Qumar_ana
Aydos Túrkistanda Táwke xan menen teńdey qaraqalpaqlardı basqarǵan Bazar atalıqtıń Ájigeldi, Xojageldi, Tomay, Meńlibay degen tórt ul balası boladı. Ájigeldiniń Sultan, Aybas, Maybas degen úsh ulı boladı. Sultannıń Aydos, Qoygeldi, Jangeldi degen úsh ulı, Maybastıń Begis, Mırjıq degen eki ulı boladı. Esengeldi máhrem menen Aydos biy zamanlas, záńgiles, qaraqalpaq xalqın basqarǵan el adamları edi. Olar qatnasıqların bekkemlew ushın Aydostıń inisi, Maybastıń balası Mırjıqqa Qumardı ayttıradı. Sóytip sol dáwirdiń eń iri aqsaqalları quda bolıp qatnasadı. Aydos penen Esengeldi máhrem tuwısqanlıq qatnastı bekkemlegeni menen, olardıń ideyasın maqullamaytuǵın Mırjıq penen Begis bar edi. Qumar menen Mırjıq birin-biri qálep qosıladı. Qumar kútá tárbiyalı, aqıllı, sabır-taqatlı hayal boldı. Bul XIX ásirdegi Xiywa xanları ishinde eń kúshlisi Muhammed Raxim xannıń dáwiri edi. Muxammed Raxim xan Muxammed Ámin xan alıp barǵan eń úlken siyasat Xiywa xanlıǵın oraylasqan bir húkimetke baǵındırıw siyasatın júrgizedi. Bul dáwirde Tóremurat suwpı basshılıǵındaǵı Arallı ózbekler Jańadárya qaraqalpaqları, túrkmenler, qazaqlar Buxara xanınıń járdeminde Muxammed Raxim xanǵa qarsı gúresti. Muxammed Raxim xanǵa barlıq qaraqalpaqlardı baǵındırıw hám Jańadárya qaraqalpaqların qosıp alıw baslı másele boldı. 1802-jılı ol Jańadárya qaraqalpaqlarına Qutlımurat inaq basshılıǵında ásker jiberdi. Ol xalıqtı búldirip, qırıp, joyıp, baylıǵın tartıp alıp ketedi, biraq, baǵındıra almaydı. Sebebi, bes mıń úyli qaraqalpaqlar Buxara tárepine ótedi. Bul Muxammed Raxim xannıń qattı ashıwına tiyedi. Ol Aydos biydi qaraqalpaqlardı uslap turıw ushın ózine tirenish etip paydalandı. Aydos biydiń eki inisi Begis penen Mırjıqtıń Xiywa xanınıń siyasatın qabıl etpeytuǵının túsinedi. Biraq, xalıq arasında bul eki jigittiń abırayınıń kúshli ekenligin bilip, Muxammed Raxim xan ekewine ashıqtan ashıq qarsı kele almaydı. Olardı joq etiwdi Aydos arqalı sheshiwge háreket etedi. Aydos Begis penen Mırjıqtı xan tárepine ótkeriwge háreket etedi. Eki inisi de Aydostan bas tartıp, Tóremurat suwpı tárepine ótip ketedi. Usılay tuwısqanlar lrtasında qatnas úziledi. 1809-jılı Xiywa xanı Aydostan qalay bolmasın eki inisin óz tárepine ótkiziwdi, oǵan olar kelispese, joq etiwin talap etedi. Xiywa xanınıń bul buyrıǵın Mırjıqtıń hayalı Qumar jaqsı túsinedi. Ol átirapındaǵı bolıp atırǵan waqıyanı baqlap, aqıl juwırtıp otıratuǵın aqıllı hayal edi. Qumar Aydosqa isenbeydi. Aydostıń ó maqsetine jetiwi ushın hesh kimdi ayamaytuǵının jaqsı túsindi. Qumar tariyx saxnasında 1809-jılı Mırjıqtı Aydos shaqırtqanda shıǵadı. Aqıllı, sezgir, sanalı Qumar Aydos penen Begis ortasındaǵı qatnastıń jaqsı nársege alıp barmaytuǵının sezedi. Xalıq awzında Qumardıń eri Mırjıqqa sońǵı minutlarda aytqan aqıllı keńesi ápsana bolıp qalǵan. Informataorlardıń aytıwı boyınsha, Aydos Mırjıq penen jarasıw ushın onı shaqırtadı. Mırjıq bul usınıstı qabıl etedi. Aydos penen jarasqısı keledi. Xabarshı oǵan qural-jaraqsız júriwdi eskertedi. Qumar sonda erin jibergisi kelmeydi. Aydos penen jarasıwı múmkin emesligin túsindiredi. —«Qural-jaraǵıńdı áket, ǵáplette qalma»,–deydi. Mırjıq sonda:— «Jawlasıwǵa emes, jarasıwǵa baratırman ǵoy»,–dep onı tıńlamaydı. Qumar onıń shalǵayınan uslap jibermeydi, Mırjıq shalǵayın kesip jiberedi. Aradan az ǵana waqıt ótkennen soń Qumar Mırjıqtıń izinen qarasa, olar keńes quratuǵın tóbeniń basında adamlar joq eken, Qumar tóbege keledi. Bir búktiń túbine tıǵıp, adamlardı óltirip ketkenligin kóredi,qanǵa boyalǵan kiyimlerinen tanımaydı. Baǵana kesilgen shapanınıń shalǵayınan tanıydı. Shapannıń shalǵayı ele Qumardıń qolında eken.