cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ვოსტოკი
სამუშაოების დაწყება
1960 წლის აპრილისთვის ხომალდ-თანამგზავრ (ასეთი ტერმინი გამოიყენებოდა მაშინ) "ვოსტოკ-1" ესკიზური პროექტი შემუშავდა. ეს უნდა ყოფილიყო ექსპერიმენტალური აპარატი, რომლის საფუძველზეც შეიქმნებოდა ჯაშუში-თანამგზავრი "ვოსტოკ-2" და პილოტირებული კოსმოსური ხომალდი "ვოსტოკ-3".
ტექნიკური მონაცემები
ხომალდი შედგებოდა სფერისებური დასაშვები მოდულისაგან (მასა 2,46 ტონა, დიამეტრი 2,3 მეტრი), რომელშიც კოსმონავტი თავსდებოდა და კონუსისებური ინსტრუმენტული ნაკვეთურისგან (მასა 2,27 ტონა, სიგრძე 2,25 მეტრი, სიგანე 2,43 მეტრი), რომელშიც ძრავა და საწვავი იყო მოთავსებული. ატმოსფეროში შესვლისას კოსმონავტი კატაპულტის საშუალებით ტოვებდა ხომალდს 7 კმ სიმაღლეზე და მიწაზე პარაშუტის საშუალებით ეშვებოდა, ხოლო დასაშვები მოდული ცალკე ეშვებოდა.
"ვოსტოკის" ტიპის კოსმოსური ხომალდი თავდაპირველად დაპროექტდა ორი მიზნისათვის-პილოტირებული კოსმოსური გაფრენებისათვის და ჯაშუშური მიზნებისათვის. ხომალდის ეს ორმაგი დანიშნულება გადამწყვეტი მნიშვნელობისა იყო იმისათვის რომ საბჭოთა მთავრობის მხარდაჭერა ჰქონოდა ამ პროგრამას. "ვოსტოკის" დიზაინი ათწლეულების განმავლობაში გამოიყენებოდა მრავალი სხვადასხვა თანამგზავრისათვის. მისი დასაშვები მოდული მაგალითად გამოყენებული იქნა "ვოსხოდის" კოსმოსური ხომალდისათვის (მოდიფიცირებული სახით).
დასაშვებ მოდულს ჰქონდა ორი ილუმინატორი, ერთი მათგანი შესასვლელ ლუკთან ახლოს, კოსმონავტის თავის ცოტა ზემოთ და მეორე კოსმონავტის ფეხებთან.
საბჭოთა ხომალდები "ვოსტოკი" და "ვოსხოდი", ისევე როგორც ამერიკული "მერკური" არ იყვნენ გათვალისწინებული ორბიტაზე მანევრების ჩასატარებლად, ანუ მათ არ შეეძლოთ მათი ორბიტის დახრის შეცვლა. მათ შეეძლოთ მხოლოდ ხომალდის ღერძების გარშემო ტრიალი.
Camponotus toussainti
Camponotus toussainti — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა.
სქოლიო
კატეგორია:Camponotus
სუმარაგა
სქოლიო
კატეგორია:გიპუსკოის მუნიციპალიტეტები კატეგორია:გიპუსკოის ქალაქები
სატობავის მღვიმე
სატობავის მღვიმე — კარსტული წარმონაქმნი ჭიათურის მუნიციპალიტეტში. გამომუშავებულია ცარცულ კირქვებში. სატობავის მღვიმეთა კომპლექსი შედგება 3 ოვალური სათავისისაგან, რომლებიც ერთმანეთთან დაკავშირებულია შესასვლელთან არსებული ტერასული საფეხურით. მექანიკური ნალექებიდან გვხვდება გამოფიტვის ადგილობრივი მასალა. ჰავა სტატიურია.
მღვიმე ისტორიული მნიშვნელობისაა. მასში აღმოჩენილია ქვევრები, სასაფლაო (ადამიანთა ძვლები, ხელოვნური წყალსაცავი და სხვა).
ლიტერატურა
კატეგორია:ჭიათურის მუნიციპალიტეტის მღვიმეები
ქვაბული
ქვაბული — დედამიწის ზედაპირის რელიეფის უარყოფითი ფორმა, რომელსაც აქვს მეტ-ნაკლებად იზომეტრიული მოხაზულობა ან ოდნავ წაგრძელებულია. მორფოლოგიურად შეიძლება იყოს ბრტყელძირიანი, ჯამისებრი და სხვა. წარმოშობით — ტექტონიკური, ვულკანური, ეროზიული, მყინვარული, დეფლაციური, კარსტული და სხვა.
Ochetellus ochetellus
Ochetellus ochetellus — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Ochetellus-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Dolichoderinae-ს ქვეოჯახს. .
ქვაბული
ზღვის ფსკერის გეომორფოლოგიაში გამოყოფენ გარდამავალი ზონის ქვაბულებს, რომლებიც დაკავებულია გეოსინკლინური ზღვებით, და ოკეანურ ქვაბულებს, ოკეანის საგების ყველაზე დიდ უარყოფით ფორმებს. როგორც წესი მოზრდილი ქვაბულები ამოვსებულია წყლით, შესაბამისად წარმოიქმნება ტბა. ქვაბული შეიძლება იყოს დახშული და ღია.
Ochetellus ochetellus
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ქვაბული
საქართველოში როგორც ტიპურ მთიან ქვეყანაში კარგად არის გამოხატული რელიეფის ჩადაბლებული ფორმები, რაც ხშირად გეომორფოლოგიურ პროცესებთანაა დაკავშირებული. საინტერესო ისტორია აქვს მაგ., საქართველოს ჩრდილო-დასავლეთ მხარეში არსებული დიდი რიწის ტბის ქვაბულს.
რიწის ტბის ქვაბული ეგზოტექტონიკურია და მისი წარმოქმნა დაკავშირებულია კლდეზვავთან, რომელმაც შეაგუბა მდინარე ლაშიფსე და შექმნა კავკასიის ერთ-ერთი ულამაზესი მთის ტბა. ანალოგიური ბედ-იღბალი განიცადეს საქართველოს სხვა ტბებმაც.
სქოლიო
კატეგორია:გეომორფოლოგია
არგენტინის ტბების სია
არგენტინის ტბების სია – აქ წარმოდგენილია არგენტინის ტბების სია.
ლიბია
ლიბია (ليبيا), ოფიციალურად ლიბიის რესპუბლიკა — ქვეყანა ჩრდილოეთ აფრიკის მაღრიბის რეგიონში, ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროზე. აღმოსავლეთით ესაზღვრება ეგვიპტე, სამხრეთ-აღმოსავლეთით — სუდანი, სამხრეთით — ჩადი და ნიგერი, დასავლეთით — ალჟირი და ტუნისი. 1,8 მლნ კმ² ფართობით ლიბია მსოფლიოს მე-17 უდიდესი ქვეყანაა.
ქვეყნის დედაქალაქი და ამავე დროს ყველაზე დიდი ქალაქია ტრიპოლი, სადაც ლიბიის 6,4 მლნ მოსახლიდან 1,7 მლნ ცხოვრობს. ქვეყნის სამი ტრადიციული ნაწილია: ტრიპოლიტანია, ფეცანი და კირენაიკა. 2009 წელს, ლიბიას ადამიანური განვითარების ინდექსის უმაღლესი მაჩვენებელი ჰქონდა აფრიკაში და მეოთხე უდიდესი ეშპ ერთ მოსახლეზე სეიშელის კუნძულების, ეკვატორული გვინეისა და გაბონის შემდეგ. ლიბიას მსოფლიოში მე-10 უდიდესი ნავთობის დადასტურებული მარაგები და ბენზინის მე-17 უდიდესი წარმოება აქვს.
2011 წლის სამოქალაქო ომი ქვეყნის ლიდერის — მუამარ კადაფის ჩამოგდებითა და სიკვდილით დასრულდა, დაინგრა მისი 34 წლიანი ჯამაჰირიის სახელმწიფო. შედეგად, დღეისათვის ლიბიაში პოლიტიკური რეფორმები მიმდინარეობს. ქვეყანა იმართება ეროვნული გარდამავალი საბჭოს მიერ მიღებული შუალედური კონსტიტუციით. 2012 წლის 7 ივლისს ჩატარდა საყოველთაო ეროვნული კონგრესის არჩევნები, რის შემდეგაც, 8 აგვისტოს, გარდამავალმა საბჭომ ძალაუფლება ახლად არჩეულ ასამბლეას გადასცა. ასაბმლეას ეკისრება პასუხისმგებლობა ჩამოაყალიბოს კონსტიტუციური ასამბლეა, რომელმაც უნდა შეიმუშავოს ლიბიის მუდმივი კონსტიტუცია, რომელიც შემდეგ რეფერენდუმით დამტკიცდება.
სახელწოდება
სახელი „ლიბია“ მომდინარეობს არაბული სიტყვიდან „ლებუ“, რომელიც მიუთითებს ნილოსის დასავლეთით მცხოვრებ ბერბერ ხალხებზე. ძველ საბერძნეთში ტერმინს უფრო ვრცელი მნიშვნელობა ჰქონდა და ის მოიცავდა სრულიად ჩრდილოეთ აფრიკას ეგვიპტის დასავლეთით, ზოგიერთ წყაროში კი მთელ აფრიკასაც.
გეოგრაფია
მინი|250პქ|მარცხნივ ლიბიის ტერიტორიის დაახლოებით 98 % უჭირავს სუბტროპიკულ ნახევარუდაბნოებსა (ჩრდილოეთით) და ტროპიკულ უდაბნოებს (სამხრეთით). სანაპირო ხაზი სუსტადაა დანაწევრებული. ერთადერთი დიდი ყურეა სიდრა.
ლიბიის ჰავა ტროპიკული, უდაბნოსია, ჩრდილოეთით — სუბტროპილული, ხმელთაშუა ზღვის ტიპისა. იანვრის საშუალო ტემპერატურა 11-12 °C ჩრდილოეთით, 15-18 °C სამხრეთით, ივლისი. შესაბამისად, 27-29 °C და 32-35 °C. ნალექები ჩრდილოეთით 250 მმ-დან 625 მმ-მდე წელიწადში, სამხრეთით და აღმოსავლეთით 100 მმ-მდე, ლიბიის უდაბნოში — 25 მმ-მდე.
ქვეყანაში მუდმივი მდინარეები არ არის, დიდია მიწისქვეშა წყლის მარაგი. ბევრია მშრალი ხეობა - უადი. სანაპიროზე გავრცელებულია სუბტროპიკული ნახევარუდაბნოს მცენარეულობა. სანაპიროს გასწვრივ, რუხ და რუხყავისფერ ნიადაგებზე იზრდება აკაცია, სიკომორო, იალღუნი, შედარებით ტენიან ადგილებში — მაკვისი, არის კედრისა და ღვიის კორომები. უდაბნო თითქმის სრულიად მოკლებულია მცენარეულ საფარს. აქა-იქ გვხვდება ბუჩქნარები და ბუჩქბალახები.
ცოველთა სამყარო ღარიბია, უმთავრესად გავრცელებულია ქვეწარმავლები (გველები, ხვლკიკები); ბევრია მორიელი, ჩრდილოეთ რაიონებში ბინადრობს აფთარი, ტურა, მელა, კურდღელი, გარეული ღორი.
ისტორია
მეორე მსოფლიო ომის წლებში ლიბია ფაშისტური იტალია-გერმანიასა და ინგლისის შეიარაღებულ ძალებს შორის საომარ მოქმედებათა ასპარეზად იქცა. 1943 წლიდან ლიბიის პროვინციებს — ტრიპოლიტანიასა და კირენაიკას ფაქტობრივად განაგებდა ინგლისი, ხოლო ფეცანის პროვინციას საფრანგეთის სამხედრო ადმინისტრაცია.
სამოქალაქო ომი
მინიატიურა|დემონსტრაცია ქალაქ [[ელ-ბაიდაში, 2011წლის 22 ივლისი]] 2011 წლის 15 თებერვალს ლიბიაში დაიწყო მშვიდობიანი ანტისამთავრობო გამოსვლები. გამოსვლების საბაბი გახდა ეგვიპტისა და ტუნისის რევოლუციები. პროტესტანტები გამოვიდნენ მუამარ კადაფის მმართველობის წინააღმდეგ, რომელიც 1969 წლიდან დგას ხელისუფლების სათავეში. ასევე მოითხოვდნენ პრემიერ-მინისტრ ბაღდადი მაჰმუდის დაუყოვნებლივ გადადგომას.
სამოქალაქო ომი საბოლოოდ მუამარ კადაფის მკვლელობითა და მისი რეჟიმის დამხობით დასრულდა.
ადმინისტრაციული დაყოფა
მინი|ქვეყნის სამი ტრადიციული ნაწილი დღევანდელი ლიბიის ტერიტორიაზე ისტორიულად იყო სამ ქვეყანა: ტრიპოლიტანია — ჩრდილო-დასავლეთში, კირენაიკა — აღმოსავლეთით და ფეცანი — სამხრეთი-დასავლეთით. 1934 წელს თურქეთ-იტალიის ომის შედეგად ეს ტერიტორიები იტალიამ დაიპყრო და გააერთიანა. იტალიის მმართველობის პერიოდში ლიბია დაყოფილი იყო 4 რეგიონად და ერთ ტერიტორიად: ტრიპოლი, მისრათა, ბენღაზი, ბაიდა და ლიბიის საჰარის ტერიტორია.
დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ლიბია დაიყო სამ გუბერნიად (მუჰაფაზა), ხოლო 1963 წელს 10 გუბერნიად. გუბერნიები 1975 წელს გაუქმდა და ტერიტორიების მართვა გადაეცა 9 „კონტროლის ბიუროს“, მათ ევალებოდათ: განათლება, ჯანდაცვა, განსახლება, სოციალური, სოფლის მეურნეობის და ფინანსური მომსახურებების მართვა. 1983 წელს ლიბია გაიყო 46 ოლქად, 1987 წელს 25 ოლქად, 1995 წელს გადაკეთდა 13 ოლქად, 1998 წელს 26 რაიონად, ხოლო 2001 წელს 32 რაიონად, ბოლო ცვლილება მოხდა 2007 წელს და ჩამოყალიბდა 22 რაიონი.
thumb|right|300px|ლიბიის მიმდინარე ადმინისტრაციული დაყოფა და 2007 წელს შექმნილი 22 რაიონი.
ღირსშესანიშნაობები
მინი|[[ზევსის ტაძარი კირენაში]]
სქოლიო
კატეგორია:ლიბია კატეგორია:აფრიკის ქვეყნები კატეგორია:არაბულენოვანი ქვეყნები კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები
შტროლთა
შტროლთა — ნასოფლარი საქართველოში, თუშეთში. მდებარეობს მდინარე ხისოსწყლის მარცხენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 1840 მეტრი. ახმეტიდან 88 კილომეტრი.
სქოლიო
კატეგორია:ახმეტის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
კრაზანები
კრაზანები — ნესტრიანი სიფრიფანაფრთიანი მწერების (ფუტკრებისა და ჭიანჭველასებრთა გარდა) კრებითი სახელწოდება. კრაზანებს მიაკუთვნებენ მბზინვარასებრნს, გზის კრაზანებს, მთხრელ კრაზანებს, კრაზანისებრებს, სკოლიასებრებსა და სხვა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სიფრიფანაფრთიანები კატეგორია:მავნებელი მწერები
말벌상과 Wespen Osa
უშოლთის მღვიმე
უშოლთის მღვიმე — მღვიმე რაჭის ქედზე, ონის მუნიციპალიტეტში, შქმერის თემში, მდინარე ბნელეთურის (ხეორის მარცხენა შენაკადი) აუზში, სოფელ უშოლთიდან 2,5 კმ, ზღვის დონიდან 1840 მ. გამომუშავებულია ბარემულ კირქვებში, ჯამური სიგრძე 2150 მ. მდიდარია ქიმიური ნაღვენთებით, განსაკუთრებით დარბაზები „თბილისის უნივერსიტეტი“, „ვახუშტი“ და სხვა. მღვიმიდან გამოდის ნაკადული.
ლიტერატურა
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის მღვიმეები
3D კომპიუტერული გრაფიკა
thumb|250px|[[Radiosity (3D კომპიუტერული გრაფიკა)|Radiosity-ში შექნილი 3D გამოსახულება]] 3D კომპიუტერული გრაფიკა (2D კომპიუტერული გრაფიკის-ის კონტრასტი) — გეომეტრიული ფიგურების გრაფიკა, რომელიც იყენებს სამგანზომილებიან გამოსახულებას.
ისტორია
1961 წელს, უილიამ ფეტერმა პირველად იხმარა კომპიუტერული გრაფიკების ტერმინი, იმისთვის, რომ გადმოეცა მისი ნამუშევარი Boeing-ზე. Futureworld (1976) იყო ერთ-ერთი პირველი ფილმი, სადაც ნაჩვენებია კომპიუტერული ანიმაცია. იგი შეიცავდა ადამიანის ანიმაციურ სახესა და ხელს.
სქოლიო
კატეგორია:კომპიუტერული გრაფიკა კატეგორია:3D კომპიუტერული გრაფიკა კატეგორია:ვიზუალური ეფექტები
Camponotus tortuganus
სქოლიო
კატეგორია:Camponotus
931
თარიღი უცნობია
*
კაპიტან გრანტის შვილები
„კაპიტან გრანტის შვილები“ — ფრანგი მწერლის, ჟიულ ვერნის სათავგადასავლო რომანი. დაწერილია 1867 წელს.
სიუჟეტი
გემ ’დუნკანით’ მოგზაურები თავდაპირველად მიემართებიან სამხრეთ ამერიკისაკენ. კიდევ ერთი, მაგრამ მოულოდნელი მგზავრია ექსცენტრიული ჟაკ პაგანელი (რომელიც აპირებდა ინდოეთში გამგზავრებას). გუნდი მოივლის პატაგონიას, ტრისტან და კუნიას კუნძულს, ამსტერდამის კუნძულსა და ავსტრალიას.
thumb|250px|left|ეპიზოდი 1985 წლის საბჭოთა ფილმიდან "კაპიტან გრანტის შვილები"
მოგზაურები გაიცნობენ აირტონს, რომელიც მათ ჰპირდება კატასტროფის ადგილის ჩვენებას. მაგრამ იგი მოღალატეა, რომელსაც გრანტის გემის დაღუპვა არ უნახავს, ვინაიდან მანამდე მიტოვებული იქნა ავსტრალიაში - მას შემდეგ, რაც წარუმატებლად სცადა გემის მითვისება, მომავალში მეკობრეობის მიზნით. იგი ცდილობს დუნკანის დაუფლებას, მაგრამ კვლავ წარუმატებლად. გლენარვანები, გრანტის შვილები, პაგანელი და რამდენიმე მეზღვაური რჩებიან ავსტრალიაში და დარწმუნებულები არიან, რომ დუნკანი სამუდამოდ დაკარგეს. ამიტომ ისინი მიემართებიან ოკლენდში (ახალი ზელანდია), საიდანაც ევროპაში დაბრუნებას აპირებენ. მას შემდეგ, რაც მათი გემი განიცდის კატასტროფას ოკლენდის სამხრეთით, მოგზაურებს იჭერენ მაორის ტომის ადამიანები. ისინი მაინც გარბიან და პირველივე გემზე ადიან. მათთვის მოულოდნელად, ეს ’დუნკანი’ აღმოჩნდება.
აირტონი, რომელიც ახლა უკვე გემის ახალ მფლობელთა მონობაში იმყოფება, სთავაზობს მოგზაურებს ინფორმაციას გრანტზე. სანაცვლოდ იგი ითხოვს მის რომელიმე კუნძულზე დატოვებას. დუნკანი ტაბორის კუნძულისაკენ მიემართება, რომელიც კაპიტან გრანტის თავშესაფარი აღმოჩნდება. აირტონი სწორედ აქ რჩება.
რესურსები
კატეგორია:სათავგადასავლო რომანები კატეგორია:1867 წლის რომანები კატეგორია:1868 წლის რომანები კატეგორია:ჟიულ ვერნის რომანები კატეგორია:ფრანგული რომანები
მოლოქი
მოლოქი (Moloch horridus) — ხვლიკი ჯოჯოსებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 22 სმ აღწევს. პატარა თავი და განიერი სხეული აქვს. დაფარულია მოღუნული ეკლებით, რომლებიც თვალებს ზემოთ და კეფაზე რქებს წააგავს. მოლოქი ფერს იცვლის განათებისა და ტემპერატურის მიხედვით. გავრცელებულია ავსტრალიის ქვიშიან უდაბნოებში. იკვებება ჭიანჭველებით. მრავლდება კვერცხებით. წვიმის დროს კანით შეიწოვს წყალს, რომელსაც მარაგად ინახავს.
რუნები
რუნები ან რუნული წარწერები — ძველი გერმანელების დამწერლობა, გამოიყენებოდა I—II საუკუნეებიდან XII საუკუნემდე თანამედროვე დანიის, შვედეთისა და ნორვეგიის ტერიტორიაზე, X—XIII საუკუნეებში ისლანდიასა და გრენლანდიაში, ხოლო შვედეთის პროვინცია დალარნაში XIX საუკუნემდე. რუნებს აქვთ სპეციფიკურად კუთხოვანი ფორმა, რომელიც მორგებულია ეპიგრაფიკას. ზოგიერთი სპეციალისტი რუნებს ჩრდილოეტრუსკული ანბანის მოდიფიკაციად მიიჩნევს. ცნობილია რუნებით შესრულებული წარწერები ქვაზე, ლითონზე, ხეზე; მოგვიანებით სასულიერო და საერო ტექსტები — ქაღალდზე.
ჩრდილოეთ ევროპის ქვეყნებში ქრისტიანობის მიღების შემდეგ რუნები, როგორც დამწერლობა, შეავიწროვა ლათინურმა. თვითონ ტერმინს „რუნები“ აქვს კავშირი ძველგერმანულ ფუძე run-თან („საიდუმლო“). სულ ცნობილია 5000-მდე რუნული წარწერა, მათი უმეტესი ნაწილი ნაპოვნია შვედეთში. გარდა ამისა, შუა საუკუნეების ევროპაში არსებობდა რუნული კალენდრები.
ძველი თურქების ანბანი, რომელსაც მსგავსი კუთხური ფორმა აქვს, ასევე იწოდება რუნებად. ხშირად ამ სახელით მოიხსენიებენ სხვა დამწერლობით სისტემებს, მაგალითად, ძველი სლავების ჰიპოთეტურ ანბანს (რომლის არსებობის რეალური მტკიცებულებები არ არსებობს).
ფუთარქი და ტერმინები
ძველსკანდინავიური და ძველინგლისური run, ძველისლანდიური runar და ძველგერმანული runa ერთმანეთთან დაკავშირებულია გერმანული ფუძით ru და გოთური runa-თი, რომელიც ნიშნავს „საიდუმლოს“, აგრეთვე ძველგერმანული runen-ით (თანამედ. raunen), რომელიც აღნიშნავდა „უჩუმრად ჩურჩულს“. ამგვარი სახელწოდება, როგორც ჩანს, გამოწვეულია იმით, რომ ძველი გერმანელები რუნებს მისტიკურ თვისებებს მიაწერდნენ.
მინი|მარჯვნივ|რუნული წარწერა რეკის ქვაზე, აღმოსავლეთი მხარე მინი|მარჯვნივ|რუნული წარწერა რეკის ქვაზე, დასავლეთი მხარე მინი|მარჯვნივ|[[დანია|დანიური რუნული ქვის B მხარე. წარწერა იკითხება, როგორც þusi : kubl : ub : biruti, რაც ითარგმნება შემდეგნაირად: „ჯადოქარი იქნება ის ადამიანი, ვინც ამ ძეგლს გაანადგურებს“ ]] რუნული ანბანის მთავარ განმასხვავებელ თავისებურებას წარმოადგენს ასოების წყობა, პირობითად მას უწოდებენ ფუთარქს (fuþark) — პირველი ექვსი ასოს მიხედვით. ამგვარი ანბანური წყობა არ გვხვდება არცერთ სხვა დამწერლობაში. ანბანი იყოფოდა სამ ჯგუფად (Ættir — ეტირი, Ætt — ატი), თითოეულში 8 რუნით. პირველ ეტირში შედიოდა რუნები f, u, þ, a, r, k, g, w. მეორეში — h, n, i, j, é (ih-wh), p, R (z), s. მესამე ეტირი მოიცავდა რუნებს t, b, e, m, l, ŋ, d, o.
თითოეულ რუნას ჰქონდა საკუთარი სახელწოდება. რუნების თავდაპირველი სახელწოდებები არ არის შემორჩენილი, მაგრამ მათი სავარაუდო სახელწოდებები აღდგენილია უფრო გვიანდელი ანბანის რუნების სახელწოდებებიდან:
სიმბოლოები
thumb|left|სიმბოლოები რუნულ ქვებზე thumb|სიმბოლოები [[ბრაქტეატი|ბრაქტეატებზე]] რუნულ ქვებზე გვხვდება სხვადასხვა სიმბოლოები: სვასტიკის ფორმები, ოთხსეგმენტიანი სიმბოლოები, ტრიქუეტრები, ტრისკელიონები, პენტაგრამები, სპირალები. გაცილებით უფრო მრავალფეროვანი იყო სიმბოლოები ბრაქტეატებზე: მათზე გვხვდებოდა ორნამენტები სამი ან უფრო მეტი წერტილისგან, სამკუთხედები, წრეები, T-სებური, S-ისებური, I-სებური სიმბოლობები, ზიგზაგები.
რუნული ძეგლები
thumb|რუნული წარწერა [[აია-სოფიას ტაძარი|აია-სოფიას ტაძარში, კონსტანტინოპოლში]] სულ ნაპოვნია დაახლოებით 5000-მდე რუნული წარწერა, მათგან 3000 — შვედეთში. რუნული დამწერლობის უძველესი ძეგლები აღმოჩენილია დანიაში, იქ სულ ნაპოვნია 500-მდე რუნული წარწერა. დაახლოებით 600 რუნული წარწერა ნაპოვნია ნორვეგიაში, 140-მდე — ბრიტანეთის კუნძულებზე, 60-მდე — გრენლანდიაში, 70-მდე — ისლანდიაში. რამდენიმე წარწერა ნაპოვნია რუსეთში, ლატვიაში, უკრაინაში, გერმანიაში, ავსტრიაში. აგრეთვე რუნული წარწერები აღმოჩენილია საფრანგეთში, საბერძნეთში, რუმინეთში, თურქეთში, ნიდერლანდებში. დიდი რაოდენობით რუნული ქვებია თავმოყრილი უფსალის უნივერსიტეტის კოლექციაში. თანამედროვე სტოკჰოლმში, გამლასტანის რაიონში, კეკბრინკენის ფერდობის კუთხეში, საცხოვრებელი სახლის საძირკველში ჩამონტაჟებულია ძველი ქვა, რომელზეც შემორჩენილია რუნული წარწერები.
ერთ-ერთ უძველეს რუნულ წარწერად ითვლება წარწერა ძვლის სავარცხელზე, რომელიც შემორჩენილი იყო ჭაობში, დანიის კუნძულ ფიუნზე. წარწერა ითარგმნება როგორც harja (სახელი ან ეპითეტი) და თარიღდება II საუკუნის მე-2 ნახევრით. დიდი ხნის განმავლობაში ითვლებოდა, რომ რუნული დამწერლობა გაჩნდა III საუკუნეში, თუმცა უკანასკნელი აღმოჩენები მიუთითებს იმაზე, რომ რუნები გამოიყენებოდა ჯერ კიდევ I საუკუნეში.
ცნობილია რამდენიმე რუნული ხელნაწერი — „Codex Runicus“, „Fasti Danici“, „Cotton Domitian“, „Codex Salisburgensis, 140“. მეტად საინტერესოა აია-სოფიას ტაძრის რუნული წარწერები კონსტანტინოპოლში, აგრეთვე ათენის ნავსადგურ პირეოსში მდებარე მარმარილოს ლომი, რომლის მხარიც დაფარულია რუნული წარწერებით. 1687 წელს ალაფის სახით ძეგლი გადაიტანეს ვენეციაში. კენსინგტონში, მინესოტას შტატში (აშშ) 1898 წელს იპოვეს რუნული ქვა, მაგრამ საკითხი მის უტყუარობაზე დღემდე გაურკვეველია.
რუნული წარწერები იჭრებოდა ან იკვეთებოდა ლითონზე, ხეზე, ქვაზე — ძველი გერმანელები მაღალ დონეზე ფლობდნენ ხეზე ამოკვეთის ხელოვნებას. რუნული წარწერები სხვადასხვა შემცველობის იყო: გვხვდება სხვადასხვა მაგიური წარწერა და ღმერთებისადმი მიმართვა, თუმცა უმეტესწილად რუნებით იწერებოდა მემორიალური წარწერები. ამის ნათელ მაგალითს წარმოადგენს რუნული ქვა რეკიდან, რომელიც ადიდებდა მეფე თეოდორიხ დიდს, რომელიც ცხოვრობდა VI საუკუნეში, თუმცა ამ წარწერის პირველ სტროფებში წერუა: „ეს რუნები ამბობენ ვემუდის შესახებ. ვარინმა ისინი დაცემული ვაჟის პატივსაცემად დააწყო“, — რაც შეიძლება მეტყველებდეს იმაზე, რომ ქვას სამახსოვრო მნიშვნელობა აქვს.
ნეკროლოგის როლს ასრულებს აგრეთვე სხვა რუნული ქვა ნორვეგიიდან. იგი იუწყება: „ენგლმა აღმართა ეს ქვა საკუთარი ვაჟის, ტორალდის, სამახსოვროდ, რომელიც გარდაიცვალა ვიტაჰოლმში, უსტაჰოლმსა და გარდარს შორის“.
სხვა რუნული ძეგლები ადიდებდნენ მოგზაურობიდან დაბრუნებული ვიკინგების გმირობასა და სიმამაცეს. სტოკჰოლმში აღმოჩენილ ქვაზე გვხვდება ტიპური წარწერა: „რუნები ამოკვეთილია რანგვალდის ბრძანებით. იგი საბერძნეთში ჯარს მეთაურობდა“. რუნული ქვები, როგორიცაა ქვა ჰელერშედან (შვედეთი), მოგვითხრობენ ძველ გერმანელებში ქალთა განსაკუთრებული უფლებების, კერძოდ, საკუთრების ფლობის უფლების შესახებ. რუნებით იწერებოდა იარაღის მფლობელების, მხატვრების სახელები. თუმცა ცნობილია საყოფაცხოვრებო ხასიათის რუნული წარწერებიც. რუნული წარწერების უმრავლესობას ბრაქტეატები წარმოგვიდგენს, აგრეთვე ცნობილია რუნული კალენდრები.
ბერძნულ-ლათინური ვერსია
მინი|გვერდი რუნული ხელნაწერიდან „რუნების კოდექსი“ მინი|მარცხნივ|ოქროს ბეჭედი პიეტროასადან მინი|მარცხნივ|წარწერა შუბის წვერზე ევრე-სტაბიუდან (ნორვეგია) რუნების წარმომავლობის პრობლემასთან დაკავშირებით მრავალი ჰიპოთეზა არსებობს. რუნების ფორმამ, წაგრძელებულმა და ეკლიანმა, ისააკ ტეილორს გაუჩინა მოსაზრება, რომ რუნები წარმოიშვა ბერძნული ანბანიდან, რომელიც ძვ. წ. VI საუკუნეში გამოიყენებოდა შავი ზღვის სანაპიროზე. შემქმნელებად ტეილორმა გუთები დაასახალა, რომლებიც ამ დროს, მისი აზრით, რუსეთის ტერიტორიაზე სახლობდნენ, თუმცა რეალურად ისინი ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთში 900 წლის შემდეგ დასახლდნენ. სხვა მრავალი მეცნიერი რუნული დამწერლობის წინამორბებად თვლის ჩვენი წელთაღრიცხვის ბოლო საუკუნეების ბერძნულ სტენოგრაფიას.
ლუდვიგ ფრანც ადალბერტ ვიმერმა გამოთქვა თეორია, რომლის მიხედვითაც რუნები წარმოიშვა ახ. წ. II საუკუნის ლათინური დამწერლობიდან. ლათინურ თეორიას ემხრობა აგრეთვე სიგურდ აგრელიც, რომელიც რუნების წარმოქმნის თარიღად I საუკუნეს მიიჩნევს. ოტო ფონ ფრიზენის მოსაზრებით, რუნული დამწერლობა შექმნეს გუთებმა ჩვენი წელთაღრიცხვის II-III საუკუნეებში ბერძნულ და ლათინურ ანბანებზე დაყრდნობით.
ბრედსფორდი თვლიდა, რომ რუნებს საფუძვლად გოთური დამწერლობა უდევს. ამ ვერსიას უარყოფენ სხვა მკვლევრები, რადგან უძველესი რუნული წარწერები დანამდვილებით თარიღდება არაუგვიანეს III საუკუნით, როცა გოთური დამწერლობა მხოლოდ IV საუკუნეში შეიქმნა.
ჩრდილოეტრუსკული ვერსია
ყველაზე პოპულარულია რუნული დამწერლობის ერთ-ერთი ჩრდილოეტრუსკული ანბანიდან წარმოშობის თეორია, რომელიც 1928 წელს შემოგვთავაზა რუნოლოგმა კარლ მარსტრანდერმა.
მოცემულ ვერსიას მხარს უჭერს მეცნიერთა უმრავლესობა. არსებობს თეორია შერეული წარმომავლობის შესახებ ჩრდილოეტრუსკული და ოღამური დამწერლობებიდან (იგი შემოგვთავაზა ჰამერსტრემმა), აგრეთვე, ფაისტის მოსაზრებით, ამ ორი დამწერლობის გარდა, შესაძლოა, რუნებზე გავლენა ლათინურმაც იქონია.
არატრადიციული ვერსიები
1930—1940-იან წლებში მუშავდებოდა თეორია „Urrunen“, რომლის თანახმადაც, რუნები წარმოიქმნა წინარერუნებისგან, რომელთაგანაც აგრეთვე ჩრდილოსემიტური ანბანი და, შესაბამისად, მსოფლიოს ყველა ანბანური დამწერლობა შეიქმნა. ეს თეორია შემუშავდა უკიდურესად ანბანის „გერმანიზაციის“ მიზნით და არ იმსახურებს ნდობას. დღესდღეობით უცნობია, რა მიზნით იქმნებოდა რუნები: მკითხაობისთვის თუ თავიდანვე დამწერლობად იყო ჩაფიქრებული.
სიგურდ აგრელმა, ლუნდის უნივერსიტეტის შვედმა პროფესორმა, 1932 წელს შემოგვთავაზა ეზოთერიული თეორია, რომლის თანახმადაც „f“ იყო რუნული ანბანის არა პირველი, არამედ უკანასკნელი რუნა. იგი თვლიდა, რომ რუნების ამგვარად დაწყობით შესაძლებელი იყო რუნული შიფრის საიდუმლოს ამოცნობა. სამეცნიერო სამყარომ ეს თეორია არ მიიღო, თუმცა მას გაუჩნდა რამდენიმე მიმდევარი, მაგალითად, როგორიცაა თომას კარლსონი. აგრელის ნაშრომების შემდეგ მან პირველმა გამოაქვეყნა მონოგრაფიები ფუთარქის თეორიაზე. ფუთარქის თეორიის სხვა ცნობილი მიმდევარია ოკულტისტი კენეთ მედოუზი.
NGC 7818
NGC 7818 — გალაქტიკა თევზების თანავარსკვლავედში. აღმოჩენის თარიღია 1886 წლის 23 ოქტომბერი. ეს ობიექტი შედის ახალ საერთო კატალოგში.
რუნები
მითოლოგიური ვერსია
სკანდინავიური მითოლოგიის მიხედვით, რუნები იხილა ოდინმა, მას შემდეგ, რაც მან საკუთარი თავი შუბით განგმირა და ცხრა დღისა და ღამის განმავლობაში ეკიდა მსოფლიო ხეზე საჭმლისა და სასმლის გარეშე, საბოლოოდ კი ბაბუამისის, ბელტორნის, წმინდა (შამანური) თაფლით წყურვილი მოიკლა. ამის შემდეგ ოდინს რუნები ჩაესმა და ისინი შუბის გამოყენებით საკუთარი სისხლით გამოსახა ხეზე.
1892
თარიღი უცნობია
*
რუნები
მითოლოგიური ვერსია
ასე წერია ამის შესახებ „უფროს ედაში“: ვიცი, რომ ცხრა ღამე ვეკიდე ტოტებზე, ქარში მოქანავე, შუბით განგმირული, ოდინის ზვარაკად საკუთარ თავისა მსხვერპლად შემწირველი, ხეზე — შორს, იდუმალ, ღრმად ფესვებგადგმულზე.
NGC 7818
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გალაქტიკები კატეგორია:თევზების თანავარსკვლავედი
რუნები
მითოლოგიური ვერსია
ვცან მე ცხრა სიმღერა ძისაგან ბოლთორნის, ბესთლას გავუსინჯე მე თაფლსა ჩინებულს, ესხა ოდრორიში.
კრაზანისებრნი
კრაზანისებრნი, ნამდვილი კრაზანისებრნი (Vespidae), სიფრიფანაფრთიანი მწერების ოჯახი. მოსვენებულ მდგომარეობაში წინა ფრთები სხეულის გასწვრივ აქვთ დაკეცილი. მუცელზე ხშირად მონაცვლეობით გასდევთ შავი და ყვითელი ზოლები. კრაზანისებრნს შორის გვხვდება როგორც ერთეული სახეობები, რომელთა დედლები მატლებს მოკლებული მწერებით ან ყვავილის მტვრით (ყვავილის კრაზანები) კვებავენ, ისე საზ. ცხოვრების ნირის მქონე ფორმები, რომლებსაც ჰყავთ როგორც ნაყოფიერი, ისე უნაყოფო დედლები (მუშები).
რუნები
მითოლოგიური ვერსია
ვიწყე მომწიფება, ცოდნის გამრავლება, ზრდა-აღორძინება, სიტყვა სიტყვისაგან სიტყვასვე ჰბადებდა, საქმე საქმისაგან საქმესვე ჰბადებდა.
შენ რუნებს იპოვი, გახსნი მათ ქარაგმებს, იდუმალ ნიშნებსა, უძლეველს, უმტკიცესს, ჰროფტმა რომ შეღება, ღმერთებმა რომ შექმნეს, ოდინმა ამოჭრა.
კრაზანისებრნი
ლიტერატურა
*
რუნები
ადრეული, საერთოგერმანული, ანუ წინარესკანდინავიური რუნები
thumb|გოთური რუნები thumb|left|upright|ანგლოსაქსონური რუნები ხელნაწერ „Cotton Domitian-ის“ თანახმად thumb|„[[საქსი (დანა)|სკრამასაქსი“ ანგლოსაქსონურ რუნულ ანბანთან ერთად]] thumb|„მარკომანული რუნები“ არსებობდა რუნების რამდენიმე განსხვავებული ტიპი. ყველაზე ადრინდელი არის წინარესკანდინავიური ვარიანტი, რომელიც გამოიყენებოდა საერთოგერმანულ ენა-კოინეში. იგი გამოიყენებოდა ახ. წ. I—VIII საუკუნეებში (გერმანული ხალხების ისტორიაში ეს არის რომაული რკინის საუკუნე და გერმანული რკინის საუკუნე). მას ზოგჯერ უწოდებენ უფროს ფუთარქს ან უფროს რუნებს. უფროსი რუნა სულ 24-ია, ისინი გვხვდება იარაღებზე, ძვირფასეულობებსა და მემორიალურ ქვა-სტელებზე. სწორედ უფროსი რუნები გამოიყენებოდა მოგვიანებით (XIII საუკუნემდე) მაგიური და საკრალური მიზნებისთვის. უმცროს რუნებს (IX—XIII სს.) იყენებდნენ მემორიალური წარწერებისთვის და მათ არ ჰქონდა საკრალური მნიშვნელობა.
სულ ცნობილია ადრეული, III—VIII საუკუნეების, რუნული წარწერის მქონე 150-მდე ნივთი (შეიარაღების დეტალები, ამულეტები, საფლავის ქვები). წარწერების უმეტესობა შედგება ერთადერთი სიტყვისგან, ჩვეულებრივ, სახელისგან, რაც, რუნების მაგიურ გამოყენებასთან ერთად, წარწერების დაახლოებით მესამედის სრულყოფილად წაკითხვას შეუძლებელს ხდის. უძველესი რუნული წარწერების ენა სხვა წერილობით ძეგლებში დაფიქსირებულ ყველაზე ადრეულ გერმანულ ენაზე — გოთურზე უფრო არქაულია.
გოთური რუნები
აგრეთვე გამოყოფენ გოთურ რუნებს, რომლებიც საერთოგერმანულის ადრეული სახესხვაობაა. ისინი გამოიყენებოდა აღმოსავლეთ ევროპაში ახ. წ. I–IV საუკუნეებში. როგორც წესი, გოთურ რუნულ წარწერებს განაკუთვნებენ შუბის პირის წარწერას კოველიდან (უკრაინა), ოქროს ბეჭდის წარწერას პიეტროასადან (რუმინეთი), აგრეთვე წარწერას შუბის პირზე ევრე-სტაბიუდან (ნორვეგია). წარწერა იუწყება: raunijaz, ანუ „მგრძნობიარე“ (ის, ვინც განიცდის, გრძნობს). იგი ყველაზე ადრეულ რუნულ წარწერად ითვლება.
ანგლოსაქსონური რუნები
ბრიტანეთის კუნძულებზე რიგი გერმანული ტომების (ანგლების, საქსების, იუტების) გადასახლებამ მათ ენაში გამოიწვია ფონეტიკური ცვლილებები, დაემატა რამდენიმე ახალი ხმოვანი, რის შედეგადაც საერთოგერმანული რუნული ანბანი გამოუსადეგარი აღმოჩნდა. ასე წარმოიშვა ანგლოსაქსონური რუნული ანბანი. VII საუკუნეში ანბანს დაემატა ორი ახალი რუნა — „Ac“, რომელიც აღნიშნავდა გრძელ „ɑ:-ს“ და „Æsc“, რომელიც აღნიშნავდა ბგერა „æ-ს“. მოგვიანებით აგრეთვე დაემატა რუნები Yr — y-სთვის, Ior — დიფტონგ io-სთვის, Ear — დიფტონგ ea-სთვის, Cweorþ — q-სთვის, Calk — k-სთვის, Stan — ბგერათშეწყობა st-სთვის, Gar — მძიმე g-სთვის. ანგლოსაქსონური რუნული ანბანის სიები შემონახულია ხელნაწერებში „Codex Salisburgensis, 140“, „Cotton Domitian (Codex Cotton)“, აგრეთვე სკრამასაქსზე — მოკლე ხმალზე, რომელიც ტემზაში იპოვეს. რამდენიმე ძველმა რუნამ შეიცვალა თავისი ფონეტიკური მნიშვნელობა: a-თი გამოიხატებოდა ბგერა o, z-თი — x. ძველი რუნების სახელწოდებები მნიშვნელოვნად შეიცვალა, უფრო სწორად, ითარგმნა ანგლოსაქსონურ ენაზე შემდეგნაირად: Feoh, Ur, Þorn, Or, Rad, Cen, Gyfu, Wen, Hagl, Nyd, Is, Ger, Ih, Peorþ, Eohlx, Sigel, Tir, Beorc, Eh, Man, Lagu, Ing, Oeþel, Dæg.
ახალი რუნები შემდეგნაირად ითარგმნებოდა: Ac — „მუხა“, Æsc — „იფანი“, Yr — „მშვილდი“, Ior — „გველი“, Ear — „მიწა“, Calc — „თასი“, Stan — „ქვა“, Gar — „შუბი“. რუნა Cweorþ-ის მნიშვნელობა უცნობია.
„მარკომანული რუნები“
ტრაქტატში „De Inventione Litterarum“, რომელიც ჩვემანდე კაროლინგების იმპერიის ტერიტორიაზე ნაპოვნ VIII და IX საუკუნეების ხელნაწერებში შემორჩა, ნახსენებია საერთოგერმანული და ანგლოსაქსონური რუნების საინტერესო ნაზავი, რომელსაც „მარკომანული რუნები“ ეწოდა, თუმცა თვითონ მარკომანებთან მას არავითარი კავშირი არ აქვს და, როგორც ჩანს, შეიქმნა იმისთვის, რომ რუნები ლათინური ანბანის ეკვივალენტური ყოფილიყო.
ჩრდილოეთის, ანუ სკანდინავიური რუნები
thumb|left|დანიური რუნები thumb|left|შვედურ-ნორვეგიული რუნები thumb|ნორვეგიული რუნები IX საუკუნის დასაწყისისთვის სკანდინავიის ქვეყნებში საერთოგერმანული რუნული ანბანი სხვაგვარად განვითარდა. გარკვეული ცვლილებები განხორციელდა აგრეთვე ძველსკანდინავიურ ენაში: გამდიდრდა ენის ბგერათა რიგი, ამიტომ საერთოგერმანული რუნები არასაკმარისად გადმოსცემდა ენის ხმოვან შედგენილობას, თუმცა, ანგლოსაქსონური რუნებისგან განსხვავებით, სკანდინავიურ რუნებში ნიშნების რაოდენობა კი არ იზრდებოდა, არამედ მცირდებოდა. გამოირიცხა რუნები g, w, ih-wh, p, z ŋ, d, o. ანგლოსაქსონური რუნული ანბანიდან გადმოვიდა რუნა Yr. ამგვარად, ანბანმა მოიცვა თექვსმეტი რუნული ნიშანი. ძლიერ შეიცვალა რუნების სახელწოდებებიც: Fe, Ur, Þurs, Åss, Reið, Kaun, Hagall, Nauð, Iss, Ar, Sol, Tyr, Bjarkan, Maðr, Løgr. რაც შეეხება დარჩენილ წინარესკანდინავიურ რუნებს, თითოეულმა მათგანმა აღნიშნა რამდენიმე მსგავსი ბგერა: რუნა Ur აღნიშნავდა ბგერებს u, o, ø, w; þurs — þ, ð; Åss — å, ą, æ; Kaun — k, g, ŋ; Iss — i, e, ø, y; Ar — a, æ, e, ø; Tyr — t, d, nd; Bjarkan — p, b, mb. thumb|left|დანიური რუნები ჩვეულებრივ, განასხვავებენ სკანდინავიური რუნების ორ ტიპს — დანიურსა და შვედურ-ნორვეგიულს. დანიური რუნები გარეგნულად ნაკლებად განიცდიდა ცვლილებებს, ისინი IX—XI საუკუნეებში გამოიყენებოდა. რაც შეეხება შვედურ-ნორვეგიულ რუნებს, მათ ნიშნის გრაფიკული მინიმალიზაციის ტენდენცია გააჩნდათ. ამგვარად, რუნები s და y შემცირდა ერთ შტრიხამდე. შვედურ-ნორვეგიული რუნები გამოიყენებოდა IX-X საუკუნეებში. მოგვიანებით გამოიყო ნორვეგიული ვარიანტი, რომელიც ვიზუალურად დანიურს უახლოვდებოდა. სკანდინავიურ რუნებს, აგრეთვე ყოველ შემდგომს, უწოდებენ უმცროს რუნებს.
ჰელსინკის რუნები
thumb|ჰელსინკის რუნები შვედურ-ნორვეგიულ რუნათა ნიშნების ჩაწერის შემოკლების ტენდენცია ჰელსინკის რუნებშიც გამოვლინდა. ეს რუნები, მიუხედავად იმისა, რომ გამოიყენებოდა ჰელსინგლანდში (შვედეთი), სავარაუდოდ შეიქმნა ტბა მელარენის რაიონში. ჰელსინკის რუნებით შესრულებული წარწერები XI საუკუნით თარიღდება.
მენის რუნები
thumb|მენის რუნები შემოკლების ტენდენცია ნორვეგიულ რუნებშიც შენარჩუნდა. ამგვარად, XI-XII საუკუნეებში კუნძულ მენზე გამოიყენებოდა ნორვეგიული რუნების მეტად უცნაური ვარიანტი, რომელსაც მენის რუნები ეწოდა. მისი განმასხვავებელი განსაკუთრებულობა ისაა, რომ მასში არ არის მე-16 რუნა. ამ დამწერლობით განხორციელებულ წარწერებს ორ ტიპად ყოფენ: სადაც მეოთხე რუნა აღნიშნავდა ბგერა ą-ს და სადაც ის აღნიშნავდა ბგერა o-ს.
წერტილებიანი რუნები
thumb|left|წერტილებიანი რუნების ადრეული ფორმა thumb|წერტილებიანი რუნების უფრო გვიანდელი ფორმა წერტილებიანი რუნები XI საუკუნეში წარმოიშვა დანიასა და ნორვეგიაში. ისინი შეიქმნა სკანდინავიური რუნების გაუმჯობესების მიზნით, რადგან ამ უკანასკნელებს, თითოეული რუნის მრავალი ფონეტიკური მნიშვნელობის გამო, არ შეეძლოთ დაწერილის ზუსტად გადმოცემა. ამიტომ ანბანს დაემატა ნიშნები c, d, g, o, p, v, ð, æ, ø, z. ანბანის გაფართოების სტიმული ანგლოსაქსონური რუნების გამოცდილება იყო. სახელწოდებას წერტილებიანი რუნები უნდა უმადლოდენ წერტილებს, რომლებიც რუნებს ემატებოდა þ-დან ð-სა და b-დან p-ს, აგრეთვე y-ის წარმოქმნისას.
ისლანდიური რუნები
thumb|ისლანდიური რუნები [[XII საუკუნე|XII საუკუნის დასაწყისში]] ისლანდიური რუნები შეგვიძლია წერტილებიანი რუნების განვითარებულ ვარიანტად ჩავთვალოთ. ისინი გამოიყენებოდა ისლანდიაში XII—XIV საუკუნეებში. გვიანდელ ეპოქაში ისლანდიურ რუნებში მკვეთრად შეიცვალა ცალკეული რუნების ფორმები. ამგვარად რუნა y-მა მიიღო ფორმა 10px, p-მ — 10px ხოლო q-მ — 10px. რუნებში d (50px), e (30px) გაჩნდა წვრილი შტრიხებისა და წერტილების წრეებად ჩანაცვლების ტენდენცია. წარმოიქმნა „რუნების შემოკლებული ფორმები“ (Viktigste islandske særformer): რუნები10px (d), 7px (e), 10px (k), 10px (q), 30px (s), 35px (x), 30px (y), 11px (z), 10px (ö).
დალეკარლიული, ანუ დალიური რუნები
thumb|left|დალეკარლიული რუნები დალეკარლიული, ანუ დალიური რუნები გამოიყენებოდა დალარნის პროვინციაში (შვედეთი) XV საუკუნიდან XIX საუკუნემდე. ჩანაწერით ისინი ძლიერ უახლოვდებოდნენ ლათინურს, გაჩნდა ასოთა წმინდად ლათინური ფორმები (Ä, Ö, Å, G). ეს ვარიანტი უკანასკნელი გამოყენებადი იყო დამწერლობის სახით. იგი საბოლოოდ ლათინურმა შეავიწროვა.
გავლენა სხვა დამწერლობებზე
thumb|left|[[გოთური დამწერლობა]] ეპისკოპოსმა ულფილამ გოთური დამწერლობა ბერძნული ანბანური წყობის საფუძველზე ლათინური და რუნული დამწერლობების გამოყენებით შექმნა. რუნული დამწერლობიდან გოთურმა ანბანმა იანდერძა ასოთა სახელწოდებები, თუმცა ისინი რამდენადმე შეიცვალა: ahsa, bairkan, giba, dags, aihvus, quairtha, iuja, hagl, thiuth, eis, kusma, lagus, manna, nauths, jer, urus, pairthra, raida, sauil, teiws, winja, faihu, iggwis, hwair, othal. რუნულ დამწერლობას შეგვიძლია მივაკუთვნოთ გოთური ასოები urus, othal.
რუნულ დამწერლობას უკავშირდება აგრეთვე დამატებითი ასოები ძველინგლისურ და ისლანდიურ ანბანებში, რომლებიც ლათინურს ეფუძნება: Þ (თორნ) და Ƿ (ვინ, მხოლოდ ძველინგლისურში).
რუნული კრიპტოგრაფია
thumb|რუნული კრიპტოგრაფია [[რუნული ქვა რეკიდან|რეკის ქვის გვერდითა მხარეს. წარწერა იკითხება როგორც ruv [s]akumukmini]] thumb|left|წარწერა ტერვიკის ქვაზე (წითლად გამოყოფილია ზედმეტი ხაზები, პუნქტირით — რომლებიც აკლია) thumb|left|„ტოტოვანი რუნები“ thumb|წარწერა ვოლსტიდან thumb|left|„კარვული რუნები“, რუნათა მნიშვნელობები ზედა ნახევარში thumb|„კარვული რუნები“, რუნათა მნიშვნელობები ქვედა ნახევარში ცნობილია რუნული ნიშნების დაშიფვრის რამდენიმე მარტივი ხერხი. გავრცელებული იყო ეგრეთ წოდებული „ნაქსოვი რუნები“, რომლებშიც ერთ შტრიხზე რამდენიმე რუნა ერთიანდებოდა. რუნული კრიპტოგრაფიის სხვა სახეს წარმოადგენს პრინციპი, რომლის მიხედვითაც უშუალოდ რუნის ნაცვლად აისახებოდა ნომერი ეტირისა, რომელშიც ეს რუნა შედიოდა, და რუნის რიგითი ნომერი ეტირის შიგნით. ეს სისტემა მხოლოდ სკანდინავიურ რუნებში გამოიყენებოდა. ეტირების ნომრები საპირისპიროთი ნაცვლდებოდა. ამგვარად, პირველი ეტირი კრიპტოგრაფიაში აღინიშნებოდა მესამით, მესამე პირველით, ხოლო მეორე კვლავ მეორით. რეკის ქვაზე წარმოდგენილია კრიპტოგრაფიის მრავალი სახესხვაობა, რომელთა განმასხვავებელ ნიშანსაც წარმოადგენს ის, რომ მესამე (კრიპტოგრაფიაში პირველ) ეტირში შედის არა t, b, m, l, y რუნები, არამედ t, b, l, m, k. არსებობდა ამ პრინციპის გამოსახვის რამდენიმე ხერხი. „ტოტოვან რუნებში“ (kvistrunir) გრძელი ხაზიდან გამოედინება შტრიხები: მათი რაოდენობა მარცხნივ აღნიშნავდა ეტირის ნომერს, მარჯვნივ — რუნისას. „კარვული რუნები“ (ანუ „ჯვარედინი რუნები“; Tjaldrunir) განსხვავდება ტოტოვანი რუნებისგან იმით, რომ ერთი ნიშანი აღნიშნავს ორ ბგერას: ჯვარედის ბოლოებიდან გამოდის შტრიხები, მარცხნივ მაღლა აღნიშნულია ეტირის ნომერი, მარჯვნივ მაღლა — რუნის ნომერი; მარჯვნივ დაბლა მოცემულია მეორე რუნის ეტირის ნომერი, ხოლო მარცხნივ დაბლა — მისი ნომერი ეტირში. კრიპტოგრაფიის ეს ორივე ტიპი წარმოდგენილია რეკის ქვაზე. ამავე ქვაზე გამოსახული მსგავსი კრიპტოგრაფიის სხვა ტიპი წარმოადგენს შიფრს, რომელშიც ეტირის ნომერი აღინიშნებოდა საერთოგერმანული რუნებით o, ხოლო რუნის ნომერი — შვედურ-ნორვეგიული s-ებით. ქვაზე წერია „oossoosss“, რაც აღნიშნავს „ni-ს“. გარდა ამისა, ამ ქვაზე არის კრიპტოგრაფიის ტიპი, როცა ეტირის ნომერი აღინიშნებოდა საპირისპირო მხარეს ამოტრიალებული საერთოგერმანული რუნით ih-wh, ხოლო რუნის ნომერი — ჩვეულებრივი საერთოგერმანული რუნით ih-wh. სხვა ზოგიერთ შემთხვევაში (წარწერა ვოლსტიდან) ეტირის ნომერი აღნიშნული იყო შვედურ-ნორვეგიული რუნებით y, ხოლო რუნის ნომერი, ისევე როგორც „ტოტოვან რუნებში“, მთავარი ხაზის მარჯვენა მხარეს შტრიხების რაოდენობით.
რუნული კრიპტოგრაფიის უნიკალური სახეობებით მდიდარია აგრეთვე ქალაქი ბერგენი. აქ ნაპოვნია ორი უნიკალური ხის დაფა „ტოტოვანი რუნების“ სახესხვაობებით: ერთ-ერთზე შუა ხაზის ნაცვლად გამოსახული იყო თევზები, სხვა დაფაზე ეტირისა და რუნის ნომრები აღნიშნული იყო მამაკაცის თავის წვერის ხაზებით. ბერგენში ასევე გამოიყენებოდა რუნათა დაშიფვრის ისეთი სისტემა, რომლის დროსაც რუნა f აღინიშნებოდა თვითონ f-ით; u — ff-ით; þ — fff-ით; o აღინიშნებოდა თვითონ რუნა o-თი, r — oo-თი; k — ooo-თი და ა.შ. რუნა y არ იშიფრებოდა. ხელნაწერში „Codex Salisburgensis, 140“ მოცემულია ხმოვნების წერტილებით ჩანაცვლების სისტემა: a ერთით, e ორით, і სამით, o ოთხით, u ხუთით. აგრეთვე არსებობს კრიპტოგრაფიის სახე, რომელიც გულისხმობს ცალკეული რუნების საპირისპიროდ დაწერას, რუნებისთვის ზედმეტი შტრიხების დამატებასა და საჭირო შტრიხების წაშლას. ეს ხერხი წარმოდგენილია ტერვიკის ქვის წარწერებზე.
რუნული კალენდრები
thumb|left|რუნული კალენდარი thumb|ცხრამეტი „ოქროს რიცხვის“ აღნიშვნა გვიანდელ რუნულ კალენდრებში thumb|left|დღეების აღნიშვნა შვიდი რუნის გამოყენებით ადრეულ რუნულ კალენდრებში არსებობდა აგრეთვე რუნული კალენდრები, „მუდმივი კალენდრის“ სახესხვაობები. დანიაში მათ რიმსტოკებს უწოდებდნენ (rim — „კალენდარი“ და stok — „ჯოხი“), ნორვეგიაში — პროისტავებს (prim — „ოქროს რიცხვი“). უმეტესწილად მათ ჯოხის ან კვერთხის ფორმა ჰქონდათ რამდენიმე დუიმიდან 5 ფუტამდე. ეს კალენდრები გამოიყენებოდა სკანდინავიაში და, შესაძლოა, თავისი ფესვებით შორეული წარსულიდან მოდიან, მაგრამ მათგან ყველაზე ადრინდელები თარიღდება XIV საუკუნით. მეცნიერებისთვის ინტერესს იწვევს ოლე ვორმის ხელნაწერი „Computus Runicus“, 1328 წლის ხელნაწერის ასლი, რომელშიც მთლიანადაა ჩაწერილი რუნული კალენდარი. ერთ მხარეს აღინიშნებოდა რიცხვები 14 აპრილიდან 13 ოქტომბრამდე (Nottleysa, „უღამეო დღეები“, ზაფხული სკანდინავიური კალენდრის მიხედვით), მეორე მხარეს კი, შესაბამისად, რიცხვები 14 ოქტომბრიდან 13 აპრილამდე (Skammdegi, „მოკლე დღეები“, ზამთარი სკანდინავიური კალენდრის მიხედვით). დღეების აღსანიშნავად რუნულ კალენდრებში თავდაპირველად გამოიყენებოდა შვიდი რუნისგან შემდგარი გამეორებადი რიგი. ასევე აღინიშნებოდა ცხრამეტი „ოქროს რიცხვი“ სავსემთვარეობის დასადგენად. ცხრამეტი რიცხვიდან თითოეულს შეესაბამებოდა რუნა, რიცხვითი მნიშვნელობა ისაზღვრებოდა ანბანური წყობით, ხოლო სამი რიცხვის დანაკლისის შესავსებად შექმნილი იყო დამატებითი რუნები: Arlaug (12px) აღნიშნავდა 17-ს, Tvimaður (12px) აღნიშნავდა 18-ს, Belgþor (12px) აღნიშნავდა 19-ს. დღესასწაულები მონიშნული იყო სპეციალური სიმბოლოებით. ეს სიმბოლოები, როგორც წესი, ისაზღვრებოდა ამა თუ იმ დღესასწაულთან დაკავშირებული რაიმე ნიშნით. ამგვარად, 9 ივნისს, წმინდა კოლუმბას დღეს, ორაგულის გამოსახულებით აღნიშნავდნენ, რადგან, ნიშნის მიხედვით, ამ დღეს იწყებოდა ორაგულის ქვირითობა. 14 აპრილი, კალენდრული ზაფხულის პირველი დღე, აღინიშნებოდა აყვავილებული ბუჩქის გამოსახულებით. 11 ნოემბერი, წმინდა მარტინეს დღე, აღინიშნებოდა ბატის გამოსახულებით, რადგან მარტინე ტურელი, როდესაც იგი ეპისკოპოსად აირჩიეს, შეშინდა და ბატებს შორის დაიმალა. უფრო გვიანდელ ეპოქაში დღეებს აღნიშნავდნენ მარტივი შტრიხებით, ცხრამეტ „ოქროს რიცხვს“ კი — არაბული ციფრებით ან სხვა რიცხვული ნიშნებით.
რუნული წარწერების ენები
ყველაზე ძველი რუნული წარწერები ძველგერმანულ ენაზე დაიწერა, თუმცა მათ არ შეუძლიათ საერთოგერმანული ენობრივი მდგომარეობის სრულყოფილად ასახვა: სხვადასხვა ადგილას ნაპოვნ ადრეულ წარწერებს არ აქვთ არავითარი ენობრივი გამორჩეულობა და ისინი ამა თუ იმ რეგიონში ენის განვითარების შესახებ ინფორმაციას არ იძლევიან. უფრო გვიანდელი რუნული წარწერები დაწერილია ანგლოსაქსონურ (ანგლოსაქსონური რუნები) და ძველსკანდინავიურ (სკანდინავიური რუნები) ენებზე. ყველაზე გვიანი ეპოქის რუნული წარწერები კი, რომლებიც განხორციელდა დალეკარლიული რუნებით, დაწერილია შვედურად. ჯამში, რუნებით დაწერილი ყოველთვის როდი შეესაბამება წარმოთქმას, რადგან ადრეულ რუნულ წარწერებში ხშირია შემოკლებები სიტყვების ბოლოებში, სიტყვათგამყოფები კი არ გამოიყენება. ამ ფაქტორებიდან გამომდინარე მრავალი რუნული წარწერის სხვადასხვაგვარად ინტერპრეტირებაა შესაძლებელი.
მაგიური და სამკითხაო მნიშვნელობა
ჯერ კიდევ ძვ. წ. I საუკუნეში იულიუს კეისარი საუბრობდა გერმანელთა ადათზე, ემკითხავათ საკენჭისყრე ჯოხებზე. ტაციტუსი დაწვრილებით გვიყვება მის შესახებ:
მაგიურ თვისებებს რუნებს ჯერ კიდევ ძველი გერმანელები მიაწერდნენ, ამგვარად, „პოეტურ ედაში“ შეგვიძლია ვიპოვოთ ინფორმაცია რუნათა გარკვეულ მისტიკურ თვისებებზე, დაწყებული საშიშროებისა და მოტყუების საწინააღმდეგო თილისმობიდან დამთავრებული სამკურნალო სიმბოლოებით.
სიტყვანი სიგრდრიფასი ჯავშანთა თინგისა იფანს მივაწოდებ. სასმელს, აღმავსებელს ძალით და დიდებით; გრძნეულ სიმღერებით, კეთილ შელოცვებით, ხალისით, გზნებითა.
თუ გსურს გამარჯვება. გამარჯვებებისა რუნებს ამოჰკვეთდე მახვილის ტარზედა; ჭდედ ორგზის დაადე სახელი თირისა.
რუნები ლუდისა სცან — ვერას დაგაკლებს სიცრუე დიაცთა; რქაზე ამოჰკვეთე, ხელზე აიხაზე, „ნაუდ“ ფრჩხილს გეხატოს.
დალოცე სასმისი, აავსე სასმელით, შიგ ხახვი ჩააგდე; სამსალას გრძნეულსა, შხამსა მას ჯადოსნურს ვერ შეგატყუებენ.
რუნები შობისა სცან, მშობიარეთა შველა თუ გეწადოს! ნებსა ამოჰკვეთე, მაჯას შემოიკარ — დისნი გემწყალობონ.
რუნებს ქარიშხლისა ჩასწვდი, რომ ღელვის ჟამს მწედ იყო ხომალლდთა; ქიმზე ამოჰკაწრე, საჭეზე ამოსჭერ, ნიჩბებზე ამოსწვი, დაე, ზღვა ღელავდეს, ნაპირს დაუბრუნდე საღი, უვნებელი.
რუნებს სამკურნალოს, წყლულთ სააქმიმოს, ჩასწვდი, დაეუფლე; ხეზე ამოჰკვეთე მხარეს აღმოსავლეთს, სად ტოტნი დახრილან.
ჩასწვდი სამართლისა რუნებს, რომ ბოროტთა წყენა ვერ მოგაგონ; მათ მოიპოვებენ, თხზავენ და ხლართავენ, კრებენ და ადგენენ თინგზე, სად სამართალს მართლმსაჯულებითა განსჯის ჯამაათი.
ჩასწვდი, ამოიცან რუნები აზრისა, ჰროფტმა ამოიცნო, ჩასწვდა, ამოკვეთა ტენისგან, რომელიც ჰრაიდრაუპნირის ტვინიდან ოდესღაც და ჰოდროფნირისა რქიდან ჩამოდინდა.
დაე, სინათლისა ღვთის ფარს დაექარგონ, ალსვინის ქაჩაჩსა, არვაკის ყურებსა, როგნირის ეტლისა ბორბალს ამშვენებდნენ., სლეპნირის კბილებს და მარხილის ჩახსაკრავს.
თათსა ძუ დათვისა და ბრაგის ენასა, ბრჭყალსა მას მგლისასა, ნისკარტს არწივისა, ფრთებსა სისხლიანსა, ბოლოს ხიდისასა, ნებსა მეანისა, კვალსა მას მეშველსა.
ყველა ამოფხიკეს, სასმელს შეურიეს - თაფლსა მას წმიდასა; დაჰყვეს, დაუგზავნეს: მოდგმას ასებისა, ალფების ჯილაგსა, ვანთა გამჭრიახთა და კაცთა გვარტომთა.
ესენი არიან რუნები წიგნისა, შობის, ძლიერების და ლუდის რუნები, იცან, ნუ აურევ, ნუ დააზიანებ, ცოდნით მოიხმარე, ღმერთთა მათ სიკვდიმდე გექმნან ავგაროზად.
ახლა რას აირჩევ, მახვილის პირისა ჭადარო, ძლიერო, გაქვს რამე სათქმელი, თუ გიჯობს იყუჩო? ბედისგან დათქმულა ჭირი ყოველგვარი thumb|ეგრეთ წოდებული „არმანიული ფუთარქი“ ერთ-ერთი უძველესი რუნული ძეგლი, სადაც ნახსენებია რუნათა მაგიური მნიშვნელობა, არის დანიელი მეცნიერისა და ექიმის, ოლე ვორმის, ხელნაწერი „Computus Runicus“, 1328 წლის ხელნაწერის ასლი.
ოკულტიზმში
რუნათა თანამედროვე სამკითხაო მნიშვნელობა XIX-XX საუკუნეებში დაამკვიდრა გერმანელმა რუნების მკვლევარმა და ოკულტისტმა გვიდო ფონ ლისტმა, რომელმაც, სხვა ყველაფერთან ერთად, სპეციალურად მკითხაობისთვის შექმნა რუნული „ანბანი“ — „არმანიული ფუთარქი“. ეს ანბანი ეფუძნება სკანდინავიურ რუნებს, მასში დამატებულია ორი „ნიშანი“, რუნათა სახელწოდებები შეცვლილია; „ანბანური წყობის“ მიხედვით: Fa, Ur, Thorr, Os, Rit, Ka, Hagal, Nauth, Is, Ar, Sol, Tyr, Bar, Laf, Man, Yr, Ef, Fyfros.
დღესდღეობით რუნები გამოიყენება მარტოოდენ როგორც მისტიკური სიმბოლოები მკითხაობისთვის, ნივთების „შესალოცად“, გამოიყენება ტატუებსა და თილისმებში. მკითხაობისთვის იყენებენ 24 ან 25 რუნისგან შემდგარ კომპლექტს. როგორც წესი, რუნებს გამოსახავენ ქვებზე, თუმცა მკითხავები ხშირად იყენებენ ხის, ძვლისა და მარილიანი ცომის რუნებსაც კი.
ზიგფრიდ კიუმერი თვლიდა, რომ რუნები ასრულებენ როლს ხიდისა, რომელიც ადამიანს უძველეს „არიულ“ ღმერთებთან აკავშირებს. იგი მიიჩნევდა, რომ თითოეული რუნა შეესაბამება ადამიანის სხეულის მდგომარეობას. აგრეთვე მას აუცილებლად მიაჩნდა რუნათა სხვადასხვა კომბინაციების მღერა. შედეგად, ამ მოსაზრებების გავლენით, ადოლფ ჰიტლერმა რუნები ნაცისტურ სიმბოლიკაში გამოიყენა. კიუმერი წერდა:
რუნები ნაცისტურ სიმბოლიკაში
რუნა s იყო ჰიტლერიუგენდის ქვედანაყოფის — ორგანიზაცია იუნგფოლკის სიმბოლო.
ორი რუნა s და რუნა n გამოსახულია SS-ის საჯილდოე ბეჭედზე „მკვდარი თავი“.
საერთო ჯამში, ჰაინრიხ ჰიმლერის ბრძანებით, შუცშტაფელის სიმბოლიკაში გამოიყენებოდა უფროსი ფუთარქის 14 რუნა, რომელთა მეშვეობითაც აღინიშნებოდა ორგანიზაციის წევრების კარიერული წინსვლის ძირითადი ეტაპები და პირადი მახასიათებლები. SS-ის რიტუალებში გამოიყენებოდა განსხვავებული რუნებით მოხატული სხვადასხვა ნივთი, მათ შორის ბეჭდები, იოლის ლამპარები, ხანჯლები და ა.შ.
რუნები მხატვრულ ლიტერატურაში
thumb|left|კირთი — [[შუახმელეთის ერთ-ერთი დამწერლობა]] thumb|მთვარის რუნები ჯ. რ. რ. ტოლკინი თავის წიგნებში აღწერს ანბანებს, რომლებიც მან სპეციალურად შუახმელეთის ხალხთა ენებისთვის შექმნა. მათ შორისაა ორი დამწერლობა, რომლებიც რუნულს ეფუძნება. ამ დამწერლობებიდან ერთ-ერთი — მთვარის რუნები (Moon letters) — წარმოადგენს რამდენადმე შეცვლილ საერთოგერმანულ რუნულ ანბანს, რომლითაც ტოლკინმა თითქოსდა თარგმნა შუახმელეთის ავთენტური ტექსტები, შუახმელეთის სხვა დამწერლობა — კირთი (cirth) — ვიზუალური თვალსაზრისით აგრეთვე წარმოადგენს საერთოგერმანული რუნული ანბანის რუნებს, მაგრამ სხვა მნიშვნელობებით. მათი გარეგნული იერი ბგერათა ფონეტიკური მახასიათებლების შესაბამისობაშია მოყვანილი.
რუნები უნიკოდში
ვერსია Unicode 3.0-დან მოყოლებული რუნულ სიმბოლოებს უნიკოდში ცალკეული პოზიციები დაეთმო. სულ უნიკოდში შეტანილია 76 რუნული ნიშანი, მათ შორის ერთი და იმავე ნიშნის სხვადასხვა ფორმა, რაც დამოკიდებულია რუნულ ანბანზე, რომელშიც იგი შედიოდა. აგრეთვე უნიკოდში შეტანილია სამი სიტყვათგამყოფი რუნული ნიშანი: წერტილი (16EB), ორწერტილი (16EC) და ჯვარედი (16ED); და სამი დამატებითი ნიშანი „ოქროს რიცხვების“ აღსანიშნად: arlaug (16EE), tvimaður (16EF) და belgþor (16F0).
რუნული სიმბოლოების ცხრილი უნიკოდში:
ტერმინ „რუნების“ გამოყენება სხვა დამწერლობებისთვის
გარეგნული მსგავსებიდან გამომდინარე, ტერმინ „რუნებით“ აღნიშნავენ რიგ სხვა დამწერლობებს, რომელთაც არავითარი კავშირი არ აქვთ რუნებთან. ეს, უპირველეს ყოვლისა, არის კეკ-თურქული რუნები, დამწერლობა, რომელიც გამოიყენებოდა VI-VII საუკუნეებში ციმბირში. მისით განხორციელებული წარწერები პირველად XVIII საუკუნეში აღმოაჩინეს. იგი გაშიფრა დანიელმა ლინგვისტმა ვილჰელმ ტომსენმა XIX საუკუნის მიწურულს. როგორც ჩანს, ეს დამწერლობა წარმოიქმნა ფეჰლევის დამწერლობის ერთ-ერთი სახესხვაობიდან.
რუნებად მოიხსენიებენ აგრეთვე ბულგარულ რუნულ დამწერლობასა და ძველუნგრულ დამწერლობას. უნგრულ რუნებს აქვთ მსგავსება თურქულ რუნებთან, თუმცა კავშირი ამ ორ დამწერლობას შორის არ არის დადასტურებული.
სლავური რუნები
thumb|სავარაუდოდ რუნული წარწერა [[სტარაია-ლადოგადან]] thumb|left|სავარაუდოდ რუნული წარწერა [[ნოვგოროდიდან]] XIX—XX საუკუნეებში ამ პრობლემით მეცნიერები სერიოზულად დაკავდნენ, შემდგომ წლებში კი იგი მოყვარულ-მკვლევრებს შორისაც გახდა პოპულარული.
სქოლიო
კატეგორია:ვიკინგები
ესკიოგა-იჩასო
ესკიოგა-იჩასო (Ezquioga-Ichaso, Ezkio-Itsaso) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის ბასკეთის ავტონომიური გაერთიანების გიპუსკოის პროვინციის ალტო-უროლის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 21,22 კმ². მოსახლეობა — 601 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:გიპუსკოის მუნიციპალიტეტები კატეგორია:გიპუსკოის ქალაქები
აკბარ ერევანლი
აკბარ ერევანლი (Əkbər Yerevanlı; სრული სახელი: აკბარ იუნის ოღლუ სულეიმანოვი; 17 ივნისი, 1921, ერევანი, ერევნის ოლქი, სომხეთის სსრ - 28 აგვისტო, 1982, ერევანი, სომხეთის სსრ) — აზერბაიჯანელი ლიტერატურათმცოდნე, პედაგოგი, პროზაიკოსი, დრამატურგი. ერევნის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის აზერბაიჯანული ენისა და ლიტერატურის კათედრის გამგე (1956–1980), სომხეთის სსრ მწერალთა კავშირის აზერბაიჯანული ფილიალის გამგე (1964–1982).
სასიცოცხლო
აკბარ იუნის ოღლუ სულეიმანოვი დაიბადა 1921 წლის 17 ივნისს ერევანში. აქ დაამთავრა საშუალო სკოლა. 1943-1948 წლებში სწავლობდა ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტზე. მოღვაწეობა დაიწყო 1938 წელს ერევანში აზერბაიჯანულ ენაზე გამომავალი გაზეთ „კომუნისტის“ (1939 წლიდან „საბჭოთა სომხეთი“) რედაქციაში. მუშაობდა ლიტერატურათმცოდნედ, მდივანად, თარჯიმნად. 1951 წელს ჩაირიცხა სომხეთის სსრ აბეღიანის სახელობის ლიტერატურის ინსტიტუტის ასპირანტურაში, ხოლო 1954 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე „აზერბაიჯან-სომხეთის ლიტერატურული ურთიერთობის ისტორიის შესახებ“. 1950-1965 წლებში იყო ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აზერბაიჯანული ლიტერატურის მასწავლებელი, 1956 წლიდან მუშაობდა ერევნის აბოვიანის სახელობის პედაგოგიურ ინსტიტუტში აზერბაიჯანული ენისა და ლიტერატურის განყოფილების გამგედ. მან აწარმოა თანმიმდევრული კვლევები სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის ლიტერატურული ურთიერთობის სფეროში და აზერბაიჯანულად თარგმნა რიგი სომეხი მწერლების ნაწარმოებები. სომხურ ენაზე გამოიცა მისი წიგნები: „სომეხი და აზერბაიჯანელი ხალხების მეგობრობის მიმოხილვა ლიტერატურაში“ (1955), „ჯალილ მამედყულიზადე და სომეხი ხალხი“ (1966), „ნასიმი“ (1973).
Ochetellus punctatissimus
Ochetellus punctatissimus — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Ochetellus-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Dolichoderinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ზვიადაური
საკუთარი სახელი ზვიადაური შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
კატეგორია:ქართული გვარები
Strawberry Jam
Strawberry Jam — ჯგუფ Animal Collective-ის მეშვიდე სტუდიური ალბომი, რომელიც გამოვიდა 2007 წლის 11 სექტემბერს. ესაა ჯგუფის პირველი ალბომი, გამოცემული Domino Records-ზე. ალბომის სახელი და სიმღერების ჩამონათვალი Geologist-მა გაამხილა ინტერნეტ-ფორუმზე Collected Animals, 2007 წლის 16 მაისს. Strawberry Jam-მა პრესაში ძირითადად დადებითი გამოხმაურება მიიღო. ზოგი მის ჟღერადობას ჯგუფის ევოლუციაში წინ გადადგმულ დიდ ნაბიჯს უწოდებდა. ალბომი მოხვდა ბილბორდის ტოპ 200-ში და დაიკავა 72-ე ადგილი.
ალბომის iTunes ვერსიაში შედიოდა Cuckoo Cuckoo-ს საკონცერტო ჩანაწერი, Peacebone-ის ვიდეო და ციფრული ბუკლეტი.