılar" dep atag'an. Ulıwma Cristoforo Colombo Amerika kontinentine to'rt ma'rte sayaxat qılg'an. Kolumbiya ma'mleketide onın' atına atalg'an.
Cristoforo Colombonın' kelip shıg'ıwı
Cristoforo Colombonın' kelip shıg'ıwı haqqında ko'p tartıslar bar. Ko'pshiliktin' oylawı boyınsha ol İtaliyanın' Djenoa qalasında tuwılg'an. Ekspertler Cristoforo Colombonın' tuwılg'an jeri haqqında ko'p mag'lıwmatlardı u'yrenip shıqqan, biraq usı waqıtqa shekem aqırg'ı sheshimge kelmegen.
Dástúr qosıqları
Dástúr qosıqları - qaysı xalıqtı alsaqta, onın' uzaq da'wirden kiyatırg'an ha'm o'mirde atqaratug'ın da'stu'r qosıqları bar. Olar ko'binese toy, mu'siybet penen baylanısıp keledi. Dástúr qosıqları óziniń xalıqtıń o'mirindegi tutqan ornı boyınsha basqa xalıq qosıqlarınan ayırılıp turadı. Ásirese olar xalıqtıń toy atqarıw, ólini jerlew qusaǵan úrp-ádeti menen qalay bolsa solay baylanısqan. Sonlıqtan bul qosıqlar dástúr qosıqları dep ataladı. Dástúr qosıqların óz ishinde maydalap otırmastan bes bólimge bólip qarawǵa boladı. Olar:
Dongxoy
Dongxo — Vyetnamda jaylasqan eski qalalardıń biri.
thumb|left|200px| Đồng Hới
Áyyemgi Olimpiada oyınları
Áyyemgi Gretsiyada Olimpiada oyınlarınıń payda bolıwı - Áyyemgi Olimpiada oyınları b.e.sh. 776-jılı payda boldı. Áyyemgi Gretsiyada Olimpiya oyınlarınıń payda bolıwı bul Gretsiyada Sparta hám Elida qalaları arasında paraxatshılıqtıń ornawı bolıp sport bayramı sıpatında payda boldı.
Áyyemgi Greklerdiń Olimpiada oyınlar dástúrine hár qıylı aralıqlarǵa juwırıw, disk ılaqtırıw, nayza ılaqtırıw kirgizildi. B.e.sh. 490-jılı marafon aralıǵına juwırıw payda boldı. Marafon aralıǵına juwırıwdıń payda bolıwı, Marafon qalashasınıń qasında b.e.sh. 490-jılı Afinalılar Persidler menen urısta jeńiske erisip, ásker bası bir áskerdi Afinaǵa juwırıp barıp jeńiske eriskenligimizdi jetkereseń dep tayınlaydı. Bul ásker Marafon-Afina aralıǵın juwırıp ótip Afinaǵa jetip kelip "Biz jeńiske eristik" dep ólip qaladı. Áyyemgi Grek áskeriniń húrmetine Marafon-Afina aralıǵın ólshep bul aralıqqa juwırıw boyınsha birinshi Olimpiada oyınlarında jarıs ótkeriledi. Bul aralıq 40 kilometr dep belgilenedi. 1920-jıldan baslap Marafon aralıǵı 42 km 195 metr dep qabıllandı.
FA Šiauliai
Futbol akademi Šiauliai (Šiaulių futbolo akademija) - Litva paytaxtı Šiauliai qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Men atawı
Men Atawı — Okeaniyada jaylasqan mámleket.
Depozitariy
Depozitariy - o'z qarıydarlarının' bahalı qag'azların saqlawdı, saqlanıp atırg'an bahalı qag'azlarg'a qarıydarlardın' menshik huqıqlarının' esabın ha'm bul bahalı qag'azlarg'a xızmet ko'rsetiwdi a'melge asıratug'ın sho'lkem.
Bankler, bahalı qag'azlar bazarında professional isleytug'ın basqa da sho'lkemler, qa'nigelestirilgen depozitariy – kliring sho'lkemler tiyisli eldin' nızamlarına qaray depozitariyler bolıwı mu'mkin.
Depozitariy to'mendegi wazıypalardı a'melge asırıwı mu'mkin:
Deponent (qarıydar, iyesi) bahalı qag'azlardı saqlaw ha'm / yamasa depozitariyde saqlawlı bahalı qag'azlar boyınsha huqıqlardın' kimge tiyisliligin esaplaw boyınsha depozitariydin' xızmetlerinen sha'rtnama tiykarında paydalanatug'ın shaxs.
Devis kubogi
Devis kubogi - bul en' ko'rkemli saylandı erler arasındag'ı komandalıq chempionat. Du'nya ju'zlik erler arasındag'ı ra'smiylestirilmegen chempionat bolıp esaplanadı.
Bul chempionat 1900-jılı Duayt F. Devis ta'repinen tastıyıqlang'an, ha'r jılı o'tkeriledi.
O'tkerilmegen jıllar 1901/10/15-18/40-45.
Birinshi atalıwı "Laun-tennis boyınsha xalıq aralıq shaqırıw kubogi".
Baslı priz - Gu'mis gu'ze (astındag'ı otırg'ızg'ıshı menen ulıwma awırlıg'ı 198 kg, biyikligi 33,02 sm diametri 46.99sm).
Antarktida
Antarktida (ἀνταρκτικός— Jerdiń eń qublasinda jaylasqan kontinent. Antarktidaniń orayina shekem bolǵan qubla geografik polyusqa tuwrı keledı. Antarktidaniń jaǵaları qubla okeaniń suwlari juwip turadi. Kontinentiń maydani 14,4 mln km² teń (oniń ha'm 1,6 mln km²-i self buǵazinan ibaratdir).
Telesáwbet
Ayırım jurnalistlerimiz bolsa, bir sáwbet dawamında kóp temalardı sáwlelendiriwge, kóp mashqalalardı kórip shıǵıwǵa háreket etedi. Biraq, tájiriybe sonı kórsetedi, sáwbette bir anıq temanı hár tárepleme sáwlelendiriw kerek.
Telesáwbettiń tabıslı shıǵıwı ushın aydınlıq faktorıda rol oynaydı. Aydınlıq bolsa, dáslep, avtordıń pikirleri anıq hám izbe-iz bayan etilgende, keltirilgen dálillerdiń logikalıǵında kórinedi. Telesáwbettiń tabıslı avtordıń turmıstan alınǵan orınlı sabaqların keltiriwi jáne erkin mısallardı keltiriwine de baylanıslı. Telesáwbettiń teması qanshama tereń bolsa, sonshama kóp mısallar keltiriw hám basqa súwretlew qurallarınan paydalanıw kerek. Telesáwbette arnawlı terminlerdi, qıyın sózlerdi isletpewge háreket etiw zárúr.
Telesáwbet oqıw formasında emes, bálki sóylew, sáwbetlesiw formasında ótkiziliwi áhmiyetli bolıp tabıladı. Onı tayarlaw barısında telejurnalist tamashagóylerdiń háreketin de seziwi, sóz bolıp atırǵan temaǵa kóriwshilerdi tartıw maqsetinde óz pikirlerin jankúyerlik, emotsional qálipte bayan etiliwi lazım. Telesáwbet dawamında bildiretuǵın pikir-talaslarǵa avtordıń óz qarım-qatnası bolıwı kerek.
Tema boyınsha mınaday telesáwbet túrlerin ajıratıw múmkin;
Telesáwbet túrlerinen jáne biri – "ortalıq sáwbeti" bolıp tabıladı. Bul sáwbet ózine tánligi menen basqa telesáwbetlerden ajıralıp turadı. "Ortalıq sáwbeti" inde 3-4 qatnasıwshı qatnasadı. Bul sáwbette kóterilip shıqqan mashqala hár qıylı qánigeler tárepinen tereń talqılanadı. Sonıń ushın bunday sáwbetlerde pikirlerdiń salıstırılıwı hám ulıwma bir juwmaq shıǵarıwı tábiyiy boladı.
Qaraqalpaqsha Wikipedia
Qaraqalpaqsha Wikipedia 2008-jıl 26-mayda jaratıldı. 2014-jıl 15-mayda maqalalar sanı 700den astı. Házirgi kúnde Special:Statistics maqala bar.
Dialektika
Dialektika - bul barlıq jasaytuǵınlardıń bolmısı menen rawajlanıwınıń universallıq baylanısları haqqındaǵı filosofiyalıq táliymat. Sonıń ushın filosofiyalıq bilim tarawında eń dáslep rawajlanıwdıń ózine tán protsessi qaraladı. Qısqasha aytqanda, dialektika - bul rawajlanıwdıń filosofiyalıq teoriyası.
Dialektika dúnyanıń kórinisin ashıp beredi, dúnyadaǵı baylanıslardı tábiyat, jámiyet hám oylawdıń háreketi menen rawajlanıwdıń ǵalabalıq nızamların qaraydı. Dialektika óziniń dúzilisine qaray obektivlik hám subektivlik dialektika bolıp bólinedi.
Obektivlik dialektika - sırtqı dúnyada jasaytuǵın óz ara baylanısta turatuǵın is-háreket penen rawajlanıw protsessin ańlatadı.
Subektivlik dialektika - usı protsesslerdiń adamlar arasında sáwleleniwi hám adam oyları menen túsinikleriniń ilgerilewi.
NASA
thumb|200px|NASA embleması NASA (NASA - National Aeronautics and Space Administration) — AQShtın’ aeronavtika ha’m a’lemdi izertlew boyınsha milliy basqarması bolıp, AQShtın’ federallıq hu’kimetine qaraslı agentlik esaplanadı. NASA ha’m tag’ı da ko’plegen teleskoplar ha’m interferometrler ta’repinen alıng’an ba’rshe su’wret ha’m videomateriyallardın’ hesh qanday avtorlıq huquqı qorg’almag’an ha’m ja’miyetlik u’les esabında tarqatıladı ha’m erkin nusqalawg’a boladı
Tariyxı
NASA “kosmoslıq jarıs“ payıtları, Sovetlik awqamı ta’repinen shıg’arılg’an jerdin’ birinshi jasalma joldası payda bolg’annan keyin 1958-jılı 29-iyul ku’ni payda bolg’an.
Agenlik byudjeti
NASA du’nyadag’ı kosmoslıq agenlikler arasında en’ iri byudjetke iye bolg’an agentlik bolıp esaplanadı. NASA 1958-jıldan 2008-jılg’a deyingi aralıqta kosmoslıq programmalarg’a shama menen $810,5 mlrd doll. Aqsha jumsadı(inflatsiya esabınan).
NASA basshılıg’ı
Ha’zirgi waqı/tta NASAnın’ basshısı Maykl Griffin.
Tonga
Tonga yaki rásmiy Tonga Patshalıǵı Kingdom of Tonga) - Okeaniyada jaylasqan mámleket. BMSH aǵzası.
Televiziyalıq esap
Televiziyalıq esap
Usı ma'niste ol telexabarg'a ju'da' jaqın. Lekin, onın' qa'siyeti ha'm xabardan ayırmashılıg'ı ma'limleme sıpatlamasının' bayan etiliwinde. Ma'selen, xabarda waqıyanın' qay jerde, qashan bolg'anlıg'ı haqqında mag'lıwmat berilse, televiziyalıq esap bul haqqında qosımsha ma'limleme beredi ha'm onın' maqset ja'ne a'hmiyeti tuwralı teletamashagoylerdi xabardar etedi. Televiziyalıq esapta waqıya xronika su'wretlengen ta'rizde bayan etiledi ha'm onda "jıynalg'anlar jıllı ku'tip aldı", "Ashılıwda qatnastı", "Qutlıqlaw so'zi menen shıqtı", "So'zge shıqqanlar maqulladı" kibi so'z dizbekleri ko'p ushıraydı.
Telejurnalistika teoriyası ha'm praktikasında televiziyalıq esap eki tu'rge ajıratıladı.
Birinshiden - waqıyanın' a'piwayı sa'wlesi beriledi.
Ekinshiden - avtordın' gu'rrin'i menen birgelikte tasmag'a jazılg'an shıg'ıwlardın' en' qızıq ha'm itibarg'a ılayıq u'zindiler berip barıladı. So'ylewdin' intonatsion qa'siyetleri, ta'sirshen'ligi ma'limlemeni bayıtadı, waqıyanın' tolıq ha'm izbe-iz bahalawg'a ja'rdem beredi.
Diplomatiyalıq korpus
Diplomatiyalıq korpus ken' ma'nide usı ma'mlekettegi sırt el diplomatiyalıq wa'kilxanası diplomatiyalıq xızmetkerleri sonday-aq, olardın' shan'araq ag'zaları jıyındısı bolıp tabıladı. Diplomatiyalıq korpus sho'lkem bolıp esaplanbaydı. Diplomatiyalıq korpus baslıg'ı lawazımı boyınsha joqarı ha'm tiyisli ma'mleketke wa'kil etip jiberilgen waqtı jag'ınan en' ko'p islep atırg'an diplomatiyalıq wa'kil (duayen, aqsaqal) sanaladı. Ayırım katolik ma'mleketlerde diplomatiyalıq korpus baslıg'ı Rim papası nuntsiysı esaplanadı. Diplomatiyalıq korpustın' shıg'ıwı tek ra'smiy mereke waqıtları g'ana (milliy bayramlar, qutlıqlaw ma'resimlerinde) ruqsat beriledi. Diplomatiyalıq korpus ag'zalarının' diplomatiyalıq sıpatların tastıyıqlaw ushın ko'plegen ma'mleketlerdin' jergilikli ha'kimiyatı organları diplomatiyalıq gu'walıqlar beredi.
Dmitriy Mendeleev
thumb|right|Dmitriy Mendeleev Dmitriy Mendeleev (rus. Дмитрий Иванович Менделеев, 8 fevral 1834, Tobolsk – 2 fevral 1907, Sankt Peterburg) rus ximigi. Ol elementlerdin' periodlıq kestesinin' birinshi nusqasının' baslı jaratıwshı bolg'an. Aytıwlarınsha, Mendeleev pasyans, solityor karta oyınların jaqsı ko'rgen, solay etip izbe-izlikti ko'riw a'meli bolg'an. Ol kartalardı elementlerde ha'r qıylı usıllarda diziwge ha'reket etti. O'z gezeginde, birinshi elementlerdin' periodlıq kestesi karta oyını sıyaqlı jıynaldı.
Marokko
Marokko — Afrika kontinentinde jaylasqan mámleket.
Telesholıw
Telesholıw - telejurnalistikanın' a'hmiyetli janrlarınan biri bolıp, turmısımızdın' ha'zirgi ku'ninde bolıp atırg'an ha'diyselerdi ha'm waqıyalardı tu'sindiriw ja'ne talqılaw wazıypaların o'z aldına wazıypa etip qoyadı.
Sholıwda barlıq waqıtta sebep bolıwı kerek. Onın' tiykarg'ı maqseti – faktlerdi tuwrı ha'm sheberlik penen tan'lang'an ja'ne salıstırılg'an jag'dayda teletamashago'yler sanasında waqıyalar, ja'miyetlik awhal tuwralı ma'lim ha'm anıq ta'sir qalıdırıw bolıp esaplanadı.
Aktuallıq telesholıwdın' za'ru'r ta'replerinin' biri ku'nnin' a'hmiyetli mashqalalarına mu'na'siybetin bildiriw-telesholıwdın' barlıq waqıtta dıqqat orayında turadı.
Telesholıwdın' za'ru'r elementlerinen biri onın' argumentatsiyası, yag'nıy da'lil keltiriwi bolıp esaplanadı. Da'liller sıpatında telejurnalist ma'lim faktler, sanlar, tsitatalar, hu'jjetler ha'm jazıwlardı keltiriwi mu'mkin.
Telesholıwda bazı za'ru'r, dıqqatqa ılayıq bolg'an fakt ha'm tiykarg'ı pikirler qaytarılıwı lazım. Sonday-aq, telesholıwshı so'z ustası, jag'ımlı hawaz iyesi, tartımlı ko'riniske iye bolıwı da'rkar. Ol tu'sinikli, ko'rinislik ra'wishte, erkin, janlı ha'm isenimli so'ylewi lazım.
Teması boyınsha telesholıwlar mınaday tu'rlerge bo'linedi;
Ko'lemi ta'repinen telesholıwlardı qısqa, jıldam (waqıyalı), ku'nlik ha'm ha'ptelik (aylıq) sholıwlarg'a ajıratıw mu'mkin:
b) ku'ndelikli sholıw ku'n dawamında en' qızıq ha'm a'hmiyetli waqıyalardı ha'r ta'repleme ta'riplewge ha'm olardın' ma'nisin tu'sindiriwge umtıladı. Onın' efir ko'lemi 3 minuttan 6 minutqa shekem bolıp, efirge arnawlı rubrikalar astında jiberiledi;
v) ha'ptelik (aylıq) sholıwlar menen bir waqıt (ha'pte, ay) ishinde bolıp, o'tken waqıyalardı talqılaw ha'm bahalaw wazıypasın atqaradı. Bul sholıwlarda a'hmiyetli waqıyalardın' usılları belgilenip, olarda ulıwmalılıq da'rejesi basqa sholıwlarg'a qarag'anda joqarılaw boladı. Efirde dawam etiw waqtı 10-15 minut.
Sholıwlardın' toparında baspaso'z, yag'nıy gazeta sholıwı ayrıqsha orın tutadı. Bazar ekonomikasında qag'az bahasının' joqarılap ketiwi, gazetalardın' tirajı keskin qısqarıwı teleradioefirde baspaso'z sholıwlarının' ko'beyiwine alıp keledi. Telesholıwlar payda bolıwı menen gazetada basılg'an ma'limlemeni xalıqqa jetkeriw mashqalası birotala sheshildi.
Makao
Makao Afrika kontinentinde jaylasqan mámleket.
Malavi
Malavi — Afrika kontinentinde jaylasqan mámleket.
Telereportaj
Telereportaj - jurnalistikanın' en' quramalı janrlarınan esaplanadı. Bu'gingi ku'nde telereportaj turmıs waqıyaların haqıyqat sa'wlelendiriwi sha'rt. Waqıyanın' kemshilik ta'repin de jetiskenlik ta'repin de televidenienin' sa'wlelendiriw quralları menen su'wretlew za'ru'r. Waqıyag'a ha'r qanday "ton kiydiriw" ha'm faktlerdi bo'rttiriw yamasa pa'seytiriw menen telereportajdın' ta'sirshen'ligin asırıp bolmaydı.
Reportaj tiykarında latınsha "jetkeriw", ingliz tilinde bolsa "xabar beriw" ma'nisin bildiredi. Ol ha'zirgi zamanago'y jurnalistikada en' jawınger, jıldam janrlardan esaplanadı. Ol barlıq janrlarg'a qarag'anda o'mirge biraz jaqın turıp, waqıya ju'z berip atırg'an ornınan ja'ne ju'z berip atırg'an waqıtta alıp beriliwi menen basqa janrlardan ajıralıp turadı.
Reportaj bolıp atırg'an waqıya haqqında da'rriw tu'sinik beredi, onın' dawıslı jag'dayın "ko'shiredi" ha'm tın'lawshılardı bul waqıyanın' jag'dayı, sharayatına alıp kiredi. Lekin, telereportaj waqıyanın' anıq ko'rinisi emes, ol turmıstın' ko'p qırlılıg'ın xabarshı qarım-qatnası arqalı ko'rsetip beredi.
Telereportajdın' za'ru'rli ta'repleri onın' waqıyanın' barısın beriw ha'm tezligi bolıp esaplanadı. Ol ha'miyshe jan'alıqlar haqqında xabar beredi. Reportaj u'zliksiz ra'wishte televidenienin' barlıq su'wretlew quralları birlestirilgen, dawıslı so'z, ko'rkem ha'm hu'jjetli shawqımlar, muzıka, en' baslısı, qaytalanbas ko'rinis.
Jurnalisttin' so'zi ha'm akustikalıq su'wretlew qatlamı waqıyanı qabıl etiwdi qıyınlastırmaslıg'ı, kerisinshe, onın' mazmunlıg'ın ku'sheytiriwi ha'm rawajlandırıwı kerek.
Telereportajda jurnalisttin' roli ayrıqsha isshen' ha'm juwapkershilikli bolıp tabıladı. Ol waqıyanın' qatnasıwshısı, gu'wası bolıp g'ana qalmay, teletamashagoylerge bul waqıyanın' ortalıg'ına "kirip shıg'ıwg'a", onı tu'p tiykardı "seziw" ge ko'meklesiwi kerek. Waqıya ko'riwshiler ta'repinen tuwrı qabıl etiliwin ta'miyinlew ushın xabarshı onı anıq ha'm tu'sinikli so'z etiwi lazım. Bul talap ayrıqsha ju'da' za'ru'r a'hmiyetke iye.
Telereportaj sonday anıq jazılıwı, jazıw tasmasına tu'siriliwi ha'm efir arqalı beriliwi kerek, tamashago'y onı bir ko'riiwden-aq qabıl etiwi mu'mkin bolsın. Sebebi, telereportajda tamashago'ylerge bir ma'rte qatnas jasaw mu'mkin, olar telereportajdı qayta ko'riw mu'mkinshiligine iye emes. Sonın' ushın anıq ha'm a'piwayı turaqlı montaj tiykarı talap esaplanadı.
Xabarshının' sholıwı anıq ha'm qatan' ta'rtiplengen bolıwı kerek. Telereportajdın' temporitmin teletamashagoylerge waqıyanın' barısın baqlap ha'm qa'telespey qabıl etiliw mu'mkinshiligin jaratıw za'ru'r. İntanatsion qurılısı da waqıya mazmunına say keliwi kerek.
Teleko'rsetiwdin' teksti, jıynalg'an ha'm "reportaj" g'a jazılg'an ko'rinisli ja'ne dawıslı materialdı beriw, jurnalisttin' hawazı ha'm intonatsiyası, dinamikası. Usı barlıq usıllardı biri-birine u'zliksiz, sheberlik penen baylanıstırıw na'tiyjesinde telereportajdın' pu'tinligi ta'miyinlenedi.
Eger sol elementlerdin' birewi ulıwma materialg'a tuwrı kelmese, tamashago'yler waqıya tuwralı qa'te tu'sinikke iye bolıwı mu'mkin.
Mazmun boyınsha telereportajlardı mınaday tu'rlerge bo'liw mu'mkin.
Orınlanıwı boyınsha tuwrıdan-tuwrı jetkeriletug'ın reportaj ha'm magnit tasmasına jazılg'an reportajlardı ayırıwı mu'mkin.
Tuwrıdan-tuwrı efirge jiberiletug'ın reportaj "translatsion" ta'rizde berilip, efirde, a'dette, o'zgerissiz ko'rsetiledi.
Magnit tasmag'a jazılg'an reportaj bolsa, avtordın' ideyası ja'ne wazıypaları ko'zde tutılg'an jag'dayda montaj etiledi. Onda waqıya barısının' ta'rtibi de, bazı ta'repleri de o'zgertilip efirge jiberiledi.
Video kassetag'a jazılg'an telereportajda montajdın' roli u'lken. Montaj waqıyanın' en' za'ru'r bolg'an jag'dayların tın'law ha'm waqıttı qısqarttırıw mu'mkinshiligin beredi. Montaj printsip ta'repinen tekst redaktorlawına uqsap ketedi.
Telereportajdı montaj etip atırg'an payıtta mına qag'ıydalardı yadta tutıw kerek:
Dáwletyarbek dástanı
Dawletyarbek da'stanı - tariyxıy da'stanlardın' ishinde bul epos u'lken qızıg'ıwshılıq tuwdıradı. Da'stan XVIII a'sir waqıyaların qamtıydı ha'm usı da'wirde Qońıratta tuwılıp o'sken, qaharmanlıq isler, ko'rsetken shayır, batır, shabondoz, sazende Dawletyarbektin' o'mirine arnalg'an.
Xorezm oazisi xalıqlarının' arasında, sonın' ishinde qaraqalpaqlarda baspag'a basılmay, tek qoljazba tu'rindegi da'stanlardı, olardın' jazba ha'm awızsha variantların ushıratamız. Solardın' birewi XVIII a'sirde ha'zirgi Qońırat rayonının' aymag'ında do'retilgen "Dawletyarbek" da'stanı ko'pten beri qaraqalpaq a'debiyatın izertlewshilerinin' dıqqatın o'zine awdarıp keledi ha'm bul da'stan qaraqalpaqlardın' tu'p do'retpesi ekenligi haqqında hesh qanday gu'man joq ekenligin aytıw kerek.
Ózbekstan İlimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bo'liminin' kitapxanasınla "Dawletyarbek" da'stanının' to'rt variantı saqlanadı. Urıstan burın 1930-jılları S.Mawlenov, Sh.Xojaniyazovlar ta'repinen Qarajan baqsı Qabulovtan "Dawletyarbek" da'stanının' birinshi variantı jazıp alındı. 1960-jılı Qońırat rayonında sho'lkemlestirilgen ekspedin'iya waqtında "Qońırat" kolxozında jasawshı Eshmurat degen kisiden alıng'an da'stannın' qol jazba nusqası pu'tinligi, xalıqlıg'ı jag'ınan ayrıqsha qızıg'ıwshılıq tuwdıradı. Ha'zirdin' o'zinde da'stannın' payda bolg'an ornı Qońıratta bizlerdin' anıqlawımızsha bizlerge belgisiz adamlardın' qolında. "Dawletyarbek" da'stanının' 4-5 qoljazbası saqlanadı. "Dawletyarbek" dastanının' do'regen jeri ha'zirgi Qaraqalpaqstannın' Qońırat rayonının' aymag'ı. Dawletyarbektin' urıwı balg'alı bolg'an, tariyxıy adam, shayır ha'm batır bolg'an kisi. Ol XVIII a'sirdin' ekinshi yarımında jasag'an Dawletyardın' Sarxun degen ataqlı, shapqısh atı bar boladı. Ol ju'yrekligi menen pu'tkil Xorezm oazisine dan'qın jayadı. Dawletyarbektin' Sarxunın qaraqalpaq shayırları obekt etip aladı. Xiywa xanı Aspandiyar Sarxunnın' xabarın esitip, o'zine almaqshı bolıp en' jaqın adamlarının' birin Qońıratqa jiberedi Qońırat wa'kili Xiywadan kelgen xannın' wa'kili menen birge Dawletyarbekten xang'a Sarxun atın beriwdi soraydı. Dawletyarbek xang'a atın bermeytug'ınlıg'ın aytadı. Olar Dawletyarg'a hu'jim etip, zorlıq ko'rsetpekshi boladı. Ashıwı kelgen Dawletyar a'dilsizlikke shıday almay, attı ku'sh penen almaqshı bolg'an xan wa'kilin o'ltiredi. Xang'a jaman atlı bolıp, jigitleri menen Qońırattan shıg'ıp ketedi. Atasının' dostı Tu'rkmen elinin' belgili adamlarınan birewi Ma'medjan Sa'rdardın' jurtında o'zine baspana tabadı. Dawletyarbek jigitleri menen birge Tu'rkmen elinin' jawı Iran shaxlarına qarsı a'dillik, azatlıq, g'a'rezsizlik ushın urısqa qatnasadı. Dawletyarbek o'mirinin' aqırına shekem patriotizm, erkinlikti su'yiw, g'a'rezsiz jasaw ideyalarına sadıq bolıp turadı. Xalıqlar doslıg'ında u'lken ja'rdemdi sezedi.
Tu'rkmen elinin jawına o'z elinin jawınday qarap og'an qarsı Dawletyarbektin atlanısı onı tariyxtag'ı en' unamlı qaharmanlar da'rejesine ko'teredi. "Dawletyarbek" da'stannın' qısqasha ideyalıq mazmunı da, haqıyqat bolg'an tariyxıy waqıya da usınday. Dawletyarbek da'stanı XVIII a'sirdin' tariyxıy, haqıyqıy adamnın' ornın so'z etkenlikten epos boyınsha barlıq materiallardı teren'nen u'yreniw menen o'zbek, tu'rkmen, qaraqalpaq versiyalarının' o'zgesheliklerin, bir-biri menen baylanıs tamırların ashıwımız kerek.
Mali
Mali Afrika kontinentinde jaylasqan mámleket.
Shımkent
Shımkent Qazaqstanda jaylasqan qala. Ulkenligi boyınsha Qazaqstan respublikasında 3 orındı iyeleydi. Xalqı sanı 674,475 (2012) qaladan Tashkent Almatı temir jolı o'tedi. Hawa rayı Shımkent qalasının klimatı kontinental qısı ortasha suwıq yanvar ayında - 3 atırapında, jazı issi boladı iyul ayında +35  jılına 630 mm jawın jawadı.
Xalqı
Shımkent qalasının' xalqı 2013-jılg'ı mag'lıwmatqa ko're 672 416 adam bolg'an. Xalqı boyınsha Respublikada u'shinshi orında (Almatı ha'm Astanadan keyin). Xalqının' milliy quramı to'mendegidey: qazaqlar 55,7 %, orıslar 15,7 %, o'zbekler 15 %, a'zerbayjanlar 1,86 % , tatarlar 1,54 %, koreysler 1,00 %, ukrainlar 0,54 %, tu'rkler 0,51 %, ha'm basqalar.
Komi
Komi Rossiya da jaylasqan mámleket.
DFK Dainava
Futbol klubi Dainava (Dzūkijos futbolo klubas Dainava) - Litva paytaxtı Alytus qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Eki puqaralıq
Bir adamda eki yamasa onnan artıq mámleket puqaralıǵına iye bolıw imkaniyatı bar. Eki puqaralıq ataması kóp puqaralıq (úsh puqaralıq h.t.b.)tı da qamtıydı. Eki puqaralıq hár qıylı mámleketlerdiń puqaralıq huqıqındaǵı nızamlar kolliziyası aqıbetinde, máselen, topıraq hám qan huqıqına tiykarlanǵan nızamlarda, júzege keledi.
Eki puqaralıq belgili unamsız aqıbetlerdi keltirip shıǵaradı. Olardıń ishinde tómendegilerdi ayrıqsha kórsetip ótiw múmkin:
Eki puqaralıq máselelerine arnalǵan xalıqaralıq shártnamalardıń eki túri bar.
Bulardan birinshisi eki puqaralıq aqıbetlerin sheshiwge qaratılǵan shártnamalar (Diplomatiyalıq qorǵanıw yaki áskeriy xızmet penen baylanıslı);
Staatsbürgerschaft
Duayt Devis
thumb|right|Duayt Devis Duayt Filli Devis (Dwight Filley Davis) - amerikalı tennisshi, siyasatshı, du'nya ju'zlik erler arasındag'ı ra'smiylestirilmegen komandalıq jarıstın' sho'lkemlestiriwshisi. Garvard universitetinin' talabası Devis laun tennis boyınsha dem alıs waqıtları Massachusetstegi lagerde qızıg'a basladı. 1898-jılı AQShtag'ı universitet chempionatında kurslası X.Uord penen birge chempion boldı. 1899-jılı Devis penen Uord AQSh chempionatında juplıq razryadta chempionlıqtı jen'ip aldı ha'm ol ataqtı u'sh jıl qatara uslap turdı. 1898-jılı Devis finalda M.Uitmen menen oynadı ha'm to'rt sette utıstı qoldan jiberdi. 1901 jılı X.Uord penen birge Uimbldonnın' Chellendjer raundında oynadı ha'm sol waqıtlardag'ı Angliyalı ag'alı-inili Doxertlarg'a utılıp qaldı.
En' u'lken tabıs o'zinin' du'zgen "Shaqırıw kuboginde" boldı, ol 1900-jılı birinshi ret oynadı. Ol Bostonda Amerikalılar menen Britaniya atawları arasında bolıp o'tti. Devis jekelik ha'm juplıq oyınlardı (X.Uord penen) utıp shıqtı. Biraq haqıyqatında Britaniyalılar ol jarısqa onsha ku'shli emes oyınshılar menen kelgen edi. Devis tennis karerasın qoyg'annan keyin siyasiy ha'm a'skeriy jumısların jaqsı alıp bardı.
Ájiniyaz Qosıbay ulı
Ájiniyaz Qosıbay ulı (ádebiy laqabı Ziywar) — XIX ásirdegi qaraqalpaq klassik ádebiyatınıń eń órnekli wákilleriniń biri. Ol dóretiwshiliginde ózine tán ózgeshelikke iye, oǵada talantlı, oqımıslı, medreseni ayrıqsha tamamlaǵan aqun, ulama, kórkem sóz sheberi sıpatında basqalardan ayrılıp turatuǵın uqıplılıq penen óz dáwiriniń progressiv idealların júzege shıǵardı, anıq turmıs haqıyqatlıǵına sheber qurılǵan poetikalıq obrazlı ibaralardi ótkir oy-pikirleri menen tásirli sáwlelendirdi.
Duayt Devis
General Devis AQShtın' qorg'anıw ministri (1925-1929 jj), keyin ala Fillipinde general-gubernator bolıp isledi. Devis shep qol menen oynap artqı sızıqta ha'm setkanın' qasında o'zine isenimli oyın alıp bardı. Onın' texnikasında en' ku'shlisi toptı shıyırıp uzatıp beriw edi. Urardın' aldında qoldın' barmaqları menen toptı shıyırıp jiberiwi bunday urıwlardan son' top qaptalg'a ushıp ketiwi mu'mkin edi, sonın' ushın bunday uzatıp beriw en' qıyın esaplanar edi.
Ájiniyaz Qosıbay ulı
Ájiniyaz shayır 1824-jılı Moynaq rayonı aymaǵına qaraslı «Qamıs bóget» degen jerde orta xallı diyqan xojalıǵında dúnyaǵa keledi. Ol qaraqalpaqtıń Qońırat arısı Ashamaylı urıwınıń Saqıw tiresinen bolģan. Ájiniyazdıń ákesi Qosıbay, anası Naziyra sózge sheshen, dilwar, ótkir pikirli hayal bolıp xalıq danalıqların, naqıl-maqallardı, ushırma sózlerdi, dástanlardı, terme-tolǵawlardı, xalıq qosıqlarların júdá jaqsı bilgen.
Jaslıǵı hám Mediresede oqıwı
Ájiniyaz jasınan ziyrek bolıp, awıllıq meshit-mektepte oqıp bilim alǵan. Onıń tuwısqan dayısı Elmurat Axun degen adam óz dáwiriniń oǵada sawatlı, bilimdan adamı bolıp ol Buxaradaǵı Mir Arab medresesinde oqıp kelgen. Usınday baǵdarda ol ustazınıń jolın dawam ettirip Xiywadaǵı Sherǵazı xan medresesine oqıwǵa baradı. 1840-1844 jıllarda Xorezm, Xiywada ilim-bilim u'yrenedi. Sherǵazı xan medresesinde oqıǵan dáwirinde Ájiniyaz pútkil Shıǵıs du'nyası, arab ádebiyatı, mádeniyatı, Orta Aziya hám Qazaq dalasına belgili bolǵan ulama-mashayıqlar, pútkil Turan-Turkistan miyrasları menen óziniń túp nusqasında arab, parsı tillerinde tanısadı. Ájiniyazdin' jaslig'i haqqinda Karamatdin Sultanov "Ájiniyaz" romanin jazg'an.
Dóretiwshiligi
Bozataw poeması Ájiniyaz shayırdıń tvorchestvasınıń eń joqarǵı shıńı bolıp esaplanadı. Shayırdıń «Bozataw» poeması qaraqalpaq xalqınıń tariyxında óshpes iz qaldırǵan tariyxıy waqıya — 1858-1859 jıllardaǵı Qońırat kóterilisi waqıyaları negizinde jazılǵan. Ájiniyaz bul dáwirde naǵız shaǵına jetken jas jigit bolıp er jasqa shıqqan waqıtları edi. Mine usı waqıtları Qonıratta Bozataw waqıyası baslanadı. Paraxat otırǵan xalıqtın ásirler mákan etken jerinen ayra túsip, dushpanlar aldında aydalıp baratırǵan xalıq penen shayır birge bolǵan. Kózge súrme etip Watan topıraǵın artında qıyıp taslap kete almay, qattı qıynaladı. Shayır tuwılıp ósken Watanın mángi yadında saqlawǵa, onnan hasla gúder úzbewge ant etedi. Ájiniyazdıń bul poeması óz waqtında dóregen shıǵarma bolıp tabıladı. Bul saltanatlı gimn retinde qaraqalpaq xalqınıń azatlıq gúresleriniń negizinde turdı. Qaraqalpaqlar haqqında qızıqqan molla Qojbannın sorawına juwap retinde «Ellerim bardı» qosıǵın jazadı
Sorasań elimdi Qojban bizlerden,
Qalpaǵı qazanday ellerim bardı.
Qáte shıqsa, keshirińler sózlerden,
Qıtay, Qonırat atlı ellerim bardı.
Sony
Sony Korporatsiyası (ソニー株式会社) bul bas ofisi Yaponiyanın' Tokio qalasında jaylasqan ko'p ma'mleketlerde o'z bo'limlerine iye iri konlglomerat korporatsiyası esaplanadı. Sony tutınıwshılar ha'm professional bazarları ushın elektronika, kommunikatsiya, video oyınlar ha'm informatsiyon texnologiyalar tovarların islep shig'arıwshı liderlerdin' biridir. O'z atamasın grek mifologiyasındag'ı sestin' qudayı Sonus atınan alıng'an.
Ájiniyaz Qosıbay ulı
Dóretiwshiligi
Jaylawım Úrgenish, arqası – teńiz.
Jawırını qaqpaqtay malları semiz,
Ruxsatsız bir-birine salmas iz,
Birlikli Qońırat ellerim bardı.
Tabıladı izlegenniń keregi,
Kólinde bar qasqaldaǵı, úyregi,
Quwları, ǵazınıń pútin búyregi,
Dún'yanıń ańları kólimde bardı.
Ótirikti ıras etip aytpaǵan,
Námáhrámdi hasla joldas tutpaǵan,
Atı qaraqalpaq ellerim bardı.
Sóylegende sheker eter sózińdi,
Kórgende biymaǵrur eter ózińdi,
Baharı toydırar eki kózińdi,
Láyli, Zúláyxaday qızları bardı.
Súyrik sawsaǵıńda periwza yúzik,
Belleri qınalǵan bir qısım názik,
Hár qolında altın-gúmis bilezik,
Sallanıp más gezen qızları bardı.
Atqa shıqqan ashamaylı-qıyatta,
Qoldawlı-múyteniw – barlıq Qońıratta,
Qıtay-qıpshaq, kenegesiw manǵıtta,
At kótermes belli begleri bardı.
Gúdarı belbewi dizege túsken,
Ózbekstan futbol associaciyası
Ózbekstan futbol associaciyası — Ózbekstannıń futbol klubları hám tùrnirlerin basqarıwshı mákeme. Òzbek futbolınıń tariyxı tereń hám bekkem tamırǵa iye bolıp, bul tamır XX ásir baslarına barıp taqaladı. Tariyx 1912-jılda, házirge kelip «Millionlar oyını» dep atalatuǵın oyın «keselligi» menen Ferǵana hám Qoqannıń xalqı «awırǵan» edi. Ózbek futbolı tariyxındaǵı birinshi komanda hàm usı bahada paydo bolganı hàm pikirler dàliyli. Sonnan keyin, Samarqand, Tashkent, Andijan, Namangan hàmde Ózbekstannıń basqa qalalarinda tùrli futbol klubları payda bola basladı. Ótken ásirdiń 20-jılları ortalarına kelip, mámleket birinshiligi de  ótkerile basladı. 1928-jılda Ózbekstan Milliy jıyındı komandası tiykar salındı.
Ájiniyaz Qosıbay ulı
Dóretiwshiligi
Boyı aq terekti aralap ósken,
Ǵanım kórse qaynap dár'yaday yoshqan,
Qalpaqtıń qalqanlı jigiti bardı.
Belleskende xan palўanın qoymaǵan,
Kúsh-qarıwı bir boyına sıymaǵan,
Shaqırmasa merekege barmaǵan,
Qonırattıń gújektey palўanı bardı.
Kózim kórmegenshe kókeyim kesken.
Jılında miyўelep úsh iret pisken,
Atı sútilmektey jemisim bardı.
Sárhawız boyında sayalı terek,
Jeseń til úyirgen áseliw pálek,
Qawınday mazalı jemisim bardı.
Mal iyesin tabar, sóz tapsa júye,
Shóbinde sháfáát, qusında kiye,
Teńiz eteginde bolar qanshiye,
Bulardıń bárshesi elimde bardı.
Kórmegen hayranda esleri tanar,
Úrgenish naqqashı maqbari minar,
Hesapsız mazalı miyўesi bardı.
Jilўa taslap hárne barın saz etken,
Jigitlerdiń kewlin báhár, jaz etken,
Qasın qaǵıp jilўá bilán naz etken,
Baǵlardıń ishinde qızları bardı.
Men búyerde júrgen ishi zárdeli,
El jurttı kórmegen aǵır dárdeli,
Aytsam ishte tolǵan hádiysim bardı.
Nesip aydap siziń ellerge kelgen,
Kim jaqsı, kim jamap parqını bilgen,
Hár ne barın sizge bayan áylegen,
Qalpaqtıń Kámiyne Ziywarı bardı.
Basqa Qaraqalpaq shayırları
Berdaq Garǵabay ulı Kúnxoja Ibrayim uli
Atlantika okeanı
thumb|right|Atlantika okeanı thumb|right Atlantika okeanı
İlimpazlardıń aytıwınsha millionlap jıllar aldında jerde tek ǵana bir okean bolǵan hám ol dunyadaǵı kópshilik jerler házirgi Atlantika okeanı ornında bir-biri menen tutas bolǵan. Olardıń oyınsha jerde vulkanlar tásirinen úlken bóliniwi payda bolǵan hám kontinentler áste aqırın bir-birinen uzaqlasıp ketken. Bólingen aralıq dárya suwları menen tolıp, sońında teńiz arqa hám qubladan jarıp ótken bolıwı múmkin. Búgingi kúnde Amerikalardıń shıǵıs jaǵalıqları Afrikanıń batıs jaǵalıqlarına uqsas formada, bıraq rasında ayırmashılıq bir kórgenge qaraǵanda bir qansha úlken, sonıń ushın olar anıq sáykes kelmeydi. Atlantika okeanı házirde elege shekem úlkeyip, al Tinish okeanı bolsa kishireyip barmaqta.
Ózbekstan professional futbol ligasi
Ózbekstan Professional Futbol Ligası [1] ( Oliy Liga) —2014 ózbek futboliniń eń kushli ligasi. Turnirda 2009 jilda 16 kamanda qatnasqan edi. 2010 jildan kamandalar sani 14 ge kemeytirildi.Sońggi eki orindi iyellegen kamanda Birinshi Liga ga tusib ketedi, olardiń ornina Birinshi Liganiń eń kushli eki kamandasi Oliy Ligaga jol oladi. Ózbekiston Superkubogi turniri otkiziledi. Oliy Liga ǵolibi xalqara AFC Shempionlar ligasi inda qatnasadi. Ózbekiston Oliy Ligasi musabaqalari 1992 jildan beri ótkizilib kelinedi. Musabaqaniń ameldegi ǵolibi — Bunyodkor PFK.hazirgi kunde Ligani Ózbekiston professional Futbol Ligasiga aylandiriw ushin ameliy jumislar alib barilmaqda.
Komor Atawları
Komor Atawları — Hind okeanında jaylasqan mámleket.
Pitkern
Pitkern — Afrika kontinentinde jaylasqan aymaq.
Huang Xianfan
Huang Xianfan (黄現璠/黄现璠; 13 noyabr,1899 – 18 yanvar'1982) Qitaydag'ı tariyxshılar, antropologlar ha'm Zhuanginda tariyxnın' tiykarın salıwshısı edi. Huang Xianfan "Qıtay tariyxı"(Ⅰ-Ⅲ,Beijing, 1932-1934) ha'm "Zhuanginda tariyxı"(1957,1988) atli kitaplarinin' avtori. Keyingisi, onin' magnum opusi ha'm Zhuanginda tariyxnın' birinshi zamanago'y jumısı esaplanadi. Huang Xianfan zamanag'oy Zhuanginda tariyx iliminin' atası esaplanadı.
O'mir bayanı
Huang Xianfanni Qitaydag'ı Guangxi qalasında Fusui du'nyag'a keltirdi. Huang anasına ayrıqsha jaqın boldı, ha'm anası onı ilimiy islerge iytermelegen bolıwı itimal. Huang 1922 ha'm 1926-jilları aralıg'ında Guangxi'dida Nanning mektebine qatnadı ha'm ol jerde matematika, tariyx ha'm jazıw ma'deniyatın u'yrendi. Nanning mektebin "Guangxiyanın' sol da'wirdegi en' zor orta mekteplerinin' biri" dep jazg'an.
Huang Beijing normal universitetlerinde tariyasın u'yrendi(1926-1935) ha'm usı waqıtta "Qıtay tariyxı" kitabın jazıp baspadan shıg'ardı. Bul jerde ol erkinlik, oylaw, tu'siniw ha'm juwmaq shıg'arıw, sonday-aq erkin pikirge qızıg'ıwshılıg'ın rawajlandırdı. 1935-jılı, Huangke Guangxi Ekzibishion granti berildi ha'm ol Beijing normal universitetinen Yaponiyanin' Tokio imperatorı universitetlerinde oqıwg'a ketti ha'm ol jerde Yaponiya tariyx ha'm jazıw ma'deniyatın u'yrendi.(1935-1937). Oqıwdı pitkergennen keyin ol Guangxita tabıslı lektsiyalar oqıdı. Huang 1938 ha'm 1982-jilları Guangxida Qitaydag'ı tariyxyasın oqıtıp professorlıq jumısına eristi ha'm usı waqıtta "Zhuanginda tariyxı" kitabın jazıp baspadan shıg'ardı. Ol 1982-jılı qaytıs boldı.
Tınısh okeanı
thumb|right|Tınısh okeanı kartası. Tınısh okeanı bul batısta Aziya hám Avstraliya, shıǵısta Amerikalar, qublada Qubla okeanı, hám arqada Arktika okeanı aralıǵında jaylasqan suw kólemi esaplandı. Ol eń úlken okean esaplanıp, jer júzi betiniń úshten-birin iyeleydi. Ol Horn tumsıǵı, Chili/Argentinadan qublaǵa Antarktikaǵa sızılǵan sızıqta Atlantika okeanına, hám Tasmaniya, Avstraliyadan qublaǵa Antarktikaǵa sızılǵan sızıqta Hind okeanına qosıladı.
Atlantika okeanı keńeygen sayın, Tınısh okeanı áste kishireyip barmaqta. Bul teńiz tub'in Jerdiń orayına qaray búklew arqalı bolip atır. Bul urılıw júda qattı bolıp basım jıynalǵan waqıtta ıssı taslardıń hám shańnıń úlken jarılıwı arqalı kóplep jer silkiniwler hám vulkanlar payda etedi. Suw astında jer silkiniw bolǵanda, bul tez qozǵalıs tsunami payda etedi. Usi sebepli tsunamiler basqa jerlerge qaraǵanda Tınısh okeanı jaǵalarında kóp bolıp turadı. Jerdiń kópshilik vulkanları Tinish okeanı atawlarında jaylasqan, yamasa okean jaǵalarınan bir neshe júzlegen kilometr qashıqlıqtaǵı kontinentlerde jaylasqan. Tektonik plitalar Tınısh okeanı kishireyiwine taǵı bir sebep esaplanadı.
Vanuatu
Vanuatu — Afrika kontinentinde jaylasqan mámleket.
Telexabar
Xabar - telejurnalistikanın' ken' tarqalg'an, waqıyalıqtın' en' za'ru'rli ha'diyse ja'ne faktler haqqında qısqa ha'm anıq mag'lıwmat beretug'ın janrlardın' biri. Ol tiykarınan "Ne?" "Qaerde?" "Qashan?" degen sorawlarg'a juwap beredi. Ayırım jag'daylarda waqıyanın' sebepleri, sharayatları ha'm na'tiyjeleri haqqında da aytıp o'tiledi.
Xabarda en' za'ru'rligi, obektivlik (haqıyqatlılıq) ha'm faktlerdin' anıq bolıwı kerek. Xabardın' faktologikalıq tiykarın qurag'an isimler, geografiyalıq atamalar, tsifrlar a'bden tekserilgen, qayta-qayta anıqlang'an bolıwı kerek.
Sonı da umıtpaw kerek, waqıyanın' barısın ashıp beretug'ın ha'm de za'ru'r, ja'ma'a't itibarına ılayıq bolg'an xabar g'ana xabar dep esaplanadı.
Xabar u'stinde islep atırg'an jurnalist en' da'slep qısqa waqıt ishinde (xabar, a'dette 1-1,5 minut boladı) maksimal ko'lemdegi ma'limlemeni jetkeriw ha'm onı televidenie ko'riwshiler ta'repinen qabıl etiwdi ta'miyinlewi za'ru'r.
Xabardın' kompozitsiyasın du'zgen elementlerden kirisiw, tiykarg'ı ha'm juwamqlaw bo'limleri arasında kirisiw bo'limi ayrıqsha itibarg'a ılayıq. Sol xabardın' isleniwi televizor ko'riwshilerdin' bul xabardı ko'riw yaki ko'rmewshiligin belgileydi.
Xabardın' kirisiw bo'limi ha'r qıylı boladı. En' ko'p ushırasatug'ın kirisiw bo'liminde qanday da bir waqıya haqqında mag'lıwmat beriledi, son'ınan a'hmiyetli faktlerden a'hmiyetli da'rejesi kemirek bolg'an faktlerge qarag'anda bul mag'lıwmat tiykarg'ı bo'limde logikalıq rawajlanıp baradı. Bul o'z na'wbetinde xabardın' haqıyqatlıg'ın arttıradı.
Bu'gingi ku'nde telexabardın' aldına qoyılatug'ın tiykarg'ı talaplardın' biri onın' maksimal tezligin asırıw bolıp tabıladı.
Qıtay filosofiyası
Áyyemgi Qıtay filosofiyası - erteden qáliplesedi.Onda birinshi qosıqlardın' kitabı áyyemgi xalıq poeziyasının' toplamı bolıp sanaladı. (b.e.sh. XI-VI a'sirler). Tariyx kitabı (b.e.sh. mıńınshı jıldıń basında) rásmiy hújjetlerdiń tariyxıy waqıyalardıń jazba súwretlemeleriniń jıynaǵı bolıp tabıladı. Tártip kitabı (b.e.sh. IV-I ásirler) sıyasıy hám diniy tártiplestiriwler, báhár hám gúz kitabı (b.e.sh.VI-IV ásirler) etikalıq hám formal máselelerdi sheshiw.
Filosofiyanıń rawajlanıwınıń eń áhmiyetlisi bolıp jańalıqlardı jasaw kitabı (b.e.sh. XII-VI ásir) bolıp esaplanadı. Bunda dúnya hám adam haqqındaǵı Qıtay filosofiyasında birinshi túsinikler óz kórinisin tabadı. Bul kitaptıń úsh áhmiyetli bóleklerinen birewi İnv hám Yan elementleri haqqındaǵı miflerdi beredi.
Yan qanday bolmasın aktivligi menen hámme nárselerge kirip otırıwshılıǵı menen belgilenedi, al İnv kútip turıwshılıq penen ajıraladı.
Qıtayda filosofiya "urısıwshı mámleketler" dep atalatuǵın dáwirde eń joqarǵı gúlleniwge eristi. Bul dáwirde Qıtay filosofiyasınıń "altın ásiri" dep ataydı.
Bul dáwirde tiykarǵı filosofiyalıq altı baǵdar:
Daosizmniń dıqqat orayında tábiyat, kosmos hám adam turadı, biraq olar ratsionallıq jol menen emes, al logikalıq izbe-izlik formalardı konstruktsiya etiw menen emes, al tirishiliktiń tábiyatına tikkeley eniwdiń járdemi menen erise aladı.
Monistlik mektep, onıń dóretiwshisi Mo tszi (b.e.sh 479-431 j). Bunda bas dıqqat sotsiallıq etika problemalarına awdarıladı. Mektepte qara miynet onıń tıńlawshılardıń jasawınıń deregi anıqlanadı.
Montrlerdiń táliymatı Konfutsiy táliymatına qarama-qarsı turadı.
Eń sońında "legizm" urısıwshı mámleketlerdiń dáwirindegi sotsiallıq siyasiy ózgerisler máselelerine dıqqat ayrıqsha awdarǵan táliymat sıpatında qáliplesti. Onıń wákilleri sotsiallıq teoriya menen mámleketlik basqarıwdıń problemaları menen shuǵıllandı.
Qıtay Respublikası (Tayvan)
Tayvan — (Qıtaysha:中華民國)- Aziya kontinentinde jaylasqan mámleket.ShIgis aziyada jaylasqan jartilay moyinlangan mámleket.Tayvan xalqinin sani 2020 jili 23,600,903 insan boldi.Kµµ
Shawdırbay Seytov
Shawdırbay Seytov 1937-jılı 16-martta Nókiste tuwılģan. Ol dáslep Moskvadaģı M.Gorkiy atındaģı ádebiyat institutın pitkeredi. Sońınan Qaraqalpaq mámleketlik universitetin pitkergen. "Ámiwdárya" jurnalının redaktsiyasında, televedine hám radio esittiriw komitetinde, "Qaraqalpaqstan" baspasında, Qaraqalpaqstan ASSR Jazıwshılar awqamında jumıs isleydi. 1970-jıldan baslap burınģı Awqam jazıwshılar sholkeminiń aģzası.
Ol ádebiyat maydanına "Soqpaģım meniń qaydasań?" (1966) degen toplamı menen jar salıp kelgen shayır. Onıń "Úshpelek" (1964), "Tawlardan saza" (1970), "Jollpar" (1988) qosıqlar toplamı, "Qashqın", "Kóp edi tırnalar" (1969), "Iģbal soqpaqları" romanı (1975), "Xalqabad" (1978, 1981, 1989) roman-tetralogiyası, "Shırashılar" romanı, "İsine tirkelip tigilsin" povesti (1986), "Jamanshıģanaqtaģı Aqtuba" romanı (1992) baspadan shıqtı.
Sh. Seytovtıń "Dárbent" poemasında xalıqlar ortasındaģı urıslardı eske tusiriw arqalı paraxatshılıq sózine ulken máni beredi.
Sh. Seytov óziniń ádebiy dóretiwshiligin poeziyadan baslaydı. Onıń poeziyasında prozaizm basım bolsa, prozasında lirizm kúshli. Ol gumanistlik problemalardı kórkem sóz kestelerinde sheber bere alģan shayır hám jazıwshı.
Ásirese, Sh.Seytov kópshilikke jazıwshı sıpatında tanılģan. Ol prozadaģı óz soqpaģın aytarlıqtay shınıģıwlar-gúrrińler jazıp úyreniw mektebinen "ótpey-aq", povestler dóretiw menen baslaģan. Ol tez waqıt ishinde "Kóp edi ketken tırnalar", "Qashqın" povestleri menen jazıwshılıq talantın kórsete aldı. Bul povestler onıń tuńģısh tájiriybeleri bolıwına qaramastan sátli shıqtı. Bul eki povesttiń ideyası, kórkemlik qasiyetleri haqqında Z.S.Kedrina, M.Parxomenko, M.K.Nurmuxammedov, S.Axmetov, Z.Nasrullaeva, J.Narımbetovlar unamla pikirler aytadı.