თრიალეთის_პეტროგლიფები
პეტროგლიფების აღმოჩენის ისტორია.
როგორც უკვე აღინიშნა პეტროგლიფების ძირითადი ნაწილი თავმოყრილია გამოქვაბულებს შორის და მათი გავრცელების არე დაახ-ლოებით 50 მეტრზეა გადაჭიმული იხ (ნახ.2). ისინი პატარ-პატარა კერებადაა განლაგებული, თითო-ოროლა ნახატი ამ კერებს შორი-საცაა აღმოჩენილი. აქაა უმთავრესად ცხოველთა გამომსახველი კონტურული, იშვიათად კი ხაზოვანი ნაკაწრი ნახატები, შექმნილი არაღრმა წვრილი აბრისით. ესენია: ირმის, შვლის, ჯიხვის, ცხენის, აქლემის,  თევზისადა ფრინველის  (ძალიან სქემატური), ქვეწარ-მავლის, მახეში გაბმული ცხოველების, ფანტასტიკური, ჰიბრიდული და პარციალური გამოსახულებები. არის კომპოზიტი ნახატები, ნადირობის სცენები, ცხენების რემა და სხვ. აგრეთვე, გვხვდება ანთროპომორფული გამოსახულებებიც-მშვილდოსანი მონადირეკაცუ-ნები, სოლა-რული ნიშნები და ბევრი გაურკვეველი სიმბოლო. პეტროგლიფთა საერთო დამახასიათებელი ნიშნებია: ყველა გამოსახუ-ლება, გარდა მონადირე კაცუნებისა, პროფილურია. ნახატები ერთ სიბრტყეზეა განლაგებული, ანუ არ ჩანს პერსპექტივა, არაა დაცული პროპორციები. ფიგურები უმეტესად სტატიკურადაა მოცემული და ძირითადად გეომეტრიულ სტილშია შექმნილი. ისინი მცირე ზო-მისანი არიან (3.5 სმ-დან 18-20 სმ-მდე). უნდა აღინიშნოს, რომ გამოსახულ ცხოველთა ყველაზე მნიშვნელოვანი რაოდენობა უჭირავს ირემს, შველს, ჯიხვსა და ცხენს. ეს უმეტესად ადგილობრივი ფაუნაა, რომელიც იმ ეპოქაში ამ რეგიონისათვის  დამახასიათებელ ფაუნას და ეკოლო-გიურ თავისებურებებს ასახავს და ძირითადად ემთხვევა ზემოთ მოყვანილი პალეონტოლოგიური და პალინოლოგიური ანალიზის მონაცემებს. მინი|694x694პქ|ნახ. 5,6. მინი|406x406პქ|ნახ. 7. შესრულების ტექნიკის,  სტილის, შინაარსის, გამოსახულ ცხოველთა სახეების, შედარე-ბითი ანალიზისა და რიგი სხვა ნიშნების მიხედვით აღნიშნულ პეტროგლიფებში რამდე-ნიმე ქრონოლოგიური ჯგუფი გამოიყოფა, თუმცა ამ ჯგუფების  მკვეთრი ქრონოლოგიუ-რი გამიჯვნა ძნელია. არის ნახატები, რომლებიც ამჟღავნებენ პალეოლითისათვის დამა-ხასიათბელ რეალისტურ ნიშნებს. ასეთებია მაგალითად, შვლებისა და ირმის პარციალუ-რი გამოსახულებები. შველი დახატულია მრუდი ხაზებით, ამიტომ  მისი ფორმა გარშე-მოდენილია (ნახ. 3.1). შესანიშნავია შერბილებული კონტურით გამოყვანილი ირმის კის-ერი და თავი. თავი შემკულია არაპროპორციულად დიდი დატოტვილი რქებით, იქმნება შთაბეჭდილება, რომ მხატვარს სურდა გადმოეცა ამაყად მოღერებული კისერი მაღლა აწ-ეული თავით (ნახ. 3.2). ნახატების ეს ჯგუფი შედარებით ადრეულ საფეხურს-მეზოლ-ითურ ეპოქას უნდა განეკუთვნებოდეს (დაახლოებით IX-VII ათასწლეულები). ამავე პე-რიოდისა უნდა იყოს ირმების სხვა გამოსახულებებიც (ნახ. 4), ცხენების რემა (ნახ. 5), ცხოველები მახეში (ნახ. 6), მონადირე-კაცუნები (ნახ. 7) და ზოგიერთი სხვა ნახატი (პეტროგლიფების უფრო დაწვრილებითი აღწერა მოცემულია უკვე ნახსენებ [2] მონოგრაფიაში). ამ ნახატთა ნაწილი მსგავსებას ავლენს  ანატოლი-აში არსებული მეზოლითით დათარიღებული პალანლის მღვიმის გამოსახულებებთან, რომლებიც თავის მხრივ ემსგავსება ამავე პერ-იოდით დათარიღებულ  ნეგევისა და იორდანიის ზეგნების მხატვრობას [8]. შესამჩნევი მსგავსებაა აფრიკაში, ალჟირ-მაროკის საღვარ-ზე მდებარე  გარამელიას ეხის პეტროგლიფებთან [11]. თრიალეთის  ანთროპომორფული გამოსახულებების მსგავსი მონადირე კაცუ-ნა  არის მდინარე ანგარის  შენაკადის მდინარე კუდიზე, მანხაის მთაზე [7]  და სხვ. შემდგომ ეტაპზე თითქოს იზრდება სტილიზაცია, ფიგურები უფრო სტატიკური ხდება და უფრო  გეომეტრიულ მოხაზულობას იძენს -- ენეოლითი-ბრინჯაოს ხანა (V-II ათასწლეულე-ბი). ამ ჯგუფის ნახატები უპირველეს ყოვლისა ანალოგებს პოულობს  საქართველოს ტერიტორიაზე, იგივე თრიალეთის რეგიონში ზურტაკეტის შუა ბრინჯაოს ხანის ყორღანების დრომოსისა და დასაკრძალავი კამერის ნიშნიან ქვებთან [5], [10]. ამავე პერიოდს უნდა განეკუთვნებოდეს კვადრატული ბადეები (ნახ. 8), კონცენტრული წრეხაზები (ნახ. 9) და სხვა გაურკვეველი სიმბოლოები (ნახ. 10). თრიალეთის პეტროგლიფებში აგრეთვე არის მზის რამდენიმე გამოსახულება, რომლებიც როგორც წესი, ჩნდება მიწათმოქმედების ეპოქაში. რიგი ნახატებისა (მაგალითად აქლემები ნახ. 11), შესაძლოა  უფრო  ახალგაზრდა ასაკისაც  იყოს. მინი|409x409პქ|ნახ. 8. მინი|409x409პქ|ნახ. 9. მინი|405x405პქ|ნახ. 10. მინი|408x408პქ|ნახ. 11.