cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
.uk
.uk — Ullı Britaniya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
.gg
.gg — Gernsi ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Aizhai extra large
Qitayda jaylasqan "Aizhai Extra Large" - ko'piri dúnyadagi en bálent kópir bolip tabiladi. Ol jer betinen 1800 km biyiklikte jaylasqan bolip, uzinligi 1000 metrden artiqlaw.
Alorlar
Alorlar (túp atı — orang baranusa), basqa atı: orang-alor — Qublası-Arqa Indoneziya xalıqlarınan biri. Pantar hám Alor atawlarınıń arqası hám arqa-batıs bóleginde jasaydı. Sanı 70 mıń adam.
Tili
Arqa Indoneziya antropologıyalıq toparına kiredi. Avstroneziya tilleri shańaraǵına tiyisli indonez tili, alor tili
Dini
Diniy pozitsiyalar — musılman-sunniylar, Makassarlar 17—18-ásirlerde islam dinin qabıl etkenler. Dástúriy isenimler de saqlanıp qalǵan.
Dyu Sebepli alorianlardıń dinge munásibeti haqqında tómendegi juwmaqqa keldi. Sıyqırǵa bolǵan qatnas adamlar menen ushırasıw usılına uqsaydı. Tiykarǵı maqset qudaylardı tákabbir qılıw ushın olardı diniy dástúrler menen bagıw bolıp tabıladı. Onıń sózlerine kóre, bul balalıq dáwirindegi sistemalı judalıq hám ashlıq penen baylanıslı (Kardiner 1945: 157).
Tariyxı
Aloriyaliklar haqqındaǵı belgili faktler mádeniyat haqqında tolıq oyda sawlelendiriwge iye emes, bul shaxstıń qáliplesiwinde zárúrli hám tiykarǵı bolǵan kóplegen táreplerdiń áhmiyetin túsiniw ushın jetkilikli.
Eksperimental psixologiya
Eksperimental psixologiya — psixikalıq hádiyseler hám processlerdi ilimiy metodlar járdemi menen izertlew. Psixologiyanıń pán retinde filosofiyadan ajıralıp shıǵıwında eksperimental izertlewler ótkeriw tiykarǵı ról oynaǵan. 19-ásirdiń ortalarında dáslepki ret sezim, qabıl etiw júzesinen izertlewler alıp barılǵan. Eksperimental psixologiyanıń pán retinde ajıralıp shıǵıwına nemis alımı V.Vundt úlken úles qosqan. Dáslepki eksperimental izertlewler ózin ózi baqlaw usılı járdemi menen shaxstıń ishki meyilleri, motivları, oylawına arnalǵan. Keyinirek tekseriwler túrli haywanlarda ótkerile baslaǵan. Kóplegen izertlewlerdi AQShlıq T.L.Morgan, E.L.Torndayk hám basqalar alıp barǵan. Eksperimental psixologiya quramalı izertlew (kóp shkalalı, kóp basqıshlı ) metodları, metodikaları (isenimliligi, kepillikliligi, test yamasa retest ózgesheligine iyeligi)nen tısqarı elektron esaplaǵıshlar, texnikalıq ásbaplar hám úskeneler, ápiwayı yamasa quramalı dúzilgen arnawlı apparatlar, zamanagóy texnika hám texnologiyalarǵa tiykarlanadı. Eksperimental psixologiya járdeminde psixikalıq funksiyalar ǵana emes, usınıń menen birge shaxs sezimi, emociyası,individual ózgesheligi, dıqqat, yad, aqıl sıyaqlı biliw processleri de izertlew etiledi. Eksperimental psixologiya izertlewleri nátiyjeleri psixologiya tarawları teoriyasın islep shıǵıwda tiykar bolıp xızmet etedi. Ilimpazlardan F. Galton (1822-1911), D.Kettel (1860-1944), E.Tolmen (1886-1959 ), G.Rorshax (1884-1984), A.Bine (1857-1911), P.Jane (1859 -1947), J.Piaje (1896—1980) hám basqalar eksperimental psixologiyanıń rawajlanıwına zárúrli úles qosqan.
Ergash G'oziyev, Botirov Bohodir.
Alorlar
Kásip-óneri
Dástúriy kásipler — sawda, balıqchilik, bаqshılıq. Aǵash naǵıs oyıwshılıǵı rawajlanǵan.
V (latın)
V háribi vagon, voleybol, vanna, vatman, volt, vazelin, velosiped, vokzal, valyuta, vulkan, avtobus t.b. sıyaqlı ózlestirme sózlerde jazıladı.
Kategoriya
Fonetika:
T (latın)
T háribi sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıladı: taw, tas, tana, taza, tárezi, atız, talant, qutı, tut, sút, kút, ataw, azat, qant, ant, bánt, Taxtakópir t.b.
1. Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma besinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. 2. T háribin aytqanda awız áste ashıladı da, tildiń ushı tiske tiyip, dawıssız sesti payda etedi. 3. T háribi sózdiń basında: tas, talaq, ortasında: qatar, shatır, aqırında: xızmet, qanazat sıyaqlı sózlerde jazılsa, al bazıbir jaǵdaylarda sózdiń aqırında: kilovatt t.b. sózlerde ekewi qatar, saqlanıp jazıladı.
Kategoriya
Fonetika:
Ú (latın)
Ú  háribi tiykarınan bir buwınlı sózlerde yamasa kóp buwınlı sózlerdiń birinshi buwınında jazıladı: úke, júzik, sútilmek, úy, úyrek, kún, tún, tús, kúlki, kúndiz, úlgi, útir, túlki, gúmis t.b. Siyrek jaǵdaylarda dástúr, májbúr, májgún t.b. sıyaqlı sózlerde, sonday-aq qospa sózlerde keyingi buwınlarda da jazıladı: Sarıgúl, Úmitgúl, Tórtkúl, Aygúl t.b.
Kategoriya
Fonetika:
U (latın)
1. Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma altınshı háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. 2. U háribi qulın, julın, juldız, qundız sózlerinde til artı qısqa aytılatuǵın dawıslı sesti bildirse, kommunizm, fizkultura sıyaqlılarda sozılıńqırap aytıladı, yaǵnıy bul eki jaǵdayda da U háribi jazıladı.
Kategoriya
Fonetika:
.no
Siltemeler
Toppdomän
.np
.np — Nepal ushın joqarı dárejeli milliy domen.
.us
.us — Amerika Qurama Shtatları ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Hugo Sánchez
Ugo Sanches Markes (ispansha: Hugo Sánchez Márquez; 11-iyul 1958, Mexiko) — Meksikalıq futbolshı, hújimshi. XFTSF tańlawına kóre, Oraylıq hám Arqa Amerikadaǵı XX ásirdiń eń jaqsı oyınshıları arasında birinshi orındı iyeledi. FIFA 100 dizimine kiredi. 1990-jılda "Altın butsa" iyesi bolǵan. Ispaniya chempionatı tariyxındaǵı eń nátiyjelik oyınshılar arasında ekinshi orındı iyelegen. Házirgi waqıtta ol trener.
Tormos (Alicante)
Tormos (Alicante) Ispaniyanıń valensiya regioninda jaylasqan munisipalitet bolıp tabıladı. Alicante provinsiyasi quramına kiredi. Maydanı — 5, 30 km2. Xalqı — 380 adam (2010).
Karving
Karving (ingl. carving — kesiw, oyıw) — bul miywe hám palız ónimlerdi kórkemlep kesiw óneri. Karving Qubla-Shıǵıs-Aziyada bunnan shama menen eki mıń jıl aldın payda bolǵan. Sońǵı waqıtlarda Karving pútkil dúnyada bara-bara ǵalabalasıp barmaqta.
Z (latın)
Z háribi sózlerdiń barlıq orınlarında qollanıladı hám jazıladı: zar, zor, zaman, zárúr, zıyan, zıyat, zerger, azada, gúz, gúze, júzim, atız, qaǵaz, zúráát, zavod, zoologiya, lebiz, segiz t.b.
1. Qaraqalpaq álipbesiniń on birinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. 2. Til aldı, ızıń (frikativ) dawıssız ses.
W (latın)
W háribi sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıladı: Watan, waqıt, wade, wákil, wáj, wáliy, wálayat, wásiyat, qawın, jawın, awlaq, sawda, hawa, súwen, awqam, jawlıq, quwraq, aw, baw, suw, taw, saw, altaw, qosıw, bóliw t.b.
1. Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma segizinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. 2. W háribi qos erinniń alǵa qaray sozılıwınan payda bolatuǵın dawıssız ses.
Kategoriya
Fonetika:
Y (latın)
Y háribi sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıladı. Sózdiń, buwınnıń basında: ya, yar, yaqshı, yamasa, yapırmay, yarım, Yaqıp, yapon, yumor, yosh, yod, yubiley, yurist, yusticiya; sózdiń ortadında hám aqırında: ay, jay, may, tay, toy, qoy, bay, say, bayraq, qoyan, tayaq, túye, biye, Baykal t.b.
Kategoriya
Fonetika:
Sh (latın)
Sh háribi sózlerdiń barlıq orınlarında aytıladı hám jazıladı: shash, shóp, shól, shana, shákirt, shertek, shigit, shiyshe, Shımbay, Tashkent, shanıshqı, qashaw, ashıq, ashshı, qoshqar, basshı, qosshı, qash, tınısh, qurash, qulash, shay, sháynek, yashik, shyotka t.b.
1. Qaraqalpaq álipbesiniń otız tórtinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. 2. Awızdıń kerilip ashılıwı hám tildiń tańlaydıń ústińgi betine tiyiwinen jasalatuǵın dawıssız sesti payda etedi. 3. Sh háribi sózdiń basında, aqırında, bazda ashshı, dushshı sıyaqlı sózlerde qosarlasıp kelip, bul ekewi de jazıladı.
Kategoriya
Fonetika:
Land Rover
Land Rover — „premium“ klası daǵı avtomobiller óndiriske qánigelestirilgen Britaniyanıń avtomobilsozlik kompaniyası. 2008-jıldan baslap Indiyanıń Tata Motors kompaniyası quramında.
Tariyxı
Dáslepki Land Rover avtomobili jaratıwshıları Britaniyanıń Rover kompaniyası bas dizayneri — Moris Uilks jáne onıń úkesi, atqarıwshı director — Spenser Uilks esaplanadılar. Jańa yo'ltanlamas ushın prototipi retinde amerikanıń Willysdan paydalanildi. Urıstan sońǵı dáslepki jıllarda Britaniya sanaatı islep shıǵarıw resursları hám buyırtpalar jetiwmesligin basınan keshirip atırǵan salmaqli waqıtta, ekonomikanı qayta qayta tiklew ushın tiykarǵı itibar ingliz avtomobil óndirisine qaratildi. Rover kompaniyası fuqoro avtomobilleri óndiriske húkimetten ruxsat aladı hám Solixall qalasındaǵı Meteor Works jańa zavodın tolıq óz ıqtıyarına aladı. Bul shólkem mámleket ıqtıyarında bolıp, Ekinshi jáhán urısı waqtında tank hám samolyotlar islep chiqlar ushın dvigateller islep shıǵarǵan. Zavodta jańa jańa yo'ltanlamaslar óndiriske qarar etildi.
Moris Uilks bul joybar húkimet metallarga bolǵan qattı kvotalardı jeńillestirgenge shekem Rover kompaniyasın jasap qalıwına járdem beretuǵın ideal aralıq joba dep esaplaydı. Tez arada Moris Uilks avtomobiller ushın jańa at Land Roverni oylap tabadı.
1947-jılda bombardirovkachilar hám qiruvchilar islep shıǵarıw tes súwrette qisqaradı hám de bazalarda úlken kólemde alyuminiy toplanıp qaladı jáne bul metal polatqa salıstırǵanda arzanlaw edi. Sonıń menen birge alyuminiydiń qolaylıqları jeńil hám korroziyaga shıdamlılıǵı jol joq bolǵan orınlarda qattı sharayatlarda paydalaniletuǵın avtomobiller ushın uyqas keler edi.
1947-jıldıń kuzida dáslepki pıtken prototip „Centre Steer“ payda boldı. Prototip kuzovi samolyot fyuzelajlari jasıl rangga bo'yaldi. Dvigatel hám transmissiyani Roverning jeńil avtomobil modellerinen alındı. Rul ortada jaylasqan edi. Biraq, tez arada bul qarardan waz keshildi. Sebebi bul sıyaqlı avtomobildi ulıwma paydalaniletuǵın jollarda basqarıw qáwipli edi.
Land Roverning 25 tájiriybelik úlgiler jıynalǵannan keyin 1948-jıl báhárinde bolıp ótken Amsterdam kórgezmesinde kórsetildi. Bul modelge qızıǵıwshılıq kútá úlken boldı. Land Rover ájaǵa -úke Uilkslar tahmin etken sıyaqlı aralıq joba bo'lmadi. 1948-jılda yo'ltanlamaslar islep shıǵarıw muǵdarı Rover islep shıǵaratuǵın sedanlar muǵdarı menen teńlesdi, keying jıl bolsa eki ese asıp ketti.
Land Rover modeli Rover kompaniyasın turaqlı dáramat menen támiyinley baslagach, bul modeldi qarıydarlar xoxish hám talaplarına muwapıq jetilistiriw múmkinshiligi payda boldı
Áskerler, fermerler, qutqruv hám qayta qayta tiklew xızmeti hodimlari Land Roverda salmaqli islerdi orınlaw ushın kerek bolǵan ayrıqshalıqlardı taptılar. 1959 -jılda zavod liniyalaridan 25 50 000 -ne Land Rover shıqtı.
.uy
Siltemeler
Toppdomän
Veneciya
Veneсiya (ital. Venezia [veˈnɛt͡sia], ven. Venèsia) — Italiyanıń arqa-shıǵısındaǵı qala. Veneсiya wálayatınıń hám sol atamadaǵı provinciyaǵa teńlestirilgen aymaqlıq birliktiń administrativlik orayı. Altı dana ózin-ózi basqaratuǵın rayonlarǵa bólingen kommunanı payda etedi. Qala qáwenderi injilshi apostol Mark bolıp, onıń qaldıqları bul jerde Áwliye Mark soborında saqlanadı, usınıń sebepinen dúnyadan kóplegen xristian ziyaratshılar qalaǵa mudamı kelip turǵan.
Xalqınıń sanı 259 939 kisi (30.06.2019 jıl)[3]. Materikte (1926-jılda Mestre qalası menen birleskennen keyin) hám Adriatika teńiziniń Veneciya qoltıǵındaǵı 118 dana atawlarda jaylasqan. Teńizden kóterilgen tolqınlar sebepli gúzgi suw tasqınlarǵa beyim esaplanadı.
Iri sayaxatshılıq hám ilimiy-tálim orayı. Materikte teńiz portı hám Marko Polo xalıqaralıq aeroportı, neftti qayta islew zavodı hám basqa zavodlar bar. Veneciya karnavalınıń hám Veneciya kinofestivalınıń ótkeriliw ornı.
Qalanıń arxitekturalıq kórinisi XIV-XVI ásirlerde Veneciya Respublikasınıń gúllegen dáwirinde qáliplesken. Veneciya qoltıǵı menen birgelikte ol YuNESKOnıń Jáhán miyrasları dizimine kirgizilgen.
Áyyemgi dáwirde Veneciya aymaǵında venetler jasaǵan (qalanıń atı usınnan alınǵan). IX ásirden baslap Veneciya ataw qalası esaplanadı. Orta ásirlerde - Orta Jer teńizinde kóplegen koloniyalarǵa iye bolǵan Veneciya Respublikasınıń orayı bolǵan. Osmanlılar imperiyasınıń kúsheyiwi XVII—XVIII ásirlerde Veneciyaning tómenlewine alıp keldi; Napoleon urısları waqtında qala Avstriya biyligi astına ótti. 1866-jılda Veneciya Italiya quramına kirdi.
.nr
.nr — Nauru ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
C (latın)
С háribi qabatlasqan ts sesleriniń aytılıwına uqsas bolǵan únsiz dawıssız sesti bildiredi hám shet tillerden ózlestirilgen sózlerde jazıladı: centner, cement, cex, cirkul, concert, docent, kontituciya, procent, cilindr t.b. Al, ketse, jetse, tartsa, jatsa, ótse t.b. sıyaqlı sózlerde ts háripleriniń birikpesi saqlanıp jazıladı.
Mehrinoz Abbosova
Mehrinoz Nosirjon qızı Abbasova (Mehrinoz Abbosova) (1995-jıl 23-iyul, Chartaq rayonı, Namangan wálayatı)- ózbek shayırı. Xalıqaralıq jurnalist hám ádebiyattanıwshı. Respublikalıq jas dóretiwshiler keńesiniń birinshi baslıǵı (2017-2022). Ózbekstan jazıwshılar awqamı aǵzası (2018). Shuhrat medalı iyesi (2017). Zulfiya atındaǵı mámleketlik sıylıq laureatı (2012). Shayırdıń "Men yoshlikman" (2011) hám "Yulduzrang qoʻshiqlar" (2014) atlı kitapları Ózbekstan jazıwshılar awqamı usınısı menen baspadan shıqtı. Házirde ol Ózbekstan Respublikası Jaslar isleri agentligi direktorınıń Mámleketlik til máseleleri boyınsha máslahatshı lawazımında islep kelmekte.
Mehrinoz Abbosova 2017-jılda Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoyevtıń itibarına túsken hám student waqıtlarında jańa shólkemlestirilgen Respublika jas dóretiwshiler keńesi baslıǵı lawazımına prezidenttiń usınısı menen tayınlanǵan. Onıń qol astında keńes tárepinen dóretiwshilerdi qollap-quwatlaw maqsetinde kóplegen forumlar, festivallar, kórik tańlawlar hám social joybarlar ótkerilgen. Házir bolsa bir qansha úlken joybarlardı, atap aytqanda Wikistipendiya marafonınıń shólkemlestiriliwi hám ótkeriliwi procesinde óziniń úlken úlesin qosıp kelmekte.
C (latın)
1. Qaraqalpaq álipbesiniń otız ekinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. 2. Til ushınıń tiske tiyip, awızdıń sál ashılıwı hám hawanıń awız quwıslıǵınan shıǵıwınan jasalatuǵın dawıssız ses. 3. C háribi: revolyuciya, socializm, konstituciya, concert, cilindr, procent, cex, center, cirkul, cement hám t.b. usı sıyaqlı sózlerde ts sesleriniń birikpesi ornına jazıladı.
Kategoriya
Fonetika:
Mehrinoz Abbosova
Biografiyası
Mehrinoz Abbosova 1995-jıl 23-iyulda Namangan wálayatı Chartaq rayonında tuwılǵan. Shańaraqta 3 perzenttiń kishisi. Mehrinoz ákesi Nosirjon Dehkanovtı óziniń dáslepki ustazı ekenligin aytıp, balalıǵın eslep sonday deydi :
"… Endi ańlasam, ákem balalıǵımnan pikirlerim, arzıwlarım, maqsetlerim menen esaplasqan. Ózime bolǵan isenimimdi kúsheytiwime sebepshi bolǵan. Hámme waqıt dúnyadaǵı eń jaqsı ákeniń, biyazar hám hadal adamnıń qızı ekenimnen maqtanaman."
Mehrinoz Abbosovanıń balalıǵı Chartaq rayonı hám Namangan wálayatında ótken. Ol dáslep 2002-jılda rayonındaǵı 45-sanlı orta mektepte oqıp baslaǵan. 2004-jılda shańaraǵı Namanganǵa kóshkeninen keyin, qaladaǵı 57-sanlı orta mektepte (2004-2007), 57-sanlı qánigelestirilgen mektepte (2007-2011), 2011-jıldan baslap Namangan mámleketlik universiteti janındaǵı 2-sanlı akademiyalıq liceyde bilim alǵan. 4-klastan inglis tili kurslarında oqıǵan. Gimnastika oyın dógereklerine qatnasıp, muzika mekteplerinde fortopiano hám duwtar shertip úyrengen. Tashkent medicina institutinda oqıwdı, vrach bolıwdı hám bir kúni kelip Jáhán densawlıqtı saqlaw shólkeminde islep, pútkil dúnya boylap ekologiyalıq tárepten qolaysız zonalardaǵı xalıqtı emlewdi arzıw qılǵan.
Shayır 2014-jılda Ózbekstan mámleketlik Jáhán tilleri universiteti Xalıqaralıq jurnalistika fakultetine oqıwǵa kirdi. 2017-jılda Kamalat jaslar social háreketiniń IV qurıltayında sózge shıqtı hám sol shıǵıwı arqasında Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoyevtıń itibarına tústi. Prezidenttiń usınısı menen Mehrinoz Abbosova studentlik waqtınan baslap-aq jańa shólkemlestirilgen Respublikalıq jas dóretiwshiler keńesiniń baslıǵı lawazımına tayınlandı. Keńes tárepinen dóretiwshilerdi qollap-quwatlaw maqsetinde Mehrinoz Abbosovanıń qol astında „Respublika yosh ijodkorlar forumi“, „Ózbekiston bahori“, „Samarqand she'r oqshomi“, „Toshkent ilhmlari“ festivalları; „Buyuklar biz bilan“, „Izhor“, „Duel“ tanlovlari; „Tarjimonlar haftaligi“, „Zomin jilǵalari“, anjumanları; „Orol odamlari“, „Cheksiz ijod-cheksiz imkon“ social joybarları ótkerildi. 2017-jılda Shuhrat medalı iyesi boldı.
2018-2020-jıllarda Alisher Nawayı atındaǵıTashkent mámleketlik ózbek tili hám universiteti Joqarı ádebiyat kursında magistraturanı tamamladı. 2018-jılda Ózbekstan jazıwshılar awqamı aǵzası boldı. 2022-jıl 11-fevraldan házirgi kúnge shekem Ózbekstan Respublikası jaslar isleri agentligi direktorınıń Mámleketlik til máseleleri boyınsha máslahatshisi lawazımında islep kelmekte. thumb|left|160px|[[WikiStipendiya baspasóz anjumani]] Mehrinoz Abbosova Ózbekstan Respublikası jaslar isleri agentliginde bir qansha úlken joybarlardı, atap aytqanda, WikiStipendiya marafonınıń shólkemlestiriliwi hám ótkeriliwinde óziniń úlken úlesin qosıp kelmekte. Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2022-jıl 30-iyun Jaslar kúninde aytqan sózinde bul haqqında atap ótti hám sonday dedi : "…Men házir ǵana ushırasqan Mehrinoz Abbosova basshılıǵındaǵı bir topar jaslar tárepinen dúnyadaǵı eń ataqlı elektron ensiklopediyası-Wikipediyaǵa10 mıńnan artıq ózbek tilindegi maqalalar jaylastırǵanlıǵın esitip quwandım."
Shańaraǵı
Mehrinoz Abbasovanıń ómir joldası belgili ózbek blogeri hám siyasatshısı Xushnud Xudoyberiyev. Olardıń Mustafo atlı balası bar.
Zamira Xojanazarova
Qaraqalpaq qosıqshılar óneriniń jarqın juldızı – Zamira Xojanazarova (1960-1990 jj)
Biografiyası
Zamira Xojanazarova 1960-jılı Nókis qalasında tuwılǵan. Ol orta mektepti tamamlaǵannan soń Tashkent qalasındaǵı Teatr hám kórkem óner institutında oqıdı. Instituttı tabıslı pitkergennen soń ol óziniń miynet jolın Berdaq atındaǵı Mámleketlik filarmoniyasında qosıqshı bolıwdan basladı. Sońınan estradalıq-xoreografiyalıq «Qırq-qız» ansamblinde qosıqshılıq ónerin dawam etti. Zamira Xojanazarova 1986-jıldan baslap ómiriniń aqırına shekem QQASSR televidenie hám radio esittiriw boyınsha Mámleketlik Komitetinde «Xalıq sazları” orkestrinde qosıqshı bolıp jumıs isledi. Ol ele student waqtında-aq Qaraqalpaqstan ASSRınıń Tatarstandaǵı mádeniyatı kúnlerinde qatnasqan. Ol sonday-aq, Daǵıstan ASSRında hám Tashkent qalasında ótkerilgen Qaraqalpaqstan Mádeniyatı kúnlerinde qatnasıp, óziniń sónbes talantı menen tanılǵan. Ansambl menen birge Rossiya (RSFSR)nıń bir neshe qalalarında, Ukraina, Belorussiya Respublikalarında gastrollarda bolǵan. Zamira Xojanazarova Qaraqalpaq milliy kórkem-ónerine óziniń ayırıqsha lapızı menen aralastı. Ol óziniń atqarǵan Xalıq qosıqları, estradalıq hám basqa tillerde atqarǵan qosıqları menen xalqımızdıń belgili qosıqshısına aylandı, ásirese, sol dáwirdiń jasları onıń qosıqların súyip tıńladı.
Dóretiwshiligi
Onıń atqarıwındaǵı «Barmeken», «Shaǵalalar», «Jaslıǵım” atlı qosıqları eń belgili dóretiwshiligi esaplanadı.
Portal:Ximiya
Ximiya pániniń rawajlanıw tarıyxı(maǵlıwmat)
Ximiyanıń teoreyalıq máseleleri menen áyyemgi grek ilimpazlarıb b.e.sh V-Vl ásirlerde shuǵıllanǵan. Olar barlıq materiyanıń tiykarın tórt ǵana element suw,hawa,topıraq hám ot(jalın) quraydı dep túsingen.Keyinirek Aristotel(b.e.sh 384-322) hámme barlıq (dúnya) bir ǵana tiykarǵı materiyadan turadı degen teoreyanı dóretti. Onıń pikirinshe tórt ǵana qásiyet suyıqlıq, ıssılıq,ıǵallıq hám qurǵaqlıqtıń birigiwinen-suw,hawa,topıraq hám ot payda boladı.Materiyalıq dúnyaǵa Aristoteldiń kóz qarasınday kóz qaras EvropadaXVl ásirge deyin dawam etti.
Ximiya óz aldına pán sıpatında XVIII-XIX ásirlerde qáliplesken bolsa da, bul pánniń tiykarları eramızdan burınǵı Greciyada jasap ótken Levkip,Demokrit (e.sh 460-370),Epikur(e.sh 341-270)  sıyaqlı tábiyattı úyreniwshi alımlar hám de VIII-XI ásirlerde jasap ótken ullı ata-babalarımız:Ahmad ál-Ferǵaniy(797-865), Abu Bakr Ibn Zakoriya Ar-Roziy, Abu Nasr Farobiy(879-950), Abu Rayxan Berunuy (973-1048), Abu Ali ibn Sino(980-1037) sıyaqlı ensiklopedist alımlar tárepinen qoyılǵan.
Ximiyanıń pán retinde rawajlanıwına irlandiyalı ilimpaz Robert Boyl(1627-1691) úlken úles qostı. Onıń "Skeptik-ximik yaǵnıy aralas element tórt elemnt hám úsh ximiyalıq negizdiń dálil retinde islenetuǵın tájiriybeler haqqında oylar" degen kitabında alximiya teoriyasın qattı áshkaraladı. XVII ásirde nemis ximigi G.Shtal flogiston teoreyasın dóretti. Átteń bul teoreya da qáte bolsa da,óz dáwiri ushın júdá áhmiyetli edi. Sebebi sol dáwri ilimpazları sol teoriyaǵa tiykarlanıp alximiyadan tolıq qutılıstı.
Ximiya iliminiń Orta Aziyada rawajlanıwı.
Abu Nasr Farabiy(870-950) pikirinshe barlıq materiyalıq dúnyanıń tiykarında birlemshi materiya jatadı. Ol biz ańlaytuǵın materiyallıq dúnya tórt "tamırdan" yaǵnıy tórt dana baslanǵısh elementten-ot, hawa, suw hám jerden turatuǵınlıǵı haqqındaǵı áyyemgi filosofiyalarınıń pikirin tastıyıqlaydı. Farabiy ataqlı shıpaker sıpatında ámeliy ximiyanıń rawajlanıwına úlken úles qostı.
Al-Ferǵaniy(797-861) ámeliy ximiyanıń rawajlanıwına úlken úles qostı. Biraq alximiklerdiń temirdi altınǵa aylandırıw baǵdarındaǵı islerin tiykarsız, ámelge asırıp bolmaytuǵın proces dep qaraǵan.Abu Ali Ibn Sina bul haqqında "Bir metalldı ekinshisine aylandırıw múmkinshiligi maǵan túsinikli emes. Kerisinshe men bunıń múmkinshiligi joq dep esaplayman. Ápiwayı dene ózinen basqa deneni ajıratpawı kerek," dep jazǵan edi. Solay etip, Abu Ali Ibn Sina miynetlerinde anorganikalıq ximiyanıń baslanǵısh búrtikleri payda bolǵan edi.
Abu Rayxan Beruniy(973-1048) óziniń "Minerologiya" dep atalatuǵın ataqlı shıǵarmasında sol dáwirde belgili bolǵan metallar, olardan tayarlanatuǵın quymalar, metallardıń rudaların qazıp alıw hám olardı qayta islew, reńli metallar hám qımbat bahalı taslardıń qásiyetlerin úyreniw, ásirese minerallardıń salıstırmalı massasın anıqlaw ústinde alıp barǵan isleri ximiya iliminiń rawajlanıwına úlken úles qostı."Hindistan" dep atalatuǵın shıǵarmasın ol"rawajlandırıw-bir nárseniń  ekinshi basqa nársege aylanıwı,hámme materiya mudamı ózgeriste hám rawajlanıwda-tábiyattıń kúshi mine sonda"degen áhmiyetlijuwmaq jasaydı. Abu Rayxan Beruniy óziniń sol miynetinde "Hárbir nárseni quraǵan quram bóleklerin (elementlerin) úyreniwden baslanadı" dep jazǵan edi.
.sl
.sl — Syerra Leone ushın joqarı dárejeli milliy domen.
.sm
Siltemeler
Toppdomän
.nu
.nu — Niue atawı ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Tonirovka
Tonirovkalaw — avtomobil áynekleriniń jarıqlıq ótkeriwsheńligin, reńin hám sáwlelendiriwshilik belgileriniń ózgertiliwi.
Usılı
Usı waqıtta avtomobil áyneklerin qaraytırıwdıń úsh usılı ámeldegi:
Búrkiw usılı
Abzallıqları :
Ayna plyonkalari
Usıldıń mánisi plyonkani mashina aynasına jabıstırıw bolıp tabıladı. Qatlam túrine kóre, plyonkalar tómendegi túrlerge bólinedi:
Qorǵaw quralları
Usıldıń mánisi avtomobil aynasınıń ashılıwına qara materialdan (shúberek, plastmassa) qorǵaw ekranı ornatıwdan ibarat. Qorǵaw quralı avtomobil markasına muwapıq islep shiǵarıladı. Abzallıqları : Kemshilikleri:
Ózbekstanda
Ózbekstan Respublikası aymaǵında avtomobil áynekleriniń reńin ózgertiw 2005—2019 -jıllarda qadaǵan etilgen edi. 2018-jılda avtomobiller áyneklerin qaraytırıwģa ruxsat beretuǵın qarar joybarı usınıs etilgen. Áyneklerdi qaraytırıw mámleket jol háreketi qawipsizligi strukturaları tárepinen 1 jıl múddetke beriletuǵın ruxsatnama tiykarında, Ózbekstan Respublikası Ishki jumıslar ministrligi qasındaǵı „innovatsion joybarlar hám xalıqqa xizmet kórsetiw orayi“ mámleket unitar kárxanası tárepinen ámelge asıriladı, bahası fizikalıq shaxslar ushın Bazalıq esaplaw muǵdardıń 90, yuridikalıq shaxslar ushın 120, shet el mámleketlerdiń yuridikalıq shaxsları ushın bolsa 140 esesi muǵdarında belgilengen edi. Mass-media fondı baslıǵı Kamal Allamjanov Ózbekstanda aqırǵı waqıtlarda jaz hádden zıyat ıssı bolıp atırǵanı, sol sebep avtomobiller aynasın qaraytırıwdı biypul qılıw kerekligini ayttı. "Sońǵı waqıtlarda Ózbekstanda jaz júdá ıssı, geyde haddan zıyat jaģımsız ıssı bolıp atır. Bultlı ıssı kúnlerde bolsa bas awrıwına shıdap bolmaydı. Qurǵaqlıq kúsheyip, bunnan keyin jáne de ıssı bolsa kerek. Sol waqıtta eger mashina tonirovkasi biypul etilse, bunnan hámme aydawshılar, jolawshılar minnatdar bolar edi. Bul da tiykarınan insan qadriniń bir kórinisi, adamlarǵa bolǵan ǵamxorlıq úlgisine sheńberi edi" 2022-jıl iyun ayınıń baslarında yurist hám bloger Kámaliddin Bahovudinov „tonirovka jınayat emes“ uranı astında húkimet wákillerine shaqırıq etdi. 28-iyun kúni mámleket basshısı Shavkat Mirziyoev avtomobiller áyneklerin qaraytırıw máselesinde qarar etkeni aytildi. Onıń sózlerine kóre, 1-iyuldan baslap avtomobildiń arqa qaptal áyneklerin qaraytırıw tólewleri biykar etiledi, aldı hám arqa qaptal áyneklerdi tolıq qaraytırıw tólewleri 6 esege shekem arzanlastırıladı, islep shıǵarılǵanına 10 jıldan kóp bolmaǵan kiyim-kenshek mashinalardı májburiy texnikalıq kórikten ótkeriw tártibi biykar boladı.
.sn
.sn — Senegal ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Ch (latın)
Сh háribi qabatlasqan tsр sesleriniń aytılıwına uqsas bolǵan únsiz dawıssız sesti bildiredi hám shet tillerden ózlestirilgen sózlerde jazıladı: chek, chex, pochta, ocherk, chemodan, champion, chekanka, Chili t.b.
1. Qaraqalpaq álipbesiniń otız úshinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. 2. Til ushınıń ústińgi tańlayǵa tiyip, awızdıń sál ashılıp, hawanıń awız quwıslıǵınan shıǵıwınan jasalǵan dawıssız ses. 3. Ch háribi: chek, chay, ocherk, chaynik, chayxana, pochta hám t.b. usı sıyaqlı sózlerde tch sesleriniń birikpesi ornına jazıladı.
Kategoriya
Fonetika:
Rafael Orozco Maestre
nobaý|Rafael Orozco Maestre (1986) Rafael José Orozco Maestre (isp. Rafael Orozco Maestre, 24 mart, 1954 - 11 iyun, 1992) Kalumbiya Binomio de Oro vallenato-toparının' bas qosıqshı bolg'an.
Gilbert Gottfried
thumb|Gottfried, [[2020]] Gilbert Jeremy Gottfried (1955-jıl, 28-fevralda tuwılǵan) — amerikalıq kino hám televideniye aktyorı.
Shavkat Mirziyoyev
nobaý|Shavkat Mirziyoyev official portrait Shavkat Miromonovich Mirziyoyev (tuwılǵan. 24-iyul, 1957-jıl, Zamin rayonı, Jizzax wálayatı, ÓzSSR) ― 2016-jıl 14-dekabrden Ózbekstan Prezidenti, 2003-jıl 12-dekabrden 2016-jıl 13-dekabrge shekem Ózbekstan Bas wáziri, sonday-aq 2016-jıl 8-sentyabrdan 14-dekabrge shekem Ózbekstannıń waqtınsha prezidenti. 2016-jıl 4-dekabrdegi prezidentlik sawlawı nátiyjesine tiykar, Ózbekstan Respublikası prezidenti etip saylandı.
Gvineya-Bisau
Gvineya-Bissau (port. Guiné-Bissau) yaki rásmiy Gvineya-Bissau Respublikası (port. República de Guiné-Bissau) — Batıs Afrikadaǵı mámleket, burınǵı Portugaliya koloniyası. 1973-jıl 24-sentyabrden baslap ǵárezsiz mámleket. Ol materiktegi jerlerden tısqarı Bolama atawı hám Bijagosh arxipelagın óz ishine aladı. Arqada Senegal hám qubla-shıǵısta Gvineya menen shegaralasadı.
Poyi ostona karwansarayı
Poyi ostona karwansarayı — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.
Sovetler dáwirinde karwansaray ójireleri bólekan kisiler turar jayı retinde paydalanılǵan. Házirde batıl jaǵdayında.
Túrkiya—Siriya jer silkiniwi (2023)
2023-jıl 6-fevral kúni Túrkiya qublasındaǵı Gaziantep qalası batısında jergilikli waqıt penen saat 04:17 de (UTC 01:17) kúshli jer silkiniw júz berip, Túrkiya hám Siriya da keń kólemli zıyanlarǵa sebep boldı. Maksimal Mercalli intensivligi kórsetkishinde IX (wayranlaytuǵın) hám 7,8 magnitudalı dep bahalanǵan usı jer silkiniw 1939-jılǵı Erzincan jer silkiniwi menen uqsas bolıp, Túrkiya tariyxında júz bergen eń kúshli jer silkiniw esaplanadı. 1668-jılǵı arqa Anatoliya jer silkiniwi de kúshli bolǵanlıǵı belgilengen. Bul jer silkiniw, sonday-aq, 1999-jılǵı Izmit jer silkiniwinen keyin mámlekette júz bergen eń qáweterli jer silkiniw sanaladı.
Jer silkiniwden keyin kóplegen aftershoklar júz berip, olardan eń kúshlisi 7,5 magnitudaǵa teń boldı. Ekinshi jer silkiniw 9 saattan keyin, Qahramanmaraş wálayatınıń Eginözü qalasınan 4 km (2,5 milya) qubla-shıǵısta Túrkiya waqtı menen saat 13:24 te (UTC 10:24) júz berdi. Keyingi jer silkiniwdiń maksimal Mercalli intensivligi IX hám magnitudası 7,5 edi. Jer silkiniwler nátiyjesinde 4,300 den artıq adam qaytıs boldı, 19,300 den artıq adam jaradar boldı.
Geologiya
nobaý|300x300 nükte|[[Shıǵıs Anadolu kórsetpesi jaylasqan Anadolu plitasınıń kartası.]] Jer silkiniwlerdiń dáslepki ornalasıwı Anadolu, Arab hám Afrika plitaları ortasındaǵı úshlik kóshe kesispesi jaqınında edi. Jer silkiniw mexanizmi hám jaylasıwı Shıǵıs Anadolu kórsetpesi zonasında yamasa Óli teńiz ózgeriwi zonasında júz bergen jer silkiniw menen sáykes keledi. Shıǵıs Anadolu kórsetpesi Túrkiya nıń Egey teńizi bóleginen batısqa jılısıwın, Óli teńiz konversiyası bolsa Arabstan yarım atawınıń Afrika hám Evroaziya plitalarına salıstırǵanda arqaǵa qaray jılısıwın támiyinleydi.
Shıǵıs Anadolu kórsetpesi 700 kilometr uzınlıqtaǵı (430 milya) sinistral jarıq bolıp, Anadolu hám Arab plitaları arasındaǵı shegaranı quraydı. Plitalar jılısıwı shıǵıstan batısqa qaray jılına 10 mm (0,39 dyuym) ge azayıp, jılına 1-4 mmdi (0,039 -0,157 dyuym) quraydı. Jarıq 1789 (7,2 mag.), 1795 (7,0 mag.), 1872 (7,2 mag.), 1874 (7,1 mag.), 1875 (6,7 mag.), 1893 (7,1 mag.) hám 2020 (6.8 mag.) jıllarda iri jer silkiniwler keltirip shıǵarǵan. Bul jer silkiniwler nátiyjesinde jarıqtıń ayırım bólimlerinde jarılıw gúzetilgen. Shıǵıstaǵı seysmikalıq aktiv Palu hám Pütürge segmentleri 6,8-7,0 magnitudalı jer silkiniwler ushın shama menen 150 jıllıq tákirarlanıw aralıǵın kórsetedi. Batıstaǵı Pazarjik hám Amanos segmentlerinde 7,0-7,4 magnitudalı jer silkiniwler ushın uyqas túrde 237-772 hám 414-917 jıl tákirarlanıw intervalları bar.
Syujet hám onıń elementleri
Syujet (francuz sózi, zat degen mánide)—bir-biri menen izbe-izlikte rawajlanıp otırǵan waqıyalardıń qısqasha maz- munlıq jıynaǵı. Adamnıń bir-biri menen baylanısın, qatna- sın kórsetiw shıǵarmada tiykarǵı orın iyeleydi. Ulšwma adam shıǵarmanıń tiykarı boladı. Soǵan baylanıslı syujet birneshe bólimnen turadı. 1.Shıǵarmanıń waqıyası baslanǵanǵa shekemgi jaǵdayı, ulıwma ortalıqtı súwretlep, waqıyaǵa qatnasıwshılar menen tanıstıratuǵın ádebiy shıǵarmanıń bólimi ekspoziciya delinedi. 2. Waqıyanıń baslanıwı—ekspoziciyadan sońǵı bólim. Bul waqıyanıń baslanıwı menen onnan bılayǵı rawajlanıwı- nan da dárek beredi. Mısalı: I.Yusupovtıń «Joldas muǵal- lim» poemasında muǵallim Oraz benen Qurbannıń óz ara sóylesiwi, jol boyında waqıyanıń baslanıwı menen birge, olardıń bunnan bılayǵı qaysı baǵıtta is alıp barıwı kerekliginde ańǵartqan sıyaqlı. 3. Hárekettiń ósiwi — konflikt tayarlay tuǵın bólim. Waqıyanıń baslanıwı shiyelenisip konfliktke alıp keledi. 4. Kulminaciya (latın sózi—bizińshe shıń)—waqıyanıń rawajlanıwınan kelip shıqqan, onıń eń joqarǵı noqatı. 5. Waqıyanıń sheshiliwi—konflikttiń aqıbeti, waqıyanıń ne menen tamamlanǵanlıǵı usı arqalı bilinedi. Bulardan basqa kórkem shıǵarmalarda prolog hám epilogta boladı. Prolog—waqıyanıń áhmiyetin túsindiredi, avtordıń tiy- karǵı maqseti menen tanıstıradı. Epilog—shıǵarmada aytılmay qalǵan waqıyalar menen, sonday-aq qaharmanlardıń sońǵı táǵdiri menen tanıstıradı. Sonday-aq, kórkem shıǵarmada prolog yamasa epilogtıń bolıw, bolmawı shıǵarma avtorınıń aldına qoyǵan maqseti menen tıǵız baylanıslı boladı.
Túrkiya—Siriya jer silkiniwi (2023)
Geologiya
Óli teńiz ózgeris shegarası Qızıl teńiz boylap arqadan qublaǵa, Shıǵıs Anadolu jarıǵı menen tutasǵan Maras úshlik kóshe kesispesine shekem sozılǵan. Túrkiyanıń qublasındaǵı shep lateral slip jarıǵınıń arqa bólegi keminde 14 iri tariyxıy jer silkiniw deregi bolǵan. 1822 hám 1872-jıllarda eki iri magnitudalı jer silkiniw kelip shıqtı. 1822-jılǵı jer silkiniw keminde 1,800 dana jábirleniwshilerge alıp kelgen edi. 115, 526 yamasa 525, 587, 1169 yaki 1170 hám 1822-jıllardaǵı jer silkiniwler uyqas túrde bir neshe on mıńnan bir neshe júz mıńǵa shekem ólimge alıp kelgen.
Seysmikalıq
6-fevraldaǵı jer silkiniw júz bergen aymaq seysmologiyalıq tárepten salıstırǵanda tınısh aymaq esaplanadı. 1970-jıldan berli 6-fevraldaǵı jer silkiniwden 250 km uzaqlıqta 6 yamasa úlkenlew magnitudalı úsh jer silkiniw júz bergen. Olardan eń irisi 6,7 magnitudalı jer silkiniw bolıp, 2020-jıl 24-yanvarda 6 -fevraldaǵı jer silkiniw aymaǵınan arqa-shıǵısta júz bergen. Usı jer silkiniwlerdiń barlıǵı Shıǵıs Anadolu jarıǵı boylap yamasa onıń qasında júz bergen. 6-fevraldaǵı epicentr zonasınıń seysmikalıq tárepten salıstırmalı tınıshlıǵına qaramay, Túrkiya qublası hám Siriya arqasında áyyemnen sezilerli hám wayran etiwshi jer silkiniwler júz bergen. Siriya nıń Aleppo qalası tariyxtan bir neshe márte iri jer silkiniwler nátiyjesinde wayran bolǵan, biraq bul jer silkiniwlerdiń anıq jaylasıwı hám magnitudaların tek shamalaw múmkin. Halab ta 1138-jıl 7,1 magnitudalı hám 1822-jılda 7,0 magnitudalı jer silkiniw júz bergen. 1822-jılǵı jer silkiniw jábirleniwshileri sanı 20 000 nan 60 000 ǵa shekem edi. 1114-jılda Marash qalasında jer silkiniw júz berip, 40 000 adam qaytıs bolǵan. 856, 1033 hám 1754-jıllarda Jaqın Shıǵısta júz bergen kúshli jer silkiniwler uyqas túrde 200 000, 70 000 hám 40 000 adamniń ólimine sebep bolǵan.
Tiykarǵı kúsh
Jer silkiniw UTC waqıtı menen saat 01:17 de júz bergen. Amerika Qurama Shtatları Geologiyalıq xızmeti (USGS) jer silkiniw magnitudasın 7.8 GEOSCOPE 8.0, Global Centroid Moment Tensor (GCMT) bolsa 7,8 dep maǵlıwmat berdi. Jer silkiniw orayı Gaziantep ten 34 km (21 mi) batısta, Siriya menen shegarada jaylasqan. Bul Túrkiyada belgilengen eń kúshli jer silkiniw bolıp, 1939-jıldaǵı Erzincan jer silkiniwine teń hám jáhán kóleminde 2021-jıl avgustınan berli belgilengen eń kúshli jer silkiniw bolıp tabıladı.
Kúsh sayız slip komponentin óz ishine alǵan fokus mexanizmine iye edi. Kúsh arqa-batıs, qubla-shıǵıs, arqa-shıǵıs yamasa arqa-batıs-qubla-shıǵıs shókpedegi arqa-batıs qıysıq jarıqlarında payda bolǵan. USGS jarılıw kólemin ~ 190 km (120 mi), keńligin ~ 25 km (16 mi) dep esapladı. Saudiya Arabiyası ndaǵı Patsha Abdulla atındaǵı pán hám texnologiya universitetiniń geofizika professorı jer silkiniw 300 km (190 mi) den aslam jarıq payda etken bolıwı múmkinligin ayttı. Bul Shıǵıs Anadolu jarıǵı hám Óli teńiz transformaciyasınıń jarılıp ketken bólimleri bolǵan dep shama etildi.
Aftershoklar
Tiykarǵı kúshten shama menen 11 minut ótkennen 6,7 magnitudalı aftershok júz bergen. USGS maǵlıwmatlarına kóre, tiykarǵı kúshten keyin altı saat ishinde 4,0 hám odan joqarı magnitudalı 25 jer silkinıwleri belgilengen. 12 saattan kóbirek waqıt ótkennen, USGS 4,3 yamasa odan úlkenlew magnitudalı keminde 54 jer silkiniwin xabar etken bolsa, Túrkiya Tábiyiy apatlar hám Ayrıqsha jaǵdaylardı basqarıw agentligi (AFAD) keminde 120 jer silkiniwin belgilegen. Eki tiykarǵı jer silkiniw tásirinde júzege kelgen silkiniwler Daniya hám Grenlandiya ǵa shekem sezilgen. GEOSCOPE hám GCMT maǵlıwmatlarına kóre 7,5 yamasa 7,7 magnitudalı qosımsha jer silkiniw júz bergen. Kayingi jer silkiniw UTC waqtı menen saat 10:24 te júz berip, epicentri Qahramanmaraş wálayatınıń Eginözü qalasınan 4 km (2,5 mi) qubla-shıǵısta jaylasqan. Bul jer silkiniw shıǵıs-batıs jónelis boylap, arqa tárepke yamasa arqadan qublaǵa jónelgen shıǵıs-batıs jónelis boylap jarılıp ketken. USGS jer silkiniw uzınlıǵı ~ 120 km (75 mi), keńligi ~ 18 km (11 mi) bolǵan ayrıqsha jarıqtı payda etken bolıwı múmkinligin ayttı. Odan keyin taǵı eki qosımsha 6,0 magnitudalı jer silkiniw júz berdi.
Gvineya
Gvineya yaki rásmiy atı Gvineya Respublikası — Batıs Afrikadaǵı mámleket. Sonıń menen birge ayırım dereklerde Gvineya-Konakri dep te paydalanıladı. Ol arqada Senegal, arqa hám arqa-shıǵısta Mali, shıǵısta Kot-dIvuar, qublada Liberiya, qubla-batısta Syerra-Leone hám arqa-batısta Gvineya-Bisau menen shegaralasadı. Batısta ol Atlantika okeanına tiyip turadı. Gvineyanıń orayı - Konakri qalası.
Anatoliya
Anadolu yamasa Anatoliya (turk. Anadolu, grek. Ανατολία; geyde Kishi Aziya dep te ataladı) Batıs Aziya daǵı aymaq bolıp, zamanagóy Túrkiya nıń tiykarǵı bólegin quraydı. Anatoliya (gr. — kúnshıǵar, shıǵıs; túrkshe Anadolu) — Kishi Aziyanıń áyyemgi atı; Ospanlı túrk saltanatı nda orayı Kutaxiya qalası bolǵan wálayat atı; XX ásirdiń 20-jıllarınan Túrkiya nıń Aziya bóliminiń atı.
Sarıbay shayır
Sarıbay shayırdıń ómiri hám dóretpeleri haqqında saqla- nıp qalǵan maǵlıwmatlar kútá az. Sonnan bolsa kerek, sha- yır dóretiwshiligi haqqında da izertlengen ilimiy miynetlerdi az ushıratamız. Házirshe bizge shayırdıń «Jarǵanat penen aytısıw», «Shımshıq penen aytısıw» degen tımsalları hám «Qurısın jasım, qurısın», «Yarım», «Ǵárip anam xosh endi», «Qostar- sız jaman», «Qızıl ógizim» sıyaqlı birneshe qosıqları kelip jetken. Bulardan basqa dostı hám zamanlası Gúlmurat sha- yır menen aytısı bar. Usı shıǵarmalardıń mazmunına hám xalıq arasına taralǵan dereklerge qaraǵanda Sarıbay Aral teńiziniń jaǵasında, belgili Terbenbes atawınıń átirapında tuwılǵan hám ómir súrgen. 152
Sarıbaydıń ata-anası jarlı adam bolǵan. Bul tuwralı sha- yırdıń zamanlası Gúlmurat shayır oz qosiqlarinda aytip otker 'Жуан мәтін'
.sr
.sr — Surinam ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.pk
.pk — Pakistan ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Topografiya
Topografiya - (grekshe ―tapos-jay, grafo- súwretlew) jer maydanınıń belgili bir kishi bólegin plan yamasa kartada súwretlew usılların úyretedi. Házirgi waqıtta topografikalıq plan alıwda aero hám kosmik súwretlerden keń túrde paydalanılıp atır, bul bolsa plan alıw jumıslarınıń tezlesiwinde hám jaratılıp atırǵan karta sapasınıń jáne de artıp barıwına alıp keledi.
Ximiya páni
Ximiya — zatlar, zatlardıń qásiyetleri hám olardıń bir-birine aylanıwın úyrenetuǵın pán. Ximiya tábiyiy pánler qatarına kiredi. Eger átirapqa dıqqat penen qarasańız hámme jerde ximiyalıq processler hám olardıń nátiyjesin kóriwińiz múmkin. Kúndelikli turmısımızdaģı kiyimler, farmacevtika, boyawlar, qurılıs materialları, shisha, metall hám janılǵısız kóz aldımızǵa keltirip bolmaydı. Usı zatlar ximiyalıq kárxanalarda islep shıǵarıladı. Ximiya pániniń predmeti barlıq tábiyǵıy hám sintetikalıq zatlar bolıp esaplanadı. Ximiyanıń wazıypaları paydalı qásiyetlerge iye bolǵan zatlardı alıw, ximiyalıq zatlar saqlaǵan hám ximiyalıq ózgerisler procesinde ajıralıp shıǵatuǵın energiyadan paydalanıw bolıp esaplanadı. Ximiya basqa pánler qatarı insan iskerliginiń jemisi sıpatında payda bolıp, tábiyiy mútájliklerdi toltırıw, zárúrli ónimler islep shıǵarıw, birinen ekinshisin payda etiw hám de túrli hádiyseler sırların biliw maqsetinde júzege keldi. Adamlar áyyemnen rudalardan metallardı ajıratıp alıw, quymalar tayarlaw hám qollaw, máselen, shisha tayarlaw hám onnan túrli maqsetlerde paydalanıwdı bilgen. Eramızdan aldınǵı Mısırda ximiyalıq processlerge tiykarlanǵan ónermentshilik rawajlanǵanlıǵı belgili. Miytin sherim tayarlaw, onı boyaw, reńlı shisha alıw, ósimliklerden dári-dárman hám jaǵımlı iyisli zatlar tayarlaw, ılaydan islengen ıdıs buyımlar islep shıǵarıw jolǵa qoyılǵan. Sol dáwirde ximiyalıq ónimler Qıtay, Hindistan hám Orta Aziyada islep shıǵarılǵan.
Atom
Atom  (áyyemgi grekshe:ἄτομος — atomos — bólinbeytuǵın ) — ximiyalıq elementtiń barlıq qásiyetlerin ózinde saqlawshı eń kishi bólekshe. Atom oń zaryadlanǵan yadro  hám yadro átirapında háreketleniwshi elektronlardan quralǵan. Atom yadrosı protonlar hám neytronlardan quralǵan. Atomdaǵı elektronlar sanı yadrodaǵı protonlar sanına teń (atomdaǵı barlıq elektronlar zaryadı yadro zaryadına teń), protonlar sanı elementtiń periodlıq sistemadaǵı tártip nomerine teń. Atom elektronlardı alıp yamasa berip, teris yamasa oń zaryadlanǵan ionlarǵa aylanadı.
Molekula
Molekula  (latınsha moles — massa, molecula — «massasha») — zattıń ximiyalıq qásiyetleri saqalanatuǵın eń kishi bólekshe. Molekula atomlardan quralǵan. Molekulanıń qásiyeti onıń dúzilisine — qanday atomlardan quralǵanlıǵına, olardıń sanına, olar arsındaǵı tartısıw kúshiniń tábiyatına baylanıslı. Ol birnishe túrli jaǵdaylarǵa iye bolıwı hám sırtqı faktorlar tásirinde bir jaǵdaydan ekinshi jaǵdayǵa ótiwi múmkin.
Zat
Zat- ózine tán fizikalıq hám ximiyalıq qásiyetlerge iye bolǵan bólekler (molekulalar, atomlar yamasa ionlar ) toplamı. Zat bul massaǵa iye bolǵan materiya forması.(massa nólge teń emes). Zat eki túrli boladı: taza zat hám aralaspa. Taza zat- quramı hám de qásiyetleri kólemi boyınsha birdey  bolǵan zatlar. Aralaspa ózgeriwsheń quramǵa iye hám aralaspalardan fizikalıq usıllar menen taza zatlar ajıratıp alıw múmkin.
Valentlik
Valentlik dep, element atomınıń basqa elementler atomlarınıń anıq sanın biriktirip alıw imkaniyatına aytıladı. Valentlik latınsha «valens» sózinen alınǵan, «kúshi bar» degen mánisti ańlatadı. Vodorod atomı hesh qashan birewden artıq basqa element atomın biriktirip almaydı. Sonıń ushın vodorodtıń valentligi basqa elementlerdiń valentligin belgilewde ólshem birligi retinde qabıl etilgen.
Ximiya pániniń tariyxı
Ximiyanıń pán sıpatında qáliplesiwin izertlewshiler Mısr menen baylanıslı dep esaplaydı. Sawda-satıq hám ónermentshilik jetilisken bul mámlekette ilim, filosofiyaliq qaraslar, sanaat hám awıl-xojalıǵı jaqsı rawajlanadı. Nil boyındaǵı Iskandariya qalasında I-ásirde jazılǵan traktatlarda kóplegen ximiyalıq maǵlıwmatlar, tiykrınan ximiyalıq úskenlerdiń kórinisleri, kúydiriw, pisiriw, eritiw, kiristallanıw, ajıratıw hám basqa usıllar haqqında maǵlıwmatlar keltiriledi. Usı derekte ápiwayı metallardan altın alıw ideyası bar bolıp, bul izleniw pánniń rawajlanıwına begili dárejede tosqınlıq qıldı, yaǵnıy alımlardıń pikirlerin basqa-ámelge aspaytuǵın jóneliske burıp jiberdi. Iskandariya traktatları maǵlıwmatlarınan paydalanǵan arab alımları tez arada birqansha jańa zatlar, atap aytqanda, nitrat kislota, duzlar hám basqa zatlardı alıwdı oylap taptı. Mısrlı alımlar tilindegi ximiyaǵa arablar "al" qosımtasın qosıp, belgili Alximiyaǵa tiykar saldı. Nátiyjede kóplegen ilimiy shıǵarmalar, kitaplar, maqalalar hám tájiriybeler kórinisleri payda boldı. Keyinshelik bul sóz Evropa mámleketlerinde Ximiya atı menen belgili boldı. Bazı alımlar ximiya sózi Mısrdıń áyyemgi atı "Xem" yaki "Hame" sózinen alınǵan degen pikirdi ilgeri súrdi. Bul sóz "qara" yaki "qaralaw" mánisin ańlatıp, dereklerde "Ximiya-Mısr páni"  degen mániste keledi. Basqa bir topar alımlar bolsa "Ximiya" sózi grekshe suyıqlıq, erigen metall mánisin ańlatıwın bildirdi. Biraq qanday bolıwına qaramastan bul pánniń Shıǵıs mámleketlerinde rawajlanǵanlıǵı, jáne de bul tarawda Orta Aziya alımlarınıń xızmeti úlken ekenligi tariyxıy dereklerden belgili.
Kartografiya
Kartografiya – tábiyat hám jámiyette waqıt ótiwi menen ózgeretuǵın waqıya hám hádiyselerdiń tarqalıwın, olardıń óz-ara baylanıslılıǵın, kartografikalıq maǵlıwmatlardı belgi-modeller jardeminde kórgezbeli túrde súwretlew jolların úyretiwshi pán esaplanadı. Kartografiya - áyyemgi pánlerden biri bolıp, daslep eramızdıń II-ásirinde jasaǵan Klavdiy Ptolomey tárepinen pánge kiritilgen.
.st
.st — San-Tome hám Prinsipi ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.rs
.rs — Serbiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.sv
Siltemeler
Toppdomän
Caratanana
Caratanana (malag. Tsaratanana) — Madagaskardıń arqa aymaǵındaǵı taw dizbegi. Tawdıń bulay atalıwı oǵan jaqın jaylasqan awıldıń atı menen baylanıslı dep esaplanadı. Malagasi tilinde "cara" - "shıraylı, jaqsı", "tanana" - "awıl" degendi ańlatadı.
Ayımxan Shamuratova
Ayımxan Shamuratova 1917-jılı Qońırat rayonında tuwılǵan. Ol 1932-jılı Tórtkúlge oqıwǵa kirip, bul jerdegi háweskerler dógeregine qatnastı. Ayımxan atqarǵan "Bozataw", "Arıwxan" hám basqa da xalıq qosıqları xalıqtıń qálbinen orın ala basladı. Belgili dramaturg Ábdiraman Ótepov tárepinen teatrǵa jumısqa shaqırıldı. Ol "Teńin tapqan qız", "Tabanlı tartıs", "Gúlsara" hám taǵı basqa spektakllerde bas qaharmanlardıń obrazın sheberlik penen atqarǵan. Onıń miynetleri joqarı bahalanıp, 1940-jılı Qaraqalpaqstan xalıq artisti, 1968-jılı burınǵı awqam xalıq artisti húrmetli ataqların aldı. "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni menen sıylıqlandı. A.Shamuratova belgili shayır, jazıwshı, dramaturg, mámleketlik ǵayratker Ámet Shamuratovtıń ómirlik joldası.
Hádis
Hádis — arab tilinen alınǵan bolıp, «ráwiyat» degen mànini bildirip, Qurannan keyingi muqaddes kitaplardıń birinen esaplanadı. Hádis kitapları kóp ásirler hám jıllar aralıǵında jazılǵan. Sońǵı dáwirlerde jazılǵanları da bar. Biraq eń anıq hám tolıq jazılǵan hádis Muhammed Payǵambar óliminen keyin bir ásir keyinirek, VII ásirde payda bolǵan. Sebebi sońǵı dáwirlerdegi musılman mám- leketlerinde Quran negizinde zańlardı keńeytiw, Payǵambar ráwiyatları tiykarında Quran súrelerin túsindiriw úlken dástúr bolǵan. Hádis tap sonday zárúrliklerden payda bolǵan kitap bolıp esaplanadı. Sonıń ushın da, Hádis payǵambarlar ómiri menen tıǵız baylanısadı. Hádislerdiń eń tolıq túrin dóretken Abu Abdulla Muhammed ibn Ismayıl al-Buxariy hijriy 194-jılı Buxarada tuwılıp, hádis ilimin iship alģan ulama. Ol óziniń pútkil dúnyaģa belgi- li bolǵan «Hádis» (Al-Jami as-Saxix), dep atalǵan tórt tomlıq kitabın tayarlaǵan. Kitaptıń bas betinde avtor iymanlı bolıwdıń bes shártleri haqqında sóz etedi: 1. Kaliyma shádáát qaytarmaq; 2. Namaz oqımaq; 3. Maldan, bastan zákat bermek; 4. Qúdireti kelse, Kaabaǵa barıp haj etpek;5. Oraza tutpaq.
.sy
Siltemeler
Toppdomän
Máteke Jumanazarov
Máteke Jumanazarov — sovet mámleket hám ekonomika ǵayratkeri.
Ómirbayanı
1906 -jılda Sirdárya wálayatında tuwılǵan. 1931-jıldan KPSS aǵzası. 1931-jıldan baslap ekonomikalıq, social hám siyasiy jumıslarda aktiv. 1929—1960-jıllar aralıǵında Tórtkúl sovet-partiya qurılıs mektepinde, Ózbekstan Kommuni raykominda, rayon qarıydar jámiyetleri birlespesinde, rayon finans bóliminde, Kegeyli rayonı ijroiya komitetinde iskerlik alıp barǵan. Qaraqalpaqstan ASSR finans xalıq komissarınıń orınbasarı,1941—1960-yillarda Qaraqalpaqstan ASSR Joqarı Keńesi Prezidiumınıń baslıǵı.
SSSR Joqarı Sovetiniń II, III, Iv, v shaqırıqları deputatı.
Sanlıq
Zattıń sanın, shamasın, qatar tartibin, bólsheklerin bildiretuǵın sózler sanlıq dep ataladı.Sanlıqlar neshe?, neshinshi?, neshew?, qansha?,qanshadan? t.b. sorawlarǵa juwap beredi. Masalı: on oqıwshı, jigirma kitap, jetinshi qabat, onlaǵan qoy, on-on bes jılqı t.b. Bul masalladaǵı dıqqat etilgen sózler sanlıq. Olar zatlardıń sanın,qatar tártibin, bildirip kelgen sanlıq mánisinde qollanilatuǵın sózler esaplanadi. Sanliq ma'nisinde qollanilatug'in sanliqlar 23jay sannan turadi Olar: nol,bir,eki,u'sh,to'rt,bes, altı,jeti,segiz,tog'iz, on,jigrima, otız, qırq, eliw,alpis, jetpis,seksen toqsan,ju'z,min',million,milliard h.t.b.
Qubla-shıǵıs Aziya
thumb|400px|Qubla-shıǵıs Aziya (jasıl) dúnya kartasında
Qubla-shıǵıs Aziya — Aziya materiginiń Yaponiya, Qıtay, Hindistan hám Avstraliya mámleketleri arasındaǵı kontinentlik bólegin hám onıń qublasındaǵı birneshe atawlardı óz ishine qamtıytuǵın subregion. Hindiqıtay yarım atawı hám Malay arxipelagın óz ishine aladı. Aziya-Tınısh okeanı ekonomika-politikalıq regionınıń bir bólegi.
Politikalıq túsinik
Qubla-shıǵıs Aziya 11 mámleketti óz ishine aladı :
Ernazar Alakóz
Ernazar Alakóz - teńi-tayı joq xalıq qaharmanı. Bul haqqında kórnekli tariyxshı alım akademik Sabır Kamalov «XVII - XIX ásirlerdegi qaraqalpaqlar» degen miynetinde ayqın dálillep kórsetken. Sebebi, ǵárezsizlik ushın bolǵan gúresler hárbir xalıqtıń tariyxınıń tiykarı. Al, Maman biy menen Ernazar Alakóz qaraqalpaqlardıń ǵárezsizligi jolında ólimge basın tikken xalıq batırları edi. Aydos biy haqqında xalıq ańızlarında hár qıylı pikirler aytılǵan. Bul ańızlarǵa qaraǵanda Aydostıń qol-qanatı, tiregi eki inisi - Begis penen Mırjıq bolıp, olar, shınında da, batır adamlar bolǵan. Aydostıń ármanların iske asırıw ushın gúresken adam onıń inisi Mırjıqtıń balası Ernazar Alakóz. Ernazar - ismi, alakóz - onıń laqabı. Ol sonday túr-túsi kelisken, palwan adam bolǵan. Adamlar onıń batırlıǵınan ǵana emes, bálkim, kózqarasınıń ózinen aybınatuǵın bolǵan. Alakóz laqabı onıń kóziniń janıp turǵan ótkirligi ushın berilgen. Ol ákesinen jaslay jetim qalıp, anası Qumardıń tuwısqanı - dayılarınıń qolında tárbiyalanǵan.
.sz
.sz — Esvatini ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän