cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Muxammet Hatemi
Muxammet Hatemi. Hújjet-úl-islam Seyit Muxammet Hatemi Iranıń shayırı.Ol Tehran Universitetinde filosofiya bóliminde aspiranturada oqıǵan.1978-jılda Germaniyanıń Gamburg qalasına ketip,ol jerdegi islam orayında ustazlıq qılǵan.
Bobrovicа
Bobrovıtsâ (Бобровиця) - Ukrainanın' Chernigov wa'layatında jaylasqan qala. Bobrovıtsa rayonının' orayı. Xalqının' sanı 11 900 adam (2005 jıl).
Sandık
Sandık — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qaraslı awıl.
Orta Aziya
Orta Aziya — Evraziya materiginin' ortasinda, batisda Kaspiy ten'izi qirg'aqlarinan shig'isda Qitay shegarasina shekem, arqada batis Sibir tekisliginen, qublada Nishapur, Safedkoh ha'm Hindukush tawlarina shekem sozilgan iri tabiyiy geograpik u'lke. u'lkenin' batis shegarasi Elburs tawinin' 54° 15’ sh. Jag'inan baslanib, Kaspiy ten'izinin' shig'is qirgag'i arqali Mangishlaq qoltigina shekem, onan Usturtdin' arqa-batis shinki boylap, Dongiztaw, shogray platosi, ha'm Mugaljar tawlari shig'is etegi arqali o'tip, 58° sh.u. ha'm 48° km.ge barganan keyin arqaga buriladi ha'm Jetiqara qalasına shekem, odan keyin Qostanay qalası arqali Atirawga shekem baradi. Songra Qazaqstan pa's tawlarinin' arqa shegarasi boylap shig'is ha'm qubla. shig'is tarepke sozilip, Qazaqstan — XXR shegarasina birlesedi. Shig'is shegara bolsa Savr, Shig'is Jung'ariya, Baraxoro, Iren — Xabirga, Qarat, Haliqtaw dizbegleri suwayirgishlari, Xontangri taw tu'gini, Qaqshal, Atbashi dizbegleri suwayirgishlari arqali o'tip, Ferg'ana dizbegine kelib birlesedi, keyin Alay dizbeginin' shig'is shekesi ha'm Sariqol dizbegi boylap otip, Hindukush tawlarina birlesedi. Bul jerde, Muztawdan baslap batisda qubla shegara baslanadi ha'm Hindukush, Safedkoh, Nishapur dizbegleri boylap o'tip, Elburs tawi arqali Kaspiy ten'izinin' qubla-shig'is sheke jag'asina kelip birlesedi. Orta Aziya. Iri geosistema bolip (mayd. 3300 min' km2) Qazaqstannin' u'lken bo'legin, Ózbekstan, Qirgizistan, Tájikstan, Túrkmenstan, ha'mde Afganistan ha'm Irannin' Amiwdaryag'a qarasli bo'legin o'z ishine aladi. Orta Aziyanin' qon'si tabiyiy u'lkelerden parqlantirip turiwshi ozine qas bir qansha belgileri bar. Bular: 1) Evraziya materiginde tutqan orninin' ozina qasligi, yag'niy materikdin' ishinde, okeanlardan uzaqta jaylasqanligi; 2) u'lkenin' bul jerdegi tiykarg'i ag'imnin' sirtqi ten'iz, okeanlarga shig'ip keta almasligi ha'm u'lkenin' eroziya bazasi esaplangan Kaspiy, Aral, Balxash, Issiqko'l usag'an ishki ko'llerg quyiliwi; 3) Jer juzesinin' o'zine qasligi, yag'niy u'lkenin' arqa-batis u'lken bo'legi tekisliklerden ibaratlig'i, shig'is ha'm qubla jag'i tawliklardan ibaratligi; 4) tabiyiy sharayatinda ishki ayirmashiliqtin' u'lkenligi, yag'niy tabiyatdin' ba'rshe komponentleri u'lkenin' tu'rli bo'leklerinde keskin parq qiliwi; 5) o'zine qas gorizontal tabiyiy zonalardin' barligi ha'm olarga mas balentlik kontinentlerinin' rawajlanganligidir. Bul u'lkede osimliksiz koshpe qumlar, otiw qiyin bolg'an seksewilzar tog'aylar, eginzar ha'm bag'lardan ibarat iwazislerdi ko'riw mu'mkin; 6) ekologik sharayatga ko're ha'm berk u'lke, bul tabiyatdan paydalaniwda abayliqti talap etedi.
Argotizm
ARGOTIZMLER
Sheklengen leksikanıń quramında argotizmler belgili orındı iyeleydi. Olar dialektizmler menen kásiplik sózlerden túp-tamırınan ózgeshe, dialektizmler usap aymaqlıq, kásiplik sózler usap sáykes belgiler menen sıpatlanbaydı. Argotizmler ulıwma ádebiy tilde sáykes atamalardıń qosımsha sıńarı sıpatında ayırım sociallık ortalıqta payda bolǵan birliklerden ibarat. Olar ulıwma xalıq tilindegi anaw ya mınaw zat ya qubılıs atamalarınıń sóylew tilindegi ózgeshe emocionallıq-ekspressivlik máni boyawına iye sıńarları sıpatında kózge túsedi. Máselen, talabalardıń awızeki sóylew tilinde ekinin birinde imtixanǵa baylanıslı qulaw degen sóz paydalanıladı. Imtixandı tapsıra almasa, tapsıra almadı dewdin ornına quladı deydi. Imtixanǵa jaqsı tayarlandı, materialdı jaqsı biledi dewdin ornına iship aldı sóz dizbegin qollanadı.
21-iyul
Búgin dúnyaǵa belgili ulama, hádis iliminiń sultanı Imam al-Buxariydiń tuwılǵan kúni. Ol 810-jılı Buxarada tuwılǵan.
Argotizm
Bundaǵı quladı, iship aldı degen sózler argotizmler bolıp tabıladı.
21-iyul
Búgin Túrkmenistanda densawlıqtı saqlaw hám medicina kúni. Bul kún hár jılı Túrkmenistanda 21-iyul sánesinde rásmiy bayram retinde belgilenedi.
21-iyul Belarussiyada awıl-xojalıǵı kúni bayramlanbaqta.
Búgin sonday-aq Belgiyada Milliylik kúni. Bul kún Belgiyanıń baslı bayramı bolıp, 1890-jıldan baslap bayramlanbaqta.
Daniela Mercury
Daniela Merkuriy di Almeyda (Daniela Mercuri de Almeida; 1965 jıllı. iyul 28) - Brazilliyalıq qosıqshı ha'm qosıq jazıwshısı.
21-iyul
Al Panama elinde bolsa búgin Balalar kúni.
Búgin adamzat tariyxında dáslepki ret ayǵa qádem qoyılǵan kún retinde tariyx betlerinen orın aldı. 1969-jılı 21-iyul kúni amerikalı kosmonavt Nil Armstroń ayǵa barǵan.
Búgin Yaponiyada teńiz kúni bayramlanbaqta. Bul bayram 1941-jıldan berli teńizshiler bayramlaǵan bolsa, keyin ala Yaponiya eli turmısında teńiz xalıq ushın zárúr faktor retinde ómir deregi dep aytıla basladı. Solay etip, 90-jıllardan baslap yaponiya eli bul kúndi ǵalabalıq milliy bayram retinde belgiley basladı.
1650-jılı 21-iyulde dúnyadaǵı 7-ájayıbattıń biri Aleksandr mayagı jer silkiniwi nátiyjesinde onıń teń yarımı buzıldı. Aradan waqıt ótip jer jáne jer silkiniwiniń nátiyjesinde mayak 1375-jılı tolıq buzıldı.
2007-jılı dúnyaǵa belgili Garri Potter haqqındaǵı inglis tilinde jazılǵan jetinshi kitap jarıq kórdi.
Argotizm
Argotizmler túrli tarawlarda túrli sebeplerge baylanıslı payda boladı. Argotizmlerdiń ya sózlik quramdı bayıtıwda, ya onıń semantikalıq múmkinshiliklerin keńeytiwde tásiri joq. Sonlıqtan ádebiy tildiń obyektiv talapları, sóylew mádeniyatınıń bunnan bılay da rawajlanıwı argotizmler, olardı orınsız paydalanbawdı kerek etedi.
Bremen
Bremen qala. Germaniya da jaylasqan. Xalqi sani: 352,812 min'. Klimati : subtropik.
.am
.am — Armeniya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Yayladami
Yayladamı — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qaraslı awıl.
Parij universiteti
Parij universiteti, Sor! bonna — Franciyadaǵı iri oqıw hám ilimiy oraylardan biri. 1150-jılı tiykar salınǵan. 1215-jıl shirkew mektep negizinde ju'zege kelip, Evropada birinshi dúnyalıq universitet esaplanǵan. Da'slep kórkem-óner, huqıq, teologiya, medicina fakultetleri bolǵan. 1257-jılda Parijdıń Latin kvartalinda Sorbonna dep atalǵan kolledj islengen (tiykarshisi — R.De Sorbon atı menen baylanıslı). XVII a'sirde Sorbonna kolledji menen Parij universiteti qosılıp, olardıń hár eki atı aniq qollanila basladı. Parij universiteti orta ásirlerde ha'm XVII asirge shekem Evropada teologiya hám yurisprudensiya salasında iri oqıw jurtı hám ilimiy oray esaplanǵan. 1793-jıl Konvent sheshimine muwapıq universitet jabiladi hám 1806-jılda qayta tiklenedi. A.Lavuazye, L.Paster, P.Kyuri, J.B.Perren, P.Lanjeven sıyaqlı ataqlı ilimpazlar iskerligi Parij universiteti menen baylanıslı. 1970-jıllarda Parij universiteti qayta du'zilip, 13 ǵárezsiz universitet sho'lkemlestiredi. Universitet huqıq hám ekonomika pánleri, tábiyiy pánler, ádebiyat jáne socialliq pánler, medicina, farmokologiya boyınsha qániygeler tayarlaydı. Universitette bir qansha ilimiy izertlew institutları, oraylar, joqarı mektepler, kitapxanalar da bar. Universitette 250 mińnen aslam student tálim aladı.
Lesoto
thumb|right|250px| Lesoto bayrag'ı thumb|right|250px| Lesotonın' Afrikadag'ı ornı
Lesoto (Kingdom of Lesotho; sesoto tilinde Muso oa Lesotho) — Qubla Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Maseru. Shama menen 2,067,000 milliong'a shamalas adam ha'zirde Lesotoda jasap kelmekte.
Gamburg
Gamburg qala. Germaniya da jaylasqan qala. Xalqi sani: 1,872,081 min'. Klimati : subtropik.
Ganover
Ganover qala. Germaniya da jaylasqan qala. Xalqi sani : 72,081 min'. Klimati : subtropik.
Frankfurt
Frankfurt-Маyn (Nemis Frankfurt am Main) — Germaniyada u'lkenlıgı boyınsha 5-shı qalası. Aymag'ı: 248.31 км². Xalqı sanı 671,927 (2009) adamdı quraydı. Klimatı - subtropık
Leverkuzen
Leverkuzen qala. Germaniya da jaylasqan qala. Xalqi sani : 732,816 min'. Klimati : subtropik.
Esimózek
Esimózek qalası - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonıda jaylasqan. Klimatı : keskin kontinental.
The Beach Boys
nobaý The Beach Boys 1961-jıllardın' ataqlı toparı. Topardın' ag'zaları Brian Wilson, Dennis Wilson, Carl Wilson, Mike Love, Bruce Johnston ha'm David Marks bolg'an. Topar o'z jumısın Amerikanın' Hawthorne qalasında baslag'an.
Dárya
Dárya dep Taw shoqqisinan baslanip hám teńizge, kólge yaki basqa bir dárya tarepke aģatuģin, adetiy suwdiń tábiyiy aģimina aytiladi. Geybir jaģdaylarda dárya jerdiń túbine aģip basqa bir suw aģimi menen birikpesden ketedi.
.an
.an — Niderlandiya Antill atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Wolfsburg
Wolfsburg qala. Germaniya da jaylasqan tariqiy qala. Xalqi sani: 372,081 min'. Klimati : subtropik.
21-avgust
21-avgustta Latviya Respublikasınıń mámleketlik mártebesi tuwralı Konstituciyalıq nızamı qabıl etilgen kún. Bul nızam 1991 jılı qabıllanıp, ǵárezsiz demokratiyalıq mámleket retinde járiyalandı (atap ótildi).
Búgin Marokkada jaslar kúni bayramlanbaqta. Bul sáne dáslepki ret 1947-jılı bayramlanıp, házirgi kúnge shekem hár jılı «Jaslar kúni» retinde belgilelenedi.
1888-jılı amerikalı oylap tabıwshı Barrouz Uilyam Syuard ózi jaratqan esaplaw mashinasına patent aldı. Bul esaplaw mashinasında maǵlıwmatlardı kirgiziw klaviatura arqalı ámelge asırılıp, nátiyjesinde qaǵaz lentaǵa basıp shıǵarıw múmkinshiligi payda boldı.
Agnetha Fältskog
nobaý Agnetha Fältskog (tolıq atı: Agnetha Åse Fältskog; 5 aprel, 1950) Shveciyanın ' ABBA pop-toparının' bas qosıqshı bolg'an.
21-avgust
1959-jılı 21-avgustte Gavay atawları Amerika Qurama Shtatı
Búgin Rossiyada Oficerler kúni. Bul kúndi belgilew Rossiyanıń nuranıy oficerleriniń baslaması menen ámelge asırılǵan bolıp, bir neshe jıldan berli hár jılı 21-avgustte Rossiyada Oficerler kúni retinde bayramlanadı.
Búgin Rossiyalı belgili aktyor Yuriy Vladimirovich Nikulinniń qaytıs bolǵan kúni. Ol 1997-jılı 21-avgustte Moskva qalasında qaytıs boldı. Esletip ótemiz, Nikulin 1921-jılı 18-dekabrde aktyorlar shańaraǵında dúnyaǵa kelgen.
Rize
Rize — Túrkiyada jaylasqan qala. Qara teńizdiń jaǵasında jaylasqan port qala. Xalqınıń sanı 472 081 mıń adam. Klimatı subtropikalıq.
Yeşilyamaç
Yeşilyamaç — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qaraslı awıl.
1778
1701 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
Gazeta
Gazeta (ital. gazzetta — shaqa pul) — ku'ndelik waqıyalar tuwrısında materiallar, xabar qılınatug'ın (waqtlı) baspa shıg'arma. Onın' wazıypası jamiyetdin' jan'alıqg'a bolg'an zaru'rligin, intellektual talapların qandırıwdan ibarat. Gazeta tek ja'miyetlik-siyasıy, o'mir obyekti bolıp qalmay, Sol menen birge Gazeta —  manawiy tovar ha'm esaplanadı. Gazeta sıyımlılıg'ı 2 betden 100 betke shekem ha'm onnan ko'p bolıwı mu'mkin.
Gazeta ja'miyetlik-siyasıy, ekonomikalıq, ma'deniy ha'm ilmiy o'mirge tiyisli kerekli jan'alıqtı hazirjuwaplıq benen tu'rli a'debiy janrlarda a'lemge jetkizedi ha'm sol jol menen o'z oqıwshılarına ku'ndelik turmıs waqıyalarına mu'na'sibet ha'm tu'sinik payda bolıwına, siyasıy, ekonomikalıq, ideya ha'm etiqadlar payda bolıwına ta'sir ko'rsetedi, jamiyetshilik oyının' belgisi sıpatında payda boladı. Huqıyqıy demokratik jamiyetde Gazeta jumısına tiyisli nızam tiykarında keshedi. Ol o'zi tarqapatqan jan'alıqtın' halıs ha'm haqqanıylıg'ı ushın nızam aldında juwapker esaplanadı, xalıq ma'deniy qu'dretin ju'kseltiriwge, a'lemdi ja'miyetlik rawajlandırıwg'a ko'meklesedi, ha'kimiyat benen ja'miyet ortasında halıs xatker wazıypasın o'teydi. Ja'miyet ha'm xalıq atınan basqarıw mekemelerinin' jumısın tekseriw astına aladı. Demokratik jamiyetde sertifikatlang'an siyasiy erkinlik, ma'selen xabar agentlikleri erkinligi Gazeta jumısının' sapalı bolıwı ushın qolay imka'niyat jaratadı.
Gazetada tu'rli janr ha'm jollardan, a'sirese xabar ha'm b. publitsistik janrlardan paydalanıladı. Olarda xabar agentliklerinin' ra'smiy xabarları, esabatlar, reportajlar waqıyalardı hazirjuwap tarizde jarıtıwga xizmet qıladı; sa'wbet (intervyu), mu'na'sibet ha'm b. waqıyalar ha'm olardı keltirip shıg'arıwshı sebepler tu'sinikler beriledi; maqala, obzorlar ha'm intervyulerde waqıyalıq dodalanadı; bulardan tısqarı Gazetada rolik, osherk, pamflet, felyeton kibi publitsistik janrlardan ha'm paydalanıladı; sonın'day onda gazetxan-lardın' xatları, shıg'armada jazılg'an, sızba ha'm fotosu'wretler basıladı. Gazetanı bezetiw o'zgeshe bolıp, bul a'weli Gazeta mazmunın gazetxang'a qızıqlı ha'm ha'mebap tarizde jetkiziw, kerekli xabar ha'm pikrlerge olardın' itibarın jalp etiwge qaratıladı. Gazeta jumısın bas redaktor, bo'limler operatorlar, tu'rli jo'nelistegi ju'rnalistler (reportyor, sholıwshı ha'm b.)dan iba'rat jumısshılar ta'repinen du'ziledi ha'm basqarıladı.. Ko'plegen Gazetalardın' belgilengen ju'rnalistleri, ma'mleketdin' ishinde ha'm sırt ellerde o'z ju'rnalistleri boladı. Gazetalar faks, Internet dizimi, telefon ha'm teleks a'sbapları arqalı du'nyanın' turli shekkelerinen kerekli jan'alıqlardı alıp turadı.
Túrkmenabad
Tu'rkmenabad qala. Túrkmenstan da jaylasqan. Lebap walayatinin' Ortalig'i. Xalqi sani: 462,381 min'. Klimati : Kontinental.
.ao
.ao — Angola ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Esvatini
thumb|right|250px| Svazilend bayrag'ı thumb|right|250px| Svazilendin' Afrikadag'ı ornı
Led Zeppelin
nobaý Led Zeppelin 1968-jıllardın' ataqlı toparı. Topardın' ag'zaları Robert Plant, Jimmy Page, John Paul Jones ha'm John Bonham bolg'an. Topar o'z jumısın Angliyanın' London qalasında baslag'an.
Dongxoy (aeroport)
Dongxoy Aeroportı (Sân bay Đồng Hới) — Vyetnam mámleketi, Quangbin provinciyası, Dongxoy qalasınıń puqaralıq aeroportı.
Esvatini
Svazilend (Kingdom of Swaziland; sisvati tilinde Umbuso weSwatini) — Qubla Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Mbabane. Shama menen 1,185,000 milliong'a shamalas adam ha'zirde Svazilendde jasap kelmekte.
1754
1754 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
Salamanka universiteti
Salamanka universiteti - Evropadaǵı áyyemgi universitetlerden biri. 1218-jıl Ispaniyanıń Salamanka qalasında shólkemlestirilgen. Orta ásirler hám Oyanıw dáwirinde Bolonya, Parij, Oksford universitetleri qatarında Evropadaǵı iri materiallıq oraylardan biri bolǵan. Bul dáwirde universitette tábiyiy pánler oqıtılǵan, arab mádeniyatı dástúrleri rawajlandirilǵan; Ibn Sina, Ibn Rushd hám basqa ataqlı ilimpazlardıń dóretpeleri dáslebinde barlari awdarma etilgen hám sonnan dáslepki ensiklopediyalıq baspalar tayarlanǵan. Inkviziciya húkimranlıǵı dáwiri (XVI ásir) de Koperniktin' geliocentrik sisteması oqıtılǵan birden-bir oqıw jurtı bolǵan. Ispaniyanıń ekonomikalıq krizisi munasibeti menen XVII ásir baslarınan, ásirese, XIX ásirdiń 60-jillari Madrid universiteti ispan pániniń orayına aynalǵannan keyin Salamanka universiteti poziciyasi pasaydi. universitet filosofiya hám filologiya, huqıq, medicina, tábiyiy pánler boyınsha qániygeler tayarlaydı. 24 mıńǵa jaqın student tálim aladı; kitapxanasında 200 mińnan aslam dóretpe saqlanadı.
1705
1705 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
Qubla Afrika Respublikası
thumb|right|250px| Qubla Afrika Respublikasınıń Afrikadaǵı ornı
Qubla Afrika Respublikası (Republic of South Africa) — Qubla Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtları - Blumfonteyn, Keptaun, Pretoriya. Shama menen 49 991 300 shamalas adam ha'zirde Qubla Afrika Respublikasında jasap kelmekte.
Jidda
Jidda (جدة), — Saudiya Arabstanının' batıs bo'leginde jaylasqan qala. Xalqı sanı 3,6 milliyon adamnan aslam (2009), u'lkenligi boyınsha ma'mleketdin' ekinshi qalası ha'm onın' "ekonomika paytaxtı" bolıp esaplanadı.
Qızıl ten'izinın' shıg'ıs jag'asında Jiddanın' portı jaylasqan.
Ǵarǵalar
Ǵarǵalar — ǵarǵasımanlar túrine kiretuǵın haywanlar. 2 túri bar: kúlreń ǵarǵa hám qara ǵarǵa. Uzınlıǵı ortasha 47 sm. Kúlreń ǵarǵanıń pári kúlreń hám qara ǵarǵalardiki — tek qara reńde boladı.
1722
1722 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
Mobil telefon
Mobil telefon, yaki qol telefonı (uyalı telefon apparatı) — sımsız telefon turi. Uyalı baylanıs dizimi boylap dawıs ha'm basqa xabardı jo'netiwshı ha'mde qabıl etiwshi elektron qurılmadır. Zamanago'y mobil telefonlar bunnan tısqarı internet, oʻyinlar, infraqizil ha'm bluetooth portlar, video/foto kamera, MP3 player, radio menen qurallang'an apparat esaplanadı.
31-avgust
1991-jıl 31-avgust kúni Ózbekstan Respublikasınıń Ǵárezsizligi járiyalandı. Solay etip 1991-jılı elimiz turmısında áhimiyetli tariyxıy orın iyelegen kún – hár jılı eń ullı, eń áziz bayram retinde 1-sentyabr kúninen baslap Ǵáressizlik bayramı bayramlanadı.
Sonday-aq bul sánede:
1991-jıl 31-avgustte Qırǵızstan mámleketiniń ǵáressizligi tuwralı Deklaraciya járiyalandı. Solay etip bul sánede Qırǵızstan Respublikasınıń mámleketlik bayramı – Ǵáressizlik bayramı kúni.
Búgin Malayziyada elinde de Ǵáressizlik kúni bayramlanbaqta. Bul kún Malayziyada tariyx betlerinen altın háripler menen jazılǵan kún retinde 1957-jılı 31-avgust sánesinde óz ǵáressizligine erisken.
Sonday-aq búgin Trinidad hám Tobago Respublikalarınıń – Milliy bayramı Ǵáressizlik kúni bayramlanbaqta. Maǵlıwmat ornında sonı atap ótiw orınlı bul mámleket Karib teńizindegi  atawlarda jaylasqan.
Búgin Litvada Erkinlik kúni belgilenbekte.
31-avgust kúni Ukraynada – Aviaciya kúni. Bul kún Ukrayna elinde 1993-jıldan baslap Aviaciya kúni retinde belgilenbekte.
Búgin Rossiyada Veterinariya kúni. Bul sáneni rossiyalılar 2011-jıldan baslap belgilemekte.
Búgin Berlik qalasında «Muzeyler túni» (Muzeyler aqshamı) festivalı ótkerilmekte.
1994-jılı 31-avgustte Tashkent qalasında Ámir Temur esteligi saltanatlı túrde ashıldı. Maǵlıwmat ushın sonı aytıw orınlı atalǵan estelik Ǵáressizlik bayramı qarsańında ashılǵan bolıp, onıń avtorı ataqlı músinshi Ilham Jabbarov onı bronzadan jasaǵan.
Gúrlen
Gúrlen — Xorezm wálayatındaǵı qala (1982—1992-jıllarda), Gúrlen rayonınıń orayı. Jaqın temir jol stanciyası Shovot — 20 km. Gúrlennen wálayat orayı Úrgensh qalasına shekem, 36 km. Xalqı 27 300 adam (2004). Gúrlende hákimiyat imaratı, baylanıs bólimi, miymanxana, 2 transport kárxanası, „Gurlanteks“ jip-gezleme hám trikotaj kiyimler fabrikası, 7 ulıwma bilim beriw mektebi, 8 kitapxana, mádeniyat hám dem alıw baǵı, stadion, 2 emlewxana, 4 poliklinika, dárixana bar.
31-avgust
Sonday-aq búgin dúnyaǵa belgili nemis alımı Gelmgolc Lyudvigtiń tuwılǵan kúni. Ol 1821-jılı 31-avgustte tuwılǵan.
Burundi
thumb|right|250px| Burundi bayrag'ı thumb|right|250px| Burundinin' Afrikadag'ı ornı
Burundi (République du Burundi; rundi tilinde Republika y'u Burundi) — Shıg'ıs Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Bujumbura. Shama menen 10,216,190 milliong'a shamalas adam ha'zirde Burundide jasap kelmekte.
.bv
.bv — Buve ushın joqarı dárejeli milliy domen.
The Who
nobaý The Who 1964-jıllardın' ataqlı toparı. Topardın' ag'zaları Roger Daltrey, Pete Townshend, John Entwistle ha'm Keith Moon bolg'an. Topar o'z jumısın Angliyanın' London qalasında baslag'an.
1794
1794 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
Andalusiya
Andaliwsiya (isp. Andalucía) Ispaniyanıń qublasında jaylasqan eń kóp xalqlı avtonom wálayat. Orayı - Seviliya qalası. Xalıq sanı - 8 424 102 adam. Maydanı - 87 268 km2.
Qoybaǵ
Qoybaǵ qalası - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonıda jaylasqan. Klimatı : keskin kontinental.
.aq
.aq — Antarktida ushın joqarı dárejeli milliy domen. .AQ ekinshi dárejeli domenine dizimnen ótiw qaǵıydaları: domen tek Antarktida aymaǵında qanday da bir iskerlik túri menen shuǵıllanıp atırǵan mámleket shólkemlerine beriledi, mámleket 1959-jılda dúzilgen xalıqaralıq Antarktida shártnaması qatnasıwshıları qatarına kiriwi lazım. Bir shólkemge bir domen beriledi. Domen biypul, eki jıl múddetke beriledi (múddetti uzaytırıw múmkin). AQ sózi - Aqua(suw) sóziniń qısqartpası sanaladı. Domenniń administratorı - Piter Mott(ing.Peter Mott) Jańa Zellandiyalı.
1739
1739 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
11-sentyabr
Búgin xalıq aralıq «Jabayı tábiyattı» qorǵaw kúni. Bul sáneni belgilew 1962-jılda xalıqaralıq tábiyattı qorǵaw fondınıń baslaması menen ámelge asırıldı.
11-sentyabr Argentinada Muǵallimler kúni belgilenbekte. Bul kún Argentinada 1888-jıldan baslap házirgi kúnge shekem hár jılı 11-sentyabrde bayramalanadı.
Búgin stakan oylap tabılǵan kún retinde tariyx betlerinen orın aldı. Esletip ótemiz, dáslep stakan 1943-jılı 11-sentyabrde islep shıǵarılǵan.
.gb
.gb — Ullı Britaniya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
11-sentyabr
Usıdan 18 jıl aldın yaǵnıy, 2001-jıl 11-sentyabr kúni AQShda insaniyat tariyxındaǵı eń úlken terroshılıq háreketi júz bergen kún. Bul kúni Nyu-Yorktaǵı Jáhán Sawda orayınıń úlken imaratına terrorshılar samalyot arqalı hújim etti. Nátiyjesinde eki imarat quladı. Kóplegen adamlar nabıt boldı. Bul sáne házirgi waqıtqa shekem tariyxtaǵı unamsız waqıya retinde kópshiliktiń yadında qaldı.
Búgin Rossiyada Alkogolizmge qarsı gúresiw yaki «Isenimlilik» kúni. Bul kúni Rossiyanıń kóplegen qalalarındaǵı araq-sharap dúkanları jawılıp, alkagol ónimlerin satıw toqtatıladı. Salamat turmıs tárizi keń túrde násiyatlanadı.
Gayana
Gayana yaki rásmiy Gayana Respublikası — Qubla Amerikadaǵı mámleket.
Damam
Damam qala. Saudiya Arabstanında jaylasqan. Xalqı sanı: 1,462,381 mın'. Klimatı : Kontinental.
Ruanda
thumb|right|250px| Ruanda bayrag'ı thumb|right|250px| Ruandanın' Afrikadag'ı ornı
Ruanda (Republic of Rwanda; République du Rwanda; kinyaruanda tilinde Repubulika y'u Rwanda) — Shıg'ıs Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Kigali. Shama menen 11,370,425 milliong'a shamalas adam ha'zirde Ruandada jasap kelmekte.
Aguilar de la Frontera
'Aguilar de la Fronterá İspaniyanin' Andalusiya wálayatında jaylasqan munisipalitet qala. Córdoba provinsiyasi quramına kiredi. Maydanı– 168 km2. Xalqi sanı – 13,693 adam (2010).
.sj
.sj — Shpisbergen hám Yan-Mayen atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Batis Pontiya Tawlari
Batis pontiya tawlari - Túrkiyadagi taw, Pontiya tawlarinin' bir bo'legi. Qizilirmaq Da'ryasinan Batisda. Uzinlig'i 475 km. En' ba'lent jeri 2600 m (Dalato'be tawi).
Zambiya
thumb|right|250px| Zambiya bayrag'ı thumb|right|250px| Zambiyanın' Afrikadag'ı ornı
Zambiya (Republic of Zambia) — Shıg'ıs Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Lusaka. Shama menen 12,935,000 milliong'a shamalas adam ha'zirde Zambiyada jasap kelmekte.
1734
1734 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
1774
1774 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
.eh
.eh — Batıs Sahara ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Zimbabve
thumb|right|250px| Zimbabve bayrag'ı thumb|right|250px| Zimbabvenin' Afrikadag'ı ornı
Zimbabve (Republic of Zimbabwe; shona ha'm ndebele tillerinde Zimbabwe) — Shıg'ıs Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Xarare. Xalqının' sanı shama menen 12,521,000 milliong'a shamalas.
Yıldızlı
Yıldızlı — Turkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qaraslı awıl [1].
Alpujarra Almeriense
Alpujarra Almeriense ispaniya rayonlarınan biri. Maydanı – 19,14 km2. Xalqı sanı – 15.657 adam.
Subaşı
Subaşı — Turkiyanıń Erzincan wálayatı Kemaliye rayonına qaraslı awıl [1].
Keniya
Keniya (Republic of Kenya; svahili tilinde Jamhuri ya Kenya) — Shıg'ıs Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Nairobi. Shama menen 41,000,000 milliong'a shamalas adam ha'zirde Keniyada jasap kelmekte.
1724
1724 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
1815
1815 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
La Campana de Oropesa
La Campana de Oropesa ispaniya rayonlarınan biri. Maydani – 14,7 km2. Xalqi sani – 20.185 adam.
Mekke
Mekke (مكّة المكرمة Makkah Al-Mukarramah) — Musulmanlardın' muqaddes qalası. Saudiya Arabıstanının' batısında, Qızıl ten'iz qırg'ag'ınan 70 km uzaqlıqda tawlar arasında jaylasqan bul qalanı arablar Umm ul-Qurro, Umm ul-Madoin, yaki qalalar anası dep ju'ritediler. Quranda „Bakka“ atı menen atalg'an. Ol Hijazdın' administrativ ha'm sawda orayı, musulmanlar haj qılatug'ın — musulmanshılıqdın' besinshi sha'rti orınlanatug'ın jer. Quranı karim 114 su'resinin' 86 tısı Mekkeda nazil bo'lgan. Mekkeda Kaba menen bosh masjid — Haram masjidi bar. Mekke — islam dininin' Muxammed payg'ambarı (sav)dın' watanları, arablardın' qa'dimgi ziyaratga'hi. Musulman ra'wayatlarına ko're, Mekkeda adamata ha'm Mamahawa ha'mde Shis, Ibrahim, Ismail ha'm Hojar jasaganlar. Mekke qalasına qashan tiykar salıng'anı belgili emes.
Batıs túrk qaǵanatı
200px|thumb|right|Batis tu'rk qag'anlig'i Batis tu'rk qag'anlig'i (603-704 j.) - Тu'rk qag'anlig'i idirap, еkige bo'liniwi na'tiyjesindе payda bolg'an orta-a'sirlerdegi Tu'rkler mámleketі. Batis tu'rk qag'anlig'inin' qaramag'ina Worta Aziya ha'm shig'is Tu'rkistannin' bir bo'limi kiretug'in edi. Wonin' worayi Jetisuw edi. VII a'sirdin' birinshi shereginde batis qag'anliq wog'ada ku'sheyedi. Wonin' shig'is shegarasi Altayg'a, qubladan bolsa Sind (Hind) da'ryasi boylarina shekem ken'eygen. Batis Qag'anliq Xalqinin' u'lken bo'legi bolsa ko'shpeli sharwashiliq ha'm  оtiriqshi-diyxanshiliq, wo'nermentshilik, yeginshilik ha'm sawda-satiq penen shug'ilanatug'in edi. V-VII a'sirlerde mámleket bir qansha mayda mámleketlerge bo'linip ketedi. wálayat ha'm wonin' iri qalalarinan ibarat 15 ten aslam, g'a'rezsiz ha'kimlikler du'ziledi.
Mekke
Mekkenın' ta'riyxı
Tolıq atı Mekke al-Mukarrama bolg'an qala Saudiya arabıstanı patshallıg'ının' batısında Ma'dina ha'm Taif qalaları arasında jaylasqan. Arab tilinde oray mag'anasın bildiriwshi qala Ummul Qura, Beyt ul-a'min, Bakka dep atalg'an.
Mekke en' birinshi suwsız sho'l bolg'an son'ınan İbrahim payg'ambardın' o'mir joldası Ha'jar xanım ulı İsmayıl payg'ambar menen ol jerge kelip ha'm Allahg'a duwa etip og'an suw beriliwin soraptı. Allah Taala da duwasın qabul etip ha'm bu'gin Zam-zam atlang'an bulaq qalada payda bolg'an. Mekke sonınan basqa arab qalifalıqlarına da qosıla basladı. Mekke orta a'sirlerde mámleket qalifalarına boysınıwshı bolsa da son'ınan Allah Taala ta'repinnen elshi bolg'an Muxammed a'leyhissalam keledi ha'm İslam dininin' so'nip qalıwınan sonınan jaralg'an ilk Musılman Xilafatinın' paytaxtı bolg'an. Mekkenı belgili etken orada jaylasqan Kaba esaplanadı. Quranı Karimde Allah Taalanın u'yi atalıwshı Kaba İbrahim payg'ambar ta'repinnen en' birinshi tigilgeni aytıladı. Bul ku'n pu'tin du'nyada namaz oqıg'an ha'm duwa tutqan musılmanlar o'zlerin nag'ız Qublag'a yaki Mekke qalasında jaylasqan Kaba u'yine (Bakka) qarap oqıydılar.
Mekke qalasında 1,700,000 adam jasaydı. Ha'j ziyaratı waqtında qalanın' xalqı keskin artadı. Saudiya Arabıstanı patshası Mekka ha'm Ma'dina qalalarının' ha'kimi esaplanadı.
.um
.um — Amerika Sırtqı kishi atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Siltemeler
Toppdomän
Túrk qaģanliģi
Túrk qaģanliģi (552—747) — Túrkiyler tárepinen Evroaziyada jaratilgan úlken imperiya. Olarģa Ashina basshiliq qilģan. VI-asir ortalarinda Altay hám qubla sibirde jasag'an tu'rkiy qawimlerdi birlestirgen jańa mámleket ju'zege keldi. Bul mámleket tariyxqa Tu'rk qag'anlig'i ati menen kirgen. Oniń tiykarin saliwshi Bumin edi. 552-jili Bumin (qaģan) dep jariyalandi. Altay qaģanliqtiń orayi yetip belgilendi Tu'rklerdin' batisqa qaray júrgizgen atlanislarina Istemi basshiliq qiladi. Og'an (Yabģu qaģan) degen ataq beriledi. Tez arada Jetisuw ha'm shig'is Túrkistang'a tutasqan yellerde jasawshi tu'rkiy qawimler bag'indiriladi. 555-jili-aq tu'rkler Sirdarya hám Aral teńizi boylarina shekem sozilģan keń úlkelerdi iyelep aladi. Qag'anliqtin' shegarasi Eftallar mámleketinin' aymaqlarina shekem barip jetedi. 558-Jili tu'rkler Jayiq (Ural) hám Yedil (Volga) boylarin basip aladi. 575-576-jillarda Arqa Kavkazdiń keń jerlerin iyelep, Qirim yarim atawina kirip baradi. Nátiyjede eftallar mámleketinin' arqadag'i aymaqlari qa'wip astinda qaldi. Bunday qolayli waqittan paydalang'an sasaniyler Toxarstan hám Shag'aniyandi eftallardan tartip aladi. Túrk qaģanliģiniń eftallar menen soqliģisiw aniq edi. Bunday qiyin siyasiy awhal qag'anliqti Iran, sonin' ala Vizantiya menen jaqinlastiradi. Iran áskerleriniń Balxqa hu'jiminiń ja'rdemi menen túrkler 563-jili Eftallar mámleketiniń jerlerine bastirip kiredi. Parak (Shirshiq) alabi hám woniń worayi Shash qalası basip alinadi. Sirdaryadan wo'tip Zarafshan alabina kirip baradi. Wolar Samarqand, Kesh hám Naqshabti, iyelep, Buxaraģa jaqinlasadi. Segiz kún dawam etken qatti sawashta eftallardin' áskerleri jeńiledi. Solay etip, qubladan Iran sasaniylerinen, arqadan Tu'rk qaģanliģinan 563-567- jillarda soqqig'a ushrag'an Eftallar mámleketi birotala joq boladi. Nátiyjede Amiwdaryanin' qubla jag'alarina shekemgi wa'layatlar Iran, woniń oń jaqtaģi jaģalari boylap Kaspiy teńizine shekem sozilip  jatqan jerler Tu'rk qaģanliģiniń soramina ótedi. Eftallar patshalig'i qulag'annan keyin, awhal túp tamirinan ózgeredi.
Yaka,Başmakçı
Yaka — Afyonkarahisar wálayatınıń Başmakchi qalasına qaraslı awıl.
Tarıyxı
Yakaköy’dan 700 m qubla-batısta jaylasqan Kale tóbeligine Sońǵı Rim hám Vizantiya dáwirine tiyisli arxeologiyalıq qaldıqlar barlıǵı sebepli awıl menen birge aymaqtada áyyemgi dáwirlerden berli turar-jay bolǵanlıǵi belgili. 1478-jılda awılda 3 digirman bar edi. Jazıwlarda 1530-jılda Kechiborlu qalasına tiyisli awıl sıpatında qaraladı.1873-jılǵı Konya wálayatı jılnamasıda Kechiborlu qalasına tiyisli 42 úy hám 107 xojalıǵı bar awıl ekenligi kórsetilgen.
1912-jıl jazıwlarında Yakacık atı menen belgili Yaka awılı1945-jılǵa shekem Isparta wálayatınıń Kechiborlu qalasına tiyisli bolǵan bolsa, 1945-jılda Boshmakchi shirkewge aylanǵannan keyin Afyon wálayatı Dinar qalasına,1959-jılda Dazqiri qalasına aylandı.1987-jıl 10-iyunda Yaka 1987-jıl 10-iyunda Boshmakchi qalasına aylandı. Boshmakchi qalasına awıl esabında tutastı. 1998-jıldıń 30-dekabrinde munitsipalitetke aylanǵan awıldıń munitsipalitet ataǵi 2013-jılda xalıq sanı 2000 kisiden kemeyiwi menen juwmaqlanadı.
Jaylasıwı
Afyonkarahisar qala orayına 140 km,Başmakçı qala orayına 5 km uzaqlıqta.
Derekler
<references group="" responsive="0">
Kapaz (taw)
Kapaz — Kishi Kavkazdagi taw.
A'zerbayjannın' Goyko'l rayoninda jaylasqan, Ağsu sayının manbayidir. Biyikligi 3030 m-dir. Ju'zesi ha'ktaslardan ibarat. Ku'shli Zilzileler natiyjesinde Kapazde taw ko'shkisi bolip turadi.
22-sentyabr
22-sentyabr Mali Respublikasınıń Ǵárezsizlik bayramı. Esletip ótemiz bul eldiń paytaxtı Bamako qalası. Mámleketlik tili fransuz tili.
Sonday-aq búgin Bolgariya Respublikasınıń milliy bayramı Ǵárezsizlik kúni keń túrde bayramlanbaqta. Sonı atap ótiw orınlı, Bolgariya Evropanıń qubla-shıǵıs aymaǵında, Balkan yarım atawlarında jaylasqan mámleket.
22-sentyabr dúnyajúzlik pillerdi qorǵaw kúni. Bul kúndi belgilew baslaması ekologlar tárepinen ámelge asırılǵan. Maǵlıwmat ornında sonı atap ótiw orınlı, búgingi kúde Afrikadaǵı pillerdiń sanı 500.000 ǵa shamalas bolsa, al Aziya ellerinde 30.000 ǵa shamalas. Bul kórsetkish jıldan jılǵa tómenlep barmaqta. Hátte bir neshe jıllardan keyin pillerdiń joq bolıp ketiw qáwpi de bar. Oǵan baslı sebep, brakonerler pillerdiń súyegin alıw ushın olardı nabıt qılmaqta. Mine sonlıqtan pillerge biyparq bolmaǵan tábiyat janashırları 22-sentyabr sánesin dúnyajúzlik pillerdi qorǵaw kúni retinde belgilemekte.
Búgin Amerika Qurama Shtatında Isbilermen hayal-qızlar kúni bayramlanbaqta. Bul kún 1990-jıldan baslap hár jılı 22-sentyabrde belgilenedi.
22-senyabr Ukraynada Mashinasazlıq yamasa Injenerler kúni. Bul kúndi belgilew haqqında qarar 1993-jılı qabıl etilgen. Bul kún injenerlerdiń kásiplik bayramı retinde keń túrde belgilenedi.
XOSH 22-SENTYABR SÁNESINDE DÚNYAǴA BELGILI KIMLERDIŃ TUWÍLǴAN KÚNI?!
Búgin Ózbekstan xalıq artisti, Эlyor Nasırovtıń tuwılǵan kúni. Ol 1953-jılı 22-sentyabrde Tashkent qalasında tuwılǵan.
Búgin amerikalı xirurg, fiziologiya hám medicina boyınsha Nobel sıylıǵınıń laureatı Charlz Brenton XAGGINS dúnyaǵa kelgen kún.
Búgin dúnyaǵa belgili fizik Maykl Faradeydiń tuwılǵan kúni. Ol elektromagnit indukciyasın ashqan alım retinde tariyx betlerinen orın aldı.
1939-jılı dúnyada birinshi ret Эverestke shıqqan yaponiyalı alpinist hayal Tabei Dzyunkonıń tuwılǵan kúni.
1976-jılı 22-senyabrde braziliyalı futbolshı Ronaldo dúnyaǵa keldi.
Büklümdere
Büklümdere — Túrkiyanıń Erzincan wálayatıTercan rayonında jaylasqan awıl.
Levante Almeriense
Levante Almeriense Ispaniya rayonlarınan biri. Maydani – 51,90 km2. Xalqınıñ sani – 82,321 adam.
Kongo Respublikası
Kongo, yaki Kоngо Respublikası - Afrika kontinentinde jaylasqan mámleket.
1885
1885 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
3-oktyabr
Búgin xalıq aralıq «Alkogolizmge qarsı gúresiw kúni». Bul kúni kóplegen mámleketlerde alkogolizmge qarsı gúresiw boyınsha hár túrli ilájlar ótkeriledi. Ásirese, shıpakerler alkogolizmniń mashqalaları hám unamsız aqıbetlerine kópshilikti itibar beriwge shaqıradı.
Búgin Rossiyada OMONlar kúni. Rossiyada bul kún OMONlar kúni retinde 2002-jıldan baslap belgilenbekte.
Búgin SOS dep atalǵan signaldıń xalıq aralıq apatshılıq haqqında bildiriw signalı bolıp tastıyıqlanǵan kún. SOS signalı 1906-jılı 3-oktyabr kúni Berlinde bolıp ótken Teńiz konferenciyasında 29 mámleket wákilleri qatnasıwında tastıyıqlanǵan.
3-oktyabr dúnyanıń kóplegen ellerinde unamsız sózlerdi aytpaytuǵın kún retinde belgilenedi. Sebebi bir nársege kewil tolmasa, baqırsıp sózge kelip qalıw jaǵdayları bolıwı múmkin. Bul kúnde bolsa kópshilik mine usınday kewilsiz hám birewdiń zeynine tiyetuǵın sózlerdi aytpawǵa shaqıratuǵın kún retinde belgilenedi.
Búgin Germaniyada nemis xalqınıń tatıwlıǵı kúni bayramlanadı. Bul kúndi belgilew 1990-jıldan baslap ámelge asırılmaqta.
3-oktyabr Irakta Milliy xalıq bayramı belgilenbekte. Bul kún 1932-jılı Iraktıń Ullıbritaniyadan ǵárezsizlik alıwınıń esteligi retinde belgilengen.
Búgin sonday-aq, Qubla Koreya mámleketine tiykar salınǵan kún retinde tariyx betlerinen orın aldı. Sonlıqtan bul kún Koreyadaǵı 5 milliy bayramnıń biri bolıp tabıladı.
Búgin Xalıq aralıq haywanatlardı qorǵaw kúni. Bul bayram 1931-jıldan berli tábiyattı qorǵaw háreketi tárepinen Xalıqaralıq kongressde qabıllanǵan. Sonnan berli bul kúndi belgilew hár jılı ǵalabalı túrde ótkeriledi.
1945-jıl 3-oktyabrde Dúnyajúzlik kásiplik awqamlar federaciyası shólkemlestirilgen kún.
1952-jılı 3-oktyabrde Amerika Qurama Shtatında birinshi ret magnitli lentaǵa video-jazba jazıldı.
1895-jılı ataqlı rus shayırı Sergey Esenin dúnyaǵa keldi.
1866-jılı Vena Kelisimi boyınsha Avstriya Italiyaǵa Veneciyanı bergen kún retinde tariyx betlerinde qaldı.
1928-jılı 3-oktyabrde Túrkiya eli latın grafikasına ótti.
Madina
Madina - Saudiya Arabstanında jaylasqan qala. (Qa'dimde Ya'srib atalg'an (Arabsha: يثرب Ya'srib). worta a'sirlerde bolsa Madina, Ma'dinat u'n Na'bi [ مدينة ال نبي Madeenat al Nabee] (Na'bi/Payg'ambar u'lkesi) yaki Ma'deniyat u'l Munavvara (المدينة المنورة) (atalg'an u'lke) degen atı saqlang'an. Muxammed payg'ambardın' qa'bri de bul qaladadır. Mekkeden 300 km arqada jaylasqan. Musılman a'leminde Mekke menen birlikde ekki mu'qaddes qaladan biri esaplanadı. Qayrı-musılmanlardın qalag'a kiriwleri qadag'an etilgen.
Juldız
Juldız– ju'da ku'shlı qızg'аn gаzden (plazmadan) ibarat, o'zınеn jaqtılıq shıg'аrаtug'ın ha'm tаbiyiy jаqtаn Quyashqa uqsаs аspаn dеnеlеrı. Kun Jеrgе jаqın bоlg'аnlıqtаn g'аnа u'lkеn bоlıp ko'rinedı. Ku'nnеn jеrgе dеyingı аrаlıg'ı jаrıq 81/3 m, аl еn' jаqın Sеntyаbrdаg'ı α juldızınа dеzіngı аrаlıqtı 4 jıl 3 аydа ju'rіp o'tеdı. Juldızlаr jеrdеn ju'da uzaq jaylasqanlıqtan, tеlеskоp ja'rdeminde qаrаg'аnnın' o'zіndе dе toshkıdey g'аnа bоlıp ko'rіnеdı. Аysız tu'nde qаrаg'аndа 5 mın'gа jaqın juldızdı, аl ku'shlı tеlеskоp аrqalı mıllıyаrdlаg'аn juldızdı ko'riwgе bоlаdı. Еrtе zаmаnnın' o'zіndе-aq аdаmlаr juldızdı аspаndı Shоqjuldızg'a bo'lgеn. Hа'zіrgі waqıtta 88 shoqjuldız bаr.Juldızlаrdın' negіzgı sipаtlаmаlаrı оlаrdın' mаssаsı, rаdiyusı ha'm jаrqırаwı. Bul shаmаlаr, ko'bіnеsе ku'nnın' mаssаsı, rаdiyusı ha'm jаrqırаwının' ulеslеrı ko'rsetiledı. Nеgіzgı pаrаmetrlеrdеn bаsqа effеktıvlіk tеmperаturа, spеktrlіk klаss, аbsоlyutlіk juldızlıq shаmа, tu'rlі-tu'rlilik ko'rsеtkіshі tarіzlі pаrаmеtrlеr dе qоllаnılаdı. Juldızlаr a'lеmı ha'r tu'rli. Gеybır juldızlаr kunnеn mın' еsе u'lkеn (ko'lеmі bоyınshа) a'dewır jаqarı bоlıp kеlsе (аyrım juldızlаr), аl gеybіrеwіnіn' ko'lemі mene shıg'аrаtın sa'wlеsının' enеrgiyası ku'nnеn a'dewır аz bоlıp kеlеdı. Juldızlаrdın' jаrqırаwı dа tu'rlіshе bоlаdı. Altın Balıqtın' juldızı ku'nnеn 400 mın' еsе аrtıq jаrqırаydı. Juldızlаrdın' siyrеtіlgеn gаzlаrden, sоndаy-аq ju'da tıg'ız gаzlerden qurаlg'аn tu'rlеrı dе bоlаdı. Jаltırаwı pеriodlı tu'rdе o'zgеrіp turatın juldızlаr аynımаlı juldızlаr dеp аtаlаdı.
1915
1915 jıl — 18 asirdin' bir jıllı.
Liberiya
Liberiya Respublikası - Afrikada jaylasqan mámleket.
Ámiwdárya rayonı
Ámiwdarya rayonı Qaraqalpaqstan Respublikasındaģı rayon. Arqada, Ellikqala, Batısdan Nókis rayonı hám qubla shıģısdan Xorezm walayatınıń Gúrlen rayonı, qubla hámde batısda Túrkmenistannıń Gubadaģ rayonı menen shegaralas. Mayd. 1,02 mıń km2. Xalqı sanı - 126,1 mıń (1999). Rayonda 10 awıl Puqaralar jiyini bar. (Babur, Dórman, Quyıkópir, Nazarxan, Qıtay, Shaykól, órta-qala, Qańlı, Qılıshbay, Qıpshaq), Rayon orayı — Manģıt qalası.
Geografiyası. Ámiwdárya rayonı relyefi, tiykarınan, tekis-likden ibarat. ámiwdáryanıń shep jaģası boylap Jumırtaw tizbegi jaylasqan. Klimatı keskin kontinental. Yanv.dıń ortasha t-rası — 16, — 2G, iyuldi-ki 27 — 32°. Jılına ortasha 100 – 110 mm jawın jawadı. Ámiwdárya rayonında Qıpshaqarna, Manģitarna, Qilishniyozboyarna kanalları, Qarakóljap, Baģjap, Seitjap, Aqaltın, Alielijap, Eshjanjap, Shorjap, Halimbegjap, Qumjap, Chadlı-jap, Qızıljap, Kulotyop, Chorshijap, Qirqarqanyop, Quyi Tuvligayop, Jumurjap, Toshjap, Alimboyyop, Bózsuv japları bar. Bul kanal hám japlar bárshe xójalıq jerlerin suw menen ta’miynleydi. Jerlerdi shorlanıw hám batqaqlanıwdan saqlaw maqsetinda kollektorlar qurılģan. Rayon aymaģındaģı Qalsapa, Orqakól, Qarachatal, Chaykól, Tuzloq, Tojiqalkól, Baytukól, Uzunkól, Sarichnugulkól, Aqseytbaba hám Atajan kóllerinde balıq, úyrek hám b. quslar kóp. Kóllerdegi qamıs hám jakannan qurılıs materiali sıpatında paydalanıladı. Rayon aymaģı, tiykarınan, saz hám qumlaq topraqlı bolıp, tal, terek, tut, gújim, qaraģan, toranģıl, aqbas, jantaq, ajrıq, pechek, sora, qamıs, chırmawıq, semizot, jakan, atqulaq hám b. ósedi. Qaban, shakal, saģal, kemiriwshilerden tishqan, kala-mush, quslardan qırģawıl, úyrek, ģaz, ģarģa, zoģcha, chumshıq, kepter, qumrı, kókqarģa, sarı chumshıq, tórģay hám b. Jasaydı.
Xalqı, tiykarınan, ózbekler; qaraqalpaq, qazaq, túrkmen, qırģız, orıs, tatar, koreys, tájik hám b. millat wákil-leri hám jasaydı. 1 km² ga ortasha 132 adam tuwrı keledi. qalalılar 30,6 mıń adam, awıl xalqı 95,5 mıń adam.
Ekonomikası kóp tarmaqlı. Sanaat karxanalarınan Manģıt paxta tazalaw, gerbish zavodları, xizmet k-di, Manģit jip-iyiriw hám tigiwshilik kárxanaları, Qaraqalpaqstanda eń iri xojalıqlar ara qurılıs basqarması hám 3 dúzetiw-qurılıs mekemeleri hám iri qurılıs kárxanaları bar. Ámiwdárya rayonında Taxiyatas GRES hám Manģıt GES energiyasınan paydalanadı.
Awıl xojalıģınıń tiykarģı tarmaqları Paxtashılıq, Pilleshilik, baģshılıq, Palızshılıq, Sharwashılıq, awıl Xojalıģında suwģarılatuģın jerler 39,1 mıń gektar. Eginzarlar 19,1 mıń ga sodan 21,6 mıń ga jerge paxta, 1,5 mıń jerge palız ónimleri, 1,5 mıń jerge shalı 2,4 mıń ga jerge mákke egiledi. ámiwdárya rayonında diyxan-fermer xojalıģı hám shirketler birlespesi. 296 diyxan-fermer xojalıģı hám b. bar. Rayon jeke xojalıqlarında 46,2 mıń qaramal, 4,7 mıń qoy hám eshki, 77,1 mıń párrende bar.
Armutluk
Armutluk — Túrkiyanıń Erzinjon wálayatı Tercan rayonındaǵı awıl.
Derekler
<references group="" responsive="1">
Qońırat rayonı
Qońırat rayonı - Qaraqalpaqstan Respublikasındag'ı rayon. 1927 jıl. 3 iyulda du'zılgen. 1963 jil. Xo'jeli rayonına qosıp jiberilgen. 1964 j. 22 fevralda qaytan duzilgen. Arqa -shıgısdan Moynaq rayonı, shıg'ısdan Ámiwdárya arqali Bozataw, qubla.-shigisdan n Ámiwdárya arqali Bozataw, qubla.-shigisdan Qanliko'l, Shomanay rayonları, qubladan Túrkmenstannin' Tashawız wálayatı, Batıs ha'm Arqadan Qazaqstan Respublikasinin' Atıraw ha'm Aqto'be wa'layatları menen shegaralas. Mayd. 74,49 mın' km2. Aymaq jag'inan Qaraqalpaqstan Respublikası rayonları ishinde en' U'lkeni. Xalqı sanı 113,2 mın' adam (2005). Rayonda 1 qala. (Qońırat), 6 qalasha (Jaslıq, Altınko'l, Aqsholaq, Elabad, Qaraqalpaqstan, Qubla-U'stirt), 9 awıl puqaralar jiyini (Ajiniyaz, Nawrız, O'rnek, Ra'wshan, Suelli, Ustirt, Xorezm, Qıpshaq). Rayon orayı — Qońırat qalası.
Geografiyası. Jer bederi. tiykarınan, U'stu'rt platosınan ibarat. Ortasha bal. 150–200 m. en' ba'lent jeri 290 m (rayonnın' batıs bo'limindegi Qaraba-wır qırında). Oraylıq bo'liminde Barsa-kelmes, shıg'ısında Qarawımbet tuz ka'ni, qublasında Asaka-awdan batıg'ı, Túrkmenstan menen shegaralasqan. aymag'ında Qaplanqır tekisliginin' ha'm Sarıqamıs ko'linin' arqa bo'limi jaylasqan. Klimatı keskin kontinental, qurg'aq. Jazı ıssı, qısı suwıq. Yanv,dın' ortasha t-rası —4,2° den —6° g'a shekem, iyuldiki 26,2°, ayrım, 28°. En' pa'st t-ra yanvarda —24°, en' joqarı t-ra iyulda 41°. Jıllıq ortasha jawın 114, 200 mm. Ve-getatsiya da'wri 155—165 ku'n. Suwg'arılatug'ın zonalarda 183 ku'n. Rayon xojaliqları Suelli magistral kana-lı, Ra'wshan, altınko'l kanallarınan suw aladı, sonınday, rayon aymag'ında Mashan ko'li ha'm arqa bo'leginde suwelli ko'linin' qubla Shekkesi tutasqan. Tabiyiy o'simlikleri, tiykarınan, sho'l o'simlikleri: shuvaq (gul-shuvoq), sora, qırqbuwın, qara seksewil ha'm b., Ámiwdárya boylarında tog'aylar bar. Jabayı haywanlardan sayg'aq, qasqır, tu'lki, qumtıshqan, jılan, kesirtkeler; kemiriwshilerden ondatra, tıshqanlar; quslardan qırg'awıl, g'arg'a, u'yrek, balıqshı, u'yrekmurın, suwlarında balıqlar bar.
Xalqı, tiykarınan, qaraqalpaqlar, o'zbekler ha'm qazaqlar, sonın'day, koreys, tatar, worıs ha'm b. millet wa'killeri ha'm jasaydı. Xalqının' ortasha tıg'ızlıg'ı 1 km2ga 1,52 adam (2005). Xalqının' 41% (44 mın' adam) awılarda, 59% (69,2 mın' adam) qalalarda jasaydı.
Rayon awıl xojalıg'ının' tiykarg'ı tarmag'ı - Paxtashılıq, G'a'lleshilik, shalıshılıq, Go'sh-su't, sharwashılıg'ı, shirket ha'm fermer xojalıqları, 6 MTP, "Qońırat" mashina-traktor parkı xizmet ko'rsetedi. Qońırat r-nda 40mın' gektar jer suwg'arıladı. 4 mın' gektar jerge paxta, 4 mın' gektar jerge shalı, 5,6 mın' gektar jerge biyday, 500 mın' ga jerge, ma'kke, ju'weri, ha'm b. awıl xojalıg'ı eginleri egiledi. 170,9 mın' gektarg'a jaqın jer tog'ayzar. (tiykarınan, seksewil, toran'g'ıl ha'm b. ibarat.) qalg'an jerler, pishenzar ha'm jaylawdan ibarat. Rayondag'ı jeke xojalıqlarda 27,6 mın'ga jaqın qaramal, 12,6 mın'ga jaqın siyir, 58,9 mın'g'a jaqın qoy ha'm eshki, 1,2 mın'g'a jaqın jılqı bag'ıladı, moynaq balıq zavodının' Qońırat filiyalı islep turıptı.
Sana'atı. Sana'at karxanalarınan paxta tazalaw, un tartıw, soda, temir -beton buyumları zavodları, "U'stu'rtgaz" u'nitar karqanası, "Qońırat soda zavodı" Ustu'rt parmalaw ka'rxanası, qonırat texnologik suw menen ta'miynlew basqarması, lokomotiv ha'm vagon on'law deposı, avtoka'rxanalar, qurılıs mekemelerı, "TuzLTD" "Qazqonıratkarbid" qospa ka'rxanaları, "Iygilikga'z" qospa karxanalasının' filliyali ha'm b. bar.
Los Puertos (Castellón)
Los Puertos (Castellón) Ispaniya rayonlarınan biri. Maydani – 5,82 km2. Xalqi – 5.262 adam.
.su
.su — Sovet Awqamı ushın joqarı dárejeli milliy domen bolıp, Sovet Awqamı bólinip ketkenine qaramay házirgi kúnge shekem iskerlik kórsetedi.
Siltemeler
Toppdomän
Quralpa
Quralpa qalası - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonıda jaylasqan. Klimatı : keskin kontinental.
Samarqand wálayatı
thumb|250px
Samarqand wálayatı - Ózbekstanda jaylasqan wálayat. Orayı - Samarqand qalası bolıp, ol wálayattaǵı еń úlken qala.
1855
1855 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
1904
1904 jıl — 20 asirdin' bir jıllı.
.tp
.tp — Shıǵıs Timor ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Rásmiy tárizde paydalanıwdı toqtatıw hám .tl ǵa almastırıw qarsańında. Dizimnen ótiw toqtatılǵan.
Siltemeler
Toppdomän
Nawayı wálayatı
Nawayı wálayatı - Ózbekstanda jaylasqan wálayat. Orayı - Nawayı bolıp, ol wálayattıń eń úlken qalası.
Qumlı topraqlar
Qumlı topraqlar - topraq túri; mexanik quramında 0,05—1,0 mm li qum zarresheleri kóp (90—100%), 0,01 mm den kishi zarresheler muǵdari 10% ge jaqın, 0,001 mm dan kishi mayda zarresheler 2—4%den aspaydı. Q.t. Júze bóleginde jupqa, jumsaq (havol) qumlı quruq qavat bolıp, shuqırlasqan sarı efemer otlar ildizi aralasıp ketken ótkinshi gorizont jatadı. Q.t. Shól kontinentinde usı zonanıń tiykarǵı taqırlar, taqirlı topraqlar hám otlaqlı topraqları menen bir kompleksde hámde qad. darya, saylarınıń qurǵaq deltalari hám b.da tarqalǵan. Q.t., ádetde, qatlaminiń jupqaligi, organik madda (shirindi) muǵdariniń kemligi (eń joqari qavatda hám 0,5% den aspay-di), suw siyiminiń pásligi hám b. ósimlik ósiwi ushin qolaysiz xossalari menen ajralib turadi; bunday topraqlar, samal eroziyasi (deflyatsiya) ǵa júda mayil. Q.t.dan suwǵarma diyqanshilikda júda kem faydalaniladi.
Dallıca
Dallıca — Túrkiyanıń Erzincan viloyati Tercan rayonına qarawlı awıl.
Metropolitana de Almería
Comarca Metropolitana de Almería ispaniya rayonlarınan biri. Maydani – 206,33 km2. Xalqi sani – 239.132 adam.
1804
1804 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
Baǵpınar
Bağpınar — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Tercan rayonınıń awılı.
Nókis rayonı
Nókis rayonı Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı rayon. Nókis rayonı 1968-jılı 25-dekabr kúni Rayon retinde shólkemlestirilgen. Arqa Batıstan – Kegeyli rayonı, Batıstan – Qanlıkól rayonı hám Shıǵıs hám Qubla shıǵıstan Ámiwdárya rayonı menen shegaralas. Maydanı 0,94 mıń km2. Xalqınıń sanı 2022-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 51,9 mıń adamdı quraydı. Sonnan 10,6 mın kisi qalada, 41,3 mıń kisi awıllıq jerlerde jasaydı. Házirgi kúnde rayonda ulıwma bolıp 1 qalasha (posyolka) hám 6 awıl puqaralar jıyını bar. Olar:
Administraciyalıq orayı - Aqmanǵıt. ortağa|nobaý|330x330 nükte|Nókis rayonıSonıń menen qatar rayonda 31 mektep, 122 orınǵa mólsherlengen emlewxana, kúnige 550 adam qabıllawshı poliknikalar, 2 informaciyalıq resurs orayı, balalar hám óspirimler sport mektebi hám muzika mektepleri iskerlik kórsetip kelekte.
Rayonnıń ekonomikalıq tiykarın diyxanshılıq, sharwashılıq quraydı.
1834
1834 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
Aldeanueva de la Vera
Aldeanueva de la Vera ispaniyanin' Estremadura wa'layatinda jaylasqan munisipalitet qala. Cáceres provinsiyasi quramina kiredi. Maydani – 37,6 km2. Xalqi sani – 22,295 adam (2010).
Bulmuş
Bulmuş — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Tercan rayonına qaraslı awıl.
Derekler
<references group="" responsive="1">
Qoyqırılǵan qala
Qoyqırılg'an qala bunnan 2,5 mın' jılģa shamalas waqıt burın salıng'an jáhán ma'deniyatında kórnekli esteliklerdiń biri esaplanadı. Tórtkúl qalasınan 22 km. arqa-shıģısta jaylasqan bul biybaha ģáziyne áyyemgi grek hám rim mádeniyatınıń dúrdanaları menen bir qatarda turadı.
1846
1846 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
Atamákán
Atamákán qalası - Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonıda jaylasqan. Klimatı : keskin kontinental.
1872
1872 jıl — 19 asirdin' bir jıllı.
Qoblan dástanı
Qoblan dástanı qaraqalpaqlar arasında keńnen taralǵan. Bul dástannıń I.A.Belyaev variantın esaplanǵanda sońǵı jılları jazıp alınǵan 7 variantı bar. "Qoblan" dástanınıń qaraqalpaqsha variantıń birinshi ret xatqa túsirgen qaraqalpaq awızeki ádebiyatın jıynawdıń dáslepki baslawshılarınan biri rus ilimpazı I.A Belyaev boldı. I A Belyaevtiń Qıpshaqta turatuǵın Imamqul degen jırawdan jazıp alǵan "Qoblan" dástannıń qol jazbası menen onda dástan Qoblannıń Kóbiklige atlanıwınan baslanıp, Alshaǵırdı joq etip, muratı-maqsetke jetiwi menen tamamlanadı. Bul nusqa birinshi ret jazıp alınıwı hám baspadan kóriniwi jaǵınan úlken áhmiyetke iye. Sonıń menen birge "Qoblan" bul nusqası til ózgesheligin izertlew máselesinde de ayrıqsha kewil awdararlıq. "Qoblan" dástanınıń ekinshi nusqası 1940-jılı ataqlı qaraqalpaq jırawı Nurabullaev Esemurattan N.Japaqov tárepinen jazıp alındı.
Beşkaya
Beşkaya — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Tercan rayonına qaraslı awıl.