cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qıtay
XV-XIX asirler
Taypinlerdiń jeńilisi. Kóterilis basshılarınıń arzıw-úmitleri push qıyal edi. Olardıń jerdi shańaraq aǵzalarınıń sanına qarap teń bólip beriw haqqındaǵı rejeleri kóteriliste qatnasıp atırǵan múlk iyeleriniń qatlamların kóterilisten uzaqlastırdı. Bul jaǵday taypinler basshıları arasında kelispewshilik kelip shıǵıwına sebep boldı. Jer ala almaǵan diyqanlar bolsa úmitsizlikke túse basladı. Bul bolsa mámleket hákimshiligine taypinlerdi qıyratıwda járdem berdi. Húkimet kúsh toplap, hújimge ótti. Oǵan Ullı Britaniya, Franciya hám Amerika Qurama Shtatları járdem berdi. Ullı mámleketler Qıtayda kriziske júz tutqan cin dinastiyası húkimdarlıǵın saqlanıp qalıwınan mápdar edi. 1864-jılı húkimet armiyası kóterilis basshıları jaylasqan Nankin qalasın basıp aldı. Xun Syucyuan óz janına qas etti. Òaypinler kóterilisi bastırılǵannan keyin shet el kolonizatorları cin dinastiyasın qollapquwatlawdı dawam etti hám onıń jańa jan beriwlerine eristi. XIX ásirdiń baslarında ele ullı mámleket sanalǵan Qıtay ásir ortalarına kelip, Batıs mámleketleri, keyin bolsa AQSH, Rossiya hám Yaponiyanıń da koloniallıq mápleri kesisken eń áhmiyetli aymaqqa aylandı. Qıtaydıń ekonomikalıq hám áskeriy qalaqlıǵı onıń óz-ózinen saqlanıp atırǵan ullı mámleket dárejesine qaramastan, onı Batıs mámleketleriniń yarım koloniyasına aylandırdı.
XIX-XX asirler
XIX ásirdiń aqırında Qıtay tómen, yarım feodal mámleket edi. Jerdiń tiykarǵı bólimi feodal baylardıń qolında edi. Kóp-shilik diyqanlar jer iyelerinen jerdi ijaraǵa alatuǵın, ijara haqını pul menen yaki zúráát esabınan tóleytuǵın edi. Jeri bar diyqanlar júdá az edi. Diyqanlar qalaǵa jumıs izlep keletuǵın edi. Biraq, hárdayım da jumıs tabılmaytuǵın edi. Sebebi, Qıtay sanaatı júdá ásten rawajlanıp atırǵan edi.
XIX ásirdiń sońǵı shereginen baslap elde kapitalistlik qatnasıqlar da rawajlana basladı. Dáslepki temir jollar qurıldı. Ekonomikalıq baylanıslar keńeydi. Iri qalalar payda boldı.
Jumısshılar sanı kóbeydi. Sanaattıń júzege keliwi menen milliy burjuaziya qáliplese basladı. Milliy burjuaziyanıń kópshiligi kompradorlardan ibarat edi. Olar ámelde sırt el firmalarınıń jallanǵan wákilleri edi. Olar sırttan keltirilgen tovarlardı satıw hám arzan shiyki zat satıp alıw esabınan bayıytuǵın edi.
Pulǵa mútáj bolǵan Chin dinastiyası sırt mámleketleri menen awır shártler tiykarında shártnamalar dúzip hám milliy mápke qılaplıq túrde olarǵa kelisim berdi. 70-jılları-aq sırt ellikler Qıtaydıń 26 portına erkin kirip, xojayınlarday is júrgizdi.
Temir jollar qurılısı shet ellikler qaramaǵında edi. Kómir shaxtaları, kánlerdiń úlken bólimi de olardıń ıqtıyarında bolıp, Qıtay shet mámleketleriniń shiyki zat bazasına aylanıp qaldı. Sırt ellikler úlken qalalarda óz mákanların dúzip, Qıtay administratorların mensinbesten, ózinshe is júrgizetuǵın edi.
Qıtaydıń Yaponiya menen 1894 — 1895-jıllardaǵı urısta jeńiliwi sırt el monopolistleriniń Qıtaydı kóbirek talawı, eziwlerine sebep boldı. 1897—1898-jılları Germaniya Szyaochjouvan (Chin-dao) portın basıp aldı hám Shandun wálayatın óz qol astına aldı. Franciya Guamchjuvan qoltıǵın iyeledi hám Yunan wálayatında ústemlik tásirin ótkerdi. Rossiya Port-Arturdı (Lyushun), Ullı Britaniya Veyxayvey portın ijaraǵa aldı. Eń bay aymaq — Yanczi dáryası basseyni Ullı Britaniyanıń qolastına ótti. Fucziyan wálayatında yapon basqınshıları ústemlik etip aldı. Qıtaydaǵı hárqanday ózgerisler ullı mámleketler tárepinen qadaǵalanıp barıldı. Solay etip, Qıtay yarım koloniyaǵa aylandı.
XIX ásirdiń aqırında Qıtayda dáslepki sanaat kárxanaları payda boldı. 1881-jılı Arqa Qıtayda 1-temir jol iske tústi. 1897-jılı bul jerde 600 ge jaqın shet el firmaları boldı. Biraq, sanaat kárxanalarınıń ósiwi hám kóbeyiwi ástelik penen júrdi.
Qıtay endi ǵana sanaatlasıw jolına ótken-de shet mámleketler tárepinen talan-taraj etiliwi xalıqtıń awhalına awır tásir etti. Qıtaydı tuwrı rawajlanıw jolına alıp shıǵıw haqqında túrli pikirler qáliplesti. Bul reformalawshı háreket delindi. Bul dáwir jámiyetlik háreketinde Sun Yat Cenniń ornı ayrıqsha áhmiyetke iye boldı. Ol Qıtaydı revolyuciya jolına baslaǵan jolbaslawshı edi. Sun Yat Cenniń «Qıtay oyanıw jámiyeti» shólkemi manjurlardıń Cin dinastiyasın awdarıp taslaw, Qıtayda demokratiyalıq milliy mámleket dúziw ushın gúresti.
Qıtaydaǵı jámiyetlik hárekette «Ixetuan» — «Tınıshlıq hám ádillik ushın kóterilgen mush» jasırın shólkem de úlken rol oynadı. «Ixetuan»lar «Manjur cinlerin aydap shıǵaramız, shet elliklerdi saplastıramız» uranı astında is tutatuǵın edi.
Bul waqıya Pekinge shet ellikler inter-venciyası baslanıwına báne boldı. Interven-siyada segiz mámleket —Germaniya, Yaponiya, Italiya, Ullı Britaniya, AQSH, Franciya, Rossiya hám Avstriya-Vengriya qatnastı. Olardıń hárbiri Qıtayda úlkenirek úleske iye bolıw maqsetin gózleytuǵın edi.
1899-jılı sentyabrde AQSH mámleket xatkeri Xeydiń «Ashıq esikler hám teń imkaniyatlar» siyasatı járiyalandı hám «Xey» doktrinası dep ataldı.
1900-jılı iyul ayında shet el interventleri jalpı hújimge ótti hám Pekindi iyeledi. Shet ellikler qalanı hám imperator sarayın qıyrattı. Segiz mámleket Qıtaydı qulshılıqqa túsiretuǵın shártnamaǵa qol qoyıwǵa májbúr etti. Shártnamada qozǵalańda qatnasqan belgili adamlardı óltiriw yamasa súrginge jiberiw talap etildi. Sonday-aq, Pekin menen teńiz boyı ortasındaǵı jollardı qorǵaw ushın shet mámleketlerge Qıtayda óz áskerlerin saqlawǵa ruqsat berildi. Bunnan tısqarı, Qıtay shet el interventlerine 33 mln. dollar salıq tólewge májbúr etildi. Qıtayǵa qural-jaraq kirgiziw qadaǵan etildi. Shet elliklerdiń Qıtaydaǵı jeńillikleri kóbeydi. Nátiyjede, Qıtay jáne de qorǵanıwsız qaldı. Sol payıtta, Ixetuan qozǵalańı kolonizatorlardı abaylılıq penen háreket etiwge májbúr etti.
XX ásirdiń baslarında Qıtayda social-lıq qarama-qarsılıqlar kúsheyip ketti. Manjurlardıń Chin dinastiyasınıń ústemligi kriziske ushıradı. Reforma ilajları jámiyettiń awhalın jaq-sılamadı. Qıtayda sanaattıń rawajlanıwı menen oǵan tosıq bolǵan feodal jer iyelewshiligine tán artta qalǵan óndiris qatnasıqları arasında qarama-qarsılıq tereńlesti. Xalıq arasında manjurlar basqarıwına qarsı háreket kúsheydi. Qıtay sanaatınıń rawajlanıwı ádewir artta qaldı. Degen menen, hár jılı 50 den kóbirek kárxana iske qosıldı. Nátiyjede, eksport kólemi 2 ese ósti. Shet mámleketler ishinde Ullı Britaniya tovar almaslawda 1-orında turatuǵın edi. Qıtaydıń shet mámleketlerden qarızı barǵan sayın artıp bardı.
Revolyucioner demokrat Sun Yat Cen (1866—1925) Qıtaydaǵı milliy-azatlıq háreketiniń iskeri edi. Ol Guanchjou (Kanton) janında diyqan shańaraǵında tuwıldı. Ol 90-jıllardıń basında Gonkongta inglis medicina institutın tamamladı. Keyingi ómirin ol siyasiy taraw menen baylanıstırdı. 1905-jılı «Qıtay shólkemleri awqamı» (Tunminxay) degen siyasiy shólkem dúzdi. Iri qalalarda bul awqamnıń jasırın bólim‚leri ashıldı. Bul awqam 1905-jılı noyabrde «Minbao» (Xalıq gazetası)nı shıǵara basladı. «Awqam» Sun Yat Cen basshılıǵında baǵdarlama qabılladı. Onda Chin monarxiyasın awdarıp taslaw, Respublika shólkemlestiriw hám jerge iyelik huqıqın teńlestiriw, ǵárezsizlikti tiklew kózde tutılǵan edi.
Sun Yat Cen social-ekonomikalıq jaqtan tómen rawajlanǵan Qıtayda jerge iyelik huqıqın teńlestiriw jolı menen sociallıq ádil dúzim jaratıw múmkin, degen pikirde edi.
Sun Yat Cen shólkemi respublika dú-zimin ornatıw maqsetin qoydı. Bul manjurlarǵa qarsı háreketti jáne de kúsheytti. Bul háreket 1911-jılı shet elliklerden temir jol qurılısı ushın qarız alıw haqqında pitim dúzilgennen keyin, qurallı qarsılıq tús aldı. Hátteki, armiyada da narazılıq baslandı.
Uxan qalasında áskerler jataqxanasın tintiwge kirgen manjur tárepdarların áskerler óltirdi. Qural-jaraq qoymasın basıp aldı. Basqa ásker bólimleri de olarǵa qosıldı. Revolyucionerler 11-oktyabrde Uxandı qolǵa aldı. Olar Respublika húkimetin dúzdi hám barlıq Qıtay wálayatların Respublika átirapında birlesiwge shaqırdı. Manjur dinastiyası ústemligi qulatılǵanlıǵı járiyalandı. Bul revolyuciya «Cinxay revolyuciyası» dep atalıp, ol qurallı qozǵalań jolı menen Qıtayda XVII ásirden baslap húkim súrgen manjurlar hákimiyatın awdarıp tasladı.
1911-jılı kóp jıllıq emigraciyadan soń Sun Yat Cen Qıtayǵa qaytıp keldi. 29-dekabrde Nankinde revolyuciyalıq wálayatlar wákillerinen ibarat Millet Májilisi jıynaldı. Millet Májilisi Qıtaydı Respublika dep járiyaladı hám emigraciyadan qaytıp kelgen Sun Yat Cendi Qıtay Respublikasınıń waqıtsha prezidenti etip sayladı. Millet Májilisi qabıl etken konstituciyada barlıq puqaralardıń teńligi hám túrli demokratiyalıq erkinlikler járiya-lansa da, diyqanlardıń arzıw-ármanları bolǵan «jerge iyelik etiwde teń huqıqlı bolıw» shaqırıǵı óz kórinisin tappadı. Bunıń sebebi — jerge iyelik etiwde teń huqıqqa iye bolıwǵa qarsı kúshlerdiń úlken abırayǵa iye bolǵanlıǵı edi.
Revolyuciya nátiyjesinde Qıtayda eki hákimiyat júzege keldi. Biri — Qıtay Respublikası hákimiyatı, ekinshisi — Arqada saqlanıp qalǵan imperator hákimiyatı edi. Pekindegi imperator húkimetiniń baslıǵı Yuan Shikay edi.
Ullı mámleketlerdi Qıtaydaǵı poziciyasınıń qanday bolıwı táshwishke saldı. Sonlıqtan, olar túrli báneler menen Qıtaydıń ishki jumıslarına aralasa basladı. Olar Qıtaydaǵı revolyuciyanı qural kúshi menen bastırıw maqsetinde óz kúshlerin birlestirdi.
Ullı mámleketlerdiń Pekin húkimetin qollap-quwatlawdaǵı maqseti Qıtaydıń ishki islerine aralasıw edi. Biraq, bul Qıtayda ulıwma narazılıq keltirip shıǵardı. Xalıq shet el tovarların boykot ete basladı. Usınday sharayatta respublikaǵa qarsı kúshler Bas wázir Yuan Shikay átirapına birlesti.
Pekin saray xalqı oǵan monarxiyanıń qáwenderi dep qa-raytuǵın edi. Biraq, Yuan Shikay revolyuciyalıq hárekettiń qısımı menen 1912-jıl 12-fevral kúni Chin dinastiyasın taxttan waz keshiwine májbúr etti. Ústem qatlamlar pútkil háki-miyattı oǵan tapsırıwǵa urındı. Bul waqıtta, ullı mámleketler de Sun Yat Cenniń húkimiyattan ketiwin ashıq talap etti hám Qıtayǵa intervenciya uyımlastırıwǵa ashıq túrde tayarlıq kóre basladı. Qıtayǵa qarsı intervenciya qáwpi astında Sun Yat Cen prezidentlik lawazımın Yuan Shikayǵa tapsırıwǵa májbúr boldı.
Óz jeńisinen ruwxlanǵan Yuan Shikay Millet Májilisin ózin bes jıl múddetke prezident etip saylawǵa májbúr etti. Ullı mámleketler menen jańa gedeylikke túsiretuǵın qarız haqqında shártnamaǵa qol qoydı. Sonnan keyin, ullı mámleketler Qıtay Respublikasın tán alǵanlıǵın bildirdi. Qıtaydıń ekonomikalıq awhalı awırlastı. Xalıqtıń turmıs dárejesi tómenledi. Usınday bir jaǵdayda Gomindan xalıqtı qozǵalań baslawǵa shaqırdı. 1913-jılı Qıtaydıń qublasında húkimettiń siyasatına qarsı «Ekinshi revolyuciya» dep atalǵan qozǵalań baslanıp ketti.
Biraq, kúshler teń bolmaǵanlıǵı sebepli shet mámleketler-den áskeriy járdem alǵan húkimet áskerleri tárepinen «Ekinshi revolyuciya» háreketi qıyratıldı.
1914-jılı Yuan Shikay Konstituciyalıq Keńes shaqırdı. Onda «Jańa Qıtay Konstituciyası» qabıl etildi. Yuan Shikay prezident sıpatında sheklenbegen hákimiyatqa iye boldı. Mámlekette áskeriy diktatura ornatıldı. Respublika basqarıw organları saplastırıldı.
Siyasıy basqarılıw forması
Is júzinde, Qıtay- unitarlıq respublika,xalıqtıń demokratiyalıq diktaturasına tiykarlanǵan sociallıq mámleket. Mámlekettiń tiykarǵı nızamı-Konstitutsiya,1982 jılı qabıllanǵan. Joqarǵı basqarıw organı- Ulıwmaqıtay Xalıq Wákilleri Jıynalısı(UXWJ).Ol jámi 2979 xalıq wákillerinen(deputatlardan turadı. Deputatlar hár 5 jılda bir márte saylanadı.UXWJl sessiyası jılına bir márte shaqırıladı. Sessiyalar arasında wákillikti óz moynına Ulıwmaqıtay Xalıq Wákilleri Jıynalısı Udayılıq Komiteti aladı. Saylawlarda tek Qıtay kommunistlik partiyalarınan hám Qıtay Xalıq siyasıy konsultativlik Keńesi(QXSKK)niń 8 "demokratiyalıq" partiyalarınan deputatlar saylaw huqıqına iye boladı. Gonkong hám Makao arnawlı-aymaqlıq rayonları jeke basqarıw organlarına iye. UXWJnıń barlıq deputatları kommunistlik hám demokratlıq blok wákiller esaplanadı.
Mámleket basshısı- Qıtay Xalıq Respublikası Xatkeri(Si Szinpin) hám basqarıw organı basshısı- Qıtay Mamleketlik Kenesi Premyeri(Li Ketsyan).
Orınlaw apparatınıń eń joqarǵı organı- Mámleketlik Keńes.Onıń quramına premyer,onıń orınbasarları,Keńes aǵzaları,ministrler,Komitet wákilleri,Bas Revizor hám juwapker xatker.
Joqarǵı Sud organı- Joqarǵı Xalıq Sudı.Prokurorlıq tekseriwdi Joqarǵı Xalıq Prokuraturası ámelge asıradı.
Jergilikli basqarıw organları- Xalıq Wákilleri jıynalısı, al hamme waqıt is júrgiziwshi jergilikli organ Udayılıq Komitet bolıp tawıladı.
.pf
.pf — Franciya Polineziyası ushın joqarı dárejeli milliy domen.
.ye
.ye — Yemen ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
.ws
.ws — Batıs Samoa ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Kletka
Kletka — Kletka tiri organizmlerdiń dúzilis, rawajlanıw hám funkcional birligi bolıp esaplanadı. Tirishilik dúzilsiniń kletka dárejesinde násillik xabar beriliwi, zat hám energiya almasıwı hám tirishiliktiń bir pútinligi támiyinlenedi. Kletkalıq dúzilis dárejesi boyınsha barlıq tiri organizmler bir yamasa kóp kletkalılarǵa bólinedi.
Kletka qabıǵı
Kletka qabıǵı tınıq hám bekkem boladı. Kletehatka oǵan bekkemlik beredi. Kletka qabıǵı onıń ishindegi tiri bólegin sırtqı tárepten qaplap turadı, sırtqı tásirden qorǵaydı hám formasın saqlap turadı hámde sırtqı ortalıq penen baylanıstırıp turadı. Tiri kletkanıń qabıǵı quramalı dúziliske iye, ol bir zattı ańsat ǵana ótkerse, basqasına tosqınlıq etedi. Kletka qabıǵındaǵı tańlap ótkeriwsheńlik qásiyeti ol nabıt bolǵanǵa shekem saqlanıp turadı. Demek, qabıq kletkanıń pútinligin saqlaw menen bir qatarda, zatlardıń sırttan kiriwin tártipke salıp turadı hámde artıqsha zatlardı sırtqa shıǵaradı.
.pg
.pg — Papua-Jańa Gvineya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Tagbandbofon meshiti
Tagbandbofon meshiti — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.
Meshit XVII asirde qurılǵan. 2016—2018-jıllarda kapital remonttan shıǵarılǵan. Meshit qurılǵanınan berli házirge shekem óz funksiyasın atqarıp kelip atır.
Shenchjen
Shenjen (qıtaysha: 深圳, Shēnjèn, sózbe-sóz — „shuqır shegara“) — Qıtay dıń qublaındaǵı Guangdong provinsiyasında, Gonkong menen shegaralas qala. 2000-jıldaǵı xalıqtı dizimge alıw nátiyjelerine kóre xalıq sanı 7 008 831 kisi, 2010-jıldaǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre — 10 357 938 kisi (BMSh maǵlıwmatlarına kóre, Shenjen xalıqtıń ósiwi boyınsha dúnyadaǵı birinshi bes qaladan biri esaplanadı ). Keń kólemli shet el hám mámleket investiciyaları sebepli, qısqa waqıt ishinde qala Pearl River Deltasınıń ekonomikalıq regionınıń iri sanaat, finanslıq hám transport orayına hám ulıwma pútkil mámleketke aylandı. Búgingi kúnde Shenzhen Qıtay dıń eń tez rawajlanıp atırǵan qalalarınan biri bolıp, mámlekettiń básekige shıdamlı tórtinshi qalası bolıp, eksport kólemi boyınsha Qıtay qalaları arasında eń úlken hám investiciyalar, jańa texnologiyalar hám biznes júrgiziw mádeniyatın tartıw ushın esik bolıp xızmet etedi.
Tiykarınan, qala 1979-jılda Bao'an okrugı aymaǵında „Shenjen“ dep qayta atalǵan orında islengen, biraq qala posyolkası bul aymaqta IV ásirden berli bar bolǵan. 2008-jılda Shenjen YuNESKO tárepinen Dizaynnıń dóretiwshilik qalası retinde tańlandı, 2011-jılda XXVI Jáhán jazǵı Universiyada bolıp ótti, bul sebepli onıń infrasisteması sezilerli dárejede jańalandı hám keńeytirildi. Shenjen birinshi náwbette óziniń joqarı qabatlı arxitekturası, tematikalıq parkleri, sanaat kórgizbeleri hám, shubhasız, elektron hám elektrotexnika sanaatınıń eń iri oraylarınan biri retinde ataqlı bolıp tabıladı (mısalı, ataqlı iPhone hám iPad-lardıń kópshiligi sol jerde islep shıǵarılǵan).
Tech Insider web-saytına (Business Insider bólimi) kóre, Shenjen dúnyadaǵı eń texnologiyalıq jaqtan rawajlanǵan qalalardan biri esaplanadı. 2019-jılǵa kelip, Shenjen biznes qılıw ushın eń jaqsı Qıtay qalaları arasında ekinshi orındı iyeledi (Guanchjou dan keyin).
Olaf Scholz
Olaf Scholz (14-iyun 1958-jılı tuwılǵan) - 8-dekabr 2021-jıldan beri Germaniya kanclerleri bolıp xızmet etken nemis siyasatshısı. Aǵzalıǵı social-demokratiyalıq partiya (SPD), ol ilgeri Angela Merkel sıyaqlı vice-kansler bolıp islegen hám 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem Federal Finans ministri bolǵan. Sonıń menen birge, ol 2011-jıldan 2018-jılǵa shekem Gamburgtiń birinshi Meri hám 2009-jıldan 2019-jılǵa shekem SPD basshısınıń orınbasarı bolǵan. Keyingi 2021-jıl Germaniya federal saylawı, Scholz óz partiyasın koaliciyaǵa kirgiziw arqalı óziniń 90/Jasıllar awqamın hám "svetofor koaliciyası" dep atalıwshı Erkin demokratiyalıq partiya federal húkimetin dúzdi.
Shańaraq
Shańaraq — nekege yaki tuwılǵanlıqqa tiykarlanǵan kishi topar. Onıń aǵzaları xojalıqtıń birligi, óz ara járdemi hám
Olaf Scholz
Scholz - miynet hám bántlik nızamshılıǵına qánigelesken advokat. Ol 1970-jıllarda SPD aǵzası hám 1998—2011-jıllarda Bundestag deputatı bolǵan. Ol 2002-jılda SPD Bas xatkeri etip saylanıwınan aldın, 2001-jılda birinshi mer Ortvin Runde basshılıǵında Gamburg húkimetinde islegen, SPD basshısı hám sol waqıttaǵı kansler Gerxard Shröder menen birge islegen. Ol óz partiyasınıń Bundestagtaǵı Bas Jetekshisi boldı, keyin 2007-jılda Merkeldiń birinshi húkimetinde miynet hám social jumıslar ministri retinde isledi. SPD 2009-jılǵı saylawdan keyin húkimetten ketkeninen soń, ol Gamburgtaǵı SPDdi basqarıwǵa qaytıp keldi hám SPD basshısınıń orınbasarı etip saylandı. 2011-jılǵı Gamburg shtat saylawlarında jeńiske erisip, birinshi meri lawazımında 2018-jılǵa shekem isledi.
SPD 2018-jılda Merkeldiń tórtinshi húkimetine kirgeninen keyin, Scholz Germaniya finans ministri hám vice-kansler etip tayınlandı. 2020-jılda ol 2021-jılǵı federal saylawda Germaniya kancleri lawazımına SPD partiyasınan kandidat retinde kórsetiledi. Partiya Bundestagta kóplegen orınlardı qolǵa kiritip, Jasıllar hám FDP menen koaliciya dúzdi. 2021-jıl 8-dekabrde Scholz Bundestag tárepinen kansler etip saylandı hám ant oqıdı.
Shenchjen
Tariyxı
solğa|nobaý|320x320 nükte|Dapeng qorǵanı Dáslep, bul jerlerde balıqshılıq penen shuǵıllanǵan Bayue (百越) qáwimi jasaǵan. Eramızǵa shekemgi III ásirden baslap bul jerge Qıtay kolonizatorları kele basladı. Xan dinastiyası dáwirinde zamanagóy Shenjen aymaǵı mámleket duz monopoliyasınıń orayı bolǵan hám imperiya qorǵawı astında bolǵan (duz qazıp alıw Pearl dáryası qasında, qala batısında jaylasqan hám Yantian (盐田) atı „duz kánlerin“ ańlatadı). Xan dinastiyası hám Úsh korollıq dáwirinde Bao'an hám Dongguannıń jergilikli rayonları birden-bir Bolo okrugı quramına kirgen (Bulu yamasa 博羅). IV ásirde Shıǵıs Jin dinastiyası dáwirinde Dongguan provinsiyasınıń (Dingguan, Tung Kvun yamasa 東 官) quramına kirgen bólek Shenjen hám Dongguan qalaları aymaǵın óz ishine alǵan bólek Baoan graflıǵı dúzildi. Zamanagóy Nanshan rayonı ornında jaylasqan Nantou Siti (Nantouu, na this) bul wálayattıń orayı edi, keyinirek ol Bao'an (Po On, 寶安), Dyunmen (Tuen Mun, 屯門) hám Xin'an (San On, 新安) atı menen tanılǵan. VIII ásirdiń-jılnamalarına kóre, Kantonǵa ketip baratırǵan sırt el kemeleri Nantuda toqtap, jergilikli garnizon bolsa Pearl dáryası deltasınıń qubla tárepin qorıqlaǵan. 757-jılda, Tang dinastiyası dáwirinde Dingguan (東 官) provinsiyası Danggu (東莞) dep qayta at berildi.
Olaf Scholz
Jaslıǵı hám bilimlendiriliwi
Scholztiń shańaraǵı lyuteran bolıp, ol Germaniyadaǵı Evangelist shirkewinde shoqıntırılǵan. Ol tiykarınan dúnyalıq kóz-qaraslarǵa iye. Jası úlkeyińkiregennen soń, shirkewdi tárk etken. Biraq soǵan qaramay ol mámlekettiń nasraniy miyrasları hám mádeniyatın qádirlewge shaqıradı.
Jas socialist, 1975–1989
oñğa|nobaý|Scholz Jas socialistler kongressinde, 1984-jıl Scholz 1975-jılda studentlik dáwirinde SPDǵa qosıladı hám ol jerde SPDniń jaslar shólkemi Jusosta iskerlik júrgizedi. 1982-jıldan 1988-jılǵa shekem ol Federal Juso baslıǵınıń orınbasarı, 1987-jıldan 1989-jılǵa shekem Socialistlik jaslar Xalıqaralıq birlespesi vice-prezidenti bolǵan. Ol maqalalarda "Kapitalistlik ekonomikanı jeńiw" di alıp shıǵıwshı Juso universitet toparlarınıń marksistlik qanatı Freudenberger Kreisti qollap-quwatlaytuǵın edi. Onda Scholz "basqınshı-imperialistlik NATO" nı, Federativ Respublikasın "Evropadaǵı iri biznes qorǵanı" hám "hákimiyattı hesh nársesiz saqlawdı hár qanday materiallıq dawlardan ústin qoyatuǵın" social-liberal koaliciyanı sın pikir etedi. 1984-jıl 4-yanvarda Scholz hám basqa Juso basshıları GDR da SED Oraylıq Komiteti xatkeri Egon Krenz hám SED Oraylıq Komiteti Siyasıy byurosı aǵzası Gerbert Xaber menen ushrastı. 1987-jılda Scholz jáne ishki Germaniya shegarasın kesip ótti hám Wittenbergtegi FDJ tınıshlıq mitinginde Juso-Vise retinde quralsızlanıw boyınsha kelisimlerge qarsı shıqtı.
Shańaraq
Shańaraq hár bir xalıq tıń, millettiń dawamıylıǵın saqlawshı, milliy qádiriyatlardıń rawajlanıwın támiyinlewshi muqaddes dárgay. Shańaraqta biz hám áwladlarımız tárbiyalanıp, úlkeyemiz, dúnyanı ańlaymız hám de bárshemiz túrli minez-qulıqqa iye bolıp baramız.
Shenchjen
Relyefi
Dáslep Shenjen aymaǵı ónimli jerlerge iye tóbeliklerden shólkemlesken edi, biraq qala arnawlı ekonomikalıq zona dep daǵaza etilgennen soń, jergilikli tábiyat kórinisi saldamlı ózgerislerge ushradı. Turaq-jay hám islep shıǵarıw imaratları iyelegen maydannıń turaqlı túrde keńeyiwi tóbelikler hám toǵaylardıń joq etiliwine alıp keldi. Házirde úsh zárúrli tóbelikler saqlanıp qalǵan bolıp, bular:
Shenjende Juszyan hám Dunszyan dáryaları menen baylanısqan 300 den artıq dárya hám aǵıslar bar. Jaǵanıń ulıwma uzınlıǵı 230 kmdi quraydı.
Soraw gáp
Soraw gáp — mazmunı boyınsha sorawlı máni bildiretuǵın gáplerge soraw gáp delinedi. Sóylewshi ózi bilmegen nárselerin, is-háreket, waqıyalardı sorap biliw maqsetinde soraw gáplerdi qollanadı.Soraw gáptiń sorawlı máni bildiretuǵın bólegi basqa bóleklerine qaraǵanda kóterińki aytıladı. Jazıwda soraw gáptiń keynine soraw belgisi qoyıladı. Mısalı: Bala úydiń aldına shıǵıp, kelgen mashinanı kórmekshi boldı. Neshe dóńgelekli eken ózi? tórt dóńgeleklimeken? Gónemeken ya taza mashinameken? Izindegi tirkewi qanday eken? (Sh.A.) Soraw gáplerdiń mánisi tómendegi grammatikalıq qurallar arqalı bildiriledi: NK Kim, ne, qanday, qaysı, neshe, qansha, qalay, nege, ne ózi, ne ushın t.b. soraw almasıqları arqalı: Ne dep tursań? Qaydan kiyatırsań? Sonda qalay boladı? Mınaw kim, qaydan kelgen? Ne qılıp júr ózi?
— dep soraydı. (Sh.A.) OK ma/me (ba/be, pa/pe), she soraw hám ǵoy anıqlaw janapayları arqalı:
— Kárwanıń aman-esen jetip keldi me? Sawdań gújip atır ma?
— Kóp waqıttan beri kórinbey kettiń ǵoy?
— Soraw intonaciyası arqalı: Bul adamdı bir jerde kórgendeymen?
Panama
Panama (Panama, Пана́ма) — Oraylıq Amerikada, Karib teńizi menen Tınısh okeanı arasındaǵı Panama qısnaǵında jaylasqan, unitar mámleket sistemasına iye bolǵan prezidentlik basqarıw formasındaǵı mámleket.Rásmiy atı Panama Respublikası (República de Panamá). Ol arqada Kosta-Rika hám qublada Kolumbiya menen shegaralasadı. Jergilikli kueva qáwiminiń hinduleriniń tilinde panama termini "balıqqa bay jer" degendi ańlatadı.
Milletler aralıq tatıwlıq
Milletler aralıq tatıwlıq — milletler aralıq awızbirshilik, xalıq aralıq doslıq esaplanadı. Milletler aralıq tatıwlıq milliy ǵáresizlik ideologiyasınıń tiykarǵı ideyalarınan sanalıp, belgili
aymaq, mámleket te túrli millet wákilleriniń awızbirshilikte
jasawı, birgelikte iskerlik júrgiziwin belgilewshi túsinik esaplanadı.
.wf
.wf — Wallis hám Futuna atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Shashpópek
Shashpópek – hayallardıń shashlarına taǵatuǵın zergerlik bezewi. Bul bezew qara jipekten toqılǵan ushları pópekten on bes-jigirmaday shıyırılǵan jip boladı. Bul jipler gúmisten quyma ǵuppa, qońırawsha hám naysha formasındaǵı jáne basqa taǵınshaqlar taǵıladı. Shashpópek hár túrli formalardan ibarat bolıp, ol hár túrli atlar menen ataladı. Andijanda shashpópek, bekakul shashpópek, Namanganda bolsa kekilli shashpópek,pór shashpópek yamasa balıq awız, setkalı shashpópek túrleri bar. Qoqanda qubba shashpópek yamasa úlken qubba, Namanganda kartnama,kartnama bórdak, naysha, kartnama, úlken qubba, úlken ǵuppa hám basqa túrleri boladı.
Bir ózgeriwshili sızıqlı teńlemeler
Bir ózgeriwshili sızıqlı teńleme dep berilgen teńlemede qatnasqan ózgeriwshi(belgisiz) aǵza birinshi dáreje menen qatnasqan hám ol jalǵız(birew) bolǵanda aytıladı.Teńlemeniń sheshimi(koreni) dep belgisiz aǵzanıń ornına alıp barıp qoyǵanda durıs teńlik payda etetuǵın sanǵa aytıladı. Mısal: Bir ózgeriwshili (bul teńlemede ózgeriwshi aǵza x) 5x+7=32 sızıqlı teńlemesi berilgen bolsın. 5x=32-7 5x=25 x=25:5 x=5 Sheshimdi tekserip kóriw ushın, ózgeriwshiniń bul tabılǵan mánisin berilgen teńleme alıp barıp qoyamız: 5•5+7=32 Durıs teńlik payda boldı. Demek x=5 teńlemeniń koreni eken.
Yadro
Yadro — zamarrıq, ósimlik hám haywanlar kletkasınıń zárúr quramlıq bólegi bolıp esaplanadı. Yadronıń forması, ólshemi kletkanıń forması hám ólshemi hám de funkciyasına baylanıslı. Tiykarınan kletkalarda bir yadro boladı. Ayırım kletkalar ǵana bawır, bulshıq et, súyektiń kemik kletkaları kóp yadrolı boladı. Yadro tiykarınan, tómendegi wazıypalardı atqaradı: 1. Násillik xabardı saqlaw, kóbeytiw hám násilden- násilge ótkeriw. 2. Kletkada payda bolatuǵın zat almasıw procesin basqarıw
.pn
.pn — Pitkern atawı uchun ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Monte-Iberiko-Korredor-de-Almansa
Monte-Iberiko-Korredor-de-Almansa (Monte Ibérico-Corredor de Almansa, Монте-Иберико-Корредор-де-Альманса) — Ispaniyanıń Kastiliya-La-Mancha avtonomiyalıq jámiyetshiligine kiretuǵın Albasete provinciyası quramındaǵı rayonlardan biri.
Maydanı – 20,90 km2.
Xalıq sanı – 51 027 adam.
Gender psixologiyası
Gender psixologiyası — differensial psixologiyanıń bólimi bolıp, insannıń jámiyettegi minez-qulıqlarınıń biologiyalıq jınsı,social jınsı(gender) hám olardıń múnásebetleri menen belgilenetuǵın modellerin úyrenedi. Social psixologiyanıń gender izertlewlerinde sotsializatsiya, ırım, diskriminatsiya, social qabıl etiw hám óz-ózin qabıl etiw, óz-ózin húrmet qılıw, social normalar hám róllerdiń payda bolıwı sıyaqlı hádiyseler uyreniledi.
Kraudfanding
Kraudfanding — ideyańızǵa qızıǵıp qalǵan anaǵurlım kóp sanlı adamlardıń onshelli kóp bolmaǵan qárejetlerin toplaw hám olardı birge islesiwge shaqırıw. Bunday xızmet ádette internette shólkemlestirilgen arnawlı kraudfanding maydanshaları arqalı shólkemlestiriledi yamasa sociallıq tarmaqlar daǵazalarında ideyalar járiyalanıp olarǵa qızıǵıwshılar izlenedi.
Gender psixologiyası
.
Derekler
<references group="" responsive="1">
Merejka
Merejka – qayıp tigiw tárizli kesteniń eń ápiwayı túrinen ibarat. Merejka gezlemeniń uzınına hám kesesine jiplerdi suwırıp alıp siyrekletilgen jolı boylap tigiledi. Siyrekletilgen gezleme jipleriniń bir neshewin qosıp baylap, ústinsheler payda etiledi. Ústinsheler hár túrli usıllar menen kesteni bezew boyınsha ápiwayı jip, mulina jip, iris jiplerdi paydalanıp birlestiredi.
Nilufar
Mıywesi konussıman, kóp ǵozashalı, suw astında jetiledi. N. Tuqımınan yamasa túbir paqalınan kóbeyedı. Kógerip shıqqanınan keyin 3-jılı gúlleydi. Indiya hám Kitayda aqshıl qızǵılt reń N. áyyemginen múqaddes ósimlik esaplanadı. N. dıń materiallıq formaları kóp. N. dıń paqalı, japıraqlarında vitamin S hám kauchuk, bandi hám putaqlarında uwlı zatlı element — nelyumbin bar.
Derekler
<references group="" responsive="1">
Chay
Chay bunnan úsh mıń jıl burın Qıtayda málim bolǵan. Bir ápsanada aytılıwına qaraǵanda shopanlar bir jasıl ósimliktiń japıraqların shaynaǵan qoy-eshkilerdiń shaqqanlasıp qalǵanlıǵı, biyik jarlarǵa da órmelep shıqqanlıǵın bayqap qalǵan. Sonnan keyin olardıń ózleri de sol japıraqlardı keptirip, suwǵa qaynatıp iship kórgen. Sonnan chay ishiw pútkil Qıtayǵa taralıp ketken. Keyinirek chay Yaponiyada hám basqa Aziya ellerine taraldı. Al Evropada birinshi ret 1517-jılı portugallar, 1610-jılı gollandlar chaydıń mazasın tatıp kórdi. Rossiyada chay birinshi ret 1638-jılı payda boldı.
Beloklar
Beloklar quramında C, O, H, N, S tutıwshı joqarı molekulyar biologiyalıq polimerler bolıp, olar 20 túrli aminokislotalardan quralǵan. Olar birinshi dárejeli biologiyalıq áhmiyetke iye ekenligi ushın proteinler (gekshe «protos» – birlemshi, áhmiyetli) dep ataladı. Tiri organizmlerdiń tirishilik procesleri kópshilik tárepten belok zatlarına hám olardıń biologiyalıq funkciyalarına baylanıslı. Beloklar viruslar hám barlıq tiri organizmler: bakteriyalar, zamarrıqlar, ósimlikler, haywanlar quramınıń ajıralmas bólegi bolıp esaplanadı. Kletkada júz beretuǵın ximiyalıq ózgerislerde beloklar qatnasadı. Beloklar polimer zat bolıp, olardıń monomerleri aminokislotalar bolıp esaplanadi.
Fantaziya
«Fantaziya» da grek sózi bolıp, «qıyal etiw» degendi bildiredi. Turmısta sol waqıtta joq nárseni bolatuǵın nárse sıpatında qıyal arqalı súwretlew fantaziyalıq súwretlew bolıp tabıladı. Biraq fantaziya shınlıqqa tiykarlanıwı tiyis. Bir waqıtları adamzat ushar gilem haqqında, seymurıq qus haqqında qıyal etti. Xalıq suwda balıqtay júziwdi, Aspanda qustay ushıwdı árman etti. Bulardıń bári biziń dáwirimizde shınlıqqa aylandı. Shıǵarma dóretiwde — dóretiwshilik fantaziya (qıyal etiw) áhmiyetli orın tutadı.
Qarsılas pısıqlawısh
Is-hárekettiń isleniwine qarsılaslıq mánide aytılatuǵın pısıqlawıshqa qarsılas pısıqlawısh delinedi.Qarsılas pısıqlawısh ne qılsa da? ne qılǵan menen?ne qılǵanına qaramastan? t.b. sorawlarǵa juwap beredi.Qarsılas pısıqlawısh tómendegi sóz hám sóz dizbeklerinen boladı: 1. Shárt meyilge da/de janapayınıń dizbeklesiwinen boladı. M ı s a l ı : Ol jatsa da (ne qılsa da?) uyqılay almadı. (Ó. A.) Ol ketse de (ne qılsa da?) uzaq tura almadı. (Ó. A.)2. Hal feyil hám hal feyildiń basqarıwındaǵı sózlerdiń dizbeginen boladı. M ı s a l ı : Ol esitip turıp úndemedi. (G. I.) Ol bile tura aytpadı. Ol bir aydan beri usıshańaraqtıń muǵallimi bola turıp, kempir ǵarrı arasındaǵı jánjeldi túsinbegenine ókindi. (T. Q.)3. -ǵan/-gen qosımtalı kelbetlik feyil hám kelbetlik feyilli toplamlarǵa tirkewish hám janapaylıq xızmettegi kómekshi sózlerdiń dizbeklesiwinen boladı. M ı s a l ı : Ol kózin ashqan menen dógeregin ońlap kóre almadı. Olar kóp bolǵanına qaramay tım-tıraqay qashtı. (Á. T.) Jayıńmenen islegenińde de seni quwıp jibere almaydı. (T. Q.)
.pr
.pr — Puerto-Riko ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Belorussiyada 2020-jılǵı Prezidentlik saylawı
Belarusda 2020-yilgi Prezidentlik saylovlari (Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2020 года) — Belorus prezidentiniń altınshı náwbettegi saylawı bolıp tabıladı. Saylawlar 2020-jıl 9-avgustte bolıp ótti. Saylawda Aleksandr Lukashenko 6-márte qatnastı hám Belorus Respublikası Oraylıq saylaw komissiyasınıń maǵlıwmatlarına kóre, birinshi turda utıp shıqqan. 2020-jılǵı saylawlarda kóplep puqaralarǵa kóre, dawıs beriw nátiyjeleri ǵalabalıq túrde jalǵanlastırılǵan hám ámelde prezidentlikke kandidat Svyatlana Sixanovskaya ushın kópshilik dawıs bergen. Nátiyje daǵaza etilgeninen keyin Belorussiyanıń kóplegen qalalarında saylaw nátiyjelerin keń kólemde qálbekilestiriwde gúman etilgen hám nátiyjede ǵalabalıq narazılıq háreketleri baslandı.
Evropa Awqamı
Yevrokomissiya basshısı Ursula fon der Lyayyen Twitter betinde Barrelning bayanatın qollap -quwatladi hám saylawǵa tap sol mazmunda baha berdi. „Mámleket zorlıqshılıǵına, erkinlik hám huqıqlardıń kúsh menen bostirilishiga jol qoyıp bolmaydı. YI Belarus menen munasábetlerdi analiz etedi hám ayıpkerlerge qarsı ilaj kóredi“, — dep jazdı ol.
Belarusda 9 -avgustda ótkerilgen prezident saylawı nátiyjelerinen narazı bolǵan adamlar hám kúshishlatar keńseler xızmetkerleri ortasındaǵı dúgilisisler dawam etpekte. Rásmiy maǵlıwmatlarǵa kóre, ámeldegi mámleket basshısı Aleksandr Lukashenko 80 procentten artıq, oppoziciya jetekshisi Svyatlana Sixanovskaya bolsa 10 procentten artıq dawıs toplaǵan.
Dúgilisisler waqtında arnawlı texnika, suvpurkagichlar, nurshovqinli granatalar, rezina oqlar qollanildi, politsiya hám áskerler kórsetiwchilarni tarqatıwda qatnastı. Rásmiy maǵlıwmatlarǵa kóre, keshe tunda 39 dana áskeriy hám 50 danaǵa jaqın xalıq jaralanǵan. Ólgenler haqqında rásmiy bolmaǵan maǵlıwmatlar da bar.
Rásmiy nátiyjelerge sın pikir bıdırdıw
Kandidat Svetlana Tsixanovskaya saylawlardıń dáslepki nátiyjelerin tán almasligini hám ózin aqırǵı saylawlardıń jeńimpazı dep biliwin ayttı. Onıń sózlerine kóre, onıń shtab-kvartirasida alternativ dawıslardı sanaw boyınsha maǵlıwmatlar ámeldegi jáne onıń jámááti „barcha nızam buzıwshılıqlardı tastıyıqlashni“ joybarlawtirmoqda. Tuwrıdan-tuwrı saylaw uchastkalarında jaylastırılǵan dawıs beriw nátiyjeleri protokolı o'nlab jaǵdaylarda Tixanovskayaning júdá joqarı nátiyjelerin kórsetti: birpara saylaw uchastkalarında ol Lukashenkadan bir neshe márte kóbirek dawıs toplaǵan, basqalarında esa — salıstırıwlanatuǵın dawıslardıń sanı. Dawıs beriw nátiyjelerin tekseriw ushın ǵárezsiz onlayn platformadan paydalanıwshılardıń 80 % ten kóplegeni Tsixanovskayani qollap-quwatlawǵanı haqqında xabar berilgen (bul platformada byulletenlarning fotosuratlari tóplanǵan ).
2020 -jıl 12-avgustǵa shekem prezidentlikke kandidatler Svetlana Tsixanovskaya, Andrey Dmitriev, Sergey Cherechen hám Anna Kanopatskaya saylaw nátiyjelerin haqıyqıy emesligi tuwrısında MSKga shaǵım jibediler. 2020 -jıl 14-avgustda Oraylıq Saylaw Komissiyası baslıǵı Lidiya Yermoshina bul shaǵımlardıń barlıǵı biykarlaw etilgenligin, sonıń menen birge, onıń pikirine kóre qandayda bir saylaw uchastkasında nátiyjeni anıqlap bolmaslıǵın ayttı. Ushırasıwdan keyin ol barlıq xızmetkerlerdi isten bosatdi hám óziniń qawipsizliginen qorqqanligi sebepli jalǵız ózi ketti.
2020 -jıl 14-avgustda Svetlana Tsixanovskaya protokoldıń nusqalarına kóre, „komissiyalar dawıslardı hadal esaplawganida, meniń qollap-quwatlawım 60 -70 % ge shekem edi … Belarusiyalıqlar hesh qashan aldınǵı húkimet menen jasawdı qálemeydiler. Kópshilik onıń jeńisine isenmeydi“.
2020 -jıl 14-avgust kúni Svetlana Tsixanovskaya Belarusiyada hákimiyattı tapsırıwdı támiyinlew ushın Muwapıqlastırıwshı keńes dúziliwin járiyaladı. Keńeske puqaralıq jámiyeti wákilleri, „hurmatli hám belgili belarusliklar, óz salasındaǵı qánigeler“ kiriwi múmkin. „Men xalıq aralıq jámiyetshilikke, Evropa mámleketlerine Belarus húkimeti menen baylanısti shólkemlestiriwde járdem beriwińizdi sorap shaqırıq etemen“, dep ataladı shaqırıqta.
15-avgust kúni keshte rásmiy Telegram kanalı Belarusiya SIM-kartalarına iye bolǵan barlıq paydalanıwshılar ushın ámeldegi bolǵan (Belarusiya prezident saylawında kimga dawıs berdińiz?) Sorawnamasın jarattı (tek pasport menen sotilgan). Yarım tunda, saylawda júz mińlaǵan adamlar dawıs beriwdi hám Tsixanovskayaga kópshilik dawıs berildi.
17-avgust kúni Belarusiya prezidentligine kandidat Svetlana Tsixanovskaya mámleket „tinchlanib, normal ritmga kiriwi ushın“ milliy lider bolıwǵa tayınlıǵın járiyaladı.
Xalıqaralıq múnásibet
YXHT PA
13 avgust kúni YeXHT Parlament Assambleyası baslıǵı Georgiy Tsereteli Belarusiya húkimetin repressiyanı toqtatıwǵa hám xalıq aralıq insan huqıqları standartlarına tolıq ámel qılıwǵa shaqırıp, qawipsizlik kúshleriniń kórsetiwshiler hám jurnalistlarga salıstırǵanda shápáátsizligini, sonıń menen birge, mámlekette Internettiń úzilisin xalıq aralıq minnetlemelerdiń saldamlı aynıwı dep atadi.
Rossiya, Qazaqstan
Rossiya Prezidenti vladimir Putin hám Kazaxstan Prezidenti Qosim-Jo'mart Toqayev da Aleksandr Lukashenkoni onıń qayta saylaǵanıı menen qutlıqlawladilar.
AQSH
13 avgust kúni AQSh Mámleket xatkeri Mayk Pompeo xalıq aralıq gúzetshiler qatnasıwında Belarusiyada jańa prezidentlik saylawların ótkeriwge shaqırdı.
Evropa Birlespesi mámleketleri
Polsha
Polsha Bas ministri Mateush Moravitski Prezident saylawlarınan keyin Belorussiyadagi jaǵdayǵa arnalǵan Evropa Birlespesiniń ayrıqsha sammitin ótkeriw ǵayratı menen shıqtı. 14-avgust kúni Mateush Morawiecki qayta prezidentlik saylawların ótkeriwge shaqırıq etdi.
Germaniya
Germaniya húkimeti Belarusiyada dawıs beriw waqtında hátte demokratiyalıq saylawlar ótkeriw ushın minimal standartlarǵa ámel etilmegenligin ayttı.
Litva
Litva Sırtqı jumıslar ministrligi Belarusiyada ótkerilgen prezidentlik saylawları mámlekettiń xalıq aralıq minnetlemelerine hám ulıwma qabıl etilgen demokratiyalıq standartlarǵa juwap bermasligini hám erkin hám ádalatlı emesligin ayttı [316]. Evropa Birlespesi saylawlar na erkin hám na ádalatlı ótkenligin ayttı.
Chexiya Respublikası
Chexiya Respublikası Bas ministri Andrey Babish Belarusiyada qayta saylawlar ótkeriw hám shet el gúzetshilerdi qabıllaw zárúr ekenligin járiyaladı.
Evropa Awqamı
11 avgust kúni YI rásmiy túrde saylawlardı ádalatsız hám ádalatsız dep atadi, zorlıqshılıqtı qaraladı hám narazılıq kórsetiwlerinde qamawǵa alınǵanlardıń barlıǵın azat etiwge shaqırdı. Eger bul talap atqarılmasa, sankciyalar boyınsha jumıslar baslanadı. 14 avgust kúni Evropa Birlespesi diplomatiyasi basshısı Xosep Barrell EI saylaw nátiyjelerin tán almasligini járiyaladı.
Ullı Britaniya
17 avgust kúni Ullı Britaniya sırtqı jumıslar ministri Dominik Raab London Belarusiyada bolıp ótken prezidentlik saylawlarınıń rásmiy nátiyjelerin tán almasligini aytıp ótdi.
Ukraina
11 avgustda Ukraina Joqarı Radasi Belarus Respublikasında bolıp ótken prezident saylawları nátiyjelerin tán alinbaslik tuwrısındaǵı bayanat joybarın dizimnen ótkerdi.
Basqa mámleketler
Saylaw nátiyjeleri de tán alınǵan : Armeniya, Venesuela, Vetnam, Kirgizstan, Nikaragua, Moldova
Mol
Ximiyada massa, kólem, tıǵızlıq sıyaqlı fizikalıq shamalar qatarında zat muǵdarı da qollanıladı. Zat muǵdarınıń ólshemi — mol.
• Zat muǵdarı — bul usı zattıń mol ólshewindegi muǵdarı.
• 1 mol — 0,012 kg uglerodtaǵı atomlar sanına teń bóleksheler (atom, molekula hám basqa bóleksheler) tutıwshı zat muǵdarı.
1 mol yaǵnıy 0,012 kg uglerodta qansha atom bar ekenligin anıqlap alayıq. Bunıń ushın 0,012 kg dı bir uglerod atomı massasına bólemiz.
Tilewbergen Jumamuratov
Tilewbergen Jumamuratov - qaraqalpaq xalqınıń XX ásirdiń 2-yarımında jasap ótken tulǵası. Improvizator, lirik, filosof shayır, satira-yumordıń sheberi, tariyx, ádebiyat, til tarawları boyınsha bilimdan, dilmash, kóplegen prozalıq, dramaturgiyalıq, publicistikalıq shıǵarmalardıń avtorı.
Pedro Sánchez
Sanchez siyasiy iskerligin 2004-jılda Madrid te qala keńesi aǵzası sıpatında baslaǵan. 2014-jılda PSOE Bas xatkeri etip saylandı hám Oppoziciya jetekshisine aylandı. Ol 2015 hám 2016-jıllardaǵı putkil xalıq saylawlarında partiyanı basqarǵan, biraq partiya atqarıw hákimiyatı menen ǵalabalıq kelispewshiliklerden keyin, kóp ótpey Bas xatker lawazımın tárk etken. Segiz ay ótkennen, ol Susana Diaz hám Patxi Lopezdi jeńiliske ushıratıp, basshılıqqa qayta saylandı.
Tilewbergen Jumamuratov
Biografiyası
Tilewbergen Quppatulla ulı Jumamuratov 1915-jılı Moynaqtıń Aqdárya awılında tuwılǵan. Ol eski mektepte sawat ashqan, soń jańa mektepte hám muǵállimler kursında oqıǵan, 1948 - jılı Orta Aziya mámlektlik universitetin pitkergen. Ol hasıl dóretpeleri menen poeziyamızdı bayıttı, jańalıqlar endirdi, joqarı sheklerge kóterdi, ádebiy jónelistegi óz aldına bir dáwirdi júzege keltirip, shayırlıq mektebin jarattı.
Pedro Sánchez
2018-jıl 1-iyunda PSOE Bas ministri Mariano Rajoyǵa isenimsizlik votumın járiyaladı hám nacional partiyalar qollap-quwatlaǵanınan keyin, ǵayrattı tabıslı qabılladı. Ertesi kúni Sanches patsha Felipe VI tárepinen Bas ministr lawazımına usınıs etildi. 2019-jıl aprel ayında bolıp ótken ulıwma saylawda 38 orınǵa iye bolıw ushın PSOIǵa basshılıq etti. Húkimet dúziw boyınsha ózara kelisiwler áwmetsizlikke ushraǵannan soń, Sanches 2019-jıl noyabrinde bolıp ótken ulıwma saylawda taǵı eń kóp dawıslardı qolǵa kirgizdi.
Tilewbergen Jumamuratov
Miynet jolı
Miynet jolın 30-jılları awılda muǵállimshilikten baslaǵan. Sońınan «Qızıl balıqshı» gazetasında redaktor, Moynaq atqarıw komitetinde úgit-násiyatlaw bólimi baslıǵı, Qaraqalpaqstan baspasóz basqarması baslıǵınıń orınbasarı, Qaraqalpaqstan radiosınıń Ádebiy-kórkem esittiriwi baslıǵı, «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetasınıń kórkem ádebiyat bólimi baslıǵı, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında bas máslahatshı wazıypalarında isledi.
Jetiskenlikler
Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı, “Xalıqlar doslıǵı”, “Húrmet belgisi” ordenleriniń, Qaraqalpaqstan Respublikası Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń laureatı, Qazaqstan, Bashqurtstan, Tatarstan hám taǵı basqa ellerdiń medallarınıń iyesi.
Shayırdıń dóretiwshiliktegi ózgesheligi - qaraqalpaq ádebiyatına tán, burınnan kiyatırǵan usıllar menen birgelikte jańa usıllardı qollanıwında. Burınǵınıń atı shıqqan sheshenlerinen shayırǵa, siyrek gezlesetuǵın improvizator qásiyeti ótken. Ol házirge deyin halıq folklorınıń bay dástúrlerin saqlaǵan, eń sońǵı shayır – improvizator. Onıń jaslayınan-aq shayırlıq boyınsha aytıslardaǵı sózge sheshenligi moyınlanıp, óz mákanında ǵana emes, alıs jerlerge de onıń dańqı taradı. Uzaqlardan onı izlep kelip, onıń menen aytısqan belgili sóz sheshenleri, jeńilgenligin tán alıp shayırǵa bas iygenligi haqqında waqıyalar halıq awızında taralǵan. Orator-shayır ózine tán atqarıw usılına iye bolıp, óziniń hátteki úlken kólemdegi dóretpelerin de yadtan aytatuǵın edi. Fenomen dárejesindegi yadlaw uqıbına iye bola otırıp, ol folklorshılarǵa halıq poeziyasınıń marjanların qayta tiklewge járdem berdi. Klassik shayırlardıń mádeniy miyraslarınıń durıs jetkerilip beriliwi, til mádeniyatı, nama tariyxı h.t.b. haqqında kritikalıq statyalar jazdı. Sheberlik penen Omar Hayyam, Alisher Nawayı, Maqtımqulı, Abdulla Toqay, Toqtaǵul Satılǵanov, Musa Jalil, A.S. Pushkin, M.Yu. Lermontov, Anna Axmatova, S. Shipachev, Pimen Panchenko, Vadim Shefner, Stepan Oleynik, Chot Enchinov shıǵarmaların qarakalpaq tiline awdardı. Onıń pesaları Mámleketlik teatr saxnasında qoyılıp, ulken tabıslarǵa eristi. Awızeki dóretiwshiliktiń dástúrlerin tolıq biylew menen birge jazba ádebiyatında, ruwxıylıq hám adamgershilik kategoriyalarınıń mánisin filosofiyalıq kóz qarastan túsinip jete biliwde joqarı qániygelikke iye bola otırıp, ol qaraqalpaq poeziyasına jańa túrdegi hám formadaǵı qosıqlar endirdi. Bul - asaw miniatyuralar, túrli muqamdaǵı ańızlar, jaybasar balladalar hám ózine tán ózgeshelikke iye tórtlikler. Milliy ádebiyatta birinshi bolıp «Makarya sulıw» atlı, qaraqalpaq folklorına tamır baylaǵan qosıq túrindegi romandı jazdı.
Shańaraǵı
Ákesi: Kuppatulla
Ómirlik joldası: Orınbasqan Xojanazarova
Perzentleri:
Shayır hám ómirlik joldası Nókis qalasındaǵı Shorsha Baba qoyımshılıǵına jerlengen.
Theobald von Bethmann Hollweg
Teobald Teodor Fridrix Alfred fon Betman Hollveg (1856-jıl 29-noyabr — † 1921-jıl 1-yanvar) — nemis siyasatshısı, 1909—1917-jıllarda Germaniya imperiyasınıń kansleri bolǵan. Ol Germaniyanıń Birinshi Jáhán urısı na kiriwin qadaǵalaydı. Biograf Konrad X.Jarauschtiń sózlerine qaraǵanda, 1914-jıl iyul ayında Betmannıń ruslardıń qudireti barǵan sayın ósiwi hám inglis hám francuz áskeriy sherikliginiń kúsheyip barıwınan uwayımǵa túsken edi. Bunday sharayatta ol Rossiya menen úlken urıstıń qáwipi bolıwı múmkinligin bilgen halda, Serbiyaǵa qarsı kishi kólemdegi jergilikli urıslarda Vena nı qollap-quwatladı. Onıń esap-kitabı boyınsha, Franciya Rossiyanı qollap-quwatlamaytuǵın edi. Rossiya ulıwma saparbazlıq tuwrısında qarar qabıl qılǵannan soń, Germaniya armiyası onnan jaman tayarlanǵan Franciya ústinen tez jeńiske erisiw ushın Schlieffen rejesinen paydalanıwdı talap etti. Germaniya dan tarqalǵan urıs Belgiya dan ótip, Ullı Britaniya nı da qamtıp aldı. Solay etip, Betman Franciya hám Ullı Britaniyanı Birinshi Jáhán urısına aylanıp ketken kelispewshilikke tartıp ketti.
Shejiresi
Onıń anası Isabella de Rugemont francuz milletli Shveycariyalı edi. Onıń apası Prussiya zadaganları Gebese shańaraǵınan bolǵan Avgust Vilgelmin Gebser edi. Ol Filosof Jan Gebserning hám kino prodyuseri Pol Gebser Beahan tuwısqan aǵalarınıń balaları edi.
Jaslıǵı
Ol Shulpforta mektep-internatında, Strasburg, Leyptsig hám Berlin universitetlerinde oqıǵan. 1882-jılda Prussiya basqarıw xızmetine jumısqa kirgen Betmann Xollveg 1899-jılda Brandenburg wálayatı prezidenti lawazımına kóterildi. Prussiya bas ministri Ernst fon Pfueldiń jiyeni Ret fon Pfuelge úylendi. 1905-jıldan 1907-jılǵa shekem Betman Xollveg Prussiya Ishki isler ministri, keyininen 1907-jıldan 1909-jılǵa shekem Imperatordıń Ishki isler boyınsha Mámleket xatkeri bolıp islegen. 1909-jılda kansler Bernxard fon Byulov napaqaǵa shıqqanınan keyin onıń ornına Betman Xollveg tayınlandı.
Kanslerligi
nobaý|Bethmann Hollweg 1909-jılda.
Dáslepki múddeti
Sırtqı siyasatta ol Ullı Britaniya hám Irlandiya Birlesken Patshalıǵı menen tereńlikti kemeytiw siyasatın alıp bardı hám eki mámlekettiń qáwipli teńiz qurallanıw báygisin toqtatıp qoyatuǵın hám Germaniyaǵa Franciya menen gúresiw ushın erkin háreket etiw imkaniyatın beretuǵın shártlesiwge erisiwge úmit etti. Onıń bul siyasatı Germaniya teńiz ministri Alfred fon Tirpitztiń qarsılıǵı sebepli áwmetsizlikke dus keldi.
1911-jıldaǵı Ekinshi Marokko daǵdarısı sebepli keskinliktiń kúsheytiwine qaramay, Betmann Xollveg 1912-1913-jıllardaǵı Balkan urısları dáwirindegi keskinlikti jumsartıw ushın Britaniya sırtqı isler ministri ser Edvard Grey menen sheriklik etip, Britaniya menen munasábetlerdi málim dárejede jaqsıladı. Ol Schlieffen rejesin 1912-jıl dekabrge shekem, yaǵnıy ekinshi Haldane missiyasın alıwına shekem bilmedi. Ol Portugaliya koloniyalarınıń bólip alınıwı hám joybarlastırılǵan Berlin-Baǵdad temirjolı tuwrısında ózara kelisimler alıp bardı, bul temirjol derlik Balkan mámleketleriniń Germaniya-Osmanlılar birlespesin qollap-quwatlawdı támiyinlewge qaratılǵan edi.