cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
მაგნეზიის ბრძოლა
ბრძოლა
ბრძოლა მოხდა ძვ. წ. 190 წლის დეკემბერში ან ძვ.წ. 189 წლის იანვარში. რომაელები პერგამონიდან თიატირასკენ დაიძრნენ, სადაც ისინი ანტიოქესთან შეხვედრას ელოდნენ. ანტიოქეს გადაწყვეტილი ჰქონდა მოწინააღმდეგეებს მის მიერ არჩეულ ადგილზე შებრძოლებოდა. მისი არმია სარდისის მიმართულებით გაემართა მაგნეზია ად სიპილუმში და ქალაქის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 15 კმ-ის მოშორებით დაბანაკდა. როდესაც გაიგეს, რომ სელევკიდებმა თიატირა დატოვეს, რომაელები მდინარე ფრიგიოსისკენ გაემართნენ და მდინარე ჰერმოსის ჩრდილოეთით, სელევკიდების ბანაკიდან 6,5 კმ-ის მოშორებით დაბანაკდნენ. შემდეგ, რომაელებმა ბანაკი დაბლობში, სელევკიდების ბანაკიდან დაახლოებით 4 კმ-ის მოშორებით გადაიტანეს. დაბლობს სამივე მხრიდან მდინარეები, ფრიგიოსი და ჰერმოსი ეკვრა, რომლითაც რომაელები სელევკიდების კავალერიის ეფექტურობის შეზღუდვას იმედოვნებდნენ. სელევკიდებმა 3000-კაციანი რაზმი გაგზავნეს რომაელთა შევიწროების მიზნით.
ბრძოლა დაიწყო სელევკიდების არმიის მარცხენა ფლანგზე, როდესაც ევმენესმა თავისი მშვილდოსნები და შუბისმტყორცნები გაგზავნა სელევკიდების ეტლების შევიწროების მიზნით. ამ უკანასკნელმა დიდი მსხვერპლის მიტანის შემდეგ გაქცევა დაიწყო, რამაც დაბნეულობა გამოიწვია აქლემებით მოყვანილ არაბ მშვილდოსნებსა და მათ უკან განლაგებულ კატაფრაქტებს შორის. ამის შემდეგ ევმენესმა თავისი კავალერია დაიბრუნა, სანამ კატაფრაქტები სათანადოდ რეორგანიზაციას შეძლებდნენ. რომაელთა და პერგამენელთა კავალერიამ სელევკიდების მარცხენა ფლანგი გაარღვია, რის გამოც კატაფრაქტები სელევკიდების ბანაკისკენ გაიქცნენ.
სელევკიდების მარჯვენა ფლანგზე ანტიოქე კატაფრაქტებით შეტევას ხელმძღვანელობდა. რომაელმა ქვეითებმა რიგები დაარღვიეს და უკან დაიხიეს თავიანთ ბანაკში, სადაც ისინი თრაკიელებმა და მაკედონელებმა გააძლიერეს. ანტიოქეს კავალერია შეუფერებელი იყო ბანაკის ასაღებად და ის ბრძოლებში ჩაიძირა.
ლიტერატურა
კატეგორია:რომის რესპუბლიკის ბრძოლები კატეგორია:ძვ. წ. 190
საკრეჭიო
საკრეჭიო — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის თიანეთის მუნიციპალიტეტში, ზარიძეების თემში. მდებარეობს მდინარე ქუსნოს (ივრის სისტემა) მარცხენა მაპირზე, ზღვის დონიდან 1200 მეტრზე. თიანეთიდან დაშორებულია 7 კილომეტრით.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 86 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ედმუნდ ფელპსი
ედმუნდ ფელპსი (Edmund S. Phelps; 26 ივლისი, 1933, ივანსტონი, ილინოისი) — ამერიკელი ეკონომისტი, ნობელის პრემიის ლაურეატი ეკონომიკის დარგში 2006 წელს "ინტერტემპორალური გაცვლის ანალიზისთვის მაკროეკონომიკურ პოლიტიკაში". ამჰერსტის კოლეჯის ბაკალავრი (1955), იელის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის დოქტორი (1959). იელის პროფესორი (1958-66), პენსილვანიის უნივერსიტეტის პროფესორი (1966-71) და კოლუმბიის უნივერსიტეტის ეკონომიკის პროფესორი 1971 წლიდან. საერთაშორისო ატლანტიკური ეკონომიკური საზოგადოების პრეზიდენტი (1983-84). "კეინსის შემდეგ ასი უდიდესი ეკონომისტის" სიაში შედის მ. ბლაუგის თანახმად. აშშ-ის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრი (1982).
გრაფიტი (მრავალმნიშვნელოვანი)
ტერმინს გრაფიტი აქვს რამდენიმე მნიშვნელობა:
ეს-მიჯორნ-გრანი
ეს-მიჯორ-გრანი (Es Migjorn Gran) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის ბალეარის კუნძულების ავტონომიურ გაერთიანებაში, მდებარეობს კუნძულ მენორკაზე. ფართობი — 32 კმ². მოსახლეობა — 1463 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ბალეარის კუნძულების მუნიციპალიტეტები
მცენარეთა სისტემატიკა
მცენარეთა სისტემატიკის განვითარება იწყება თეოფრასტეს შრომებით („მცენარეთა მიზეზები“ 6 წიგნად, „გამოკვლევები მცენარეთა შესახებ“ 9 წიგნად), რომლებშიც მოცემულია მცენარეთა კლასიფიკაციის პირველი ცდა. მან მცენარეები დაყო 4 ჯგუფად — ხეებად, ბუჩქებად, ბუჩქბალახებადდა ბალახებად. შემდგომში მცენარეთა სისტემატიკის განვითარებისათვისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა XV საუკუნის ბოლოსა და XVI საუკუნის დასაწყისში მოგზაურობათა შედეგად დაგროვილ ცნობებს უცნობი მცენარეების შესახებ. საჭირო გახდა ამ ცნობების სისტემაში მოყვანა. ადრეული სისტემებიდან მნიშვნელოვანი იყო იტალიელი ბოტანიკოსის ანდრეა ჩეზალპინოს სისტემა, რომელიც გამოქვეყნდა ნაშრომში „მცენარეთა შესახებ“ (1583). მან აღქერა მცენარის 1500-მდე სახეობა, მათ შორის მრავალი ახალი სახეობა. მცენარეთა კლასიფიკაციას მან საფუძვლად დაუდო ნაყოფის აგებულება, ბუდეებისა და თესლების რაოდენობა. ამ ნიშნების საფუძველზე მცენარეთა სამყარო 14 კლასად დაყო (ხავსების, გვიმრებისა და შვიტების გამოკლებით, რომლებიც წყალმცენარეებიდან, სოკოებთან და სხვებთან ერთად მე-15 კლასში გააერთიანა). ჩეზალპინოს სისტემა ხელოვნური იყო, რადგანაც იგი ემყარებოდა მხოლოდ ერთ-ორ ნიშანს (ნაყოფის თავისებურებას, ზოგჯერ ყვავილის ფორმას). ამიტომ კლასების უმრავლესობაში გაერთიანდა ერთმანეთისაგან მკვეთრად განსხვავებული მცენარეები, თუმცა ზოგი კლასი ბუნებრივი აღმოჩნდა, მაგ., მე-10 კლასში გაერთიანებული იყო ყველა რთულყვავილოვანი მცენარე.
მცენარეთა სისტემატიკის განვითარებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა კარლ ლინეს შრომებს. მან მცენარის ძირითად სისტემატიკურ ნიშნად გამრავლების ორგანოები მიიჩნია და მცენარეთა სამყარო 24 კლასად დაყო. კლასები ერთმანეთისაგან განასხვავა მტვრიანების რაოდენობით, მტვრიანათა ძაფების სიგრძით, მათი ერთმანეთთან ან ბუტკოს სვეტთან შეზრდით და ა. შ. ბუტკოს რაოდენობის მიხედვით ლინემ კლასები დაყო რიგებად. ლინეს სისტემა მოხერხებული აღმოჩნდა, რამდენადაც ყოველი ახალი მცენარისათვის ადვილი გახდა ადგილის გამოძებნა სისტემაში. ამასთანავე მცენარის სახელწოდებისათვის შემოიღო ბინარული ნომენკლატურა, რომელიც დღესაც მიღებულია. მაგრამ უნდა აღინიშნოს, რომ კარლ ლინეს სისტემაც ხელოვნურია, რადგანაც მცენარეები დაჯგუფებულია ნებისმიერად ამორჩეული მცირერიცხოვანი ნიშნების მიხედვით. მცენარეთა ბუნებრივი კლასიფიკაციის განვითარებისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ფრანგი მეცნიერის ანტუან ჟიუსიეს შრომას „ მცენარეთა გვარების“ (1789) შესახებ. მან აღწერა მცენარეთა 100 ოჯახი და თითოეულ ოჯახში მცენარეები გააერთიანა მრავალი ნიშან-თვისების მიხედვით. ამასთანავე მცენარეები ოჯახში განალაგა ისეთი თანამიმდევრობით, რომ თითოეული ოჯახის ბოლოს მოთავსებული იყო შემდეგ ოჯახში გარდამავალ მცენარეთა ფორმები. მცენარეთა ასეთ განლაგებაში ჩანდა მათი ნათესაობა. ამგვარად, პირველად ანტუან ჟიუსიეს მცენარეთა ბუნებრივ სისტემაში ტაქსონომიური ერთეულები განხილული იყო ურთიერთ ნათესაურ კავშირში. ამრიგად, პერიოდი, რომელიც კარლ ლინეს სისტემის შექმნით დამთავრდა, იყო ხელოვნური სისტემატიკის პერიოდი, ხოლო ანტუან ჟიუსიემ საფუძველი ჩაუყარა ბუნებრივ სისტემატიკას.
ჩარლზ დარვინის თეორიით კი დაიწყო ევოლუციური ანუ ფილოგენეზური სისტემატიკის პერიოდი. აქედან მოყოლებული, კლასიფიკაცია ემყარებოდა მცენარეთა საერთო წარმოშობის პრინციპს, საკლასიფიკაციო ერთეულების ისეთ განლაგებას, რომელიც შეესაბამებოდა მათი ევოლიციურ განვითარების დონეს. მცენარეთა სამყაროს ფილოგენეზური სისტემები იყენებს მცენარეთა ეკოლოგიის, პალეობოტანიკის, მცენარეთა გეოგრაფიის, შედარებითი მორფოლოგიის, მცენარეთა ანატომიის, ემბრიოლოგიის, მცენარეთა ფიზიოლოგიის, და ბიოქიმიის მონაცამებს. თანამედროვე სისტემებიდან ყველაზე პოპულარულია გერმანელი ბოტანიკოსის ადოლფ ენგლერის ფილოგენეზური სისტემა, რომელიც გამოქვეყნებულია მრავალტომიან ნაშრომში „მცენარეთა ბუნებრივი ოჯახი“ (1887-1909). იგი ერთ-ერთი სისტემაა, რომელშიც ოჯახები დამუშავებულია გვარებამდე და სექციებამდე, ზოგჯერ სახეობამდეც კი. მან საყოველთაო აღიარება მოიპოვა მიუხედავად იმისა, რომ სრულყოფილი არ არის, და დღესაც გამოიყენება „ფლორების“, მცენარეთა სარკვევების შედგენისას. ენგლერის სისტემა დაედო საფუძვლად „საქართველოს ფლორის“ რვატომეულს. ამ სისტემის მსგავსია ავსტრალიელი მეცნიერის რიხარდ ვეტშტაინის (1901) სისტემა. ენგლერისა და ვეტშტაინის სისტემების პოლიფილეტური კონცეფციის მიხედვით, ფარულთესლოვან მცენარეების მრავალი წინაპარი ჰყავდათ. XIX საუკუნის დასასრულს მრავალი ახალი ფაქტობრივი მონაცემის საფუძველზე ჩამოყალიბდა ახალი შეხედულებები მცენარეთა სისტემებზე. ამერიკელმა ბოტანიკოსმა ჩარლზ ბესიმ ახალი სისტემა ჩამოაყალიბა, რომელსაც საფუძვლად დაედო ყვავილის წარმოშობის სტრობილური თეორია. აშშ-ში ჩარლზ ბესის იდეა განავითარეს ჯონ შეფნერმა (1929, 1934), ართურ კრონკვისტმა (1968). ყვავილოვან მცენარეთა ორიგინალური სისტემა შექმნა გერმანელმა მეცნიერმა ჰ. ჰალირმა (1896, 1912). ენგლერის და ჰალირის სისტემების პრინციპები შერწყმული იყო ნ. კუზნეცოვის (1914) ყვავილოვან მცენარეთა სისტემაში. მთელი მცენარეული სამყაროს პოლიფილეტური სისტემა შექმნა ხ. გობიმ (1916). ყვავილოვან მცენარეთა მონოფილეტური სისტემებიდან აღსანიშნავია რ. შოოს (1953-1961), ი. კიმურას (1956), რ. თორნის (1963), მიტიო ტამურას (1974) სისტემები.
ლიტერატურა
კატეგორია:ბოტანიკა
ხარიბერტ II
ხარიბერტ II (დ. დაახლ. 614 — გ. 8 აპრილი, 632) — ფრანკთა მეფე 629 — 632 წლებში, ხლოტარ I-ის ვაჟი, მეროვინგების დინასტიიდან. ხარიბერტი ფრანგულად ნიშნავს: ბრწყინვალე არმიაში ან კაშკაშა არმიაში.
მჭამელა
მჭამელა (Chrysosplenium) — მცენარეთა გვარი ფხიჯასებრთა ოჯახისა. მრავალ- და ერთწლოვანი ბალახებია. აქვთ ხორციანი ღეროები. ფოთლები განლაგებულია მორიგეობით ან მოპირისპირედ, მთლიანი და ყუნწიანია. ყვავილები პატარაა, შეკრებილია კენწერულ ფარისებრ ყვავილედში, რომელიც გარშემორტყმულია ყვითელ-მწვანე ყვავილთანური ფოთლებით. ნაყოფი ერთბუდიანი კოლოფია. ცნობილია 50-ზე მეტი სახეობა. გავრცელებული არიან ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს არატროპიკულ ოლქებში და ჩრდილოეთ ამერიკის ზომიერ ზონაში. გვარის ლათინური დასახელება შეიცავს ბერძნული ძირის სიტყვას — splen („ელენთა“), რომელიც მიიღო ადრე ელენთის დაავადებების სამკურნალოდ გამოყენების გამო.
საქართველოში გავრცელებული სახეობები:
სქოლიო
კატეგორია:ფხიჯასებრნი
ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი — სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი საქართველოში. სათავეს იღებს 1917 წლის 1-ელ ივლისს თბილისში დაარსებული „კავკასიის ისტორიულ-არქეოლოგიური ინსტიტუტიდან“, რომლის შექმნის ინიციატორიც ნიკო მარი, ხოლო ნამდვილი წევრები ექვთიმე თაყაიშვილი და გიორგი ჩუბინაშვილი იყვნენ. 1931 წელს ინსტიტუტს ბუნებისმეტყველების განყოფილება დაემატა და „კავკასიისმცოდნეობის ინსტიტუტი“ ეწოდა.
1936 წელს, მორიგი რეორგანიზაციის შემდეგ, ინსტიტუტს „აკადემიკოს ნიკო მარის სახელობის ენის, ისტორიისა და მატერიალური კულტურის ინსტიტუტი“ ეწოდა, რომლის მუდმივ კონსულტანტად ივანე ჯავახიშვილი იყო მოწვეული. „ენიმკი“ ქართველურ ენათა, კავკასიურ ენათა, ლექსიკოლოგიისა და სამეცნიერო ტერმიონოლოგიის, ახლო აღმოსავლეთის ენათა, არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიისა და ანთროპოლოგიის, ისტორიის, ფილოლოგიის, ზოგადი ენათმეცნიერების განყოფილებებს, ფონეტიკისა და ნ. მარის კაბინეტებს მოიცავდა.
1941 წლის 8 მაისს „ენიმკი“ გაიყო და მის ბაზაზე ორი ინსტიტუტი შეიქმნა: ისტორიის ინსტიტუტი და აკად. ნ. მარის ენის ინსტიტუტი. არქეოლოგიური და ეთნოგრაფიული სამუშაოების გაფართოების გამო, 1964 წელს ისტორიის ინსტიტუტს „ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტი“ ეწოდა.
ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტში სხვადასხვა დროს მოღვაწეობდნენ: ექვთიმე თაყაიშვილი, გიორგი ჩუბინაშვილი, სიმონ ჯანაშია, გიორგი ახვლედიანი, ნიკო ბერძენიშვილი, ვუკოლ ბერიძე, გიორგი ნიორაძე, აკაკი შანიძე, ვარლამ თოფურია, გიორგი წერეთელი, არნოლდ ჩიქობავა, გიორგი მელიქიშვილი, სიმონ ყაუხჩიშვილი, ვერა ბარდაველიძე, გიორგი ჩიტაია და სხვ. დაარსებიდან დღემდე ინსტიტუტი საქართველოს ისტორიისა და ქართველი ხალხის ყოფისა და კულტურის შემსწავლელი ძირითადი ცენტრია.
კავკასიის ისტორიულ-არქეოლოგიური ინსტიტუტი
კავკასიის ისტორიულ-არქეოლოგიური ინსტიტუტის მთავარი დანიშნულება კავკასიისა და მონათესავე ხალხების (ახლო აღმოსავლეთის მოსახლეობა) ენის, ისტორიისა და ყოფა-ცხოვრების შესწავლა, კავკასიიმცოდნეობასთან დაკავშირებული დისციპლინების განვითარება და კავკასიის მატერიალური და არამატერიალური კულტურის ნიმუშების დაცვა იყო.
1917 წლის 6 სექტემბერს, წესდების შესაბამისად, ინსტიტუტის ნამდვილ წევრებად ექვთიმე თაყაიშვილი და გიორგი ჩუბინაშვილი, ხოლო ადიუნქტებად (უმცროს მეცნიერ-თანამშრომლად) დიმიტრი გორდეევი და სირაკან ტიგრანიანი აირჩიეს. ერთი წლით სწავლული მდივნის მოვალეობას ალექსანდრე შჩეპოტიევი ასრულებდა, შემდეგ კი ― დიმიტრი გორდეევი.
1917 წლის დეკემბერში სამეცნიერო საბჭოს დადგენილებით, 45 მეცნიერს ინსტიტუტის დაარსების შესახებ შეტყობინებები დაუგზავნეს და მათ საქმიანობაში წევრი-თანამშრომლის სტატუსით ჩართვა სთხოვეს. ადრესატებს შორის იყვნენ: ივანე ჯავახიშვილი, კორნელი კეკელიძე, პავლე ინგოროყვა, იუსტინე აბულაძე, ივანე ორბელი, ვუკოლ ბერიძე, ლეონ მელიქსეთ-ბეგი და სხვ. თუმცა მიმართვას მხოლოდ 9 მეცნიერი გამოეხმაურა.
1919 წელს გიორგი ჩუბინაშვილმა წნორისა და ატენის (ნაწილობრივ) გეგმები შეადგინა. ექვთიმე თაყაიშვილმა დასავლეთ საქართველოში ქუთაისისა და რაჭის ეკლესია-მონასტრები მოიარა და საეკლესიო ნივთები აღწერა. დიმიტრი გორდეევი ერთ თვეს სამეგრელოში მუშაობდა. ამავე წელს რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიამ ინსტიტუტში ქართულ ხელნაწერებზე სამუშაოდ პროფესორი რობერტ ბლეიკი მოავლინა.
მინი|მარჯვნივ|200px|[[გიორგი ჩუბინაშვილი ― კავკასიის ისტორიულ-არქეოლოგიური ინსტიტუტის ნამდვილი წევრი 1917-1924 წლებში]] 1922-1931 წლებში ინსტიტუტის მეცნიერ-თანამშრომელთა რიცხვი 7-ს არ აღემატებოდა. 1921 წელს ექვთიმე თაყაიშვილი საქართველოდან საფრანგეთში გატანილ განძს მცველად გაჰყვა და ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილის თანამდებობაც დატოვა. 1924 წელს ინსტიტუტი გიორგი ჩუბინაშვილმაც დატოვა. სხვადასვა დროს ინსტიტუტში მუშაობა დაიწყეს: სარგის კაკაბაძემ (1922), მიხეილ პოლიევქტოვმა და ლეონ მელიქსეთ-ბეგმა (1924), ვლადიმერ ფუთურიძემ და ვერა ბარდაველიძემ (1930). 1924 წელს ინსტიტუტის სააპტიო წევრად ვასილ ბართოლდი აირჩიეს.
1928 წელს სარგის კაკაბაძის ხელმძღვანელობით ინსტიტუტში თბილისის, მცხეთის და მათი რაიონების შემსწავლელი კომისია შეიქმნა, რომელმაც სიონის, ანჩისხატის, ვანქისა და სხვ. ეკლესიები გამოიკვლია.
ინსტიტუტის პირველი პერიოდული ორგანო „Известия Кавказского историко-археологического института в Тифлисе“ 1923 წლიდან, ხოლო მეორე „Бюллетень Кавказского историко-археологического института в Тифлисе“ 1928 წლიდან გამოდიოდა.
ექსპედიციები
კავკასიის ისტორიულ-არქეოლოგიური ინსტიტუტის საქმიანობაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა სამეცნიერო ექსპედიციებს ისტორიული ძეგლების შესასწავლად. 1917 წლის ზაფხულში ნიკო მარის ინიციატივით, ექსპედიციები მოეწყო ლაზეთსა და მესხეთში. თვენახევრის მანძილზე იოსებ ყიფშიძემ ლაზეთში იმოგზაურა და ჭანური ტექსტები შეკრიბა, რომლებიც მისი გარდაცვალების შემდეგ, 1937 წელს „ენიმკის მოამბეში“ გამოაქვეყნდა. დავით ყიფშიძემ, ს. ლომიამ და დიმიტრი გორდეევმა მესხეთში იმოგზაურეს. დავით ყიფშიძემ ვარძიის დიდი ტაძრის ფრესკები, ხოლო დიმიტრი გორდეევმა საფარის, ჭულისა და ზარზმის ტაძრების კედლის მხატვრობა შეისწავლა. ინსტიტუტის ორგანიზებით, სამეცნიერო ექსპედიციები მოეწყო ლორეს პროვინციაში, გორში, წილკანსა და საგურამოში, ასევე დასავლეთ საქართველოს რეგიონებში. ეთნოგრაფიული ექსპედიცია მოეწყო აფხაზეთში.
კავკასიისმცოდნეობის ინსტიტუტი
მინი|მარცხნივ|[[ვერა ბარდაველიძე ― ინსტიტუტის ეთნოლოგიის განყოფილების თანამშრომელი 1930-1970 წლებში]] 1931 წელს კავკასიის ისტორიულ-არქეოლოგიურ ინსტიტუტს ბუნებისმეტყველების განყოფილება დაემატა და „სსრ კავშირის მეცნიერებათა აკადემიის კავკასიისმცოდნეობის ინსტიტუტი“ ეწოდა. ინსტიტუტში საბუნებისმეტყველო და საზოგადოებრივ მეცნიერებათა განყოფილებები შეიქმნა. ეს უკანასკნელი თავის მხრივ ორ სექტორად: მეტყველების კულტურის (ენა, ლიტერატურა, ფოლკლორი, ტოპონიმიკა) და ისტორიის, ეკონომიკისა და მატერიალური კულტურის სექტორებად გაიყო.
1930-იან წლებში ინსტიტუტში ასპირანტურის განყოფილება შეიქმნა, რომლის პირველი გამოშვება 1934 წელს მოეწყო. იმავე წლის 20 დეკემბერს ნიკო მარი გარდაიცვალა. მომდევნო წლის დასაწყისში ინსტიტუტს მისი სახელი ეწოდა. 1934 წელს ინსტიტუტში ისტორიისა და მატერიალური კულტურის და ლიტერატურისა და ენის სექტორები ამოქმედდა, მომდევნო წელს ― ახლო აღმოსავლეთისა და ეთნოგრაფიის სექტორები, ხოლო 1936 წელს ― საქართველოს ისტორიის სექტორი, რომელშიც თავდაპირველად მხოლოდ სამი მეცნიერი მუშაობდა: ივანე ჯავახიშვილი, სიმონ ჯანაშია და ნიკო ბერძენიშვილი.
1936 წლის 25 მარტს ინსტიტუტში 8 სექტორი ჩამოყალიბდა: ამიერკავკასიის ხალხთა ისტორიის, ამიერკავკასიის ხალხთა ენების, ეთნოგრაფიისა და არქეოლოგიის, საქართველოს ისტორიის, ქართული ლიტერატურის, ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნების, გეოგრაფიის სექტორები და ნიკო მარის სახელობის კაბინეტი.
სტრუქტურა
1936 წელს საქართველოს მთავრობის დადგენილებით, საქართველოს სსრ განათლების სახალხო კომისარიატთან არსებული არქეოლოგიური და ანთროპოლოგიური ინსტიტუტები გაუქმდა და „ენიმკის“ ეთნოგრაფიისა და არქეოლოგიის სექტორს შეუერთდა, ხოლო სატერმინოლოგიო კომიტეტი ინსტიტუტში სამეცნიერო ტერმინოლოგიის განყოფილებად ჩამოყალიბდა, რომლის ხელმძღვანელადაც ვუკოლ ბერიძე დაინიშნა. არქეოლოგიის, ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის სექტორის ხელმძღვანელად გიორგი ნიორაძე, ხოლო ანთროპოლოგიის სექტორის ხელმძღვანელად ალექსანდრე ნათიშვილი დაინიშნა. „ენიმკის“ ქართული ლიტერატურის სექტორი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან არსებულ შოთა რუსთაველის სახელობის ლიტერატურის ინსტიტუტს გადაეცა.
1937 წელს ინსტიტუტის სექტორებად დაყოფა გაუქმდა და განყოფილებები ჩამოყალიბდა. ამიერკავკასიის ხალხთა ისტორიისა და საქართველოს ისტორიის სექტორები ისტორიის განყოფილებაში გაერთიანდა, რომლის ხელმძღვანელადაც სიმონ ჯანაშია დაინიშნა, 1939 წლიდან კი, ნიკოლოზ ბერძენიშვილი. 1938 წელს ანთროპოლოგიის სექცია დაიხურა, ხოლო ეთნოგრაფიის სექცია ცალკე განყოფილებად ჩამოყალიბდა. მომდევნო წელს ფილოლოგიის განყოფილება შეიქმნა, ლექსიკოლოგიისა და მეცნიერული ტერმინოლოგიის განყოფილებები გაერთიანდა და ორი კაბინეტის ბაზაზე ზოგადი ენათმეცნიერების განყოფილება შეიქმნა.
1940 წლისთვის ენის, ისტორიისა და მატერიალური კულტურის ინსტიტუტში ცხრა განყოფილება ფუნქციონირებდა:
1939 წლის 7 ნოემბერს „ენიმკის“ სამეცნიერო საბჭოს საკანდიდატო და სადოქტორო დისერტაციების მიღებისა და სამეცნიერო ხარისხის მინიჭების უფლება მიეცა. მომდევნო წლის 29 დეკემბერს დისერტაცია დაიცვა ეთნოგრაფიის განყოფილების უმცროსმა მეცნიერ-თანამშრომელმა ალექსი რობაქიძემ. ეს ინსტიტუტში დაცული პირველი დისერტაცია იყო.
სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობა
მინი|მარცხნივ|200px|[[არნოლდ ჩიქობავა ― მთის კავკასიურ ენათა განყოფილების ხელმძღვანელი]]
ისტორია
ისტორიის დარგში ინსტიტუტის კვლევა-ძიებაში წამყვანი ადგილი ეკავა საქართველოს ძველი პერიოდისა და ფეოდალური ხანის საკვანძო საკითხებს, ქართველურ ტომთა წარმომავლობასა და განსახლების სივრცეს, საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ისტორიას, საქართველოსა და კავკასიის, საქართველოსა და ახლო აღმოსავლეთის ურთიერთობებს და ა.შ. სამეცნიერო კვლევა-ძიება ქართული და უცხოური წყაროების მოძიებაზე, დამუშავებასა და გამოცემაზე იყო მიმართული.
1939 წელს XIII-XVIII საუკუნის საქართველოს ისტორიის საკითხებზე მონოგრაფიული გამოკვლევა გამოსცეს ივანე ჯავახიშვილმა და ნიკო ბერძენიშვილმა, მომდევნო წელს კი, მათი და სიმონ ჯანაშიას ავტორობით, საქართველოს ისტორიის სახელმძღვანელო გამოიცა.ე.
არქეოლოგია
არქეოლოგიის დარგში ინსტიტუტის საქმიანობაში წამყვანი ადგილი ეკავა საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში სისტემატური არქეოლოგიური გათხრების ჩატარებას, მოპოვებული მასალების დამუშავებასა და გამოქვეყნებას. ივანე ჯავახიშვილი არქეოლოგიური სამუშაოების გეგმაზომიერად წარმართვას მოითხოვდა.
„ენიმკის“ მეცნიერ-თანამშრომელთა ხელმძღვანელობით არქეოლოგიური ექსპედიციები მოეწყო: არხილოსკალოში (1937), კასპში (1937), ღებში (1938), დაბლაგომში (1936), ბოლნისში (1936), ალაზნის ველზე, საფარლოს მახლობლად (1937), სოფელ ოდიშში (1937), კოლხეთის დაბლობზე, სოფელ დიდ განთიადში, ძირულას ხეობაში (1939), ჩხოროწყუში (1939), სამშვილდეში (1939). განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო 1937 წელს არმაზისხევის შესართავთან მცხეთის სისტემატური შესწავლის დაწყება.
ეთნოგრაფია
ენის, ისტორიისა და მატერიალური კულტურის ინსტიტუტის არსებობის პერიოდში ქართველმა ეთნოგრაფებმა გამოაქვეყნეს მონოგრაფიები და ეთნოგრაფიული ნაშრომები: „ქართული ხალხური ორნამენტი I: ხევსურული“, „სხვანურ ხალხურ დღეობათა კალენდარი I: ახალწლის ციკლი“, „დიდი ოჯახის გადმონაშთები სვანეთში“, „კოლექტიური ნადირობის გადმონაშთები რაჭაში“, „აღმოსავლეთ საქართველოს ქართველი მთიელების სასულიერო ტექსტები“ და ა.შ. ინსტიტუტის საქმიანობის შედეგად გამოიცა საქართველოს ისტორიის ქართული ძეგლები, საქართველოს ისტორიის უცხოური წყაროები და სხვ.
ინსტიტუტში ორი პერიოდული ორგანო დაარსდა: „აკად. ნ. მარის სახელობის ენის ისტორიისა და მატერიალური კულტურის ინსტიტუტის მოამბე“ („ენიმკის მოამბე“), რომლის 14 ნომერიც 1937-1944 წლებში გამოიცა. ამავე პერიოდში დაიბეჭდა „მასალები საქართველოს და კავკასიის ეთნოგრაფიისთვის“, 23 ნომერი, 1938-1940 წლებში კი, „მასალები საქართველოს ეთნოგრაფიისთვის“, 6 ნომერი.
1941 წლის 8 მაისს, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ბრძანებით, აკად. ნ. მარის სახელობის ენის, ისტორიისა და მატერიალური კულტურის ინსტიტუტი ენისა და ისტორიის ინსტიტუტებად გაიყო. ორად გაყოფის შემდეგ, 1943 წლამდე სიმონ ჯანაშია ერთდროულად იყო ორივე ინსტიტუტის დირექტორი, ხოლო 1947 წლამდე, გარდაცვალებამდე მხოლოდ ისტორიის ინსტიტუტის დირექტორად დარჩა.
ისტორიის ინსტიტუტი მეორე მსოფლიო ომის დროს
მინი|მარცხნივ|200px|[[სიმონ ყაუხჩიშვილი ― ფილოლოგიის განყოფილების ხელმძღვანელი]] მეორე მსოფლიო ომის ინსტიტუტში სამეცნიერო-პოპულარული ნაწარმოებების ორი სერია: „ქართველი ხალხის ბრძოლა უცხოელ დამპყრობთა წინააღმდეგ“ და „წითელარმიელის ბიბლიოთეკა“ შეიქმნა. ამ სერიების ფარგლებში გამოიცა ნიკო ბერძენიშვილის „თათართა ბატონობის ხანა“ (1941), სიმონ ჯანაშიას „ქართლის ცხოვრების ძველი და ახალი ფურცლები“ (1942) ვალერიან გაბაშვილის „თათართა შემოსევები საქართველოში: ბაგრატ V და გიორგი VI“ (1943), მამია დუმბაძის „გენერალი ივანე ანდრონიკაშვილი“ (1943), შოთა მესხიას „ერთი ფურცელი ქართველთა გმირული წარსულიდან“ და სხვ.
ქართული და უცხოური საისტორიო წყაროების მეცნიერულ-კრიტიკული შესწავლა და გამოსაცემად მომზადება ფილოლოგიის განყოფილებას ევალებოდა. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით გამოიცა „ანასეული ქართლის ცხოვრება“. განყოფილებაში ინტენსიური მუშაობა მიმდინარეობდა საქართველოს შესახებ სპარსული წყაროების თარგმნასა და გამოქვეყნებაში.
1941 წლის ივლისიდან მცხეთა-არმაზისა და დასავლეთ საქართველოს არქეოლოგიური გათხრები შეწყდა. მცხეთა-არმაზის სისტემატური არქეოლოგიური სამუშაოები მხოლოდ 1943 წლის სექტემბრიდან განახლდა. ორი წლის შემდეგ გათხრები დაიწყო კოლხეთში.
მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ერთნოგრაფიის განყოფილება სამი მიმართულებით მუშაობდა: ქართველურ ტომთა ძველი მეურნეობისა და მატერიალური კულტურის გადმონაშთების შესწავლა; ქართველ ტომთა ძველი სოციალური ურთიერთობების გადმონაშთების შესწავლა და ქართველ ტომთა სულიერი კულტურის გადმონაშთების შესწავლა. 1943 წელს კომპლექსური ეთნოგრაფიული ექპედიცია მოეწყო ხევსურეთში, მომდევნო წელს: სვანეთში, ხევსურეთში, გურიასა და გუდამაყარში, 1945 წელს კი, გუდამაყარ-ხანდოს ხეობასა და ზემო სვანეთში.
1943 წელს ისტორიის ინსტიტუტს აკად. ივანე ჯავახიშვილის სახელი ეწოდა. 1944-1945 წლებში ისტორიის ინსტიტუტში ფილოსოფიის, ქართული მუსიკალური ფოლკლორისა და ქართული ხალხური მედიცინის ისტორიის განყოფილებები გაიხსნა. 1946 წელს ფილოსოფიის განყოფილება ინსტიტუტს გამოეყო და ცალკე ინსტიტუტად ჩამოყალიბდა.
ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტი
1964 წელს ისტორიის ინსტიტუტს „ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტი“ ეწოდა. ცხრილში მოცემულია ინსტიტუტის განყოფილებების სტრუქტურის, შემადგენლობისა და ცვლილებების შესახებ ინფორმაცია 1987 წლისთვის:
ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
1977 წელს ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტს არქეოლოგიური განყოფილება გამოეყო, რომელიც დამოუკიდებელ კვლევის ცენტრად ჩამოყალიბდა ოთარ ლორთქიფანიძის ხელმძღვანელობით.
2006 წელს ინსტიტუტს „ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი“ ეწოდა.
2021 წლის მონაცემებით, ინსტიტუტში ხუთი განყოფილება ფუნქციონირებს: ძველ ქვეყნების ისტორიის (ხელმძღვანელი ლევან გორდეზიანი), შუა საუკუნეების საქართველოს ისტორიისა და წყაროთმცოდნეობის (ხელ. მარიამ ჩხარტიშვილი), ახალი და უახლესი ისტორიის (ხელ. ავთანდილ სონღულაშვილი), საქართველოს ეთნოლოგიისა (ხელ. ქეთევან ხუციშვილი) და კავკასიის ეთნოლოგიის განყოფილებები (ხელ. როლანდ თოფჩიშვილი). ინსტიტუტის შემადგენლობაშია ანთროპოლოგიური კვლევის ლაბორატორიაც.
არქეოლოგიის განყოფილება
არქეოლოგიის განყოფილებაში ცნობილი არქეოლოგები: ანდრია აფაქიძე, მიხეილ ივაშჩენკო, გერმანე გობეჯიშვილი, ალექსანდრე კალანდაძე, გიორგი ლომთათიძე, ტარიელ ჩუბინიშვილი, გიორგი ცქიტიშვილი და სხვ. მოღვაწეობდნენ. 1937 წელს ივანე ჯავახიშვილისა და ნიკო ბერძენიშვილის ხელმძღვანელობით დიდი მცხეთის არქეოლოგიური შესწავლა დაიწყო, 1947 წელს ― ვანის ნაქალაქარის (ნ. ხოშტარიას ხელმძღვანელობით), 1948-1949 წლებში ― განჯისკარის კერამიკული საწარმოსა და რუსთავის ნაქალაქარის (გიორგი ლომთათიძის ხელმძღვანელობით), 1950 წელს ― საგვარჯილეს ქვის ხანის სადგომის, 1952 წელს ― ბიჭვინთის ნაქალაქარის (ანდრია აფაქიძის ხელმძღვანელობით), 1952 წელს ― ხოვლეგორის და 1958 წელს ― შავიზღვისპირეთის.
1959 წელს არქეოლოგიის განყოფილებას ქვისა და ბრინჯაოს ხანის (ხელმძღვანელი გერმანე გობეჯიშვილი) და ანტიკური ხანის (ხელმძღ. ანდრია აფაქიძე) განყოფილებები გამოეყო. 1965 წელს ინსტიტუტში საქართველოს ქვის ხანისა და საქართველოს შუა საუკუნეების არქეოლოგიის განყოფილებები შეიქმნა. 1972 წელს საქართველოს არქეოლოგიური ძეგლების ნუსხის განყოფილება ამოქმედდა, მომდევნო წელს კი, ენეოლით-ადრე და შუა ბრინჯაოს ხანის საქართველოს არქეოლოგიის განყოფილება, გვიანი ბრინჯაოს ხანის საქართველოს არქეოლოგიის განყოფილება და პალეოურბანისტული კვლევის ლაბორატორია შეიქმნა.
1977 წელს არქეოლოგიური კვლევის ცენტრი დამოუკიდებელ კვლევით ცენტრად ჩამოყალიბდა. ძველი ქვის ხანის საქართველოს არქეოლოგიის გაყოფილების ექსპედიციები მოეწყო სამხრეთ საქართველოს მთიანეთში, წყალწითელას ხეობაში, კოდორის ხეობასა და თერჯოლის რაიონში. არქეოლოგიური ექსპედიციების დროს საკაჟიას მღვიმეში ნეანდერტალელი ადამიანის ზედა ყბა, ხოლო თრიალეთში პეტროგლიფები აღმოაჩინეს. ქვის ხანის პრობლემების შესახებ გამოკვლევები გამოაქვეყნეს: გურამ გრიგოლიამ, მედეა ნიორაძემ, ლ. ნებიერიძემ, ლუიზა წერეთელმა და სხვ.
ნეოლით-ადრელითონის ხანის არქეოლოგიის განყოფილების თანამშრომლებმა ენეოლითის ხანის ადრესამიწათმოქმედო ძეგლები ქვემო ქართლსა და არაგვის ხეობაში გამოიკვლიეს, ადრებრინჯაოს ხანის მტკვარ-არაქსის კულტურის ძეგლები კი ქვემო და შიდა ქართლში, მესხეთ-ჯავახეთში, არაგვის ხეობაში, ყვირილას ხეობასა და იორ-ალაზნის აუზში. ენეოლით-ბრინჯაოს ხანის პრობლემები გამოკვლეულია გერმანე გობეჯიშვილის, ტარიელ ჩუბინიშვილის, კონსტანტინე ფიცხელაურისა და სხვათა ნაშრომებში.
მესხეთ-ჯავახეთის ექსპედიციამ სამცხის ტერიტორიაზე პირველად გამოავლინა პალეოლითური ხანის ძეგლები. ისტორიული სამცხის ტერიტორიაზე ადრეანტიკური და ელინისტური ხანის ნიმუშები აღმოაჩინეს. თბილისის ექსპედიციის დროს ჩატარებული კვლევა-ძიების შემდეგ მტკვარ-არაქსის კულტურის უძველესი ძეგლები: თრელი-ღრმახევის არქეოლოგიური ჯგუფი გამოიყო, ხოლო დელისის ნასახლარზე ბრინჯაოს მეტალურგიის არსებობა დადასტურდა. აფხაზეთის ექსპედიციის დროს ფიჩორის ნასახლარზე ბრინჯაოს მეტალურგიისა და უმაღლესი მიწათმოქმედების ნიმუშები აღმოაჩინეს.
1969 წლიდან ანტიკური ხანის არქეოლოგიის განყოფილების საველე არქეოლოგიური კვლევა-ძიება მიმდინარეობდა მცხეთაში, ბიჭვინთაში, ბორჯომის ხეობაში, ვანში და სხვ. ანტიკური ხანის არქეოლოგიის განყოფილებამ შეადგინა კრებულები: „მცხეთა“ (ექვსტომეული) და „დიდი პიტიუნტი“ (სამტომეული). მონოგრაფიები გამოსცეს ანდრია აფაქიძემ, გურამ ლორთქიფანიძემ, გიორგი დუნდუამ და სხვ.
ეთნოლოგიის განყოფილება
მინი|მარჯვნივ|ჯულიეტა რუხაძე ეთნოგრაფიულ ექსპედიციაში [[1960 წელს, ბარისახო, ხევსურეთი]] ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის ეთნოგრაფიის განყოფილებაში კვლევა-ძიება სხვადასხვა მიმართულებით მიმდინარეობდა. მატერიალური კულტურისა და სამეურნეო ყოფის საკითხებს აქტიურად შეისწავლიდა გიორგი ჩიტაია, რომელმაც რამდენიმე გამოკვლევა გამოაქვეყნა ქართული სახვნელი იარაღებისა და მიწათმოქმედების სისტემების შესახებ, მათ შორის: „რაჭული სახვნელი“, „ქსნური მთის გუთანი“ და სხვ. მიწათმოქმედების, ტერასული მეურნეობის, ნიადაგთმცოდნეობისა და აგროეთნოგრაფიის საკითხებზე მუშაობდნენ ნელი ბრეგაძე („მთის მიწათმოქმედება საქართველოში“) ჯულიეტა რუხაძე („ხალხური აგრიკულტურა დასავლეთ საქართველოში“), მიხეილ გეგეშიძე („სარწყავი მიწათმოქმედება საქართველოში“) და სხვ. მევენახეობა-მეღვინეობის საკითხები შეისწავლეს ლევან ფრუიძემ („მევენახეობა და მეღვინეობა საქართველოში, I, რაჭა“), ა. ლეკიაშვილმა, ლ. გაბუნიამ და სხვ.
ეთნოგრაფიის განყოფილებაში შეისწავლიდნენ მესაქონლეობასთან დაკავშირებულ საკითხებს: მსხვილფეხა და წვრილფეხა მესაქონლეობის ფორმებს, სამეურნეო ნაგებობებს, პროდუქციის დამზადებისა და რეალიზაციის გზებს, რწმენა-წარმოდგენებს და ა.შ. ინსტიტუტის თანამშრომლები იკვლევდნენ მეფუტკრეობის („მეფუტკრეობის ისტორიისათვის“ ), მონადირეობის („კოლექტიური ნადირობის გადმონაშთები რაჭაში“ ), მეთევზეობისა და მეაბრეშუმეობის („მეაბრეშუმეობა საქართველოში“ ) დარგებს.
მინი|მარცხნივ|200px|[[მალხაზ აბდუშელიშვილი ― ქართული ანთროპოლოგიური სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი]] ეთნოგრაფიული მონაცემების საფუძველზე საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობებისა და დასახლების ტიპების შესწავლას გიორგი ჩიტაიამ ჩაუყარა საფუძველი. საქართველოს სხვადასხვა კუთხის საცხოვრებელი ნაგებობები შეისწავლეს თინათინ ოჩიაურმა, ვალერიან ითონიშვილმა („საცხოვრებელი ნაგებობანი ხევში ძველად და ახლა“), ჯულიეტა რუხაძემ და სხვ. ინსტიტუტის თანამშრომლებმა ასევე შეისწავლეს საქართველოში გავრცელებული წისქვილები (ს. ბედუკაძე), ხალხური ტრანსპორტი (მიხეილ გეგეშიძე), ქართული კერამიკა (ლუბა ბოჭორიშვილი) და მეთუნეობა, ხის ჭურჭელი და სხვ. 1962-1968 წლებში ეთნოგრაფიის განყოფილების წევრები აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში საკულტო ძეგლებს შეისწავლიდნენ.
1945-1953 წლებში ინსტიტუტში მუსიკალური ფოლკლორის განყოფილება ფუნქციონირებდა. 1960-იანი წლებიდან მუშაობა ძირითადად მუსიკალური ეთნოგრაფიის მიმართულებით წარიმართა. განყოფილების თანამშრომლები ქართულ სიმღერებსა და საკრავებს ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ ასპექტში შეისწავლიდნენ (ნანული მაისურაძე, მანანა შილაკაძე ).
1964 წელს ეთნოგრაფიის განყოფილებაში ანთროპოლოგიის სექტორი ჩამოყალიბდა, სადაც ძირითადად ეთნოგენეზსა და რასების ჩამოყალიბების ისტორიას შეისწავლიდნენ. 1968 წლიდან გამოცემულ ანთროპოლოგიურ კრებულებში „მასალები კავკასიის ანთროპოლოგიისათვის“ რკინის, ბრინჯაოს, ელინისტური, ადრეანტიკური, გვიანანტიკური, ფეოდალური და კავკასიის ანთროპოლოგია იყო შესწავლილი. ანთროპოლოგიის სექტორში შეისწავლიდნენ საქართველოსა და კავკასიის მოსახლეობის ანთროპო-სომატოლოგიურ საკითხებსაც. პალეოანთროპოლოგიური მასალების მოპოვების მიზნით, ანთროპოლოგები ხშირად მონაწილეობდნენ არქეოლოგიურ ექსპედიციებში. 1968 წლიდან დაიწყო დერმატოგლიფიკური და ოდონტოლოგიური ექსპედიციები.
ჯენეს დიდი მეჩეთი
thumb|240px|ჯენეს მეჩეთის განთქმულ მინარეთთა ტრიო ქალაქის ცენტრალურ ბაზარს გადაჰყურებს. thumb|240px|მეჩეთის მთავარი შესასვლელი ჩრდილოეთიდან.
ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
კონფერენციები, კონგრესები და სიმპოზიუმები
thumb|right|220px|[[გიორგი მელიქიშვილი ― ინსტიტუტის დირექტორი 1965-1999 წლებში]] ინსტიტუტში რეგულარულად ტარდებოდა სამეცნიერო სესიები და კონფერენციები. თანამშრომლებიც რეგულარულად მონაწილეობდნენ საერთაშორისო კონფერენციებში, სიმპოზიუმებსა და კონგრესებში.
ჯენეს დიდი მეჩეთი
ჯენეს დიდი მეჩეთი უდიდესი ტალახის აგურით ნაგები შენობაა მსოფლიოში და მრავალ არქიტექტორთა მიერ სუდანურ-საჰელიური არქიტექტურული სტილის უდიდეს მიღწევად მიიჩნევა, მნიშვნელოვანი ისლამური გავლენით. მეჩეთი ქალაქ ჯენეში, მალი, მდებარეობს, მდ. ბანის დელტაზე. მის ადგილას პირველი მეჩეთი აიგო მე-13 საუკუნეში, ამჟამინდელი სტრუქტურა კი 1907 წლით თარიღდება. ეს მეჩეთი ამჟამად აფრიკის ერთ-ერთ ყველაზე განთქმულ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს. ჯენეს ძველ ქალაქთან ერთად მეჩეთი იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შეტანილი 1988 წელს.
ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
კონფერენციები, კონგრესები და სიმპოზიუმები
ქვემოთ მოცემულია სამეცნიერო სესიების, კონფერენციების, კონგრესებისა და სიმპოზიუმების ჩამონათვალი, რომელთა (ერთ-ერთი) ორგანიზატორიც ინსტიტუტი იყო:
ჯენეს დიდი მეჩეთი
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მალი კატეგორია:მალის მეჩეთები კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მალიში
ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
კონფერენციები, კონგრესები და სიმპოზიუმები
ქვემოთ მოცემულია საერთაშორისო ფორუმების ჩამონათვალი, რომლებშიც ინსტიტუტის თანამშრომლები მონაწილეობდნენ: მინი|მარჯვნივ|[[გრიგოლ გიორგაძე (აღმოსავლეთმცოდნე)|გრიგოლ გიორგაძე ― ისტორიკოს-ეკონომისტთა VII კონგრესის მონაწილე ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტიდან]]
სტრუქტურა
მინი|მარცხნივ|[[შალვა ასლანიშვილი ― ისტორიის ინსტიტუტის მუსიკალური ფოლკლორის განყოფილების ხელმძღვანელი 1945-1950 წლებში]]
ისტორიული და ეთნოგრაფიული არქივი
2006 წელს ინსტიტუტში განხორციელებული ცვლილებების შემდეგ სპეციალური სტრუქტურული ერთეული: ისტორიული და ეთნოგრაფიული არქივი შეიქმნა. არქივში ინსტიტუტის განყოფილებებში დაცულმა მასალამ მოიყარა თავი. ექსპედიციების საარქივო ფონდთან ერთად ინსტიტუტში დაცულია: პირად საარქივო ფონდში ინსტიტუტის თანამშრომელთა პირადი არქივებია დაცული, მათ შორის: ნანული აბესაძის, ვერა ბარდაველიძის, ლუბა ბოჭორიშვილის, მიხეილ გეგეშიძის, გიორგი ლომთათიძის, ალექსი ოჩიაურის, თინათინ ოჩიაურისა და სხვათა პირადი ფონდები.
გრაფიკული მასალის ფონდში საქართველოსა და კავკასიის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების, რელიგიური, საცხოვრებელი, თავდაცვითი და სამეურნეო დანიშნულების ნაგებობების ანაზომები, ჩანახატები და ა.შ. არის დაცული. მასალები XX საუკუნის 30-80-იან წლებშია შესრულებული.
ინსტიტუტის მუსიკალური ფონდი მაგნიტოფონებზე არსებულ ჩანაწერებსა და ცვილის ლილვაკების კოლექციას მოიცავს. ცვილის ლილვაკების კოლექცია საქართველოში უდიდესია. ფონდი 1920-1950-იან წლებში ექსპედიციების დროს სერგი ჟღენტის, თამარ მამალაძის, შალვა ასლანიშვილისა და უცნობი ჩამწერის მიერ საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში ჩაწერილ სიმღერებს აერთიანებს. 2005 წელს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროსა და ვენის ფონოგრამარქივის მხარდაჭერით მუსიკალური ფონდის მასალა სრულად გადავიდა ციფრულ მატარებლებზე.
გამოცემები
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის ყოველწლიური, მრავალპროფილიანი, რეფერირებადი სამეცნიერო ჟურნალია „ქრონოსი“, რომელშიც ისტორიის, ეთნოლოგიის, ფიზიკური ანთროპოლოგიის, არქეოლოგიისა და ხელოვნების ისტორიის შესახებ ორიგინალური ნაშრომები იბეჭდება. ჟურნალის პირველი ნომერი 2020 წელს დაიბეჭდა.
ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის კრებულებია: „ქართული წყაროთმცოდნეობა“, „ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები“, „კავკასიის ეთნოლოგიური კრებული“, „საქართველოს შუა საუკუნეების ისტორიის საკითხები“, „ისტორიულ-ეთნოლოგიური ძიებანი“, „ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის შრომები“ და „კავკასიურ-ახლოაღმოსავლური კრებული“.
მდებარეობა
ნიკო მარის პეტროგრადში ყოფნის დროს, დირექტორის მოვალეობას მისი მოადგილე, ექვთიმე თაყაიშვილი ასრულებდა. თავდაპირველად ინსტიტუტიც მის ბინაში იყო განთავსებული. 1919 წლიდან „კავკასიისმცოდნეობის ისტორიულ-არქეოლოგიური ინსტიტუტი“ მიხეილ ლერმონტოვის ქუჩაზე (№3) გადავიდა, 40-იან წლებში ― ძერჟინსკის ქუჩაზე (№8), ხოლო 1981 წლიდან ცალკე შენობაში განთავსდა, მელიქიშვილის ქუჩის №10-ში. 2010-იან წლებში ინსტიტუტი მელიქიშვილის ქუჩიდან უნივერსიტეტის ქუჩაზე (№2) გადავიდა.
სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს სამეცნიერო ორგანიზაციები კატეგორია:1917 წელს დაარსებული სამეცნიერო ორგანიზაციები კატეგორია:საქართველოს სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები კატეგორია:განათლება საქართველოში კატეგორია:მეცნიერება და ტექნოლოგიები საქართველოში კატეგორია:მეცნიერება და ტექნოლოგიები საბჭოთა კავშირში
Solenopsis canariensis
Solenopsis canariensis — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Solenopsis-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Ponerinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
კარჰეს ბრძოლა
კარჰეს ბრძოლა (karrae̯) (ძვ. წ. 53 წელი ) — რომაელთა ბრძოლა მარკუს ლიცინიუს კრასუსის მეთაურობით პართიის იმპერიის წინააღმდეგ. რომაული ჯარის შვიდი ლეგიონი უდაბნოში მიიმწყვდიეს და საბოლოოდ დაამარცხეს კატაფრაქტებისა და მსუბუქი მშვილდოსანი კავალერიით შემდგარმა ჯარმა, რომელსაც მეთაურობდა პართიელი გენერალი სურენა. ასეთ ბრტყელ რელიეფზე ლეგიონს არ გააჩნდა ეფექტური ტაქტიკა ძალზე მოძრავი პართიელი ცხენოსნების წინააღმდეგ, ამიტომაც რომაელთა ჯარი მუდმივი შეტევების ქვეშ იმყოფებოდა რასაც ვერ გაუძლეს და შედეგად გამანადგურებული მარცხი განიცადეს. კრასუსი თავისი ჯარის დიდ ნაწილთან ერთად მოკლეს. ეს ჩვეულებრივ განიხილება, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული და მნიშვნელოვანი ბრძოლა რომის და პართიის იმპერიებს შორის და რომის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე გამანადგურებელი მარცხი. ოვიდის თქმით ბრძოლა მოხდა 9 ივნისს.
ჯორჯო ვაზარი
ბიოგრაფია
ვაზარი დაიბადა არეცოში, ტოსკანას რეგიონში. იგი საკუთარი ბიძაშვილის ლუკა სინიორელის რეკომენდაციით ადრეულ ასაკში გახდა ჯიულიემო დე მარსილიას, შუშის გამოჩენილი მხატვრის, მოწაფე. 16 წლის ასაკში, ვაზარი კარდინალმა სილვიო პასერინიმ ფლორენციაში გაგზავნა სადაც იგი ანდრეა დელ სარტოსა და მისი მოწაფეების: როსსო ფიორენტინოსა და იაკოპო პონტორმოს წრეს შეუერთდა. ამ წრის წევრობამ ვაზარის ჰუმანისტური განათლების განვითარებას ხელი შეუწყო. ვაზარი მალე მიქელანჯელო ბუანაროტიმ დაიმეგობრა, რომლის მხატვრობაც ვაზარის მხატვრობაზე გავლენას მოახდენდა.
კარჰეს ბრძოლა
კრასუსი, პირველი ტრიუმვირატის წევრი და რომის უმდიდრესი ადამიანი იყო, ის იყო სამხედრო დიდებითა და პერსპექტივით მოხიბლული, ამიტომაც რომის სენატის ოფიციალური თანხმობის გარეშე პართიაში შეიჭრა. არტავაზდ II შესთავაზა სომხეთის გავლით შესულიყო პართიაში თუმცა კრასუსმა ეს წინადადება უარყო და შუამდინარეთის უდაბნოებში გაილაშქრა. ის პართიის ძალებს დაუპირისპირდა კარჰეს მახლობლად. სურენას ჯარმა რომაელთა დიდი ნაწილი შეიპყრეს ან მოკლეს. თავად კრასუსი მოკლეს ზავის დადებისას.
ჯორჯო ვაზარი
ბიოგრაფია
1529 წელს ვაზარი რომს ეწვია, სადაც მან რაფაელის და სხვა რომანული მაღალი რენესანსის მხატვართა ნამუშევრები შეისწავლა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:იტალიელი მხატვრები კატეგორია:რენესანსი კატეგორია:დაბადებული 30 ივლისი კატეგორია:დაბადებული 1511 კატეგორია:გარდაცვლილი 27 ივნისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1574
კარჰეს ბრძოლა
პართიაში შეჭრა
კრასუსი სირიაში ჩავიდა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 55 წლის ბოლოს და მაშინვე შეუდგა თავისი უზარმაზარი სიმდიდრის გამოყენებას ჯარის შესაკრებად. პლუტარქეს ცნობით მან შეკრიბა 7 ლეგიონი, დაახლოებით 28000-35000 მძიმედ შეიარაღებული ქვეითი ჯარისკაცი. მას ასევე ჰყავდა დაახლოებით 4000 მსუბუქად შეარაღებული ქვეითი და 4000 მხედარი, მათ შორის 1000-კაციანი გალური კავალერია, რომელიც პუბლიუსმა მოიყვანა. სირიაში ელინური დასახლებების დახმარებით და სომეხთა მეფის, არტავასდესის 6000 მხედრის მხარდაჭერით, კრასუსი პართიისკენ გაემართა. არტავასდესმა ურჩია მას სომხეთის გავლით გაევლო გზა უდაბნოს თავიდან აცილების მიზნით და შესთავაზა მას დამატებითი 10 000 მხედარი და 30 000 ქვეითით გაძლიერება.
კრაუსუსმა უარი თქვა მის შემოთავაზებაზე და გადაწყვიტა, პირდაპირი მარშურტით წაუსიყო შუამდინარეთის უდაბნოებში და დაეპყრო რეგიონის დიდი ქალაქები. ამის საპასუხოდ პართიის მეფემ, ოროდეს II-მ ჯარი ორ ნაწილად გაყო, მისი დიდი ნაწილი ქვეითი მშვილდოსნებით და ცოტაოდენი კავალერიით, გაგზავნა თავად სომხეთის დასასჯელად. არმიის დარჩენილი ნაწილი, რომელიც მთლიანად კავალერიით იყო შემდგარი, გაგაზავნა კრასუსის არმიის დასაზვერად. ორონეს არ ეგონა, რომ სურენას მცირერიცხოვანი ჯარი შეძლებდა კრასუსის დამარცხებას. მონებისა და ვასალების ჩათვლით, სურენას ექსპედიცია სულ ათიათასს შეადგენდა, რომელსაც მხარს ჰყავდა ბარგის მზიდავი ათასი აქლემი.
კრასუსმა მიიღო მითითებები ოსროენის მთავარი არიამნესისგან, რომელიც ეხმარებოდა პომპეუსს აღმოსავლეთის ლაშქრობებში. კრაუსის არიამნეს ენდობოდა, თუმცა, ის პართიელებს ჰყავდათ მოსყიდული. მან მოუწოდა შეტევისკენ რომაელებს და მოატყუა რომ პართიელები სუსტები და მოუწესრიგებლები იყვნენ. შემდეგ მან კრასუსის ჯარი მიიყვანა უდაბნოს ყველაზე უკაცრიელ ნაწილში, წყლისგან შორს. მოგვიანებით მან მიიღო შეტყობინება, სადაც არტავადესი სთხოვდა დახმარებას რამეთუ, პართიის ძირითადი ჯარი სომხეთში იმყოფებოდა. კრასუსმა უგულებელყო შეტყობინება და განაგრძო წინსვლა შუამდინარეთში. ის სურენას ლაშქარს ქალაქ კარჰეის მახლობლად შეხვდა.
ბრძოლა
მას შემდეგ რაც პართიის არმიის რიცხოვნება გაიგო კრასუსმა, (დაახლოებით 10000 კაცი) მთელი რომაული არმია პანიკამ მოიცვა. კრასუსის გენერალმა კასიუსმა რეკომენდაცია გაუწია ჯარის განლაგებას ტრადიციული რომაული წესით, რომლის მიხედვითაც ქვეითები ქმნიდნენ ცენტრს და კავალერია ფლანგებს. თავდაპირველად, კრასუსი დათანხმდა, მაგრამ მან მალევე შეიცვალა აზრი და გადაანაწილა თავისი ხალხი ღრუ მოედანზე, თითოეული მხარე თორმეტი კოჰორტისგან იყო ჩამოყალიბებული. ეს განლაგება მის ჯარს დაიცავდა ფლანგებიდან მაგრამ, ამან არმია მეტად შეანელა. გენერლებმა კრასუსს ურჩიეს, დაბანაკებულიყვნენ და მეორე დილით დასვენებულს ებრძოლათ, თუმცა, პუბლიუს სურდა შეტევა და დაარწმუნა კიდეც კრასუსი.
პართიელები ცდილობდნენ რომაელი ჯარისკაცების შეშინებას. თავდაპირველად. დაიწყე დოლებზე ხმამაღლა დაკვრა, შემდეგ სურენამ, კატაფრაქტებს უბრძანა ჯავშანზე ქსოვილი აეფარებინათ და წინ წასულიყვნენ. როდესაც ისინი რომაელებს მიუახლოვდნენ, მათ ერთდროულად ჩამოაგდეს ქსოვილები და დაანახეს თავიანთი მბზინავი ჯავშანი. ეს სანახაობა რომაელების დასაშინებლად იყო შექმნილი.
სურენა ფიქრობდა რომ რომაული დაცვის ხაზი ტავისი კატაფრაქტებით გაერღვია, მაგრამ იცოდა რომ, ეს არ იქნებოდა საკმარისი გამარჯვებისთვის. ამრიგად მან თავისი მშვილდოსანი კავალერიით ალყაში მოაქცია რომაული ჯარი. კრასუსმა კავალერია გაგზავნა მათ შესაჩერებლად, მაგრამ ეს ვერ მოახერხეს. ლეგიონერები პოზიციურად იყვნენ განლაგებული და იფარებდნენ თავიათ დიდ ფარებს, თუმცა, ეს მაინც არ იყო საკმარისი სხეულის მთლიანად დასაფარად. პლუტარქეს ინფორმაციით პართიელთა ნასროლი ისრები მაინც აღწევდნენ ფარებში. სხვა ისტორიკოსები აცხადებენ, რომ მიყენებული ჭრილობების უმეტესობა იყო არასასიკვდილო დარტყმა მხილებულ კიდურებზე.
რომაელები ცდილობდნენ ხელცართულ ბრძოლაში ჩაბმას, მაგრამ, პართიელები მაინც ახერხებდნენ უკან დახევას. შემდეგ ლეგიონერებმა შექმნეს ტესტუდოს ფორმირება მათი ფარების ერთმანეთთან ჩაკეტვით, რათა წარმოედგინათ თითქმის შეუღწევადი ფრონტი პართიელთათვის. თუმცა, ამ ფორმირებამ სასტიკად შეზღუდა მათი უნარი ხმლით ბრძოლაში. პართიულმა კატაფრაქტებმა გამოიყენეს ეს სისუსტე და არაერთხელ შეუტიეს რომაული ხაზს, რამაც გამოიწვია პანიკა და დიდი მსხვერპლი. როდესაც რომაელები ცდილობდნენ თავიანთი წყობის მოხსნას კატაფრაქტების მოსაგერიებლად, ეს უკანასკნელნი სწრაფად იხევდნენ უკან და ცხენოსანი მშვილდოსნები იწყებდნენ ისრების სროლას.
როდესაც პუბლიუსი დაშორდა რომაულ არმიას, კატაფრაქტებმა შეტევა წამოიწყეს მათ წიანააღმდეგ, ხოლო, ცხენოსანმა მშვილდოსნებმა უკან დახევა შეწყვიტეს. მომდევნო ბრძოლაში გალები გაბედულად იბრძოდნენ, მაგრამ მათი არასრულფასოვნება იარაღსა და აბჯარში აშკარა იყო. საბოლოოდ უკან დაიხიეს გორაზე, სადაც პუბლიუსმა თავი მოიკლა, ხოლო მისი ჯარისკაცები მოკლეს, მხოლოდ 500 აიყვანეს მძევლად.
კრასუსმა არ იცოდა შვილს რა მოუვიდა, მაგრამ, იცოდა რომ საფრთხეში იყო და ჯარს უბრძანან წინ სვლა. მოგვიანებით მან შვილის თავი შუბზე წამოცმული ნახა. პართიელებმა ალყაში მოაციეს რომაული ჯარი და განაგრძეს ისრების სროლა. ამავდროულად კატაფრაქტებმა დაიწყეს შეტევები რამაც გამოიწვია რომაელთა დეორგანიზაცია.
პართიელთა შემოტევა დაღამებამდე არ შეწყვეტილა. შვილის სიკვდილით ღრმად შეძრწუნებულმა კრასუსმა ბრძანა უკან დახევა ახლომდებარე ქალაქ კარჰაში და დატოვა 4000 დაჭრილი, რომლებიც მეორე დილით პართიელებმა მოკლეს.
ოთხი რომაელი კოჰორტა სიბნელეში დაიკარგა და პართიელებმა ბორცვზე ალყა შემოარტყეს, მხოლოდ 20 რომაელი გადარჩა.
მეორე დღეს სურენამ შესთავაზა კრასუსს მოლაპარაკება. სურენამ შესთავაზა ზავი, რათა რომის არმია უსაფრთხოდ დაბრუნებულიყო სირიაში, სანაცვლოდ რომს უნდა დაეთმო ევფრატის აღმოსავლეთით მდებარე მთელი ტერიტორია. სურენამ რომაელებს სამშვიდობო შესთავაზა მოლაპარაკებები ევაკუაციის შესახებ.
კრასუსს არ სურდა მოლაპარაკებები მაგრამ მისი ჯარი აჯანყებით იმუქრებოდა. შეხვედრას მხარეებს შორის დაპირისპირება დაიწყო, ამიტომაც, კრასუსი და მისი გენერლები მოკლეს.
პართიელებმა კრასუსს პირში ჩაასხეს ოქრო. პლუტარქეს ინფორმაციით მისი თავი წვეულებაზე ჰქონდათ პართილებს მიტანილი. ზოგიერთმა რომაელმა გაქცევა შეძლო მაგრამ უმეტესობა მოკლეს ან შეიპყრეს. საბოლოოდ 20 000 რომაელი მოკლეს, 10 000 შეიპყრეს და ეს იყო რომის ისტორიაში ერთ-ერთი უდიდესი მარცხი.
სქოლიო
კატეგორია:იტალიის ბრძოლები კატეგორია:რომის პოლიტიკური მოღვაწეობა კატეგორია:რომის რესპუბლიკის ისტორია კატეგორია:რომის ისტორია კატეგორია:რომის რესპუბლიკის ომები
ქორეთის ეკლესიის წარწერა
მინიატიურა|ქორეთის ეკლესიის წარწერა. ქორეთის ეკლესიის წარწერა — ძველი ქართული ასომთავრული წარწერა საჩხერის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქორეთის ღვთაების ეკლესიიდან. წარწერა სამშენებლო ხასიათისაა. იგი მიკვლეულ იქნა 1958 წელს გ. გაფრინდაშვილის მიერ.
წარწერა
thumb|250px|[[ქორეთის ღვთაების ეკლესია]] წარწერა ექვსსტრიქონიანია:
ანუ:
დახასიათება
ენობრივი თავლსაზრისით საყურადღებოა დეოფალ < დედოფალ დ–ს დისიმილაციური დაკარგვა. ასევე საყურადღებოა ანთროპონიმი ხურსი.
დათარიღება
წარწერა თარიღდება 1000 წლით (780+220=1000).
სქოლიო
კატეგორია:ქართული წარწერები
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ინდონეზიაში
მათ შორის:
2 მათგანი ადამიანის გენიის შედევრია (კრიტერიუმი i), 3 კი ბუნების ქმნილებაა (კრიტერიუმი vii).
ცხრილი
ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის სიაში დამატების თარიღის მიხედვით.
რესურსები ინტერნეტში
* ინდონეზია
255
თარიღი უცნობია
*
Solenopsis capensis
Solenopsis capensis — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Solenopsis-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Ponerinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ონჭიქეთი
ონჭიქეთი — ონჭიკეთი - ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზემო ონჭიქეთისა და ქვემო ონჭიქეთის ძველი სახელწოდება. ამჟამად ორივე სოფელი შედის ერკეთის თემში. სახელწოდება უნდა მომდინარეობდეს ოჭიკეთიდან ანუ: „საჭინკეთიდან“, ჭინკებით დასახლებული ადგილიდან.
სქოლიო
კატეგორია:ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის ისტორიული სოფლები
ნოვოიშმეტოვო
ნოვოიშმეტოვო (Яңы Ишмәт; Новоишметово) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის დიურტიულის რაიონში.
2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 283 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ დიურტიულიდან დაშორებულია 25 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია უფა, რომელიც დაშორებულია 160 კმ-ით.
სქოლიო
კატეგორია:დიურტიულის რაიონის სოფლები
კიტილია
კიტილია ({{lang-fi|Kittilä}) — მუნიციპალიტეტი მთიანი ლაპლანდიის ქვერეგიონში, ფინეთში. 2023 წლის აღწერის მიხედვით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 6 673 ადამიანს შეადგენს. მუნიციპალიტეტის ფართობი 8 262.97 კმ²-ია. მოსახლეობის სიმჭიდროვე 0.82 ადამიანია 1 კმ²-ზე. მუნიციპალიტეტი არქტიკული წრის ჩრდილოეთით მდებარეობს. კიტილია ცნობილია იმით, რომ ფინეთის მასშტაბით ყველაზე დაბალი ტემპერატურა [მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე დაფიქსირდა, -51.5 °C (−60.7 °F), 1999 წლის იანვარში. შუაღამის მზე ჰორიზონტზე მაღლაა 29 მაისიდან 16 ივლისამდე. პოლარული ღამე 14 დეკემბრიდან 29 დეკემბრამდე გრძელდება.
სქოლიო
კატეგორია:ლაპლანდიის მუნიციპალიტეტები (ფინეთი)
ტემუკო
ტემუკო (Temuco) — ქალაქი და კომუნა ჩილეში. ამავე სახელობის კომუნის, კაუტინის პროვინციისა და არაუკანიის რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრი.
კომუნის ფართობი – 464 კმ². მოსახლეობა — 282279 კაცი (2002). სიმჭიდროვე — 608,36 ად/კმ².
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ჩილეს ქალაქები კატეგორია:ჩილეს კომუნები
ზემო ნიქოზის ღვთაების ტაძრის წარწერები
ზემო ნიქოზის ღვთაების ტაძრის წარწერები — ორი ძველი ქართული ასომთავრული წარწერა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ნიქოზის ღვთაების ტაძარზე.
პირველი წარწერა
წარწერა ორსტრიქონიანია:
ანუ:
დახასიათება
პალეოგრაფიული თვალსაზრისით წარწერა არქაულია. შ ასოს ზემოთა რკალი შეკრულია, ასევე შეკრულია წ გრაფემის ორივე რკალი. ქარაგმის ნიშნები არ გვხვდება.
დათარიღება
სპეციალისტთა აზრით წარწერა V საუკუნისაა.
მეორე წარწერა
წარწერა ამოკვეთილია საყდრის სამხრეთ ფასადზე. დაზიანებულია. წარწერა სამსტრიქონიანია:
ანუ:
დახასიათება
პალეოგრაფიული თვალსაზრისით წარწერას ახასიათებს გრაფემების გაკუთხოვნება.
დათარიღება
სპეციალისტთა აზრით, წარწერა X საუკუნისაა.
სქოლიო
კატეგორია:ქართული წარწერები
სიგებერტ III
სიგებერტ III (Sigebert III); (დ. დაახლოებით 9 ოქტომბერი, 630 — 19 იანვარი, 631    — გ. 1 თებერვალი, 656) — ფრანკთა მეფე 632 — 656 წლებში, დაგობერტ I-ის ვაჟი, მეროვინგების დინასტიიდან. მართავდა ავსტრაზიას. სიგებერტი ფრანგულად ნიშნავს: ბრწყინვალე გამარჯვებული.