cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ekinshi Jáhán urısında qaraqalpaq jawıngerleri
1941-jılı sentyabrde Qaraqalpaq milliy brigadasi duzildi ham onin' quramina 4 300 ge jaqin Qaraqalpaqstanli jaslar boldi. Ol 97-qaraqalpaq atqishlar (strelkovoy) brigadasi dep ataldi. Brigada komandiri polkovnik F.A.Shutnikov, brigada komissari Epifanov (buring'i Qaraqalpaqstan Walayatliq komsomol sekretari) Brigada frontqa askeriy tayarliq Buxara walayati Kattaqorg'anda boldi. Tayarliq tamam bolg'annan keyin jawingerlerdi barlig'in birge emes, Al birneshe frontlarg'a taratip jiberdi. 97-qaraqalpaq milliy brigadasinin' siyasiy bo'liminde leytenant T.Bekimbetov (son' Nõkis Ma'mleketlik Pedagogikaliq Institut rektori), kapitan Q.Ayimbetov (son' ilim doktori ham professor) ham basqada xalqimizg'a belgili adamlarimiz bar edi. Bul brigada saldatlari ha'm ofitserleri urista qahramanlarsha uristi ham orden, medallar menen siyliqlandi.
STALINGRAD SAWASHI
Ordu
Ordu  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 761.400 bolg'an.Ten'izden 5 metr biyiklikte jaylasqan.Wa'la'yat 19 rayong'a bo'lingen:
Ekinshi Jáhán urısında qaraqalpaq jawıngerleri
Stalingradtaģi tariyxiy sawashlarģa 10 000 nan aslam Qaraqalpaqstanli áskerler qatnasti. Olardiń biri márt jawinger A'bdinay Dáribayev «Stalingrad qalası ushin aqirg'i tamshi qanim qalg'ansha urisaman. Menin' Qaraqalpaqstanim usimanda, mine, mina akoplarda» -dep ant berdi. Ol usi qaladag'i nayzalasiw sawashinda alti fashisti tuyrep o'ltirdi. Biraq ol dushpan og'inan ma'rtlershe qaza tapti.
A'bdinay aģaniń qani ushin kek aliwģa oniń qanalas inileri Qidirbay, Genjebay, Xojamurad- ushewi izli-izinen urisqa atlandi. Genjebay Kursk sawashinda qahramanlarsha qurban boldi. Stalingrad sawashinda Qaraqlpaqstan xalqiniń baxadir perzentleri Tóre Berdanov, Aysultan Alpesov, Kamal Aynazarov, Asamatdin Toreev, Baltabay Tóreev, Asan Yusupov, Abdiganiy Qulimbetov, Qarlibay Mamutovlar qurban boldi. Stalingradti pútkil el bolip qorģadi. Qaraqalpaqstan xalqi da buģan ilayiqli ules qosti.
Ordu
•Akkush
Ekinshi Jáhán urısında qaraqalpaq jawıngerleri
Stalingrad sawashinda qurban bolģan minlaģan ullardiń hurmetine hazirgi Bolgagrad (buringi Stalingrad) qalasıniń orayliq ko'shesiniń biri «QARAQALPAQSTAN» kóshesi dep ataldi.
LENINGRADTI (SANKT-PETERBURG) AZAT ETIW USHIN BOLG'AN SAWASH.
Leningradti azat etiw ushin uris 300 kún ham tun dawam etedi. Qaraqalpaqstanli kapitan A.Orazimbetovtiń Leningrad hám Pskovtaģi urislarda qahramanliq ati shıqti. Ol 1944-jılı mart ayinda óz komandiriniń tapsırması boyinsha jawınger L.Fomishev penen ekewi barlawg'a shiģadi. Ol dushpanniń qarday jawģan oģi astinda jawingerlik tapsirmani orinlaydi hám basinan jaralanģan joldasi leningradli serjant L.Fomishevti qawipli zondan alip shiģadi. Sawashta kórsetken erligi ushin A.Orazimbetovqa «Qizil Juldiz» ordeni beriledi. Qalani azat etiwde erligi ushin kóplegen qaraqalpaq jawingerleri mamleketlik siylıqlarg'a miyassar boladi. Solardan Japaq Iskenderov «Dańq»ordenin aliwg'a miyassar boldi.
UKRAINA HA'M EVROPA ELLERI AZATLIĢI
Qaraqalpaqli jawingerler Ukrinani azat etiwde ayriqsha qahramaliq kórsetti. Máselen: serjant Maxash Balmag'ambetov(1914-Qaraózek. 1977-jil) o'z bo'limshesi menen Dnepr oń jag'alig'indag'i Borodaevka awilinda qasinda jawingerlik pozitsiyani uslap turdi. Erligi ushin «Qizil Juldiz» yaģniy qahraman atagi berildi.
Bekniyazova Bazargúl
Dóretiwshiligi
B.Bekniyazovanıń dáslepki toplamı “Máńgi quyash” 1957-jılı baspadan shıqtı. Soń “Qızlar táǵdiri” povesti 1964-jılı jarıq kórdi. 1976-jılı shıǵarmalarınıń jıynaǵı “Qızlar” degen at penen járiyalandı.
Ordu
•Aybasti
•Xamas
•Chaybashi
•Fatsa
•Gülyali
•Gürgentepe
Bekniyazova Bazargúl
Sıylıqları
Ol Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıǵı menen sıylıqlanǵan.
Ordu
•Kabaduz
•Kabataş
•Korgan
•Kumru
Qaraqalpaqstan gimni
Sózi: Ibrayım Yusupov
Ekinshi Jáhán urısında qaraqalpaq jawıngerleri
19 jasar Orazbay Jumaniyazov 1943-jili 26-sentyabrde tunde óz doslari mn Dnepr daryasiniń oń jaģina ótip, Ol saperler jaģani minalardan tazalap bolaman deg'enshekem dushpandi irkip turadi.Ol dushpanniń 25 saldat ofitserin qiyratti. O.Jumaniyazov Rovi awilindag'i sawashta jaradar bolip, emlewxanada qaza boladi.soń oģan qahraman ataģi beriledi.
Qaraqalpaqstan gimni
Naması: Najimaddin Muxammaddinov Jayxun jaǵasında ósken bayterek, Túbi bir shaqası mıń bolar demek, Sen sonday sayalı, quyashlı elseń, Tınıshlıq hám ıǵbal sendegi tilek. Naqıratı: Diyxan baba nápesi bar jerinde, Juwsan ańqıp, kiyik qashar shólinde, «Qaraqalpaqstan» degen atıńdı, Áwladlar ádiwler júrek tórinde. Aydın keleshekke shaqırar zaman, Mártlik, miynet, bilim jetkizer oǵan, Xalqıń bar azamat, dos hám mehriban, Erkin jaynap–jasna, máńgi bol aman. Naqıratı: Diyxan baba nápesi bar jerinde, Juwsan ańqıp, kiyik qashar shólinde, «Qaraqalpaqstan» degen atıńdı, Áwladlar ádiwler júrek tórinde.
Ekinshi Jáhán urısında qaraqalpaq jawıngerleri
Juman Qaraqulov 327-Sevastopel atqishlar polkinida áskeriy waziypasin orinladi, oqti qarday boratip turģan dushpan pulyomotiniń ustine óz denesin taslap pulyomotshini toqtatti ham ózide sol jerde qurban boldi. Ol bul isi menen Aleksandr Matrosovtiń erligin qaytaladi. 1945 de ogan qahraman ataģi berildi.
Usılay qaraqalpaqstanli jawingerlerde evropani azat etiwge óz uleslerin qosqan.
SOVETLER AWQAMI QAHRAMANI.
20 dan aslam jawingerlerimiz SSSR qahramani atag'ina eristi. Olar O.Abdullaev M.Balmag'ambetov B.Babaev I.S.Banifatov D.V.Bernatskiy M.A.Bulatov O.Jumaniyazov J.Qaldiqaraev J.Qaraqulov I.D.Lebedov I.F.Maxorim I.Nawrizbaev P.Q.Nurpeysov A.A.Pishulin N.A.Saraev A.M.Simonov B.E.Tixomolov A.D.Trashkov A.S.Umerkin F.F.Shepurin
Ordu
•Ordu(oraylıq rayon, Oltinordu dep te ju'ritiledi)
•Perşembe
•Ulubey
1175
1175 — 12 asirdin' bir jıllı.
Efeler
Efeler — Turkiyaniñ Erzincan wàlayati Kemaliye rayonina tiyisli awil.
Arsenal F.C.
Arsenal F.C. - Angliyanın' London qalasında jaylasqan sport klub esaplanadı. Klubqa 1886 tiykar salıng'an. Qızıl ha'm aq klubtın' ren'leri esaplanadı.
Qamashı (rayon)
Qamashı rayonı - Qashqadarya wálayatında jaylasqan aymaq. Rayon orayı Qamashı qalası.
Trabzon
Trabzon — Túrkiyada Qara teńizdiń qubla jaǵasında jaylasqan qala. Xalqınıń sanı 768 018 mıń adam. Klimatı subtropikalıq.
Siirt
Siirt  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 331.070 bolg'an.
Dutluca
Dutluca —Turkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına tiyisli awıl.
1176
1176 — 12 asirdin' bir jıllı.
Qarakól (rayon)
Qarakól rayonı - Buxara wálayatında jaylasqan aymaq. Rayon orayı Qarakól qalası.
Ábu Rayxan Beruniy
Abu Rayxan Beruniy Muhammed ibn Ahmed (973-1048) - Xorezimde házirgi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Beruniy rayonı aymaǵında dúnyaǵa kelgen filosof, shayır. Ol geografiya, matematika, minerologiya, Astronomiya, farmakologiya usaǵan ilim-pán dúnyasında ullı ashılıwlar jaratqan. Ol kóp sanlı tábiyǵıy-ilimiy, filosofiyalıq-sotsiallıq, siyasıy-etnik poyetik shıǵarmalar jazǵan. Onıń ilimiy hám diniy isleri óziniń kóp tárepliligi, máselelerdiń batırlıq penen qoyılıwı hámde olardıń dúzilisiniń orginallıǵı menen ajıralıp turǵan.
1174
1174 — 12 asirdin' bir jıllı.
Eritreya
thumb|Eritreya bayraǵı
Eritreya, shıǵıs Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Asmara. thumb|300px|right|Eritreya
Luis Enrique Delgado
Luis Enrique Delgado (Oktyabr 26, 1980 Kolumbiyaıq futbolshı darwazaban.
Sinop
Sinop  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 216.460 bolg'an.
1177
1177 — 12 a'sirdin' bir jıllı.
Sivas
Sivas  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 635.889 bolg'an.
Aşağıumutlu
Aşağıumutlu — Turkiyanın'Erzincan walayatı Kemaliye qalasına qaraslı awıl.
1178
1178 — 12 asirdin' bir jıllı.
Chust (rayon)
Shust rayonı - Namangan wálayatında jaylasqan aymaq. Rayon orayı Shust qalası.
Antalya
Antalya — Túrkiya nıń qublasında Jer Orta teńiziniń jaǵasında jaylasqan port qala. Xalqı: 387 016 mıń. Klimatı: Tropikalıq. Jılına 1150 mm jawın jawadı.
David Hoffman
David Hoffman - Amerikanin' ta'jiriybeli dokumental filmler rejissyorlarinin' biri esaplanadi. Ol Nyu Yorkta tuwilg'an ha'm a'kesi H. Lorens ha'm anasi Eve Hoffman menen birgelikde Levitton (Long Island shtati)da o'sken. 40 - jilliq kariyerasinda 6 hu'jjetli film do'retken.
Istanbul
Tariyxı
Istanbulǵa b.e.sh. 660-jılda Vizantiya qalası bolıp tiykar salınǵan. 330-jıldan Rim Imperatorı Konstantin atı menen Konstantinopol dep atalǵan.
1179
1179 — 12 asirdin' bir jıllı.
Andrés Mosquera
Andrés Mosquera (9-iyul, 1978-jıl Kali, Valle del Cauca)da tuwılǵan, Kolumbiyalıq futbolshı qorǵawshı.
Úshquduq (rayon)
Úshquduq rayonı - Nawayı wálayatında jaylasqan aymaq. Rayon orayı Úshquduq qalası.
Dilli
Dilli — Turkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qaraslı awıl.
José Saramago
José Saramago' (16 noyabr 1922 - 18 iyul 2004) 1998-jılı A'debiyat boyınsha Nobel sıylıg'ın jen'ip alıwg'a miyassar bolg'an Portugaliyalı jazıwshı. thumb|300px|right|José Saramago
1136
1136 — 12 asirdin' bir jıllı.
Qarız minnetlemesi
Qarız minnetlemesı degende kapitalǵa menshik huqıqın bermeytuǵın, biraq emitentke qarızǵa berilgen finans resursları ushın aqsha qarjılardıń belgili summasın tólew haqqında oǵan belgili minnetleme júkleytuǵın kapitaldı tartıw deregi túsiniledi. Qarız minnetlemesi – bul onıń iyesine tiyisli nızamlastırılǵan, girew minnetlemesin bergen kárxananıń xojalıq xızmeti esabınan belgili dáramat alıw maqsetinde aqsha qarjıları yamasa múlkti qoyǵanın dáliyleytuǵın hújjet (sertifikat, shártnama hám t.b.). Qarız minnetlemesi bazar qatnasıqları subektiniń múlklik jaǵdayı menen baylanısqan. Qarız minnetlemesin shıǵarǵan hám sońın ala xızmet kórsetken tárep (shaxs) emitent dep ataladı. Kópshilik jaǵdayda emitent penen qarız minnetlemesin saqlawshı arasında kontrakt (shártnama) dúziledi, onda qarız minnetlemesin saqlawshınıń huqıqları hám emitenttiń minnetleri kelisilgen boladı. Qarız minnetlemesiniń payda bolıw zárúrligi bazar qatnasıqlarınıń xojalıq júrgiziwshi subektiniń finans jaǵdayı, investitsiyalarǵa talabın boljaw hám iyeleytuǵın finans pozitsiyası tiykarında emitent tárepinen belgilenedi.
Sultan Ways tawı
Sultan wáyis tawı - jergilikli tilde Qarataw dep te ataydi. Qaraqalpaqstandagi taw dizbegı. Qızılqumnıń Arqa-batisinda, Ámiwdáryaniń oń qirǵaǵinda. Keńlik boylap 40–45 km uzaqliqǵa sozilǵan, eni 10–15 km. Taw onshelik balent emes, atrapindagi tekislikden 350–400 m kóterilip turadi. Eń bálent jerleri: Qarashinǵil (485 m), Ashitaw (473 m). Qubl tárepi tik kóterilgen. Batis tárepi bir qansha biyikliklerge (Shayxjali, Qoyanshiq, Zangibaba, Jumirtaw) bolingen. Jılına 80–100 mm jawın jawadı. Jıllıq ortash temperatura 12°—13°, yanvardniń ortasha t-rasi —5°, —8°, iyuldiki +26°—+28°. Uzinliǵi. 5–12 km li saylar (Jamansay, Qizilsay, Qazansay, Sultonbobosoy, Kaxralsay, Aximbeddinsoy)da tek jawingershilik waqtinda suw aǵadi. Tektonik tárepden antiklinal struktura. Kúshli burmalangan paleozoy dáwri metamorfik, shógindi, vulkan taw jinislari (slanets, kvarsit, Háktas hám b.)dan ibarat. Shól topraqlarinda shuvoq, reń kebi efemer ósimlikler, bulaqlar atrapinda hár túrli shópler ósedi.
Isfahan
İsfahan ( — esfahān) Iranda jaylasqan qala. Xalqı sanı 1 583 609 (2006) mın'. Klimatı : Tropik.
Isfahan Irandag'i qala.Xalqi 3mlnnan artiq.A'hmiyetli sawda,ekonomika,ma'deniyat orayi.Isfahan 16-17-a'sirlerde Iran (Safaviyler) paytaxtı bolg'an.Isfahanda orta a'sirlerde aq xaliq tig'iz jasag'an yag'niy sol waqitlari onda 200min' adam jasag'an.Mongol xani Xubilay basip alg'annan keyin ol wayran boldi,keyin qayta tiklenedi.14-a'sir aqirinda qalani Tamerlan iyeleydi.Keyin Shahrux mirza ma'mleketi quraminda,son' Safaviyler dinastiyasi quraminda,keyin Kojarlar quraminda,son' Paxlaviyler dibastiasi quraminda bolg'an.
Şırnak
Şırnak  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 537.762 bolg'an.
Andrew Garfield
Andrew Garfield (1983-jıl, 20-avgust) amerikalıq dúnyaǵa belgili aktyor.
Taraz
Taraz qala. Qazaqstan da jaylasqan Xalqi : 387,016 min'. Klimati : Kontinental.
Qaraqalpaqstan
Qaraqalpaqstan Respublikası (Ózbekshe: Qoraqalpog`iston Respublikasi yamasa Қорақалпоғистон Республикаси). Qaraqalpaqstan Respublikası paytaxtı — Nókis qalası. Basqa iri qalaları — Хójeli, Qońırat, Shımbay hám Taqıyatas.
Respublika 16 rayonǵa bólingen.
Geografiyası
Suveren demokratik Qaraqalpaqstan Respublikası Ózbekstan Respublikasınıń arqa-batısında jaylasqan.
Respublika shıǵısında Ózbekistan, arqa hám arqa-batısında Qazaqstan, qubla hám qubla-batısında Túrkmenstan menen shegaralasqan. Ulıwma jer maydanı — 165 600 km².
Xalqı
Qaraqalpaqstanda xalq sanı 2020-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre 1,916,100 adam qurap, 51,0 % awıllarda, 49,0% qalalarda jasaydı.
Qaraqalpaqstan xalqın qaraqalpaqlar — 35,7 %, ózbekler — 38,2 %, qazaqlar — 18,6%, tú rkmenler — 5,1 %, qalǵanlar — 1,7% quraydı.
Tábiyiy baylıqları
Qaraqalpaqstan Respublikası tаbiyiy gаz, grаnit, hám nеft, bеtоnit, kаоlin, mramor, mеtаll kiritilgen fоsfоr mеtаllаrı kánlerine iye.
Aral teńizi boylarında gáz hám bolıp, bu kánler házirgi waqıtqa shekem paydalanılmaǵan hám qayta islenbegen halda jatır.
Qarataw yaki Sultan wáyis baba dizbeklerinde altın untaqları bar.
Awıl xojalıǵı
Salishılıq Palız eginleri Paxta hám gúrish eń kóp egiletug'in egin esaplanadı. Respublikada qaramal, túye, qarakól qoyı hám eshkiler kóp baǵıladı.
Energetika
Taqıyatas hám Túyemoyin elektr stantsiyaları bar.
UEFA
Evropa futbol associaciyalarınıń birlespesi (ing. Union of European Football Associations, qısqasha UEFA) — Evropada hám Aziyanıń geybir batıs mámleketlerinde futboldı basqaratuǵin mekeme. Ol Evropa mámleketleri milliy futbol associaciyaların birlestiredi. UEFA klubların hám milliy komandalardı Evropa jarıslarınıń basqarılıwın shólkemlestiredi, onıń quramına kirgen klublar hám milliy associaciyaları arasında reklamadan hám translyaciyalardan payda alıwı múmkin. UEFA FIFAǵa kiretuǵın altı kontinental konfederaciyalardan biri hám de olardan eń abıroylısı hám kúshlisi. Dúnyanıń eń kúshli futbolshıları Evropada top tebedi, kóbinshe Angliya, Franciya, Italiya, Ispaniyada hám Germaniya milliy chempionatları eń kúshlileri esaplanadı.
Muqaǵaliy Maqataev
Muqaǵali Maqataev (9 fevral 1931 jıl — 27 mart 1976 jıl) — Qazaqstanlı ataqlı shayır, jazıwshı hám dilmash.
Muqaǵali Maqataev 1931-jıldıń 9-fevral kúni Almatı wálayatınıń Narınqol rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. 1948—1949-jılları Qazaq mámleketlik universitetinde oqıǵan. 1952—1969 jılları Qazaq radiosında diktor bolıp, «Sovettik shekara», «Socialistik Qazaqstan», «Mádeniet jáne Turmıs», «Juldız» gazeta hám jurnallarında xızmet etken.
1999-jıli Muqaǵali Maqataevtı Qazaqstan húkimeti «Amanat» qosıqlar toplamı ushın Qazaqstan Respublikasınıń mámlekettik sıylıǵı menen marapatladı.
Margo Hayes
Margo Hayes (inglis: Margo Hayes 1998 — jıl 11-fevralda Boulderda, Kolorado, AQShda tuwılǵan ) amerikalıq tas alpinist. Ol 9 a + marshrutini atqarǵan birinshi hayal retinde belgili (Siurana, Ispaniya ).
Ómirbayanı
Gimnastikashı retinde Margo 10 jasında taw sportına shınıǵıwlardı basladı hám kóp ótpey, 2008-jılda ol Boulderda jaslar ushın basına shıǵıw boyınsha Team ABC programmasına qosıldı.
2017-jıl 26 -fevralda Xeys 9 a+ qatlamı daǵı marshrutni (Siurana, Ispaniya ) qatlamın basıp ótken birinshi hayal boldı. Biraq 2017-jıl noyabr ayında hayal kóterilgen eń qıyın basına shıǵıw baǵdarı 9 b taypalı marshrut edi (Ispaniyanıń villanueva del Rosario qalasındaǵı La Planta de Shiva, birinshi kóteriliw Angela Eiter[en] tárepinen ámelge asırıldı ). Taǵı eki alpinist — Asima Shiraishi hám Josune Bereziartu[en]- 9 a / 9 a + ni jawlap alıw etkenine qaramay, Margot La Rambla eliriwi tastıyıqlanǵan marshrut 9 a+ bolǵan hayaldıń birinshi eliriwi bolıp tabıladı. .
AQSh basına shıǵıw boyınsha milliy terme jámááti aǵzası retinde Margo Xalıq aralıq sport basına shıǵıw federatsiyasi shafeligida ótkeriletuǵın jarıslarda basına shıǵıwdıń ush baǵdarı boyınsha (qıyınlıq, tezlik hám bouldering) qatnasadı. 2015-jılda Arkoda (Italiya ) bolıp ótken jaslar ortasındaǵı jáhán chempionatında qız qıyınshılıq hám tas juwırıwda Sloveniyalıq Janja Garnbret qolǵa kirgizdi
2016 -jılda Kitaydıń Guanchjou qalasında bolıp ótken jaslar ortasındaǵı jáhán chempionatında Margo óspirimler qatlamında qatnastı, onda qıyınshılıq hám bouldering boyınsha jeńimpaz shıqtı, tezlik boyınsha 15-orındı iyeledi hám juwmaqta ulıwma komandalıq esabında birinshi boldı. Sol jılı Xeys Climbing Magazine[en] den 14 5. 14 marshrutni (8 b+ hám odan qattılaw ) tabıslı kóterilgani ushın Altın Piton sıylıqın aldı.
Itibarlı kóteriliwler
2017-jıl 24-sentyabr — Biographie (9 a+)[7] marshrutining birinshi hayal shıǵıwı.
2017-jıl, 26 -fevral — tastıyıqlanǵan 9 a+ marshrutining birinshi hayal shıǵıwı (La Rambla, Siurana, Ispaniya ). 2015-jılda Ashima Shiraishi eki marshrutga shıqtı (Open Your Mind Direct R1 hám Ciudad de Dios, Santa Linya, Ispaniya ), olar daslep 9 a, itimal 9 a+ dep bahalanǵan, biraq keyinirek bul marshrutlar birpara alpinistlar tárepinen 9 a bahalanǵan hám házirshe bul jónelis boyınsha shártlesiwge eriwilmagan.
Pavlodar
Pavlodar qala. Qazaqstan da jaylasqan Xalqi : 484,516 min'. Klimati : Kontinental.
1138
1138 — 12 a'sirdin' bir jıllı.
1139
1139 — 12 a'sirdin' bir jıllı.
Jeneva
Jeneva Shveyсariyada jaylasqan qala. 2013-jılı qalanın' xalq sanı 194.458 bolg'an.
thumb|150px|right| thumb|300px|right|Jeneva
Potenza (provinciya)
Potenza  Italiya provinsiyalarınan biri. Basilicata úlkesı quramına kiredı. Maydanı – 6 548 km2. Xalqı 384 483 adamdı quraydı.
Tokat
Tokat  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 597.861 bolg'an.
Oral
Oral qala. Qazaqstan da jaylasqan qala. Xalqi sani : 364,296 min'. Klimati : Kontinental.
Başpınar
Başpınar — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qaraslı awıl.
Tunceli
Tunceli  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 83.443 bolg'an.
Aziya Futbol Konfederaciyası
Аziya Futbol Konfederatsiyasi (Asian Football Confederation) - Аziya аymag'indаg'i en' basli futbol birlespesi. Bas ken'esi Маlayziyanin' paytaxtı - Kuаla-Lumpur qalasindа jaylasqan.
Genuya (provinciya)
Genuya  Italiya provinsiyalarınan biri. Liguria u'lkesı quramına kiredı. Maydanı – 1 838 km2. Xalqı 870 553 adamdı quraydı.
Qaraǵandı
Qarag'andı ; — Qazaqstanda jaylasqan qala. Xalqı sanı : 489,316 adam. Klimatı : Kontinental.
Gidrometeorologiya xızmeti aǵlası
„Gidrometeorologiya xızmeti aǵlası“ kókirek belgisi menen — gidrometeorologiya hám ıqlımtanıw tarawın rawajlandırıw, ekonomika tarmaqları hám de xalıqtı gidrometeorologiyalıq hám ıqlım ózgerisleri tuwrısındaǵı maǵlıwmatlar menen támiynlew sistemasın jedellestiriw, gidrometeorologiya xızmeti infrasistemasın modernizaciyalaw, sistema iskerligine zamanagóy informaciya hám de jasalma joldas texnologiyaların járiya etiw jumıslarına úlken úles qosqan, jas qániygeli kadrlardı tayarlaw barısında nátiyjeli miynet etken puqaralar sıylıqlanadı.
Uşak
Uşak  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qala xalqınıń sanı 369.433 bolǵan.
Missisipi dáryası
Missisipi (Mississippi, ojibwe tilinde misi-ziibi — "ulli da'rya") — AQSH-da du'nyanin' en' ulli da'ryalarinin' biri: uzinlig'i 3 770 kilometr. Shuqirlig'i ten'iz biyikliginen 450 m ba'lentlikde Itaska ko'linden ag'ip ha'm Meksika bug'azina barip quyiladi.
Akademik Sabır Kamalov
Akademik Sabır Kamalov qalası - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonıda jaylasqan. Klimatı : keskin kontinental.
Qızılorda
Qizilorda qala. Qazaqstan da jaylasqan. Xalqi sani : 200,035 (2013) min'. Klimati : Kontinental.
Qaraqalpaqstan jasları gazetası
Qaraqalpaqstan jasları gazetası uzaq tariyxiy shejiresine iye. Gazeta 1931-jılı 13-fevraldan baslap "Qaraqalpaq komsomolları" degen at penen shıg'a basladı. Ko'pshilik gazeta oqıwshılarının' tilek-o'tinishleri menen sol jıllardın' oktyabr ayında "Jas Leninshi" dep atalg'an. Ekinshi jer ju'zilik urıstın' baslanıwı menen 1941-jıldın' 20-avgustında VKP (b) Oraylıq Komitetinin' qararı menen "Jas Leninshi" gazetasının' shıg'ıwı waqtınsha toqtatıldı. "Jas Leninshi" gazetası 1959-jılı 12-iyulinen baslap qayta shıg'ıp turdı.
Qaraqalpaqstang'a miyneti sin'gen ma'deniyat xızmetkeri marxum İsmayıl ag'a Sultanov Qaraqalpaqstan baspa so'z tariyxındag'ı ornı girewli. Ol gazetanın' 50-jıllıq merekesinde gazetanın' birinshi sanına qalay verstka jasag'anlıg'ın jazıp "Bu'gingidey yadımda" degen maqalasında qaraqalpaqstan jurnalistikası tariyxın u'yreniwshiler ushın bahalı mag'lıwmatlar beredi. Maqalanın' mazmunı: 1930-jılı tamamlanayın dep turg'an waqıt. Baspaxana isshiları arasında "Jan'a jıldan baslap komsomol gazetası shıg'adı eken" degen so'z taraldı. Menin' sol waqıtlar ha'rip teriw tsexında u'yreniwshilikti tamamlap, jan'a g'ana miynetine qaray haqı alıw jumısına o'tken waqtım edi. Jan'a jıldan baslap, komsomol gazetasının' originalları ha'rip teriw tsexına birimlep kele basladı. Ol waqıtta original jin'ishke uzın qag'azg'a qol menen jazılatug'ın edi. Mashinka degennin' atı-zatı joq.
Birinshi sanda birneshe ku'n verstka jasaw menen, a'ytewir "Qaraqalpaqstan komsomolları" gazetasının' birinshi sanı fevral ayında jarıqqa shıqtı.
Demek "Qaraqalpaqstan jasları" gazetasının' da'slepki sanı 1931-jılı 13-fevralda "Qaraqalpaqstan komsomolları" degen at penen at shıqqan ha'm og'an İ. Fazılov redaktor etip belgilengen. Gazetanın' da'slepki verstkalawshısı, son'g'ılıg'ında bo'lim baslıg'ı, juwaplı xatshısı İsmayıl Sultanov bolg'an.
İzbasar Fazılov "Qaraqalpaqstan jasları" gazetasının' birinshi redaktorı.
A'lbette ha'r bir gazeta, o'z da'wirinin', ondag'ı alda turg'an wazıypalardın', bolıp o'tken tariyxtın' shejiresi, sol da'wirlerdin' aynası bolıp tabıladı. "Qaraqalpaqstan jasları" gazetasının' tariyxı da Qaraqalpaqstan u'lkesinin' tariyxı menen bekkem baylanısıp ketken. Gazeta ozinin' ıntıqtırıp ku'tken birinshi sanınan baslap-aq, o'z da'wirinin' maqset wazıypalarınan kelip shıg'ıp xalıqqa xızmet etti. Sol ushın da bul gazetanı respublika ko'leminde shıg'ıp turg'an en' u'lken gazetalar "Erkin Qaraqalpaqstan", "Vesti Karakalpakstana" menen birgelikte tilge alsaq arzıydı. Gazetanın' bay tariyxında respublikamız ma'deniyatın, a'debiyatın rawajlandırıwda ko'zge tu'sken ko'p g'ana belgili adamlar usı gazeta arqalı turmısqa qa'dem qoydı.
1936-jılı gazetanın' bes jıllıg'ına arnalıp jazılg'an "Jas Leninshinin' bes jıllıg'ı" atlı maqalada (avtorı ko'rsetilmegen ha'm 1936-jıl M.degen belgi qoyılg'an) mınaday mag'lıwmatlar bar: "10-mart ku'ni keshki saat jetide Respo klubında oblastlıq komsomol komitetinin' organı "Jas Leninshi" gazetasının' bes jılg'a tolg'an jıynalısı boldı. Jıynalısqa obkom, komsomol, prokuror mekemelerinin' basshı xızmetkerleri, To'rtku'l qalasının' ha'm qalanın' jaqın jerlerdegi jas xabarshılarımız ha'm mektep oraylarındag'ı diywalı gazetalardın' redaktorları qatnastı. Jıynalıstı ha'zirgi waqıtsha redaktorı joldas Japaq ulı ashtı. Prezidiumg'a Kulen ulı, Kemal ulı, Fazıl ulı, Achıl ulı, Japaq ulı, Dosımbet qızı ha'm Begjan qızları saylandı.
Birinshi ma'sele boyınsha "Jas Leninshi" gazetasının' bes jıllıq isi haqqında joldas Fazıl ulı bayanlama jasadı. Joldas Fazıl ulı o'zinin' bayanlamasın bir yarım saat shamasında so'yledi.
Ekinshi ma'sele boyınsha "Jas Leninshi" gazetin sho'lkemlestiriwin bekkemlewde miyneti sin'gen "Jas Leninshi" xızmetkerleri ha'm bir qatar jas xabarshılardı sıylıqlaw haqqında oblastlıq komsomol komitetinin' qararın J. Dosımbetova oqıp esittirdi.
Ergü
Ergü — Turkiyanin'Erzincan Wa'layatii Kemaliye qalasina qaraslii awil.
Qaraqalpaqstan jasları gazetası
Bul gazetada Qaraqalpaqstan Respublikası jaslarının' miyneti ha'm gu'res jolların korsetetug'ın u'lken shejire. Redaktsiya jumıslarının' durıs sholkemlestiriliwinde redaktsiya ja'ma'a'tinin', qala berdi redaktordın' u'lken ornı bar.
Ergü
Derekler
[
Óskemen
Óskemen qala. Qazaqstan da jaylasqan qala xalqi : 138,216 miń. Klimati : Kontinental.
Úrgut (rayon)
nobaý| Úrgut rayonı - Samarqand wálayatında jaylasqan aymaq. Ulıwma Maydanı. 1120,3 km2. Xalqı sanı : 335,2 mıń (2002). Rayonda 12 awıl puqaralar jıyını (Baxrın, Besbulaq, Jartóbe, jılanlı, ispanza, Mirzaawık,Pashvan, Uramas, jańaarıq, Qaratóbe, Ǵus, Hamza) bar. Rayon orayı Úrgut qalası.
Palermo (provinciya)
Palermo  Italiya provinsiyalarınan biri. Sitsiliya u'lkesı quramına kiredı. Maydanı – 4 992 km2. 1 244 609 (2009) adamdı quraydı.
Seul
Seul (서울) Koreya Respublikasi'ndag'i (Qubla Koreya) en' u'lken qala ha'm oni'n' paytaxtı' esaplanadi'. Seulda shama menen 10 millionday adam jasaydi', bul pu'tkil Koreya xalqi'nin' 1/5in ha'mde Koreya yari'm arali'ni'n' 1/7in quraydi', al maydani' bolsa 610 km², bul Qubla Koreyani'n' 0.6%ine tuwri' keledi. Ol xalqi'ni'n' sani' boyi'nsha du'nyada 6shi' ori'nda turadi'. Seul Qubla Koreyani'n' politikali'q, ekonomikali'q, ma'deniy, transport ha'm bilimlendiriw orayi' sanaladi'.
Seoul Koreya yari'm arali'ni'n' ortasi'nda jaylasqan. Han da'ryasi' (한강) Qubla Koreyadag'i en' u'lken da'rya sanaladi', sonday-aq Koreya yari'm arali'nda uzunli'g'i' boyi'nsha 4shi ori'nda turadi'. Da'rya Seuldi'n' orayin kesip o'tedi.
Seul 1986-ji'li' Aziya Oyi'nlari'n, al 1988-ji'li' Olimpiada oyinlarin o'tkergen.
Qazaq tili
Qazaq tili (qazaqsha; Қазақ тілі, қазақша) — Qazaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili, jánede Rossiya, Ózbekstan, Qıtay, Mongoliya, Qaraqalpaqstan hám t.b ellerde turatın qazaqlardıń ana tili. Qazaq tili túrkiy tillerdiń qıpshaq toparına kiriwshi til.
🇺🇸
Aljir
Aljir (الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشّعبية) — Arqa Afrikada Saxara shólistanlıǵınıń arqasında jaylasqan mámleket. Paytaxtı hám eń úlken qalası - Aljir. Shama menen 35,423 million adam házirde Aljirde jasap kelmekte.
13-may
Búgin dúnyanıń kóplegen ellerinde «Miyweli kokteyller» kúni belgilenbekte. Bul kúni kóplegen sawda orınlarında miyweden tayarlanǵan kokteyllerdi satıladı.
Búgin 13-may Samoa (Samoa) mámleketinde Analar bayramı belgilenbekte.
13-may kúni dúnya júzinde «Milliy lalagúller» kúni bayramlanadı. Bul waqıtta dúnya ellerinde Lala máwsimi baslanadı eken. Esletip ótemiz bul bayram 2012-jıldan baslap dúnyanıń kóplegen mámleketlerinde belgilenbekte. Bul kúni 200 mıńnan aslam lalagúllerdi kópshilikke biypul tarqatadı.
13 mayda dúnyada bolǵan waqıyalar:
1647-jılı Chili respublikasınıń paytaxtı Santyagoda kúshli jer silkinisi bolıp, bunıń aqıbetinde qala pútkilley wayran boldı.
1830-jılı Kolumbiya quramınan bólinip shıqqan Эkvador óz ǵáressizligin járiyaladı.
1888-jıl Braziliyada qullıq biykar qılınǵan kún retinde tariyx betlerinde qaldı.
1895-jılı 13-mayda Chili futbol federaciyası shólkemlestirildi.
1895-jıl Amerika Qurama shtatınıń ataqlı alımı Nokola Teslanıń laboratoriyası janıp ketti. Bunıń aqıbetinde kóplegen tájiriybe jumısları hám izertlewler, qoljazbalar janıp kúl boldı.
Al 1927-jılı 13-mayda Kievte «Dinamo Kiev» futbol klubına tiykar salındı.
1930 jılı sońǵı jabayı qaltalı qasqır óltirildi;
1950-jılı Angliyanıń Silverstoun qalasında dúnyada birinshi ret «Formula-1» avto-chempionatınıń birinshi jarısları ótkerilgen kún retinde bul kún tariyx betlerinde qaldı. Esletip ótemiz, Jarısta italiyalı avtoshabandoz Juzeppe Farina Formula-1 diń birinshi chempionı boldı.
1960-jılı – Maks Эyzelin basshılıǵındaǵı shveycariyalı alpinistler Nepaldaǵı biyikligi jaǵınan dúnyada toǵızınshı orında turatuǵın quramalı tawǵa shıǵıp tariyx betlerinde qaldı.
1991 jılı Apple korporaciyası Macintosh System 7.0 di satıwǵa shıǵardı.
2016-jıl 13-may kúni  Álisher Nawayı atındaǵı Tashkent mámleketlik ózbek tili hám ádebiyatı universiteti shólkemlestirilgen kún.
13 mayda dúnyaǵa kelgen ataqlı tulǵalar:
1923 jılı kompozitor, “Соломенная шляпка” hám “Белое солнце пустыни” sıyaqlı filmlerge muzika jazǵan Isaak Shvarc dúnyaǵa keldi;
1939 jılı amerikalı aktyor hám prodyuser Xarvi Keytel dúnyaǵa keldi;
1986 jılı Belorussiya elinen shıqqan norvegiyalı qosıqshı hám skripkashı Aleksandr Rıybak dúnyaǵa keldi. Ol “Evrovidenie-2009” qosıq tańlawında jeńiske erisken.
1966 jılı qazaqstanlı kompozitor Qaldıbek Qurmanáli dúnyaǵa keldi.
https://nationaldaycalendar.com/days-2/national-fruit-cocktail-day-may-13-2/
https://www.checkiday.com/5/13/2018
Zonguldak
Zonguldak — Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanıń xalqınıń sanı 591 204 adam bolǵan.
Avcı
Avcı — Turkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qarawlı awıl.
Yozgat
Yozgat  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 419.095 bolg'an.
Ámiwdárya
Ámiwdárya — Worta Aziya aymag'indagi en' u'zin da'rya. Grekler Oks dep atag'an. Jergilikli xalq arasinda da'rya Jayxun ati menen belgili. Da'rya uzinligi 2400 km, darya deltasi 534 739 km². Ámiwdárya ha'zirgi Ta'jikistannin' Pamir tawi eteklerindegi Panj ha'm Vaxsh da'ryalarinin' birlesiwinen baslanip Ózbekstan, Afganistan ha'm Túrkmenstan aymaqlarinan o'tedi ha'm Aral ten'izine quyiladi.
Orenburg
Orenburg qala. Rossiya da jaylasqan qala. Xalqi : 1,484,516 min'. Klimati : subtropik. Orenburg.
Verona (provinciya)
Verona Italiya provinsiyalarınan biri. Veneto u'lkesı quramına kiredı. Maydanı – 2 891 km2. Xalqı 860 796 adamdı quraydı.
Bergamo (provinciya)
Bergamo  Italiya provinsiyalaridan biri. Lombardia u'lkesı quramına kiredı. Aymag'ı – 2 723 km2. 1 098 740 adam.
Adak
Adak — Turkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qaraslı awıl.
Amasya
Amasya  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanıń xalıq sanı 335.494 bolǵan.
Matematika
Matematika (μάθημα — úyreniw, ilim) — real obyektlerdiń formaların sanaw, ólshew hám bayan etiw ámellerine táriyxıy jaqtan tiykarlanģan qurılıs, tártip hám qatnasıqlar haqqındaģı ilim. Matematik obyektler real yaki basqa matematik obyektlerdiń ózgesheliklerin ideallastırıw hám sol ózgesheliklerdi formal tilde jazıw arqalı dóretedi. .
Aksaray
Aksaray  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 423.011 bolg'an.
Osh
Osh (Ош), Qırg'ızıstanda jaylasqan qala. Xalqı sanı : 243,300 аdam. Klimatı : subtropik.
Ağrı
Ağrı  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 535.435 bolg'an.
Demir
Demir —Turkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qaraslı awıl.
Derekler
<references group="" responsive="1">
Dinamo Samarqand (futbol klubı)
Dinamo Samarqand - Professional futbol klubı, Ózbekstan Joqarı Ligası qatnasıwshısı. 2013-jılǵı maáwsimde klub 8-orındı iyelegen.
Trigonometriya
Trigonometriya, Qadimgi Grek tilinde trigōnon "u'shmu'yeshlik" + metron "o'lshew" so'zlerinen kelip shiqqan ilim.
Artvin
Artvin  Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanın' xalq sanı 169.501 bolg'an.
Jalal-Abad
Jalal-Abad qala. Qirg'izstan da jaylasqan qala. Xalqi : 242,11 min'. Klimati : subtropik.
Atıraw
Atıraw — Qazaqstannın' Batısında, jayıq daryasının' jag'asında jaylasqan qala. Atıraw wa'layatı ortayı, Temir jol stansiyası. Neftdi qayta islew ha'm Ximiya sanaatı rawajlang'an. 1640-jılı tiykar salıng'an ha'm Rossiya hukimetinin' keyinirek worta aziyag'a basqınshılıq jurislerinde istehkam bolg'an. Xalqı sanı 217 312 (2013) 2007-jıllı 1-yanvarda qalanın' Xalqı 207,2 mın' bolg'an, usı qatarda: Atıraw qalası — 175,1 mın' adam; Balıqshı kenti — 17,1 mın' adam; Jumısker kenti — 6,7 mın' adam; Awıl xalqı — 28,2 mın'. Ekonomikası 2007-jıllı 1-yanvarda isbilermenler sanı 5195 di quradı, solardın' 4875 kishi biznes, 275 worta, 45 si u'lken. 2006- jıllı 3319,5 mın' tonna neft tovarı qayta islendi, odan 493,7 mın' tonna motorlı otın ( benzin); 1122,2 mın' tonna gazoyl; 1389,9 mın' tonna mazut; 123,6 mın' tonna neftli koks alındı. Elektr quwatın islew 1442,9 mln kVt/ sag'at; ıssıllıq quwatı — 1624,4 mın' kKaldı quradı. Atıraw qalasının' ekonomikasının' rawajlanıwına „KazMunayGaz“, „Atıraw munay o'ndew zavodı“, „Kaztransoyl“, „Atırawbalıq“, „Zaman grupp“, MChB, „Atıraw jarıq“, „Oblıstransgaz“, „Atırawsushar“, „Atıraw suw arnası“, h.t.b. mekemeler ko'p u'lesin qosıp atır. Klimatı kontinentallı.
Başarı (Kemaliye)
Basar (Túrkiya ) — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qarasli awıl. .
Qaskeleń
Kaskeleń —, Qazaqstanda Almatı wálayatında jaylasqan qala. Xalqı : 64,516 adam. Klimatı : subtropik.
Birlesken Arab Ámirlikleri
Birlesken Arab Ámirlikleri yamasa BAÁ — Jaqın Shıǵısta jaylasqan mámleket, onıń paytaxtı hám eń ulken qalası — Abu-Dabi. Arab tili rásmiy til esaplanadı.
Mámleket jeti ámirliklikti óz ishine alǵan:
Geometriya
Geometriya (Áyyemgi Greksheden: γεωμετρία; geo- "jer", -metron "ólshew") matematikanıń bir bólimi bolıp, ol forma, ólshem, figuralardıń salıstırmalı jaylasıwı hámde boslıqlardıń sıpatların úyreniwshi ilim esaplanadı.
Tariyxı
Geometriyaǵa tiyisli dáslepki túsinikler áyyemgi Bobilde payda bolǵan. Sonlıqtan tariyxshılar Pifagor teoremasın Bobilde tabılǵan dep esaplaydı.
Koreya Respublikası
Qubla Koreya (ra'smiy atali'wi': Koreya Respublikası') Koreya yari'm atawi'ni'n' qublasi'nda, Aziyani'n' arqa-shi'g'isi'nda jaylasqan mámleket. Paytaxtı' - Seul. Qubla Koreyani'n' ra'smiy atamasi' Koreya Respublikası' bol'ip, Koreys jazi'li'wi'nda (Xangi'l) 대한민국, al Qi'tay jazi'wi'nda (Xanja) 大韓民國 boladi'. Mámleket xalqi'nin' yari'mi'na shamalas'i paytaxt Seul ha'm oni'n' aymaqlari'nda jasaydi'. Koreyani'n' Seul qalası' du'nyada en' xalqi' ko'p bolg'an qalalardi'n' biri esaplanadi', geybir dereklerdin' ayti'wi'nsha ol Tokiodan keyin ekinshi ori'nda turadi' eken.
Qaraqalpaqlar
Hár qanday xalıq tariyxı ózleri jasap atırǵan jeri, sol jerdegi mádeniyat tariyxına baylanıslı izertleniwi kerek. Usı kóz-qarastan qaraqalpaqlardıń ata-babası Túslik Rossiyada jasaǵan, rus xalıqlarındaǵı "Чёрные клобуки" ("qara klobuklar") menen baylanıslı degen pikirler durıs emes. Qaraqalpaq etnografiyası, Qaraqalpaqstan arxeologiyalıq estelikleri, folklorı, mifologiyaları hám eski jazba derekler qaraqalpaq xalqınıń ata-babaları áyyemgi jergilikli qáwimler bolıp esaplanadı. Qaraqalpaqlardıń xalıq bolıp qáliplesiwinde Túslik Aralda IX-XI ásirlerde qáliplesken. Sonıń menen birge qaraqalpaqlardıń etnogenezi hám etnikalıq tariyxı júdá uzaq dáwirden baslanadı. Bul xalıq bir neshe urıw hám qáwimlerdiń birikpelerinen qáliplesken. Ol haqqında kóplegen dereklerdi qaraqalpaq urıw atamalarınan da kóriwge boladı. Sońlıqtan hár qanday basqa xalıqlarday-aq qaraqalpaq xalqın bul atamadan, bir urıw bolmasa qáwim birikpesinen kelip shıqqan degen pikirler qáte. Biraq bunnan, qaraqalpaq xalqınıń kelip shıǵıwındaǵı áyyemgi dereklerdi izertlew kerek emes degen pikir kelip shıqpawı kerek. Qaraqalpaq ata-babaları hám ózleri áyyemgi dáwirlerden berli Túslik Aral jaǵlarında jasaydı. Aral jaǵaları kóplegen xalıqlardıń ata-babalarınıń gezlesken, qáliplesken dárbenti. Bul jerde Oraylıq Aziya, Sibir, Evraziya, Kavkaz, Orta Aziya hám Qazaqstan, aldıńǵı Túslik Aziya xalıqlarınıń ata-babaları qáliplesken, áyyemgi urıwlar, qáwimler jasaǵan. Olar bir tilde sóylesip, bir antropologiyalıq túrde bolıp, óz-ara jerleslik, xojalıq, mádeniy birliklerin payda etken. Sońǵı dáwirlerde olar hár-qıylı tariyxıy sebepler menen bólsheklenip Ural tawlarınan İndiyaǵa shekemgi jerlerge kóship barıp, ol jerlerdegi jerglikli qáwimler menen aralasıp, jergilikli xalıqlardıń qáliplesiwine qatnasqan. Demek bul jerlerdegi jasap atırǵan xalıqlardıń hesh birin qanday da bir qáwim birikpesinen emes, al hár túrli qáwimler birikpesinen qáliplesken xalıqlar dep tusiniwi kerek. B.e.sh. VII ásirde dúzilgen zoroastrizm dininiń táliymatı úyretiwshi kitap "Avesto" kitabı Ámiwdárya jaǵalarında qáliplesken. Demek bul jerde Iran hám Túrki tilles qáwimler b.e.sh. birinshi mıńınshı jılları jasaǵan. Olar házirgi jergilikli xalıqlardıń ata-babalarınıń qáliplesiwinde qatnasqan. B. e. sh. V ásirlerde jergilikli Iran tilindegi Saklar, Massagetler, Xorezmliler menen Baktriyalılar arasında túrkiy tilles qáwimlerde bolǵan. B. e. sh. birinshi mıńınshı jıllardıń aqırlarında bul aralas qáwimlerdiń bir toparı alanlar, aslar, sarmatlar dep atalǵan. Bul birikpedegi xalıqlar Ámiwdáryanıń eki jaǵasında jasaǵan. Arab jazba dereklerinde eftalitler, kidaritler (kerderler) dep ataydı arab ilimpazı Yakut. 1219-jılı kerderler Xorezmde aralasıp jasaydı. Olar túrkler menen shegaralasqan jerde qonıslasqan. Tili xorezmlide emes, túrki tilinde de emes dep kórsetedi. Bunıń sebebi ol dáwirdegi jergilikli xalıqlar etnikalıq hám tili jaǵınan ele tolıq óz-ara aralasıp bir etnoslarǵa birige almaǵan bolıwı múmkin. Sońlıqta olar aralas tilde sóylesken. Kerderli-kidaritler Qaraqalpaqstanda jasaǵan qaraqalpaq, qazaq, ózbekler arasında elede bar.
Sak-massagetler, augasiler alasiaklar menen áyyemgi orta ásirlerdegi túrki tilles urıw hám qáwimlerdiń jámiyetlik dúzimi, xojalıqlardıń túrleri neke hám semya, dástúrleri menen diniy isenimleri haqqında derekler qaraqalpaqlar turmısında elede saqlanǵan. Sako-massagetler, alasiak, alanlar shıǵıstan kelgen gunnılar b.e.sh. II - b. e. IV ásirlerde, soń túrkler menen (VI-VII ásirlerde) aralasıwınan Aral jaǵalarında kerderler, oguzlar, qıpshaqlar birikpesi payda bolǵan. Solardıń xojalıq túrleri sońǵı Aral jaǵalarındaǵı xalıqlarda da dawam etken. Sarmat - alan qáwimine tiyis Samat urıwı qaraqalpaqlardıń múyten urıwlarınıń birikpesinde qarasiak urıwı qaraqalpaqlardıń manǵıt hám ashamaylı urıw birikpelerinde elege shekem ómir súrmekte. Augasiler menen oguz qáwimlerinen qalǵan arxeologiyalıq estelikler házirgi qaraqalpaqlardıń xojalıq túrleri, mádeniyatları menen uqsas dástúrleri, qol ónerindegi uqsaslıqlar ayqın bayqaladı. Olar xojalıqtıń bir-neshe túrleri menen shuǵıllanǵan: mal sharwashılıǵı, balıqshılıq, diyxanshılıq. Qaraqalpaqlar bunday xojalıq túrleri menen elede shuǵıllanadı. Ol haqqında awız eki ádebiyatta: úsh ay shabaǵım, úsh ay qabaǵım, úsh ay sawınım, úsh ay qawınım delinedi. Jıldıń tórt máwsiminde belgili taǵamlar bolǵan.
Maxmud Qashqariy XI ásir oguzler qáwimi túrklerdiń bir bólegi, olar 22 urıwdan ibarat bolıp hár biriniń tańbaları bar, "bassız bórik bolmas, tatsız turik bolmas" dep naqıldı keltirip, oguz qáwimleriniń aralas urıwlar ekenligin kórsetedi. Oguz qáwimleriniń qaraqalpaqlardıń etnikalıq tariyxına qatnasqanınan shejirelerinde de aytıladı.
XI-XIII ásirlerdiń basında Xorezm patshalıq dáwirinde qaraqalpaqlar óz aldına wálayat bolǵan. XIII ásir basında monǵollardıń jawlap alıw dáwirinde óz watanı, Aral teńiziniń túsliginde, óz aldına wálayat bolǵan. XIII-XIV ásirlerdiń aqırlarına shekem Ámiwdáryanıń tiykarǵı tarmaǵı Xojeli-Góne Úrgenish aralıǵı menen Sarıqamıs, Uzboy arqalı Kaspiyge aqqan. Sonıń menen birge Ámiwdáryanıń bir tarmaǵı dáslep Maylıózey, Song, Kerder Aralǵa quyǵan. XVI ásirdiń aqırı, XVII ásirdiń basında Ámiwdárya túslikten arqaǵa óz aǵısın ózgertip házirgi baǵdarına tusedi. Sarıqamıs, Uzboy boylarındaǵı xalıqlar suwsızlıqtan kóship ketedi. Solardıń belgili toparı Ámiwdáryanıń tómengi alabına, Xojeli, Qońırat, Nókis, Kegeyli, Shımbay rayonlarına qonıslasadı. Usı dáwirlerde Sırdárya boylarındaǵı xalıqlar Ámiwdárya boylarına kóship keledi. Bul jaǵday jergilikli xalıqlardıń milliy quramların kóbeytedi.
1627-jılı bul xalıqlar biyǵárez Aral biyligine birigedi. Bul birikpe 1811-jılı Xiywa xanlıǵı tárepinen qulatıladı. Sonnan 1924-jılı ǵana qaraqalpaqlardıń milliy mámleketi qayta tiklenedi. Ámiwdáryanıń eki jaǵalıǵındaǵı Qaraqalpaqstan xalıqları bir mámleketke birigedi.
Qaraqalpaqlardaǵı erlerdiń kiyimleri: postın, bórik, beshpent, shekpen, shapan, hayal qızlardıń kiyimleri‘ sáwkele, kiyimshek, jegde kóylekleri Orta Aziya hám Qazaqstan, Volga, Sibir, Kavkaz xalıqlarında da gezlesedi. Bul kiyimler jergilikli áyyemgi hám orta ásirlerdegi qáwimlerde, urıwlarda da bolǵan. Máselen, sáwkele áyyemgi b.e.sh. V ásirlerde IV ásirlerde saklarda, massagetlerde, al bórik bas kiyim oguzlerde IX-XIII ásirlerde bolǵan.
XIII ásir basında monǵollar topılısında jergilikli xalıqlardı qozǵalısqa, kóship qonıwǵa alıp keldi. Etnikalıq quramına qıpshaq sahralarındaǵı túrki tilles xalıqlardıń kóship keliwine taǵıda bir basqısh payda etti.
XVI ásirdiń basında Sheybani xan, Orta Aziyanı jawlap alıwına baylanıslı Sarıqamıs hám Uzboy boylarındaǵı túrkmen, ózbek, qazaq, qaraqalpaqlardıń kópshiligi házirgi Qaraqalpaqstan jerine kóship kelip qonıslasqan. Sheybani xan dáwirinde Qıpshaq sahrasınan qańlı, manǵıt, qataǵan, kerder h.t.b. urıw hám qáwim birikpeleri kóship keledi. Jergilikli xalıqlardıń etnikalıq quramına ádewir ózgertedi. XVI ásirdiń Ámiwdárya óz baǵdarın Ústirt túsliginen arqaǵa ózgertip, házirgi anǵarı menen Aralǵa quyadı. Sońlıqtan Sarıqamıs, Uzboy boylarındaǵı túrkmen, qaraqalpaq, ózbek, qazaqlardıń kópshiligi házirgi Qaraqalpaqstan jerine kelip qonıslasadı. 1985-jılı Qońırat qalasına jaqın ornalasqan ashamaylı awılınıń turǵını Ábdiraxman ulı Tólegen 92 jasta Arallı ózbek, etnograflarǵa biziń ata-babalarımız bul jerge 10 ata bunnan burın (250 jıl) Ustirt túsligindegi, Úysin, Qońırat, Eliken, Jiydeli Baysın qalasınan kóship kelgen, sebebi ol jerden suwsızlıqtan el kóshipti degen. Qaraqalpaq qaharman dástanı "Alpamısta"ǵı waqıya sol Jiydeli Baysınnan baslanadı. Alpamıs ózbek xalqınıń perzenti bolıp kórinedi. Qońırat qalasınıń túsliginde, Jińishke arnasınıń boyında jasaǵan Qaniyaz ulı Qabıl aǵa, Arallı ózbek 1904-jılı tuwılǵan, óziniń ata-babalarınıń bul jerge Ustirt túsligindegi Balkan tawınan bunnan (1991-jılı) 8 ata burın (200-jılı burın) kóship kelgenin aytadı. Bul eki jası úlkenlerdiń málimlemeleri XVI ásirdiń aqırı, XVII ásirdiń baslarına tuwrı keledi. XIV-XVI ásirlerde túrki hám monǵol tilindegi Qıpshaq sahrasında Orta Aziyada jasaǵan biraz xalıqlar "ózbek" dep atalǵan. Qaraqalpaq, qazaq, arallı ózbekler menen bashkirlerde elege shekem "Túmen ózbek tubi bir, túp atası Mayqı biy" degen násiyat sózleri bar. Túmen ataması orta ásirlerde on mıń degendi ańlatadı. Mayqı biydi ol xalıqlar ózleriniń ata-babaları dep esaplaydı. Mayqı biy XIII ásirde jasaǵan. Túmen ataması XVI ásirdegi hár túrli qáwimler birikpesi 92 ózbek urıw hám qáwimleriniń birikpesine jaqın keledi. Olar Orta Aziya hám Qazaqstannıń kóplegen jerlerinde XII-XVI ásirlerde jasaǵan túrki xalıqları. Bular hár túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı kóship, qonıp, aralasıp jasaǵan. Mısalı, 1723-jılı Abulxayırxannıń Sırdárya boyındaǵı xalıqlarǵa topılıp, ol jerdegi xalıqlardıń kópshiligin Orta Aziyaǵa kóship ketiwge májbúrledi, sońlıqtan Sırdáryalı qaraqalpaqlar, Arallı ózbekler XVIII ásirde Araldıń túsligine kóship kelip qonıslasadı. Bul jaǵday jergilikli qaraqalpaq xalqınıń etnikalıq quramın kóbeyitti. Sonıń menen birge qaraqalpaq etnosınıń bólekleniwi, ata-makanınan kóshiwlerine májbúr qılǵan. Góne Úrgenish hákimi Niyaz benen kelispewshilik bolıp Góne Úrgenishte jasap atırǵan qaraqalpaqlar 1670-jılları kóshedi. Olar dáslep Aqmeshit, onnan Turkistan qalasına, onnan Chimkent, Tashkent, Chinaz, Jizzaq keyin Zarafshan jaǵalarına (1770-1840 jj.) kelip qonıslasqan. Olardıń tilinde, dástúrlerinde azıraq ózgerisler bolǵanlıǵı menen sanasında urıw hám óz etnos atamasın saqlap subetnos túrinde jasaǵan. Diyxanshılıq, ónermentshilik penen shuǵıllanǵan.
Qaraqalpaqlardıń etnos bolıp qáliplesken, Góne Úrgenish penen Aral ortalıǵında jasaǵanlıǵı Berdaq shayır óziniń shejiresinde, Ájiniyaz shayır "Ellerim bardı" qosıǵında kórsetedi. Máselen, Berdaq babamız óziniń shejiresinde Múyten, Qońırat, Qıtay, Qıpshaq Keneges, Manǵıt, Aqpıshaq Bári atlı urıw qaraqalpaq Úrgenishti jaylaǵan eken... Qaraqalpaq Úrgenishten qashtı Buxara tárepke astı dep kórsetedi.
Organizm
Organizm (lat. organizo — janlı ag'za) — jansız materiyadan bir qansha ha'reketlerı menen parıq qılatug'ın tiri ag'za. Ko'pshilik Organizmler o'z du'zılısıne iye. yaki Ozganizmlerde bunday ha'diyseler ju'z beredı, ontogenez ha'm filogeneza. strukturalar (ag'zalar, toqımalar, organlar) ha'm funksiyalar differensiyası ha'm integ-ratsiyası ju'z beredı.
Organizmler biologiyanın' u'yrenetug'ın en' tiykarg'ı tarawı. organizmler tu'rlı toparlarg'a ha'm kategoriyalarg'a bo'lingen, bul bolsa, olardın' klassifikasiyasın biologik ta'repten a'melge asiradı.
Vengriya
Vengriya - Evropadaǵı mámleket.
Siltewler
__MAZMUNSIZ__
Rafael Correa
Rafael Correa (14 sentyabr 1963, Guayaquil) - Ekvadordın' u'shınshı prezidenti (2007 - ).
Park Heon-young
Park Heon-young(Koreys tili : 박헌영 朴憲永 ; 28 may 1900 - 5 dekabr 1956) : Koreyalıq siyasatshısı, kommunist, filosof. Arqa Koreya sırtqı isler ministri (1948-1953).
Qulsarı
Kulsari qala. Qazaqstan da jaylasqan qala. Xalqi : 54,214 min'. Klimati : Kontinental.
Allayar Dosnazarov (Qaraózek rayonı)
Allayar Dosnazarov qalası - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonıda jaylasqan. Klimatı : keskin kontinental.
Topologiya
Topologiya - forma ha'm topologiyaliq bosliqlardi u'yreniwshi matematikaliq ilim
Armağan
Armağan — Turkiyanin' Erzincan wálayatı Kemaliye rayoninna qarasli awil.
Lyon
Lyon qala. Fransiya da jaylasqan qala. Xalqi : 834,516 min'. Klimati : subtropik.
]]
Zarip Fatixovich Qasimov
'''Zarip Fatixovich Qasimov
«Ózbekstanda miyneti singen muǵállim» (1898 – 1986)'''
Turmısı hám iskerligi
«Tań nurı» qaraqalpaq milliy teatr truppasın shólkemlestiriwshi hám onıń dáslepki kórkemlik basshısı. Z.F. Qasımov 1998 jılı Orenburg qalasında tuwılǵan. 1992 jılı Oraylıq atqarıw komitetiniń jollaması menen Xorezmge turaqlı muǵallimlik jumısına jiberilgen. 1922-1924 jılları Xorezm pedagogika texnikumında tábiyat tanıw muǵallimi bolıp islegen. Hamza Hakimzade Niyaziy Xorezmde bolǵan, dáwirinde «Sayor» truppasınıń jumısları menen qızıǵıp Hamza menen jaqın baylanısta bolǵan. Hamzanıń jardeminde texnikum oqıӯshılarınıń drama jámáátin duzgen hám basshılıq etken. 1924 jılı Tórtkul' pedagogika texnikumına muǵallim bolıp kelgen hám uzaq jıllar dawamında Qaraqalpaqstanda muǵallimlik kásibinde jumıs islegen. Z.F.Qasımov 1924-1925 jıllar oqıw máwsiminde pedtexnikum oqıwshılarınan Qaraqalpaq milliy teatr truppasın birinshi ret shólkemlestirgen házirgi qaraqalpaq mámleketlik sazlı teatrdıń tiykarın salıwshılardıń biri bolıp esaplanadı. «Tań nurı» truppasınıń qáliplesiiwi oǵan jergilikli talantlı jaslardı jámlestiriwde, truppa repertuarın dáslep qazaq teatr, ózbek dramaturglarınıń sońın ala jergilikli milliy avtorlardıń shıǵarmaları menen bayıtıwda onıń xızmetleri oǵada ullı.
Sıylıqları
Respublikamızda bilimlendiriӯ tarawında milliy kadrlar tayarlaӯdaǵı xızmetleri ılayıqlı bahalanıp Ózbekistan Oliy Májilisi hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Keńesi Prezidumınıń Húrmet Jarlıqları menen sıylıqlanǵan. Oǵan «Ózbekstanda miyneti singen muǵallim» hurmeti ataǵı berilgen.
Guillermo Lasso
Gullermo Lasso (17 sentyabr 1955, Guayaquil) - Ekvadordın' u'shınshı prezidenti (2021 - ).
2-iyun
Búgin 2-iyun Italiya elinde Respublika kúni bayramlanadı. Esletip ótemiz Italiya mámleketi 1946-jıdıń 2-iyun sánesinde Respublika mártebesin aldı. Al bul kún mámleketlik bayram retinde 2000-jıldan baslap belgilenbekte.
Búgin Taylandta Ananaslar festivalı ótkerilmekte. Biraq Tayland eli ananaslar festivalın ótkeretuǵın birinshi mámleket emes. Ananaslar festivalı sonday-aq AQSh, San-Migel, Bagam atawları hám Malayziya ellirinde de bayramlanadı.
Búgin Ázerbayjanda «puxaralıq aviaciya kúni» belgilenedi. Bul bayram hár jılı Ázerbayjanda aviaciya tarawındaǵı xızmet qılıwshılardıń kásiplik bayramı retinde belgilenedi. Esletip ótemiz, bul sáneni belgilew tariyxı 1938-jıl 2-iyun kúni Ázerbayjanda birinshi aviaciya toparı shólkemlestirilgen kún menen baylanısqan.
2-iyun kúni Gamburg qalasında «Qısqa metrajlı filmler» festivalı ótkeriledi. Bul festivaldı 1985-jıl 2-iyunnan baslap ótkeriw dástúrge aylanǵan.
Búgin Qazaqstandaǵı «Bayqońır» kosmodromınıń shólkemlestirilgen kúni. Bul kosmodrom dúnyadaǵı eń úlken kosmodromlardan biri bolıp, 1955-jılı 2-iyunda shólkemlestirilgen. Bayqońırdan kosmik kemeler Ay, Venera, Galley kometası, hám Marsqa túrli raketalar ushırıldı.
Búgin dúnyanıń kóplegen ellerinde «Durıs awqatlanıw hám artıqsha taǵamnan bas tartıw» kúni. Bul bayramnıń tiykarǵı wazıypası – durıs awqatlanıw mádeniyatına kópshiliktiń itibarın hám dıqqatın tartıw bolıp tabıladı.
https://www.wincalendar.com/Calendar/Date/June-2-2019
Valensiya
Valensiya — (Valencia); - İspaniyada jaylasqan qala. Xalqı sanı : 814,208 adam. Klimatı : subtropik.