cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
დედე გორგუდის წიგნი
ცნობა
„დედე გორგუდის წიგნი“ შედგება პროზაული შესავლისაგან და 12 თქმულებისაგან (სიმღერებისაგან). თითოეულ მათგანს გააჩნია დამოუკიდებელი სიუჟეტი. მათ რამდენიმე საერთო პერსონაჟები აერთიანებს, კერძოდ ოღუზთა ხანი - ბაიანდურ ხანი და მისი მთავარსარდალი სალორ-ყაზანი გმირებთან ერთად. თქმულებები ეპოსში გაერთიანებულია დედე გორგუდის წიგნის საერთო სახელწოდებით, რადგან ის არის ამ თქმულებების ავტორი. თუმცა, ანალიზისას შეიძლება დადგინდეს, რომ ისინი შედგენილია სხვადასხვა აშუღებით და სხვადასხვა დროს. სიმღერების უმრავლესობა აღწერს ოღუზების მომთაბარე ცხოვრებას, რომლებიც კავკასიაში ცხოვრობენ. თუმცა, რიგი ეპიზოდები არის ზღაპრული და გამოირჩევა მითიური ბუნებით. სხვა ეპიზოდებში აზერბაიჯანული ხალხური ზღაპრების ფანტასტიკური მოტივებია ჩამოყალიბებული. ეპოსი, რომელიც საბოლოოდ ჩამოყალიბდა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, სადაც ოღუზები უფრო კომპაქტურად ცხოვრობდნენ, დაცულია მე -16 საუკუნის ორ ხელნაწერში.
ეპოსის შესწავლა
მინი|ხელნაწერი ვატიკანის ბიბლიოთეკიდან ამერიკელი ანტროპოლოგის მაიკლ მერკეტის მიხედვით, დამწერლობითი ძეგლები შექმნილი უნდა ყოფილიყო არაუგვიანეს მე-5 საუკუნისა. რუსი მეცნიერის, ვიქტორ ჟირმუნსკის მიხედვით, ოღუზების შესახებ თქმულება შეიქმნა ჰეროიკული სიმღერებით IX—X საუკუნეებში. შემდეგ უკვე ისინი ზეპირსიტყვაობით შემონახულ იქნა და გადამუშავდა ახალი თქმულებებით წინა აზიაში. საბოლოოდ ეპოსი დაწერილ იქნა თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე XV საუკუნეში სახელწოდებით „პაპაჩემის ქორქუთის წიგნი ოღუზთა ტომის ენაზე“.
ეპოსი ცნობილია დამწერლობითი ფორმით ორი ხელწერის მიხედვით - XVI საუკინის, რომელიც სრულია და ინახება დრეზდენის ბიბლიოთეკაში, ხოლო მეორე ინახება ვატიკანის ბიბლიოთეკაში. დრეზდენის ხელნაწერი შედგება 12 ნაწილისაგან. ვატიკანის შედგება - 6 ნაწილისაგან. აზერბაიჯანული საბჭოთა ენციკლოპედიის მიხედვით, ორივე - დრეზდენული და ვატიკანური ხელნაწერები - გადაწერილი იყო უფრო ძველი ხელნაწერისგან. აზერბაიჯანელი თურქოლოგების ფარჰად ზეინალისა და სამედ ალიზადეს მიხედვით, დრეზდენული ხელნაწერი დაწერილია აზერბაიჯანულ ენაზე, ხოლო ვატიკანური ახლოსაა XVI საუკუნის თურქულ ენასთან. ამავე აზრზე იყო იტალიელი თურქოლოგი ეტერო როსი. აზერბაიჯანის ეროვნულ მეცნიერებათა აკადემიაში მომზადებული ნაწარმოების მესამე ხელნაწერი.
დრეზდენის ხელნაწერი შედგება 154 გვერდისაგან, თითოეულში 13 სტრიქონია. ბერლინში ინახება ხელნაწერი, რომელიც შედგება 37 გვერდისაგან, სადაც 2-2 სტრიქონია. ის გადაწერილია დრეზდენის ხელნაწერიდან. ვატიკანის ხელნაწერი შედგება 109 გვერდისგან სადაც 13 სტრიქონია თითოეულში. თურქმა მკვლევარმა და თურქოლოგმა მაჰერამ ერგინმა 1958 წელს გამოსცა ეპოსი სამი ხელნაწერის საფუძველზე - დრეზდენის, ვატიკანისა და ბერლინის.
გერმანელმა აღმოსავლეთმცოდნემ თეოდორ ნელდეკემ დრეზდენის ხელნაწერების მიხედვით, გადაწყვიტა გადათარგმნოს ეპოსი გერმანულ ენაზე და გამოსცეს იგი, თუმცა გარკვეული სირთულეების გამო ამის გაკეთება ვერ შეძლო. 1892 წელს მან შეგროვილი მასალები გადასცა რუს აღმოსავეთმცოდნესა და თურქოლოგ ბარტოლდს, რომელიც იმ მომენტისთვის გერმანიაში იღებდა განათლებას. 1894 – 1904 წლებში ბარტოლდმა გადათარგმნა ნაწარმოების 4 ნაწილი. 1922 წლისთვის მან დაასრულა ეპოსის სრული თარგმანი და გაამზადა იგი დასაბეჭდად. აღსანიშნავია, რომ ბარტოლდის სიკვდილის შემდეგ გამოიცა ნაწარმოების თარგმანი - 1950 წელს ბაქოში ჰამიდ არასლისა და მამედჰუსეინ თახმასიბის მიერ.
აზერბაიჯანში ეპოსის შესწავლა დაიწყეს საბჭოთა მმართველობის დროს. 1928 წელს ბაქოში ათაბაბა მუსახანლიმ და ისმაილ ჰიქმეთმა, ასევე 1930 წელს ამინ აბიდმა დაწერეს სტატიები „დედე გორგუდის წიგნის“ შესახებ, სადაც მოიყვანეს ამონარიდები ეპოსიდან. 1939 წელს აკადემიკოს ჰამიდ ასლანლის რედაქციის ქვეშ აზერბაიჯანში პირველად გამოიცა ეპოსი მთლიანად. 1938 წელს „დედე გორგუდის“ დამწერლობითი ენის კვლევებს ახორციელებდა აბდულაზალ დემირჩიზადე. მისმა კვლევებმა დიდი როლი ითამაშა ამ წიგნის გამოცემაში. 1958 – 59 წლებში გამოიცა ალი სულთანლის სტატები „შენიშვნები „დედე გორგუის“ დასთანების შესახებ“.
1939 წელს მოსკოვში გამოცემულ „აზერბაიჯანული პოეზიის ანთოლოგიაში“ გამოქვეყნდა „თქმულება სალორ ყაზანის სახლის აღების შესახებ“. 1946 წელს თავრიზში გაზეთ „აზერბაიჯანში“ ეპოსის ყველა თქმულება გამოიცა. აღსანიშნავია, რომ ეპოსი გადათარგმნილ იქნა ფრანგულ და სპარსულ ენებზე. დაბეჭდილია ინგლისში, შვეიცარიაში, აშშ-სა და ირანში. 1972 წლის აგვისტოში დრეზდედნის ხელნაწერის ერთ-ერთი ასლი გადაეცა აზერბაიჯანის მეცნიერებათა ეროვნულ აკადემიას.
1973 წელს ეპოსი გადაითარგმნა ინგლისურ ენაზე ტეხასის უნივერსიტეტში თურქი მეცნიერის ფარუქ სუმერის, ინგლისური ლიტერატურის პროფესორის აჰმედ უისალისა და ინგლისური ენის მასწავლებლის უორენ უოლკერის მიერ. თარჯიმნების აზრით, დედე გორგუდი იყო სახელმწიფო მოღვაწე და ოღუზების დიპლომატი, რომელიც მცირე აზიაში გადაიქცა ლეგენდარულ პერსონაჟად.
ისტორიული კონტექსტი
პირველად ოღუზების შესახებ ნახსენებია VI—VIII საუკუნეებში თურქული კაგანატის ფარგლებში, რომელიც მოიცავდა ალთაის მთისწინეთს და მონღოლეთის ჩრდილო-დასავლეთს. IX—X საუკუნეებში ოღუზები გამოჩნდნენ შუა აზიის სტეპებში. XI საუკუნის პირველ ნახევარში ოღუზების მნიშვნელოვანმა ნაწილმა სელჩუქთა სულთნების სარდლობით დაიპყრეს ირანი, ამიერკავკასიის ნაწილი და თითქმის მთელი მცირე აზია. ოღუზების დაპყრობებმა გამოიწვიეს დღევანდელი აზერბაიჯანისა და ანატოლიის ტერიტორიების თურქიზაცია.
აღმოსავლეთმცოდნე ბარტოლდის მიხედვით, მთავარი მოქმედებები ხდება აყ-ყოიუნლუში, როდესაც ბაიუნდურები მმართველობდნენ. დაახლოებით XIV საუკუნის შუა ხანებიდან და XV საუკუნის პირველ ნახევარში. ბრიტანელი თურქოლოგის ჯეფრი ლიუსის აზრით, ყველაზე ადრეული ტრადიციები ეპოსში მიეკუთვნება ოღუზების დაპირისპირებას ყივჩაღებთან და პეჩენეგანებთან ცენტრალურ აზიაში.
ოღუზები ლაშქრობენ სამხრეთიდან - ამიდამდე და მარდინამდე, ჩრდილოეთით - დერბენდამდე და ტრაპეზუნდამდე, ხოლო ბარდა და განჯა, ბარტოლდის მიხედვით, არ შედის ოღუზთა არეალში. მოქმედებები ასევე ხდება დერეშამეში (ველი ნახიჩევანსა და ჯულფას შორის), ალინჯაში, ყარადაღზე, შარურში, ყარაჯუღის მთაზე, შაბრანის მიდამოებში.
დედე გორგუდთან ერთად ეპოსში არიან სხვა პერსონაჟებიც - ყაზან ხანი, დირსი ხანი, ხოჯა გაზილიღი, ბექილი, ბაიბეჯანი, არუზი, ყარაგუნი, ბეირექი, ურუზი, ბასათი, ეინეკი, სეკრეკი, ყარაბუდაღი, იმრანი. ნაწარმოები დაწერილია ჰეროიკული სულისკვეთებით. დასთანი მდიდარია თურქი-ოღუზების ტრადიციების, კულტურისა და ეთნოგრაფიული ისტორიის აღწერით. ჰეროიზმი ასევე ვლინდება სუსტი სქესის წარმომადგენლებს შორის. დედის ხატს მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ნაწარმოებში. ოზანებსაც დიდი ადგილი უკავია. ასევე შეინიშნება მრავალი სიბრძნე და ანდაზები.
მოგზაურები, რომლებიც კავკასიაში არაერთხელ ჩამოსულან იხსენიებენ „დედე გორგუდის წიგნს“. გერმანელი მოგზაური ადამ ოლეარმა 1638 წელს დერბენტში ყოფნისას გაიგო დედე გორგუდის თქმულებების შესახებ. იგი წერდა, რომ იქ არის ყაზან ხანის მეუღლის ბურლი ხათუნის საფლავი, ასევე თვითონ დედე გორგუდის. თურქი მოგზაური ევლია ჩელები თავის წიგნში „სეიაჰეთნამე“ („მოგზაურობის წიგნი“) წერდა, რომ დერბენტში მდებარეობს დედე გორგუდის საფლავი.
1940-იანი წლების ბოლოს ეპოსი კრიტიკის ქარცეცხლში გაატარეს რამდენიმე საბჭოთა ლიტერატურისმცოდნემ, როგორც „ფეოდალური ნაწარმოები“.
კულტურაში
„დედე გორგუდის წიგნმა“ შთააგონა ბევრი აზერბაიჯანელი პოეტი და მწერალი. ამ თემებზე ქმნიდნენ პიესებს, მოთხრობებს, კინოსცენარებსა და პოემებს. ამ მხრივ აღსანიშნავია, ალთაი მამედოვის „დელი დომრულის“ პიესა, ნაბი ხაზრის პოემა „სიზმრები-ლეგენდები“, ანარის სცენარი „დედე გორგუდი“ და 1975 წელს გადაღებული აზერბაიჯანელი რეჟისორის მიერ გადაღებული ორსერიანი ფილმი.
1988 წელს ეპოსის გამოცემა გაფორმებული იყო სსრკ-ის სახალხო მხატვრის მიქაილ აბდულაევის მიერ.
ქალაქ ნახიჩევანში არის მოედანი „დედე გორგუდი“. ამავე ქალაქში დგას მისი ძეგლიც. მისი სკულპტორია ელმან ჯაფაროვი. ეს არის დედე გორგუდის პირველი ძეგლი აზერბაიჯანში. 2004 წელს ბრიუსელში შედგა დედე გორგუდის ძეგლის გახსნის ცერემონია. 2013 წლის 13 დეკემბერს ბაქოში, ნარიმანოვის რაიონში შედგა „დედე გორგუвის წიგნის“ ძეგლისა და დედე გორგუდის პარკის გახსნა.
სქოლიო
კატეგორია:მითოლოგია კატეგორია:ეპოსი კატეგორია:აზერბაიჯანული ლიტერატურა
უილიამ რუტო
უილიამ რუტო (დ. 21 დეკემბერი, 1966) — კენიელი პოლიტიკოსი. კენიის პრეზიდენტი 2022 წლის 13 სექტემბრიდან. 2013-2022 წლებში კენიის ვიცე-პრეზიდენტი. სხვადასხვა დროს ეკავა განათლების, შინგან საქმეთა, სოფლის მეირნეობის მინისტრის თანამდებობები. 1998-2013 წლებში იყო პარლამენტის წევრი, 1998-2007 წლებში კენიის აფრიკელთა ეროვნული კავშირის, ხოლო 207-2013 წლებში კენიის ნარინჯისფერი დემოკრატიული მოძრაობის რიგებიდან. პარტია გაერთიანებული დემოკრატიული ალიანსის დამაარსებელი.
ჩანტლაძე
საკუთარი სახელი ჩანტლაძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
კატეგორია:ქართული გვარები
ესპანეთის ქალაქები
ესპანეთის ქალაქები - სიაში მოყვანილია ესპანეთის ყველა ქალაქი, რომელთა მოსახლეობის რაოდენობაც აჭარბებს 200 000 ადამიანს (2005 წლის მონაცემებით).
რესურსები ინტერნეტში
*
ტაჯიკები
ტაჯიკები — ხალხი, ტაჯიკეთის ძირითადი მოსახლენი (3,172 მლნ), ცხოვრობენ ასევე რუსეთის ფედერაციაში 38,2 ათასი.
კატეგორია:მსოფლიოს ხალხები კატეგორია:ტაჯიკეთი
Viridrillia hendersoni
Viridrillia hendersoni — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
დიდაქტიკური მეთოდი
დიდაქტიკური მეთოდი — პედაგოგიკის ნაწილი. ტერმინი პირველად შემოიღო გერმანელმა ვ. რატკემ, რომელიც თავის თავს დიდაქტიკოსს უწდებდა. დიდაქტიკის მეცნიერული სისტემის შემქმნელად აღიარებულია ი. კომენსკი, რომლის შეხედულებები შემდგომ განავითარეს პედაგოგებმა ი. პესტალოციმ, ა. დისტერგევმა, რუსეთში კონსტანტინე უშინსკი,მ ხოლო საქართველოში იაკობ გოგებაშვილმა. სწავლების დროს დიდაქტიკური მეთოდის გამოყენების დროს ხდება ინფორმაციის მიწოდება დიალოგის ფორმით. მიზანი შეიძლება იყოს სხვადასხვა: მოსწავლეების ინფორმირება, მათი ცოდნის გამომჟღავნება და დახვეწა.
დიდაქტიკური მეთოდით მიწოდებული ინფორმაცია უნდა იყოს ნათელი და პასუხობდეს შემდეგ კითხვებს: რა, რატომ და სად? ამ დროს მოსწავლისთვის ნათელია სასწავლო მიზნები, მან იცის, როდის ითვლება მიზანი მიღწეულად. მასწავლებელს ცნების ასახსნელად მოჰყავს მაგალითები, ამყარებს კავშირს ახალ და ძველ ცნებებს შორის. ინფორმაციის გაცვლის პროცესში მოსწავლე და მასწავლებელი - ორივე მონაწილეობს და ერთად აგებს ახალ ცოდნას. ქვემოთ მოყვანილია ამ მეთოდის გამოყენების მაგალითები გაკვეთილზე:
ლიტერატურა
კატეგორია:განათლება
ჩადი
ჩადი (République du Tchad, جمهورية تشاد; სრული სახელი — ჩადის რესპუბლიკა) — ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო ცენტრალურ აფრიკაში. დედაქალაქი — ნჯამენა. დასავლეთიდან ესაზღვრება ნიგერს, ნიგერიას, კამერუნს, სამხრეთიდან ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკას, აღმოსავლეთიდან სუდანს და ჩრდილოეთიდან ლიბიას.
ჩადი ევროპელების მოსვლამდე
დიურაბის უდაბნოში, ტოროს-მენელას რაიონში ნაპოვნი ტუმაი თავის ქალის და კიდევ რამდენიმე ინდივიდის ფრაგმენტების მიხედვით გამოიყო Sahelanthropus-ის სახეობა, რომელიც პირველაღმომჩენთა კლასიფიკაციის მიხედვით ყველაზე უფრო ძველი წარმომადგენელია ცნობილი ჰომინინების ტრიბას (tribus) შორის. კორო-ტოროში აღმოჩენილია ავსტრალოპითეკ Australopithecus bahrelghazali-ის ყბის ერთადერთი ფრაგმენტი.
ანგამის ქედის დასავლეთის დაბოლოებასთან, ბორკაში ნაპოვნია ჰომო ერექტუსის შუბლის ძვალი და სახის მარჯვენა ნაწილი, რომელმაც აღმოჩენის დროს სახელად მიიღო Tchadanthropus uxoris. შესაძლებელია ეს იყოს ანატომიურად თანამედროვე ადამიანის თავის ქალა, რომელიც ქვიშისაგან და ქარისაგან მეტისმეტი ეროზიის გამო დაემსგავსა აღმოჩენილი ჰომინიდის თავის ქალას. thumb|right|250px|[[მეგა-ჩადის ტბა ჰოლოცენის ეპოქაში დაახლოებით 7 ათასი წელი ჩვენს წელთაღრიცხვამდე (ცისფერი რაიონი). თანამედროვე ჩადის ტბა (მწვანე რაიონი).]] დაახლოებით 5700–7300 წლის წინ (ნეოლითური სუბპლუვიალი) ევრაზიიდან ჩადის ტბის რაიონში მოვიდნენ Y-ქრომოსომიანი ჰაპლოჯგუფი R1b R1b1a2-V88 ქვეჯგუფის მატარებლები.
XIX საუკუნის 70-იან წლებში კანემის იმპერიას, ვადაის სასულთნოს და ბაგირმის სასულთნოს შორის არსებულ ტერიტორიებზე შეიქმნა თეოკრატიული არაბული სახელმწიფო ეგვიპტის ფაშის ალ-ზუბაიარ რამის ყოფილი მონის — რაბიჰ აზ-ზუბაირის მეთაურობით. 1893 წელს რაბიჰ აზ-ზუბაირის თოფებით შეიარაღებულმა ჯარმა გადალახა მდინარე შარი, საბოლოო დარტყმა მიაყენა კანემის იმპერიას, ხოლო შემდეგ გაემართა ჰაუსალენდისკენ. მაშინ მის წინააღმდეგ გამოვიდნენ ფრანგები: მდინარე შარისთან გაანადგურეს რაბიჰ აზ-ზუბაირი ჯარი (ბრძოლა კუსერისთან), 1899 წელს ფრანგებმა შეიპყრეს რაბიჰ აზ-ზუბაირი და გადააგზავნეს ქალაქ ზინდერში. 1900 წელს რაბიჰ აზ-ზუბაირის ვაჟი, ფადლალა ჯარის ნარჩენებით გაემართა სოკოტოს სასულთნოსაკენ, სადაც დამარცხდა სასულთნოს ჯართან და უკან დაიხია აღმოსავლეთში ქალაქ მაიდურუგიდან. იქ მან ინგლისელებს მოსთხოვა დახმარება და ფრედერიკ ლუგარდმა, შეშინებულმა რეგიონში სიტუაციის გამწვავებით, იგი გამოაცხადა კანემის გამგებლად. ფადლალას მმართველობა დიდ ხანს არ გაგრძელებულა, რადგანაც 1901 წლის 23 აგვისტოს ფრანგული რაზმი კაპიტან დანგევილის ხელმძღვანელობით შეიჭრა დიდი ბრიტანეთის ტერიტორიაზე და მოკლა ის.
ფრანგული კოლონიალური იმპერიის შემადგენლობაში
1900 წლის 10 ოქტომბერს, კუსერისთან ბრძოლის შემდეგ, ჩადის ტერიტორია გამოცხადდა საფრანგეთის სამხედრო ტერიტორიად კოლონია უბანგი-შარის შემადგენლობაში. 1910 წლის 15 იანვარს ტერიტორია ჩართეს საფრანგეთის ეკვატორული აფრიკის შემადგენლობაში. thumb|right|250px|ჯარისკაცი [[მეორე მსოფლიო ომის დროს]] საფრანგეთი ჩადს განიხილავდა, როგორც მოსახლეობის ხარჯზე ჯარის მოსამარაგებელ ბაზას და დიდი ბრიტანეთის მიერ ოკუპირებული სუდანის მხრიდან სამხედრო საფრთხის შემთხვევაში საფრანგეთის ტროპიკული აფრიკის დასაცავად გამოსადეგ სამხედრო ტერიტორიას. უკვე 1906 წელს ფრანგებმა დაიწყეს ჩადის ტერიტორიაზე სტრატეგიული დანიშნულების რკინიგზის პროექტების შემუშავება, მაგრამ არც ერთი რკინიგზის ხაზი კოლონიაში არასდროს არ აშენებულა. 1914 წელს ჩადი გამოყვეს უბანგი-შარიდან, ხოლო 1920 წლიდან გახდა ცალკე კოლონია საკუთარი ლეიტენანტ-გუბერნატორის მეთაურობით. ჩადი იყო საფრანგეთის კოლონიალური იმპერიის ერთ-ერთი ყველაზე უფრო ღარიბი ადგილი და საკმაოდ ცოტა ევროპელს თუ უნდოდა ემსახურა ადგილობრივ კოლონიალურ ადმინისტრაციაში. კოლონიაში დისლოცირებული სამი საჯარისო ბატალიონით მხარდაჭერილი ნაკლებრიცხოვანი კოლონიალური ხელისუფლება შემოიფარგლებოდა მხოლოდ საზოგადოებრივი წესრიგის უზრუნველსაყოფად, ან უბრალოდ სიტუაციას აკვირდებოდა. ჩადის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით ხელისუფლება ცდილობდა საერთოდ არ ჩარეულიყო ადგილობრივი ტომების და კლანების ცხოვრებაში. როდესაც 1923 წელს კანემის, სალამატის და ჰერას პრეფექტურების რაიონში ადგილობრივმა ტომებმა შეიპყრეს და მონათ გაყიდეს სენეგალიდან მექაში მიმავალი მლოცველები, კოლონიალურმა ადმინისტრაციამ გააძლიერა კონტროლი მოსახლეობაზე. მართვაში ჩართეს ადგილობრივი სასულთნოების ხელმძღვანელები, ხოლო ადმინისტრატორების დანაკლისი დაიფარა ადგილობრივი ეთნიკური ჯგუფის სარას წარმომადგენლებით.
1928 წლიდან ჩადის როლი საფრანგეთის კოლონიალურ იმპერიაში მკვეთრად შეიცვალა. ხელისუფლება აძლევდა საფრანგეთის კომპანიებს მონოპოლიას ბამბის მოყვანაზე და დამზადებაზე, კოლონიაში ბამბისგადამამუშავებელი და ზეთისდამამზადებელი ქარხნების აუცილებელი მშენებლობის სანაცვლოდ. ჩადში დაინერგა ბამბის მონოკულტურა, რომელსაც ზოგჯერ ქვეყნის მშველელს და ზოგჯერ დამაქცევარს უწოდებდნენ.
1940 წელს საფრანგეთის მეორე მსოფლიო ომში გერმანიასთან დამარცხების შემდეგ და იქ მარშალ ანრი ფილიპ პეტენის რეჟიმის (ვიშის რეჟიმი) დამყარების შემდეგ ჩადის კოლონიალურმა ხელისუფლებამ უარი თქვა მხარი დაეჭირა პროფაშისტური რეჟიმისთვის. 1940 წლის 26 აგვისტოს ჩადის გუბერნატორმა ფელიქს ებუემ განაცხადა გენერალ შარლ დე გოლის მხარეზე გადასვლის თაობაზე. ჩადის ტერიტორია გამოიყენეს მოკავშირეების სამხედრო-საჰაერო ძალების ბაზების შესაქმნელად, საიდანაც ხორციელდებოდა ავიადარტყმები იტალო-გერმანულ ძალებზე ჩრდილოეთ აფრიკაში და სამხრეთ ევროპაში. ჩადის ტერიტორიიდან გენერალ ფილიპ ფრანსუა ლეკლერკის ჯარმა განახორციელა გადასვლა საჰარის უდაბნოზე, შეიჭრა ფეცანიში და დაიპყრო იგი. 1943 წლის იანვარში ისინი შევიდნენ ტრიპოლიში და მოხდა მათი გადაფორმირება საფრანგეთის მე-2 მსუბუქ ფეხოსან დივიზიად. „თავისუფალი საფრანგეთის“ ძალების შემადგენლობაში იბრძოდა 15 000 ჩადელი ჯარისკაცი და ოფიცერი.
მეორე მსოფლიო ომის დამთავრებიდან საკმაოდ მალე ჩადში განახლდა ბამბის კულტივირება, რომელიც წამოიწყო 5 ფრანგულმა ტრესტმა. 1946 წლის 27 ოქტომბერს ჩადი გამოცხადდა საფრანგეთის ზღვისიქითა ტერიტორიად. 1948 წელს ეკონომიკური განვითარების ოთხწლიანმა გეგმამ საფრანგეთს ამოცანად დაუსახა ჩადი გაეხადა ბამბის ძირითად მომწოდებლად და ორი წლის შემდეგ ფრანგმა მეცნიერებმა კოლონიისთვის გამოიყვანეს ბამბის ახალი, უფრო მოსავლიანი ჯიშები.
1940-იანი წლების შუა პერიოდში ჩადში ჩამოყალიბდნენ პოლიტიკური პარტიები, რომელთაგან ყველაზე უფრო დიდი და გავლენიანი გახდა ჩადის პროგრესული პარტია, რომელიც გამოდიოდა პოპულისტური პლატფორმით. 1950-იანი წლების შუა პერიოდის რეფორმების შედეგად, საარჩევნო უფლებების გაფართოების მიზეზით, ამ პარტიამ ქვეყნის მჭიდროდ დასახლებული სამხრეთი რეგიონების მხარდაჭერით მნიშვნელოვნად გაზარდა თავისი გავლენა და დომინირებდა ჯერ კოლონიის, ხოლო შემდეგ დამოუკიდებელი სახელმწიფოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში.
ზოგიერთი მონაცემებით, საფრანგეთის მმართველობის პერიოდში ჩადის მოსახლეობა 1900 წელს არსებული 8 მილიონი ადამიანიდან 1960 წელს შემცირდა 2,7 მილიონ ადამიანამდე.
ჩადი დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ
thumb|right|250px|მუქი-მწვანე: [[აუზუს ზოლი, ღია-მწვანე: 1987 წლამდე ჩადის ეროვნული ერთიანობის გარდამავალი მთავრობის მიერ კონტროლირებადი ჩადის ნაწილი, წითელი ხაზები: მე-15 და მე-16 პარალელები]] 1958 წლის ნოემბერში ქვეყანა გადაიქცა შეზღუდული ავტონომიის მქონე რესპუბლიკად საფრანგეთის თანამეგობრობის ფარგლებში, დამოუკიდებლობა გამოცხადდა 1960 წლის 11 აგვისტოს; ქვეყნის პირველი პრეზიდენტი გახდა ჩადის პროგრესული პარტიის ლიდერი ფრანსუა ტომბალბაი, დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან ორი წლის შემდეგ ქვეყანაში შეიქმნა ერთპარტიული სისტემა.
1960 წელს მოპოვებული დამოუკიდებლობის შემდეგ ჩადში გამწვავდა ურთიერთობები ჩრდილოეთის არაბულ (მუსულმანურ) და სამხრეთის აფრიკულ (ქრისტიანულ) თემებს შორის, რაც გადაიზარდა სპორადულ შეიარაღებულ შეტაკებებში. 1966 წელს სუდანში ადგილობრივი ხელისუფლების მხარდაჭერით ჩადის ეროვნული კავშირისა და ჩადის შვილების გენერალური კავშირის შეერთებით, ანუ მემარცხენე რადიკალური და „მუსულმანური საძმოს“ წევრებით ჩამოყალიბდა შეიარაღებული ოპოზიციური ორგანიზაცია ჩადის ეროვნული განთავისუფლების ფრონტი (Front de liberation natoinale de Tchad, (FROLINAT)). მისი სამხედრო ბაზები მდებარეობდნენ სუდანში, ხოლო მონაწილეები მხარდაჭერას იღებდნენ ლიბიის ხელისუფლების მხრიდან, საწყის ეტაპზე ასევე ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკის მხრიდანაც. მაგრამ უკვე 1969 წელს ფრონტში შემავალ ჯგუფებში ურთიერთწინააღმდეგობების გამო, რომელიც შეეხებოდა ეთნიკურ, რელიგიურ და პოლიტიკურ საკითხებს და ლიდერობისთვის ბრძოლას ორგანიზაციამ არსებობა შეწყვიტა.
1972 წელს ლიბიამ ისარგებლა ჩადში დაწყებული სამოქალაქო ომით, შეიყვანა საკუთარი ჯარი აუზუს სადავო რაიონში, რამაც ლიბია-ჩადის კონფლიქტი გამოიწვია, (მხოლოდ 1986 წელს ჩადმა დაიბრუნა ეს ტერიტორიები, ხოლო საბოლოო გადაწყვეტილება სადავო ტერიტორიის შესახებ მიღებული იქნა 1994 წელს).
1979 წელს ქვეყნის ხელისუფლებასა და ამბოხებულებს შორის მშვიდობიანი მოლაპარაკებების შედეგად მიღწეული იქნა შეთანხმება კოალიციური მთავრობის შექმნის შესახებ, ქვეყნის დამოუკიდებლობის მოპოვების მომენტიდან პირველად მთავრობაში წარმოდგენილები იყვნენ ჩრდილოელები და მომავალში სიმძიმის ცენტრმა ამ მხრივ გადაინაცვლა მათ სასარგებლოდ.
გუკუნი უედეი კიდევ რამდენიმე წელი იბრძოდა ხელისუფლებაში მოსასვლელად, მაგრამ ჰისენ ჰაბრეს მხარს უჭერდნენ საფრანგეთის და სუდანის ჯარი, ზაირის და ისრაელის კომანდოსები, ასევე დაქირავებულები სხვადასხვა ქვეყნებიდან. მიუხედავად ამისა გუკუნი უედეის შეიარაღებული რაზმები აკონტროლებდნენ ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილს, აწარმოებდნენ ბრძოლებს ქვეყნის სამხრეთ და აღმოსავლეთ ნაწილში.
მაგრამ 1980-იანი წლების ბოლოს გამწვავდა ურთიერთობები ქვეყანაში მცხოვრებ ჰაჯერაის, ზაგავას და ტუბუს ხალხს შორის. 1989 წლის აპრილში ზაგავას ხალხის წარმომადგენელი და ერთ-ერთი წამყვანი გენერალი იდრის დები, განუდგა ჰისენ ჰაბრეს და გაიქცა სუდანის დარფურში, საიდანაც აწყობდა თავდასხმებს ჰისენ ჰაბრეს ძალებზე. 1990 წლის დეკემბერში ლიბიის მხარდაჭერით იდრის დების შეიარაღებული ძალები შევიდნენ დედაქალაქ ნჯამენაში, რომელსაც არანაირი წინააღმდეგობა არ გაუწია ჩადში ბაზირებულმა საფრანგეთის სამხედროებმა. სამთვიანი დროებითი ხელისუფლების შემდეგ 1991 წლის 28 თებერვალს ჩატარდა საკონსტიტუციო კონფერენცია და შეიქმნა პროსახელისუფლებო პოლიტიკური მოძრაობა — გადარჩენის პატრიოტული მოძრაობა (Patriotic Salvation Movement (PSM)), ხოლო იდრის დები დამტკიცდა ქვეყნის პრეზიდენტად. იდრის დების ოპოზიცია აგრძელებს არსებობას ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილში რამდენიმე ამბოხებული მოძრაობის სახით.
იდრის დების მმართველობის პერიოდი
შემდეგი ორი წლის განმავლობაში იდრის დების რეჟიმი შეეჯახა მინიმუმ ორი სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობას. სახელისუფლებო შეიარაღებულმა ძალებმა მოიგერიეს ამბოხებულთა შეტევები, რომლებშიც მონაწილეობდნენ მოძრაობა დემოკრატიისათვის და განვითარებისათვის (MDD), ეროვნული აღორძინების კომიტეტი მშვიდობისათვის და დემოკრატიისათვის (CSNPD), ჩადის ეროვნული ფრონტი (FNT) და დასავლეთის შეიარაღებული ძალები (FAO). საფრანგეთის მოთხოვნით გაიმართა ქვეყნის გადარჩენისათვის აუცილებელი ეროვნული კონფერენცია, სადაც შეიკრიბა 750 დელეგატი, რომლებიც წარმოადგენდნენ პოლიტიკურ პარტიებს (რომელთა ლეგალიზება განხორციელდა 1992 წელს), ხელისუფლებას, პროფკავშირებს და ჯარს. ეროვნული კონფერენციის მიზანი იყო პლურალისტული დემოკრატიული რეჟიმის შექმნა.
მაგრამ უწესიგრობები გრძელდებოდა, ხდებოდა მშვიდობიანი მოსახლეობის მასიური მკვლელობები ქვეყნის სამხრეთში. ორგანიზაცია CSNPD-მ და სამხრეთის სხვა ჯგუფებმა 1994 წელს სამშვიდობო შეთანხმება დადო სახელისუფლებო ჯარებთან, მაგრამ ორმა ახალმა დაჯგუფებამ, ფედერალური რესპუბლიკის შეიარაღებულმა ძალებმა (FARF) და განახლების დემოკრატიულმა ფრონტმა (FDR), ასევე განახლებულმა MDD-მ დაიწყო შეიარაღებული გამოსვლები სამთავრობო ძალების წინააღმდეგ 1994 წლიდან 1995 წლის ჩათვლით.
მოლაპარაკებები პოლიტიკურ მოწინააღმდეგეებთან 1996 წლის დასაწყისიდან ვერ გვარდება, მაგრამ იდრის დებიმ განაცხადა საპრეზიდენტო არჩევნების ივნისში ჩატარების შესახებ. იდრის დებიმ მოიგო ქვეყანაში ჩატარებული პირველი მრავალპარტიული საპრეზიდენტო არჩევნები. მისმა პარტიამ 1997 წლის იანვარში ჩატარებულ საპარლამენტო არჩევნებში 125 ადგილიდან მოიპოვა 63. საერთაშორისო დამკვირვებლებმა აღნიშნეს მთელი რიგი სერიოზული დარღვევები საპრეზიდენტო და საპარლამენტო არჩევნებზე.
1998 წლის ოქტომბრიდან ჩადის მოძრაობა სამართლიანობისთვის და დემოკრატიისათვის (MDJT) ამბოხებულებმა, რომელთაც თავის გარდაცვალებამდე (2002 წლის სექტემბერი) მეთაურობდა იუსუფ ტოგოიმი, შეიარაღებული ამბოხი წამოიწყეს სამთავრობო ჯარებთან ტიბესტის მთიანეთის რაიონში, რის შედეგადაც დაიღუპა ასობით სამოქალაქო, სამთავრობო და ამბოხებული პირი, მაგრამ რაიმე მნიშვნელოვანი წარმატებები მათ არ მოუპოვებიათ.
იდრის დებიმ გაიმარჯვა 2001 წლის მაისის საპრეზიდენტო არჩევნების პირველ ტურში 63 %-ით, თუმცა საპარლამენტო არჩევნები გადაიდო 2002 წლის გაზაფხულამდე. ხელისუფლების სიყალბეში დადანაშაულების შემდეგ, ოპოზიციის 6 ლიდერი დააპატიმრეს (ორჯერ) და 1 ოპოზიციური პარტიის აქტივისტი მოკლეს არჩევნების შედეგების გამოცხადების შემდეგ. მიუხედავად დემოკრატიული რეფორმებისკენ მოძრაობისა, ხელისუფლება რჩება ჩრდილოელი ეთნიკური ოლიგარქიის ხელში.
2003 წელს ჩადის სახელმწიფომ დაიწყო დევნილების მიღება დარფურის რეგიონიდან, რომელიც მდებარეობს სუდანის დასავლეთში. 200 000-ზე მეტი დევნილი, რომლებიც გამოექცნენ საბრძოლო მოქმედებებს ორ აჯანყებულ დაჯგუფებასა და ხელისუფლებას შორის. 2004 წლის მაისში მოხდა სამხედრო გადატრიალების მცდელობა იდრის დების წინააღმდეგ, რომელშიც მონაწილეობას იღებდნენ ოფიცრები და რამდენიმე ასეული ჯარისკაცი, რომლებიც ზაგავას ეთნიკურ ჯგუფს ეკუთვნოდნენ (ამავე ეთნიკურ ჯგუფს ეკუთვნის თვითონ პრეზიდენტიც) და შეშფოთებულები იყვნენ თავიანთი ეთნიკური ჯგუფის მიერ ადმინისტრაციული ბერკეტების შესაძლო დაკარგვით. სუდანთან მთელმა რიგმა სასაზღვრო ინციდენტებმა გამოიწვია ჩადის სამოქალაქო ომი. thumb|250px|სამოქალაქო ომის ცხელი წერტილები. სუდანთან ომი დაიწყო 2005 წლის 23 დეკემბერს, როდესაც ჩადის ხელისუფლებამ ომის მდგომარეობა გამოუცხადა სუდანს და მოუწოდა ჩადელ ხალხს საკუთარი ძალების მობილიზაციისკენ „საერთო მტრის“ წინააღმდეგ, რომელსაც ჩადის ხელისუფლება თვლის მოძრაობა დემოკრატიისათვის და თავისუფლებისათვის (RDL) მებრძოლებს — ჩადელ აჯანყებულებს, რომლებსაც აქტიურ დახმარებას უწევს სუდანის ხელისუფლება და მისი ძალოვანი სტრუქტურები. ამბოხებულები თავს ესხმოდნენ სოფლებს და ქალაქებს ჩადის აღმოსავლეთ ნაწილში, იპარავდნენ მსხვილფეხა საქონელს, კლავდნენ მოქალაქეებს და წვავდნენ სახლებს. 200 000-ზე მეტი დევნილი სუდანის ჩრდილო-დასავლეთში მდებარე დარფურის რეგიონიდან დღეისათვის ელოდება თავშესაფრის მიცემას ჩადის აღმოსავლეთ ნაწილში. ჩადის პრეზიდენტი იდრის დები ბრალს დებს სუდანის პრეზიდენტ ომარ ალ-ბაშირს „ჩვენი ქვეყნის დესტაბილიზაციის, ჩვენი ხალხის სიღარიბეში ჩაგდების, ჩადში უწესრიგობების შექმნის და დარფურიდან ჩადში ომის ექსპორტის“ მცდელობაში.
სუდანის სახელმწიფო საზღვართან მდებარე ჩადის ქალაქ ადრეზე თავდასხმამ გამოიწვია რამდენიმე ასეული ამბოხებულის დაღუპვა. ჩადის ხელისუფლებამ სუდანის ხელისუფლებას ბრალი დასდო ტერაქტის ორგანიზებაში, რომელიც ამ რაიონში იყო მეორე ბოლო სამი დღის განმავლობაში, მაგრამ სუდანის ხელისუფლება უარყოფდა თავის მონაწილეობას ამ ინციდენტში. ეს ინციდენტი იყო ბოლო წვეთი, რომელმაც გამოიწვია ჩადის მიერ ომის გამოცხადება და ჩადის სამხედრო-საჰაერო ძალების სუდანის საჰაერო სივრცეში სავარაუდო შეჭრა, რომელსაც ჩადის ხელისუფლება კატეგორიულად უარყობს.
თავდასხმა დედაქალაქ ნჯამენაზე განადგურდა 2006 წლის 13 აპრილს. ჩადის პრეზიდენტმა ეროვნული რადიოს ეთერში განაცხადა, რომ სიტუაცია კონტროლს ექვემდებარებოდა, მაგრამ დედაქალაქის მაცხოვრებლების, დიპლომატების და ჟურნალისტების თქმით მათ ესმოდათ სროლები ცეცხლსასროლი იარაღებიდან.
2006 წლის 25 ნოემბერს ამბოხებულებმა დაიკავეს ქვეყნის აღმოსავლეთში მდებარე ქალაქი აბეშე, უადაის რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრი და სუდანის დარფურის რეგიონის ჰუმანიტარული დახმარების ცენტრი. იმავე დღეს მეორე ამბოხებულმა დაჯგუფებამ — დემოკრატიული ძალების ასამბლეამ დაიკავა ქალაქი ბილტინი. 2006 წლის 26 ნოემბერს ჩადის ხელისუფლებამ განაცხადა ამ ორივე ქალაქის უკან დაბრუნების შესახებ, თუმცა ამბოხებულები ამას არ ეთანხმებოდნენ. ქალაქ აბეშეს სამთავრობო შენობები და ჰუმანიტარული დახმარების ოფისები გაიძარცვა. ჩადის ხელისუფლება ირწმუნება, რომ ამბოხებულთა ორივე ჯგუფი იმყოფება სუდანის ხელისუფლების დიდი მხარდაჭერის ქვეშ.
პარასკევს, 2008 წლის 1 თებერვალს ამბოხებულების ალიანსი, ყოფილი თავდაცვის მინისტრის მაჰამატ ნურის და ყოფილი შტაბის უფროსის, იდრის დების ნათესავის ტიმანე ერდიმის ხელმძღვანელობით, თავს დაესხა ჩადის დედაქალაქ ნჯამენას და თითქმის პრეზიდენტის სასახლესაც მიაღწია. მაგრამ იდრის დებიმ სამთავრობო ჯარებთან ერთად ეს შეტევა მოიგერია. საფრანგეთის ჯარი ამარაგებდა ჩადის სახელისუფლებო ჯარს იარაღით და საბრძოლო ტექნიკით, მაგრამ ბრძოლებში აქტიურ მონაწილეობას არ ღებულობდა. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციამ განაცხადა, რომ რეგიონი დატოვა 20 000-მდე ადამიანმა, რომლებმაც თავი შეაფარეს მეზობელ კამერუნს და ნიგერიას. დაიღუპა ასობით ადამიანი, ძირითადად მშვიდობიანი მოქალაქე. ამბოხებულები ბრალს სდებდნენ იდრის დების კორუფციაში და ნავთობიდან მიღებული მილიონობით შემოსავლების ქურდობაში. საფრანგეთის ხელისუფლება თვლის, რომ ოპოზიცია გადაჯგუფდა დედაქალაქიდან აღმოსავლეთით. იდრის დებიმ ბრალი დასდო სუდანს ჩადში იმ მომენტისთვის განვითარებულ უწესრიგობებზე.
ჩადსა და სუდანს შორის ომის შეწყვეტისა და მშვიდობიანი ურთიერთობის აღდგენის შესახებ შეთანხმებას ხელი მოეწერა 2010 წლის 15 იანვარს, რამაც ბოლო მოუღო მათ შორის არსებულ ხუთწლიან საომარ მდგომარეობას. ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობის გამოსწორებას მოჰყვა ჩადელი ამბოხებულების სუდანიდან სახლში დაბრუნება, 7 წლის შემდეგ ორ ქვეყანას შორის სახელმწიფო საზღვრის გახსნა და ერთობლივი ძალების განლაგება სახელმწიფო საზღვრის დასაცავად. 2013 წლის მაისში ჩადში უსაფრთხოების ძალების მიერ აღიკვეთა სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობა, რომლის მიზანი იყო პრეზიდენტ იდრის დების გადაყენება.
2016 წელს ჩადის ყოფილ მმართველს ჰისენ ჰაბრეს სენეგალში მიუსაჯეს სამუდამო პატიმრობა კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულებების გამო.
გეოგრაფია
thumb|right|250px|ჩადის რუკა thumb|right|250px|ჩადის რუკა thumb|right|250px|ჩადი დაყოფილია სამ ცალკეულ ზონად, სამხრეთით [[სუდანური სავანა, ჩრდილოეთით საჰარის უდაბნო და ცენტრში ჩადის საჰელის ზოლი.]] thumb|right|250px|ჩადის ტოპოგრაფიული რუკა. ქვეყანა მდებარეობს ცენტრალურ აფრიკაში. ქვეყნის ტერიტორიის დიდი ნაწილი უკავია ვაკეებს და პლატოებს, სადაც მონაცვლეობით მდებარეობენ ბრტყელი ღრმულები, რომელთაგან ერთ-ერთში იმყოფება ჩადის ტბა. ჩრდილოეთით მდებარეობს მასიური ძველი ტიბესტის მთიანეთი ემი-კუსის ვულკანით (3415 მეტრი) — ქვეყნის ყველაზე უფრო მაღალი წერტილი. აღმოსავლეთში მდებარეობენ ერდის, ენედის და უადაის პლატოები. ჩრდილოეთით, რომელიც შედის საჰარის უდაბნოს საზღვრებში, გავრცელებულია ქვიშოვანი დიუნები და ბიუტისებური ბორცვები. სამხრეთი უკავია ნახევრადუდაბნოებს და სავანებს, გვხვდება ჭაობები, რომლებსაც საკმაოდ დიდი ფართობი უკავია.
ქვეყნის საერთო ფართობია: — 1 284 000 კმ², აქედან ხმელეთის ფართობია — 1 259 200 კმ², ხოლო წყლის — 24 800 კმ².
სახელმწიფო საზღვრის სიგრძე კამერუნთან შეადგენს — 1094 კმ-ს, ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკასთან — 1197 კმ-ს, ლიბიასთან — 1055 კმ-ს, ნიგერთან — 1175 კმ-ს, ნიგერიასთან — 87 კმ-ს, სუდანთან — 1360 კმ-ს.
ქვეყნის ტერიტორიაზე იმყოფება ზაკუმის და მანზის ეროვნული პარკები.
გეოლოგია
ჩადის გეოლოგია მოიცავს პრეკამბრიული პერიოდის მეტამორფული ქანებისგან წარმოქმნილ ტერიტორიას, რომელიც გარს აკრავს ჩადის ტბას, რომელზეც დაფენილია მესამეული და მეოთხეული სისტემების სედიმენტები. პრეკამბრიული პერიოდის ქანებით აგებულია ტიბესტის მთიანეთის ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი ნაწილი, მაშინ როდესაც ჩადის აღმოსავლეთ ნაწილს აქვს ქვიანი საფუძველი, რომელიც ნაწილობრივ გადაჭიმულია მეზობელი სუდანის დარფურის რეგიონში.
ფართედაა გავრცელებული გრანიტული გნაისები და პელიტურ-გრაფიტული ფიქლები. ისინი ჩვეულებრივ ბოლომდე იჭრიან ოროგენულ გრანიტებში და პეგმატიტებში. კუფრის აუზის არეალის ჩრდილო-აღმოსავლეთი შედგება ქვედა პალეოზოური ერის ქვიშაქვებისგან, რომლებიც ჩამარხულია ნუბიის ქვიშაქვებში. ასევე არსებობს კონტინენტური ქვედა ცარცული პერიოდის ასაკის მექანოგენური დანალექი ქანების ჯიშები და ზედა ცარცული პერიოდის ასაკის ზღვის წარმოშობის ჯიშები.
ჩადის ტბის აუზის არეალში, ჩადის ნეოგენური პერიოდის ფორმაცია შედგება ტბური დანალექებისგან.
სასარგებლო წიაღისეული
ჩადის სასარგებლო წიაღისეული სუსტადაა შესწავლილი. ჩადის ტბის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე არსებობს ბუნებრივი სოდის მარაგი. ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთში არსებობს ბოქსიტების საბადოები (ქალაქ მუნდუსთან — დაზვერვითი მარაგი 10 მილიონი ტონა და ქალაქ ლაისთან — 5 მილიონი ტონა), რკინის მადანი — უადაის პლატოს და ქალაქ ლეგის შესაყართან. ტიბესტის მთიანეთში არსებობს კალის და ვოლფრამის მადნების საბადოები, დაკავშირებული პეგმატიტებთან, რომლებშიც გვხვდება ტანტალონიობატებიც. ქვეყანაში ასევე არსებობს ოქროს (უადაის პლატო), თუთიის (ტიბესტის მთიანეთი), სპილენძის (ლერაის ტბა) ურანის (ენედის პლატო) საბადოები. ქვეყნის დასავლეთში და სამხრეთ-დასავლეთში (მდინარე შარის აუზი) აღმოჩენილია ნავთობის მარაგი. ქვეყნის სამხრეთში ასევე მდებარეობს ნავთობის საბადო ბოლობო.
რელიეფი
ჩადის ტერიტორიის დიდი ნაწილი უკავია ვაკეებს და პლატოებს, სადაც მონაცვლეობით მდებარეობენ ბრტყელი ღრმულები. ქვეყნის ტერიტორიის ჩრდილოეთი ნაწილი დაფარულია ქვიანი და ქვიშოვანი უდაბნოებით მცირერიცხოვანი ოაზისებით. ჩრდილო-დასავლეთში მდებარეობს ტიბესტის მთიანეთი ქვეყნის ყველაზე უფრო უმაღლესი წერტილით — ემი-კუსის ვულკანით (3415 მეტრი). სამხრეთში მდებარეობენ ნახევრადუდაბნოები და სავანები. სამხრეთის და სამხრეთ-აღმოსავლეთის რაიონებში დიდი ფართობები დაფარულია ჭაობებით. თითქმის უსიცოცხლო, მზისგან დამწვარი მთიანეთის ფერდოები აგებულია პრეკამბრიული პერიოდის მეტამორფული ქანებისგან, ძლიერ დანაწევრებული ვულკანის კონუსებით, ხეობებით და წყლის დინების დროებითი კალაპოტებით. მის მწვერვალზე მდებარეობს კრატერი დიამეტრით 15 კმ და სიღრმით დაახლოებით 700 მეტრი, ხოლო ფსკერზე იმყოფება დამშრალი ტბა. მთიანეთის დასავლეთ ნაწილში ამოწეულია რამდენიმე მოქმედი ვულკანი, რომელთაგან ყველაზე უფრო მაღალია — ტუსიდე (3265 მეტრი), ამოფრქვევა ხდება საკმაოდ რეგულარულად. მთათაშორისი რაიონები დაფარულია მარილის ქერქით და ქვიანი უდაბნოებით, რომელთა შორის შეიძლება შევხვდეთ არაერთ ტექტონიკურ ღრმულებს, რომლებიც იმავე მარილის ქერქით არიან დაფარულები. აქვე მდებარეობს ქვეყნის ყველაზე უფრო დაბალი წერტილი — ბოდელეს ღრმული (160 მეტრი). ჩადის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში ამოწეულია ერდის (1115 მეტრი) და ენედის (1450 მეტრი) პლატოები, ცენტრში — უადაის პლატო გუერას მთით (1790 მეტრი), ხოლო აღმოსავლეთში — უადანის მთიანი რაიონი (1340 მეტრამდე).
ჩადის ტერიტორიაზე მდებარეობს მეტეორიტული კრატერი გვენი-ფადა.
ჰიდროლოგია
ჩადის ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ნაწილში მუდმივი მდინარეები არ არსებობს. ენედის და უადაის პლატოებზე იშვიათი წვიმების შემდეგ წყალი მიედინება გაუდინარი არეების და უადების საშუალებებით. ხშირად მოულოდნელი წყალდიდობების შედეგად წარმოქმნილი ასეთი დინებები, როგორც წესი, შრება რამდენიმე დღის განმავლობაში, ხოლო დარჩენილი გუბეები შეიწოვება ქვიშოვან-თიხოვანი ნიადაგის მიერ. ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი ასეთი დინებაა მდინარე ბათა, რომელსაც წვიმების სეზონის დროს უადაის პლატოდან და გუერას მასივიდან წყალი მიაქვს დასავლეთისკენ ფიტრის ტბაში.
ჩადის ყველაზე დიდი მდინარეებია შარი და ლოგონი, ეს ორივე მდინარე და მათი შენაკადები სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩადის ტბაში ჩაედინებიან. მდინარის ორივე სისტემა სათავეს იღებს ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკის და კამერუნის მაღალმთიანეთის რეგიონებში, რომლებიც ყოველწლიურად 1250 მმ-ზე მეტ ნალექს იღებენ. ეს მდინარეები შევსებას იღებენ ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკაში, ასევე ჩადის სამხრეთ-აღმოსავლეთში არსებული ბაჰრ-სალამატის, ბაჰრ-აუკის და ბაჰრ-სარას მდინარეებისაგან. მდინარე შარის სიგრძე შეადგენს დაახლოებით 1200 კმ-ს. მდინარე შარის შუა დინებაში წარმოიქმნება ბევრი დაჭაობებული ადგილი, ხოლო ქვედა დინებაში, დედაქალაქ ნჯამენასთან ახლოს, მას უერთდება მდინარე ლოგონი. მდინარე შარის მოცულობა მერყეობს 17 კუბური მეტრიდან წამში მშრალი სეზონის დროს 340 კუბური მეტრამდე წამში წვიმიანი სეზონის დროს.
მდინარე ლოგონი ყალიბდება შენაკადებისგან, რომელთა სათავეებიც იმყოფება კამერუნში და ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკაში. ლოგონი სიგრძეში უფრო მოკლეა და მოცულობაში უფრო ნაკლებია, ვიდრე მდინარე შარი, ის მიედინება ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიმართულებით და მისი სიგრძეა 960 კმ, მისი მოცულობა მერყეობს 5-დან 85 კუბურ მეტრამდე წამში. დედაქალაქ ნჯამენაში მდინარე ლოგონი უერთდება მდინარე შარის და მიედინება კიდევ 30 კმ-ის მანძილზე, ქმნის ფართე დელტას და ჩაედინება ჩადის ტბაში. შემოდგომით, წვიმის სეზონის ბოლოს, მდინარე გადმოდის ნაპირებიდან და დელტაში ქმნის უზარმაზარ ჭალებს.
მსოფლიოში სიდიდით მეშვიდე ტბა (და აფრიკაში სიდიდით მეოთხე ტბა) — ჩადის ტბა მდებარეობს საჰელის ზონაში, საჰარის უდაბნოს სამხრეთით. მდინარე შარი კვებავს ჩადის ტბის წყლების 95 %-ს, წყლის საშუალო მოცულობა წელიწადში 40 მილიარდი კუბური მეტრი, რომლის 95 % იკარგება აორთქლების დროს. ტბის ზომებს განსაზღვრავს წვიმები ტბის აუზის მოსაზღვრე სამხრეთის მთებში და საჰელის ზონის ტემპერატურა. წვიმების და ტემპერატურის გამო ტბა მკვეთრად იცვლება ზომებში, 9800 კმ²-დან მშრალ სეზონში 25 500 კმ²-მდე წვიმების სეზონის ბოლოს.
ჩადის ტბა ასევე ძლიერ იცვლება ზომებში ერთი რომელიმე წლიდან მეორე წლამდე. 1870 წელს მისი მაქსიმალური ფართობი შეადგენდა 28 000 კმ²-ს. 1908 წელს მისი ზომა შემცირდა 12 700 კმ²-მდე. 1940-იან და 1950-იან წლებში, ტბა დარჩა მცირე ფართობის, მაგრამ 1963 წელს ის ისევ გაიზარდა 26 000 კმ²-მდე. მაგრამ 1960-იანი წლების ბოლოს, 1970-იანი წლების დასაწყისში და 1980-იანი წლების შუა პერიოდში არსებულმა ძლიერმა გვალვებმა გამოიწვია ჩადის ტბის ფართობის ხელახალი შემცირება. ჩადში არსებობენ სხვა დიდი ტბებიც, რომლებსაც აქვთ დიდი მნიშვნელობა ქვეყანაში. ასეთი ტბებია ფიტრის ტბა ბათის რეგიონში და იროს ტბა ჭაობიან სამხრეთ-აღმოსავლეთში.
კლიმატი
thumb|right|250px|ჩადის რუკა [[კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია|კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის მიხედვით.]] ჩადის ტბის აუზი მოიცავს ტროპიკული კლიმატის ფართე სპექტრს ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით, თუმცა ამ კლიმატური პირობების უმრავლესობა ჩვეულებრივ მშრალია. უკიდურესი ჩრდილოეთის რეგიონთან ერთად სხვა რეგიონების უმრავლესობას ახასიათებს წვიმიანი და მშრალი სეზონების მონაცვლეობის ციკლი. ნებისმიერ წელიწადში თითოეული სეზონის ხანგრძლივობა პირველ რიგში განისაზღვრება ორი დიდი ჰაერის მასის პოზიციით — ატლანტის ოკეანის ზღვის მასით სამხრეთ-დასავლეთში და გაცილებით უფრო მშრალი კონტინენტური მასით.
წვიმების სეზონის დროს, სამხრეთ-დასავლეთის ქარს აფრიკის კონტინენტის ჩრდილოეთიდან ეხმარება ზღვის ნოტიო ნაკადი, სადაც ის ხვდება და გადაუვლის კონტინენტური ჰაერის მასას ფრონტის გასწვრივ, რომელსაც ჰქვია „ტროპიკთაშორისი კონვერგენციის ზონა“. წვიმების სეზონის მსვლელობისას, მან შეიძლება მიაღწიოს კანემის რეგიონს. მშრალი სეზონის შუა პერიოდში, ტროპიკთაშორისი კონვერგენციის ზონა ინაცვლებს ჩადის სამხრეთისკენ, რომელიც წვიმასაც თან იყოლებს. ამინდის ეს სისტემა ხელს უწყობს კლიმატის და მცენარეულობის სამი ძირითადი რეგიონის ჩამოყალიბებას.
საჰარის რეგიონი
საჰარის რეგიონი მოიცავს ქვეყნის ჩრდილოეთ ნახევარს, რომელშიც შედის ტიბესტის, ბორკუს, აღმოსავლეთი ენედის, დასავლეთი ენედის, უადი-ფირის რეგიონები და კანემის, ბაჰრ-ელ-გაზელის, ბათის რეგიონების ჩრდილოეთი ნაწილი. ამ ტერიტორიების დიდი ნაწილი მთელი წლის განმავლობაში იღებს მხოლოდ ნალექების მცირე რაოდენობას; მაგალითად ქალაქ ფაია-ლარჟოში, ნალექების ყოველწლიური რაოდენობა არ აღემატება 30 მმ-ს. გაფანტულ მცირე ოაზისებში იშვიათი ჭები წყლით კვებავენ რამდენიმე ფინიკის პალმას ან ფეტვის მცირე ნაკვეთებს და ბაღჩეულ კულტურებს.
ჩრდილოეთის დიდ ნაწილში დღის საშუალო მაქსიმალური ტემპერატურა აღწევს 32 °С-მდე და წელიწადში ყველაზე ცივი თვე იანვარია, ხოლო ყველაზე ცხელ თვეს მაქსიმალური ტემპერატურა შეადგენს დაახლოებით 45 °С-ს. ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ძლიერი ქარის შემთხვევაში წარმოიშვება ძლიერი ქვიშის ქარიშხალი. უადი-ფერის რეგიონის ჩრდილოეთში ადგილობრივი მოსახლეობისთვის მთავარ როლს ასრულებს მეცხოველეობა. აქ ამინდი მშრალია წელიწადში ცხრა თვის განმავლობაში, ნალექების რაოდენობა შეადგენს 350 მმ-ს და ცოტა მეტს, ძირითადად ივლისში და აგვისტოში.
უდაბნოს მწვანე საფარი ამ მოკლე ნოტიო სეზონის — გაზაფხულის განმავლობაში, იზიდავს ირმების მომშენებლებს მთელი რეგიონიდან, რომლებსაც აქ ასევე მოჰყავთ საკუთარი შინაური ცხოველები და აქლემები, რადგანაც ჭაბურღილებიდან და წყაროებიდან მთელი წლის განმავლობაში მოედინება წყალი. მწყემსები აქედან მიდიან წვიმების შეწყვეტის შემდეგ, რის შემდეგაც მიწა რჩებათ ანტილოპებს, გაზელებს და აფრიკულ სირაქლემებს, რომლებსაც შეუძლიათ ცხოვრება მცირე გრუნტიანი წყლების არსებობის შემთხვევაშიც. შუა ჩადის ჩრდილოეთში 3500 საათზე მეტი მზიანი ამინდია წელიწადში, სამხრეთში ცოტათი ნაკლებია.
საჰელის რეგიონი
საჰელის ნახევრადუდაბნოს ზონა, ქმნის დაახლოებით 500 კმ-იანი სიგანის ზოლს, რომელიც ჩადის ტბის და შარი-ბაგირმის რეგიონიდან გერის რეგიონის გავლით გადის აღმოსავლეთისკენ, ხოლო აქედან სალამატის რეგიონის გავლით სუდანის სახელმწიფო საზღვრისკენ. კლიმატი ამ გარდამავალ ზონაში, რომელიც მოიცავს ტერიტორიას უდაბნოსა და სუდანის სამხრეთ ზონას შორის, დაყოფილია წვიმების სეზონად (ივნისიდან სექტემბრის ჩათვლით) და მშრალ პერიოდად (ოქტომბრიდან მაისის ჩათვლით).
საჰელის ჩრდილოეთ ნაწილში, ეკლიან ბუჩქებში და აკაციებში იზრდება ველური ფინიკის პალმები, ხოლო ოაზისებში მოჰყავთ მარცვლეული და ბაღჩეული კულტურები. ამ დასახლებული პუნქტების ფარგლებს გარეთ წვიმიანი სეზონის დროს მწყემსები აძოვებენ საკუთარ შინაურ საქონელს, ხოლო მშრალი სეზონის დადგომის დროს, წყლის ნაკლებობის გამო, მწყემსების მიერ ხდება შინაური საქონლის სამხრეთისკენ გადაადგილება. საჰელის ცენტრალური ზონა ხასიათდება გვალვაგამძლე ბალახით და მომცრო ტყეებით. ნალექები უფრო ხშირია, ვიდრე საჰარის სამხრეთით არსებულ რეგიონში. მაგალითად, ნჯამენაში ნალექების წლის საშუალო მაქსიმალური რაოდენობა შეადგენს 580 მმ-ს, მაშინ როდესაც უადაის რეგიონში იგი უფრო ნაკლებია.
ცხელი სეზონის დროს, აპრილში და მაისში, ჰაერის მაქსიმალური ტემპერატურა ხშირად ადის 40 °С-ზე მაღლა. საჰელის სამხრეთ ნაწილში ნალექების რაოდენობა საკმაოა ურწყავ მიწებზე მარცვლეული კულტურების, ასევე ფეტვის და სორგოს მოსაყვანად. ჩადის ტბიდან აღმოსავლეთით მდებარე ჭაობებში, აგრეთვე ჭაობებთან და ჭაბურღილებთან სიახლოვეს, ასევე გვხვდება სოფლის მეურნეობის ელემენტები. რეგიონში ბევრი ფერმერი ნატურალურ სოფლის მეურნეობას კარგად უხამებს მსხვილი რქოსანი საქონლის, ცხვრის, თხის და ფრინველის მოვლასაც.
სუდანის რეგიონი
ნოტიო სუდანური ზონა მოიცავს აღმოსავლეთი მაიო-კების, დასავლეთი მაიო-კების, ტანჯილეს, დასავლეთი ლოგონის, აღმოსავლეთი ლოგონის, მანდულის, შუა შარის რეგიონებს და სალამატის რეგიონის სამხრეთს. აპრილიდან ოქტომბრის ჩათვლით პერიოდში წვიმების სეზონის დროს მოდის 750 მმ-დან 1250 მმ-მდე ნალექების რაოდენობა. მთელი წლის განმავლობაში ჰაერის ტემპერატურა მაღალია. ქვეყნის მოსახლეობის რაოდენობით მეორე ქალაქ მუნდუში, რომელიც მდებარეობს ჩადის სამხრეთ-დასავლეთში, ჰაერის დღის განმავლობაში არსებული ტემპერატურა ყველაზე ცივ თვეში — იანვარში შეადგენს 27 °С-ს, ხოლო ყველაზე ცხელ თვეებში — მარტში, აპრილში და მაისში შეადგენს დაახლოებით 40 °С-ს.
სუდანის რეგიონი პირველ რიგში მდებარეობს აღმოსავლეთ სუდანის სავანებში, ანუ დაბლობებზე, რომელიც დაფარულია ტროპიკული და სუბტროპიკული ბალახების და ტყეების ნარევით. წვიმების სეზონში ბუნება აქტიური და ცოცხალია, მაგრამ მშრალი სეზონის ხუთი თვის განმავლობაში — ნოემბრიდან მარტის ჩათვლით უფერული და მიძინებულია. მაგრამ რეგიონის დიდ ნაწილზე ბუნებრივმა მცენარეულობამ ადგილი დაუთმო სოფლის მეურნეობას.
ფლორა და ფაუნა
thumb|right|250px|[[აფრიკული სავანის სპილო]] ჩადის ფლორა და ფაუნა შეესაბამება ქვეყნის სამ კლიმატურ ზონას. საჰარის უდაბნოდან სამხრეთით მდებარე რეგიონის ოაზისებში იზრდება მხოლოდ ფინიკის პალმა. პალმები და აკაციები იზრდებიან საჰელის რეგიონში. სუდანის სამხრეთის რეგიონი შედგება საძოვრებად გამოსადეგ, ფართე სტეპებისაგან. 2002 წლის მდგომარეობით მთელ ქვეყანაში არსებობდა ძუძუმწოვრების მინიმუმ 134 სახეობა, ფრინველების 509 სახეობა (354 ადგილობრივი და 155 გადამფრენი) და 1600-ზე მეტი მცენარეების სახეობა.
ჩადში ბინადრობენ სპილოები, ლომები, აფრიკული კამეჩები, ბეჰემოთები, მარტორქები, ჟირაფები, ანტილოპები, ჯიქები, ავაზები, აფთრები და გველების ბევრი სახეობები, თუმცა დიდი მტაცებლების უმრავლესობა მკვეთრად შემცირდა XX საუკუნის დასაწყისიდან. სპილოებზე ბრაკონიერობის შემთხვევები, განსაკუთრებით ქვეყნის სამხრეთში, ისეთ რაიონებში, როგორიცაა ზაკუმას ეროვნული პარკი, წარმოადგენენ სერიოზულ პრობლემას. ენედის პლატოზე გადარჩენილი დასავლეთაფრიკული ნიანგების მცირე ჯგუფი წარმოადგენს საჰარის უდაბნოში დღეისათვის ცნობილ ერთ-ერთ ბოლო კოლონიას.
ტყეების ვრცელმა გაჩეხვამ მოიტანა ისეთი ხეების მკვეთრი შემცირება, როგორებიცაა აკაცია, ბაობაბი, ფინიკის პალმა და პალმა. მან ასევე გამოიწვია ველური ცხოველების ბინადრობის ბუნებრივი პირობების განადგურება; ამის ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზია გარეულ ცხოველებზე ნადირობა დასახლებული პუნქტების გაზრდის ხარჯზე. ისეთი ცხოველები, როგორებიცაა ლომები, ჯიქები და მარტორქები თითქმის მთლიანად განადგურებულია.
გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის მიერ ფერმერებს, მენახირეებსა და მეცხვარეებს შორის ურთიერთობების გაუმჯობესების მიზნით გატარდა ძალისხმევები ჩადის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში არსებული ზაკუმას ეროვნული პარკის, სინიაკა-მინიის ფაუნის რეზერვატის და აუკ-აუკალეს ფაუნის რეზერვატის მდგრადი განვითარების ხელშეწყობის სფეროში. 1,2 მილიონზე მეტი დარგული ხის შენარჩუნების ეროვნული ძალისხმევის ფარგლებში ხდება უდაბნოს წინსვლის შეჩერება, რომელიც ასევე ეხმარება ადგილობრივ ეკონომიკას, რადგანაც აკაციების გამრავლების ფინანსირება ასევე გამოიწვევს გუმიარაბიკის წარმოების გაზრდას, ხოლო ხილის ხეების გამრავლების ფინანსირება ხილის წარმოების გაზრდას.
ბრაკონიერობა სერიოზული პრობლემაა ქვეყანაში, კერძოდ სპილოების დახოცვა შემოსავლიანი სპილოს ძვლის წარმოებისათვის თვით ეროვნული პარკებში. მონადირეები სპილოებს ხშირად კლავენ ტაბუნებად ეროვნული პარკებში და მათ შემოგარენში ორგანიზებული ბრაკონიერობის სახით. პრობლემა გართულებულია იმით, რომ ეროვნულ პარკებს არ ყოფნის პერსონალი და ზოგიერთ ინსპექტორს კლავენ თვითონ ბრაკონიერები.
სახელმწიფო წყობა
სახელმწიფოს მეთაურია — პრეზიდენტი, რომელიც იმავდროულად შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალიცაა. კონსტიტუციის შესწორებებიდან გამომდინარე, რომელიც მიღებულია 2005 წლის 6 ივნისის რეფერენდუმზე, პრეზიდენტი ირჩევა საყოველთაო, პირდაპირი და ფარული კენჭისყრით, 5 წლის ვადით და მისი ხელახალი არჩევა შესაძლებელია განუსაზღვრელი რაოდენობით. პრეზიდენტს აქვს უფლება დანიშნოს ჩადის პრემიერ-მინისტრი და მინისტრთა კაბინეტი, იგი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მოსამართლეების, გენერლების და რეგიონალური მმართველების დანიშვნაზე. ქვეყნის დღევანდელი პრეზიდენტია — გენერალ-ლეიტენანტი იდრის დები, 1990 წლის დეკემბრიდან.
საკანონმდებლო ხელისუფლება ეკუთვნის ჩადის პარლამენტს, რომელიც 2005 წლის კონსტიტუციაში შეტანილი ცვლილებების შემდეგ ერთპალატიანია და ეწოდება ეროვნული კრება და შედგება 188 დეპუტატისაგან, რომლებიც ირჩევიან საყოველთაო, პირდაპირი და ფარული კენჭისყრით, 4 წლის ვადით. ეროვნული კრება ატარებს რეგულარულ სესიებს წელიწადში ორჯერ, რომლებიც იწყება მარტში და ოქტომბერში, თუმცა ქვეყნის პრემიერ-მინისტრის თხოვნით შეიძლება გაიმართოს სპეციალური სესიებიც. ეროვნული კრების უკანასკნელი არჩევნები ჩატარდა 2011 წლის 13-20 თებერვალს. შემდეგი არჩევნები რამდენიმეჯერ გადაიდო და ჯერაც არ ჩატარებულა.
ჩადის შიდაპოლიტიკური მდგომარეობა ხასიათდება შეიარაღებული დაპირისპირებით აფრიკელ ხალხსა და არაბებს შორის და თვითონ ჯგუფებში ურთიერთშორისი შეჯახებებით სოციალური, პოლიტიკური და ეკონომიკური მოტივებით. ქვეყანაში 1990-იანი წლების დასაწყისიდან მოქმედებს რამდენიმე ანტისამთავრობო დაჯგუფება, რომლებიც პერიოდულად დებენ და არღვევენ სამშვიდობო შეთანხმებებს ხელისუფლებასთან; მყარი მშვიდობის დამყარებას ხელს უშლის ოპოზიციის მნიშვნელოვანი გადახრა ფრაქციონალიზმისკენ. მსხვილი ოპოზიციური მოძრაობების ჩამონათვალიდან „ძალების გაერთიანება დემოკრატიისათვის და განვითარებისათვის“, რომელიც 1990-იანი წლების დასაწყისიდან ითვლება ყველაზე მსხვილ და ძლიერ ოპოზიციურ ძალად, წარმოადგენს ჰისენ ჰაბრეს მხარდამჭერებს, „შეიარაღებული ძალები ფედერალური რესპუბლიკისთვის“ პრეტენზიას აცხადებს დაიცვას სამხრეთელთა ინტერესები, „ჩადის მოძრაობა სამართლიანობისა და დემოკრატიისთვის“ აცხადებს თავის სურვილზე მიაღწიოს დიდ წარმომადგენლობას სახელმწიფო აპარატში ქვეყნის ჩრდილოეთში მცხოვრები ეთნიკური ჯგუფებისთვის. ჩადის აღმოსავლეთში მდგომარეობას აფუჭებს შეიარაღებული კონფლიქტი სუდანის დასავლეთის რეგიონ დარფურში, რის შედეგადაც ჩადში საცხოვრებლად გამოიქცა 200 ათასამდე დარფურელი დევნილი; ამას გარდა, ჩადის ტერიტორიას დარფურელი დევნილები იყენებენ, როგორც საკუთარი ზურგის ბაზას. ამავე დროს დარფურში ხშირად იმალებიან ჩადელი ამბოხებულები.
შეიარაღებული ძალები
ჩადის შეიარაღებული ძალები (Forces armées du Tchad) — ჩადის რესპუბლიკის სამხედრო ორგანიზაცია, რომლის დანიშნულებაა სახელმწიფოს ტერიტორიული მთლიანობის, დამოუკიდებლობის და თავისუფლების დაცვა, პოლიტიკური ხელისუფლების ერთ-ერთი მთავარი იარაღი. შედგება სახმელეთო ჯარებისგან, ჟანდარმერიისგან და სამხედრო-საჰაერო ძალებისაგან.
ჩადის შეიარაღებული ძალები კომპლექტირდება გაწვევის და ნებაყოფლობით საფუძველზე. გაწვევა ხორციელდება 20 წელს მიღწეული მამაკაცებისათვის. გაწვევის საფუძველზე მიმდინარე სამსახური შეადგენს 3 წელს. 18 წლის ასაკიდან დაშვებულია ნებაყოფლობითი სამხედრო სამსახური; ნებაყოფლობითი მოსამსახურეებისთვის არ არსებობს ასაკის მინიმალური შეზღუდვა (მშობლების ან მეურვეების თანხმობით). 21 წელს მიღწეულ ქალებს ეძლევათ არჩევანი: ან 1 წელი სამხედრო სამსახური, ან სახელმწიფო სამოქალაქო სამსახური შესაბამისი ვადით (2004 წელი).
ადმინისტრაციული დაყოფა
თითოეულ რეგიონს ხელმძღვანელობს ჩადის პრეზიდენტის მიერ დანიშნული გუბერნატორი. რეგიონები შედგება 61 დეპარტამენტისგან. დეპარტამენტები დაყოფილია 200 სუბ-პრეფექტურებად, რომლებიც თავის მხრივ იყოფიან 446 კანტონად. , დედაქალაქ ნჯამენას გარდა, რომელიც იყოფა 10 რაიონად (arrondissements).
ეთნიკური ჯგუფები
11 მილიონიანი ჩადის მოსახლეობა შედგება დაახლოებით 200 ეთნიკური ჯგუფისაგან, რომლებიც ლაპარაკობენ ბევრ ენებზე. ქვეყნის სამხრეთი ნაწილი ისტორიულად მდებარეობდა საჰარის უდაბნოს სამხრეთით მდებარე საქარავნო გზების გზაჯვარედინზე და ჩამოყალიბდა, როგორც დამაკავშირებელი რგოლი დასავლეთ აფრიკასა და არაბულ რეგიონს შორის, ასევე ჩრდილოეთ აფრიკასა და სუბსაჰარულ აფრიკას შორის. მონათვაჭრობა სუბსაჰარულ აფრიკასა და ახლო აღმოსავლეთს შორის მიმდინარეობდა ჩადისა და დასავლეთ სუდანის ღია ბაზრებზე, იგი ასევე წარმოადგენდა ერთ-ერთ მთავარ კომპონენტს ჩადის ისტორიულ ეკონომიკაში, რის გამოც ჩადში აღმოჩნდა ბევრი სხვადასხვა ეთნოსის ხალხი. ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს მონაცემებით 2009 წლის შეფასებით ჩადში ყველაზე მრავალრიცხოვანი ეთნიკური ჯგუფებია:
ენები
ჩადში ორი ოფიციალური ენაა – ფრანგული და სტანდარტული არაბული. არაბული ენის ჩადური დიალექტი ქვეყანაში წარმოადგენს ლინგვა ფრანკას. ამ ორი ოფიციალური ენიდან ჩადში ყველაზე უფრო გავრცელებული ფრანგული ენაა, თუმცა არაბული ენის ჩადური დიალექტი უფრო მეტად ზრდადია, ვიდრე ფრანგული და სტანდარტული არაბული ენა. მათ გარდა ქვეყნის მოსახლეობა ლაპარაკობს 130-ზე მეტ ადგილობრივ ენაზე, რომელთა შორის ყველაზე უფრო მეტად გავრცელებულია:
რელიგია
2009 წლის აღწერის მონაცემებით ჩადის მოსახლეობის უმრავლესობა — მუსლიმია (58,4 % ). ქვეყანაში ჭარბობს სუნიტური მიმდევრობის მალიქის და შაფი'ის მაზჰაბების ისლამი. ქვეყნის ჩრდილოეთში გავრცელებულია კადირიის ტარიკატის გავლენა, სამხრეთში — ტიჯანიის, ქვეყნის ზოგ რეგიონებში არსებობს სანუსიის ტარიკატი.
ამავე წლის აღწერით ქრისტიანები შეადგენენ ქვეყნის მოსახლეობის 34,6 %-ს (1970 წელს — 23 % ). ყველაზე უფრო დიდ ქრისტიანულ კონფესიას წარმოადგენენ კათოლიკები (2,5 მილიონი ), ევანგელური ქრისტიანები ჩადის ევანგელური ეკლესიიდან (437 ათასი), პლიმუტელი ძმები (300 ათასი) და ორმოცდაათიანელები (187 ათასი).