cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Áyyemgi Greciya
Klasika (eramızǵa shekemgi 5-ásir — 4-ásir 3-sheregi) de qalalar rawajlandi, úzliksiz sızılmalı qala tipi formaandi (Milet, Pirey), qalalardı tuwrı múyeshli kósheler tóri menen bólimlerge bolıw, turar jaylardı kompleks formasında qurıw sıyaqlı tiykarǵı qaǵıydalar júzege keldi. Polislarning ayriqsha ramzi bolǵan sıyınıwxonalarning tipik qásiyetleri individuallıq menen qosılıp ketken, bir tipdagi qurılıslarda birden-bir order dúzilisindegi koefficient hám kólemlarnigina ózgertirip tákirarlanıwı menen hár bir qala — mámleket bas imaratlarında ayriqsha arxitekturalıq tús jaratılıwma erisildi. Sol tárepten ulıwma sızılmalı hám order elementleri bolǵan Afina Afayi (shama menen eramızǵa shekemgi 500—480, Iyin o. de), Gera II (" Poseydon sıyınıwxonasi", eramızǵa shekemgi 5-ásir 2-sheregi, Poseydoniyada), Zevs (eramızǵa shekemgi 468—456, Olimpiadada ) sıyınıwxonalari ayriqsha sapaları menen bir-birinen ayrıqsha bolıp tabıladı.
Eramızǵa shekemgi 6—5-ásirler shegarasında suwretleytuǵın kórkem ónerde keskin ózgerisler júz berdi, músinshi hám súwretshiler insan túsi jáne onıń háreketin jetilisken ańlatpa etdiler, fronton, frizlarda kóp formalı taxtalardı ózine isenimli atqardılar. Klasika basında júzege kelgen " qatań usıl" qásiyetleri gúzelerge islengen suwretlerde anıq ańlatpasın taptı (Epiktet, Yevtimid, Yefroniy). Qızıl sırtqı kórinisler usılında dóretiwshilik etken Brig tań qalǵanday temalar menen bir qatarda xojalıq taxtalar (bázim, mektep degi shınıǵıwlar, stadiondagi atletlar) ni da jarattı. " Qatań usıl" eramızǵa shekemgi 5-ásir 1-yarımı daǵı músinshilikte de kózge taslanadı ; Iyin o. dagi Afina Afayi sıyınıwxonasi frontoni, Olimpiada daǵı Zevs sıyınıwxonasi fronton hám metoplari sıyaqlı kórkem óner eń jaqsı ǵáziyneleri jaratıldı. Klassikaning dáslepki dáwirinde qaharmanlar obrazları menen bir qatarda kóterińki ruhdagi real obrazlar da júzege keldi (Miron hám basqalar ). Insan denesin jetilisken isleniwi grek kórkem ónerine umrboqiy ideyalar (gózzallıqtıń shıraysızlıq ústinen jeńisi) ni ańlatıw imkaniyatın berdi. Eramızǵa shekemgi 5-ásir ortalarında klassika kórkem óneri (" joqarı klassika" dep atalǵan ) gullep jasnadı. Perikl dáwirinde Afina Elladaning siyasiy hám kórkem orayına aylandı. wayran bolǵan Akropolda Fidiy basshılıǵında sheber arxitektorlar hám músinshiler isledi: suwretleytuǵın ansambllar payda etindi, jańa sıyınıwxonalar qurildi, háykeller ornatildi, gózzallıq hám uyqaslıq jırlaw etildi (ma'budlarning joqarı poziciyasi, bayramlarda ullılıq menen júriwleri, kentavrlar menen alıwuvlari hám basqalar ). Azat ellin puqaralıq sezimi, ideologik, etikalıq hám fizikalıq jetiliskenligi Fidiy dóretpelerinde, Parfenon bezewlerinde, Poliklet háykelleri, Polignot gúzeleri, freskalar, terrakota háykelleri, relyef hám teńgelerde jaqtı kórsetilgen.
Eramızǵa shekemgi 4-ásir baslarında grek polislari demokratiyası daǵdarısı menen ayırım shaxslar qálewi polislar qálewin siqib shıǵardı. Diniy imaratlar qurıw ornın insannıń kúndelik turmısı menen tıǵız baylanıslı bolǵan imaratlar (palestr, teatr hám basqalar ) qurıw iyeledi (atap aytqanda, Epi dáwirdegi teatr, eramızǵa shekemgi 350—330 hám basqalar ).
wazıypasına uyqas anıq kompozitsiyali grek teatrlari jáhán arxitektorlıǵıdaǵı tamasha imaratlarınıń keyingi taraqiyotiga tiykar boldı. Memorial ansambllarda insan shaxsın máńgilestiriw dástúrleri júzege keldi (mas, Galikarnasl&t gór, shama menen eramızǵa shekemgi 353). Suwretleytuǵın kórkem ónerde insan xarakterine qızıǵıwshılıqtıń artpaqtası músinshilik portretlarini rawajlanıwın támiyinledi. Tań qalǵanday kompozitsiyalarda gúres dramatizmi, insannıń psixik qudıreti hám fizikalıq ǵayratlılıqın suwretlegen Skopas ijodida haqıyqatlıqtaǵı qarama-qarsılıqlar ótkir ańlatpasın taptı, bul tárepten Praksitel háykelleri, Lisipp dóretpeleri dıqqatqa iye.
Ellin dáwiri (eramızǵa shekemgi 4-ásir aqırı — 1-ásir) grek mádeniyatı regionlarınıń keńeyiwi onıń Aleksandr mámleketi jáne onıń miyrasxorları mámleketi quramına kirgen xalıqlar mádeniyatı menen óz-ara qosılıwı menen belgilenedi (qarang El, xalıqlinizm). Afina kórkem turmıs orayı poziciyasin joǵatdı. Kishi Aziyanıń iri qalaları jańa qaraw (kózqaras ) larni jaratıwshına aylandı, qurılıs kútá úlken dárejede o'sdi, kóplegen úzliksiz sızılmalı jańa qalalar júzege keldi (Istanbul hám basqalar ), iri imaratlar qurıldı (Istanbuldagi Faros mayog'i), záwlim arxitekturalıq ansambllar qurildi (Pergamdagi Akropol) ápiwayı uydan bas sarayǵa shekem bolǵan turar jay tipi qáliplesti, dástúriy ishki háwli sızılmalı úyler ústinler menen oralǵan peristilga aylantırildi. Elin háykellerindegi tús qáweter, dáwirdi baxıtsızlıqlıq ańǵarıw menen yo'g'rilgan. Ellin dáwiri kórkem ónerine regionlıq mektepler, jónelislerdiń hám de kórkem obrazlı máselelerdiń rangbarangligi tán: háykel portretlar rawajlandi, klassikaning insan — puqara muwapıqlıǵı ornına ullılardı kótermelew payda boldı. Social kelip shıǵıwı hár túrlı bolǵan adamlarǵa, olardıń jasındaǵa xarakterli ayrıqshalıqlarǵa qızıǵıwshılıq arttı. Grekiston Rim tárepinen jawlap alıw etiliwi menen ellinlar kórkem óneri jeńimpazlar mádeniyatınıń rawajlanıwı menen qosılıp, onı óziniń kóp ásirlik dástúrlerimenen boyitdi, sonıń menen birge, óziniń ǵárezsizligin da joǵatıp bardı.
Teatri — grek dramasi hám teatri Dionis húrmetine ótkeriletuǵın awıl xojalıǵı bayramlarınan baslanǵan. Onıń tiykarında tábiyaattıń qısqı ólik máwsimi hám báhárgi oyanıw dáwiri menen baylanıslı áyyemgi jer iyeleriniń oyınları jatadı. Eramızǵa shekemgi 4—1-ásirlergachaGrek teatri. 1. Getera nıqabı. 2. Tropik kahramonniqobi. 3. Andromedaning teatr lipasındaǵı suwreti (vazadagi súwret). 4. Tragik aktyor (pıl súyekinen islengen háykelshe). dramatik shıǵıwlarda qor tiykarǵı rol oynaǵan. 6 -ásirdiń 2-yarımında bólek atqarıwshı — aktyor (dramaturgning ózi) payda boldı. Esxil saqnaǵa 2 aktyordı alıp kirdi. Sofokl bolsa saqna dekoratsiyasida suwretleytuǵın bezewlerden keń paydalandı, baxıtsızlıqlarda 3 aktyor payda boldı. Aktyorlar, tiykarınan, nıqap kiyip oynaganlar. Teatr grekler turmısında bólek orın iyeledi. Ásirese, qul iyelewshilik dáwiri gullagan waqıtta teatr áhmiyeti jáne de arttı. Teatr, tiykarınan, 3 bólim: orxestr, tamashagóylar ushın jay hám shatırdan ibarat boldı. Bulardan eń áyyemgisi orxestryumaloq maydan bolıp, ol jaǵdayda aktyor hám qor atqarıwshıları tamasha kórsetkenler. Daslep barlıq tamashagóy orxestr átirapında otırǵanlar, keyinirek kópshilik ushın bólek jaylar ajıratılǵan. Teatr ımaratlarınan áyyemgisi Afinadagi Dionis teatri jayı esaplanadı. Keyingi eń úlken Afina teatri eramızǵa shekemgi 4-ásirdiń 2-yarımında qurıldı. Teatrda tragediya hám komediyadan tısqarı mifologik syujetga iye satirik spektakllar da qoyılǵan. Daslep hayallar rolin er adamlar nıqap kiyip atqarıw etken, Esxil, Sofokl, Yevripid, Aristofan sıyaqlı ullı dramaturglarning ijodida Yu. qul iyelewshilik demokratiyasınıń gúlleniwi hám qarama-qarsılıqları hákis etdi. Mifologik syujetli pantomimik oyınlar keń tarqaldı. Olarda hayal aktyorlar da qatnasdı.El, xalıqlinizm dáwirinde (eramızǵa shekemgi 3—1-ásirler) teatr Shıǵısda grek mádeniyatın targ'ib qılıwda tiykarǵı qurallardan birine aylandı. Teatrlar tekǵana iri sawda oraylarında, bálki kishi qalalarda da qurıla basladı. Dionis húrmetine ótkeriletuǵın bayramlarda tragediya hám komediyalar kórsetildi. Awıl komediyasi joǵala bardı. Jańa komediyalar (Menandr, Filemon hám basqalar ) óz-ara turmıslıq munasábetlerdi, insan ishki keshinmalarini sáwlelendirdi. Eramızǵa shekemgi 5-asirde Yu. de mimlarmaishiy hám hajviy xarakter degi kishi saqnalar júzege keldi.El, xalıqlinizm dáwirinde dáslepki bar professional aktyorlar dóretiwshilik etdi. Aktyorlar awqamı payda boldı. Bul dáwirde aktyorlar úlken húrmetke, yuridikalıq haqılı bolǵanlar. Tamasha kórsetiw ushın aktyorlar hátte urıs payıtlarında da qálegen jerlerine barıw, ózleri hám zatlarına qol qatılmaslıg huqıqı berilgen. Aktyorlardıń ózleri bolsa hár qanday áskeriy xızmetten azat etilgenler (eramızǵa shekemgi 3-ásir baslarında bul haqqında arnawlı nızam qabıl etilgen). Yu. teatri jáhán teatrining rawajlanıwda zárúrli rol oynadı.
Muzıkası. Yu. muzıkasın badiy (mas, " Iliada" " Odiseya") hám ilimiy (Platon, Aristotel, Pifagor, Aristoksen) miyraslar hám de suwretleytuǵın kórkem óner estelikleri arqalı oyda sawlelendiriw múmkin. Yu. de muzıka kórkem óneri socialliq ómirde zárúrli orın alıp, onı úyreniw jaslar tárbiyası sistemasına kiritilgen, qosıqshılıq hám sazendelik boyınsha túrli jarıslar ótkerilgen. Túrli xalıq qosıqları — georgik (dıyxanshılıq menen baylanıslı ), epitalama (neke toylarında aytılatuǵın ), trenos (jılaw ), embateriy (áskeriy) sıyaqlı janrlar, Apolon (pean), Dionis (difiramb, fallik^) hám basqalar qudaylarǵa arnalǵan aytılǵan sóz keń orın alǵan. Shayırxonanda (aed, rapsod — Homer hám basqalar ) lar ózi jaratqan epik qosıqlar hám dástanlardı asbap (torlitirnama forminks hám basqalar ) larni shalıp atqarıw etken. Muzıkanıń adamlarǵa tilsimli tásiri, ataqlı qosıqshı hám sazendeler (Alımp, Marsiy, Orfey hám basqalar ) iskerligine tiyisli bir neshe ráwiyat hám ańızlar bizgeshe jetip kelgen.
Alımp avlos shertiw jolların hám de garmoniya (enarmonika) nızamların, lesboslik Terpandr kifarani kashf etkenler. Alımpning shákirti kritlik Talet qor qosıqshılıǵın kirgizgen. Muzıka, ásirese, qor qosıqshılıǵı úlken social áhmiyetke iye bolıp, patriotlıq ramzi dárejesine kóterilgen. Áskeriy (marshsimon) namaları menen birge lirika baǵdarı daǵı janrlar (mas, Sapfoning ishqiy qosıqları, Pindarning gimn hám odshtari, elegiya) rawaj tapqan.
YU. tragediya hám komediyasida muzıka zárúrli dramaturgik wazıypalardı atqarǵan. Onıń dóretiwshileri (Esxil, Frinix, Sofokl, Yevripid hám basqalar ) namalardı da jaratıp, dramatik dóretpelerge qor hám oyınlar, jalǵız qosıqshılıq formaların kirgizgen. " Antigona" (Sofokl) tragediyasidagi qor Afinaning milliy gimnine aynalǵan.El, xalıqlinizm dáwirinde úlken asbap ansambllar, organ sıyaqlı muzıka asbap ásbapları payda bolǵan.
YU. muzıka mádeniyatına Kishi Aziya hám de Jaqın Shıǵıs xalıqları muzıka dástúrleri tásir etken. Óz gezeginde, Yu. muzıkası hám de muzıka teoriyası Shıǵıs muzıka ilmi (Yunus alXatker, Ibn Surayj, Ishoq alMavsiliy, Forobiy, alKindiy, AbulFaraj, Isfahoniy hám basqalar ) de rawaj tapqan. 9 -asirde Bag'dodda Aristotel, Aristoksen, Nikomax, Ptolemey hám basqalardıń kóplegen muzıka qollanbaları arab tiline awdarma etilgen. Forobiy Aristotel sistemasın, al-Kindiy jańa platoniklar ideyaların rawajlantırǵan. Grekiston muzıka teoriyasında qarar tapqan túsinikler (muzıka, melodiya, ritm, gamma, monodiya, garmoniya, diatonika hám basqalar ) házirgi muzıkashunoslikda da engizilip atır.
Andorra
Andorra — Evropadaǵı mámleket.
Jer orta teńizi
Jer orta ten'izi - Jer sharının' oraylıq aymag'ında jaylasqan ten'iz. Arqa ta'repten, Evropa ha'm Qubla tarepten Afrika kontinenti menen qorshalg'an.
Filippin
Filippin (Philippines), Filippin Respublikası (tagalsha Republika Pilipinas, ing . Republic Philippines) — Qubla-shıǵıs Aziyada jaylasqan mámleket, Tınısh okeanındaǵı Filippin arxipelagında jaylasqan. Maydanı 300 mıń km². Xalqınıń sanı 84,526 mln. adam (2002). Paytaxtı — Manila qalası. Administrativlik jaqtan 74 wálayatqa (provinciya) bólinedi.
Paxtakor (futbol klubı)
"FK PAXTAKOR" — Ózbekstannıń Jetekshi futbol klubı. 1956-jıllı qurılǵan. SSSR chempionatınıń joqarı ligasında qatnasqan hám 1962, 1982 jıllarda 6-orındı iyellegen.
Paltoga
Paltoga Rossiyada jaylasqan qala esaplanıp, onın' xalqı shama menen 296 adamg'a ten' (2006-jılg'ı mag'lıwmat).
Ańızlar
Ańızlar (legendalar) - qaraqalpaq kórkem awızeki dóretpeleriniń belgili bir janrı bolıp, dóreliwi jaǵınan júdá áyyemgi zamanlarǵa barıp jetedi. Olar óziniń mazmunı, túr-túsi boyınsha basqa xalıq awızeki dóretpeleriniń janrlarınan ayırılıp turadı.
Ańızlar kópshilik jaǵdaylarda bolmaǵan nárselerdi bolǵanday etip súwretleytuǵın awızeki prozalıq dóretpeler. Olardı burın ápsanalar hám ráwiyatlar menen aralastırıp bir janr retinde úyrenildi. Ańızlar qaraqalpaq ertekleri menen birge XIX-ásirdiń 30-40 jıllarında XX ásirdiń basında jıynala basladı. Olar kópshilik jaǵdayda qaraqalpaq ertekleri menen toplamlarında basıldı.
1961-jılı Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarov baspaǵa tayarlaǵan "Qaraqalpaq legendaları hám anekdotları" kitabında qaraqalpaq ańızınan bir qansha úlgiler berildi. Waqıyanıń sheberlik penen qurasatırılıwı bolatuǵın istiń sheshiminiń tabılıwı isendirerli etip tastıyqlanıwı ańızlarǵa óz aldına bir kórkemlik beredi, ángimeniń qonımlı etip súwretleniwin támiyinleydi. Mısalı: Pıshıqlar ne ushın tamaq jep bolıp juwınadı ańızın alayıq, qolayǵa keltirgen pıshıq esik aldında shashılǵan dándi jep júrgen torǵaydı qaǵıptı da alıptı. Endi jewge kirisip atırǵanda pıshıqqa qarap, men bir taza júretuǵın qus edim, seniń qolıńa túsip qaldım. Sen meni sózsiz jeyseń, sizden bir ótinishim bar. Meni bet qolıńızdı juwıp tazalap jeseńiz qalay boladı?-depti. Bul ótinish pıshıqqa maqul túsipti de, torǵaydı erkine qoyıp juwına baslaptı. Tap usı waqıtta kútip turǵan torǵay ushıptı da ketipti. Torǵaydan ayırılıp qalǵan pıshıq "Endigiden bılay awqatlanıp bolıp juwınaman"- dep shárt etipti. Sonnan baslap pıshıqlar awqatlanıp bolıp juwınatuǵın bolıptı. Joqarıdaǵı pıshıqtıń juwınıwı haqqındaǵı ańızdıń qanshama isenimli, qanshama sulıw dóretilgenin esitip hayran qalasań. Haqıyqatında pıshıq awqatın jep bolıp turıp awzıbasın juwǵanday bolıp sıypalaydı. Ómir shınlıǵı qanday degen menen de ańızlardıń tiykarǵı mánisin qurap turadı. Hátteki turmısta bolmay turǵan waqiyalar súwretlengende de onıń mazmunında haqıyqatlıqtıń óz aldına bir súwretleniw ushqınları kórinip turadı.
Vokzal
Vokzal — (Вокзал) - temirjol, ha'm adamlardın' ju'klerın qabıl etetın ha'm jolg'a jig'ıwı ushın jeke imarat, ha'm kompleksı.
Atı jaratılıwı
«vokzal» so'zı (birinshı ma'rte «fokzal») «voksxoll» (Vauxhall) so'zınen payda bolg'an. Birinshı vokzal London a'tirapında XVIII a'sirde qurılg'an ha'm sheyn Voksa (Jane Vaux) jeke parkı atı menen qurılg'an. .
Paytaxt
Paytaxt — Mámleketin' yaki Administrativ (ma'selen, Avtonom respublika, Provinsiya, Shtat) rasmiy basli Qala, degen mag'analardi an'latadi. ol jerde, Jokari ha'kimiyat: Mámleket basshisinin' rezidentsiyasi (yaki Prezidenttin', Gubernatordin' rezidentsiyasi), Parlament ha'm t.b. Jaylasadi.
Fizik
Fizik bul fizika tarawın u'yreniwshi yamasa ol bag'darda jumıs alıp barıwshı ilimpaz esaplanadı.
UEFA Evropa Ligası 2014/2015
Qatnasatuǵın Klublardıń bólistiriliwi
2014-15 UEFA Evropa Ligasinda UEFA'g'a kiretug'in 54 mámleket federaciyasınan 196 klub bellesiwge kirisdi. Mámleketlerdiń klubların saylaw ushun 2013 UEFA mámleketler reytin'i kestesi qollanıladı.
Saralaw roundları
Saralaw ha'm pley-off roundlarında klublar 2014 UEFA koefisientler kestesıne qarap saralanģan ha'm saralanbaģan bolıp, hár roundta óz aldına ekige bólinedı. Klublar shift oyinlar sistemasına kóre úy hám miyman ko'rinisinde ótkiziledi. Bir mámleket klubları bir-birine qarsı oyınģa túspeydı.
Qızıl teńiz
Qızıl teńiz Arabstan yarım atawi hám Afrika menen qorshalǵan teńiz.
Nominalizm
Nominalizm (nominalis — atlarg'a tiyisli, atalg'an, nomen — at so'zinen) — o'zgeshelikler, klasslar ha'm qatnaslardın' atları o'z atları menen aytılmaytug'ın filsosfiyalıq ta'liymat, yag'nıy dara tu'rde alıng'an real yamasa ideal barlıqtın' atı menen atalıw. (mısalı: ulıwmalıq «adam» degen attın' ornına — «Aydos», «Ernazar», «Gu'layım» ha'm t.b. o'zlestirilgen atlar.).
Kaspiy teńizi
Kaspiy teńizi Evropa menen Aziyanıń shegaralasqan jerınde jaylasqan. arqasında Rossiya Qazaqstan qublasında Iran hám Ázerbayjan batısında Túrkmenstan menen qorshalǵan.
Túrkmen tili
Túrkmen tili (Türkmen: Türkmençe) — oǵuz tilleri toparına kiriwshi túrkiy til. Túrkmenistannın rásmiy tili.
Materializm
Materiyalizm (materialis — zatlay) — materiyanı (obyektiv reallıq) ontologiyalıq birinshi baslanıw (sebep), al ideallıqtı ekinshi orında (nátiyje) dep qabıl etetuǵın filosofiyalıq kóz qaras.
Máńgi tartısıwda materiyalizm idealizmge qarama-qarsı turadı.
Galileo Galilei
thumb|right|Galileo Galilei su'wreti thumb|right| thumb|right|[[İtaliya|İtaliyanın' Florentsiya qalasının' shetinde jaylasqan Galileo Galilei statuyası.]] Galileo Galilei (15 fevral, 1564 – 8 yanvar, 1642) İtaliyalı astronom (kosmostı uyreniwshi adam) ha'm ataqlı oyshıl bolg'an.
Ol juldızlardı ha'm basqa planetalardı baqlaw ushın teleskoptı oylap tapqan birinshi adam bolg'an. Ol Qus jolı ko'plegen mayda juldizlardan turatug'ının, aydın' to'beshikleri bar ekenligin ashqan ha'm Yupiterdin' to'rt joldasın tapqan.
Galileo zatlardın' qalay qulawın ashqan. Bul qag'ıdalar fizikanın' bir bo'limi.
Galileo jaqtılıq tezligin anıqlawg'a ha'reket etken. Ol mınaday etken: Ol bir to'beshikke mingen ha'm onın' ja'rdemshisi ekinshi to'beshikke mingen, ekewinde de qaqpag'ı bar, basta jawılıp turg'an lampası bolg'an. Keyin ol o'z lampasının' qaqpag'ın ashqan. Ja'rdemshisine Galileonın' lampasın ko'rgennen keyin o'zinikin ashıwdı buyırg'an. Galileo keyin ja'rdemshinin' qaqpaqtı ashıw waqtın esaplag'an. Waqıttı ha'm to'beshikler aralıgın bilip, ol jaqtılıq tezliginin' anıqlag'an.
Galileo a'lemnin' orayı jer emes, al quyash ekenligin aytqanlıg'ı ushın Katolik shirkewi onı qamaqqa alg'an ha'm o'ltiremiz dep qorqıtqan. Ol o'limnen qutılıw ushın o'z pikirinen qaytqanlıg'ın aytqan. Shirkew onı qalg'an o'mirin o'z uyinen shıqpastan o'tkerige ma'jbu'rlegen.
Fenomen
thumb|Janıw — bul baqlanatuģın qubılıs hám sonıń menen birge ol — fenomen. Fenomen, (φαινόμενον, «júz beriwshi») — ádettegidey emes qubılıs, az ushırawshı fakt.
Latın Amerika
thumb|right|260px|Latın Amerikası ma'mleketleri kartası Latın Amerika Amerika kontinentinde jaylasqan. Adamlardın' ko'pshiligi Latın Amerika qaysı ma'mleketlerdi o'z ishine alatug'ınlıg'ı haqqında bir pikirge iye emes. Geybir adamlar Qubla Amerika, Orta Amerika ha'm Meksikalardı Latın Amerikasına kiredi dese, basqaları Karib atawların da kiritedi. Al basqa adamlar bolsa, İspansha, portugalsha ha'm fransuzsha so'yleytug'ın barlıq Amerika ma'mleketlerin Latın Amerika dep esaplaydı.
Latın Amerika so'z dizbegindegi 'latın' so'zi Latın tilinen kirip kelgen. Latın Amerikada ko'plegen adamlar so'yleytug'ın ispan, portugal ha'm fransuz tilleri Roman tilleri esaplanadı. Roman tilleri Latın tilinen kelip shıqqan. Latın Amerika xalqı tolıg'ı menen Roman tillerinde so'ylemeydi, xalqının' bir bo'limi jergilikli Amerikalılıqlar tilinde de so'yleydi.
Latın Amerikalılıqlardın' ko'pshiligi Rim katolikleri.
Geybir adamlar Latın Amerikag'a kirmeytug'ın, Amerika kontinenti ma'mleketlerin Germanik Amerika dep ataydı. Germanik Amerika ma'mleketlerinde adamlar German tillerinde: inglis, gollandiya ha'm daniya tilinde so'yleydi.
Geologiya
thumb|250px|Bul geolog St. Helens tawındag'ı vulkannın' atılıwın ku'tip otır. Geologiya Jerdi qurag'an jansız zatlardı uyreniwshi ilim. Geologiya topıraq ha'm taslardı izertleydi. Geologiyanı uyreniwshi adamlar "Geologlar" dep ataladı. Jerdin' u'stingi qabatın qaplag'an topıraq ha'm taslardı uyreniwi arqalı geologlar Jer tariyxı haqqında ko'p zatlardı u'yreniwi mu'mkin. Jer tariyxında ha'r qıylı a'hmiyetli "waqıyalar" bolg'an, olarg'a mısal retinde suw tasqınları, vulkan atılıwı ha'm jer qozg'alısların keltirip o'tsek boladı.
Geologiya ken' taraw. Ol geologiyanın' basqa bo'limlerin uyreniwshi to'mendegi kishi tarawlarg'a bo'lingen:
Avstriya
Avstriya — Evropadaǵı mámleket. Paytaxtı - Vena qalası.
Ólim jazası
O'lim jazasi bul mámleket jaza retinde kimdidur o'ltiriwine aytiladi. Bul jaza en' awir jinayatlar, misalig'a birewdi ol'tirgen adamg'a beriledi.
O'lim jazasi keyingi a'sirlerde azayip barmaqta. Bunin' sebebi o'lim jazasi haqqinda qizg'in tartisli ma'sele esaplanadi.
Ko'pshilik mámleketler o'lim jazasin adam o'ltirgenlerge, zorlag'anlarg'a yamasa terroristlerge paydalanadi. Avtoritar yamasa Totalitar mámleketler kishi jinayatlar ushinda, misali ushin urliq islew yamasa hu'kimetke qarsi bolg'anlarg'a qollanadi.
2005-jili o'lim jazasin qollaniw boyinsha Qitay (100 den kem bolmag'an), Iran (94 ten kem bolmag'an), Irak (89 dan kem bolmag'an) en' ko'p o'lim jazasin qollang'an mámleketler esaplanadi.
Bazi bir adamlar o'lim jazasin paydalaniw jaqsi, sebebi bul jaza awir jinayatlardin' aldin aladi dep esaplasa, basqa adamlar o'lim jazasi ayipsiz adamg'a beriliwi mu'mkin dep esaplaydi.
Ha'zirgi ku'nde o'lim jazasinin' to'mendegi tu'rleri qollaniladi:
Muxabbatqa baylanıslı qosıqlar
Muxabbatqa baylanıslı qosıqlar - Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' basım ko'pshiligi adamlardın' muxabbat sezimlerine arnalg'an qosıqlar quraydı.
Mineral
nobaý|Mineral Mineral (mineral, latınshada minera — ruda) — belgili ximiyalıq quramg'a ha'm kristallıq du'ziliske iye bolg'an ta'biyiy dene. Mineral tabiyiy fizikalıq-ximiyalıq ja'rayanlar na'tiyjesinde payda boladı ha'm jer qabıg'ında, taw jınıslarında, rudalarda ha'm meteoritlerde boladı. Minerallardı mineralogiya pa'ni u'yrenedi. Keyingi waqıtlarda reklama beriwshilerdin' ta'siri menen mineral dep, biologik aktiv qosımshalardın' quramına kiretug'ın biologik kerekli elementlerdi (mikroelementler- ha'm makroelementler) qa'te ataw baqlanbaqta. Bul o'z na'wbetinde terminologiyag'a ha'm qarıydarlarg'a tu'sinbewshilik alıp keledi.
Muxabbatqa baylanıslı qosıqlar
Jaslar o'zinin' jaqsı ko'rgen, su'ygen qızlarına, qızlar jaqsı ko'rgen jigitlerine arnap qosıqlar do'retken. Bul qosıqlar burınnan do'retilip aytılıp keldi. Jan'adan do'rey beredi. Muxabbatqa arnalg'an qosıqlarda jaslardın' ıshqı muxabbatın, qosılıw haqqında oyları, ayralıq, opadarlıq, opasızlıq, qıyanet haqqında da pikirler boldı. Muxabbatqa arnalg'an xalıq qosıqlarında ba'rinen de burın en' sulıw, en' taza, en' teren' muxabbatqa ma'ngi bolıw so'z etiledi.
XIX a'sirdin' aqırında N.Da'wqaraevtın' ko'rsetiwinen, Xorezm xalıq poeziyasının' ta'sirinde qaraqalpaqlar arasında muxabbatqa arnalg'an ba'ytler ken' taraldı. Sonın' menen birge xalıq arasında ashıq temasında arnalg'an jan'a ba'ytler do'redi: Sonday-aq aldıma nege tez-tez kelmeysen' dep o'kpelegen qızg'a juwap:
Matematik
thumb|right|[[Arximed tariyxtaǵı eń ullı matematiklerden biri.]] thumb|right|[[Leonhard Euler keń jàmàátshilik tárepinen ullı matematiklerden biri dep esaplanadı.]] thumb|right|[[Carl Friedrich Gauss erte 19-ásirdiń ataqlı matematiklerinen biri.]] thumb|right|[[Isaac Newton matematikalıq fizika tarawın rawajlandırıwında pionerlerden biri bolıp esaplanadı.]]
Matematik bul matematika tarawında ilimiy is alıp baratuǵın yamasa bul tarawdı úyreniwshi ilimpazǵa aytıladı.
Belorussiya
Belorussiya (bel. Беларусь) - Evropadaǵı mámleket. Paytaxtı - Minsk
Šiprage
Šiprage (Шипраге) Bosniya ha'm Gertsegovina  qəsəbə. Xalqı sanı 788 adam (2013).
Giordano Bruno
thumb|Giordano Bruno Giordano Bruno (aytılıwı: Djordano Bruno; 1548 – 17 fevral, 1600) İtaliyalıq filosof, ruwxanıy, kosmologist ha'm okkultist. Bruno o'zinin' epistemologiyag'a tiykarlang'an mnemonikalıq sisteması menen belgili. Ol sheksiz ha'm bir barlıq haqqında pikirdin' erte usınıwshısı bolg'an. Ol Rim inkvizitsiyası ta'repinen eretik sıpatında tiriley otta jandırılg'an.
Anna Netrebko
Anna Netrebko (orıssha: Анна Юрьевна Нетребко; 1971, Krasnodar) — Rossiyalıq qosıqshı.
Thomas Edison
Tomas Alva Edison (11 Fevral', 1847 - 18 Oktabr', 1931) Amerikali oylap tabiwshi bolg'an. Ol ko'p zatlardi oylap tapqan. Ko'pshilik adamlar oni elektrik lampochka oylap tapqan dep oylaydi, biraq negizinde ol tek g'ana oni jaqsiraq etiwge, oni ko'birek janip turiwina u'lesin qosti.
Edison patentleri sani boinsha rekord iyesi. Onin' patentleri sani 1093.
Tomas Alva Edison Milan, Ohayo qalasinda tuwilg'an. Edison 7 jasinda ata-anasi menen Port Guron, Michigang'a ko'ship o'tti. Edison awiriwi sebepli oqiwdi kesh basladi. U'sh aydan keyin Edison oqiwdan shetletildi, sebebi ol sabaqta mug'allimine itibar beriwge qiynaldi. Onin' Kanadada mug'allim bolip islegen anasi Edisondi u'yinde oqitti ha'm onin' jaqsi oqiwshi bolip shig'iwina ja'rdem berdi.
Edison 12 jasinda awiriwg'a ushiradi. Usi awiriwi ha'm poezd konduktori onin' qulag'inan tartiwi sebepli Edisonnin' shep qulag'i uliwma ha'm on' qulag'i 80 protsent geren' bolip qaldi. Ol Morze kodin ha'm telegraftin' paydalaniliwin u'yrendi, ha'm telegraf operatori sipatinda jumis islep basladi. 16 jasinda Edison o'zinin' birinshi oylap tabiwi "avtomatik qaytalawshi"ni oylap tapti. Bul qaytalawshi adamsiz stantsiyalar ortasinda telegraf signalin jiberedi, ha'm bul qa'legen adamnin' kodti awdarmalawg'a imka'niyat tuwdirdi.
1868 jili Edison Shig'isqa ko'shti ha'm Boston, Massachusetste Western Union kompaniasinda telegraf operatori sipatinda isledi. Ol ha'ptesine alti ku'n, ha'r ku'ni 12 saat jumis isledi, sonday-aq ol o'zinin' proektleri u'stinde tu'nge shekem islewdi dawam etti. Alti ay ishinde ol o'zinin' birinshi patentin aldi. Bul patent "elektrik dawis sanaw mashinasi" ushin berildi. Bul saylawlarda dawis beriwdi tezletti.
Keyin Edison New-York, New-Yorkqa ketti ha'm ol jerde ha'r qiyli u'skenelerdi on'law menen shug'illlandi. Al tu'nleri ol o'z proektleri u'stinde tinbay isledi. 29 jasinda Edison karbon o'tkizgish u'stinde islep basladi. Bul o'tkizgish Alexander Graham Bell oylap tapqan telefon dawisin ku'sheytip berdi. 1877 jili Edison dawisti jazdirip ha'm qayta oynaytug'in birinshi mashina - fonografti oylap tapti. Bul oylap tabiw oni du'nya ju'zine tanitti.
1879 jili Edison ko'birek waqit janatug'in elektrik lampochkani oylap tapti. Na'tiyjede lampochkalar du'nya ju'zi boylap ken' tarqaldi.
Shańaraǵı
Ol 1871-jılı Mery Stilwil menen turmıs qurdı. Olardin' u'sh balasi boldi: Marion Estelle Edison (sonday-aq Dot dep atalg'an), Thomas Alva Edison, Jr. (sonday-aq Dash dep atalg'an) ha'm William Leslie Edison. Mary Edison 1884 jili qaytis bolg'an. Thomas Edison Floridadan jer satip aldi ha'm ol jerde jay saldi. Ol 35 jasinda 19 jasar Mina Millerge u'ylendi ha'm u'sh balali boldi: Madeleine Edison, Charles Edison (bul balasi a'kesi o'lgennen keyin onin' kompaniyasin basqardi ha'm keyinshelik New Jersey shtatinin' Gubernatori bolip saylandi), ha'm Theodore Miller Edison.
2002
2002 bir jıl.
Úlken jarılıw
Ilimpazlar U'lken jariliwdi ko'plegen ha'r qiyli baqlawlar juwmaqlari arqali tiykarlaydi. En' tiykarg'i baqlaw bul en' alis galaktikalardin' alislawi. Egerde obyekt jerden alislap baratirg'an bolsa, ol qizil bolip ko'rinedi. Qatti qizil obyektler tezirek alislap baratirg'an bolip esaplanadi. Usilay o'lshew usili menen ilimpazlar juldizlardin' jerden qanday tezlikte alislap baratirg'anin esaplay aladi, ha'm na'tiyjede U'lken jariliw 13.8 milliard jil aldin bolg'an degen juwmaqqa keldi.
FK Šilas
Futbol klubi Šilas (Šilo futbolo klubas) - Litva paytaxtı Kazlų Rūda qalası futbol klubi. Litvanin' en' taniqli ha'm bayraqdar klublarinin' biri.
Bas bet/Qanalas joybarlar
<div style="margin:1em auto;margin-top:50px; clear:both; padding-top:15px; border-top:3px double #CCC; color:#222; line-height:120%; width:80%;"> <div class="plainlinks" style=" color:#222; font-size:120%; text-align:center; margin-bottom:20px; padding-top:10px;">Wikipedia kommerciyalıq bolmaǵan, kóp tilli joybar bolıp, ol Wikimedia Fondı shańaraǵınıń bir bólegi bolıp esaplanadı.
Tórtkúl
Tórtkúl - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń eski qalalarınan biri bolıp, 1873 jılı dúzilgen.
Tarıyxı
1920 jılǵa shekem Petro-Aleksandrovsk atı menen atalıp kelgen. 1932-1939 jıllarda Qaraqalpaqstannıń paytaxtı bolǵan. Tórtkúl qalası Ámiwdáryanıń dál shetinde jaylasıp, onı dárya degishi onı jılda jemirip kelgenlikten, qala 1949 jılı 8 km shıǵısqa qaray kóshirilgen.
Geografiyası
Tórtkúl qalası Ámiwdáryanıń oń qırǵaǵında jaylasıp, Xorezm wa'layatının orayı Úrgenish qalasınan 35 km, Nókis qalasınan 170 km qashıqlıqta jaylasqan.
Grammatika
Ma'selen, ispan tili grammatikası inglis tili grammatikasınan o'zgeshe. Olar ha'r qıylı qag'ıydalarg'a iye. İnglis tilinde bizler "I like fast cars" dep aytıwımızg'a boladı, biraq ispan tilinde bul "me gustan los coches rápidos" boladı. Ga'pte so'zlerdin' izbe-izligi o'zgerdi: eger grammatikasız, tek g'ana so'zler inglis tiline awdarılg'anda bul "to me they please the cars fast" degendi an'latar edi. Bul ga'p inglis tilinde nadurıs bolg'anı menen, ispan tilinde grammatikalıq jaqtan durıs esaplanadı. Sebebi ispan ha'm inglis tillerindegi ga'pte so'zlerdin' ornı haqqındag'ı qag'ıydalar ha'r qıylı.
Grammatika a'ste o'zgermekte. Bu'gingi ku'nde a'dette qollanılatug'ın ga'pler bunnan 100 jıl aldın adamlarg'a qolaysız ko'ringen bolıwı mu'mkin. Geybir adamlar so'ylesiwde basqalardan o'zgeshe grammatikanı qollanıwı mu'mkin. Olar "I didn't do anything" nin' ornına "I didn't do nothing" dep aytıwı mu'mkin. Sebebi bul olardın' shan'arag'ında yamasa olar jasaytug'ın ortalıqta a'dettegidey bolıwı mu'mkin.
Gripp
Gripp ko'p ushırasatug'ın keselllik. Ol juqpalı sonlıqtan bir adamnan ekinshi adamg'a an'sat o'tiwi mu'mkin. A'dette ol ma'wsim epidemiyasında du'nya boylap jayıladı. 20-a'sirde millionlap adamlardın' o'liwine alıp kelgen u'sh u'lken epidemiya (pandemiya dep atalg'an) bolg'an. Qus grippi gripptin' bir tu'ri. Adamlar ko'pshilik jag'daylarda grippti a'piwayı ayaz benen aljastıradı. Gripp joqarg'ı dem alıw jollarına ha'm o'kpege jaman ta'sir etedi.
Ha'zirgi waqıtqa shekem gripptin' emi tabılmag'anı menen gripptin' aldın alıw ushın ha'r jılı alınıwı kerek bolg'an vaktsina bar.
Belgileri
Geybir belgileri:
Jizzaq qalası
Jizzax (Jizzax, Жиззах) — Jizzax — Ózbekstan Respublikasınıń Jizzaq wálayatındaǵı qala. Wálayattıń basqarıw, ekonomikalıq hám materiallıq orayı. Sangzor dáryası boyında, 460 m biyiklikte jaylasqan. Tashkent-Samarqand temirjol hám Úlken Ózbekstan traktı jaǵasında. Maydan 0, 7 mıń km2. Xalqı 132,5 mıń adam (2000; 1939-jıl 9 mıń, 1959-jıl 15 mıń, 1970-jıl 35 mıń adam), tiykarınan ózbekler; orıs, tatar, ukrain, Iraniy hám basqalar da jasaydı. Tashkentten 203 km. Temir jol stansiyası. Íqlımı keskin kontinental. Yanvardıń ortasha temperaturası 1, 5°, minimum temperatura −35°, iyuldıń ortasha temperaturası 28,5°, maksimum temperatura −46°.
Mákemeler
Jizzaxta 30 dan artıq sanaat kárxanası islep turıptı. Olar arasında kórkem gúzeshilik buyımları kárxanası, „So'g'diyona“ firmasınıń medicina orayı, sút-may, elektromexanikalıq zavodı, qurılıs materialları kombinatı, temir-beton plitalar islep shıǵarıw kárxanası, sabaq jıynaw, baypaq toqıw, ústki trikotaj, mebel fabrikaları bar. Jizzaxta „Sogplastmaskan“ (Ózbekstan -Siriya), „Bazalt“ (Ózbekstan -Ukraina), „Gúmis“ (Ózbekstan -Tájikstan), „Jibri“ (Ózbekstan -Angliya) qospa kárxanaları islep turıptı. 30 dan zıyat qurılıs shólkemi iskerlik kórsetedi. Qalada ǵárezsizlik baǵı, jabıq suw háwizi, ruwxıylıq hám bilim orayı wálayat bólimi, „Paxtabank“, „Asakabank“, „G'allabank“, „Turaq-jay qurılıs sanaat banki“, „Aziya“ bazarı, „Maqpal“ sawda úyi, Yad qıyabanı, balalar dem alıw baǵı sıyaqlı iri imaratlar paydalanıwǵa tapsırıldı. Qala, máhellelerinde jasawshı xalıq ushın Almazor, Taslaq, Ullıbek, Zergerlik, Ximik, Bobur, Hamzaobod, Oratepalik, Hayrobod, Ravallik atlı zamanagóy máhelle gúzarları bar. Qaladaǵı 280ge jaqın kósheniń uzınlıǵı derlik 240 km ni quraydı. Jizzaxtan Tashkent sh.ga, sonıń menen birge, respublikanıń basqa wálayat oraylarına avtobus qatnaydi. Qala ishinde trolleybus reysi jolǵa qoyılǵan. Xalıqqa 600 den zıyat sawda hám bir qansha xojalıq xızmet kórsetiw shaqapshaları xızmet etedi. Qalada 5 joqarı, 7 orta arnawlı oqıw jurtı, 2 kásip-óner, 3 akademikalıq hám de biznes liceyi, gimnaziya, 30 ǵa jaqın ulıwma tálim mektep bar. Muzıkalı drama, quwırshaq teatri, teleoray, 8 balalar kitapxanası (87 mıń kitap), „Ózbeknavo“ wálayat konsert bólimi, „Ózbekraqs“ birlespesiniń wálayat bólimi, 2 muzey, 2 muzıka, 4 kórkem óner mektep bar. 3 sport mektep, oraylıq stadion, 2 futbol maydanı, 2 júziw háwizi, tennis korti, 32 sport zalı hám birqansha sport maydanları iskerlik kórsetedi.
Tariyxıy estelikler
Orda, Baba Yak, Qaliyatepa, Nurıddin Hoji medresesi sıyaqlı tariyxıy hám arxitekturalıq estelikler saqlanıp qalǵan. Jizzaxta Ya.Ǵ.Ǵulomov (1951, 1960 -61), H. Muhamedov (1956 -59), M. Aminjonova (1964), S. Rahimov (1966 -70), R. A. Badaxov (1980), Ó. Alimov (1982-84) hám basqa arxeologik qazıwlar alıp barǵan. Jizzax aymaǵındaǵı Uchtepadaǵı 3-4-ásirlerge tiyisli mazartepalardan túrli ılaydan islengen ıdıs úzindileri, teńgeler tapıldı Jizzax qasında 1955-jıl Ya.Ǵ.Ǵulomov jez dáwirine tiyisli tas stuldı tapqan.
Ataqlı shaxslar
Jizzaxtan kóplegen ataqlı insanlar: mámleket ǵayratkeri hám jazıwshı Sharof Rashidov, shayır Hamid Alımjon, avtor Jol baslawshı Azimov, Ózbekstan xalıq artisti Xosiyat Azimova, 1941-45-jıllar urısı qahramanları J.Tóreiev, Ye. I.Ivanin, G. M. Gubarkov, Miynet Qaharmanı B. Pirmatov hám basqalar jetisip shıqqan. Qalada „Jizzax dawısı“ gazetası úzliksiz baspa etiledi (adadı 2000)
Ádebiyatlar
Haydarov H. Jizzax wálayatı tariyxı, T. 1996.
Tómengi Ámiwdárya
To'mengi Ámiwdárya
Bul territoriya Aral ten'izi menen shegaralasıp, batısı U'stirt, qubla-batısı Túrkmenstan, al qubla-shıg'ısı Qaraqalpaqstan territoriyasındag'ı Qızılqum menen shegaralasadı. A'miwdarya deltası 100 km ken'likete jaylasqan. Geomorfologiyalıq jaqtan A'miwdarya deltası bo'linip, Janlı bo'legi bul jaramsız jerler, awıl-xojalıg'ında paydalanbaytug'ın jerler kiredi, ko'pshilik ko'ller qamıslı tog'aylar menen qorshalg'an. Da'rya boylarında ma'deniy eginler ko'p egiledi, ol jerlerde ko'binese paxtashılıq penen salıgershlik ha'm palız eginleri egiledi, sonın' menen birge sharwashılıqta jaqsı rawajlang'an.
Bul territoriyalarda to'beshikli qaldıqlar ushırasadı, olardan Qusxanataw, Qırantaw bular belgili maydandı iyelep jatır. Topıraq quramı qumlı do'n'li topıraqlardan quralg'an allyuvial jatqızıqlardan turadı. Suw deregi tiykarınan grunt ha'm jer u'sti suwları menen ta'miynlenedi. A'miwdarya deltasında bir qansha mayda ko'ller jaylasqan, ol a'sirese arqa rayonlarda ko'plep ushırasadı. A'miwdaryanın' on' jag'ında Qızketken, Quwanıshjarma ha'm Kegeyli kanalları, shep jaqta Su'wenli ha'm Rawshan kanalları tarmaqlanıp ag'adı. Awıl-xojalıg'ı ku'shli pa't alıw na'tiyjesinde suwg'armalı jerlerdin' ko'plep ashlıw sebebinen jer astı suwları birqansha ko'terilip ketti. Onın' qa'ddi 2–6 m, ayrım jerlerde odan da joqarı. Jer suwlarının' ko'teriliwin darya suwları ta'miynleydi. Jawın-shashın suwlarının' grunt suwları ushın roli ullı emes. Jer astı suwlarının' ko'teriliwi awıl-xojalıq eginlerine birqansha ta'sir ko'rsetedi. Bunday jag'dayda kollektor-drenajlar islenedi.
To'mengi A'miwdarya deltası temperaturası keskin kontinental, jazı qurg'aq, qısı suwıq. Qońırat meteostantsiyası bergen mag'lıwmatları boyınsha ortasha jıllıq temperatura 10-18 °C may-sentyabrde 20 °C qa shekem jetedi, maksimal temperatura iyun, iyul, avgust aylarında +43,9 °C qa jetedi, al minimal temperatura dekabr, yanvarg'a shekem -26,7 °C boladı. Suwıq tu'siw waqtı 18-27 oktyabr aralıg'ında, en' son'g'ı ba'ha'rgi suwıq 23-marttan, 25-aprelge shekem bolıp o'tedi. Atmosferalıq jawın-shashın jılına 86–117 mm di quraydı. Shımbay meteostantsiyasının' bergen mag'lıwmatları boyınsha ortasha jıllıq temperatura 4,5-11,8 °C, maksimal iyulde +42,1 °C, minimal yanvarda -26,7 °C, birinshi suwıq tu'siw oktyabrde ha'm tamam bolıwı aprelde. Jawın-shashınnın' mug'darı jılına ortasha 100,7 mm, sonın' belgili mug'darı ba'ha'r ayına tuwra keledi yaki 43,1 mm.
Gruziya
Gruziya - Evraziya materiginiń ortasında jaylasqan mámleket.
.ph
.ph - Filippin mámleketiniń internet domeni.
Togo
Togo — Batıs Afrikadaǵı mámleket.
Rus tili
Rus tili (русский язык) — shıǵıs slavyan toparına kiriwshi til, Rossiyanıń mámleketlik tili.
Rus tili alfaviti
Rus tilinde kiril alfavitindegi 33 hárip bar. Kiril ha'm Mefodiy jazıwı.
HTML
HTML (Hypertext Markup Language) - gipertekstli hu'jjetler jaratıw ushın arnawlı til. Bul til teg (tag) dep atalıwshı arnawlı kodlardan ibarat. Bul kodlar web-bette ko'rinbeydi, biraq olardın' ja'rdeminde avtor brauzer aynasında web-bet qanday suwretleniwi kerekligin ta'ripleydi. Hu'jjettegi tekst parametrleri, grafikalıq obektlerdin' jaylasıwı, ren'ler, gipersiltemeler h.t.b. sol tegler ja'rdeminde beriledi. Demek, tegler – bul brauzer tu'sinetug'ın kodlar, xızmetshi so'zler.
HTML hu'jjeti  ha'm   tegleri arasındag'ı tekst bolıp tabıladı. Bul ashıwshı ha'm jabıwshı  tegler ju'plıg'ı bolıp, bul hu'jjet HTML tilinde jazılg'anlıg'ın bildiredi. HTML hu'jjeti  bo'limlerden ibarat boladı. Olardın' ishinde hu'jjettin' bası, atı ha'm denesi beriledi. Odan basqa shrift o'lshemin, bette jaylasıwın, ren'in, abzats, suwret parametrlerin belgilew, gipersiltemeler jaratıw, ha'r qıylı kesteler, formalar, freymler qoyıw ushın arnalg'an tegler ham bar.
Vulkan (geologiya)
Vulkan — Jerdin' qabi'g'i'nda payda bolatug'i'n geologiyali'q protses.
Vulkаnlаrdi' u'yrenetug'i'n Ilim, — vulkаnоlоgiya, gеоmоrfоlоgiya.
Kipr
Kipr Evropadag'ı mámleket.
Suwda Júziw
Suwda Júziw — Sport túrleriniń biri
Sofiya
Sofiya - Bolgariyanıń paytaxtı.
Xelsinki
Xelsinki (fi. Helsinki, sv. Helsingfors) qala. Finlyandiyanıń paytaxtı.
Gibraltar
Gibraltar - Evropadaǵı mámleket.
.id
.id - Indoneziyanıń internet domeni.
Vena
Vena (Wien, — Avstriyanin' federal paytaxtı ha'm en' Iri qalası.
Aleksandr Pushkin
Aleksandr Sergeevich Pushkin (6 iyun, 1799, Moskva - 10 fevral 1837, Sankt Peterburg) rus shayırı, dramaturg, roman ha'm qısqa gu'rrin'ler jazıwshısı bolg'an. Ko'pshiliktin' oyınsha, ol en' ullı rus shayırı bolg'an. Ol rus a'debiyatının' ullı da'stu'rin baslag'an. Pushkin hesh bir rus shayırı qollanbag'an stilde jazg'an: ol eski shirkew kitablarına tiykarlan'gan emes, al awız eki rus tilinen paydalang'an stilde jazg'an. Onın' basqa rus jazıwshılarına ta'siri ku'shli bolg'an ha'm ko'plegen rus kompozitorları onın' gu'rrin'lerine ha'm taqmaqlarına namalar do'retken. Pushkinnin' poemaları Rossiyadan basqa mámleketlerde aytarlıqtay ko'p adam ta'repinen oqılmaydı. Bunın' sebebi onın' poeziyasın basqa tilge jaqsı awdarıw ju'da' qıyın, sebebi so'zler rus ma'deniyatına tiyisli ma'nige tolı. Pushkin 1837-jılı 37 jasında duelde o'ltiriledi.
Erte jılları
Pushkinnin' a'kesi eski aristokrat shan'araqtan bolg'an. Anası ta'repinen Pushkin afrikalıq tu'birge iye bolg'an. Onın' atası Abram Gannibal Istanbulda Abissiniyalı (Efiyopiyalı) bolg'an ha'm Tu'rk sultanının' sarayında jasag'an. rus elshisi onı Rossiya patshası Ullı Pyotrg'a sawg'a retinde satıp alg'an. Gannibal Ullı Pyotrge jaqsı ta'sir qaldırg'an ha'm ol oqıw ushın Parijge jiberilgen. Keyinshelik ol ju'da' bayıp ketedi. Pushkin o'zinin' ullı atası menen maqtanıshqa iye bog'an ha'm ol haqqında Ullı Pyotrdın' nergi dep atalg'an romanında jazg'an.
Antarktikanıń xalıqaralıq huqıqıy dárejesi
Antarktikanıń qalıń muz benen qaplanǵan usı kontinenttiń oǵan tutasıwshı suw hám atawlardıń ayrıqshı xalıqaralıq-huqıqıy dárejesi XX ásir basında bir qatar mámleketler tárepinen anaw yaki mınaw tiykarlarında usı aymaqtıń ayrıqsha rayonlarına bola óz suverenitetiń járiyalawı hám usınıń nátiyjesinde mámleketler arasında dawlar hám qurallı soqlıǵısıwlar kelip shıǵıwı menen baylanıslı.
Aleksandr Pushkin
Erte jılları
19-a'sirde Rossiyanın' barlıq aristokrat shan'araqları francuz tilin úyrengen, solay etip Pushkin, onın' a'jag'ası ha'm a'japası rus tiline qarag'anda fransuz tilinde jaqsıraq so'ylegen ha'm jazg'an. Balalardı Arina Rodionovna Yakovleva atlı ta'rbiyashı baqqan. Olardı rus tilin jaqsı ko'riwge u'yretken usı ta'rbiyashı boladı. Ol balalarg'a rus xalıq erteklerin aytıp bergen. Pushkin krestyanlar menen rus tilinde so'ylesken ha'm a'kesinin' kitapxanasında ko'plegen kitaplardı oqıg'an.
Antarktikanıń xalıqaralıq huqıqıy dárejesi
Bunday jaǵdaydıń keleshegi joq ekenligi hám adamzattıń ulıwma mápleri jolında Antarktikanı úyreniw hám onnan paydalanıwǵa qaratılǵan xalıqaralıq birge islesiwdiń jedel rawajlanıwı onıń ayrıqshı xalıqaralıq-huqıqıy dárejesi hám aymaqlıq tártibin belgilewdi talap etedi. Usı konferenciya Antarktika haqqındaǵı shártnamanı islep shıqtı. Dáslep usı shártnama 12 mámleketten ibarat edi. Búgin onıń qatnasıwshıları sanı 40 tan artıq boldı. Usı shártnama tiykarında keyin ala Antarktika huqıqıy jaǵdayın retlestiriwshi, atap aytqanda, Antarktika qorlarınan paydalanıw boyınsha shártnamalar dúzildi. 1959-jılı qabıl etilgen shártnama eki tiykarǵı jaǵdaydan kelip shıǵadı:
Aleksandr Pushkin
Erte jılları
Ol 12 jasında Tsarskoye Seloda jaylasqan İmperator litseyi dep atalatug'ın taza mektepke baradı. Keyinshelik bul mektep olardın' ataqlı oqıwshısı hu'rmetine Pushkin dep atalg'an. Ol tez arada rus ertekleri qaharamanlarınan ha'm waqıyalarınan paydalang'an halda, rus tilinde romantikalıq poemalardı jaza baslag'an. Ruslan ha'm Lyudmila poeması keyinirek Mixail Glinka ta'repinen operag'a aylanadı.
Antarktikanıń xalıqaralıq huqıqıy dárejesi
Usıǵan muwapıq, Antarktikanıń tolıq quralsızlandırılǵanlıǵı hám biytárepligi belgilengen.
Aleksandr Pushkin
Ereseklik
1817-jılı Pushkin Sankt Peterburgta sırt el firmasına jumısqa kiredi. Ol tez arada siyasat penen qızıg'ıp baslaydı ha'm 1825-jılı bir topar dvoryanlar ha'm armiya ofitserleri basshılıqqa jan'a patsha qoyıp onın' ku'shin azaytıwg'a ha'reket etken dekabristler ko'terilisin qollap quwatlaydı. Pushkin bir neshe siya'siy poemalardı jazg'an. Na'tiyjede ol Sankt Peterburgtan ketiwge ma'jbu'r bolg'an. Ol mámlekettin' qublasındag'ı Kavkaz ha'm Qırımda altı jıl su'rginde bolıwg'a ma'jbu'r boladı. Ol o'zinin' qublada basınan keshirgenlerin bir neshe romantikalıq gu'rrin' poemalarda (waqıyanı aytıp beriwshi uzın poemalarda) jazg'an. Ol Evgeniy Onegin dep atalg'an taqmaq tu'rindegi roman u'stinde jumısın baslag'an. Ol romandı 1833-jılg'a shekem pitkermegen. Bul onın' en' belgili jumısı bolg'an. Bul shıg'arma ko'plegen muzıkantlar ta'repinen qollanılg'an, ha'tte Tchaikovskiy onı operag'a aylandırg'an. Poema a'piwayı rus adamların sol da'wir ja'miyetinde su'wretleydi.
Antarktikanıń xalıqaralıq huqıqıy dárejesi
Antarktikada ilimiy hám basqa izertlewler alıp baratuǵın stantsiya hám ekspeditsiya aǵzaları onı jibergen mámleket yurisdiktsiyası astında boladı, stanciya hám ekspediciyalar arasında olar xızmetkerleri almastırılǵanda da bul jaǵday saqlanadı.
Aleksandr Pushkin
Ereseklik
Pushkin ele su'rginde ekenligine ashıwlanadı ha'm doslarına ko'plegen xatlar jazadı. Bul xatlardın' ko'pshiligi keyinirek baspadan shıg'arılg'an. Ol ko'p waqtın ishiw, oynaw ha'm qılısh penen urısıw menen o'tkergen. Ol o'zi qol astında jumıs islep atırg'an graftın' qızın jaqsı ko'rip qaladı. Graf Pushkindi Rossiyanın' basqa shetine, Pskovqa jaqın jerde o'zinin' anasının' pomestieine su'rginge jiberedi. Pushkin bul jerde eki jıl o'tkeredi. Ol jalg'ız edi, biraq ol rus tariyxın uyrenedi ha'm krestyanlar menen baylanısta boladı. Onın' jazg'an poemaları rus ma'deniyatı ideyalarına tolı edi. Ol o'zinin' baslı jumıslarının' biri bolg'an tariyxıy waqıyag'a tiykarlang'an Boris Godunov dramasın jazg'an. Kompozitor Musorgskiy keyinirek bunı operag'a aylandırg'an. Boris Godunov 17-a'sirdegi jawız patsha bolg'an. Pushkinnin' pesası a'piwayı adamlarda u'lken ku'sh bolg'anlıg'ın ko'rsetedi. Sol sebepli onı baspadan shıg'arıw Pushkin ushın qıyın boladı.
Aqırgı jılları
Pushkin o'zinin' son'g'ı jıllarında Sankt Peterburgta hu'kimet xızmetinde bolg'an. Ol 1831-jılı uylengen ha'm patsha sarayı ja'miyetinde ko'p waqıt o'tkeriwge ma'jbu'r bolg'an. Ol ko'birek proza jaza baslag'an. Ol Ullı Pyotr tariyxın ha'm Kapitan qızı tariyxıy romanın jazg'an. Ol patshadan o'z jumısınan bosap, waqtın awılda jazıw menen o'tkeriwine ruxsat etiwin sorag'an. Patsha bug'an ruxsat bermegen. Pushkin 1837-jılı duelde o'ltiriledi. Ol hayalının' hu'rmetin qorg'awı ushın duelge shıg'ıwına ma'jbu'r boladı.
Pushkinnin' jetiskenlikleri
Pushkin bolmag'anında bu'gingi ku'nde rus tili ju'da' o'zgeshe bolar edi. Shıg'armalarında awız eki so'ylesiw tilin paydalanıwı arqalı ol onı an'sat sonın' menen birge teren' sezimlerdi bildire alatug'ın tilge aylandırdı. Onın' jumısları keyinirek Turgenev, Goncharov ha'm Lev Tolstoy sıyaqlı jazıwshılarg'a u'lken ta'sir ko'rsetken. Evgeniy Onegin da'wir ja'miyetin ashıp bergen birinshi rus romanı bolg'an. Onın' jumısları barlıq baslı tillerge awdarılg'an.
Aqıl násiyat qosıqları
Aqıl násiyat qosıqları (yaki termeler) - qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń belgili bir túrin qurap turadı. Aqıl násiyat qosıqlarınıń ózgesheligi de onıń bárinen de burın aqıl aytadı, násiyat beredi. Bul qosıqlardı ata-babalarımızdıń ásirler boyı toplaǵan tájireybesi, aqıl oyı jámlesken.
Termeler - aqıl násiyat qosıqları óziniń mazmunı boyınsha aq penen qaranı, jaqsı menen jamandı, baxıt penen baxıtsızlıqtı, ádillik penen zulımlıqtı, qayǵı menen quwanıshtı, sabırlıq penen biy sabırlıqtı, múlayımlıq penen tákabırlıqtı, sıylasıq penen turpayılıqtı, miynetkeshlik penen jalqawshılıqtı, baylıq penen jarlılıqtı, bilimlilik penen nadanlıqtı, insanıylıq penen jalmawızlıqtı, opadarlıq penen opasızlıqtı, mártlik penen námártlikti, qorqaqlıq penen batırlıqtı qısqası adam minezine tán unamsız jaǵdaylar menen unamlı qásiyetler sheber qurastırılǵan. Mısalı:
Qaraqalpaq folklorının qosıqqa arnalǵan V-tomında termelerdiń bir neshe túrleri basılǵan, olardıń "Hasıl tuwǵan boz ayǵır", "Jeti atası kórgensiz", "Maǵanshaq alsań arıwdan al", "Atası jaman qandaydı", "Gúldir-gúldir kisnetip", "Telbe birew baylansa", "Ala qayıs at minse", "Balpań-balpań basqan kún", "Jigirma beste, otızda", "Ata dárkar jigitke", "İyttúynekten qawın bolmas", "Esikte birew kórinse", "Erdin úyi desedi", "Qırıq jigittiń azamatın", "Artqı ayıldıń batqanın iyesi bilmese at biler" termelerin atap ótiwge boladı.
Bryussel
Brussel (Brussels; Stadt Brüssel) — Belgiyanın' paytaxtı ha'm en' u'lken qalası.
Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı
G'a'rezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı - Usı aymaqlıq sho'lkem burıng'ı SSSR ayrım respublikaları ta'repinen du'zilgen edi. thumb|G'a'rezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı Onı sho'lkemlestiriwshi hu'jjetler 1991-jıl 8-dekabrde Minskte, Belorussiya, Rossiya ha'm Ukraina ta'repinen qol qoyılg'an G'a'rezsiz Mámleketler Doslıq Awqamın du'ziw haqqındag'ı pitim, 1991-jıl 21-dekabrde (Baltik boyı respublikaları ha'm Gruziyadan tısqarı) 11 burıng'ı Awqam respublikaları ta'repinen Alma-Atada qol qoyılg'an Pitimge Protokol ha'm 1991-jıl 21-dekabrde qol qoyılg'an Alma-Ata Deklaratsiyası esaplanadı. 1993-jıl 22-yanvarda Minskte bolıp o'tken G'a'rezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı mámleket basshıları ken'esinde (Armeniya, Belorussiya, Qazaqstan, Qırg'ızıstan, Rossiya, Tájikstan ha'm Ózbekstan atınan) G'a'rezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı (G'MDA) Ustavı qabıl etiledi.
Doslıq Awqamının' maqsetleri to'mendegilerden ibarat:
G'MDA o'z jumısın xalıqaralıq huqıqtın' ulıwma ta'n alıng'an printsipleri tiykarında du'zedi. Sonday-aq mámleketler aralıq qatnasıqlarda xalıqaralıq huqıqtın' u'stinligi, o'z-ara bir-birleri ha'm Doslıq Awqamı ma'plerinen kelip shıg'ıw, birlikte ha'reket etiw ha'm bir-birin qollap-quwatlaw, ha'r bir ag'za mámleket xalqı ma'nawyatının' pu'tinligin saqlaw, ma'deniy qa'driyatlardı saqlaw ha'm ma'deniy almasıw tarawlarında birge islesiw kibi qosımsha printsiplar da islep shıg'ılg'an.
Ustavta Doslıq Awqamı ma'pleri ta'n alınadı ha'm 1991-jıl 8-dekabrde qol qoyılg'an pitim tiykarında mámleket-lerdin' birge islesiw tarawları belgilenedi. Olardın' ishine:
Doslıq Awqamdag'ı mámleketlerdin' o'z-ara ma'pleri, ulıwma maqsetleri, birge jumıs alıp barıw tarawının' bolg'anlıg'ı, onın' wa'killikleri ha'm huqıqıy subektligi sha'rtnama tiykarındag'ı xalıqaralıq hu'kimetler aralıq sho'lkem dep atawg'a imkan beredi.
Doslıq Awqamı Ustavınan kelip shıqqan halda sho'lkemlestiriwshi ha'm ag'za mámleketler parıqlanadı. Birinshi toparg'a 1991-jıl 8-dekabrde qol qoyılg'an Doslıq Awqamın du'ziw haqqındag'ı pitim ha'm og'an qosımsha 1991-jıl 21-dekabrde qol qoyılg'an Protokoldı Doslıq Awqamı Ustavının' qabıl etiliwine shekem qabıl etilgen ha'm ratifikatsiyalang'an mámleketler, anıg'ırag'ı Armeniya, Belorussiya, Qazaqstan, Qırg'ızstan, Rossiya, Ózbekstan ha'm Ukraina kiredi.