ხოჯალი_(ქალაქი)
ისტორიულ-კულტურული ძეგლები
საცხოვრებელ ადგილებში სახლები ძირითადად ნახევრად გათხრილი იყო, ზედა ნაწილი კი მდინარის დაუმუშავებელი ქვებისგან ტალახით შელესვით იყო აგებული. სახლების უმეტესობა ძალიან ფართო იყო და ტომის ყველა წევრს ეკუთვნოდა. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად დადგინდა, რომ ხშირად გვაროვნული სახლები წაგრძელებული და სწორკუთხა ფორმის შენდებოდა. ასეთი სახლები, ზოგჯერ 17-18 მ სიგრძისა და 8-10 მ სიგანის, სპეციალური ტიხრების საშუალებით რამდენიმე ნაწილად იყოფოდა. ბრინჯაოს ხანის დასასრულს და რკინის ხანის დასაწყისში, ე.ი. ა. II ათასწლეულის ბოლოს ასეთი სახლების იატაკი და კედლები შელესილია სპეციალური თეთრი მასალით, დიდი საოჯახო სახლები პატარა საოჯახო სახლებით იცვლება. ეს ყველაფერი ნათლად ადასტურებს, რომ ადგილობრივ მოსახლეობას აქვს სხვადასხვა სამშენებლო ტექნიკა, თუმცა პრიმიტიულად. ხოჯალი-გადაბეის კულტურის კუთვნილი ძეგლების დიდი ნაწილი ციკლოპური ნაგებობებია. ეს ძეგლები, რომლებიც ძირითადად მაღალ ბორცვებზე და დაბალ მთებზე იყო აგებული, დღეს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ცნობილია გალაჩას, საფარის ქვის, ჰასარის, ბრტყელი ქვის და ა.შ. ეწოდება ციკლოპური ნაგებობების დამახასიათებელი ნიშანია ის, რომ ეს ძეგლები აშენდა დაუმუშავებელი დიდი მთებიდან შელესვის გარეშე, გარკვეული გეგმის შესრულების გარეშე. ეს შენობები ზოგჯერ ორმაგი ან თუნდაც სამმაგი კედლებით იყო გარშემორტყმული. ციკლოპურ ნაგებობებში კარიბჭეები ქვის სამი ფენისგან იყო გაკეთებული, ზემოდან კი ქვისა იყო მოთავსებული. ეს ძეგლები ძირითადად ე. ა. II ათასწლეულში და I ათასწლეულის დასაწყისში არსებობდა. მცირე კავკასიონის მთების მიგრაციული გზების გასწვრივ აგებულ ციკლოპურ ნაგებობას არ ჰქონდა ერთი და იგივე დანიშნულება და მათ ძირითადად სამი დანიშნულება ჰქონდათ: 1) დაეცვათ ეს გზები მთავარ სავაჭრო გზებზე; 2) მტრის თავდასხმების დროს მოსახლეობის დროებითი დაცვის მიზნით; 3) იგი აშენდა წმინდა ადგილების გასამყარებლად. ხოჯალი-გადაბეის კულტურის მცხოვრებთა ცხოვრების წესისა და კულტურული განვითარების დონის შესასწავლად დიდი მნიშვნელობა აქვს ამ კულტურის კუთვნილ სამარხებს და საფლავებიდან შეგროვებულ მატერიალური კულტურის ნაშთებს. არქეოლოგიური კვლევებიდან ირკვევა, რომ არსებობდა ამ კულტურის მფლობელთა საფლავის ძეგლების რამდენიმე სახეობა და მათგან დიდი ჯგუფი მთიანი საფლავებია. ეს ბორცვები, რომლებიც ყარაბაღის დაბლობების ერთგვარი ბუნებრივი სილამაზეა, შედგებოდა სხვადასხვა სტრუქტურისა და კომპოზიციის მაღალი ბორცვებისაგან და ოდესღაც ხელოვნურად იყო ჩამოსხმული საფლავებზე. ბორცვები ზოგჯერ უბრალოდ მიწისგან ან ქვისგან იყო დამზადებული და ხშირ შემთხვევაში ქვისა და მიწის ნაზავი იყო. როგორც თავად ბორცვები განსხვავებულია, ასევეა მათ ქვეშ არსებული საფლავები. მიცვალებულთა დასამარხად ხან ბორცვის ქვეშ „სახლს“ აშენებდნენ, წრიულ გალავანს, ხან ქვის ყუთებს აკეთებდნენ. ხოჯალის ბორცვებში ჩატარებული გათხრების შედეგად დადგინდა, რომ 3-4 ათასი წლის წინ ამ ტერიტორიაზე არსებობდა ორი სახის სამარხი ჩვეულება. ერთი მათგანია მიცვალებულის დამარხვა ისე, როგორც არის, მეორე კი მიცვალებულის დაწვა. ორივე შემთხვევაში ბორცვები აშენდა როგორც ოჯახებისთვის, ასევე ცალკეული პირებისთვის. ზოგჯერ ორმოცდაათზე მეტი ჩონჩხი აღმოაჩინეს ოჯახის ბორცვებში. კრემაციის ღონისძიება ყარაბაღში დიდხანს არ გაგრძელებულა და მეცნიერთა აზრით, ეს ჩვეულება დაკავშირებული იყო წმინდა რიტუალთან, რომლის ნაშთები დღესაც არსებობს მსოფლიოს მრავალ ხალხში. თუმცა, არის ბარის საფლავებისთვის დამახასიათებელი საერთო მახასიათებელი, იქნება ეს მიცვალებულების დაწვა თუ მიცვალებულების დაკრძალვა ისე, როგორც ისინი არიან. ეს ნიშანი იმაში მდგომარეობდა, რომ ამ საფლავებში დაკრძალული ადამიანი დიდი სიმდიდრით გაგზავნეს შემდეგ სამყაროში. თითოეული ბორცვი თავისთავად ცალკეულ საგანძურს ახსენებს. გორაკის გათხრებისას იქ აღმოჩენილ მატერიალური კულტურის ნაშთებს დიდი მნიშვნელობა აქვს ადგილობრივი მოსახლეობის პრიმიტიული რელიგიური იდეოლოგიის, მისი ეკონომიკური ცხოვრების, სამხედრო აღჭურვილობის, ხელოვნების, საყოფაცხოვრებო და რიგი სხვა სფეროების შესასწავლად. ხოჯალის გორაკების შესწავლის შედეგად გაირკვა, რომ იმ პერიოდში, რომელზეც ვსაუბრობთ, ყარაბაღის მცხოვრებთა ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ხელოსნობის ორ ძირითად მიმართულებას. ერთი მათგანი ჭურჭელია, მეორე კი ლითონის დამუშავება. ხოჯალიში აღმოჩენილი თიხის ჭურჭლის დიდი კოლექცია მოწმობს, რომ ყარაბაღელმა მეჭურჭლეებმა ხელოვნების ამ დარგში განვითარების ძალიან მაღალ დონეს მიაღწიეს. მათ აღმოაჩინეს სპეციალური, შესაფერისი თიხის მაღაროები ჭურჭლისთვის, რომელთა დამზადებას აპირებდნენ და ღრმად იცოდნენ ფეხის ბორბლის საიდუმლოებები, კაცობრიობის ისტორიაში ტექნიკური პროგრესის ერთ-ერთი პირველი მეთოდი. ყარაბაღელი მეჭურჭლეები თიხის ჭურჭლის საცხობ ჭურჭლის მრგვალ ბურთებს იყენებდნენ. როგორც წესი, ბრინჯაოს ხანაში მეთუნეები აპრიალებდნენ თიხის ჭურჭელს და აცხობდნენ შავად. სერიოზულ ყურადღებას აქცევდნენ კერძების მხატვრულ დიზაინსაც. ასე რომ, კერძების უმეტესობას სხვადასხვა გეომეტრიული ფიგურები და მცენარეული გამოსახულებები აქვს დახატული. ყველაზე საინტერესო ის არის, რომ ჭურჭელზე ხაზების შიგნიდან შეავსეს სპეციალური თეთრი ნივთიერებით. ეს არის ყარაბაღის კერამიკის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი თვისება. ხოჯალი-გადაბეის კულტურის მიკუთვნებული თიხის ჭურჭლის ერთ-ერთი მახასიათებელია ის, რომ ჭურჭელი მათ მიერ მომზადებულ ქოთნებს მხარზე სოკოსმაგვარ სპეციალურ გამონაზარდებს აკეთებდნენ, რაც ქოთნებს განსაკუთრებულ სილამაზეს ანიჭებს. ხორბლის მარცვლები გამოსახული იყო ხოჯალის No5 გორაზე აღმოჩენილი თიხის ქოთნის სახელურზე. მეცნიერთა კვლევის შედეგად ცნობილი გახდა, რომ 3-4 ათასი წლის წინ ყარაბაღის მოსახლეობა კულტურული ხორბლის მოშენებით იყო დაკავებული. ხოჯალიში ასევე აღმოჩენილია მატერიალური კულტურის მრავალი ნაშთი, რაც ყარაბაღში მებაღეობის განვითარებას მოწმობს, მათ შორის ატმის, ყურძნის წიპწების და ა.შ. მთავარ ადგილს იკავებს. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ლითონის დამუშავება იყო ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ხელოსნობის დარგები, რომელიც განვითარდა ყარაბაღში ბრინჯაოს ხანაში. ყარაბაღის ძველმა მკვიდრებმა პირველებმა იცოდნენ მთელ ამიერკავკასიაში სპილენძისა და კალის შერევით ბრინჯაოს ლითონის მიღების საიდუმლოებები. ადგილობრივი მოსახლეობა ამ ძლიერი ლითონისგან იარაღს ამზადებდა.ზოგჯერ მას იყენებენ ორნამენტების დასამზადებლად და მრავალი ისრისპირი ყარაბაღის ძეგლებში ნაპოვნი იარაღის თითქმის ყველაზე გავრცელებული სახეობაა. ყარაბაღის ხმლების საყრდენების თავის ნაწილი ფორმის მიხედვით განსხვავდება სხვებისგან. ამრიგად, ყარაბაღის უძველეს ხმლებს საყრდენი ნაწილის ძირზე ორმხრივი ჭრილები აქვთ და ეს ჭრილები მახვილის ძირითადი ნაწილისკენაა დახრილი. ეს ამობურცვები ხან ზოომორფული იყო, ხან კი სხვადასხვა გეომეტრიული ხაზებით იყო მორთული. ჩვენს წელთაღრიცხვამდე I ათასწლეულის დასაწყისში ყარაბაღის ძველმა მაცხოვრებლებმა უკვე იცოდნენ რკინის წარმოების საიდუმლოებები. ხოჯალის ძეგლების შესწავლის შედეგად აქ აღმოაჩინეს ორი მნიშვნელოვანი ტიპის ძეგლი, რომელიც უნიკალურია მთელი აზერბაიჯანისთვის. ერთ-ერთი მათგანია მენჰირები. მენჰირი ინგლისური სიტყვაა და ნიშნავს გრძელ ქვას. მენჰირი არის ტომობრივი ეპოქის პროდუქტი, ერთგვარი ქანდაკების მსგავსი ქვა, რომელიც თავდაყირა დამარხულია გარდაცვლილის საფლავზე. ასეთ ქვებს ჩვეულებრივ ტომის ბელადების საფლავებზე ათავსებდნენ. უძველესი რელიგიური რწმენით, გარდაცვლილის სული ტოვებს სხეულს და მისი სული ქვაზე გადადის და სამუდამოდ ცხოვრობს იქ.საინტერესოა, რომ ერთ-ერთი ასეთი ქვა, პრიმიტიული რელიგიური წარმოსახვის ნარჩენი, ბოლო დრომდე რელიგიური ადამიანების თაყვანისმცემლობის ადგილად იქცა. ხოჯალის ძეგლებს შორის კრომლეხები ერთ-ერთი იშვიათი სიწმინდეა. კრომლეხი შედგება წრიულად განლაგებული რამდენიმე ვერტიკალური ქვისგან და მათ თავზე მოთავსებული ერთი განივი ქვისგან. მიუხედავად ამისა, რელიგიური შეხედულებების მიხედვით, ამ ძეგლებს შემდგომი ცხოვრების სამყოფელს უწოდებენ. ყველა ამ ძეგლს დიდი სამეცნიერო მნიშვნელობა აქვს ადგილობრივი მოსახლეობის სულიერი კულტურის ისტორიის შესასწავლად. და ბოლოს, უნდა ვაჩვენოთ, რომ აზერბაიჯანის უძველესი დამწერლობა ყარაბაღშიც იქნა აღმოჩენილი. ამგვარად, ხოჯალის No11 ბორცვიდან ნაპოვნია პატარა მძივი ლურსმული წარწერით. ხოჯალი-გადაბეის არქეოლოგიური კულტურის ძეგლების შეჯამებისას, მრავალი კავკასიელი მეცნიერი, რომელიც ამ კულტურის კვალს ეცნობა, ფართოდ იყენებს მას არა მხოლოდ აზერბაიჯანის, არამედ ახლო აღმოსავლეთის მატერიალური კულტურის ისტორიასთან დაკავშირებული მრავალი პრობლემის გადასაჭრელად. ქვეყნები ზოგადად. ერთ-ერთი ასეთი პრობლემაა აღმოსავლეთის ქვეყნების კულტურული და ეკონომიკური ურთიერთობების დონის შესწავლა 3-4 ათასი წლის წინ. ხოჯალის ძეგლები ადასტურებს, რომ ასეთი ურთიერთობები იყო ფართო და სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფი მეგობრულ ეკონომიკურ და პოლიტიკურ კონტაქტში ცხოვრობდა. სინანულით უნდა ითქვას, რომ 1992 წლის თებერვალში სომხეთისა და რუსეთის არმიის ჯარებმა ხოჯალის მოსახლეობის სასტიკად ხოცვა-ჟლეტისას ჩაიდინეს გენოციდის კვალი სამხედრო ტექნიკით და გაანადგურეს ხოჯალის ძეგლები. კაცობრიობის ძეგლების იშვიათი კოლექციაა. ქალაქ ხოჯალის უძველესი ისტორიული ძეგლები, სასაფლაოები, სასაფლაოები კერკიჯაჰანის დასახლებაში, სოფლებში კოსალარი, ჯამილი და მეშალი, რელიგიური ძეგლები, მაგალითად, „სეიდის საფლავი“ მეშალში და ა.შ. განადგურდა სომხური ოკუპაციის შედეგად.