cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı
Doslıq Awqamına qabıl etiliw ag'za mámleketlerdin' kelisimi menen onın' maqset ha'm printsiplerin moyınlawshı, Ustavta ko'rsetilgen minnetlerdi og'an qosılıw jolı menen qabıl etiwshi ha'r bir mámleket ushın ashıq esaplanadı. Sonday-aq, ayırım mámleketlerdin' Doslıq Awqamının' ayırım jumıs tarawlarında qosılıwshı ag'za sıpatında is alıp barıwları imkanı da na'zerde tutılg'an.
Doslıq Awqamının' joqarg'ı organı mámleketlik baslıqlarının' Ken'esi bolıp, ol ag'za mámleketler ulıwma ma'pleri ko'leminde mámleketler jumısın dodalaw ha'm qarar qabıl etiw wa'killigine iye. Ken'es jılına eki ma'rte jıynaladı ha'm ag'za mámleketlerden birinin' baslaması menen gezeksiz jıynalıslar da o'tkiziwi mu'mkin.
Doslıq Awqamı hu'kimetleri basshılarının' Ken'esi atqarıw organlarının' ulıwma ma'pleri ko'leminde ekonomikalıq, sotsiallıq ha'm basqa tarawlardı retlestiredi. Ken'es jılına to'rt ma'rte jıynaladı ha'm ag'za mámleketlerden birinin' baslaması menen gezeksiz jıynalıslar da o'tkeziwi mu'mkin.
Sırtqı baylanıslardı retlestiriwshi organ - sırtqı isler ministrleri ken'esi; ja'ma'a' qa'wipsizlik ha'm a'skeriy siyasiy birge islesiw tarawında qorg'anıw ministrleri ken'esi; birlesken qurallı ku'shler joqarg'ı komandavaniyası, shegara a'skeriy komandavaniesi ken'esi du'zilgen. Sonday-aq, tarawlar boyınsha birge islesiwdi retlestiriw na'zerde tutılıp, temir jol transportı ken'esi, mámleketler aralıq ma'sla'hat ken'esi, mámleketler aralıq ekologiyalıq ken'es te bar.
Doslıq Awqamı xalıqaralıq sho'lkem sıpatında o'zgesheliklerge iye. Onı sho'lkemlestiriwshi hu'jjet ha'm Ustavı Doslıq Awqamına ag'za mámleketlerdin' sho'lkem jumısına qosımsha qatnasıwg'a imkan beredi. Atap aytqanda, Minskte 1991-jıl 8-dekabrde qol qoyılg'an pitimnin' 10-statyası qatnasıwshılarg'a pitimdi tolıq emes, al onın' ayırım bo'limlerin toqtatıp qoyıw imkanın beredi.
Gimalay tawları
thumb|200px|Gimalay.
Gimalay bul Aziyada jaylasqan taw dizbekleri. Olar İndiyanıń arqasında jaylasqan. Dúnyanıń 15 eń biyik tawları Gimalayda jaylasqan. Eń baslıları Everest, K2 ha'm Nanga Parbat. Everest tawı Jer betindegi eń biyik taw esaplanadi. Everest tawınıń biyikligi 8,849 metr. Gimalay 100den kóbirek tawlardan turadi.
Gimalaydıń payda bolıwı
Geologiyalı jaqtan Gimalay İndiya tektonik plitasınıń tásirinen payda bolģan. Ol arqa tárepke jılına 15 sm qozģalıp, 40-50 million jıllar aldın Evraziya kontinentine qosılģan. Gimalaydıń payda bolıwı sol waqıttaģı teńiz túbiniń jeńil tasları tawlarģa kóteriliwine sebep boldı. Bul processti dálillew ushın kóbinese adamlar Everest tawınıń shıńı teńiz taslarınan quralģanın kórsetip ótedi.
İndiya plitası elege shekem arqaģa qaray jılına 67 mm qozģalmaqta. Kelesi 10 million jıl ishinde ol 1,500 km Aziyaģa kiredi.
Antarktika
thumb|250px|Antarktika thumb|250px|Du'nya kartasında Antarktika thumb|250px|right|İlimiy stantsiya
Antarktika bul jer sharının' en' to'meninde jaylasqan materik. Hawa-rayı ol jerde ju'da' suwıq. Antarktikanın' 98% ke shamalası muz benen qaplang'an. Jag'ada jaylasqan McMurdo ha'm Palmer kishkene qalaların esaplamag'anda, ol jerde ju'da' az adam jasaydı. Qubla polyuste ilim stantsiyası jaylasqan bolıp, ol jerde tiykarınan hawa-rayı ha'm kosmos izertlewleri menen baylanıslı ta'jiriybeler alıp barıladı. Antarktikag'a barıwdı qa'legen adamlar tek g'ana hawa arqalı barıwına boladı. Antarktika maydanı jag'ınan Evropadan u'lken.
Germaniya
250px|thumb Germaniya Federativ Respublikası GFR; (Deutschland) ), — Evropada jaylasqan mámleket.
Antarktika
Antarktika hesh qanday ma'mleketler jaylaspag'an jalg'ız materik esaplanadı. Xalıq aralıq pitimge tiykarlanıp, Antarktika jerinin' hesh biri hesh ma'mleketke tiyisli emes.
Germaniya
Arqa tárepi Arqa teńiz, Daniya, Baltıq teńizi; shıǵısında Polsha hám Chexiya; qublada Avstriya hám Shveycariya respublikaları, batıs tárepi Franciya, Lyuksemburg, Belgiya hám Niderlandiya menen shegaralasqan.
Antarktika
Antarktikada o'simlikler ju'da' az; hawa menen dem alıwshı haywanlardan tek pingvin, tyulen ha'm kitler bar.
Antarktika Tınısh okeanı, Atlantika okeanı ha'm the Hind okeanı menen qorshalg'an, biraq keyingi waqıtları onı qorshag'an ten'izler bir at penen yag'nıy "Qubla okeanı" dep atalmaqta. Antarktikag'a en' jaqın materik bul Qubla Amerika.
Antarktikada a'dette qısta qarang'ı, jazda jaqtı.
Antarktikada ot ha'm taslar atıwshı bir vulkan bar. Ol Erebus dep ataladı.
Nataša Pirc Musar
Nataša Pirc Musar (1968-jıl 9-mayda tuwılǵan) — Sloveniya lıq advokat hám túrli kitaplar avtorı, aldınǵı maǵlıwmat komissari (2004—2014), jurnalist hám Sloveniya Qızıl Xochtıń burınǵı prezidenti (2015—2016). Ol óziniń húkimranlıǵı hám axbarat erkinligi haqqındaǵı kitapları, huqıqıy pikir hám joqarı dárejedegi huqıq jumısları menen belgili bolıp, Sloveniya da tuwılǵan Melaniya Tramp (AQSh burınǵı prezidenti Donald Trump tıń zayıbı), Sloveniya social-demokratlar siyasiy partiyası wákili hám bosha ataqlı klientler wákili sanaladı. 2022-jıldıń noyabrinde bolıp ótken prezidentlik saylawlarınıń ekinshi basqıshında ol Sloveniya nıń birinshi hayal prezidenti etip saylaǵan.
Óspirimlik dáwiri hám de maǵlıwmatı
Pirk Musar huqıq salasın 1992-jılda Lyublyana universiteti niń yuridika fakulteti nde oqıǵan, ol jerde Marko Ileshich onıń baslıǵı bolǵan. 1997-jılda ol advokatlıq imtixanın tapsıradı hám keyinirek ol Sloveniya televideniesine jumısqa kiredi hám ol jerde 6 jıl jurnalist hám oraylıq jańalıqlar programmasınıń baslawshısı bolıp isleydi. Keyin, 5 jıl dawamında ol POP TV kommerciyalıq televideniesinde 24UR oraylıq jańalıqlar programmasınıń baslawshısı boladı. 2001-jılda ol kúyewi Aleš Musar islegen Aktiva Group korporativ baylanıs bólimi baslıǵı lawazımına tayınlanadı.
Natasha Pirc Atlantadaǵı CNN de qosımsha shınıǵıwlardı juwmaqlaydı. Keyin ol Angliya nıń Salford universiteti nde eki semestr dawamında oqıwdı dawam ettiredi hám sol waqıt ishinde BBC, Granada TV, Sky News, Reuters TV hám Barder TV telekanallarında ámeliyat óteydi. 2015-jılda ol Vena universiteti niń huqıq fakultetinde jeke qol qatılmaslıq huqıqları hám axbarat erkinligi ortasındaǵı ádalatlı teń salmaqlılıq haqqındaǵı dissertatsiya menen PhD dárejesin aladı.
Yuridikalıq hám biznes karyerası
2003-jıl aprel ayında ol Sloveniya Joqarı sudına Bilimlendiriw hám maǵlıwmat orayı direktorı sıpatında qosıladı. Pirk Musar 2004—2014-jıllar aralıǵinda ǵalaba xabarǵa kirisiw boyınsha komissar bolǵanlıǵı menen jaqsı yadqa túsedi. 2011-jıl mart ayınan baslap ol Evropol boyınsha Qospa qadaǵalaw organınıń vice-prezidenti, 2012-jıldan bolsa maǵlıwmat komissari sıpatındaǵı mandatı tawsılǵanǵa shekem Evropa Awqamı nıń bul organında prezident bolǵan. Maǵlıwmat boyınsha komissar sıpatındaǵı kepilligi tawsılǵanınan keyin ol óziniń yuridikalıq firmasın shólkemlestiredi. Rosana Lemut Strle, 2016-jılda advokatlıq firmasınıń sherigine aylanadı hám yuridikalıq firma Pirc Musar & Lemut Strle dep atala baslanadı. Basqalar qatarında ol kúyewiniń AQSh prezidentligi dáwirinde Melaniya Tramp tıń wákili bolǵan. Kóp daǵaza etilgen jumıslarda ol social-demokratlar siyasatshıları, Qospa Shtatlardaǵı elshi Stanislav vidovich hám basqalardıń wákili bolǵan.
2010—2021-jıllar aralıǵinda Natasha Pirk Musar bir neshe márte mámlekettegi eń abıraylı advokatlar onlıǵına kirdi. Ol hayal ekspertlerdi birlestiriw hám bilimlerin taratıw maqsetinde Onave assotsiaciyasına tiykar saladı. 2015-jıldan 2016-jılǵa shekem ol Sloveniya Qızıl Xoch jámiyetiniń prezidenti bolǵan.
Pirk Musar sloven, inglis hám xorvat tillerinde axbarat erkinligi hám jeke qol qatılmaslıǵı haqqında keminde altı kitap avtorı yamasa teń avtorı bolǵan.
Siyasiy karyerası
2022-jıl 23-iyunda ol 2022-jıl 23-oktyabrge jobalastırılǵan Sloveniya prezidentligine bolatuǵın 2022-jılǵı prezidentlik saylawlarında ǵárezsiz kandidat retinde óz kandidatlıǵın qoyıwın daǵaza etedi. Ol birinshi bolıp prezidentlikke kandidatin daǵaza etedi hám onı Sloveniyanıń burınǵı prezidentleri Milan Kúshen hám Danilo Turk qollap -quwatlaydı. Pirk Musar siyasiy partiyaǵa aǵza bolmaǵan hám ol aǵza bolıwın jobalastirmaǵan edi. Ol ǵárezsiz kandidat retinde óz kandidatin qorǵaǵan bolsa da, Qaraqshılar partiyası hám Jaslar partiyasi — Evropa Jasıllar partiyası da onı qollap -quwatlaydı.
Onıń kandidati biraz keyin prezidentlikke kandidatin járiyalaǵan húkimran partiya Azatlıq háreketi vice-prezidenti Ret Kos penen munasábetleri haqqında ǵalaba-xabar qurallarında kóplegen mısh-mısh gáplerdi keltirip shıǵaradı. Pirk Musar hám Kos dos ekenliklerin dawa etken, biraq ǴXQ xabarlarına kóre, olar bir-biri menen ushırasıwdı toqtatqan. 2022-jıl sentyabr ayında Kos óz kandidatlıǵın qaytarıp aladı, bul bolsa qashannan berli jetekshilik qılıp atırǵan Pirk Musardı qollap-quwatlawshılardıń kóbeyiwine alıp keledi. Oktyabr ayında ol prezidentlik saylawlarınıń birinshi basqıshında ekinshi orındı iyeleydi hám bunıń nátiyjesinde 2022-jıl noyabrinde bolıp ótetuǵın prezidentlik saylawlarınıń ekinshi basqıshında eki dawagerden birine aylanadı. 13-noyabr kungi ekinshi raundta Natasha Pirk Musar Anje Logardı jeńiliske ushıratadı hám Sloveniya nıń birinshi hayal prezidenti etip saylanadı.
Jeke ómiri
Ol isbilermen Aleš Musarǵa úylengen hám olardıń bir balası bar. Olar Zgornje Gameljne qalasındaǵı orıs dacha dep atalıwshi múlk iyeleri, sonıń menen birge, 1971-jılda xanzada Elizaveta II niń birinshi tuwısqan aǵalarınıń balaları malika Aleksandra ushın hám burınları oǵan tiyisli bolǵan Rolls Royce Phantom VI limuzinına da iyelik etedi.
Tórtkúl rayonı
Tórtkúl rayonı - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń rayonı.
Geografiyası
Ámiwdáryanıń oń jaǵasında jaylasqan bolıp, arqa-shiǵısında Buxara walayatı, arqa hám arqa-batısında Ellikqala hám Beruniy rayonları menen shegaralasıp keledi. Xorezm walayatı menen tábiyiy ámiwdárya arqalı shegaralasadı.
Rayonnıń jer maydanı 6,1 mıń km kv. Teńiz betinen eń biyik noqatı 176 m bolıp, ol Tórtkúl qalasınıń shıǵısında jaylasqan biyiklik. Rayonnıń jer beti tegislikten ibarat bolıp, túslikten arqaǵa barǵan sayın páseyedi. Shıǵıs bólimi Orta Aziyadaǵı úlken shólistanlıq bolǵan Qızılqum arqalı ótedi.
Xalqı
Xalqı 141,7 mıń, xalqınıń ortasha tıǵızlıǵi 23,2 adam/1 km kv tuwra keledi. Rayon úlesine Qaraqalpaqstan aymaǵınıń xalıq sanınıń 10,0 % tuwra keledi.
Awıl xojalıǵı
Rayon úlesine Qaraqalpaqstan aymaǵınıń 3,7 %, suwǵarılatuǵın egislik maydanlardıń 7,2 % tuwra keledi. Rayon aymaǵındaǵı egislik maydan barlıq aymaqtıń 5,2 % quraydı.
Awıl xojalıǵınıń qániygelesken tarawı paxtashılıq bolıp, onıń egislik maydanı barlıq egislik maydanınan 59,8 % quraydı. Paxtashılıq boyınsha Tórtkúl rayon Qaraqalpaqstandaǵı eń iri paxtashılıq rayonları qatarına qosıladı, Tórtkúl rayonı hár bir gektar jerden zúráát alıw boyınsha 1-shi orında turadı. Rayon ulesine respublikada jetistirilgen paxtanıń 13,5 %, pille boyınsha 23,0 %, gósh jetistiriw boyınsha 8,9 %, sút jetkeriw boyınsha 16,6 %, miywe boyınsha 10,0 %, qaramal bas sanı boyınsha 4,2 % qarakól qoylari bas sanı boyınsha 19,6 % quraydı.
Arab tili
Arab tili - samiy (semid) tiller toparına kiredi.
Arab tilinin' a'debiy norması islamnan burın-aq du'zile basladı. İslam dininin' payda bolıwı arablardın' oraylasqan bir ma'mleketke birigiwine alıp keldi. Bul ha'diyse arab tilinin' bekkemleniwine ja'nede rawajlanıwına o'z ta'sirin tiygizdi. VIII-IX a'sirlerde arab tilinin' grammatikası islep shıg'ıldı, leksikografiyalıq so'zlikler jaratıldı, folklor ha'm arab ba'da'wiy poeziyası jıynaldı. Arab tilinin' arab ha'm a'ja'm (arab emes) xalıqlar arasında ken' tarqalıwına Quran ha'm Muhammed A'leyhis-salamnın' ha'diysleri o'z ta'sirin tiygizdi. Arab tili islam dini jetip barg'an barlıq xalıqlar arasında ken'nen tarqadı ha'm bekkem ornalastı. Arab tili ko'p waqıtlarg'a shekem xalıq aralıq ha'm bilim-ta'lim tili bolıp keldi. O'zlerinin' teren' ilimiy pikirleri menen du'nya iliminin' rawajlanıwına u'lken u'les qosqan A'bu'w Rayxan Beruniy, A'bu'w Nasır Farabiy, A'bu'w A'liy ibn Sina, Muhammed Xorezmiy, Mahmud Zamaxshariy ha'm t.b. ullı alım ha'm allamalar usı tilde miynetlerin do'retken.
Energiya
Energiya — materiyanıń háreket hám materiyanıń bir formadan basqa formaǵa ótiw muǵdarın kórsetiwshi fizikalıq skalyar ólshem birlik.
Kóbinese, mexanikada energiya degende deneniń jumıs islew qábilet túsiniledi.
Energiya haqqında eń áhmiyetli tastıyıqlawlardan biri bul energiyanıń saqlanıw nızamı, onda aytılıwına qaraǵanda jabıq sistemanıń tolıq energiyası waqıt boyınsha ózgermeydi.
Tólepbergen Qayıpbergenov
Tólepbergen Qayıpbergenov — Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı, Ózbekstan Qaharmanı.
1929-jılı 7-may sánesinde Kegeyli rayonınıń Shortanbay awılında (házirgi Nókis rayonınıń sovxozında) kolxozshı diyxan shańaraǵında tuwilǵan.
1944-45 jılları bolajaq jazıwshı ele awıldaǵı mektepte oqıp júrgen jas bala waqıtlarında-aq uqıplı, ziyrek hám kóp oqıwdı qáleytuǵın quntlı oqıwshı sıpatında kózge tústi. Ózi 6,7-klasslarda oqıp júrip ol usı mekteptiń 2,4-klasslarına sabaq berdi.
1945-47 jılları ol Xójeli qalasındaǵı mektepke shekemgi tárbiya pedagogika bilim jurtında oqıydı. Onı pitkergennen keyin 1947-1950-jılları ózi tuwılǵan awılda muǵallim boladı hám sonıń menen birge óz ústinde úzliksiz isleydı, ádebiyat penen qızıǵa baslaydı, óz bilimin jetilistirip baradı.
1950-jılı Tólepbergen Qayıpbergenov Qaraqalpaq Mámleketlik Pedagogikaliq Institutiniń "Rus tili hám ádebiyati" fakultetine oqıwǵa qabıl etiledi.
Tap usi waqıttan baslap onıń ádebiyatqa aralasıwı baslandı. Ol ádebiyat penen, jazıwshı – shayırlar menen jaqınnan tanısıp, olardan alǵan hám ózi turmısqa bayqaǵan tásirlerin qosıqqa aylantırıp jaza baslaydı.
1950-jılı Onıń dóretiwshilik xizmetı baslanadı.Ol dáslep poemaǵa qızıǵa basladı. Al keyin proza janrına qızıqıp ketedı.
1951-jılı onıń “Tilegim” atlı tuńǵish qosıǵın Respublikalıq “Jas Leninshi” gazetasında basılıp shıqtı. Jas shayır basqa sózge usılay qadem atladı. Usınnan baslap onıń qosıqları gazeta-jurnallarda kórine berdi.
1955-jılı jazıwshınıń prozaǵa bet burıwı tuwrı keledi. Bul jılı onıń “Pochtalon kelgende” degen dáslepki gúrrińi “Jas Leninshi” de basildi. Sonnan beri ol tiykarınan proza janrında islep kiyatır.
1955-jılı Tólepbergen Qayıpbergenov Qaraqalpaq Mámleketlik Pedagogikaliq Instituttı tabıslı pitkerip shıǵadi. Bul waqıtta ol jazıwshınıń isin ózine maqset etip alǵan, biraq ele ádebiyat maydanında onsha tanıla qoymaǵan jaslardan edi. “ámiwdárya” jurnalında ádebiy xizmetker.
1955-57-jılları Radio esitiriw komitetinde redaktorı.
1956-jılı Onıń birinshi povesti ”Sekretar” degen at penen basılıp shıǵadi.
1956-67-jıllar Bul jámiyetlik áhmiyetli jumıslardı atqarıw menen bir qatarda jazıwshı usı dáwir ishinde ádebiyat tarawında da ayrıqsha kúshli miynet etti. Onıń dóretiwshiliginiń eń jemisli bólegi mine usı jıllarǵa tuwrı keledi.
1957-58-jılları Qaraqalpaqstan jaziwshilar awqaminda juwaplı xatkeri.
1958-59-jılları radio esitiriw komitetinde baslıqtıń orın basarı
1959-60-jılları ”Jas Leninshi” gazetasında redaktorı
1960-62-jılları Qaraqalpaq mámleketlık baspaxanasında direktorı.
1962-64-jılları ”Sovet Qaraqalpaqstanı” gazetasında redaktorı.
1963-jılı belgili jazıwshı Tólepbergen Qayıpbergenov altınshı ret shıǵarǵan Qaraqalpaqstan ASSR Joqarǵı Sovetine deputat bolıp saylaydı.
1964-67-jılları Radio esittiriw hám televidenie komitetinde redaktorı.
1967-jılı eki kitaptan ibarat ”Qaraqalpaq qızı” roman-dilogiyasi ushın Qaraqalpaqstan Mámleketlik "Berdaq" atindaǵı sıylıqtı.
1971-jılı “Muǵallimge raxmet” povesti ushın Ózbekstan Respublikası Mámleketlik "Hamza" atındaǵı, SSSR mámleketlik sıylıǵı, Qaraqalpaq hám xalıq aralıq ”Qashqariy” sıylıqlar berildi.
1974-jılı Tólepbergen Qayıpbergenovqa ”Qaraqalpaq xalıq jazıwshısı” degen ataq berildi.
1979-jılı ”Húrmet belgisi” ordeni, hám qatar medallar menen siyliqlandi.
1980-jıldan baslap hár jılı Ózbekstan jazıwshılar awqamı baslıǵı orınbasarı lawazımlarına hámde sadıq SSSR jazıwshılar awqamı baslıq lawazımlarına saylanadı hám bárshe forumlarda shıǵıp sóylegen.
1982-jılı T. Qayıpbergenov menen Qaraqalpaqstanda birinshi márte sadıq SSSR ádebiyati kúnlerin ótkizildi.
1987-jıldan 1991-jılǵasha jámiyetshilik arasında Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵi Keńesi Baslıǵı orınbasarlıǵına saylandı.
1989-jılda Ózbekstan Respublikası Prezidenti Islam Kárimov pármanına muwapıq T. Qayiıpbergenov Ózbekstan Respublikası Prezidenti Keńesi aǵzalıǵına tayınlanadı.
1995 jıldan beri jamiyetshilik arasında Oraylıq Aziya xalıqlarınıń mádeniyatı qori basqarması baslıǵı lawazımında islep kelmekte.
1995-jılı "Qashqariy" atındaǵı xalıq aralıq sıylıǵınıń lauriyati.
2003-jılı ǵarezsizligimizdiń 12-jıllıǵı múnásebeti menen Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı Tólepbergen Qayıpbergenovqa, Ózbekstan Qahramanı ataǵı menen sıylıqlandı.
2004-jılı Tólepbergen Qayıpbergenov M. Sholoxov atındaǵı sıylıqtıń laureati.
Nókis hám Tashkent qalasında ózbek hám qaraqalpaq tillerinde basılıp atırǵan bir neshe gazeta jurnallar tahrir tóreshleri aǵzasidir.
2010-jılı sentyabrdıń 14-sánesinde dúnyadan ótti.
Qıyat ruwları
Қыят~бул қәдим заманғы түрки қәўимлеринен. Оғызлардың қурамында болған, 8-10-әсирлерде Дәшти Қыпшақта жасап, шарўашылық пенен шуғылланған. Оғызлар мәмлекети қулағаннан кейин (11-әсир) Қыят қәўимлери де бөлинип кеткен. Олардың үлкен бир бөлеги Түркистан территориясына өтип, жергиликли халықларға, басқа бир бөлеги болса, Балқан ярым атаўындағы еллердиң қурамына қосылып кеткен>>..{"ЎСЭ", Таш, 14-т, 1980-ж, 62-бет}.
Topıraq qala
nobaý|Topıraq qala
Qıyat ruwları
Бизиң пикиримизше, Қыятлардың келип шығыўы бойынша соңғы екинши пикир шынлыққа уқсас келеди. Өйткени, араб илимпазы Ибн Фадлан 922-жылы Гөне Үргеништен Едилге шекемги аралықтан өткен гезде, жол-жөнекей әййемги қарақалпақ жерлеринде жасап атырған Қыят, Қатаған тайпаларын көргенин баянлайды. Олардың тили түрки, дини мусылман болғанлығы белгили. Ал, Шыңғыз хан Орайлық Азияны жаўлап алғанға шекем маңғуллар (муғыллар-Қ.Б) латманатқа табынатуғын бутпарас халық болып, олардың көпшилик бөлеги соңынан ислам динин қабыл етеди ҳәм жергиликли түрки еллери менен қыз алысып, қыз берисип, қаны қарысып, ети енисип кетеди. Сол себепли гейпара шежирелерде Шыңғыз ханның шығысын бирде "маңғул" (дурысы "муғыл"-Қ.Б) делинсе, екинши биреўлеринде "түрки", үшиншилеринде "әреп"(?) деп жазылып жүр.
Topıraq qala
Topıraqqala Qaraqalpaqstan Respublikası Ellikqala rayonı aymaǵında jaylasqan biziń eramızdıń II-IV ásirlerine tiyisli tariyxıy estelik bolıp esaplanadı. Xorezmshaxlar mámleketiniń paytaxtı bolǵan.
Arxeologiyalıq izertlewler
Bul jerde dáslep 1938-1950-jıllarda professor S.P.Tolstov basshılıǵında arxeologiyalıq izertlew jumısları alıp barılǵan. Sońınan bul jerde professor Yu.A.Rapoport hám E.E.Nerazikler izertlewler alıp barıp, onıń nátiyjeleri Moskva qalasında «Xorezm arxeologiyalıq-etnografiyalıq ekspediciyasınıń jumısları» toplamında basıp shıǵarılǵan. Professor S.P.Tolstov basshılıǵında 1937-jılı baslanǵan Xorezm arxeologiyalıq-etnografiyalıq ekpediciyasınıń izertlew jumıslarınıń nátiyjesinde eramızdıń ekinshi hám úshinshi ásirlerinde paytaxt Topıraqqala bolǵanlıǵı, IV ásirdiń basında Pilqalaǵa kóshirilgenligi anıqlanǵan. Topıraqqalanıń ulıwma maydanı 17,5 gektar bolıp, sol waqıttaǵı áskeriy arxitektura jetiskenlikleri úlgisinde salınǵan qala dárwazasınan ishke kiriw onıń qurılısı menen biytanıs adamlar ushın qıyın bolǵan. Sebebi, dárwaza aldındaǵı labirintli, yaǵnıy, tuyıq qoltıqshalarǵa iye iyrek etip qurılǵan qosımsha qurılıs óz aldına bekinisti esletedi. Topıraqqala haqqında qaraqalpaqstanlı alımlar Ǵ.Xojaniyazov hám J.Hákimniyazov avtorlıǵında 2004-jılı basıp shıǵarılǵan. «Qaraqalpaqstannıń jeti ájayıp esteligi» kitabında keń túrde toqtap ótilgen. Sonday-aq, M.Mámbetullaev, M.Turebekov, O.Yusupovlardıń avtorlıǵında 2010-jılı Nókiste basıp shıǵarılǵan «Qaraqalpaqstan tariyxı» miynetinde de bul estelik haqqında maǵlıwmatlar ushırasadı.
Qıyat ruwları
Жазыўшы Жубатқан Муратбаевтың <<Шерим китаптағы сыр>> мақаласында: <<Шыңғыз ханның әкеси әреп (араб) Ибн Мәлик баҳадыр, шешеси қарақалпақ қызы Гүлсара сулыў. Тәрбиялап өсирген өгей әкеси де қарақалпақ, Қоңырат арысы Көктиңулы қәўиминен Меңлеке бий>>--деп жазған еди {<<Еркин Қарақалпақстан>>,1991-ж, 11-ноябрь, 196-саны, (15865)}.
Topıraq qala
Qala qurılısı haqqında
Topıraqqalanıń jobası meridian boyınsha tuwrı tórtmúyeshlikten (500 m x 350 m) ibarat bolıp, eki qatar qalıń qorgan diywal menen qorshalǵan. Sırtqı tárepinen aylandırılıp qándek qazılǵan. Bul qándekten qalaǵa tek onıń qubla diywalı ortasındaǵı dárwazası táreptegi aspa kópir arqalı kirilgen. Tariyxıy dáreklerde jazılıwınsha, Topıraqqala II-IV ásirlerde Xorezm mámleketiniń paytaxtı bolǵan. Qala hám onıń ishindegi patsha sarayı Xorezmniń Kushanlar dáwirine tiyisli mádeniyatın ózinde sáwlelendiredi. Paytaxt wazıypasın atqarǵan Topıraqqala oǵada bekkem etip qurılǵan. Qalanın' gerbishlerinen 70 ke jaqın tamg'a tabıldı. Sonın' ishinde qaraqalpaq urıwlarının' tan'balar da bar. Bul fakt qalanı salıwg'a qaraqalpaqlardın' ata-babalarının' da qatnasqanın ko'rsetedi. Saraydın' ju'zlegen o'jireleri qazıp u'yrenilip, olardın' ma'deniy qabatınan adam mu'sinlerinin' bo'lekleri, diywalg'a sızılg'an u'lken su'wretler, qural-jaraqlar, bezeniw buyımları ha'm basqa da xojalıq zatları tabıldı.
Qıyat ruwları
Хийўа тарийхшысы Әбилғазы Баҳадыр ханның <<Шежирейи Түрки>> китабында Шыңғыз ханның әкеси жөнинде пүткиллей басқаша мағлыўматты оқыймыз--<<Есукейдиң бес улы бар еди. Әўелгиси Шыңғыз хан. Атасының қойған аты Темучин (Темирши) ерди. Хан көтергенде Шыңғыз қойдылар.
Есукейдиң бес улы, бәлки нәсилиниң көбиреги ақ сары сынлы, көзлери  ашҳал (ала) болды. Муғыл ашҳалды бөржигин дер. Аның ушын Есукей  баҳадырдың  нәсилин Бөржигин Қыят дедилер>>. Әбилғазының бул китабы қарақалпақлар арасына  өз дәўиринде-ақ таралған. Усының менен бирге,  Ғайыпназар  Хожаназар улы деген киси 1694-жылы татар, муғыл, түриктиң  қарияларының  мағлыўматларына тийкарланып, шежире жазды. {ӨзРИА ҚҚБ китапханасы, қолжазба р--143, 37-сан, 438, 1-8, 43, 44 97-99б}. Булардан басқа да бирнеше шежирелер болып, олар қарасөз бенен жазылған.
Бул шығармасында шайыр Әбилғазы сыяқлы қарақалпақлардың келип шығыў негизлерин пайғамберлерден баслайды. Муҳаммед пайғамбер, оның сәҳебеси Разыҳақ {Қарақалпақ}, Разыҳақтан {Қарақалпақтан} Өзбек, Өзбектен Жийен, Жийенниң бәйбишесинен Майқы бий туўылады. Майқы бийдиң Сәрназ ҳәм Арыўхан атлы еки ҳаялы болады:
Бир зайыптан екки ул болған, Мүйтен билен Қыят туўған, Туўған анасы Арыўхан, Қыятқа уран болған екен. (Бердақ, Таңламалы шығармалары, Нөкис, 1997-ж, 275-276-б).
Солай етип, Қыятлардың атасы Майқы бий, анасы Арыўхан ҳәм бул тайпа қарақалпақтың Қоңырат арысына киреди. Қоңырат арысының улыўма ураны <<Жайылқан>> болса, Қыятлардың тайпалық ураны--<<Арыўхан>>. Усының менен қатар Бердақ шайырдың <<Шежире>> шығармасында ертеклик қәсийетке ийе ўақыялар да ушырасады. Мәселен, мусылман журтларының биреўин Алтын хан деген уллы патша басқарып, оның Алмалы Көрикли деген жалғыз қызы болады. Әкеси оғада саўлатлы сарай салдырып, қасына қырық хызметкер береди:
Ол қыз он бес жасқа кирди, Сол сарайда өмир сүрди, Күнге ҳәўес болған екен, Қулласы, бул қыз қуяш нурынан ҳәмилели болады. Соннан соң Алтын хан нәҳән сандық соқтырып, сыртын алтын менен аплатады ҳәм ишине Алмалы Көриклини отырғызып, дәрьяға ығызады. Оны дүзде кийик аўлап жүрген Томаўыл, Шобан деген еки мерген көреди. Олар суўда ығып киятырған сандықты көрип мәлелеседи:
Туўры атпа қыя ат деди, Соннан қыят болған екен. Томаўыл сандықтың бир мүйешине атып, оны дәрьяның жағасына шығарады. Келисилген шәр бойынша Шобан сандықтың өзин, Томаўыл ишиндени Алмалы Көриклини алады. Ол қыз айы, күни толғаннан соң бир ул туўады ҳәм балаға Шыңғыз деп ат қойылады.
Алмалы Көрикли Томаўылға тийгеннен кейин тағы Бөденетай, Бөргелтай деген еки ул туўады. Бирақ, олар менен келисе алмаған Шыңғыз басқа журтларға кетиап қалады. Оны Майқы бий қырық жигити менен излеп таўып әкеледи ҳәм өз елатына хан етип сайлайды:
Хан келди, журты тоқ болды, Уры-қарақшы жоқ болды, Зорлығы жоқ, теңлик болды, Журты абат болған екен, Шыңғыз ҳаслы кимнен болған, Атасы жоқ күннен болған, Жети султан ҳәм ярым хан, Шыңғыз ханның әўлады екен.
Бул арада жәҳәнгер патша Шыңғыз ханның атасының ким екени белгисиз болып қалады ҳәм Бердақ шайырдың <<Шежире>> шығармасының бул бөлими Әбилғазының <<Шежирейи түрки>>  шығармасы менен уқсаслыққа ийе. Мысаллар келтиремиз:
<<Қаян нәсилинен ўе Курлас {Қуралас--Қоралас Маңғыт} урығынан Аланқуўа атлы  зайыпа жубайсыз үшем (бирден туўылған сыңарлас үш перзент) ер бала туўды. Ол үш уғылдың нәсили әжайып күй болды... Аланқуўа бирнеше күн жатып тынықты, сәҳәр ўақтында оянды. Түңликтен бир жарық әсте келип кирди...ол киси әсте-ақырын жанына келди. Жуп болды. Және түңликтен шығып кетти... Бес-алты күн өткеннен соң және келди. Ҳәр кеше күнде бир келмекти қоймады. Ол келген ақшамында Аланқуўа ҳәмиледар болды>>.
Бердақтың <<Шежире>> шығармасындағы ертеклик мотивлер қарақалпақ илимпазлары тәрепинен мәлим дәрежеде изертленди. Этнограф Х. Есбергенов X әсирде бизиң жеримизге келген әреп саяхатшысы Ибн Фадланның ашқан фактлерине тийкарланған ҳалда қарақалпақтың <<Қыят>> ҳәм <<Қатаған>> этнонимлериниң әййемги дәўирлерден баслап ушырасатуғынлығын, сол себептен де Шыңғыз хан ҳаққындағы шежиреде гезлесетуғын мағлыўматларға сүйенип, бул этнослардың муғыллардан келип шықпағанлығын дәлиллеген болса {Есбергенов Х, Хошниязов Ж. "Этнографические мотивы в каракалпакском фольклоре", Таш, <<Фан>>,1988 г, стр. 31}, әдебиятшы М.К.Нурмухаммедов <<Ғайры тәбийий күштен ҳәмилели болыў ҳәм Шыңғыз ханның туўылыўы (күн нурынан, жақтылықтан ҳәм т.б.) Орта Азия халықларының аңызларында оғада кең таралған мотив (мәселен, Бердақтың <<Шежире>> шығармасын қараңыз).
Солай екен, әсирлер даўамында жойтылмай келген аңыз-әпсаналар менен классик шайырларымыздың шығармалпры Қыят тайпасы ҳәм Есугейдиң улы Шыңғыз хан ҳаққында усындай мағлыўматларды алға тартады.
FK Atmosfera
Futbol klubi Atmosfera (Atmosferos futbolo klubas) - Litva paytaxtı Mažeikiai qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Psixofiziologiya
Psixofiziologiya — seziw, eslep qalıw, oy ha'm t.b. psixik ja'rayan menen birge bolıp o'tetug'ın obyektiv esapqa alınıwı mu'mkin bolg'an fiziologik funksiyalardın' o'zgeriwin u'yreniwshi, psixologiya, fiziologiya ha'm matematikanın' birikken bo'limi.
Baǵdad
Bag'dad (بغداد) – Iraqtın' paytaxtı. Xalqı sanı : 7 180 889 adam (2016).
René Descartes
thumb|right|René Descartes. [[Frans Hals sizg'an portret, 1648.]]
René Descartes (aytılıwı: Rene Dekart) (31-Mart 1596 - 11-Fevral 1650) fransuz filosofi ha'm fizigi bolg'an. Ol matematika, fizika ha'm a'sirese filosofiya ilim tarawlarinda ju'da a'hmiyetke iye kitaplar jazdi. Onin' dualizm pikiri jan, sana, dene teoriyalarin bir tu'sinikke ja'mledi. Bul tu'sinik sana ha'm zattin' dualistik teoriyasi dep ataladi. Onin' belgili filosofiyaliq pikiri Cogito ergo sum (Men oylayman, sol sebepli men barman).
Dekart ha'm fizika (du'nyani u'yreniw)
Dekart o'zinin' Metod haqqinda oylar (1637) kitabinda o'zi oylap tapqan ilimiy metod tuwrali jazdi. Ol sonday-aq deneler (Geometriya), jaqtiliq (Optika), ha'm hawa-rayi (Meteorologiya) tuwrali da ilimiy miynetler do'retti. Ol geometriyada denelerdi koordinatalar ja'rdeminde ko'rsetiw jolin oylap tapti. Sonday-aq raduganin' ne ekeni haqqinda teoriyanin' da tiykarin saldi. Dekarttin' fizikadag'i ilimiy miynetleri keyinirek ju'da belgili fizik Ser Isaak Newton ushin ju'da a'hmiyetke iye boldi. Newton ha'm sonday-aq James Hook Dekart tuwrali jazg'anda: "Men ilimde aldig'a bara aliwim, ilim gigantlari iyninde otirg'anim sebepli!" dep jazg'an.
Dekart ha'm filosofiya (abstrakt pikirlerdi u'yreniw
Birinshi Filosofiya haqqinda Oylaniwlar (1641) kitabinda Dekart filosofiyaliq sorawlardi o'zinin' jaratqan ilimiy metodlari menen talqiladi. Ol skeptisizmge (skeptisizm du'nya haqiyqiy emes dep u'yretedi) qarsi pikir ju'ritti.
Onin' pikiri boyinsha ol o'zi bar boliwi sha'rt, sebebi ol o'zinin' oylap turg'anin sezdi; ha'm eger ol oylap turg'an eken, demek ol haqiyqiy (bar). Sebebi eger ol bar bolmaganinda, qalayinsha ol oylap turg'anin seziwi mu'mkin. Ol bul ko'z-qarasti qisqartip, Latinshada minaday dep jazdi: "Cogito ergo sum" (Men oylayman, sol sebepli men barman).
Ol sonday-aq Qudaydin' bar ekenligin o'z oylawin seziwi usilina uqsas usilda ko'rsete aliwina isendi. Dekarttin' oyinsha Quday bul sheksizlik penen birdey; ol sheksizlikti ko'riw mu'mkin dep esapladi, sebebi ol u'lkenirek zatti tabiw mu'mkin, al biraq en' u'lken zatti tabiw mu'mkin emes dep oyladi. Onin' oyinsha eger Quday bar bolsa, onda bul du'nyada bar boliwi sha'rt, sebebi Quday jaqsi ha'm eger bul du'nya haqiyqiy bolmag'aninda, Quday adamlarg'a bul du'nya bar dep oylawg'a jol qoymag'an bolar edi.
Juwmaqlap aytqanda, Dekarttin' oyinsha eger ol oylay alsa, onda ol o'zi haqqinda qa'legen na'rseni bilip aliwi mu'mkin (misali o'zinin' eki qoli, eki ayag'i bar ekenin). Sonday-aq ol Quday bar ekenligin bilgenligi sebepli, ol eki na'rseden turiwi sha'rt: oylaw qa'biletine iye sana ha'm oylaw protsessinen ga'rezsiz biraq og'an birlesken dene. Bul pikir "Kartezian Dualizm" dep ataladi.
Dekarttin' sol waqittag'i filosoflardan o'zgesheligi, ol Aristoteldin' emes al Platonnin' pikirlerine uqsas pikirlerdi ko'p paydalandi. Ko'pshilik oni ratsionalist dep esaplaydi, sebebi ol sorawlarg'a juwaplardi o'zinin' sanasinan qidirdi. Dekart skeptisizmge qarsi gu'reskeni menen, onin' skeptisizmdi o'z oylarinda sa'wlelendirip beriwi ju'da' u'lken ataqqa iye boldi ha'm bul oylar Kartezian Skeptisizm dep ataldi.
Abay
Abay so'ylemi mınaday mag'nalarg'a jatıwg'a mo'mkin:
Samolyot
samolyot, (aeroplan) — atmosferada párwaz etiw ushın mólsherlengen, dvigatelli, qozǵalmas qanatlı hawa apparatı. "Samolyot" ataması arabsha tayr - "qus" sózinen alınǵan.
Peru
thumb|right|250px|Peru paytaxtı [[Lima]] thumb|right|250px| [[Cusco]] Peru — Qubla Amerikadaǵı mámleket. Xalqınıń sanı 29,132,013 adamǵa shamalas. Peru xalqınıń kópshiligi ispan tilinde sóyleydi. Paytaxtı - Lima.
Geografiyası
Ol Boliviya, Braziliya, Ekvador, Kolumbiya hám Chili mámleketleri menen qońsılas.
Slovakiya
Slovakiya — Evropadaǵı mámleket.
Saralaw oyinlari
Saralaw oyinlari inglisshe Qualifiers Futbolda Turnirlerde saralaw oyinlari boladi. Maselen : FIFA world cup Qualifiers Jahan shempionati saralaw oyinlari.
Svetlana Osipova
Svetlana Valeriyevna Osipova (2000-jıl 3-may, Ózbekstan) — Ózbekstanlıq taekvondoshı, Ózbekstan saylandı komandası aǵzası. 2017-jılda Jabıq maydanlardaǵı hám bellesiw ónerleri boyınsha Aziya oyınlarında gúmis medaldı qolǵa kirgizdi. 2018-jılda ol Jazǵı Aziya oyınlarında bronza medalın, 2019-jılda Pútkil dunya áskeriy oyınlarında altın medaldı qolǵa kirgizipó Ózbekstanǵa qaytıp keldi.
Sporttaǵı iskerligi
2017-jılda Ashxabad ta (Túrkmenstan) ótkerilgen Jabıq maydanlardaǵı hám bellesiw ónerleri boyınsha Aziya oyınlarında qatnasqan. Ol 73 kg ǵa shekem salmaq qatlamında finalda qubla Korealıq sportshı Myung Minaǵa jeńiliske ushıraǵan bolıp, gúmis medal iyesi boldı.
Taǵı ol 2019-jılda Uxan da (Qıtay) ótkerilgen Pútkil dúnya áskeriy oyınlarında 78 kg nan artıq salmaq qatlamında altın medalǵa iye boldı.
2021-jıl Tokio daǵı (Yaponiya) Jazǵı Olimpiada oyınlarında ol 67 kilogrammnan artıq salmaq qatlamında qatnasadı. 1/8 finalda ol Qazaqstanlıq tayekvondoshı Jansel Deniz benen toqnas kelip, 9:10 esabında ústinlikti bay beredi.
Polsha
Polsha (Poland, Rzeczpospolita Polska) — Orta Evropada jaylasqan mámleket. Arqada Baltika teńizi menen qorshalǵan, batısta Germaniya, qubla-batısta Chexiya, qublada Slovakiya, qubla-shıǵısta Ukraina hám Belorussiya, arqa-shıǵısta Litva hám Rossiya (Kaliningrad wálayatı) menen shegaralasadı.
Teleskop
thumb|right|180px|[[Radioteleskop]] thumb|right|180px|1m. aperturalı Shved [[quyash teleskopı]] Teleskop (τῆλε — uzaq + σκοπέω — qarayman, baqlayman) — astronomiyalıq denelerden keliwshi jaqtılıq nurların jıynap ha'm fokuslap beriwshi astronomiyalıq a'sbap.
Dushanbe
Dushanbe qala. Tájikstan nin' paytaxtı. Xalqi : 2020 – 863,4 Klimati : Kontinental
Atlético Madrid
Atletiko Madrid (ispansha Club Atlético de Madrid) — Madrid qalasınıń ispan futbol klubı.
1903 jılda tiykar salınǵan.
Úy stadionı «Visente Kalderon", 54 853 adam siydiradi.
Evropa ligasında eki márte jeńis. (2010, 2012)
Ispaniya chempionatınıń 10 márte chempionı.
Házirgi trenerı - Diego Simeone.
UEFA Chempionlar Ligası 2014/2015
2014–15 jıllardag'ı UEFA Chempionlar Ligası final oyinı Germaniyanın' Berlin qalasındag'ı Olympiastadionda o'tkiziledi.
Saralaw raundlari
Saralaw ha'm pley-off raundlarinda, klublar 2014-jilg'ı UEFA koeffitsiyentlar kestesi tiykarinda 2 tu'rli tan'lang'an ha'm tan'lanbag'an klublarg'a bo'linedi,  va keyin klublar eki oyinli u'y ha'm miyman oyinlari arqali saralanadı. Bir assotsiyatsiyadan bolg'an klublar bir birine qarsi oying'a tu'speydi.
2-o'tiw raundi
Birinshi oyin 2013-jil 15-16 iyulda ha'm ekinshi oyin sol jildin' 22-23 iyulinda bolip o'tdi.
Pley-off raundi
Pley-off raundi eki bo'limge ajratiladi: biri chempionlar ha'm ekinshisi chempion bolmag'anlar. Chempion bolmag'anlar UEFA Evropa ligasi 2014/2015 Topar basqishinda ju'risin dawam ettiredi.
Pley-off raundi ushin quráa taslaw 2014-jildin' 8-avgustinde bolip o'tdi. Birinshi oyin 2014-jildin' 19 ha'm 20-avgust ku'nleri, ekinshi oyin sol jildin' 26 ha'm 27-avgust ku'nleri bolip o'tdi.
!colspan=6|Chempionlar jo'nelisi
!colspan=6|Liga jo'nelisi
Siltemeler
Kategoriya : Futbol
Saraevo
Saraevo Bosniya hám Gercegovina Paytaxtı. Xalqı sanı 275,524 mın' adam.
Marko Polo
'Marko Poló (Marco Polo) - (15-sentyabr, 1254, Veneciya — 8-yanvar, 1324) — italiyalıq sayaxatshı hám jazıwshı. Marko Polo 1271—75 jıllarda veneciyalıq sawdagerler menen birge kemede Kishi Aziya yarım atawınıń qubla-shıǵıs qırǵaqlarına, Ol jerden Baǵdad, Basra, Tebriz hám Kerman qalasına kelgen, soń Balx, Qashqar, Xotan, Kampichu (Gan-chjou) qalalarına hám Gobi shólin kesip ótip Qaraqurımǵa jetip barǵan. Marko Polo Qıtayda 17 jıll jasaǵan, Qu'bilayxan sarayında 1292 jılǵa shekem onıń xizmetinde bolǵan. Ol mámleketdiń tu'rli wálayatların barip kórgen. Marko Polo Xanbaliq (Pekin) qalasınan myanmarlıqlardıń birinshi mámleketi Pagannıń 11 —13-asirlerde paytaxtı bolǵan Pagan qalasına (mámleket orayına) sayaxat qılıp, jáne arqaǵa qayıtqan. Soń qubla Qıtay teńizi, Bengaliya qoltıǵı, Arabıstan teńizi, iran arqalı 1295 j. Watanına qaytıp barǵan.
Rustichano menen birge "Marko Polo kitabı"n (1298) jazıp qaldırǵan. Bul shıǵarma Kavkaz xalıqları, iran, Qıtay, Mangoliya, Hindistan, Indoneziya hám b. mámleketler geografiyası, etnografiyası hám tariyxı haqında kerekli maǵlıwmatlar beredi; jánede, onda xalıq miyrasları, ráwayatlar, ertekler hám bar. Basqa Evropa tillerine awdarılǵan bul kitap 14—16-a.lerde jasaǵan teńizshiler, jazıwshılar hám sayaxatshılar (máselen X. Kolumb hám L. Ariosto)ǵa tásiri u'lken bolǵan.
Ventilyator
thumb|O'ndiris ventilyatori thumb|right|Ventilyator
Ventilyator (Lаtinshа: ventіlatіo — samallaw) — o'ndiris orinlarin samallatiwda, hawаni yaki bаsqа gаzlerdi qozg'alisqа tu'sіrіp оrnin аlmastiriw ushin olardin' artiq qisimin (a'dеttе, 0,15 Mpа-g'а dеyіngi) ko'shiriwde qollanilatug'in qurilma. Ka'sip-o'nеrlik ventilyatorlardin' stоl u'stіnе qoyilatug'in ha'm аspali ventilyator tu'rlеrі kеn'nеn tarqаlg'аn.
Ashxabad
Ashxabad, — Tu'rkmenistannın' paytaxtı. Xalqı sanı : 860 000 adam (2013). Klimatı : keskin Kontinental. Geografiyası : Ashxabad Kopetdag' taw dizbegine jaqın jaylasqan.
Аrtur Xеndеrsоn
Аrtur Xеndеrsоn (Arthur Henderson, 1863, Glazgо — 1935) – аngliya siyasiy qаyrаtkеrı, lеybоristіk pаrtiya jеtеkshіlеrіnın' bіrі. 1903 jıllı pаrlаmеntkе sаylаndı. 1916-1917 jıllаrı hu'kіmеt ag'zası. 1924 jıllı 1-lеybоristіk hu'kіmеttіn' іshkі іslеr ministrі. 1929-1931 2-lеybоristіk hu'kіmеttіn'(bul hu'kіmеt SSSR mеnen Аngliya аrаsındа 1927 jıllı uzіlgеndiplоmаtiyalıq qatnastı xаlıq puqаrаsının' ku'shi menеn 1929 jıllı qаlpınа kеltіrіldі) sırtqı ministrі. 1932-1933 jıllı qorg'awshılıq haqındagı xаlıqаrаlıq kоnfеrеnsiyanın' prеdsеdаtеli bоldı. 1934 jıllı Nоbеl Sıylıg'ın аldı.
Almati
Ha'kimshilik bo'liniwi
Almatı qalası 7 aymaqtan (rayon) ibarat:
Afina
Afina-Greciyaniń paytaxtı.
Kanberra
Kanberra (Canberra); — Avstraliyanın' paytaxtı.
Almazán
Almazán - İspaniyada jaylasqan eski qalalardıń biri. thumb|left|200px|Almazán
Baxreyn
Baxreyn, (arabsha البحرين - al-Bahrayn, — Arabstan yarım atawında jaylasqan mámleket. Paytaxtı: Manama.
Iraq
Iraq Respublikası — Jaqin shig'istin' shig'is ha'm araq-shig'isinda jaylasqan.Paytaxtı Bagdad. Xaliq.Irak xalqi 40 mlng'a jaqin bolip.Aqurg'i waqitlaedag'i siyasiy jag'day sebepli xaliq aniq qansha ekenligi tuwralibaniq mag'liwmat joq.Xalqinin' milliy qurami tiykarinan Irak arablari,kurd,aramyan,assur,irak tirkmenleri,parsilar quraydi.Xalq tabiyiy ko'beyiwi joqari.Iri qalalari Bagdad,Mosul,Basra.
Aviaciya
Aviaciya (frans. aviation, latın. avis — qus) — hawadan awır ushıw apparatlarında jer atrapındag'ı hawa boslıg'ı (atmosfera)da parwaz qılıw menen baylanıslı ka'sip. Aviaciyada samolyotlar, vertolyotlar, planerlardan paydalanıladı. Usı apparatlardan pa'rwaz etiw (ushıw) ushın paydalanatug'ın mekeme (xizmet) ha'm aviaciya dep ataladi. Aviaciya Puqara ha'm a'skeriy Aviatciyag'a bo‘linedi.
Vino
Vino — (Вино) - qara-chimishten islengen ishimlik.
Henri Giraud
Аnri jiro (Henri Honoré Giraud; 18.1.1879, pаrij — 13.3.1949, dijоn) – frаntsuz a'skеri ha'm siyasat qayratkerі, general. Еkіnshі du'nyaju'zlik urıs kеzіndе 7,9 frantsiya аrmiyasının' kоmаndiri bоlg'an. 1940 jıllardа gitlеrshіlеrdіn' qоlındа qаlıp, 1942 jıllı apreldе оdаn qashıp shıqqan. 1942 jıllı noyabrde Arqa аfrikаdаg'ı frаntsuz a'skеrlеrіnın' qоlbаsshısı bоlıp tаyınlаng'an. 1942-1943 jılları frantsiyanın' Arqa Аfrikаdаg'ı jоqаrg'ı kоmissаrı. 1943 jıllı frantsiyanın' аzаtlıq kоmitеtіn bаsqаrg'an.
Toy baslaw
Toy qaraqalpaq xalqının' en' u'lken quwanıshlarının' belgisi. Xalıqta sonday so'z bar: "Jıyg'an tergenin' toyg'a buyırsın" degen, usı quwanısh belgisi bolg'an toylarda xalıqtın' ko'p g'ana u'rp-a'deti, da'stu'rleri islenedi. Toy ha'r qıylı sebepler menen beriledi. Qız uzatıw toyı, bala u'ylendiriw toyı, jas toyı, jay toyı, u'y toyı, su'nnet toyı t. b. toylar. Olardın' ishinde en' u'lkeni en' qızıqlısı balanı u'ylendiriw toyı. Usı u'yleniw toyında qaraqalpaq xalqının' da'stu'r qosıqları toy baslaw, ha'wjar, sın'sıw, bet ashar aytıladı. "Toydın' bolg'anınan boladısı qızıq" degendey kelinshek kelerdin' aldında, toydın' baslanıwında xızmet etiwshi qon'sılar en' birinshi "Qutlı bolsın toyların'ız" qosıg'ın aytadı. Burıng'ı zamanlarda toy baslaw qosıg'ı basqasha bolg'an bolıwı mu'mkin. Mısalı: "Alpamıs" da'stanının' mazmunına na'zer awdarsaq toy baslaw qosıg'ı Ultannın' toyında jigit penen qızdın' da'sme-da's qosıq aytıwınan baslang'anday ko'rinedi. Sog'an qarag'anda burında toydı qız jigitler ha'wjar aytıwdan baslag'an bolıw kerek. Da'wir o'zgerisleri menen toydı baslaw, yag'nıy toydın' sa'n'ine qosıq yaki saz benen baslaw baqsı, jıraw, sazendelerdin' payına tiygen bolıwı mu'mkin. Qısqası toy baslaw qanday tu'rde bolmasın onda o'z aldına bir da'stu'r, o'z aldına saltanat ko'rinip turadı. Toydın' poeziya yaki muzıka menen baslanıwında bul sezilip turadı.
Chevrolet Spark
Chevrolet Spark, — Chevrolet'din' super mini klasında en' iri modeli. Spark en' jaqsı Chevrolet stilı atına ilayıq ko'rilgen. 1998 jıldan Daewoo logosında shıqqan Matiz'dın' platformasın alg'an Spark, Qubla Koreya'da islep shıg'arıladı.
Xafız Sheraziy
Xoja Shamsud-Din Muhammad Xafız-Sheraziy (parsısha: خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی), sonday-aq Xafız laqabı (1325/26–1389/90) menen dańq taratqan parsı shayırı bolǵan.Ol 1326- jılı Irannń Shamsud qalasında dunyaǵa kelgen.Jaslayınan zeyni ótkir bolǵan Sheraziy fiqh, hádis, arab tili hám ádebiyatı Quranı kárim hám onıń túsindirmesin tereń ózlestiredi.Onıń parsı poeziyası boyınsha toplaǵan jıynaǵı házirgi kúnge shekem kópshilik iranlılar úyinde tabıladı.
Chexiya
Chexiya (inglis: Czechia) Orta Evropada jaylasqan mámleket. Paytaxtı — Prаgа qalası. Chexiya arqada Polsha, shıǵısta Slovakiya, batısta Germaniya Federativ Respublikası hám qublada Avstriya menen shegaralasadı.
Ishki bóliniwi
Chexiya 13 wálayattan ibarat*:
Jovian
Jovian (1994 – 2014) Amerika Zoboomafoo ko'rsetiwinde qatnasıwı menen belgili bolg'an lemur.
FK Babrungas
Futbol klubi Babrungas (Babrungo futbolo klubas) - Litva paytaxtı Plungė qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Nefron
Nefronlar
Nefronlar. Búyrek juda kop nefronlardan ibarat. Nefron biiyrektin duzilisi ham funkcional birligi bolip esaplanadi. Harbir nefronmn uzinligi 50-55 mm, barliq nefronlardin uzinligi 100 m ge jetedi. Eki buyrekte 2-2,5 mln nefron boladi. Harbir nefron Shumlyanskiy-Baumen kapsulasi, onm ishinde jaylasqan mayda qan tam irlan - Malpigi shatisiwi, kapsuladan baslanatugin birlemshi iyrek tarizli kanalshalar, Genie saqiynasi ham ishki ekilemshi iyrek tarizli kanalshasman ibarat (62-suwret). Nefronlar kapsulasi, birlemshi ham ekilemshi kanalshalar buyrektin qabiginda, Genie saqiynasi omn yadro boleginde jaylasqan. Nefronlardin ekilemshi iyrek tarizli kanalshalari buyrektin toplawshi kanalshalarina ashiladi. Toplawshi kanalshalar buyrek qabiginan baslamp, buyrek yadrosindagi piramidalar sorigishlarina tutasadi. Sorgishlar buyrektin kishi keselerine ashiladi. Buyrek kapsulasi sirtqi ham ishki diywali araligi quwisligi nefron kanallarina tutasqan. Kapsula ishki diywali Qan tamırınan diywalina jabisqan bolip, olar arqali kapillyarlardagi qannan kapsula diywali arasindagi tesikke birlemshi sidik filtrlenip otedi. Nefronlardin duzilisi ham funkciyasi buyrektin qan aylamw sistemasi duzilisine saykes keledi. Buyrek arteriyasi buyrek darwazasinan otkennen,izbe-iz kóp ret shaqalanip, kapillyarlar shatisiwin payda etedi. Shatisqan kapillyarlar qayta tutasip, arteriolalardi payda etedi. Arteriolalar kapsuladan shigip, jane kapillyarlarga bolinip, ekilemshi iyrek tarizli kanalshalarm orap aladi. Olar izbe-iz tutasip, daslep kishilew, son lilkenlew venalardi payda etedi. Solay etip, biiyrekte qan tam irlan eki ret kapillyarlar shatisiwin payda etedi. Birlemshi kapillyarlar shatisiwi bdyrek kapsulasi ishinde jaylasqan, ekilemshi shatisiw bolsa nefron kanalshaların orap turadi.
Derek
Bilogiya(adam hám onıń anatomiyası)8-klass sabaqliģı
Haqıyqıy Isa shirkewi
"Haqıyqıy İsa shirkewi" bul 1917-jılı Qıtaydın' Beidjing qalasında tiykar salıng'an g'arezsiz shirkew. Bu'gingi ku'nde 45 ma'mlekette ha'm altı materikte shama menen 1.5 million ag'zag'a iye. Shirkew 20-a'sirdin' erte basında payda bolg'an ma'sixshiliktin' protestantlıq tarawına tiyisli. Olar İsanın' ekinshi keliwinen aldın barlıq milletlerge onın' o'miri haqqında jetkizip beriwdi maqset etip qoyg'an. Shirkewdin' baslı on oqıwı ha'm isenimi to'mendegiler:
Tim Cahill
Tim Cahill — Avstraliyalıq tanıqlı futbolshı. Ha'zirgi ku'nde Qıtay Super Ligasının' Shanghai Shenhua klubında oynaydı.
Totınama
Arab jazba esteliklerinin' belgili shıg'armalarının' biri Totınama. Ko'pshilik alımlar bul kitap en' da'slep: "Hind a'debiyatında payda bolg'an" - dep jorıydı. Bul kitap hind a'debiy esteliklerine og'ada jaqın bolıwına qaramastan, onın' Hind tilindegi jazba nusqaları tabılmag'an. Sonın' ushında bul kitap en' da'slep arab tilinen parsı ha'm tu'rkiy tillerine awdarılg'an. Son'g'ı da'wirde hind tilinde tarqalg'an ayırım nusqaları da bar. Biraq negizinen arab nusqası tiykarında Orta Aziyag'a tarqalg'an.
Ha'tte bul kitap "Tu'rkiy Totınama" - dep atalg'an at penen 1904-jılı Tashkentte arab shriftinde, eski o'zbek tilinde basılg'an.' Bul Totınamanın' arab nusqalarının' parqı sonda, baslı 	qaharmanlardın' atları ayırım o'zgerislerge ushırag'an. Hind tilindegi nusqalarda baslı qaharmanlar hind, arab tilindegisinde arab, tu'rkiy tilindegisinde tu'rk bolıp keledi. Bul jag'daydı "Totınama"nı izertlewshi alım D.İomudovskiy de biykarlamaydı.
Usı tiykarda "Totınama"nın' ayırım nusqaları qaraqalpaqlar arasına da tarqalg'an. Onın' ayırımları u'zik-julıq halında, ma'selen besinshi, altınshı, jigirma birinshi, jigirma jetinshi, otız to'rtinshi aqshamda aytılg'an hikayatlar ertek tu'rinde qaraqalpaq xalıq erteklerine kirgen. "Totınama" shınında da Ku'nshıg'ıs an'ızlarınan ibarat. Bunın' baslı qaharmanı adam emes, al totı qus. Sog'an qarag'anda bul kitaptı hindlerdin', Qaliyla ha'm Dimna kitabının' dawamı dep atasa da boladı. "Qaliyla ha'm Dimna"nın' baslı qaharmanı haywanatlar bolg'anı sıyaqlı bunın' en' baslı qaharmanı Totı qustan ibarat.
Erte da'wirde er adamlar ko'birek saparg'a shıg'atug'ın bolg'anı ushın u'ylerinde ko'birek totı qus saqlag'an. Sebebi ha'r qanday u'y xızmetkeri pulg'a satılıp, yaki bolmasa xojayın menen hayalı arasında ja'njeldin' bolmag'anın qa'legeni ushın da hayaldın' qılmısların ko'rmegen bolıp, jalg'an so'yleytug'ın bolg'an. Al totı quslar ko'rgen bilgenlerin tuwrı aytqan. Sonın' ushında Shıg'ıs an'ızlarında totı qus ha'mme waqıt haqıyqatlıqtı ashıp beriwshi. "Totınama"nın' baslı qaharmanları da tap sonday.
Al totı qus bolsa o'nin' uzaq hikayasın baslaydı. Hikaya tamam bolg'an waqtında tan' atıp ketedi de, Hajat ol ku'ni jigit penen ushırasa almay qaladı. Ekinshi ku'ni de tap usınday waqıya ju'z beredi. Hayal totı qustan ruxsat sorag'an wag'ında qızıq bir hikaya tayın boladı da, onın' sheshimi tan' atqansha dawam etedi.
Totı qus solayınsha otız bes aqsham dawamında hayalg'a hikaya aytıp beredi. Ja'ne bunın' bir xarakterli jeri barlıq hikayatlar hayallardın, g'arlıg'ına qarsı qaratılg'an boladı. Sonın ushında Hajat totı qustan otız bes hikayattı esitkennen keyin ta'wbege kelip, qaytadan ta'rbiyalanadı. Totı qus en' aqırında ruxsat bergen jag'dayda da o'z pikirinen qaytadı.
Bunnan tısqarı bul shıg'armada ha'r qanday haqıyqat ushın bolg'an gu'restin' parasat penen alıp barıw za'ru'rligi aytılg'an. Sebebi birinshi totı qus haqıyqattı ayttı. Biraq jazıqsız o'lip ketti. Al ekinshi totı qus parasat penen is alıp bardı. Dushpanın o'z ideyasında ta'rbiyalap barıp ko'ndirdi.
Maxset Ótemuratov
Maxset Ótemuratov — (tolıq atı Ótemuratov Maxsetbay Keunimzhay ulı, 1978-jıl 14 Iyunda Nókis rayonıda tuwılǵan. Milleti qaraqalpaq.) Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq artisti. Nihal sıylıǵınin laureati (2001) Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken artist (2005), Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (2011)
Ómirbayanı
Maxset Keulimjayevich Otemuratov - 1978 jıl 14 iyunda Nókis wálayatı Oqmangyt awılında ápiwayı shańaraqta tuwılǵan.
Áke: Utemuratov Keulimzhai - 1940 jıl 21 mart
Anası : Utemuratova Oqsulu - 1946 jıl 8 mart