cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mazda
Tariyxı
Mazda óz avtomobillerin demde kirip ete baslaǵanlıǵı sebepli, itibardı tartıw ushın etilgen bul háreket járdem berdi. Da porshenli, da aylanba motorlı modeller dúnya boylap jol aldı. Aylanatuǵın modeller birdey quwattı islep shıǵarıw ushın salmaqlilew v6 yamasa v8 dvigatellerin talap etetuǵın porshenli dvigatelli básekishiler menen salıstırǵanda jaqsı quwat hám jeńil vaznning kombinatsiyası menen demde ataqlı boldı. R100 hám RX ceriyalari (RX-2, RX-3 hám RX-4) kompaniyanıń kirip háreketlerine basshılıq etdi.
1931-jılda Toyo Kogyo Mazda-Go avto rikshasini engiziw menen qozaqlar óndiris shıǵarıwdan transport qurallarına ótti. Toyo Kogyo Ekinshi Jáhán urısı dawamında yapon armiyası ushın qural islep shıǵardı, ásirese 30 -35 -taypa 99 -sanlı mıltıq islep shıǵarıldı. Kompaniya 1984-jılda rásmiy Mazda atınıń qabılladı, eger basınan sotilgan hár bir avtomobil sonday atqa iye edi. Mazda R360 1960 -jılda, keyin bolsa 1962-jılda Mazda Carol usınıs etilgen hám „Mazda Auto Store“ dep atalǵan jeńil avtomobiller satılatuǵın arnawlı usaqlap satıw sawda dúkanında sotilgan, kommerciya ónimleri bolsa „Mazda Store“ de sotilgan. Mazda Savanna, Familia, Luce, Cosmo hám Capella sıyaqlı jeńil avtomobillerdi usınıwdı dawam ettirar eken, olar tek „Mazda Auto Store“ tarmaǵına qosıldı. 1960 -jıllardan baslap, Mazda NSU Ro 80 nen yoshlantirildi hám basqa yapon avtomobil kompaniyalarınan ajralıp turıw ushın Wankel aylanba motorini islep shıǵıw ushın úlken injenerlik kúshin jumsawǵa qarar etdi. Kompaniya Germaniyanıń NSU kompaniyası menen biznes baylanısların ornatdı hám 1967-jılda sheklengen islep shıǵarıw Cosmo Sport menen baslandı hám búgingi kunge shekem Pro Mazda chempionati menen dawam etip, Mazda avtomobil bazarı ushın Wankel tipidagi motorlardıń birden-bir óndiriwshisine aylandı. (NSU hám Citroen ekewi de 1970-jıllarda bul dizayndan waz keshiwdi hám General Motors tárepinen islep shıǵarılǵan Corvette prototipi hesh qashan islep shıǵarılmadi.)
Qáwenderlik
Kompaniya, sonıń menen birge, Yaponiyada Xirosima xalıq aralıq tınıshlıq marafoni hám Xirosima prefekturasidagi Ekiden báygesi sıyaqlı túrli marafon hám estafeta jarıslariga, sonıń menen birge,Xirosima hám Xofudagi kóplegen basqa sport hám qayırqomlıq ilajlarına qáwenderlik etedi. Mazda usı waqıtta tamamlanılǵan regbi boyınsha Avstraliya chempionatining qáwenderi bolǵan.
Bio-avtomobil
Mazda óz avtomobillerinde hár qıylı materiallar hám elementlar ushın — plastmassadan sutkecha — kóplegen alternativ paydalanıwdı tabıp atır, sebebi ol jáne de ekologiyalıq taza bolıwdı maqset etken. Mazda bul jańalıqlardan geyparalarini — bioplastik ishki konsollar hám bio-shúberek otırǵıshlarni — Bangkokdagi Xanzada Sirikit milliy ánjumanlar orayında EcoInnovasia 2008 kórgezmesinde óziniń Mazda5 modelinde usınıs etdi. Mazda5 ishki bólimleriniń 30 % ge shekem biomaterial bolmaǵan komponentlerden ibarat.
Tariyxı
Mazda kompaniyası Toyo Cork Kogyo Co., Ltd retinde 1920 -jıl 30 -yanvarda Yaponiyanıń Xirosima qalasında islengen mantar óndiriwshi zavod retinde baslanǵan. Toyo Cork Kogyo 1927-jılda ózin Toyo Kogyo Co., Ltd. nomiga ózgertirdi. 1920 -jıllardıń aqırında Xirosima Saving Bank hám Xirosimadagi basqa biznes basshıları kompaniyanı bankrotlikdan qutqarib qalıwları kerek edi.
SkyActiv texnologiyası
SkyActiv texnologiyası málim jańa Mazda avtomobillerinde qollanılatuǵın bir qatar texnologiyalar ushın qasnaq nom bolıp tabıladı. Bul transport qurallarına Mazda2/Demio, Mazda3/Axela, Mazda6/Atenza hám CX-5 kiredi. Bul texnologiyalar birgelikte janar may puxtalıǵın gibrid aydawshına uqsas dárejege asıradı. Dvigatel quwatı asadı hám emissiya dárejesi azayadı. Bul texnologiyalarǵa joqarı qısıw qatnası bolǵan benzinli dvigateller (13, 0 den 1 ge shekem), jańa 2 basqıshlı turbokompressorli konstruktsiyali qısılǵan dizel dvigatelleri (14, 0 den 1 ge shekem), joqarı nátiyjeli avtomatikalıq uzatmalar, jeńillew salmaqlıqtaǵı mexanik uzatmalar, jeńil kuzov konstruksiyaları hám elektr quwatı basqarıwı kiredi. Janar may puxtalıǵı ushın bul texnologiyalardı gibrid uzatma menen birlestiriw de múmkin.
Ford Motor kompaniyası menen sheriklik
2011-jılda Mazda kapitaldı toltırıw ushın 150 milliard iyen (1, 9 milliard AQSH dolları ) den kóbirek pul yig'di, sebebi ol sońǵı 11 jıldaǵı eń úlken jıllıq joytıwǵa dus keldi. Paydanıń bir bólegi Meksikaning Salamanka qalasında avtomobil zavodın qurıw ushın sarplandi. Meksika zavodı kompaniya hám Sumitomo korporatsiyasi tárepinen birgelikte qurılǵan.
Qumar ana
Qumar ana nıń qashan tuwılǵanlıǵı haqqında anıq maǵlıwmatlar joq. Informatorlardıń aytıwı boyınsha ol 1780-1785-jıllar shamasında tuwılǵan. Ol Esengeldi máhremniń jalǵız qızı. Eski mektepte oqıǵan. Óz zamanlaslarınıń ishinde biraz sawatlı bolǵan. Onıń ústine Esengeldi máhrem Xiywa xanınıń eń jaqın adamı boladı, qızı onıń úyinde ótetuǵın qaraqalpaq biyleriniń áńgimelerin esitip, xalıqtıń siyasiy jaǵdayın túsinip ósedi.
Bálent Plato
Bálent Plato (fran. Hautes Terres de Madagascar, Hauts-Platoux) — Madagaskar maydanınıń úshten bir bóleginen kóbiregin iyelegen, atawdıń orta bóleginde tóselip jatırǵan biyik tawlı (kóbinshe biyikligi 800-1000 metr) jerler. Atawdıń oraylıq hám shıǵıs aymaqlarında arqadan qublaǵa 800 kilometrge sozılǵan bul jerlerdi sayız háwizler kesip ótedi. Batısta áste qıyalaǵan tekshe kórinisindegi taw janbawırları menen (200-500 metrge shekemgi biyiklikte) tómen platolarǵa ushlasadı hám shıǵısta eki jerden keskin qulaǵan tikjarlıqlar járdeminde teńiz jaǵasındaǵı tar akkumulyativ tegislikke tutasadı. Bálent Platonıń maydanı tektonik jarıqlar arqalı bólingen vulkan dizbeklerinen ibarat: bular Caratanana, Andringitra, Ankaratra hám basqalar. Bul dizbekler arasında keń tektonik tereńlikler, sonıń ishinde kóller (Alautra hám basqalar) hám tegis allyuvial jazıqlıqlar bar. Kóplegen sóngen (tiykarınan paleogen dáwirinde aktiv bolǵan) vulkanlar, geotermal bulaqlar bar. Jer silkiniwler tez-tez júz berip turadı. Eń bálent shıńı arqada Caratanana vulkan dizbegindegi Marumukutru (2876 metr) bolıp tabıladı.
Bálent Plato qurǵaq hám salqın ıqlımlı aymaq bolıp, ortasha aylıq temperatura 13-20 °C quraydı. Ayazlı hawa-rayı qıs máwsiminde bayqaladı. Jıllıq jawın-shashın muǵdarı 1000-1500 mm. Ízǵarlı máwsim oktyabr ayınan keyingi jıldıń aprel ayına shekem sozıladı.
Bálent Platonıń shıǵıs janbawırlarında turaqlı ızǵar hám máńgi jasıl subekvatorial taw toǵayları jaylasqan[1]. Bul jerler paleozoy aqırında Afrika kontinentinen bóleklenip shıqqan dep esaplanadı.
Aymaqta xalıq tıǵız jaylasqan bolıp, awızsha dereklerge qaraǵanda, Bálent Platoda XIV-XV ásirlerde Imerina mámleketi payda bolǵan hám rawajlanǵan.
Portugaliya Imperiyası
Portugaliya Imperiyası (Império Português), sonıń menen birge tariyxta Portugaliya Kolonizatorlıq Imperiyası (Império Colonial Português) degen at penen belgili bolǵan bul mámleket házirgi Portugaliyadan tısqarı dúnyanıń túrli bóleklerinde jaylasqan bir neshe úlken koloniyalardı óz ishine alǵan. Bul imperiya Evropadaǵı «eń uzaq ómir kórgen» mámleketlerden biri bolıp, 1415-jılı Arqa Afrikadaǵı Sueta urısınan baslap tap 1999-jılı Makao suverenitetiniń Qıtayǵa tapsırılǵanına shekem derlik altı ásir dawamında bar boldı. Imperiyaǵa XV ásirde tiykar salınǵan bolıp, XVI ásir basınan Arqa hám Qubla Amerika,Afrika,Aziya hám Okeaniyanıń túrli regionların óz ishine alıp, aymaǵın keńeytip barǵan.
Baslanǵısh tariyx (1139—1415)
1415-jılda Arqa Afrikanıń Orta jer teńizi boyında jaylasqan strategiyalıq áhmiyetke iye,Sahrası Úlkendagi altın hám qul sawdasınıń tiykarǵı portlarınan biri bolǵan musulman qalası Seutaga hújim etildi. Seuta iyelenishi áskeriy muvafaqqiyat edi hám Portugaliyanıń Pireney yarım atawıden tısqarına keńeyiwindegi dáslepki qádemlerden biri boldı. Biraq tez arada qalanı qamal etken musulman kúshlerine qarsı qorǵaw Portugallarga qımbatqa tústi.
Portugaliya Imperiyasi Ullı geografiyalıq ashılıwlar dáwirinde payda boldı hám Portugaliya patshalıǵınıń kúsh hám qúdireti nátiyjesinde dúnyanıń kóp bólimlerin ózine boysındırıwǵa eristi. Portugal teńizshileri 1418—1419-jıllarda kartografiya hám teńizshilik tarawlarınıń sońǵı jetiskenliklerinen paydalana otırıp, tatımlıqlar sawdası hám koloniya aymaqlardı tabıw ushın jańa teńiz jolların tabıw maqsetinde qurǵaqlıqların hám Atlantikalıq okeanı arxipelaglarini izertlewdi basladılar.1488-jılde Bartolomeu DiasJaqsı úmit burnini aylanıp shıqtı hám 1498-jılde vasco de GamaIndiyaga jetip keldi. 1500-jılda Pedro Alvares Kabral basshılıǵında Braziliya arqalı jańalıq ashıldı. Keyingi on jıllıqlar dawamında portugal teńizshileri Arqa Aziya arqalı hám atawların úyreniwdi dawam ettirdilar, qorǵanlar júzege keliw etdiler. 1571-jılǵa kelip, Afrika,Jaqın Shıǵıs, Indiya hám Qubla Aziya arqalı boylap Lissabonni Nagasakimenen baylanıstırǵan bir qatar teńiz postlari vujudga keltirildi. Bul sawda tarmaǵı hám koloniyalar daǵı sawda Portugaliyanıń jan basına tuwrı keletuǵın tabısınıń beshdan bir bólegin tashkil etip, Portugaliya ekonomikalıq ósiwine (1500—1800) sezilerli unamlı tásir kórsetdi. 1580-jılda Ispaniya patshası Filipp II Portugaliya patshalıǵı tojini qolǵa kirgizgeninen keyin, keyinirek tariyxshunoslikda Iberiya birlespei atı menen atalǵan Ispaniya hám Portugaliya ortasında 60 jıllıq birlespe baslandı. Ispaniya patshası bir waqtıniń ózinde Portugaliya patshası bolǵanlıǵı sebepli, Portugaliya koloniyalari Ispaniyaǵa dushpan bolǵan ush Evropa kúshleri: Gollandiya Respublikası, Angliya hám Fransiya tárepinen kóplegen hújimlerge dus keldi. Xalqı basqalarǵa salıstırǵanda kemrek bolǵan Portugaliya óziniń hádden tıs keńeytirilgen sawda tarmaǵın nátiyjeli qorǵaw ete almadı hám imperiya az-azdan páseńlewge júz tuta basladı. Oxir-aqıbet, Braziliya, imperiya ekinshi dáwirdiń (1663—1825) eń bahalı koloniyası, XIX ásirdiń baslarında Amerika kontinentin qamtıp alǵan ǵárezsizlik háreketi tolqını nátiyjesinde 1822-jıl Portugaliyadan ǵárezsiz bólek mámleketke aylandı. Imperiyaning úshinshi dáwiri 1820 -jıllarda Braziliya ǵárezsizlikke eriskennen keyin portugal kolonizatorlıǵınıń juwmaqlawshı basqıshın óz ishine aladı. Sol waqıtlarǵa kelip Afrika arqalı, Portugaliya Timorı, Portugaliya Hindstanı hám Portugaliya Makaosında plantatsiya xojalıqları kemeytirildi. 1890 -jıldaǵı Britaniya ultimatumi Afrika daǵı portugal ambitsiyalarining qısqarıwına alıp keldi.
Minas-Jerais hám altın sanaatı
Shúberek Grosso hám Goyasda tabılǵan altın koloniyanıń batıs shegaraların bekkemlewge qızıǵıwshılıq oyatdı. 1730 -jıllarda ispan sawda postlari menen dúgilisisler tez-tez júz boldı hám keyin ispanlar áskeriy ekspediciya baslaw menen abay qılıwdı. Ispanlarning jobası ámelge aspadı hám 1750-jıllarǵa kelip, pútkil aymaqta portugallarning jalǵızhokimligi ornatildi.
Portugallardin' Hind okeanına kiriwi
vasco de Gama ekspediciyası aǵzaları 1497-jılde Portugaliyanı tark etip, Keypni aylanıp ótip hám Arqa Afrika arqalı boylap dawam etdi. Onda jergilikli teńizshiler olardı Hind okeanı arqalı 1498-jıl may ayında Kalikutga baslap barıwdı. Sol tárzde teńiz arqalı Indiyaǵa jańa jol jańalıq ashıldı. Indiyaǵa ekinshi ekspediciyanı Kabral basshılıǵında teńizshiler ámelge asırıwdı. Olar da Atlantikalıq okeanı arqalı Indiyaǵa teńiz jolin ashıw maqset etiwgen edi. Biraq 1500-jılda Braziliya arqalına barıp túsiwdi hám sonday etip Braziliya jańalıq ashıldı. Bul, itimal, tosınarlı jańa ashılıw bolıp tabıladı, biraq shamalarǵa kóre, Portugaliyalıqlar Braziliyadıń bar ekenligin jasırınsha biliwgen hám ol Tordesilyas sızıǵında jaylasqan. Kabral Portugaliya patshaına bul jańa aymaqlardı Portugaliya múlkine aylandırıwdı usınıs etdi hám 1501-jıl hám 1503-jıllarda eki jańa ekspediciyalardı ámelge asırdı. Bul aymaqta úlken muǵdarda orman hám putaqshalar tapildi, biraq altın hám gúmis tabilǵan zatlıǵi portugallarni itibarın taǵı Indiyaǵa qaratıwına sebep boldı .1502-jılde Hind okeanınıń keń aymaǵında sawda húkimranlıǵın qolǵa alıw, Portugaliya imperiyasining sawda kemelerin qaraqshılar hám raxip mámleketlerden qorǵaw ushın kartaz litsenziyalaw sistemasın jarattı.
Minas-Jerais hám altın sanaatı
1755-jılde Lissabonde ólimli jer silkiniw júz boldı, cunami menen birge 275, 000 xalıqtan 40, 000 den 60, 000 ge shekem adamdı ólimine sebep boldı. Bul bolsa Portugaliyanıń koloniyalarǵa itibarın azmaz susaytirishiga alıp keldi.
Portugallardin' Hind okeanına kiriwi
Tristau de Kunya hám Afonso de Albukerke komandirligi astındaǵı portugal flotı Qızıl teńizga kiraverishdagi Sokotrani 1506-jılde hám Maskatni 1507-jılde basıp aldı. Ormuzni jawlap alıw eta almagach, olar Hind okeanına hám odan keyingi jerlerde sawda etiwdi qadaǵan etiw strategiyasına ámel qılıwdi .Madagaskar Cunha tárepinen bólekan izertlew etilgen hám Mavrikiy bolsa Cunha hám Albuquerque tárepinen ashılǵan. Sokotra qolǵa kiritilgennen keyin, Cunha hám Albuquerque bólek jumıs alıp bardi. Cunha sawda maqsetlerinde Indiya hám Portugaliya arasında sayaxat etken bolsa, Albuquerque Almeydaning úsh jıllik kepilligi tawsılǵanınan keyin gubernator lawazımın iyelew ushın Indiyaǵa bardı. Biraq Almeyda hákimiyattı tapsırıwdan bas tartdı hám tez arada Albuquerqueni úy qamog'iga aldı hám onda 1509 -jılgacha qaldı.
Braziliya ǵárezsizligi
1808-jılde Napoleon Bonapart Portugaliyaǵa bastırıp kirdi hám sonnan keyin ana xanzada Mari I korollıǵılıq sarayın Braziliyaǵa ótkeriwdi buyırdı. 1815-jılda Braziliya korollıǵılıq mártebeine kóterildi. Portugaliya mámleketi rásmiy Portugaliya, Braziliya hám Algarves Birlesken patshalıǵına aylandı hám paytaxt Lissabonden Rio-de-Janeyroga kóshirildi. Bul mámleket Evropa mámleketiniń óz koloniyalarınan birinde basqarılatuǵın birden-bir mısal esaplanadı. Sonıń menen birge, 1820 -jılgi liberal revolyuciyadan keyin Lissabonde jıynalǵan Portugaliya Konstituciyalıq sudi parlamentine Braziliya wákillerin saylaw da bolıp ótti.
Goa, Perishteka hám Qublası -Arqa Aziya
1511-jıl aprel ayında Albuquerque sol dáwirdiń eń iri tatımlıqlar bazarı bolǵan Malayziya daǵı Perishtekaga júzip keldi. Sawdada tiykarınan gujaratilar ústinlik etken bolsa -de, túrkler, parsılar, armanlar, tamillar hám efiopiyalılar sıyaqlı basqa gruppalar da sawda etiwgan. Albuquerque tatımlıqlar sawdasında musulmanlar hám venetsiyaliklarning tásirine tosqınlıq jasaw hám Lissabon tásirin asırıw ushın Perishtekani ózine boysundirishni joba etdi. 1511-jıldıń iyuliga kelip Albuquerque Perishtekani iyelep aldı hám Antonio de Abreu hám Fransisko Serraoni (Ferdinand Fmagellanmenen birge) Indoneziya arxipelagini úyreniw ushın jiberdi. Perishteka yarım atawı Portugaliyanıń Qıtay hám Qublası-Arqa Aziyamenen sawda-satıq jumısları keńeyiwi ushın strategiyalıq bazaǵa aylandı. Qalanı qorǵaw ushın A Famosa dep atalǵan kúshli dárwaza qurıldı hám bul dárwaza búgin de saqlanıp qalınǵan. Siamlarning Perishteka boyınsha maqsetlerin bilip, Albuquerque tezlik penen Duarte Fernandesni Siam patshalıǵına (zamanagóy Tailand ) diplomatik missiyaga jiberdi, ol bul korollıǵılıqtaǵı birinshi evropalıq bolıp, eki korollıǵılıq ortasında dos sıpatında munasábetler hám sawda baylanıslardı ornatdi. Portugaliya imperiyasi qublaǵa qaray jıljıdı hám 1512-jılda Timor jańalıq ashıldı. Xorxe de Meneses 1526 -jılda Jańa Gvineyani jańalıq ashıp, onı „Papua atawı“ dep at berdi. 1517-jılda João de Silveira Chittagong flotına komandirlik etdi hám 1528-jılǵa kelip portugallar Chittagongda óz húkimranlıǵın ornatdilar.
1510 -jılda Bijapur sultanlıgınan Goaning qolǵa alınıwına tez arada bijapurilar qarsı shıqtı, biraq hindu jeke menshikdori Timoji járdemi menen sol jıldıń 25-noyabrinde qala portugallar tárepinen qayta qolǵa alındı. Goa qalasında Albuquerque 1510-jılde Indiyade birinshi portugal teńgesin ashtı. Ol Portugaliyalıq kóshpelinchilarni jergilikli hayallarǵa úyleniwge shaqırıq etdi, Áwliye Ketrin húrmetine shirkew qurdi hám hindlarning sıyınıwxonalarini qorǵaw hám salıq talapların kemeytiw arqalı jergilikli hindlar menen baylanıs ornatıwǵa háreket etdi. Portugallar qubla Indiya daǵı vijayanagar imperiyasimenen dos sıpatında baylanıslardı saqlap qalǵan.
Qıtay hám Yaponiya
Rimlikler Kishi Aziya arqalı qurǵaqlıqta Qıtayǵa birinshi jetip keliwgen bolsa, Jorge Alvares teńiz arqalı bul mámleketke jetip kelgen dáslepki evropalıq boldı. Ol sonıń menen birge Hong Kongni jańalıq ashqan dáslepki evropalıq sayaxatshıdir. Indiya Estadosining vice-korolı Albuquerque Evropalıqlardıń jergilikli xalıq menen sawda baylanısların jolǵa qoyıw ushın Rafael Perestreloni Qıtayǵa jo'natdi.
Minas-Jerais hám altın sanaatı
Bul altın koni Portugaliya imperiyasining tabısın sezilerli dárejede asırdı hám barlıq qazib alınǵan kónning 1/5 bólegin quradı. Altın ushın kóplegen jánjel hám urıslar da bolıp ótti. Húkimet, sonıń menen birge, almaz qazib alıwdı óz yurisdiktsiyasi sheńberinde hám jeke jalawshılarǵa sheklep qoydı. Altındı úlken muǵdarda qazib alıwǵa qaramastan, plantatsiya sanaatı bul dáwirde Braziliya ushın jetekshi kiripke aylandı. Qumsheker 1760 -jılda kiriptiń 50 % ni (altın 46 %) quradı.
Dekolonizatsiya (1951—1999 )
1987-jılde Portugaliya Qıtay Xalıq Respublikası menen Qıtay -Portugaliya qospa deklaratsiyasın imzoladi jáne onıń shet elde qalǵan sońǵı múlki bolǵan Makao suverenitetti tapsırıw procesi hám shártlerin belgiledi. Bul process eki jıl aldın Birlesken Korollıǵılıq hám Qıtay ortasındaǵı Gonkong boyınsha shártlesiwge uqsas bolsa -de, Portugaliyanıń múlki Makaodıń Qıtayǵa ótkeriliwi Gonkongdıń Qıtayǵa ótkeriliwine qaraǵanda kemrek qarsılıqqa dus keldi. Sebebi Portugaliya qashannan berli Makaonı 1979-jılde Portugaliya qol astındaǵı Qıtay aymaǵı retinde tán alǵan edi.
Miyraslar
Portugaliyanıń 7 burınǵı koloniyalarında portugal tili rásmiy til retinde qabıl etilgen. Portugaliya menen birgelikte olar portugal tilinde sóylesiwshi mámleketler jámiyetshiligine aǵza bolıp, olar jámi 10, 742, 000 km² yamasa Jer aymaǵınıń 7, 2 % ni quraydı. Portugal tilin úshinshi rásmiy til retinde qabıl etken Ekvatorial Gvineya házirde Mavrikiy hám Senegalmenen birge bul shólkemdiń gúzetshisi esaplanadı. Bunnan tısqarı, on eki kandidat mámleket bul jámiyetshilikke qosıw ushın arza tapsırǵan hám tastıyıqlanishini kútip atır.
A'debiyatlar
<!--
Afrika arqalı boylap dáslepki sayaxatlar
1443-jılda Genrixning úkesi hám korollıǵılıqtıń waqıtsha patshahi Infante Dom Pedro Genrixga Cape Bojador qublaındaǵı jerlerde urıs hám sawda jumısların basqarıwdı tapsırdi. Keyinirek papalikning Quyrıq Diversas hám Romanus Pontifex  qararları menen jańa ashılǵan jerlerde jekke hákimshilik Portugaliyaǵa berilgen. Jańa jerlerdiń jańalıq ashılıwın tezlestirgen úlken tabıs Xv ásirdiń ortalarında Evropada sol waqıtta basqa kemelerge qaraǵanda samalǵa qarsı juretuǵın karavellaning engiziliwi edi. Bul jańa teńiz texnologiyasınan paydalanǵan halda, portugal teńizshileri hár jıli ortasha bir dárejege kóterilip, qubla keńliklerge jetip barıwdi. Portugallar 1445-jılde Senegal hám Kabo-Verde yarım aralına keldiler.
Miyraslar
Portugallar dúnyanıń kóplegen aymaqlarında úlken insaniy, materiallıq hám ruwxıy miyraslar qaldırdı.1527-yilde tek 1, 2 million xalıqqa iye bolǵan Portugaliya xalqi dúnyaǵa tarqaldı hám kóplegen jańa aymaqlarǵa hám civilizatsiyalarǵa tiykar salındılar.
Afrika arqalı boylap dáslepki sayaxatlar
Portugallar 1455-jılde Madeyrada qumshekerqamishning keńeyiwi nátiyjesinde Sitsiliya hám Genuyalik máslahátshiler járdemi menen Evropada kem ushraytuǵın shirin tuzni islep shıǵarıwdı basladı. Qullar ayawsız isletilingen hám Madeyrada shetten alıp kelingen qullarning úlesi XvI asrga kelip ulıwma xalıqtıń 10 % ga jetken .1480-jılga kelip Antverpende Madeyra qumsheker sawdası menen shuǵıllanatuǵın jetpista keme bar edi. 1490 -jıllarga kelip Madeyra qumsheker islep shıǵarıw boyınsha Kiprdi artta qaldırdi. Bartolomeo Markionni sıyaqlı qumsheker sawdagerleriniń tabısı keleshektegi sayaxatlarǵa qarjı kirgiziwge járdem berdi.
Dekolonizatsiya (1951—1999 )
1961-jıl fevral ayında Angolade Portugaliya zorlıqshılıǵınıń baslanıwı Afrika daǵı Portugaliya imperiyasi tawısıwınıń baslanıwı edi. Angola daǵı Portugaliya armiyası oficerleri partizanlarni urıs baslanıwı menen áskeriy tárepten gúresiwge ılayıq emesligin aytıp, ózara kelisiwler ǵárezsizlik háreketi menen baslanıwı kerek, degen pikirde edi. Biraq, Salazar imperiyani qol qatılmas saqlawǵa qatań qarar etkenligin áshkara járiyaladı hám jıl aqırına kelip ol jerge 50, 000 ásker jaylastırdı. Sol jılı Batıs Afrika qul sawdasınıń qaldıg'i bolǵan Ouida qalasındaǵı kishi Portugaliya qorǵanı San João Baptista de Ajuda Fransiyadan ǵárezsizlikke erisken Dahomey (házirgi Benin) jańa húkimeti tárepinen qosıp alındı. Angolada baslanǵan ǵárezsizlik háreketleri tez arada basqa koloniyalarǵa da yojıldi hám 1963-jılda Gvineyade,1964-jılde Mozambikde sonday háreketler bolıp ótti.
Portugallardin' Hind okeanına kiriwi
Manuel I Almeydadan Perishteka hám Shri-Lankadagi aymaqlardı jáne de tolıq úyreniwdi soraǵan bolsa -de, Almeyda bunıń ornına Indiyanıń batıs bólegine, atap aytqanda, Gujarat sultanlıǵına itibar qaratıwdı kerek dep taptı. Sebebi Almeydaning regiondaǵı sawdagerler basqa jaylarǵa salıstırǵanda kóbirek kúshke iye ekenliginen shubhaları bar edi.Mamluk sultanligi sultanı Al-Eń ullı Qansuh al-Gavri hám Gujarat sultanlıǵı Chaul portında portugal kúshlerine hújim etdi, nátiyjede Almeydaning balası bul urısda opat etdi. Buǵan juwapan portugallar 1509 -jılda Diu teńizindegi jangda Mamluklar hám Gujaratlar flotların tar-mor qılıwdi.
Birinshi imperiya (1415—1663)
Portugaliya bul dáwirde Atlantikalıq okeanında jańa jerlerdi jańalıq ashıw menen gúmira boldı. Bul siyasattiń tiykarǵı tárepdarı Seutanı qolǵa kirgiziwde qatnasqan hám 1460 -jılda opatına shekem Portugaliyanıń teńiz izertlewlerin targ'ib qılıw hám finanslashda jetekshi rol oynaǵan Sortıgator Infante Dom Genri edi. Sol payıtlarda evropalıqlar Afrika qirg'og'idagi Cape Bojadordan keyin ne bar ekenin biliwmegen. Genri Afrika daǵı musulmanlar aymaǵı qanshellilik keńeygenin hám teńiz arqalı Aziyaga jetip barıw múmkinbe yamasa joq ekenligin biliwdi istardi. Onıń qáwenderligi astında tez arada Atlantikalıq okeanı daǵı Madeyra (1419 ) hám Azor atawlariga (1427) jetip keldi hám Portugaliya kirip qılıw ushın biyday islep shıǵara basladı.
A'debiyatlar
-->
Ekinshi imperiya (1663—1822)
Portugaliyalıqlar Marathalar mámleketidıń hind húkimdarı Chimnaji Appa hám Keledi Nayaka patshalıgınan Shivappa Nayaka tárepinen jeńiliwge uchragach hám gollandlar menen dúgilisisler aqırında Goa hám Indiya daǵı bir neshe kishi aymaqlardı óz qolında saqlap qola aldı. Braziliya hám Afrika daǵı koloniyaların qaytarıp alıwǵa eristi, biraq inglis, francuz hám gollandlarning Aziyadaǵı sawda punktlerin iyelewi nátiyjesinde óziniń eski kúshin pútkilley joǵatdı. Sonday etip Portugaliya ushın tek bir jónelis, Braziliya taxtaları hám qumshekerleri áhmiyeti artıp bardı.
Afrika arqalı boylap dáslepki sayaxatlar
Shet el degi birinshi faktoriya sawda posti 1445-jılde Mavritaniya jaǵaındaǵı Arguin atawında musulman sawdagerlerdi tartıw hám Arqa Afrikada teńiz sayaxatları baǵdarlarında biznesti monopollashtirish ushın islengen. 1446 -jılda Alvaro Fernandes derlik házirgi Syerra-Leonega shekem basıp aldı hám 1460 -jıllarda Gvineya qoltıqına jetip bardı .Kabo-Verde atawları 1456 -jılda jańalıq ashılǵan hám 1462-jılda portugallar tárepinen iyelengen.
Braziliya ǵárezsizligi
Eger patsha shańaraǵı 1821-jılde Portugaliyaǵa qaytqan bolsa -de, Braziliyalıqlar arasında ǵárezsizlikke umtılıwdıń kusheytiwine alıp keldi. 1822-jılda Dom João vI dıń balası shahzoda Dom Pedro I 1822-jıl 7-sentyabrde Braziliya ǵárezsizligin járiyaladı hám jańa Braziliya imperiyasining imperatori lawazımın iyeledi. Ispaniyanıń Qubla Amerikadaǵı koloniyalarınan ayrıqsha bolıp esaplanıw, Braziliya ǵárezsizligine saldamlı qan to'kmagan halda eristi.
Dekolonizatsiya (1951—1999 )
Angola hám Mozambiktegi puqaralar urısları asıǵıslıq menen baslanıp ketti, burınǵı kóterilisshiler (Sovet Birlespesi hám Kuba tárepinen qollanǵan ) tárepinen dúzilgen kommunistlik húkimetler Zair, Qubla Afrika hám Qospa Shtatlar sıyaqlı mámleketlikler tárepinen qollap -quwatlanǵan kóterilisshi gruppalarǵa qarsı gúresdi. Shıǵıs Timor da 1975-jılda óz ǵárezsizligin járiyaladı. Biraq Shıǵıs Timor demde qońsılas Indoneziya tárepinen basıp alındı hám 1999-jılde mámleket quramına qosıp alındı. Birlesken Milletler Shólkemi qáwenderligidegi referendum nátiyjesinde Shıǵıs Timorlıqlardıń kópshiligi ǵárezsizlikti tańladı hám aqır-aqıbetde 2002-jılda olar óz ǵárezsizligine eristi.Makaodıń 1999 -jıl 20 -dekabrde tapsırılıwı rásmiy Portugaliya imperiyasining tamamlanılıwı hám Aziyadaǵı kolonizatorliktiń tawsılıwın belgilep berdi.
Iberiya birlespesi
XvI ásir aqırında portugallar úlken kúsh hám kúsh-quwatlı Aziyaǵa barǵan sayın tereńrek kirip barıwda dawam etdilar .Goa qalasından muwapıqlastırılgan ekspediciyalar Qubla hám Qublası -Arqa Aziyada Portugaliya tásirin jayıwǵa eristi. Biraq gollandlar menen Aziya aymaqları ushın bolıp ótken kóplegen sawashlarda portugallar jeńiliwge dús keliwi, olardıń Aziyadaǵı tásirin anaǵurlım pasaytirdi. Jeńiliwlerdiń sebeplerinen biri ispan monarxlarning portugallarga járdem bermasliklar esaplanadı.
Shahzoda Morits Gollandiyanıń vest-Indiya kompaniyası menen bolǵan sawashlarda úlken jeńiliwlerge dus keldi. Nátiyjede, Braziliyada Gollandiya koloniyaları qáliplese basladı. Portugallar San-Tóbee atawı, Altın jaǵa daǵı San-Xorxe-de-Mina qorǵanı hám Luanda qalasın da qoldan shıǵarıwdi.
Eger birlespe bóleklenip, milliy mámleketshilik tiklenganidan keyin, 1654-jılǵa kelip Portugaliya Braziliya hám Luanda ústinen óz hákimiyattı tikladi, biraq Qublası -Arqa Aziyadaǵı dawamıy keńeyiw gollandlar tárepinen toqtatildi. Sonday etip 1859-jılgi Lissabon shártnamasında imzolangan hújjetke kóre pútkil boshli Indoneziyaden tekgini Shıǵıs Timor portugallar qolında qaldı.
Birinshi jáhán urısı
1914-jılde Germaniya imperiyasi Angolanı Portugaliya qadaǵalawınan tartıp alıw jobaların islep shıqtı. Portugal hám nemis askerleri ortasında dúgilisisler kelip shıqtı, tiykarǵı aymaqtan qosımsha kúshler jiberildi. Kelgen askerlerdiń tiykarǵı maqseti Germaniya tárepinen boysındırılǵan Mozambik arqasındaǵı Kionga úshmuyeshin qaytarıp alıw edi.1916-jılda Portugaliya nemis kemelerin Lissabonda internaciya etkeninen keyin Germaniya Portugaliyaǵa urıs járiyaladı. Portugaliya da buǵan juwap retinde urıs járiyaladı hám nátiyjede Birinshi jáhán urısına kirdi. Urıstıń basında Portugaliya tiykarınan Franciyada jaylasqan birlespeshilerge járdem kórsetiw menen shuǵıllanǵan. 1916 -jılda Portugaliya aymaǵına tek bir, Madeyraǵa hújim boldı. 1917-jılda Portugaliya tárepinen ámelge asırılǵan háreketlerden biri urıs háreketleri ushın zárúr bolǵan aǵash sanaatında Britaniyaǵa járdem beriwden ibarat bolǵan. Kanada toǵay xojalıǵı korpusı menen bir qatarda, Portugaliya xızmetkerleri házirde "Portugal kamini" dep atalatuǵın aymaqta terek kesiw infradúzilmesin ornattı.
Britaniya ultimatumi hám Portugaliya monarxiyasining tawısıwı (1890—1910 )
Patshanıń ultimatumga munasábetinen respublikashılar paydalanıwdi .1908-jıl1-fevralde patsha Carlos hám shahzoda Luis Filipe Lissabonde Portugaliyalıq eki aktiv revolyuciyashı Alfredo Luis de Kosta hám Manuel Buisa tárepinen óltirildi. Luis Filipening úkesi Manuel Portugaliya patshası Manuel II boldı. Eki jıl ótkennen, 1910 -jıl 5-oktyabrda ol taxtdan ag'darildi hám Angliyaǵa London qasındaǵı Twickenham qashıp ketti hám Portugaliya respublikaǵa aylandı.
Afrika arqalı boylap dáslepki sayaxatlar
Bir waqtıniń ózinde qurǵaqlıq arqalı ekspediciyasın dawam ettirgen Pero de Kovilha Efiopiyaǵa jetip bardı hám Indiyaǵa teńiz jolı jańalıq ashılıwına júdá jaqın keldi. Portugaliyalıqlar Afrika qurǵaqlıqların úyrener ekenler, olar ózleriniń dawaların kórsetiwshi Portugaliya gerbine menen o'jılgan bir qatar tas xochlarni qaldırdilar, qorǵanlar hám sawda orayların qurdilar. Olar tiykarınan qul hám altın sawdası menen shuǵıllandılar. Portugaliya bir ásirden kóbirek waqıt dawamında Afrikanıń teńiz arqalı qul sawdası boyınsha jalǵızhukmronlikka iye bolıp, hár jıli 800 ge jaqın qullarni alıp ketiwgen. Olardıń kópshiligi Portugaliya paytaxtı Lissabonga alıp kelingen hám sol dáwirde paytaxtda qara tanli Afrikalıqlar xalıqtıń 10 payızın shólkemlestirgeni shama etiledi.
Portugallardin' Hind okeanına kiriwi
Almeydaning dáslepki urınısları menen bir qatarda, Manuel I jáne onıń Lissabondagi keńesi hákimiyattı Hind okeanında bólistiriwge háreket etip, ush jónelisti jarattı : Albuquerque Qızıl teńizga, Diogo Lopes de Sequeira Perishteka sultanı menen shártlesiwge erisiw ushın Qublası -Arqa Aziyaǵa, Xorxe de Aguiar, keyin bolsa Duarte de Lemos Jaqsı úmit burni hám Gujarat ortasındaǵı aymaqǵa jiberildi.
Afrika arqalı boylap dáslepki sayaxatlar
1488-jılda Bartolomeu Dias Afrikanıń qubla shetsinde jaylasqan Jaqsı úmit burnini aylanıp shıqtı jáne bul Ptolemey dáwirinen berli Hind okeanı qurǵaqlıqqa tutasmaǵan degen qarawdıń nadurıs ekenligin tastıyıqladı.
Minas-Jerais hám altın sanaatı
1693-jılde Braziliyadıń Minas-Jerais qalasında altın tabılǵan. Minas-Jerais, Shúberek Grosso hám Goyasda altın hám keyinirek almazdıń tabılıwı úlken shumlarǵa sebep boldı. Awıl imperiyaning jańa ekonomikalıq orayı boldı jáne bul jerge tezlik menen o'rnashildi. Bul altın koni ishki bazardı jaratılıwma alıp keldi hám kóplegen emigrantlardı tartıldı.1739-jılga kelip, taw-kán sanaatınıń eń joqarı shıńı bolǵan Minas-Jerais xalqı 200, 000 den 250, 000 ge shekem edi.
Birinshi jáhán urısı
Afrika daǵı Portugaliya aymaqları Kabo-Verde,San-Tóbee hám Principi,Gvineya-Bisau,Angola hám Mozambikni óz ishine aldı.
Dekolonizatsiya (1951—1999 )
Ekinshi jáhán urısınan keyin Evropa mámleketleriniń imperiyalarida kolonizatorlikke qarsı háreketleri kúshaya basladı. Suwıq urıs Portugaliyanıń shet el degi xalqı ortasında da biyqararlıqtı keltirip shıǵardı, sebebi Qospa Shtatlar hám Sovet Birlespesi óz tásir dóńgeleklerin asırıw ushın gúresdiler.1947-jılde Angliya tárepinen Indiyaga ǵárezsizlik berilgeninen keyin hám Fransiya Indiya daǵı anklavlarni jańa ǵárezsiz mámleket quramına qosıwǵa ruxsat beriw tuwrısındaǵı sheshiminen keyin Portugaliyaǵa da tap sonday qılıw ushın basım ótkerildi. Buǵan 1933-jılde hákimiyattı qolǵa alǵan Anto'nio de Oliveira Salazar qarsılıq kórsetdi. Salazar 1950-jılda anklavlarni Portugaliyanıń ajıralmaytuǵın bólegi retinde kórip, Indiya Bas ministri Jawaharlal Nerudıń qaytarıw haqqındaǵı soranıwın biykarlaw etdi. Keyingi jılı Portugaliya Konstitusiyasına koloniyalardıń mártebein shet el degi provinsiyalarga ózgertiw ushın ózgertiw kirgizildi.1954-jılde jergilikli kóterilis Indiyanıń Dadra hám Nagar Xaveli anklavlarida Portugaliya húkimetiniń awdarılıwına alıp keldi. Indiyada qalǵan Portugaliya koloniyalarınıń bar ekenligi barǵan sayın kúshsizlenip bardı hám Neru Indiyanıń derlik barlıq ishki siyasiy partiyaları, sonıń menen birge, Sovet Birlespesi jáne onıń birlespeshileri tárepinen qollap -quwatlandı. 1961-jılda Angolada portugallarga qarsı kóterilisten kóp ótpey, Neru Indiya armiyasına Goa,Daman hám Diuga hújim qılıw buyrıǵın berdi hám olar demde iyelendi hám keyingi jılı rásmiy anneksiya etildi. Salazar aymaqlardı jaysha basıp alınǵan dep esaplab, suverenliitetning ótkeriliwin tán alıwdan bas tartdı. Goa wálayatı 1974-jılǵa shekem Portugaliya Milliy Assambleyasında qatnasıwda dawam etdi.
Braziliya
Tamoio Fransiya Antarktidasında jaylasqanınan berli fransuzlar menen birlespeshi bolǵan hám 1560 -jılda fransuzlar jeńiliwge dus kelgenine qaramay, Tamoio ele da qáwip astında edi. Olar 1561 hám 1564-jıllarda portugallarga qarsı eki hújim uyushtirdilar (aqırǵı waqıya fransuzlarga járdem berdi) hám hár birinde derlik tabısqa eristilar. Bul waqıtqa kelip, Manuel de No'brega kásiplesi iyezuit José de Anchieta menen birgelikte Tamoioga hújimler qatnasıwshısına aylandı. 1565-jıldan 1567-jılǵa shekem Mem de Sá jáne onıń áskerleri Guanabara qoltıqında Fransiya Antarktidasın wayran etiwdi. 1565-jılda Mem de Sá bul aymaqlardı „São Sebastião do Rio de Janeiro“ dep atay basladı jáne onıń jiyeni Estácio de Sá 1567-jılda Rio-de-Janeyro qalasına tiykar salındı.1575-jılga kelip Tamoi tolıq bo'ysindirilgandi hám aymaq joq bolıp ketkendi.
Qubla Aziya, Parsı qoltıqı hám Qızıl teńiz
Portugaliya imperiyasi Ajuran imperiyasi hám Osmanlı imperiyasi menen tatımlıqlar sawdasın baqlaw ushın gúresip, Parsı qoltıqına qáwip sola basladı. 1515-jılda Afonso de Albuquerque Parsı qoltıqınıń basında jaylasqan Huvala mámleketin bo'ysundirib, onı Portugaliya vassaliga aylantırdı. Biraq Adan sol jılı Albuquerquening hújimlerine, sonıń menen birge 1516 -jılda Lopo Soares de Albergarianing hújimlerine qattı qarsılıq kórsetdi.1521-jılde Anto'nio Correia basshılıǵındaǵı ásker Jabrid patshası Muqrin ibn Zomilni jeńiliske ushıraǵan etip, Paydaynni iyelep aldı. Portugallar keyingi júz jıllar dawamında Parsı qoltıqınıń qubla bóleginde húkimranlıq etdiler. 1497-jıldan beri Lissabonni Goamenen baylanıstıratuǵın úzliksiz teńiz jolı menen Mozambik atawı strategiyalıq portqa aylandı hám onda São Sebastião qorǵanı hám emlewxana qurıldı. Azor atawları quramına kiretuǵın Armada atawları Lissabonga ketetuǵın kemeler qawipsizligin támiyinlagan.
1534-jılda Gujarat Boburiylar, Chitor hám Manduning Rajput shtatları tárepinen hújimge dus keldi. Gujarat sultanı Bahodurshoh portugallar menen mámleketin kóp aymaǵın basqa hind mámleketlerinen qaytarıp alıw ushın Basseyn shártnamasın imzolab, óz-ara birlespe tuzdi. Bunıń ornına ol Daman, Diu, Mumbay hám Basseyndi portugallarga berdi. Sonıń menen birge, ol bojlarni tólew hám at sawdasına ruxsat beriw ushın Qızıl teńizge jo'naydigan hám Basseyn arqalı ótetuǵın Gujarati kemeleriniń sawdasın tártipke saldı .Boburiy húkimdarı Humoyun Batırǵa qarsı urısda tabıs qazanganidan keyin, portugallar menen shártlerdi tastıyıqlaw ushın basqa shártnama imzoladi hám Diuda qorǵan qurılısına ruxsat berdi. Oradan kóp ótpey Humoyun itibarın basqa tárepke qaratdı hám gujaratlar Osmanlılar menen birlespe tuzib, Diu ústinen qadaǵalawdı tiklab, qorǵandı qamal etdiler. 1538 hám 1546 -jıllardaǵı eki áwmetsiz qamal Osmanlılardıń maqsetlerine shek qoydı, bul regiondaǵı Portugaliya gegemonligini tastıyıqlandi, sonıń menen birge, portugallar Boburiylarden ústinlikke iye boldı. Biraq,Osmanlılar 1541-jılda Qızıl teńiz hám Sinay yarım atawıde, 1546 hám 1552-jıllarda Parsı qoltıǵınıń arqa regioninde portugallarning hújimlerine qarsı gúresdilar.
Birinshi imperiya (1415—1663)
Portugallarning tiykarǵı maqseti kolonizatorlik yamasa qaraqshılıq emes, bálki sawda edi. Tez arada onıń kemeleri Evropa bazarına qımbat bahalı altın, pıl súyeki, qálempir, paxta, qumsheker hám qullarni alıp keliwdi basladı. Qul sawdası, mısalı, Lissabonda bir neshe o'nlab sawdagerler tárepinen ámelge asırılǵan. Sawda jolların keńeytiw processinde portugal teńiz sayaxatshıları Afrikanıń belgisiz bólimlerin kartaǵa túsiriwdi hám Hind okeanın úyreniwdi basladılar. Pero de Kovilho 1487-jılda Indiyaǵa arab hám hindlar menen birge ekspedidtsiya uyushtirishga háreket etdi hám Efiopiyaǵa jetip bardı. Onıń lekciyası Lissabonda qızıǵıwshılıq menen qarsılandi.
Qıtay hám Yaponiya
Qıtay sawda portların Portugaliyanıń óz mápleri ushın kúsh menen ashıwǵa háreketi eki mámleket ortasında jangga alıp keldi hám Tamãodagi Tunmen jangida portugallar Minlarda jeńiliwge dus keldiler.1521-jılde Lantau atawı daǵı Sincouwaan jangida portugallar 2 kemasini joǵatdılar. Sonıń menen birge 1548-jılde Dongshan yarımatawı qasındaǵı Shuanyudaa bolıp ótken jangda taǵı 2 kemeleri joǵatildi hám kóplegen portugallar Qıtaylıqlar tárepinen qolǵa alındı.1549-jıl Galeote Pereira hám portugallarning eki kemesi iyelendi. Bul sawashlar dawamında Minlar jeńiliwge dus kelgen portugallardan qural -qurallardı iyelep aldılar, keyin olar Qıtayda ǵalabalıq islep shıǵarıla baslandı. Portugallar keyin Qıtayǵa tınısh jol menen qaytıp keliwdi hám Luso-Qıtay shártlesiwi (1554) shártnaması qol qoyıldı. Portugallar Luso-Qıtay shártlesiwinde Franklar ornına ózlerin Portugaliyalıqlar atı menen tanıstırdılar hám Minlarga hár jılı júzlegen gúmis lyan (pul birligi) larni berip, Qıtaydan Makaonı sawda noqatı retinde kireyge aldılar. Biraq waqıt ótip eki mádeniyat ortasındaǵı dáslepki uyqaslıqqa qaramay, kóp ótpey, bir-birine salıstırǵanda tushunmovchilik, dinge berilgenlik hám hátte dushpanlıq da payda bóle basladı. Portugaliyalıq teńizshi Simão de Andrade óziniń qaraqshılıq iskerligi, Qıtay kemelerin wayran etiwi, Qıtaylıq hámeldarǵa hújimi hám Qıtaylıqlardı urlawı sebepli Portugaliyanıń Qıtay menen munasábetlerine suwıqshılıq keltirdi. Andrade Tamao atawı daǵı qorǵanda edi. Qıtaylıqlar Simão Qıtaylıq ul hám qızlardı kewilge tiyiwlaganini dawa qılıwdi. Qıtaylıqlar Portugaliyalıqlardı quwıp shıǵıwǵa hám Tamaoni qaytarıp alıw ushın Portugaliyalıq karavellarga qarsı arzımas áskerdi jiberdiler. Nátiyjede, Qıtaylıqlar kóplegen portugallarni óltirilishini hám olardı teńizge quwıp shıǵıw haqqında pármandi járiyaladılar. Bintan sultanı Tóbeas Pires qol astında bir neshe Portugaliyalıqtı qamawǵa alǵannan keyin, Qıtaylıqlar 23 portugallikni óltirdiler hám qalǵanların qamaqxanaǵa tasladılar, olar jaman, geyde ólimli sharayatlarda yashadılar. Keyin Qıtaylıqlar 1545 hám 1549 -jıllarda Qıtaylıqlardı ǵázeplentirgen portugallarning qıraq boylap keń kólemli hám zıyanlı qaraqshılıqları sebepli Ningbo hám Fujian sawda noqatlarında jasawshı portugallarni ǵalabalıq oba etdilar. Bul dáwirde portugal qaraqshıları yaponlardan keyin ekinshi orında turardı. Biraq keyinirek portugallar Qıtay kemelerin talashni toqtatdilar hám eki ortada sawda júrgiziw taǵı basladı. 1557-jılda Qıtay húkimeti Portugaliyalıqlarǵa Makaode jaylasıwǵa ruxsat berip,Qıtay,Yaponiya,Goa hám Evropa ortasında tovarlar sawdası bazasın jarattı.
Tatımlıqlar atawları (Maluku) hám Saragosa shártnaması
Portugallarning Aziyadaǵı ekspediciyaları basqalarda da úlken qızıǵıwshılıq oyatdı.1521-jılFerdinand FmagellanFilippinga keldi hám Ispaniya imperiyasi múlki dep járiyaladı .1525-jılde Charlz v Molukka atawların koloniya qılıw ushın ekspediciya jiberdi hám bul aymaq Tordesillas shártnaması aymaǵında jaylasqanlıǵın dawa etdi, sebebi shıǵısda hesh qanday shegara joq edi. García Jofre de Loaísa ekspediciyası Molukkaga jetip bardı. Biraq portugallar Ternate qasında óz húkimranlıǵın ornatǵan edi hám eki mámleket bul aymaqlar ushın on jıllar dawamında urıslar alıp bardi. 1529 -jılda Saragosa shártnaması menen Molukkani Portugaliyaga,Filippinni bolsa Ispaniyaga beriw tuwrısında qarar qabıllandı. Portugaliyalıqlar 1530 -jıldan Bruney imperiyasi menen úzliksiz sawda etkenler hám Bruney paytaxtın tas diywal menen oralǵan dep súwretlewgen.
Tordesillas shártnaması (1494)
1492-jılda Christopher Columbusdıń Ispaniya ushın Aziya dep tahmin etińlegen Jańa dúnyani jańalıq ashıwı ispanlar hám portugallar ortasında tartıslarǵa alıp keldi. Olar oxir-aqıbet 1494-jılde Tordesillas shártnaması arqalı óz-ara Evropadan shette bolǵan Jańa dúnyanı bóliwlab aldılar. Biraq, sol waqıtta uzınlıqtı tuwrı ólshew múmkinshiligi bolmaǵanı ushın, anıq shegara eki mámleket tárepinen 1777-jılge shekem bahsli bolıp kelgen.
Ekinshi imperiya (1663—1822)
1661-jılda portugallar Angliyaǵa Bombay hám Tanjerni beriwdi hám keyingi júz jıllarda inglisler az-azdan basqa kúshlerdiń sawdasın esaptan tısqarı etip, Indiyada dominant sawdagerge aylandılar. 1668-jılda Ispaniya Iberiya birlespesiniń tawsılǵanlıǵın tán aldı hám bunıń ornına Portugaliya Seutanı Ispaniyaǵa berdi.
Sahrası Úlkennen qubla daǵı aymaqlar
Efiopiyamenen bir qatar uzaq múddetli baylanıslardan keyin, Portugaliya elshixonasi 1520 -jılda Rodrigo de Lima basshılıǵındaǵı Efiopiya (Efiopiyalıiston) patshalıǵı menen baylanıs ornatdı. .
Missionerlik ekspediciyaları
1542-jılda iyezuit missioneri Francis Xavier Portugaliya patshası Ioann III tapsırig'iga qaray Apostol nunsiaturasiga juwapker bolǵan Goaga keldi. Áyne sol waqıtta Francisco Zeimoto, Anto'nio Mota hám basqa sawdagerler birinshi ret Yaponiyaǵa óz saparların ámelge asırıp atır edi. Bul sayaxatda bolǵanın dawa etken Fernão Mendes Pintoning sózlerine kóre, olar Tanegashimaga jetip keliwgen, onda jergilikli xalıq o'qotar qurallardan tańlanıwda qalǵan. Keyinirek bul qurallar Yaponiyada ǵalabalıq túrde islep shıǵılǵan .1570-jılga kelip portugallar Yaponiya portınıń bir bólegin satıp aldılar, onda olar Nagasaki qalasınıń kishi bir bólegine tiykar salındılar hám qala Qıtay hám Evropamenen úshmúyeshlik sawdada Yaponiyanıń tiykarǵı sawda portına aylandı.
Óz sawdasın Evropa hám Aziya básekichilaridan qorǵaw etken Portugaliya tekǵana Aziya hám Evropa ortasındaǵı sawdada, bálki Indiya,Indoneziya,Qıtay hám Yaponiya sıyaqlı Aziya hám Afrikanıń túrli regionları ortasındaǵı sawdada da ústinlik etdi. Iyezuit missionerlari portugallarga ergashib, rim katolik dinin Aziya hám Afrikada kúsh hám zorlıqshılıq menen jayıwǵa háreketlerdi aparıwdi.
Kanada
Tordesillas shártnamasına tiykarınan patshalar Manuel I, Ioann III hám Sebastian basshılıǵındaǵı Portugaliya imperiyasi Arqa Amerikada da aymaqlıq huqıqlarǵa dawa etdi. Sol maqsette, 1499 hám 1500-jıllarda João Fernandes Lavrador Grenlandiya hám Kanadanıń arqa Atlantikalıq qurǵaqlıqların úyrendi. Keyinirek, 1500—1501 hám 1502-jıllarda ájaǵa -úke Gaspar hám Miguel Corte-Real Kanadanıń Newfoundland hám Labrador provinsiyalari hám Grenlandiyanı izertlew etip, bulmanlardı Portugaliya múlki dep dawa qılıwdı.1506-jılde patsha Manuel I Newfoundland arqalında balıq tutıw ushın salıq ámeldegi etdi. Shama menen 1521-jılda João Alvares Fagundesga Sent-Lorens qoltıqınıń ishki atawlarına qayırqomlıq huqıqı berdi hám sonıń menen birge, balıq tutıw ushın tiykar bolıp xizmet etiwi ushın Keyp Breton atawında xalıq punkti jarattı. Jergilikli xalıq hám básekiles Evropa balıqchiliklarining bul aymaqlarda turaqlı qalıw ushın jańa qalalar payda bolıwına tosqınlıq etdi hám bes jıldan keyin bul aymaqlar tark etildi. Keyingi yarım ásir dawamında Newfoundlandda xalıq punktlerin shólkemlestiriwge bolǵan bir neshe urınıslar da áwmetsizlikke dus keldi.
Úshinshi imperiya (1822—1999 )
XIX asirde Evropa kolonizatorlıǵı pátine shıqqanında Portugaliya Aziyadaǵı bir neshe koloniyasınan tashqar Qubla Amerika hám barlıq aymaqların joǵatǵan edi. Bul basqıshda Portugal kolonizatorlıǵı Afrika daǵı óz koloniyaların ondaǵı basqa Evropa kúshleri menen báseki qılıw ushın milliy aymaqlarǵa keńeytiwge itibar qaratdı. Portugaliya Angola hám Mozambikdıń ishki bólegine bastırıp kirdi hám izertlewshilerdiń Serpa Pinto, Hermenegildo Kapelo hám Roberto Ivens Afrikanı batıstan shıǵıs tárepke kesip ótken birinshi evropalıqlar boldı.
Birinshi jáhán urısı
1917-jıl dawamında Portugaliya Franciyadaǵı birlespeshiler frontına áskerler jiberdi. Jıl ortalarında Portugaliya Birinshi jáhán urısındaǵı birinshi jábirleniwshi boldı. Portugaliya Afrikasında Portugaliya hám inglisler Mozambik hám Angolada nemislarga qarsı kóplegen sawashlar aparıwdı. Jıl aqırında kemeler taǵı Portugaliya suwiga kirdiler hám taǵı Madeyraga hújim etip, bir neshe portugal kemelerin cho'ktirishdi. 1918-jıl basında Portugaliya birlespeles frontda Germaniyaǵa qarsı gúresti dawam ettirdi, sonday-aq La Lys jangida qatnasdi. Gúzek waqtında Germaniya da Portugaliyanıń bir neshe kemasini cho'ktirdi. Shama menen úsh jıllıq sawashlardan keyin (Portugaliya kózqarasınan ) Birinshi jáhán urısı Germaniya tárepinen kelisiwshilik shártnaması imzolanishi menen juwmaqlandi. versal konfrensiyasida Portugaliya Tanzaniya daǵı port qalası bolǵan Kiongadan tısqarı óziniń barlıq joǵatılǵan aymaqları ústinen qadaǵalawdı qayta tikladi.
Braziliya
Kabral Braziliyani jańalıq ashqannan keyin,Fransiya bul aymaq ushın Portugaliga básekishige aylandı. 1503-jılda Gonçalo Coelho komandirligi astındaǵı ekspediciya Braziliya arqalında fransuzlarning hújimleri haqqında xabar berdi, hám fransuz teńiz izertlewshisi Bınat Paulmier de Gonneville bir jıldan keyin Braziliya qublaında baylanıs ornatǵannan keyin brazilwood ushın sawda etdi .Arqa Amerika arqalı boylap Francis I qáwenderlik etken ekspediciyalar Tordesillas shártnamasın tuwrıdan-tuwrı buzdi. 1531-jılǵa kelip, fransuzlar Braziliya jaǵaındaǵı aral qasında sawda postini qurdilar. Fransuzlarning Braziliyada aǵash kontrabandasining kúsheytiwi João III ni bul aymaqtı ishkerilew basıp alıwǵa háreket etiwge májbúr etdi .1531-jılde Martım Afonso de Sousa jáne onıń úkesi Pero Lopes basshılıǵındaǵı korollıǵılıq ekspediciyası pútkil Braziliya qurǵaqlıqların qorǵaw, fransuzlarni aymaqtan aydalıw hám birinshi koloniya qala — 1532-jılda San-visenteni jaratıw ushın jo'nab kettilar. Sousa bir jıl ótkennen, Indiya gubernatori bolıw ushın paytaxt Lissabonga qaytıp keldi hám hesh qashan Braziliyaǵa qaytıp barmadi. Fransuz hújimleri Portugaliyalıqlardıń Atlantikalıq okeanı boylap portugal kemelerine hújim qılıwdı toqtatıw ushın fransuzlarga pul tólegeninen keyin, málim dárejede tóqtadı, biraq hújimler 1560 -jıllarda da mashqala bolıp qolaverdi.