cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ქუთაისი
ეტიმოლოგია
„კჳტაიისის ხმელეთი“, ანუ ქუთაისი მისი მიმდებარე მიწებით ბიზანტიელ ავტორებთან „მოხირისად“ იწოდება; ქართულ მატიანეებში XI საუკუნიდან ამ სახელწოდებას „ქუთათისის ქუეყანა“ ცვლის, XVIII საუკუნეში კი — „ვაკე“. XVIII საუკუნეში „ვაკის“ მცხოვრებნი იმერეთის მეფის ერთგულებაზე იფიცებდნენ და განსაკუთრებული უფლებებით სარგებლობდნენ, მათ „ფიცისკაცები“ ეწოდებოდათ.
დაარსება
ქალაქის ტერიტორიასა და მის მიმდებარედ, მდინარე წყალწითელას ხეობაში ადამიანი ჯერ კიდევ ქვედა პალეოლითის ხანაში ცხოვრობდა. ამ პერიოდის ძეგლებია ჭახათი, თეთრამიწა, საკაჟია და საგვარჯილე. თეთრამიწასა და საგვარჯილეში ენეოლითისა და ადრებრინჯაოს ხანის ფენებიცაა დადასტურებული. ქუთაისი დაწინაურდა ძვ. წ. II ათასწლეულის II ნახევარში. ძვ. წ. XV-XIII საუკუნეებიდან აქ კოლხური კულტურის არსებობა დასტურდება. ძველი ბერძნული მითოლოგია და ისტორია ქუთაისს ე.წ. „მინოსის ხანას“ (ძვ. წ. XVII-XV სს) მიაკუთვნებს. მინოსი, ხელმწიფე კრეტაზე, და აიეტი ძველ ბერძნებს თანადროულ, მოკავშირე და დამოყვრებულ (სიძე-ცოლის ძმა) მეფეებად მიაჩნდათ.
მდინარე რონის მარჯვენა ნაპირზე „დათეშიძეების“ და „გაბაშვილის“ გორებზე გაითხარა გვიანბრინჯაო-ადრერკინის პერიოდის ნამოსახლარი, რამაც დაადასტურა ძვ. წ. VI საუკუნეში აქ ქალაქის ტიპის მსხვილი ცენტრის არსებობა. „ცაცხვების“ ტერიტორიაზე 1920 წელს აღმოჩნდა ძვ. წ. V-IV საუკუნეების ორმოსამარხები. „გაბაშვილების“ ნამოსახლარზე ნაწილობრივ შესწავლილია ძვ. წ. V საუკუნის კულტურული ფენა. ნაპოვნია შავლაქიანი ჭურჭლის ფრაგმენტები. გამოვლენილია რკინის სადნობი ქურის საბერველი მილი, რაც რკინის დასამუშავებელი სახლოსნოს არსებობაზე მიუთითებს. აღმოჩენილი მასალა მიუთითებს ქუთაისის სავაჭრო-ეკონომიკურ ურთიერთობებზე გარესამყაროსთან. ელინისტური ხანის არქეოლოგიური მასალიდან აღსანიშნავია მწვანეყვავილას მიდამოებში ნაპოვნი ალექსანდრე მაკედონელის ტეტრადრაქმა და მითრიდატეს ოქროს სტატერი. უქიმერიონის გორაზე აღმოჩენილია ელინისტური ხანის არტეფაქტები.
ქალაქი მოხსენიებული აქვს ძვ. წ. III საუკუნეში აპოლონიოს როდოსელს კუტაიას სახელით. ამ დროს ის იყო კოლხეთის სამეფოს მსხვილი ცენტრი.
ეგრისის სამეფო
thumb|right|200px|უქიმერიონი III-V საუკუნეებში, ეგრისის სამეფოს დედაქალაქობის ხანაში, ჩამოყალიბდა ქალაქის აღნაგობა, რომელიც შემდეგ საუკუნეების მანძილზე უცვლელი დარჩა. დღევანდელი არქიელის გორაზე ჯერ ციტადელი გაშენდა, შემდეგ კი მას იქვე შიდაქალაქი დაემატა, რომლის გალავანშიც დიდი სასახლე იყო აღმართული. მოგვიანებით რიონის მარცხენა ნაპირისკენ გალავანშემოვლებული ქვედაქალაქი გაიშალა. VI საუკუნეში მას იხსენიებს პროკოპო კესარიელი კუტაიონის სახელით. ეგრისის დიდი ომის დროს ქალაქი ხელიდან ხელში გადადიოდა. 551 წელს ის სპარსმა სარდალმა მერმეროემ დაიკავა. VIII საუკუნის 30-იან წლებში ქუთაისი მურვან ყრუმ დაარბია. მისივე ბრძანებით ქუთაისში აწამეს არგვეთის მთავრები დავით და კონსტანტინე.
საქართველოს სამეფო
thumb|200px|დავით აღმაშენებლის ძეგლი ქუთაისის ცენტრში thumb|200px|ქუთაისის ცენტრალური, დავით აღმაშენებლის, მოედანი 978 წელს ბაგრატ III-მ საქართველოს სამეფოს დედაქალაქი ქუთაისში გადაიტანა. ამ დროიდან 1122 წლამდე ქუთაისი საქართველოს სამეფოს სატახტო ქალაქის ტიტულს ინარჩუნებდა. ბაგრატ III-ის პერიოდში ქალაქმა მნიშვნელოვნად იცვალა სახე: განახლდა სამეფო სასახლე და ციხე-გალავანი, ხოლო 1003 წელს ეკურთხა ღვთისმშობლის მიძინების ახალი ტაძარი. ეს ტაძარი საქართველოს ერთიანობისა და ძლიერების სიმბოლო უნდა ყოფილიყო, ამიტომ მისი კურთხევა განსაკუთრებულ მოვლენად იქცა. მეფე ბაგრატმა „აკურთხა ეკლესია ქუთათისა განგებითა დიდითა და მიუწვდომელითა, რამეთუ შემოკრიბნა მახლობელნი ყოველნი ჴელმწიფენი და კათალიკოსნი, მღვდელთმოძღუარნი და ყოველთა მონასტერთა წინამძღუარნი, და ყოველნი დიდებულნი ზემონი და ქუემონი, მამულისა და სამეფოსა მისისა მყოფნი, და სხუათა ყოველთა საჴელმწიფოთანი“ (ქართლის ცხოვრება).
1073 წელს მსხვილი ფეოდალი ნიანია ქვაბულისძე განუდგა მეფის ხელისუფლებას და ხელთ იგდო ქუთაისი. 1080 წელს ქუთაისი გადაწვეს თურქ-სელჯუკებმა დიდი თურქობის დროს. 1089 წელს ქუთაისში მეფედ ეკურთხა დავით აღმაშენებელი. აღმაშენებლის მეფობის დროს ქალაქი კიდევ უფრო დაწინაურდა. მან 1106-1125 წლებში ქუთაისთან ახლოს ააგო გელათის ტაძარი და უმაღლესი სასწავლებელი — გელათის აკადემია, რომელიც „მეორე იერუსალიმად“ და „სხუად ათინად“ იწოდებოდა. გელათი მთელი საქართველოსთვის სიბრძნისა და სიწმინდის კერად იქცა.
1122 წელს, როდესაც დავით აღმაშენებელმა პირველობა არაბთაგან განთავისუფლებულ თბილისს მიანიჭა, ქუთაისი ერთიანი საქართველოს მეფეთა სამყოფლად დარჩა. სამეფო რეზიდენციად რჩებოდა გეგუთის სასახლეც, რომელსაც „საყდარსა დავითიანსა“ უწოდებდნენ. ქუთაისი სამეფო კარის თავშესაფარი და დედაქალაქი ხდებოდა, როდესაც მტრები თბილისს იღებდნენ. ასე იყო 1226 წელს ჯალალ ად-დინის შემოსევისას და 1235 წელს მონღოლთა მიერ აღმოსავლეთ საქართველოს დაპყრობისას. ორმეფობის ხანაში, 1259-1329 წლებში, ქუთაისი დავით VI ნარინის და მისი მემკვიდრეების სატახტო ქალაქი იყო. 1386 წელს დაწყებულმა თემურლენგის გამანადგურებელმა ლაშქრობებმა 1403 წელს ქუთაისამდეც მოაღწია. ქალაქი აოხრდა და მოსახლეობა გაიჟლიტა. ამ ლაშქრობის შემდეგ დაიწყო ქუთაისის დაქვეითება.
იმერეთის სამეფოს დედაქალაქი
1489 წელს საქართველოს სამეფოს დაშლის შემდეგ ქუთაისი იმერეთის სამეფოს დედაქალაქი გახდა. XV საუკუნის იტალიელი მოგზაურის ჯოსაფატ ბარბაროს ცნობით ქუთაისი ერთ პატარა ბორცვზე მდებარე ქალაქი იყო. 1510 წელს ის ოსმალებმა დაარბიეს.
1555 წლის ამასიის ზავის შემდეგ იმერეთის სამეფო ოსმალეთის ვასალი გახდა. XVII საუკუნის I ნახევარში იმერეთის მეფე გიორგი III-ის დროს ჩატარდა დიდი აღმშენებლობითი სამუშაოები. აშენდა ოქროს ჩარდახის სამეფო კომპლექსი, მწვანეყვავილას საერო და საკულტო ნაგებობები, კათოლიკური ეკლესია, XVII საუკუნის შუა წლებში ქუთაისის მოსახლეობა 1000 კომლს შეადგენდა. 1666 წელს ქალაქი ოსმალებმა დაიკავეს. 1667 წელს ქალაქის მოურავმა ბეჟან ლორთქიფანიძემ ისინი განდევნა, თუმცა 1669 წელს ის კვლავ ოსმალებმა დაიკავეს და ერთი საუკუნის განმავლობაში ეკავათ უქიმერიონის ციხე. ამ დროს დაეცა ეკონომიკური და კულტურული ცხოვრება, დაიცალა უბნები. 1691 წელს ოსმალებმა დაანგრიეს ბაგრატის ტაძარი. XVII საუკუნის ქუთაისი აღწერა კათოლიკე მისიონერმა არქანჯელო ლამბერტიმ:
მიუხედავად დაკნინებისა, იმერეთის სატახტო ქალაქი თავის ოდინდელ აღნაგობას მეტ-ნაკლებად მაინც ინარჩუნებდა. ქალაქის მთავარი ნაწილი კვლავაც ძველი ცენტრი იყო: შიდაციხე და გალავნიანი შიდაქალაქი, სადაც ბაგრატის ტაძარი იყო აღმართული. ქალაქის ამ ნაწილს „დიდ ქუთაისს“ ან „ზედაქალაქს“ უწოდებდნენ. XVIII საუკუნეში ჯერ კიდევ არსებობდა მთის ფერდზე შეფენილი გამაგრებული ქვედაქალაქი, რომელიც რიონის მარცხენა ნაპირზე გადადიოდა და „ჴიდის კარით“ იყო დაცული. გალავანს მიღმა დიდ ქუთაისს გარეთუბანი ემიჯნებოდა. ზედაქალაქის მნიშვნელობის მიუხედავად, ქუთაისი რიონის მარცხენა ნაპირზე, დაბლობზე ვითარდებოდა. ამ არემარეს „მცირე ქუთათისს“ ეძახდნენ. გალავანს მიღმა მეფის ბაღები და დიდი მოედანი იყო გაშლილი. ამ მოედანზე იმართებოდა მეფის საჯარო შეხვედრები, ეწყობოდა ასპარეზობები - ყაბახი, ჯირითი, ხელშუბის ტყორცნა და თოფის სროლა. მოედნის გაყოლებაზე მდებარეობდა „ახალი ქალაქი“, გარეთუბანი, სადაც სავაჭრო რიგები და ვაჭარ-ხელოსანთა სახლები იყო ჩამწკრივებული. XVIII საუკუნეში ქალაქი არაერთხელ ოდიშის მთავარმა ლევან დადიანმაც არაერთხელ დაარბია და გადაწვა, რაზეც მოწმობს წარწერა ილორის წმ. გიორგის ტაძარზე. ჟან შარდენის ცნობით 1723 წელს ქუთაისში 20 კომლი ცხოვრობდა და ის დიდ და მჭიდრო სოფელს უფრო ჰგავდა, ვიდრე სატახტო ქალაქს.
thumb|200px|ქუთაისის ძველი უბანი რესტავრაციის შემდგომ thumb|200px|ოქროს ჩარდახი 1737 წელს შედგენილ იქნა ქუთაისის პირველი რუკა. ის ტიმოთე გაბაშვილმა შეადგინა. 1770 წელს მეფე სოლომონ I რუსეთის ჯარის დახმარებით ქუთაისის ციხიდან ოსმალები განდევნა. მეფემ ხონიდან და სხვა ადგილებიდან ვაჭრები გადმოიყვანა და ქუთაისში „ქალაქობა“ (ბაზრობა) აღადგინა. ამ პერიოდიდან ქუთაისის აღორძინების ხანა იწყება. გამოცოცხლდა მეურნეობა, იმატა მოსახლეობამ, აღორძინდა კულტურულ-საგანმანათლებლო ცხოვრება. აღმავლობა სოლომონ II პერიოდშიც გრძელდებოდა. XVIII საუკუნეში ქუთაისში მოღვაწეობდნენ მწიგნობრები და პოეტები, მათ შორის აღმოსავლეთ საქართველოდან ლტოლვილნიც: გიორგი ბატონიშვილი, თეიმურაზ I, არჩილ II, ნიკოლოზ რუსთველი, ზაქარია გაბაშვილი, ბესიკი, ელიზბარ ერისთავი, ალექსანდრე ამილახვარი, სოლომონ ლიონიძე, ქუთათელი მღვდელმთავრები და სხვები. 1800 წელს დაარსდა პირველი სტამბა, გაიხსნა ასამდე სავაჭრო სახლი, სახე იცვალა ქალაქის მოსახლეობამ. XVIII საუკუნეში ქალაქში მოვაჭრე სომხებს, ებრაელებსა და თურქებს, მოგვიანებით სოლომონ II მიერ ახალციხიდან გადმოსახლებული კათოლიკე ვაჭრები დაემატა, რომლებმაც XIX ს.-ში დიდი წვლილი შეიტანეს ქალაქურ ცხოვრებაში.
რუსეთის იმპერიაში
1804 წლის 25 აპრილს მეფე სოლომონ II იძულებული გახდა რუსეთის იმპერიის ქვეშევრდომობა მიეღო. 1810 წლის 20 თებერვალს რუსეთმა იმერეთში მეფის ხელისუფლება გააუქმა. ქუთაისში, ისევე როგორც მთელს ქვეყანაში, რუსეთის ჯარი ჩადგა. 1811 წლიდან ქუთაისი იმერეთის ოლქის სამხედრო-ადმინისტრაციული ცენტრი გახდა. რიონის მარცხენა ნაპირზე აშენდა ევროპუული ტიპის სამხედრო და ადმინისტრაციული შენობები. 1821 წელს გაიხსნა სასულიერო სასწავლებელი, 1830 წელს სკოლა. 1840 წლიდან იყო ქუთაისის მაზრის ცენტრი, 1846 წლიდან კი ასევე ქუთაისის გუბერნიისა. საგრძნობლად იმატა მოსახლეობამ. ამ პერიოდში მეფეთა სასახლის ადგილი რუსეთის მხედრობის ყაზარმებმა დაიკავა. რუსული ადმინისტრაცია ახალ ქალაქში განთავსდა, ხოლო თვით ქალაქის განვითარება რიონის მარცხენა ნაპირზე გაგრძელდა. აქ იყო ძირითადი საცხოვრებელი უბნები, ბაზარი მრავალრიცხოვანი სავაჭრო და სახელოსნო რიგებით, ახალი სამლოცველოები და ყაზარმები. სახლების უმრავლესობა თიხით შელესილი, გარედან კირით შეთეთრებული წნულის იყო. თავადები და მდიდარი ვაჭრები ხის სახლებში ცხოვრობდნენ. 1820-იან წლებში ქუთაისის სამოქალაქო მოსახლეობა 1085 ადამიანს შეადგენდა. აქედან ნახევარი იყვნენ ებრაელები, დანარჩენი კი სომხები და იმერლები. 1850-იან წლებშიც კი 481 სახლიდან ქალაქში მხოლოდ 15 ყოფილა ქვის, დანარჩენი კი „იმერული წესით" იყო ნაგები. თავადაზნაურობა ძირითადად ქალაქგარეთ ცხოვრობდა. ძველ ქუთაისში სახლობდნენ განდევნილი მეფის მსახურთა და მოხელეთა შთამომავლები. აქვე იყო იმერეთის ეპარქიის მმართველის რეზიდენციაც. რიონის მარცხენა სანაპიროზე გაშლილი ახალი ქუთაისი „ვაჭართა ქალაქი“ იყო. მოსახლეობის ძირითად ნაწილს ქართველი კათოლიკები, სომხები და ებრაელები შეადგენდნენ. ქართველ და სომეხ ვაჭრებს უცხოური საქონელი შემოჰქონდათ, ებრაელები წვრილვაჭრები იყვნენ, იმერლები კი ხელოსნები, მიკიტნები და მედუქნეები იყვნენ. ბერძნები პურს აცხობდნენ. XIX საუკუნის დასაწყისში ქალაქს „თათარი“ (მაჰმადიანი) ლაზები აშენებდნენ, მოგვიანებით კი იმერელი და ბერძენი ქვისმთლელები და დურგლები გამოჩნდნენ. ამათ გარდა, ქალაქში მცირერიცხოვანი რუსი და პოლონელი სამხედროები და მოხელეებიც იყვნენ.
ქუთაისურ ნაწარმთაგან განთქმული იყო გიშრის ნაკეთობანი, რომლებიც სპეციალურ მაღაზიებში იყიდებოდა. პარასკეობით და კვირაობით გამართულ ბაზრობებზე გარშემო სოფლებიდან ჩამოჰქონდათ სანოვაგე. აქ გახსნილ „იარმუკაზე“ უფრო შორიდანაც ჩამოდიოდნენ ვაჭრები, რომელთაც ძირითადად ევროპული საქონელი ჰქონდათ. XIX საუკუნის შუა წლებიდან ქალაქში ბევრი სიახლე გაჩნდა. ძველი საასპარეზე მოედნის ადგილას 1848 წელს ბულვარი გაშენდა — ხეივნებიანი დიდი ბაღი ზამბახებით, ბზებით, კაფეთი, გრძელი სკამებით და საცეკვაო მოედნით. 1820-იანი წლებიდან ქალაქში უკვე არსებობდა კიდევ ერთი საზოგადო ბაღი-მოედანი, სადაც კვირაობით და სადღესასწაულო დღეებში გარნიზონის ორკესტრი უკრავდა ქართულ საცეკვაო მუსიკას. თუმცა ახალი ბაღი ქუთაისში ნამდვილ ცენტრად გადაიქცა. ამოქმედდა აბრეშუმის ძაფსაღები ფაბრიკა, მდინარე რიონზე აიგო მეორე ხიდი ე.წ. თეთრი ხიდი. მოედნის ირგვლივ იყო განლაგებული ქალაქის მთავარი მართლმადიდებლური ტაძრები (წმ. ალექსანდრე ნეველის სახელობის „სობორი“ და წმ. მთავარანგელოზის ეკლესია), პირველი დიდ სასწავლებლები (ქუთაისის კლასიკური გიმნაზია და წმ. ნინოს სასწავლებელი) და ახალი სავაჭრო „ყაფანი“. მდიდარი ქუთათურებიც აქვე ცხოვრობდნენ. ქუთათურთა მცდელობით ქალაქი თანდათან ევროპულ იერს იღებდა. ქალაქი საბჭომ მიიღო გადაწყვეტილება ცენტრალურ ქუჩებში ხის სახლების მშენებლობის აკრძალვის შესახებ. ხის სახლების ადგილი ნელ-ნელა ქვითკირის ორსართულიანმა ნაგებობებმა დაიკავა. გაჩნდა ახალი უბნები: კახნიაური, ბალახვანი, მწვანეყვავილა, საფიჩხია ბჟოლები, ჭომა და სხვა. ოღროჩოღრო ქუჩები შეცვალა სწორმა, მოკირწყლულმა და განათებულმა ქუჩებმა. ქუჩებს სახელები დაარქვეს. 1862 წელს რიონზე ააგეს პირველი ლითონის ხიდი კავკასიაში, რომელსაც წითელი ხიდი უწოდეს.
1860-იან წლებში ბატონყმობის გაუქმების შემდეგ გაჩნდა კაპიტალისტური ტიპის საწარმოები. დაიწყო განვითარება მეწარმოებამ. პეტრე კოკოჩაშვილს მინერალური წყლის ქარხანა ჰქონდა; ოცხელებს — სამღებროები და არყის სახდელები; ჭალიშვილებს — გიშრის, ბამბისა და მატყლის წარმოება; გოკიელებს, ფირალიშვილებსა და მეფისაშვილს — თამბაქოს ფაბრიკები. ასევე მუშაობდა აგურის, ტყავის, კრამიტის დასამუშავებელი ქარხნები, საკონდიტრო საამქროები, საფეიქრო ფაბრიკა, მიტროფანე ლაღიძის შუშხუნა წყლების დარბაზი და ყინულის ქარხანა; ასევე ღვინის საწარმოები, შამპანურის ქარხანა. გაიხსნა სასტუმროები: „ფრანცია“, „გრანდოტელი“, „ლონდონი“, „პალასოტელი“, „ორიენტი“, „ბელვიუ“, „იტალია“ და სხვა. დაარსდა ბანკები. 1875 წელს ქუთაისმა მიიღო საქალაქო თვითმმართველობის უფლება.
1877 წელს ქუთაისი ცალკე ტოტით შეუერთდა ამიერკავკასიის რკინიგზის ცენტრალურ მაგისტრალს. ამის მიზეზი იყო მსხვილი მიწათმფლობელი და მეურნე ალექსანდრე ანანოვი. ანანოვი ფლობდა აჯამეთის ტყეს, აწარმოებდა ხე-ტყესა და ღვინოს. 1866 წელს, ალექსანდრე ანანოვის ვაჟიშვილები მიხრან და აბგარ ანანოვები, გაემგზავრენ პეტერბურგში, რკინიგზის ადმინისტრაციაში და სოლიდური თანხის სანაცვლოდ, მოახერხეს პროექტის შეცვლა და სარკინიგზო მაგისტრალის ქალაქ ქუთაისის ნაცვლად სოფელ რიონში, თავიანთ მამულში გატარება. ამით ანანოვებმა მიაღწიეს პროდუქციის გატანის გაიაფებასა და გამარტივებას, თუმცა ყოველივე ამის გამო სარკინიგზო მაგისტრალმა ქუთაისს გვერდი აუარა. მაგისტრალურ რკინიგზაზე მიერთება მხოლოდ 1887 წელს, ტყიბული-ქუთაისი-რიონის რკინიგზის დასრულების შემდეგ მოხერხდა.
1880 წელს ქუთაისში გაიხსნა ქართული გიმნაზია, 1881-1883 წლებში გამოდიოდა გაზეთი „შრომა“, 1885 წელს გაიხსნა პროფესიული თეატრი, დაარსდა სხვადასხვა საზოგადოებრივი ორგანიზაციები. 1890-იან წლებში ქუთაისის მოსახლეობამ 32 000-ს გადააჭარბა. 1894 წელს ჩამოყალიბდა მესამე დასის ქუთაისის ორგანიზაცია. ქალაქში გამორჩეულად დიდი ზომის მხოლოდ სასწავლებლები იყო. ქუთაისი მთელი დასავლეთ საქართველოს საგანმანათლებლო კერას წარმოადგენდა და იქ ჩადიოდა მთელი რეგიონის ახალგაზრდობა. XX საუკუნის დასაწყისში აქ 24 სხვადასხვა სახის სასწავლებელი არსებობდა. კლასიკური, სათავადაზნაურო, წმინდა ნინოსა და რეალური სასწავლებლის გვერდით არსებობდა მრავალი კერძო სკოლაც. მოქმედებდა სასულიერო სემინარია, კათოლიკური და სომხური სამრევლო სკოლები. თუმცა სკოლების უმრავლესობაში ქართული ენა იკრძალებოდა. XX საუკუნის დასაწყისში გაჩნდა სინემატოგრაფი (კინოდარბაზები): „რადიუმი“, „მონპლეზირი“ და „თამარი“. ქალაქი უცხოელი სტუმრისთვის უჩვეულო შთაბეჭდილებას ტოვებდა. პატარა, ორსართულიანი სახლები ერთი მხრივ ევროპულს ჰგავდა, მეორე მხრივ კი აივნები და ბაღები ადგილობრივი ორნამენტებით იყო მორთული. პირველ სართულად თითქმის მთელ ქალაქს დარაბების რიგი მისდევდა, სადაც მაღაზიები და საწარმოები იყო მოთავსებული.
XX საუკუნის დასაწყისიდან ქალაქში გაძლიერდა რევოლუციური და სოციალ-დემოკრატიული მოძრაობა, შეიქმნა რსდმპ-ის კომიტეტი, არალეგალური სტამბა1905 წლის რევოლუციის დროს იმართებოდა მიტინგები და დემონსტრაციები. 1905 წლის თებერვალში მოხდა შეტაკება დემონსტრანტებს და კაზაკთა ჯარის ნაწილებს შორის, ქალაქში აღიმართა ბარიკადები. რევოლუციონერებს ფარულად ხელს უწყობდა ქუთაისის გუბერნატორი ვლადიმირ სტაროსელსკი, რომელსაც „წითელი გუბერნატორი“ შეარქვეს.
საბჭოთა პერიოდი
1921 წლის მარტს ქუთაისი დაიკავეს რსფსრ-ის საოკუპაციო ძალებმა. 1926 წლისთვის ქალაქის ფართობი 25 კმ² იყო. საბჭოთა დროს ქუთაისმა სამრეწველო პროფილი შეიძინა. ამუშავდა მაუდის, სამკერვალო, აბრეშუმის ფაბრიკები, ბარიტის, გუმბრინის, ლითოფონის, მინის ქარხნები და სხვა საწარმოები. 1930 წელს დაარსდა პედაგოგიური ინსტიტუტი, 1934 წელს ამოქმედდა რიონჰესი. 1939 წლის 11 ივლისს საქართველოს სსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის ბრძანებულებით ქალაქი ქუთაისი ქუთაისის რაიონს გამოეყო.
1938, 1947 და 1976 წლებში მომზადდა ქალაქის გენერალური გეგმები. 1941-1945 წლებში 22 ათასი ქუთაისელი მონაწილეობდა მეორე მსოფლიო ომში. 1951 წელს ამოქმედდა ქუთაისის ავტომექანიკური ქარხანა. ქუთაისი საქართველოს სსრ-ის მეორე სამრეწველო-ინდუსტრიული ცენტრი იყო თბილისის შემდეგ. საბჭოთა პერიოდში ქალაქი იყოფოდა ორ: ლენინისა და ავტოქარხნის რაიონებად. მოქმედებდა 51 საწარმო, რომელთა პროდუქცია იგზავნებოდა სსრკ-სა და საზღვაგრარეთის ქვეყნებში. ქალაქის ეკონომიკის მთავარ დაგებად იქცა ელექტროენერგეტიკა, მანქანათმშენებლობა და ქიმიური მშენებლობა. ასევე განვითარებული იყო აბრეშუმის, სამკერვალო, კვების, ხის დამუშავებითი და საშენი მასალების მრეწველობა.
დამოუკიდებლობის პერიოდი
2013 წლიდან ქუთაისთან ამოქმედდა ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტი. 2012-2018 წლებში ქუთაისი საქართველოს პარლამენტის ადგილსამყოფელი იყო. ქალაქის ტერიტორიაზე 18 000-მდე კერძო საცხოვრებელი სახლი, 900-მდე მაღლივი კორპუსი და ასობით საზოგადოებრივი დანიშნულების შენობაა განლაგებული.
დემოგრაფია
საქართველოში ჩატარებული მოსახლეობის საყოველთაო აღწერების მონაცემების მიხედვით ქუთაისის მოსახლეობის რაოდენობა 1897-1989 წლებში მუდმივად მატულობდა, ქუთაისი თბილისის შემდგომ მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით ყოველთვის მეორე ქალაქს წარმოადგენდა. ქალაქ ქუთაისის 1976 წლის მესამე გენერალური გეგმის თანახმად, 2000 წლისათვის მოსახლეობის რაოდენობას 400 ათასი მცხოვრებისათვის უნდა მიეღწია. XX საუკუნის ბოლოსა და XXI საუკუნის დასაწყისში ქალაქის მოსახლეობა პერმანენტული კლების პროცესს განიცდის. ამჟამად ქუთაისი საქართველოში მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით მესამე ქალაქია თბილისისა და ბათუმის შემდეგ.
მოსახლეობის 99 %-ს შეადგენენ ქართველები. მცირე რაოდონებით არიან წარმოდგენილნი რუსები (0,36 %), უკრაინელები (0,1 %) და სომხები (0,09 %).
ადმინისტრაციული ერთეულები
ქუთაისში 12 ადმინისტრაციული ერთეულია:
საავტომობილო გზები
ქუთაისი რამდენიმე მნიშვნელოვანი საავტომობილო მაგისტრალის გადაკვეთაზე მდებარეობს. ქალაქში გადის საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს1, ასევე საავტომობილო გზები ქუთაისი-წყალტუბო-ცაგერი-ლენტეხი, ქუთაისი-ბაღდათი და ქუთაისი-ტყიბული. ქალაქში მოძრაობს საზოგადოებრივი ტრანსპორტი.
რკინიგზა
ქალაქში არის რკინიგზის სადგური, საიდანაც არის მუდმივი მიმოსვლა თბილისსა და ბათუმში. ქალაქის ტერიტორიაზე რკინიგზის სამი სადგურია: რიონი, ქუთაისი I და ქუთაისი II. სადგური „რიონი“ ცენტრალურ სარკინიგზო მაგისტრალზე მდებარეობს. სადგური ქალაქის განაშენიანებული ნაწილიდან მოშორებით არის და მასზე წვდომა მაცხოვრებლებისთვის მოუხერხებელია. რკინიგზის სადგური „ქუთაისი 1“ ჩიხს წარმოადგენს. ის ემსახურება მგზავრებს სადგურ „რიონამდე“ მისასვლელად. აღნიშნული სადგური ასევე უკავშირდება ქალაქ ტყიბულს. ქუთაისი II უკავშირდება ქალაქ წყალტუბოს.
აეროპორტი
ქუთაისს ემსახურება დავით აღმაშენებლის სახელობის საერთაშორისო აეროპორტი, რომელიც ქუთაისიდან 14 კილომეტრის დაშორებით, წყალტუბოს მუნიციპალიტეტში მდებარეობს. აეროპორტი 2012 წელს ამოქმედდა და მისით დაბალბიუჯეტიანი ავიაკომპანიები სარგებლობენ.
განათლება
ქალაქში მოქმდებს 35 საბავშვო ბაღი, 46 საჯარო და 20 კერძო სკოლა, ქუთაისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველოს სუბტროპიკული მეურნეობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქუთაისის სამართლისა და ეკონომიკის უნივერსიტეტი, ქუთაისის სამედიცინო ინსტიტუტი „ქუთაისი“, თბილისის ვანო სარაჯიშვილის სახელობის სახელმწიფო კონსერვატორიის ქუთაისის ფილიალი, თბილისის ეკონომიკურ ურთიერთობათა სახელმწიფო უნივერსიტეტი—ქუთაისის ჰუმანიტარულ-სოციალურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი, ქუთაისის იოანე პეტრიწის სახელობის უნივერსიტეტი, პედაგოგიური ინსტიტუტი „ლამპარი“, ხელოვნებისა და პედაგოგიკის ინსტიტუტი „კოლხა“, საერო ინსტიტუტი „გელათი“, საინჟინრო ინსტიტუტი, კვებისა და ფარმაცევტული მრეწველობის ინსტიტუტი, ქალაქ ქუთაისის დამოუკიდებელი უნივერსიტეტი, ბორის ონიანის სახელობის ჰუმანიტარული და სამართლის საერო ინსტიტუტი, საქართველოს ტურიზმის მეცნიერებათა აკადემიის ქუთაისის სახელობის მრავალპროფილიანი ინსტიტუტი, ქ. ქუთაისის ჰუმანიტარული და სამართლის ინსტიტუტი, ქ. ქუთაისის ნ. მუსხელიშვილის სახელობის სახელმწიფო ტექნიკური უნივერსიტეტი და რამდენიმე პროფესიული სასწავლებელი.
ექვსი დღის კამპანია
ექვსდღიანი კამპანია (1814 წლის 10-15 თებერვალი) იყო საფრანგეთის ნაპოლეონ I-ის ძალების გამარჯვებების ბოლო სერია, როდესაც მეექვსე კოალიცია დაიხურა პარიზში.
ექვსდღიანი კამპანია გრძელდებოდა 10 თებერვლიდან 15 თებერვლამდე, ამ დროს ნაპოლეონმა ოთხჯერ დაამარცხა ბლუშერის სილეზიის არმია: შამპაუბერის ბრძოლაში, მონტმირაილის ბრძოლაში, შატო-ტიერის ბრძოლაში და ვოშამპის ბრძოლაში. ნაპოლეონის 30 000-კაციანმა არმიამ მოახერხა 17 750 მსხვერპლის მიყენება ბლუჩერის 50 000–56 000 ჯარისთვის.
ქუთაისი
არქიტექტურა
ქალაქს თავისებურ ელფერს აძლევს მთაგორიანი რელიეფი, გამწვანება და მდინარე რიონის კლდოვანი ნაპირები. ქუთაისს შენარჩუნებული აქვს შუა საუკუნეების ქალაქისთვის დამახასიათებელი იერი. მარჯვენა ნაპირის ფერდობებზე შეფენილია ძველი ქალაქი, განაშენიანებული 1-2 სართულიანი შემინულაივნიანი ქვის და აგურის საცხოვრებელი სახლებით. ვიწრო, მიხვეულ-მოხვეული ქუჩები ერთმანეთთან დაკავშირებულია კიბეებით და ვიწრო გასასვლელებით, ბევრია ჩიხი. ძველ არქიტექტურულ ძეგლთაგან აღსანიშნავია ბაგრატის ტაძარი, უქიმერიონის ციხე, მწვანეყვავილას ეკლესია (1109).
ქალაქის მარცხენა ნაპირი XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის დასაწყისში ჩამოყალიბდა. აქ რელიეფი უფრო მარტივია. შუაში მდებარეობს გეგმით მართკუთხა ქალაქის ბაღი, რომლის წინ, დიდ მოედანზე, განლაგებულია ადმინისტრაციული, საზოგადოებრივი და კულტურული დაწესებულებები. მნიშვნელოვანი ნაგებობებია სასტუმრო (1935, არქიტექტორი მიხეილ ჩხიკვაძე), ადმინისტრაციული შენობა (1947, მიხეილ შავიშვილი), დრამატული თეატრი (1955, შ. თავაძე, მიხეილ შავიშვილი). დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს ავტოქარხნის რაიონის დასახლება (არქიტექტორი მიხეილ შავიშვილი).
სპორტი
thumb|right| მინიატიურა|ქუთაისის სპორტის სასახლე ქუთაისში მოქმედებს საფეხბურთო, სარაგბო და საკალათბურთო კლუბები. საფეხბურთო კლუბი ტორპედო ქუთაისი ასპარეზობს საქართველოს ეროვნულ ლიგაში. ტორპედო ჩემპიონატის სამგზის გამარჯვებულია, რითაც ის საქართველოში რიგით მეორე ყველაზე ტიტულოვანი კლუბია. სარაგბო კლუბი „აია“ ასპარეზობს საქართველოს „დიდ 10-ში“. ის რაგბის ეროვნული ჩემპიონატის 6-გზის გამარჯვებული და რიგით მეორე ყველაზე ტიტულოვანი კლუბია. საკალათბურთო კლუბი „ქუთაისი 2010“ ასპარეზობს საქართველოს სუპერლიგაში.
ექვსი დღის კამპანია
პრინც შვარცენბერგის მეთაურობით ბოჰემიის არმიის წინსვლამ პარიზისკენ აიძულა ნაპოლეონი, რომ შეეწყვიტა ბლუშერის არმიის დევნა ვოშამპთანთან დამარცხებიდან ხუთი დღის შემდეგ, სილეზიის არმია დაბრუნდა შეტევაზე.
ქუთაისი
დაძმობილებული ქალაქები
thumb|300px|თეთრი ხიდი, 1900-იანი წლები.
ექვსი დღის კამპანია
სტრატეგიული სიტუაცია
1814 წლის დასაწყისისთვის მეექვსე კოალიციამ დაამარცხა ფრანგები როგორც გერმანიაში (იხ. გერმანიის კამპანია 1813) და ესპანეთში (იხ. ნახევარკუნძულის ომი § ომის დასრულება ესპანეთში) და მზად იყვნენ საფრანგეთში ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან და სამხრეთ-დასავლეთიდან შეჭრისთვის.
ქუთაისი
სქოლიო
*
ექვსი დღის კამპანია
სტრატეგიული სიტუაცია
ჩრდილო-აღმოსავლეთ ფრონტზე კოალიციის სამი არმია ემზადებოდა საფრანგეთში შესაჭრელად, თუმცა იმ დროისთვის, როდესაც ექვსდღიანი კამპანია დასრულდა, მხოლოდ ორმა არმიამ გადალახა საზღვარი საფრანგეთში:
ამავე დროს ველინგტონი პირენეების გავლით შეიჭრა საფრანგეთში. სამხრეთ-დასავლეთ საფრანგეთის დასაცავად მარშალ სულტსა და სიუშეს ტოვებდა, ნაპოლეონი სარდლობდა საფრანგეთის წინააღმდეგობას ჩრდილო-აღმოსავლეთ საფრანგეთში.
კამპანია
ამან საფრანგეთის არმია ბლუშერის ავანგარდსა და მის მთავარ ნაწილს შორის მოათავსა.ნაპოლეონმა ყურადღება გაამახვილა ავანგარდზე, დაამარცხა ოსტენ-საკენი და იორკი მონმირეილში 11 თებერვალს. ნაპოლეონი თავს დაესხა და მეორე დღესვე დაამარცხა შატო-ტიერის ბრძოლაში. იყო 1,250 პრუსიელი და 1,500 რუსი მსხვერპლი.დაიკარგა ცხრა ქვემეხი. ფრანგების მხრიდან მსხვერპლი დაახლოებით 600 ფრანგი იყო.
ამის შემდეგ ნაპოლეონმაგადაერთო სილეზიის არმიის ძირითადი ნაწილზე და 14 თებერვალს დაამარცხა ბლუჩერი ვაშამპის ბრძოლაში, ეტოგესის მახლობლად.ნაპოლეონი ბლლუჩერს დაედევნა ვერტუსისკენ. იქ იყო 7000 პრუსიელი მსხვერპლი, დაიკარგა16 ქვემეხი. ამ ბრძოლას დაახლოებით 600 ფრანგი ემსხვერპლა.
ამ კატასტროფებმა გამოიწვია მთელი სილეზიის არმიის უკან დახევა. ნაპოლეონმა დატოვა რაზმები მარშალებთან მორტიეთან და მარმონთან ერთად მათთან გამკლავებისთვის, თვითონ კი სასწრაფოდ დაბრუნდა ტროიეში.
ანალიზი
რალფ ეშბი წერდა:ნაპოლეონი დიდი შანსების წინააღმდეგ (2010) [ინგ:Napoleon Against Great Odds ):
ომის შემდგომი პერიოდი
მინი|265x265პქ|"ნაპოლეონი Arcis-sur-Aube-ს ხიდთან" [[ჟან-ადოლფ ბოუსი|ჟან-ადოლფ ბოუსის ნახატი]] ნაპოლეონმა შემდგომი დამარცხება მიაყენა როგორც შვარცენბერგის, ისე ბლუხერის ჯარებს. ამრიგად, ექვსკვირიანი ბრძოლის შემდეგ კოალიციის ჯარებმა თითქმის ვერ მოიპოვეს რაიმე საფუძველი. კოალიციის გენერლები ჯერ კიდევ იმედოვნებდნენ, რომ ნაპოლეონი თავიანთ გაერთიანებულ ძალებთან ბრძოლაში წაიყვანდნენ.20 მარტს Arcis-sur-Aube-ს ბრძოლის შემდეგ, სადაც ავსტრიელები 52 000-ით აჭარბებდნენ მის შემცირებულ არმიას, ნაპოლეონი მიხვდა, რომ ვეღარ გააგრძელებდა კოალიციის ჯარების დეტალურად დამარცხების ამჟამინდელ სტრატეგიით და გადაწყვიტა შეეცვალა ტაქტიკა. მას ორი ვარიანტი ჰქონდა: შეეძლო დაეხია პარიზისკენ და იმედოვნებდა, რომ კოალიციის წევრები გამოყვებოდნენ მას პარიზის ასაღებად. პარიზის აღება მის მეთაურობით ფრანგული არმიით რთული და შრომატევადი იქნებოდა მათთვის; ან შეეძლო რუსების კოპირება და პარიზი თავის მტრებისთვის დაეტოვებინა (როგორც მათ დაუტოვეს მას მოსკოვი ორი წლის წინ). მან გადაწყვიტა აღმოსავლეთით გადასულიყო სენ-დიზიეში, მოეყარა თავი გარნიზონებისთვის, რაც შეეძლო, მთელი ქვეყანა აღემართა დამპყრობლების წინააღმდეგ და შეეტია მათ საკომუნიკაციო ხაზებისთვის. მინი|263x263პქ|ნაპოლეონის გადადგომა წერილი, რომელიც შეიცავს მისი სამოქმედო გეგმის მონახაზს, მის მტრებს ჩაუვარდათ ხელში. კოალიციის მეთაურებმა 23 მარტს პუგიში გამართეს საომარი საბჭო და თავდაპირველად გადაწყვიტეს გაჰყოლოდნენ ნაპოლეონს, მაგრამ მეორე დღეს რუსეთის მეფე ალექსანდრე I-მა და პრუსიის მეფე ფრედერიკმა მრჩევლებთან ერთად გადახედეს და გააცნობიერეს მოწინააღმდეგის სისუსტე, გადაწყვიტეს ლაშქრობა პარიზში (მაშინ ღია ქალაქი), ნაპოლეონს კი მისცეს საშუალება, რომ გაენადგურებინა მათი საკომუნიკაციო ხაზები.
კოალიციური ჯარები პირდაპირ დედაქალაქისკენ გაემართნენ. მარმონმა და მორტიემ რა ჯარის შეკრებაც შეძლეს, დაიკავეს პოზიცია მონმარტრის სიმაღლეებზე მათ წინააღმდეგ დასაპირისპირებლად. პარიზის ბრძოლა დასრულდა მას შემდეგ, რაც ფრანგმა მეთაურებმა, რომლებიც შემდგომ წინააღმდეგობას უიმედო ხედავდნენ, 31 მარტს ქალაქი დათმეს, ისევე როგორც ნაპოლეონი, გვარდიის დარჩენილი ნაწილით და რამდენიმე სხვა რაზმით, ჩქარობდა ავსტრიელების უკანა მხარეს, ფონტენბლოსკენ რომ შეერთებოდა ბრძოლას.
ნაპოლეონი იძულებული გახდა გამოეცხადებინა თავისი უპირობო გადადგომა და ხელი მოეწერა ფონტენბლოს ხელშეკრულებას. ნაპოლეონი კუნძულ ელბაზე გადაასახლეს და ლუი XVIII გამეფდა. პარიზის ხელშეკრულებამ, რომელსაც ხელი მოაწერეს საფრანგეთის მონარქიის და კოალიციური ძალების წარმომადგენლებმა, ოფიციალურად დაასრულა მეექვსე კოალიციის ომი 1814 წლის 30 მაისს.
სანტა-კლარა (კუნძული)
მინი|250პქ სანტა-კლარა (Isla Santa Clara) — კუნძული წყნარ ოკეანეში, ხუან-ფერნანდესის არქიპელაგის უმცირესი კუნძული. ეკუთვნის ჩილეს. მდებარეობს რობინზონ-კრუზოს კუნძულიდან 1.5 კმ–ით სამხრეთით. კუნძული საკმაოდ მშრალია. კუნძულის ძირითად მცენარეულ საფარს წარმოადგენს პატარა ბუჩქნარი და ბალახეულობა.
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:ჩილეს კუნძულები
ლუბომირ მილეტიჩი
მინი| მილეტიჩის ერთ-ერთი რუკა მინი| მემორიალური დაფა სოფიაში ლუბომირ გეორგიევ მილეტიჩი ( დ. 1 იანვარი, 1863, შტიპი, ოსმალეთის იმპერია (ახლანდელი მაკედონია ) – გ. 1 ივნისი, 1937, სოფია, ბულგარეთი ) – ბულგარელი მეცნიერი, ბულგარეთის ისტორიის და ფილოლოგიის  სპეციალისტი.
ბიოგრაფია
ლიუბომირ მილეტიჩმა პირველადი განათლება   სოფიის გიმნაზიებში მიიღო. როდესაც 1876 წელს სერბეთ-თურქეთის ომი დაიწყო, გეორგი მილეტიჩი მოხალისედ შეუერთდა  პანაიოტ ხიტოვის წყვილს, ხოლო ვაჟი სწავლის დასასრულებლად ნოვი სადსა და ზაგრებში გაგზავნა. 1882 წელს ლუბომირ მილეტიჩმა წარმატებით დაამთავრა ზაგრების კლასიკური გიმნაზია.
შემდეგ სლავისტიკას ეუფლებოდა   ზაგრებსა და პრაღაში. 1885 წელს ლუბომირ მილეტიჩი დაქორწინდა   გერმანელ ქალზე ზაგრებიდან მარია შოლცზე. დოქტორის აკადემიური ხარისხი ზაგრებში (1888) მიიღო. მუშაობდა სოფიის უნივერსიტეტის სლავური ფილოლოგიის კათედრის პროფესორად (1892-1934).
1898 წელს მილეტიჩი გახდა ბულგარეთის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი. 1900-1901 და 1921-1933 წლებში. მილეტიჩი სოფიის უნივერსიტეტის რექტორი იყო. 1903-1904 წლებში. სოფიის უნივერსიტეტის ისტორია-ფილოლოგიის ფაკულტეტის დეკანი.
1914 წლის დასაწყისში ლუბომირ მილეტიჩი გაემგზავრა ოდრინსკის რაიონში – მისი დიდი ბაბუის მილე-ვოევოდის სამშობლოში. იქ შეაგროვა ინფორმაცია ბალკანეთის ომების დროს ჩადენილი თურქი ასკერებისა და ბაში-ბაზუქების ველური ძალადობის შესახებ თრაკიელი და მცირე აზიელი ბულგარელების მიმართ. მათზე დაყრდნობით, მილეტიჩმა დაწერა წიგნი "1913 წლის თრაკიელი ბულგარელების დამარცხება". წიგნი გამოსცა ბულგარეთის მეცნიერებათა აკადემიამ (გოსპეხატი, სოფია, 1918). ავტორმა წიგნი 65 ფოტოსურათი დაურთო.
როგორც მილეტიჩმა ხაზგასმით აღნიშნა, თურქეთის დარტყმის ქვეშ უპირველეს ყოვლისა მოექცნენ თრაკიის და ანატოლიის ბულგარელები, ასევე ადგილობრივი გაგაუზები, სომხები და მართლმადიდებელი ალბანელები (არნაუტები). მან დიდი ყურადღება დაუთმო ენვერ ბეის (მომავალი ენვერ ფაშას) სამხედრო დანაშაულებს.
1926-1937 წლებში მილეტიჩი იყო ბულგარეთის მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი. გარდა ამისა, იგი იყო ხარკოვის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი, ასევე რუსეთის ისტორიული საზოგადოების, პოლონეთის განათლების აკადემიის (კრაკოვი), სამხრეთ სლავური მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (ზაგრები), ჩეხეთის მეცნიერებათა აკადემიის, ჩეხეთის სამეცნიერო საზოგადოების, ჩეხეთის ეთნოგრაფიული საზოგადოების (პრაღა), უნგრეთის ეთნოგრაფიული საზოგადოების (ბუდაპეშტი) და რუსეთის არქეოლოგიური ინსტიტუტის (კონსტანტინოპოლი), აღმოსავლეთ ევროპის იტალიური ინსტიტუტის საპატიო წევრი (რომი).
მაკედონიის საკითხი
მილეტიჩი მაკედონელებს ბულგარელი ერის ნაწილად თვლიდა და ამაზე ბევრს კამათობდა სერბ ავტორებთან.
როდესაც 1907 წლის 28 ნოემბერს VMORO-ს უცხოელი წარმომადგენლები ბორის სარაფოვი და ივან გარვანოვი დაიღუპნენ სანდანელი მებრძოლის – თოდორ პანიცას ხელით, მილეტიჩმა მათ ხსოვნას მიუძღვნა გულწრფელი სტრიქონები:
ლუბომირ მილეტიჩი და თოდორ ალექსანდროვი იყვნენ სოფიაში მაკედონიის სამეცნიერო ინსტიტუტის (MNI) დამფუძნებლები. მილეტიჩი იყო მაკედონიის საკითხისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო ჟურნალის „Macedonski pregled“ რედაქტორი (1924-1936). მილეტიჩი იკავებდა MNI-ს თავმჯდომარის პოსტს 1928-1937 წლებში.
კრებული შეიცავს უამრავ უნიკალურ ფაქტს მაკედონელი (და ასევე თრაკიელი) ბულგარელების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის შესახებ. კოლექციამ გამოიწვია მაკედონიის ემიგრაციის უდიდესი ინტერესი. ვანჩო მიხაილოვი - საკმაოდ მკაცრი ადამიანი, რომელსაც ბევრი თვლიდა და დღესაც თვლის "ტერორისტად", მიესალმა მილეტიჩის წამოწყებას.
ხსოვნა
მოგვიანებით ანტარქტიდაში მდებარე კრატერ მილეტიჩს სახელი ეწოდა ლუბომირ მილეტიჩის პატივსაცემად.
სქოლიო
კატეგორია:მეცნიერებათა დოქტორები კატეგორია:ბულგარული ენა კატეგორია:სსრკ-ის მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტები კატეგორია:პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტები კატეგორია:ბულგარელი ისტორიკოსები კატეგორია:გარდაცვლილი 1937 კატეგორია:გარდაცვლილი 1 ივნისი კატეგორია:დაბადებული 1863 კატეგორია:დაბადებული 14 იანვარი
Daphnella boholensis
Daphnella boholensis — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
პლატიბელოდონი
thumb| პლატიბელოდონი (Platybelodon) — ძუძუმწოვრების გადაშენებული გვარი ხორთუმიანების ჯგუფისა. გარეგნულად ბეჰემოთს ჰგავდა. ქვედა ყბის წინა ნაწილი და ეშვებად ქცეული საჭრელი კბილები ნიჩბისებურად ჰქონდა განლაგებული და მომარჯვებული იყო მცენარეული საკვების ამოსაგლეჯად. ცოვრობდნენ მდინარისა და ტბის პირას. მათი ნაშთები ცნობილია ჩრდილოეთ კავკასიასა და ცენტრალურ აზიის (ჩინეთი, მონღოლეთი) შუამიოცენური ნალექებიდან.
ლიტერატურა
კატეგორია:ხორთუმიანები კატეგორია:გადაშენებული ძუძუმწოვრები
აგუნა (ვაზის ჯიში)
აგუნა („აგუნა“ — მევენახეობა-მეღვინეობის ქართული წარმართული ღვთაება), ნაცრისფერი მუსკატი — ქართული თეთრყურძნიანი სელექციური სასუფრე ვაზის ჯიში.
გამოყვანილია საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის მევენახეობის კათედრაზე. ავტორები მაქსიმე რამიშვილი და რევაზ რამიშვილი. მშობელ წყვილებად გამოყენებულია ჰამბურგის მუსკატი და განჯური.
ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომის და განივოვალური ფორმისაა. ფოთლის ფირფიტის ქვედა მხარე ძარღვების გასწვრივ უმნიშვნელოდაა შებუსული. ფოთოლი სამ-ხუთნაკვთიანია, ყვავილი — ორსქესიანი. მტევანი საშუალო ან საშუალოზე დიდი ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი მსხვილი და ოვალური ფორმის აქვს. კანი საშუალო სისქის. რბილობი მკვრივი და კარგად გამოხატული სასიამოვნო მუსკატური გემოთი.
სრულ სიმწიფეს ოქტომბრის პირველ ნახევარში შედის. ვაზი ძლიერი ზრდისა და უხვმოსავლიანია. მტევნის საშუალო წონა 250 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა — 13.2 ტონა.
ყურძნის ორგანოლეპტიკური მაჩვენებლებით, აგუნა მაღალხარისხიანი სასუფრე ჯიშია. ასეთივე წარმატებით გამოდგება საღვინედაც.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ვაზის თეთრყურძნიანი სელექციური სასუფრე ქართული ჯიშები
ახალი ზელანდიის (მაორი) პიონერთა ბატალიონი
მინი|მაორების ბატალიონის საჰაერო თავდაძვის პოზიცია ახალი ზელანდიის (მაორი) პიონერთა ბატალიონი ან მკვიდრი ხალხის კონტიგენტი და პიონერთა ბატალიონი — ახალი ზელანდიის საექსპედიციო ძალების ბატალიონი რომელიც პირველ მსოფლიო ომში მსახურობდა. ბატალიონი თავდაპირველად 1915 წელს შეიქმნა. მონაწილეობდა გალიპოლის ბრძოლაში და დასავლეთის ფრონტზე ძირითადად როგორც ინჟინრები და საველე კონსტრუქტორებ. ომის განმავლობაში სამხედრო სამსახური გაიარა 2227-მა მაორიმ და წყნარი ოკეანის კუნძულების 458-მა მაცხოვრებელმა. მათგან 336 დაიღუპა, ხოლო 734 დაიჭრა.
ტუგელა
ტუგელა (Tugela Falls) — აფრიკის უმაღლესი და მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი წყალვარდნილი. სიმაღლე 948 მ. მასზე მაღალი ჩანჩქერი მხოლოდ ანხელია (1054 მ). ტუგელა მდებარეობს ამავე სახელწოდების მდინარის ზემო ნაწილში, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის კვაზულუ-ნატალის პროვინციაში. იგი განსაკუთრებით კარგად მოჩანს თავსხმა წვიმების შემდეგ. ჩანჩქერი შედგება 5 წყალვარდნილისაგან. წყალვარდნილის ზემოთ არსებული წყალი სისუფთავით გამოირჩევა, დასალევად ვარგისია. ჩამოკვეთილი ადგილები ზამთარში ხშირად თოვლით იფარება. ჩანჩქერთან არის ორი მისასვლელი ბილიკი.
ირმაქიანი
2022 წელს სოფელი ახალ დასახლებაში გადავიდა, რადგან ძველი სოფლის ტერიტორიას დაფარავს იუსუფელის კაშხალის აგების შედეგად დაგუბებული წყალსაცავი.
სქოლიო
კატეგორია:იუსუფელის რაიონის სოფლები
დელ-რეი
დელ-რეი (Isla del Rey) – ჩილეს ლოს–რიოსის რეგიონის უდიდესი კუნძული. მდებარეობს მდინარე ვალდივიის შესართავთან, კორალის ყურეში. აღმოსავლეთის მხრიდან, კუნძულს მატერიკისგან გამოყოფს მდინარე ფუტა, ხოლო სამხრეთიდან მდინარე ტორნაგალეონესი.
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:ჩილეს კუნძულები
მინთაძეები (ხულოს მუნიციპალიტეტი)
მინთაძეები — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (ღორჯომის თემი). მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ღორჯომისწყლის (აჭარისწყლის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში. ზღვის დონიდან 1200 მ, ხულოდან 16 კმ.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 175 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
იუხარი-ყუშჩულარი
იუხარი-ყუშჩულარი (Yuxarı Quşçular) — სოფელი აზერბაიჯანში, შუშის რაიონში, გუშულარის ადმინისტრაციულ თემში.
1992 წლიდან ოკუპირებულია სომხეთის შეიარაღებული ძალების მიერ.
ტალღა (გაზეთი)
ტალღა — ქართული ყოველდღიური პოლიტიკური და ლიტერატურული გაზეთი სოციალ-დემოკრატიული მიმართულებისა. გამოდიოდა თბილისში 1906 წელს გაზეთ „სიმართლის“ ნაცვლად. 1905 წლის 30 ივლისიდან 6 დეკემბრამდე რედაქტორ-გამომცემლები: ი. კარგარეთელი, ი. ოტიაშვილი. გაზეთში იბეჭდებოდა წერილები, სტატიები, ლექსები, მოთხრობები და თარგმანები. „ტალღის“ გამოცემა შეწყდა მთავრობის განკარგულებით.
იუხარი-ყუშჩულარი
ისტორია
1991 წლის 7 თებერვალს სოფელი გამოეყო მალიბეილის სოფლის საკრებულოს და შეიქმნა გუშულის სოფლის საბჭო, რომლის ადმინისტრაციული ცენტრიც გახდა სოფელი.
ტალღა (გაზეთი)
ლიტერატურა
კატეგორია: საქართველოს გაზეთები კატეგორია:ქართულენოვანი გაზეთები
იუხარი-ყუშჩულარი
ისტორია
სოფელ იუხარი-ყუშჩულარის ისტორია XVIII საუკუნეში აქ ჩამოსახლებული მოსახლეობით იწყება. მოსახლეობა თოვუზის ტერიტორიიდან გადმოსახლდა. მოსახლეობის წარმომავლობა შუა აზიიდან გადმოსახლებული ყუშის ტომიდანაა. ყარაბაღის პირველი ომის დასაწყისში, მას შემდეგ, რაც სომხურმა ძალებმა მთლიანად დაიკავეს ყარაბაღის სომხებით დასახლებული პუნქტები, დაიწყეს აზერბაიჯანელებით დასახლებული ტერიტორიებზე შეტევები. 1992 წლის იანვარში სომხებმა ქალაქ ხანქენდიდან აზერბაიჯანის სახალხო განმათავისუფლებელი არმიის ძალები გააძევეს. ამის შემდეგ, სომხებმა ქალაქ შუშის ოკუპაციის მიზნით ალყა შემოარტყეს მას. ამავე დროს, 1992 წლის 12 თებერვალს თავს დაესხნენ შუშის რაიონის სოფლებს მალიბეილსა და ყუშჩულარს. ორივე სოფელი ერთ დღეში დაიკავეს და ოკუპაციის შედეგად სომხეთის არმიამ და მისმა დაქირავებულმა ჯარისკაცებმა განსაკუთრებული სასატიკით მოკლეს დაახლოებით 50 მშვიდობიანი მოქალაქე. დარჩენილმა მოსახლეობამ გაქცევა მოახერხა, რა დროსაც ორივე სოფელი მთლიანად განადგურდა.
მოსახლეობა
1986 წლის მოსახლეობის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობდა 280 კაცი. ყველა მათგანი ეროვნებით აზერბაიჯანელი იყო.
2013 წლის მდგომარეობით, სოფელში ცხოვრობდა 1143 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:შუშის რაიონის სოფლები
კრონბორგი
მინი|250პქ|მარცხნივ|ციხესიმაგრის აერო ფოტო
კრონბორგი — ვარსკვლავის ფორმის ციხესიმაგრე დანიაში. მდებარეობს კუნძულ ზელანდიის უკიდურეს ჩრდილოეთ კიდეზე, დანიასა და შვედეთს შორის მდებარე ერესუნის სრუტის სანაპიროზე, ქალაქ ჰელსინგერის სიახლოვეს. ამ მონაკვეთში, სრუტის სიგანე მხოლოდ 4 კმ-ია. კრონბორგს, როგორც საზღვაო ციხესიმაგრეს, მეტად სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა, იმდენად, რამდენადაც ბალტიის ზღვიდან მსოფლიო ოკეანეში გამოსასვლელი სულ რამდენიმე სრუტეს შორის ერთ-ერთის სანაპიროზე მდებარეობდა. ხიხესიმაგრე საუკუნეების განმავლობაში ჩრდილოეთ ევროპის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს რენესანსულ ციხედ რჩებოდა. 2000 წელს ის იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
ციხესიმაგრე 1420 წლით თარიღდება და მისი აგება დანიის მეფე ერიკ პომერანელს მიეწერება, რომელიც ერესუნის სრუტის გავლით ბალტიის ზღვაში შემავალი და გამომავალი გემებისგან გადასახადს იღებდა.
ციხესიმაგრემ ამჟამინდელი სახელი 1585 წელს მიიღო, როდესაც ის დანიის მეფე ფრედერიკ II-მ გადააკეთა და ბრწყინვალე, რენესანსული სტილის ევროპის უზარმაზარ ციხედ აქცია.
1629 წელს ორი მუშის დაუდევრობის გამო გაჩენილმა ხანძარმა ციხესიმაგრე მნიშვნელოვნად დააზარალა. მხოლოდ 1639 წელს, მეფე კრისტიან IV მოახდინა მისი შეკეთება და კვლავ ძველებურ სახეს დაუბრუნდა, მაგრამ პირვანდელი ბრწყინვალება სრული სახით ინტერიერს აღარასდროს დაუბრუნებია. 1658 წელს, სიმაგრე შვედებმა დაიპყრეს. 1688-1690 წლებში მას დამატებითი დაცვითი ხაზი დაემატა, რის შემდეგაც კრონბორგი მთელს ევროპაში უძლიერეს ციხესიმაგრედ მიიჩნეოდა. 1739 - 1900-იან წლებში ის გამოიყენებოდა როგორც საპყრობილე.
კრონბორგის ციხესიმაგრე, ბევრისათვის ელსინორის სახელითაა ცნობილი, როგორც ის უილიამ შექსპირმა თავის ტრაგედია „ჰამლეტში“ მოიხსენია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დანიის შენობა-ნაგებობები კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები დანიაში
ტონ დიკ თანგი
ტონ დიკ თანგი (დ. 20 აგვისტო, 1888, ლონგსიუიენის პროვინცია — გ. 30 მარტი, 1980, ჰანოი, ვიეტნამი) —  ჩრდილოეთ ვიეტნამის მეორე და უკანასკნელი, ხოლო ვიეტნამის სოციალისტური რესპუბლიკის პირველი პრეზიდენტი.
1930 წლიდან ვიეტნამის მშრომელთა პარტიის წევრია. 1929-1945 წწ. გადასახლებული იყო კ. პულოკონდორზე. 1951-1955 წწ. ლიენ-ვიეტის ეროვნული ფრონტის მუდმივი კომიტეტის თავმჯდომარე. 1960-1969 წწ. ვიეტნამის დემოკრატიული რესპუბლიკის (ჩრდილოეთ ვიეტნამის) ვიცე-პრეზიდენტი, 1969 წლიდან ვიეტნამის დემოკრატიული რესპუბლიკის პრეზიდენტი. 1976 წლიდან 1980 წლამდე ვიეტნამის სოციალისტური რესპუბლიკის პრეზიდენტი.
გარდაიცვალა 1980 წლის 30 მარტს.
ლიტერატურა
კატეგორია:ვიეტნამის პრეზიდენტები კატეგორია:დაბადებული 20 აგვისტო კატეგორია:დაბადებული 1888 კატეგორია:გარდაცვლილი 30 მარტი კატეგორია:გარდაცვლილი 1980
დავით გაბაშვილი
დავით გაბაშვილი (დ. 6 სექტემბერი, 1914, თბილისი — გ. 9 მარტი, 1995, თბილისი) — ქართველი გრაფიკოსი, ფერმწერი, მოქანდაკე, საქართველოს სსრ-ის სახალხო მხატვარი (1985).
ბიოგრაფია
1939 წელს დაამთავრა თბილისის სამხატვრო აკადემია 1939 წელს. იყო თბილისის სამხატვრო აკადემიის პედაგოგი, გრაფიკოსი, ფერმწერი, პროფესორი (1967). მისი ძირითადი ნამუშევრებია: ფერწერა – „ქალის პორტრეტი“ (1941), „ქალიშვილის პორტრეტი"(1949), "ნატურმორტი ქოთნით"(1950), „სვანი ბიჭი"(1951), "თამარ მეფე"(1956). ქანდაკება–დავით კაკაბაძის(1967), იოსებ გაბაშვილის(1970), გიორგი ჩუბინაშვილის(1980) სკულპტურული პორტრეტები(საქართველოს სურათების გალერეა). 1950–1970 წლებში მოღვაწეობდა წიგნის გრაფიკის დარგში. გაფორმებული აქვს ვახტანგ ბერიძის „სამცხის ხუროთმოძღვრება"(1955), "თბილისის ხუროთმოძღვრება"(1960–1963), „ძველი ქართველი ოსტატები" (1967), „ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება"(1974), ნიკოლოზ ბარათაშვილის (1956), ილია ჭავჭავაძის(1950), ალექსანდრე ყაზბეგის(1942) ნაწარმოებთა ილუსტრაციები და სხვ.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საქართველოს სახალხო მხატვრები კატეგორია:გარდაცვლილი 9 მარტი კატეგორია:დაბადებული 6 სექტემბერი კატეგორია:დაბადებული 1914 კატეგორია:გარდაცვლილი 1995 კატეგორია:თბილისში დაბადებულები დავით
პლატიოფსი
პლატიოფსი (Platyops) — ნამარხი ამფიბიების გვარი ლაბირინთოდონტების ზერიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 1 მ აღწევდა. ჰქონდათ სამკუთხა ფორმის ქალა, სახის ნაწილი წაგრძელებული და ვიწრო. ყბების გაგანიერებულ წინა ბოლოზე 10-მდე დიდი კბილი იყო განლაგებული, ნესტოები თვალბუდეებისაკენ გადანაცვლებული, უკანა კიდურები წინაზე გრძელი იყო, მუცელი ერთმანეთზე კრამიტისებურად დაწყობილი ოვალური ქერცლების ჯავშნით ჰქონდა დაფარული. ბინადრობდნენ მტკნარ წყალსატევებში. იკვებებოდნენ თევზით. ცხოვრობდნენ გვიანდელ პერმულ ეპოქაში.
ალთაის რესპუბლიკა
right|thumb|250px ალთაის რესპუბლიკა (ალთ. Алтай Республика) — რუსეთის ფედერაციის სუბიექტი, შედის ციმბირის ფედერალურ ოკრუგში.
ინოკენტი XI
thumb|right|ინოკენტი XI
ალთაის რესპუბლიკა
დედაქალაქი - ქ. გორნო-ალტაისკი.
ინოკენტი XI
ინოკენტი XI (ლათ. Innocentius Innocentius Undecimus) ერისკაცობაში ბენედეტო ოდესკალკი (იტალ. Benedetto Odescalchi) (დ. 19 მაისი, 1611, კომო, იტალია — გ. 29 აგვისტო, 1689, რომი, იტალია) — რომის პაპი 1676–1689 წლებში.
ალთაის რესპუბლიკა
შეიქმნა 1922 წლის 1 ივნისს.
ინოკენტი XI
ბიოგრაფია
ინოკენტი XI დაიბადა კომოში პატრიციებისა და ბანკირების ცნობილ ოჯახში. ინოკენტი გამოირჩეოდა განსაკუთრებული ასკეტური ბუნებით და მკაცრი ზნეობრივი ხასიათით. ებრძოდა ნეპოტიზმსა და მიკერძოებას საეკლესოა წოდებათა გაცემისას. ინოკენტი XI-ის მთელი პონტიფიკატი გამოირჩევა წინააღმდეგობით ლუი XIV-თან. იგი ეწინააღმდეგებოდა ლუი XIV-ის მიერ ჰუგენოტების სასტიკ სდევნას და გალიკანიზმის განვითარებას. 1683 წლის 31 მარტს დაითანხმა პოლონელი მეფე იან სობიესკი და გერმანელი კაიზერი ლეოპოლდ I და შექმნა წმინდა ლიგა ქრისტიანული ევროპის დასაცავად თურქებისგან, რომელთაც ამდროს უკვე ვენა აქვთ ალყაში მოქცეული. იმავე წლის 12 სექტემბერს ქრისტიანმა ჯარებმა კალენბერგის ბრძოლაში გამარჯვებით არა მარტო ვენას მოუხსნეს ალყა, არამედ თურქებს უნგრეთის საზღვრებს იქითაც კი, ბელგრადამდე დაახევინეს უკან. ცნობამ ამ გამარჯვების შესახებ საქართველომდეც მიაღწია. ამ ფაქტის ერთ-ერთ დასტურას ითვლება გიორგი XI-ის წერილი ინოკენტი XI-ისადმი, მიწერილი 1687 წელს, სადაც კალენბერგის ბრძოლაში გამაჯვებით აღფრთოვანებული ქართლის მეფე მზადყოფნას გამოთქვამს პაპის მორჩილ მეფეებთან ერთად ბრძოლისათვის და აცხადებს, რომ მთელი საქართველოს მხედრობა ელის პაპის ბრძანებას. 1956 წლის 7 ოქტომბერს ინოკენტი XI ნეტარად იქნა გამოცხადებული.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რომის პაპები კატეგორია:დაბადებული 19  მაისი კატეგორია:დაბადებული 1611 კატეგორია:გარდაცვლილი 29 აგვისტო კატეგორია:გარდაცვლილი 1689
ალთაის რესპუბლიკა
ეთნიკური ჯგუფები
2010 წლის აღწერი მიხედვით რესპუბლიკაში ხოვრობენ:
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ალთაის რესპუბლიკა
Daphnella butleri
Daphnella butleri — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
პეტროვსკი (ბაშკირეთი)
პეტროვსკი (Петров; Петровский) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის მელეუზის რაიონში.
2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 14 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ მელეუზიდან დაშორებულია 38 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია მელეუზი, რომელიც დაშორებულია 38 კმ-ით.
2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას რუსები შეადგენენ (100%).
სქოლიო
კატეგორია:მელეუზის რაიონის სოფლები
ტონთიო
ტონთიო — ისტორიული სოფელი ჯავახეთში. გადმოცემით, ბიზანტიის კეისარმა ჰერაკლემ (VII საუკუნე) საქართველოში ლაშქრობის დროს ერთ-ერთ მთაზე განძი დაფლა; ბერძნული სახელწოდებაც („ტონთიო“ — ოქროს მთა) აქედან მოდის.
ლილუაშვილი
საკუთარი სახელი ლილუაშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
ტონთიო
ისტორიულ მეცნიერებაში მიღებული იყო აზრი, რომ ტონთიო ქალაქ გორის ადრინდელი სახელწოდებაა. ეს ვერსია, რომელიც მემატიანე ჯუანშერის (XI საუკუნე) თხზულებიდან მოდიოდა მეცნიერებაში ვახუშტი ბაგრატიონმა დაამკვიდრა (XVIII საუკუნე). გამოკვლევებმა ეს მოსაზრება არ დაადასტურა.
ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ისტორიული სოფლები
ლილუაშვილი
კატეგორია:ქართული გვარები
975
თარიღი უცნობია
*
ლინამონი
ლინამონი (ოფიციალურად ლინამონის მუნიციპალიტეტი; Lungsod sa Linamon; Bayan ng Linamon) ― მეხუთე კლასის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთ ლანაოს პროვინციაში, ფილიპინებში. 2020 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 21 269 ადამიანს შეადგენს. მოიცავს 8 ბარანგაის.
სქოლიო
კატეგორია:ჩრდილოეთ ლანაოს მუნიციპალიტეტები
ფრიდრიხ დიურენმატი
ფრიდრიხ დიურენმატი (Friedrich Josef Dürrenmatt; დ. 5 იანვარი, 1921, კონოლფინგენი — გ. 14 დეკემბერი, 1990, ნოიშატელი) — შვეიცარიელი პროზაიკოსი, დრამატურგი და ესეისტი. ფსიქოლოგიური დეტექტივის ერთ–ერთი ოსტატი.
ცხოვრების წლები
ფრიდრიხ დიურენმატი დაიბადა ზემო ალპებში, ბერნის კანტონის მაღალმთიანი სოფლის პასტორის ოჯახში. 1935 წელს ოჯახი ეკონომიკური მოსაზრებების გამო გადავიდა ბერნში. 1941 წელს დიურენმატი შეუდგა ფილოსოფიისა და გერმანული ენისა და ლიტერატურის შესწავლას ციურიხის უნივერსიტეტში, მაგრამ ერთი სემესტრის შემდეგ გადავიდა ბერნის უნივერსიტეტში. 1943 წელს გადაწყვიტა სამწერლობო საქმიანობისთვის მოეკიდა ხელი და ამის გამო უნივერსიტეტში სწავლა შეწყვიტა. პირველი დრამატურგიული ნაწარმოები 1945–1946 წლებში დაწერა.
დიურენმატს ხატვის ნიჭითაც იყო დაჯილდოებული. მისი რამდენიმე ნამუშევრის გამოფენა სხვადასხვა დროს მოეწყო ნოიშატელსა და ციურიხში.
დიურენმატის მსოფლმხედველობა და შემოქმედება
მეორე მსოფლიო ომმა უდიდესი დაღი დაასვა დიურენმატის მსოფლმხედველობას. როგორც მწერალი იხსენებს, ის ქრისტიანული მორალის ატმოსფეროში იზრდებოდა. მის თვალში სამყაროს წყობა შეურყეველი ჩანდა, მაგრამ ომმა ეს რეალობა დაამსხვრია. მწერალი მტკივნეულად აღიქვამდა შვეიცარიის იმდროინდელ პოლიტიკას, რომელსაც იგი, როგორც ორმაგ თამაშს, ისე აფასებდა: ქვეყანა ნეიტრალიტეტს ინარჩუნებდა და, ამავე დროს, თავისუფლად ატარებდა თავის ტერიტორიაზე გერმანულ ეშელონებს, რომლებიც იტალიაში მიდიოდნენ, სასაზღვრო დაცვა კი ხშირად უკან აბრუნებდა გერმანიიდან გამოქცეულ ებრაელებს, რომლებიც შემდეგ საკონცენტრაციო ბანაკში ხვდებოდნენ.
თავის მაშინდელ მდგომარეობას მწერალი მოგვიანებით 60–იანი წლების სტუდენტურ ამბოხებებს ადარებდა. ამბოხების ეს მოტივი დიურენმატის შემოქმედებას აგრეთვე უფროს თაობასთან, პირველი მსოფლიო ომისდროინდელ მხატვრულ ტრადიციასთან – ექსპრესიონიზმთან – აახლოებს. მეორე მხრივ, მის პროზაში გამეფებული გაურკვევლობა, ბუნდოვანი მოტივები და მიზეზები რომანტიზმსაც მოგვაგონებს, რომლის აღორძინების მცდელობებს არაერთხელ ჰქონდა ადგილი XX საუკუნის ლიტერატურაში. მსოფლიო ლიტერატურაში დიურენმატის წინამორბედები არიან ჯონათან სვიფტი და ფრანკ ვედეკინდი.
თავის ნაწარმოებებში დიურენმატი მოგვითხრობს რეალობასა და ადამიანის გონებაში დამკვიდრებულ მითებს შორის არსებულ დისჰარმონიაზე, გაყინული, ცხოვრებას მოწყვეტილი იდეოლოგიების მავნებლობაზე, რომელთა გამო უამრავი სისხლი იღვრება.
დიურენმატის შემოქმედებაში ცოცხლდება და ახალ, თანამედროვე დატვირთვას იძენს ანტიკური მოტივებიც (მოთხრობები „მინოტავრი“, „პითიას სიკვდილი“...). საერთოდ, დიურენმატის პროზაში ხშირად იგრძნობა ისტორიის სუნთქვა – მოულოდნელი ფორმით წარმოგვიდგება ბიბლიური თუ მითოლოგიური სახეები: ჰერაკლე, მინოტავრი, ბაბილონის გოდოლი, უძღები შვილი...
იგი ატომური შეიარაღების მოწინააღმდეგე იყო და ერთ–ერთი პირველი მწერალი, რომელმაც თავის ნაწარმოებებში ეკოლოგიური პრობლემები სერიოზულად წამოჭრა.
ფრიდრიხ დიურენმატის შემოქმედება მეტად ნაყოფიერია. 1981 წელს მის 60 წლის იუბილესთან დაკავშირებით გამოცემული კრებული 37 სქელტანიან ტომს მოიცავს. მის კალამს ეკუთვნის რომანი „მართლმსაჯულება“ (1985 წ.), ნოველები „ძაღლი“, „მეამბოხე“, „ზამთრის ომი ტიბეტში“ (1981 წ.), მოთხრობები „გვირაბი“, „პილატე“, „ქალაქი“, „მცველის ჩანაწერები“, „მოხუცი ქალბატონის ვიზიტი“ (1957 წ.) და სხვ. ქართულად თარგმნილია მისი ნაწარმოებები „ავარია“ (1956 წ.), „მოსამართლე და მისი ჯალათი“ (1952 წ.), „აღთქმა“ და „ბერძენი ეძებს ბერძენს“ (1955 წ.).
ლიტერატურა
ნინო სილაგაძე, მთარგმნელისაგან, ჩვენი მწერლობა, №7 (33), 2007 წ. გვ.62
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1921 კატეგორია:გარდაცვლილი 1990 კატეგორია:შვეიცარიელი მწერლები კატეგორია:შვეიცარიელი დრამატურგები კატეგორია:შვეიცარიელი მამაკაცი დრამატურგები კატეგორია:შვეიცარიელი მამაკაცი მწერლები კატეგორია:XX საუკუნის დრამატურგები
ბრედფორდი
ბრედფორდი (ინგლ. Bradford ) — ქალაქი ინგლისში, ჩრედილოეთ იორკშირის საგრაფოში.
ქალაქის მოსახლეობა — 293,7 ათ. მაცხოვრებელი (2001), სულ სამოქალაქო დასახლება — 493,1 ათ. მაცხოვრებელი (2007).
რესურსები ინტერნეტში
thumb|მარცხნივ|702x204px|ბრედფორდის პანორამა