cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
საიდუმლო მასალები: მე მინდა მჯეროდეს
პირველი ფილმისგან განსხვავებით, მეორეს სიუჟეტი არ ამახვილებს ყურადღებას ძირითად მითოლოგიაზე და წარმოადგენს ცალკე თრილერს, რომელიც უფრო ახლოს არის „კვირის მონსტრის“ ტიპის ეპიზოდებთან. სიუჟეტის მიხედვით ფოქს მალდერი და დანა სკალი, მთავარი გმირები, გფბ-ში უკვე რამდენიმე წელია, რაც არ მუშაობენ. მალდერი, დევნილი ორგანიზაციის მიერ, მარტო ცხოვრობს, ხოლო სკალი კათოლიკურ ჰოსპიტალში ექიმია. იქ იგი უმეგობრდება მძიმედ დაავადებულ პაციენტს. იდუმალ ვითარებაში კლავენ გფბ-ის აგენტს, ხოლო ყოფილ სასულიერო პირს, დადანაშაულებულს ბავშვებზე სექსუალურ ძალადობაში, აქვს უცნაური ხილვები. მალდერი და სკალი თანხმდებიან გფბ-ის შეთავაზებაზე და იძიებენ ამ საქმეს.
ფილმი თავდაპირველად უნდა გამოსულიყო 2001 წელს, სერიალის მეცხრე სეზონის შემდეგ, მაგრამ მასზე კვლავ მუშაობდნენ ექვსი წლის განმავლობაში. 2007 წლის დეკემბერში ვანკუვერში მისი წარმოება დაიწყო. პრემიერა გაიმართა 2008 წლის 23 ივლისს, ჰოლივუდში, ხოლო კინოგაქირავებაში ფილმი ჩაეშვა 25 ივლისს. კრიტიკოსებმა იგი არაერთგვაროვნად შეაფასეს.
სქოლიო
კატეგორია:2008 წლის ფილმები კატეგორია:ამერიკული ფილმები კატეგორია:20th Century Fox-ის ფილმები კატეგორია:Dune Entertainment-ის ფილმები კატეგორია:2000-იანების სამეცნიერო ფანტასტიკური ფილმები კატეგორია:ამერიკული სამეცნიერო ფანტასტიკური მოქმედებითი ფილმები კატეგორია:ამერიკული სამეცნიერო ფანტასტიკური საშინელებათა ფილმები კატეგორია:საიდუმლო მასალები (ფრენჩაიზი)
ჟოან კაპდევილა
ჟოან კაპდევილა (Joan Capdevila; დ. 3 თებერვალი, 1978) — კატალონიელი ფეხბურთელი, მარცხენა მცველი. ესპანეთის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში გახდა ევროპისა (2008) და მსოფლიოს (2010) ჩემპიონი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1978 კატეგორია:ესპანელი ფეხბურთელები კატეგორია:კატალონიელი ფეხბურთელები კატეგორია:ესპანეთის პრიმერა დივიზიონის ფეხბურთელები კატეგორია:2008 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:2010 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:ატლეტიკო მადრიდის ფეხბურთელები კატეგორია:დეპორტივო ლა-კორუნიას ფეხბურთელები კატეგორია:ლისაბონის ბენფიკას ფეხბურთელები კატეგორია:ესპანიოლის ფეხბურთელები კატეგორია:ვილიარეალის ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 3 თებერვალი კატეგორია:ევროპის ჩემპიონები ფეხბურთში კატეგორია:მსოფლიო ჩემპიონები ფეხბურთში
კამილა ლადინგტონი
მინი|220პქ|კამილა ლადინგტონი 2014 წელს კამილა ლადინგტონი (Camilla Luddington; დ. 15 დეკემბერი, 1983) — ინგლისელი მსახიობი და გამომხმოვანებელი, რომელიც ცნობილია კათრინი მიდლტონის როლით Lifetime-ის ტელესერიალში „უილიამი და კეიტი“ (2011), აგრეთვე ჯო ვილსონის როლით ABC-ის სამედიცინო ტელესერიალში „გრეის ანატომია“.
დაიბადა ასკოტში, ბერკშირში 1983 წლის 15 დეკემბერს. 2002 წელს დაამთავრა ინგლისის ამერიკული სკოლა.
ლადინგტონი აგრეთვე დაკავებულია გახმოვანებით. იგი ახმოვანებს ვიდეო თამაშების „Tomb Raider“ (2013), „Rise of the Tomb Raider“ (2015) და „Shadow of the Tomb Raider“-ის (2018) მთავარ გმირ ლარა კროფტს
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1983 კატეგორია:დაბადებული 15 დეკემბერი კატეგორია:ინგლისელი მსახიობები კატეგორია:ინგლისელი ტელემსახიობები კატეგორია:ინგლისელი გამოხმოვანებლები
ქურაი
100px|მინი|ქურაი, აგრეთვე ცნობილი როგორც კურაი ან კორაი ქურაი (ҡурай) — არის გრძელი ღია ბოლოს მქონე ფლეიტა ორიდან შვიდამდე თითის ხვრელით. ის არის  ბაშკირების და თათრების ეროვნული ინსტრუმენტი. ინსტრუმენტი არის ჩურის ტიპის.
ქურაის ყველაზე გავრცელებული ვარიანტი დამზადებულია უმბელიფეროვანი მცენარის ღეროსგან, რომელსაც ეწოდება ურალს ედგეპისთილი ან კამჩატკის პლეიროსპერმუმი (პლეუროსპერმუმ ურალენსი). ქურაის ღერო არის დაახლოებით 2-3 მეტრი სიგრძის. ის ყვავილობს ივლისში, შემდეგ შრება აგვისტო-სექტემბერში. მას ჭრიან სექტემბერში და ინახავენ მშრალ, ბნელ ადგილში. მის სიგრძეს იგებენ მცენარის ზომის ხელის გულთან შედარებით - ხელის გულის სიგრძეზე 8-10 ჯერ დიდი უნდა იყოს. პირველი ხვრელი უნდა გაკეთდეს ოთხი თითის დაშორებით მცენარის ღეროს დასაწყისიდან, შემდეგი სამი ხვრელი ორ-ორი თითის დაშორებით ერთმანეთისგან, მეხუთე და უკანა ხვრელი უნდა გაკეთდეს სამი თითის დაშორებით მეოთხედან. 200px|მინი|მარცხნივ|ტატარ ქურაი ქურაის სიგრძე დაახლოებით 510-810 მილიმეტრია. ქურაის დიაპაზონი შედგება სამი ოქტავისგან. ქურაი გამოიყენება, როგორც სოლო, ასევე ანსამბლში შესრულებისთვის. დღესდღეობით ქურაი შეიძლება დამზადდეს ფანერისგან. ის არის უფრო სტაბილური და მისი ხმა ბუნებრივი ქურაის ხმის მსგავსია.
150px|მინი|მარცხნივ|[[ბაშკირეთის დროშა]] გამოჩენილი ქურაის შემსრულებლები არიან: კუბაგუშ-სასანი, ბაიკ-სასანი, ი. მურზაკაევი, გ. არგინბაევი, ი. იციანბაევი, ი. დილმუხამეტოვი, გ. სულეიმანოვი, კ. დიაროვი, რ. რახიმოვი, ი. გაინეტდინოვი, ა. აიტკულოვი და რ. იულდაშევი.
არსებობს უამრავი ქურაის შემსრულებლები, რომლებიც არიან ლაურიანტები და გამარჯვებულები საერთაშორისო მუსიკალური ფესტივალების, საერთაშორისო სტუდენტთა და ახალგაზრდობის და სრულიად რუსეთის იშვიათ ინსტრუმენტებზე დამკვრელების კონკურსის მონაწილეები.
ლიტერატურა
კატეგორია:ბაშკირული მუსიკალური ინსტრუმენტები კატეგორია:თათრული მუსიკალური ინსტრუმენტები
სამარყანდის ოლქი
სამარყანდის ოლქი (ვილაეთი) (Samarqand viloyati) — უზბეკეთის რესპუბლიკის ადმინისტრაციული ერთეული. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი სამარყანდი.
ზოგადი მიმოხილვა
შეიქმნა 1938 წლის 15 იანვარს. მდებარეობს რესპუბლიკის ცენტრალურ ნაწილში, მდინარე ზარაფშანის შუა დინების აუზში. ფართობი 16.4 ათასი კმ². სამარყანდის ოლქის ჩრდილოეთ ნაწილში ნურათაუს და აქთაუს ქედები, ყიზილყუმის უდაბნოს ნაწილი; სამხრეთში — ზარფაშანის ქედის ჩრდილოეთ კალთები და ყარნაბჩულის სტეპი. ერთადერთი დიდი მდინარეა ზარაფშანი. სამარყანდის ოლქში განვითარებულია მანქანათსაშენი, ლითონდასამუშავებელი, ქიმიური, მსუბუქი და კვების მრეწველობა, მექანიზებული სოფლის მეურნეობა. სოფლის მეურნეობაშ დიდი ადგილი უკავია სარწყავ მიწებს. აგებულია წყალსაცავები და საირიგაციო არხები. მოჰყავთ ბამბა, თამბაქო, მარცვლოვნები, კარტოფილი, ბოსტნეული, ხილი. აშენებენ მსხვილრქოსან საქონელს, ცხვარს, თხას. განვითარებულია მეაბრეშუმეობა. სამარყანდის ოლქს კვეთს სარკინიგზო მაგისტრალი კრასნოვოდსკ-ტაშკენტი. განვითარებულია საჰაერო მიმოსვლა.
სქოლიო
კატეგორია:უზბეკეთის ოლქები
გოიფელდენი
სქოლიო
კატეგორია:ბადენ-ვიურტემბერგის თემები
რაკოცი-ტერი (ბუდაპეშტის მეტრო)
რაკოცი-ტერი (Rákóczi tér) — ბუდაპეშტის მეტროპოლიტენის სადგური. მდებარეობს მე-4 ხაზზე (მწვანე) და შედგება 1 ბაქნისაგან. სადგური გაიხსნა 2014 წელს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბუდაპეშტის მეტროსადგურები
ტოდორ ჟივკოვი
ტოდორ ჟივკოვი (Тодор Живков; დ. 7 სექტემბერი, 1911 — გ. 5 აგვისტო, 1998) — ბულგარეთის კომუნისტური პარტის პირველი (1954-1981 ) და შემდეგ გენერალური მდივანი (1989 წლამდე).
დაიბადა 1911 წელს გლეხის ოჯახში. 1928 წელს შეუერთდა ბულგარეთის ახალგაზრდათა კავშირს. მეორე მსოფლიო ომის დროს მონაძილეობდა ანტიფაშისტურ მოძრაობებში. 1948 წელს ბულგარული კომუნისტური პარტიის წევრი გახდა. 1954 წლიდან ბულგარეთის კპ ცკ-ის პირველი მდივანია. 1962-1971 წლებში მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარეა.
1990-1996 წლებში შინაპატიმრობაშია. გარდაიცვალა 1998 წელს პნევმონიის შედეგად.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბულგარელი პოლიტიკოსები კატეგორია:დაბადებული 7 სექტემბერი კატეგორია:დაბადებული 1911 კატეგორია:გარდაცვლილი 5 აგვისტო კატეგორია:გარდაცვლილი 1998
ანდრეას ჰოფერი
მინიატიურა|ანდრეას ჰოფერი ანდრეას ჰოფერი (დ. 22 ნოემბერი, 1767, სანქტ-ლეონჰარდი — გ. 20 თებერვალი, 1810, მანტუა) — ტიროლის ეროვნული გმირი. ფრანგი და ბავარიელი ოკუპანტების წინააღმდეგ ტიროლის გლეხობის განმათავისუფლებელი აჯანყების (1809) მეთაური.
1805 წელს ნაპოლეონ I-მა ტიროლი წაართვა ავსტრიას და გადასცა თავის მოკავშირე ბავარიას. 1809 წლის აპრილში ჰოფერი სათავეში ჩაუდგა აჯანყებულებს, რომლებმაც გამარჯვება მოიპოვეს იზელის მთასთან (1809, მაისი) და გაათავისუფლეს ტიროლი ბავარიელთაგან. ჰოფერი განაგრძობდა ბრძოლას საფრანგეთი-ავსტრიის დაზავების შემდეგაც და მოპოვებულ გამარჯვების შედეგად ფაქტობრივ ტიროლის მართველი გახდა. შენბრუნის ზავი (1809 ოქტ.) დადების შემდეგ ნაპოლეონმა მნიშვნელოვანი ძალების გამოყენებით შესძლო აჯანყებულთა დამარცხება. ჰოფერი გაიქცა, მაგრამ ფრანგებს ჩაუვარდა ხელში და 1810 წელს იგი დახვრიტეს.
ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 22 ნოემბერი კატეგორია:დაბადებული 1767 კატეგორია:გარდაცვლილი 20 თებერვალი კატეგორია:გარდაცვლილი 1810
სან-მარკოსი (სუკრე)
სან-მარკოსი (San Marcos) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი კოლუმბიაში, სუკრეს დეპარტამენტში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 35 მეტრზე. 2005 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 50 336 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 57.14 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 881 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სუკრეს დეპარტამენტის მუნიციპალიტეტები და ქალაქები
ვეჟარი
ვეჟარი (Вежарий-Юрт) — სოფელი ინგუშეთის მალგობეკის რაიონის შემადგენლობაში. ქმნის ამავე სახელწოდების სასოფლო დასახლებას, არის ამ დასახლების ადმინისტრაციული ცენტრი და ერთადერთი დასახლებული პუნქტი.
სოფელი მდებარეობს ინგუშეთის ჩრდილოეთ ნაწილში. სასოფლო დასახლებას ჩრდილოეთიდან, დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება ჩრდილოეთ ოსეთის რესპუბლიკის მოზდოკის რაიონი, სამხრეთიდან ქალაქი მალგობეკი.
სოფლის სამხრეთით მდებარეობს თერგის ქედი. ვეჟარი არის ინგუშეთის რესპუბლიკის ყველაზე ჩრდილოეთით მდებარე დასახლებული პუნქტი.
ბიჰორის ჟუდეცი
ბიჰორის ჟუდეცი (Judeţul Bihor) — ჟუდეცი დასავლეთ რუმინეთში, ტრანსილვანიის ოლქში, დასავლეთ რუმინეთის მთების კალთებზე, ნაწილობრივ შუა დუნაის დაბლობზე. ფართობი 7544 კმ², მოსახლეობა 549 752 ადამიანი (2011). ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი ორადია. ბიჰორი სამთომომპოვებელი რაიონია. არის კურორტები. დასავლეთით ესაზღვრება უნგრეთი, სამხრეთ-აღმოსავლეთით აღმართულია ბიჰორის მასივი, სადაც განვითარებულია კარსტი, არის მიწისქვეშა ნაკადები და მღვიმეები. ჟუდეცის ტერიტორიას კვეთს მდინარეები ბირკეუ, შებეშ-კერეში, კრიშუ-ნეგრუ და სხვა. ორადია საჰაერო, საავტომობილო და სარკინიგზო კვანძია.
სერგო მეგრელიშვილი
ბიოგრაფია
1902 წლიდან ჩაება რევოლუციურ მოძრაობაში. 1905-1907 წლებში მონაწილეობდა შეიარაღებულ გამოსვლებში გურიაში. რეაქციის წლებში აგრძელებდა არალეგალურ საქმიანობას აფხაზეთსა და გურიაში. 1918-1920 წლებში საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ რამდენჯერმე დააპატიმრა ანტისახელმწიფოებრივი საქმიანობის გამო. 1920 წლის მაისიდან მუშაობდა თიანეთის მაზრაში პატრიულ ორგანიზატორად. აქ ის კვლავ დააპატიმრეს და გადაასახლეს აზერბაიჯანში, სადაც მუშაობდა განჯის სამაზრო კომიტეტის მდივნად. საქართველოს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ მუშაობდა სხვადასხვა თანამდებობებზე.
ვლადიმერ პოტაპოვი
ვლადიმერ პოტაპოვი (Владимир Алексеевич Потапов; დ. 1 მაისი, 1932, კრასნი-ოქტიაბრი, რსფსრ, სსრკ —გ. 20 დეკემბერი, 2004, ვესიოლი, რუსეთი) — საბჭოთა და რუსი მწერალი, პროზაიკოსი, პუბლიცისტი. რუსეთის მწერალთა კავშირის წევრი (1992).
ბიჰორის ჟუდეცი
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რუმინეთის ჟუდეცები
ვლადიმერ პოტაპოვი
ბიოგრაფია
ვლადიმერ პოტაპოვი დაიბადა 1932 წლის 1 მაისს როსტოვის ოლქის ხუტორ კრასნი-ოქტიაბრში, გლეხის ოჯახში. წერა ცამეტი წლის ასაკში დაიწყო. მისი პირველი ლექსები სკოლის კედლის გაზეთში იბეჭდებოდა. თხზულებისათვის გემის შესახებ სახელად „სსრკ“, რომელიც „მსოფლიოს ყველა ქვეყანას წინ მიუძღვება“ და თავის ორ თანაკლასელთან ერთად დაწერილი ლექსის გამო დაიჭირეს. ავტორებს ბრალი დასდეს ანტისაბჭოთა ახალგაზრდული მოძრაობა „ტრიუმვირატის“ შექმნასა და მონაწილეობაში, რომელიც მიმართული იყო „სსრკ-ში საბჭოთა წყობის დასანგრევად“. თითოეულ მათგანს 10 წლით პატიმრობა მიუსაჯეს. ამგვარად 1947 წლის თებერვალში თავისი ლექსების გამო, თოთხმეტი წლის ვლადიმერი „გულაგში“ მოხვდა, სადაც ვოლგა-დონის არხის მშენებლობაზე მუშაობდა. 1953 წლის ზაფხულში პატიმრობიდან გაათავისუფლეს.
გათავისუფლების შემდეგ ციმბირის სარკინიგზო ძალებში მსახურობდა. დაამთავრა საღამოს სკოლა. მუშაობდა მეღუმელედ, მნორმირებლად, 1957–1962 წლებში — რაიონული გაზეთის კორესპონდენტად, ვესიოლის გადასატანი მექანიზირებული კოლონის ინჟინრად (1963—1982), სამოქალაქო თავდაცვის შტაბის მეთაურად (1982–1991). 1967 წელს დაუსწრებლად დაამთავრა ლიტერატურული ინსტიტუტი.
კომერციული კლუბის საზაფხულო კომპლექსის შენობა
ისტორია
1855 წელს კომერციულმა კლუბმა შეიძინა ადგილი დონის როსტოვში დიდი სადოვაიის ქუჩის, ციხესიმაგრის შესახვევის, მცირე სადოვაიის ქუჩისა და ნახიჩევანს შორის. XIX საუკუნის დასასრულს კომერციულმა კლუბმა ამ ადგილზე ააგო პირველი ნაგებობა. 1901 წელს პარკის სამხრთ-აღმოსავლეთ ნაწილში არქიტექტორ ნ. დოროშენკოს პროექტის მიხედვით ააგეს როტონდა ნეოკლასიკურ სტილში.
ვლადიმერ პოტაპოვი
ბიოგრაფია
სიცოცხლის ბოლო წლები ვლადიმერ პოტაპოვმა როსტოვის ოლქის ვესიოლის დასახლებაში გაატარა. გარდაიცვალა 2004 წლის 20 დეკემბერს.
კომერციული კლუბის საზაფხულო კომპლექსის შენობა
ისტორია
1912-1913 წლებში არქიტექტორმა გ. გელატომ პარკის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში ააგო კომერციული კლუბის სამსართულიანი საზაფხულო შენობა. ნაგებობა გაფორმებული იყო კლასიკურ სტილში.
ვლადიმერ პოტაპოვი
შრომები
ცალკეული წიგნების სახით გამოცემულია მწერლის შემდეგი ნაწარმოებები:
ინტერნეტ-რესურსები
კატეგორია:რუსი მწერლები კატეგორია:რუსი პუბლიცისტები კატეგორია:დაბადებული 1 მაისი კატეგორია:დაბადებული 1932 კატეგორია:გარდაცვლილი 20 დეკემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 2004
კომერციული კლუბის საზაფხულო კომპლექსის შენობა
ისტორია
საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ დიდი სადოვაიის ქუჩის მხარეს მდებარე კომპლექსის ნაგებობა დაანგრიეს. მის მაგივრად ააგეს უბრალო მეტალის ღობე, რომელიც დაანგრიეს 1960-იან წლებში.
ოქტომბრის რვოლუციის შემდეგ კომერციული კლუბის ბაღს უწოდეს პირველი მაისის პარკი. ყოფილი კლუბის შენობაში განთავსდა: ტრამვაის მუშათა კლუბი, კომუნალური მუშების კლუბი და სხვა ორგანიზაციები.
ბიპედალიზმი
მინი|300პქ|[[სირაქლემასნაირნი|სირაქლემა - ყველაზე სწრაფი (70 კმ/სთ) არსებულ ბიპედთა შორის.]] ბიპედალიზმი — გამართული მოძრაობა ქვედა ორ კიდურზე. დღესდღეობით არსებული ცოცხალი ორგანიზმებიდან ფრინველები და ადამიანები არიან ბიპედები. ბიპედალიზმი ლათინური წარმომავლობის სიტყვაა. ლათინურად (bi) „ბი“ ნიშნავს ორს, ხოლო (ped) „პედ“ — ტერფს. დღესდღეობით არსებულ ბიპედებს შორის სირაქლემა ყველაზე დიდი სისწრაფით (70კმ/სთ) გამოირჩევა.
უპირატესობები
ბიპედალიზმის უპირატეს გადაადგილების ფორმად ჩამოყალიბება ჰომინიდების ხაზში გამოიწვია სელექციურმა წნევამ ზედა კიდურებზე და მისცა მათ დამატებით მანიპულაციების უნარი ინტენსიური მოძრაობის დროს. ბიპედალიზმის უპირატესობა მდგომარეობს იმაში, რომ აუმჯობესებს ჰომინინების უნარს, გადაიტანონ რესურსი ფართო ტერიტორიებზე. სხვა პრიმატებთან შედარებით ჰომინინის ეკოლოგიურ ქცევებს შორის მალფუჭებადი რესურსის გადატანა მნიშვნელოვანი თვისებაა. მიუხედავად იმისა, რომ პირველი ჰომინინები უმეტესწილად ატარებდნენ ორგანულ ტვირთს, პირველი მტკიცებულება რესურსების გადატანისა ჩნდება გვიან პალეოლითში. დაფიქსირებულია ქვების ადგილმდებარეობის ცვლილების ფაქტი, ისინი საკუთარი ადგილებიდან მცირე მანძილით გადაადგილდა. ასეთი ტვირთის გადატანა კონტრასტში მოდის თანამედროვე სურსათის მომპოვებელ ჰომინინებთან, რომელთაც გადააქვთ სხვადასხვა სახის რესურსები, ზომების მიხედვით - მცირე, ასევე დიდი და მძიმეც, თანაც სულ უფრო შორ მანძილზე. ადამიანთა ორ ფეხზე დგომისა და სიარულის უნარი წარმოადგენს ფუნდამენტურ ცვლილებას მათი წინაპრებისგან. ბიპედალიზმმა ტვინის ზომის გაფართოებას წინ გაუსწრო 5 მილიონი წლით და ახალი ერის დასაწყისი გახდა.
ორ ფეხზე სიარული არის ძირითადი ნაწილი იმ თვისებების სიისა, რომელიც განვითარდა მაიმუნებისა და ადრეული ადამიანის ხაზისგან. მაგალითად, ორ ფეხზე სიარული ოთხ ფეხზე სიარულზე უპირატესია იმიტომ, რომ გაათავისუფლა ადამიანთა სხეული იძულებით სინქრონული სუნთქვის მანერისგან, რომელთან ერთადაც ცხოვრება უწევთ ოთხფეხა ცხოველებს, თუნდაც ისეთებს, როგორებიცა არიან ცხენი ან ძაღლი. მას შემდეგ, რაც ორფეხა წინაპრების ფილტვები განთავისუფლდა, მათ შეეძლოთ სუნთქვის მოდელირება სხვადასხვაგვარი გზით. ამ ფაქტს შესაძლოა დიდი წვლილი შეეტანა არა მარტო სუნთქვის, არამედ შემდგომში მეტყველების აპარატის განვითარებაში. კავშირი გამართულად სიარულსა და საუბარს შორის არის ერთ-ერთ ცხადი მაგალითი ადამიანთა სხეულის ევოლუციის ასახსნელად.
უკანასკნელ კვლევებზე დაყრდნობით, პირველი ნაბიჯები იყო მცირე არევა, რამაც ხელი შეუწყო ადამიანთა მაიმუნის მსგავს წინაპარს, მიეღწია ისეთ მცენარეულ საკვებამდე, როგორიცაა ლეღვი და სხვა. აქამდე ასეთი მცენარის ნაყოფი ხელმისაწვდომი არ იყო. შემდეგ ამ ზღვრულმა ბიპედებმა, ანუ ჯერ ბოლომდე არ შემდგარმა ბიპედებმა, იპოვეს ხორცი. ხორცი იყო ორივე ფორმის - პატარა, მარტივად დასაჭერი ცხოველებისა და გვამის სახით, როგორც მცირე ზომის, ასევე დიდიც. ასეთი საკვების ძებნაში პრომეთეს დროის ადამიანი ატარებდა დღეებს. ხორცის ჭამა გახდა ახალი და სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ცილოვანი, ცხიმოვანი ნივთიერებებისა და კალორიების წყარო, რომლებიც შესაძლოა გამხდარიყო ის, რამაც უბიძგა ტვინის ზომაში მომატებას და ხელი შეუწყო კოგნიტურ-შემეცნებითი უნარებისა და ჩვევების განვითარებას. მას შემდეგ, რაც ხორცის ჭამა გახდა მნიშვნელოვანი, ადამიანთა წინაპრებმა შეიძინეს ახალი ცხოვრების სტილი, რაც საბოლოო ჯამში აისახა ჰომინინზე, როგორც „პლანეტის მმართველზე“. პოპულარული მოსაზრების საწინააღმდეგოდ, ორ ფეხზე გამართულმა სიარულმა მომენტალურად არ გამოიწვია ტვინის ზომაში ზრდა. ამ ორ მოვლენას მილიონობით ევოლუციური დრო აშორებს.
ფაკულტატიური და ობლიგატორული ბიპედალიზმი
მინი|ზოგიერთ [[ხვლიკისებრნი|ხვლიკს აქვს უნარი, სწრაფად ირბინოს მხოლოდ უკანა კიდურების გამოყენებით, მაგრამ დგომისას ან სიარულისას იყენებენ ოთხ კიდურს.]] ზოოლოგები ხშირად განასხვავებენ ორ ფეხზე გამართული სიარულის ორ კატეგორიას: ფაკულტატიურად (ალტერნატიულად) და ობლიგატორულად (ცხოველს არ აქვს სხვა რეალური ალტერნატივა გადაადგილებისთვის). თეორიაში ოთხზე სიარული და ობლიგატორული ბიპედალიზმი შესაძლებლად ასოცირდება მაღალი სიხშირის ფაკულტატიურ ბიპედალიზმთანაც. სახეობები, რომლებიც იყენებენ ორ ან ოთხ კიდურს გადაადგილებისას, წევრიანდებიან ფაკულტატიურ ბიპედთა კატეგორიაში. როგორც ობლიგატორული ბიპედალიზმი, ფაკულტატიურიც დამოუკიდებლად რამდენიმეჯერ განვითარდა ოთხფეხებში. მაგალითად, ბევრ ხვლიკს აქვს უნარი, სწრაფად ირბინოს მხოლოდ უკანა კიდურების გამოყენებით, მაგრამ დგომისას ან სიარულისას იყენებენ ოთხ კიდურს. ჩანთოსნები (მაგალითად კენგურუ და ვალაბი) და რამდენიმე მღრღნელთა ოჯახის წარმომადგენელი არიან იმ ცხოველთა ჩამონათვლის წევრები, რომელთაც განავითარეს ბიპედალიზმი ხტუნვის სახით. ზოგი არა-ადამიანის წინაპარი პრიმატი, დათვები და ჩლიქოსანი ცხოველი ასევე ფლობს ბიპედურ უნარებს, მაგრამ მაინც ძირითადად ოთხ ფეხზე გადაადგილების საშუალებას იყენებს. ფაკულტატიური ბიპედალიზმი არის, ასე ვთქვათ, შუალედური ეტაპი ობლიგატორულ ოთხ ფეხზე სიარულსა და ობილგატორულ ორ ფეხზე სიარულს შორის.
მოძრაობა და გადაადგილება
ბიპედალიზმთან რამდენიმე სახის გადაადგილება ან მოძრაობის ტიპი არის ასოცირებული, მათ შორისაა: გამართულად დგომა - როდესაც დგახარ მყარად ორივე ფეხზე. ორ ფეხზე მოსიარულეთა უმრავლესობისთვის დგომა არის აქტიური პროცესი, რომელიც მოითხოვს წონასწორულ ბალანსს. სიარული - ორ ფეხზე გამართულად მოსიარულეებისათვის დამახასიათებელი კიდევ ერთი მოძრაობის ფორმა, რომლის დროსაც ერთი ფეხი ყოველთვის უფრო წინ არის ვიდრე მეორე. ამ მომენტში ერთ-ერთი ფეხი მაინც ეხება მიწას, მაშინ, როდესაც სირბილის დროს ორივე ფეხი, ხანმოკლე პერიოდებით, შეიძლება იყოს ჰაერში. ხტუნვა - ამ დროს ბიპედი ერთდროულად ამოძრავებს ორივე ფეხს ქვემოდან ზემოთ, მიწიდან ჰაერისკენ.
ორფეხა ცხოველები
მარცხნივ|მინი|[[კენგურუსებრნი|კენგურუ - ბიპედი, რომელიც ერთდროულად იყენებს ორივე ფეხს გადაადგილებისათვის.]] ცოცხალ არსებათა დიდი ნაწილი ოთხ ფეხზე გადაადგილდება, თუმცა არსებობენ ორ ფეხზე მოსიარულე ცოცხალი ორგანიზმებიც. ბიპედ არსებებათა რიგს მიეკუთვნებიან: ადამიანები, პრიმატები, ზოგიერთი ფრინველი, ძუძუმწოვარი და სხვა. არსებობენ ისეთი ბიპედებიც, რომლებიც ერთდროულად იყენებენ ორივე ფეხს გადაადგილებისათვის, ასეთებია: კენგურუები, ლემურები და სხვა კენგურუსებრნი. მინი|[[ოდიბამუსი - მიჩნეულია პირველ ცოცხალ ორგანიზმად, რომელიც ორი ფეხით მოძრაობდა.]]
ქვეწარმავლები
პირველი ორ ფეხზე მოსიარულე არსება რეპტილია იყო. მცირე ზომის ბოლოზავრი - ოდიბამუსი, რომელიც დინოზავრების ხანამდეც კი უკვე არსებობდა. იგი მიჩნეულია პირველ ცოცხალ ორგანიზმად, რომელიც ორი ფეხით მოძრაობდა. მისი ჩონჩხი აღმოაჩინეს ტურინგანის ტყეში, გერმანიაში, თარიღდება 290 მილიონი წლით. დღესდღეობით ხვლიკთა უმრავლესობა ორ ფეხზე მოძრაობს, რაც გამოწვეული მათი მაღალი სიჩქარით გადაადგილებით. ორი კიდურის არსებობა სწრაფად მოძრაობისას ხვლიკს ხელს უწყობს.
არქოზავრები
მარცხნივ|მინი|[[ნიანგები|ნიანგი - დღესდღეობით არსებული არქოზავრი]] არაერთხელ მოხდა ბიპედალიზმის განვითარება არქოზავრებში, მათ შორის ისეთ ვრცელ ჯგუფებში, როგორებიცაა, მაგალითად, დინოზავრები და ნიანგები. ყველა დინოზავრის ერთ საერთო წინაპრად მიჩნეულია სრულიად ბიპედი არსება - დინოზავრი, რომელიც, სავარაუდოდ, მსგავსი იყო დინოზავრ ეურაპტორისა. ეს უკანსკნელიც ორ ფეხზე გადაადგილდებოდა. ეს მცირე ზომის მტაცებელი არსება სამყაროს ერთ-ერთი უპირველესი დინოზავრი იყო, მისი ძვლები დათარიღებულია 231 400 000 წლით. ორ ფეხზე მოძრაობა ასევე ხელახლა განვითარდა სხვა დინოზავრებში, მათ შორის იგუანდონებშიც. დინოზავრი „Effigia okeeffeae“ ასევე გადაადგილდებოდა ორი კიდურის საშუალებით, მას მიიჩნევდნენ სირაქლემის წინაპრად, თუმცა ბოლო დროის მეცნიერული გამოკვლევების შედეგად დადგინდა, რომ ეს დინოზავრი ნათესაური კავშირით უფრო ახლოს დგას ნიანგებთან, ვიდრე ზემოთ ხსენებულ ფრინველთან. ბიპედალიზმი ასევე გავრცელებული გადაადგილების ფორმა არის ნიანგებშიც. ჯორჯ ვაშინგტონის სახელობის ვაშინგტონის უნივერსიტეტის ბიოლოგიური მეცნიერებების დეპარტამენტის თავმჯდომარე, პალეონტოლოგი ჯეიმზ კლარკი ამბობს: „ეს სავსებით მოულოდნელი აღმოჩენა იყო და მიგვითითებს იმ ფაქტზე, რომ ნიანგთა წინაპრები გაცილებით განსხვავებულები იყვნენ, ვიდრე მათი თანამედროვე ფორმები.“ ამ დინოზავრის უძველესი ნამარხი აღმოაჩინეს 60 წლის წინ, ნიუ-მექსიკოს შტატში, ამერიკის შეერთებულ შტატებში.
ფრინველები
ყველა ფრინველი მიწაზე გადაადგილდება ორი კიდურით.
ძუძუმწოვრები
ზოგადად, ძუძუმწოვრებს შორის გავრცელებულია ოთხ ფეხზე მოსიარულე ცოცხალი ორგანიზმები, თუმცა საკმაოდ ბევრმა ძუძუმწოვარმა არსებამ შეძლო და განივითარა ბიპედალიზმი, როგორც მათი დამოუკიდებელი გადაადგილების მთავარი საშუალება. ცნობილია, რომ ჩანთოსნებში ბიპედალიზმის ევოლუცია ჯერ კიდევ 45 მილიონი წლის წინ მოხდა. ძუძუმწოვრებში, და განსაკუთრებით კენგურუსებრნში, ეს თვისება ძირითადად ხტუნვაში გამოიხატება, განსხვავებით პრიმატებისაგან, რომლებიც ორი კიდურით გადაადგილდებიან ხეზეც და მიწაზეც.
პრიმატები
მარცხნივ|მინი|[[პრიმატების უმრავლესობა იყენებს ბიპედურ ილეთებს მოძრაობისას, თუმცა მიწაზე ხშირ შემთხვევაში ოთხ ფეხზე გადაადგილდება.]] პრიმატების უმრავლესობა იყენებს ბიპედურ ილეთებს მოძრაობისას, თუმცა მიწაზე ხშირ შემთხვევაში ოთხ ფეხზე გადაადგილდება. შიმპანზე, ბონობო და ბაბუინი ის არსებები არიან, რომელთა გადაადგილების ერთ-ერთ საშუალებასაც წარმოადგენს ბიპედალიზმი. მეცნიერული კვლევების შედეგად წარმოიშვა სხვადასხვა თეორიები ორ ფეხზე გადაადგილების ევოლუციის შესახებ. მათ შორის ყველაზე პოპულარული არის თეორია, რომელიც ეფუძნება საკვების მოპოვების ტექნიკას. იმისათვის, რომ პრიმატებს საკვები მოეძიეათ და შემდგომში გადაეტანათ ერთი ადგილიდან მეორეში, საჭირო გახდა ხელების გამოყენება, ანუ წინა ორი კიდურის გამოყენება, შესაბამისად უკანა ორი კიდური უფრო მეტად დაიტვირთა. ასევე სხვადასხვა თეორიები ამბობენ, რომ ორ ფეხზე გადაადგილება გამოიწვია შვილზე ზრუნვის ფაქტორმა, ხეებზე ცოცვამ. მაიმუნებს სჩვევიათ ვერტიკალურ პოზიციაში ყოფნა, ესეც ბიპედალიზმის შედეგად არის გამოწვეული. ისინი ჩვეულებრივი ორ ფეხზე მყარად მოსიარულე არსებები არიან, ბევრი სხვა ძუძუმწოვრისაგან განსხვავებით. საინტერესო ფაქტი დაფიქსირდა ისრაელის ზოოპარკში, სადაც ერთ-ერთმა მაიმუნმა ორ ფეხზე დამოუკიდებლად დაიწყო სიარული. შიმპანზე, სახელად ნატაშა, მუცლის სენით იყო დაავადებული, როდესაც მან ყველასთვის მოულოდნელად დაიწყო ორ ფეხზე სიარული. ზოგადად, პრიმატებში ბიპედალიზმის განვითარებაზე მრავალი სხვადასხვა თეორია არსებობს, ერთ-ერთის თანახმად ეს ფაქტი დაკავშირებულია საკვების მოძიებასა და შეგროვებასთან.
ამფიბიები
ფრინველებისგან განსხვავებით, ამფიბიებში ორ ფეხზე მოსიარულე არსებებს ვერ შეხვდებით. ასევე არ არის ცნობილი და აღმოჩენილი რაიმე ნიშანი იმისა, რომ ბიპედი ამფიბია თუნდაც ოდესმე მაინც არსებობდა.
შეზღუდული ბიპედალიზმი ძუძუმწოვრებში
მინი|[[ვირთხები უკანა ორ ფეხზე დგებიან, როდესაც მათ სჭირდებათ რაიმე ნივთის ან ობიექტის გადატანა ერთი ადგილიდან მეორეზე, მაგრამ მოძრაობისას კვლავ ოთხივე კიდურს იყენებენ]] ბიპედალიზმი ცოცხალ ორგანიზმებში შეიძლება შეგვხვდეს შეზღუდული, არასამოძრაო ფორმითაც. ასეთი შემთხვევები ხშირია ძუძუმწოვრებში, მათ შორის მღრღნელებსა და დათვისებრნში. ვირთხები, თხუნელები და ენოტები ხშირად თავიანთ უკანა ორ ფეხზე დგებიან, როდესაც მათ სჭირდებათ რაიმე ნივთის ან ობიექტის გადატანა ერთი ადგილიდან მეორეზე, მაგრამ მოძრაობისას კვლავ ოთხივე კიდურს იყენებენ, უბრუნდებიან საწყის მდგომარეობას. ბიპედალიზმს ვხვდებით დათვებთანაც. დათვები გამართულად დგებიან თავიანთ ორ კიდურზე თავდაცვის დროს, რათა დაიხმარონ წინა ორი კიდური ორთაბრძოლისას. ბევრი სხვადასხვა ძუძუმწოვარი იყენებს ბიპედალიზმს თავდაცვისა და საკვების შეგროვების პროცესში. ასევე ორ კიდურზე მოძრაობა შესაძლებელია წვრთნის შედეგადაც, რისი ნათელი მაგალითიც არიან ძაღლები. გაწვრთნილ ძაღლებს ორ ფეხზე, როგორც დგომა, ასევე მცირე მანძილზე მოძრაობაც შეუძლიათ. ჟირაფისებრი ანტილოპა ხიდან საკვების მოპოვებისას თავის ორ უკანა კიდურზე დგება და ასე ხერხებს ხის ნაყოფის მოპოვებას. ესეც ბიპედალიზმის ერთგვარი გამოვლინებაა.
შეზღუდული ბიპედალიზმი სხვა ცხოველებში
მარცხნივ|მინი|[[ხოჭოების ნაწილი მხოლოდ სწრაფად გადაადგილების დროს მიმართავს ბიპედალიზმს.]] ორ ფეხზე მოძრაობა შეზღუდული ფორმითაც არ გვხვდება ამფიბიებში. რამდენიმე სახეობის ხვლიკში აღმოჩენილია მსგავსი ტიპის გადაადგილების ფორმები. ასევე რეპტილიებს შორის ბიპედური თვისებები გავრცელებულია მხოლოდ თავდაცვის დროს. ცნობილია, რომ ფეხსახსრიანები და ხოჭოები სწრაფად მოძრაობის დროს იყენებენ მხოლოდ ორ კიდურს. ორ ფეხზე მყარად მოძრაობის ფორმები ძალიან იშვიათად გვხვდება ხმელეთზე არ მცხოვრებ ცოცხალ ორგანიზმებში, თუმცა ცნობილია, რომ მინიმუმ ორი სახის რვაფეხა ზღვის ფსკერზე გადაადგილებისას მხოლოდ ორ კიდურს იყენებს.
ბიპედალიზმის ევოლუცია ადამიანში
დღესდღეობით არსებობს მრავალი ერთმანეთისაგან განსხვავებული ჰიპოთეზა, თუ როგორ, როდის და რატომ განიცადა ევოლუცია ბიპედალიზმმა ადამიანში. ბიპედალიზმი განვითარდა ადამიანში ტვინის მოცულობის ზრდამდე და ასევე ქვის იარაღის გაჩენამდე. მისი სპეციალიზაციები აღმოჩენილია განამარხებულ ავსტრალოპითეკშიც (4,2-3,9 მლნ წელი). ბიპედალიზმის განვითარებას თან ახლდა მნიშვნელოვანი ცვლილებები ხერხემალთან დაკავშირებით, რაც მოიცავს ფორამენ-მაგნუმის (კეფის ხვრელის) პოზიციის ცვლილებას. ახალი სამხილები ცხადყოფენ, რომ სქესობრივი დიმორფიზმი შეინიშნება ხერხემლის ლუმბალურ ნაწილში Australopithecus africanus-ში, კერძოდ, დიმორფიზმი აღიქმება, როგორც ევოლუციური ადაპტაცია მდედრებში, რომ ფეხმძიმობისას შედარებით შეუმსუბუქდეთ ზეწოლა ლუმბალურ ნაწილზე, აღნიშნული კი არ სჭირდება არაბიპედ პრიმატს. ბიპედალიზმის შეთვისების შემდეგ აღარ იქნებოდა საჭირო მხრების ნაწილში დიდი სიმტკიცე, რაც საშუალებას მისცემდა კიდურებს, ყოფილიყვნენ მეტად თავისუფალი და დამოუკიდებელი. მხრების სტაბილურობის ცვლილებასთან ერთად, ლოკომოციის ცვლილება განაპირობებდა მოთხოვნილებას მხრების მობილობაზე, რაც ასევე უბიძგებდა ბიპედალიზმის ევოლუციას წინ. ადამიანში ბიპედალიზმის განვითარების ერთ-ერთი განმაპირობებელი მიზეზი შეიძლება ყოფილიყო მოთხოვნილება ხელების გათავისუფლებისაკენ იარაღისა და ტვირთის სატარებლად, სქესობრივი დიმორფიზმი საკვების შეგროვებაში, ჰაბიტატისა და კლიმატის ცვლილება. ბიპედალიზმის განვითარებამ მრავალი სარგებელი მოუტანა ადამიანს და მეცნიერებიც მრავალ მიზეზს გვთავაზობენ აღნიშნულის ასახსნელად. კითხვა მდგომარეობს არა მარტო იმაში, თუ რატომ იყვნენ ადრეული ჰომინინები ნაწილობრივ ბიპედები, არამედ იმაშიც, თუ რატომ განვითარდა ბიპედალიზმი ადამიანში უფრო მეტად დროის სვლასთან ერთად. მაგალითისთვის, პოსტურალური კვების ჰიპოთეზა გვთავაზობს ახსნას, თუ რამდენად ხეირიანი იქნებოდა უადრესი ჰომინინებისათვის წელში გამართვა და ორ ფეხზე სიარული, თუნდაც ხეებზე საკვების შესაგროვებლად მაშინ, როცა სავანაზე დაფუძნებული თეორია აღწერს, თუ როგორ გახდა გვიანდელი ჰომინინი თანდათან ბიპედი მიწაზე დასახლების შემდეგ. Ko Kwang Hyun ამბობს, რომ ამ კითხვაზე პასუხი არის კომბინაცია ცნობილი თეორიებისა, როგორიცაა, თუნდაც იგივე სავანაზე დაფუძნებული თეორია, პოსტურალური კვების თეორია და სურსათის რეზერვირების თეორია. ჯონ რასელ ნაპიერი (John Russell Napier) ამბობდა, რომ ბიპედალიზმის ევოლუციის განმაპირობებელი ფაქტორი ერთი კონკრეტული რამე არ იყო. ის ამტკიცებდა „საეჭვოა, რომ ქცევაში ასეთი დრამატული ცვლილების გამომწვევი ერთი კონკრეტული განმაპირობებლი ფაქტორი ყოფილიყო. გარდა ხელების გათავისუფლების შედეგად დაგროვილი ახალი უნარებისა, მხედველობის განვითარებას და ხელების გათავისუფლებას, თავდაცვისა და თავდასხმისათვის, თანაბრად უნდა ეთამაშათ კატალიზატორის როლი“.
ტერფი
მინი|ბიპედალიზმის ევოლუციას თან ახლდა მრავალი ცვლილება ადამიანის [[ტერფის ნაწილში.]] ადამიანის ტერფს განუვითარდა შედარებით მოზრდილი ქუსლი, რათა ბიპედალიზმით გამოწვეული გაზრდილი წნევისათვის გაეძლო. ადამიანის ქუსლი ჩამოყალიბდა მთელი სხეულის საყრდენ პლატფორმად, რაც მანამდე ჰომინიდებისათვის არ იყო დამახასიათებელი. შესაბამისად, ადამიანს განუვითარდა უფრო პატარა ფეხის თითები ორ ფეხზე მოსიარულე წინაპრებთან შედარებით და ასევე ფეხის დიდი (ცერა) თითიც სხვა თითების მიმართულებით აღმოჩნდა. ასევე აღსანიშნავია, რომ ადამიანს გაუჩნდა თაღი და აღარ აქვს ბრტყელი ტერფი. შედეგად, ადამიანის ტერფი სიარულისას წონას გადასცემს ქუსლიდან მთელი ტერფის გაყოლებაზე, ფეხის ბალიშის გავლით დიდ (ცერა) თითამდე და ამით ხდება ენერგიის კონსერვაცია. ამასთან დაკავშირებით არსებობს თეორიებიც, რომ ადამიანის შემთხვევაში სიარული 75 %-ით ნაკლებ დანახარჯს მოითხოვს ენერგეტიკული თვალსაზრისით შიმპანზეების ოთხფეხა და ორფეხა სიარულთან შედარებითაც.
მუხლი
მინი|ბიპედალიზმთან დაკავშირებით, ადამიანის [[მუხლი (ანატომია)|მუხლმაც განიცადა ცვლილებები ბალანსირებისა და წნევის შეკავებისათვის.]] ადამიანში მუხლის სახსრებმაც მოიმატეს ზომაში იმავე მიზეზის გამო - რომ გაუმკლავდნენ სხეულიდან მომავალ წონას უკეთესად. ჰომინიდების მუხლის სახსრებს ახასიათებს X-ის მაგვარი დეფორმაცია, ფეხები ერთმანეთისკენაა შებრუნებული და ერთგვარ კუთხეს ქმნის. კუთხე ბარძაყსა და წვივს შორის შემცირდა სიარულისას. სიარულისას ადამიანის მუხლი სწორადაა, ბარძაყი მოხრილია, ამიტომ მუხლები აღმოჩნდებიან პირდაპირ სხეულის ქვეშ, წინაპარი ჰომინიდებისაგან განსხვავებით. სიარულის ასეთი ტიპიც ასევე ბალანსის დაცვას უწყობს ხელს, თანაც ისე, რომ სიარულისას ან სირბილისას სიმძიმის ცენტრი არ იცვლის მდებარეობას.
კიდურები
მარცხნივ|მინი|ადამიანს არ სჭირდება კუნთების განსაკუთრებული დაძაბვა ახალი ნაბიჯის გადასადგმელად, რადგან სიარულისას იქმნება ერთგვარი ბუნებრივი რხევა. ჰომინიდების ფეხებს მუხლის ძვლების მეტი რაოდენობა ახასიათებს, რომლებიც მტკიცე ბორცვისმაგვარ ფორმას ქმნიან და შეუძლიათ საკმაოდ დიდ დატვირთვასაც გაუძლონ. ბიპედალიზმის ევოლუციისგან გამოწვეულმა ფეხის სიგრძის ზრდამ შეცვალა ფეხის კუნთების ფუნქციონირების სპეციფიკაც ვერტიკალურად სიარულისას. გრძელი ფეხი განაპირობებს იმასაც, რომ ადამიანს აღარ სჭირდება კუნთების განსაკუთრებული დაძაბვა სიარულის დროს ახალი ნაბიჯის გადასადგმელად, რადგან ამ დროს იქმნება ერთგვარი ბუნებრივი რხევა. გამომდინარე იქიდან, რომ ადამიანს ფაქტობრივად არ ესაჭიროება ზედა კიდურები სიარულისათვის, მათ აქვთ ტვირთის ჭერის, გადატანის და სხვადასხვა ასეთი ქმედების განხორციელების ფუნქცია, შედეგად კი აღარ არსებობს გრძელი ზედა კიდურების ქონის განსაკუთრებული საჭიროება. მაიმუნებს შეუძლიათ, დადგნენ თავიანთ უკანა კიდურებზე, მაგრამ არა დიდი დროით, რადგან მათი მენჯის ძვლები არაა მიჩვეული ბიპედურ მდგომარეობას. მათ აქვთ ვერტიკალური მენჯი მაშინ, როცა ადამიანის მენჯი ოდნავ მოხრილია, შედეგად ჩვენი მუხლები ერთმანეთთან უფრო ახლოსაა და ასევე ზუსტად სხეულის გრავიტაციული ცენტრის ქვეშაა.
თავის ქალა
მინი|ფორამენ-მაგნუმმა (კეფის ხვრელმა) ადამიანში გადაინაცვლა თავის ქალის ქვედა უკანა ნაწილში. ადამიანის მსგავს უძველეს და თანამედროვე მაიმუნებში ხერხემალი თავის ქალას ზურგის მხრიდან უერთდება, ამის გამო მაიმუნები ჩვეულებრივ ოთხ ფეხზე გადაადგილდებიან და მათი ზურგი თითქმის მიწის პარალელურად ექცევა. ადამიანის თავის ქალა დაყრდნობილია ხერხემლის ზედა ბოლოში: ფორამენ-მაგნუმი (კეფის ხვრელი) მდებარეობს თავის ქალის ქვედა უკანა ნაწილში და მასზე თავისაგან მომავალი უმეტესი წონა მოდის. ტვინის მოცულობის ზრდა საკმაოდ მნიშვნელოვანი იყო ადამიანის ევოლუციაში. ეს პროცესი დაიწყო დაახლოებით 2,4 მილიონი წლის წინ, თუმცა ტვინის თანამედროვე ზომები დაახლოებით 500 000 წლის წინ იყო მიღწეული.
ხერხემალი
მარცხნივ|მინი|289x289პქ|ადამიანის [[ხერხემალი წინაა გადმოხრილი ლუმბალურ (წელის) ზონაში და უკან - ტორაკალურ (გულმკერდის) ნაწილში.]] ადამიანის ხერხემალი წინაა გადმოხრილი ლუმბალურ (წელის) ზონაში და უკან - ტორაკალურ (გულმკერდის) ნაწილში. ლუმბალურ ნაწილში სიმრუდის გარეშე იგი ყოველთვის წინ იქნებოდა გადმოწეული, რასაც მეტი ძალისხმევა დასჭირდებოდა კუნთების მხრიდან, როგორც ორ ფეხზე მოსიარულე ცხოველებში. წინ მიმართული მოხრილობით კი ადამიანებს შედარებით ნაკლები ძალისხმევა ესაჭიროებათ დგომისა და გამართულად სიარულისას. აღნიშნული მრუდები კი განაპირობებს იმას, რომ სხეულის გრავიტაციული ცენტრი ზუსტად ფეხების ზემოთ ექცევა.
სავანაზე დაფუძნებული თეორია
მინი|[[Australopithecus Afarensis-ის წინა კიდურების მორფოლოგიური მახასიათებლებით ირკვევა, რომ ადამიანის წინაპარი იყენებდა ოთხფეხა ლოკომოციას სავანაში.]] სავანაზე დაფუძნებული თეორიის მიხედვით, ჰომინინები ჩამოვიდნენ ხეებიდან და დაიწყეს სავანაში ორ ფეხზე სიარული. თეორია გვთავაზობს, რომ ადრეული ჰომინიდები იძულებული იყვნენ, აეთვისებინათ ბიპედური ლოკომოცია ღია სავანაში საცხოვრებლად. ეს თეორია მჭიდროდაა დაკავშირებული ოთხით სიარულის ჰიპოთეზასთან, რომელიც ამტკიცებს, რომ ადამიანის წინაპარი იყენებდა ოთხფეხა ლოკომოციას სავანაში, რაც ნაჩვენები იყო Australopithecus Anamensis-ისა და Australopithecus Afarensis-ის წინა კიდურების მორფოლოგიური მახასიათებლებით. ორთოგრადული სხეულის მდგომარეობის განვითარება ძალიან გამოსადეგი იქნებოდა სავანაში, რადგან საშუალება ექნებოდათ ეყურებინათ მაღალი ბალახების ზემოთაც მტაცებლების დასანახად ან ხმელეთზე სანადიროდ ან ნადავლისთვის მისაპარად.
ნამარხები აჩვენებს, რომ ადრეული ბიპედი ჰომინინები ისევ იყენებდნენ ხეზე ცოცვის უნარს მაშინაც, როცა უკვე წელში გამართულები დადიოდნენ. შესაძლებელია ისიც, რომ ბიპედალიზმი ჩამოყალიბდა ხეებზე ყოფნისასაც და შემდეგში შენარჩუნდა სავანაში, როგორც რუდიმენტული ნიშანი. მშრალ მინდვრებში აღმოჩენილი ჰომინინების ნამარხები აფიქრებინებს ანთროპოლოგებს, რომ ჰომინინები გამუდმებით ცხოვრობდნენ, ეძინათ, გამართულად დადიოდნენ და კვდებოდნენ მხოლოდ ასეთ გარემოში, რადგან ტყიან ადგილებში არანაირი განამარხებული მასალა არაა აღმოჩენილი, თუმცა ეს არ ამტკიცებს ფაქტს, რომ ტყეში არც ერთი ჰომინინი არ მომკვდარა, რადგან სხეულის განამარხებას და მის ათასწლეულობით შემონახვას თავისი განსაკუთრებული პირობები სჭირდება.
ზოგიერთმა ნამარხმა აჩვენა, რომ სინამდვილეში ამ დროს ხეზე ცხოვრების წესი მაინც შენარჩუნებული იყო. ეთიოპიაში აღმოჩენილი ყველაზე ცნობილი Australopithecus Afarensis, სახელად ლუსი, გამოირჩევა იმითაც, რომ აქვს მოხრილი თითები, რაც ხეებზე ძრომაში ნამდვილად კარგად დაეხმარებოდა, თუმცა მაინც აშკარად დადიოდა ორ ფეხზე.
პოსტურალური კვების ჰიპოთეზა
ინდიანას უნივერისტეტის პროფესორმა, კევინ ჰანტმა წინ წამოწია პოსტურალური კვების ჰიპოთეზა. ჰანტი ერთმანეთს უპირისპირებს შიმპანზეებისა და ჰომინიდების ანატომიურ განვითარებას. შიმპანზეებზე საუბრისას იგი აღნიშნავს, რომ მათ ბიპედალიზმი სჭირდებოდათ მხოლოდ კვების დროს, რათა უკეთ მოეპოვებინათ საკვები, რომელიც ხეზე იზრდებოდა. ჰანტი ამტკიცებს, რომ ამგვარი ბიპედური ქცევა დროთა განმავლობაში გადაიზარდა რეგულარულ სხეულის მდგომარეობად, რადგან ის ბევრად უფრო მოსახერხებელი იყო საკვებზე ნადირობისა და შეგროვებისას. 1994 წელს ჰანტმა წარმოადგინა სტატისტიკა შიმპანზეების მოტორულ ფუნქციებსა და ქცევაზე დაკვირვების მიხედვით, რითაც მან განამტკიცა მცირე-ობიექტებით კვების (small-object feeding) ჰიპოთეზა. შედეგების მიხედვით, იგი წერს, რომ შიმპანზეებში ბიპედალიზმის განვითარების მხოლოდ 1 ან 2 % მოიცავდა წინააღმდეგობების ჩამოშორებას, იარაღის გამოყენებას და ა.შ, მაშინ როცა კვება ბიპედალიზმის 85 %-ს მოიცავდა. როუზისა და ჯოლის მსგავსად, ჰანტი ამბობს რომ შიმპანზეები მართლაც იყენებდნენ ორ ფეხზე დგომას ხის ტოტებთან არსებული ხილის მოსაწყვეტად, თუმცა ჰანტი დარწმუნებულია, რომ შიმპანზეები არბორეალური ყოფისასაც, უშუალოდ ტოტიდან ტოტზე სანადიროდაც, ბიპედალიზმს მიმართავდნენ. ვინაიდან ხის ზოგიერთი ტოტი ზედმეტად წვრილი იყო, წინა ორი კიდურის ჩასაჭიდებელ ინსტრუმენტებად გამოყენება, ხოლო უკანა კიდურით ბალანსირება იდეალური კომბინაცია იყო უსაფრთხოების დასაცავად.
ჰანტი ავსტრალოპითეკის დაკიდებულ წინა ორ კიდურს შიმპანზეს ჩაკიდულ მხრებს ადარებს და წერს, რომ ბიპედალიზმი ამ არსებისთვისაც ყველაზე მოსახერხებელი და კომფორტული საშუალება იყო არა მხოლოდ საკვების მაღალი ტოტებიდან მოსაპოვებლად, არამედ მოტორული ფუნქციების განსავითარებლადაც. ბიპედალიზმი ავსტრალოპითეკს საშუალებას აძლევდა, საკვები ხიდან მოეწყვიტა და ამავდროულად ხელები გამოეყენებინა შემგროვებლებითი ფუნქციებისათვის. ჰანტი აღნიშნავს, რომ არბორეალურ (ხის) ნახევრად-ბიპედ  და პრე და პროტო ჰომინიდებს უწევდათ კიდევ უფრო მასობრივ ტყეებში ნადირობა, შესაბამისად მისი ჰიპოთეზა იმას იუწყება, რომ საკვების მოპოვებისას ჰომო ერექტუსის წინაპრებს ბიპედალიზმი ბევრად უფრო უადვილებდა გადაადგილებას და მოტორული ფუნქციების დახვეწასთან ერთად, ენერგიის დაზოგვასაც ხელს უწყობდა. ბიპედალიზმი წარმოიშვა როგორც საკვების მოძიებისთვის აუცილებელია ტერესტრიალური (მიწიერი) პოზიცია და შემდეგ განიცადა მოტორულ ფუნქციებთან ადაპტაცია. მსგავსი მოსაზრების განსამტკიცებლად ტორპისა და სხვა მეცნიერების მიერ ჩატარდა კვლევა, რის შედეგადაც გამოიკვლიეს არბორეალური მაიმუნი, ორანგუტანი, რომელიც ხის შედარებით თხელ და წვრილ ტოტებზე გადასაადგილებლად აქტიურად იყენებდა წინა ორ კიდურს. ზემოხსენებული კვლევის მიხედვით ორანგუტანთა 75 % მოტორული ფუნქციებისთვის, ანუ გადასაადგილებლად ტოტიდან ტოტზე, საკუთარ „ხელებს“ იყენებდნენ სტაბილიზატორებად. ამავე კვლევაში ნათქვამია, რომ ბიპედალიზმის განვითარება იმანაც განაპირობა, რომ Australopithecus Afarensis და სხვა თანამედროვე ადამიანის წინაპრების არსებობის პერიოდში დაიწყო ტყეების ფრაგმენტაცია, შესაბამისად იმ პერიოდის ბინადრებს დასჭირდათ წინა ორი კიდურის აქტიურად გამოყენება გაფანტულ ხეებს შორის ნავიგაციისათვის. ხიდან ხეზე გადასვლის იდეით საკვების მოსაპოვებლად ასევე ნათელი მოეფინა Australopithecus Afarensis-ის ანატომიას. Australopithecus Afarensis მეტად დიდი, გრძელი და მოქნილი წვივ-სახსრის ძვალი უნდა ჰქონოდა. ბიპედალიზმის წარმოშობით ხსნიან ამ არსების მოქნილობას წვივის არეალში და გრძელი კიდურების ჩამოყალიბებაში, რათა უკეთ ჩასჭიდებოდა ხის ტოტებს.
საკვებით რეზერვირების მოდელი
ლავჯოის ნამუშევარი გამოირჩევა იმ ფაქტით, რომ ბიპედალიზმის წარმოშობას მობილობის გაზრდის აუცილებლობას არ უკავშირებს. პირიქით, დედამიწის ზედაპირთან მხოლოდ ორი წერტილით უშუალო კონტაქტი, ოთხით კიდურით გადაადგილებასთან შედარებით, რეალურად ნაკლებ მობილურობას, ნაკლებ ბალანსსა და, შესაბამისად, ნაკლებ სისწრაფეს ნიშნავდა ჰომინიდებისთვის. ნაშრომში ნათქვამია, რომ ბიპედები სრულად ვერ იყენებენ თავიანთ ზურგს საყრდენ, წონასწორობის წერტილად, შესაბამისად, კუნთოვანი მასის მხოლოდ ნახევარი გამოიყენება გადასაადგილებლად, რაც მეტად ანელებს ამ პროცესს.
ადრეული ბიპედალიზმი - ჰომინინური მოდელი
მინი|297x297პქ|[[გორილა - მიიჩნევა პარანთროპუსის მემკვიდრედ.]] თანამედროვე კვლევები, რომლებიც 4.4 მილიონი წლის წინანდელ Ardipithecus Ramidus-ს უკავშირდება, მოწმობენ რომ ბიპედალიზმი შესაძლოა ჰომინინების პერიოდში წარმოიშვა, თუმცა დეგრადაცია განიცადა სპეციალიზებულ შიმპანზეებსა და გორილებში. 2014 წელს, რიჩარდ დოკინსმა გამოსცა წიგნი „The Ancestor’s Tale”, რომელშიც წერს, რომ შიმპანზეები და ჯუჯა შიმპანზეები ავსტრალოპითეკის „გამხდარი“ ტიპის ნაირსახეობის შთამომავლები არიან, მაშინ როცა გორილა პარანთროპუსის მემკვიდრეა. ავტორი წერს, რომ შესაძლებელია ამგვარი მაიმუნები ერთ დროს ბიპედები ყოფილიყვნენ, თუმცა დაკარგეს ეს თვისება, რადგან ისინი ძალაუნებურად, ავსტრალოპითეკების გავლენით ისევ მოხვდნენ არბორეალურ გარემოში. ავტორი იმასაც ამბობს, რომ უძველეს ჰომინინთა წარმომადგენელს, Ardipithecus Ramidus-ს შესაძლებელია, განვითარებული ჰქონოდა არბორეალური ბიპედალიზმი, რომელიც დამოუკიდებლად განვითარდა (თითის) სახსრით გადაადგილებაში, რომელიც დამახასიათებელია შიმპანზეებისთვისა და გორილებისთვის, და თანამედროვე ადამიანისთვის დამახასიათებელ ეფექტურ სიარულსა და სირბილში. გარდა ამისა, ამ იდეის საფუძველზე, ნეანდერტალელის გადაშენების ერთ-ერთ მიზეზად შეიძლება მივიჩნიოთ ნაკლებად უნარიანი სირბილისა და ზოგადად გადაადგილების შესაძლებლობასთან დაკავშირებული საკითხები.
სხვა ქცევითი მოდელები
არსებობს კიდევ რამდენიმე თეორია რომელიც ცდილობს ახსნას იმ ფაქტორების როლი, რომლებმაც განაპირობეს ბიპედალიზმის საბოლოო ჩამოყალიბება. 1967 წელს ვესკოტმა გამოთქვა მოსაზრება რომ ბიპედალიზმის გამოყენება მხოლოდ იმიტომ ევოლუციონირდა ჰომინიდებში, რომ არსებობდა ისეთ საფრთხეები, რომლებიც მოითხოვდნენ გამართულ დგომას თავის დასაცავად. არსებობს მოსაზრება, რომ ბიპედალიზმი საჭირო იყო იმისათვის, რომ მტაცებლის მოგერიება კიდევ უფრო ადვილი გამხდარიყო. დოკინსი წერდა, რომ ბიპედალიზმის რეალური ფუნქცია სექსუალური სელექცია და მდედრის მიზიდვა იყო. პიტერ ვილერის მიხედვით, ბიპედალიზმის განვითარება გამოწვეული იყო თერმორეგულაციის აუცილებლობით. თავის ნაშრომში, ვილერი წერს, რომ ორ ფეხზე დგომით, სხეულის დიდი ნაწილი სცილდება მიწის ზედაპირს, რაც სხეულის ტემპერატურას უკეთ არეგულირებს და სხეული უკეთ ახერხებს ცხელი ჰაერის დისპერსიას. თერმორეგულატორული მოდელის გარდა გვხვდება ელეინ მორგანის ჰიპოთეზა, რომელიც მიიჩნევს, რომ ჰომინიდებს ოთხფეხზე სიარული მიწაზე უადვილდებოდათ, თუმცა წყალში, ნაპირზე გასასვლელად ისინი ბიპედურ მოძრაობას მიმართავდნენ (Aquatic Ape hypothesis). ასევე არსებობს თეორიები რომლებიც ამბობენ, რომ ბიპედალიზმს ბიძგი მისცა ნივთების ერთი პუნქტიდან მეორეში გადაადგილების აუცილებლობამ, მაგალითად ნანადირევი ხორცის გადატანა ან მდედრი ჰომინიდების შემთხვევაში ჩვილის ტარება.
ტრანზიტულობის თეორია
სავარაუდოდ, ყველაზე პოპულარული თეორია 1980 წლის შემდეგ (თერმორეგულატორული თეორიის პერიოდი) არის ოუენ ლავჯოის. ეს თეორია მოიცავს ტრანზიტულობას: საკვების გადატანას, მონოგამიას, ქალთა რეპროდუქციული სისტემის წარმომავლობებს. ოუენ ლავჯოის თეორია მეცნიერთა წრის შეფასებით ამბიციური აღმოჩნდა. ის ცდილობს, ერთმანეთთან დააკავშიროს ინფორმაცია ანტიკურ კლიმატზე, ანატომიაზე, რეპროდუქციულ ფსიქოლოგიასა და ისეთ სპეკულაციურ ქცევებზე, როგორებიცაა ტარება, ხილის ჭამა, და ადამიანთა დაწყვილება.
გარდამავალი ფორმების თეორია
ჰარდისა და მორგანის თანახმად, ადამიანთა წინაპრებს ზღვისპირას ან ტბის ნაპირას უნდა ეცხოვრათ ევოლუციის კრიზისის პერიოდში. მორგანი ახსენებს შედარებით არათმიანობას, მაგალითად დელფინების ან სელაპების მსგავსს, ადამიანთა კანქვეშა ცხიმის დონის სიმაღლეს, რაც გვაძლევს მაგალითად წყლის ზედაპირზე გაჩერების საშუალებას. ასევე ახსენებს კონტროლირებულ სუნთქვას - იდეალურ გზას ტბის ან სხვა სახის მასიური წყლის ფსკერამდე ხანგრძლივი ყვინთვისას ჩაძირვის თავიდან ასაცილებლად. ის აღნიშნავს ადამიანთა უჩვეულო თერმორეგულატორულ ტევადობას, ხელის სიმარჯვეს (იდეალურ საშუალებას ხამანწკების გასასუფთავებლად) და ორ ფეხზე მყარად გადაადგილების უნარს (იდეალურს მეჩეჩის გადასალახად და ასევე სასარგებლოს ცურვისთვის). სამეცნიერო საზოგადოებაში აკვატიკური თეორია, სხვა საპატივცემულო თეორიებთან ერთად, არის ერთმანეთის თავზე დამაგრებულ წინაპირობათა გროვა. პრობლემა მდგომარეობს იმაში, რომ ყველა წინაპირობა არის „სველი“. ბიოლოგი ჯონ ლანგდონი ინდიანაპოლისის უნივერისტეტიდან ანახებს საზოგადოებას, რომ ვირტუალურად ყველა მორგანის მტკიცება ადამიანთა აკვატიკურ ადაპტაციებზე არის ცრუ. აკვატიკურ ცხოველებს არ ახასიათებს გამორჩეულად დიდი ტენდენციურობა უთმოობისკენ, ხმელეთის ძუძუმწოვართა ბეწვიანობისკენ მიდრეკილებასთან შედარებით, იქნება ეს სპილო, მარტორქა თუ ღორი. მოსაზრება ადამიანთა ხელების განვითარებაზე მოლუსკების საჭმელად მიიჩნევა სუსტ თეორიად და მისი მსგავსი არაერთი თეორია იქმნება, რომელთაც დამტკიცება სჭირდებათ.
სქოლიო
კატეგორია:ბიპედალიზმი კატეგორია:ცხოველების ანატომია
ჯიმი მერაბიშვილი
ჯიმშერ (ჯიმი) მერაბიშვილი (დ. უცნობია) — ქართველი სპორტსმენი (მკლავჭიდი), ევროპის ჩემპიონატის გამარჯვებული (თელ ავივი, ისრაელი, 1994, 80 კგ), ევროპის ჩემპიონატის გამარჯვებული (1993, ლონდონი, დიდი ბრიტანეთი, 80 კგ).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:პიროვნებები გაურკვეველი დაბადების თარიღით კატეგორია:ქართველი მკლავჭიდელები
ბატბაიანი
ბატბაიანი (Бат-баян; დ. უცნობია — გ. 690) — დიდი ბულგარეთის ხანი. მიეკუთვნება დულოს დინასტიას. დიდი ბულგარეთის დამაარსებელისა და მისი პირველი მმართველის კუბრატის შვილი. ქვეყანას მართავდა VII საუკუნის II ნახევარში, სულ 3 წლის განმავლობაში.
თეოფანე აღმსარებელის თქმით, მისმა ძმებმა არ შეასრულე მამის ანდერძი და ქვეყანა დატოვეს. მხოლოდ ბატბაიანი აღმოჩნდა მამის ანდერძის შემსრულებელი და დარჩა დიდ ბულგარეთში. ხაზარების თავდასხმებს ვერ გაუძლო, ბატბაიანმა აღიარა მათი უპირატესობა და დიდმა ბულგარეთმაც არსებობა შეწყვიტა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბულგარეთის მმართველები
გერტრინგენი
გერტრინგენი (Gärtringen) — თემი გერმანიაში, ბადენ-ვიურტემბერგის ფედერალურ მხარეში, შტუტგარტის ადმინისტრაციულ ოლქში, ბებლინგენის რაიონში. თემის ფართობია 20,21 კმ², მოსახლეობა, 2013 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, შეადგენს 11 758 ადამიანს.
სქოლიო
კატეგორია:ბადენ-ვიურტემბერგის თემები
უდაბნოს მეოთხე გორასამარხების ველი
უდაბნოს მეოთხე გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში, ჩიჩხიტურის ჩრდილოეთით მდებარე ველზე, დავითის ლავრისაკენ მიმავალი გზის ორივე მხარეს. განეკუთვნება ძვ. წ. II ათასწლეულს.
ძეგლი 1980-იან წლებში შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. გაითხარა ერთი გორასამარხი. მისი ყრილი მიწისაგან იყო მოზვინული. ყრილის ქვეშ დაფიქსირდა ორი სამარხი, რომლის ფსკერზეც აღმოჩნდა ხის, რომბისებრი, ორბორბლიანი საზიდარი. მასზე მიცვალებული იყო დაკრძალული მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით დასავლეთისაკენ. სამარხში გამოვლინდა აგრეთვე ამავე პერიოდისათვის პერიოდისათვის ტიპური, თიხის რამდენიმე ჭურჭლი.
ძეგლზე მოპოვებული მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურ საცავში.
ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მიმოზა კუსარი-ლილა
მიმოზა კუსარი-ლილა (Mimoza Kusari-Lila; დ. 16 ოქტომბერი, 1975, ჯიაკოვიცა, იუგოსლავიის სფრ) — კოსოვოელი პოლიტიკოსი, პარტია ალტერნატივას ლიდერი. 2011–2013 წლებში, კოსოვოს რესპუბლიკის ვიცე-პრემიერი და ვაჭრობისა და მრეწველობის მინისტრი და 2013 წლის ნოემბრიდან 2017 წლამდე, ქალაქ ჯიაკოვიცას მერი.
ოჯახი
მიმოზა კუსარი-ლილა დაიბადა 1975 წლის 16 ოქტომბერს, ჯიაკოვიცაში. მამამისი პულმონოლოგია, ხოლო დედამისი ალბანური ენისა და ლიტერატურის მასწავლებელია დაწყებით სკოლაში. მისი ოჯახი გარკვეული დრო ქალაქ პეჩში ცხოვრობდა. საბოლოოდ, 80-იანი წლების შუა რიცხვებში, ოთხ შვილიანი ოჯახი უკან ჯიაკოვიცაში დაბრუნდა.
განათლება
კუსარიმ დაასრულა „ჰაიდარ დუშის“ გიმნაზია, რის შემდეგაც ჩააბარა პრიშტინის უნივერსიტეტის ეკონომიკის ფაკულტეტზე. დაასრულა „მენეჯმენტისა და ინფორმაციულ სისტემების“ განხრა, რა დროსაც მუშაობდა სრულ განაკვეთზე თავისი სწავლის დაფინანსებისთვის, ეკონომიკური კრიზისისა და პოლიტიკური რეპრესიების დროს. 1998-1999 წლებში, კოსოვოში განვითარებული კონფლიქტის დროს, მუშაობდა ისეთ ორგანიზაციებში, როგორიცაა „ექიმები საზღვრებს გარეშე“ და ევროპის უშიშროებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაცია (ეუთო).
კოსოვოს ომის დროს, როდესაც ის მუშაობდა ეროვნული საზოგადოებრივი რადიოსთვის (აშშ-ის რადიო, ეროვნული საზოგადოებრივი რადიო) მაკედონიაში მოქმედი ლტოლვილთა ბანაკში, კუსარიმ მოიგო აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის პრესტიჟული რონ ბრაუნის სტიპენდია, რითაც უფლება მოიპოვა მაგისტრატურის ხარისხის მიღება აშშ-ში.
შეერთებულ შტატებში ყოფნის პერიოდში, განაგრძო სწავლა კოლორადოს უნივერსტიტეტის ეკონომიკის ფაკულტეტზე და დიუკეინის უნივერსიტეტში, სადაც დაასრულა თავისი სამაგისტრო პროგრამები. ამ პერიოდში იგი აქტიური იყო სტუდენტური საზოგადოების ორგანიზებაში და გამოავლინა მმართველის უნარ-ჩვევები. რონ ბრაუნის აღმოსავლეთ ევროპის სამი სტიპენდიანთაგან ერთ-ერთი გახდა, რომელიც ვაშინგტონში სახელმწიფო მდივნის მადლენ ოლბრაიტის მიერ ორგანიზებულ საერთაშორისო განათლების კვირეულზე მოიწვიეს. სწავლის დასრულების შემდეგ, მუშაობდა პიტსბურგში მდებარე ბაიერის კორპორაციაში, ელექტრონული გაყიდვების განყოფილებაში.
2001 წელს, კოსოვოში დაბრუნების შემდეგ, მუშაობდა მსოფლიო ბანკსა და USAID-ის პროექტში, კოსოვოში ბიზნესის განვითარების მხრივ. მისი მუშაობის წარმატებული შედეგი გახდა კოსოვოში ამერიკული უნივერსიტეტის გახსნა, რომელიც კოსოვოსა და რეგიონის განათლების წამყვანი ინსტიტუტია.
პოლიტიკური კარიერა
2009 წელს, მიმოზა კუსარი-ლილა ოფიციალურად აყენებს თავის კანდიდატურას ჯიაკოვიცას მერად. 2011 წლის 23 თებერვალს, ხდება კოსოვოს ვიცე პრემიერ-მინისტრი და ვაჭრობისა და მრეწველობის მინისტრი და ამ თანამდებობაზე 2013 წლის 2 ოქტომბრამდე რჩება, სანამ ხელახლა არ აყენებს თავის კანდიდატურას ჯიაკოვიცას მერად, სადაც არჩევნების მეორე ტურში იმარჯვებს. მან კოსოვოს ისტორიაში პირველი ქალი მერი გახდა.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 16 ოქტომბერი კატეგორია:დაბადებული 1975 კატეგორია:კოსოვოელი პოლიტიკოსები კატეგორია:კოსოვოელი ქალები
სიიაგუთი
სიიაგუთი  (Siyaqut) — სოფელი აზერბაიჯანში, ნახიჩევანის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, შარურის რაიონში. მოსახლეობის რაოდენობა  —  	 	1 577 კაცი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის სოფლები კატეგორია:შარურის რაიონის სოფლები
ართურ სარკისოვი
ართურ სარკისოვი (Արթուր Սարկիսով, Артур Серге́евич Саркисов; დ. 19 იანვარი, 1987, გროზნო, საბჭოთა კავშირი) — სომეხი ფეხბურთელი, რომელიც თამაშობს საფეხბურთო კლუბ „ვოლგასა“ და სომხეთის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში. ართური პოზიციით არის ცენტრალური თავდამსხმელი.
ართური დაიბადა 1987 წლის 19 იანვარს, გროზნოში. 12 წლის ასაკიდან სამოყვარულო დონეზე თამაშობდა ფეხბურთს და მალევე მიიქცია საფეხბურთო კლუბების ყურადღება. მან საფეხბურთო კლუბ „რეუტოვთან“ გააფორმა კონტრაქტი. 2008 წელს მის კლუბს ფინანსური პრობლემები შეექმნა და დაიშალა. ართური გადავიდა მოსკოვის „ლოკომოტივის“ მე-2 გუნდში, სადაც მან 31 გოლის გატანა მოახერხა. ის ორჯერ გახდა ლოკომოტივი-2-ის ბომბარდირი, 2009 და 2010 წლებში. 2011 წელს ართური ძირითად გუნდში გადაიყვანეს, მაგრამ მაშინვე გაანათხოვრეს იაროსლავლის „შინიკში". 2012-2013 წლებში განათხოვრებული იყო ნოვგოროდის „ვოლგაში“. ამის შემდეგ, სარკისოვი გადავიდა საფეხბურთო კლუბ „ურალში“. 2014 წლიდან ნოვგოროდის „ვოლგაში“ თამაშობს, სადაც 15 გოლი აქვს გატანილი.
სარკისოვს ძალიან სურდა ეროვნულ ნაკრებში თამაში და შემოთავაზებაზე გამოძახებისთანავე დათახმდა. სომხეთის ნაკრებს 2011 წლის 27 ივლისს შეუერთდა და მისი დებიუტი შედგა ლიტვის ნაკრების წინააღმდეგ ამხანაგურ შეხვედრაში. ის მატჩში 58-ე წუთზე ჩაერთო. ართურ სარკისოვმა მისი სადებიუტო გოლი გაიტანა 2011 წლის 6 სექტემბერს სლოვაკეთის ნაკრების წინააღმდეგ, ევრო 2012-ის შესარჩევ მატჩში. დღემდე მას საკუთარი ნაკრების მაისურით ოთხი გოლი აქვს გატანილი.