cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ზიტა დე ბურბონ-პარმელი
დიდი ბრიტანეთი
მისი ნათესავების სამშვიდობოს გაყვანის შემდეგ, ჯორჯმა ბრიტანული არმიის რამდენიმე ოფიცერი გააგზავნა კარლსა და ზიტასთან, რათა ისინი უვნებლად ჩასულიყვნენ ბრიტანეთამდე. ოფიცრებმა საიმპერატორო ოჯახი შვეიცარიაში გააპარეს, საიდანაც მატარებლით ჩავიდნენ კალემდე, აქედან კი გემით ლონდონამდე. 1919 წლის 19 მარტს კარლი და ზიტა ლონდონში მეფე ჯორჯ V-ისა და დედოფალ მერი ტეკელის წინაშე წარსდგნენ, რომლებმაც ისინი გულთბილად მიიღეს. მიუხედავად ყველაფრისა, კარლმა უცხო ქვეყანაში დიდ ხანს გაჩერება ვერ შეძლო და 24 მარტს ცოლ-შვილთან ერთად დატოვა ინგლისი, რის შემდეგაც იგი უნგრეთში გაემგზავრა, სადაც იმედი ჰქონდა, რომ პოზიციებს აღიდგენდა.
შვეიცარია, უნგრეთი და მადეირა
მარცხნივ|მინი|327x327პქ|კარლი და ზიტა 1921 წელს თავიანთ შვიდ შვილთან ერთად შვეიცარიაში ჰაბსბურგთა დევნილი ოჯახი თავიდან შვეიცარიაში შეჩერდა ვერტეგის სასახლეში, რომელიც ბურბონთა საკუთრება იყო. მართალია ზიტას ძმამ უფლება დართო აქ გაჩერებულიყო, მაგრამ შვეიცარიის ნეიტრალურმა მთავრობამ შეშფოთება გამოთქვა ავსტრიასთან ახლოს ჰაბსბურგთა გავლენიანი ოჯახის გაჩერებასთან დაკავშირებით, რის გამოც ისინი უფრო დასავლეთით, ჟენევის ტბის პირას გადავიდნენ. მათი შვეიცარიული ცხოვრება 1920 წლის მარტში დასრულდა, როდესაც უნგრეთში შფოთვის პერიოდმა გადაიარა და ქვეყნის რეგენტად მიკლოს ჰორტი აირჩიეს. ტექნიკურად კარლი (კარლ IV-ის სახელით), მართალია მხოლოდ ტიტულით, თუმცა ჯერ კიდევ მაინც უნგრეთის მეფე იყო. რეგენტად დანიშვნისთანავე, მიკლომ კარლთან თავისი წარმომადგენლობა გააგზავნა და უნგრეთში ჩასვლა აუკრძალა. ტრიანონის საზავო ხელშეკრულების გაფორმების შემდეგ კი მიკლოს ამბიციები კიდევ უფრო გაიზარდა. კარლმა ორჯერ სცადა თავისი პოზიციების აღდგენა, პირველად 1921 წლის მარტში, ხოლო მეორედ ამავე წლის ოქტომბერში. მიუხედავად იმისა, რომ ორივე მცდელობა კრახით დასრულდა, კარლს ზიტას მყარი მხარდაჭერა ჰქონდა, მეტიც იგი კატეგორიულად მოითხოვდა მატარებელში ჩაჯდომასა და ბუდაპეშტში წასვლას. მინი|370x370პქ|კარლ დე ჰაბსბურგ-ესტე და ზიტა დე ბურბონ-პარმელი სულ მალე კარლმა დაუჯერა ზიტას და უნგრეთში ჩავიდნენ. აქ ისინი ესტერაჟის გრაფის კუთვნილებაში მყოფი ტატას სასახლეში დაბინავდნენ. ამ დროს მათ მალტიდან მოუვიდათ შეთავაზება დაეტოვებინათ უნგრეთი, რის სანაცვლოდაც მალტაზე სასახლესა და ყოველთვიურ პენსიას ჰპირდებოდნენ, თუმცა უარი განაცხადეს. ასევე ზიტას ძმებმა შესთავაზეს საფრანგეთის რომელიმე კოლონიის მმართველობის ჩაბარება, თუმცა მათ ამაზეც უარი განაცხადეს. საბოლოოდ, 1921 წლის 31 ოქტომბერს კარლი და ზიტა დასთანხმდნენ პორტუგალიის კუთვნილ კუნძულ მადეირაზე გადაცხოვრებას. ისინი მადეირაზე უკვე 19 ნოემბერს იყვნენ. აღსანიშნავია, რომ აქ ისინი მარტონი გაემგზავრნენ, შვილები კი ზიტას დეიდასა და კარლის ბებიას, გრაფინია მარია ტერეზა პორტუგალიელს დაუტოვეს, რომელიც შვეიცარიაში ცხოვრობდა. 1922 წლის დასაწყისში მათ ერთ-ერთ ვაჟს, პრინც რობერტს აპენდიციტის ოპერაცია გაუკეთეს, რის გამოც ზიტას მოთხოვნით დეიდამისმა მისი ყველა შვილი მადეირაზე გაუგზავნა, რითაც მათი ოჯახი კვლავ გაერთიანდა.
კარლის გარდაცვალება
შვილების ნახვიდან სულ მალე კარლი დასნეულდა. ყოველივე ეს კარლ ლუდვიგისთვის დღესასწაულზე სათამაშოების ყიდვისას დაიწყო, როდესაც კარლმა მძიმე ტკივილები იგრძნო, რაც ექიმების დასკვნით ბრონქიტი იყო. არა ადეკვატური სამედიცინო დახმარების გამო, კარლის ბრონქიტი მძიმე პნევმონიაში გადაიზარდა. კარლისაგან ეს დაავადება მათ რამდენიმე შვილსა და ექთანსაც გადაედო, ხოლო ზიტა, რომელიც ამ დროს რვა თვის ორსული იყო მერვე ბავშვზე, ექთნის როლი მოირგო და კარლის საწოლს არ შორდებოდა. 1922 წლის 1 აპრილს კარლი 34 წლის ასაკში გარდაიცვალა. საყვარელი მეუღლის დაკარგვამ საშინლად იმოქმედა ზიტაზე. კარლის დაკრძალვაზე მყოფმა ერთ-ერთმა მოწმემ შემდეგში ზიტაზე ასეთი რამ თქვა:
ოცდაცხრა წლის ასაკში დაქვრივებულ ზიტას არასდროს უფიქრია მეორედ ქორწინება. კარლისადმი პატივისცემისა და გლოვის ნიშნად, იგი დარჩენილი ცხოვრების სამოცდაშვიდწლიანი ქვრივობის პერიოდში მხოლოდ შავ სამოსს ატარებდა.
ესპანეთის სამეფო კარზე
მარცხნივ|მინი|ზიტას გამოსახულებიანი ბოსნიური მარკა კარლის გარდაცვალების შემდეგ ზიტას შესძულდა მადეირა, რის გამოც თავის შვილებთან ერთად სასწრაფოდ დატოვა იქაურობა და კვლავ გადასახლდა. თავდაპირველად იგი დიდ ბრიტანეთში აპირებდა ჩასვლას, თუმცა მოლოდნელად თავშესაფარი ესპანეთის მეფე ალფონსო XIII-მ შესთავაზა, რაზეც იგი დასთანხმდა და თავის შვიდ შვილთან ერთად ორსული ზიტა ჩავიდა ესპანეთში. მეფე ალფონსომ მას სპეციალურად გემი გაუგზავნა, რომელმაც უზრუნველყო მისი და მისი შვილების მშვიდობიანად ჩაყვანა ქალაქ კადისამდე. ისინი დიდი პატივით მიიღეს და მადრიდში მდებარე პარდოს სასახლეში დააბინავეს. ესპანეთში ჩასვლიდან სულ მალე დაიბადა მისი უკანასკნელი შვილი, ერცჰერცოგინია ელიზაბეთი. ალფონსო XIII-მ ზიტას ასევე სხვა დევნილი ჰაბსბურგების შეფარებაც შესთავაზა, თუმცა ამაზე უარი განუცხადა, რადგან თქვა, რომ არ სურდა ესპანეთს მძიმე ტვირთად დასწოლოდა. მომდევნო ექვსი წლის მანძილზე ზიტა თავის შვილებთან ერთად აქ ფუფუნებაში ცხოვრობდა და ხშირად ესწრებოდა სამეფო ღონისძიებებსაც. მის საყვარელ რეზიდენციად ჩრდილოეთში, ბისკაის ყურის მახლობლად, ბასკეთის რეგიონში მდებარე ქალაქი ლეკეიტიო გახდა. მეფე ალფონსოს მფარველობით, მისმა ყველა შვილმა ესპანეთში ცხოვრებისას კარგი განათლება მიიღო. მიუხედავად ამისა, ზიტას მაინც დიდი შემოსავალი ჰქონდა ავსტრიიდან, სადაც მას უამრავი მამული, ვენახი, სასახლე და ანტიკვარული ნიმუშები ჰქონდა, რომლებიც მის კერძო მფლობელობაში იყო. აღსანიშნავია, რომ ამ ქონებაზე პრეტენზიას აცხადებდნენ გადასახლებაში მყოფი სხვა ჰაბსბურგებიც.
ბელგიაში დასახლება
მინი|360x360პქ|იმპერატრიცა ზიტა თავის ნათესავებთან ერთად ბელგიაში 1929 წლისთვის მისი უფროსი შვილები უკვე უნივერსიტეტში სწავლის ასაკში იყვნენ, რის გამოც მათთვის კარგი განათლების მისაცემად ზიტამ დატოვა ესპანეთი და შვილებთან ერთად ბელგიაში გადასახლა, სადაც ისინი ბრიუსელის უნივერსიტეტში მოაწყო. აქ ზიტა ახლოს იყო თავის ნათესავებთან, რომლებიც ომის დროს ასევე ბელგიაში გაიქცნენ. მიუხედავად ყველაფრისა, ზიტა თავის პოლიტიკურ ცხოვრებას განაგრძობდა. მას მჭიდრო კონტაქტი ჰქონდა ავსტრიის კანცლერ ენგელბერტ გოლფუზთან, რომლის წყალობითაც რამდენჯერმე შეიქმნა ჰაბსბურგთა რესტავრაციის პერსპექტივა, რა დროსაც ტახტზე ოტო უნდა ასულიყო, თუმცა ყველა ცდა უშედეგო იყო. მათი იმედები საბოლოოდ 1938 წელს, ნაცისტური გერმანიის მიერ ავსტრიის ანექსიასთან ერთად დასრულდა. დევნილობაში მყოფი ჰაბსბურგთა ოჯახი, ყველანაირად ცდილობდა ავსტრიელ მონარქისტებთან დაკავშირებას და მათი დახმარებით ნაცისტების დამარცხებას, თუმცა ამაოდ. ეს იმითაც იყო გამოწვეული, რომ ავსტრიელ სოციალისტებს მონარქიის აღდგენას ნაციზმი ერჩივნათ.
ამერიკაში გაქცევა
1940 წლის 10 მაისს, ბელგიის სამეფოში ნაცისტური გერმანიის ჯარების შეჭრასთან ერთად ზიტა და მისი შვილები ლტოლვილებად იქცნენ. გერმანელებმა აღმოაჩინეს მათი სამალავი და საჰაერო ძალებით აქ ბომბების ჩამოყრას აპირებდნენ, რათა ბოლო მოეღოთ ჰაბსბურგთათვის, თუმცა მათ სასწაულებრივად მოახერხეს საფრანგეთში გაქცევა. მათ დიდხანს საფრანგეთში გაჩერებაც ვერ მოახერხეს, რის გამოც 18 მაისს ესპანეთში გაიქცნენ, აქედან პორტუგალიაში გადავიდნენ, საიდანაც 9 ივლისს მთელი ოჯახი აშშ-ში გაიქცა. ამავე წლის 27 ივლისს ისინი უკვე ნიუ-იორკის შტატის ქალაქ ლონგ აილენდში იყვნენ, თუმცა ზოგიერთი მათგანი აქ არ გაჩერდა და ნიუ ჯერსიში წავიდა. ზიტა და მისი შვილები მთელი მსოფლიო ომის განმავლობაში ნიუ-იორკში, ტუხედოს პარკის წინ ცხოვრობდნენ.
ამავდროულად, ამერიკას მიაწყდა ავსტრიიდან წამოსული ლტოლვილების ზღვა, რომლებიც კანადაში, კერძოდ კი კვებეკში დასახლდნენ. ვინაიდან ავსტრია უკვე გერმანელთა მიერ იყო ანექსირებული და ზიტას მთელი ქონება დაყადაღებული, ამ დროს მას ფინანსურად ისე გაუჭირდა, როგორც არასდროს. ცნობილია, რომ ამ წლების მანძილზე ზიტა მხოლოდ სალათს, ისპანახს და სხვა ფოთლოვან საკვებს ჭამდა. თუმცა მისი ყველა ვაჟი აქტიურად იყო ჩაბმული მეორე მსოფლიო ომში. განსაკუთრებით აქტიურობდა ოტო, რომელსაც ძლიერი კავშირი ჰქონად პრეზიდენტ რუზველტთან. ზიტას მეორე ვაჟი, რობერტი კი ამერიკის წარმომადგენელი გახდა ლონდონში. კარლი და ფელიქსი აშშ-ს არმიაში გაწევრიანდნენ, რუდოლფი კი პირდაპირ ავსტრიაში იბრძოდა, სადაც იგი ადგილობრივ გენერლებს წინააღმდეგობის გაწევაში ეხმარებოდა. 1945 წელს, მსოფლიო ომის დასრულება და მშვიდობის დამყარება დაემთხვა ზიტას დაბადების დღეს, ანუ 9 მაისს, რომელიც დღემდე აღინიშნება, როგორც ფაშიზმზე გამარჯვების დღე. მიუხედავად ამისა, შემდეგი ორი წელი მან ამერიკაში გაატარა, საიდანაც თავისი კავშირების გამოყენებით ცდილობდა ძველი პოზიციების აღდგენას ავსტრიასა და უნგრეთში.
ევროპაში დაბრუნება
დასვენებისა და ძალების აღდგენის შემდეგ, ზიტამ აღმოაჩინა, რომ ევროპაში რეგულარულად უხდებოდა დაბრუნება შვილების ქორწილებში დასასწრებად. 1952 წელს, ლუქსემბურგში ყოფნისას, ზიტამ გადაწყვიტა თავისი დიდი ხნის უნახავი დედა, მარია ანტონია პორტუგალიელი მოენახულებინა. მარია ანტონია ამ ამბიდან რამდენიმე წელიწადში, 1959 წელს, 96 წლის ასაკში გარდაიცვალა. დედის დაკრძალვაზე ჩურის ეპისკოპოსმა ზიტას ევროპაში კვლავ საცხოვრებლად გადასვლა შესთავაზა, რის შემდეგაც მან ზიტას შვეიცარიაში გრაუბიუნდენში აჩუქა ლამაზი ვილა. შესაძლოა ითქვას, რომ აქ მას ციხე-სიმაგრე ჰქონდა, საკმაოდ დიდი სივრცითა და საკუთარი სამლოცველოთი, სადაც მისი ყველა ნათესავი ეტეოდა. ამ დროს, იგი განსაკუთრებით გაიტაცა რელიგიურმა მისტიკამ და კათოლიციზმმა.
ზიტამ თავისი ცხოვრების უკანასკნელი წლები თავის ოჯახს მიუძღვნა. აღსანიშნავია, რომ 1919 წლის შემდეგ შემოიღეს დადგენილება, რომლის მიხედვითად ჰაბსბურგებს კატეგორიულად ეკრძალებოდათ ავსტრიაში შესვლა, რის გამოც 1972 წელს ზიტამ ვერ მოახერხა საკუთარი უფროსი ქალიშვილის, ადელჰეიდის დაკრძალვაზე დასწრება, რომელიც ვენაში შედგა, რაც მისთვის მძიმე გადასატანი იყო. 1982 წელს ზემოთ აღნიშნული შეზღუდვები შემსუბუქდა, რის გამოც იგი ჩავიდა ავსტრიაში და შემდეგი ექვსი წელი აქ გაატარა. ბოლო წლებში იგი აქტიურად ჩანდა ავსტრიაში. იგი ეწვია ტელევიზიას, რადიოსა და პრესაშიც ხშირად წერდნენ მასზე. 1989 წელს, ზიტამ თავისი მაზლის, ერცჰერცოგ რუდოლფისა და მისი საყვარლის, ბარონესა მარია ვეცერას მკვლელობის შესახებ გაზეთიდან გაიგო, რომელიც თავდაპირველად ორმაგ სუიციდად მონათლეს, მაგრამ საბოლოოდ დადგინდა რომ ისინი ფრანგმა და გერმანელმა აგენტებმა დახოცეს.
გარდაცვალება და დაკრძალვა
მინი|303x303პქ|ზიტას განსასვენებელი ვენის საიმპერატორო მავზოლეუმში ოთხმოცდამეათე დამამახსოვრებელი დაბადების დღის შემდეგ, ზიტა თავისი ოჯახის წევრებით იყო გარშემორტყმული, რა დროსაც მისმა ურყევმა ჯანმრთელობამ დაცემა დაიწყო. იგი განსაკუთრებულად სახსრებსა და თვალებს უჩიოდა. აღმოჩნდა, რომ თვალის კატარაქტა ჰქონდა. მისი ოჯახი უკანასკნელად 1987 წელს შეიკრიბა მის ოთხმოცდამეთხუთმეტე დაბადების დღეზე. 1988 წლის გაზაფხულზე მას პნევმონია შეეყარა, რის გამოც ამ წლის მთელი შემოდგომა და ზამთარი საწოლში გაატარა. საბოლოოდ, 1989 წლის მარტში მან თავის ვაჟ ოტოს უთხრა რომ კვდებოდა. ამის შემდეგ მისმა ოჯახის წევრებმა სასწრაფოდ დაიწყეს თავის მოყრა, თუმცა 1989 წლის 14 მარტს, გამთენიისას 96 წლის ზიტა დე ბურბონ-პარმელი გარდაიცვალა. იგი ჰერცოგ რობერტო I-ის ოცდაოთხი შვილიდან უკანასკნელი დაიღუპა.
მისი ძალზედ პომპეზური დაკრძალვა ამავე წლის 1 აპრილს შედგა ვენაში. ამ დროს მთავრობამ გამონაკლისი დაუშვა და ჰაბსბურგებს მის დაკრძალვაზე დასწრების ნება დართეს.მისი სხეული კაპუცინური ეკლესიის იმპერიულ მავზოლეუმში დაკრძალეს. ამ დაკრძალვას მხოლოდ ჰაბსბურგთა და ბურბონთა დინასტიების 200-მდე წარმომადგენელი დაესწრო, ხოლო 6,000-ზე მეტი უბრალო ადამიანი მივიდა, გარდა პოლიტიკოსების, ჟურნალისტებისა და საერთაშორისო წარმომადგენლებისა. ცნობილია, რომ მას წესი თვით რომის პაპმა იოანე პავლე II-მ აუგო. ზიტას სურვილის მიხედვით, მისი მხოლოდ სხეული დაკრძალეს ვენაში, გული კი შვეიცარიაში გადაასვენეს, სადაც გაატარა უკანასკნელი წლები.
ბეატიფიკაცია და მისი მიზეზები
2009 წლის 10 დეკემბერს, რომის პაპ ბენედიქტე XVI-ის ბრძანებით, ლე მანის არქიეპისკოპოსმა მოახდინა ზიტას ბეატიფიკაცია, ანუ წმინდანად შერაცხვა. ზიტა ყოველწლიურად რამდენიმე თვეს ატარებდა ლე მანის ეპარქიაში, წმინდა სესილიას სააბატოში, სადაც მისი სამი და იყო მონაზვნად აღკვეცილი, მას კი ძალიან უყვარდა მათთან სტუმრობა.
ბეატიფიკაციის შემდეგ, ზიტა დე ბურბონ-პარმელს, როგორც კათოლიკური ეკლესიის წმინდანს, მიენიჭა ღვთის მსახურის წოდება. მისი ხსენების დღეა 21 ოქტომბერი.
შვილები
ცენტრი|მინი|557x557პქ|ზიტასა და კარლის შვილები, მარჯვნიდან მარცხნივ: ოტო, ადელჰეიდი, რობერტი, ფელიქსი, კარლი, რუდოლფი, კარლოტა და ელიზაბეთი
კომენტარები
კატეგორია:დაბადებული 9 მაისი კატეგორია:დაბადებული 1892 კატეგორია:გარდაცვლილი 14 მარტი კატეგორია:გარდაცვლილი 1989 კატეგორია:ბურბონები კატეგორია:ჰაბსბურგ-ლოთარინგიელები კატეგორია:ავსტრიის დედოფლები კატეგორია:უნგრეთის დედოფლები კატეგორია:ბოჰემიის დედოფლები კატეგორია:კათოლიკური ეკლესიის წმინდანები კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომი კატეგორია:წმინდა იზაბელის ორდენის კავალრები
აბრამ გოლდფადენი
ავრომ გოლდფადენი (ავრუმ გოლდენფოდენი, დ. 24 ივლისი, 1840, სტაროკონსტანტინოვი — გ.9 იანვარი, 1908, ნიუ-იორკი) — ებრაელი პოეტი, დრამატურგი, გამომცემელი და მასწავლებელი, თეატრის რეჟისორი.
ბიოგრაფია
ავრომ გოლდფადენი დაიბადა 1840 წლის 24 ივლისს ქალაქ სტაროკონსტანტინოვში (ახლანდელი უკრაინის ხმელნიცკის ოლქი) ხელოსნის ოჯახში. მისი კერძო მასწავლებელი გახლდათ ავრომ ბერ გოტლობერი. ლიტერატურით ადრევე დაინტერესდა. გერმანული ენა მოსე მენდელსონის თორიდან ისწავლა.
1869 წელს იგი დაქორწინდა ცნობილი პედაგოგის ქალიშვილზე. 1875 წელს გადავიდა ლვოვში და ცდილობდა გამოექვეყნებინა გაზეთი „ძველი ისრაელი“. ამით ფული ვერ გამოიმუშავა, მაგრამ დიდება მოიპოვა.
1876 ​​— ჩერნოვცი. მან გამოსცა „ბუკოვინის ისრაელის სახალხო გაზეთის“ 18 ნომერი. ამის შემდეგ იგი გაემგზავრა იასში, 1887 წელს — ნიუ-იორკში, შემდეგ ლონდონში, პარიზში 1889 წელს და ისევ ნიუ-იორკში 1903 წელს, რათა "მომკვდარიყო თავისიანებს შორის". გარდაიცვალა 1908 წელს.
ლიტერატურული და სასცენო მოღვაწეობა
მარცხნივ|მინი|აბრამ გოლდფადენის ქანდაკება [[იასი|იასის ეროვნულ თეატრთან]] 1856 წელს გოლდფადენმა გამოსცა თავისი პირველი კრებული ებრაულად, „ყვავილები და ფერები“.
სტუდენტობის წლებში მან დაწერა მრავალი ლექსი იდიშზე, ხოლო კოლეჯის დამთავრების შემდეგ გამოსცა ლექსების კრებული, „ებრაული ლექსები მარტივ ებრაულ ენაზე“.
1875 — გაზეთი "ძველი ისრაელი", 1876 — "ბუკოვინა ისრაელის სახალხო გაზეთი". მინი|აბრამ გოლდფადენის ისტორიული ოპერეტა" ბარ კოხბას" ლიბრეტო (1883), გამოცემული 1917 წ. იასში გადასვლის შემდეგ გოლდფადენმა გადაწყვიტა თავისი სიმღერები შეესრულებინა ქალაქის ბაღში სცენაზე, მაგრამ მსი გამოსვლა წარუმატებელი გამოდგა, რადგან მაყურებელს რაღაც უფრო მარტივი მოსმენა სურდა. ამის შემდეგ ის მიხვდა, რომ საჭირო იყო ებრაული საზოგადოების გემოვნების ამაღლება.
გოლდფადენმა გადაწყვიტა სპექტაკლის დაედგა. მან შეკრიბა დასი და დაწერა პიესა „ბებია და შვილიშვილი“. 1876 ​​წლის მთელი ზაფხულის განმავლობაში დასი წარმატებით ასრულებდა ქალაქის ბაღში, მაგრამ შემდგომში დაიშალა, ჯგუფის შემადგენლობა შეიცვალა და გოლდფადენი გაემგზავრა აღმოსავლეთ ევროპაში, გზაში წერდა პიესებს და ოპერეტებს.
დროთა განმავლობაში დრამატურგმა ბიბლიურ მოთხრობებს („შულამითი“, „ბარ კოხბა“) მიმართა და მისი პიესები პურიმშფილის მსგავსი გახდა.
1883 წელს მეფის მთავრობამ აკრძალა ებრაული თეატრი და გოლდფადენი გადავიდა ვარშავაში და თავის თეატრს გერმანული უწოდა.
1888-1889 წლებში ცდილობდა გამოეცა "ნიუ-იორკის ილუსტრირებული გაზეთი ნიუ-იორკში" და დააარსა სამსახიობო სკოლა. მისი ძალისხმევით დაიდგა პირველი თეატრალური წარმოდგენა ამერიკის შეერთებულ შტატებში ებრაულად.
გოლდფადენი 60-მდე პიესის ავტორია. მათ შორის აღსანიშნავია: "ჯადოქარი", "ორი სულელი“ "ბებია და შვილიშვილი", "წვევამდელები", "შულამიტი", "ბარ კოხბა", "დოქტორი ალმასადო".
1940 წელს კიევში გამოიცა გოლდფადენის რჩეული დრამატული ნაწარმოებები.
იროდიონ სურგულაძე
პროფესორი იროდიონ სურგულაძე (დ. 16 მაისი, 1892 — გ. 22 ნოემბერი, 1945) — ქართველი იურისტი, სამართლის თეორიის, სამართლის ფილოსოფიის, სამართლის სოციოლოგიის, სახელმწიფო სამართლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი საქართველოში, იურიდიულ მეცნიერებათა დოქტორი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის პროფესორი, სამართლის ისტორიკოსი, სახელმწიფოსა და სამართლის ისტორიის კათედრის გამგე, მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი.
ბიოგრაფია
იროდიონ სურგულაძე დაიბადა 1892 წლის 16 მაისს რაჭის სოფელ ხვანჭკარაში, სასულიერო პირის — აპოლონ სურგულაძის ოჯახში. მან დაწყებითი განათლება სოფლის ორკლასიან სკოლაში მიიღო, რომლის დამთავრების შემდეგ სწავლა განაგრძო ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში. ქუთაისიდან იროდიონ სურგულაძე თბილისის სასულიერო სემინარიაში გადადის. თბილისში საცხოვრებელ ფულს ის თავად გამოიმუშავებდა კერძო გაკვეთილების ჩატარებით. 1912 წელს თბილისის სასულიერო სემინარიის დამთავრების შემდეგ იროდიონ სურგულაძე სანქტ-პეტერბურგში მიემგზავრება, სადაც ის ფსიქონევროლოგიური ინსტიტუტის სტუდენტი ხდება.
განათლება
პეტერბურგის ფსიქონევროლოგიური ინსტიტუტი დაარსდა 1907 წლის 9 იანვარს აკადემიკოს ვლადიმერ ბეხტერევის მიერ და მისი ფუნქცია, სხვა ანალოგიური ინსტიტუტებისგან განსხვავებით, სცილდებოდა წმინდა მეცნიერული კვლევის სფეროს და ის უმაღლესი განათლების წყაროდ იქცა რუსეთის იმპერიაში. ფსიქონევროლოგიური ინსტიტუტი აკადემიკოს ბეხტერევის ხელმძღვანელობით იმთავითვე დაკომპლექტებული იყო რუსეთის იმპერიის წამყვანი მეცნიერებითა და პროფესურით.
1912 წელს, სწორედ, აღნიშნულ ინსტიტუტში აგრძელებს სწავლას იროდიონ სურგულაძე და ორი წლის შემდეგ, 1914 წელს ამთავრებს ამ ინსტიტუტის საბაზისო-საგანმანათლებლო ფაკულტეტს. ფსიქონევროლოგიურ ინსტიტუტში ყოფნის პერიოდში იროდიონ სურგულაძე ისმენდა სალექციო კურსებს მათემატიკის, ფიზიკის, ბიოლოგიის, ანატომიისა და ფიზიოლოგიის, მათ შორის, ნეიროფიზიოლოგიის, ფილოსოფიის, ფსიქოლოგიის, სოციოლოგიის, ეკონომიკის, ლოგიკის, მსოფლიო ისტორიისა და ხელოვნების საფუძვლებში. იქიდან გამომდინარე, რომ „პეტერბურგის ჰავა სავსებით შეუთავსებელი აღმოჩნდა“ მის ჯანმრთლობასთან იროდიონ სურგულაძე იძულებული გახდა დაეტოვებინა პეტერბურგი და სწავლის გასაგრძელებლად იურიევში (ტარტუში) გაემგზავრა.
1915 წლის 13 თებერვალს სურგულაძე იურიევის საიმპერატორო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის სტუდენტი ხდება: „1915 წლიდან 1918 წლამდე ვსწავლობდი დორპატის უნივერსიტეტში“ — წერს ის ავტობიოგრაფიაში.
იროდიონ სურგულაძე სწორედ ამ უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე ეუფლებოდა სიღრმისეულად სამართლის მეცნიერებას. ის მესამე კურსის სტუდენტი იყო, როდესაც დაწერა ნაშრომი — „Философские предпосылки учения о праве“ („სამართლის მეცნიერების ფილოსოფიური წანამძღვრები“), რომელიც შემდეგომ იურიევის უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე წარადგინა სადიპლომო შრომად. ნაშრომმა ოქროს მედალი დაიმსახურა. ამ შრომის საფუძველზე, 1918 წლის 23 აპრილს უნივერსიტეტის საბჭოს გადაწყვეტილებით (ხელს აწერს უნივერსიტეტის რექტორი), იროდიონ სურგულაძე დატოვეს იურიევის უნივერსიტეტის სახელმწიფო სამართლის კათედრაზე საპროფესოროდ მოსამზადებლად სახელმწიფო სამართლის ცნობილ მეცნიერთან პროფესორ ლევ შალანდთან. თუმცა, სამწუხაროდ, ამ გადაწყვეტილებას გაგრძელება არ მოჰყოლია, რადგან იურიევი, 1918 წელს კვლავ გერმანელებმა დაიკავეს. ამ დროისათვის, იურიევის უნივერსიტეტის აკადემიური პერსონალი და სტუდენტები ტოვებენ ქალაქს, მათ შორის არის იროდიონ სურგულაძეც, რომელიც სამშობლოში ბრუნდება. როგორც თავად პროფესორი სურგულაძე მიუთითებს — „1918 წელს ქ. იურიევი დაკავებული იქნა გერმანელების მიერ და მე იძულებული გავხდი სამშობლოში დავბრუნებულიყავი“.
იურიევის უნივერსიტეტში სწავლის პერიოდში იროდიონ სურგულაძე იყო უნივერსიტეტის ქართული სათვისტომოს აქტიური წევრი, რომელშიც გაერთიანებული იყვნენ ცნობილი ქართველი მოღვაწეები.
დაბრუნება საქართველოში
1918 წელს საქართველოში იროდიონ სურგულაძე ღრმად განსწავლული მეცნიერი ბრუნდება და რაჭაში, მშობლებთან ერთად ცხოვრებას აგრძელებს. საქართველოში დაბრუნებული იროდიონ სურგულაძე ამ დროს მიმდინარე პოლიტიკურ ბატალიებში არ ერთვება. სწორედ ამ პერიოდში, იროდიონ სურგულაძე თავის ავტობიოგრაფიაში, საკუთარი საქმიანობის შესახებ წერს: „1918 წელს ვბრუნდები საქართველოში და ვცხოვრობ რაჭის მაზრაში, მშობლებთან, სადაც განვაგრძობ მუშაობას მეცნიერების ღრმად შესასწავლად და ენების ასათვისებლად“. ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური ქაოსის პირობებში, როგორც ჩანს, სრულიად აპოლიტიკური იროდიონ სურგულაძე ამ სიტუაციას რაჭაში განერიდა, სადაც მეცნიერების და ენების კიდევ უფრო ღრმად შესწავლას მიჰყო ხელი.
1921 წელს, საბჭოთა კავშირის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ მუშაობას იწყებს რაჭის მაზრის რევკომის იუსტიციის განყოფილების გამგის თანამდებობაზე.
მოღვაწეობა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში
იროდიონ სურგულაძე საქართველოში 1918 წელს დაბრუნდა, მაგრამ, რატომღაც 1918 წლის 8 თებერვალს დაარსებულ, კავკასიაში პირველ ქართულ უმაღლეს სასწავლებელთან — თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან, 1922 წლამდე კავშირი არ ჰქონია. იროდიონ სურგულაძე, როდესაც თბილისში გადმოდის საცხოვრებლად, 1922 წლის 22 ივნისს განცხადებით მიმართა სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტს, რათა დაეტოვებინათ უნივერსიტეტში საპროფესოროდ. განცხადებაში პროფესორი სურგულაძე წერს: „მე დავამთავრე იურიევის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი და წარდგენილი სადიპლომო ნაშრომის მიხედვით დატოვებული ვიქენი უნივერსიტეტში საპროფესოროდ მოსამზადებლად სახელმწიფო სამართალში... მაქვს რა უნივერსიტეტში მეცნიერული მუშაობის გაგრძელების სურვილი, ვთხოვ ფაკულტეტს შემიტანოს უნივერსიტეტთან დატოვებულ პირთა სიაში. აქვე აღვნიშნავ, რომ სავსებით შეთვისებული მაქვს გერმანული ენა და თავისუფლად ვკითხულობ ფრანგულ ავტორებს“. ამის შემდეგ იროდიონ სურგულაძე ჩამოთვლის იმ მეცნიერების ნაშრომებს, რომლებიც დაამუშავა სამართლის ზოგადი თეორიის, სახელმწიფო სამართლის, ადმინისტრაციული სამართლისა და საერთაშორისო სამართლის დარგში. პროფესორი სურგულაძე განცხადებაშივე მიუთითებს: „თუ ჩემი განცხადება ფაკულტეტის მიერ დაკმაყოფილებული იქნება, მე სრული იმედი მაქვს, რომ სადოქტორო გამოცდებს ჩავაბარებ 1923 წლის განმავლობაში და დისერტაციას კი წარმოვადგენ უახლოეს წლებში“.
იროდიონ სურგულაძე უნივერსიტეტის სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტის საბჭომ საპროფესოროდ დატოვა, პროფესორ ლუარსაბ ანდრონიკაშვილის 1922 წლის 30 ივნისის წარდგინების საფუძველზე. წარდგინებაში პროფესორი ანდრონიკაშვილი წერდა: „ვშუამდგომლობ ფაკულტეტის წინაშე დატოვებულ იქნეს უნივერსიტეტთან პროფესორობისათვის მოსამზადებლად სახელმწიფო სამართალში, ერთი წლის ვადით სტიპენდიით იურიევის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული იროდიონ სურგულაძე, რომელმაც ჩემზე მოახდინა შთაბეჭდილება ნიჭიერისა და საფუძვლიანად მომზადებული ახალგაზრდისა. იმედი მაქვს ერთი წლის განმავლობაში ის გამოცდებსაც ჩააბარებს და დისერტაციასაც დაამზადებს. ასე, რომ შედარებით მოკლე ხანში ჩვენს მცირერიცხოვან იურისტთა წრეს ერთი მომზადებული წევრი შეემატება“.
1923-1924 წლებში იროდიონ სურგულაძემ ფრიადზე ჩააბარა ზეპირი სადოქტორო გამოცდები სახელმწიფო (1923 წლის 9 თებერვალი), ადმინისტრაციულ (1923 წლის 19 ივნისი) და საერთაშორისო სამართალში (1924 წლის 21 მაისი). საგამოცდო კომისიის წევრები იყვნენ: პროფესორი ლუარსაბ ანდრონიკაშვილი, პროფესორი იური გამბაროვი და აკადემიკოსი შალვა ნუცუბიძე.
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსების პირველ წლებში სასწავლო დაწესებულებას არ ჰყავდა მეცნიერ-იურისტთა ის რაოდენობა, რომლებიც უზრუნველყოფდნენ ამ მიმართულებით საუნივერსიტეტო საქმიანობის შეუფერხებელ განხორციელებას. ამიტომაც 1921 წლიდან ძირითად იურიდიულ დისციპლინებში ლექციების წასაკითხად სპეციალურად მოიწვიეს პროფესორი ლუარსაბ ანდრონიკაშვილი. ამ ფონზე, სოციალურ-ეკონომიკური ფაკულტეტისათვის დიდი შენაძენი იყო იროდიონ სურგულაძის ინტელექტუალური რესურსი, თავისი ფართო იურიდიულ-ფილოსოფიური განათლებითა და სამეცნიერო კვლევის წარმოების გამოცდილებით. შესაბამისად, მას 1923 წლიდან სოციალურ-ეკონომიკურ ფაკულტეტზე ლექტორად იწვევენ სახელმწიფო სამართალში, ხოლო 1925 წლიდან — ადმინისტრაციულ სამართალში. იროდიონ სურგულაძე სხვადასხვა დროს ლექციებს კითხულობდა შემდეგ დისციპლინებში: სახელმწიფო სამართალი, ადმინისტრაციული სამართალი, შრომის სამართალი, საფინანსო სამართალი, საერთაშორისო სამართალი, რომის სამართალი, ბურჟუაზიული ქვეყნების სახელმწიფო წყობილება, საბჭოთა კავშირის ხალხთა სახელმწიფოსა და სამართლის ისტორია, სახელმწიფოსა და სამართლის ზოგადი ისტორია.
იროდიონ სურგულაძე 1926-1930 წლებში იყო — სოციალურ-ეკონომიკური ფაკულტეტის დეკანის მოადგილე, 1927-1930 წლებში — სახელმწიფო სამართლისა და სამოქალაქო სამართლის გაერთიანებული კათედრის გამგე, 1926-1928 წლებში — უნივერსიტეტის ადგილობრივი კომიტეტის თავმჯდომარე და, ამასთანავე, მეცნიერ-მუშაკთა სექციის ცენტრალური ბიუროს წევრი, 1930-1933 წლებში — საბჭოთა აღმშენებლობისა და სამართლის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე სასწავლო დარგში, 1933-1935 და 1936-1937 წლებში — თსუ-ის იურიდიული ფაკულტეტის დეკანი, 1937-1945 წლებში — იურიდიული ფაკულტეტის სახელმწიფოს და სამართლის ისტორიის კათედრის გამგე, 1943-1945 წლებში — საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი.
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში მოღვაწეობის პარალელურად იროდიონ სურგულაძე პრაქტიკოსი იურისტის საქმიანობასაც ასრულებდა. 1922-1923 წლებში იყო თბილისის მე-8 უბნის სახალხო მოსამართლე, 1923-1925 წლებში — შრომის სასამართლოს თავმჯდომარე, 1925-1927 წლებში — საქართველოს უზენაესი სასამართლოს წევრი.
1937 წლის 10 ივლისს იროდიონ სურგულაძე განცხადებით მიმართა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორს და ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებიდან გამომდინარე მოითხოვა გათავისუფლება იურიდიული ფაკულტეტის დეკანის მოვალეობის შესრულებისაგან: „თანდართული საექიმო მოწმობიდან ირკვევა, რომ მე, გარდა სხვა დაავადებებისა (გულის გაგანიერება, ღვიძლის გადიდება, აქცენტირებული აორტა) შეპყრობილი ვარ ჰიპერტონიის მძიმე ფორმით. ...გამოვდივარ რა აქედან მოგახსენებთ, რომ მე მომავალი სასწავლო წლიდან, ჩემი ჯანმრთელობის გამო, მოკლებული ვიქნები შესაძლებლობას განვაგრძო მუშაობა დეკანის თანამდებობაზე და მხოლოდ პედაგოგიური მუშაობით და სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობით ვიქნები დატვირთული. ზემოაღნიშნულის მიხედვით, გთხოვთ, განმათავისუფლოთ იურიდიული ფაკულტეტის დეკანის მოვალეობის შესრულებისგან“.
1937 წლის შემდეგ იროდიონ სურგულაძე მეცნიერულ კვლევას სახელმწიფო სამართლის ნაცვლად, უპირატესად, სამართლის ისტორიის მიმართულებით ახორციელებს, უფრო ადრე, 1930 წელს, კი იძულებით გაემიჯნა სამართლის მეთოდოლოგიურ პრობლემებზე მეცნიერულ მუშაობას. 1930 წლის ცნობილი დისკუსიის შემდეგ, მეთოდოლოგიურ საკითხებზე მუშაობა უკვე შეუძლებელი იყო, რადგან ერთადერთ სავალდებულო მეთოდოლოგიას მარქსისტული ფილოსოფია წარმოადგენდა. მეცნიერი აქაც იძულებულია დაივიწყოს ან „უღალატოს“ თავის ჩანაფიქრს "Gewalt und Recht"-ის მეორე ნაწილის დამუშავებისა და გამოქვეყნების შესახებ და საკვლევ სფეროდ სამართლის ისტორიას ირჩევს, ეს იყო ერთგვარი მეცნიერის ტრანსფორმაცია — სამართლის მეთოდოლოგიიდან სამართლის ისტორიამდე. შეიძლება ითქვას, რომ ამ ნაბიჯით პროფესორი იროდიონ სურგულაძე ფიზიკურად გარაურჩა საბჭოთა რეპრესიებს. „ფართო იურიდიული განათლება, დიდი ნიჭი და ერუდიცია, რომის სამართლის იშვიათი ცოდნა თავდები იყო იმისა, რომ პროფ. ირ. სურგულაძეს დიდი წარმატება ექნებოდა სამართლის ისტორიის დარგში. პირველ ყოვლისა, ის შეუდგა ძველ აღმოსავლეთის სახელმწიფოსა და სამართლის ისტორიის შესწავლას. პროფ. ირ. სურგულაძე არ დასჯერდა რუსულ, გერმანულ, ფრანგულ და ინგლისურ ენებზე არსებულ ლიტერატურას ძველი აღმოსავლეთის შესახებ და პირველ წყაროებზე მუშაობისათვის შეუდგა ასურული და ეგვიპტური დამწერლობის შესწავლას. სურგულაძე მიემგზავრება სამეცნიერო მივლინებაში მოსკოვსა და ლენინგრადში სათანადო სპეციალისტებთან მჭიდრო კონტაქტის დასამყარებლად და შესასწავლი პრობლემებისათვის საჭირო მასალების მოსაპოვებლად“ (პროფ. ივანე სურგულაძე). პროფ. სურგულაძე მაღალ დონეზე ფლობდა გერმანულ, ფრანგულ, ინგლისურ, ლათინურ, ეგვიპტურ ენებს, რომელთაც აქტიურად იყენებდა სამეცნიერო-კვლევით საქმიანობაში.
იროდიონ სურგულაძე უკანასკნელი წლების განმავლობაში მუშაობდა ბექა-აღბუღას სამართლის წიგნზე. აღნიშნული ნაშრომის ხელნაწერი, რომელიც გამოუქვეყნებელი იყო, პროფესორ სურგულაძეს საკუთარ ხელჩანთაში ჰქონდა, როდესაც თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში 1945 წლის 22 ნოემბერს, 53 წლის ასაკში, გულის შეტევით გარდაიცვალა. ნაშრომის ხელნაწერი ამ დღეს დაიკარგა და ამ დრომდე მიუკვლეველია.
სამეცნიერო მოღვაწეობა
პროფესორი იროდიონ სურგულაძე პირველი იყო არა მხოლოდ იმაში, რომ საფუძველი ჩაუყარა ქართული სამართლებრივ აზროვნებასა და მთელ რიგ იურიდიულ დისციპლინებს ახლადდაარსებულ უნივერსიტეტში, არამედ სწორედ მან, პირველმა დაიცვა დისერტაცია, ისიც გერმანულ ენაზე. პროფესორმა სურგულაძემ, უნივერსიტეტის ადმინისტრაციისადმი განცხადებით მიმართვის დროს დადებული პირობა შეასრულა და 1923-1924 წლებში მოამზადა თავისი გერმანულენოვანი მონოგრაფია — „Gewalt und Recht, eine Abhandlung zum Problem des Verhältnisses von Staat und Recht, Erster Teil: Der Begriff des Rechtsverhältnisses“, — რომელიც 1925 წელს თბილისის უნივერსიტეტის ეგიდით გამოაქვეყნა. უნივერსიტეტის სოციალურ-ეკონომიკურ ფაკულტეტზე 1927 წელს დასახელებული შრომა პროფესორმა სურგულაძემ დოქტორის ხარისხის მოსაპოვებლად წარადგინა. ეს პუბლიკაცია გახლდათ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში (შესაბამისად, საქართველოში) პირველი სადოქტორო დისერტაცია, რომლის საფუძველზედაც ავტორს მიენიჭა იურიდიულ მეცნიერებათა დოქტორის სამეცნიერო ხარისხი.
სადოქტორო დისერტაცია იროდიონ სურგულაძემ სოციალურ-ეკონომიკურ ფაკულტეტს წარუდგინა 1927 წლის 22 მარტს. ფაკულტეტის საბჭომ სადისერტაციო ნაშრომზე წერილობითი რეცენზიების მომზადება დაავალა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში იურიდიული განათლების ფუძემდებელს პროფესორ ლუარსაბ ანდრონიკაშვილს, აკადემიკოს შალვა ნუცუბიძესა და პროფესორ გიორგი ნანეიშვილს. დისერტაციის საჯარო დაცვა გაიმართა 1927 წლის 27 ნოემბერს, სადაც ოფიციალურ ოპონენტებად გამოვიდნენ აკადემიკოსი შალვა ნუცუბიძე და პროფესორი გიორგი ნანეიშვილი. პაექრობის შემდეგ, ფაკულტეტის საბჭომ ერთხმად დაუჭირა მხარი სურგულიძისათვის დოქტორის ხარისხის მინიჭებას.
იროდიონ სურგულაძის მიზანი იყო „სამართლის შესახებ თავისი ორიგინალური შეხედულება გამოეტანა ევროპულ მეცნიერთა სამსჯავროს წინაშე. ეს განახორციელა მან თავისი გერმანულ ენაზე დაწერილი შრომით“ — აღნიშნავს პროფესორი ივანე სურგულაძე.
XX საუკუნის 20-იანი წლების ერთ-ერთი მონაპოვარი სიღრმისეული სამეცნიერო დისპუტებია, რომლებიც ქართული პერიოდიკის ფურცლებზე იმართებოდა ფილოლოგებს, ლიტერატურათმცოდნეებს, ფილოსოფოსებს, ისტორიკოსებს შორის. ამ პერიოდიდან ცნობილია დისკუსია იურისტებს — პროფესორ გიორგი ნანეიშვილსა და პროფესორ იროდიონ სურგულაძეს შორის. ამ პოლემიკის შესახებ პროფესორი ედუარდ კოდუა ამბობს: „თითქოს არც სამართლის თეორიის დარგის მუშაკები იყვნენ ხელმოცარულნი. მაგრამ ამ დონის პოლემიკა სამართლის თეორეტიკოსებს შორის არ ყოფილა არც მანამდე და არც მას შემდეგ“. ეს დისკუსია იურიდიული მეცნიერების საგნის და მეთოდის შესახებ გასული საუკუნის დასაწყისში არსებული საერთო თეორიული ინტერესის ერთ-ერთ გამოვლინებად უნდა მივიჩნიოთ (პროფ. თედო ნინიძე).
1930 წლის 25 ოქტომბრიდან სამი დღის განმავლობაში ამიერკავკასიის კომუნისტური უნივერსიტეტის მარქსიზმ-ლენინიზმის კათედრის, ამიერკავკასიის ცენტრალურ აღმასრულებელ კომიტეტთან არსებული საბჭოთა აღმშენებლობისა და სამართლის ინსტიტუტის და საქართველოს სსრ მარქსისტ სახელმწიფომცოდნეთა საზოგადოების გამგეობის ინიციატივით მიმდინარეობდა ისტორიული „საუნივერსიტეტო სასამართლო პროცესი“ — ფართომასშტაბიანი შეტევა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურისტ პროფესორთა მიმართ. პოლიტიკური ქვენაგრძნობით განპირობებულ დისკუსიას ხელმძღვანელობდა კათედრის გამგე ბოლოტნიკოვი. დისკუსიაში მარქსისტ სახელმწიფომცოდნეთა მხრიდან მონაწილეობდა გეგენავა, ბოლოტნიკოვი, ილარიონ ტალახაძე, ლისოვსკი, ტატულოვი, პეტრე შარია, ბარიგიანი, თუმანოვი, ხოლო ქართველი იურისტ პროფესორებიდან — იროდიონ სურგულაძე, გიორგი ნანეიშვილი, ალექსანდრე ვაჩეიშვილი, სერგი ჯაფარიძე.
ამ საჯაროდ განხორციელებული auto-da-fe-ს ერთ-ერთი „მსხვერპლი“ იყო პროფესორი იროდიონ სურგულაძე. გეგენავასთვის, რომელიც, ამ შემთხვევაში, ძირითადი „ბრალმდებელია“, მიუღებელია სურგულაძის ფუნდამენტური ნაშრომის — “Gewalt und Recht”, — ამოსავალი დებულება, რისი კრიტიკის შემდეგაც მას გამოაქვს განაჩენი: „პროფესორი იროდიონ სურგულაძე ლპობადი კაპიტალიმზის იდეალისტური ფილოსოფიის მიმდევარია“. აღნიშნულთან უნისონშია კიდევ ერთი ბრალმდებლის, ტალახაძის თავდასხმა: „მე დავამტკიცებ, რომ სურგულაძის ნაშრომებში არის ბევრი არამარქსისტული, ანტიმარქსისტული ადგილები, როგორც თავისი არსით, ასევე მეთოდოლოგიით“. მრავლისმთქმელია ის გარემოება, რომ მონოგრაფია, რომელიც მარქსისტი სახელმწიფომცოდნეთა კრიტიკის ქვეშ მოექცა გერმანულ ენაზე იყო დაწერილი მაშინ, როდესაც არც ერთმა კრიტიკოსმა გერმანული არ იცოდა.
პროფესორი იროდიონ სურგულაძე კარგად იყენებს თავის ინტელექტუალურ უპირატესობას მისი ბრალმდებლების წინააღმდეგ და ერთ-ერთს შემდეგნაირად პასუხობს: „მომხსენებელს, ჩემი აზრით, ბოლომდე არ უნდა ჰქონდეს წაკითხული ჩემი წიგნი და ამის თქმის საფუძველს იძლევა ის უზუსტობები, რომელიც დაუშვა მან... ამ სულისკვეთებით მეცნიერული შრომის კრიტიკა არ შეიძლება. საჭიროა მოთმინება და წიგნის თავიდან ბოლომდე წაკითხვის შესაძლებლობა და, მხოლოდ ყოველივე ამის შემდეგ შეიძლება შეუდგე ამ შრომის შეფასებას“. ამასთან, ზოგიერთი პირდაპირ მიუთითებდა, რომ იცნობდა სურგულაძის ნაშრომის პროფესორ ნანეიშვილისეულ (გიორგი ნანეიშვილი კარგად ფლობდა გერმანულ ენას) კრიტიკას და სწორედ ამის საფუძველზე „აკრიტიკებდნენ“ ავტორს.
დისკუსიის დროს სიტყვით გამოდის პეტრე შარია — ცნობილი საბჭოთა პარტიული ფიგურა და მოუწოდებს პროფესორებს: „ჩვენ, მაშინ არ დავიწყებთ თქვენ ლანძღვას წარსულისათვის, თუ აწმყოში ჩვენ დაგვიმტკიცებთ, რომ წარსულზე უარს აცხადებთ... სამწუხაროდ, თქვენს გამოსვლებში არ იგრძნობა, რომ თქვენ კიცხავთ თქვენს თვალსაზრისს. ჩვენ მოვითხოვთ ცოტას: გვითხრათ, რომ თქვენი თვალსაზრისი არა თუ მარქსისტული არ არის, არამედ აბსოლუტურად მიუღებელია. აი, რას მოითხოვს დისკუსია!“.
დისკუსიის მონაწილე მარქსისტმა სახელმწიფომცოდნეებმა „იდეალისტ“ იურისტებს მოსთხოვეს „პრესაში, საჯარო გამოსვლებში მთლიანად, გადაჭრით და უსიტყვოდ უარი ეთქვათ თავიანთ რეაქციულ შეხედულებებზე და შეეცვალათ მარქსისტულ-ლენინური მსოფლმხედველობით“. დისკუსიის შედეგად, პროფესორი სურგულაძე იძულებული იყო ეღიარებინა თავისი ნაშრომის ანტიმარქისტული ბუნება და იმავე წლის 18 ნოემბერს გაზეთ „კომუნისტში“ აქვეყნებს განცხადებას, სადაც წერს: „წიგნი „ხელისუფლება და სამართალი“, რომელიც მე 1923-1924 წლებში დავწერე გერმანულ ენაზე, არ გამოხატავს იმ შეხედულებებს, რომლებსაც ამჟამად ვიცავ სახელმწიფოს და სამართლის საკითხებში და რომლებსაც ვატარებ ჩემი აკადემიური მუშაობის დროს. ძირითადი გეზით სამართლისა და სახელმწიფოს საკითხებში ამ ნაშრომს მე ვთვლი ანტიმარქსისტულად და ამიტომ ეხლა სრულებით აღარ ვიზიარებ ამ წიგნში გამოთქმულ შეხედულებებს“. ამასთან დაკავშირებით მოგვიანებით, პროფესორმა ოთარ გამყრელიძემ დაწერა: „მართალია, იროდიონ სურგულაძის აღიარება იძულებითი აღიარება იყო, მაგრამ ეს აღიარება სავსებით შეესაბამებოდა სინამდვილეს. „Gewalt und Recht“ მართლაც არის ანტიმარქსისტული ნაშრომი და, სწორედ ეს არის მისი ერთ-ერთი ღირსება“. „პროფ. ირ. სურგულაძის ამ განცხადების შეფასებისას შეუძლებელია მხედველობაში არ მივიღოთ ის გარემოება, რომ ე.წ. მარქსისტ-სახელმწიფომცოდნეებს ვინც არ განუცხადა, რომ მათი ნაშრომები ანტიმარქსისტულია, ისინი რამდენიმე წლის შემდეგ გახდნენ 1937 წლის საშინელი რეპრესიების მსხვერპლი“ (ვ. აბაშმაძე). კერძოდ, ქართული განათლებული პროფესურის წინააღმდეგ მკაცრი პოლიტიკური რეპრესიები განხორციელდა. ირ. სურგულაძე ბეწვზე გადაურჩა 1930-იანი წლების უკანონო რეპრესიას, რომელსაც შეეწირა დისკუსიის მეორე მონაწილე გ. ნანეიშვილი, ასევე, სერგი ჯაფარიძე.
1930 წელს გამართულმა დისკუსიამ „თითქმის მთლიანად ჩაკლა ქართული იურიდიული აზროვნება და ოციანი წლებიდან კარგად დაწყებული საქმე დიდი ხნით შეაფერხა“ (პროფ. ოთარ გამყრელიძე).
ოჯახი
პროფესორ იროდიონ სურგულაძეს ჰყავდა ქალიშვილი — ლამარა სურგულაძე (1935-2006), რომელიც მამის კვალს გაჰყვა და იურისტი გახდა. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის დამთავრების შემდეგ დაიცვა დისერტაცია და მიენიჭა სამართლის დოქტორის სამეცნიერო ხარისხი. წლების განმავლობაში მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის სახელმწიფოსა და სამართლის ინსტიტუტის უფროს მეცნიერ-თანამშრომლად სისხლის სამართლის მიმართულებით. პროფესორ სურგულაძის შვილიშვილი გახლავთ მაია სულაქველიძე — ექიმი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.
სქოლიო
კატეგორია:ქართველი იურისტები კატეგორია:იურიდიულ მეცნიერებათა დოქტორები კატეგორია:დაბადებული 16 მაისი კატეგორია:დაბადებული 1892 კატეგორია:გარდაცვლილი 22 ნოემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1945 იროდიონ
სან-დიეგო (სესარი)
სან-დიეგო (San Diego) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი კოლუმბიაში, სესარის დეპარტამენტში.
2005 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 14.201 ადამიანს შეადგენდა. ფართობი 670 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სესარის დეპარტამენტის მუნიციპალიტეტები და ქალაქები
ნოვოუკრაინკის რაიონი
ნოვოუკრაინკის რაიონი (Новоукраїнський район) — რაიონი უკრაინაში, კიროვოჰრადის ოლქში. მისი ფართობია 1 668 კმ². 2015 წლის აღწერის მონაცემებით რაიონის მოსახლეობა 42 164 ადამიანს შეადგენდა, ხოლო სიმჭიდროვე 26 კაცს კმ²-ზე. ნოვოუკრაინკის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ნოვოუკრაინკა.
სქოლიო
კატეგორია:კიროვოჰრადის ოლქის რაიონები
ბაბინცი (ბორშჩივის რაიონი)
ბაბინცი (Бабинці) — სოფელი უკრაინაში. მდებარეობს ტერნოპილის ოლქის ბორშჩივის რაიონში. 2013 წელს სოფლის მოსახლეობა 701 კაცს შეადგენდა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბორშჩივის რაიონის სოფლები
ჰორსი
ჰორსი (Հորս) — სოფელი სომხეთში, ვაიოცძორის პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1 660 მეტრზე. 2008 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 303 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 11 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 27.9 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ვაიოცძორის პროვინციის სოფლები
ნეიროგლია
ნეიროგლია, ანუ გლიური უჯრედები ან უბრალოდ გლია არის არანეირონული უჯრედები, რომლებიც ინარჩუნებს ჰომეოსტაზს, ქმნის მიელინს და უზრუნველყოფს ცენტრალური და პერიფერიული ნერვული სისტემის ნეირონების დაცულობას. ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში გლიური უჯრედების ტიპებია: ოლიგოდენდროციტები, ასტროციტები, ეპენდიმური უჯრედები და მიკროგლია, ხოლო პერიფერიულ ნერვულ სისტემაში – შვანისა და სატელიტური უჯრედები. ტერმინი მომდინარეობს ბერძნული γλία და γλοία–დან, რაც წებოს ნიშნავს (ინგლ. “glue”) და ინგლისურად წარმოითქმება, როგორც /ˈɡliːə/ ან /ˈɡlaɪə/.
ბერძნული სახელიდან ჩანს, რომ გლია ცნობილია, როგორც ნერვული სისტემის წებო, თუმცა ეს განმარტება სრულყოფილი არ არის. ნეირომეცნიერებაში დღესდღეობით განარჩევენ გლიური უჯრედების ოთხ ძირითად ფუნქციას:
მაკროგლია
მიიღება ექტოდერმული ქსოვილისგან.
მიკროგლია
მიკროგლია არის სპეციალიზებული მაკროფაგი ფაგოციტოზის უნარით, რაც იცავს ცენტრალური ნერვული სისტემის ნეირონებს. მიკროგლიები წარმოიქმნება ნაღვლის ბუშტის სისხლის კუნძულების განვითარების ადრეული ეტაპისთვის დამახასიათებელი ერთბირთვიანი უჯრედების ტალღიდან და განლაგდება ტვინში მას შემდეგ, რაც ნეირონების წინამორბედი უჯრედები დიფერენციაციას იწყებს.
ეს უჯრედები გვხვდება თავისა და ზურგის ტვინის ყველა რეგიონში. მიკროგლიური უჯრედები, მაკროგლიურთან შედარებით, ზომაში პატარაა, ახასიათებს ფორმის ცვალებადობა და მოგრძო ბირთვი. ისინი გადაადგილდება ტვინში და მრავლდება მაშინ, როდესაც ტვინი ზიანდება. ჯანმრთელ ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში მიკროგლიური წანაზარდები განუწყვეტლივ მოქმედებს თავისი გარემოს მდგომარეობაზე (ნეირონებზე, მაკროგლიასა და სისხლძარღვებზე). ჯანმრთელ ტვინში მიკროგლიები განსაზღვრავს იმუნიტეტის საპასუხო ქმედებას ტვინის დაზიანებაზე და თამაშობს მნიშვნელოვან როლს ანთებით პროცესში, რომელიც დაზიანებას თან სდევს. მრავალი აშლილობა და დაავადება არის დაკავშირებული მიკროგლიის დეფიციტთან, მაგალითად, ალცჰაიმერის, პარკინსონის დაავადებები და ამიოტროფული ლატერალური სკლეროზი.
სხვა
პიტუიციტები მახასიათებლებით ჰგვანან ასტროციტებს. მათ ვხვდებით ჰიპოფიზის უკანა წილში. ტანიციტები ეპენდიმური უჯრედების სახეობაა, რომლებიც წარმოიქმნებიან რადიალური გლიიდან და განლაგდებიან მესამე პარკუჭის გასწვრივ. ტანიციტებს ვხვდებით ჰიპოთალამუსის შუა ამაღლებაზე.
მთლიანი რაოდენობა
ზოგადად, ნეიროგლიური უჯრედები ნეირონებზე პატარაა. მამრი ადამიანის ტვინში დაახლოებით 86 მილიარდი ნეირონი და 85 მილიარდი არანეირონული ანუ გლიური უჯრედია. გლიური უჯრედები თავისა და ზურგის ტვინის მოცულობის დაახლოებით ნახევარს შეადგენს. ეს შეფარდება განსხვავდება ტვინის უბნების მიხედვით. გლია/ნეირონის ფარდობა ტვინის ქერქში წარმოადგენს 3.72–ს (60.84 მილიარდი გლია (72%); 16.34 მილიარდი ნეირონი), მაშინ როდესაც ნათხემში ეს მაჩვენებელი მხოლოდ 0.23–ია (16.04 მილიარდი გლია; 69.03 მილიარდი ნეირონი). პროპორცია ქერქის რუხ ნივთიერებაში 1.48 არის, ხოლო კომბინირებულ რუხ და თეთრ ნივთიერებაში – 3.76. ფარდობა ბაზალურ განგლიაში, დიენცეფალონსა და ტვინის ღეროში ერთად 11.35–ია.
განვითარება
გლიური უჯრედების უმეტესობა წარმოიქმნება განვითარებადი ემბრიონის ექტოდერმული ქსოვილიდან, კონკრეტულად, ნერვული მილიდან და ქედიდან. გამონაკლისი არის მიკროგლია, რომელიც წარმოიქმნება ჰემოპოეზური ღეროვანი უჯრედებისგან. მოზრდილ სხეულში მიკროგლიები ქმნის თვითგანახლებად პოპულაციას და განსხვავდება მაკროფაგებისა და მონოციტებისგან, რომლებიც ფილტრავს დაზიანებულ და დაავადებულ ცენტრალურ ნერვულ სისტემას.
ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში გლია ვითარდება ნერვული მილის პარკუჭოვანი ზონიდან. ამ გლიებს შორის არის ოლიგოდენდროციტები, ეპენდიმური უჯრედები და ასტროციტები. პერიფერულ ნერვულ სისტემაში გლია წარმოიქმნება ნერვული ქედიდან. პნს გლიებს შორის არის შვანის უჯრედები ნერვებში და სატელიტური გლიური უჯრედები განგლიაში.
ადამიანის ყურის ნიჟარის გლიური უჯრედების შესახებ ჩატარებული უკანასკნელი კვლევის მიხედვით, ეს უჯრედები მოზრდილი შვანისა და სატელიტური გლიური უჯრედების საერთო წინამორბედია. აგრეთვე პერიფერულ გლიურ უჯრედებზე, რომლებიც განლაგებულია პერიფერიული წანაზარდების გასწვრივ, ექსპრესირებულია NGFR, რაც ცენტრალური წანაზარდების გასწვრივ განლაგებული პერიფერიული გლიური უჯრედებისგან განსხვავებულ ფენოტიპზე მიუთითებს.
გაყოფის უნარი
მოზრდილი გლიური უჯრედი გაყოფის უნარს ინარჩუნებს, განსხვავებით ნეირონების უმრავლესობისგან, რომლებსაც ეს არ შეუძლია. ეს მოსაზრება ემყარება ზრდასრული ნერვული სისტემის დაზიანების (მაგ: ინსულტი ან ტრავმა) შემდეგ ნეირონების აღდგენის სირთულის ფაქტს, თუმცა დაზიანებულ რეგიონში ხშირად შეინიშნება გლიური უჯრედების გაძლიერებული ტემპით ზრდა. მიუხედავად ამისა, დეტალური კვლევებით არ მტკიცდება, რომ ზრდასრული გლია, როგორიც არის ასტროციტები ან ოლიგოდენდროციტები, ინარჩუნებს მიტოზის უნარს. მხოლოდ ოლიგოდენდროციტების წინამორბედი უჯრედები ახერხებს ზრდასრულ ნერვულ სისტემაში ამ უნარით არსებობას. მეორე მხრივ, ზრდასრულ ნერვულ სისტემაში არსებობს რამდენიმე რეგიონი (მაგალითად, ჰიპოკამპუსის დენტალური ხვეული და სუბვენტრიკულარული ზონა), სადაც ნეირონების ახალი თაობების არსებობა ფიქსირდება.
ცნობილია, რომ გლიურ უჯრედებს გააჩნია მიტოზის უნარი. შედარებისთვის, მეცნიერები ჯერ კიდევ არ შეთანხმებულან, ნეირონები პოსტ–მიტოზური უჯრედებია თუ ისევ აქვს გაყოფის უნარი. წარსულში მიიჩნეოდა, რომ გლიებს აკლდა ზოგიერთი ნეირონული მახასიათებელი. მაგალითად, გავრცელებული იყო მოსაზრება, რომ გლიურ უჯრედებს არ აქვს ქიმიური სინაფსები და არ შეუძლია ტრანსმიტერების გამოყოფა. მიიჩნეოდა, რომ ისინი ნერვულ ტრანსმისიაში მხოლოდ პასიურ როლს ასრულებს. თუმცა უახლესი კვლევები აჩვენებს, რომ ეს მოსაზრება მცდარია.
ფუნქციები
ზოგიერთი გლიური უჯრედი ძირითადად ნეირონების ფიზიკური მხარდაჭერის ფუნქციას ასრულებს. დანარჩენები არეგულირებს ტვინის შინაგან გარემოს, განსაკუთრებით კი ნეირონებისა და მათი სინაფსების გარემომცველ სითხეს; გარდა ამისა, ამარაგებს ნეირონებს საკვები ნივთიერებებით. ადრეული ემბრიოგენეზის ფაზაში გლიური უჯრედები განსაზღვრავს ნეირონების მიგრაციას და წარმოქმნის მოლეკულებს, რომლებიც წარმართავს აქსონებისა და დენდრიტების ზრდის პროცესს.
ნეირონების აღდგენა და განვითარება
გლია მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ნერვული სისტემის განვითარებასა და ისეთი პროცესების წარმოებაში, როგორიცაა სინაფსური პლასტიურობა და სინაპტოგენეზი. გლია ასევე პასუხისმგებელია დაზიანებული ნეირონების აღდგენის პროცესზე. ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში გლიური უჯრედები ხელს უშლის ნეირონების აღდგენას: დაზიანების შემთხვევაში ასტროციტები ზომაში იმატებს, წარმოქმნის შრამს და აწარმოებს ინჰიბიტორ მოლეკულებს, რომლებიც აჩერებს დაზიანებული აქსონების ხელახალი ზრდის პროცესს. პერიფერულ ნერვულ სისტემაში კი, განსხვავებით ცნს–სგან, გლიები, მაგალითად შვანის უჯრედები, ნეირონებს ეხმარება აღდგენაში. აქსონის დაზიანების შემდეგ, შვანის უჯრედები უბრუნდება განვითარების ადრეულ სტადიას იმისთვის, რომ აქსონების ზრდა წაახალისოს. ცენტრალურ და პერიფერულ ნერვულ სისტემებს შორის ამგვარი განსხვავების არსებობა იძლევა იმის იმედის ქონის საფუძველს, რომ ცნს–შიც შესაძლებელია ნერვული უჯრედების რეგენერაცია. მაგალითად, ზურგის ტვინი შესაძლოა აღდგეს დაზიანების შემდეგ. შვანის უჯრედები ასევე ნეირო–ლემოციტების სახელითაც არის ცნობილი. ეს უჯრედები ფუთავს პნს–ის ნერვულ ქსოვილებს მათ გარშემო შემოხვევის გზით. ეს პროცესი წარმოქმნის მიელინის გარსს, რაც, გარდა ელექტროგამტარიანობის უზრუნველყოფისა, დაზიანებული ქსოვილების შეკეთებასაც განაპირობებს.
მიელინის გარსის წარმოქმნა
ოლიგოდენდროციტი ცენტრალური ნერვული სისტემის გლიური უჯრედის ერთ–ერთი სახეობაა. ეს უჯრედები გარეგნულად რვაფეხას ტანს ჰგავს და შეიცავს თხუთმეტამდე მკლავის მსგავს წანაზარდს. თითოეული "მკლავი" გაწვდილია ნერვული ქსოვილისკენ და სპირალურად ეხვევა მას გარშემო, რაც საბოლოოდ წარმოქმნის მიელინის გარსს. ეს გარსი გამოყოფს ნერვულ ქსოვილს უჯრედის გარეთა სითხისგან და ამავდროულად ზრდის სიგნალის გავრცელების სიჩქარეს.
ნეიროტრანსმისია
უახლესი კვლევების მიხედვით, ჰიპოკამპუსისა და ნათხემის გლიური უჯრედები მონაწილეობას იღებს სინაფსურ ტრანსმისიებში, არეგულირებს ნეიროტრანსმიტერების გაწმენდას სინაფსური ნაპრალებისგან და გამოყოფს ისეთ გლიოტრანსმიტერებს, როგორიცაა ATP, რომელიც წარმართავს სინაფსურ ფუნქციებს.
ასტროციტები გადამწყვეტ როლს ასრულებს ნეიროტრანსმიტერების სინაფსური ნაპრალებისგან გაწმენდის პროცესში, რაც უზრუნველყოფს მოქმედების პოტენციალის წარმოქმნას და ხელს უშლის ზოგიერთი ნეიროტრანსმიტერის, მაგალითად გლუტამატის ტოქსიკურ დაგროვებას. მიიჩნევა, რომ გლიურ უჯრედებს არაერთი ნევროლოგიური დაავადების, მაგალითად ალცჰაიმერის განვითარებაში მიუძღვის წვლილი. აღსანიშნავია, რომ in vitro პირობებში ასტროციტებს შეუძლია გლიოტრანსმიტერ გლუტამატის გამოყოფა გარკვეული სტიმულაციების საპასუხოდ. გლიური უჯრედის კიდევ ერთი უნიკალური ტიპია ოლიგოდენდროციტების წინამორბედი უჯრედები იგივე OPC, რომლებსაც კარგად გამოკვეთილი და სულ მცირე ნეირონების ორ მთავარ ჯგუფთან დამაკავშირებელი ფუნქციური სინაფსები აქვს. ერთადერთი აღსანიშნავი განსხვავება ნეირონებსა და გლიურ უჯრედებს შორის არის ის, რომ ნეირონები შედგება აქსონებისა და დენდრიტებისგან და აქვს მოქმედების პოტენციალის გენერირების უნარი.
კლინიკური მნიშვნელობა
პერიფერიული ნერვული სისტემისგან განსხვავებით, სადაც გლიური უჯრედები დაკარგული ნეირონული ფუნქციის აღდგენას ემსახურება, ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში ნეირონების დაზიანება ნეიროგლიისგან იმავე საპასუხო რეაქციას არ იწვევს. ცნს–ში ხელახალი ზრდა ხდება მხოლოდ მსუბუქი ტრავმის განცდის შემთხვევაში და არა მძიმე დაზიანების შემდეგ. მძიმე ტრავმის შემთხვევაში, მხოლოდ გადარჩენილი ნეირონები აგრძელებს ფუნქციონირებას და ოპტიმალურ გადაწყვეტილებას მათი შენახვა წარმოადგენს. მიუხედავად ამისა, ზოგიერთი კვლევა, რომელიც ალცჰაიმერის დაავადებაში გლიური უჯრედების როლს სწავლობდა, დღესდღეობით ამ ფუნქციის სასარგებლო თვისებების ეჭვქვეშ დაყენებას იწყებს და მიიჩნევს, რომ ის დაავადების გამწვავებას ეხმარება. გარდა იმისა, რომ ალცჰაიმერის დაავადებისას ნეირონების აღდგენის პოტენციალზე ახდენს გავლენას, გლიური უჯრედების მიერ შრამების დატოვება და ანთებითი პროცესების წარმოქმნა ასევე განაპირობებს ნეირონების დეგენერაციას ამიოტოფული ლატერალური სკლეროზის შემთხვევაში.
ნეიროდეგენერაციული დაავადებების გარდა, ისეთი საშიში გამოვლინებების დროს, როგორიც არის ჰიპოქსია ან ფიზიკური ტრავმა, შესაძლოა ცენტრალური ნერვული სისტემა საბოლოო, აღუდგენელ სახემდე დაზიანდეს. ზოგადად, როდესაც ცნს ზიანდება, გლიური უჯრედები გარშემო არსებულ უჯრედულ სხეულებში აპოპტოზს იწვევენ. მოგვიანებით კი წარმოიქმნება მასშტაბური მიკროგლიური აქტივობა, რისი შედეგიც ანთება და, საბოლოოდ, ინჰიბიტორი მოლეკულების მოჭარბებული გამოყოფაა.
ისტორია
გლია პირველად 1856 წელს პათოლოგისტმა რუდოლფ ვირჩოვმა აღწერა 1846 წელს დამაკავშირებელი ქსოვილის შესახებ გამოქვეყნებული პუბლიკაციის კომენტარში. უფრო დეტალური აღწერა კი 1858 წელს იმავე ავტორის მიერ უჯრედული პათოლოგიების შესახებ გამოქვეყნებულ წიგნში გვხვდება.
როდესაც სხვადასხვა ტიპის უჯრედული მარკერები გააანალიზეს, ალბერტ აინშტაინის ტვინში გაცილებით მეტი გლია აღმოჩნდა მარცხენა კუთხოვან ხვეულში – ადგილში, რომელიც მათემატიკურ აზროვნებასა და ენაზე პასუხისმგებლად მიიჩნევა.
ამ სამეცნიერო აღმოჩენებმა შესაძლოა ტვინზე დაკვირვების ნეირონებზე ორიენტირებული პერსპექტივა შეცვალოს და მეტად ჰოლისტიკური მიდგომა დანერგოს ნეირომეცნიერებაში, რაც გულისხმობს გლიური უჯრედებისთვის შესაბამისი მნიშვნელობის მინიჭებას კვლევის პროცესში. გლიის მნიშვნელობა დროთა განმავლობაში ახალი კვლევების წარმოების შედეგად უფრო და უფრო ცხადი ხდება. გასული საუკუნის განმავლობაში მეცნიერები საყრდენი და სტრუქტურული ფუნქციების გარდა გლიური უჯრედების სხვა მნიშვნელობას არ ცნობდნენ. თუმცა დღესდღეობით არსებობს პირდაპირი მტკიცებულებები გლიური უჯრედების რაოდენობასა და სახეობის ინტელექტის დონეს შორის კორელაციის სასარგებლოდ. მომავალში დაგეგმილი კვლევები დამატებითი სიცხადით აჩვენებს გლიური უჯრედების ბურუსით მოცულ, თუმცა ამავდროულად გადამწყვეტ მნიშვნელობას ნერვული სისტემის გამართულ ფუნქციონირებაში.
სქოლიო
კატეგორია:გლიური უჯრედები
თბილისი. ქუჩები, გამზირები, მოედნები (ენციკლოპედია)
'''ენციკლოპედია „თბილისი. ქუჩები, გამზირები, მოედნები“''' — ქართულ ენაზე შექმნილი ენციკლოპედია. გამოიცა 2008 წელს ქართული ენციკლოპედიის ირაკლი აბაშიძის სახელობის მთავარი სამეცნიერო რედაქციის მიერ. გამოცემაში დეტალურადაა ასახული თბილისის ქუჩების ადგილმდებარეობა, ისტორია, არქიტექტურული სახე და ღირსშესანიშნაობანი; მოცემულია ცნობები ტოპონიმთა და იმ პირთა შესახებ, ვისი სახელობისაც იყო და არის ესა თუ ის ქუჩა.