cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ხორვატია
გეოგრაფია
მინი|250პქ|ხორვატიის ტოპოგრაფიული რუკა ქვეყანა მდებარეობს ცენტრალურ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე. მისი მოსაზღვრე სახელმწიფოებია: უნგრეთი ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სერბეთი აღმოსავლეთით, ბოსნია და ჰერცეგოვინა სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მონტენეგრო ასევე სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ადრიატიკის ზღვა სამხრეთ-დასავლეთით და სლოვენია ჩრდილო-დასავლეთით. მისი ტერიტორია თავსდება ჩრდილოეთის 42° და 47° განედებს შორის და აღმოსავლეთის 13° და 20° გრძედებს შორის. ქვეყნის ტერიტორიის ნაწილი, რომელიც უკიდურეს სამხრეთში მდებარეობს და დუბროვნიკს აკრავს გარს, პრაქტიკულად წარმოადგენს ექსკლავს, რომელიც კონტინენტური მიწის მთავარ არეს აკავშირებს ტერიტორიულ წყლებთან, მაგრამ გამოყოფილია მისგან მოკლე სანაპირო ზოლით, რომელიც ეკუთვნის ბოსნიას და ჰერცეგოვინას ქალაქი ნეუმის მიდამოებში.
ქვეყნის ტერიტორია შეადგენს 56 594 კმ²-ს, რომელიც შედგება ხმელეთის 56 414 კმ² ფართობისგან და 128 კმ² წყლის ზოლისაგან. სიდიდით მსოფლიოს 127-ე ქვეყანას წარმოადგენს. ქვეყნის აღმოსავლეთი ნაწილი ბორცვიანი ვაკეა, ცენტრალური და დასავლეთი ნაწილი მთიანი (დინარის ალპები), რომლის მაქსიმალური სიმაღლე 1831 მეტრს შეადგენს დინარას პიკზე. მთიანეთი მიყვება ბოსნია-ჰერცეგოვინას საზღვარს სამხრეთით ადრიატიკის ზღვის ნაპირამდე, ორივე ერთად კი შეადგენს მთელ სამხრეთ-დასავლეთ საზღვარს. კუნძულოვანი ხორვატია ათასზე მეტი სხვადასხვა ზომის პატარა კუნძულებისგან შედგება, რომელთაგან 48 მუდმივად დასახლებულია. ყველაზე დიდი კუნძულებია ცრესი და კრკი, რომელთაგან თითოეულს 405 კმ² ფართობი უკავია (156 კვ. მილი).
ჰრვატსკო ზაგორიეს გორაკებს ჩრდილოეთით და სლავონიის ვაკეებს აღმოსავლეთით (რომელიც პანონიის აუზის ნაწილს შეადგენს) კვეთს ქვეყნის მთავარი მდინარეები, როგორიცაა სავა, დრავა, კუპა და დუნაი. დუნაი, ევროპის მეორე ყველაზე გრძელი მდინარე, გადის ქალაქ ვუკოვარზე ქვეყნის უკიდურეს აღმოსავლეთში და ქმნის სერბიასთან საზღვრის ძირითად ნაწილს. ქვეყნის უფრო ცენტრალურ ნაწილზე გამავალი სავა და დრავა დუნაის შენაკადებია. ცენტრალურ და სამხრეთ რეგიონები ადრიატიკის სანაპირო ხაზისა და კუნძულების მახლობლად წარმოადგენენ დაბალ მთებს და ტყით დაფარულ ზეგნებს. ქვეყანაში მოიპოვება წარმოებისათვის საკმარისი ბუნებრივი რესურსები, მათ შორის: ნავთობი, ქვანახშირი, ბოქსიტი, დაბალი ხარისხის რკინის საბადო, კალციუმიანი ქანები, თაბაშირი, ბუნებრივი ასფალტი, სილიკა, მიკა, თიხები, მარილი და ჰიდროენერგია.
კარსტული მღვიმეები ხორვატიის ტერიტორიის ნახევარზე უფრო მეტი ნაწილისთვისაა დამახასიათებელი და განსაკუთრებით კარგადაა გამოხატული დინარის ალპებში. ხორვატიაში ღრმა მღვიმეების დიდი რაოდენობაა, აქედან ორმოცდაცხრა 250 მეტრზე უფრო ღრმაა, ხოლო თოთხმეტი — 500 მეტრზე უფრო ღრმა. დაბოლოს, სამი მღვიმე კილომეტრზე უფრო ღრმაა. ხორვატიის ყველაზე უფრო ცნობილი ტბებია პლიტვიცეს ტბები, ესაა 16 ტბის სისტემა, რომელთაც აერთებს ერთმანეთთან დოლომიტისა და კირქვის კასკადებზე ჩამომავალი ჩანჩქერებიანი ნაკადები. ტბები ცნობილია თავიანთი განსხვავებული ფერებით, რომლებიც იცვლება საფირონის ფერიდან ხასხასა მწვანემდე, რუხამდე ან ლურჯამდე.
კლიმატი
thumb|250პქ|[[პლიტვიცეს ტბების ეროვნული პარკი, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი.]] ხორვატიის უმეტესი ნაწილისთვის დამახასიათებელია ზომიერად თბილი და წვიმიანი კონტინენტური ჰავა, როგორც ეს განმარტებულია კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციით. საშუალო თვიური ტემპერატურა მერყეობს მინუს 3 °C-დან (იანვარი) პლუს 18 °C-მდე (ივლისი). ქვეყნის ყველაზე უფრო ცივი ნაწილებია ლიკა და გორსკი კოტარი, სადაც დათოვლილი ტყეების კლიმატია გაბატონებული 1 200 მეტრზე უფრო მაღალ სარტყელში. ხორვატიის ყველაზე თბილი ადგილებია ადრიატიკის სანაპირო და მისი უშუალოდ მიმდებარე ზოლი, რომელსაც ხმელთაშუაზღვისპირული სუბტროპიკული ჰავა ახასიათებს, რადგანაც აქ ტემპერატურული ცვლილებების შერბილება ხდება ზღვის მიერ. შესაბამისად, ტემპერატურის უკიდურესი მნიშვნელობები უფრო გამოხატულია კონტინენტურ არეებში. კერძოდ, 1919 წლის 3 თებერვალს ყველაზე უფრო დაბალი ტემპერატურა, −35.5 °C იყო დაფიქსირებული ჩაკოვეცში, ხოლო ყველაზე მაღალი ტემპერატურა, 42,4 °C დაფიქსირდა 1950 წლის 5 ივლისს კარლოვაცში.
საშუალო წლიური ნალექების რაოდენობა მერყეობს: 600 მილიმეტრიდან 3 500 მილიმეტრამდე გეოგრაფიული რეგიონის და ჰავის მიხედვით. ყველაზე მცირე ნალექების რაოდენობა ჩაწერილია გარე კუნძულებისათვის (ვისი, ლასტოვო, ბიშევო, სვეტაცი) და სლავონიის აღმოსავლეთი ზონებისათვის. ამ ბოლო რეგიონისათვის გვალვა უმეტესად ემთხვევა ხოლმე მოსავლის ზრდის სეზონს, ანუ აუცილებელი ხდება ხელოვნური მორწყვა. ყველაზე დიდი ნალექიანობა აღწერილია დინარის მთიანეთში და გორსკი კოტარში.
გაბატონებული ქარები ქვეყნის შუაგულში ძირითადად სუსტი ან ზომიერია, ჩრდილო-აღმოსავლეთის ან სამხრეთ-დასავლეთისა, ხოლოდ სანაპირო არეში გაბატონებული ქარების მიმართულება დამოკიდებულია ლოკალურ გარემოებებზე. უფრო ძლიერი ქარები უფრო ხშირად შეიმჩნევა ცივ თვეებში სანაპიროს გასწვრივ, ძირითადად, ბორას, ან უფრო იშვიათად, სიროკოს შემადგენლობაში. ქვეყნის ყველაზე უფრო მზიანი ნაწილებია გარე კუნძულები, ჰვარი და კორჩულა, სადაც წლიურად 2 700-ზე მეტი მზიანი საათია დაფიქსირებული. შემდეგი უფრო მზიანი ნაწილია ზოგადად ადრიატიკის ზღვის არე, ჩრდილოეთი ადრიატიკის სანაპირო ზოლი და სლავონია, თითოეული მათგანისთვის საშუალო-წლიურად 2 000-ზე მეტი მზიანი საათია დამახასიათებელი.
ბიომრავალფეროვნება
ფიტოგეოგრაფიის თვალსაზრისით, ხორვატია წარმოადგენს ბორეალური სამეფოსა და ცირკუმბორეალური რეგიონის ილირიული და ცენტრალურ-ევროპული პროვინციების ნაწილს, აგრეთვე ხმელთაშუაზღვისპირული რეგიონის ადრიატიკული პროვინციის ნაწილს. ბუნების მსოფლიო ფონდი ხორვატიაში განიხილავს სამ ეკორეგიონს: პანონიურს შერეული ტყეებით, დინარის მთიურ ზონას შერეული ტყეებითა და ილირიულ ზონას ფოთოლმცვენი ტყეებით.
thumb|250პქ|[[კარსტული წარმონაქმნები სიევერნი ველებიტის ეროვნულ პარკში.]]
ხორვატიაში აღწერილია 37 000 სახეობა, მაგრამ მათი რეალური რაოდენობა შეფასებულია 50 000 და 100 000-ს შორის. ამგვარ შეფასებას ხელს უწყობს ის ფაქტი, რომ 2 000-ის პირველი ათწლეულის მარტო პირველ ხუთ წელში უხერხემლოთა 400 ახალ ტაქსონზე წარმოდგენილი განაცხადი იქნა დაკმაყოფილებული. ამ ქვეყანაში ბინადრობს და იზრდება ათასზე მეტი ენდემი, განსაკუთრებით, ველებიტისა და ბიოკოვოს მთებში, ადრიატიკის ზღვის კუნძულებზე და კარსტულ მდინარეებში. კანონმდებლობით დაცულია 1131 სახეობა.
ხორვატიაში ბევრია აგრეთვე კულტივირებული მცენარეებისა და მოშინაურებული ცხოველების ჯიშები. მათს რიცხვში შედის ცხენების ხუთი ჯიში, მსხვილფეხა საქონლის ხუთი ჯიში, ცხვრის რვა ჯიში, ღორის ორი ჯიში და შინაური ფრინველის ერთი ჯიში. თვით ამ აბორიგენულ ჯიშებს შორისაც კი ცხრას საფრთხე ემუქრება, ან იქნებ კრიტიკული საფრთხეც კი ემუქრება.
ხორვატიაში მდებარეობს 444 დაცული არე, რაც ქვეყნის ტერიტორიის 9%-ს შეადგენს. აქ შედის რვა ეროვნული პარკი, ორი მკაცრი ნაკრძალი და ათი ბუნებრივი პარკი. ყველაზე უფრო ძველი და სახელგანთქმული მათში არის პლიტვიცეს ტბების ეროვნული პარკი, რომელიც აგრეთვე წარმოადგენს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის საიტს. ველებიტის ბუნებრივი პარკი წარმოადგენს იუნესკოს ადამიანისა და ბიოსფეროს პროგრამის ნაწილს. მკაცრ და სპეციალურ ნაკრძალებს, ისევე როგორც ეროვნულ და ბუნებრივ პარკებს, მართავს და იცავს ქვეყნის ცენტრალური ხელისუფლება, ხოლო დანარჩენ დაცულ არეებს მართავს და განაგებს საგრაფოები. 2005 წელს შექმნილი იქნა ეროვნული ეკოლოგიური ქსელი, რაც წარმოადგენდა ევროკავშირთან მიერთების და ნატურა-2 000-ის ქსელთან შეერთების პირველ ნაბიჯს.
პოლიტიკა
thumb|250პქ|[[ბანსკი-დვორი (ხორვატია)|ბანსკი-დვორი, ხორვატიის მთავრობის რეზიდენცია]] ხორვატიის რესპუბლიკა უნიტარული სახელმწიფოა და მმართველობის საპარლამენტო სისტემას იყენებს. მას შემდეგ, რაც იუგოსლავიაში კომუნისტური პარტია დაემხო, 1990 წელს ხორვატიამ ამჟამად მოქმედი კონსტიტუცია მიიღო და ჩაატარა პირველი მრავალპარტიული არჩევნები. 1991 წელს ქვეყანა იუგოსლავიას გამოეყო და ამავე წლის 8 ოქტომბერს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. გაერომ ხორვატია დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ 1992 წელს აღიარა. 1990 წლის კონსტიტუციით, 2000 წლამდე ხორვატია ნახევრად-საპრეზიდენტო ქვეყანა იყო. 2000 წლიდან ის საპარლამენტო სისტემაზე გადავიდა. ხორვატიაში ხელისუფლება დაყოფილია საკანონმდებლო, აღმასრულებელ და სასამართლო შტოებად. ხორვატიის საკანონმდებლოს სისტემა ემყარება კონტინენტური ევროპის სამართალს და ინსტიტუციურ ჩარჩოებში ის ძლიერ განიცდის ავსტრია-უნგრეთის სამართლის მემკვიდრეობის გავლენას. როდესაც 2010 წლის 30 ივნისს ევროკავშირში გაწევრიანებასთან დაკავშირებული მოლაპარაკებები საბოლოოდ დასრულდა, ხორვატიის კანონმდებლობა სრულ ჰარმონიაში იყო Acquis communautaire-თან.
სახელმწიფოს მეთაურია რესპუბლიკის პრეზიდენტი (Predsjednik Republike), რომელიც პირდაპირი არჩევის წესით აირჩევა ხუთი წლის ვადით და მისი არჩევა ზედიზედ მხოლოდ ორჯერაა შესაძლებელი. გარდა იმისა, რომ პრეზიდენტი შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალია, მისი პროცედურული მოვალეობაა პარლამენტის თანხმობით დანიშნოს პრემიერ-მინისტრი; ასევე, პრეზიდენტის ხელშია საგარეო პოლიტიკის ზოგიერთი ნაწილი. ბოლო საპრეზიდენტო არჩევნები 2010 წლის 10 იანვარს ჩატარდა, რომელშიც ივო იოსიპოვიჩმა გაიმარჯვა. პრეზიდენტის პოსტი მან იმავე წლის 18 თებერვალს დაიკავა.
მთავრობის მეთაურია პრემიერ-მინისტრი, რომლის კაბინეტშიც შედის 4 მოადგილე და 17 მინისტრი. აღმასრულებელი შტოს მისი პასუხისმგებლობაა კანონმდებლობისა და ბიუჯეტის შეთავაზება, კანონმდებლობის აღსრულება, რესპუბლიკის საგარეო და საშინაო პოლიტიკის წარმართვა. მთავრობა განთავსებულია დედაქალაქ ზაგრებში, ბანსკი-დვორის სასახლეში. 2011 წლის 23 დეკემბრიდან, ხორვატიის პრემიერ-მინისტრია ზორან მილანოვიჩი.
პარლამენტი (Sabor) ერთპალატიანია. მეორე პალატა, რომელიც 1990 წლის კონსტიტუციის საფუძველზე 1993 წელს შეიქმნა, გაუქმდა 2001 წელს. პარლამენტის წევრთა რაოდენობა მერყეობს 100-დან 160-მდე; ისინი საყოველთაო არჩევნების გზით აირჩევიან 4 წლის ვადით. პარლამენტის სესიები მიმდინარეობს 15 იანვრიდან 15 ივლისამდე და 15 სექტემბრიდან 15 დეკემბრამდე. ხორვატიის ორი უდიდესი პოლიტიკური პარტიაა ხორვატიის დემოკრატიული კავშირი და ხორვატიის სოციალ-დემოკრატიული პარტია.
ხორვატიას სამდონიანი იურიდიული სისტემა აქვს, რომელიც შედგება უზენაესი სასამართლოს, საოლქო სასამართლოებისა და მუნიციპალური სასამართლოებისაგან. საკონსტიტუციო სასამართლო მხოლოდ კონსტიტუციურ საკითხებს განიხილავს. გარდა ამისა, ასევე არსებობს უმნიშვნელო დანაშაულთა, სავაჭრო და ადმინისტრაციული სასამართლოები. კანონთა შესრულებას ხორვატიაში იცავს პოლიციის ძალები, რომელიც შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაშია. ბოლო წლებში, მიმდინარეობს აღნიშნული ძალების რეფორმა, რაშიც მონაწილეობას იღებენ საერთაშორისო სააგენტოები, მათ შორის ეუთო, რომლის მისიამაც ხორვატიაში მოქმედება 1996 წლის 18 აპრილს დაიწყო.
საგარეო ურთიერთობები
thumb|250პქ|დროშის აღმართვის ცერემონია [[ზაგრები|ზაგრებში, თავდაცვის სამინისტროზე, ხორვატიის ნატოში გაწევრიანების აღსანიშნავად, 2009 წ.]] ხორვატიას დიპლომატიური ურთიერთობები დამყარებული აქვს 174 სახელმწიფოსთან. 2009 წლის მონაცემებით, მსოფლიო მასშტაბით, ხორვატიას აქვს 51 საელჩო, 24 საკონსულო და 8 მუდმივი დიპლომატიური მისია. გარდა ამისა, ხორვატიაში ფუნქციონირებს საზღვარგარეთის ქვეყნების 52 საელჩო, 69 საკონსულო და ისეთი საერთაშორისო ორგანიზაციების ოფისები, როგორებიცაა ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი, მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია, ეუთო, მსოფლიო ბანკი, მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, საერთაშორისო ტრიბუნალი ყოფილი იუგოსლავიის საკითხებზე, გაეროს განვითარების პროგრამა, გაეროს უმაღლესი კომისარის ოფისი დევნილთა საკითხებში და გაეროს ბავშვთა ფონდი. 2009 წელს, ხორვატიის საგარეო საქმეთა და ევროინტეგრაციის სამინისტროს დასაქმებული ჰყავდა 1 381 ადამიანი და ხარჯავდა 648,2 მილიონ კუნას (86,4 მლნ ევრო). ხორვატიის საგარეო პოლიტიკის გაცხადებული მიზნებია მეზობელ ქვეყნებთან ურთიერთობების გაუმჯობესება, საერთაშორისო თანამშრომლობის გაუმჯობესება, ხორვატიის ეკონომიკისა და ზოგადად ხორვატიის მხარდაჭერა.
2003 წლიდან, ხორვატიის საგარეო პოლიტიკა ფოკუსირებული იყო მთავარ სტრატეგიულ მიზანზე — გამხდარიყო ევროკავშირის წევრი. 2011 წლის დეკემბერში ხორვატიამ ევროკავშირთან გაწევრიანების მოლაპარაკებები დაასრულა და 9 დეკემბერს წევრად მიღების ხელშეკრულებას მოაწერა ხელი. ხორვატია ევროკავშირს 2013 წლის 1 ივლისს შეუერთდა, რითაც დასრულდა 2001 წელს დაწყებული პროცესი. მოპალარაკებების ხშირი დამაბრკოლებელი ფაქტორი იყო ხორვატია-სლოვენიის სასაზღვრო დავის გამო მისი დაბლოკვა სლოვენიის მიერ. პრობლემა საბოლოოდ 2009 წლის 4 ნოემბერს საარბიტრაჟო შეთანხმებით მოგვარდა, რაც ორივე პარლამენტმა დაამტკიცა, სლოვენიაში კი ამ საკითხზე რეფერენდუმი ჩატარდა.
2000-იან წლებში, ხორვატიის კიდევ ერთი სტრატეგიული მიზანი იყო ნატოში გაწევრიანება. 2000 წელს ხორვატია ჩაერთო პროექტში პარტნიორობა მშვიდობისთვის; 2008 წელს ალიანსში გასაწევრიანებლად მიიწვიეს და მისი წევრი ოფიციალურად 2009 წლის 1 აპრილს გახდა. 2008–2009 წლებში ხორვატია იყო გაეროს უშიშროების საბჭოს წევრი. 2015 წლისათვის ქვეყანა შენგენის ზონაში ჩასართვად ემზადება.
თავდაცვა
ხორვატიის შეიარაღებული ძალები (CAF) მოიცავს არმიის, ფლოტის და საჰაერო ძალების განშტოებებს და დამატებით განათლება-ტრენინგისა და მხარდაჭერის სარდლობებს. ხორვატიის შეირაღებული ძალების მეთაურია გენერალური შტაბი, რომელიც თავდაცვის სამინისტრო ექვემდებარება, ეს უკანასკნელი კი — ხორვატიის პრეზიდენტს. კონსტიტუციის თანახმად, პრეზიდენტი შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალია და ომის დროს პირდაპირი მუქარის შემთხვევაში ის განკარგულებებს პირდაპირ გენერალური შტაბის მიმართ იძლევა. მინი|მარცხნივ|[[ხორვატიის საჰაერო ძალებისა და აშშ-ის საზღვაო ძალების საბრძოლო თვითმფრინავები, მრავალეროვნული წვრთნების დროს.]]
1991-95 წლების ომის შემდეგ, სამხედრო ხარჯები და შეიარაღებული ძალების მოცულობა გამუდმებით კლებულობდა. 2005 წლისთვის, სამხედრო ხარჯები ქვეყნის მშპ-ის დაახლოებით 2,39 %-ს უდრიდა და ამ მაჩვენებლის მიხედვით ხორვატია მსოფლიოში 64-ე ადგილს იკავებდა. 2005 წლის შემდეგ, სამხედრო ბიუჯეტი მშპ-ის 2%-იანი ნიშნულის ქვევით იქნა შენარჩუნებული, მაშინ როდესაც 1994 წელს ეს მაჩვენებელი რეკორდულ 11.1%-ს უდრიდა. ხორვატიის შეიარაღებულმა ძალებმა, ტრადიციულად დიდი რაოდენობით ახალწვეულებზე დაყრდნობიდან, 2009 წლის აპრილში ნატოში შესვლამდე, არმიის რაოდენობის შემცირებისკენ, რესტრუქტურირებისკენ და პროფესიონალიზაციისკენ გადადგმული რეფორმების რამდენიმეწლიანი პერიოდი გაიარა. 2006 წელს გამოცემული პრეზიდენტის დეკრეტის მიხედვით, ხორვატიის შეიარაღებული ძალების რაოდენობა 18 100 ატიური სამხედრო პირით, 3 000 სამოქალაქო პირით და მშვიდობიან პერიოდში 2000 18-დან 30 წლამდე მოხალისე ახალწვეულით განისაზღვრა.
სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვევა, 2008 წლის იანვარში გაუქმდა. 2008 წლამდე, სამხედრო სამსახური სავალდებულო იყო 18 წლის მამაკაცებისთვის, რომლებიც თავის მოვალეობას, 2001 წელს ცხრათვიანი მსახურობის სქემის შემცირების შემდეგ, 6 თვის განმავლობაში იხდიდნენ. მსახურის მოწინააღმდეგე კეთილსინდისიერ მოქალაქეებს კი საშუალება ეძლეოდათ რვათვიანი სამოქალაქო მსახურობა აერჩიათ. მინი|250პქ|კომპანია [[Đuro Đaković (ქარხანა)|Đuro Đaković-ის დიზაინის, ხორვატიის არმიის პროტოტიპული საბრძოლო ტანკი — M95 დეგმანი.]] 2011 წლის აპრილისთვის, როგორც გაეროს მართული საერთაშორისო სამშვიდობო ძალების ნაწილი, საზღვარგარეთში დისლოცირებული იყო ხორვატიის არმიის 120 წევრი, მათ შორის 95 UNDOF-ის პროგრამის ფარგლებში გოლანის მაღლობებზე მსახურობდა. 2011 წელს როგორც ნატოს მართული ISAF-ის ძალების ნაწილი, ასევე დამატებით 350 ჯარისკაცი მსახურობდა ავღანეთში და როგორც KFOR-ის ძალები, 20 ჯარისკაცი — კოსოვოში.
ხორვატიას ასევე გააჩნია მნიშვნელოვანი სამხედრო ინდუსტრიული სექტორი, რომელმაც 2010 წელს, დაახლოებით 120 მლნ. აშშ დოლარის ღირებულების სამხედრო აღჭურვილობა და შეიარაღება გაიტანა ექსპორტზე. ხორვატიის სამხედრო ძალების მიერ შეიარაღებაში მიღებული ადგილობრივი წარმოების იარაღები და ტექნიკა მოიცავს HS Produkt-ის მიერ შემუშავებულ წელზე სატარებელ სტანდარტულ იარაღ HS2000-ს და კომპანია Đuro Đaković-ის დიზაინის M-84D და პროტოტიპულ M-95 საბრძოლო ტანკებს. ხორვატული არმიის უნიფრომა და ჩაფხუტებიც ადგილობრივი წარმოებისაა და წარმატებით იყიდება ასევე სხვა ქვეყნებში.
ადმინისტრაციული დაყოფა
250px|მინიატიურა|ქალაქ [[სპლიტის ცენტრი, რომელიც იმპერატორ დიოკლეტიანეს სასახლის ირგვლივაა გაშენებული]] პირველად, ხორვატია ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებში დაიყო საგრაფოებად. დროთა განმავლობაში, ოსმალთა მიერ ტერიტორიების დაპყრობისა და შემდეგ მათი გათავისუფლების კვალდაკვალ, დაყოფა იცვლებოდა. იცვლებოდა დალმაციის, დუბროვნიკისა და ისტრიის პოლიტიკური სტატუსი. 1920-იან წლებში, გაუქმდა ქვეყნის ტრადიცული, საგრაფოებად დაყოფა, როდესაც სერბების, ხორვატებისა და სლოვენიელების სამეფო და მისი შემდგომი იუგოსლავია ობლასტებად და ბანოვინებად დაიყო.
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, ხორვატიას, როგორც იუგოსლავიის ნაწილს, კომუნისტები მართავდნენ. მათ გააუქმეს არსებული ადმინისტრაციული დაყოფა და ხორვატია დაახლოებით ას მუნიციპალიტეტად დაყვეს. 1992 წლის კანონმდებლობით, შემუშავდა ოლქებად დაყოფა, რაც მნიშვნელოვნად წააგავდა 1920 წლამდე არსებული დაყოფის მოდელს; ქვეყანა 14 ოლქად დაიყო.
დღეისათვის ხორვატია დაყოფილია 20 ოლქად და დედაქალაქ ზაგრებად, რომელსაც ერთდროულად აქვს როგორც ქალაქის, ისე ოლქის სტატუსი. 2006 წელს შეიცვალა ზოგიერთი ოლქის საზღვრები. ოლქები დაყოფილია 127 ქალაქად და 429 მუნიციპალიტეტად. ტერიტორიული დაყოფის სტატისტიკური ნომენკლატურა ხორვატიაში რამდენიმე დონისაგან შედგება. 1-ელ დონეზე, ქვეყანა ერთი მთლიანი ერთეულია.
დემოგრაფია
მინი|მარჯვნივ|upright=1.5|ხორვატიის მოსახლეობა (ათასებში) 1857–2011 წლებში. 2011 წელს, 4,28 მილიონიანი მოსახლეობით, ხორვატიას 125-ე ადგილი ეკავა მსოფლიოში. ქვეყნის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 75,9 კაცს შეადგენს. ხორვატიაში სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 78 წელია. შობადობის ჯამური კოეფიციენტი ერთ დედაზე 1,5 ბავშვი, ერთ-ერთი ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია მსოფლიოში. 1991 წლიდან, ხორვატიაში სიკვდილიანობის კოეფიციენტი მუდმივად აჭარბებდა შობადობის კოეფიციენტს. 1990-იანი წლების ბოლოდან ხორვატიაში დადებითი მიგრაციის სალდო იყო, ხოლო 2006 წელს იმიგრანტთა სალდომ 7000-ს მიაღწია.
ხორვატიის სტატისტიკის ბიუროს პროგნოზით, 2051 წლისათვის ქვეყნის მოსახლეობის რაოდენობა შესაძლოა 3,1 მილიონ კაცამდე შემცირდეს, რაც დამოკიდებულია შობადობასა და მიგრაციის სალდოზე. ხორვატიის მოსახლეობა 1857 წლიდან 1991 წლამდე სტაბილურად იზრდებოდა და 2,1 მილიონი კაციდან 4,7 მილიონამდე ავიდა. გამონაკლისია მხოლოდ 1921 და 1948 წლების აღწერა, რომელიც პირველი და მეორე მსოფლიო ომების შემდეგ ჩატარდა. ამჟამად მოსახლეობის ბუნებრივი მატების მაჩვენებელი უარყოფითია, დემოგრაფიული გადასვლა დასრულდა 1970 წელს. ბოლო პერიოდში, ხორვატიის მთავრობა იძულებული გახდა უცხოელი მუშახელისათვის სამუშაო ნებართვების დამატებით 40%-იანი კვოტა გამოეყო. თავისი საიმიგრაციო პოლიტიკის შესაბამისად, ხორვატია ემიგრანტების მოხიბვლას ცდილობს, რათა მათ დაბრუნებისაკენ უბიძგოს.
მოსახლეობის შემცირებას ასევე ხელი შეუწყო ხორვატიის დამოუკიდებლობისათვის ომმა. ომის დროს მოსახლეობის დიდი ნაწილი გადასახლდა და გაიზარდა ემიგრაცია. 1991 წელს, ძირითადად სერბულ რაიონებში, დაახლოებით 400 000 ხორვატი სხვა არასერბი მოსახლეობა ხორვატიის სერბულმა ძალებმა ან სახლებიდან იძულებით გამოყარეს, ან ძალადობას გაექცნენ. ომის ბოლო დღეებში, 1995 წელს, ოპერაცია შტორმის დროს ხორვატიის ძალების მოსვლამდე, 120 000-ზე მეტი და შესაძლოა 200 000 სერბი ქვეყნიდან გაიქცა. მთელი ომის განმავლობაში გადასახლებული 300 000 სერბი ლტოლვილიდან, ომის დამთავრებიდან 10 წლის განმავლობაში მხოლოდ 170 000 დაბრუნდა უკან. ხორვატიაში დარჩენილ სერბთა უმეტესობას არასოდეს უცხოვრია ხორვატიის დამოუკიდებლობისათვის ომის დროს ოკუპირებულ რაიონებში.
ხორვატია ძირითადად ხორვატებითაა (90.4%) დასახლებული და ყოფილი იუგოსლავიის ექვსი ქვეყნიდან ყველაზე მონოეთნიკურია. უმცირესობებს შორის არიან სერბები (4.4%), ბოსნიელები, უნგრელები, იტალიელები, სლოვენები, გერმანელები, ჩეხები, ბოშები და სხვა (5,9%). ხორვატიის ძირითადი რელიგიებია კათოლიციზმი 86,28%, მართლმადიდებლობა 4,44%, პროტესტანტიზმი 0,34%, სხვა ქრისტიანული მიმდინარეობები 0,30% და ისლამი 1,47%.
ეკონომიკა
მინი|250პქ|[[ხორვატული ღვინო|ღვინო ხორვატიის თითქმის ყველა რეგიონში მზადდება.]]
ხორვატიას მაღალშემოსავლიანი ეკონომიკა აქვს. 2013 წელს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მონაცემები აჩვენებდა, რომ ხორვატიის ნომინალური მშპ ჯამში $63 842 მილიარდს, ხოლო თითო მოსახლეზე $14 457-ს უდრიდა, ამავდროულად, 2011 წელს, მსყიდველობითი უნარის პარიტეტის (მუპ) მშპ ჯამში $80,334 მილიარდს, ხოლო თითო მოსახლეზე $18 191-ს უდრიდა. ევროსტატის მონაცემების მიხედვით, 2012 წელს, ხორვატიის მშპ ევროკავშირის საშუალო მაჩენებლის 61 %-ს უდრიდა.
2010 წელს, ეკონომიკურ წარმოებაში მომსახურების სექტორი დომინირებდა, რომელიც მშპ-ის 66 %-ს გამოიმუშავებდა, შემდეგ ინდუსტრიული სექტორი მოდიოდა — 27,2 %-ით და სოფლის მეურნეობა — 6,8%-ით. 2012 წლის მონაცემებით, შრომისუნარიანი მოსახლეობის 2,1 % სოფლის მეურნეობაში იყო დასაქმებული, 29 % — ინდუსტრიაში და 69 % — მომსახურების სფეროში. ინდუსტრიული სექტორის წამყვანი დარგებია: გემთმშენებლობა, კვების მრეწველობა, ფარმაცევტიკა, ინფორმაციული ტექნოლოგიები, ბიოქიმია და ხე-ტყის მრეწველობა. 2013 წელს, ხორვატიის ექსპორტმა 67,9 მილირადი კუნა (8,9 მლრდ. ევრო) შეადგინა, ხოლო იმპორტმა — 119,5 მილიარდი კუნა (15,8 მრლდ. ევრო). ხორვატიის ყველაზე დიდი საერთაშორისო სავაჭრო პარტნიორი ევროკავშირია.
ტურიზმი
ტურიზმის ინდუსტრიის ძირითადი ნაწილი ადრიატიკის ზღვის სანაპიროზე ყვავის. ჯერ კიდევ XIX საუკუნის შუა წლებიდან, პირველი კურორტი იყო ოპატია. 1890-იანი წლებისთვის ის ევროპის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი გამაჯანსაღებელი კურორტი გახდა. მოგვიანებით, კურორტთა დიდი რაოდენობა გაშენდა ზღვის სანაპიროსა და მრავალ კუნძულზე, სადაც ტურისტებს მრავალგვარ სერვისს სთავაზობენ. უმნიშვნელოვანესის საწყლოსნო ტურიზმი, კულტურული ტურიზმი, რომელიც დაკავშირებულია შუა საუკუნეების სანაპირო ქალაქებთან და მრავალ კულტურულ ღონისძიებასთან, რომლებიც ზაფხულობით იმართება. ქვეყნის შიდა ნაწილებში ტურისტების განკარგულებაშია სამთო კურორტები, აგროტურიზმი და სპა. ასევე მნიშვნელოვანი ტურისტული დანიშნულების ადგილია ზაგრები, რომელიც კკონკურენციას უწევს მთავარ სანაპირო ქალაქებსა და კურორტებს.
ხორვატიაში არის სრულიად გამოუყენებელი, დაუზიანებელი წყლიანი არეალები, სადაც შექმნილია ბუნების ნაკრძალები და ცისფერი დროშის მქონე 116 საწყლოსნო ადგილი. ხორვატია მსოფლიოში მე-18 ყველაზე პოპულარული ტურისტული დანიშნულების ადგილია. ვიზიტორების 15% ნატურიზმშია ჩართული — ინდუსტრიაში, რომლითაც ხორვატია მთელ მსოფლიოშია ცნობილი. გარდა ამისა, ხორვატია პირველი ქვეყანა იყო ევროპაში, რომელმაც კომერციული ნატურისტული კურორტები განავითარა.
ინფრასტრუქტურა
ხორვატიის ბოლო დროინდელი ინფრასტრუქტურული განვითარების უმთავრეს მოვლენას, მისი სწრაფად მზარდი ავტომაგისტრალების ქსელი წარმოადგენს, რომელთა დიდი ნაწილი 1990-იან წლებში და განსაკუთრებით 2000-იანი წლების დეკადაში აშენდა. 2011 წლის სექტემბრის მონაცემებით, ხორვატიამ დაამთავრა ჯამში 1100 კმ-ზე მეტი სიგრძის ავტომაგისტრალები, რომლებიც ზაგრებს რეგიონების უმეტესობასთან, სხვადასხვა ევროპულ მარშრუტებთან და ოთხ პანევროპულ კორიდორთან აკავშირებენ. ყველაზე დატვირთული ავტომაგისტრალებია A1, რომელიც ზაგრებს სპლიტთან აკავშირებს და A3, რომელიც ჩრდილოდასავლეთი ხორვატიისა და სლავონიის გადაკვეთით ქვეყანას აღმოსავლეთიდან დასავლეთით კვეთს. სახელმწიფო მნიშვნელობის გზების ფართოდ გავრცელებული ქსელი, მოქმედებს როგორც ავტომაგისტრალების „ფიდერი გზები“, რომლებიც ქვეყნის ყველა მთავარ დასახლებულ პუნქტს აკავშირებენ ერთმანეთთან. ხორვატული ავტობანების ქსელის ხარისხის და უსაფრთხოების დონეები შემოწმდა და დადასტურდა EuroTAP-ისა და EuroTest-ის რამდენიმე პროგრამით.
ხორვატიას 2722 კმ სიგრძის ფართო სარკინიგზო ქსელი აქვს, აქედან 985 კმ ელექტრიფიცირებული და 254 კმ ორმხრივი სარკინიგზო ხაზებია. ხორვატიის ყველაზე მნიშვნელოვანი სარკინიგზო ხაზები პანევროპული სატრანსპორტო კორიდორების, Vb-სა და X-ის მახლობლადაა, რომლებიც ზაგრების გავლით რიეკას ბუდაპეშტთან და ლიუბლიანას ბელგრადთან აკავშირებენ. ყველა სარკინიგზო მომსახურებას ხორვატიის რკინიგზა ოპერირებს.
ხორვატიას საერთაშორისო აეროპორტები აქვს ზაგრებში, ზადარში, სპლიტში, დუბროგვნიკში, რიეკაში, ოსიეკში და პულაში. 2011 წლის მონაცემებით, ხორვატია ასრულებს სამოქალაქო ავიაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის უსაფრთხოების სტანდარტებს და აშშ-ის ფედერალურმა საავიაციო ადმინისტრაციამ ის კატეგორია 1-ის რეიტინგში აიყვანა.
ხორვატიის ყველაზე დატვირთული სატვირთო საზღვაო პორტი, რიეკას პორტია, ხოლო ყველაზე დატვირთული სამგზავრო პორტი, სპლიტისა და ზადარის პორტებია. დამატებით, დიდი რაოდენობით მომცრო პორტები მსახურობენ, როგორც საბორნო ხაზების ფართო სისტემა, რომლებიც ერთმანეთთან აკავშირებენ მრავალრიცხოვან კუნძულებსა და ზღვისპირა ქალაქებს, როგორც ხორვატიაში, ასევე იტალიაში. ყველაზე დიდი სამდინარო პორტი ვუკოვარია, რომელიც მდინარე დუნაიზე მდებარეობს და წარმოადგენს ქვეყნის გასასვლეს პანევროპულ სატრანსპორტო კორიდორ VII-ზე.
ხორვატიაში, 610 კმ სიგრძის ნედლი ნავთობის გადასაზიდი ნავთობსადენებია, რომლებიც რიეკას პორტის ნავთობტერმინალს, რამდენიმე გადასატვირთ ტერმინელთან ერთად, ხორვატიაში რიეკასა და სისაკის, ხოლო საზღვარგარეთ ბროდის (ბოსნია-ჰერცეგოვინა), პანჩევოსა და ნოვი სადის (სერბეთი) ნავთობგადამამუშავებელ ქარხნებთან აკავშირებს. ნავთობსადენების სისტემას წელიწადში 20 მლნ. ტონა ნავთობის გადაზიდვის უნარი აქვს. ბუნებრივი აირის ტრანსპორტირების სისტემა 2 113 კმ სიგრძის მაგისტრალურ და რეგიონალურ გაზსადენებს და 300-ზე მეტ დაკავშირებულ სტრუქტურას მოიცავს, რომელიც აკავშირებს წარმოების რგოლებს, ოკოლის ბუნებრივი აირის საცავს და 37 სადისტრიბუციო სისტემას.
ხორვატიის ენერგორესურსების წარმოება ქვეყნის ბუნებრივი აირის მოთხოვნის 85 %-ს და ნავთობის მოთხოვნის 19 %-ს აკმაყოფილებს. 2008 წელს, ხორვატიის ძირითადი ენერგოწარმოების სტრუქტურის 47,6 % მოიცავდა ბუნებრივ აირს (47,7%), ნედლ ნავთობს (18,0 %), სათბობ ხის ნაწარმს (8,4 %), ჰიდრო ენერგიას (25,4 %) და სხვა განახლებად ენერგეტიკულ წყაროებს (0,5 %). 2009 წელს, ხორვატიაში ელექტროენერგიის ქსელის საერთო წარმოებამ 12 725 მიაღწია და ხორვატიამ ელექტროენერგიის მოთხოვნის, მხოლოდ 28,5 %-ის იმპორტირება განახორციელა. ხორვატიის ელექტოენერგიის იმპორტის დიდი ნაწილი სლოვენიაში მდებარე კრშკოს ატომური ელექტრო სადგურიდან ხორციელდება, რომლის 50%-საც ხორვატული Hrvatska elektroprivreda ფლობს და ქვეყნის ელექტრომომარაგების 15 %-ს აკმაყოფილებს.
ჯანდაცვა
ხორვატიას გააჩნია უნივერსალური ჯანდაცვის სისტემა, რისი საფუძველიც ჩაყრილი იქნა უნგრეთ-ხორვატიის 1891 წლის საპარლამენტო აქტით, რომელიც უზრუნველყოფდა სავალდებულო დაზღვევას ქარხნის ყველა მუშისათვის და ყველა ხელოსნისათვის. დღეისათვის მოსახლეობა გაერთიანებულია ჯანმრთელობის დაზღვევის საბაზისო პროგრამაში. 2009 წელს ჯანდაცვასთან დაკავშირებულმა წლიურმა ხარჯებმა მიაღწიეს 20,6 მილიონ კუნას (2,75 მილიარდ ევროს). 2010 წელს ხორვატიამ თავისი მთლიანი შიდა პროდუქტის 6,9 % დახარჯა ჯანდაცვაზე.
მინი|250პქ|დუბრავას კლინიკური საავადმყოფო [[ზაგრები|ზაგრებში.]]
ხორვატია მსოფლიოში მე-40 ადგილს იკავებს სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობის მიხედვით, კერძოდ, ეს მაჩვენებელი შეადგენს ამ ქვეყნისათვის 74 წელს მამაკაცებისათვის და 81 წელს ქალებისათვის. ქვეყანაში დაფიქსირებულია საკმაოდ დაბალი ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი, კერძოდ, 5 შემთხვევა 1000 ცოცხალ ახალშობილზე.
დღეისათვის სახელმწიფოში არსებობს ასობით ჯანდაცვითი დაწესებულება, მათ შორის, 79 ჰოსპიტალი და კლინიკა ჯამში 23 967 საწოლით. საავადმყოფოები და კლინიკები წელიწადში შვიდასი ათასზე მეტ პაციენტს იღებს და მათში დასაქმებულია 5 205 ექიმი, აქედან 3929 სპეციალისტი. ხორვატიაში დღესდღეობით დარეგისტრირებულია 6379 კერძო სამედიცინო ოფისი და სამედიცინო მუშაკთა სრული რაოდენობა ქვეყნის მასშტაბით შეადგენს 41 271-ს. მუშაობს 63 სასწრაფო დახმარების მანქანა, რომლებიც წლიურად მილიონზე მეტ გამოძახებაზე პასუხობენ. 2008 წელს სიკვდილის წამყვანი მიზეზი იყო გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები და ამ მიზეზით დაღუპულთა შორის 43,5 % იყვნენ მამაკაცები და 57,2 % ქალები. მეორე ადგილზე იყო სიმსივნური დაავადებები. 2009 წელს მხოლოდ 13 ხორვატი იყო დაინფიცირებული აივ/შიდსით და 6 მოქალაქე იყო დაღუპული ამ დაავადებისგან. 2008 წელს ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით 15 წელზე უფროსი ასაკის ხორვატიელებისგან 27,4 % იყო მწეველი. ამავე ორგანიზაციის 2003 წლის მონაცემებით, ხორვატიის ზრდასრული მოსახლეობის 22% ატარებს ჭარბ წონას.
მასმედია
პრესისა და სიტყვის თავისუფლება ხორვატიის კონსტიტუციითაა გარანტირებული. 2010 წლის პრესის თავისუფლების ინდექსის მაჩვენებლით, ხორვატიას 62-ე ადგილი ეკავა. სახელმწიფოს კუთვნილი ახალი ამბების სააგენტო „HINA“ მოქმედებს ხორვატულ და ინგლისურ ენებზე და აშუქებს პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და კულტურულ სიახლეებს.
კულტურა
2009 წელს, ხორვატიაში გამოქვეყნდა 7 200 წიგნი და ბროშურა, ასევე 2678 ჟურნალი და 314 გაზეთი. ფუნქციონირებს 146 რადიოსადგური და 21 ტელევიზია. უკანასკნელ 5 წელიწადში, ქვეყანაში წარმოებულ იქნა 5 სრულმეტრაჟიანი მხატვრული ფილმი. 2009 წლის მონაცემებით, არსებობს 784 სამოყვარულო კულტურული და მხატვრული ასოციაცია; ყოველწლიურად ტარდება 10 ათასზე მეტი კულტურული, საგანმანათლებლო და მხატვრული ღონისძიება. წიგნის საგამომცემლო ბაზარზე რამდენიმე მსხვილი კომპანია დომინირებს. წიგნის ინდუსტრიის მთავარი ღონისძიება — გამოფენა Interliber, ზაგრების ფესტივალის ფარგლებში ყოველწლიურად იმართება.
ხორვატიაში ადამიანის განვითარების ინდექსის მიხედვით მაღალია ადამიანის განვითარების დონე და გენდერული თანასწორობა. ქვეყანა ასევე მხარს უჭერს შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა უფლებებს. ხორვატიაში ერთსქესიან წყვილთა კავშირების აღიარება ბოლო ათწლეულში თანდათანობით გაუმჯობესდა და კულმინაციას 2014 წლის ივლისში დარეგისტრირებული სამოქალაქო კავშირების სახით მიაღწია. ერთსქესიან წყვილებს თანაბარი მემკვიდრეობს უფლება, საგადასახადო გამოქვითვები და შვილად აყვანის შეზღუდული უფლებები მიენიჭათ. ამის მიუხედავად, 2013 წლის დეკემბერში, ხორვატებმა მხარი დაუჭირეს კონსერვატიული ჯგუფების მიერ ინიცირებულ კონსტიტუციური რეფერნდუმის ჩატარებას, რათა „ქორწილი“ განესაზღვრათ, როგორც „ქალისა და კაცის კავშირი“.
ხელოვნება და ლიტერატურა
მინი|მარცხნივ|[[გრგურ ნინელის ძეგლი (მოქანდაკე - ივან მეშტოვიჩი) და დიოკლეტიანეს სასახლის კოშკი ქალაქ სპლიტში]] ხორვატული არქიტექტურა მოსაზღვრე ქვეყნების არქიტექტურის გავლენას განიცდის. ავსტრიული და უნგრული გავლენა იგრძნობა ჩრდილოეთ და ცენტრალურ რეგიონებში, დალმაციასა და ისტრიაში კი ვენეციური გავლენაა თვალშისაცემი. დიდი მოედნები, პარკები და ფეხით მოსიარულეთა ზონები თავმოყრილია იმ ქალაქებში, სადაც ბაროკოს ურბანული დაგეგმარებაა წარმოდგენილი, მათ შორის ოსიეკის ძველ ნაწილში, ვანაჯინსა და კარლოვაცში. არტ-ნუვოს სტილი ასახულია თანამედროვე არქიტექტურაში. სანაპიროებზე არქიტექტურა ხმელთაშუაზღვისაა, ძლიერი ვენეციურისა და რენესანსის გავლენით; მაგალითებია იურაი დალმატინაცისა და ნიკოლა ფირენტინაცის ნამუშევრები. ხორვატული არქიტექტურის უძველესი ნიმუშებია IX საუკუნის ეკლესიები, მათ შორის ყველაზე დიდია წმინდა დონატუსის ეკლესია.
ხორვატიას ხელოვანების დიდი ისტორია აქვს, დაწყებული შუა საუკუნეებიდან. ცნობილია XIII საუკუნეში რადოვანის მიერ დამზადებული ტროგირის ტაძრის კარიბჭე. ეს უკანასკნელი ბალკანეთის რომანული სკულპტურის ყველაზე მნიშვნელოვან ნიმუშს წარმოადგენს. მაშინ, როდესაც ხორვატია ოსმალებთან ასწლიან ომში იყო ჩართული, მის ზღვისპირა ტერიტორიაზე დიდი ზეგავლენა მოახდინა რენესანსულმა მოძრაობამ. ოსმალური ზეწოლის შესუსტებასთან ერთად, ხორვატული ხელოვნება კვლავ გაიფურჩქნა ბაროკოსა და როკოკოს პერიოდებში. XIX და XX საუკუნეებში გამოჩნდა უამრავი ხორვატი ხელოვანი, რომელთაც ხელოვნების მოყვარული და ძალაუფლების მქონე მფარველები ჰყავდათ. მაგალითად, ასეთი იყო ეპისკოპოსი იოზიპ იურაი შტროსმაიერი, რომლის სახელსაც უკავშირდება ხორვატიის მეცნიერებათა და ხელოვნებათა აკადემიისა და ზაგრების უნივერსიტეტის დაარსება. ადგილობრივი ხელოვანები, რომლებმაც მსოფლიო წარმატებას მიაღწიეს, არიან ვლახო ბუკოვაცი და ივან მეშტოვიჩი.
ბაშკას ქვის ფირფიტა, რომელიც გლაგოლიცათია ამოტვიფრული და 1100 წლით თარიღდება, ყველაზე ძველ შემორჩენილ წარწერად მიიჩნევა ხორვატულ ენაზე. ხორვატული ლიტერატურის ნამდვილი აყვავება რენესანსის ეპოქაში დაიწყო პოეტ მარკო მარულიჩის მოღვაწეობით. მის გარდა, ცნობილია ამავე ეპოქის დრამატურგი მარინ დრჟიჩი, ბაროკოს პოეტი ივან გუნდულიჩი, ილირიული მოძრაობის წარმომადგენელი პოეტი ივან მაჟურანიჩი, რომანისტი, დრამატურგი და პოეტი აუგუსტ შენოა, პოეტი და მწერალი ანტუნ გუსტავ მატოში, პოეტი ანტუნ ბრანკო შიმიჩი, ექსპრესიონისტი და რეალისტი მიროსლავ კრლეჟა, პოეტი ტინ უევიჩი და მწერალი ივო ანდრიჩი.
კულინარია
მინი|[[ფრიტულე, ტრადიციული საკონდიტრო ნაწარმი დალმაციაში.]] ხორვატიის ტრადიციული სამზარეულო რეგიონების მიხედვით განსხვავდება. დალმაცია და ისტრია იტალიური და სხვა ხმელთაშუაზღვის სამზარეულოების გავლენას განიცდის, რომლებიც ზეთის ხილის ზეთის და ნივრიანი სანელებლების, ზღვის პროდუქტების, მომზადებული ბოსტნეულის და მაკარონის კერძების პრიორიტეტულობით გამოირჩევიან. კონტინეტურ სამზარეულოზე საგრძნობი გავლენა აქვს უნგრულ, ავსტრიულ და თურქულ მომზადების წესებს. კონტინენტურ მხარეებში ჭარბობს ხორცეული, მტკნარი წყლის თევზეული და მცენარეული კერძები.
ხორვატიაში ღვინის მწარმოებელი ორი გამოკვეთილი რეგიონია. კონტინენტური რეგიონი ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, განსაკუთრებით კი სლავონია ორიენტირებულია მაღალფასიანი, ძირითადად თეთრი ღვინის წარმოებაზე. ჩრდილოეთ სანაპიროს გასწვრივ, ისტრიის და კრკის ღვინოები, მეზობელ იტალიაში წარმოებული ღვინოების მსგავსია, მაშინ როდესაც უფრო სამხრეთით, დალმაციაში, ნორმას ხმელთაშუაზღვის სტილის წითელი ღვინოები ქმნიან. ღვინის ყოველწლიური წარმოება 140 მილიონ ლიტრს აჭარბებს. გვიან XVIII საუკუნემდე, ხორვატია ძირითადად ღვინის მსმელ ქვეყნად რჩებოდა, შემდგომ პერიოდში კი ლუდის მასიური წარმოება და მოხმარება დაიწყო. 2008 წელს, თითოეულ მოსახლეზე მისი ყოველწლიური მოხმარების რაოდენობამ 83,3 ლიტრი შეადგინა, რამაც ამ მაჩვენებლით მსოფლიოს სხვა ქვეყნებს შორის ხორვატია მე-15 ადგილზე დააყენა.
სპორტი
ხორვატიაში 400 000-ზე მეტი აქტიური სპორტსმენია. ყველაზე პოპულარული სპორტი ფეხბურთია. ხორვატიის ფეხბურთის ფედერაცია, 118 000-ზე მეტი დარეგისტრირებული მოთამაშით, ყველაზე დიდი სპორტული ასოციაციაა ქვეყანაში. ეროვნული ჩემპიონატი ფეხბურთში საუკეთესოა საშუალო დასწრების მიხედვით.
სხვადასხვა დროს, ქვეყანამ უმასპინძლა რამდენიმე მნიშვნელოვან სპორტულ ღონისძიებას, მათ შორის, 1979 წლის ხმელთაშუაზღვის თამაშებს, 1987 წლის ზაფხულის უნივერსიადას, 2000 წლის ნიჩბოსნობის მსოფლიო ჩემპიონატს, 2007 წლის მაგიდის ჩოგბურთის მსოფლიო ჩემპიონატს, 2009 წლის ხელბურთის მსოფლიო ჩემპიონატს კაცთა შორის. ხორვატიაში ჩატარებულა რამდენიმე ევროპის ჩემპიონატი. მმართველი სპორტული ორგანიზაცია ხორვატიის ოლიმპიური კომიტეტია. ის 1991 წლის 10 სექტემბერს დაფუძნდა, საერთაშორისო ოლიმპიურმა კომიტეტმა კი 1992 17 იანვარს აღიარა. პირველი ოლიმპიადა ხორვატიისთვის 1992 წლის ზამთრის ოლიმპიური თამაშები გახდა.
მინიატიურა|[[დუბროვნიკი]]
სქოლიო
კატეგორია:ევროპის ქვეყნები კატეგორია:სლავური ქვეყნები კატეგორია:ბალკანეთი კატეგორია:ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოები კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები კატეგორია:ნატოს წევრი სახელმწიფოები კატეგორია:რესპუბლიკები
Borrowed Time (ჯონ ლენონის სიმღერა)
Borrowed Time — ჯონ ლენონის და იოკო ონოს სიმღერა, ალბომიდან Milk and Honey. გ.ს ჩარტებში მან #32 ადგილი დაიკავა.
სიმღერა შეიქმნა 1980 წელს, მაშინ როდესაც ჯონ ლენონი ბერმუდაში ისვენებდა. იგი სინგლის სახით გამოიცა ჯონ ლენონის მკვლელობის შემდეგ, 1984 წელს. თავისი ჟანრის მიხედვით ის პოპი და რეგია.
სინგლის B-მხარეზე შეტანილია იოკო ონოს სიმღერა „Your Hands“, ასევე შესული ალბომში Milk and Honey.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ჯონ ლენონის სიმღერები
ანზორ კავაზაშვილი
ანზორ კავაზაშვილი (დ. 19 ივლისი, 1940; ბათუმი, საქართველოს სსრ) — ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი, თამაშობდა მეკარის პოზიციაზე. იყო საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების წევრი. საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1967).
სანაკრებო კარიერა
საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების რიგებში ჩაატარა 29 მატჩი, ასევე მონაწილეობდა 1966 და 1970 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატში
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1940 კატეგორია:დაბადებული 19 ივლისი კატეგორია:ქართველი ფეხბურთელები კატეგორია:საბჭოთა ფეხბურთელები კატეგორია:საბჭოთა კავშირის ნაკრების ფეხბურთელები კატეგორია:საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:თბილისის დინამოს ფეხბურთელები კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგის ზენიტის ფეხბურთელები კატეგორია:მოსკოვის ტორპედოს ფეხბურთელები კატეგორია:მოსკოვის სპარტაკის ფეხბურთელები კატეგორია:ქუთაისის ტორპედოს ფეხბურთელები კატეგორია:ქართველი ფეხბურთის მწვრთნელები კატეგორია:საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატები
იუტა ჰაბსბურგი
ოჯახი
მშობლები:
მეუღლე:
და-ძმები:
იუტა ფონ ჰაბსბურგი დასაფლავებულია ლავენტტალის სანქტ-პაულის მონასტერში (კერნტენი).
კატეგორია:ჰაბსბურგები კატეგორია:დაბადებული 1300 კატეგორია:გარდაცვლილი 1329
რიზოტო
მინი|რიზოტო სოკოთი რიზოტო (იტალიური: Risotto) ჩრდილოეთ იტალიური კერძია, რომელიც ბრინჯისაგან მზადდება. კერძი მზადდება ბულიონში, მანამ სანამ სანამ კრემის კონსისტენციას არ მიიღებს. ბულიონი შეიძლება მომზადებული იყოს ხორცისგან, თევზისგან ან ბოსტნეულისგან. რიზოტოს მრავალი სახეობა შეიცავს კარაქს, ხახვს, თეთრ ღვინოს და პარმეზანს. ეს იტალიაში ბრინჯის მომზადების ერთ- ერთი ყველაზე გავრცელებული გზაა. ზაფრანას დიდი ხნის განმავლობაში იყენებდნენ კერძისთვის არომატისა და ფერის მისაცემად.
იტალიაში რიზოტოს ხშირად მიირთმევენ მთავარ კერძამდე. რიზოტოს სპეციალური სახეობა, რიზოტო ალა მილანეს ხშირად მთავარი კერძის ფუნქციასაც ითავსებს.
ისტორია
მინი|რიზოტო ალა ცუკა ბრინჯი სამხრეთ იტალიაში მე -14 საუკუნიდან მოჰყავთმ რის გამოც კულტურამ ჩრდილოეთ იტალიამდეც, მილანამდეც მიაღწია. ლეგენდის თანახმად ახალგაზრდა მამაკაცმა, რომელიც ზაფრანას პიგმენტად იყენებდა საქორწილო დღესასწაულზე ბრინჯის კერძში ზაფრანა დაამატა, რითაც პირველი რიზოტო შექმნა. ეს 1809 წელს მოხდა. იგი მოიცავს კარაქში, ძეხვის, ძვლის ტვინის, ხახვის ცხელ ბულიონს, რომელსაც თანდათან ემატება ზაფრანა. 1858 წელს Trattato di cucina-ში ("ტრაქტატი სამზარეულოს შესახებ") შეტანილი იყო კერძი სახელწოდებით რიზოტო. მიუხედავად ამ ყველაფრისა, დღემდე პასუხ გაუცემელია კითხვა, თუ ვინ შექმნა რიზოტო პირველად მილანში.
მე -20 საუკუნეში შემუშავდა ბრინჯის ჯიშები, რომლისგანაც დღეს რიზოტოს ამზადებენ. ასეთი იყო მარათელი, რომელიც 1914 წელს შექმნეს.
ბრინჯის ვარიაციები
მარცხნივ|მინი|რიზოტო ალა მილანეს რიზოტოს დასამზადებლად ჩვეულებრივ გამოიყენება მაღალ სახამებელ შემცველი (ამილოპექტინი), წრიული ფორმის მოკლე ზომის თეთრი ბრინჯი. ასეთ ბრინჯის სახეობებს სითხის კარგად შეწოვა შეუძლიათ, ასევე გამოყოფენ სახამებელს, ამ ყველაფრის გამო კი ისინი გრძელი ზომის ბრინჯებთან შედარებით მეტად მტკიცეები არიან. იტალიაში გამოყენებული ძირითადი ჯიშებია არბორიო (Arborio), ბალდო (Baldo), კარნაროლი (Carnaroli), მარათელი (Maratelli), პადანო (Padano), რომა (Roma) და ვიალონე ნანო (Vialone Nano). კარნაროლი, მარათელი (ისტორიული იტალიური ჯიში) და ვიალონე ნანო ყველაზე მაღალ ხარისხიან და ძვირადღირებულ სახეობებად ითვლება. მათ აქვთ ოდნავ განსხვავებული თვისებები. მაგალითად, კარნაროლის ვიალონე ნანოსგან განსხვავებით ზედმეტად მოხარშვის საფრთხე არ ემუქრება. ვიალონე ნანო უფრო პატარაა, უფრო სწრაფად იხარშება და სუნელებსაც უფრო მარტივად ითვისებს. სხვა სახის ბრინჯის გამოყენებისას რიზოტოს ტრადიციული სახის გემო არ ექნება. ეს ბრინჯის სახეობები უმჯობესია გამოიყენონ სუპებში, ტკბილი ბრინჯის დესერტებში, მაგრამ არა რიზოტოში. მინი|რიზოტო ალ ბაროლო
მომზადება
ბრინჯი მოხარშულია მწვანე ხახვის ფოთლებთან ან კარაქთან ან ზეითუნის ზეთში. როდესაც კერძს თეთრი ღვინო ემატება ის ბრინჯმა მთლიანად უნდა შეიწოვოს. როდესაც იგი შეიწოვება, ტემპერატურა იზრდება საშუალოზე მაღალზე. ტემპერატურის მატება გლუვი, კრემისებრი ტექსტურის მასის შექმნას იწვევს. როდესაც ბრინჯი მოიხარშება, ქვაბს ცეცხლიდან გადმოდგამენ და დაუმატებან გახეხილ პარმეზანს და კარაქის ბურთულებს, რომ ტექსტურა მაქსიმალურად გლუვი იყოს.
სწორად მოხარშული რიზოტო მდიდარი და კრემისებრია, მაშინაც კი, თუ კრემი არ დაემატება, მარცვლეულის სახამებლის გამო. კერძს ბრტყელ თეფშზე ათავსებენ, წვენთან ერთად, რომელიც სითბოს გამო თანდათან შეიწოვება.
სქოლიო
კატეგორია:იტალიური ბრინჯის კერძები კატეგორია:ეროვნული კერძები
კოტორაანთკარის ეკლესია
კოტორაანთკარის ეკლესია — ეკლესია მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კოტორაანთკარში. მდებარეობს სოფლის აღმოსავლეთით 1,5 კილომეტრზე, პატარა ხევის პირას. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.
ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
Dolba
Dolba — ჩრჩილების გვარი სფინქსისებრთა ოჯახისა. აღწერილია ფრენსის უოკერის მიერ 1856 წელს. მონოტიპური გვარია, ერთადერთი სახეობაა Dolba hyloeus.
სქოლიო
*
Leptogenys violacea
Leptogenys violacea — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Leptogenys-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Ponerinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ანკარა (გვარი)
ლიტერატურა
კატეგორია:ანკარასებრნი
Everybody's Got Something to Hide Except Me and My Monkey
„Everybody's Got Something to Hide Except Me and My Monkey“ — ინგლისური როკ-ჯგუფ The Beatles-ის სიმღერა. იგი შეტანილია ალბომში The Beatles, რომელიც გამოვიდა 1968 წელს. სიმღერის სამუშაო სახელწოდება იყო „Come On, Come On“.
სქოლიო
კატეგორია:The Beatles-ის სიმღერები კატეგორია:1968 წლის სიმღერები
ბოა-ვისტა (რორაიმა)
ბოა-ვისტა (Boa Vista – კარგი ხედი) – ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, რორაიმის შტატის დედაქალაქი.
ქალაქი დაარსდა 1890 წლის 9 ივლისს. მის მფარველად ითვლება წმინდა სებასტიანე.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბრაზილიის ქალაქები
რუსთაველის თეატრი
შოთა რუსთაველის სახელობის აკადემიური თეატრი — საქართველოს ერთ-ერთი დიდი და უძველესი თეატრი. მდებარეობს თბილისში, შოთა რუსთაველის გამზ. #17-ში. 1921 წლის 25 ნოემბერს მას შოთა რუსთაველის სახელი მიენიჭა.
თეატრი
მინი|150x150პქ|ლოგო ქართული დრამის თეატრს შოთა რუსთაველის სახელი 1921 წლის 25 ნოემბერს ეწოდა, მაგრამ რუსთაველი თეატრის ისტორია ბევრად ადრე დაიწყო: „თეატრი დიდი რამ არის ჩვენისთანა დაცემული ხალხისთვის, მაგის მეტი ნაციონალობის ნიშან-წყალი ჯერჯერობით ჩვენ არ გვაქვს რა. ეგ ერთი ადგილია, სადაც ჩვენი ენა საჯაროდ ისმის და საჯაროდ მოქმედებს“ – წერდა ილია  ჭავჭავაძე.
1879 წელს „დრამატული კომიტეტის“ წევრებმა, ილია ჭავჭავაძემ, აკაკი წერეთელმა, დიმიტრი ყიფიანმა, დავით ერისთავმა და ივანე მაჩაბელმა მიიღეს წესდება, შეარჩიეს  შენობა სასახლის მოედანზე  და 1879 წლის 5 სექტემბერს, მათი დიდი ძალისხმევით,  პირველი სეზონი გაიხსნა ბარბარე ჯორჯაძის კომედიით ,,რას ვეძებდი და რა ვჰპოვე’’ (რეჟისორი – გ. თუმანიშვილი). აღდგენილი ქართული თეატრისთვის ივანე მაჩაბელმა უილიამ შექსპირის პიესები თარგმნა, ხოლო დავით ერისთავმა ქართულად გადმოაკეთა სარდუს „ფლანდრია“ – „სამშობლო“ (1882). თეატრის ეროვნული სწრაფვა სწორედ ამ სპექტაკლში გამოიკვეთა. ლევან ხიმშიაშვილის როლის შემსრულებელი, ლადო მესხიშვილი ეროვნულ გმირად შერაცხეს.
1898 წელს გოლოვინის პროსპექტზე (რუსთაველის გამზირი) საძირკველი ჩაეყარა „არტისტული საზოგადოების სახლს“ (შემდგომ რუსთაველის თეატრს). 1901 წლის 7 თებერვალს გაზეთი „ივერია“ იუწყებოდა: „6 თებერვალს, ნაშუადღევს 2 საათზე აკურთხეს გოლოვინის პროსპექტზედ ახლად აგებული შენობა ტფილისის „საარტისტო საზოგადოებისა“. ამავე წლის 5 მარტს წარმოდგინეს ავქსენტი ცაგარელის „ხანუმა“.
რუსთაველის თეატრს სხვადასხვა დროს ხელმძღვანელობდნენ კოტე მარჯანიშვილი 1922-1926 წლებში, სანდრო ახმეტელი 1926-1935, მიხეილ თუმანიშვილი 1968-1969 წლებში, თემურ ჩხეიძე 1970-1980 წლებში, რობერტ სტურუა 1979-დან დღემდე. რუსთაველის სცენაზე მოღვაწეობდა არაჩვეულებრივ მსახიობთა მთელი პლეადა: ალექსანდრე იმედაშვილი, ვალერიან შალიკაშვილი, უშანგი ჩხეიძე, ვერიკო ანჯაფარიძე, აკაკი ხორავა, გიორგი გეგეჭკორი, კოტე მახარაძე, რამაზ ჩხიკვაძე, კახი კავსაძე, სალომე ყანჩელი, მედეა ჩახავა, მარი ჯანაშია, ზაზა ლებანიძე, ჯემალ ღაღანიძე, გიორგი ხარაბაძე, ვანო გოგიტიძე, ნიკა ქაცარიძე და სხვ.
ამჟამად თეატრს 139-ე სეზონი აქვს.
დასი
ამჟამად თეატრის დასის წევრები არიან:
შენობა
რუსთაველის თეატრის (,,არტისტული საზოგადოების”)  შენობის პროექტის ავტორები საგუბერნიო ინჟინერი კორნელი ტატიშჩევი და თბილისის საქალაქო არქიტექტორი ალექსანდრე შიმკევიჩი არიან. მშენებლობა ,,ისაია პიტოევისა და ამხანაგობის” სავაჭრო სახლმა ითავა. საძირკველი  1898 წლის 18 ნოემბერს გაიჭრა.
არქიტექტორებმა გვიანდელი ბაროკოსა და როკოკოს ორნამენტიკა გამოიყენეს. თავდაპირველად შენობას მრავალფუნქციური დანიშნულება ჰქონდა, იგი საკლუბო ნაგებობას წარმოადგენდა. პირველ სართულზე განთავსებული იყო მაყურებელთა  ხოლო მეორეზე – საკონცერტო დარბაზი, სარდაფი რესტორან ,,ანონას” ეკავა, რომელიც მოგვიანებით, 20–იან წლებში, ,,ცისფერყანწელთა” კაფე-რესტორან ,,ქიმერიონად” გადაკეთდა.
XX საუკუნის 70 –იან წლებში ძნელაძის (ახლანდელი თაბუკაშვილის) ქუჩის მხრიდან შენობას შვიდსართულიანი ნაგებობა დაემატა, სადაც განთავსდა მსახიობთა საგრიმიოროები, სარეპეტიციო და სპორტული დარბაზები,  ტექნიკური საამქროები.
შენობას რეკონსტრუქცია 1982 – 87 და 2003 – 2005 წლებში ჩაუტარდა.
გასული საუკუნის 80-იან წლებში  ნაწილობრივ აღდგა  კაფე ,,ქიმერიონის” უნიკალური ფრესკები,  ხოლო ზედა ფოიეში განთავსდა კოკა იგნატოვის მიერ შესრულებული პანო – ,,თეატრი”.
ამჟამად  რუსთაველის თეატრს  უახლესი აპარატურით აღჭურვილი სამი დარბაზი აქვს: დიდი – 778 ადგილი, მცირე – 263 და ექსპერიმენტული – 182 ადგილი, ასევე – ,,სამეჯლისო  დარბაზი“,  ,,სასტუმრო ოთახი” და  VIP მისაღები.
ისტორია
1879 წელს ,,დრამატული კომიტეტის’’ წევრებმა,   ილია ჭავჭავაძე მ, აკაკი წერეთელ მა, დიმიტრი ყიფიან მა, დავით ერისთავ მა და ივანე მაჩაბელი მა მიიღეს წესდება, შეარჩიეს  შენობა სასახლის მოედანზე და 1879 წლის 5 სექტემბერს, მათი დიდი ძალისხმევით,  პირველი სეზონი გაიხსნა ბარბარე ჯორჯაძის კომედიით ,,რას ვეძებდი და რა ვჰპოვე’’  (რეჟისორი – გ. თუმანიშვილი). აღდგენილი ქართული თეატრისთვის ივანე მაჩაბელმა შექსპირი ს პიესები თარგმნა ხოლო დავით ერისთავ მა ქართულად გადმოაკეთა სარდუს ,,ფლანდრია” – ,,სამშობლო” (1882 წ.). თეატრის ეროვნული სწრაფვა სწორედ ამ სპექტაკლში გამოიკვეთა. ლევან ხიმშიაშვილის როლის შემსრულებელი, ლადო მესხიშვილი ეროვნულ გმირად შერაცხეს. ..
1898 წელს გოლოვინის პროსპექტზე  (რუსთაველის გამზირი) საძირკველი ჩაეყარა ,,არტისტული საზოგადოების სახლს” (შემდგომ რუსთაველის  თეატრს). 1901წ 7 თებერვალს  გაზეთი ,,ივერია” იუწყებოდა : ,,6 თებერვალს, ნაშუადღევს 2 საათზე აკურთხეს გოლოვინის პროსპექტზედ ახლად აგებული შენობა ტფილისის ,,საარტისტო საზოგადოებისა.”  ამავე წლის 5 მარტს წარმოდგინეს ავქსენტი  ცაგარელი ს  ,,ხანუმა.”
თუ  მეცხრამეტე საუკუნის ბოლოს ქართულ სცენაზე მსახიობთა თანავარსკვლავედი იდგა: ვასო აბაშიძე, მაკო საფაროვა-აბაშიძისა, ნატო გაბუნია, ლადო მესხიშვილი, ვალერიან გუნია, ალექსანდრე იმედაშვილი, ელისაბედ ჩერქეზიშვილი, კოტე მესხი და ეფემია მესხი, მეოცე საუკუნე რეჟისორ-ლიდერთა საუკუნე გახდა:
კოტე მარჯანიშვილ მა საფუძველი ჩაუყარა ,,სინთეზურ თეატრს”: სპექტაკლის იდეის გახსნას ემსახურება რეჟისურა, მსახიობთა ანსამბლი, სცენოგრაფია, მუსიკა, ქორეოგრაფია. მარჯანიშვილის სპექტაკლებმა, ლოპე დე ვეგას ,,ცხვრის წყარო” (1922წ.), ზ. ანტონოვის ,,მზის დაბნელება საქართველოში” (1923წ.), შექსპირის ,,ჰამლეტი” (1925წ.) კონსტანტინე მარჯანიშვილის ,,მზეთამზე”(1926წ.), წარუშლელი კვალი დატოვეს ქართული თეატრის ისტორიაში.
XX საუკუნის 30-იანი წლების საბჭოთა რეპრესიებს შეეწირა ალექსანდრე ახმეტელი თანამოაზრე გუნდთან ერთად, დახვრიტეს: ივანე აბაშიძე, პლატონ კორიშელი, ივანე ლაღიძე, ელგუჯა ლორთქიფანიძე, ია ქანთარია. გადაასახლეს: თამარ წულუკიძე, ბუჟუჟა შავიშვილი და ნინა ღვინიაშვილი.
ქვეყნისა და თეატრისათვის ურთულეს პერიოდში შ. აღსაბაძემ რუსთაველის თეატრში  დადგა შექსპირის ,,ოტელო” (1937 წ.). ,,ხორავას  ოტელო მხოლოდ კარგად შესრულებული როლი კი არ არის, არამედ თეატრალური მოვლენაა. . .” – ვლ. ნემიროვიჩ- დანჩენკო.
XX საუკუნის 50-იანი წლებში დიმიტრი ალექსიძე  რუსთაველის თეატრში ტრადიციად ქცეული გმირულ-რომანტიკული მიმდინარეობის ერთგული დარჩა. ამ სტილის  ნამუშევართა შორის გამორჩეული ადგილი  სოფოკლეს ,,ოიდიპოს მეფემ’’ და დ. გაჩეჩილაძის ,,ბახტრიონმა’’ დაიკავა.
ამავე პერიოდში რუსთაველის თეატრში მოღვაწეობდა განსხვავებული ხელწერისა და ინდივიდუალობის მქონე  რეჟისორი   მიხეილ თუმანიშვილი. მან შემოიკრიბა ახალგაზრდა მსახიობთა ჯგუფი, რომელიც ქართულმა თეატრალურმა საზოგადოებამ ,,შვიდკაცას” სახელით გაიცნო: მიხეილ თუმანიშვილი,  მედეა ჩახავა, რამაზ ჩხიკვაძე, გიორგი გეგეჭკორი, ეროსი მანჯგალაძე, გურამ საღარაძე და ბადრი კობახიძე. სწორედ თუმანიშვილის სახელს უკავშირდება მცირე სცენის გახსნა სპექტაკლით ,,ჭინჭრაქა” (1963 წ.). თუმანიშვილის სპექტაკლებმა: ი. ფუჩიკის ,,ადამიანებო, იყავით ფხიზლად” (1951 წ.),  ჯ. ფლეტჩერის ,,ესპანელი მღვდელი” (1954 წ.), პ. კოჰოუტის ,,როცა ასეთი სიყვარულია” (1959 წ.),” ჟ. ანუის ,,ანტიგონე” (1968 წ.) ახალი ფურცელი ჩაწერეს რუსთაველის თეატრის ისტორიაში.
სამოციანელთა თაობამ (რობერტ სტურუა, თემურ ჩხეიძე, გოგი ქავთარაძე, გიზო ჟორდანია . . .) თეატრში ახალი ესთეტიკა დაამკვიდრა. რობერტ სტურუა ს  პირველი წარმატებული სპექტაკლი  ა. მილერის ,,სეილემის პროცესია” (1965 წ).
70-იან წლებში გაჩნდა ცნება ,,რობერტ სტურუა ს პოლიტიკური თეატრი”: ,,ყვარყვარე”, (1974 წ.), ,,კავკასიური ცარცის წრე”Y(1975 წ.), ,,რიჩარდ III” (1979 წ.). რეჟისორმა ასამდე სპექტაკლი დადგა რუსთაველის თეატრის სცენაზე, მათ შორის: ,,ხანუმა”, ,,როლი დამწყები მსახიობი გოგონასათვის”,  ,მეფე ლირი”, ,,სეჩუანელი კეთილი ადამიანი”, ,,ლამარა”, ,,მაკბეტი”, ,,მერე რა რომ სველია, სველი იასამანი”, ,,ქალი-გველი”, ,,კაცია-ადამიანი?!”, ,,როგორც გენებოთ ანუ შობის მეთორმეტე ღამე”, ,,ჰამლეტი”, ,,სტიქსი”, ,,ნადირობის სეზონი”.
რობერტ სტურუა და მის მიერ დადგმული სპექტაკლები მრავალი ეროვნული თუ  საერთაშორისო პრემიით და პრიზით დაჯილდოვდა.
გიზო ჟორდანიას სამსახიობო კლასის კურსდამთავრებულებმა  ახალი სიცოცხლე შთაბერეს მცირე სცენას სპექტაკლებით: ,,ანა ფრანკის დღიური”(1987 წ.), ,,სამანიშვილის დედინაცვალი”(1987 წ.), ,,ამაღამ მგონი იქნება ქარი”(1987 წ.), ,,ჰამლეტი”(1991 წ.).
80-90-იან წლებში რეჟისორთა ახალმა თაობამ: ავთო ვარსიმაშვილი, ლევან წულაძე, ოთარ ეგაძე, ანდრო ენუქიძე, გოჩა კაპანაძე, დათო საყვარელიძე თავისი წვლილი შეიტანა რუსთაველის თეატრის შემოქმედებით ცხოვრებაში.
დღეს თეატრში ახალგაზრდა რეჟისორები და მსახიობები, უფროს თაობასთან ერთად, შემოქმედებით ძიებებს განაგრძობენ.