cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roman Golovchenko
Iskerligi
1997-2002-jıllarda — Belorus Respublikası Qawipsizlik Keńesi Mámleket xatkeriniń bas qánigesi. 2002-2005-jıllarda Belorus Respublikası Bas prokuraturası bólim baslıǵınıń orınbasarı. 2005-2006-jıllarda — Prezident diywanı sırtqı siyasat bólimi bas máslahátshisi. 2006-2009-jıllarda Qawipsizlik salasındaǵı xalıqaralıq sheriklik bóliminiń bas máslahátshisi, Qawipsizlik Keńesi Mámleket xatkeriniń Xalıqaralıq qáwipsizlik bólimi bas máslahátshisi. 2009-jıl iyuldan 2009-jıl dekabrge shekem — Belorussiya nıń Polsha daǵı elshixanasında máslahátshi. 2009-jıl dekabrden 2013-jıl aprelge shekem — Belorussiya Mámleket áskeriy-sanaat komiteti baslıǵınıń birinshi orınbasarı. 2013-jıl 22-aprelden 2018-jılǵa shekem — Birlesken Arab Ámirlikleri nde, sonday-aq, Saudiya Arabiyası hám Katar da Ayrıqsha hám Tolıq huqıqlı elshi. 2018-jıl 18-avgusttan 2020-jıl 3-iyunǵa shekem ol Sergey Rumas húkimetinde Belorussiya Mámleket áskeriy-sanaat komitetin basqarǵan. 2020-jıl 4-iyunda ol Bas ministr etip tayınlandı.
Inglis, arab, nemis hám polyak til lerinde sóylesedi.
Mariya Kiseleva Aleksandrovna
Biografıyası
Mariya Aleksandrovna Kiseleva (1974-jıl 28 sentyabrde tuwılǵan, Kuybishev) — rossiyalıq sinxron júziwshi, úsh márte Olimpiya chempionı, úsh márte jáhán chempioni, toǵız márte Evropa chempioni, xızmet kórsetken sport ustası (2000), telebaslawshı hám aktrisa. Moskva qalası dumasi 7-shaqırıq deputatı (2019-2024).
Ol Moskvanıń Yasenevo rayonında jasaǵan. 1996-jılda M.V.Lomonosov atındaǵı Moskva mámleketlik universitetiniń jurnalistika fakultetine oqıwǵa kirdi, onı 2002-jılda tamamlaǵan.
Sporttaǵı jeńisleri
Úsh márte Olimpiya chempioni (Olga Brusnikina menen birge), úsh márte jáhán chempionı, toǵız márte Evropa chempionı, Jáhán hám Evropa kuboklarınıń kóp márte jeńimpazı, 1998-jılda xayrixohlik oyınları jeńimpazı, Rossiyanıń kóp márte chempionı.
Televidenie
Ol 2001-jılda Aleksey Burkov usınısına tiykarlanıp «НТВ» telekanalındaǵı sport redakciyasında televideniede jumıs isley basladı. 2001-2002-jıllarda ol «НТВ» telekanalınıń «Сегодня» dástúrinde sport jańalıqların alıp bardı. Jáne de sol dáwirde ol «НТВ-Плюс» sport kanalında hám «НТВ» da «Сегодня» va «Намедни» dástúrlerinde korrespondent bolıp islegen. 2002-jıl may ayında ol «НТВ» telekanalınan shıǵıp ketedi, sebebi sol waqıtta eski sport kommentatorlar kanalǵa qayttı.
2001-jıl 25-sentyabrden 2005-jıl 2-iyulǵa shekem ol óziniń sport karerası menen bir waqıtta «Первый канал» telekanalında «Слабое звено» teleoyınınıń baslawshısı bolǵan. Ol bul tarawda eki ataq aldı — «Самая стильная телеведущая» hám «Дебют года» (2001).
2002-jıl 23-dekabrde «Кто хочет стать миллионером?» teleoyınınıń bir Jańa jıl sanı bolıp ótti. Maksim Galkin ornına sol jıldıń 30-dekabrinde «Поле чудес» teleoyınınń birinshi basqıshı bolıp ótti hám xatlardı Leonid Yakubovich ashtı.
2000-jıllardıń basında hám ortalarında ol «Первый канал» kanalındaǵı Sport dástúrleri direkciyasında sport kommemtatorı bolıp islegen. Sport jurnalisti sıpatında Mariya Kiseleva 2002-jılǵı suw sportı boyınsha Evropa chempionatı, 2006-jılǵı Olimpiya oyınları (Турин) hám 2016-jıl (Рио-де-Жанейро) da telekanal komandaları quramında islegen.
2006-jıldıń gúzinde ol figuralıq ushıwshı Maksim Marinin menen birgelikte «Первый канал» daǵı «Звёзды на льду» televzion joybarında qatnastı.
2008-jıl 10-noyabrden 2009-jıl 31-mayǵa shekem ol «НТВ» da, keyinirek «Спорт» telekanalında Pútkil Rossiya «Гослото» lotereyasınıń baslawshısı bolǵan.
2015-jıl 3-oktyabrden 7-noyabrǵa shekem ol Valdis Pelsh penen birgelikte «Первый канал» da «Вместе с дельфинами» telekórsetiwin alıp bardı.
Ol Vladimir Bortkonıń F.M.Dostoevskiy romanı tiykarında súwretke alınǵan «Идиот» serialında Varya Ivolgina rolin oynaydı. Bir neshe márte reklama roliklerinde súwretke túsken.
Sòylew monolog hàm dialog
Sóylew. Monolog hám dialog Sóylew waqtında monolog hám dialogtan paydalanıladı. Adamlardıń sóylew waqtı monolog hám dialog kórinisinde ámelge asırıladı. Eki yamasa onnan da kóp adamlardıń sóylesiwi dialog delinedi. Sóylewshiniń ózine yamasa tıńlawshılarǵa qaratılǵan sóylewi monolog delinedi.Monologta sóylewshi ózine belgili bolǵan waqıya-hádiyseler, óz ishki keshirmeleri haqqında maǵlıwmat beredi.Monolog tıńlawshılardı sáwbetke tartpaydı, olardan aytılǵanlarǵa juwap talap etpeydi.
Ráwiya Esemuratova
Ráwiya Esemuratova (1927-2019) 1927-jılı 13-iyunde Tórtkúl qalasında tuwıldı. 1946-jılı Shımbay peduchilishesin pitkerip, 1946-1947-jılları Qaraqalpaqstan bilimlendiriw ministrliginde baslanǵısh mektepler boyınsha inspektor bolıp isledi. 1949-1952-jılları QMPI pitkergennen keyin Nókis qalasınıń mekteplerinde qaraqalpaq tili hám ádebiyatınan sabaq berdi. 1952-1956-jılları M.V.Lomonosov atındaǵı Moskva mámleketlik universitetinde oqıdı. 1956-1957-jılları ÓzIA Qaraqalpaqstandaǵı ekonomika hám mádeniyat institutında kishi ilimiy xızmetker islese, 1961-jıl ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI sózlikler hám terminologiya  bóliminde úlken ilimiy xızmetker bolıp isledi.
1964-jılı Tashkentte "Qaraqalpaq leksikasınıń Ullı Oktyabr revolyuciyasınan keyingi dáwirde rawajlanıwı" degen temada kand.diss. jaqladı.
1977-jılı R.Esemuratovaǵa "Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri" húrmetli ataǵı berildi.
1996-jılı ol tórt  tomlıq "Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligin" dúziwge qatnasqanlıǵı ushın Ózbekstan Respublikası ilim hám texnika tarawındaǵı Beruniy sıylıǵınıń laureatı  boldı. Ilimpaz 2019-jılı 24-oktyabrde dúnyadan ótti.
Sociallıq tarmaqlar
Sociallıq tarmaq - bul baylanısıw, tanısıw, birdey qızıǵıwshılıqlarǵa yamasa offlayn baylanıslarǵa iye adamlar ortasında sociallıq múnásibetlerdi ornatıw, sonday-aq, oyın-kúlki hám jumıs islew ushın qollanılatuǵın onlayn-platforma. Dúnya júzinde dáslepki sociallıq tarmaq-Classmates.com Rendi Konrad tárepinen 1995-jılı jaratılǵan.
Aeroflot
Aeroflot—Rossiyalı hawa jolları (Russha: Аэрофлот—Российские авиалинии) Rossiyanıń 1932-jılda tiykar salınǵan (51%) mámleketlik aviakompaniyası. 1923-jılda shólkemlestirilgen Aeroflot eń áyyemgi aviakompaniyalardan biri sanaladı. Sovet dáwirinde milliy aviakompaniya dúnyadaǵı eń iri aviakompaniya.
Samolyotlar
thumb|Sukhoi Superjet 100 2017-jıl Noyabr ayı maǵlıwmatlarına qaraǵanda, kompaniya quramında 220 dana samolyot bar bolǵan. Samolyotlardıń Aeroflotı
Eyfel
Eyfel minarasi — Fransiya timsali retinde dúnyaǵa belgili, Parijdiń eń belgili arxitektorshılıq úlgisi bolıp, óz konstruktori Gustave Eiffel atina atalǵan hám jılına 5, 5 million kisi keliwshi turizmniń ataqlı obiekti bolıp tabıladı.Minara 1889 -jıldaǵı Umumjahon kórgezbesi ushın qurılǵan. Moris Koshlen va Emiel Nugye tárepinen kórsetilgen sızılmalar kórgezbege tayarlıqlar daǵaza etilgen jarısta birinshi bayraqtı qolǵa kirgizgen. Eyfel zawıq-ol sawıq menen :„Fransiya 300 metrlik flagshtok jaylasqan birden-bir mámleket boladı“, dep aytqan.Eyfel minarası, A. G. Efyel joybarı boyınsha Parijda qurılǵan metall minara. 19 -ásir texnikası jetiskenligi nishani retinde Jáhán kórgezbesi (1889 ) ushın qurılǵan. 1931-jılǵa shekem dúnyanıń eń bálent hám salmaqli imaratı esaplanǵan (bálentligi 300 m ga jaqın, massası 9 mıń tonna, sonnan 7, 3 mıń tonnası metall konstruksiyalar ). Minaraniń tómen bólegi kvadrat piramida formasında, ushinda pavilon hám mayaq bar, tóbesinde diametri 1, 7 m li maydansha qurılǵan. Radioesittiriw hám telekórsetiwlerdiń zárúrli orayı esaplanadı. Eyfel minarasin qurıwda metall konstruksiyalardı montaj qılıwdıń sol dáwir ushın eń aldıńǵı esaplanǵan usılları qollanǵan. Eyfel minarası Parij xalqı hám sayaxatshılar ushın eń qızıqlı kewilashar mákan esaplanadı.
Mixail Lermontov
Mixail Yuryevich Lermontov (Михаи́л Ю́рьевич Ле́рмонтов) [1814.3(15).10, Moskva — 1841.15(27).7, Pyatigorsk] — orıs shayırı.
Biografiyası
Balalıq shaqları Penza guberniyasındaǵı Tarxan (házirgi Lermontov) awılında ótken. 1827-jılda kempir apası Ye. A. Arsenyeva menen birge Moskvaǵa kóship barǵan hám 1828-jılda Moskva universiteti qasındaǵı pansionnıń 4-kursına oqıwǵa kirgen. Dáslepki qosıqları, "Cherkeslar" (1828) hám "Kavkaz tutqını" (1829 ) dástanları usı jerde jazılǵan. Lermontov pansiondaǵı 2 jıllıq oqıwınan keyin 1830-jılda universitettiń ruwxıy-siyasiy bólimine oqıwǵa kiredi. Lermontov studentlik jıllarında birneshe lirik qosıqlar, dástan hám dramalar jazǵan ("Adamlar hám sezimler", 1830 hám basqalar). 1832-jılda universitetti tárk etedi hám Peterburgga barıp, gvardiya podpraporshchikleri hám kavaleriya yunkerleri mektebine oqıwǵa kiredi. Usı mektepti tamamlaǵannan soń, Lermontov Sarskoye Seloda jaylasqan gusarlar polkine jiberiledi (1834). Náwqıran gusar kóp waqtın aqsúyeklerdiń kewilashar otırıspalarında ótkerip, solardan alǵan tásirleri tiykarında " Maskarad" draması, " Hajı Abrek" romantik dástanı (1835) hám basqa dóretpelerin jazadı. Lermontov 1837-jılda A.S.Pushkinning ólimine baǵıshlap "Shayırdıń ólimine" qosıǵın jazadı. Lermontov bul qosıqta shayırdıń óliminde ayıplı sanalǵan húkimran kúshlerdi keskin qaralaǵanı ushın Kavkazga súrgin etilgen. Lermontovtıń Kavkazda bolıwı onıń shayır hám súwretshi retindegi dóretiwshiligine nátiyjeli tásir kórsetti. Kavkaz tábiyatı hám aymaqtaǵı elatlar folklorına mehir qoyǵan shayır bul jerda "Ashıq Ǵárip" (1837) shıǵıs ertegi, "Dáwirimiz qaharmanı" (1840) romanı hám kóplegen súwretshilik dóretpelerin jarattı. Ye.A.Arsenyeva hám shayır V.A.Jukovskiyning háreketleri menen keshirim alǵan Lermontov 1838-jıl yanvarda Peterburgqa hám aprel ayında bolsa Sarskoye Seloda jaylasqan gusar polkine qaytıp keledi. "Oy", "Shayır", "Ózińe isenbe...", " Payǵambar", " Álwidaǵ, Rusiya, ey napák mákan" sıyaqlı qosıqları, "Mcırı", "Demon" ("Shaytan") sıyaqlı dástanları, "Bela" qıssası (hámmesi 1839) Lermontov dóretiwshiliginiń shıńına jetken basqıshına kóterilgenin kórsetedi. Sol gezlerde Fransiya elshisiniń balası E.Barant penen bolıp ótken duel Lermontovtıń ekinshi márte Kavkazǵa súrgin etiliwine sebep boladı. Ol Kavkazdaǵı piyadalar polki quramında bir neshe áskeriy atlanıslarǵa qatnasadı. Onıń sol waqıtta (1840, oktyabr) "Otechestvennıe zapiski" jurnalında járiyalanǵan qosıq hám dástanları Peterburgda úlken jańǵırıq beredi. Bunnan paydalanǵan Ye.A.Arsenyeva aqlıǵınıń Peterburgqa demalısqa keliwine erisedi (1841, fevral ). Biraq rásmiy sheńberlerdegi ózine bolǵan suwıq múnásibetti kórgen Lermontov 1841-jıl 13-mayda Pyatigorskqa qaytıp keledi. Sol waqıtta bul jerlerde dem alıspada júrgen bir topar jaslar Lermontov penen oficer N.S.Martınov ortasında jánjel kelip shıǵıwına erisedi. 13-iyul kúni shayır duelde qaytıs boladı. Lermontov shayır hám súwretshi retinde orıs mádeniyatı tariyxında eń húrmetli orınlardan birin iyeleydi. Ol óziniń eń jaqsı dóretpelerinde erksúyerlik hám patriotlıq ideyaların kótermelep, kolonizatorlıq siyasatı ullı orıs shovinizminiń kúsheyiwine sebep bolıwı haqqında orıs jámiyetin eskertti, joqarı puqaralıq idealların tastıyıqladı.
Grenlandiya
Grenlandiya — Daniya patshalıǵı quramına kiriwshi dúnyadaǵı eń úlken ataw.
Dástanlar haqqında túsinik
Qaraqalpaq hám basqa xalıqlardıń awızeki dóretpeleriniń ishinde dástanlar úlken orın tutadı. Dástanlar xalıqtıń talabın, ármanın, umtılıwların óz ishine alıp, pútini menen bir eldiń, xalıqtıń jırın jırlawǵa qaratılǵan. Dástanlarda kóbinese xalıq óziniń watandı súyiwshiligin, ádillik hám batırlıǵın jırlaydı. Watandı dushpanlardan qorǵawda qaharmanlıq kórsetken batırlar jırlanadı. Dástanlard xalıqlardıń óz watanın súyiwshiligi haqlıq hám ádilliktiń jeńiwi úlken isenim menen súwretlenedi. Bul dástanlar xalıqtı dushpanlarına qarsı gúresiwge hám watandı qorǵawǵa shaqıradı. Dástanlar bizge kóp zamanlardan beri áwladtan áwladqa, awızdàn awızǵà ótip kelgen hám usı kúnge shekem saqlanıp qalǵan. Ertek hám qosıq sıyaqlı dástanlar da xalıq poeziyàsı bolıp esaplanadı. Dástanlar tiykarınan qosıq túrinde hám azı-kem prozalıq bayanlaw tiykarında dóretiletuǵın shıǵarmalar. Ádette, olardı baqsı, jırawlar jırlaydı. Qaraqalpaqstannıń barlıq jerlerinde, ásirese, Shımbay, Xojeli rayonlarında talantlı baqsı, jırawlar kóp bolǵan. Olardan Qurbanbay, Xojambergen, Nurabulla, Qıyas hám taǵı basqalar.Dástan aytıwshı baqsı, jırawlar dástandı duwtar yamasa qobız benen túrli namaǵa salıp atqarǵan. Ádette, baqsılar dástanlardı diyqanshılıq isleri pitkennen keyin keshqurınları aytqan. Olardı xalıq kútá húrmetlegen. Qaraqalpaq xalqınıń awızsha atqarılatuǵın dástanları kólemi jaǵınan 5 mıń qatardan 20 mıń qatarǵa shekem jetedi. Dástanlar bay waqıya, keń mazmunǵa iye bolıw menen qatar janrlıq jaqtan da hár qıylı boladı.Dástanlardı izertlewshi alımlar qaraqalpaq dástanların qaharmanlıq, liro-epikalıq, sociallıq-turmıslıq hám tariyxıy dástanlar dep 4 ke bóledi. Bular formalıq jaqtan bir-birine uqsas bolǵan menen waqıya qurılısı hám syujetlik mazmunı boyınsha bir-birinen ayırılıp turadı. Qaharmanlıq dástanlarda tınısh otırǵan elge, sırtqı dushpanlardıń topılısı, olarǵa qarsı xalıq batırınıń gúresi sóz etiledi. Mısalı, «Alpamıs», «Qırq qız», «Qoblan» hám basqa dástanlar. Al liro-epikalıq dástanlarda shańaraq qurıw, turmıslıq másele sóz boladı. Buǵan «Ǵárip-ashıq», «Sayatxan-Hamre», «Yusup-Zliyxa» dástanları kiredi. Sociallıq-turmıslıq dástanlarda turmıstıń ishki qarama-qarsılıqları sóz etiledi. Buǵan «Sháryar» dástanı kiredi. Tariyxıy dástanlarda tariyxta bolǵan adamlar sóz etiledi. Dástannıń bul túrine «Edige», «Er Shora» t.b. kiredi.
25-may
25-may dúnya ellerinde qanday waqıyalar menen este qaldı? Zárúr sáneler hám áhmiyetli waqıyalar - bul kún tariyx betlerinde.
Búgin - xalıqaralıq joytılǵan balalar kúni. Bul sáne AQShtan baslanǵan. 1979-jılı 25-may kúni altı jasar amerikalı oqıwshı Evian Peyts joǵalıp ketti. Bul waqıya jámiyette keń túrde talqılanıp, balanı pútkil dúnya izledi. Biraq Evian tabılǵan joq. Aradan tórt jıl ótip, 25 may sánesin joytılǵan balalar kúni retinde atap ótiw járiyalanǵan.
Sonday-aq, 25-may - Dúnyajúzlik qalqansha bezi kúni. 2009-jılı Evropalı tireoidologiyalıq jámiyetlik baslaması qurılǵan. Ol qalqansha bezine baylanıslı máselelerdi izertlew menen shuǵıllanatuǵın shólkem.
Búgin Qazaqstannıń Almatı qalasında fontanlar bayramı belgilenbekte. Bayram 2005-jıldan baslap jıl sayın ótkeriledi.
25-may Rossiyada til qánigeleriniń bayramı.
Al, Germaniyada búgin qulpınay kúni bayramlanıp atır.
Dúnyada bolǵan waqıyalar
1869-jılı Vena operasınıń imaratı ashıldı;
1936-jıl Rossiyada «Cirk» kinokomediyası kópshilik názerine usınıldı;
1953-jılı Texas shtatındaǵı Xyuston qalasında dáslepki kommerciyalıq emes bilim telekanalı jumısın basladı;
2003-jıl “Ежик в тумане” multfilmi Tokiodaǵı festivalda eń ayrıqsha multfilm dep tán alındı.
Dúnyaǵa kelgen ataqlı tulǵalar
1931-jılı belgili kosmonavt Georgiy Grechko dúnyaǵa keldi;
1939-jılı britaniyalı kino hám teatr aktyorı, prodyuser Ien Makkellen dúnyaǵa keldi;
1949-jılı belorussiyalı estrada qosıqshısı «Pesnyarı» toparınıń aǵzası Leonid Bortkevich dúnyaǵa keldi;
Úylesiwshi anıqlawısh
Iyelik sepliktegi sóz arqalı bildirilgen anıqlawısh úylesiwshi anıqlawısh delinedi.Úylesiwshi anıqlawısh anıqlanıwshı sóz benen tartım qosımtası arqalı baylanısadı.Úylesiwshi anıqlawısh iyelik sepliginde qollanıl-ǵanlıqtan kimniń? neniń? qay jerdiń? degen sorawlarǵa juwap beredi. M ı s a l ı : 1. Ábdikárimniń ǵazı joq bolıp ketken. (A. B.) 2. Araldıń salqın samalı esip tur. (A. B.)Úylesiwshi anıqlawısh orın tártibi jaǵınan anıqlanıwshı aǵza menen jaqın, qatar turıp ta yamasa aralarında basqa sózler kelip, uzaq turıp ta baylanısadı: 1. Reyimbaydıń baylawlı turǵan eki atı anda-sanda oqıranıp qoyadı. (S. S.) 2. Jazdıń búgingi aysız aqshamıbiraz salqın edi. (T. Q.)Úylesiwshi anıqlawısh tómendegi sóz shaqaplarınan boladı:1) atlıqtan: Bul ónimler, ásirese Qarjawbaydıńatızınan kóbirek alındı. (Q. J.);2) almasıqtan: Hárbir padashı ózleriniń malların túwellep atır. (Q. J.)3) sanlıqtan: Besewiniń minez-qulqı, haqıyqattan da bir-birine jaqın.4) kelbetlik feyilden: Jıynalǵanlardıń kewlin alıw ushın hárbirine kewilli juwap qaytarıwǵa háreket etedi.
Sına sabıw
Sına sabıw, tiykarınan erte báhárde, tereklerde shire háreketi baslanıwdan aldın (fevral ayınıń aqırınan aprel ayına shekem) islenedi. Sabıw ushın maqsetke muwapıq sorttan (sabıq ústi) jıllıq nartlar shire háreketi baslanbastan aldın kesip alınıp, arnawlı salqın jerlerde saqlanadı.
Tetum tili
Etimologiya
"Tetum" termininiń aqırında "-m" menen jazılıwı portugal tili orfografiyasına barıp taqaladı. Sebebi tetumlardıń ózinde bul sóz aqırında "-n" menen jazıladı. Usınıń sebebinen geyparalar "tetun tili" variantın paydalanǵan durıs dep esaplaydı. Aqırında "-n" menen jazılatuǵın forması bul tildiń ayırım sóylewshileri tárepinen qollanıladı (mısalı, Xose Ramos-Xorta hámde Karlos Felipe Ximenes Belo) hám indonez tili orfografiyası menen birdey. Biraq, terminniń "-m" menen jazılıw orfografiyasınan paydalanıw kóbirek dástúrge aylanǵan.
Nginx
Nginx (aytılıwı "engine x" ) bul web server bolıp, odan keri proksi-server, pochta proksi, HTTP keshi hámde júk balansı maqsetinde de paydalanıwımızǵa boladı. Programmalıq támiynat Igor Sysoev tárepinen jaratılǵan hám 2004-jılı ámelge asırılǵan. Nginx biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat bolıp, 2 baplı BSD shártlerine muwaǵıq shıǵarıladı. Web serverlerdiń úlken bólegi Nginx tan kóbinshe júk balansı sıpatında paydalanıladı.
Kalindula
«Kalindula» yag'nıy xalıq tilinde Tırnaqgu'l.Bul gu'ldin' tırnaqgu'l dep atalıwı onın' tuqımının' tırnaqqa uqsawı menen baylanıslı. Tırnaqgúldiń gúllew dáwiri may ayının' aqırınan noyabr ayına shekem dawam etedi. Da'rilik ma'sette jaz hám gúz dawamında hár 2-3 kúnde topgúlleri jıynap alınadı. Qolda jıynalǵanında gúl sebetsheleri gúl baldaǵi tiykarınnan topgúlde 1-2 sm bánt qaldırıp sindirip alınadı.
Ósimliktiń jer ústki bólegi orip alınıp, baw-baw etiledi, keyin jayip quritiladi hám malǵa jem retinde isletiledi.
Hasıldarlıq gektarına 6 -8 centnerdi quraydı.
Medicinada qollanılıwı hám ximiyalıq quramı boyınsha Tırnaqgúldiń preparatlari tiykarınan antiseptik hám tımawǵa qarsı qural retinde isletiledi. Izertlewler sonı kórsetedi, preparatti ishge qabıl etkende ol zapıran aydawshı, qan basımın túsiriwshi, tınıshlantıratuǵın hám uyqini jaqsılaytuǵın qural retinde tásir etedi. Bunnan tısqarı, ósimlik gúli baylawshı, sidik aydawshı, tımawǵa qarsı, ter aydawshı, infektsiyaǵa qarsı hám qan tazalaytuǵın qural retinde de isletiledi. Tırnaqgúlden demleme retinde paydalanıladı, odan shúyeldi túsiriw ushın baylam hám plastir da etip isletiledi hám de teriniń tımaw keselliklerin emlewde de qollanıladı. Tırnaqgúldiń demleme hám qaynatpaları asqazan -ishek jolları, búyrek, sidik jolları, talaq keselliklerinde isletiledi. Demleme tayarlaw ushın 20 g qurǵaq gúlleri alınıp, oǵan 0,5 l suw salınadı hám demlenedi. Kúnine 1 as qasıqtan - 4 ret qabıl etiledi. Sebetshe topgúldiń gúlleri tolıq ashılǵanınan keyin jıynaladı. Keyin jıllı hám jaqsı samallatilatuǵın orında yamasa sıpa astında, sayada, ashıq hawada quritiladi. Tırnaqgúl aspazshiliqda salatlar tayarlawda isletiledi.
Tırnaqgúl demlemesi - 1 as qasıq tırnaqgúdi 1 stakan qaynaǵan suw menen demlenedi, 1 saat tındırıladı, keyin demlemeni súzip, 1 as qasıqtan kúninde 3 mezgil qabıl etiledi. Bul demleme asqazan jarası, gastrit hám bawır keselliklerinde qollanıladı. Bul demlemeni tamaq awırǵanda hám awız bosliǵiniń isiwinde de isletiw múmkin.
Shúyeldi túsiriw ushın jańa topgúldiń gúlleri alınadı hám olardı  ezip, shúyelge qoyıladı. Ústinen plastir jabıstırıladı hám azanǵa shekem qaldıriladi. Bul emlewdi shúyel túsip ketgenge shekem dawam ettiriledi. Tırnaqgúldiń spirtdegi demlemesi - 100 ml 70% spirt alınıp, oǵan 10 g tırnaqgúl gúlleri salınadı hám bir neshe saatqa qaldıriladi. Bul demleme sırtqı keselliklerde; 1 shay qasıq demlemeni 200 g qaynaǵan suwda aralastırıp paydalanıladı. Qospa irińli jaralar, kúygende hám teriniń zaqım aliwinda qollanıladı.
Tırnaqgúldiń suwdaǵı demlemesi - 1 as qasıq ósimlik gúli 100 ml qaynaǵan suw menen termosda demlenedi. Onı 1-2 saatqa qaldıriladi. Tayın demleme súzilip, 1 as qasıqtan kúnine 3 mezgil gastrit keselliginde ishiledi. Sonıń menen birge, bul demlemeden ingalyatsiya qılıwda, jaralardı juwıwda paydalanıladı. Tırnaqgúl gúlleri 3 % karotinoid, flavonoid, saponin, efir mayi, ashshı hám aslawshi elementlerdı, organikalıq kislotalar, fermentler, vitamin S, alkaloid hám basqa elementlerdı saqlaydı. Bul ósimlikten hámledarlıq waqtında paydalanıw múmkin emes.
Dárilik tırnaqgúldi Ózbekstannıń barlıq aymaqlarında jetiwitiriw múmkin.Bul gu'l tek g'ana u'yin'izge shıray berip qalmastan,al medicinada bir qansha keselliklerge qarsı sapalı gu'resedi.Sonın' ushın u'y aldı qıytaq jerin'izge tırnaqgu'l egiw usınıs etiledi.
George Frideric Händel
Georg Fridrix Gendel (nem. George Frideric Händel, rus.Геóрг Фри́дрих Ге́ндель; 1685-jıl 23-fevral (5-mart), Xalle — 1759-jıl 14-aprel, London) — barokko muzıka dáwirinde jasap, dóretiwshilik etken, óziniń operaları, oratoriyaları hámde koncertleri menen belgili bolǵan nemis hám inglis kompozitorı.
Qudiyar Pirnazarov
Qudiyar Pirniyazov (1927-2003) Shımbay rayonınıń Taza jol awıl keńesinde tuwıldı. 1948-jılı Shımbay peduchilishesin pitkerip, 1948-49-jıl oqıw jılında Shımbay rayonında muǵallim bolıp isledi. 1949-51-jılları Nókis mámleketlik muǵallimler institutında oqıp, onı pitkergennen keyin 1952-53-jılları Qaraózek rayonlıq xalıq bilimlendiriw bóliminde pedkobinet baslıǵı, 1953-55-jılları Qaraózek ÓzLKSM rayonlıq komitetiniń sekretatı boldı. 1955-59-jılları Qaraózek rayonınıń Gagarin mektebinde islep muǵallim, sońınan oqıw bóliminiń baslıǵı bolıp isledi, al 1959-64-jılları usı rayondaǵı №1 mektep-internatınıń oqıw bólimin basqardı. 1964-jılı QMPI jumısqa ótti. Onnan keyin NMU qaraqalpaq tili kafedrasında docent lawazımında isledi. Sońınan NMPI baslawısh klass metodikası kafedrasında da docent bolıp isledi. 1981-jılı 19-iyulde Qazaqstan IA til bilimi institutında «Qaraqalpaq tili lingvistikalıq terminologiyasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı» degen temada kand. diss. jaqladı. Q. Pirniyazov qaraqalpaq tili terminologiyası hám qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası menen shuǵıllandı. Ilimpaz 2003 jılı 3-iyul kúni dúnyadan ótti.
Transformaciya
Málim shárayatta bir organizm násillik molekulası hár qanday bóleginiń ekinshi organizm násillik molekulası quramına birigiw hádiysesine «transformaciya» dep ataladı. Pnevmokokklardaǵı transformaciya hádiysesi 1928-jılı ingliz bakteriologı F. Griffit tárepinen ashılǵan. Onıń tájiriybesi pnevmokokklardıń eki túri – S hám R – shtammları ústinde ótkerilgen. Pnevmokokk bakteriyasınıń S shtammı arnawlı qosımsha kapsulaǵa iye bolıp, sırtı tegis, R-shtammda bolsa kapsula bolmaydı hám sırtı gedir – budır (S – inglizshe smooc-tegis, R – inglizshe rough – gedir-budır), S-shtamm bakteriyanıń kapsulası tıshqan organizmi immun sisteması tásirin ótkermegeni sebepli, ol kesellik qozǵatıwshı bolıp, tıshqanlarda pnevmoniya keselligin keltirip shıǵaradı hám tıshqanlar óledi. R-shtamm bolsa kesellik keltirip shıǵarmaǵanı sebepli, bul shtammlar menen juqtırılǵan tıshqanlar nabıt bolmaydı. Kesellik qozǵatıwshı S – shtamm qızdırılǵanda olar óledi hám óltirilgen bakteriyalar tıshqanlarǵa jiberilgende tıshqanlarda kesellik payda bolmaydı. Tıshqanlarǵa qızdırıw nátiyjesinde ólgen bakteriyalar S-shtamm menen kesellik qozǵatpaytuǵın R-shtammǵa kiriwshi tiri bakteriyalar birgelikte qosıp juqtırılǵanda tıshqanlardıń óliwi gúzetilgen. Ólgen tıshqanlarda bakteriyalardıń S-shtammı tabılǵan.
Lepton
Lepton kúshli oʻz-ara tásirde qatnaspaytuǵın yarım spinli elementar bólekshe bolıp tabıladı. Leptonlar fermionlar shańaraǵına kiredi. Leptonlardıń úsh túri bar: elektron, muon hám tau lepton.
Leptonlar (yun. leptos -jeńil, kúshsiz) -óz-ara kúshli tásirlespeytuǵın elementar bólekler; olar tek kúshsiz, elektromagnit hám gravitatsiyası-az waqıt óz-ara tásirlerde qatnasadı. Barlıq leptonlar1/2 spiniga iye, yaǵnıy olar fermionlar esaplanıp, Fermi — Dirak statistikasına boysunadı. 1975-jılǵa shekem massası protonning 0,12 massasınan kishi bolǵan, leptonlar bıraq-elektron, myuon, elektron hám myuon neytrino sonıń menen birge olardıń antibóleksheleri málim bolǵan. Elektron element quramına kiretuǵın birden-bir turaqlı lepton esaplanadı. Pozitron elementindegi elektron menen qosılıp, júdá qısqa waqıtta annigilyasiyalanadi, yaǵnıy fotonlar (eki yamasa ush) ǵa aylanadı. Tábiyatda neytrino hám antineytrinolar yadrolardıń R-jemiriliw processlerinde hám elementar bóleklerdiń jemiriliwinen payda boladı. Olardıń massası nolge jaqın. Yadro reaktorlari neytrinolarning deregi esaplanadı. Jańa maǵlıwmatlar protondan salmaqlilaw leptonlar dıń bar ekenligin kórsetip atır. Quramında lepton bolǵan elementar bóleklerdiń bir jaǵdaydan ekinshi jaǵdayǵa ótkende lepton hám antilepton sanları arasındaǵı parq ózgermeytuǵın shama bolıp qaladı.
Lavraziya
Lavraziya — áyyemgi kontinent, mezozoyda Pangeya protokontinenti bóleklenip ketken eki kontinenttıń arqadaǵısı (qubladaǵısı - Gondvana). Keyinirek, 135-200 million jıl aldın, Lavraziya Evraziya hám Arqa Amerika materiklerine bólindi.
Web server
nobaý|Web server serving static content Web server ― bul HTTP yamasa onıń qáwipsiz variantı HTTPS arqalı sorawlardı qabıl qılıwshı kompyuter programmalıq támiynatı hám tiykarǵı úskinelar. nobaý|Inside and Rear of Webserver
Beyimlesiw
Beyimlesiw bul – organizmlerdiń ishki hám sırtqı dúzilisi, organlar funkciyası, minez-qulqı hám tirishilik táriziniń belgili jasaw ortalıǵınıń jaǵdayına beyimlesiwi. Barlıq tiri organizmlerde ibarat bolǵan ózine tán beyimlesiw belgileri olardıń ózi jasap turǵan ortalıqta jasap qalıwı, tirishilik ushın gúreste jeńip shıǵıwı, normal násil qaldırıp óz belgilerin keyingi áwladlarına jetkeriwleri ushın imkaniyat tuwıladı. Beyimlesiw organizmlerdiń jasawshańlıǵı, básekilesiwsheńligi hám normal násil qaldırıwı menen tuwrı baylanıslı. Jasawshańlıq degende organizmlerdiń ózi tarqalǵan ortalıqta genotipin keskin ózgerttirmegen halda normal jasawı túsiniledi. Básekilik organizmlerdiń óli hám tiri tábiyat, solardan azıq tabıw, basqa jınıs penen qosılıw, jasaytuǵın jerin iyelewdegi qarsılıqların jeńiwi. Násil qaldırıw bolsa organizmlerdiń órshiwiniń normal bolıwı menen baylanıslı. Beyimlesiwdiń bul úsh komponenti óz-ara baylanıslı bolıp, tábiyǵıy tańlaw arqalı quralǵan evolyucion nátiyje bolıp esaplanadı. Sırtqı ortalıq jaǵdayları hár túrli bolǵanlıǵı sebepli, organizmlerdegi beyimlesiw belgileri de hár túrli boladı
Tetumlar
Tetumlar yamasa Tetum xalqı - Shıǵıs Timordıń oraylıq bóleginde hám Indoneziyadaǵı Kishi Zond atawlarınıń eń shıǵısında jasawshı xalıq. Ayırım ádebiyatlarda Tetun yamasa Tettum dep te jazılatuǵın bul xalıqtıń sanı XX ásir aqırında 300 000 nan artıq adam bolǵan, biraq Indoneziya basqınshılıǵı alıp kelgen demografiyalıq wayranshılıqlar nátiyjesinde XXI ásir basları ushın isenimli statistikalıq maǵlıwmatlardı usınıwdıń ılajı joq. Melaneziyalı hám indonez-malay tetumları Timorǵa indoneziya mádeniyatın alıp kelgen shabıwshılardıń áwladları bolıwı múmkin.
Tetumlar mákke, mazalı kartoshka, qurǵaq gúrish hám palız eginlerin ósiriw menen shuǵıllanadı. Olar, sonıń menen birge, shoshqa hám buyvol baǵadı. Tiykarǵı sociallıq hám ekonomikalıq birlik - bul ádetde úlken shańaraqtan ibarat úy xojalıǵı. Sútinler ústine qurılǵan úlken úylerden ibarat tetum awılın aqsaqal basqaradı, ol óz gezeginde kósemge boysınadı.
Er adamlar da, hayallar da tetumlardıń awıl xojalıǵı dástúrlerinde ayrıqsha hám zárúrli rol oynaydı. Hayallar káramatlı álemdi, er adamlar bolsa bul (dúnyalıq) álemdi bildiredi dep esaplaǵan tetumlar káramatlı hám dúnyalıq álemlerdi qosıw ushın arnalǵan quramalı dástúrlerdi ámelge asıradı hám usınıń menen diyxanshılıqta jaqsı ónim támiyinlenedi dep esaplaydı. Diniy shamanlar, hayallar yamasa er adamlar, ruxlardıń túsindiriwshisi rolinde háreket qıladı.
Tetumlarda qáwimdi belgilew ákeniń qáwimine qarap ornatıladı.
Somali tili
Somali tili (óz atı: Soomaaliga, Af-Soomaali, Сомали́йский язык, Somali language) — afroaziya tilleri shańaraǵınıń kushit bólimine tiyisli til. Somali tiline jaqın tiller oromo hám afar tilleri bolıp tabıladı.
Bul tilde tekǵana Somalide emes, bálki Djibuti (xalıqtıń tiykarǵı bólegi), Efiopiya hám Keniya sıyaqlı mámleketlerde de sóylesedi. Somalidegi puxaralar urısı sebepli bul tilde sóylesiwshiler óz mámleketin taslap, dúnya boylap tarqaldı. Bul tilde sóylesiwshilerdiń anıq sanı belgisiz, biraq shama menen 15-25 million adam dep bahalanadı.
Mogadisho
Mogadisho (somal. Muqdisho [mʉqdɪʃɔ], arabsha مقديشو [muqaˈdiːʃuː], italyansha Mogadiscio [moɡaˈdiʃʃo]) — Somalidiń paytaxtı, eń iri qalası hám tiykarǵı portı, sonıń menen birge, onıń mádeniy, finanslıq hám sanaat orayı.
Port-Morsbi
Port-Morsbi — Papua-Jańa Gvineya ǵárezsiz mámleketi paytaxtı.
Uzaqbergen Embergenov
Uzaqbergen Embergenov (1938) Qaraózek rayonınıń A. Dosnazov (Kalinin) sovxozı aymaǵında tuwıldı. 1962-jılı QMPI tariyx-filologiya fakultetin (qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimi) pitkerip, 1962-1964-jılları usı instituttıń sırttan oqıw bóliminde metodist bolıp isledi. 1964-1966-jılları ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI házirgi qaraqalpaq tili sektorında laborant bolıp isledi. 1966-1969-jılları  aspiranturada oqıdı. 1969-1979-jılları instituttıń sol sektorında kishi ilimiy xızmetker bolıp isledi. 1979-1990-jılları Ózbekstan pedagogikalıq ilim izertlew institutınıń Qaraqalpaqstan filialınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatın oqıtıw metodikası sektorında  úlken ilimiy xızmetker bolıp, sońınan usı sektordı basqardı. 1990-jıldıń sentyabrinen baslap Ájiniyaz atındaǵı NMPI baslawısh bilim beriw metodikası kafedrasında úlken  oqıtıwshı bolıp isledi. 1993-jıldıń oktyabrinen usı instituttıń qaraqalpaq til bilimi  kafedrasında úlken oqıtıwshı lawazımında isledi. 1971-jıldıń 2-iyunde ÓzIA Til hám ádebiyat institutında "Házirgi qaraqalpaq tilinde eliklewish sózler" degen temada kand. diss. jaqladı. U.Embergenov qaraqalpaq tili grammatikasınıń máseleleri menen shuǵıllandı.
Miynetleri
Podrajatelnıe slova v sovremennom karakalpakskom yazıke. (N., 1971); Házirgi qaraqalpaq tilindegi eliklewish sózler. (N., 1990).
Derek
Bekbergenov A., Paxratdinov Q. Qaraqalpaq tilin izertlewshiler. -Nókis, 2000
Aq terek pe kók terek
Milliy oyın- Aq terek pe kók terek
Milliy balalar oyınlarınıń biri~«Aq terek pe, kók terek oyını erte uaqıtlardan berli bolǵan oyınlardıń biri. Xázirgi kúnlerimizde de bul oyınlardı balalar oynaydı.
Burınları bul oyın eresek qız-jigitler oyını da bolǵan.
Oyınǵa qatnasıushılar sanı kópshilikti quraytuǵın bolǵanlıqtan, bul dalada oynalatuǵın oyınlar túrine kiredi.
OYIN ShÁRTLERI:
«Aq terek pe, kók terek» oyınına qatnasıushılar eki toparǵa bólinedi xám belgili bir ara qashıqlıqta qarama-qarsı turadı.
Oyınǵa qızlar da, er balalar da qatnasa aladı. Ara qashıqlıǵı eń az degende 20-25 metrdey bolıuı tiyis.
Eki jaqta óz «tutqın»ların saqlaytuǵın arnaulı sheńber sızıp qoyadı. Shek taslanıp, baslaushı bolıp saylanǵan bala shek túsken tárepten oyındı baslaydı.
Basqarıushı:
~Aq terek pe, kók terek, Bizden sizge kim kerek?--dep ekinshi topardan soraydı.
~Ózi shaqqan, ózi epli, Beriń bizge Murattı,--dep qarsı táreptiń bir oyınshısın soraydı.
Atı atalǵan bala ekinshi toparǵa qaray juuıradı, sol topardaǵılar alaqanın jayıp turadı. Shaqırılǵan oyınshı saptıń aldın kesip ótip, ózin quuıp jete almaydı au degen bireudi tańlap, alaqanına urıp, keynine qarap qashadı. Jetkermey ketse óz toparına aman-esen qosıladı. Izinen quuıp jete almaǵan balanı óz toparınıń «tutqını etip, sheńberge turǵızadı. Eger quuıp kiyatırǵan bala qashqan balanı uslasa, onda ol «tutqın» bolıp sheńberge túsedi. Bul tutqınlardı sońǵı shaqırılǵan balalar qashıp kiyatırıp, sheńberdegi óz toparlasına qolın tiygizip qutqarıp alıu xuqına iye.
Oyınnıń juumaǵında kim qansha «tutqın»dı qolǵa túsirgenine qarap, sanı kóp tárep jeńimpaz esaplanadı. Bul jerde tek sheńberde turǵanlar esaplanıp, qutqarılǵan «tutqın»lar esaplanbaydı.
Burınǵı uaqıtları bul oyınǵa eresek jastaǵı qız-jigitler qatnasatuǵın bolǵanlıqtan, ózine ılayıqlı aytımları bolıp, eki tárepte bir-birine sol aytımlar menen juuap bergen:
~Tem-tem, tem etken, Tebingiden ter ótken, Qanjıǵadan qan ótken, Qaraǵay basın qayırǵan, Qalmaqtan jılqı ayırǵan, Ay kerek au, ay kerek, Aydıń júzi dóńgelek, Aq terek pe, kók terek, Anau turǵan Eshbaydıń ózi kerek,--degendey aytım túrleri aytılǵan.
Oyınnıń balalar ushın tárbiyalıq áxmiyeti:--oyında balalardan shaqqanlıq, ziyreklik talap etiledi. Óz toparın jeńiliske ushıratpau ushın óziniń bar talantın jumsau talap etiledi xám juuırıu, sergek bolıu,sapta tura biliu sıyaqlı dene shınıqtırıu túrleri ámelge asırıladı. Balanıń ziyrekligi jetilisedi, xár bir elementti kózden qashırmau ádetlerin úyrenedi.
Ábilģazı Baxadırxan
Orta Aziyanıń oraylıq qatlamlarında XV-ásirden baslap jazılǵan birqansha túrkiy qoljazbalar ushıraydı. Olardıń arasındaǵı eń dıqqatqa sazawar shıǵarmalardıń biri sap túrkiy tilinde jazılǵan Xiywa xanı Ábilǵazı Bahadırxannıń (1663-1677 j.) 'Shejiraiy túrk' (Túrikler shejiresi) dep atalǵan miyneti. Bul túrkiy xalıqlardıń kelip shıǵıwı haqqındaǵı dáslepki ilimiy miynetlerdiń biri bolıp óz qunlılıǵı menen ádewir ajıralıp turadı.
Ábilǵazı 1603-jılı 23-avgustta úrgenish qalasında tuwılǵan. Ózi Qońırat áwladlarına tiyisli hákim áwladlarınan bolıp on jeti jasınan baslap Xabash hám Jolbarıs Sultanlar menen taxtqa talasqan. Sońınan Buxaraǵa qashıp ketip Isfandiyar xan bolǵan (1623) jılları Xorezmge qaytıp keledi. Úrgenishke hákim etip tayınlanadı. Biraq sońınan 1627-jılı Isfandiyar xan tárepinen quwǵınǵa ushıraydı. Bunnan keyin Turkstanǵa qaraqalpaqlar arasına qashıp baradı. Ol jerde 1630-jılǵa shekem jasaǵan. Sońınan Iranǵa ótip ketip 12 jıl dawamında quwǵınlıqta ómir keshiredi. Sońınan Isfandiyar óliminen soń Xorezmge qaytıp kelip 1644-jılı qaraqalpaqlar hám Arallı ózbekleriniń quwatlawı tiykarında Xiywaǵa xan bolǵan. Ol Xiywa xanlıǵın jigirma jıl dawamında basqarǵan. Sońınan óziniń payǵambar jasına jetiwine baylanıslı xanlıqtı balası Anushaxanǵa (1663-1687) tapsırıp 'Túrkiy mońǵol xalıqları shejiresi' kitabın jazıwdı qolǵa aladı. Biraq bir jıldan keyin Ábilǵazı tosattan qaytıs boladı. Kitap tamamlanbay qalǵan ushında Anushaxan onı dawam etiw ushın saray diywanbegilerinen bolǵan Maxmud Ibn Muxammed Úrgenishiyge tapsırılǵan. Sonıń ushında tariyxshılar bul kitaptıń I-VI bapları Muxammed Úrgenishiy tárepinen jazılǵan degen juwmaqqa keledi.
Ábilǵazı Bahadırxan shınında da talantlı hám tájiriybeli adam bolǵan. Sebebi onıń jiǵirma jıllıq ómiri quwǵıplıqta ótip, ol bul arada Buxara, Turkstan, Tashkent hám Iran xanlarınıń turmısı menen jaqınnan tanıs bolǵan. Ásirese ol qazaq, qaraqalpaq hám túrkmen xalıqlarınıń turmısın hám tariyxıy áńgimelerin jaqsı bilgen. Máselen onın 1630-jılı qazaq xanı Tursınnan járdem sorap Tashkentke barıwı, 1631-jılı Xorezm túrkmenleri tárepinen jaqsı qabıl alınıwı, 1643-jılı Qońırat qaraqalpaqları hám Arallı ózbekleri arasında bolıwı onıń shınında da túrkiy tilles xalıqlar arasına pútkilley sińisip ketken adam ekenligin bildiredi. Sonıń ushında onıń jazǵan 'Turk xalıqları shejireleri' úlken tájiriybeler tiykarında payda bolǵan ilimiy miynet. Bul kitap toǵız baptan ibarat bolıp, birinshi bap - tap Adam Atadan Mońǵol xanǵa shekem; ekinshi bap - Monǵolxannan Shınǵısxanǵa shekem; úshinshi bap - Shınǵısxannıń tuwılıwı hám ólimi; tórtinshi bap - Úgedeyxan; besinshi bap - Shıǵatayxan; altınshı bap - Álixan; jetinshi bap - Joshıxan; segizinshi bap - Shaybanıyxan; toǵızınshı bap - Shaybanıxannıń Xorezmde patshalıq etken áwladlarına baǵıshlanǵan. Hár bapta sóz etilgen xanlardıń tek ózleri ǵana emes, bálki olardıń áwladlarınıń tajı, taxt saltanatların sóz etken.
Álbette Ábilǵazıdan burında mońǵollar tariyxı haqqında tariyxıy shıǵarmalar jazǵan alımlar bar. Máselen Rashidaddin, Mırza Uluǵbek hám basqalar. Lekin bul shıǵarmalardıń kópshiligi parsı tilinde jazılǵan bolıp, túrk xalıqları hám patshaları haqqında arnawlı pikir bildirmegen. Al Ábilǵazı bolsa mońǵollar tariyxın jazıw menen birge túrkiy xalıqlardıń kelip shıǵıw tariyxında óz aldına maqset etip qoyǵan. Onın ústine túrk tilinde jazılǵan. Sol jaǵınan qaraǵanda bul shıǵarmanıń túrkiy xalıqlar tariyxın úyreniw jolındaǵı ornı bólek.
Ábilǵazınıń bunnan tısqarı 'Túrkmenler shejiresi' - dep atalǵanda belgili miyneti de bar.
Kolibri
Kolibri — quslardiń bir túri, Eń tanıqlı 350 túri bar, olar Amerikada, Alyaska h.t.b mámleketlerde ushraydi. Kolibri turģan orninda 30—40 márte qanatin qaģa aladi. Kolibri-ģare — eń kishi túri hám dunya boyınsha quslardiń kishi turi bólip esaplanadi
Ispolin kolibri — eń ulken turi bolip esaplanadi
.mw
.mw — Malavi ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Nawrız Japaqov
Japaqov Nawrız (1914-1975) – shayır, alım hám belgili jámiyetlik isker.
Ómiri hám miynet jolı
Nawrız Japaqov 1914-jılı Taxtakópir rayonında tuwılǵan. Ol 1930-jılı Kommuna mektebin pitkerip, Kegeyli rayonında muǵallim bolıp islegen, 1931-42-jılları dáslep ádebiy xızmetker, sońınan “Jas Leninshi” gazetasınıń juwaplı xatkeri, “Jetkinshek” gazetasınıń redaktorı lawazımın atqardı hám “Qaraqalpaqstan ádebiyatı hám iskusstvosı” jurnalında juwaplı xatker, “Qızıl Qaraqalpaqstan” gazetasında bólim baslıǵı boldı. N.Japaqov 1942-jıldan baslap Oblastlıq Jaslar Komitetiniń birinshi xatkeri (1942-43), Oblastlıq partiya komitetiniń xatkeri (1943-47), Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń baslıǵı (1947-52), 1952-55-jılları Moskvadaǵı Joqarǵı partiya mektebinde oqıydı, 1955-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń Baslıǵı bolıp saylandı, al 1956-59-jılları Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı bolıp isledi. Sońınan ómirininń aqırına shekem N.Dáwqaraev atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutında sektor baslıǵı lawazımın atqaradı. N.Japaqov 1961-jılı “A.Musaevtıń tvorchestvosı” degen temada filologiya ilimleriniń kandidatı, 1967-jılı “Qaraqalpaq ádebiyatında socialistlik realizmniń qáliplesiw dárekleri” degen temada doktorlıq dissertaciyaların jaqladı. N.Japaqov 1939-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.
Dóretiwshiligi
Shayır hám alımnıń 1930-jıllardıń ortalarınan baslap qosıqları hám maqalaları járiyalana basladı. Onıń kórkem dóretpeleri “Kún” (1940), “Quwanıshlı kún” (1946), “Shayır sózi” (1949), “Baxıt” (1951), “Doslıq dástanı” (1960), “Ullı rus xaqına” (1954) degen toplamlarına kirgizilgen. Onıń kóplegen shıǵarmaları ózbek hám rus tillerinde toplam bolıp basılǵan. N.Japaqov ádebiy miyraslardı jıynaw hám jazıp alıwǵa belsene qatnasıp, 30-jılları “Qoblan” dástanın jazıp aldı hám bastırıp shıǵardı. Ol qaraqalpaq folklorınıń jigirma tomlıǵın bastırıp shı6arıwǵa jaqınnan járdem beriw menen birge oǵan basshılıq etti. Jazıwshı “Aral balıqshıları” (M.Melkumiv penen birlikte) dep atalatuǵın kinofilmniń scenariyin jazdı. N.Japaqovtıń “Ayapbergen Musaevtıń tvorchestvosı” (1964), “Realizm jolında” (1967), “Revolyuciyaǵa shekemgi qaraqalpaq ádebiyatında realism máselesi” (1972), “Ádebiyatımız haqq4nda oylar” (1974) degen ilimiy kitapları basılıp shıqtı. Sońǵı jılları “Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı” (1978-80), “Nawrız Japaqov” (1990) degen at penen bir Qatar ilimiy miynetleri hám ol tuwralı eske túsiriwler basıldı.
Sıylıqları
Jazıwshı hám alım, úlken jámiyetlik isker mámleketlik ordenler hám medallar menen sıylıqlanǵan. Ol Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri (1964), Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri (1974) húrmetli ataqlardı, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵın (1992) alıwǵa miyasar boldı. N.Japaqov bir neshe mártebe Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatı bolıp saylandı.
Mámbetkárim Qudaybergenov
Mámbetkerim Qudaybergenov
1968-jılı Shımbay rayonınıń May awıl keńesinde tuwıldı.1992-jılı QMU filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin pitkerip, qaraqalpaq tili kafedrasında oqıtıwshı etip qaldırıldı. 1993-1996-jılları  QMU janındaǵı aspiranturada sırttan oqıdı. 1997-jılı 28-fevralda Nókiste "Qaraqalpaq tilindegi atlıqlarda anıqlılıq hám anıqsızlıqtıń ańlatılıwı" degen temada kand. diss., 2004-jılı " Qaraqalpaq tilinde morfonologiyalıq qubılıslar" degen temada dok. diss. jaqladı. 1998-jıldan docent. Ilimpaz qaraqalpaq tili morfonologiyası menen shuǵıllandı.
Miynetleri
Vırajenie opredelennosti i neopredelennosti imen sushestvitelnıx v karakalpakskom yazıke. (N., 1997); Qaraqalpaq tili antonimleriniń qısqasha sózligi. (N., 1995 T.Bashirov   penen  birge), Qaraqalpaq tiliniń morfemikası. (N., 2001); Qaraqalpaq til biliminiń tariyxı (N., 2001); Qaraqalpaq tili. Akademiyalıq liceylerdiń 1-kurslar ushın sabaqlıq (N., 2002); Jańa álipbe (N., 2004); Qaraqalpaq tiliniń morfonologiyası (T., 2006).
Dialekt
Dialekt (áyyemgi grekshe διάλεκτος - "jergilikli til ózgeshelikleri", διαλέγομαι - "sóylew, túsindiriw") — tildiń qandayda bir aymaqta jasawshı adamlar ortasında baylanıs quralı retinde qollanılatuǵın, ózine tán ózgesheliklerge iye kórinisi.
Gustav Mahler
Gustav Maler (nem. Gustav Mahler, rus.Гу́став Ма́лер; 1860-jıl 7-iyul, Kalishte, Avstriya imperiyası — 1911-jıl 18-may, Vena, Avstro-Vengriya) — avstriyalı kompozitor, opera hám simfoniyalıq dirijyor.
Dialekt
Mısal ushın qaraqalpaq tili arqa hám qubla dialektlerden turadı.
Júzlik salmaq
OYIN QAǴIYDASI:
«Júzik salmaq» oyınına qatnasatuǵın qız-jigitler ekige bólinip qatarlasıp otıradı. Oyın baslawshı jigit ya qız ortaǵa shıǵadı. Oyın baslawshınıń qolında júzigi boladı. Ol sol júzikti qatara qolların tutıp otırǵan jigit-qızlardıń qollarına birme-bir juuırtıp, otırǵanlardıń bireuiniń alaqanına salıuı kerek.
Alaqanına júzik salınǵan adam qasındaǵı qońsısına sezdirmeui kerek. Júzik salıp shıǵıu bólimi tamamlanǵan soń, oyın baslaushı ortada turıp:
"Bir, eki, úsh, júzigim meniń tús",--degen uaqıtta, alaqanına júzik salınǵan adam shaqqanlıq penen ushıp turadı. Eger qasındaǵı qońsısı alaqanında júzik bar ekenin bilse, onı turǵızbay uslap qaladı. Yamasa, tez turıp kete almay, qozǵalǵan uaqıtta qońsısı uslap qalsa, ayıpqa tartıladı. Al kerisinshe, qońsısı uslay almay qalsa,  ol ayıpqa tartıladı.
Ayıp túrleri: qosıq aytıp beredi, oyın oynap beredi,  yamasa qızıqlı,  kúldirgi áńgimeler tauıp aytıp,  otırǵanlardıń keulin kóteriui kerek.
Middlesex (Arqa Karolina)
Middlesex AQShtıń Arqa Karolina shtatında jaylasqan qala. Nash County okrugi quramına kiredi.
Xalqı
Xalqı sanı 855 adamdı quraydı (2006).
Nusantara
Nusantara (indon. Nusantara) — Indoneziyada qurılıp atırǵan qala bolıp, mámleket paytaxtın Jakartadan usı qalaǵa kóshiriw joybarlastırılǵan. Ol Kalimantan atawında, Arqa Kalimantan provinciyası aymaǵında jaylasqan, biraq qısqa múddette qala hám onıń átirapındaǵı aymaqlar mártebesi boyınsha wálayatqa teń bolǵan arnawlı paytaxt okrugına aylanıwı kerek. Húkimettiń tiykarǵı shólkemlerin kóshiriw 2024-jıl aqırına shekem basqıshpa-basqısh ámelge asırılıwı kútilip atır.
Jańa paytaxt jaratıw jobaları 2019-jılda daǵaza etildi, qalasazlıq jumısları 2021-jılda baslandı. Jańa paytaxttıń atı rásmiy túrde 2022-jıl yanvar ayında tastıyıqlanǵan.
Idioadaptaciya
Idioadaptaciya organizmlerdiń anıq jasaw shárayatına beyimlesiwine járdem beretuǵın evolyucion ózgerisler esaplanadı. Aromorfozlardan ayırmashılıǵı, idioadaptaciya ulıwma beyimlesiw emes, bálkim jeke beyimlesiw menen baylanıslı. Olar organizmler dúzilisi dárejesin, iskerligin atateklerge qaraǵanda joqarıǵa kótermeydi. Haywanlarda qorǵanıw reńi, mimikriya qubılısı, ósimliklerde samal, shıbın-shirkeyler, quslar járdeminde sırttan shańlanıw boyınsha hár túrli qolaylıqlar, miywe hám tuqımlardıń tarqalıwı menen baylanıslı beyimlesiw idioadaptaciyaǵa mısal bola aladı. Shıbın-shirkey jewshiler otryadına kiriwshi haywanlardıń ayırımları qurǵaqlıqta, suwda yamasa jer astında jasawǵa beyimleskenligi de idioadaptaciyaǵa mısal (118-súwret). Soǵan uqsas, súyekli balıqlar hár qıylı túr wákilleriniń dene forması, reńi, qalashları dúzilisiniń ózine tán bolıwı da idioadaptaciya baǵdarındaǵı beyimlesiw nátiyjesi. Bul beyimlesiwler hár bir tiri organizmler ushın anıq ortalıq shárayatında jasawǵa bir qansha qolaylıqlar jaratadı hám biologiyalıq progreske sebepshi boladı. Ulıwma degeneraciya tariyxıy proceste quramalı dúzilisten ápiwayı dúziliske ótiw bolıp esaplanadı. Organikalıq dúnya evolyuciyasınıń bul baǵdarı organizmlerdiń otırıqshı yamasa parazit halda tirishilik etiwine beyimlesiwi menen tıǵız baylanıslı. Mısalı, assidiy lichinkasında xordalı haywanlarǵa tán nerv sisteması xorda, kóz rawajlanǵan boladı. Keyin ala lichinka otırıqshı tirishilik etiwge ótip, erjetiw procesinde organizmde regressiv metamorfoz júz beredi. Xorda nerv sistemasınıń tiykarǵı bólimi joǵalıp qalǵanı túyinshege aylanǵan boladı
Giacomo Puccini
Djakomo Antonio Domeniko Mishel Sekondo Mariya Puchchini (ital. Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini; 1858-jıl 22-dekabr, Lukka — 1924-jıl 29-noyabr, Bryussel) — italyan opera kompozitorı, organshı hám xormeyster, "verizm" muzıka baǵdarınıń eń ayqın wákillerinen biri.
Ayırım izertlewshiler onı Verdiden keyingi eń iri italyan opera kompozitorı dep esaplaydı.
.mx
.mx — Meksika ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Metonimiya
Metonimiya-qanday da bir predmettin yaki qubilistiń atamasi ekinshi predmet yaki qubilis penen baylanisina qaray sol atama menen qayta ataliwina (grekshe “metanymia” qayta ataw) atamiz
Ózbekstan xalıq shayırı
Ózbekstan xalıq shayırı (Sovet Awqamı dáwirinde Ózbekstan SSR xalıq shayırı dep atalǵan) — dáslep Ózbekstan SSRda, keyinshelik Ózbekstan Respublikasında jetik shayırlarǵa beriletuǵın medal.
Iyeleri
Qarań: Kategoriya:Ózbekstan xalıq shayırları
Кevin Karter
Kevin Karter 1960-jılı 13-sentyabrde Qubla Afrikanıń Yoxannesburg qalasında tuwılǵan. Ol 1990-jıllardaǵı Qubla Afrikadaǵı Bang-Bang Club fotograflar toparınıń aǵzası bolǵan.
Kevinniń Sudanǵa sayaxatı
nobaý|"Kamera aldındaǵı ólim" 1993-jıl. Sudan
Ájayıp súwretti alǵanlıǵına kewli tolıp, dostısına kórsetip maqtanadı. Kadrdı kórgen dostısı da bul kórinisti ózi súwretke alıwdı qálep, sol orınǵa alıp barıwın soraǵanda, Kevin qustı ushırıp jibergenligin aytadı. Bul waqıtta qızdıń ata-anası gumanitar járdem alıw ushın qızdı yarım saatlarǵa jalǵız qaldırǵan edi.
1993-jılı 25-mart sánesinde alınǵan fotosúwret Karterge úlken jetiskenlik alıp keledi. Fotosúwret «The New York Times» gazetası tárerpinen satıp alınadı hám erteńine gazetada járiyalanıp, jámiyetshilikte úlken rezonans oyatadı. Karter ǴXQnıń hújimler obektine aylanadı hám adamgershiliksizlikte ayıplanadı. Sol waqıtta «St. Petersburg Times» gazetası fotograf hám waqıya haqqında bılay jazadı: "«Ólim menen gúresip atırǵan náresteni áwmetli kadrǵa alıw ushın obektivin sazlaǵan adam da – jırtqısh, jáne bir qara qus…»." Bul súwret 1994-jılı Pulicer sıylıǵınıń kórkem fotografiya tarawı boyınsha eń jaqsı súwret sıpatında tańlanıp, Kevin jeńimpaz dep tabıladı.
Kevinniń ólimi
Karter sıylıqtı alǵannan soń 4 aydan keyin 1994-jılı 27-iyul kúni 33 jasında óz janına qas etedi. Fotograf ólimi aldınan tómendegi mazmunda xat qaldıradı: