cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maxset Ótemuratov
Ómirbayanı
1985 jılda ol Frunze atındaǵı 1-orta mektepke bardı, 1890 jıldan Berdax atındaǵı 21-orta mektepte oqıwdı dawam ettirdi hám 1995 jılda onı tabıslı tugatdi.
1996 jılda Ajiyoz atındaǵı Nókis pedagogika institutınıń dene tárbiyası fakultetine oqıwǵa kirdi.
Muxammed Fizuliy
Shıg'ıs klassikalıq poeziyasının' jarıq juldızlarınan bolg'an XVI a'sirde jasag'an ko'rnekli a'zerbayjan shayırı Muxammed Fizuliy so'z du'nyasında Orta ha'm Kishi Aziyanı o'zine qaratqan danıshpan-shayırlardın' biri edi. A'sirese Orta Aziya ma'deniyatı tariyxında onın' ornı a'dewir bo'lek. Fizuliy o'zi jasag'an zamanda emes, ba'lki son'g'ı da'wirlerde de tu'rki xalıqlar arasında u'lken baxıtqa eristi. Ma'selen XVII-XIX a'sirlerdin' o'zinde Fizuliy shıg'armalarının' o'zbek, qazaq, qırg'ız, tu'rkmen ha'm qaraqalpaq mektep medreselerinde sabaqlıq sıpatında qollanılıwı bunı anıq da'liylleydi. A'sirese XIX a'sirdegi qaraqalpaq klassikalıq poeziyasının' rawajlanıw bag'darında Nawayı ha'm Fizuliy poeziyasının' ustazlıq jolı ayrıqsha ko'zge tu'sedi. Bul haqqında qaraqalpaq klassik shayırı Berdaq: Fizuliyden du'rlar shashtım, Dilwarlardı izler edim. - dep jazg'an bolsa, ha'zirgi qaraqalpaq poeziyasının' ko'rnekli wa'kili, qaraqalpaq xalıq shayırı İbrayım Yusupov o'zinin' 'Tan' atqansha' dep atalg'an qosıg'ında: Janına tiyse sahrayı qosıqlarım, Oqıyın Fizuliydan tan' atqansha. - dep jazdı.
Maxset Ótemuratov
Ómirbayanı
1996 -1997 jıllarda " Turan" komandasınıń basshısı etip saylandı. Sol jıldan baslap ol óz jumısın baslaydı.
Muxammed Fizuliy
Muxammed Sulayman ulı Fizuliy 1498-jılı Karbala qalasında tuwılıp 1556-jılı qaytıs bolg'an. Ol negizi a'zerbayjanlıq bolıp, sol da'wirdegi ayırım topalan'lar na'tiyjesinde shan'arag'ı menen birlikte Bag'dad qalasına ko'ship ketken. Fizuliy jaslıg'ınan baslap ana tili sıpatında tu'rki tilin iyelegen bolsa, Bag'dadqa barg'annan keyin arab, parsı ha'm grek tillerin u'yrengen. Usınday sebepler menen ol u'sh tilde qosıq jaza alatug'ın da'rejege erisken ha'm u'sh tilde (tu'rki, arabsha, parsısha) qosıqlar diywanın jazıp qaldırg'an.
Maxset Ótemuratov
Ómirbayanı
1996 jılda marhum Zamira Xojanazarova yadına arnalǵan jarısta ol jaǵımpazlı 3-orındı iyeledi. Bul erda eń húrmetli oqıtıwshılar itibarın tartıw úlken saqnaǵa shıǵadı.
1999 jılda universitetti tabıslı tugatib, intalı balalar menen islew bóliminde metodist retinde jumıs baslaydı.
Al-Qahira
al-Qahira (Cairo) — Mısırdıń paytaxtı.
Maxset Ótemuratov
Ómirbayanı
2000 jılda Qaraqalpaqstan tariyxında birinshi ret " Turan" jámááti " Kunaklar Da Ziyirekler" jarısınıń Respublika basqıshında jeńimpaz shıǵıp, altın kubokni qolǵa kirgizdi.
Muxammed Fizuliy
Fizuliy jasag'an Bag'dad qalası Shıg'ıstın' eski ma'deniy oraylarınan bolıp, bul qalada turli da'wirlerde ha'r qıylı ha'diyselerdi basınan keshirdi. 1508-jılı Bag'dadtı shax İslam Xatay bag'ındırıp, bul u'lkege qaraslı ayırım belgili qalalarg'a medreseler qurg'ızg'an edi. Usınday bir jag'daylarda Fizuliy Karbala ha'm Nadjib qalalarında ashılg'an medreselerge mudarris bolıp tayınlandı.
Maxset Ótemuratov
Ómirbayanı
Maxset Otemuratov Qaraqalpaqstandıń Jokara Kenesining eń húrmetli diplomına iye boldı
Muxammed Fizuliy
Fizuliy da'slep filosofiyalıq sezimlerge a'bden berilip ketip 'Ju'rek joldası', 'Oy ha'm sezim', 'Gezbe ha'm tan'wa' dep atalg'an shıg'armaların tap o'mirinin' aqırına shekem jazg'an. Bulardın' ha'r birin o'z aldına ta'n poemalar sıpatında bahalaw mu'mkin.
Fizuliy poeziyası Nizamiy Ganjaviy, Haqqaniy, Nasimiy ha'm A'liysher Nawayı poeziyasının' sintezi edi. Sonın' ushın da ol XVI a'sirdegi tu'rki poeziyanı en' biyik shın'larg'a ko'tere aldı.
Maxset Ótemuratov
Derekler
Maxset Temuratov nagrajden pamyatnoy medal'yu «25 let nezavisimosti Uzbekistana».
Uels
Uels — Ullı Britaniyadaǵı mámleket esaplanadı. Xalqınıń sanı 2,999,300 adamǵa shamalas. Uels xalqınıń kópshiligi Uels tilinde sóyleydi.
Maxset Ótemuratov
Derekler
Maxset O'temuratovning 10 qosıǵın kóshirip alın
Muxammed Fizuliy
Fizuliy basqa da shıg'ıs shayırları sıyaqlı g'a'zzellerden tısqarı muxammes, ta'jriband, ma'snawiy, murabba, rubayı janrlarında ko'p g'ana qosıqlar jazıp qaldırg'an shayır. Solardın' ishinde murabba ha'm rubayı janrları qaraqalpaq poeziyasına a'dewir jaqın. Shıg'ıstan tarqalg'an murabba janrı to'rt qatarlı qosıqlardan ibarat bolıp, qosıqtın' ba'nti birgelikli uyqaslı qatarlar menen tamamlanadı. Onın' ayırım belgileri qaraqalpaq xalıq da'stan'ı 'Qoblan'da: 'Ne ko'rdin' qara at, ne ko'rdin'?', A'jiniyazdın' 'Bozataw' poemasında: 'Xosh aman bol bizden qaldın' Bozataw' - degen qatarlarda ushırasadı.
Uels
Uels Britaniya atawlarında jaylasqan Angliya hámde Shotlandiya menen shegaralasadı. Paytaxtı - Kardiff, óz náwbetinde mámlekettiń eń úlken qalası esaplanadı. Basqa úlken qalaları - Bangor, Nyuport hám Suonsi. thumb|250px|right|Uels paytaxtı [[Cardiff]] thumb|250px|right|Uels kartası thumb|250px|right|[[Newport]]
Maxset Ótemuratov
Derekler
Nihal sıylıgınin laureati
Muxammed Fizuliy
Al Fizuliydin' murabbaları negizinen muhabbat temasına bag'ıshlang'an bolıp 'Ko'zim, janım, ku'nqarım, su'yikli da'wletli sultanım' - dep atalg'an birgelikli radifli uyqaslar menen tamamlang'an. Forması jag'ınan xalıq poeziyasındag'ı muhabbat qosıqlarına a'dewir usap keledi. Mısalı: Menin' kewlimdi soramadın' a'y qıylı pariyshanım, Sen ushın qa'ste boldım, qalmadı belde da'rmanım. Sensiz o'mirim menin qaran'g'ı, a'y go'zzal janım, Ko'zim, janım, ku'nharım, suyikli da'wleti sultanım. Fizuliydin' pikiri boyınsha yosh ha'mme waqıt o'mir ha'diyselerin da'rtli ha'm sezimtallı tu'siniw tiykarında payda boladı. Sonın' ushında shayırlar may ishiwden de qaytpaydı. May (ishkilik) adamlardı birden tolqınlandıradı. İshkilik ishken adamg'a du'nya go'zzallıg'ı azmaz boyanın'qırap ko'rinedi. Sonın' ushında ol ulken sezgilerge berilip ketiwi mu'mkin. Biraq du'nya haqıyqatlıg'ın sap aqılı menen seze almaydı. Al shayxlar bolsa ishpey jemey-aq ibadatqa beriledi. Demek olardın'da o'z aldına qoyg'an maqsetleri bar. Sonın' ushında Fizuliy shayırlıq penen shayxlıq arasında kelisim bolıwı kerek, - dep tu'sinedi. Sebebi bul eki taypada o'mirden a'dalat izleydi. Shayırlar go'zzallarg'a bolg'an ashıqlıg'ın jasırmastan ma's halında so'yleydi. Al shayxlar bolsa pu'tkilley qanaatshıl. Olar go'zzallarg'a qıya baqpaydı. Pu'tkil o'mirin qanaatlılıq, tartınshaqlıq ha'm uyalshaqlıq penen o'tkeredi. Olar bul jolda tek qu'diretli Alla taladan g'ana ma'det soraydı. Shayxlardın' ko'pshiligi ishkilik ishpeydi. Sonın' ushında olardın' aqıl-esi pu'tin adamlar yag'nıy o'mirdi bo'rttirip ko'rsetiwden, lapgo'ylikten qalıs adamlar degen pikirge keledi.
Uels
Geografiyası
Ol Angliya, Irlandiya mámleketleri menen qon'sılas.
Giuseppe Verdi
thumbnail|200px|right|Giuseppe Verdi, Giovanni Boldini sizg'an, 1886 (Zamanago'y Sanaattin' Milliy Galereyasi, Rim). 200px|thumb
Astronom
Astronom bul planeta, juldızlar hámde galaktika sıyaqlı aspan denelerin úyreniwshı ilimpaz.
Háwjar
Ha'wjar - da'stu'r qosıqlarının' ishinde belgili orın tutatug'ın qızdın' uzatılıwına baylanıslı aytılatug'ın ha'wjar qosıg'ı. Ha'wjardı qız u'yinen uzatılıp ketip baratırıp nalısh penen aytqan. Onın' qasındag'ı qız-kelinshekler qosıqtın' qaytarmasına xor menen maqullag'an. Son'g'ı 70-80 jıl ishinde ha'wjar aytıw basqa tu'r bolıp, toylarda belgili bir ataqlı atqarıwshı ta'repinen atqarılatug'ın bolg'an. Ha'wjar qosıqları ko'pshilik tu'rkiy xalıqlardın' folklorında orın alg'an.
Ha'wjar yaki "yar-yar" toyda kollektiv bolıp jır jırlag’anda, toy baslag’anda jırlag’an. “Ha’wjar” menen “yar-yar” ekewi bir so’z. Tu’rk tilles xalıqlardın’ “J” menen so’ylewshileri “Ha’wjar” degen, “Y” menen so’ylewshileri “yar-yar” degen. Ha’wjar aytıwdı burın “O’len’” depte atag’an.
Qaraqalpaq xalıq legendalarında “Toy baslap, o’len’ ayttı” degen so’z ushırasadı. Shınında da toydi baslawshı termelep, yaki o’len’ qosıq qurılısında baslaydı, qaraqalpaq tilinde o’len’ so’zi son’g’I zamanları aktiv qollanılmaydı, bul tek qazaq, o’zbek tilinde saqlang’an.
Toydı qosıq aytıp baslag’anda ol qosıg’ın aytıp baslag’annan keyin onın’ qasında birneshe qiz-jigitler “ha’wjar”, “yar-yar” dep naqıratın qaytaradı. Ol kollektiv tu’rde aytılg’an xorg’a usap turadı. Toy baslawdı ka’sip qılıp ju’rgen ayırım so’z sheberleri de bolg’an. Toydı baslawshı o’zinin’ u’renip alg’an toy baslaw qosıg’ın aytıp, ja’ne og’an o’zinin’ shayırshılıg’ın qosıp toydın’ bolıp atırg’an jag’dayın ko’pke tu’sindirip, toy beriwshini ko’termelep maqtaydı. Ha’wjar aytıwdın’ xalıq da’stanlarında izi ko’rinedi. Ma’selen, Alpamıs da’stanındag’I Gu’lshin shorı menen Qultaydın’ ha’wjar aydısıwı xalıq salt jırlarının’ sa’wleleniwi boladı.
Toy baslap, ha’wjar aytıp, jır jırlap, ko’pshilikke oyın sawıq ko’rsetken so’z sheberi o’zinin’ poetikalıq so’zge ustalıg’ına qarap so’ylegen so’zin aytqan qosıg’ın ha’r muxamg’a do’ndirip, jiyilg’an ko’pti awzına qaratadı.
Toy baslawshının’ qosıg’ın quwatlap ko’termelep, “ha’wjar” dep aytqan jaslardın’ xosh hawaz dawısları jıyılg’an ko’pti o’zine tartıp, ha’zirgi zaman saxna o’nerine usap keledi. Xalıq da’stu’ri boyınsha “baqsı bayraq” tag’ı da basqa sıylıqlar qatarında toy baslawshı da toy beriwshiden sıyliqlar alg’an.
Geypara mısallar keltiremiz:
Oman
Oman yaki Oman sultanlıǵı — Arabstan yarım atawında jaylasqan mámleket. Paytaxtı — Maskat qalası. Oman Hind okeanınıń batıs jaǵasında jaylasqan.
Hawa boslıǵı
Hawa jer boslıǵı - xalıqaralıq huqıqqa muwapıq eki túrdegi maydandı, yaǵnıy:
Birinshi túrge kiriwshi hawa maydanı yuridikalıq dárejesi málim mámleket suverenitet astındaǵı maydan esaplanadı. Mámleket usı maydan huqıqıy tártibin xalıqaralıq-huqıqıy normalardan kelip shıǵıwshı xalıqaralıq minnetlerdi inabatqa alǵan halda belgileydi.
Mámleket aymaǵı shegarası tısqarısındaǵı hawa maydanı, basqasha aytqanda, xalıqaralıq hawa maydanı yuridikalıq dárejesi málim mámlekettiń suvereniteti astında bolmawı menen sıpatlanadı. Usıǵan muwapıq bul maydan barlıq mámleketler hám olardıń puqaraları ushın izertlewler alıp barıw hám tınısh jollarda paydalanıw ushın ashıq.
Giuseppe Verdi
Verdi ateist bolg'an.
Da'slepki jillari
Verdi tuwilg'an kishkene awil Italianin' arqa ta'repindegi Po da'ryasinin' oypatlig'inda jaylasqan. Bul ju'da jarli awil edi. Onin' a'kesi kishkene fermag'a ha'm miymanxanag'a iyelik etti. Kishkeneliginde og'an spinet alip berildi ha'm ol oni o'mir boyi saqlag'an. 9 jasinda ol tez tez shirkewde organ shertiwshi bolmag'an ku'nleri organ shertip ju'rdi.
Bir neshe jillar o'tip ol Busettoda orkestrg'a nama jazdi. Antonio Barezzi ismli adam ko'plep a'hmiyetli adamlardi biletug'in edi ha'm ol Verdige ko'p ja'rdem berdi. Keyinirek Verdi onin' qizina u'ylenedi. Barezzi oni Milang'a oqiwg'a jiberedi, biraq Verdi pianinoda oynawdi muzika mektebinde u'yrenbegenligi sebepli konservatoriyag'a kire almaydi. Ol jeke sabaqlar aldi ha'm opera, a'debiyat ha'm siyasat boyinsha ko'p u'yrenedi. 1839 jili ol opera jazadi: Oberto, conte di San Bonifacio. Bul opera Milannin' du'nyag'a belgili opera u'yi bolg'an La-Scalada qoyildi. Bul onin' en' ulli operalarinan emes edi, sonda da bul opera oni ko'pshilikke tanitti ha'm onnan La Scala ushin ja'ne u'sh opera jaziw ilitmas etildi. Onin' ekinshi operasi sa'tsiz shiqti ha'm tamashago'ylerge jaqpadi. Sonday-aq usi waqitta onin' jeke o'mirindi baxitsizliq ju'z berdi: onin' eki balasi ha'm hayali qaytis boldi.
Da'slepki dan'qi
Verdi o'zinin' baxitsizlig'in jen'ip 1842-jili jan'a opera Nabucconi jaratti. Bul opera ju'da' sa'tli shig'ip oni du'nyag'a tanitti. Ol ju'da' qatti isledi ha'm ha'r jili eki opera jazdi. Ol tek g'ana muzika jazip qoymastan onin' atqariwshilarin da sho'lkemlestiriwine tuwri keldi. Bul ju'da u'lken mashaqatli is edi. Onin' Ernani (1844) operasi sol da'wirdegi en' zor operalarinan biri edi. 1847-jili ol ja'ne bir sa'tli opera Macbethti do'retti. Bul opera Shekspirdin' spektakline tiykarlang'an bolip, ha'zirge shekem en' su'yikli operalardin' biri esaplanadi. Ol kem kemnen zor kompozitor bolip barar edi.
A'sirler dawaminda Italia o'z hu'kimdarlarina iye bir neshe mámleketlerden turatug'in edi. 1850-jillari mámlekette ju'da u'lken siyasiy o'zgerisler boldi. Verdi o'z operalarinda ko'binese u'lken xorlar ushin namalar jazdi. Bul namalardin' ko'pshiligi azatliq ushin gu'res haqqinda bolip, ko'pshilik onin' namalari adamlardi ko'teriliske shaqirdi dep oyladi. Nabucco operasinan Va pensioro qosig'i Vavilonda qulliqta ju'rgen Evrey qullar tuwrali edi. Adamlar bul qosiqti o'zlerinin' jag'dayina sa'ykeslestirip o'zgertip ko'shelerde aytip ju'rdi. Verdi milliy qaharmang'a aylandi. 1861-jili Italia bir mámleket bolip birlesti.
Guiseppe Strepponi Nabuccoda Abigaille rolin atqarg'an soprano edi. Verdi og'an ashiq bolip qaladi. Ol aldin basqa adam menen turmis qurg'an ha'm u'sh balasi bar edi, sol sebepli ol o'zin Verdige ilayiq emes dep oyladi. Sog'an qaramay olar 1859-jili turmis quradi. Verdi og'an u'lken hu'rmet ko'rsetpesede, ol Verdidi 1897-jili qaytis bolaman degenshe ko'p qollap quwatladi. Verdi onin' menen Busettog'a ko'shedi. Usi waqitlari Verdi ju'da' ko'p sayahatta boladi, lekin hayalin taslap keter edi. Hayali Busettoda o'zin baxitli sezbedi, sebebi ol jerdegi adamlar oni jaman ko'retug'in edi.
Usi waqitta u'sh ataqli operalar: Rigoletto 1851-jili ha'm Il trovatore (Trubadur) ha'm La traviata, ekewide 1853-jili jazildi. Bul operalarda ju'da' ataqli ko'plep namalar bar, olar dramag'a toli ha'm olardag'i xarakterler muzika arqali ju'da sheberlik penen ko'rsetilip berilgen. Muzikasi 2 a'sir dawam etip kelgen da'stu'rge uqsap recitativ ha'm ariag'a aniq bo'linbegen, arialar kelesi muzikag'a kirip ketetug'in bolip jazilg'an. Ol dramag'a uqibi ku'shli edi, biraq ol prodyuserler onin' jazg'anlarin o'zgertpewi ushin qatti gu'resiwine tuwri keldi.
Verdi tsenzura menen men ko'p gu'resti. Onin' Rigoletto operasi Viktor Hugonin' Le roi s'amuse gu'rrin'ine tiykarlang'an. Ol waqitlari patshani o'ltiriwge ha'reket etiw jaqsi tema dep esaplanbaytug'in edi. Verdi patshani gertsog penen, ha'm basqa da o'zgerisler qiliwina tuwri keldi. Traviata operasi ol waqitlari jen'iltek dep esaplang'an Alexandre Dumas fils romanina tiykarlang'an. Opera birinshi qoyilg'anda tamashago'yler ku'lkiden o'zlerin toqtata almadi, sebebi onda ko'p jewden o'liwi kerek bolg'an bas qaharman hayal dim semiz edi. Sog'an qaramastan, keyinshelik opera ju'da' u'lken ataqqa eristi.
Jer ju'zine taniliwi
Verdi bul waqitqa kelip ju'da' ataqli boldi ha'm onnan Parijdegi Opera ushin opera do'retiw iltimas etildi. Ol jerde Verdi operalarin Frantsuz stilinde do'retiwine tuwri keldi. Bul stil'de opera bes aktten ha'm baletten turatug'in edi. Parijde jazg'an operalarinin' hesh qaysisi aldin'g'ilarinday tabisli shiqpadi. Ol Italian teatrlari ushin u'lken ilh'am menen jazdi. Simon Boccanegra ju'da quramali opera, biraq ondag'i xarakterler muzika ja'rdeminde ju'da' suliw sa'wlelendirilgen. Un ballo in maschera (Niqapli ziyapat) Shvetsiyanin' patshasi Gustav III nin' o'limi tuwrali edi. Bul opera da tsenzuradan o'tpedi ha'm ol operani Bostonda bolatug'in waqiya etip o'zgertiwine tuwri keldi ha'm bul operanin' mazmunina jaman ta'sir etti. 1860-jillari onin' en' zor operalari Sankt Peterburg ushin jazilg'an La Forze del Destino (Ta'g'dir ku'shi), Parij Operasi ushin Don Carlos, ha'm Egipettegi Kairdin' jan'a opera u'yi ushin jazilg'an Aida esaplanadi. Aida onin' en' zor operalarinan esaplanadi, biraq oni qoyiw qiyin keshti. Verdi dirijer Mariani menen ja'njellesip qaldi ha'm Mariani Kairg'a bariwdan bas tartti. Bunin' u'stine gazetalar Verdidi Marianidin' su'yiklisin tartip aliwda ayipladi. Bul u'lken ja'njelge aylanip ketti.
Ya
Ya (Я я) - Kiril a'lipbesının’ harf.
Futbol
thumb|Futbol Futbol bul sporttın' bir tu'ri bolıp, onda 11 oyınshını o'z ishine alg'an eki komanda domalaq top ja'rdeminde bir-birine qarsı oynaydı. Futbol ha'zirgi ku'nde du'nyadag'ı en' ataqlı ha'm ken' taralg'an sport turi esaplanadı.
Addis Abeba
Addis Abeba — Efiyopiyanıń paytaxtı.
Stratosfera
Stratosfera - 11-55 km aralıqda jaylasıp, bunda hawa qatlamı siyrek boladı hám temperatura az ózgeriwı menen (mudamı – 500oC) bolıp turadı. Temperaturanıń ózgeriwın saqlawı azon gazinıń kóp muqdarda hám onıń ultra nurları sıńdırmewı menen baylanıslı. Temperatura 40-60 km biyiklıkde – 150 C shekem artadı. Stratosferada suw puwları payda bolıwına shárayat joq. Sonıń ushın bul qatlamda bulutlar hám atmosfera ıgallıǵı payda bolmaydı. Jaqın waqıtlarda hám stratosfera hereketsız qatlam esaplanǵan. Sońgı meteorologik raketalardıń maglıwmatları bunda hawanıń ishjen hereketınıń barlıǵın júzege shıǵardı. Bul hadıyselerdıń basqa bunda meteorlardıń tuwrı reńlı bulıtlardıń (perlamutr) payda bolıwı keshedı. Olar kóbınshe 20-25 km biyiklık aralıǵında jaylasıp, muz kristallarınnan dúzılgen.
Sigmund Freud
Sigmund Freud (aytılıwı: Zigmund Freyd) (Moravia, 6-May 1856 - London, 23 Sentabr 1939) Avstriyali nevrolog (nerv sistemasin emleytug'in adam) bolg'an. Ol ruwhiy awiriwdi ha'm nerv keselliklerin psixoanaliz ja'rdeminde emlew jollarin oylap tapti.
Freydtin' psixologiyag'a qosqan u'lesi bul onin' adamlardin' o'zleri basqara almaytug'in sananin' bo'legin u'yreniwi boldi.
Freyd o'zinin' birinshi kitabin jazg'annan keyin Martha Bernaysqa u'ylendi ha'm olardin' alti balasi boldi.
Freyd 1930-jillari Avstriyada jasadi. Anchlusstan keyin Avstriya ha'm Germaniya birlesti. Ol evrey bolg'anlig'i sebepli Gestapo oni tekserip basladi, ha'm ol o'zinin' shan'arag'i qa'wip astinda ekenligin sezdi. Freydke bir neshe adamlardi o'zi menen alip ketiwine ruxsat berildi. Ol on alti adamdi, solardin' ishinde o'zinin' xizmetkerin, hayalinin' sin'lisin, doktorin ha'm shan'arag'in 1938-jili Venadan Angliyag'a alip ketti. Ol o'z tuwisqanlari Adolfina, Paulina, Marie ha'm Rozalardi taslap ketti.
Freydtin' pikirleri
Freyd adam sanasi (onin' ha'reket etiwi ha'm qurilisi) teoriyasinin' tiykarin saldi. Ol sonday-aq adam is-ha'reketi sananin' qurilisina ta'sir etiwi ha'm sol waqittin' o'zinde sananin' qurilisinin' juwmag'i degen teoriyanida rawajlandirdi.
Bul onin' klinikada ruwhiy awiriwlardi dawalaw ushin ayirim usillardi abzal ko'riwine alip keldi. Ol adamnin' minez-qulqi onin' balalig'indag'i ta'sirlerinen rawajlanadi dep esapladi.
Evropa
Evropa jer sharinin arqa ham batis yarim sharinda jaylasqan kontinent.Maydani 10,4mln km² Xalqi 725,5mln. Ol arqa, batos, orayliq, shigis, qubla Evropa bolip bolinedi.
Evropa xalqi 725,5mln adam bolip jildan jilga kemeyip baratir.Xalqi tiykarinan sirtqi migraciya esbinan o'spekte.Evropada xalqi sani boyinsha 1-Rossiya, 2-Germaniya, 3-Britaniya, 4-Fransia, 5-Italiya, 6-Ukraina, 7-Ispaniya, 6-Polsha, 7-Ruminya, 8-Niderlandiya, 9-Greciya, 10-Belgiya.
Keyingi orinlarda Vengriya, Serbiya, Belarus, Portugaliya, Avstriya, Bolgariya.
Evropada Rossiya, Germaniya, Ukraina, Vengriya, Bolgariya, Ruminiya, Portugaliya, Moldova, Litva, Latviya, Estoniya mamleketlerinde xaliq tabiyiy azayip atir. (depopulyaciya).
Klimati
Yevropada arktika, subarktika, va subtropik Aymaqlar tipleri bar. Subarktika Aymag'inda (Islandiya, Fennoskandiya) iyulda ortasha temparatura 10—15 °C. Qis Batisinda jumsaq, shig'isda suwiq; jagin 400–1000 mm, Arqada Klimati suwiq, Qublada jilli, Batisinda ten'iz Klimati, shig'isda motedil kontinental, qis suwiq, jaz Arqada salqin, Qublada issi. Subtropik Aymaqda Orta den'iz tipli, qis jilli, serjawin (yanvarda ortasha 4—12°), jaz issi va quruq. qis Shig'is Yevropada suwiq. En' joqari temparatura (48 °C) Pirenei yarim aralininda kuzetilgen. Yevropada jilliq jawin mug'dari Batisdan shig'isqa kemeyib baradi. Shig'is Yevropada jilliq jawin miqdori 300–500 mm, Kaspiy den'izi boyinda 200 mm.
Galaktika
Galaktika tartıw kúshı arqalı bir-birıne baylanǵan juldızlardan, Juldızara gazlerden hám-de tozannan hám házirshe onshalı kóz jetirmeytın qarańǵı jisimnen ibarat keńlik. Bul at "súytli" degen maǵananı ańlatadı grekshe galaxias [γαλαξίας] sózinnen kelıp shıqqam. Bul jerde Aspan jolı galaktikası kóz aldıńda turadı. Kún Aspaniń jolı galaktikasındaǵı juldızlardıń biri; Quyash sisteması Jer hám kúnnıń qasınnan aylanatın hár túrli obyektlerdı óz ishıne aladı.
Qaraqalpaq ruwları
Каракалпаки состоят из племён и родов— уруги, а также племенные объединения — арысь. Самым крупным среди племенных объединений он-торт-уруг (четырнадцать родов), вторым по численности — арысь-конграт, который объединяет два племени — шуллук и жоунгур. Еле толык емес.
Мu'yten
(таn'bаsı: u'sh tisli shаnıshqı; urаnı: Аqshоlpаn)
Qоn'ırаt
(tаn'bası: (bоsаg'а) urаnı: Qаqpа)
Qıtay
(tаn'bаsı: (Ojаw), uranı: ullı tаw)
Qıpshaq
(tаn'bаsı: I (qa'lip yamаsа birinshi), urаnı: Tоksаbа)
Mang'ıt
(tаn'bаsı: f (qılısh), urаnı: Shawlı-Shawqаy)
Tripoli
Tripoli — Liviya mámleketiniń paytaxtı.
Ashıq Nájip dástanı
"Ashıq Nájip" dástanı - qaraqalpaq baqsılarınıń arasında túrkmen baqsıları menen qarım-qatnasta taralǵan hám qaraqalpaq baqsılarınıń repertuarına kirip, olardıń súyip aytatuǵın dástanı bolıp qalǵan. Dástan tilekke qarsı óz waqtında biletuǵın baqsılardan jazıp alınbaǵan. Ózbekstan İlimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń qoljazbalar qorında 1960-jılları avtor tárepinen Qarajan baqsıdan jazıp alınǵan birden-bir variantı saqlanadı.
"Ashıq Nájip" dástanı óziniń janrlıq ózgesheligi boyınsha liro-epikalıq dástanlarǵa jaqın. Biraqta dástan ulıwma alǵanda baqsıshılıq kórkem-ónerin sóz etedi. Baqsılardıń kásibine arnalǵan bul dástanda shańaraq hám muxabbat máseleleri tujırımlı súwretlenedi.
Astana
Astana - Qazaqstannıń paytaxtı. Xalqı: 1 006 574 adam (2017-jıl).
Metr
Metr (belgileniwi: m; grekshe μέτρον — o'shew) — SI degi uzunlıq o'lshew birligi. 1 metr — jaqtılıq nurının' vakuumda, 1/299 792 458 sekund ishinde basıp o'tken jolına ten'.
Pikometr
Pikometr (belgileniwi: pm) — 10-12 metrge ten’. Mısalı: Gyeliy atomı radiusı 31 pm.
Nanometr
Nanometr (belgileniwi: nm) — 10-9 metrge ten’. Yag’nıy, 1 metrdin’ milliarddan bir bo’limi. Mısalı: Qattı zatlardag’ı atomlar arasındag’ı aralıq nanometrlarde o'lshenedi.
Mikrometr
Mikrometr (belgileniwi: µm) — 10-6 metrge ten’. Yag’nıy, 1 metrdin’ millionnan bir bo’limi. Mısalı: Shudring tamshısı shama menen 10 µm ge ten’.
Millimetr
Millimetr (belgileniwi: mm) — 10-3 metrge ten’. Yag’nıy, 1 metrdin’ mın’nan bir bo’limi.
Detsimetr
Detsimetr (belgileniwi: dm) — 10-1 metrge ten’. Yag’nıy, 1 metrdin’ onnan bir bo’limi.
Tariyxı
200px|thumb|right|[[1890-1960-jıllarda paydalanılg’an xalıq-aralıq metr etalonı]]
Islamabad
İslamabad Pakistannın' paytaxtı.
Tibet
Tibet — Aziyadag'ı mámleket.
Film
thumb| Eski Fox movietone kamerası Kinofilmler, tag'ı filmler retinde bilgen, vizual kommunikatsiyanın' tu'ri ol jıljıytug'ın su'wretlerdi ja'ne dawıstı a'n'gimelerdi aytıw yamasa xabarlaw ushın qollanadı (adamlarg'a oqıg'ang'a ko'meklesedi). Du'nyanın' ha'r bo'leginde adamlar kinofilmler qaraydı oyın-sawaldın tu'ri retinde, shadlanıw alıwdın' jolı. Geybir adamlar ushın shadlanıw ku'liwdi bildire aladı, al basqalar ushın bul jılawdı bildire aladı, yamasa qorıg'ıwdı seziw.
Kinofilmlerdin' ko'bi jasaladı onda olar kinolarda yamasa kinofilm teatrlarında u'lken ekranlardın' u'stinde ko'rsetile aladı. Keyin kinofilmler kinofilm ekranlarının' u'stinde waqıt aralıg'ında ko'rsetiledi (bir neshe ha'ptelerden bir qatar aylarına jalg'asadı), kinofilmler aqılı televidenienin' yamasa sım televideniesinin' u'stinde ko'rsetiledi, ja'ne satqan yamasa jallag'an DVD disklerdin' yamasa videokasseta lentalarının' u'stinde, onda adamlar kinofilmlerdi u'yde qaray aladı. Siz kinofilmlerdi tag'ı ju'ktey yamasa jibere alasız. Keyin kinofilmler televidenie stantsiyasının' u'stinde ko'rsetiledi.
Kinofilm kamerası yamasa video kamerası su'wretlerdi ju'da' tez aladı, a'dette 25 su'wret (ramkalaar) ha'r sekund. Kinofilm proektorı, kompyuter, yamasa televidenie su'wretlerdi anaw shamada ko'rsetkende, bul zatlardın' jıyında su'wretlerdin' o'te jıljıw ko'rsetkeni sımbattı ko'rinedi. Dawıs sol waqıtta bolmasa jazıladı, yamasa keyin qosıladı. Kinofilmdegi dawıslar a'dette adamlardın' so'ylew dawıslarınan turadı (ol dialog dep ataladı), saz (ol "kinofilm naması" dep ataladı), ja'ne dawıs effektleri, kinofilmde bolıp atatug'ın ha'reketlerdin' dawısları (esiklerdin' ashılıwı yamasa mıltıqlardın' atıwı sonday sımbattı).
Stsenariyshi stsenariydi jazadı, ol kinofilmnin' a'n'gimesi so'zler menen aktyorlar aytadı. Onnan son' prodyuser adamlardı iske jallaydı kinofilmnin' u'stinde ja'ne barlıq aqshanı aladı aktyorlar ushın ja'ne u'skene to'lew kerek boladı. A'dette prodyuserler bul aqshanı aladı, bankten qarızg'a alıw arqalı yamasa investorlardı alıw arqalı aqshanı kinofilmge o'ndirisine qarızg'a beredi. Biraz prodyuserler kinofilm studiyası ushın jumıs isleydi; basqa prodyuserler g'a'rezsiz (olar kinofilm studiyası ushın jumıs islemeydi).
Aktyorlar ja'ne direktorlar stsenariylerdi ya aytıwdı ja'ne ya islewdi tabıp alıw ushın oqıydı. Aktyorlar stsenariyden so'zlerdi este qaldıradı olar kinofilmde aytadı, ja'ne ha'reketler oqıydı stsenariy olarg'a islegendi aytadı. Onnan son' direktor aktyorlarg'a ya isleytug'ının aytadı ja'ne kamerag'a tu'siriwshi olardın' qozg'alıs su'wretlerin qozg'alıs su'wret kamerası menen aladı.
Filmge tu'siriw pitken gezde, redaktor jıljıytug'ın su'wretlerdi birge tolıq a'n'gimeni aytıw jolda saladı ishinde jıyın waqıt sanında. Audio injenerler ja'ne dawıs injenerleri saz jazadı ja'ne qosıq salıwdı ja'ne bunı jıljıytug'ın su'wretlerge biriktiredi. Kinofilm islengende, kinofilmnin' ko'plegen ko'shirmeleri kinofilm labaratoriya arqalı jasaladı ja'ne kinofilm orawına qaray salınadı. Onnan son' kinofilm orawı kinolarg'a jiberiledi. Proektor dep atalatug'ın elektrikalıq mashina kinofilm arqalı jarıqtı ju'da' ashıq jarqıratadı, ja'ne qaran'g'ı bo'lmede otıratug'ın adamlar bunı u'lken ekrannın' u'stinde ko'redi. Janr kinofilmnin' tu'ri yamasa kinofilmnin' stili ushın so'z.
Shinji Kagawa
Shinji Kagawa — Yaponiyalıq du'nyag'a belgili futbolshı. Germaniyanın' Borussia Dortmund futbol klubında oynaydı.
Mıń bir tún
Mın' bir tu'n (كتاب ألف ليلة وليلة - kitāb 'alf layla wa-layla; - Hezār-o yek šab) Orta Aziyada arab tilindegi kitaplardın' tarqalıwı og'ada erte da'wirlerden baslanadı. Bulardın' ishinde İbn Kuteybanın' (828-899 j.) "Shayırlar kitabı", Abul Faradjdın' (897 – 967 j.) "Qosıqlar kitabı" ayrıqsha orındı iyeleydi. Olardın' ko'pshiligi qoljazba tu'rinde tarqalg'an hikmetler edi. Son'ın ala arab tilinde jazılg'an bir neshe xalıq kitapları tarqala basladı. Olardın' arasında a'sirese "Mın' bir tu'n" (Alif La'yla wa' La'yla) ayrıqsha orındı iyeleydi. Bul kitap arab tilinde jazılg'an ertekke ta'kabbil-bir da'stan bolıwına qaramastan onın' syujetleri tek arab ellerinen alıng'an emes, ko'pshiligi hind o'mirinen alıng'an. Bul ma'seleni dodalag'an belgili rus alımı İ.M.Filshtinskiy o'zinin' "Arab klassikalıq a'debiyatı" - dep atalg'an miynetinde "Mın' bir tu'n" hind, arab, Iran ha'm tu'rk syujetlerinin' qosılıspasınan payda bolg'an" degen sheshimge keledi. Onın' aytıwı boyınsha bul kitapqa Iranlılardın' "Sha'riyar" haqqındag'ı ertegi baslı syujet etip alıng'an. Hindlerdin' Iran patshası Sha'riyar haqqındag'ı erteginde, Sha'riyar patsha ha'r ku'ni bir hayal alıp, azanda tan atqannan baslap olardı o'limge buyırg'an. Sonın' ushın da bunday jawız patshag'a hayal bolıwdı hesh kim de qa'lemegen. Usınday bir jag'dayda wa'zirdin' qızı Shaxrizada patshag'a hayal bolıwg'a ırazı ekenligin bildirgen. Shaxrizada aqsham patshag'a sonday bir tamasha-ertekti baslap, en' qızıq jerine kelg'ende tan'dı atırg'an. Patsha: "Ertektin' qalg'an jerin esiteyin, son'ınan o'ltirtermen" - dep oylag'an. Ekinshi aqshamda ertektin, onnan da qızıq jerine kelgende tan' atıp ketken. Solay etip ertek bir ha'pte, ay ha'm jılg'a dawam etken. Aqırında aradan eki jıl 281 ku'n yag'nıy bir mın, bir tu'nnen keyin ertek tamam boladı. Bul aralıqta patsha ertek syujetleri ta'sirinde basqasha adam bolıp ta'rbiyalanadı. Ol Shaxrizadanı su'yip qalıp o'z niyetinen qaytadı.
Bunnan tısqarı arablardın' 231 tu'n dep atalg'an qıssası da bar. Bul qıssanın' syujetleri de Sha'riyar ha'm Shaxrizadag'a og'ada jaqın. Bunda da go'zzal kelinshek 9 ay 9 tu'n dawamında patshag'a qızıq ertek aytıp berip o'limnen qutıladı. Bul mu'ddet ishinde kelinshek jas bosanadı. Patsha o'zinin' perzentli bolg'anın sezip, kelinshekti o'limnen azat etedi.
Arablardın' arasında ko'p tarqalıp ketken bul didaktikalık romanlardın' ko'pshiligi hind syujetleri tiykarında payda bolg'an.
"Alif La'yla wa' La'yla"dag'ı aytılg'an syujetler bir mın' bir tu'nge sozılıp ketken bir mın' bir da'stan. A'lbette bundag'ı ertek yaki da'stan tu'rindegi ra'wiyatlardın' ha'r birewi bir tan'g'a jeterlik da'rejede hikaya etilgenligi oqıwshını inandırmaytug'ın bolsa da, ondag'ı hikayatlar qısqa bolıwına qaramastan belgili bir maqsetke bag'darlang'an. Bunda. arablardın' sol da'wirlerge ta'n bolg'an ta'lim ta'rbiya ha'm estetikalıq oyları bir kitapqa ja'mlengendey boladı. Sebebi bul shıg'armanın' kompozitsiyalıq o'zegin uslap turg'an patshag'a hikaya aytıwshı en' baslı qaharmannın' biri bolg'an qız ha'r bir hikayanın' o'zinde de aqıl-parasat, eldi a'dillik ha'm a'dilsizlik penen basqarıwdın' aqıbetleri, ilim u'yreniw ha'm muhabbattı qa'dirlewlew abzallıg'ı pikirleri menen ha'ddinen asıp, o'z jolınan adasıp baratırg'an patshanı qaytadan ta'rbiyalaw ushın da xızmet etedi. Ko'pshilik alımlar "Mın bir tu'n"di ertek dep esaplag'an menen de bul shıg'armanın' syujetleri xalıq turmısı menen a'dewir jaqın. Sebebi bunda ra'wiyat etilgen patshalardın' ayırımlarının' atları ha'reketleri Shıg'ıs xalıqlarının' tariyxında ushıraydı. Demek bunı jazg'an adamnın' o'zi de Qu'nshıg'ıs ma'deniyatı tariyxınan a'dewir xabardar bolg'an. Biraq bul shıg'arma folklorg'a a'dewir boysındırılg'anı ushın da onda a'psananın' syujetleri a'dewir mug'darda ushıraydı.
Shıg'armanın kompozitsiyası og'ada sheberlik penen du'zilgen. Sebebi ha'r bir tu'n waqıyasın bayanlawdın' o'zinde de avtor o'z aldına u'lken maqset qoyadı. Birinshi jag'ınan shıg'arma syujetleri og'ada qızıqlı bolıp patshanı zeriktirmewi kerek. Eger patsha zerikken jag'dayda qızdı o'lim ku'tedi. Ekinshiden bul hikayatları menen shaxtı ta'wbege keltirip, qaytadan ta'rbiyalawı za'ru'r edi. A'lbette bul shıg'arma tutas bir mın' bir hikayattan ibarat bolg'anı ushın da onın' barlıg'ın oqıwshılarg'a aytıp jetkeriw mu'mkin emes. Geypara shıg'ıs izertlewshilerinin' aytıwına qarag'anda bul shıg'arma bir mın' bir kitaptan ibarat bolg'an. Son'ınan bul kitaptag'ı hikayatlar a'dewir qısqartılıp biriktirilgen.
Kitaptın' 57 aqshamdag'ı hikayatlar menen 77 aqsham aralıg'ındag'ı hikayatlar negizinen usı ma'seleler haqqında so'z etedi.
Bul hikayatlarda patshanın' en kishkene balası Daw-al Maqan og'ada aqıllı ha'm sabır taqatlı jigit sıpatında su'wretlengen. Ol o'zinin, jigit ag'asının' İerusalimde qattı qa'stelenip qalg'anın esitip jolg'a shıg'adı. Biraq baskeser urı Ba'dawiyge ushırap o'zinin' qarındası Nuzxat az-Zamannan ajıralıp qaladı. Bir monshashının' mehir muhabbatı ha'm doslıg'ı tiykarında g'ana ol o'limnen aman qaladı. Ko'p g'ana qalalardı aralap o'z qarındasın izleydi.
Ol ha'tte talantlı shayır sıpatında da ko'rinedi. Sebebi onın' o'z qarındasın izlegen da'rtli ku'nleri qosıqlar tiykarında berilgen. Mısalı: Qarındastan ayrıldım, qaralı kewlim jubanbas, Shaxtın, qızın qaraqshı urladı desem inanbas. Ju'regime ot tiydi, jaman ёken jalg'ızlıq, Qan tiygen daqtı heshkim de qanı menen juwalmas. En' izinde Daw al-Maqan o'z qarındasın izlep tabadı. Bul arada patsha Omar ibn an-Numandı o'zinin' qarsılasları za'ha'r berip o'ltiredi. Son'ınan elge patsha saylaw kerek bolg'anda xalıq onın' u'lken balası Sharqannın' a'detlerin unatpay kishkene balası Daw a'l-Muqandı patshalıqqa miyasar ko'redi. Kitapta bul ra'wiyatlar patshalar a'deti bayanı menen baylanısqan bolsa, son'g'ı hikayatlarında xalıq hikmetlerine a'dewir itibar beriledi.
Hind okeanı
700px|alt=Hind okeanı|oñğa|sürmesiz Hind okeanı — arqada Aziya menen, shıǵısta Avstraliya hám Tınısh okeanı menen, qublada Qubla okeanı menen hámde batısta Afrika hám Atlantika okeanı menen qorshalǵan okean. Qubla Aziyada jaylasqan Hindistan mámleketi okeannıń jaǵasında jaylasqanı ushın ol Hind okeanı degen atamanı alǵan. Bengal qoltıǵı, Arab teńizi, Persiya qoltıǵı hám Qızıl teńizler usı okeannıń bólimleri esaplanadı.
Baltijos Futbolo Akademija
BFA (Baltijos futbolo klubas) - Litva paytaxtı Vilnius qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Estoniya
thumb|right nobaý|Estoniya 2021 Estoniya (Est. Eestı) - Evropadaǵı mámleket.
Albaniya
Albaniyá (alb. Shqipëria), rásmiy atı Albaniya Respublikası' [1] (alb. Republika e Shqipërisë) — Balqan yarım atawınıń batıs bóleginde jaylasqan mámleket. Xalqı, Albaniya Statistika Institutınıń 2022-jıl 1-yanvar jaǵdayına bola, 2 793 592 adam [2], jer maydanı 28 748 km². Xalıq sanı boyınsha dúnyada 139-orında, aymaǵı boyınsha 139-orında turadı. Tiykarǵı dinge sıyınıw - islam, xalıqtıń 64% ga jaqını sunniy musılmanlar.
Paytaxtı - Tirana.
Rásmiy tili - alban tili.
Janbasqala esteligi
'Janbasqala esteligı - izertlewler nátiyjesinde qaladan erte dáwirdegi kóplegen gúlal ıdıslarınıń sınıqları, metalldan islengen xojalıq buyımlar h.t.b. zatlar tabılǵan. Usı zatlardıń tiykarında esteliktiń b.e.sh. IV ásir — eramızdıń I ásirlerine tiyisli ekenligi anıqlandı. Úlken kóshedegi eki tárepke sozılǵan kishi kóshelerdiń boyında máhállelerdiń jayları jaylasqan. Hár bir máhálle hár qıylı maydanǵa iye bolıp, 200 ge jaqın ójirelerden ibarat bolǵan. Kósheniń aqırındaǵı úlken jaydıń arnawlı ójiresinde gerbishten sıpa tárizli órilgen tekshede óshpeytuǵın ot janıp turǵan. Bul "ot xram"ında qala xalqı jámiyetlik jıynalısların ótkerip turǵan. Olarda otqa sıyınıw dástúrleri bolǵan.
John Locke
John Locke (aytılıwı: Djon Lok) (29 Avgust 1632 - 28 Oktyabr 1704), Liberalizm Atasi dep tanilg'an Angliyali filosof ha'm shipakeri bolg'an. Onin' jazg'an miynetleri Volter ha'm Russolardi, sonday-aq ko'plep Shotland Ag'artiwi oyshillarin, Amerikali revolyutsiyashilarg'a ta'sirin tiygizdi.
Amerika Samoası
Amerika Samoası, American Samoa) - Okeaniyada jaylasqan mámleket.
Homer
thumb|right|Gomer ha'm onın' jol ko'rsetiwshisi, [[William-Adolphe Bouguereau (1825-1905)]] Gomer İliada ha'm Odissey epikalıq poemaların jazg'an grek shayırı. Ol tuwralı ko'p mag'lıwmatqa iye emespiz, ha'tteki onın' real adam bolg'anlıg'ı da belgisiz. Geybir adamlardın' oyınsha bul poemalar haqıyqatında bir topar adamlar ta'repinen do'relgen. Basqalardın' oyınsha Gomer haqıyqatında hayal adam bolg'an. A'psanag'a ko're Gomer İoniyada jasag'an ko'zi ko'r shayır bolg'an. Ol bizin' eramızg'a shekemgi VIII a'sirinde o'mir su'rgen dep shamalanadı. Ko'plegen zamanago'y ilimpazlardın' pikirinshe, İliada bizin' eramızg'a shekemgi VIII a'sirdin' 2-yarımında jazılg'an.
Daniya
Daniya — Evropadaǵı mámleket. Paytaxtı - Kopengagen qalası.
Hawa rayı
Hawa rayı aspanda ne bolıp atırg'anlıg'ı haqqında aytadı. Hawa rayı degende samal, shaqmaq, dawıl, du'beley, jawın, burshaq ha'm qar tu'siniledi. Ku'nnin' energiyası hawa rayına ta'sir ko'rsetedi. Klimat jıldın' ha'r qıylı waqıtlarında belgili bir territoriyada qanday hawa rayı ku'tiletug'ının ko'rsetedi. Ha'r qıylı ma'wsimlerde ha'r qıylı azıq-awqattan paydalanıladı.
Du'nya boylap hawa-rayı stantsiyalarında hawa-rayı tu'rleri o'lshenedi. O'lshew usılları bular samal tezligi, samal bag'darı, temperatura, hawa basımı ha'm ıg'allıq. Keleshekte hawa rayı qanday bolıwın anıqlaw ushın adamlar usı o'lshemlerden paydalanadı. Bul adamlar meteorologlar dep ataladı. Jaman hawa-rayı o'mirdin' ha'm xojalıqtın' buzılıwına sebep bolıwı mu'mkin. Ol ku'ndelikli turmısqa da jaman ta'sir ko'rsetiwi mu'mkin. Jaman hawa rayına mısallar:
Etika
Etika (grek. ethos – дағды, a'dep-urip) – izertlew ilimi, adamnın' minez-qulqı bolıp tabılatın a'yyemgi teoriyalıq pa'nlerdin biri. termin ha'm ayrıqsha izertlew pa'ni retinde o'z baslawın Aristotel hikmetlerinen aladı. “ Etizm” termini Aristoteldin' ar-hu'jdan ma'selesine arnalg'an u'sh shıg'armasının' (“Nikomax etikası”, “ebdem etikası”, “u'lken etika”) atawına kіrgen. Aristotel etizm tuwralı so'z qozg'ag'anda negizgi u'sh ma'selege toqtalıp, etik. teoriya, etik. Kitaplar, etik. Is-ta'jiriybe tuwralı aytadı. Ol basta grek tilindegi etizmnin' latın tilindegi baslaması retinde azday qollanılsa, keyinnen bilim beriw da'sturinde Etizm – ilim ma'ninde, – onın' pa'ni retinde qarastırıldı. A'dette, etizmlik oy-pikirler adamlardın minez-quliqlari menen salt-da'sturlerinin arturli ekenligin bayanlawdan baslanadi. Sokrat ha'r-tu'rli minez-quliqlardı bag'alap, saralaw ushın parasatqa ju'giniw kerek dep bildi. platon adam jan-jaqti uyimlastırılg'an ma'mlekette omir surip, onın basshiligin dana-filosoflar atqarg'anda g'ana ruwxaniy ja'ne minez-qulıq ka'milligine jete aladı dep biledi. Parasat iyesi retinde oz mu'mkinliklerin ju'zege asırg'an adam, o'z o'mirinin jog. Maxsetin anıqlap, ma'mlekettin negizi bolıp tabılatın siyasatqa, ekonomika E-lıq normalar menen jetekshilik ornatadı. Etizm ug'ımı tuwralı D.Yumnın' “Adamnın' ta'biyatı” tuwralı traktatında jan-jaqtı aytıladı.
ETİKANIN DU'ZİLİSİ
Etikanın' du'zilisi. etika u'sh bo'limnen turadı:
Teorialıq etika— etikanın' negizgi ug'ımı, onın' izertlew ponın, İlim retinde rawajlanıw tariyxın izertleydi. normativli etika — negizgi etikalıq kategoriyalardı: мейірімділік пен катыгездік, ізгілік пен жауыздык, ар-үждан, үят, абырой, парыз және т.б. қарастырады. Эмпириялық этика — белгілі бір кезеңдердегі адамзат үйымдарының накты адамгершілік келбеті туралы түсінік береді.
Shotlandiya
alt=Highlands_(6194583897)|nobaý Shotlandiya — Britaniya atawlarınıń arqasında jaylasqan mámleket. Maydanı 78,8 mıń km². Xalqı 5 mln.nan aslam (2000). Tiykarǵı qalası - Edinburg. Administrativlik tárepten 9 rayon hám atawlarǵa bólingen. Dárya hám kóller kóp.
Shotlandiyanıń eski xalqı piktlar bolǵan. Al 5—6-ásirlerde Irlandiyadan skottlar kóship kele baslaǵan.
Liviya
Liviya Respublikası - Arqa Afrikada Jer orta teńiziniń qublasında jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Tripoli qalası.
Bolgariya
Bolgariya (Bol. България) — Evropada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Sofiya qalası.
Ma'kke
Ma'kke — (Zea mays L.) - shaqlaslar bo'limine tiyisli [[bir jıllıq o'simlikler tu'ri, da'n ha'm jem-ha'shek egini. M. Jer sharındag'ı Jabayı tu'rde oʻspeydigan en' a'yyemgi eginlerden biri. Watanı—Woraylıq ha'm Qubla Amerika. Da'stlep Meksika aymag'ında qad. mayya ha'm atstek qa'wimleri ta'repinen eram.dan 5200 jil aldın diyqanshiliqda egilgen. Evropaga 15-asir aqırında keltirilgen. M. egiletug'ın aymaqlar arqa ken'likden 40° ga shekem. Ja'han diyqanshiligında M. egilgen maydan 139,2 mln.ga, wo'nim (da'ni) 43,13 s/ga, jalpı wo'nimi 600,4 mln. t AKD] (28,5 mln.ga, wo'nimdalıq 84 s/ga), Braziliya (11,6 mln.ga,  27,6 s/ga), Meksika (7,2 mln.ga; wo'nimdarliq 25,3 s/ga), Xitoy (25,8 mln.ga; wo'nimdarliq 48,8 s/ga), ja'nede, qubla. ha'm qub.-Shıg'ıs Evropa, qub.-Sh Aziya, qub. ha'm Sh. Afrika ma'mleketlerinde u'lken maydanlarg'a egiledi (1999).
Ekskavator
Ekskavator (lat. yexsauo — oyaman, qazaman) — taw jınsları hám jerdi (gruntdı) qazıw, olardı júk mashınlarına júklew yaki toplaw ushın mónjellengen qazıw hám júklew mashinası. Jer qazıw mashinaların jaratıw ideyasın 16-asirde Leonardo da Vinchi E. draglayn sxeması tárzinde ilgeri súrdi. E.dıń sızbasın birinshi márte worıs oyshılı A.A. Betankur 19-asir 20-j.larında islep shıqqan. 1834-jıllda AQSH da V. Otisom patent alǵan; 1910 jılda birinshi elektr dvigatellı E., 1912-jılda dizel janılǵısında isleytuǵın, 1920-jıllarda reliste háreketlenip, tollı burılatuǵın Ekskovator islep shıǵarıldı. Keyinshelik E.dıń dúzilisi rawajlandırılıp barıldı.
E. bir kovshlı (úzliksiz yaki siklli isleytuǵın) hám kóp kovshli (úzliksiz isleytuǵın) túrlerge bólinedi. E.dıń tiykarǵı bólimleri; kovsh (shómish), sharnirli qulash, kúsh qurılması (dvigatel), burılatuǵın korpus hám júriw bólimi (gusenitsa, dóńgelekler). Bir kovshli E.dıń is sikli kán jınsı yaki gruntdı kesiw yaki qazıw, tolǵan kovshdı bosatıw hám kovshdı zaboyǵa qaytarıwdan ibarat. Ekskovatordıń quwatı, túri hám is shárayatına qarap, is sıklı 15—80 sek dawam etedı. Júrıw bólimleriniń túrine kóre, gusenitsalı, dóńgeleklı, adımlawshı, relste júretuǵın, suwda súzetuǵın, dóńgeleklı gusenitsalı; kúsh qurılmasınıń túrine kóre, bir dvigatellı hám kóp dvigatellı; ishki janıw dvigatellı, elektr, gidravlik, pnevmatik hám aralas dvigatellı; basqarıw túrine qarap, qolda, gidravlik, pnevmatik, elektr menen hám aralas basqarılatuǵın; is organınıń túrine kóre, tuwrı hám teskerı kúrekli, draglaynlı, greyferlı hám basqa Ekskovatorlar boladı. Tuwrı kúrekli Ekskovator keń tarqalǵan.. Olarda túrli is organları búrılatuǵın platforma menen sharnirlı birigedı hám joqarı (30—100 MPa) basımlı nasozlar menen háreketlenedi. Waziypasına qarap, bir kovshlı Ekskovatorlar, qurılısta, karyerda, túnnelde isletiletuǵın, kán ashatuǵın, súzip júriwshi hám basqa túrlerge bólinedi. Tunnel hám shaxta Ekskovatorları kóbisi jer astı islerinde qollanadı. Bir kovshlı E.lar kovshınıń sıyımı — 160 m³ǵa shekem boladı.
Kóp kovshlı E.lar is ánjámlarınıń túrine qarap, shınjırlı hám rotorlı túrlerge bólinedı. Shınjırlı Ekskovatorda kovshlar (12—40 ta) jóneltiriwshi rama gelteklerı boyınsha háreketleniwshi úzliksiz shınjırǵa bekkemlenedı. Rotorlı E.larda is organı 6—12 (ayrıw waqıtları 24 ke shekem) kovısh ornatılǵan rotordan ibárat. Bunda grunt tógiw konveyerına berilip 150 m ge shekem tasıladı. Onıń qazıw ballı. 50 m ge shekem, shuqırlıǵı bolsa 25 m ge shekem boladı. Rotorlı E.lar kóbirek kánlerde isletiledi. Háreket jónelisine qarap, kándegıne, boylamasına qazıytuǵın hám burılatuǵın túrlerge bólinedi. . Shınjırlı E.larda kovıshlar (12—40) jónaltiriwshi rama gelteklerı boyınsha háreketleniwshi úzliksiz shınjırǵa bekkemlenedı. Rotorlı E.larda is organı 6—12 ta ayrım waqıtları (24 ke shekem) kovısh ornatılǵan rotordan ibárat. Bunda grunt tógiw konveyerine berilip 150 m ge shekem tasıladı. Onıń qazıw bal. 50 m ge shekem, shuqırlıǵı bolsa 25 m ge shekem boladı. Rotorlı E.lar kóbirek kánlerde isletiledi. Háreket jónelisine qarap, dóngeleńine, boylamasına qazatuǵın hám burılatuǵın túrlerge bólinedi. Kóp kovıshlı E.lardıń is ónimdárlıǵı 15000 m³/saǵat qa shekem jetedi. Ekskovatorlar Rossiya, AQSH, Germaniya, Frantsiya, Yaponiya, Polsha, Chexiya hám basqa mámleketlerde islep shıǵarıladı. Tashkent ekskovator zavodında hám Ekskovatorlar islep shıǵarılǵan (1945—90) jıllarda.
Matematikalıq modellestiriw
Matematikalıq modellestiriw - real ámeliy máselelerdi sheshiw ushın matematikanı qollanıw jarayanı.
Nerv sisteması
Nerv sisteması organizmdi basqaradi hám barlıq kletkalar, toqimalar hám organlar jumısın óz ara tartiplestirip islewin tamiyinleydi. Nerv sistemasının bul qasiyeti sebepli organizm bir pútin sistema sipatında jumıs isleydi. Nerv sisteması sırtqi hám ishki ortalıq tasirlerin qabıl etedi hám olarǵa juwap beredi. Adamnın kasip-óner úyreniwi, bilim aliwi, pikirlewi, eslep qalıwı, quwanıwı, qayǵırıwı hám basqa ruwxıy sezimleri de nerv sistemasına baylanıslı.
Nerv toqıması
Nerv toqimasi. Nerv toqimasi nerv kletkalari - neyronlar hám olardi orap turatugm mayda joldas neyrologiya kletkalardan ibarat. Neyronlar - nerv sistemasinin duzilisi hám funkcional birligi bolip esaplanadi. Olar sirtqi hám ishki ortaliq tasirin nerv impulslerine aylandinw, jetkeriw hám talqilaw qasiyetine iye. Neyrologiya kletkalan neyronlarga qaraganda 10 ese kop bolip, aziqlamw, tirek hám qorgaw funkciyasin atqaradi, neyronlardin osiwi hám rawajlamwin tamiyinleydi. Neyronmn denesi, bir uzin osimshesi - aksom (grek. aksos - osimshe) hám muyizlengen kelte osimsheleri - dendritleri boladi (grek. dendron - terek). Dendritler arqali nerv impulsleri nerv kletkasi denesine jetkeriledi. Harbir nerv kletkasinda bir akson hám bimeshe dendrit boladi. Akson birneshe onlagan santimetrge jetiwi nmmkin. Akson arqali nerv impulsleri organlarga jiberiledi. Orayliq nerv sistemasinda neyronlar oz ara tutasiw payda etedi. Bunda bir neyronnm aksom ekinshi neyron denesi yaki dendritleri menen tutasadi. Bunday tutasqan ormlari sinapus (grek. Sinapto - tutasiw) delinedi. Bir neyron denesinde 1200-1800 sinapus boladi. Sinapus eki qabat membranadan hám olar arasmdagi tesikten ibarat. Nerv impulsleri tasirinde sinapus tesigine aziraq suyiqliq - mediator bolinip shigadi. Mediator tasirinde ekinshi kletka denesinde qozgaliw payda boladi. Usilay etip, nerv qozgalrwi bir neyronnan ekinshi neyronga otkiziledi. Akson aqshil may tarizli zattan ibarat miyelin qabigi menen qaplangan. Miyelinli osimsheler toplami bas miy hám arqa miydin aqshil zatin payda etedi. Neyronlardin kelte osimshelerinde aqshil qabiq bolmastan, olardin toplami kulren tuske iye boladi. Neyronlardin duzilisi hám funkciyasina qaray seziwshi, hareketlendiriwshi hám araliq neyronlarga bolinedi. Seziwshi neyronlar nerv signallarin seziw organlarman bas hám arqa miyge jetkizedi. Olardin denesi nerv gangliylerinde (grek. ganglion - tuyin) jaylasadi. Nerv tuyinleri orayliq nerv sistemasinan sirtta jaylasqan nerv deneleri toplaminan ibarat. Hareketlendiriwshi neyronlar nerv impulslerin orayliq nerv sistemasinan organlarga hám bulshiq etlerge otkizedi.
Interneyronlar
Araliq neyronlar yaki interneyronlar (grek. interio - ishki) orayliq nerv sistemasinda seziwshi hám hareketlendiriwshi neyronlar araliginda jaylasqan. Sinapslar jardeminde qozgalis araliq neyron arqali seziwshi neyronnan hareketlendiriwshi neyronga baradi. Araliq neyronlar denesi hám osimsheleri nerv sistemasinan shetke shiqpaydi.
Nervler
Orayliq nerv sistemasi nervler arqali barliq organlar menen baylamsqan (64-suwret). Nervier neyronlardin uliwmaliq qabiq penen oralgan uzin osimshelerinen ibarat. Orayliq nerv seziwshi, hareketlendiriwshi, araliq nevlerden turadi. Seziwshi nervier neyronlardin dendritlerinen quralgan bolip, olar arqali nerv impulsleri seziw organlarman orayliq nerv sistemasina jetkeriledi. Hareketlendiriwshi nervier hareketlendiriwshi neyron aksonlarinan ibarat. Olar arqali nerv impulsleri orayliq nerv sistemasinan bulshiq etlerge hám ishki organlarga baradi. Aralas nervier neyronlardin aksonlari va dendritlerden turadi. Olar arqali nerv impulsleri bir-birine qarama-qarsi eki bagdarda, yagmy orayliq nerv sistemasina hám onnan organlarga otedi.
Mikroneziya
Mikroneziya — Okeaniyanın' bir bo'legı. Ol Mariana, Karolina, Gilbert we Nauru atawların o'z ishıne aladı.
Mikroneziyanın' ulıwma maydanı ju'da kishı esaplanadı, xalqı sanı ha'm onshalıq ko'p emesdır. Bıraq ol jerde u'lken ten'ız-ekonomıkalıq zonaları rawajlang'an.
Úlken Aybúyir qala
Úlken Aybúyir qala
Úlken Aybúyir qala Shomanaydan 41 km. arqa batısta jaylasıp, 1946-jılı tekserilip, b.e.sh. IV - eramızdıń I ásiri dep belgilengen. Estelikti teksergen M. Mambetullaev qalanıń payda bolıw tariyxın úsh dáwirge bóledi: b.e.sh. V-III ásirler; eramızdıń I-IV ásirleri hám XI ásirler.
Bosniya hám Gercegovina
thumb|250px|right Bosniya hám Gercegovina — Evropadaǵı mámleket.
Aral teńizi
Aral Teńizi (Aral teñızı, Orol dengizi) — Orta Aziya teńizi.
Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan
Ayt sen Ájiniyaz dıń qosıqlarınan<BR> Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan
Aral teńizi
Tariyxı
Aral ten'izi qumlı qurg'aq klimatlı ortalıqta jaylasqan bolıp ol a'yyemgi Sarmat ten'izi qaldıqlarının' biri bolıp esaplanadı. Ten'izdin' uzınlıg'ı 1950-jılları 426 km bolsa, al eni 284 km di qurag'an, onın' en' shuqır jerinin' teren'ligi 68 metr bolg'an. Ten'izdin' 96%in suw menen qaplag'an, onın' 4%in qurg'aqlıq qurag'an. Ten'iz suwı aylanısı yamasa ha'reketi saat tili boyınsha ha'reket etedi. Ten'iz kaynozoy erası ortalıg'ında 21 mln. jılı, 1200 jıl burın Aral ten'izi Kaspiy ten'izi menen baylanısta bolg'an, bul 1573-jılg'a shekem dawam etken.
Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan
Jılasın yar ıshqı bawırın keskenler