cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кevin Karter
Kevinniń ólimi
"«Túskinlikke tústim... Telefon óshirildi... Kireyge pul joq... Balalarǵa pul joq... Tólewge pul joq... PUL!!! Meni ólim, ólikler, ǵázep hám awırıwlar... ash hám jaraqatlanǵan balalar haqqındaǵı eslewler qıynaydı. Nesip etse, Ken (fotograf dostısı) menen ushırasaman...»" Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda bul súwrettegi negizinde qız emes, Kong Nong atlı ul bala bolıp, sol waqıtta BMShnıń azıq-awqat punktı tárepinen balaǵa ǵamxorlıq etilgenligi hám ol 2008-jılı dúnyadan ótkenligi haqqında xabarlanǵan. Bul maǵlıwmattı Meri Nyaluak degen hayal da maqullaǵan. Onıń aytıwına qaraǵanda, bul súwrettegi qız emes, al Kong Nong atlı ul bala bolıp, ol awıldan biraz uzaqlawda jasaǵan. Bala sol waqıtta ashlıqtan qutılıp qalǵan hám 2007-jılı «temperatura»dan ólgenligin tastıyıqlaydı. Basqa dáreklerde bolsa, onıń bezgekten ólgenligi keltirip ótilgen. Keyinirek fotograftıń atın aqlaw maqsetinde rejissyorlar tárepinen birneshe kinofilmler súwretke alınadı.
Siltemeler
'
Plastidalar
Plastidalar — kletkanıń tiykarǵı tiri bólimlerinen biri. Zamarrıqlar, bakteriyalar, kók-jasıl suw otlarda plastidalar bolmaydı.
Plastidalar úsh túrli boladı:
Xloroplastlar jasıl xlorofill pigmentine iye plastidalar bolıp, olarda fotosintez procesi ótedi.
Xromoplastlarda qızıl, sarı reńli pigmentler boladı. Xromoplastlar gúl hám miywelerge reń beredi.
Leykoplastlar reńsiz plastidalar bolıp, olarda awısıq zatlar saqlanadı.
Jaz
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Field_Hamois_Belgium_Luc_Viatour.jpg/250px-Field_Hamois_Belgium_Luc_Viatour.jpg|nobaý|309x309 nükte|Jaz Jaz – tórt máwsimniń biri. Jaz máwsimi báhár hám gúz máwsimleriniń arasında jaylasqan bolıp, eń ıssı máwsim esaplanadı. Jaz máwsimi arqa yarımsharda eń uzaq kúnnen baslap, teńkúnlikke shekem dawam etedi. Bul máwsim Arqa yarımsharda 22 iyunnan 22 sentyabrge shekem, al Qubla yarımsharda bolsa 22 yanvardan 21 martqa shekem dawam etedi.
Mamıt Qálenderov
Mamıt Qálenderov
(1934 - 2010) – Shımbay rayonınıń Q.Áwezov atındaǵı kolxozınıń Tazqara awılında tuwıldı. 1936-jılı ata-anası qaytıs bolǵannan keyin Shımbay qalalıq balalar úyinde tárbiyalandı. 1951-1955-jılları QMPI qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetinde oqıdı, onı tamamlaǵannan keyin 1955-1958-jılları Shımbay rayonınıń mekteplerinde muǵallim bolıp isledi. 1958-jılı "Jetkinshek" gazetasınıń xatlar bólimin basqardı. 1959-jılı ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI dáslep úlken laborant bolıp kirdi, 1961-1972-jılları kishi ilimiy xızmetker, al 1972-1992-jılları sózlikler hám terminologiya bóliminde úlken ilimiy xızmetker, sońınan onıń baslıǵı bolıp isledi. 1970-jılı ÓzIA Til hám ádebiyat institutında "Qaraqalpaq tilindegi sinonimler" degen temada kand.diss. jaqladı. M.Qálenderov – "Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi"n, "Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi"n, "Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sózligi"n dúziwshilerdiń biri. Ol qaraqalpaq tiliniń sinonimlerin hár tárepleme izertlep, birinshi ret qaraqalpaq tiliniń sinonimler sózligin dúzdi. Qaraqalpaq leksikografiyası máseleleri menen shuǵıllandı. 1992-jılı "Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri" ataǵı berildi. Al 1996-jılı ol 4 tomlıq "Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi"n dúziwge qatnasqanlıǵı ushın Ózbekstan Respublikası ilim hám texnika tarawındaǵı Beruniy sıylıǵınıń laureatı boldı. Ilimpaz 2010-jılı 24-yanvarda dúnyadan ótti.
Miynetleri
Sinonimı karakalpakskogo yazıka.(T.,1970); Qaraqalpaq tilindegi sinonimler. (N., 1979); Qaraqalpaq tiliniń qısqasha orfografiyalıq sózligi. (N., 1989 basqa avtorlar menen birge); Qaraqalpaq tilindegi sinonimlerdiń grammatikalıq, strukturalıq hám leksika-semantikalıq ózgeshelikleri. (N.,1989); Qaraqalpaq tilindegi sinonimlerdiń qısqasha sózligi. (N., 1990); Qaraqalpaq tiliniń qısqasha orfoepiyalıq sózligi. (N., 1992 basqa avtorlar menen birge); Qaraqalpaq tiliniń qısqasha túsindirme sózligi. (N., 1992 basqa avtorlar menen birge); Qaraqalpaq isimleri. (N., 1994 basqa avtorlar menen birge); Kewli dárya insan (A.Esemuratov  haqqında) (N., 1996).
Jaz
Jaz — jıldıń eń ıssı máwsimi bolıp, interkontinental aymaqlarda (máselen: Ózbekstanda) iyun, iyul, avgust aylarında boladı. Jaz máwsiminiń astronomiyalıq dawamlılıǵı 93,6 sutkadan ibarat.
Jaz máwsimi adam organizmi ushın eń kerekli máwsimlerden biri. Jaz máwsimi, den-sawlıq ushın júdá zárúr bolǵan, súyeklerdiń rawajlanıwında áhmiyetli rolge iye D vitaminine bay. Sebebi D vitamini eń jaqsı quyash nurları menen insanǵa ótedi. Quyashta nurlanıw ayırım kesellikler menen awırǵan adamlar ushın da júdá paydalı. Miywe, palız eginleri hám basqa ósimlikler de jaz máwsiminde pise baslaydı.
Jazdıń júdá qattı ıssı kúnleri insan den-sawlıǵı ushın zıyanlı bolıp tabıladı, hádden tıs kóp waqıt quyashta nurlanıw insan terisine zıyan jetkeriwi múmkin.
Derekler
<references group="" responsive="1">
Viruslar
Viruslar
1892-jılı rus ilimpazı D.I.Ivanovskiy temeki ósimliginde ushırasatuǵın temeki mozaykası dep atalıwshı kesellik qozdırıwshınıń ózine tán qásiyetlerin anıqladı. Usı kesellik qozdırıwshı viruslar bakteriyalı filtrden ótip ketiw qásiyetine iye. Nátiyjede saw temeki ósimligin filtrden ótken suyıqlıq penen zıyanlawǵa boladı. Aradan birneshe jıl ótkennen keyin F. Leffler hám P.Froshlar úy haywanlarında ushırasatuǵın belok keselligin qozdırıwshılar da bakteriyalı filtrden ótip ketedi eken, degen juwmaqqa keldi. Eń aqırında 1917-jılı kanadalı bakteriolog F. de Erell bakteriyalardı zıyanlaytuǵın bakteriofag-virusın ashtı. Solay etip, ósimlik, haywan hám mikroorganizmlerde viruslar ashıldı. Usı ashılıwlar tirishiliktiń kletkasız formaları, yaǵnıy jańa ilim tarawı — virusologiya (viruslardı úyreniwshi) pániniń payda bolı- wına sebep boldı. Viruslar adam ómirine úlken qáwip tuwdıradı. Olar birneshe juqpalı keselliklerdiń (gripp, qutırıw, sarı awırıw, encefalit, qızılsha hám basqalar) qozdırıwshıları bolıp esaplanadı. Viruslar tek kletka larda jasaydı. Olar kletka ishiniń parazitleri bolıp esaplanadı. Viruslar kletkadan sırtta erkin hám aktiv halatta ushıraspaydı, kóbeyiw qásiyetlerine de iye emes (2-súwret). Viruslar kletkalıq dúziliske iye organizmlerden ajıralıp, óziniń metabolizimine, yaǵnıy erkin belok sintezlew qásiyetine iye emes.
.my
.my — Malayziya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Ájiniyaz
Bul atamanıń birneshe mánisi bar: 1. Ájiniyaz shayır 2. Ájiniyaz romanı shıǵarma 3. Ájiniyaz APJ
Báhár
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Fr%C3%BChling_bl%C3%BChender_Kirschenbaum.jpg/250px-Fr%C3%BChling_bl%C3%BChender_Kirschenbaum.jpg|nobaý|250x250 nükte|Báhárde gúllegen shiye terek Báhár máwsimi, tórt máwsimnen biri bolıp, qıs hám jaz máwsimleriniń arasında jaylasqan máwsim bolıp tabıladı. Báhár máwsimi 3 aydan ibarat: Arqa yarımsharda — mart, aprel hám maydan, qubla yarımsharda bolsa sentyabr, oktyabr hám noyabrden.
Báhárde terekler ǵumshalap, hawa-rayı áste-áste jılıy baslaydı. Bul máwsimde qısta jawıp ótken qarlardıń eriwi hám júdá kóp muǵdarda jawın jawıwı suw saqlaǵıshlardı, kól hám ko'lmeklerdiń tolıwına sebep boladı. Shaqmaq hám Gúldirmama sıyaqlı tábiyat qubılısları da eń kóp báhár máwsiminde júz beredi. Báhár máwsiminde jawınlardıń hám birpara tábiyat qubılıslarınıń kóp muǵdarda bolıwı birpara ayırım úlkelerde tasqın, jıqqı hám órt sıyaqlı apatlarǵa sebep boladı.
Oscillyatoriya
Oscillyatoriya — ápiwayı jip tárizli, silekey perdesi bolmaǵan kletkasınıń eni uzını nan birneshe ese úlken. Oscillyato riya jibi denesi boylap birdey dúzilgen kletkalardan ibarat (6-súwret). Citoplazmada reńsiz centroplazma hám onı qorshap al- ǵan reńli xromatoplazma ajıraladı. Oscillyatoriya jibi óz aldına gormogoniylerge ajıralıp ketiw jolı menen kóbeyedi. Tábiyatta oscillyatoriyanı salı sabanları, shalshıq suwlar, háwiz hám kóllerde kóplep ushıratıwǵa boladı.
Timati
Timati (tolıq atı russha. Тиму́р Ильда́рович Юну́сов; 15-avgust 1983-jıl, Moskva, SSSR tuwilģan) — Rossiyalıq hip-hop qosıqshı, qosıq prodyuserı, aktyor. Pitkerıwshi «ru. Фабрики звёзд 4».
Ómirbayanı
15-avgust 1983-jil Moskva qalasinda tuwilgan. Ata-analari: ákesi— Ildar Vaxitovich Yunusov (tuwılgan. 1960-jıl) — Biznessmen, anasi — Simona Yakovlevna Yunusova (tuwılgan. 1959-jıl). В 1998 jılı Timati (ol waqit — ru. Тимоти) 14—15 jas aralaģinda topari VIP77 toparin sholkemlestirgen. 2000-jılı бэк-MC hám russha. Децл, menen jumis islegen.
nobaý|250x250 nükte|Timati Big Love Show ([[Sankt Peterburg, 2018-jıl)]] nobaý|Putin hám Timati, 5 mart 2012
Ózbekstanda xızmet kórsetken jaslar ustazı
„Ózbekstanda xizmet kórsetken jaslar ustazı“ — húrmetli ataǵı jaslarǵa kásip-óner úyretiwde, miynetke halal hám hújdánlı múnásibetin, joqarı watanpárwarlıq hám etikalıq páziyletlerdi tárbiyalawda ayrıqsha xizmet kórsetken xalıq xojalıǵı jumısshıları hám qániygelerine beriledi.
.mz
.mz — Mozambik ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Gúz
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Akiyamago_2005_005.jpg/300px-Akiyamago_2005_005.jpg|nobaý|300x300 nükte|Gúz Gúz, jaz hám qıs arasında jaylasqan máwsim bolıp arqa yarımsharda sentyabr, oktyabr hám noyabr aylarınan, qubla yarımsharda bolsa mart, aprel hám may aylarından ibarat.
Gúz — jıl máwsimi. Jerdiń Arqa yarımsharında gúzgi teńkúnlikten (23-sentyabr) qısqı Quyash turıwı (21 yamasa 22-dekabr)ge shekem dawam etedi. Shártli túrde sentyabr, oktyabr, noyabr ayları Gúz dep ataladı. Bul waqıtta Jerdiń Qubla yarım sharında báhár.
Volontyor
volontyorlik faqatgina qaǵazda ámeldegi bolǵan ápiwayı proekt emas. Bul tekǵana túrli qalalardan, bálki turli mámleketlerden hám pútkil kontinentlerdan odamlarni birlestiretuǵın, dúnya kólemindegi eń iri social joybarlardan bolıp tabıladı. Xalıq aralıq forum, almasinuv programmaları, chempionatlar, sammitler, Olimpiadalar hám basqa minglab joybarlar dúnya boylab jaqsı islik yolini tańlaǵan insanlar sanıni ko'paytirmoqda.
Ozbekiston jasları umumjahon assotsiatsiyasining asosiy maqseti - Ozbekiston Respublikasınıń puqarası bolǵan hám shet el mámleketlerde oqiyotgan hám de miynet qılıp atırǵan jaslar menen jumıs aparıw, olardıń huqıq hám máplerin qorǵaw, sonıń menen birge qálegen miynet principlerı tiykarında olardıń az goyalari hám ǵayratların ámelge asırıw bolıp tabıladı. Házirgi kúnde shet el mámleketlerde Assotsiatsiya az koordinatorlarga iye olar qálegen, beminnat, biypul óz watanlasları baxıt hám ıǵbalı, mápi ushın janbazona xizmet etiwip atır.
Gvatemala
Gvatemala (Guatemala, rásmiy atı Gvatemala Respublikası (República de Guatemala) — Oraylıq Amerika da jaylasqan mámleket. Qubla-shıǵısta Salvador, shıǵısta Gonduras, arqa-shıǵısta Beliz hám de arqa menen batısta Meksika mámleketleri menen shegaralasadı. Gvatemalanıń shıǵıs jaǵısı Karib teńizi menen, al batıs jaǵısı Tınısh okeanı menen ushlasadı.
Organ
Ósimliklerdiń bir yamasa bir neshe wazıypanı atqaratuǵın bólimi organ delinedi.
Gvatemala
Oraylıq Amerika respublikaları arasında xalqı boyınsha eń úlken mámleket.
Paytaxtı - Gvatemala qalası. Rásmiy tili - ispan tili bolıp tabıladı. .
Etimologiya
"Gvatemala" ataması astek tilindegi Cuauhtēmallān, sózinen kelip shıqqan bolıp, "kóp terekler mákánı" degen mánisti ańlatadı. Bul atama aymaqqa Ispaniya basqınshılıǵı waqtında Pedro de Alvaradoǵa joldas bolǵan Tlaskala áskerleri tárepinen berilgen.
Geografiyası
Shegaraları: Gvatemala Beliz, Salvador, Gonduras hám Meksika menen shegaralasadı.
Jaǵısı: Mámleketti eki okean suwları juwıp turadı: Tınısh okeanı (Kecal hám San-Xose portları) hám Atlantika okeanı (Karib teńizi, Puerto-Barrios hám Santo-Tomas-de-Kastilya portları). Mámlekettiń eń ataqlı plyajları hám kurort aymaqları (Monterriko, San-Xose, Retaluleu) Tınısh okeanı jaǵasında jaylasqan bolıp, ol jerde bálent tolqınlar sebepli sayaxatshılar arasında eń ataqlı nárse vindserfing (samal serfingi) bolıp tabıladı. Karib teńizi jaǵasındaǵı Punta-de-Palma hám Livingston plyajları tolqınlardıń joq ekenligi hám qırǵaqqa jaqın jerdegi suwdıń sayızlıǵı sebepli balalı shańaraqlar ushın júdá qolaylı.
Aymaǵı: Gvatemala aymaǵınıń yarımınan kóbi Kordilyer tawlı poyasına tiyisli. Bul poyas Oraylıq Amerikanıń eń bálent shıńı - Taxumulko vulkanın (4220 m), arqada siyrek tóbeshikli Peten platosına qaray túsken karstlanǵan páskeltek Alta-Verapas oypatlıqlarına jalǵanatuǵın Syerra-de-los-Kuchumatanes, Syerra-de-las-Minas qırları menen belgili bolǵan qatparlı-boklı taw dizbeklerin óz ishine alatuǵın Syerra-Madre vulkanlı taw dizbeklerinen ibarat. Beliz tárepten Gvatemalaǵa páskeltek Mayya tawları kirip keledi. Tınısh okeanı jaǵasın allyuviallıq pástegislik iyelegen.
2006-jılǵı maǵlıwmatlarǵa qarasaq ormanlar mámlekettiń derlik 83 %in iyeleydi, sonıń menen birge ormanlardı kesiw dárejesi joqarı kórsetkishke iye (jılına 1,7%).
Vulkanları: Mámlekette 33 vulkan bar bolıp, olardan 3 danası elege shekem qáwipli esaplanadı. 1541-jılda eń belgili bolǵan Agua vulkanınan qaynaǵan suw hámde ılay aǵımları atılıp shıǵıp, Gvatemalanıń birinshi paytaxtın wayran etti. Sonıń menen birge aqırǵı márte 1965-jılda kúshli atılǵan Pakaya vulkanı da kópshilkke málim.
Íqlımı: Gvatemalanıń ıqlımı tropikalıq bolıp, jaǵısta hám tegislikte ortasha jıllıq temperatura 23—27 °C, platoda 15—20 °C. Jazǵı yamasa qurǵaq máwsim (noyabr-aprel) hám qısqı yamasa jamǵırlı máwsim (maydan oktyabrge shekem) tek jawın muǵdarı hám túngi temperatura menen parıqlanadı, dekabr-yanvarda temperatura tawlarda -10 °Cqa shekem, platoda bolsa 0 °Cqa shekem túsedi. Basqasha aytqanda bul aymaq ushın "jaz" hám "qıs" túsinikleri shártli túrde qollanıladı hám uyqas túrde qurǵaq hám jamǵırlı máwsimlerdi ańlatadı. Eń ıssı aylar fevral-may bolıp esaplanadı. Qısta (maydan baslap oktyabrge shekem) kúshli jawınlar sebepli dúbeleyler hám suw tasqınları kelip shıǵadı. Solardan eń kúshlileri 1998-jılda (Mitch dúbeleyi) hám 2005-jılda (Stan) júz berip, olar nátiyjesinde mámlekettiń úlken bólegi suw tasqını hám kúshli samallardan zálel kórgen. Ortasha jılına 1300 mm jamǵır jawadı.
Jer silkiniwler: Bul tábiyat qubılısları vulkanlar hám Tınısh okeanı túbiniń dúzilisi sebepli mámlekette júdá keń tarqalǵan. Eń kúshli jer silkiniw 1976-jıl 4-fevralda bolıp ótip, ol paytaxt hám basqa iri qalalardıń 90 %in wayran etti (sol waqıtta 20 mıńnan aslam adam qaytıs boldı hám millionnan artıq adam úysiz qaldı).
Hákimshilik-aymaqlıq dúzilisi
nobaý|300x300 nükte|Возрастно-половая пирамида населения Гватемалы на 2020 год oñğa|nobaý|300x300 nükte|[[Собор Святого Иосифа (Гватемала)|Собор святого Иосифа, город Гватемала, Гватемала]]
Siltemeler
<references group="" responsive="0">
Astronomiyalıq saatlar
Astronomiyalıq saatlar – Astronomiyalıq baqlawlarda qollanılatuǵın anıq hám qátesiz júretuǵın saatlar. Waqıttı joqarı anıqlıqta biliw astronometriyada hám ámeliy astronomiyanıń bir neshe baǵdarlarında júdá zárúr esaplanadı. Áyyemgi zamanlardan tap 15-ásirge shekem astronomiyada hám basqa da maqsetlerde quyash, qum hám suw saatlarınan paydalanıp kelingen. Mexanizmli saat astronomiyada birinshi ret 1484-jılda qollanılǵan. 1647-jılda Gyuygens (Gollandiya ) mayatnikli saatlardı oylap tapqannan keyin, bunday saatlar astronomiyada da paydalanıla basladı. Bunday saatlardan 20-ásir ortalarına shekem astronomiyalıq observatoriyalarda paydalanıp kelindi. Teńizde hám aviaсiyalıq astronomiyada mayatnikli saatlardan paydalanıw imkaniyatı joqlıǵı, xronometriya oylap tabılıwına alıp keldi. Onıń anıqlıǵı mayatnikli saatlardikinen kem. Eń kóp tarqalǵan mayatnikli Astronomiyalıq saatlar qatarında “Rifler”, “Short”, “Etalon” saatların kórsetiw múmkin.
20-ásirdiń 40-50-jıllarında astronomiyada kvarc saatları hám keyinala atom saatları qollanıla baslandı. Mayatnikli saatlarda terbelis dáwiriniń ózgermes bolıwın mayatnik támiynlese, kvarc saatlarında kvarc tan tayarlanǵan plastinkanıń pyezoelektrik terbeliwi, atom yamasa molekulyar saatlarda bolsa atomlardıń molekuladaǵı háreketi (mısalı, azot atomınıń ammiak molekulasındaǵı tákirarlanıwshı terbelisi) basqaradı. Atom saatlarınıń anıqlıǵı 109-1010 sek. Atom saatlarınıń 00 saat 00 minut 00 sekundı orınlardaǵı hár bir sutkanıń baslanıwına anıq durıs keliwi shárt. Bul másele aspanda aldınala tańlap alınǵan bir neshe on juldızdıń orınlardaǵı meridianlardan ótiw waqtınıń arnawlı passaj úskenesi járdeminde anıqlaw arqalı sheshiledi.
Iyjan
Iyjan — qaraqalpaq milliy taǵamlarınıń bir túri.
Turku
Turku (sv. Åbo) Finlyandiyada jaylasqan qala. Xalqı sanı 195,301 adam.
Iyjan
Iyjan
Iyjan tayarlawdıń da ózine ılayıq usılları bar. Solayda, bunı bir úyrenip alǵan adamǵa hesh qıyınshılıq tuwdırmaydı. Diyxanshılıq tarawında házirgi kúnde de kóplegen dánli eginler qatarında gúnji egiw hám onıń zúráátinen ónimli paydalanıw xalqımız turmısında keń orın alǵan. Bul egin túrin jeke xojalıqlar kóp egedi. Ásirese, Respublikamızdıń arqa hám oraylıq rayonlarındaǵı diyxanshılıq ónimleri arasında kóbirek ushıratamız. Iyjandı islew ushın júdá kóp azıqlıq zatlar talap etilmeydi: suwırıp tazalanǵan gúnji dáni, qatqan nan untaǵı (kelige túyilip untaladı), pecheniye qaldıqları (júdá shárt emes), qum sheker.
Tayarlanıwı
1. Iyjan tayarlaw waqtında gúnji juwılıp, qazanǵa salıp bir qaynatıp alıp, soń jayıp keptiriledi, kepken gúnji qazanda úzliksiz bılǵap quwırıladı, quwırǵan waqıtta kúyip qarayıp ketpewi kerek.
2. Quwırılǵan gúnji kelige salıp mayı shıqqansha, ezilip túyiledi.
Meshit
Shımbay rayonı «Xan» jome meshiti
Qaraqalpaqstan Respublikası Shımbay rayonı «Xan» jome meshiti úlken tariyxqa iye bolıp, ol burınǵı awqam dáwirinde de óz iskerligin alıp barǵan. Sonday-aq, eski dúzim gezinde Qaraqalpaqstan Respublikası boylap tek 3 meshit, yaǵnıy Xojeli, Tórtkúl rayonları hám Shımbaydaǵı usı «Xan» meshitleri ǵana namazxanlar ushın xızmet kórsetip kelgen. Uzaq jıllar dawamında bul meshitte Qalimbet axun, Rahmatullah iyshan, Mahmud iyshan, Xalil axun, Sherniyaz axun hám Ram iyshan sıyaqlı ulamalarımız imamlıq etken. Sonıń ishinde Sálmen iyshan babamızdıń da ol jerde xızmet qılǵanı aytıladı. Burınǵı awqam tarqaǵan waqıtta, yaǵnıy 1990-jılları xalıqtıń járdemi menen meshit qurılısı jańadan boy tiklep, qayta iske túsken. Bul qurılısta 1981 – 2015-jıllar aralıǵında imamlıq qılıp kelgen Mahmud Abdurazzakov aytarlı miynet kórsetken. Sol jıllarda Orta Aziya hám Qazaqstan musılmanları basqarması baslıǵı bolǵan, marhum shayx Muhammad Sadıq Muhammad Yusuf háziretleri respublikadaǵı barlıq oraylıq meshitler qatarı usı «Xan» meshitiniń de tırnaq tasın qoyıp bergen. Sol dáwirde bul jerde Mahmudjan Adburazzakov imam-xatib bolǵan (1991 – 2015). 2015-jıl may ayınan baslap 2021-jıl 14-sentyabr kúnine shekem Bekmurza Seytjanov, 2021-jıl 25-oktyabrden házirge shekem Dáwranbek Allambergenov imam-xatiblik qılıp kelmekte. 1998-jıl 1-mayda qabıl etilgen «Hújdan erkinligi hám diniy shólkemler haqqında»ǵı nızamnıń jańa ózgerisine góre meshittiń ustav hám tiyisli hújjetleri rásmiylestirilip, 1998-jıl 11-sentyabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministrliginde qayta dizimnen ótken. Meshitte 2015 – 2021-jıllarda iri kólemli qayta ońlaw isleri alıp barıldı. Házirgi waqıtta 1000 nan artıq mómin-musılmanlardı óz ishine jámley aladı. Bul jerde namaz oqıw ushın ulıwmalıq zal 637 m2 bolıp, onıń táhárátxanası (qájetxana, ǵusılxana) 126 m2 maydandı iyeleydi. Meshit eki úlken kiriw esigi, 1 imam-xatib xanası, 1 imam-nayıb xanası, bir waqıttıń ózinde 20 dan aslam adamǵa xızmet kórsetiwshi táhárátxana, 1 májilisler zalı, 2 úlken namaz oqıw zalı, 1 asxanadan ibarat. Házirgi waqıtta pútkil Shımbay rayonı xalqına xızmet kórsetip kelmekte.
Búrtik sabıw
Sabıwlardan eń kóp tarqalǵanı búrtik sabıw. Sabıw ushın kesip alınatuǵın búrtikli qálemsheler sabıq ústi dep ataladı. Sabıw ushın ósirilgen tuqım nál sabıq astı delinedi.
.nc
Siltemeler
Toppdomän
Xalıqaralıq studentler kúni
nobaý|NMPI
17-noyabr - studentler kúniniń óz tariyxı bar. Bul baxıtlı jaslıq dáwiri hám romantikalıq bayram bolǵanı menen kúnniń tariyxında kewilsiz waqıyalar bolǵanlıǵın atap ótiw kerek.
Kún tariyxı
Ekinshi jer júzilik urıs waqtı menen baylanıslı bul waqıya tómendegishe: 1939-jıldıń 28-oktyabr kúni fashistler basqınshılıǵında qalǵan Praga qalasındaǵı joqarı oqıw orınlarınıń studentleri hám oqıtıwshıları Chexoslovakiya mámleketiniń dúzilgen kúnine arnap demonstraciyaǵa shıqqan. Demonstraciya waqtında basqınshılar studentlerge qarsı shıǵıp, medicina fakultetiniń Yan Opletal isimli studentine qaray oq atqan hám jaradar etken. Jaraqatı emleniwine qaramastan student 11-noyabr kúni qaytıs bolǵan. Studentti jerlew máresimi 15-noyabr kúni bolıp ótken hám onıń dawamı narazılıq akciyasına aylanıp ketken. Narazılıq akciyası waqtında onǵa shamalas student uslanıp, qamalǵan. 17-noyabr kúni fashistler tań azanda studentler jataqxanasın qorshap alıp, narazılıq akciyasına qatnasqan 1200 den aslam studentti qolǵa alǵan hám olardıń kópshiligin Zaksenxauzendegi konclagerge jibergen. Toǵız student hám studentler háreketiniń jetekshileri hesh qanday sud sheshimisiz Ruzina rayonındaǵı qamaqxanada atıp óltirilgen. Gitlerdiń buyrıǵı menen chexlardıń barlıq joqarı oqıw orınları urıstıń sońına shekem jabılǵan. Aradan eki jıl ótkennen soń 1941-jılı London qalasında nacizmge qarsı gúresip atırǵan studentlerdiń xalıqaralıq ushırasıwı bolıp ótken. Onda chexoslovakiyalı Otto Shlingtiń usınısı menen usı sáneni hár jılı qaytıs bolǵanlar esteligi ushın Studentler kúni sıpatında belgilew qararı qabıl etilgen.
Bul sáne 1946-jıl 17-noyabrden baslap xalıqaralıq kólemde belgilenedi.
Princeton universiteti
Prinston universiteti -AQShtıń iri oqıw hám ilimiy oraylarınan biri. 1746-jıl kolledj retinde Prinston qalası (Nyu-Jersi shtatı ) de islengen, 1896-jıldan universitet maqami'na iye. Kolledjda T. v. vilson (1902—10 jıllarda universitet rektori, 1912— 21 jıllarda AQSH prezidenti) oqıǵan. Texnika hám fizikamat, pánleri, aeronavtika hám kosmik izertlewler boyınsha iri oqıw hám ilimiy izertlewler orayı esaplanadı. Fizika, mat., geol., geofizika, biol., ximiya, ekonomika, filosofiya, siyasatshunoslik, psixologiya, sotsiologiya, dinge sıyınıw, roman tilleri hám ádebiyatı, german tilleri hám ádebiyatı, dene tárbiyası hám basqa qánigelikler boyınsha qánigeler tayarlaydı. 6 mıńnan zıyat student tálim aladı. Kitapxanalarında 2 mln. den artıq dóretpe saqlanadı.
Abat Fayzullayev
Abat Fayzullayev — ózbek diplomati. 2020-jıldan Ózbekstannıń Avstriyadaǵı elshisi.
Ómirbayanshiiya
1982-jıl 30-dekabrde Nókis qalasında tuwılǵan.
Tálim
2005-jılda Jáhán ekonomikası hám diplomatiya universitetiniń xalıq aralıq munasábetler fakulteti bakalavr basqıshın, 2007-jılda sol fakultet magistraturasın tamamlaǵan. 2009-jılda Tashkent mámleket ekonomika universiteti finans fakulteti bakalavriatın sırtqı bólimin tamamlaǵan.
Miynet iskerligi
2007—2011 — Ózbekstan Respublikası Sırtqı jumıslar ministrligi Sırtqı siyasat analizi hám strategiyası bas basqarmasında referent, attashe, úshinshi xatker, ekinshi xatker,
2017—2018 — Ózbekstan Respublikasınıń AQShdagi elshixonasi siyasiy analiz bóliminiń birinshi xatkeri.
2018—2019 — Ózbekstan Respublikası Sırtqı jumıslar ministrligi Amerika departamenti birinshi xatkeri.
2019—2020 — Ózbekstan Respublikası Sırtqı jumıslar ministrligi shólkemlestirilgen-inspektorlıq basqarması baslıǵı.
2020 -jıldan Ózbekstannıń Avstriya daǵı ayrıqsha hám toliq huqıqlı elshisi, Xalıq aralıq atom energiyası agentligidegi turaqlı jánekili.
2022-jıldan Ózbekstannıń Vengriya daǵı ayrıqsha hám toliq huqıqlı elshisi.
Janapaylardin' jazılıwı
1. Soraw, ayırıw-sheklew, kúsheytiw mánilerin bildiretuǵın ma, me, she, ǵana, tek, tek ǵana, hátte, da,de, tap, ǵoy t.b. janapaylar gáp ishinde sózlerden bólek jazıladı. M ı s a l ı : ayttı ma, barasań ba, keleseń be,aǵam she, ózim de, sen de, alǵan ǵoy; tek Ábdimurat ǵana kelmedi; tek ǵana Sultamurat erte keldi; jaydıń ishi tap kúndizgidey jarıq hám t.b.Al, ma, me (ba, be, pa, pe) janapayları sózlerge birigip jazılǵanda dáslepki qálpin ózgertip mı, mi, bı,bi, pı, pi túrinde sóz benen betlik qosımtanıń arasında jazıladı. M ı s a l ı : adambısań, oqıymısań, senbiseń, kelemiseń, kórippiseń hám t.b.2. shı, shi, sesh, ós, mıs, mis, mısh, mish t.b. sıyaqlı modallıq janapaylar sózlerdiń sońına qosılıp,birigip jazıladı. M ı s a l ı : aytshı, kelsesh, aytós, ketsesh, baradımısh, keledimish, aytıptımısh, kóriptimish t.b.3. aq, ay, aw, áy, a, á, sa, se, da t.b. sıyaqlı janapaylar defis arqalı jazıladı. M ı s a l ı : sen-aq, sonday-aq, aytaman-aw, keler-aw, qoy-a, aytsań-a, ishseń-o, qoy-áy, qoysańız-da, shıdamaptı-da t.b.
Teador Drayzer
Theodore Dreiser (aytılıwı :Teodor Drayzer 27-avgust 1871-jıl — 28-dekabr 1945-jıl ) — amerikalıq jazıwshı hám mámleket ǵayratkeri, tábiyattanıwlıq mektebiniń jurnalisti. Onıń romanlarında kóbinese qatań etikalıq normalar joq ekenligine qaramay óz maqsetlerine erisken bas qaharmanlar hám tańlaw hám qálegen erteklerden kóre tábiyaattı úyreniwge kóbirek uqsas kórkem ádebiyatqa baylanıslı jaǵdaylar suwretlengen. Drayzerning eń ataqlı romanları qatarına " Baxtıqara Kerri" (1900), " Qarjı iyesi" (1912) hám " Amerika baxıtsızlıǵı" (1925) kiredi. 2022-jıl Muhabbat Ismoilova awdarması tiykarında hám " Asaxiy books" joybarı sheńberinde " Qarjı iyesi" romanı ózbek tiline qayta awdarma etildi.
Alisher Nawayı meshiti (Kogon)
Alisher Nawayı jome meshiti — Ózbekstannıń Buxara wálayatı Kogon qalasında jaylasqan jome meshit. Qalanıń batıs bóleginde qurılǵan dáslepki hám birden-bir meshit.
Meshittiń dáslepki ornı 1989—1991-jıllarda 10x10 metr maydanda qurılǵan. 1992-jılda meshitke 600 m² jer maydanı ajıratıp berilgen. 1994-jılda meshitti keńeytiw jumısları baslanıp, dáretxana hám aywan qurılǵan. 1999-jıl Mámleketlik Ádillik basqarması diziminen ótkerilgen. Jıllar dawamında meshit aymaǵı keńeyip barǵan hám 2012-jılda 733 m² qa jetken. 2016-jılda meshittiń tiykarǵı ornı tolıq rekonstrukciya etilgen. 2018—2019-jıllar dawamında meshitte qurılıs jumısları alıp barılıp, meshit aywanı keńeytirilgen, dáretxana qayta qurılǵan.
Túrli jıllarda Roib Loyiqov (1991—1999 ), Toʻlqin Safarov (1999—2017), Afzal Kamolovlar (2017—házirge shekem) meshitke imam etip tayınlanǵan.
2020-jıl 31-oktyabrde kepserlew qawipsizligi qaǵıydalarınıń buzılıwı sebepli órt júzege kelip, nátiyjede meshit járdemshi binasınıń 35 m² tam bólegi janǵan.
Házirde meshittiń eski ornında jańa zamanagóy kórinistegi meshit ornı qurılıp atır.
Góruǵlı dástanı
Gòruglı dástanı qaraqalpaq arasına jazba hàm awız eki tùrde taralģan dàstanlardıñ biri boldı. Onıñ ayırım bòlimleri qıssa tùrinde kòshirilgen bolıp qoldan qolģa òtip turdı. Gòruģlı dàstanı, àsirese XIX àsirde qaraqalpaqlarģa keñnen màlim boldı. Òytkeni, bul dàwirde jasaģan shayırlardıñ kòpshiliginde òz qaharmanların Gòruģlıģa teñew dàstùrgre aynalģan. Gòruģlı ciklindegi dàstanlardıñ qaraqalpaq arasında ùsh tùri tarqalģan. Bulardıñ hàrbiri òz aldına dàstan bolıp Awezxan Qirmandàli Bàzirgendegen at penen tarqalģan. Gòruģlınıñ qaraqalpaqlar arasında keñ tùrde tarqalģan bòlegi Àwezxan dàstanı bolıp esaplanadı. Bul bòlim òzbek, tùrkmen baqsıları arasında bòlinip aytılıp jùrgen Gòruglınıñ tuwılıwı, Yunus peri, Intizar, Botakòz, Àwezdi izlew, Xosh keldi bòlekleriniñ jıyındısı bolıp, tutas bir dàstan sıpatında jırlaģan. Àwezxan qıssasında Gòruģlınıñ tuwılıwı, erjetiwi hàm perzentsizlik daģında qalıwı menen baslanadı. Dàstannıñ baslı ideyası negizinen batırlıq bolıp, àdalatsızlıq ùstinen qatañ gùres alıp baradı. Eldi sırt el basqınshılarınan qorģaydı. Xiywa xanlıģı turģan màhàlde, elde aqılģan sıymaytuģın àdalatsızlıqlar jùz berip turģanday, àlbette xalıq Gòruģlı sıyaqlı batır hàm adalatlı basshılardı àrman etetuģın edi. Sonıñ ushın da, bul dàstan xalıqtıñ àdalat jolındaģı àrman bolıp, xalıq Gòruģlı sıyaqlı batırlardı kùsedi.
.ne
.ne — Niger ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Ílaq oyını Kókpar
Ílaq oyını, kókpar – Qaraqalpaq milliy oyını
Tamırmiyweler
Tamırmiyweler — tiykarǵı tamır formasın ózgertip juwanlasadı hám awısıq azıqlıq zatlar toplaydı. Buǵan geshir, shalǵam, turpi, láblebi, rediska mısal boladı.
Mif
Mif(grek sózi, ańız)—dúnyanıń yamasa jer júzindegi tirishiliktiń payda bolıwı tuwràlı àńız sózler degendi ańlatadı.Mifler áyyemgi zamanlarda xalıqtıń jámáátlik dóretpesiniń bir kórinisi sıpatında payda bolıp‚, tábiyat sırları  aldında ázzilik etken adamlardıń dúnya tuwralı sada  túsiniklerin sáwlelendirgen. Burınǵı waqıtları adamlar tá- biyattıń sırla=rı aldında ázzilik etip, onı qıyalıy boljawlar arqalı túsindiriwge umtılǵàn. Biraq, óziniń usı sıpatına qaramastan, áyyemgi dáwirlerde dóretilgen mifologiyalıq obrazlar xalıqtıń sanasınan belgili dárejede orın alıp kelgen. Grek ádebiyatındaģı Prometey, Antey, Gerakl hám taģı basqalar kúshliliktiń, batırlıqtıń tımsalı sıpatında sáwlelengen.
Tampere
Tampere (sv. Tammerfors) Finlyandiyada jaylasqan qala. Xalqı sanı 244,315 adam.
Plis Nurpeysov Qolgeldievich
Nurpeysov Plis Qolgeldievich – 2-Belorussiya frontı 4-hawa kúshleri 47-gvardiyası ayrıqsha rezvedka aviaciyası polkınıń razvedkashı ushıwshısı, gvardiya aǵa leytenantı bolǵan.
Biografiyası
1919-jılı Qaraqalpaqstannıń Taxtakópir rayonında tuwılǵan. 1939-jılı Qızıl Armiya qatarına shaqırılǵan. Melitopol áskeriy aviaciyalıq mektebin pitkergen. 1943-jıldıń dekabr ayınan Ekinshi jer júzilik urıs sawashlarında joqarı shtab hám áskeriy-hawa kúshleri bas shtabınıń tapsırmaların orınlap, ayrıqsha razvedka polkına ótken. Polktıń párwaz hám navigaciyalıq otryadı kúshli, joqarı tájiriybege, jawıngerlik qúdiretke iye edi. Plis Nurpeysov tez arada tájiriybeli hám isenimli skautları qatarına kirdi. Polkta birinshilerden bolıp ol kúndizgi waqıtları úlken front artı obektlerin izlep tabıw ushın usha basladı. Onıń samolyotı kúnine on márte Berlin, Dancig, Gdiniya ústinen, segiz márte Kenigsberg, altı márte Shtettin hám basqa qalalarda payda bolatuǵın edi. Onıń razvedkalıq párwazlarınan soń hújimge ótken samolyotlar hám áskeriy kúshler dushpanǵa úlken zıyan jetkerdi.
Erlikleri
Nurpeysov ekipajı 148 aerodrom, 3646 temir jol eshelonı, 1735 zenit batareyası, hár qıylı awırlıqtaǵı 925 keme hám basqa obektlerdi súwretke túsirgen. 1944-jıl 15-mayda Belorussiyada temir jol kesilispeleri hám aerodromların anıqlaw waqtında onıń ekipajı awır hám qáwipli jaǵdayǵa túsip qaldı. Mogilevte fashistler onıń samolyotın kúshli oq jawdırıp, qarsı aldı. Solay bolsa da, ekipaj artqa qaytıp ketpesten, obektlerdi súwretke túsirdi. Bobruyskta olar jáne bir márte oqqa tutıldı. Fashistlerdiń oqları samolyottıń shep motorın isten shıǵarǵan bolsa da, olar obektlerdi súwretke túsirip, óz aerodromına qayttı. 1944-jıl 7-sentyabrde ekipaj Shıǵıs Prussiyadaǵı Xaylsberg, Morungen, Allenshteyn, Ortelsburg temir jol kesilispelerin qayta súwretke aldı. Ortelsburg rayonı aymaǵında olardıń samolyotı fashistlerdiń 3 qırıwshısı tárepinen oqqa tutıldı. Ekipaj dushpanǵa qarsı oq jawdırıp, manyovr qollanıw nátiyjesinde olardan uzaqlasıp úlgergeni menen dushpanlardıń oqları samolyotınıń oń dvigatelin isten shıǵarǵan edi. Olar samolyottı Osovec qalası aymaǵına qondırmaqshı bolǵanında jáne bir márte artilleriya tárepinen oqqa tutıldı. Ekipaj súwretler túsirilgen kassetalar menen ózlerin qutqarıwǵa eristi. 1945-jıldıń apreline shekem aǵa leytenant P.Nurpeysov ekipajı 100 den aslam náwbetshiliklerdi ámelge asırdı. Olardan 10 náwbetshilik kúndizgi sharayatta, front artı hám dushpan qorǵanıw obektlerin súwretke túsiriw menen ótti. Sonıń menen birge, 27 náwbetshilik awır sharayatlarda, tómen biyiklikte, Germaniya áskerleri hám temir jol eshelonlarına jáne kolonnalarǵa bolǵan hújimleri menen birge dawam etti. Berlin ushın bolıp ótken sawashlarǵa razvedka xızmeti de qosıldı. Bazı waqıtları hawaǵa úsh-bes márte kóteriliwge tuwra keletuǵın edi. 1945-jıl 23-aprel… Fashistler basqarıwınıń táslim bolıwınan bir hápte aldın. Usı kúni ekipaj Berlin ústinen úsh márte ushıp ótti hám hár saparı qurǵaqlıqtaǵı áskeriy otryadlar ushın áhmiyetli bolǵan materiallardı toplap qayttı. Tórtinshi márte de ushıwǵa tuwra keldi. Ol shtab tárepinen berilgen tapsırmanı orınladı hám radio arqalı shtab-kvartiraǵa xabar berdi: "«Wazıypanı orınladım, úyge qaytıp baratırman»."
Latviya universiteti
Latviya universiteti — Latviyadag'i' birinshi milliy joqarı oqıw jurtı. Latviya daǵı iri oqıw, materiallıq hám ilimiy oray esaplanadı. Riga qalasında jaylasqan. 1919 -jıl islengen. 1940—58 jıllarda Latviya mámleket universiteti, 1958—90 jıllarda P. Stuchka atındaǵı Latviya mámleket universiteti dep atalǵan; 1990-jıldan házirgi ati'nda. 1990 -jıl teologiya fakulteti, 1998-jıl medicina fakulteti iskerligi tiklendi. Latviya universitetinde 12 fakultet hám 24 ilimiy izertlewler instituta, kitapxana (2, 1 mln. den artıqasar), botanika bogi, pán hám texnika muzeyi (6 filialı menen) bar (1999 ); 1998/99 oqıw jılı untda 20 mıńnan zıyat student tálim aldı, 1560 oqıtıwshı, atap aytqanda, 116 professor isledi. Latviya universitetinde tálim pánniń 24 tarmaǵı, atap aytqanda, medicina hám teologiya boyınsha bakalavr, magistr, doktorlıq dárejesin alıw támiyinlenetuǵın programma boyınsha alıp barıladı. Universitet bir neshe ilimiy jurnal baspa etedi.
Plis Nurpeysov Qolgeldievich
Atın máńgilestiriw
Onıń atın máńgilestiriw maqsetinde Nókis qalasındaǵı universitette onıń atına memoriallıq taxta ornatılǵan, Taxtakópir rayonındaǵı mektepke onıń atı berilgen. Kaliningrad qalasında onıń atı Kenigsberg sawashınıń qaharmanları qatarında tilge alınıp, altın háriplep menen jazıp qoyılǵan.
Tayanısh tamırlar
Tayanısh tamırlar — paqaldan shıqqan qosımsha tamırlar bolıp, onı tik tutıp turıwǵa járdem beredi.
Qıs
Qıs ortasha regionlarda dekabr, yanvar hám fevral ayların óz ishine aladı. Qıs máwsiminiń astronomiyalıq dawam etiw waqtı ortasha 89,0 sutkadan ibarat. Qıstıń baslanıwı dep Quyashtıń qısqı turıw noqatınan ótiw kúnleri (21—22-dekabr) qabıl etilgen. Ózbekstanda qıs máwsimi azlı-kem suwıq keledi. Eń suwıq ay — yanvardıń ortasha temperaturası tegisliklerde (Ústirt. Churuk stansiyası ) — 10°, qubla-shıǵısta (Temir, Sherobod) 2—3°, absolyut tómen temperatura qublada —25°, —30° hám arqa-batısta —35°, —38°. Biraq tegisliklerde qısta da 15—20°, tawlarda 5—10° qa shekem jıllı kúnler bolıp turadı.
Astronomiyalıq qıs 20-dekabrden 21-martqa shekem dawam etedi (arqa yarımsharda).
Gettysburg (Pennsylvania)
nobaý|220x220 nükte Gettysburg AQSh tıń Pennsylvania shtatında jaylasqan qala bolıp tabıladı. Adams County okrugi quramına kiredi.
Xalqı
8103 adam xalıq jasaw etedı (2006).
Geografiyası
Maydanı - 4, 3 km2. Sonnan 4,3 km2 qurǵaqlıq, 0,0 km2 bolsa suw maydanı bolıp tabıladı. Teńiz betinen ortasha 170 m biyiklikte jaylasqan.
Nart
Terek, puta hám yarım putalardıń ózinde búrtik hám japıraq payda etetuǵın bir jıllıq shaqası nart delinedi.
.nf
.nf — Norfolk ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Salıq
Salıq – barlıq yuridikalıq hám fizikalıq shaxslar mámleket yamasa jergilikli byudjetke ámelge asıratuǵın ulıwma májbúriy tólemlerdiń bir túri esaplanadı.Salıqlardı belgilew, júrgiziw hám tólew menen baylanıslı barlıq qatnasıqlar Ózbekstan Respublikasınıń Salıq kodeksi menen basqarıladı.Bul Kodekske muwapıq salıq sisteması Ózbekstan Respublikasınıń barlıq aymaǵında salıq tólewshiler ushın birden-bir bolıp tabıladı. Ózbekstan Respublikası Salıq kodeksiniń 5-statyasına muwapıq, salıq nızamshılıǵı salıq tólewdiń májbúriylik, salıqqa tartıwdıń ádillik, salıq nızamshılıǵınıń járiyalılıq hám salıq tólewshiniń haqlıǵı prezumpciyası principlerine tiykarlanadı. Salıqqa tartıw tikkeley – esapqa alınǵan daramattan yaki mal-múlk bahasınan hám de janapay boladı, yaǵnıy tovar hám xızmetler nırqın,akciz saliǵın, bajxana bajların hám taǵı basqalardı asırıw arqalı óndiriledi.
.nf
Siltemeler
Toppdomän
Zulfiya
Ózbek xalqınıń belgili shayırası, Ózbekstan xalıq shayırı Zulfiya Isroilova 1915-jılı 1-avgustta Tashkenttiń Oqshi máhállesinde tuwıladı.
Biologiyalıq sistemalar
=Ekologiya-biologoyalıq sistemalar haqqındaģı pán=
Internet-jańa kommunikaciya maydanı sıpatında
Internet Internet]]- pútkil dúnya júzi global kompyuter tarmaǵı 1969-jılı 29-oktyabr kúni Amerika Qurama Shatatında dúnyaǵa kelgen
Internet - (ingiliz tilinen alınǵan ) axborottı saqlaw uzatıwǵa móljellengen pútkil dúnya júzi kompyuterler dizimin birlestirgen tarmaq.TCP/IP protollarınıń birlesiwinen payda bolǵan.Internet tiykarında pútkil dúnya júzlik tarmaq (World Wide Web, WWW ) hám basqa maǵlumatlardı uzatıw dástúrlerinde isleydi
WWW- (ingiliz tilinen alınǵan World Wide Web, yaǵnıy pútkil dúnya júzlik tarmaq ) - elektron resurs mánzili.Saytlar jıyındısınan ibarat bolǵan internet tarmaǵındaǵı jalǵız axborot tarmaǵı
.ng
Siltemeler
Toppdomän
Qarapapaxlar
thumb|260x260pik|Gruziya Qarapapaxları hám olardıń koefficienti thumb|Hamidiye awqamınan Qarapapax toparı Qarapapaxlar yamasa Terekeme  (Qarapapaqlar, Tərəkəmələr; Karapapaklar, Terekemeler) — túrkiy xalıq bolıp, tiykarı Ázerbayjan hám Túrk tilleri menen bekkem baylanıslı batıs oguz tili esaplanǵan qarapapax tilinde sóylesken. Házirgi kúnde qarapapax tilin tiykarınan ázerbayjan hám túrk tilleri sıǵıp shıǵarǵan.
Orta ásirlerde basqa túrkiy tilde sóylesiwshiler hám mangol kóshpelileri menen birgelikte Batıs Aziyaǵa kóship ótkennen keyin, qarapapaqlar Gruziyanıń shıǵıs bólegindegi Deped dáryası boyında (házirgi Gruziya-Armeniya shegarası boylap) jaylasadı. 1828-jılda Iran menen Rossiya ortasında Túrkmenchay shártnaması dúzilgennen keyin olar Qajar Iranına, Osmanlılar imperiyasına kóship ótken. Rossiya imperiyası quramında qalǵan qarapapaqlar patsha xalqı sanında bólek topar retinde kórilgen. Sovet Awqamı bar bolǵan dáwirde qarapapaqlar ázerbayjanlar tárepinen materiallıq hám til tárepinen assimilyaciya etilgen hám olar 1959 hám 1970-jıllardaǵı sovet diziminde “Ázerbayjanlılar” dep esaplanǵan. 1944-jılda Sovet Awqamındaǵı qarapapaqlar ǵalabalıq túrde Sovet Orta Aziyasına súrgin etilgen.
Qarapapaxlar dástúrge kóre, sunniyler, shialar hám Ali-illohizm tárepdarları bolǵan. Sovet Awqamı etnografiyasına tiyisli sońǵı batıs etnografiyalıq dóretpelerge kóre, 1980-jıllarda qarapapaqlardıń kópshiligi Túrkiya, Iran, Sovet Orta Aziyası (birinshi náwbette, Ózbekstan SSR) hám Kavkaz sovet respublikalarında (birinshi náwbette, Gruziya SSR hám Armeniya SSR) jasaǵan.
Atalıwı
Qarapapax oguz túrkiylerinde “qara qalpaq” dep awdarma etiledi. Qarapapaxlar geyde Terekeme yamasa Tarakama (تراكمة, túrkmenler ushın kóplik túri - dástúriy túrde hárqanday túrkiy kóshpeli xalıq ushın isletiletuǵın termin) dep ataladı.
Tili
Qarapapaxlar dáslep ózleriniń batıs oguz tilinde sóylesken, bul til batıs oguz bólimine kiredi hám ázerbayjan hám túrk tilleri menen bekkem baylanıslı. Sovet Awqamınıń Gruziya SSRda bul til kóbinese ázerbayjan tili menen aralasıp ketken. Sovet Awqamındaǵı assimilyaciya procesi menen uqsaslıqlarǵa iye bolǵan Túrkiyada qarapapaqlar endi ózleriniń túrkiy tillerinde sóylespey, pútkilley túrk tiline ótken. Brent Brendemoen Túrk-Iran baylanıs aymaqlarında: tariyxıy hám lingvistikalıq ózgeshelikler shıǵarmasında Qarapapaqlardıń (basqalar qatarında, Terekeme de) házirgi zamanda Túrkiyanıń shıǵısınan kóshiwi, Sivastaǵı Kangalǵa shekem bolǵan shet aymaqlarǵa parsı dawıslı arabshadan ózlestirilgen sózlerdi alıp keliwine sebep bolǵan.
Dástúriy ekonomikası
Qarapapaxlar dástúriy túrde qoy baǵıw hám ayırımları dıyxanshılıq penen de shuǵıllanǵan.
Blogerler kúni
Hár jılı 14-iyun kúni dúnya kóleminde Xalıqaralıq blogerler kúni belgilenedi.Bul kúndi bayram sıpatında belgilew 2004-jıldan baslanadı.Bir kúnniń ózinde 40 mámlekette xizmet alıp baratuǵın 500 bloger óz bayramın belgilewge qarar etedi hám usı kún blogerler kúni dep jariyalandı.
Xalıqaralıq blogerler kúninen tısqarı 31-avgust Blog kúni(tiykarǵı atalıwı Blog Day) ótkiziledi. Usı kúni hár bir bloger óz veb-betlerine túrli temalardaǵı bes kúndelik járiyalaydı.
Shom meshiti
Shom jome' meshiti — Ózbekstannıń Buxara wálayatı Kogon qalasında jaylasqan jome' meshit. Qalanıń arqa bóleginde qurılǵan birden-bir sunniyler meshiti.
Meshit óz dáwirinde Kogon qala Lokomotiv deposining basshısı bolǵan Toshiyev Shomurod qáwenderliginde qurılǵan hám óz iskerligin 1995-jılı Ramazon ayınan baslaǵan. Meshit atı onıń qáwendersi atına atab „Shom“ dep atalǵan.
Meshit jayı miytin gerbishten qurılǵan. Onıń kiraverishiga áywan tiklengen. Meshit jayı eki xanadan ibarat.
Kórkem ádebiyat stili
KÓRKEM ÁDEBIYAT STILI. Ádebiy tildiń stillik rawajlanıwınıń eń áhmiyetlileriniń biri — kórkem ádebiyat stili. Kórkem shıǵarma ushın til hámme waqıt tiykarǵı qural bolıp tabıladı. Kórkem ádebiyat turmıstıń barlıq tárepin, bizdi qorshap turǵan haqıyqatlıqtı kórkem obrazlar arqalı biziń sanamızǵajetkizedi. Sonlıqtan kórkem shıǵarmalarda xalıq tiliniń hárbir sózi, sóz dizbekleri puqta tańlanıp, orınlı paydalanıladı.Kórkem ádebiyat stiliniń ádebiy til stilleriniń basqa túrlerine qaraǵanda ózine tán ózgeshelikleri bar. Kórkem shıǵarmalardaǵı leksikalıq baylıqlar hám grammatikalıq qurallar onıń syujeti hám obrazlılıǵına ılayıq keń qollanıladı. Turmıstıń hámme tárepine — tábiyat kórinislerine, adamlarǵa, haywanat hám janlı maqluqlarǵa, jámi etlik-siyasiy hám ekonomikaǵa, úrp-ádet t.b. tarawlarına qatnaslı bolǵan sózler, sóz dizbekleri, sonday-aq onıń tiykarǵı súwretlew materialı boladı. Kórkem ádebiyat stiliniń ózine tán ózgesheligi onıń janrlıq túrlerine baylanıslı. Hárbir janrdıń ózine tán kórkemlik formaları boladı. Máselen, poetikalıq shıǵarmalarda, olardıń stillik ózgesheligine, dawıs ırǵaǵınıń birgelkiligine ılayıq qatarlarındaǵı sózlerdiń buwın sanların, hárbir qatardaǵı eń sońǵısózdiń grammatikalıq formalarınıń birgelkili bolıp keliwi talap etiledi. Prozalıq shıǵarmalarda onıń tematikasına, tariyxiy dáwirine, syujetine hám obraz jasaw ózgesheliklerine baylanıslı xalıq tiliniń bay leksikasınan — tariyxıy sózler, arxaizmler, dialektlik sózler, sintaksislik konstrukciyalarınan keń paydalanıladı. Kórkem ádebiyat stilinde obraz jasaw ushın tildiń kórkem súwretlew quralları hám stillik figuralar — epitet, metafora, metonimiya, te- ńew, sinekdoxa, giperbola, qaytalaw, inversiya, antiteza, ellipsis t. b.keń qollanıladı.
Pil qala
nobaý|Pil qala
Pil qala - Qaraqalpaqstan Respublikası Beruniy rayonı aymaǵında jaylasqan Pil qala arxeologiyalıq esteligi biziń eramızǵa shekemgi IV-III ásirler, sonday-aq, eramızdıń IV-IX-XI-XIII-XIV ásirlerine tiyisli arxeologiyalıq mádeniy miyras obekti bolıp esaplanadı.
Qalanıń izertleniwi
Pil qala 1939-jılı belgili arxeologlar Sergey Tolstov hám Yaxiya Ǵulamov tárepinen qazıp úyrenilgen. Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, ol waqıtta qala átirapı batpaqlıq bolǵan. Qazıw jumısların alıp barǵan arxeologlardıń esaplawı boyınsha bul qala biziń eramızdıń IV-VII ásirlerinde basqıshpa-basqısh qurılǵan. Biraq, keyin ala arxeolog Vadim Yagodin bul qalanıń tariyxı birqansha aldın baslanǵanın anıqlaǵan. Onıń keltiriwinshe, diywallar dáslep biziń eramızǵa shekemgi IV ásirde qurılǵan bolıp, bekkem etip qurılǵan saraydıń bir bólegi bolǵan hám Afriǵ qalası onıń tırnaǵınıń ústine qurılǵan. Belgili enciklopedist alım, jerlesimiz Ábiw Rayxan Beruniydiń «Ótmish áwladlardan qalǵan estelikler» kitabında Xorezmshaxlar patshası Afriǵ tárepinen ál-Fir qalası qurılǵanlıǵı hám ol óz dáwirinde Xorezmshaxlar mámleketiniń áhmiyetli qalalarınıń biri bolǵanlıǵı haqqında maǵlıwmatlar bar. Qala aymaǵında alıp barılǵan arxeologiyalıq qazıw jumısları nátiyjesinde bul jerden Afriǵiyler dáwirine tiyisli gúlal ıdıslar tabılǵan. Akademik Ya.Ǵulamovtıń «Xorezmniń suwǵarılıw tariyxı» atamasındaǵı miynetinde «Mámleket paytaxtın Tabariy Madinat ál-Fil, Istahriy, Ibn Hovkal hám Maqdisiyler bolsa Kat yamasa Kas, Ábiw Rayxan Beruniy bolsa Fil yamasa Fir dep ataydı» dep keltirip ótkenligi bul qalanıń óz dáwirinde jámiyetlik-siyasiy hám sociallıq-ekonomikalıq jaqtan úlken áhmiyetke iye bolǵanlıǵın kórsetedi.
Qalanıń qurılısı
Bul áyyemgi arxeologiyalıq estelik qam gerbishten qurılǵan bolıp, onıń sırtqı diywallarına sheńber tárizli minaralar qurılǵan. Qala diywallarınıń eni 6 metr, biyikligi 10-11 metrge shekem jetedi. Házirgi waqıtta Pil qala arxeologiyalıq esteligi mámleket tárepinen qorǵawǵa alınǵan bolıp, onıń búgingi kúndegidey kórinisin saqlap qalıw hám keleshek áwladlarǵa jetkerip beriw ushın tiyisli jumıslar ámelge asırılmaqta.
.ua
.ua — Ukraina ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Buwın
Paqal narttiń ózek organı esaplanadı. Paqaldıń japıraq hám qaptal búrtikler jaylasqan bólimi buwın delinedi. Qońsı buwınlar arası buwın aralıǵı delinedi.
Referendum
Referendum—(lat.—málim etiliwi zárúr bolǵan nárse)mámleket
áhmiyetine iye bolǵan áhmiyetli máseleler boyınsha ótkiziletuǵın
hám geyde nızam qabıl etiw ushın tiykar bolıp xızmet etetuǵın
ulıwma xalıqlıq sorawı, dawıs beriw jolı menen xalıq pikirin anıqlaw.
Tós qáde
Tós qáde – Qaraqalpaq milliy dástúrı
Xalıq dástúrinde, qudalardı shaqırǵan waqıtta, qonaqası berilip, hár bir qudanıń ornı, jasına qaray aldına sıbaǵaları qoyıladı. Sonıń ishinde, kúyew balaǵa tós qoyıladı. Biraq, ne ushın kúyew balaǵa basqa jilik emes tós qoyıladı degen sorawǵa belgili baslı dáliyller joq. Ayırım dereklerde, ata-babalarımızdıń bunı medicinalıq táreplerin oylap, kúyew balanıń den sawlıǵı kúshli, bekkem bolıwın esapqa alǵan, sebebi, tós mayı-er adamnıń bilegine kúsh, beline quwat baǵıshlaydı degen mısallar keltiriledi. Bul da durıs bolar, waqıtlar óte kele, kúyew balaǵa tós tartıw qádesi dástúrimizde saqlanıp qalǵanı menen, kelip shıǵıw sebepleri umıtılǵan bolıwı múmkin. Házirgi waqıtta, sol burınǵı dástúrlerimizdiń haslı mánisin saqlaǵan halda, kúyewdi tórge otırǵızbaydı, kúyew pátiya bermeydi, biraq kúyeudiń sıbaǵası-tós, minnetli túrde tartıladı. Tós tartılıwǵa baylanıslı, kúyeu bala "tós qáde" sin beredi. Bul da, "at ólse de, qáde ólmes, arıq qoydan tóslik al",-degendey, salt-dástúrlerimizdiń joǵalmay kiyatırǵan bir túri.
Alimjan Xalimov
Alimjan Xalimov - Ozbekstan xalıq artisti, Qaraqalpaqstanga xızmet kórsetken kórkem-óner ǵayratkeri, Berdaq atındaǵı sıylıqtıń laureatı, kompozitor, dirijyor, oqıtıwshı, muzıkalı jámiyetlik ǵayratker. A.Xalimov házirgi zaman qaraqalpaq muzıkasınıń tiykarın salıwshılardıń biri. Ol Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan muzika mádeniyatınıń qáliplesiwine hám rawajlanıwına yarım ásir dawamında salmaqlı úles qosqan dóretiwshilerdiń biri. A.Xalimov 1912-jılı Buxara qalasında ataqlı qosıqshı domla Xalim Ibadov shańaraǵında tuwılǵan. Alimjan 1926 -1934 - jılları Buxaradaǵı shıǵıs muzika mektebinde hám Samarqandtaǵı muzika hám xoreografiya ilim izertlew institutında tálim alǵan. Onnan keyin 1934-1941-jıllar aralıǵında Moskva konservatoriyasınıń ózbek opera studiyasında xor dirijyorlıǵı boliminde oqıydı hám professor G.I.Litinskiyde muzika dóretiwinen sabaq aladı.
Stol tennisi
Stol tennisi — Kishkene top hám raketkalar menen stolda oynalatuǵın sport oyını. Shıǵıs Aziyada payda bolǵan. 20-ásirdiń 20 jıllarınan baslap kóp mámleketlerge tarqalǵan. Dáslep "pingpong" (frans.pingpong — toptıń raketka hám stolga urılıǵanında shıǵatuǵın dawıs) dep atalǵan. Stol tennisi ushın, ádette, stol ólshemi 152,5 x274, 3 sm; biyikligi 76 sm; torı 183 x 15, 25 sm boladı. Aǵash raketkanıń beti rezina plastina menen qaplanadı. Top aq plastikadan islenedi, diametri 37,2—38, 2 mm, salmaǵı 2,4—2,53 g. Oyın maydanshasınıń ólshemi 6—7 x 12-14 m. Rásmiy jarıslar sport zallarında ótkeriledi: er adamlar hám hayallar — komanda bolıp, jalǵız halda hám juplıqta hám de aralas juplıqta bellesedi. Oyın 3 yamasa 5 partiyadan oynaladı. Oyınshılardan biri 21 ochko toplasa, ol jeńimpaz esaplanadı. Eger esap 20:20 bolıp qalsa, ol jaǵdayda oyınshılardan biri 2 ochko artıq toplaǵanǵa shekem oyın dawam ettiriledi. Stol tennisi Xalıq aralıq federatsiyası (ITTF, 1926-jıl shólkemlestirilgen) 130 dan artıq milliy federatsiyalardı birlestiredi. 1926-jıldan hár 2 jılda jáhán birinshiligi ótkeriledi, 1988-jıldan Olimpiada oyınları programmasına kiritilgen.