cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
თედო ნინიძე
ბიოგრაფია
1971–1975 წლებში მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ეკონომიკისა და სამართლის ინსტიტუტში ჯერ უმცროს, შემდეგ უფროს მეცნიერ-თანამშრომლად. პარალელურად სწავლობდა თბილისის ილია ჭავჭავაძის სახელობის უცხო ენების პედაგოგიურ ინსტიტუტში გერმანული ენისა და ლიტერატურის ფაკულტეტზე. 1978–1984 წლებში მუშაობდა საქართველოს კომპარტიის ცენტრალურ კომიტეტში ადმინისტრაციულ ორგანოთა განყოფილების ინსტრუქტორის თანამდებობაზე. 1984–1988 წლებში იყო საქართველოს სსრ იუსტიციის მინისტრის მოადგილე. 1988 წელს საქართველოს იურისტთა კავშირმა აირჩია ჟურნალ „სამართლის“ მთავარ რედაქტორად, სადაც იმუშავა 1992 წლამდე. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „საქართველოს ერთიანი კომუნისტური პარტიიდან“, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი). 1991–1992 წლებში აირჩიეს სახელმწიფო საბჭოში იურიდიული კომისიის თავმჯდომარედ. 1992–1993 წლებში იყო საქართველოს გენერალურ პროკურორი. 1993–1995 წლებში იყო საქართველოს საკონსტიტუციო კომისიის წევრი და მონაწილეობას იღებდა საქართველოს მოქმედი კონსტიტუციის შემუშავებაში. 1993–1998 წლებში იყო საქართველოს იუსტიციის მინისტრი, ხოლო 1998–2003 წლებში კი საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრი. 2003 წლიდან მუშაობს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე, არის სრული პროფესორი
სქოლიო
კატეგორია:ქართველი იურისტები კატეგორია:საქართველოს იუსტიციის მინისტრები კატეგორია:დაბადებული 2 იანვარი კატეგორია:დაბადებული 1950 კატეგორია:საქართველოს რესპუბლიკის I მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრები კატეგორია:ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები კატეგორია:ოზურგეთის საპატიო მოქალაქეები
რობი ამელი
სქოლიო
კატეგორია:კანადელი მსახიობები კატეგორია:დაბადებული 21 აპრილი კატეგორია:დაბადებული 1988 კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი მამაკაცი მსახიობები კატეგორია:კანადელი ამერიკელები კატეგორია:ინგლისელი ამერიკელები კატეგორია:გერმანელი ამერიკელები კატეგორია:ირლანდიელი ამერიკელები კატეგორია:შოტლანდიელი ამერიკელები კატეგორია:ვალიელ-ამერიკელები კატეგორია:ამერიკელი მამაკაცი კინომსახიობები კატეგორია:ამერიკელი მამაკაცი ტელემსახიობები კატეგორია:ამერიკელი მამაკაცი გამხმოვანებლები
ოპერაცია „ვუნდერლანდი“
ოპერაცია „ვუნდერლანდი“ — სს „ქართული ფილმის“ 1988 წლის ფილმი. რეჟისორი ოთარ კობერიძე.
ისტორია
ფილმს საფუძვლად უდევს ყინულმჭრელ „ალექსანდრე სიბირიაკოვის" ტრაგედია, მისი კაპიტნის — ანატოლი კაჭარავასა და ეკიპაჟის გმირობა. 1942 წლის 25 აგვისტოს ყინულმჭრელს ჩრდილოეთის მიწაზე, ახალი პოლარული სადგურისთვის აღჭურვილობა და პერსონალი გადაჰყავდა. კარის ზღვაში კი გერმანელების მრისხანე კრეისერს — „ადმირალ შეერს“ შეეჩეხა. გერმანელებმა კაპიტანს დროშის დაშვება და დანებება მოსთხოვეს. ეს უკანასკნელი კი მათ არ დაემორჩილა და მტერს ცეცხლი გაუხსნა. პატარა გემმა დარტყმა საკუთარ თავზე აიღო, თვითონ შეებრძოლა უზარმაზარ, შესანიშნავად აღჭურვილ მრისხანე კრეისერს. ამით მან უკან მომავალი 25 საბჭოთა გემისგან შემდგარი ქარავანი განადგურებას გადაარჩინა — გემები სამშვიდობოს გავიდნენ. გემი „ალექსანდრე სიბირიაკოვი“ კი ჩაიძირა. მის გემბანზე მყოფი ასობით ადამიანიდან ცოცხალი მხოლოდ 19 გადარჩა.
სქოლიო
კატეგორია:კინოსტუდია „ქართული ფილმის“ ფილმები კატეგორია:სსრკ-ის ფილმები კატეგორია:1988 წლის ქართული ფილმები კატეგორია:რეალურ მოვლენებზე დაფუძნებული ფილმები
Lasioglossum nabardicum
სქოლიო
nabardicum
Arrival (ABBA-ს ალბომი)
Arrival — შვედურ პოპ-ჯგუფ ABBA-ს მეოთხე სტუდიური ალბომი. იგი გამოვიდა 1976 წელს, CD-ზე კი —1984 წელს.
ხელახალი გამოცემები და დამატებები
სხვადასხვა წლებში გამოდიოდა ალბომის ხელახალი გამოცემები შემდეგი დამატებებით:
1997 წლის გამოცემა
<OL START=11> <LI>Fernando (ანდერსონი, ულვეუსი) – 4:12</LI> </OL>
2001 წლის გამოცემა
<OL START=12> <LI>Happy Hawaii (ანდერსონი, ანდერსონი, ულვეუსი) – 4:25</LI> </OL>
სქოლიო
კატეგორია:ABBA-ს ალბომები კატეგორია:1976 წლის ალბომები კატეგორია:Polar Music-ის ალბომები კატეგორია:Universal-ის დელუქს-გამოცემები
ივისა
thumb|300px|ბალეარის კუნძულები thumb|300px|ქ. ივისა
ივისა (კატალ. Eivissa; ესპ. Ibiza [iβíθa]; აგრეთვე ცნობილი როგორც იბიცა) — ბალეარის კუნძულების არქიპელაგის ერთ-ერთი კუნძული ხმელთაშუა ზღვაში. საერთაშორისო კურორტი. განსაკუთრებით ცნობილია მრავალრიცხოვანი კლუბებით სხვადასხვა მიმართულების ელექტრონული მუსიკის შესრულებით. საკულტო ადგილი ელექტრონული მუსიკი მოყვარული ახალგაზრდობისთვის მთელ მსოფლიოში გოასა და ბერლინის "Love Parade"-ის მსგავსად. მოსახლეობა - 111 107 მცხოვრები (2005); ფართობი 571,04 კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი ქ. ივისა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბალეარის კუნძულები კატეგორია:ხმელთაშუა ზღვის კუნძულები კატეგორია:ესპანეთის კუნძულები კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ესპანეთში
ყაზახური ტენგე
ყაზახური ტენგე (Қазақстан теңгесі) — ყაზახეთის ეროვნული ვალუტა.
სახელწოდება
სახელწოდება „ტენგე“ მომდინარეობს შუა საუკუნეების თურქმანული მცირე ვერცხლის მონეტისაგან, რომელსაც ეწოდებოდა „დენგე“ ან „ტანგა“, რომლისგანაც ასევე მომდინარეობს რუსული ფულის აღმნიშვნელი სიტყვა — деньги.
1436
თარიღი უცნობია
*
ყაზახური ტენგე
სიმბოლო
60px|left|ტენგეს სიმბოლო კუპიურებზე და მონეტებზე უბრალოდ აღნიშნულია სიტყვა „ტენგე“ (теңге). 2006 წლის ნოემბერში ყაზახეთის ეროვნულმა ბანკმა გამოაცხადა კონკურსი ეროვნული ვალუტის სიმბოლის შემოღების შესახებ. 2007 წლის 29 მარტს 30 ათასი ნახატიდან შეარჩიეს სიმბოლო, რომლის ავტორებმა, ვადიმ დავიდენკომ და სანჟარ ამერხანოვმა პრემიის სახით მიიღეს 1 მლნ ტენგე (მაშინდელი კურსით დაახლოებით $8000) ეროვნული ბანკისაგან, ასევე 5 ათასი დოლარი ბანკ „ალიანსისაგან“. კონკურსის შედეგების გამოცხადებას მოჰყვა სკანდალი, როდესაც ცხადი გახდა, რომ ტენგეს სიმბოლო არაფრით განსხვავდებოდა იაპონიის ფოსტის სიმბოლოსაგან, რომელიც გამოიყინება უკვე 120 წელია.
სქოლიო
კატეგორია:ბრუნვაში არსებული ვალუტები კატეგორია:ყაზახეთის ეკონომიკა
სკანდიუმი
სკანდიუმი (Scandium; ქიმიური სიბოლო — ), ეკა-ბორი — ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეოთხე პერიოდის, მესამე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მესამე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, IIIბ) ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია 21, ატომური მასა — 44.956, tდნ — 1541 °C, tდუღ — 2836 °C, სიმკვრივე (α-ფორმის სკანდიუმისა) — 2.985 გ/სმ3 (25°C); ყვითელი შეფერილობის მსუბუქი ლითონი. ცნობილია სკანდიუმის ერთი ბუნებრივი სტაბილური იზოტოპი და ხელოვნური რადიოაქტიური იზოტოპები, რომელთაგან მნიშვნელოვანია  (T1/2=83.79 დღე-ღამე).
სკანდიუმი არსებობს ორი კრისტალური მოდიფიკაციის სახით: α-Sc მაგნიუმის ჰექსაგონალური მესრის ტიპის სკანდიუმი, β-Sc კუბური მოცულობაცენტრირებული მესერის ტიპის, რომლის გადასვლის ტემპერატურა არის α↔β 1336 °C.
საბადოები
ყველაზე მნიშვნელოვანი საბადოებია ტორტვეიტიტის საბადოები (მინერალი, რომელიც ყველაზე მეტადაა მდიდარი სკანდიუმით), რომლებიც მდებარეობენ მადაგასკარზე და ნორვეგიაში.
ისტორია
დ. ი. მენდელეევმა, რომელმაც შექმნა პერიოდული სისტემა, იწინასწარმეტყველა უცნობი ელემენტის არსებობა და მას უწოდა „ეკაბორი“ — ატომური მასით 40-დან 48-მდე (1869). ათი წლის შემდეგ ლ. ნილსონმა აღმოაჩინა ახალი ელემენტი მინერალებში ეუქსინიტში და გადონილიტში. ეს მინერალები იყო სკანდინავიიდან. მაშინ შესაძლებელი გახდა 2 გ ძალიან სუფთა სკანდიუმის ოქსიდის მიღება. ლ. ნილსონმა ამ ელემენტს უწოდა სკანდიუმი, ლათინური სიტყვიდან „Scandia“, რაც სკანდინავიას ნიშნავს. ნილსონმა არ იცოდა მენდელეევის წინასწარმეტყველების შესახებ, მაგრამ ა. თ. ქლივიმ შეიცნო, რომ ეს ელემენტი (სკანდიუმი) იყო მენდელეევის მიერ ნაწინასწარმეტყველები ელემენტი.
სკანდიუმი დედამიწაზე უძველესი ელემენტია. იგი გვხვდება ურანის დეპოზიტებში, მაგრამ მისი ექსტრაქცია ამ მადნებიდან ძალიან მცირე რაოდენობითაა შესაძლებელი.
ფიზიკური თვისებები
სკანდიუმი — მჩატე მოვერცხლისფრო ფერის ლითონია, დამახასიათებელი მოყვითალო ელფერით. როგორც ზევით არის აღნიშნული არის ორი კრისტალური მოდიფიკაციის: 1) α-Sc მაგნიუმის ჰექსოგონალური მესრის ტიპის (a=3,3085 Å; с=5,2680 Å; z=2; სივრცული ჯგუფია - P63/mmc) და 2) β-Sc კუბური მოცულობა ცენტრირებული მესრით. გადასვლის ტემპერატურაა α↔β 1336 °C, გადასვლის ΔH = 4,01 კჯ/მოლი. დნობის ტემპერატურაა 1541 °C, დუღილის ტემპერატურაა 2837 °C. სკანდიუმი რბილი ლითონია, მაღალი სიწმინდის 99,5 % და უფრო მეტიც (ჟანგბადის არარსებობის დროს) ძალიან ადვილია მექანიკური დამუშავება.
ქიმიური თვისებები
მეტალური სკანდიუმი მძიმეა და ჰგავს ვერცხლს. იგი ჰაერზე იღებს მკრთალ, მოყვითალო ფერს, რადგანაც იფარება დამცველი Sc2O3-ის თხელი ფენით. იგი ნელა იხსნება გაზავებულ მჟავებში: ქლორწყალბადში, გოგირდმჟავაში, აზოტმჟავაში. არ შედის რეაქციაში 1:1 თანაფარდობით აზოტმჟავასთან (HNO3) და ქლორწყალბადთან (HCl), ასევე არ შედის რეაქციაში HF-თან, რადგანაც სავარაუდოდ ამ შემთხვევაში ლითონის ზედაპირზე წარმოიქმნება გაუმტარი პასიური ფენა. ნაერთებში ScB და ScC - ბორო და ნახსირბადი სკანდიუმის მესერში ერევიან არასტექიომეტრულად.
სკანდიუმი ქიმიური ბუნებით უფრო ახლოსაა იტრიუმთან, ვიდრე ალუმინთან. იგი წარმოადგენს ლანტანის მსგავს ელემენტს. ოქსიდი -Sc2O3 სუსტი მჟავა თვისებისაა, ხოლო ჰიდროქსიდი Sc(OH)3 - ამფოტერულია:
Sc(OH)3 + 3 OH− → Sc(OH)³−6
Sc(OH)3 + 3 H+ + 3 H2O → [Sc(H2O)6]³+
მეტალური სკანდიუმის წარმოება შეადგენს 10 კგ წელიწადში. ოქსიდი გადაჰყავთ სკანდიუმის ფტორიდში და აღადგენენ მეტალური კალციუმით. სკანდიუმის დამატება ალუმინზე, ალუმინშემცველ ცხელ ზონებში ზღუდავს მარცვლეულის ზედმეტ ზრდას.
სკანდიუმ-ალუმინის შენადნობი, რომელიც 0.1-0.5 % სკანდიუმს შეიცავს, რუსეთში გამოიყენება Mig 21 და Mig 29 ტიპის საჰაერო შეიარაღებაში.
გეოქიმია და მინერალოგია
სკანდიუმის საშუალო შემცველობა დედამიწის ქერქში არის მიახლოებით 10 გრ/ტ. თავისი ქიმიური და ფიზიკური თვისებებით სკანდიუმთან ახლოს დგანან იტრიუმი, ლანთანი და ლანთანოიდები. სკანდიუმი ყველა ბუნებრივ ნაერთში, როგორც მისი ანალოგი ალუმინი, იტრიუმი და ლანთანი, ავლენენ დადებით ვალენტობას, რომელიც სამის ტოლია, ამიტომაც ის ჟანგვა-აღდგენის პროცესებში მონაწილეობას არ იღებს. სკანდიუმი გაბნეული ელემენტია და შედის ბევრი მინერალის შემადგენლობაში. თვითონ სკანდიუმის მინერალი ცნობილია ორი: ტორტვეიტიტი (Sc, Y)2 Si2O7 (Sc2O3 53,5 %-მდე) და სტერეტიტი Sc[PO4] • 2H2O (Sc2O3 39,2 %-მდე). შედარებით მცირე კონცენტრაციით აღმოჩენილია ასამდე მინერალში.
იმასთან დაკავშირებით რომ სკანდიუმის თვისებები ახლოს დგას Mg, Al, Ca, Mn2+, Fe2+, TR (იშვიათ მიწა ელემენტებთან), Hf, Th, U, Zr, მისი მთავარი მასა იმ მინერალებში, რომლებიც შეიცავენ ამ ელემენტებს ძალიან გაბნეულია. ადგილი აქვს სკანდიუმის მიერ Tr ჯგუფის ელემენტების იზოვალენტურ ჩანაცვლებას, განსაკუთრებულად იტრიუმიან მინერალებში (ქსენოტიმი, ასოციაცია Sc — Y ტირტვეიტიტში და ბერილში Al-ის ჩანაცვლება). Fe2+ და მაგნიუმის ჰეტეროვალენტური ჩანაცვლება სკანდიუმით პიროქსენებში, ამფიბოლებში, ოლივინში, ბიოტიტში, ფართოდაა განვითარებული ფუძე და ულტრაფუძე ქანებში, ხოლო ცირკონიუმის ჩანაცვლება — მაგმატიკური პროცესების გვიან სტადიებში და პეგმატიტებში.
სკანდიუმის მატარებელი ძირითადი მინერალები: ფლუორიტი (1 %-მდე Sc2O3), კასიტერიტი (0,005-0,2 %), ვოლფრამიტი (0-0,4 %), ილმენორუტილი (0,0015-0,3 %), თორიანიტი (0,46 % Sc2O3), სამარსკიტი (0,45 %), ვიიკიტი (1,17 %), ქსენოტიმი (0,0015-1,5 %), ბერილი (0,2 %), ბაციტი (სკანდიუმიანი ბერილი, 3-14,44 %). მაგმატიკური ქანების ფორმირების პროცესში და მათ ძარღვულ წარმოებულებში სკანდიუმი თავისი ძირითადი მასით გაბნეულია ძირითადად მუქი ფერის მაგმატიკური ქანების მინერალემში და მისი უმნიშვნელო ნაწილი კი კონცენტრირდება პოსტმაგმატიკური წარმოანქმნების ცალკეულ მინერალებში. სკანდიუმის ყველაზე მაღალი კონცენტრაციაა (30 გრ/ტ Sc2O3) ულტრაფუძე და ფუძე ქანებში, რომლის შემადგენლობაში წამყვანი როლი აქვს რკინა-მაგნეზიულ მინერალებს (პიროქსენი, ამფიბოლი და ბიოტიტი). საშუალო შემადგენლობის ქანებში სკანდიუმის საშუალო შემცველობაა Sc2O3 10 გრ/ტ, მჟავეში — 2 გრ/ტ. აქ სკანდიუმი გაბნეულია ასევე მუქი ფერის მინერალებში (ბიოტიტში). ზღვის წყალში სკანდიუმის კონცენტრაციაა 0,00004 მგ/ლ.
მიღება
აღსანიშნავია სკანდიუმის მნიშვნელოვანი რესურსები ქვის ნახშირის მურში და სკანდიუმის მიღების ტექნოლოგიების დამუშავების პრობლემა ნახშირის გადამუშავებისას ხელოვნურ თხევად საწვავად.
სკანდიუმის მსოფლიო რესურსები
სკანდიუმი არის გაბნეული ლიტოფილური ელემენტი (მთის ქანების ელემენტი), ამიტომაც ამ ელემენტის მიღების ტექნოლოგიისათვის მნიშვნელოვანია მისი სრული გამოყოფა და მიღება გადასამუშავებელ მადნიდან და სკანდიუმ მატარებელი მადნების მეტალურგიის განვითარებასთან ერთად მისი მოპოვება თანდათან მატულობდეს იქნება. ქვემოთ მოცემულია სკანდიუმის მატარებელი ძირითადი მადნები და მათგან მიღებული სკანდიუმის წონა:
საერთოდ ცნობილია ასამდე სკანდიუმ შემცველი მინერალი, თვითონ საკუთარი მინერალები (ტორტვეიტიტი, ჯერვისიტი) ძალიან იშვიათებია.
სკანდიუმი არის ქვანახშირში და მისი მიღება შეიძლება ვაწარმოოთ დომენური თუჯწრთობის წიდების გადამუშავებისას, რასაც ბოლო წლებში მოჰკიდეს ხელი რამდენიმე განვითერებულ ქვეყანაში.
სკანდიუმის წარმოება და გამოყენება
1988 წელს სკანდიუმის ოქსიდის წარმოება მსოფლიოში შეადგინა:
აღსანიშნავია სკანდიუმის კოლოსალური რესურსები რუსეთში და ყოფილ საბჭოთა კავშირში (მოპოვებაზე მონაცემები ძალიან განსხვავებულია, მაგრამ მოპოვების მოცულობები დამოუკიდებელი სპეციალისტების შეფასებით, მსოფლიო მოპოვების ტოლია ან უფრო მეტი). მათივე შეფასებით ახლა სკანდიუმის (სკანდიუმის ოქსიდი) უდიდეს ძირითად მწარმოებლებს წარმოადგენენ რუსეთი, ჩინეთი, უკრაინა და ყაზახეთი. ახლო მომავალში მოსალოდნელია სკანდიუმის/სკანდიუმის ოქსიდის მნიშვნელოვანი მოცულობის მიღება ავსტრალიიდან, კანადიდან და ბრაზილიიდან.
ასევე აღსანიშნავია, რომ იშვიათ მიწა ნედლეული მონღოლეთში, რომელიც შეიცავს სკანდიუმს, ასევე მომავლისთვის შეიძლება ჩაითვალოს სკანდიუმის პერსპექტიულ წყაროდ.
სკანდიუმს შეიძლება უწოდოთ XXI საუკუნის ლითონი და მისი მოპოვების, ფასების მატების და მითხოვნის მკვეთრი ზრდა ვიწინასწარმეტყველოდ, ეს იმიტომ, რომ ხდება ქვანახშირის უდიდესი რაოდენობის გადამუშავება თხევად ხელოვნურ საწვავად. ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში ლითონური სკანდიუმის ღირებულება მსოფლიო ბაზრებზე მერყეობს 12-დან 20 ათას დოლარამდე 1 კილოგრამზე (დრო და დრო არის ფასების მკვეთრი ნახტომები სკანდიუმზე და მის ოქსიდზე).
გამოყენება
სკანდიუმი — მონოიზოტოპური ელემენტია, ბუნებაში გვხვდება მხოლოდ ერთი სტაბილური იზოტოპი - სკანდიუმ-45.
მეტალურგია
სკანდიუმის, როგორც მიკროლეგირების მინარევად გამოყენებას აქვს მნიშვნელოვანი გავლენა მთელ რიგ პრაქტიკულად მნიშვნელოვან შენადნობებზე, ასე მაგალითად 0,4 % სკანდიუმის დამატებით ალუმინ-მაგნიუმის შენადნობებში იწვევს დროებითი წინაღობის ზრდას 35 %-ით, ხოლო დენადობის ზღვარი იზრდება 65—84 %-ით და ამასთან შეფარდებითი დაგრძელება რჩება 20—27 %-ის დონეზე. მისი 0,3—0,67 % დამატება ქრომზე, ამაღლებს მის მდგრადობას დაჟანგვის მიმართ 1290 °C-მდეც კი, ანალოგიურ და უფრო მკვეთრ მოქმედებას ავლენს სითბომდგრად შენადნობებზე, როგორიცაა «ნიქრომი» და ამ მიმართულებით სკანდიუმის გამოყენება გაცილებით ეფექტურია ვიდრე იტრიუმისა. სკანდიუმის ოქსიდი ფლობს მთელ რიგ უპირატესობებს მაღალტემპერატურული კერამიკის წარმოებაში ვიდრე სხვა ოქსიდები, სკანდიუმის ოქსიდის სიმტკიცე გახურებისას იზრდება და აღწევს მაქსიმუმს 1030 °C-ის დროს, ამავე დროს სკანდიუმის ოქსიდს აქვს მინიმალური თბოგამტარობა და თერმოდარტყმების მიმართ უდიდესი მდგრადობა. იტრიუმის სკანდატი ეს არის ერთ-ერთი საუკეთესო მასალა კონსტრუქციისთვის რომელიც მუშაობს მაღალი ტემპერატურის პირობებში. სკანდუმის ოქსიდის გარკვეული რაოდენობა ყოველთვის მოიხმარება გერმანატური მინის წარმოებისათვის ეპტოელექტრონიკაში.
სკანდიუმის შენადნობები
გამოყენების მოცულობით სკანდიუმს ყველაზე მატად იყენებენ ალუმინ-მაგნიუმიან შენადნობებში, რომლებიც გამოიყენება სპორტულ ეკიპირებებში (მოტოციკლები, ბეისბოლის ხელკეტები და ა.შ.) — ყველგან სადაც საჭიროა მღალი სიმტკიცის მასალა. ალუმინთან სკანდიუმის შენადნობი უზრუნველყოფს დამატებით სიმტკიცეს და ჭედადობას. სუფთა სკანდიუმის გამძლეობის ზღვარი წყვეტაზე მიახლოებით 400 მპა (40 კგ/მმ), მაგალითად ტიტანის არის 250—350 მპა, ხოლო არალეგირებული იტრიუმისა 300 მპა. სკანდიუმის შენადნობების გამოყენება ავიაციაში და სარაკეტო მშენებლობაში მკვეთრად შეამცირებს გადაყვანის ღირებულებას და მკვეთრად აამაღლებს ექსპლუატირებული სისტემების საიმედობას, ამავე დროს სკანდიუმზე ფასის კლების შემთხვევაში მისი გამოყენება საავტომობილო ძრავების წარმოებაში საგრძნობლად გაახანგრძლივებს მათ რესურსს და ნაწილობრივ მ.ქ.კ. ძალიან მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ სკანდიუმი უფრო ამტკიცებს ალუმინის შენადნობებს, რომლებიც ლეგირებულია ჰაფნიუმით.
მნიშვნელოვანი და ამასთან შეუსწავლელია სკანდიუმის გამოყენება იმ მიმართულებით, როგორც ალუმინის იტრიუმით ლეგირებული შენადნობისა. სკანდიუმით ლეგირებული სუფთა ალუმინი ისევე ამაღლებს ელექტროგამტარობას და სიმტკიცეს. ამ სიმტკიცის მკვეთრი ზრდის ეფექტს აქვს გამოყენების ძალიან დიდი პერსპექტივა. ასეთი შენადნობების გამოყენება შეიძლება მოხდეს ელექტრო ენერგიის ტრანსპორტირებისათვის. სკანდიუმის შენადნობების გამოყენება ასევე პერსპექტიულია მართვადი ჭურვების წარმოებაში. ბოლო წლებში მნიშვნელოვანია სკანდიუმის (მასთან ერთად იტრიუმი და ლუტეციუმი) როლი შემადგენლობით სუპერმტკიცე ფოლადების წრმოებაში, რომელთა ზოგიერთმა ნიმუშმა უჩვენა სიმტკიცე 700 კგ/მმ2 (7000 მპა-ზე მეტი).
ზემაგარი მასალები
სკანდიუმი გამოიყენება ზემაგარი მასალების მისაღებად. ასე მაგალითად, ტიტანის კარბიდის ლეგირება სკანდიუმის კარბიდით საკმაოდ მკვეთრად ამაღლებს მიკროსიმაგრეს (2-ჯერ), რის გამოც ეს მასალა მეოთხეა სიმაგრით ალმასის (მიახლოებით 98,7 — 120 გპა), ბორის ნიტრიდის (ბორაზონის), (მიახლოებით 77—87 გპა), ბორ-ნახშირბად-სილიციუმის შენადნობის (მიახლოებით 68—77 გპა) შემდეგ, და მნიშვნელოვნად მეტია ვიდრე ბორის კარბიდის (43,2 — 52 გპა) და სილიციუმის კარბიდის (37 გპა) სიმაგრე, სკანდიუმის კარბიდისა და ტიტანის კარბიდის შენადნობის მიკროსიმაგრე მიახლოებით არის - 53,4 გპა (ტიტანის კარბიდისაა 29,5 გპა). განსაკუთრებულად საინტერესოა სკანდიუმის შენადნობები ბერილიუმთან, რომელსაც აქვს სიმტკიცის და თბომდგრადობის უნიკალური მაჩვენებლები.
ასე მაგალითად, სკანდიუმის ბერილიდს (1 ატომი სკანდიუმი და 13 ატომი ბერილიუმი) გააჩნია უმაღლესი ხელსაყრელი შეხამება სიმკვრივისა, სიმტკიცისა და დნობის მაღალი ტემპერატურისა, ასევე შეიძლება იყოს საუკეთესო მასალა აეროკოსმოსური ტექნიკის მშენებლობისათვის, რომელიც ამ მხვრივ უსწრებს ტიტანის საუკეთესო შენადნობებს და მთელ რიგ კომპოზიტურ მასალებსაც (მათ შორის ნახშირბად ბორის ძაფებს).
მიკროელექტრონიკა
სკანდიუმის ოქსიდს (დნობის ტემპერატურა 2450 °C) ჰქონდა მნიშვნელოვანი როლი სუპერ-ელექტრო გამომთვლელი მანქანების (ეგმ) წარმოებაში: მცირე ინდიქციანი ფერიტების გამოყენება ინფორმაციის შენახვის მოწყობილობებში მონაცემთა ცვლის სიჩქარის რამდენიმეჯერ ზრდის შესაძლებელს იძლევა.
სინათლის წყაროები
მიახლოებით 80 კგ სკანდიუმი (Sc2O3-ის შემადგენლობაში) გამოიყენება წელიწადში მაღალი ინტენსივობის გასანათებელი მოწყობილობების წარმოებაში. სკანდიუმის იოდიდს ამატებენ ვერცხლისწყალ-აირის ნათურებში, მზის შუქთან ახლო ნამდვილის მაგვარი შუქის წყაროების წარმოებაში, რომლებიც უზრუნველყოფენ ფერების კარგ გადაცემას ტელეკამერაზე.
სკანდიუმის იზოტოპები
რადიოაქტიური იზოტოპი 46Sc (ნახევარდაშლის პერიოდი 83,83 დღე-ღამე) გამოიყენება როგორც «ნიშნული» ნავთობგადამუშავების მრეწველობაში, მეტალურგიული პროცესების საკონტროლოდ და კიბოს სიმსივნეების სამკურნალოდ.
იზოტოპი სკანდიუმ-47 (ნახევარდაშლის პერიოდი 3,35 დღე-ღამე) წარმოადგენს პოზიტრონების ერთ-ერთ საუკეთესო წყაროს.
ბირთვული ენერგეტიკა
ატომურ ენერგეტიკაში წარმატებით გამოიყენება სკანდიუმის ჰიდრიდი და დეიტერიდი — ნეიტრონების საუკეთესო შემანელებელი, და მიზანი (ბუსტერი) ძლიერ და კომპაქტურ ნეიტრონების გენერატორებში.
სკანდიუმის დიბორიდი (დნობის ტემპერატურა 2250 °C) გამოიყენება, როგორც თბოგამძლე შენადნობების კომპონენტი, ასევე როგორც ელექტრო ხელსაწყოების კათოდების მასალა.
ატომურ მრეწველობაში გამოიყენება სკანდიუმის ბერილიდი, როგორც ნეიტრონების ამრეკლავი და კერძოდ ეს მასალა, როგორც იტრიუმის ბერილიდი შემოთავაზებულია, როგორც ნეიტრონების ამრეკლავს ატომური ბომბის კონსტრუქციაში.
მედიცინა
სკანდიუმის ოქსიდს შეუძლია ითამაშოს მნიშვნელოვანი როლი მედიცინაში (მაღალხარისხობრივი კბილის პროთეზები).
ლაზერული მასალები
მაღალტემპერატურულ ზეგამტარობაში, ლაზერული მასალების წარმოებაში. გალიუმ-სკანდიუმ-გადოლინის ძოწის ქრომისა და ნეოდიმის იონებით ლეგირება საშუალებას იძლევა მივიღოთ მ.ქ.კ. 4,5 % და ზემოკლე იმპულსების გენერაციის სიხშირის რეჟიმის სარეკორდო პარამეტრები, რაც იძლევა საკმაოდ ოპტიმისტურ წინაპირობას ზეძლიერი ლაზერული სისტემების შექმნისათვის თერმობირთვული მიკროაფეთქებების მისაღებად უკვე სუფთა დეიტერიის საფუძველზე (ინერციული სინთეზი) უახლოეს მომავალში. ასე მაგალითად მოსალოდნელია, რომ უახლოეს 10—13 წელში ლაზერული მასალები სკანდიუმის ბორატები დაიკავებენ წამყვან როლს თვითმფრინავებისა და შვეულმფრენების დამცავი ლაზერული სისტემების დამუშავება წარმოებაში, ამასთან პარალელურად თერმობირთვული ენერგეტიკაში.
მზის ბატარეის წარმოება
სკანდიუმის ოქსიდისა და ჰოლმიუმის ოქსიდის შენადნობი სილიციუმის საფუძველზე გამოიყენება ფოტომასალებში, როგორც საფარი. ამ საფარს აქვს გამჭვირვალობის ფართო მიმართულება (400—930 ნმ) და ამცირებს სილიციუმისაგან სინათლის არეკლვის სპექტრალურ კოეფიციენტს 1—4 %-მდე და მისი გამოყენებისას ასეთ მოდიფიცირებული ფოტოელემენტს მატულობს მოკლე ჩართვის დენი 35—70 %-მდე, რაც თავის მხრივ ზრდის გამოსასვლელ სიმძლავრეს 1.4 ჯერ.
რენტგენის სარკე
სკანდიუმი ფართოდ გამოიყენება მრავალშრეიანი რენტგენული სარკეების წარმოებაში (კომპოზიცია: სკანდიუმი-ვოლფრამი, სკანდიუმი-ქრომი, სკანდიუმი-მოლიბდენი).
სკანდიუმის ტელურიდი ძალიან პერსპექტიული მასალაა თერმოელემენტების წარმოებისათვის (მაღალი თერმო-ე.დ.ს, 255 მკვტ/К, მცირე სიმკვრივე და მაღალი სიმტკიცე).
ბოლო წლებში მნიშვნელოვანი ინტერესი გამოიწვია ავიაკოსმოსური და ატომური ტექნიკისათვის ძნელად დნობადმა შენადნობებმა (ინტერლითონური ნაერთები) - სკანდიუმი რენიუმთან (დნობის ტემპერატურა 2575 °C-მდე), რუთენიუმთან (დნობის ტემპერატ. 1840 °C), რკინასთან (დნობის ტემპერატ. 1600 °C-მდე), (თბომდგრადობა, ზომიერი სიმკვრივე და სხვა).
ცეცხლგამძლე მასალები
სპეციალური დანიშნულების ცეცხლგამძლე მასალებისათვის მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სკანდიუმის ოქსიდი (დნობის ტემპერატურა 2450 °C), რომელსაც გამოიყენებენ მაღალლეგირებული ფოლადის ჩამოსასხმელი ჭურჭელის დასამზადებლად, თხევადი ლითონის ნაკადისადმი მდგრადობაში სკანდიუმის ოქსიდს ბადალი არ ჰყავს ყველა ცნობილ და გამოყენებულ მასალებს შორის (ასე მაგალითად იტრიუმის საკმაოდ მდგრადი ჟანგი, 8,5-ჯერ ჩამორჩება სკანდიუმის ოქსიდს) და ამ განხრით შეიძლება ითქვას რომ ის შეუცვლელია. მის ფართოდ გამოყენებას ხელს მხოლოდ მისი მაღალი ღირებულება უშლის და მიმართულებით ალტერნატიულ გადაწყვეტას წარმოადგენს ალუმინის ოქსიდის ძაფისმაგვარი კრისტალებით არმირებული იტრიუმის სკანდატების გამოყენება, ასევე ტანტალის სკანდიუმის გამოყენება.
ფიანიტების წარმოება
ფიანიტების წარმოებაში სკანდიუმის ოქსიდს მნიშვნელოვანი როლი აკისრია, სადაც ის საუკეთესო სტაბილიზატორს წარმოადგენს.
სკანდიუმის გარკვეული რაოდენობა გამოიყენება ნიკელის ქრომისა და რკინის თბოგამძლე შენადნობების (ნიქრომი და ფექრალი) ლეგირებისათვის, ექსპლუატაციის ვადების მკვეთრი ზრდიათვის, წინაღობის ღუმელებში, როგორც გამათბობელის სახვევი.
ლუმინოფორები
სკანდიუმის ბორატი, როგორც იტრიუმის ბორატი გამოიყენება რადიოელექტრონულ მრეწველობაში, როგორც ლუმინოფორის მატრიცა.
ბიოლოგიური როლი
სკანდიუმი არ თამაშობს არავითარ ბიოლოგიურ როლს.
რობერტ დინვიდი
მინი|რობერტ დინვიდი
რობერტ დინვიდი (დ. 1693 — გ. 27 ივლისი, 1770) — კოლონიალური ვირჯინიის გუბერნატორი 1751–1758 წლებში.
დინვიდი იბრძოდა ოჰაიოს ოლქზე უფლებების მოსაპოვებლად, რომლის დასაკავებლადაც ასევე იღვწოდნენ ფრანგები. 1753 წელს დინვიდიმ შეიტყო რომ ფრანგებმა ტბა ერის მახლობლად ფორტი ააგეს. მან 8 კაციანი რაზმი გააგზავნა ფრანგებთან ულტიმატუმის გადასაცემად, დინვიდი ითხოვდა ფრანგების მხრიდან ტერიტორიის დატოვებას, რაზეც ფანგებმა უარი განაცხადეს, ამ ფაქტს მოყვა ფორტ ნესესითის მოვლენები.
დინვიდის მოღვაწების პერიოდში მას მუდმივი უთანხმოება ჰქონდა ფინანსურ უწყებებთან. 1758 წელს ის გაიწვიეს ვირჯინიიდან და სიცოცხლის ბოლომდე ცხოვრობდა ინგლისში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1693 კატეგორია:გარდაცვლილი 27 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1770 კატეგორია:კოლონიალური ვირჯინიის გუბერნატორები
საარდეს მუნიციპალიტეტი
საარდეს მუნიციპალიტეტი (Saarde vald) — სასოფლო მუნიციპალიტეტი ესტონეთში, პიარნუმაას მაზრაში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:პიარნუმაას მუნიციპალიტეტები
სალამანკა
სალამანკა (Salamanca) — ქალაქი დასავლეთ ესპანეთში, სალამანკის პროვინციის დედაქალაქი, რომელიც ავტონომიურ რეგიონს კასტილია და ლეონი ეკუთვნის.
კატეგორია:ესპანეთის ქალაქები კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ესპანეთში კატეგორია:საუნივერსიტეტო ქალაქები კატეგორია:ევროპის კულტურული დედაქალაქები
გრეგორ კლეგენი
გრეგორ კლეგენი (Gregor Clegane) — ჯორჯ რეიმონდ რიჩარდ მარტინის ფენტეზის ჟანრის რომანების სერიის, „ყინულისა და ცეცხლის სიმღერის“ პერსონაჟი და ასევე მისი ტელეადაპტაციის ერთ-ერთი გმირი. ის წარდგენილია 1996 წელს გამოცემულ წიგნ „სატახტოთა თამაშში“ და მოგვიანებით ჩნდება წიგნებში „მეფეთა ჯახი“ (1998), „ხმლების ქარიშხალი“ (2000) და „ცეკვა დრაკონებთან“ (2011). ტელეადაპტაციისას მისი როლი შეასრულა ისლანდიელმა სტრონგმენმა ჰაფთორ ბიორნსონმა.
სერ გრეგორ კლეგენი არის კლეგენების სახლის მმართველი და სანდორ კლეგენის უფროსი ძმა. ის არის უკიდურესად საშინელი და მომაკვდინებელი მეომარი. სიმაღლის გამო მას უწოდებენ „მოსიარულე მთას“ ან უბრალოდ „მთას“.
ბიოგრაფია
გრეგორი თავიდან, სანამ ლორდი გახდებოდა, მიწათმოქმედი რაინდი იყო. გრეგორი მთელ ვესტეროსში საოცრად უზარმაზარი, ძლიერი და საშიში, ერთ-ერთი საუკეთესოდ გაწვრთნილი რაინდი იყო. მას აგრეთვე სახელი განთქმული ჰქონდა თავისი სისასტიკის გამო, ჩაიდინა რა ისეთი საშინელი დანაშაულები, როგორიცაა გაუპატიურება, ძარცვა და წამება.
რობერტის აჯანყების დროს, გრეგორი მონაწილეობდა მეფის საბიჯელის ალყაში, წითელ ციტადელში შესვლის შემდეგ კი მოკლა რეიგარ ტარგარიენის და ელია მარტელის ორი შვილი — რეინისი და ჩვილი ეიგონი (რომელიც კედელზე მიახეთქა). როდესაც ხელები ჯერ სისხლში ჰქონდა გასვრილი, საათობის განმავლობაში აუპატიურებდა და აწამებდა ელია მარტელს. უამრავი ჭორის თანახმად მან ელია ხმლის ერთი მოქნევით შუაზე გადაჭრა. მიუხედავად ამ დანაშაულისა, რობერტ ბარათეონს სერ გრეგორი არ დაუსჯია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სატახტოთა თამაში კატეგორია:ყინულისა და ცეცხლის სიმღერის პერსონაჟები
ჯინჭვისი
ჯინჭვისი — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ონის მუნიციპალიტეტში, გომის თემში.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 83 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
სევილიის მეტროპოლიტენი
სევილიის მეტროპოლიტენი (Metro de Sevilla) — დღესდღეობით მშენებარე მეტროპოლიტენის სისტემა ქ. სევილიაში (ესპანეთი).
ისტორია
1999 წ პროექტს ორგანიზება სევილიის ყოფილი გუბერნატორის — ალეახანდრო როხას მარკოსის (Alejandro Rojas Marcos) მიერ დაარსებულმა სევილიის მეტროპოლიტენის კორპორაციამ (Sociedad del Metro de Sevilla), გაუწია. პირველი ხაზი ამუშავდა 2009 წ 2 აპრილს.
ახალი პროექტის თანახმად იგეგმება ქსელი, რომელმაც სევილია და მისი შემოგარენი (1,500,000 მაცხოვრებელი) უნდა მოიცვას, 3-4 ხაზით. ამ ხაზთა მშენებლობა გაგრძელდება 2010 წ.-მდე.
thumb|304px|right|სან ბერნარდოს მეტროს სადგური.
thumb|304px|left|სან ბერნარდოს ვესტიბიული
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:ესპანეთის მეტროპოლიტენები მეტროპოლიტენი
Lasioglossum nairobicum
Lasioglossum nairobicum — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1945 წელს.
სქოლიო
nairobicum
ფორტი ნესესითი
ფორტ ნესესითი (ფორტ ნესესისთის ეროვნული ბრძოლის ველი) მდებარეობს პენსილვანიაში ქალაქ ფარმინგტონის მახლობლად. ამ ადგილას გაიმართა ფრანგებისა და ინდიელების ომის პირველი ბრძოლა. პარკი დაარსებულია 1931 წლის კონგრესის აქტით, მისი ფართობია 4 კმ² (900 აკრი). აქ ჯორჯ ვაშინგტონის 400 კაციანი რაზმი შეებრძოლა ფრანგებს. ბრძოლა რომელიც ცნობილია დიდი მდელოების ბრძოლის სახელით გაიმართა 1754 წლის 3 ივლისს. ეს ბრძოლა არის ერთად ერთი რომელშიც ჯორჯ ვაშინგტონი დანებდა.
კატეგორია:აშშ-ის ისტორია
აფხაზეთი
აფხაზეთი (Аԥсны) — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე, ქვეყნის ჩრდილო–დასავლეთით, შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, დღეს ავტონომიური რესპუბლიკის სტატუსით, უკავია 8,7 ათ. კვ.კმ. ტერიტორია მდინარეებს ენგურსა და ფსოუს შორის. ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალების მიერ 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის შემდგომ (იხ. საქართველოს კანონი ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ), იმართება მარიონეტული დე ფაქტო ხელისუფლების მიერ. მისი დამოუკიდებლობა აღიარა რუსეთმა და სხვადასხვა გარიგებების სანაცვლოდ ნიკარაგუამ, ვენესუელამ და ნაურუმ. ჩრდილოეთით ესაზღვრება რუსეთის ფედერაციას, სამხრეთ-აღმოსავლეთით საოკუპაციო ხაზი გადის სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის ადმინისტრაციული საზღვრის გასწვრივ.
ისტორიული გეოგრაფია
აფხაზეთი მდინარე ენგურიდან მაცესტამდე (უბიხეთის საზღვრამდე) დასახლებული იყო აფხაზურენოვანი ტომებით, რომელიც აერთიანებდა რამდენიმე ისტორიულ ოლქს: საძენი (ანუ ჯიქეთი), ბზიფი, გუმა, შუა სოფელი, სამურზაყანო და წებელდა-დალი. აფხაზეთი, როგორც პოლიტიკური ერთეული, სხვადასხვა ეპოქაში სხვადასხვა ტერიტორიას მოიცავდა და მისი საზღვრები არასდროს ემთხვეოდა ეთნიკურ აფხაზეთს, ე. ი. აფხაზური ტომებით დასახლებულ მიწებს.
აფხაზები
ისტორიული აფხაზეთის ტერიტორიაზე სახლობდნენ აფხაზური ტომები. თითოეული ტომი წარმოდგენილი იყო საკუთარი დიალექტით. 1864 წელს კავკასიის ომის შემდეგ აფხაზური ტომების უმრავლესობა, უბიხებსა და ჩერქეზებთან ერთად გადაასახლეს ოსმალეთის იმპერიაში.
რელიეფი
გეომორფოლოგიურად აფხაზეთი ძირითადად მთაგორიანი რეგიონია. დაახლოებით 74 % მთებსა და მთისწინეთს უჭირავს, დანარჩენი — ვაკე-დაბლობებს. მთიან ნაწილში სტრუქტურულ-დენუდაციური ქედები და მათ შორის მოქცეული ტექტონიკურ-ეროზიული ხეობები ჭარბობს. ქედებიდან უდიდესია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ გადაჭიმული კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი. ქედის მთავარი მწვერვალებია: აგეფსთა (3257 მ), ფსიში (3970 მ), ერწახვი (3910 მ), დომბაიულგენი (4046 მ), გვანდრა (3985 მ). ასევე კლუხორისა (2781 მ) და მარუხის (2746 მ) უღელტეხილები. ქედის ამგებელ კამბრიულისწინა კრისტალურ და პალეოზოურ მეტამორფულ ქანებზე ძველი და თანამედროვე მყინვარული ფორმებით მდიდარი ალპური რელიეფი სჭარბობს. მთავარი ქედი ციცაბოდ ეშვება მდინარეების საკენის, ჩხალთისა და ბზიფის ტექტონურ-ეროზიული ხეობებისაკენ. აფხაზეთის მთიანი შუა ნაწილი უჭირავს კავკასიონის გვერდით ქედებს: გაგრის, ბზიფის, კოდორისა და სვანეთ-აფხაზეთის ქედებს, რომლებსაც თავის მხრივ, მრავალი განშტოება აქვთ. გაგრის მერიდიანულ ქედზე, რომელიც მდინარეების გაგრიფშისა და ჟოეკვარის ხეობებს ბზიფის ხეობისაგან გამოყოფს, უხვადაა განვითარებული რელიეფის კარსტული ფორმები. აფხაზეთის თითქმის ცენტრალური ნაწილი ბზიფის სუბგანედურ ქედს (მწვ. კაპიშისტრა 3156 მ) მდინარეების კოდორის, ხიფსთის, ააფსთის, გუმისთის, კელასურისა და ბზიფის აუზების წყალგამყოფს უჭირავს. ქედის დასავლეთ ნაწილი კირქვებითაა აგებული და რელიეფის კარსტული ფორმებით ხასიათდება, აღმოსავლეთი ნაწილი პორფირიტულია, ჭარბობს მთა-ხეობათა ეროზიული და გლაციალური ფორმები. აფხაზეთის შუა, მთიანი ზოლის აღმოსავლეთი ნაწილი მდინარეების კოდორისა და ენგურის ღრმა ხეობებს შორის აღმართულ კოდორისა და სვანეთ—აფხაზეთის ქედებს უჭირავს. მწვერვალი ხოჯალის (3309 მ) დასავლეთით მდებარე კოდორის ქედი შედარებით დაბალია და თანამედროვე მყინვარებს მოკლებული. მწვერვალ ხოჯალის ჩრდილო-აღმოსავლეთით აზიდული სვანეთ-აფხაზეთის ქედი კი გაცილებით მაღალია (მწვერვალები მოგუაშირხა — 3847 მ, ხარიხრა — 3710 მ) და მარადი თოვლითა და მყინვარებით არის დაფარული. ამ ქედის ყველაზე მოხერხებული უღელტეხილია ხიდა (2633 მ), რომელიც აფხაზეთს ზემო სვანეთთან აკავშირებს. სვანეთ-აფხაზეთის ქედი ტიპური ალპური რელიეფით ხასიათდება, კოდორის ქედს კი უმეტესად ნაზი რელიეფი აქვს. აქ უკიდურეს დასავლეთ კირქვულ ნაწილში კარსტული რელიეფია განვითარებული.
მთიანი აფხაზეთი გამოირჩევა ზედაპირის ეროზიული დანაწევრების დიდი სიღრმით. გასწვრივი ტექტონურ-ეროზიული ხეობები შედარებით განიერი და დამრეცია, განივი კი ვიწრო და დახრილი. ბევრგანაა კანიონი და კლდეკარი. აფხაზეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე გადაჭიმულია რთული აგებულების მთისწინეთის ზოლი, რომელიც მკვეთრად დანაწევრებული გორაკ-ბორცვიანი, სერებიანი და ტაფობებიანი რელიეფით გამოირჩევა. გავრცელებულია რელიეფის ტექტონურ-ეროზიული, კარსტული და მეწყრული ფორმები, აგრეთვე ზღვიური და მდინარული ტერასები. მთისწინეთში გამოიყოფა კირქვებით აგებული კარსტული (გაგრის, ახალი ათონის, სოხუმის, წებელდის) და არაკარსტული, ზოგან დამეწყრილი (განთიადის, მიუსერის, ეშერის და სხვა) უბნები. მთისწინეთს შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ აკრავს ალუვიური ვაკე-დაბლობები, რომლებიც ზღვისაგან დიუნებით არის გამოყოფილი. სოხუმის ჩრდილო-დასავლეთით ვაკე-დაბლობს მცირე ტერიტორია უჭირავს, სამხრეთ აღმოსავლეთით კი თანდათანობით განვითარდება (სამურზაყანოს დაბლობი). აფხაზეთის სანაპირო ზოლი სწორხაზოვანია. აღსანიშნავია სოხუმისა და გაგრის უბეები, ბიჭვინთისა და სოხუმის კონცხები.
გეოლოგიური აგებულება და სასარგებლო წიაღისეული
აფხაზეთი მოიცავს კავკასიონის სამხრეთი ფერდობის ნაოჭა სისტემისა და საქართველოს ბელტის დასავლეთ ნაწილების სტრუქტურებს. აქ წარმოდგენილია კამბიულისწინა, პალეოზოური, მეზოზოური და კაინოზოური ასაკის ქანები. კამბიულისწინ მეტამორფოზული ქანები ტერიტორიულად ჩრდილოეთ ნაწილშია გაშიშვლებული. პალეოზოური ასაკის ქანები — მეტამორფული ფიქლები, გრანიტოიდები, იშვიათად მარმარილო — გაშიშლებულია აგრეთვე ჩრდილოეთ ნაწილში, კავკასიონზე. ეს ქანები ინტენსიურად დეფორმირებული და დაწყვეტილია. მდინარეების ბზიფისა და კოდორის სათავეები ძირითადად ძლიერ დანაოჭებული ქვედაიურული შავი თიხაფიქლებითა და შუაიურული ვულკანური ქანებითაა აგებული. შუაიურული ასაკისაა აგრეთვე ქალაქ ტყვარჩელის მიდამოები, მდინარეების ფსოუსა და ბზიფის აუზების ქვანახშირის შემცვლელი თიხები და ქვიშაქვები. ზედაიურული ასაკის ქანები უმთავრესად რიფული კირქვებით არის წარმოდგენილი და აფხაზეთის ცენტრალურ ნაწილშია გავრცელებული. აღმოსავლეთით კირქვებს ცვლის თაბაშირიანი ფერადი თიხები და ქვიშაქვები, ხოლო ჩრდილოეთით თიხები, ქვიშაქვები დათხელშრეებრივი კირქვები. აფხაზეთის სამხრეთ ნაწილში გავრცელებული ცარცული და პალეოცენურ-ეოცენური ქანები ძირითადად კირქვებით და მერგელებით არის წარმოდგენილი, ხოლო ოლიგოცენური და ნეოგენური ასაკის ნალექები — ქვიშაქვებით, თიხებით და კონგლომერატებით. ეს უკანასკნელი შედგება კავკასიონის ამგებელი ქანების გადანარეცხი მასალებისაგან. აფხაზეთის სამხრეთ ნაწილში ზედაიურული, ცარცული, პალეოგენური და ნეოგენური ასაკის ქანები სუსტად არის დანაოჭებული. აფხაზეთი გეოლოგიურ აგებულებაში მნიშვნელოვანი როლი უჭირავს მეზოზოური ასაკის მაგმურ ქანებს (კარდივაჩის, სანჩარის, ლაბის, კელასურისა და გორაფის გრანიტოიდები და დიორიტები; ზედაიურული ასაკის დიაბაზის შრეძარღვები).
აფხაზეთის წიაღისეულიდან აღსანიშნავია ტყვარჩელისა და ბზიფის ქვანახშირის საბადოები, მდინარე ბზიფის სათავეში ვერცხლისწყლის საბადო. ბევრგანაა ტყვიის, თუთიის, სპილენძისა და სხვა ლითონების მადანგამოვლინებები. არალითონური წიაღისეულიდან გვხვდება ძირითადად ბარიტი (ბზიფის, კოდორის, მოქვისა და ააფსთის ხეობებში) და თაბაშირი, ხოლო საშენი და შესამოსი მასალიდან კირქვა, სააგურე თიხა, სერპენტინიტი, დიაბაზი და დიორიტი. განსაკუთრებით უხვად არის სამკურნალო მინერალური წყლები-ნახშირორჟანგიანი მინერალური წყაროები მდინარეების კოდორის, საკენის, გვანდრის, ჩხალთის ბზიფის, ავადჰარისა და სხვა ხეობებში, ხოლო თერმული სამკურნალო წყლები ტყვარჩელის, სოხუმის, ახალი ათონისა და გაგრის მიდამოებში.
ჰავა
აფხაზეთში ჰავის ტიპები სიმაღლებრივი ზონების სახითაა გავრცელებული: ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული ჰავა თბილი ზამთრითა და ცხელი ზაფხულით (ზ. დ. 300-400 მ-მდე); ნოტიო ჰავა ზომიერად ცივი ზამთრითა და ხანგრძლივი თბილი ზაფხულით (300-400 მ--დან 1000-1100 მ-მდე); ნოტიო ჰავა ცივი ზამთრითა და ხანგრძლივი გრილი ზაფხულით (1000-1100 მ-იდან 2000-2100 მ-მდე); მაღალმთის ნოტიო და გრილი ჰავა (2000-2100 მ-იდან 2800-2900 მ-მდე) და მაღალმთის ნივალური ჰავა (2800-2900 მ ზევით). ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა ვაკედაბლობზე 13.9-იდან 15 °C-მდე მერყეობს, გორაკ-ბორცვიან მთისწინეთში არის 13-14 °C, ხოლო მთებში, 2600 მ სიმაღლეზე, 0 °C; აფხაზეთის კავკასიონის უფრო მაღალ მთებში -9, -10 °C-მდე ეცემა. ყველაზე თბილი თვის (ივლისი-აგვისტო) საშუალო ტემპერატურა უმაღლეს მტებზე 0 °C-ზე დაბალია, სოხუმში კი 24.5 °C აღწევს. ყველაზე ცივი თვის საშუალო ტემპერატურა სანაპიროზე 6 °C არემატება. 500-600 მ-მდე იანვრის საშუალო ტემპერატურა ყველგან 0 მაღალია, ამიტომ იგი სუბტროპიკულ სარტყელს მიეკუთვნება. ზემოთ ტემპერატურა კლებულობს და აფხაზეთის კავკასიონის თხემზე -18, -19 °C-მდე ეცემა. ჰაერის აბსოლუტური მაქსიმალური ტემპერატურაა 40-იდან 10-15 °C-მდე, აბსოლუტური მინიმალური შესაბამისად -13-დან -35 °C-მდე. მკვეთრია ტემპერატურის რყევა მთათაშუა ქვაბულებში, სადაც აღნიშნება ტემპერატურული ინვერსიები. 500-600 მ სიმაღლეზე აქტიური სავეგეტაციო პერიოდის ხანგრძლივობა 200 დღემდე გრძელდება, ხოლო 10 °C-ზე მაღალი ტემპერეტურათა ჯამი 3000-3500° აღწევს, რაც სავსებით საკმარისია ბუნებრივი და კულტურული სუბტროპიკული მცენარეებისათვის. აფხაზეთი მდიდარია ატმოსფერული ნალექებით, მაგრამ იგი არათანაბრადაა განაწილებული როგორც ცალკეულ რაიონებს შორის, ისე წლის სეზონების მიხედვით. სანაპირო ზოლში საშუალოდ წლიურად 1310 მმ-იდან 1500-1550 მმ-მდე ნალექი მოდის. მთისწინეთსა და მთებში ნალექების რაოდენობა მატულობს: დურიფში (250 მ) — 1980 მმ, გაგრის ქედზე (1644 მ) — 2280 მმ, ავადჰარარაში (1600 მ) — 2480 მმ; ბზიფისა და კოდორის ქედების სამხრეთ კალთებზე 3000 მმ აღემატება. შედარებით ნაკლები ნალექი მოდის მთათაშორის ქვაბულებში (1500-1800 მმ). ნალექების მაქსიმუმი ზამთარშია მინიმუმი ზაფხულში. ამ მხრივ იგი ხმელთაშუა ზღვის ჰავის ტიპს ემსგავსება, ზამთარში ნალექების მნიშვნელოვანი ნაწილი თოვლის სახით მოდის. თოვლის საფარის სისქე ზღვისპირა ზოლში 10 სმ, მთებში კი 2-4 მ-ზე მეტია.
შიგა წყლები
აფხაზეთის მდინარეთა ქსელი ხშირია. მთავარი მდინარეები კოდორი, ბზიფი, ღალიძგა, გუმისთა მოქვი და სხვები მიეკუთვნებიან შავი ზღვის აუზს. სასაზღვრო მდინარეებია ენგური და ფსოუ. მდინარეებზე ბევრი წყალვარნილი და ჭორომია, ახასიათებთ სწრაფი დინება, შესართავებთან ქმნიან მცირე დელტებს. მთავარი მდინარეები შერეული საზრდოობისაა: ზ. დ. 2000 მ-მდე უმთავრესად წვიმის წყლით, ზემოთ — თოვლისა და ყინულის დნობის წყლით. მიწისქვეშა წყლებით საზრდოობის როლი დიდია კარსტულ ზონაში. დონეების მაქსიმუმი გაზაფხულზე და ზაფხულის დასაწყისშია, მინიმუმი — ზამთარში. დროგამოშვებით იცის წყალმოვარდნები. შედარებით მუდმივი დონით გამოირჩევიან კარსტული მიწისქვეშა მდინარეები. აფხაზეთში ბევრი ტბაა: რიწა, ადუედა, აძიჟი, დერიკვარაძიში, ყვარაში, პატარა რიწა, ამტყელი, ცისფერი ტბა და სხვა. ისინი მაღალ მთებშია განლაგებული, უმეტესად მყინვარული და კარსტული წარმოშობისაა. ზღვისპირა ვაკე დაბლობზე ლაგუნური (ინკითის, ბებესირის, პაპანწყვილის) და ნამდინარევი ტბებია. ზოგი ტბა დონისა და სარკის ფართობის მკვეთრი ცვლილებადობით ხასიათდება. ტბების ნაწილი მდიდარია იქთიოფაუნით. ზღვისპირა ვაკე-დაბლობზე არის ჭაობები, რომელთა ნაწილი ამოშრობილია ან ამოშრობის პროცესშია. აფხაზეთის მაღალმთიან ნაწილში 376 მყინვარია (ფართობი დაახლოებით 70 კმ²), რომელთაგან მხოლოდ ხუთია პირველი თანრიგის.
ნიადაგები
აფხაზეთის ზღვისპირა ვაკედაბლობებზე ალუვიური და ჭაობიანი ნიადაგები ჭარბობს. ჭარბტენიან ვაკე-დაბლობებზე ჭაობიანი და ტორფიან-ჭაობიანი ნიადაგებია, რომლებიც ტიპურად გამოხატულიაგალის რაიონის ზღვისპირაზოლში. უკეთ დრენირებულ დამრეც ვაკე-დაბლობებზე ეწერი და ალუვიური კარბონატული ნიადაგებია გაბატონებული. გორაკ-ბორცვიან მთისწინეთში ვულკანოგენური ქანების გამოფიტვის პროდუქტებზე, ყვითელმიწები და წითელმიწებია, კირქვებისა და მერგელების გამოფიტვის პროდუქტებზე — ნეშომპალა-კარბონატული ნიადაგები. ეს ნიადაგები ხელსაყრელია ჩაის, ციტრუსების, ვაზისა და სხვა კულტურებისათვის. აფხაზეთის ტერიტორიის დიდი ნაწილი ტყეების ნიადაგებს უკავიათ. ისინი ქვედა, კირქვებით აგებულ, ზონაში წარმოდგენილია ნეშომპალა-კარბონატული, ხოლო არაკირქვულ ზონაში — საშუალო და მცირე სისქის ტყის ყომრალი ნიადაგებით. ზედა ზონაში ტყის ზედა სარტყელის კორბონატული ან ღია და გაეწრებული ტყის ყომრალი ნიადაგებია. სუბალბურ ზონაში კორდიანი და კორდიან-ტორფიანი მთის მდელოს ნიადაგებია, ხოლო ალპური მდელოების ზონაში — პრიმიტიული, მცირე სისქის კორდიან-ტორფიანი მთის მდელოს ნიადაგები. მცირე უბნების სახით თითქმის ყველა ზონაში გვხვდება ძლიერ ჩამორეცხილი და სუსტად განვითარებული ნიადაგები.
მცენარეული საფარი
აფხაზეთში 2000-ზე მეტი სახეობის მცენარეა, მათ შორის 150 სახეობის ხე და ბუჩქოვანი მცენარე. მცენარეულობა მდიდარია ენდემებით და რელიქტებით გავრცელების მხრივ ქმნიან მკაფიოდ გამოხატულ სიმაღლებრივ ზონებს. ზღვისპირა დიუნურ ზოლში იზრდება ფსამოფილური მცენარეულობა: რძიანა, ლურჯი ნარი, ზღვის სალათა, ზღვის შროშანა, ისლი და სხვა. ურო ღრმად მათ ქსერომიფოტული ბუჩქნარები (ძეძვი, კუნელი, ზღმარტლი, მაყვალი) ენაცვლება. ბიჭვინთის კონცხი შემოსილია ქსერომორფული ბუჩქნარებიანი რელიქტური ბიჭვინთის ფიჭვისკორომებით, რომლებიც ნაკლებადაა გამოცხადებული. ტენიან ვაკე-დაბლობებზე და მდინარისპირა ჭალებში ჭარბობს მურყნარი, რომელშიც შერეულია თუთა, იფანი, რელიქტური ლაფანი და სხვა. ჭარბტენიან უბნებში იზრდება ლელი, ჭილი, ისლი, წყლის ბაია, ჭარბობს ზამბახი; აქა იქ გვხვდება ტორფიანი ჭაობებიც. გორაკ-ბორცვიანიმთისწინეთი და მთების ქვედა კალთები (600-700 მ-მდე) მეზოფილურ კოლხურ ტყეებს უჭირავს. მთავარი ჯიშებია მუხა, რცხილა, წავლი, წიფელი, იფანი, ცაცხვი, მურყანი. მდიდარია გარეული ხეხილით (ლეღვი, პანტა, მაჟალო, ხურმა, ზღმარტლი, ტყემალი). ქვეტყეში იზრდება მარადმწვანე (შქერი, წვავი, ბაძგი, ბზა) და ფოთოლმცვივანი (თხილი, იელი, მოცვი) ბუჩქოვანები. ნოტიო ხეობებში გვხვდება რელიქტური უთხოვარი, ხშირია ლეშამბო: ეკალღიჭი, სურო, ღვეტკეცი, უსურვაზი, ზღვისპირა ვაკე-დაბლობებისა და გორაკ-ბორცვიანი მთისწინეთების ბუნებრივი მცენარეულობა მკვეთრად სახეშეცვლილია, უმეტესად გაჩეხილია. ამჟამად ჭარბობს მეორეული დაჯგუფებები და კულტურული ნაკვეთები: ბაღები, ბოსტნები, ჩაისა და ციტრუსოვანთა პლანტაციები. აფხაზეთის ტერიტორიის დაახლოებით 55% ტყით არის შემოსილი. დაბალმთიან ზონაში გავრცელებულია წიფლნარი, მასთან ერთად იზრდება რცხილა, წაბლი, ცაცხვი, ნეკერჩხალი, სოჭი და სხვა. ქვე-ტყეში ხშირია ბზა, თაგვისარა, შქერი, წყავი და მოცვი. საშუალმთიან ზონაში შერეული ტყეებია გაბატონებული. აქ ტიპურია წიფლნარ-სოჭნარი და წიფლნარ-ნაძვნარი, გვხვდება ნაძვნარ-სოჭნარიც. წიფლნარი ზოგან ტყის ზედა საზღვრამე ადის. მთის ტყეებს ზემოთ სუბალპური ტანბრეცილა ტყეების, ბუჩქნარებისა და მაღალბალახეულობის ზოლი აკრავს. სუბალპური ტყეები ძირითადად შედგება მთის ნეკერჩხლისა და არყის ტანბრეცილა ხეებისაგან. ბუჩქოვანებიდან იზრდება ღვია, მოცვი, დეკა, ასკილი, მაღალბალახეულში ნაირბალახი ჭარბობს. სუბალპური მაღალბალახეულობა ზემოთ თანდათანობით გადადის სუბალპურ მდელოებში, სადაც ფართოდაა გავრცელებული ანგელოზა, დეზურა, ტილჭირი, კატაბალახა, კენკეშა, თივაქასრა და სხვა. მაღალი ქედების თხემები (2200-2800) უჭირავს ალპურ მდელოებს, რომლებიც ქვედა ნაწილში ქმნიან მთლიან საფარს, ზემოთ კი — ცალკეულ „ხალიჩებს“. ძარბობს კობრეზია, ნაღველა, ქვატეხია, წივანა, ბაია, ბუჩქისძირა, აფხაზეთის კირქვიანი ქედების სუბალპური და ალპური მდელოები მდიდარია მცენარეტა ენდემური სახეობებით. მაღალმთის მდელოები წარმოადგენს საზაფხულო საძოვრებს. აფხაზეთი მდიდარია ძვირფასმერქნიანი, სამკურნალო ნაყოფის მომცემი, საკვებად ვარგისი, თაფლოვანი და მთრიმლავი მცენარეებით.
ცხოველთა სამყარო
აფხაზეთის ტერიტორიაზე გვხვდება როგორც ბარისა და მთის ტყის, ისე მაღლმთის ცხოველთა სახეობები. სუბალპურ და ალპურ მდელოებზე ბინადრობს ჯიხვი და არჩვი, რიწის ტყეებში ცხოვრობს კავკასიური ირემი. მრავალგანაა შველი, გარეული ღორი. XX საუკუნის დასაწყისში მოისპო კავკასიური დომბა. ფართოდაა გავრცელებული მგელი, ტურა, მელა, მაჩვი, კვერნა (თეთრყელა და ყვითელყელა), დედოფალა; ზოგან გვხვდება წვავი, ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში — ევროპული წაულა. ტყეებში ბინადრობს მურა დათვი, ფოცხვერი და ტყის კატა. ახლო წარსულში იყო ამიერკავკასიური ჯიქიც. ბევრია კურდღელი, კავკასიური ციყვი, ალთაური ციყვი (აკლიმატიზებულია), ძილგუდა ტყის დათვი, ყვითელყელა თაგვი, ჩია თაგვი, ბუჩქნარისა და ჩვეულებრივი მემინდვრია, აკლიმატიზებულია ნუტრია. მრავალგანაა ცხვირნალა, მღამიობი, პონტური ზღარბი, თეთრმუცელა კბილთეთრა, დიდი კბილთეთრა და სხვა.
ფრინველებიდან მაღალ მთებში ბინადრობს კავკასიური შურთხი, კავასიური როჭო, მაღრანი, ალპური ჭკა, ბევრია მწყერი, ტყის ქათამი, ყურყუმელა, იხვი, თოლია, ყანჩა ოფოფი, ნამგალა, ძერა, ქორი, მიმინო, არწივი, ორბი, ბატკანძერი, ბუ, ზარნაშო, ყვავი, ყორანი, მოლაღური, სკვინჩა და სხვა.
ქვეწარმავლებიდან გვხდება ხვლიკი, ბოხმეჭა, სპილენძა, გრძელი მცურავი, კავკასიური გველგესლა, ჭაობის კუ და სხვა.
მდინარეებსა და ტბებში არის კალმახი, კოლხური წვერა, კოლხური ღორჯო, მურწა, ლოქო, გამბუზია. ზოგ მდინარეში შავი ზღვიდან შედის რაგული, სვია, ატლანტური ზუთხი, ფორეჯი და სხვა.
ბევრია მწერი, მორიელი, ობობასნაირი, კიბოსნაირი, მოლუსკი და სხვა.
აფხაზეთში ფაუნისა და ფლორის დასაცავად შექმნილია რიწის, ბიჭვინთისა და მიუსერის ნაკრძალები.
ისტორია
აფხაზეთი ტერიტორიაზე ადამიანის ცხოვრების კვალი არქეოლოგიურად დადასტურებულია ქვედა პალეოლითის პერიოდიდან. გვიანდელი აშელის პერიოდისაა იაშთხვის სადგომი და აღმოსავლეთ გუმისთის დოლმენები. , ხოლო მუსტიეს ეპოქის კელასურის, განახლების ოჩამჩირის, აჩიგვარის და სხვა ნამოსახლარები. ზედა პალეოლითის ძეგლები ფართოდაა გავრცელებული აფხაზეთის სანაპირო ზოლში. მეზოლითისა და ნეოლითის დროს აფხაზეთის ტერიტორიაზე ადამიანის დასახლების არეალი გაფართოვდა. ამ დროიდან დაიწყო ადამიანის საწარმოო საქმიანობა: მიწათმოქმედება, მესაქონლეობა და კერამიკის დამუშავება. განვითარდა მატრიარქატი. ენეოლითისა და ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ეპოქაში ჩაისახა ბრინჯაოს მეტალურგია, მესაქონლეობა, მიწათმოქმედება. ამ დროის ძეგლები აღმოჩენილია ოჩამჩირეში, აზანთას და ეშერას ადრეულ დოლმენებში. ბრინჯაოს კულტურა წარმოდგენილია ეშერის, აჭანდარის და ოთხარის დოლმენებში აღმოჩენილი მასალით. ძვ. წ. II-I ათასწლეულების მიჯნაზე ბრინჯაოს კულტურამ დღერვანდელი აფხაზეთის ტერიტორიაზე უმაღლეს დონეს მიაღწია, გაჩნდა რკინის ნივთები. ამ დროისთვის ეს მხარე მთლიანად შედიოდა კოლხური კულტურის არეალში.
ანტიკური ხანა
მინიატიურა|350px|[[ანტიკური ხანა|ანტიკური ხანისა და შუა საუკუნეების მხარეები აფხაზეთში: 1. მთიანი აფხაზეთი (ძირითადი აფხაზეთი) 2. ზღვისპირა აფხაზეთი (ძვ. სამხრეთი ჰენიოხეთი) 3. შიდა ჰენიოხეთი (სანიგეთი) 4. ჯიქეთი (ძვ. ჩრდილო ჰენიოხეთი) 5. აბსილეთი (ძვ. კორახეთი) 6. მისიმიანეთი (ძვ. კოლაეთი) 7. აფხაზეთისა და ეგრისის სანაპირო მხარე „შუა სოფელი“]] ანტიკური ეპოქის დასაწყისისათვის დასავლეთ საქართველოში ჩამოყალიბდა კოლხეთის სამეფო, რომელიც აფხაზეთის ტერიტორიასაც მოიცავდა. ძვ. წ. VI-V საუკუნეებში აქაური დასახლებების ბაზაზე წარმოიქმნა ძველბერძნული ახალშენები: დიოსკურია, გიენოსი, ტრიგლიტი, პიტიუნტი და სხვები. განვითარდა ვაჭრობა, თუმცა ადგილობრივი მოსახლეობის მთავარი საქმიანობა იყო მწათმოქმედება, მესაქონლეობა და ხელოსნობა. მაღალ დონეზე იდგა რკინის წარმოება. ძვ. წ. I საუკუნეში კოლხეთის სამეფო დასუსტდა და დაიშალა. I-II საუკუნეებში იხსენიებიან აფხაზების წინაპრები: აფსილები და აბაზგები. აფსილებს იხსენიებს პლინიუს უფროსი (I ს.), ფლავიუს არიანე (II ს.) კი ასახელებს აფსილებსა და აბაზგებს. დაშლილი კოლხეთის სამეფო დაიპყრო ჯერ პონტოს მეფე მითრიდატე VI-მ, შემდეგ რომის იმპერიამ. აფსილები და აბაზგები აქტიურად იბრძოდნენ რომაელთა წინააღმდეგ. I საუკუნის ბოლოსთვის ჩამოყალიბდა აფსილების, აბაზგების და სანიგების სამთავროები. მათ მთავრებს რომაელი იმპერატორები ამტკიცებდნენ. III-IV საუკუნეებში ჩამოყალიბდა ეგრისის სამეფო, რომელმაც თავისი ძალაუფლების ქვეშ მთელ კოლხეთთან ერთად გააერთიანა აფხაზეთის ტერიტორიაც. ამ პერიოდში ლაზიკის საზღვარი თანამედროვე სოჭის ჩრდილოეთით გადიოდა.
შუა საუკუნეები
VI საუკუნის დასაწყისში ეგრისის სამეფოში და მასში შემავალ აფხაზეთის სამთავროში დაიწყო ფეოდალური ურთიერთობების ჩამოყალიბება. მთელი საუკუნის განმავლობაში დასავლეთ საქართველო იყო სასანურ ირანსა და ბიზანტიის იმპერიას შორის ომის ასპარეზი. აფხაზეთის მოსახლეობა იბრძოდა მათ წინააღმდეგ, რისი შედეგც იყო აბაზგების აჯანყება 550 წლს.ბიზანტიამ ვერ შეძლო ეგრისის სამეფოს გადაქცევა საკუთარ პროვინციად და იძულებული იყო დაკმაყოფილებულიყო მისი ვასალობით. VI საუკუნის II ნახევარსა და მთელ VII საუკუნეში ეგრისის სამეფოში გაძლიერდა აბაზგების სამთავრო. VIII საუკუნეში აბაზგების ჰეგემონიით ჩამოყალიბდა აფხაზთა სამთავრო, რომლის ცენტრი ანაკოფიაში იყო. მან სამხედრო-პოლიტიკური კავშირი დაამყარა ლაზიკასთან ბიზანტიელი და არაბი დამპყრობლების წინააღმდეგ. ლეონ I-მა კავშირი დაამყარა აღმოსავლეთ საქართველოს მეფებთან, რის შედეგადაც არაბები დაამარცხეს და განდევნეს დასავლეთ საქართველოდან. VIII საუკუნის 80-იან წლებში აფხაზთა მთავარმა ლეონ II-მ დასავლეთ საქართველო ერთ პოლიტიკურ ერთეულში, აფხაზთა სამეფოში გააერთიანა. საუკუნის ბოლოს ის გათავისუფლდა ბიზანტიის დამოკიდებულებისაგან და მეფის ტიტული მიიღო. ამ აქტში მას მისი სიმამრი, ხაზართა ხაკანი დაეხმარა. სამეფოს ტერიტორია გადაჭიმული იყო ნიკოფსიიდან ჭოროხამდე, აღმოსავლეთით კი ლიხის ქედამდე. აფხაზთა სამეფოს მოსახლეობის უმრავლესობა, ქართველები იყვნენ. მნიშვნელოვან წილს შეადგენდნენ აფხაზები და კავკასიის სხვა ხალხები და ტომები. სახელმწიფო და მოსახლეობის დიდი უმრავლესობის სალაპარაკო ენა ქართული იყო. სამეფო დედაქალაქი გახდა ქუთაისი.
IX-X საუკუნეებში აფხაზეთი ერთიანი საქართველოს სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა საერისთავოს სახით. საერისთავოს სათავეში იდგა შარვაშიძეების საგვარეულო. XIV საუკუნეში ოდიშის მთავარმა ბედიანმა შეიერთა ცხუმის საერისთავო. შარვაშიძის გამგებლობაში დარჩა ანაკოფიის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორია, რომლის ცენტრი იყო ლიხნი. შარვაშიძე თავს ბედიანის ვასალად ცნობდა. მას შეუმცირდა სამფობელოები ჩრდილოეთშიც. XIV-XV საუკუნეებში აფხაზეთის ზღვისპირა პუნქტებში დაარსდა გენუის სავაჭრო ფაქტორიები.
საქართველოს სამეფო-სამთავროებად დაშლის შემდეგ, XVII საუკუნის დასაწყისში შეიქმნა აფხაზეთის დამოუკიდებელი სამთავრო, რომელიც XVII–XVIII საუკუნეებში ფორმალურად იმერეთის სამეფოში შედიოდა.