cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ჰერაკლე კეისრის ლაშქრობები საქართველოში
ჰერაკლე კეისრის ლაშქრობები — ბიზანტიის იმპერატორის ჰერაკლესა და თურქთა დასავლეთ სახაკანოს ლაშქრობები საქართველოში 627-628 წლებში. 627 წელს ჰერაკლე მოკავშირეებს თბილისთან შეხვდა და დაიწყეს ერთობლივი ბრძოლა თბილისის ასაღებად. თბილისს იცავდნენ ქართლის ერისმთავარი სტეფანოზი და ირანელი სარდალი. 627 წლის შემდგომაზე ჰერაკლემ ირანის შუაგულისკენ გაილაშქრა. 12 დეკემბერს ნინევიის ნანგრევების მახლობლად ირანელები დაამარცხა და ქტესიფონისაკენ გაემართა, მაგრამ სანამ დედაქალაქს მიადგებოდა, ირანის შაჰი ხოსრო II თავისმა ძემ კავადმა მოკლა და 628 წლის აპრილში ჰერაკლესთან ზავი დადო. ზავი სეპარატიული იყო, რადგან ჰერაკლეს მოკავშირეები ამიერკავკასიაში ომს აგრძელებდნენ. 628 წლის შემოდგომაზე მოკავშირეებმა თბილისი აიღეს, ააოხრეს და გაძარცვეს, ქალაქის დამცველთა მეთაურები სიკვდილით დასაჯეს. ჰერაკლემ ქართლის ერისმთავრის ტახტზე ბიზანტიური ორიენტაციის დამცველი ადარნასე დასვა.
ლიტერატურა
კატეგორია:ლაშქრობები საქართველოში
გარეგინ ნჟდეს მოედანი (მეტროსადგური)
გარეგინ ნჟდეს მოედანი (Գարեգին Նժդեհի Հրապարակ — გარეგინ ნჟდე ჰრაპარაკი) — ერევნის მეტროპოლიტენის სადგური. გაიხსნა 1987 წლის 4 იანვარს. მეტროსადგური მდებარეობს სამხრეთ ერევნში, შენგავითის რაიონში, გარეგინ ნჟდეს მოედანზე.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ერევნის მეტროპოლიტენის სადგურები
მამუკა ღონღაძე
მამუკა ღონღაძე (დ. 25 ნოემბერი, 1985, წყალტუბო) — ქართველი ფეხბურთელი, ქუთაისის „ტორპედოს“ თავდამსხმელი.
კარიერა
მამუკამ კარიერა დაიწყო ადგილობრივ წყალტუბოს „სამგურალში“, 17 წლისამ. შემდეგ ითამაშა რამდენიმე ქართულ კლუბში, ქუთაისის „ტორპედოში“, ახალციხის „მესხეთში“, ცხინვალის „სპარტაკში“ და ყაზახურ „მაშალში“. 2010 წლის აგვისტოში გადავიდა ლატვიურ დაუგავპილსის „დაუგავაში“, რომელთან ერთადაც გახდა ლატვიის ჩემპიონი, ჩემპიონატის ბომბარდირი და ლატვიის საუკეთესო ბომბარდირი (33 მატჩი, 18 გოლი).
2013 წელს ურთიერთობა დაეძაბა „დაუგავას“ პრეზიდენტთან, ოლეგ გავრილოვთან, რის გამოც მიუხედავად მისდამი უფრო მაღალი დონის ინტერესისა სეზონის ბოლომდე ლატვიურ კლუბში დარჩენა მოუწია, 2014 წლიდან რევაზ ძოძუაშვილის მოწვევით კარიერას ქუთაისის „ტორპედოში“ აგრძელებს.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1985 კატეგორია:წყალტუბოში დაბადებულები კატეგორია:ქართველი ფეხბურთელები კატეგორია:წყალტუბოს სამგურალის ფეხბურთელები კატეგორია:ქუთაისის ტორპედოს ფეხბურთელები კატეგორია:ახალციხის მესხეთის ფეხბურთელები კატეგორია:ცხინვალის ფეხბურთელები კატეგორია:დაუგავპილსის დაუგავას ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 25 ნოემბერი
ჰანს ქრისტიან ერსტედი
ჰანს ქრისტიან ერსტედი (Hans Christian Ørsted; დ. 14 აგვისტო, 1777, რუდკებინგი — გ. 9 მარტი, 1851, კოპენჰაგენი) — დანიელი ფიზიკოსი.
ბიოგრაფია
1801-1804 წლებში ერსტედი მოგზაურობდა საფრანგეთსა და გერმანიაში, სადაც გაიცნო იმ დროის გამოჩენილი ფილოსოფოსები - ფიხტე, შელინგი და მეცნიერები - რიტერი, შარლი, კიევუ, ბერთოლე.
ჰანს ქრისტიან ერსტედის შრომები
დანიაში დაბრუნებისთანავე მან მოაწყო კერძო ლექციების კითხვა ფიზიკასა და ქიმიაში. ამ ლექციებმა დიდი გამოხმაურება პოვა, რამაც დააჩქარა ერსტედის დანიშვნა კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის ფიზიკისა და ქიმიის ექსტრაორდინალური პროფესორად 1806 წელს. 1817 წლიდან, იგი უკვე კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის ორდინალური პროფესორი იყო, ხოლო 1829 წლიდან პარალელურად კოპენჰაგენის პოლიტიკური სკოლის დირექტორად მუშაობდა. 1815 წლიდან სიცოცხლის უკანასკნელ დღეებამდე, ერსტედი დანიის სამეფო სამეცნიერო საზოგადოების მდივნად ირიცხებოდა.
ერდტედი იყო ბრწყინვალე მეცნიერი და შესანიშნავი პედაგოგი; მისი უშუალო მონაწილეობით დანიის სასწავლებელშიც მოხდა ფიზიკის სწავლების ძირფესვიანი ცვლილება. ერსტედის ინიციატივით დაარსდა ფიზიკური სკოლა კოპენჰაგენში ; მისი ავტორობით გამოქვეყნდა სახელმძღვანელო „მეცნიერება ბუნების კანონების შესახებ". დანიაში ამ წიგნით ასწავლიდნენ 50 წლის განმავლობაში. ერსტედი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა მეცნიერების ისტორიის შესწავლის საკითხსაც. მეცნიერული კვლევა ერსტედმა XIX საუკუნის პირველსავე წლებიდან დაიწყო. მისი შემოქმედება მეტად ფართო და მრავალმხრივი იყო. იგი ეძებდა კავშირს ელექტრულ და სითბურ მოვლენებს შორის. მან რიტერთან ერთად გერმანიაში ბევრი ცდა ჩაატარა და გამოააშკარავა, რომ ერთი ნივთიერების მეორე ნივთიერებაზე ქიმიური მოქმედება ემსგავსება იმავე ნივთიერებაზე სინათლის სხივების მოქმედებას.
ქიმიაში მისი შრომები ეხებოდა აგრეთვე ქლოროვანი და მეტალური ალუმინის მიღების მეთოდიკას. 1807 წელს, ერსტედმა ბგერითი რხევების დროს აღმოაჩინა ელექტროსტატიკური მოვლენები. მას შემდეგ, რაც ვოლტამ შექმნა პირველი გალვანური ბატარეა, ერსტედი მთელი ინტერესით შეუდგა კვლევა- ძიებას, რათა დაედგინა, არსებობდა თუ არა ელექტრულ და მაგნიტურ მოვლენებს შორის კავშირი და, მართლაც,1820 წლის გაზაფხულზე მივიდა შესანიშნავ აღმოჩენამდე - მან შენიშნა დენიანი გამტარის მაგნიტურ ისარზე მოქმედება, კერძოდ, გამტართან ისრის მიახლოებისას ისარი ერთ გარკვეულ მიმართულებას იღებდა. იგი გამტარის მიმართ თითქმის მართობულ მდგომარეობაში იმყოფებოდა.
1820 წლის ივლისში ერსტედმა გამოაქვეყნა სტატია: „ცდები იმის შესახებ, თუ როგორ მოქმედებს ელექტრული კონფლიქტი მაგნიტურ ისარზე“. 1820 წლის შემდეგ ერსტედი აგრძელებდა თავის ექსპერიმენტულ კვლევას სითხეებისა და აირების კუმშვადობის შესახებ, ხოლო თავის უკანასკნელ შრომებში 1894 წ. პარა- და დიამაგნიტური სხეულების თვისებებს. ეს უკანასკნელი შრომები ისეთი დიდმნიშვნელოვანი არ იყო, როგორც მისი 1820 წლის აღმოჩენები.
სქოლიო
კატეგორია:დანიელი ფიზიკოსები კატეგორია:პანთეისტები
სტეფანე ბურნაშოვი
სტეფანე ბურნაშოვი — სტეფანე დანიელის ძე (1743-1824) რუსი სახელმწ. მოღვაწე, პოლკოვნიკი. რუსეთის მთავრობის სრულუფლებიანი წარმომადგენელი ქართლ-კახეთის მეფის ერეკლე II-ისა და იმერეთის მეფის სოლომონ I-ის კარზე. 1783-1787 დიპლ. მისიით იმყოფებოდა თბილისში, მეთაურობდა გეორგიევსკის ტრაქტატის თანახმად საქართველოში გამოგზავნილ რუსულ ბატალიონებს, ხელი შეუწყო ერეკლესა და სოლომონ I-ის ურთიერთობების გაუმჯობესებას. ბურნაშოვის მოხსენებები რუს. მთავრობისადმი მნიშვნელოვანი წყაროა XVIII ს. 80-იანი წლების საქართველოს ისტორიისთვის. აქვს ცნობები თბილისზე. ბურნაშოვის ცნობით XVIII ს. 80-იან წლებში თბილისში 500-მდე დუქანი იყო. ქართველ ვაჭრებს რუსული საქონელი საქართველოზე გავლით გაჰქონდათ სპარსეთსა და ინდოეთის ბაზრებზე, უკან კი გაცილებით დიდი რაოდენობის საქონელი შემოჰქონდათ. ბურნაშოვი წერდა: ერეკლე II „არაფრისაკენ ისე არ მიისწრაფვის, როგორც თავისი ხალხის ევროპულად გარდაქმნისაკენ“.
ლიტერატურა
კატეგორია:რუსეთის იმპერიის სამხედრო პირები
თორნიკე ფოლადაშვილი
თორნიკე ფოლადაშვილი (დ. 3 თებერვალი, 2002, თბილისი) — ქართველი სპორტსმენი (ძიუდო), ჭაბუკებს შორის ევროპის თასის გამარჯვებული (2019, ანტალია, თურქეთი, 90 კგ).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 3 თებერვალი კატეგორია:დაბადებული 2002 კატეგორია:თბილისში დაბადებულები კატეგორია:ქართველი ძიუდოისტები
ჟან-დენი ბარბიე დიუ ბოკაჟი
ჟან-დენი ბარბიე დიუ ბოკაჟი (Jean-Denis Barbié du Bocage; დ. 28 აპრილი, 1760, პარიზი, საფრანგეთი — გ. 28 დეკემბერი, 1825, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი გეოგრაფი და კარტოგრაფი.
ბიოგრაფია
დ’ანვილის მოსწავლის, ბარბიეს შემოქმედებითი დიდება მის მიერ შედგენილი ატლასის გამოქვეყნებით დაიწყო „უმცროსი ანახარსის მოგზაურობა საბერძნეთში“ (Voyage du jeune Anacharsis). ბარბიე ძალზედ დაინტერესებული იყო ძველი საბერძნეთის გეოგრაფიით.
ბარბიემ შეადგინა რუკები და გეგმები, რომელიც დაურთო შუაზელ-გუფეს, საბერძნეთში მოგზაურობის მხატვრულ აღწერას. ასევე იმ გზის რუკა, რომელზეც 10 000 ბერძენის (ძვ. წ. 401) ცნობილი გამოსვლა მოხდა მცირე აზიიდან.
1816 წელს გამოვიდა ბარბიეს „უძველესი ისტორიის ატლასი“.
1780 წელს დაინიშნა საგარეო საქმეთა სამინისტროს გეოგრაფად. 1785 წელს დაევალა ნუმიზმატიკის კაბინეტის მართვა, ხოლო 1792 წელს სამეფო ბიბლიოთეკის გეოგრაფიული რუკების განყოფილების ხელმძღვანელობა.
1809 წელს არჩეული იქნა ფრანგული კოლეჯის პროფესორად, 1821 წელს ბარბიე გახდა პარიზის გეოგრაფიული საზოგადოების ერთ-ერთი დამფუძნებელი.
დაკრძალულია პარიზში, პერ-ლაშეზის სასაფლაოზე.
სქოლიო
კატეგორია:ფრანგი გეოგრაფები კატეგორია:ფრანგი კარტოგრაფები
ჯეჰან-შაჰის ლაშქრობები საქართველოში
ჯეჰან-შაჰის ლაშქრობები საქართველოში — ყარა-ყოინლუს თურქმანთა სახელმწიფოს მბრძანებლის ჯეჰან-შაჰის ლაშქრობები საქართველოში XV საუკუნის 40-იან წლებში. მას შემდეგ, რაც, საქართველოს მეფე ალექსანდრე I-მა (1412-1442 წწ.) მტკიცე უარი განუცხადა მორჩილებას ადა ხარკის მიცემაზე, ჯეჰან-შაჰმა „საღვთო ომის“ საბაბით ორგზის ილაშქრა საქართველოში. პირველად 1440 წელს წამოვიდა საქართველოზე 20-ათასიანი ლაშქრით, არდებილის შეიხის, ყადიებისა და მუსლიმანი სწავლულების თანხლებით. სომეხი მწერლის თომა მეწოფეცის ცნობით, 27 მარტს, აღდგომა დღეს, მტერმა მოულოდნელად შემოარტყა ალყა სამშვილდეს. 50 დღის შემდეგ შიმშილითა და წყურვილით შეწყხებული ქალაქი მოტყუებით აიღეს, ათასობით მცხოვრები გაჟლიტეს, მათი ქონება კი დაიტაცეს. ქალაქის კართან 1664 მოჭრილი თავისაგან მინარეთი აღმართეს, ათი ათასამდე ადამიანი დაატყვევეს. შემდეგ მტრის ლაშქარი თბილისისაკენ დაიძრა, გზად სოფლები ააწიოკა და დედაქალაქიც აიღო. თბილისი ააოხრეს და ცეცხლს მისცეს, ეკლესიები დააქციეს, ჯეჰან შაჰმა მოსახლეობას დიდი ხარკი დააკისრა.
1444 წელს ჯეჰან-შაჰი მეორედ შემოესია საქართველოს; დაესხა თავს ახალციხეს. ვახტანგ IV მტერს შეება. ბრძოლა დილიდან საღამომდე გაგრძელდა, მაგრამ გამარჯვებული ვერ გამოვლინდა. ქართველები მეორე დილასაც აპირებდნენ ბრძოლის გაგრძელებას, მაგრამ ჯეჰან-შაჰმა ღამით ჩუმად დატოვა ბრძოლის ველი.
ლიტერატურა
კატეგორია:ლაშქრობები საქართველოში
გიორგი გულია
გიორგი დიმიტრის ძე გულია (Гиорги Дырмыт-иԥа Гулиа; დ. 1 მარტი, 1913, სოხუმი, სოხუმის ოკრუგი, რუსეთის იმპერია — გ. 18 ოქტომბერი, 1989, მოსკოვი, დაკრძალულია სოხუმში) — რუსი მწერალი, წარმოშობით აფხაზი, დიმიტრი გულიას შვილი. საქართველოს სსრ (1943) და აფხაზეთის ასსრ (1971) ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე, თბილისის საპატიო მოქალაქე (1986).
ბიოგრაფია
გააგრძელა რა მამამისის აფხაზური ლიტერატურის ფუძემდებლის დ. გულიას გზა, მან ბევრი ბევრი გააკეთა აფხაზური კულტურის განვითარებისათვის. პირველი ნაწარმოები გამოაქვეყნა 1930 წელს. ავტორია ტრილოგიისა „საკენელი მეგობრები" (1954), რომელშიც შევიდა მოთხრობები: „გაზაფხული საკენში" (1948; საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო პრემია, 1949; ქართული თარგმანი, 1950; ეკრანიზაცია, რეჟისორი ნიკოლოზ სანიშვილი, 1951), „კეთილი ქალაქი" (1949), „კამა" (1951). ავტორია აგრეთვე მოთხრობებისა: „შაოსანი სტუმრები" (1950), „მოთხრობები კოცონთან" (1957); მოთხრობათა კრებულებისა: „თეთრი ღამე" (1958), „წაბლისფერი სახლი" (1961); რომანებისა: „მორევი" (1959), „სანამ დედამიწა ბრუნავს..." (1962), „მეფე ეხნატონი" (1968), „კაცი ათენიდან. ქრონიკა ექვს წიგნად" (1969), „სულა" (1971), „მიხეილ ლერმონტოვის ცხოვრება და გარდაცვალება" (1973), „თქმულება ომარ ხაიამზე" (1974) და სხვ.
მწერალი გიორგი გულია ასევე ეწეოდა სახელმწიფო და ორგანიზაციულ სამუშაოებს. ოცდაათიანი წლების დამლევს მეთაურობდა აფხაზეთის ასსრ-ის მინისტრთა საბჭოსთან არსებულ ხელოვნების საქმეთა სამმართველოს. 1947 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე მუშაობდა „ლიტერატურნაია გაზეტაში“, იყო მისი სარედაქციო კოლეგიის წევრი. არაერთგზის იყო არჩეული აფხაზეთის მწერალთა კავშირის გამგეობის წევრად.
ჯილდოები და მედლები
დაჯილდოებული იყო ორი შრომის წითელი დროშის ორდენით, სამი „საპატიო ნიშნის“ ორდენითა და მედლებით. მინიჭებული ჰქონდა ბულგარეთის სახალხო რესპუბლიკის პირველი ხარისხის კირილესა და მეთოდეს ორდენი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1 მარტი კატეგორია:სოხუმში დაბადებულები კატეგორია:აფხაზი მწერლები კატეგორია:XX საუკუნის რუსი მწერლები კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწეები კატეგორია:თბილისის საპატიო მოქალაქეები (1986)
გიდოვალი
გიდოვალი (Guidoval) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მინას-ჟერაისის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 302 მეტრზე. მიეკუთვნება ზონა-და-მატის მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ უბას შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 7 206 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 45.5 კმ²-ზე. ფართობი 158 375 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მინას-ჟერაისის შტატის მუნიციპალიტეტები
ჰენდრიკ ანტონი კრამერსი
ჰენდრიკ ანტონი კრამერსი (Hendrik Anthony Kramers; დ. 17 დეკემბერი, 1894, როტერდამი — გ. 24 აპრილი, 1952, ესტგესტი) — ატომური ფიზიკის თანამედროვე კონცეფციის ერთ-ერთი პირველი ავტორი, ჰოლანდიელი ფიზიკოსი.
ჰედრიკ ანტონი კრამერსკის შრომები
ლეიდენის უნივერსიტეტის მდიდარი ტრადიციებით აღჭურვილი კრამერსი 1916 წელს მიემგზავრება დანიაში და მუშაობას იწყებს კოპენჰაგენის უნივერსიტეტში ნილს ბორის მიერ ახლადშექმნილ თეორიული ფიზიკის კათედრაზე; 21 წლისა მონაწილეობას ღებულობს ნილ ბროსის ერთ-ერთი შრომის დასრულებაში, 1920 წელს კი, როდესაც თეორიული ფიზიკის ინსტიტუტი დაკომპლექტდა, კრამერსი გახდა პირველი ასისტენტი. მეტად ნაყოფიერი აღმოჩნდა კრამერსისათვის კოპენჰაგენში გატარებული ათი წელი. ეს იყო შემოქმედებითი ძიების, მეცნიერული აღმავლობის, დაუღალავი შრომის, ცდებისა და გამარჯვების წლები.ფიზიკა იმ ხანებში დიდი გარდატეხისა და ძვრების მიჯნაზე იყო. ფიზიკოსები ექსპერიმენტების ანალიზის დროს წამოჭრილ წინააღმდეგობათა გამო იძულებული ხდებოდნენ გადაესინჯათ ცნებათა კლასიკური სამყარო. კვანტური მექანიკა პირველ ნაბიჯებს დგამდა. კრამერსი გაიტაცა დასმულმა პრობლემებმა და დიდი წარმატებით შეასრულა მთელი რიგი მნიშვნელოვანი გამოკვლევები, რომელთაგან ერთ-ერთი ლეიდენის უნივერსიტეტში წარადგინა სადოქტორო დისერტაციის დასაცავად. ეს სტატია, რომელიც პირველად დაიბეჭდა დანიის მეცნიერებათა აკადემიის „შრომებში“, ეხებოდა ელექტრულ ველში წყალბადის სპექტრის შესწავლის საკითხებს. ასევე დიდი ოსტატობით შეუდგა იგი ჰელიუმის ატომში ელექტრონების მოძრაობით მათემატიკური პრობლემების გადაჭრას, მაგრამ გადამწყვეტ შედეგს კრამერსკმა მიაღწია ელექტრონთა ჩქარი მოძრაობით გამოწვეული მაღალი სიხშირეების გამოსხივების სტრუქტურის ახსნით. რამაც დიდი წვლილი შეიტანა ასტროფიზიკური მეცნიერების განვითარებაში.
კრამერსკის შრომებიდან უდიდეს მიღწევად ითვლება მისი დისპერსიის ზოგადი თეორია. გამოსხივების დისპერსიის საკითხებისადმი ინტერესი კრამერსს აღეძრა ჯერ კიდევ სტუდენტობის წლებში. 1924 წელს კრამერსკი პირველი იყო ვინც უდიდეს წარმატებას მიაღწია სპექტრის წარმოშობის საკითხებში დისპერსიის მოვლენასა და კვანტურ კონცეფციებს შორის მჭიდრო კავშირის ახსნისას. დისპერსიის კლასიკური თეორია ეყრდნობოდა ცნებებს ნივთიერებაზე, შედგენილს ელექტრული ოსცილატორებისაგან, რომლებიც ელექტრომაგნიტური ველის გავლენით პოლარიზდებიან და იწყებენ რხევით მოძრაობას. კრამერსმა დამატება შეიტანა ამ ფორმულაში. ლადენბურგი გულისხმობდა, რომ ელექტრომაგნიტური გამოსხივების გარეშე ყველა ატომი იმყოფება ძირითად მდგომარეობაში, კრამერსი კი უშვებდა, რომ შესაძლოა შემთხვევები, როცა ელექტრომაგნიტური ველის გარეშეც ატომები იმყოფებოდეს აღგზნებულ მდგომარეობაში. კრამერსის წინასწარმეტყველება გამართლდა: რამდენიმე წლის შემდეგ აღმოჩენილ იქნა უარყოფითი დისპერსიის მოვლენა აირული განმუხტვის დადებით სვეტში სინათლის გავლის დროს.
დისპერსიის კვანტურმა თეორიამ უარყო ატომის შესახებ მოდელური წარმოდგენები. ამ თეორიის თვალსაზრისით, ატომი განიხილება როგორც ვირტუალური, ჰარმონიული ოსცილატორების უსასრულო ერთობლიობა გარკვეული მომენტით. კრამერსმა თავისი უნარიანი შრომით დანიის სამეცნიერო წრეებში დიდი პატივისცემა და ავტორიტეტი დაიმსახურა. იგი აირჩიეს დანიის მეცნიერებისა და ლიტერატურის აკადემიის წევრად. 1926 წელს, მან დატოვა კოპენჰაგენი და გადავიდა უტრენტში, ხოლო შემდეგ დაუბრუნდა მშობლიურ ლეიდენის უნივერსიტეტს. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ იგი დანიის დელეგაციასთან ერთად მიემგზავრება ამერიკაში, ატომური ენერგიის გაერთიანებულ ეროვნულ კომიტეტში, სადაც მას ერთხმად ერჩევან გამოყენებითი ფიზიკის კომისიის პრეზიდენტად.
ჰედრიკ კრამერსი გარდაიცვალა 1952 წლის 24 აპრილს.
სქოლიო
კატეგორია:ნიდერლანდელი ფიზიკოსები
ვოლჩიე-ნივე
ვოლჩიე-ნივე (Volčje Njive) — პატარა დასახლება სლოვენიაში. მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში მირნის მუნიციპალიტეტში, ტრადიციულ რეგიონ ქვემო კარნიოლაში. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 46 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:მირნის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ალკამენკის რაიონი
ალკამენკის რაიონი (Distrito de Alcamenca) — რაიონი პერუში, აიაკუჩოს რეგიონის ვიქტორ-ფახარდოს პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 3 200 მეტრზე. 2007 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 1 974 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 16 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 125.11 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:აიაკუჩოს რეგიონის რაიონები კატეგორია:ვიქტორ-ფახარდოს პროვინციის რაიონები
კამიანკა-ბუზკა
კამიანკა-ბუზკა (Кам'янка-Бузька) — ქალაქი უკრაინაში. მდებარეობს ლვივის ოლქში. 2013 წელს ქალაქის მოსახლეობა 10921 კაცს შეადგენდა.
სქოლიო
კატეგორია:ლვივის ოლქის ქალაქები
ჩარბახი (მეტროსადგური)
ჩარბახი (Չարբախ) — ერევნის მეტროპოლიტენის სადგური. გაიხსნა 1996 წლის 26 დეკემბერს. მეტროსადგური მდებარეობს სამხრეთ ერევნში, შენგავითის რაიონში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ერევნის მეტროპოლიტენის სადგურები
სან-პედრო (ვალიე-დელ-კაუკა)
სან-პედრო (San Pedro) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი კოლუმბიაში, ვალიე-დელ-კაუკის დეპარტამენტში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 928 მეტრზე. 2005 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 15 428 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 64.28 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 240 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ვალიე-დელ-კაუკის დეპარტამენტის მუნიციპალიტეტები და ქალაქები
ნიკოლოზ ხარაბაძე
ნიკოლოზ 'ნიკა' ხარაბაძე (დ. 3 ოქტომბერი, 1990) — ქართველი ფეხბურთელი, ლანჩხუთი „გურიას“ მცველი.
დათვი
ლიტერატურა
*
ინდური გაზელი
აღწერა
მისი სხეულის სიგრძეა 1 მ, სიმაღლე მინდაოში 65 სმ, მასა 25 კგ. სხეულის ზედა ნაწილი და გვერდები შეფერილია მოწითალო-ყავისფრად, ქვედა ნაწილი შედარებით ღიაა, თითქმის თეთრი. თვალიდან პირადე გასდევს ორი მუქი ყავისფერი ზოლი. მამლების რქების სიგრძეა 20 სმ, უდიდესი სიგრძე რაც დაფიქსირებულა 39 სმ-ია.
ქცევა
ინდური გაზელები ჯოგებად ცხოვრობენ, რომელშიც 3-დან 30-მდე ცხოველია გაერთიანებული, თუმცა იშვიათად თითო-თითოს სახითაც გვხვდება. ეს წყვილჩლიქოსნები ძირითადად აქტიურები არიან დილით და საღამოს შებინდებისას. როგორც სხვა გაზელები, ინდური გაზელიც დიდხანს ძლებს უწყლოდ.
დაცვის სტატუსი
ნადირობის გამო ამ სახეობის პოპულაცია ირანსა და პაკისტანში მნიშვნელოვნად შემცირდა. მათი რაოდენობა ინდოეთში სტაბილურ დონეზეა და შეადგენს 100 000 ინდივიდს. ამის გამო ინდური გაზელი გადაშენების საფრთხის ქვეშ არ იმყოფება.
მაკიდერეს ხიდი
მაკიდერეს ხიდი, ჰაირათის ხიდი — ხიდი თურქეთში, მაკისწყალზე. მასზე მოგვიანებით ზემოდან დაუშენებიათ ბეტონის ხიდი. ხიდი საკმაოდ კარგადაა შენახული. თავის დროზე იგი ინახულეს და მოკლე დახასიათება მოგვცეს ინგლისელმა მეცნირებმა ბრაიერმა და ვინფილდმა. ისინი მას ადრეულ ნაგებობად თვლიან. ხიდის თაღი ნახევარწრიული ფორმისაა. თაღი მოგრძო და მცირე ზომის კარგად დამუშავებული ქვების ურთიერთმონაცვლე წყობებითაა გამართული. თაღს ზემოდან მიუყვება ოდნავ გარეთ გაწეული რკალი. ხიდის ბურჯები ორივე მხრივ კლდოვან ზედაპირზე ხელოვნურად შიგნით შეჭრილ თაროებს ებჯინება. ორივე მხრივ სანაპირო ზოლსა და კეხს შორისი სივრცე შევსილია ქვაყრილით, ხოლო მათი გვერდითი კედლები ამოყვანილია გარეზედაპირჩამოსწორებული მცირე ზომის კვადრებით დუღაბზე. ხიდის ზომების აღება ვერ ხერხდება. ნაგებობა საკმაოდ ადრეულია, სავარაუდოდ ადრეშუასაუკუნეების ბოლო პერიოდის.
ინდური გაზელი
ლიტერატურა
კატეგორია:გაზელი
მაკიდერეს ხიდი
ლიტერატურა
კატეგორია:თურქეთის ხიდები
პირველი ლიგა 2015-2016
ფორმატი
ტურნირი შედგებოდა სულ 18 გუნდისგან. პირველი ორი გუნდი პირდაპირი გზით გადადიოდა უმაღლეს ლიგაში, ხოლო მესამე ადგილოსანს უწევდა ფლეი-ოფი უმაღლესი ლიგის მე-14 ადგილის მფლობელთან. თუმცა, ფორმატის ცვლილების გამო, საბოლოოდ, არც ერთი გუნდი არ გადასულა უმაღლეს ლიგაში.
სქოლიო
კატეგორია:პირველი ლიგის სეზონები
მიწერილი სანადირო მეურნეობა
მიწერილი სანადირო მეურნეობა — სამონადირეო მეურნეობის ტიპი საბჭოთა კავშირში. გამოყოფილი და მიმაგრებული (მიწერილი) იყო რომელიმე სამონადირეო, სპორტულ, კოოპერაციულ ან სახელმწიფო ორგანიზაციაზე და გაფორმებული იყო სათანადო ხელშეკრულებით. მიწერილ სანადირო მეურნეობაში ნადირობა შეეძლოთ მისი მფლობელი ორგანიზაციის წევრებს, ორგანიზაციის მიერ გამომუშავებული შინაგანაწესის თანახმად, ხოლო მონადირეებს მხოლოდ მეურნეობის მფლობელის განსაკუთრებული ნებართვით.
მიწერილ სანადირო მეურნეობები მტკიცედ იყო დაცული ბრაკონიერთა ხელყოფისაგან მეურნეობის მფლობელი ორგანიზაციისა და მისი წევრების მიერ. ისინივე უწყობდნენ ხელს მეურნეობაში არსებული სანადირო სასარგებლო ცხოველების გამრავლებას, რეაკლიმატიზაციას, ანუ ცხოველის შეყვანას და გასამრავლებლად გაშვებას იმ ადგილზე, სადაც წინათ იგი ცხოვრობდა, მაგრამ რაიმე მიზეზის გამო იმჟამად აღარ არსებობდა. ასევე შეეძლოთ სათანადო სამეცნიერო ორგანიზაციების ნებართვით, შეყვანა ზოგიერთი შესაფერისი უცხო ცხოველისა და მათი გასამრავლებლად გაშვება იმ ადგიებში, სადაც წინათ, მართალია, მათ არ უცხოვრიათ, მაგრამ სპეციალისტების რჩევით შეიძლებოდა მათ ფეხი მოეკიდათ და მომრავლებულიყვნენ (აკლიმატიზაცია).
იმის გასარკვევად, თუ რა გააჩნდა სანადირო მეურნეობას, მის მფლობელ ორგანიზაციას უნდა აღერიცხა ნადირ-ფრინველი, რათა დაედგინა არსებული რაოდენობა და შემდეგში დაეწესებინა მათი მოპოვების ნორმები, ეწარმოებინა მავნე მტაცებელ ცხოველებთან ბრძოლა და მათი რეგულირება.
მიწერილი მეურნეობების მფლობელებს უნდა ჰქონოდათ მეურნეობის რუკა, მეურნეობაში კი წარწერები (ფირნიშები) სასაზღვრო ჯვარედინებზე. მეურნეობა შემოფარგლული უნდა ყოფილიყო სათანადო ბოძებით — მაჩვენებლებით.
მიწერილი სანადირო მეურნეობების ჩამოყალიბება მიზნად ისახავდა ორ ამოცანას: სანადირო ფაუნის გამრავლებასა და ნადირობის წესებისა და ვადების დაცვით გეგმაზომიერ ნადირობას. ამ ამოცანების შესასრულებლად სანადირო სავარგულების ფართობზე ზემოთ ჩამოთვლილი ღონისძიებების გარდა ხორციელდებოდა ნადირ-ფრინველთა გასამრავლებელი კერების (ეგრეთ წოდებული აღკვეთილების, რეზერვატების) გამოყოფა.
მიწერილ სანადირო მეურნეობაში სასურველი იყო კოლექტიური და არა ინდივიდუალური ნადირობა როგორც სასარგებლო ნადირ-ფრინველზე, ისე მავნე მტაცებელ ცხოველებზე, რადგან ამ დროს ნაკლები იყო ნადირობის წესების დარღვევის შემთხვევები.
მიწერილი სანადირო მეურნეობების საკითხს საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭო რამდენჯერმე დაუბრუნდა თავის 1958 და 1961 წლების დადგენილებებში. 1958 წელს ხელშეკრულებებიც კი დაიდო სატყეო მეურნეობის მთავარ სამმართველოსა და მონადირეთა საზოგადოებებს შორის. მიუხედავად ამისა, ზოგიერთმა რაიონულმა მონადირეთა საზოგადოებამ კვლავ უყურადღებოდ დატოვა მიწერილი მეურნეობის საკითხი და ვალდებულება მხოლოდ ქაღალდზე დარჩა. განსაკუთრებული ყურადღება ამ საკითხს მაშინ მიექცა, რაც მიღებულ იქნა საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 1963 წლის 10 აგვისტოს დადგენილება „საქართველოს სს რესპუბლიკაში სამონადირეო მეურნეობის შემდგომი გაუმჯობესების ზომების შესახებ“. 1969 წლისათვის მონადირეთა საზოგადოებებს სათანადო ხელშეკრულებებით მიწერილი ჰქონდათ 2,5 მილიონი ჰექტარი სანადირო სავარგული.
ლიტერატურა
კატეგორია:სამონადირეო მეურნეობა
დიაფრა სახო
დიაფრა სახო (დ. 24 დეკემბერი, 1989) — სენეგალელი ფეხბურთელი, რომელიც თამაშობს საფეხბურთო კლუბ ვესტ ჰემ იუნაიტედში თავდამსხმელის პოზიციაზე. მან კარიერა საფრანგეთის დაბალ ლიგებში დაიწყო, ასპარეზობდა მეცისა და ბულონის რიგებში, რის შემდეგაც 2014 წლის აგვისტოში ვესტ ჰემ იუნაიტედს შეუერთდა. 2014 წლის მაისიდან ის სენეგალის საფეხბურთო ნაკრების წევრია.
ვესტ ჰემ იუნაიტედი
2014 წლის 14 აგვისტოს სახომ 4-წლიანი კონტრაქტი გააფორმა პრემიერ ლიგის კლუბ ვესტ ჰემ იუნაიტედთან და მათი მეშვიდე საზაფხულო შენაძენი გახდა. მისი პირველი კომენტარი ასეთი იყო: "დღეს ძალიან საამაყო დღეა ჩემთვის, რადგან ვესტ ჰემში ჩავირიცხე. ინგლისური ფეხბურთი ძალიან მიყვარს და ყოველთვის ვოცნებობდი რომელიმე დიდ ინგლისურ კლუბში თამაშზე. დღეს ვესტ ჰემმა მომცა ეს შესაძლებლობა და დიდ ხანს არ მიფიქრია, რომ ჩავჭიდებოდი ამ შანსს".
2014-15 წლების სეზონი
ვესტ ჰემში სახოს დებიუტი 23 აგვისტოს, კრისტალ პალასთან 3-1 მოგებულ შეხვედრაში შედგა, როდესაც ის 63-ე წუთზე კარლტონ კოულის ნაცვლად გამოვიდა ცვლილებაზე. 26 აგვისტოს ინგლისის ლიგის თასის შეხვედრაშო შეფილდ იუნაიტედის წინააღმდეგ მან პირველი გოლი გაიტანა ახალი კლუბის რიგებში. 15 სექტემბერს კი ჰალ სიტისთან გასვლით მატჩში მან თავი პრემიერ ლიგაშიც გამოიჩინა და საბოლოო ანგარიში, 2-2 დააფიქსირა. სახოს საშინაო დებიუტი 20 სექტემბერს ლივერპულის წინააღმდეგ შედგა, სადაც მან მეორე პრემიერლიგური გოლი გაიტანა. 29 სექტემბერს დიაფრამ მანჩესტერ იუნაიტედთან გასვლით შეხვედრაშიც გამოიჩინა თავი. ეს იყო მისი მეოთხე გოლი ვესტ ჰემის რიგებში ჩატარებულ პირველ ოთხ შეხვედრაში, რითაც მან ლეროი როსენოიროს რეკორდი დაამხო 26 წლის შემდეგ. 25 ოქტომბერს სახომ ვესტ ჰემის მეორე გოლი გაიტანა მოქმედი ჩემპიონის, მანჩესტერ სიტის კარში. ამით ის ვესტ ჰემის პირველი ფეხბურთელი გახდა, რომელმაც პირველ ექვს შეხვედრაში ექვსი გოლი გაიტანა და გაიმეორა 1992 წელს მიკი ქუინის მიერ დამყარებული რეკორდი. ამ ბრწყინვალე მატჩების გამო დიაფრა ოქტომბერში პრემიერ ლიგის საუკეთესო ფეხბურთელად დაასახელეს, ვესტ ჰემის მწვრთნელმა სემ ელერდაისმა კი თვის საუკეთესო მწვრთნელის ჯილდო მიიღო.
2015 წლის 1 იანვარს ვესტ ბრომვიჩ ალბიონთან საშინაო შეხვედრაში სახომ ტრავმა მიიღო. ამის გამო ის 2015 წლის აფრიკის თასზეც ვერ გაემგზავრა. სენეგალის სამწვრთნელო შტაბმა განაცხადა, რომ დიაფრა ამ დროის განმავლობაში ვერც ვესტ ჰემის შემადგენლობაში ითამაშებდა. თუმცა 2015 წლის 25 იანვარს სახო ინგლისის ასოციაციის თასის მატჩში, ბრისტოლ სიტის წინააღმდეგ ცვლილებაზე გამოვიდა და გამარჯვების გოლიც გაიტანა. ამის შესახებ სენეგალის ფეხბურთის ფედერაციამ საჩივრით მიმართა ფიფას და სახომ 31 იანვარს ლივერპულთან საგარეო მატჩი გამოტოვა. ფიფამ შემთხვევა გამოიძია და ვესტ ჰემ იუნაიტედი 100 ათასი შვეიცარული ფრანკით (71 ათასი ფუნტით) დააჯარიმა.
სანაკრებო კარიერა
სახოს დებიუტი სენეგალის საფეხბურთო ნაკრებში 2014 წლის 21 მაისს, ბურკინა ფასოსთან ამხანაგურ შეხვედრაში შედგა. პირველი სანაკრებო გოლი კი მან ოთხი დღის შემდეგ, კოსოვოს წინააღმდეგ გაიტანა. ვესტ ჰემში წარმატებული სეზონის შემდეგ მან საფრანგეთის მთავარი მწვრთნელის, დიდიე დეშამის ყურადღებაც მიიპყრო. იმის გამო, რომ 2014 წლის ოქტომბრისთვის სახოს სენეგალის რიგებში არც ერთი ოფიციალური შეხვედრა არ ჰქონდა ნათამაშები, მას საფრანგეთის ნაკრებში თამაშო შეეძლო. 2014 წლის ნოემბერში სახოს სენეგალის თავკაცმა, ალენ ჟირესმა უხმო აფრიკის თასის საკვალიფიკაციო მატჩებში მონაწილეობის მისაღებად. დიაფრამ ტურნირი ზურგის ტრავმის გამო გამოტოვა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სენეგალელი ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 1989 კატეგორია:ვესტ ჰემ იუნაიტედის ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 24 დეკემბერი
კასტეხონ-დელ-პუენტე
კასტეხონ-დელ-პუენტე (Castejón del Puente, Castillón d’o Puent) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის არაგონის ავტონომიური გაერთიანების უესკის პროვინციის სომონტანო-დე-ბარბასტროს კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 25,40 კმ². მოსახლეობა — 312 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:უესკის ქალაქები კატეგორია:უესკის მუნიციპალიტეტები
ოსმან III
ოსმან III (, Üçüncü Osman) ( დ. 2 იანვარი 1699 — გ. 30 ოქტომბერი 1757) — ოსმალეთის იმპერიის სულთანი 1754–1757 წლებში.
ოსმან III იყო მუსტაფა II-ის შვილი და მაჰმუდ I-ის ძმა. ტახტზე ასვლამდე თითქმის 50 წელი თოფქაფის სასახლეში იზოლაციაში იმყოფებოდა.
ოსმან III ვერ იტანდა მუსიკას და მუსიკოსებს, ამიტომ ბრძანება გასცა ისინი სასახლიდან გაეძევებინათ. ასევე ოსმანი ვერ იტანდა ქალებს და ქალთა საზოგადოებას. ის ატარებდა ლურსმებიან ფეხსაცმელებს, რათა მის ხმაზე მოსამსახურე ქალები მის ხმაზე გაქცეულიყვნენ.
მისი მმართველობის წლებში შვიდჯერ შეიცვალა დიდი ვეზირი. დიდი ვეზირების ქონება ჩვეულებრივ სულთანის ხელში გადადიოდა. ოსმან III განსაკუთრებული სისასტიკით ეპყრობოდა ქრისტიანებს და იუდეველებს. მათ აიძულებდა ტანსაცმელზე სპეციალური ნიშნები ეტარებინათ. 1757 წელს ოსმან III ინსულტის შედეგად მოულოდნელად გარდაიცვალა. ის შეცვალა მისმა ბიძაშვილმა, მუსტაფა lll-მ.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ოსმალეთის სულთნები კატეგორია:ოსმანების დინასტია კატეგორია:დაბადებული 1699 კატეგორია:გარდაცვლილი 1757 კატეგორია:დაბადებული 2 იანვარი კატეგორია:გარდაცვლილი 30 ოქტომბერი
კავკასიური ციყვი
როგორც ცნობილია, ეს სახეობა პირველად 1778 წელს იქნა აღწერილი იოჰან ფრიდრიხ გმელინის მიერ „Systema Naturae“-ის მე-13 გამოცემაში და ეწოდა Sciurus anomalus. მაგრამ, ზოგიერთი ავტორი ამტკიცებს, რომ ეს ნაშრომი რეალურად გამოიცა 1788 წელს და რომ რეალურად პირველად აღწერა იოჰან ანტონ გულდენშტადტმა 1785 წელს.
აღწერა
კავკასიური ციყვი პატარა ხის ციყვია. მისი საერთო სიგრძეა 32–36 სმ, კუდის სიგრძე 13-დან 18 სმ-მდე. მასა 250-დან 410 გრამამდე. სხეულის ზედა ნაწილის ფერი დამოკიდებულია ქვესახეობაზე და მერყეობს მონაცრისფრო-ყავისფერიდან ღია რუხამდე, სხეულის ქვედა ნაწილის ფერი — ჟანგიანი ყავისფერიდან მოყვითალომდე, ხოლო კუდისა — ყვითელ-ყავისფერიდან მუქ წითლამდე. კლანჭები შედარებით მოკლეა, ვიდრე სხვა ხის ციყვებისა. მდედრებს აქვთ რვა ან ათი სარძევე ჯირკვალი.
სამუელ გრისვოლდ გუდრიხმა კავკასიური ციყვი აღწერა 1885 წელს: „მისი ფერი მორუხო-ყავისფერია, ხოლო ქვემოთ მოყვითალო-ყავისფერი“.
გავრცელება და ჰაბიტატი
კავკასიური ციყვის მშობლიური არიალია სამხრეთ-დასავლეთ აზია. გავრცელებულია თურქეთიდან, იმბროსიდან და ლესბოსიდან ირანამდე (სამხრეთ-დასავლეთით), ისრაელამდე და იორდანიამდე (სამხრეთით). არის ერთ-ერთი ციყვის გვარის ორი სახეობიდან ერთ-ერთი, რომელიც გვხვდება ხმელთაშუა ზღვის კუნძულებზე.
ცნობილია სამი ქვესახეობა:
კონსერვაცია
2008 წელს ჩატარებულმა მოკვლევამ დაადგინა, რომ სახეობა უხვადაა თურქეთში, თუმცა შემცირება შეინიშნება ლევანტის რეგიონში. 1993 წელს ისრაელში ჩატარებული მოკვლევის მიხედვით შესწავლილ ტერიტორიაზე სახეობა გადაშენების საფრთხესთან ახლოს მდგომი იყო. სახეობაზე ნადირობა აკრძალულია ცენტრალური სანადირო კომისიის მიერ, დაცულია ბერნის კონვენციითა და ევროკავშირის ჰაბიტატების დირექტივით.
სქოლიო
კატეგორია:სახეობები საფრთხის გარეშე კატეგორია:ციყვი კატეგორია:საქართველოს წითელ წიგნში შეტანილი ცხოველები
გირისემა
გირისემა (Guiricema) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მინას-ჟერაისის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 261 მეტრზე. მიეკუთვნება ზონა-და-მატის მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ უბას შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 8 707 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 29.66 კმ²-ზე. ფართობი 293 578 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მინას-ჟერაისის შტატის მუნიციპალიტეტები
აპონგოს რაიონი
აპონგოს რაიონი (Distrito de Apongo) — რაიონი პერუში, აიაკუჩოს რეგიონის ვიქტორ-ფახარდოს პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 3 068 მეტრზე. 2007 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 630 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 3.7 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 171.58 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:აიაკუჩოს რეგიონის რაიონები კატეგორია:ვიქტორ-ფახარდოს პროვინციის რაიონები
Sahelanthropus
Binomial name საჰელანთროპუს ჩადენსის
Brunet et al., 2002
ეტიმოლოგია
მინი|აღმოჩენის ადგილი. ზოგადი სახელი საჰელ ეხება აფრიკის რეგიონს, რომელიც ესაზღვრება საჰარას, სადაც ნაშთები იქნა აღმოჩენილი.
ზოგადი დახასიათება
თავის ქალა (სავარაუოდოდ მამაკაცი) ორთოგნატიული სახით (ორთოგნატია - როცა ზედა, წინა და გვერდითი კბილები ფარავენ ერთმანეთს), რომელსაც აქვს სუსტი ანთროპომეტრიული პროგნატია (ყბის წინ გამოწევა), მაიმუნის ზომის პატარა თავის ქალა, გრძელი და ვიწრო თავის ქალა, იგი ხასიათდება შემდგომი მორფოლოგიით: სახის ზედა ნაწილი კარგად ეხამება ცენტრალურად ვიწრო და წინარეუკანულად მოკლე სახის ქვედა ნაწილს; აქვს დიდი ეშვის ფოსო; პატარა და ვიწრო U-ს ფორმის დენტალური რკალი; ორბიტები გაყოფილია ძალიან ფართო ინტერორბიტალური საყრდენით და გვირგვინდება დიდი, სქელი და უწყვეტი სუპრაორბიტალური ტორუსით; კეფის პატარა, გლუვი არეალით ძვლის ბოლოს. (შეერთების ადგილის შემადგენელი ნაწილი).
აღმოჩენის ისტორია, ექსპედიციის წევრები.
საჰელანთროპუს ჩადენსისის მეცნიერული მშობელი არის ფრანგი პროფესორი მიშელ ბრუნეტი პუატიეს უნივერსიტეტიდან. ამ პალეონტოლოგისთვის, რომელმაც აქამდე 1995 წელს აღმოაჩინა აბელის, პირველი ავსტრალოპითეკის ყბა დასავლეთ აფრიკაში, ტოუმაის აღმოჩენა იყო ერთგვარი დამაგვირგვინებელი კარიერისა, რომელიც ავღანეთის ველიდან კამერუნამდე გრძელდებოდა. თუმცა, ავტორი სტატიისა, რომელიც აღმოჩენის მესამე დღეს გამოქვეყნდა „La Table Ronde-ში“, იყო არა ბრუნეტი, არამედ ერთ-ერთი სხვა აღმომჩენი, ალენ ბუვილენი. მიზეზი იყო ის, რომ 2001 წლის 19 ივლისს, როცა საჰელანთროპუსის თავის ქალა აღმოაჩინეს მიშელ ბრუნეტი პუატიეში იმყოფებოდა. ამ დღეს გათხრებში მონაწილეობდა მხოლოდ 4 პიროვნება. აქედან 3 ჩადიდან, აჰუნტა ჯიმდუბალმეი,  ფანონე გონგდიბე, მაჰამატ ადუმი და ერთი ფრანგი, ალენ ბუვილენი. სწორედ ახალგაზრდა ბაკალავრმა სტუდენტმა, აჰუნტამ აღმოაჩინა ტოუმაი.
მიშელ ბრუნეტმა რამდენიმეჯერ აღნიშნა აჰუნტას ღვაწლი და მას უწოდა „საუკეთესო ნამარხებზე მონადირე გუნდში“. თუმცა, ამ აღიარების საწინააღმდეგოდ, მისი და 3 თანაგუნდელის შრომა შედარებით დაფარული დარჩა.
ალენ ბუვილენი, ჩრდილოეთ კამერუნზე თეზისის ავტორი, წარმოადგენს ისეთ მკვლევარს, რომელსაც გათავისებული აქვს აფრიკა. მას შემდეგ, რაც იგი ასწავლიდა იაუნდეს უნივერსიტეტში (1978-1989 წწ), ის ჩადგა ნჯამენას სამსახურში. ის ძალზედ დაინტერესდა ჩადის უდაბნოთი, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში ხელმიუწვდომელი იყო ომებისა და არსებული ნაღმების გამო. მან მოაწყო 28 სამეცნიერო მისია, რომელთა დიდი ნაწილი ნამარხების ძიებას ემსახურებოდა.
„ტოუმაი, ადამიანის თავგადასავლის“ პირველ ნაწილში დეტალურად აღწერილია აღმოჩენის პროცესი. გეოგრაფი მარტივად ხატავს წინაპრის პირველად ნახვასთან დაკავშირებულ ემოციებს. ასევე, აღწერს, თუ როგორი სიფრთხილით გაახვიეს ნამარხის ნაწილები ქაღალდში და პატარა ნიმუშები მოათავსეს პლასტმასის ბოთლებში მისმა თანაგუნდელებმა, როგორ იჭედებოდა ტრანსპორტი ქვიშაში. ასევე, ალენ ბუვილენი აღწერს ამ აღმოჩენის წინ მდგომ მოვლენებს. მან 1992 წელს მოიპატიჯა მიშელ ბრუნეტი, რომელსაც იმ დროისთვის დინოზავრის ნამარხები ჰქონდა აღმოჩენილი, რათა ჩაეტარებინა კონფერენცია დ’ჯამენაში. პუატიელმა პალეონტოლოგმა ჩადის უდაბნოში პირველი ექსპედიცია მოაწყო 1994 წლის იანვარში.
2001 წლის ოქტომბერში „TM 266” არეალში მომუშავე კვარტეტს ორი მკვლევარი შეემატა. ალენ ბუვილენი ყურადღებას ამახვილებს მათ არაპროფესიონალიზმზე და მათთან მუშაობის სირთულეზე. ამან შეაყოვნა აღმოჩენები პროფესორ მიშელ ბრუნეტის ჩამოსვლამდე 2002 წლის 5 იანვარს.
განამარხებული ნაშთები
დღემდე ცნობილი საჰელანტროპუსის განამარხებული ნაშთები აღმოჩენილია სამ ადგილას (TM 247, TM 266 (სადაც, ნაპოვნია არსებული ნაშთების უმეტესი ნაწილი, მათ შორის თავის ქალა და მენჯის ძვალი), და TM 292). ამ აღმჩენების საფუძველზე გაჩნდა მოსაზრება, რომ ჩადენსისი არის უძველესი დღემდე ცნობილი ადამიანის წინაპარი, მას შემდეგ რაც, ადამიანების ხაზი გამოეყო შიმპანზეებისას.
საჰელანთროპუს ჩადენსისის განამარხებული ფორმები, აღმოჩენილი ჩადის ტერიტორიაზე, გვიან მიოცენურ ეპოქას მიეკუთვნება, ეს ეპოქა კი ანთროპოლოგების დიდ ინტერესს იწვევს, ვინაიდან მას მივყავართ ჰომინიდების წარმოშობის ადრეულ საფეხურებზე. განამარხებული ფორმები, ატარებს უდიდესს სამეცნიერო და კულტურულ ფასეულობას და დღემდე დებატების საგნად ითვლება თუ რომელ სახეობას მიეკუთვნება- ზოგიერთი მკვლევარი ამტკიცებს, რომ ეს სახეობა ოთხფეხა მაიმუნს წარმოადგენს, ზოგიერთი კი ემხრობა იმ აზრს, რომ ის ჰომინიდის წარმომადგენელია.
150 კმ სიგრძის ვრცელი რეგიონი, ჯოურაბ ერგის (ჩადი) რეგიონიდან დასავლეთით, რომელსაც პალეონტოლოგებმა ტოროს-მენალლა უწოდეს. ეს არის ადგილი სადაც ეს ჰომინიდი იქნა იდენტიფიციებული. არეალის შესამჩნევი ზონაა მის ცენტრში მცირე დაქანება, რომელიც დაახლოებით 10 მ სიმაღლისაა და 40 კმ სიგრძის. ეს რელიეფი სავარაუდოდ დაკარგული იყო, რომელიც აღდგა ტექტონიკური პროცესების შედეგად ტიბეტის ვულკანიზმის საშუალებით. ემი კოუსი (განიერი ვულკანური კონუსი, 80 კმ დიამეტრის, რომლის უმაღლესი წერტილი 3415 მ-ს აღწევს, წარმოიქმნა მესამეული ხანის გვიანი მიოცენური და პროთანამედროვე პერიოდებს შორის.) მხოლოდ 400 კმ-ითაა დაშორებული ამ ადგილიდან, რაც იმას მოწმობს, რომ ტექტონიკური აქტივობის ეპიცენტრი ახლოსაა დჯოურაბთან.
ძალზედ მნიშვნელოვან ობიექტს წარმოადგენს თავის ქალა ცნობილი როგორც ტოუმაი, რომელიც საჰელანტროპუს ჩადენსის მიეკუთვნებოდა, იგი ნაპოვნი იყო გაქვავებული ნალექის შრეში. თავის ქალა აიღეს მიწის საფარიდან, რომელიც დაფარული იყო ფხვიერი ქვიშით. დროთა განმავლობაში ქვიშაზე ქარის ზემოქმედება ახდენდა გავლენას. ქვიშიდან გამოიფხიკა თავის ქალის მარჯვენა ნაწილი, უფრო კონკრეტულად მისი ზედა ყბა, რის შედეგადაც თითქმის მთლიანად დაიშალა ქვედა ყბა. მიწის ზედაპირზე ქალის აღმოჩენის ადგილას წარმოქმნილი იყო 4,5 სანტიმეტრი სიმაღლის დეტრიტული (ქსოვილების დაშლის ფაფრისებრი პროდუქტი) ნარჩენი, რომელმაც ფაქტობრივად დაიცვა მის ქვემოთ განლაგებული თავის ქალის ნარჩენები. თავის ქალის დაკვირვებისას პირველადი შედეგები ამგვარი იყო: მისი სეგმენტის შუა ნაწილი (დაახლოებით 2მ სისქის), რომელსაც არაფორმალუად ანთრაკოთერიიდის ერთეული ეწოდება. ამ ნაწილის არსებობა მეცნიერებს საშუალებას აძლევდა ეფიქრათ, რომ თავის ქალა ჰომინიდს ეკუთვნოდა, ასევე დანაჩენი ხერხემლიანი ცხოველის ნაშთები იმავეს მოწმობდა.
პალეოანთროპოლოგია
2001 წლის 19 ივლისს, ერთსა და იმავე დროს იქნა აღმოჩენილი TM 266-01-060-1 (თავის ქალა) და TM 266-01- 060-2 (მჭრელების მწკრივების ფრაგმენტები და ეშვის ალვეოლი), აჰოუნატა დჯიმდოუმალბაეს მიერ. იგივე ადგლიდან, სადაც 2001 წლის 21 დეკემბერს იყო ნაპოვნი საჭრელი კბილები, ნჯამენაში, ლაურენ ვირიოტის მიერ, როდესაც ახარისხებდა ნაპოვნ ნაშთებს. მისი აღმოჩენა არ იყო გამოქვეყნებული. ასევე არ ხმაურდებოდა რიცხვი იმ ნაშთებისა რომელიც იქნა აღმოჩენილი. ეს უკანასკნელი ნიმუში შედგება ნახევარი ეშვისგან, რომელიც გაყოფილია ვერტიკალურად გვირგვინის წვეროდან დაწყებული ფესვის ბოლომდე. ეს კბილი განსხვავდება ზედა ეშვისგან. ნაპოვნი ნაშთების კატალოგი პირველად წარდგინდა პოიტიერის უნივერსიტეტში, სადაც სიდიზე ჩაწერილი იყო 448 ნაპოვნი ნაშთი, ხოლო მეორედ 2002 წლის ივლისში ნატურე არტიკლში. არ არის გახმაურებული ზუსტი ადგილი და პირობები, სადაც TM 266-01-447 და  448 აღმოაჩინეს.
2001 წლის პირველ ნოემბერს, მარჯვენა ზედა კბილი, რომელიც თავის ქალას ეკუთვნოდა, აღმოჩნდა ზუსტად იმ ადგილას სადაც თავის ქალა იპოვეს ფანონე გონგდიბეს მიერ. კბილი შეიცავდა ორ ფრაგმენტს, რომლებიც ზუსტად ჯდებოდა მარჯვენა კბილის ფესვში. TM 266-02-154-1 (მარჯვენა ქვედა ყბა P4–M2-ით და P3-ის და M3-ის ფესვები) და TM 266-02-154-3 (გვირგვინი მარცხენა M3-ის) აღმოაჩინეს, 2002 წლის 20 იანვარს, დაახლოებით 105 მეტრის დაშორებით ტოუმაის თავის ქალის აღმოჩენის ადგილიდან ჩრდილოეთით. TM 266-02-154-2 (ქვედა კბილი) პირველად იპოვეს 2002 წლის 30 იანვარს, ნჯამენაში, როდესაც ხდებოდა ნარჩენების სკრინინგი და აღმოაჩინეს M3. აღმოჩენისას, იგი იყო მთლიანად ქვიშით ინკრუსტირებული, რის გამოც შეუძლებელი იყო ფოტოს გადაღება აღმოჩენის დროს. საბოლოოდ, TM 266-02-203 (ქვედა სიმფიზი პრემოლართან ერთად (დიდი კბილისა და ეშვსს შორის მდებარე კბილი), ეშვების ფესვები და მჭრელი კბილის ალვეოლური ნაწილი) აღმოაჩინეს 2002 წლის 12 მარტს, 12 მეტრით სამხრეთით, სადაც ნაპოვნი იქმნა მოშორებით ქვედა ყბა და მესამე დიდი კბილი (M3). ტომოგრაფიულ სურათებში ნაჩვენებია, რომ M3ის ფესვები დაზიანებულია, ხოლო 2 ფესვი გატეხილი, მისი გვირგვინი კი შემონახული შემორჩა, იგი იპოვეს რამდენიმე დეციმეტრის მოშორებით, იმ ადგილიდან სადაც ქვედა ყბა იქნა აღმოჩენილი. ამ კბილს შემდგომში რეკონსტრუქცია ჩაუტარეს პოიტიერსის უნივერსიტეტის ლაბორატორიაში.
TM 292-02-01 არის ნაწილობრივი ქვედა ყბის ფრაგმენტი, რომელსაც აკლია მარჯვენა და მარცხენა უკანა მოლარები -M2. კორტიკალური ძვალი კარგადაა შემონახული, გარდა სიმპისიალური რეგიონის ანტერო-მედიალურ ქვედა ნაწილში, ასევე საჭრელი კბილების რეგიონის ალვეოლურ პროცესში. მარცხენა I2,C 1,M 1 და M2 ფესვები და მარჯვენა I1–I2,P 3 და M1–M2 ფესვები შემონახულია. მარცხენა M1,M 2-ის გვირგვინები და მარჯვენა M1 ნაწილობრივ შენახულია, ასევე კარგ მდგომარეობაშია მარცხენა საჭრელი კბილის გვირგვინი. TM 247-01-02 არის ფრაგმენტული მარჯვენა ქვედა ყბის კორპუსი. ყველა ფესვი კარგადაა შემონახული. P3–M1-ისგვირგვინები ნაწილობრივ შენახულია, მაგრამ დაკარგულია M2–M3 კბილები. TM 292-02-01-ის კორპუსი გაცილებით წვრილია (მაქსიმალური სიგანე M1-ის, მართობული კორპუსის სიმაღლის არის 14.5 მმ) ვიდრე წინათ აღმოჩენილი ეგზემპლარი- TM 266-02-154-1 (სხეულის მაქსიმალური სიგანე  M1-ში არის 20.0 მმ), ისევე როგორც ახლად აღმოჩენილ TM247-01-02 (სხეულის სიგანე M1-ში არის 16.1 მმ).
ლოკაციაზე ნაპოვნი ქვედა ყბა ხასიათდება შემდეგი თვისებებით: აკლია მარჯვენა მესამე დიდი კბილი, P3-ის ფესვები მკაფიოდ დანახვადია შიდა დახრილი ხედით, ეს ფესვები ღრმადაა განფენილი ქვედა ყბის მთელ კორპუსში. ზედმეტად დიდი ბუკალური არე მედიალური ფესვის, აჩვენებს, რომ ეშვების დიდი ფესვი და ფესვის ზედა ნაწილი აშკარად მდებარეობდა უფრო შორს ვიდრე მისი ყელი. ეშვის ფესვის დიდი ზომა ბადებს ჰიპოთეზას, რომ ეს ქვედა ყბა მამაკაცს ეკუთვნოდა.
პალეოეკოლოგიური შედეგები
1995 წლის 23 იანვარს აუსტრალოპითეკუს ბაჰრელგაზალის (‘აბელ’) აღმოჩენის ჩადის უდაბნოში და საჰელანტროპუსის (‘ტუმაი) აღმოჩენა მოწმობს ჩადის ტბის არსებობის ისტორიას, რომელიც ეყრდნობა „აღმოსავლეთ მხარის ისტორიის კოპენებს“. და კიდევ, თუ ჯერ კიდევ ტოუმაი არ არის ჰომინიდი, მის აღმოჩენას შეუძლია გაამყაროს ჰიპოთეზა აღოსავლეთ მხარის ისტორიის. სხვა ნაპოვნი ძუძუმწოვრები არინ იმავე დონეზე, როგორებიც არიან, ანთრაკოთერესი, რომელიც ფართოდაა დაფიქსირებული ჩადის ტერიტორიაზე, ეს ამტკიცებს, პროვინციალიზმს აფრიკის გვიან მიოცენური ხანის და ასევე აჩვენებს, რომ ჩადის აუზის ნაცნობ ეკოლოგიურ პირობებს შეეძლო გამოეწვია ადამიანის სახეობის გაჩენა. წინამდებარე ანალიზი, რომელიც დაფუძნებულია საჰელანთროპუსის პარატიპებზე, არ ცვლის მის სისტემატურ პოზიციას და პალეოეკოლოგიას.
== საჰელანთროპუს ჩადენსისის მორფოლოგიური ნათესაობა == ახლახან ჩატარებულმა საჰელანთროპუს ჩადენსისის აღმოჩენილი თავის ქალის (TM 266-01-60-1) კვლევამ საშუალება მოგვცა გამოგვეკვლია განსხვავებები ამ სახეობასა და სხვა ჰომინიდებსა თუ აფრიკულ მაიმუნებს შორის. ამ შედარებამ აჩვენა რომ მოცემულ სახეობას საკმაოდ ბევრი საერთო თვისება აქვს შიმპანზესთან, მაგრამ საერთო ჯამში ამ სახეობას ბევრად უფრო მეტი რამ აქვს საერთო ავსტრალოპითეკებთან. თუმცა TM 266-01-60-1 გააჩნია გარკვეული ნიშნები რომლებიც გამოარჩევენ მას სხვებისგან, მაგალითად ასეთია მცირე ზომის ცხვირის ქვემოთ მოთავსებული არე რომელიც დაკავშირებულია ნეიროკანიუმისაგან, საკმაოდ მკვეთრად გამოყოფილ სახის ზედან ნაწილთან. საჭიროა შემდგომი კვლევები რათა დაადგინონ საჰელანთროპუს ჩადენსისის ევოლუციური კავშირი მიოცენი სა და პლიოცენი ს პერიოდის ჰომინიდებთან.
მოცემული თავის ქალა აღმოაჩინეს ჩადში 2001 წელს, ამას მალევე მოჰყვა ჰიპოთეზა რომ იგი ეკუთვნოდა მაიმუნის ერთ-ერთ სახეობას, თუმცა ეს მოსაზრება კიდევ ერთხელ უარყო ახლახან გაკეთებულმა თავის ქალის რეკონსტრუქციამ რომელსაც აქვს ბიპედისათვის (ორ ფეხზე მოსიარულისათვის) დამახასიათებელი ნიშნები. თუმცა დღესაც რთული სათქმელია რა ადგილი უნდა დაიკავოს მოცემულმა სახეობამ ფილოგენეტიკურ ხეში. ამის გასარკვევად საჭიროა გავიგოთ თუ რა საერთო აქვს საჰელანთროპუს ჩადენსისის თანამედროვე მაიმუნებთან და მრავალ უკვე ცნობილ ჰომინიდთან. რისთვისაც გამოიყენეს გეომეტრიულ მორფომეტრიკული მეთოდი, რომელიც გულისხმობს მოცემული ქალას სამგანზომილებიანი ნიმუშის შექმნას და შემდეგ ამ ნიმუშის კომპიუტერით შედარებას სხვა ჰომინიდებისა და მაიმუნების სახეობების თავის ქალებთან. ქვემოთ განვიხილავთ მოცემული კვლევის შედეგებს. მინი|271x271პქ|TO-DO TM 266-01-60-1 შეადარეს ჩვეულებრივი შიმპანზეს, დასავლური გორილას და ჰომო საპიენსის თავის ქალებს განზოგადებული უმცირეს კვადრატთა მეთოდის მეშვეობით. პირველი მნიშვნელოვანი კომპონენტი, რომლის წილადაც მოდის გადახრის 78% არის სახის ფორმა (მისი სიგრძე, პროექცია, თავის ქალის ხვრელის მდებარეობა და თავის ტვინისათვის გამოყოფილი ადგილის ზომა). ამ კომპონენტებმა გამორიცხა ადამიანებთან, ადრეულ ჰომინიდებთან, დიდ მაიმუნებთან ახლო ნათესაობა და საჰელანთროპუს ჩადენსისი მოათავსა უფრო ახლოს ავსტრალოპითეკთან. მორფოლოგიური განსხვავებების და მსგავსებების საპოვნელად შემდეგ შეადარეს დასავლურ გორილას, ჩვეულებრივ შიმპანზეს, Australopithecus afarensis, Australopithecus africanus თავის ქალების გვერდითა ხედებს. ამ შედარებით აღმოჩნდა, რომ TM 266-01-60-1 ქალის ფორმით ჰგავს ჩვეულებრივ შიმპანზეს და დასავლურ გორილას კონკრეტულად ეს მსგავსება გამოიხატება იმაში, რომ მათაც აქვთ დაბალი და გრძელი ნეიროკანიუმი. თუმცა საჰელანთროპუს ჩადენსისის თავის ქალას გააჩნია ისეთი ნიშნებიც რომლებიც განასხვავებენ მას უკანასკნელი ორისაგან და ამსგავსებენ Australopithecus afarensis, Australopithecus africanus და Homo habilis. ასეთი ნიშანია სახის ფარდობითი სიმაღლე, რომელიც უფრო დაბალია ვიდრე დასავლური გორილას და ჩვეულებრივი შიმპანზეს შემთხვევაში. ამას გარდა, საჰელანთროპუს ჩადენსისის ზედა ყბის წინა ნაწილი აქვს შედარებით მოკლე, არ აქვს დიასტემა და ნაკლებად აღენიშნება ანთროპომეტრიული პროგნატიზმი რითაც იგი განსხვავდება არა მარტო გორილასა და შიპანზეს არამედ ზოგიერთი ავსტრალოპითეკის თავის ქალისაგანაც. ზედა ყბის წინა ნაწილის სიგრძე მერყეობს ზოგიერთი ავსტრალოპითეკის სახეობაშიც თუმცა ეს არ აღინიშნება საჰელანთროუს ჩადენსთან შედარებულ Australopithecus afarensis-ს და Australopithecus africanus-ს. ზოგიერთი ასპექტი TM-266-01-60-1 ნიმუშში (მაგალითად: წინ გამოწეულიქალის ზედა ნაწილი და შემცირებული ანთროპომეტრიული პროგნატიზმი) ასევე ახასიათებდა KNM ER 1813 (ჰომო ჰაბილისს), თუმცა საჭიროა შემდგომი კვლევები რათა გაარკვიონ რა არის ამ მსგავსების სტრუქტურული ბაზისები. ზემოთ აღწერილი შედარებების შედეგები ზუსტდაა აღწერილი ცხრილში რომელიც მოთავსებულია შემდეგ მისამართზე.
ასევე ძალიან საინტერესო იქნებოდა საჰელანთროპუს ჩადენსისის თავის ქალის შედარება დაახლოებით იმავე პერიოდში მცხოვრებ სხვა სახეობებთან (მაგალითად: Ardipithecus ან Orrorin-ის თავის ქალებთან), თუმცა ეს ვერ მოხერხდა მონაცემთა სიმცირის გამო და შესაბამისად ცხრილშიც არაა მონაცემები მათ შესახებ. მოცემული ცხრილის შეჯამებით შეიძლება გამოვიტანოთ დასკვნა რომ TM 266-01-60-1-ს როგორც გვიანი მიოცენის ჰომინიდისაგან იყო მოსალოდნელი, აქვს ბევრი საერთო პრიმიტიული თვისება გორილასა და შიმპანზესთან, ასევე საინტერესოა ის ფაქტიც რომ საჰელანთროპუს ჩადენსისის თავის ქალის შიგნითა მოცულობა ყველაზე პატარა აქვს შესწავლილ ზრდასრულ ჰომინიდებს შორის, თუმცა იგი მოთავსებულია შიმპანზეს თავის ქალის სიცარიელის მოცულობის ზომის ფარგლებში. ამ მაიმუნებთან მსგავსების მიუხედავად ჩადენსისის თავის ქალაში მაინც აღმოაჩინეს ჰომინიდისათვის დამახასიათებელი ნიშნები. მაგალითად ასეთებია: შემცირებული კეფის ძვალი და უფრო წინ მოთავსებული თავის ქალის ხვრელი. საჰელანთროპუს ჩადენსისის აღმოჩენილი თავის ქალა (TM 266-01-60-1) აჩენს რამდენიმე საინტერესო კითხვას ადრეული ჰომინიდების შესახებ. წინსაწარმა კვლევებმა, რომლებიც ეყრდნობა თავის ქალის სამ განზომილებიან მოდელს, აჩვენა რომ ჩადენსისი შედის ადრეულ ჰომინიდთა ჯგუფში და მათთან უფრო ახლოა ვიდრე შიმპანზესთან, თუმცა იგი განსხვავდება თითოეული აღმოჩენილი ჰომინიდისაგან. აქედან გამომდინარე საჭიროა მეტი კვლევები რათა გაირკვეს რა კავშირი აქვს საჰელანთროპუს ჩადენსისის სხვა მიოცენისა თუ პლიოცენის ჰომინიდებთან. პირველ რიგში საჭიროა მეტი ინფორმაციის მოძიება Ardipthecus, Orrorin და Australopithecus bahrelghazal i-ს შესასწავლად. შემდეგ საჭიროა გაირკვეს თავის ტვინის განვითარების დონე, რადგან საკმაოდ რთულია სწორი ფილოგენეტიკური ურთიერთმიმართების დადგენა მხოლოდ მორფოლოგიურ მონაცემებზე დაყრდნობით. როგორც ზემოთ ვახსენეთ, ყველაზე სარწმუნო და ლოგიკურია ის აზრი რომ საჰელანთროპუს ჩადენსისი არის პრიმიტიული ჰომინიდების ხაზის წევრი და იგი ყველა სხვა სახეობაზე უფრო ადრე წარმოიშვა, მათ შორის ავსტრალოპითეკებსა და Orrorin-ზეც, თუმცა რა თქმა უნდა საჭიროა შემდგომი კვლევები მოცემული ჰიპოთეზის გასამყარებლად. ამ ფილოგენეტიკურ ჰიპოტეზას ასევე ამყარებს თავის ქალების მსგავსებაც ავსტრალოპითეკსა და TM 266-01-60-1-ს შორის, რომელიც გულისხმობს დახრილობისა და შედარებით დიდი თავის ტვინის ადგილის ქონას რომელიც საჰელანთროპუსთან ერთად აღენიშნებათ ჰომოსა და ავსტრალოპითეკებსაც. ასევე ჰომინიდებთან შედარებისას უნდა აღინიშნოს ის ფაქტიც, რომ საჰელანთროპუსი ცხოვრობდა აფრიკის ცენტრალურ ნაწილში (ჩადი) მაშინ როცა Ardipithecus და Orrorin ორივე აღმოსავლთ აფრიკის ბინადრები იყვნენ (ეთიოპია და კენია). ეს ფაქტი წარმოშობს კითხვას ჰომინიდების შესახებ: ხომ არ ენათესავებიან ისინი მდინარეებში მცხოვრებ ძუძუმწოვრებს (მაგალითად ჰიპოპოტამს) რასაც ადასტურებს დაახლოებით შვიდი მილიონი წლის წინ კლიმატის ცვლილება ლიბიასა და ჩადში თუმცა არა აღმოსავლეთ აფრიკაში.
საბოლოოდ შეიძლება ითქვას რომ საჰელანთროპუს ჩადენსისი ნამდვილად ჰომინიდია, და მისი ზუსტი ადგილის განსაზღვრისათვის ფილოგენეტიკურ ხეში საჭიროა:
დათარიღების მეთოდოლოგია
დადგინდა ჩადის ყურეში აღმოჩენილი ორი ჰომინიდის 10Be/9Be ასაკი. ყურადღება გამახვილდა თოროს-მენალას(T.M.) ნამარხების ტერიტორიაზე, სადაც საჰელანთროპუს ჩადენსისი იქნა ნაპოვნი. ნაპოვნი იქნა თითქმის მთლიანი თავის ქალa. ამ აღმოჩენამ სუბსტანციურად შეცვალა აფრიკაში ადრეული ადამიანის განვითარებაზე წარმოდგენა. დანალექ ერთეულს, სადაც ტოუმაი აღმოჩნდა, დაერქვა ანთრაქოტერიდი ერთეული (A.U.). გამოკვლევებმა, რომლებიც ჩატარდა სხვა ერთეულში, საჰელანთროპუს ჩადენსისის აღმოჩენის ადგილის დასავლეთით, დაახლოებით 18 კმ-ში, დაადგინა 30 სმ სისქის ნაცრისფერ-ლურჯი ტუფის ფენა, რომელიც მთლიანად ვულკანურ ფერფლს წარმოადგენდა, რაც იყო პოტენციური სამიზნე 40Ar/39Ar დათარიღების მეთოდით დათარიღებისთვის, თუმცა იგივე არ მეორდება ტოუმაის შემთხვევაში. აქ ნიადაგი ძირითადად შედგებოდა მყარად ჩაცემენტებული ქვიშაქვისგან, შერეულის დაობებული ფესვების მჭიდრო ქსელთან და ტერმიტების ბუდეებთან. შედეგად, იმედები, რომ 40Ar/39Ar მეთოდით მოხერხდებოდა საჰელანთროპუს ჩადენსისის დათარიღება, გაცრუვდა. აღმოჩენილი შუშის ნამსხვრევები ძალიან პატარა იყო (<1მმ) და ასევე იყო დიდი რაოდენობით სითხეები, რამაც ამ მეთოდით დათარიღება შეუძლებელი გახადა.
არგონის გამოყენებით დათარიღების შეუძლებლობის შემდეგ, მკვლევრებმა განიხილეს ვარიანტი, რომ დეპოზიტური მიწის გარემო სასარგებლო იქნებოდა კოსმოგენური 10Be-ს გამოყენების, რომელიც ატმოსფეროში გამომუშავდებოდა, რათა მომხდარიყო ანთრაქოტერიდი ერთეულის დათარიღება. შემდგომში მოხდა A.U.-ს ტერიტორიაზე 32 ნამარხის დათარიღება.