cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
კოტ-დ’ივუარი
ფლორა და ფაუნა
თავდაპირველად მთელი სანაპირო რეგიონი დაფარული იყო ნოტიო ტროპიკული ტყეებით, მაგრამ დღეისათვის მათ უკავიათ ქვეყნის მცირე ნაწილი და ტყეები სერიოზულად არის დეგრადირებული. მათ ადგილას სადაც ადრე ტყე იზრდებოდა, დღეს მინდვრებს უკავიათ, რომლის დიდი ნაწილიც გამოუყენებელია. ზღვის სანაპიროს რეგიონები, სადაც გვხვდება ჭაობის მარილიანი ზონები – იზრდება მანგროს ტყეები. ჭაობები არ არიან ზედმეტად მარილიანები და იქ იზრდებიან ბალახები, ბუჩქები და პალმები. ძირითადი სახეობაა პალმა რაფია.
მთელ ქვეყანაში იზრდება პალმის სხვადასხვა სახეობები, ხოლო ქოქოსის პალმა და ზეთის პალმა ადამიანის მიერ გამოიყენება სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულებით. ტროპიკული ტყეების რეგიონებში სჭარბობს ხურმა და თამარინდი. ქვეყნის დანარჩენი ორი მესამედი ნაწილი უკავია სავანას. ქვეყნის ცენტრალური ნაწილი დაფარულია მაღალბალახიანი გვინეის ტყე-სავანით, ხოლო ზოგან გვხვდება ფოთლოვანი ტროპიკული ტყეები, რომლებსაც სეზონურად სცვივა ფოთლები. მდინარეების გასწვრივ იზრდება გალერეული ტყეები, რომლებიც მშრალი სეზონის დროს გაყვითლებული სავანებისგან განსხვავებით, მარადმწვანე ტყეებს წარმოადგენენ. საერთო ჯამში ტყეებს უკავიათ ქვეყნის ზედაპირის დაახლოებით 25 %.
ქვეყნის ჩრდილოეთი რეგიონები, სადაც მშრალი სეზონი გრძელდება თითქმის ნახევარი წელიწადი, დაფარულია სუდანის სავანით. მშრალი სავანის მონაკვეთს უკავია ჩრდილოეთ კოტ-დ’ივუარის მცირე ნაწილი. აქ ხეების სიმჭიდროვე მცირეა, ხოლო ბალახები დაბალი და მშრალ სეზონში გამხმარია. ასეთი ფორმირების მცენარეულობაში ხეების დამახასიათებელი სახეობებია ბაობაბი, აკაცია და ზეთის ხე.
ცხოველთა სამყარო საკმაოდ მრავალფეროვანია, მაგრამ არც ისეთი მდიდარია, როგორც ეს იყო ХХ საუკუნის დასაწყისში. მცენარეულობის სხვადასხვა ტიპის ფორმირებების გამო (ტყე, სავანა, ჭაობები) აქ ცხოველთა ბევრი სხვადასხვა სახეობებია. სავანებში ბინადრობენ, ამ რეგიონისთვის დამახასიათებელია ისეთი ცხოველები, როგორებიცაა სავანის სპილო, გაზელი, ხოლო მდინარეებში ბეჰემოთი. მტაცებელი ცხოველების ძირითადი წარმომადგენლები არიან პანთერები და აფთრები. ლომი იშვიათობაა და გვხვდება მხოლოდ კომოეს ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე.
ტროპიკულ ტყეებში ბინადრობენ მაიმუნების, გველები და ხვლიკების სხვადასხვა სახეობები. ქვეყანაში მაიმუნების მთავარი წარმომადგენელია შიმპანზე. ჭაობიანი ადგილები, განსაკუთრებით მანგროს ტყეები, სავსეა ყველანაირი ამფიბიებით, ქვეწარმავლებით და კიბოსნაირებით. მდიდარია ფრინველების სამყარო, როგორც მიწის, ასევე წყლის.
ქვეყნის ფართობის 6 %-ს შეადგენენ დაცული ტერიტორიები. ყველაზე დიდი ეროვნული პარკია კომოეს ეროვნული პარკი, რომელიც მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. მისი ფართობი შეადგენს 11 672 კმ²-ს. აქ ბინადრობს ცხოველთა ბევრი სახეობა, მათ შორის ლომები, რომლებიც ამ პარკის გარდა ქვეყნის არცერთ სხვა რეგიონში არ გვხვდება. კომოეს ეროვნული პარკი და ასევე ტაის ეროვნული პარკი, შეყვანილები არიან იუნესკოს ბუნების მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში.
პოლიტიკური მოწყობა
2016 წლის 18 დეკემბრის საპარლამენტო არჩევნების შედეგად კოტ-დ’ივუარის ეროვნულ ასამბლეაში ყველაზე უფრო წარმომადგენლობითი პარტიაა უფუელების გაერთიანება დემოკრატიისათვის და მშვიდობისათვის (Rassemblement des houphouëtistes pour la démocratie et la paix, RHDP) (167 დეპუტატი), მეორე — დამოუკიდებელი უპარტიო პოლიტიკოსები (76 დეპუტატი), დანარჩენი 12 ადგილი სამმა პოლიტიკურმა პარტიამ გაინაწილა.
შეიარაღებული ძალები
კოტ-დ’ივუარის შეიარაღებული ძალები (Force Republicaines de Cote d'Ivoire) — ქვეყნის სამხედრო ორგანიზაციაა, რომლის დანიშნულებაა რესპუბლიკის თავდაცვა, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის დაცვა, წარმოადგენს პოლიტიკური ხელისუფლების ერთ-ერთ მთავარ იარაღს.
ქვეყნის შეიარაღებული ძალების სახეობებია: სახმელეთო ჯარები, სამხედრო-საზღვაო ძალები, სამხედრო-საჰაერო ძალები
კოტ-დ’ივუარის შეიარაღებული ძალები დაკომპლექტებულია გაწვევით და კონტრაქტულ საფუძველზე, მამრობითი და მდედრობითი სქესის პირებისაგან, გაწვევის ასაკია 18-დან 25 წლამდე; ყოფილი ბოევიკებისათვის შესაძლებელია საკონტრაქტო სამსახურის ნებაყოფლობითი გავლა, ასაკი 22-დან 29 წლამდე.
სამხედრო ხარჯები 2009 წლის მონაცემებით შეადგენდა მთლიანი შიდა პროდუქტის 1,5 %-ს, რის მიხედვითაც მას მსოფლიოში 95-ე ადგილი უკავია
ადმინისტრაციული დაყოფა
thumb|right|270px|კოტ-დ’ივუარის ოლქები 2011 წლიდან დაწყებული, კოტ-დ’ივუარი ადმინისტრაციულად დაყოფილია 12 ოლქად და ორ ავტონომიურ საქალაქო ოლქად. ოლქები იყოფა 31 რეგიონად, ხოლო რეგიონები იყოფა 108 დეპარტამენტად; დეპარტამენტები დაყოფილია 510 სუბპრეფექტურად. ზოგიერთ შემთხვევაში, რამდენიმე სოფელი გაერთიანებულია კომუნებში. ავტონომიური ოლქები არ იყოფიან რაიონებად, მაგრამ ისინი იყოფიან დეპარტამენტებად, სუბპრეფექტურებად, კომუნებად.
დემოგრაფია
thumb|right|კოტ-დ’ივუარის დემოგრაფია, [[გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია|გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის მონაცემები, 2005 წელი; მაცხოვრებელთა მონაცემები ათასებში.]]
ეთნიკური ჯგუფები
thumb|right|300px|ეთნიკური ჯგუფები
კოტ-დ’ივუარში ცხოვრობს 60 ეთნიკურ ჯგუფზე მეტი, რომლებიც კლასიფიცირდება 5 ძირითად ჯგუფად: აკანები (ქვეყნის აღმოსავლეთი და ცენტრი, სამხრეთ-აღმოსავლეთში ლაგუნის ტიპის ნაპირებთან მცხოვრები ხალხის ჩათვლით), კრუ (სამხრეთ-დასავლეთი), სამხრეთის მანდე (დასავლეთი), ჩრდილოეთის მანდე (ჩრდილო-დასავლეთი), სენუფო/„ლობი“ (ჩრდილოეთი, ცენტრი და ჩრდილო-აღმოსავლეთი). აკანების ჯგუფში შემავალი ბაულეს ხალხი შეადგენენ ქვეყნის მოსახლეობის ყველაზე დიდ ჯგუფს, დაახლოებით 15 %-20 %-ს. ისინი ცხოვრობენ ქვეყნის ცენტრალურ რეგიონებში, ბუაკეს და იამუსუკროს ირგვლივ. კრუს ჯგუფში შემავალი ბეტეს ხალხი, სენუფო ჩრდილოეთით და მანდინკა ჩრდილო-დასავლეთით შეადგენენ მსხვილ დაჯგუფებებს რაოდენობით დაახლოებით მთელი ქვეყნის მოსახლეობის 10 %-15 %. ეთნიკური მოსახლეობის ძირითადი ჯგუფების უმრავლესობას ჰყავს მნიშვნელოვანი რაოდენობა მეზობელ ქვეყნებში.
ენები
thumb|right|300px|კოტ-დ’ივუარის ეთნიკური და ენობრივი ჯგუფები კოტ-დ’ივუარი მრავალენობრივი ქვეყანაა. Ethnologue-ის მონაცემებით კოტ-დ’ივუარში ცხოვრობს 80 ენაზე მოლაპარაკე ხალხი.
ოფიციალური ენა — ფრანგული შემოღებული იქნა კოლონიალურ პერიოდში. ამ ენაზე მიმდინარეობს სწავლა ქვეყნის სკოლებში და იხმარება, როგორც ლინგვა ფრანკა. მკვიდრი ერების დაახლოებით 70 ენა შეიძლება დავყოთ ნიგერ-კონგოს ენების ოჯახის 5 მთავარ მიმართულებად. სამხრეთ-აღმოსავლეთ სექტორში გავრცელებულია კვას ენები, რომელთაგან ზოგიერთი მათგანი, მაგალითად ბაულე და ანიი (შესაბამისად 2-3 მილიონი და 1 მილიონი ადამიანი) განაში არსებული აკანის ენის დიალექტური კონტინუუმის ნაწილია, ხოლო ატიეს ენასთან (0,5 მილიონი) უფრო დაშორებულია. ბაულეს ენაზე ლაპარაკობენ კოსუს ტბის აღმოსავლეთით და ქვეყნის დედაქალაქ იამუსუკროში, ხოლო ანიის ენაზე განის სახელმწიფო საზღვრის გასწვრივ. სამხრეთ-დასავლეთ სექტორში გავრცელებულია კრუს ენები, როგორებიცაა ბეტე და ვე (გურე/ვობე), თითოეული ნახევარი მილიონი მოსახლით და დიდა (250 000 ადამიანი), რომელიც მიეკუთვნება ლიბერიის ენებს. ჩრდილო-დასავლეთში, გვინეის სახელმწიფო საზღვართან და კოსუს ტბასთან ქვეყნის ცენტრში, გავრცელებულია მანდეს ენები, როგორებიცაა დანი (მილიონი მოლაპარაკე) და გურო (0,5 მილიონი, ტბასთან). ტბამ და მდინარე ბანდამამ გაყვეს ქვეყნის კვას ენებიანი აღმოსავლეთი კრუს და მანდეს ენებიან დასავლეთისგან. ქვეყნის ცენტრში და ჩრდილოეთში გავრცელებულია სხვადასხვა სენუფოს ენები, როგორიცაა სენარი (მილიონი მოლაპარაკე). ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში, კომოეს ეროვნული პარკთან სიახლოვეს, ცხოვრობს დიულას ენაზე მოლაპარაკე მეოთხედი მილიონი ადამიანი, რომელიც წარმოადგენს მეზობელი ბურკინა-ფასოს ლინგვა ფრანკას. კოტ-დ’ივუარის ხალხის ენების დამწერლობაში გამოიყენება 1979 წელს მიღებული პრაქტიკული ორთოგრაფია.
ასევე გავრცელებულია დაახლოებით 3 000 000 ემიგრანტის სალაპარაკო ენა, ძირითადად მეზობელი ქვეყნებიდან და პირველ რიგში ბურკინა-ფასოდან. ქვეყნის ჩრდილოეთში არსებული ეთნიკური დაძაბულობა ემიგრანტებსა და ადგილობრივ მოსახლეობას შორის, ასევე ჩრდილოეთში მანდე სენუფოსა და სამხრეთში კრუსა და კვას შორის რამდენიმეჯერ იყო კოტ-დ’ივუარის სამოქალაქო ომის მიზეზი.
სმენადაქვეითებისათვის ქვეყნის განათლების სისტემაში გამოიყენება ამერიკული ჟესტების ენა, რომელიც შემოიღო სმენადაქვეითებულმა მისიონერმა ენდრიუ ფოსტერმა.
ეკონომიკა
კოტ-დ’ივუარს რეგიონში ერთ სულ მოსახლეზე სხვა ქვეყნებთან შედარებით უფრო მაღალი შემოსავლების დონე გააჩნია (1014,4 აშშ დოლარი 2013 წელს) და სატრანზიტო ვაჭრობაში მთავარ როლს ასრულებს მეზობელი ქვეყნებისათვის, რომელთაც არ გააჩნიათ ზღვაზე გასასვლელი. ქვეყანას დასავლეთი აფრიკის ეკონომიკურ და სავალუტო კავშირში ყველაზე უფრო მსხვილი ეკონომიკა გააჩნია, რაც შეადგენს ამ კავშირის საერთო მთლიანი შიდა პროდუქტის 40 %-ს. ქვეყანა მსოფლიოში პირველია კაკაოს მარცვლების ექსპორტის მიხედვით და მეოთხეა საექსპორტო საქონლის საერთო მოცულობის მხრივ სუბსაჰარულ აფრიკაში (სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის, ნიგერიის და ანგოლის შემდეგ).
სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვება
მიუხედავად იმისა, რომ კოტ-დ’ივუარის წიაღი შეიცავს ბევრ სხვადასხვა სახის სასარგებლო წიაღისეულს, ბევრი მათგანის მოპოვება მაღალი თვითღირებულების გამო არ მიმდინარეობს. 1986 წელს სამთომომპოვებელი მრეწველობა შეადგენდა მთლიანი შიდა პროდუქტის მხოლოდ 1 %-ს.
კოლონიამდელ პერიოდში ოქროს მოიპოვებდნენ მიწაში ან მდინარეების კალაპოტში ამოთხრილი ორმოებიდან და მისით ვაჭრობდნენ ოკეანის სანაპიროზე და საჰარის უდაბნოში. კოლონიალური ადმინისტრაცია ოქროს საბადოების ექსპლოატაციას აწარმოებდა კოკუმბოში ქვეყნის ცენტრში და მცირე შახტებში სამხრეთ-აღმოსავლეთში, რომელიც წამგებიანი აღმოჩნდა. 1984 წელს სახელმწიფო კომპანიამ SODEMI-მა და ფრანგულმა სამთომომპოვებელმა კომპანიამ ქალაქ დანანესთან ახლოს არსებული საბადოს 30 წლით ექსპლოატაციისათვის შექმნეს ერთობლივი სამთო კომპანია (Société Minières d'Ity—SMI). ამ პერიოდში ინვესტიციების საერთო მოცულობა შეფასებული იყო 1,2 მილიარდ CFA ფრანკად. საშუალო ხარისხის ოქროს მადანში ოქროს რაოდენობა იყო 8,5 გრამი ერთ ტონაში. მოპოვება უნდა დაწყებულიყო 1987 წელს და ექსპლოატაციის პირველი ორი წლის განმავლობაში უნდა წარმოებულიყო მოსალოდნელი 700 კგ ოქრო. ერთობლივი სამთო კომპანიის გათვლებით 2,3 მილიარდი CFA ფრანკის დამატებითი ინვესტიციების შემდეგ მოპოვებული იქნებოდა 700 კგ ოქრო წელიწადში. SODEMI ასევე ფლობდა ოქროს საბადოებს ისიას დეპარტამებტში და მდინარე ლობოს აუზში, შესაბამისად 100 კგ და 25 კგ სავარაუდო წლიური შემოსავლით.
1970-იანი წლების შუა პერიოდში, დაბალი ხარისხის (50 %-ზე ნაკლები) რკინის მადნის მარაგი შეფასებული იყო 585 მილიონ ტონად ლიბერიის სახელმწიფო საზღვართან ახლოს მდებარე ქალაქ ბანგოლოსთან. მისი ექსპლოატაციისათვის შეიქმნა კონსორციუმი, რომელიც წარმოადგენდა იაპონიის, საფრანგეთის, დიდი ბრიტანეთის, აშშ-ის, ნიდერლანდების და კოტ-დ’ივუარის ინტერესებს, მაგრამ მსოფლიო ბაზარზე რკინის მადანზე დაბალი ფასების გამო პროექტი გადაიდო განუსაზღვრელი ვადით.
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დიდ იმედებს იძლეოდა ალმასის მოპოვება, მაგრამ 1980-იანი წლების შუა პერიოდში ეს იმედებიც გაქრა. 1948 წლიდან ქალაქ ტორტიასთან ახლოს მომუშავე საბადომ თავის პიკს მიაღწია 1972 წელს, როდესაც მოპოვებული იქნა 260 000 კარატი (52 კგ). მაგრამ 1980 წელს საბადო დაიკეტა. ბობის საბადო ქალაქ სეგელას სიახლოვეს 1970-იანი წლების ბოლომდე აწარმოებდა 270 000 კარატს (54 კგ) წელიწადში; იგი დაიხურა 1979 წელს. ტორტიასთან მდებარე საბადოს დარჩენილი მარაგის რაოდენობა შეფასებული იყო 450 000 კარატად (90 კგ); ბობის საბადოსი კი 150 000 კარატად (30 კგ).
1960 და 1966 წლებს შორის სანაპირო ქალაქ გრან-ლაჰუს სიახლოვეს მდებარე მანგანუმის საბადოზე მოპოვებული იქნა 180 000 ტონა მადანი წელიწადში. 1970 წელს, მას შემდეგ, რაც მსოფლიო ბაზარზე ფასები დაეცა, ხოლო მის მოპოვებაზე ხარჯები გაიზარდა, საბადოიც დაიკეტა. გაჩნდა დამატებითი გამოუყენებელი მანგანუმის საბადოები ქალაქ დენგელეს სიახლოვეს. კოტ-დ’ივუარში ასევე არსებობს კოლტანის მადნის, ილმენიტის, კობალტის, სპილენძის, ნიკელის და ბოქსიტის მცირე საბადოები.
ჰიდროენერგეტიკა
კოტ-დ’ივუარი იყენებს ჰიდროელექტროსადგურების და თბოელექტროსადგურების მიერ გენერირებულ სიმძლავრეებს, რათა უზრუნველყოს ყველა მისი ელექტროსიმძლავრეები. 2002 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით ქვეყნის გენერირებული სიმძლავრეები შეადგენდა დაახლოებით 900 მვტ-ს. თუმცა ჰიდროელექტროსადგურებზე მოდის გენერირებული სიმძლავრეების დაახლოებით ორი მესამედი, მის წილზე მოდის გენერირებული სიმძლავრეების ნახევარზე ნაკლები. 2002 წლის შეფასებით გამომუშავებული იქნა 4,8 მილიარდი კვტ/სთ ელექტროენერგია, საიდანაც 38 % ჰიდროელექტროსადგურების მიერ და 62 % თბოელექტროსადგურების მიერ. მხოლოდ აირზე მომუშავე ელექტროსადგურებს გამომუშავებული აქვთ ელექტროენერგიის საერთო მოცულობის ნახევარზე მეტი. კოტ-დ’ივუარის აირზე მომუშავე ელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებული ელექტროენერგია გამოიყენება ექსპორტისათვის. 2002 წელს ელექტროენერგიის ექსპორტმა მეზობელ ქვეყნებში შეადგინა 1,6 მილიარდი კვტ/სთ. ბენინი, განა, ბურკინა-ფასო, მალი და სხვები შედიან იმ ქვეყნების რიცხვში, რომლებიც მიერთებულები არიან კოტ-დ’ივუარის ენერგოსისტემაზე. 2002 წელს ელექტროენერგიის საერთო შიდა მოხმარებამ შეადგინა 3.109 ტერა ვტ/სთ. Compangnie Ivoirienne d’Electriciti (CIE) ელექტროენერგიის ერთადერთი მომწოდებელია და მართავს არა მარტო სახელმწიფო გენერირებულ მოწყობილობებს, არამედ ელექტროენერგიის გამანაწილებელ გადამცემებსაც. მიუხედავად ამისა ოფიციალური შეფასებების თანახმად ქალაქებში მცხოვრები მოსახლეობის რაოდენობის წილი, რომლებსაც მიეწოდება ელექტროენერგია, შეადგენს 77 %-ს, ხოლო სოფლის მოსახლეობის რაოდენობის წილი 15 %-ზე ნაკლებია. სოფლის მოსახლეობის ელექტროფიკაცია გახდა ხელისუფლების ერთ-ერთი მთავარი პრიორიტეტი.
ნავთობი და ნავთობპროდუქტები
ნავთობის ზღვის საბადოები აღმოჩენილი იქნა 1977 წელს, რომლის მოპოვება დაიწყო 3 წლის შემდეგ. ქვეყნის ნავთობისა და ბუნებრივი აირის ძირითადი საბადოები (86 %) მდებარეობენ ზღვის წყალმეჩხერ რაიონებში, კიდევ 7 % მდებარეობს ღრმა ზღვაში. ქვეყნის საბადოების მხოლოდ 7 % მდებარეობს ხმელეთზე. გაზეთ Oil & Gas Journal-ის შეფასებით 2005 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით ქვეყნის ნავთობისა და ბუნებრივი აირის აღმოჩენილი მარაგი შეადგენს 100 მილიონ ბარელს (16 000 000 მ³). 2004 წლის შეფასებით წარმოების მოცულობა შეადგენდა 35 541 ათას ბარელს დღე ღამეში (5650.6 მ³/დღ.ღ), აქედან ნავთობის მოპოვება შეადგენდა 35 000 ბარელს დღე ღამეში (5600 მ³/დღ.ღ). მაგრამ უახლოეს პერიოდში სანაპიროს მახლობლად აღმოჩენილია ახალი საბადოები, რის გამოც ქვეყნის ნავთობის მარაგი შესაძლებელია აქამდე ცნობილზე უფრო მეტიც კი აღმოჩნდეს. მაგალითად, ესპუარის ვაკეზე, რომლის ექსპლოატაციაც დაიწყო ჯერ კიდევ 2002 წელს, ნავთობის მარაგის რაოდენობა შეფასებულია 93 მილიონ ბარელად (14 800 000 მ³), ხოლო ბუნებრივი აირის 5,1×109 მ³-ად. ასევე, ბლოკში CI-40, რომელსაც ერთობლივად აწარმოებენ კანადური, შვედური და კოტ-დ’ივუარის სახელმწიფო ნავთობის კორპორაცია Société Nationale d'Opérations Pétrolières de la Côte d'Ivoire (Petroci), და რომელიც მდებარეობს 8,0 კმ-ით სამხრეთში ესპუარის ვაკიდან, შეფასებების თანახმად ნავთობის მარაგი შეადგენს 200 მილიონ ბარელს (32 000 000 მ³). ბლოკში CI-112, რომელიც მდებარეობს კოტ-დ’ივუარის დასავლეთ სანაპიროზე, Vanco Energy Company-ის შეფასებით ნავთობის მარაგი შეადგენს 2,7 მილიარდ ბარელს (430 000 000 მ³) და მდებარეობს ქალაქ სან-პედროსთან და სხვა საბადოებთან.
მიუხედავად იმისა, რომ ბუნებრივი აირი კოტ-დ’ივუარში თავდაპირველად აღმოჩენილი იქნა 1980-იან წლებში, მისი მოპოვება მხოლოდ XXI საუკუნის დასაწყისში დაიწყო. 2005 წლის 1 იანვრის შეფასებით ქვეყანაში ბუნებრივი აირის მარაგი შეადგენს 1 ტრილიონ კუბურ ფუტს. 2003 წლის შეფასებით ბუნებრივი აირის მოპოვება და შიდა მოხმარება შეადგენდა 46 მილიარდ კუბურ ფუტს. კოტ-დ’ივუარის ნავთობის და ბუნებრივი აირის წარმოებას მართავს 1975 წელს დაარსებული კორპორაცია Petroci. 1998 წელს იგი რეორგანიზებული იქნა ჰოლდინგურ კომპანიად და იწოდება Petroci Holding, რომელსაც ჰყავს სამი შვილობილი კომპანია: Petroci Exploration-Production, რომელიც პასუხისმგებელია ნავთობისა და ბუნებრივი აირის წარმოების მიმართულებაზე; Petroci Gaz, რომელიც პასუხისმგებელია ბუნებრივი აირის სექტორზე; და Petroci Industries-Services, რომელიც მართავს ყველა სხვა მომსახურებას.
ხე-ტყის მრეწველობა
კოტ-დ’ივუარში არსებობს სამი ტიპის ტყე: წვიმის ტყეები, ფოთლოვანი ტყეები და მეორადი ტყეები სავანების რეგიონში. ტყეების საერთო ფართობი 2000 წელს შეადგენდა 7 117 000 ჰა-ს; ბუნებრივი წვიმის ტყეები ქვეყნის ტყის არეალის ძირითადი შემადგენელი ნაწილია და მისი ფართობი შეადგენს 184 000 ჰა-ს. 1983 წელს ქვეყნის ხელისუფლებამ აღიარა, რომ ქვეყნის ტყის ფართობი, რომელიც 1960 წელს დამოუკიდებლობის მოპოვებისას შეადგენდა დაახლოებით 16 მილიონი ჰა-ს, შემცირდა დაახლოებით 4 მილიონ ჰა-მდე. მიუხედავად ამისა, ტყის გამეჩხერების ტემპი ისევ საშუალოდ 3,1 %-ს შეადგენდა 1990-2000 წლების განმავლობაში. 2002 წელს დაწყებული საბრძოლო მოქმედებებისგან გამოწვეულმა ხანგრძლივმა პოლიტიკურმა არასტაბილურობამ ხელი შეუწყო არაკანონიერ ტყის გაჩეხვას და ტყის ფართობის შემცირებას.
ქვეყნის ტყის მასივი დაყოფილია ორ ზონად: მუდმივი დომენი და სასოფლო დომენი. მუდმივი დომენი შედგება კლასიფიცირებული ტყეებისაგან, ეროვნული პარკებისაგან და ტყის მასივებისაგან. ის მოიცავს მსხვილ ტყიან ზონებს და შედგება 231 კლასიფიცირებული ტყის მასივებისაგან, 9 ეროვნული პარკისაგან და 3 ტყის ნაკრძალისაგან, 7 ნახევრადკლასიფიცირებული ტყის მასივებისაგან და 51 არაკლასიფიცირებული ტყის მასივებისაგან. ეროვნული პარკებისა და ნაკრძალების საერთო ფართობი შეადგენს 1 959 203 ჰა-ს. ტყის მასივზე, რომლითაც დაფარულია დაახლოებით 4 196 000 ჰა ფართობი, ხეების მოჭრა და გამოყენება მკაცრად აკრძალულია. მაგრამ ტექნიკური მომსახურეობის ჩატარებისათვის ხეების შეზღუდული ჭრა იშვიათად დასაშვებია ტყის მასივებში, რომლის მოცულობამაც 2003 წელს შეადგინა 148 271 მ³. ეს ტყეები გავრცელებულია მთელი ქვეყანის სამ ზონაში: ქვეყნის სამხრეთით არსებულ ნოტიო დაბურულ ტყეებში 31,8 %, ცენტრში არსებულ ნახევრადფოთლოვან ტყეებში 30,5 % და ჩრდილოეთში არსებულ სავანურ ტყეებში 33,7 %. სასოფლო დომენი, სადაც ხეების მოჭრა დასაშვებია, შეადგენს კოტ-დ’ივუარის მიწის საერთო ფართობის 66 %-ს. მაგრამ ხე-ტყის მეურნეობის წარმოებისათვის სასარგებლო ფართობი შეადგენს 2,9 მილიონ ჰა-ს.
2003 წელს ხე-ტყის პროდუქცია შეადგენდა $269 მილიონს. საექსპორტო შემოსავლების მოცულობაში მას ეკავა მესამე ადგილი კაკაოსა და ნავთობპროდუქტების შემდეგ. ძირითადი საექსპორტო ბაზრებია: იტალია, ესპანეთი, გერმანია, საფრანგეთი, ნიდერლანდები, დიდი ბრიტანეთი, ინდოეთი, ირლანდია, სენეგალი და მაროკო. 2003 წელს ხე-ტყის საერთო წარმოება შეადგენდა 11 615 000 მ³-ს. ტროპიკული ხე-ტყის წარმოება ძირითადად შედგებოდა ხის მორებისაგან — 70 %; ხის მასალისაგან — 20 %, ხოლო ფანერებისაგან — 10 %. ერთ დროს ამერიკული წითელი ხე იყო ერთადერთი ექსპლოატაციაში მყოფი ხე, მაგრამ დღეისათვის 25-ზე მეტი ხის სხვადასხვა ჯიში გამოიყენება კომერციული მიზნებისათვის. ქვეყნის ტყეებში ძირითადად იზრდება ხის შემდეგი სახეობები: ტექის ხე, ფრაკე, ფრამირე, ფიჭვი, სამბა, კედარი, გმელინა, ნიანგონი და ბეტე. ტყის რესურსების მზარდი დეფიციტი ნეგატიურად აისახება ამ დარგის ღირებულებაზე, რომელიც ტოვებს ხის მასალების და ფანერების წარმოებას მუდმივი უკანსვლის მდგომარეობაში.
თევზჭერა
1964 წელს ქალაქ აბიჯანში გაიხსნა თანამედროვე თევზჭერის ვერფი, რომელიც აფრიკაში თინუსის გადამამუშავებელი უდიდესი პორტია, რომელიც დაახლოებით 100 000 ტონა თევზის ამ სახეობას ამუშავებს წელიწადში. თევზის გადამამუშავებელი დაწესებულებები ასევე მდებარეობენ ბუაკეში, ბამოროში და კოროგოში. თინუსის კომერციული თევზჭერა ხორციელდება გვინეის ყურეში; დაჭერილი თევზების რაოდენობაში ასევე შედის სარდინი. 2004 წელს ამ სახის დაჭერილი თევზის საერთო რაოდენობა შეადგენდა 71 841 ტონას, კომერციულ თევზჭერაზე მოდიოდა 25 %; კუსტარული სახით ჭერაზე 74 %; აკვაკულტურაზე 1 %.
ტრანსპორტი
კოტ-დ’ივუარის სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურა გაცილებით უფრო განვითარებულია, ვიდრე დასავლეთი აფრიკის სხვა ქვეყნების, მიუხედავად კრიზისისა, რომელიც აფერხებდა მის განვითარებას და გაუმჯობესებას. 1960 წელს დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ქვეყნის ხელისუფლებამ აქცენტი გააკეთა სატრანსპორტო ქსელის გაზრდაზე და მოდერნიზაციაზე, როგორც მგზავრთა გადაყვისათვის, ასევე ტვირთების გადაზიდვისათვის. ქვეყანას გააჩნია სხვადასხვა დარგის მსხვილი ინფრასტრუქტურა, მათ შორის რკინიგზები, საავტომობილო გზები, საწყლოსნო გზები და აეროპორტები. კრიზისის მიუხედავად, მეზობელი ქვეყნები (ბურკინა-ფასო, მალი, ნიგერი და გვინეა) საკუთარი პროდუქციის იმპორტისათვის, ექსპორტისათვის და ტრანზიტისათვის დღემდე საკმაოდ დამოკიდებულები არიან კოტ-დ’ივუარის სატრანსპორტო ქსელზე.
რკინიგზები
thumb|right|250px|კოტ-დ’ივუარსა და ბურკინა-ფასოს ტერიტორიებზე გამავალი სარკინიგზო ხაზის რუკა. (2005 წელი) კოტ-დ’ივუარის სარკინიგზო სისტემა შეადგენს 1260 კმ-იანი სიგრძის მონაკვეთის ნაწილს, რომელიც იწყება კოტ-დ’ივუარის ყველაზე დიდ ქალაქ აბიჯანში, გაივლის ბურკინა-ფასოს დედაქალაქ უაგადუგუს და მთავრდება ნიგერის სახელმწიფო საზღვართან. აქედან კოტ-დ’ივუარის ქალაქ აბიჯანსა და ბურკინა-ფასოს დედაქალაქ უაგადუგუს შორის სარკინიგზო მანძილი შეადგენს 1156 კმ-ს. 2008 წლის მონაცემებით თვითონ კოტ-დ’ივუარის ტერიტორიაზე რკინიგზის ხაზების საერთო სიგრძე შეადგენს 660 კმ-ს. მთელ სიგრძეზე ლიანდაგის სიგანე შეადგენს 1000 მმ-ს, ხოლო ელექტროფიცირება არ არსებობს. იგი აშენებულია კოლონიალური ეპოქის დროს კომპანია Abidjan-Niger (RAN)-ის მიერ, რომელმაც დიდი სამსახური გაუწია ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფოებს, როგორებიც არიან ბურკინა-ფასო, ნიგერი და მალი. ეს რკინიგზის ხაზი, რომელსაც კოტ-დ’ივუარის ტერიტორიაზე მართავს კომპანია Sitarail, მთავარ როლს თამაშობს ტვირთების გადაზიდვაში (ძირითადად შინაური პირუტყვის) და მგზავრთა გადაყვანაში კოტ-დ’ივუარსა და მის მეზობელ ქვეყნებს შორის: 2006 წელს გადაზიდული იქნა 1 მილიონი ტონა ტვირთი. 2005 წელს, მიუხედავად ამ სექტორზე კრიზისის ნეგატიური გავლენისა, ამ რკინიგზის ხაზით ტვირთების გადატანის და მგზავრთა გადაყვანის შემოსავალმა შეადგინა 837 მილიონი CFA ფრანკი.
საავტომობილო გზები
კოტ-დ’ივუარის საავტომობილო გზების ქსელის საერთო სიგრძე 85 000 კმ-ზე მეტია, საიდანაც 75 000 კმ სასოფლო გზებია, 65 000 კმ გრუნტიანი საფარითაა და 224 კმ ასფალტირებული შოსეა. ეს უზრუნველყოფს ეროვნულ და საერთაშორისო გადაზიდვებს მეზობელ ქვეყნებთან.
ტრანს-დასავლეთაფრიკული სანაპირო შოსე უზრუნველყოფს საიმედო კავშირს განასთან, ტოგოსთან, ბენინთან და ნიგერიასთან, მასთან ასევე მიერთებულია ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფოების — მალის და ბურკინა-ფასოს ავტოგზები. ავტოგზების და ხიდების მშენებლობა ლიბერიაში და სიერა-ლეონეში დამთავრებულია, შოსეს ასევე უერთდება დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის (ECOWAS) დასავლეთში და ჩრდილო-დასავლეთში მდებარე კიდევ 7 ქვეყანა. ქვეყანაში ირიცხება დაახლოებით 600 000 სატრანსპორტო საშუალება, საიდანაც 75 % ეკონომიკური კრიზისის შედეგად არსებული დაბალი მსყიდველობითი უნარის შედეგად დიდი ხნის ნაცვეთი ავტომანქანაა. კრიზისის შემდეგ ყოველ წელს რეგისტრირდება 20 000 ახალი ავტომობილი. მიუხედავად იმისა, რომ 2011 წლიდან ტარდება ავტოგზის ტექნიკური მომსახურეობა და სარემონტო სამუშაოები, კოტ-დ’ივუარის საავტომობილო გზების ქსელის საერთო სიგრძის 80 %-ზე მეტი 20 წელზე უფრო მეტი ხნისაა და შედეგად დაზიანებულია.
ამას გარდა, არსებობს მნიშვნელოვანი მოძრაობა ქვეყნის დედაქალაქ აბიჯანის ქუჩებში. ამ მოძრაობაში მონაწილეობენ ტაქსები, ავტობუსები და მინი-ავტობუსები, რომელსაც ადგილობრივები ეძახიან გბაკას (Gbaka).
ქვეყანაში არსებობს 2 ოთხხაზიანი ავტომაგისტრალი, პირველი მოქმედებს აბიჯანიდან იამუსუკროში 224 კმ სიგრძეზე, ხოლო მეორე აბიჯანიდან გრან-ბასამში, სიგრძით 30 კმ. ისინი ორივე აშენდა თანამედროვე ტექნოლოგიების გათვალისწინებით და საერთაშორისო უსაფრთხოების სტანდარტების შესაბამისად.
საჰაერო ტრანსპორტი
კოტ-დ’ივუარში ფუნქციონირებს სამი საერთაშორისო აეროპორტი, რომლებიც მდებარეობენ აბიჯანში, იამუსუკროში და ბუაკეში. 14 მცირე ქალაქში ასევე მოქმედებს რეგიონალური აეროპორტი, რომელთაგან ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანია დალოა, კოროგო, მანი, ოდიენე და სან-პედროს აეროპორტები. 27 აეროპორტს ექსპლოატაციას უწევს და ამუშავებს სახელმწიფო დაწესებულება l’Anam (Agence nationale de l’aviation civile et de la météorologie), კომპანია l’Asecna-ს (Agence pour la sécurité de la navigation aérienne en Afrique et à Madagascar) გარდა.
კრიზისის დაწყებიდან ამ აეროპორტებიდან მხოლოდ ხუთი ფუნქციონირებდა: აბიჯანის, სან-პედროს, იამუსუკროს, დალოა და ტუბა. რაც შეეხება აბიჯანის საერთაშორისო აეროპორტს, 2005 წლის ოფიციალური სტატისტიკის მონაცემებით შესრულდა 14 257 კომერციული გადაყვანა (გაგზავნა და მიღება); 745 180 მგზავრის გადაყვანა (გაფრენა, მოფრენა და ტრანზიტი) და 12 552 ტონა ტვირთის გადაზიდვა. აბიჯანის აეროპორტი მოიცავს კოტ-დ’ივუარის საჰაერო გადაყვანების 90 %-ს და ამ დარგის საერთო შემოსავლების 95 %-ს.
აბიჯანის აეროპორტი იმართება კერძო კომპანია Aeria-ს მიერ, რომელიც შექმნილია მარსელის კომერციული პალატის ასოციაციის მიერ, მგზავრების გადაყვანას ძირითადად ახორციელებენ ევროპული საავიაციო კომპანიები (Air France, Brussels Airlines) და ზოგიერთი აფრიკული ფირმები (South African Airways, Kenya Airways, Air Sénégal International).
ტურიზმი
კოტ-დ’ივუარის ტურიზმის ინდუსტრია მნიშვნელოვნად გაიზარდა 1970-იანი წლების დასაწყისში. ქვეყნის სასტუმროებს საერთო ჯამში გააჩნიათ 11 374 საწოლი და 7786 ნომერი, ხოლო 1997 წლის მონაცემებით მათი შევსების რაოდენობა განისაზღვრება 70 %-ით. 1998 წლის მონაცემებით ქვეყანას ესტუმრა 301 039 ჩამოსული ტურისტი, მათ შორის 73 000-ზე მეტი გერმანიიდან, საფრანგეთიდან და დიდი ბრიტანეთიდან. პლაჟები, ტურისტული სოფლები და ფოტო საფარები ნაკრძალების შიგნით ქვეყნის ერთ-ერთი მთავარი ღირსშესანიშნაობებია.
კოტ-დ’ივუარში გასამგზავრებლად აუცილებელია პასპორტები. ვიზები არ არის აუცილებელი ქვეყანაში 91 დღეზე უფრო მეტი ხნით დარჩენის შემთხვევაში, თუმცა ყვითელი ციებ-ცხელების საწინააღმდეგო ვაქცინაციის სერთიფიკატი აუცილებელია ყველა უცხოელი ტურისტისათვის. 2002 წლის აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის შეფასებით აბიჯანში ყოფნის საშუალო ღირებულება $160 დღე-ღამეში, ხოლო დედაქალაქ იამუსუკროში $98.
სოფლის მეურნეობა
კოტ-დ’ივუარის მიწების 64,8 % სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულებისაა და შესაბამისად მისი ეკონომიკის საფუძველი ძირითადად დამოკიდებულია სოფლის მეურნეობაზე. მისი შემოსავლების 55 % შემოდის ყავის და კაკაოს ექსპორტისგან, რომლებიც ორივე სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების პროდუქციაა.
ამ წარმატებული ნაბიჯების მიზეზებია უხვი ნაყოფიერი მიწები, იაფი მუშა ძალა, ბევრი ფერმერული მეურნეობის კოლექტიური ძალისხმევა, რომლებიც ამუშავებენ მცირე სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მონაკვეთებს, ნედლეულის შედარებით ხელსაყრელი ფასები, ასევე სტაბილური პოლიტიკური მდგომარეობ.
1960-იანი და 1970-იანი წლების წარმატებებმა დაჩრდილა აგრარული სექტორის განვითარების მთავარი პრობლემები. 1980-იანი წლების ბოლოს, მიუხედავად ნათესების დივერსიფიკაციის გაძლიერებისა, კოტ-დ’ივუარის საექსპორტო შემოსავლების 55 % ისევ მოდიოდა ყავაზე და კაკაოზე. ამას გარდა, ნედლეულ პროდუქტებზე საკმაოდ არამდგრადმა მსოფლიო ბაზარმა გამოიწვია სახელმწიფო შემოსავლების დიდი რყევა და გაართულა განვითარების დაგეგმარება. ამას გარდა, კოტ-დ’ივუარი ჯერ კიდევ არ იყო თვითდაკმაყოფილებული კვების პროდუქტების წარმოებაში და აწარმოებდა ბრინჯის, ხორბლის, თევზის და ხორცის იმპორტის მნიშვნელოვან რაოდენობას. და ბოლოს, მიუხედავად დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების წარმოების მოცულობის დიდი ზრდისა, სოფლის მეურნეობაში აღინიშნა შრომის ნაყოფიერების მცირე გაუმჯობესება. უფრო მაღალი საწარმოო მაჩვენებლების მისაღწევად, ადგილობრივი ფერმერები იყენებდნენ ტრადიციულ ტექნოლოგიას და უბრალოდ ახალ მიწის ნაკვეთებს სხვადასხვა მცენარეებისგან და ქვებისგან ასუფთავებდნენ მოსავლის მისაღებად.
კოტ-დ’ივუარის ყავაზე, კაკაოზე (რომლებზეც ფასები დადგენილი იქნა მომხმარებლების მიხედვით), ხე-ტყეზე (რომლის მოპოვება თითქმის გამოილია) და იმპორტულ საკვებ პროდუქტებზე საკმაოდ დიდი დამოკიდებულების გადასალახავად ხელისუფლება 1970-იანი წლების შუა პერიოდში შეუდგა სასოფლო-სამეურნეო წარმოების და რეგიონალური განვითარების პროექტების დივერსიფიკაციის სერიებს, იმ იმედით, რომ სასოფლო-სამეურნეო წარმოება გაიზრდებოდა 4 %-ით წელიწადში. გეგმა, რომლის ღირებულება შეფასებულია 100 მილიარდ CFA ფრანკად წელიწადში (50 %-ზე ცოტათი მეტი, რომელიც შემოსულია უცხოელი კრედიტორებისაგან), ქვეყანას შესაძლებლობას მისცემს გახდეს თვითდაკმაყოფილებული საკვებ პროდუქტებში (ხორბლის გარდა) და გააფართოვოს რეზინის, ბამბის, შაქრის, ბანანის, ანანასის და ტროპიკული ზეთის წარმოება.
ამ ძალისხმევების მიუხედავად, აგრარული სექტორი უძლური აღმოჩნდა შეცვლილი პირობებისადმი ადაპტირების მიმართ. სტიმულაციის სისტემაში გადახრებმა შეამცირა ალტერნატიული კულტურების შედარებითი უპირატესობა. CSSPPA-ს მიერ დაგროვებული უზარმაზარი შემოსავლები ხშირად დაიხარჯა მცირე შემოსავლების მქონე ინვესტიციებზე, როგორებიცაა ძვირადღირებული შაქრის კომპლექსური წარმოება ან მიწის გაწმენდის პროგრამები. და ბოლოს, ისეთი კულტურების დივერსიფიკაციის დროს, როგორებიცაა ქოქოსის ზეთი და პალმის ზეთი, იქმნება ახალი საფრთხეები, კერძოდ მომხმარებლების ჯანმრთელობის უზრუნველსაყოფად აშშ-ში და ევროპაში უარი განაცხადეს ტროპიკული ზეთების მოხმარებაზე. შესაბამისად, კოტ-დ’ივუარის სოფლის მეურნეობის მომავალი გადაუწყვეტელია.
მეცხოველეობა
ქვეყნის დიდი ნაწილი მდებარეობს ცეცე ბუზის გავრცელების არეალში და შესაბამისად მსხვილი რქოსანი საქონელი თავმოყრილია ჩრდილოეთის რეგიონებში. 2004 წელს აღრიცხული იყო დაახლოებით 1 460 000 სული ძროხა (შედარებისათვის 383 000 სული 1968 წელს), 1 192 000 თხა, 1 523 000 ცხვარი და 342 700 ღორი. ასევე 33 მილიონი ქათამი; 31 214 ტონა კვერცხი იქნა ნაწარმოები 2004 წელს. მცირეა რძის წარმოება და არ არსებობს მისი გადამამუშავებელი საწარმოები, შედეგად რძეს იყენებენ პირუტყვის მოწველვის თანავე; 2004 წელს ნაწარმოები იქნა მხოლოდ 25 912 ტონა რძე.
ჯანდაცვა
კოტ-დ’ივუარში სახელმწიფო სამედიცინო მომსახურება უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე კერძო ექიმების და კლინიკების მცირე რაოდენობა. 2004 წლის მონაცემების შედეგად გაკეთებული შეფასებით ყოველ 100 000 ათას მაცხოვრებელზე მოდიოდა 9 ექიმი, 31 მედდა და 15 ექთანი. 2000 წელს მოსახლეობის დაახლოებით 77 %-ს შეეძლო ესარგებლა სუფთა წყლით. ჯანდაცვაზე საერთო ხარჯები შეადგენს მთლიანი შიდა პროდუქტის 3,7 %-ს.
მალარია, ყვითელი ციებ-ცხელება, აფრიკული ტრიპანოსომოზი, ფრამბეზია, კეთრი, ტრაქომა და მენინგიტი ენდემურია. ამ და სხვა დაავადებების წინააღმდეგ საბრძოლველი ფართე პროგრამა ქვეყანაში შეიქმნა 1961. სავალდებულო ვაქცინაცია ყვავილისა და ყვითელი ციებ-ცხელების წინააღმდეგ დაიწყო მობილური სამედიცინო ქვედანაყოფების შექმნით, რამაც დააჩქარა დაავადების გამოვლენის მიზეზები და მისი ეფექტური განკურნების საშუალებები. შედეგად ჯანდაცვის ღონისიებების საერთო მდგომარეობა გამკაცრდა როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე საზღვრებზეც. 1999 წელს კოტ-დ’ივუარში იმუნიზირებული ერთ წლამდე ასაკის ბავშვების რაოდენობა დაავადებების მიხედვით შეადგენს: დიფტერია, ყივანახველა და ტეტანუსი 62 %, ხოლო წითელა 62 %. შიმშილისგან დაავადებულია 5 წლამდე ასაკის ბავშვთა 24 %.
2010 წელს კოტ-დ’ივუარში დედათა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 100 000 დაბადებულზე შეადგენს 470-ს, მაშინ როდესაც 2008 წელს იგი შეადგენდა 944,1-ს, ხოლო 1990 წელს 580,3-ს. 5 წლამდე ასაკის ბავშვებში სიკვდილიანობის კოეფიციენტი ყოველ 1000 დაბადებულზე შეადგენს 121 ბავშვს, ხოლო ნეონატალური სიკვდილიანობა 5 წლამდე ასაკის ბავშვებში შეადგენს 33 %-ს. კოტ-დ’ივუარში ექთნების რაოდენობა ყოველ 1000 დაბადებულზე შეადგენს 4-ს, ხოლო ყოველი 44 ორსული ქალიდან კვდება 1.
2006 წლის მდგომარეობით ქალების დაახლოებით 36 %-ს ჩაუტარდათ ქალთა წინადაცვეთა. 1999 წელს შობადობის დონე ყოველ 1000 ადამიანზე შეადგენდა 41,8 ბავშვს. 2005 წლის მონაცემებით ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ყოველ 1000 დაბადებულზე შეადგენდა 90,83 ბავშვს, ხოლო ახალდაბადებულთა 14 % აღმოჩნდა მცირეწონიანი. 2005 წელს სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა კოტ-დ’ივუარში შეადგენდა 48,62 წელს.
2003 წელს კოტ-დ’ივუარში ყოველ 100 მოზრდილ ადამიანზე შიდსის დაავადება შეადგენს 0,60-ს. 2004 წლის მდგომარეობით ქვეყანაში ცხოვრობდა დაახლოებით 570 000 შიდსით დაავადებული ადამიანი. 2003 წელს ქვეყანაში აღირიცხა დაახლოებით 47 000 შიდსისაგან გარდაცვლილი ადამიანი.
CIA World Factbook -ის მონაცემებით 2014 წლის მდგომარეობით კოტ-დ’ივუარში საერთო ჯამში ცხოვრობდა 460 100 შიდსით დაავადებული ადამიანი.
შიდსით დაავადების მაღალი მაჩვენებელი გამოწვეულია ამ დაავადების წინააღმდეგ საბრძოლველი პროგრამების არარსებობით.
განათლება
განათლება კოტ-დ’ივუარში ჯერ კიდევ განიცდის ბევრ პრობლემას. განათლების მაჩვენებელი ზრდასრულ მოსახლეობას შორის ისევ დაბალი რჩება: 2000 წლის აღრიცხვით ქვეყნის მთლიანი მოსახლეობის მხოლოდ 48,7 %-მა იცის წერა-კითხვა (60,8 % მამაკაცები და 38,6 % ქალები). ბევრი ბავშვი 6-დან 10 წლამდე ასაკში სკოლაში საერთოდ არ დადის, ძირითადად ბავშვები ღარიბი ოჯახებიდან. საშუალო სკოლების მოსწავლეების უმრავლესობა მამრობითი სქესისაა. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ მოსწავლეებს შეუძლიათ ჩააბარონ გამოცდები უმაღლეს სასწავლებლებში. უმაღლესი სასწავლებლები არსებობენ ქვეყნის სხვადასხვა დიდ ქალაქებში, კერძოდ აბიჯანში (ფელიქს უფუე-ბუანის სახელობის უნივერსიტეტი), ბუაკეში (ალასან უატარას სახელობის უნივერსიტეტი) და იამუსუკროში (ფელიქს უფუე-ბუანის სახელობის ეროვნული პოლიტექნიკური ინსტიტუტი).
ქვეყნის განათლების სისტემა მოიცავს სამ ეტაპს: დაწყებითი სკოლა გრძელდება 6 წელი, რომლის დამთავრების შემდეგ იგი იძლევა მოწმობას დაწყებითი განათლების მიღების შესახებ; საშუალო სკოლა გრძელდება 7 წელი, რომლის დამთავრების შემდეგ იგი იძლევა სერთიფიკატს ან ბაკალავრის დიპლომს. საუნივერსიტეტო განათლება არსებობს მხოლოდ აბიჯანში და ბუაკეში. ტექნიკური და პედაგოგიური ინსტიტუტების დიდი რაოდენობა ასევე სპეციალისტებით ამარაგებს დაწყებით და საშუალო სკოლებს.
სახელმწიფო სკოლების უმრავლესობაში განათლების მიღება უფასოა, თუმცა მოსწავლეები იხდიან სკოლაში შესვლის საფასურს და ფორმის ფულს. ზოგიერთი მოსწავლე იღებს სახელმწიფო სტიპენდიას, ხოლო უმაღლესი სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ სახელმწიფო სტუდენტებს გარკვეული ვადით სამუშაოთი უზრუნველყოფს.
1980 წელს დაწყებითი სკოლების დაახლოებით 14 % და საშუალო სკოლების 29 % კერძო იყო. მათი უმრავლესობა კათოლიკური იყო, სადაც მუშაობდნენ რელიგიური და საერო მასწავლებლები, რომელთა ხელფასს ნაწილობრივ სახელმწიფო აფინანსებდა. კათოლიკური სკოლები ძირითადად მუშაობდნენ ქვეყნის სამხრეთში და აღმოსავლეთში, მაგრამ ისინი სხვა რეგიონებშიც მდებარეობდნენ. მუსულმანური სკოლები გავრცელებული იყო ჩრდილოეთში და ისინი ტოლერანტულები იყვნენ, მაგრამ მათ ხელისუფლება არ ეხმარებოდა. ზოგიერთი მოსწავლე სწავლობდა როგორც სახელმწიფო, ასევე მუსულმანურ სკოლებში. რელიგიური სწავლება სახელმწიფო სკოლებში აკრძალული იყო.
სასწავლო წელიწადი დაყოფილია სამ სემესტრად, რომელიც იწყება სექტემბერში საშობაო და სააღდგომო მოკლე არდადაგებით და სრულდება ორთვიანი საზაფხულო არდადაგებით. საშუალო კვირა შედგება დაახლოებით 30 საათისაგან, ორშაბათიდან შაბათის ჩათვლით. ინსტრუქციების უმრავლესობით რეკომენდირებულია მენტალური დისციპლინა უფრო მეტი ანალიტიკური აზროვნებით ან შემოქმედებით, რომელიც ხაზს უსვავს ზეპირად სწავლას და მოყოლას.
2009 წელს ბავშვთა 79,6 % სწავლობდა დაწყებით სკოლებში. 2012 წლისთვის ეს ციფრი გაიზარდა 94,2 %-მდე, რაც ნიშნავს, რომ კოტ-დ’ივუარი დაწყებითი განათლების განვითარების ყველა სფეროში დგას ათასწლეულის განვითარების მიზნების მიღწევის გზაზე. 2013 წელს ბავშვთა 39,08 % სწავლობდა საშუალო სკოლებში. 2012 წელს საშუალო სპეციალურ განათლებას იღებდა 57 541 სტუდენტი, ბაკალავრის ან მაგისტრის ხარისხის მისაღებად უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში სწავლობდა 23 008 სტუდენტი, ხოლო ასპირანტის 269 სტუდენტი. უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში სტუდენტების მიღება მკვეთრად შემცირდა ქვეყანაში პოლიტიკური კრიზისის დროს, როდესაც 2009-2012 წლებში 18-25 წლის სტუდენტთა რაოდენობა 9,03 %-დან შემცირდა 4,46 %-მდე. 2007 წელს უმაღლეს სასწავლებლებში სწავლობდა 156 772 სტუდენტი, ხოლო 2012 წელს ეს მაჩვენებელი შემცირდა ორჯერ — 80 818 სტუდენტამდე. ყველაზე უფრო დიდი ვარდნა იყო იმ სტუდენტებს შორის, რომლებიც სწავლობდნენ ბაკალავრის, მაგისტრის ან მეცნიერების კანდიდატის ხარისხის მისაღებად, სადაც 2007 წელს არსებული 95 944 სტუდენტიდან 2012 წელს რაოდენობა შემცირდა 23 277 სტუდენტამდე.
მასმედია
მასმედია კოტ-დ’ივუარში იმყოფება ხელისუფლების კონტროლქვეშ. აუდიოვიზუალური მედია რეგულირდება აუდიოვიზუალური კომუნიკაციების ეროვნული საბჭოს მიერ (Haute Autorité de la communication audiovisuelle (HACA)), რომელიც ქვეყნის ხელისუფლების ადმინისტრაციის ხელში იმყოფება.
2002 წელს ფრანგულ ენაზე გამოიცემა ყოველდღიური გაზეთები Fraternité Matin, ტირაჟით 80 000; Ivoir’Soir (50 000); Le Jour (16 000); და Notre Voie.
კოტ-დ’ივუარში გამოიცემა რამდენიმე ათეული ყოველდღიური, ყოველკვირეული და სხვა პერიოდული გამოცემები, რომლებიც რეგულარულად გამოდის. ხელისუფლება და ასევე მისი მომხრეები გამოცემენ რამდენიმე ჟურნალებს: Femme d'Afrique, Spécial Auto და Guido.
ქვეყანაში ასევე გამოიცემა სხვადასხვა დარგის გამოცემები: Top Visages (მუსიკალური სტატიები, ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დიდი ტირაჟი (50 000), Gbich (იუმორისტული სტატიები, ტირაჟი 40 000 ეგზ.), Mimosas (სპორტი), Mousso (ქალებისთვის) და სხვა. გაზეთების უმრავლესობა ტაბლოიდური ფორმატისაა.
კოტ-დ’ივუარის სახელმწიფო რადიო და სატელევიზიო კომპანია (Radiodiffusion Television Ivoirienne (RTI)) ასევე მართავს ორ რადიოსადგურს: Radio Côte d'Ivoire (ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე) და Fréquence 2 (ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე), რომელიც თავდაპირველად მაუწყებლობდა მხოლოდ აბიჯანის რაიონში. რადიოსადგურები მაუწყებლობენ FM დიაპაზონში და მიეკუთვნებიან სამიდან ერთ-ერთ კატეგორიას: ერთმანეთთან ახლო მდებარე რადიოსადგურებს, კომერციულ რადიოსადგურებს და უცხოურ რადიოსადგურებს.
ერთმანეთთან ახლო მდებარე რადიოსადგურები წარმოადგენენ ადგილობრივ ინტერესებს და მათი გადაცემები ორიენტირებულები არიან საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე, როგორებიცაა სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული პროგრამები. ისინი მდებარეობენ 10 კმ-ის მაუწყებლობის ზონაში. 1995 წლის 13 სექტემბრის ბრძანების თანახმად რადიოსადგურებმა მაუწყებლობა დაიწყეს 1998 წლის ივნისიდან.
მაუწყებლობს 52 ერთმანეთთან ახლო მდებარე რადიოსადგურ. ისინი ყველა მაუწყებლობს ლიცენზიის საფუძველზე (26 ლიცენზია გაცემულია კომპანიაზე და 26 ფიზიკურ პირზე). ამ რადიოსადგურებმა აკრძალეს რაიმე პოლიტიკური ხასიათის პროგრამების გადაცემები და პოლიტიკური რეკლამა. ზოგჯერ მათ პროგრამებში შედის რომის კათოლიკური ეკლესიის ტრანსლიაციები.
სახელმწიფო სატელევიზიო მაუწყებლობას ახორციელებს Radiodiffusion Television Ivoirienne (RTI), რომელიც აკონტროლებს ორ არხს: La Première (RTI 1), რომელიც მაუწყებლობს ეროვნული მასშტაბით, და TV2 (RTI 2), რომელიც თავისი მაუწყებლობის დასაწყისიდანვე ეთერში გადის მხოლოდ აბიჯანში და მის შემოგარენში. მათი პროგრამები ეთერში გადის ყოველდღე თითოეული შესაბამისად საშუალოდ 10-დან 13 საათამდე და 6-დან 8 საათამდე. RTI 1-ის გადაცემების მთავარი საკითხებია ახალი ამბები და სახელმწიფოებრივი საკითხების განხილვა. RTI 2-ის პროგრამების მიზანია ახალგაზრდული აუდიტორია, სადაც აქცენტი ძირითადად გადატანილია გართობაზე.
Canal+ Horizons ერთადერთი კერძო ტელეკომპანიაა, რომელიც მაუწყებლობს აბიჯანში 1994 წლის 21 იანვრიდან. ეს არხი ფრანგული კერძო არხის — Canal+-ის პროექტია და მიმართულია ფრანგულენოვანი აფრიკელი აუდიტორიისკენ. Canal+ Horizons გადმოსცემს იმავე პროგრამებს, რასაც Canal+. ის არ გადმოსცემს კომერციულ რეკლამებს და ადგილზე შექმნილ პროგრამებს.
TV5 Monde საფრანგეთის კუთვნილი საერთაშორისო მაუწყებელია, რომელიც მოიცავს ყველა ფრანგულ ენაზე მოლაპარაკე ქვეყნებს და ჰყავს უფრო ბევრი აბონენტი, ვიდრე Canal+ Horizons-ს, თუმცა მისი ყურება შესაძლებელია პირდაპირ, როგორც CFI-TV-ის, ხელოვნური თანამგზავრებით. Canal+ Vert ასევე ხელმისაწვდომია გამოწერით.
სატელევიზიო არხების, რომლებსაც წარმოადგენს სატელიტური სერვისის პროვაიდერი Le Sat (100 000 აბონენტი მთელ ტერიტორიაზე), რომელიც ყოფილი მაუწყებლობის ფინანსური კორპორაციის — Sofirad-ის (Société financière de radiodiffusion) საკუთრებაა, შეძენა შესაძლებელია აბიჯანში MMDS ანტენით: TV5 Afrique, RTL9, Festival, TiJi, Mangas, Trace TV (MCM-ის ფილიალი), Euronews, Planète და სხვა.
ქვეყნის ბიზნესის ზოგიერთმა პრომოუტერმა აუდიოვიზუალური კომუნიკაციების ეროვნული საბჭოში წარმოადგინა კერძო სატელევიზიო მაუწყებლობისკენ მიმართული სხვადასხვა პროექტი. მაგალითად: Afric Channel-მა მაუწყებლობის დაწყებამდე, 2002 წლის იანვარში გააკეთა განცხადება. კომერციული მიმართულების წარმოდგენილი თანამგზავრული არხი Afric Channel, რომელიც გადმოცემული იქნება იტალიის ქალაქ მილანიდან, მიმართული უნდა იყოს მრავალმხრივი აუდიტორიისთვის: კონკრეტულად კოტ-დ’ივუარელებისათვის, ასევე ევროპაში მცხოვრები 8 215 000 აფრიკელისათვის.
ინტერნეტზე ფართო მასშტაბიანი ხელმისაწვდომობა მნიშვნელოვანწილად განუვითარებელია საერთაშორისო გამტარუნარიანობის მაღალი ფასების გამო, რაც გამოწვეულია ქვეყანაზე მომუშავე საერთაშორისო ოპტიკურ-ბოჭკოვან წყალქვეშა კაბელზე წვდომის შეზღუდვით. მეორე მიწისქვეშა კაბელი ჩაიდო 2011 წლის ნოემბერში. ფასების შემცირება ასიმეტრიულ ციფრულ სააბონენტო ხაზზე (ADSL), WiMAX-ის და EV-DO-ის ქსელების უგამტარო ფართემასშტაბიანი მომსახურების მხარდაჭერით მოხდა მეორე კაბელის ჩადების შემდეგ. პირველი 3G ლიცენზიები მინიჭებული იქნა 2012 წლის მარტში და პირველი 3.5G მობილური ფართემასშტაბიანი სერვისი გაშვებული იქნა HSPA+-ს ტექნოლოგიის გამოყენებით.
მუსიკა
კოტ-დ’ივუარის თითოეულ ეთნოსს აქვს საკუთარი მუსიკალური ჟანრი, რომელიც ნათლად აჩვენებს ძლიერ ვოკალურ პოლიფონიას. ასევე გავრცელებულია მოლაპარაკე ბარაბნები, განსაკუთრებით ნზემას ტომის ხალხში, და პოლირიტმია, რომელიც მეორე აფრიკული დამახასიათებელი თვისებაა, გვხვდება მთელ ქვეყანაში და განსაკუთრებით გავრცელებულია მის სამხრეთ-დასავლეთში.
კოტ-დ’ივუარის პოპულარული მუსიკალური ჟანრები მოიცავს Zoblazo-ს, Zouglou-ს და Coupé-Décalé. რამდენიმე კოტ-დ’ივუარელი არტისტი, რომლებსაც აქვთ საერთაშორისო წარმატება არიან: ჯგუფი Magic System, მომღერლები ალფა ბლონდი, Frederic Desire Ehui (Meiway), დობეტ გნაორე, ტიკენ ჯა ფაკოლი და კოტ-დ’ივუარელი წარმოშობის კრისტინა გოჰი.
სამზარეულო
კოტ-დ’ივუარის ტრადიციული სამზარეულო საკმაოდ ჰგავს დასავლეთ აფრიკის მეზობელი ქვეყნების სამზარეულოს, რომელიც დამოკიდებულია მარცვლებზე და გორგლზე. მანიჰოტი და ბანანი კოტ-დ’ივუარის სამზარეულოს მნიშვნელოვანი ნაწილია. სიმინდის პასტის ტიპს ჰქვია „aitiu“ და გამოიყენება სიმინდის შემწვარი „ბურთების“ მოსამზადებლად, ხოლო არაქისი ფართედ გამოიყენება ბევრ კერძებში. „Attiéké“ პოპულარული გარნირია კოტ-დ’ივუარში, რომელიც დამზადებულია გახეხილი მანიჰოტისაგან და კუსკუსისაგან. ქუჩაში ჩვეულებრივი საჭმელია „alloco“, რომელიც დამზადებულია პალმის ზეთში შემწვარი მწიფე ბანანისაგან, რომელსაც სანელებლების სახით დამატებული აქვს შემწვარი ხახვი და წიწაკა. მას ან პირდაპირ, ან შემწვარ თევზთან ერთად. ქათამი ჩვეულებრივ გამოიყენება და აქვს უნიკალური გემო მისი გამხდარი სახით გამოყენების გამო, რომელსაც გააჩნია ცხიმის დაბალი შემცველობა. ზღვის პროდუქტებიდან გამოიყენება თინუსი, სარდინი, კიბორჩხალა და ბონიტო, რომელიც თინუსის მსგავსია. „Mafé“ გავრცელებული კერძია, რომელიც შედგება ნიგვზის სოუზში შემწვარი ხორცისაგან.
ნელ ცეცხლზე სხვადასხვა ინგრედიენტებისაგან დამზადებული რაგუ კიდევ ერთი გავრცელებული კვების პროდუქტია კოტ-დ’ივუარში. „Kedjenou“ - კერძია, რომელიც შედგება ქათმისა და ბოსტნეული კულტურებისაგან, რომელსაც ამზადებენ ნელ ცეცხლზე მდგარ დახურულ ქვაბში მცირე ცხიმით, ან საერთოდ უცხიმოდ, სადაც თავმოყრილია ქათმის და ბოსტნეულის გემო, ხოლო ქათამი დარბილებულია. ეს კერძები, როგორც წესი, დამზადებულია თიხის ჭურჭელში ნელ ცეცხლზე, ან ღუმელში. „Bangui“ პალმის ადგილობრივი ღვინოა.
ქვეყნის ადგილობრივი მოსახლეობა ხშირად სარგებლობს გარკვეული სახის მცირე რესტორნებით ღია სივრცეში, რომელსაც ეძახიან „maquis“-ის და რომელიც რეგიონისათვის უნიკალურ სახეს წარმოადგენს. „maquis“-ში, როგორც წესი, ამზადებენ ჩაშუშულ ქათმებს, ხოლო თევზეულობა დაფარულია ხახვით და პომიდორით და მათ მომხმარებლებს მიართმევენ „attiéké“-ს ან „kedjenou“-ს სახით.
ქვეყანაში ფართედ გამოიყენება სხვადასხვა სახეობის ხილი: მანდარინი, მანგო, პასიფლორა, ანონა და ქოქოსი. ბადრიჯანი ბევრ კერძებში ფართოდ გამოიყენება, როგორც ბოსტნეული. ფუფუ — არის კერძი, რომელიც შედგება ბანანის პიურესაგან და პალმის ზეთისაგან, მაშინ როდესაც „foutou“ იწარმოება მრავალძარღვას და იამსის პიურესაგან.
სპორტი
ქვეყანაში ჩატარდა რამდენიმე დიდი აფრიკული სპორტული ღონისძიება, ყველაზე ბოლოს 2013 წლის აფრიკის ჩემპიონატი კალათბურთში. უფრო ადრე ქვეყანაში გაიმართა 1984 წლის აფრიკის ერთა თასი, სადაც კოტ-დ’ივუარის ეროვნულმა საფეხბურთო ნაკრებმა დაიკავა მეხუთე ადგილი, ხოლო 1985 წლის აფრიკის საკალათბურთო ჩემპიონატში კოტ-დ’ივუარის ეროვნულმა საკალათბურთო ნაკრებმა მოიპოვა ოქროს მედლები.
კოტ-დ’ივუარში ყველაზე უფრო პოპულარული სპორტის სახეობაა ფეხბურთი. კოტ-დ’ივუარის ეროვნულმა საფეხბურთო ნაკრებმა მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატზე სამჯერ ითამაშა: გერმანიაში 2006 წელს, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში 2010 წელს და ბრაზილიაში 2014 წელს. ქვეყნის ქალთა საფეხბურთო ნაკრებმა მონაწილეობა მიიღო 2015 წლის ქალთა მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატზე კანადაში. კოტ-დ’ივუარის ცნობილი ფეხბურთელები არიან დიდიე დროგბა, იაია ტურე, ერიკ ბაიი და ჟერვინიო. ასევე პოპულარული სპორტის სახეობაა რაგბი, ხოლო კოტ-დ’ივუარის მორაგბეთა ეროვნულმა ნაკრებმა ითამაშა 1995 წლის რაგბის მსოფლიო ჩემპიონატზე, რომელიც ჩატარდა სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში.
კოტ-დ’ივუარელმა სპოტსმენებმა მონაწილეობა მიიღეს 13 ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებში. მათი დებიუტი შედგა 1964 წლის ტოკიოს ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე. მას შემდეგ კოტ-დ’ივუარი მონაწილეობდა ყველა ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე, გარდა მათ მიერ ბოიკოტირებული 1980 წლის მოსკოვის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშებისა.
ზამთრის ოლიმპიურ თამაშებზე კოტ-დ’ივუარელ სპოტსმენებს მონაწილეობა არასდროს არ მიუღიათ.
კოტ-დ’ივუარელმა სპოტსმენებმა მოიპოვეს 3 ოლიმპიური მედალი: 1984 წლის ლოს-ანჯელესის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მძლეოსნობაში გაბრიელ ტიაკომ ვერცხლის მედალი მოიპოვა კაცთა 400 მეტრიან გარბენში, 2016 წლის რიო-დე-ჟანეიროს ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე ჩეიკ სალაჰ სისემ ოქროს მედალი მოიპოვა ტაეკვონდოს კაცთა შეჯიბრში (80 კგ-მდე), ხოლო რუტ გბაგბიმ ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა ასევე ტაეკვონდოს ქალთა შეჯიბრში (67 კგ-მდე).
დღესასწაულები
კოტ-დ’ივუარში სადღესასწაულო დღეებია:
Camponotus evae zeuxis
Camponotus evae zeuxis — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Camponotus-ს გვარიდან.
ომი ავსტრიული მემკვიდრეობისათვის
ომი ავსტრიული მემკვიდრეობისათვის (1740–1748) — ხანგრძლივი სამხედრო კონფლიქტი ევროპის სახელმწიფოებს შორის, დაწყებული იმპერატორ კარლ VI ჰაბსბურგის გარდაცვალების შემდეგ (1740 წლის 20 ოქტომბერი).
1713 წელს ავსტრიის იმპერატორმა კარლ VI ჰაბსბურგმა პრაგმატული სანქციით, ავსტრიის დაყოფილი სახელმწიფო განუყოფლად გამოაცხადა, ხოლო ძის არყოლის გამო ტახტი თავის ქალიშვილს მარია ტერეზიას უნდა გადასცემოდა. მარია ტერეზიას – ტოსკანის დიდი ჰერცოგის ფრანც ლოთარინგიელის მეუღლეს ერთობ სავალალო მდგომარეობაში მოუწია სახელმწიფოს მართვა: ცალკეულ, დაყოფილ სამფლობელოებს ერთმანეთთან ძალზე სუსტი ძაფი აკავშირებდა, შეიძლება ითქვას, მხოლოდ და მხოლოდ მონარქის პიროვნულობა. თითოეულ სამფლობელოს თავისი წოდებრივი ორგანიზაცია ჰყავდა. ცენტრალური ხელისუფლება განაგებდა მხოლოდ სამხედრო, საფინანსო და საგარეო საქმეებს.
მხარეთა პრეტენზიები
მარია ტერეზიას ტახტზე ასვლისთანავე პრუსიამ და საფრანგეთმა ბავარიასთან, საქსონიასთან, ესპანეთთან და პიემონტთან ერთად ომი გამოუცხადა ავსტრიას. ომის უმთავრესი მიზეზი იყო ავსტრია-საფრანგეთისა და ინგლის-საფრანგეთის წინააღმდეგობები, პრუსიის აგრესიული მისწრაფებები და ქიშპი ცენტრალური ევროპის ჰეგემონობაზე.
საფრანგეთს თავისი პოლიტიკური პრეტენზიები გააჩნდა – ავსტრიის ნიდერლანდების ხელში ჩაგდება და თავისი მოკავშირის ბავარიის კურფიურსტის კარლ VII ალბრეხტის (1742–1745) „გერმანელი ერის რომის წმინდა იმპერიის“ იმპერატორად დასმა, რაც შეეხება ავსტრიის იტალიურ სამფლობელოებს, მათზე პრეტენზიას ესპანეთი აცხადებდა.
ომის მსვლელობა
1740 წლის 16 დეკემბერს ფრიდრიხ II პრუსიელი აცხადებდა პრეტენზიას სილეზიაზე და თავისი არმიით სილეზიაში შეიჭრა. 1741 წლის იანვარში მთელი სილეზია პრუსიის ხელში გადავიდა. 10 აპრილს ავსტრიელები მოლვიცთან დამარცხდნენ.
მტრულ გარემოცვაში მოქცეულ ავსტრიას მხარი ინგლისმა, ნიდერლანდებმა და 1746 წლიდან რუსეთმაც დაუჭირა. ამგვარად ავსტრიული მემკვიდრეობისათვის გამართულ ომში ევროპის სახელმწიფოთა დიდი ნაწილი აღმოჩნდა ჩართული. ომის მიწურულს სამხედრო ოპერაციების მთავარმა ასპარეზმა ავსტრიის ნიდერლანდებში გადაინაცვლა, სადაც მორიც საქსონელის სარდლობით შეჭრილმა საფრანგეთის არმიამ მნიშვნელოვანი გამარჯვებები მოიპოვა ავსტრია-ინგლისის ჯარებზე ფონტენუასთან – 1745 წლის 11 მაისს, როკუსთან – 1746 წლის 11 ოქტომბერს და ლაუფელდთან – 1747 წლის 2 ივლისს. საფრანგეთის ჯარებმა დაიკავეს ციხესიმაგრეები – ანტვერპენი და მონსი.
ომის დასასრული
ავსტრიული მემკვიდრეობისათვის წარმართული ომი 1748 წლის 18 ოქტომბრის აახენის მეორე ზავით დასრულდა. ამ ზავით ავსტრია კვლავ ინარჩუნებდა სამფლობელოთა დიდ ნაწილს, ტახტზე მარია ტერეზიას უფლებებიც აღიარეს, ავსტრიის იტალიურ სამფლობელოთა ნაწილი ესპანეთს გადაეცა, სილეზიის დიდი ნაწილი კი პრუსიამ შეიერთა.
აახენის ზავმა, ფაქტობრივად, ვერ მოაგვარა ევროპის სახელმწიფოთა პოლიტიკური კონფლიქტები, რამაც, სულ რაღაც 9 წლის შემდეგ, ევროპაში მორიგი, შვიდწლიანი ომი (1756–1763) გააჩაღა, რომელიც მარია ტერეზიამ რუსეთთან კავშირში სილეზიის დასაბრუნებლად წამოიწყო ფრიდრიხ II პრუსიელთან.
ლიტერატურა
კატეგორია:XVIII საუკუნის ომები კატეგორია:ომები კატეგორია:რუსეთის ომები კატეგორია:საფრანგეთის ომები კატეგორია:გაერთიანებული სამეფოს ომები კატეგორია:ესპანეთის ომები კატეგორია:ავსტრიის ომები
სან-მიგელის დეპარტამენტი (სალვადორი)
სან-მიგელი — სალვადორის ერთ-ერთი ადმინისტრაციული დეპარტამენტი, მდებარეობს ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილში. დედაქალაქია სან-მიგელი. შედგება 21 მუნიციპალიტეტისგან.
დეპარტამენტის ფართობი 2 077 კმ²-ია, მოსახლეობა — 450 000 ადამიანი (2006 წ).
სან-მიგელი თავდაპირველად ცნობილი იყო როგორც სან-მიგელ-დე-ლა-ფრონტერა. დაარსდა 1824 წელს, ამჟამინდელი სტატუსი კი 1865 წლის 22 ივნისს მიიღო.
დეპარტამენტის ტერიტორიაზე მოყავთ მარცვლეული, შაქრის ლერწამი, ხილი, მანგრო. მინი|მარცხნივ|250პქ|ვულკანი ჩინამეკა
ლიტერატურა
კატეგორია:სალვადორის დეპარტამენტები