cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
კათოლიციზმი
ლათინური წესის ღვთისმსახურების გაჩენა და დიდი სქიზმა
დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ეკლესიებს შორის დავა XI საუკუნეში კვლავ განახლდა. ეს გამოწვეული იყო იმით, რომ ამ პერიოდში ბიზანტიის შემადგენლობაში მყოფ სამხრეთიტალიურ ეპარქიებში ნორმანებმა დაიწყეს გაბატონება, რომის პაპმა ლეო IX-მ მათ წინააღმდეგ დახმარება აღუთქვა ბერძნებს, ოღონდ სანაცვლოდ, ამ ტერიტორიის ეკლესიები ბერძნულიდან ლათინურ წესზე უნდა გადასულიყვნენ, რაც გულისმობდა რამდენიმე ძირეული ცვლილების შეტანას. ამ პერიოდში დასავლეთსა და აღმოსავლეთს შორის მთავარი განსხვავება ის იყო, რომ ლათინურ წესში ზიარებისას აუფუებელ სეფისკვერს იყენებდნენ, წირვა მხოლოდ ლათინურად აღევლინებოდა და მრსწამსში ცვლილება იყო შეტანილი ფილიოკვეს (ბერძნული მრწამსით სულიწმინდა მხოლოდ მამა ღმერთისგან გამოდის, ხოლო ლათინური ცვლილებით მამისაგანაც და ძისგანაც) დამატების სახით. პაპის ამ წინადადებას რეგიონების მმართველები დათანხმდნენ, მაგრამ ბერძნული სამღვდელოება წინ აღუდგა. სიტუაცია კიდევ უფრო გამწვავდა, როდესაც 1053 წელს პატრიარქმა მიქაელ I-მა ბერძნულ წესზე გადაიყვანა, ან საერთოდ დახურა კონსტანტინოპოლში მდებარე ლათინური ეკლესიები.
აღნიშნული კონფლიქტის მოსაგვარებლად რომის პაპმა ლეო IX-მ კონსტანტინოპოლში გააგზავნა კარდინალი ჰუმბერტ სილვა-კანდიდელი. მან კონსტანტინოპოლში თავისივე დაწერილი წერილი ჩაიტანა, რომელშიც „პაპი“ აცხადებდა, რომ მისი იურისდიქცია კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოზეც ვრცელდებოდა, იგი ასევე უარყოფდა პატრიარქის მსოფლიო ეკლესიის მეთაურობას, ეჭვქვეშ აყენებდა მის მადლმოდილებას და მოითხოვდა ბერძნულ წესში არსებულ ცდომილებათა აღმოფხვრას, რომელთაც არ აღიარებდა რომის ეკლესია.
ერთ-ერთი კამათის შემდეგ, 1054 წლის 16 ივლისს ჰუმბერტმა აია სოფიას ტაძრის საკურთხეველზე დადო ბულა, რომლითაც რომის კათოლიკე ეკლესიისაგან განკვეთილად აცხადებდა პატრიარქ მიქაელსა და სხვა მართლმადიდებელ სასულიერო პირებს. ბულაში ბერძნული წესის ეკლესია „მწვალებლობის ბუდედ“ იყო მოხსენიებული და მას მრსწამსის შეცვლაში ადანაშაულებდნენ. ამას მოჰყვა 20 ივლისს ბერძენი სასულიერო პირების კრება, რომელმაც ანათემას გადასცა რომის პაპი და დაწვა ჰუმბერტის ბულა. აქედან მოყოლებული ერთიანი საქრისტიანო გაიყო ორ მთავარ მიმდინარეობად: ლათინური წესის მომხრეებად და ბერძნული წესის მომხრეებად. ბერძნული წესის მიმდევრებმა თავს მათლმადიდებლები უწოდეს, ხოლო ლათინურისებმა ― კათოლიკეები.
ჯვაროსნული ეპოქა
მინი|353x353პქ|ურბან II-ის გამოსვლა კლერმონში სქიზმის შემდეგ დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ქრისტიანებს შორის კავშირი და კონტაქტი ფაქტობრივად გაწყდა. დასავლეთის ეკლესიაში კი ცვლილებები გრძელდებოდა. სქიზმიდან მალევე, ჰილდებრანდ სოვანელის ძალისხმევამ, გამოიწვია კარდინალთა კოლეგიის შექმნა, რომელიც ირჩევდა ახალ პაპს. 1061 წელს კოლეგიამ პირველად აირჩია ამგვარი წესით პაპი ალექსანდრე II. 1073 წელს პაპი ალექსანდრე გარდაიცვალა, მის ნაცვლად კი კოლეგიამ ახალ პაპად თავად ჰილდებრანდი აირჩია, გრიგოლ VII-ის სახელით. მის სახელსვე მიეწერება კარდინალთა კოლეგიის ძირითადი საარჩევნო სისტემის შემუშავება, რომელიც დღემდე ფუნქციონირებს. მანვე წამოიწყო ე.წ. გრიგორიანული რეფორმები, რომელიც საერო ხელისუფლების სასულიეროსთან დაქვემდებარებას ემსახურებოდა, რამაც შემდეგში რომის პაპსა და საღვთო რომის იმპერატორებს შორის დიდი დაპირისპირება გამოიწვია, უმეტესად, ეს იყო ბრძოლა ინვესტიტურისათვის. ამას მოჰყვა კომპრომისული ვორმსის კონკორდატის მიღება, რომლის მიხედვითაც საღვთო რომის იმპერატორებს ჰქონდათ ეპისკოპოსების დანიშვნის ძალაუფლება, ეპისკოპოსები კი ემორჩილებოდნენ როგორც საერო, ისე სასულიერო ხელისუფლებას.
მრავალწლიანი პაუზის შემდეგ, ბიზანტიის იმპერატორმა ალექსი I-მა გადადგა პირველი ნაბიჯი და თურქ-სელჩუკებისაგან ერთობ შევიწროვებულმა, რომის პაპსა და კათოლიკურ სამყაროს დახმარება სთხოვა. პაპ ურბან II-ს ერთობ აწუხებდა აღმოსავლეთში მიმდინარე მოვლენები, კერძოდ კი ქრისტიანული სახელწმიფოების თურქების მხრიდან შევიწროვება და წმინდა მიწის მუსლიმთა ხელში ყოფნა. ამასთან, პაპები იმედოვნებდნენ, რომ გარკვეული დროის შემდეგ ისევ მოახერხებდნენ ბერძნებთან გაერთიანებას, რის გამოც ურბან II დათანხმდა იმპერატორის თხოვნას და 1095 წელს საფრანგეთის ქალაქ კლერმონში გამოვიდა სიტყვით, სადაც სრულიად კათოლიკური სამყაროს ლიდერებს მოუწოდა დარაზმულიყვნენ წმინდა მიწისა და აღმოსავლეთის ქრისტიანების გამოსახსნელად. მარცხნივ|მინი|366x366პქ|ჯვაროსნული სახელმწიფოები 1135 წელს ურბან II-ის მოწოდებამ დიდი გამოხმაურება ჰპოვა მთელ დასავლეთ ევროპაში, რასაც 1096 წელს შედეგად მოჰყვა პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობის მოწყობა, რომლის დროსაც კათოლიკეებმა მუსლიმთა ხელიდან გამოიხსნეს და ბიზანტიას დაუბრუნეს არაერთი მნიშვნელოვანი პუნქტი, მათ შორის ქალაქი ნიკეა. 1099 წელს მათ დაიკავეს თავად იერუსალიმი და მთლიანად ლევანტის რეგიონი, სადაც დაარსდა ოთხი ქრისტიანული სახელმწიფო: იერუსალიმის სამეფო, ტრიპოლის საგრაფო, ანტიოქიის სამთავრო და ედესის საგრაფო, სათავეში კათოლიკე მონარქებით. ცხადია, გარდა მუსლიმთა ხელიდან გამოხსნისა, ჯვაროსნულ ლაშქრობას სხვა მიზანიც ჰქონდა, კერძოდ კი აღმოსავლეთში პაპის ძალაუფლებისა და კათოლიციზმის გავრცელება.
რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში ლევანტში მშვიდობა სუფევდა, ადგილობრივ სახელმწიფოებში კი ფრანგულ-ლათინური წარმოშობის კათოლიკე დიდებულები იყვნენ გაბატონებულები. მშვიდობა 1144 წელს დაირღვა, როდესაც მუსლიმებმა ედესის საგრაფო და ქალაქი ალეპო დაიპყრეს. ამას მოჰყვა მუსლიმთა თარეშის დაყება ტრიპოლსა და ანტიოქიაშიც, რის აღსაკვეთადაც რომის პაპმა ევგენი III-მ ევროპელ მონარქებს კვლავ მოუწოდა ევროპელ მონარქებს ახალი ლაშქრობისაკენ. პაპის ამ მოწოდებას მხოლოდ საფრანგეთის მეფე ლუი VII და გერმანიის მეფე კონრად III გამოეხმაურნენ და 1147 წელს დაიწყეს მეორე ჯვაროსნული ლაშქრობა. მათ წარუმატებლად სცადეს დამასკოს, აკრისა და ასკალონის აღება, მაგრამ განცდილმა მარცხებმა ორივე მონარქს დაუკარგა გამარჯვების რწმენა, რის გამოც 1149 წელს უკან გაბრუნდნენ. ამას მოჰყვა მუსლიმთა კიდევ უფრო გათამამება.
1170-იან წლებში ერთობ გაძლიერდა აიუბიდების დინასტიის ეგვიპტის სასულთნო, რომელმაც დაიპყრო სირია და მესოპოტამია, 1187 წელს კი, მიუხედავად გი დე ლუზინიანის დიდი წინააღმდეგობისა, სულთანმა სალადინმა დაიპყრო იერუსალიმი. როდესაც ეს ამბავი პაპ ურბან III-ს მოახსენეს, იგი ნერვიულობისაგან გარდაიცვალა. მის მაგივრად ახალმა პაპმა, გრიგოლ VIII-მ მოუწოდა კათოლიკე მონარქებს წმინდა მიწის გამოხსნისაკენ. 1188 წელს მოწოდებას საღვთო რომის იმპერატორი ფრიდრიხ I გამოეხმაურა და დიდი ჯარით დაიძრა წმინდა მიწისკენ, მაგრამ გზაში მდინარე სალეფზე გადასვლისას დაიხრჩო, უმეთაურო გერმანელები კი უკან გაბრუნდნენ. 1189 წელს მესამე ჯვაროსნულ ლაშქრობას ინგლისის მეფე რიჩარდ I და საფრანგეთის მეფე ფილიპ II შეუერთდნენ. ამას დაერთო ის, რომ ბიზანტიის იმპერატორი ისააკ II რეალურად მუსლიმებს უჭერდა მხარს, რის გამოც ინგლისელებმა მას 1191 წელს სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი კუნძული კვიპროსი წაართვეს და იქ კვიპროსის სამეფო შექმნეს, ასევე კათოლიკე მეფით სათავეში. ამასობაში ნადავლთან და იერუსალიმის მეფის კანდიდატურასთან დაკავშირებით ფრანგებსა და ინგლისელებს შორის უთანხმოება წარმოიშვა, რის გამოც ფილიპ II თავისი ჯარიანად უკან გაბრუნდა. ამის მიუხედავად, რიჩარდ I-მა დაიპყრო ქალაქი ასკალონი და იაფა, 1192 წელს კი სასტიკად დაამარცხა სულთანი სალადინი. იმავე წელს რიჩარდსა და სალადინს შორის გაფორმდა ზავი, რითაც მას რჩებოდა ტერიტორიების უმეტესობა და იერუსალიმი, რითაც სამეფო არსებობას განაგრძობდა. მინი|287x287პქ|კათოლიკე ჯვაროსნების მიერ მართლმადიდებლობისა და ბიზანტიის ცენტრის: კონსტანტინოპოლის აღება, 1204 წელი. 1202 წელს პაპის მოწოდებით გაძლიერებული ეგვიპტის წინააღმდეგ კიდევ ერთი ჯვაროსნული ლაშქრობა უნდა მოწყობილიყო, მაგრამ ვენეციელთა მზაკვრობის დამსახურებით, რომელთაც ეგვიპტესთან სავაჭრო კავშირის გაფუჭება არ სურდათ, ლაშქრობის გეზი შეიცვალა და მათი სამიზნე ბიზანტიის იმპერიის დედაქალაქი და მართლმადიდებლობის ცენტრი — კონსტანტინოპოლი გახდა. 1204 წელს ჯვაროსნებმა წარმატებით მოახერხეს მისი აღება, რის შემდეგაც მათ კონსტანტინოპოლი გაძარცვეს და გადაწვეს. ამის შემდეგ კათოლიკე ჯვაროსნებმა ბიზანტიის იმპერია ოთხ ნაწილად გაყვეს: ეპირის დესპოტატი, ნიკეის იმპერია, ლათინთა იმპერია და აქაიის სამთავრო, რომელთაც სათავეში ისევ კათოლიკე მონარქები ჩაუყენეს. მარცხნივ|მინი|333x333პქ|ბიზანტიის ტერიტორიაზე შექმნილი ლათინური სახელმწიფოები მართალია მოახერხეს მართლმადიდებლობის ცენტრში გაბატონება, თუმცა ვერ შეძლეს მათთან კვლავ გაერთიანება, ხოლო წმინდა მიწა კვლავ საფრთხეში იყო. ამის გამო 1215 წელს პაპმა ინოკენტი III-მ კვლავ გააკეთა ლაშქრობისაკენ მოწოდება, რომელიც 1217 წელს დაიწყო უნგრეთის მეფე ანდრაშ II-ის ხელმძღვანელობით. მისი გეგმა პირდაპირ ეგვიპტეზე თავდასხმა და მისი დაპყრობა იყო. 1218 წელს ანდრაში უკან გაბრუნდა და მეთაურობა ჰოლანდიის გრაფმა იკისრა, რომელსაც ახალმა სულთანმა იერუსალიმის დაბრუნება და ბრძოლის შეწყვეტა შესთავაზა, მაგრამ უარი მიიღო. იმავე წელს ჯვაროსნებმა აიღეს ქალაქი დუმიატი, მაგრამ მანსურიასთან დამარცხდნენ, ამიტომაც 1221 წელს სულთან ალ-კამილთან ზავი დადეს და უკან გაბრუნდნენ.
ამ წარუმატებლობის გამო 1227 წელს პაპმა გრიგოლ IX-მ ისევ გააკეთა მოწოდება წმინდა მიწის გამოხსნისაკენ, რომელსაც საღვთო რომის იმპერატორი ფრიდრიხ II გამოეხმაურა. ფრიდრიხი თავად იერუსალიმის დედოფალ იზაბელა II-ზე იყო დაქორწინებული, ამიტომაც სამეფოს გამოხსნა მის პირად ინტერესებშიც იყო. 1228 წელს ფრიდრიხმა დაიპყრო იაფა, 1229 წელს კი სულთანთან ხელშეკრულება გააფორმა და დაიბრუნა იერუსალიმში. იგი ცოტა ხნით შევიდა წმინდა ქალაქში, შემდეგ კი უკან დაბრუნდა, რასაც კათოლიკე ჯვაროსნების წმინდა ქალაქზე კონტროლის აღდგენა მოჰყვა, თუმცა 1244 წელს მათ ის კვლავ დაკარგეს. ამის გამო საფრანგეთის მეფე ლუი IX-მ 1248 წელს მეშვიდე ჯვაროსნული ლაშქრობა დაიწყო, თუმცა დიდ წარმატებას ვერ მიაღწია, ამიტომაც 1254 წელს ზავი გააფორმა სულთანთან, რომლითაც ომამდელი სტატუს-კვო შენარჩუნდა. ლუი ამით არ დანებებულა, ამიტომაც 1270 წელს მერვე ლაშქრობა წამოიწყო ტუნისის ასაღებად, თუმცა ლუის ტუნისში დავადება შეეყარა და იქვე გარდაიცვალა, რასაც ზავი მოჰყვა. 1271 წელს ლუის ძმამ, მეფე შარლ I-მა და ინგლისის პრინცმა ედუარდმა უკანასკნელი ლაშქრობა წამოიწყეს, რომელიც აბსოლუტური მარცხით დაგვირგვინდა და უკან გაბრუნდნენ. ამას აღმოსავლეთში მუსლიმების გათამამება და თანდათან ჯვაროსნული სახელმწიფოების დაკავება მოჰყვა. მათ ჯერ იერუსალიმის სამეფო დაიპყრეს, შემდეგ ანტიოქიის საგრაფო, საბოლოოდ კი ტრიპოლის საგრაფოც. 1291 წელს დაეცა ჯვაროსანთა უკანასკნელი სიმაგრე, ქალაქი აკო, რითაც ჯვაროსნული ეპოქა საბოლოოდ დასრულდა და ლევანტში კვლავ მუსლიმები გაბატონდნენ.
ავინიონის პაპობა და დასავლური სქიზმა
მინი|330x330პქ|პაპების რეზიდენცია ავინიონში XIV საუკუნის დადგომასთან ერთად კათოლიკურ სამყაროში დიდი არეულობა დაიწყო, რაც გამოწვეული იყო ფრანგი მონარქების გავლენის ზრდით ეკლესიაზე. 1305 წელს საფრანგეთის მეფე ფილიპ IV-ის გავლენით კარდინალებმა რომის პაპად წარმოშობით ფრანგი კლემენტ V აირჩიეს. სულ მალე, 1309 წელს პაპმა კლემენტმა რეზიდენცია რომიდან საფრანგეთის ქალაქ ავინიონში გადაიტანა და იქვე გადასახლდა. ამის გამო მას „ფრანგების პაპი“ უწოდეს, ხოლო იმ პერიოდს, როდესაც პაპები ავინიონში ისხდნენ, ეწოდება „პაპების ავინიონის ტყვეობა“, რომელიც თითქმის მთელ საუკუნეს გაგრძელდა. მთელი ამ დროის განმავლობაში საფრანგეთის მეფეების გავლენით პაპის თანამდებობაზე მხოლოდ ფრანგები აირჩეოდნენ. ამრიგად, კათოლიკურ სამყაროს 1309 წლიდა 1377 წლამდე სულ შვიდი ავინიონელი ფრანგი პაპი მართავდა: კლემენტ V (1305-1314), იოანე XXII (1316-1334), ბენედიქტე XII (1334-1342), კლემენტ VI (1342-1352), ინოკენტი VI (1352-1362), ურბან V (1362-1370) და გრიგოლ XI (1370-1378). მარცხნივ|მინი|288x288პქ|პაპ გრიგოლ XI-ის რომში დაბრუნება, 1377 წელი, რითაც დასრულდა ავინიონის ტყვეობა ავინიონის ტყვეობისას პაპები მთლიანად ფრანგი მონარქების მითითებებით მოქმედებდნენ, რაც სხვა ევროპელ მმართველებს დიდად აღიზიანებდა, განსაკუთრებით ფრანგული პოლიტიკის მოწინააღმდეგე ინგლისელებსა და გერმანელებს. უკვე ფილიპ IV-ისა და მისი ძეების უმემკვიდრეოდ დაღუპვამ, რასაც საფრანგეთში ვალუების გამეფება და ინგლისთან დაწყებული ასწლიანი ომი მოჰყვა, ავინიონის პაპობა ძლიერად შეირყა. ავინიონის პაპებმა დაკარგეს მთავარი მფარველი, ანუ საფრანგეთის მონარქი, რომელიც მთლიანად ომზე იყო გადართული. ამასთან, რომის პაპობის მომხრე ინგლისელთა საფრანგეთში წარმატებული ექსპანსია ერთობ აშფოთებდა ავინიონელებს, რის გამოც 1377 წელს პაპმა გრიგოლ XI-მ დატოვა ავინიონი და საზეიმოდ დაბრუნდა რომში, რითაც დასრულდა ტყვეობა და აღდგა რომის პაპობა. მინი|297x297პქ|დასავლური სქიზმის რუკა: ვარდისფრად ავინიონის პაპის მომხრეები (საფრანგეთი, შოტლანდია, ესპანეთი და ნეაპოლი), ლურჯად რომის პაპის მომხრეები (ინგლისი, იტალია, ფლანდრია, უნგრეთი, დანია, შვედეთი და პოლონეთი), ყვითლად მხარეთმონაცვლეები (საღვთო რომი და პორტუგალია). 1378 წელს, რომში დაბრუნებიდან მალევე, პაპი გრიგოლი აღესრულა. ახალი პაპის არჩევასთან დაკავშირებულ იდეოლოგიურ განსხვავებებს კი მოჰყვა დიდი განხეთქილება კათოლიკურ ეკლესიაში, რომელიც ასევე ცნობილია დასავლური სქიზმის სახელითაც. 1378 წელს თითქმის მთელი იტალიის, ინგლისის, ირლანდიის, ფლანდრიის, უნგრეთის, პოლონეთის, გერმანიისა და სკანდინავიის სასულიერო პირებმა რომის პაპად ურბან VI აირჩიეს, ხოლო ნეაპოლის, შოტლანდიის, საფრანგეთისა და ესპანეთის სამღვდელოებამ ავინიონში პაპად დასვა კლემენტ VII. ამას მოჰყვა პაპის ორი კურიის გაჩენა, რის შემდეგაც ორივე პაპმა შეაჩვენა ერთმანეთი. დასავლური სქიზმა საკმაოდ დიდ ხანს გაგრძელდა და XV საუკუნეშიც გაგრძელდა.
1409 წელს მოიწვიეს პიზის საეკლესიო კრება, რომელმაც თანამდებობიდან გადააყენა როგორც ავინიონის პაპი ბენედიქტე XIII (ანტიპაპი), ისე რომის პაპი გრიგოლ XII, მის ნაცვლად კი თანამდებობაზე ანტიპაპი ალექსანდრე V დასვა. ამ მოვლენამ სიტუაცია კიდევ უფრო გაამწვავა და გაართულა, რადგან გადაყენებულმა პაპებმა არ სცნეს საეკლესიო კრების გადაწყვეტილება და მომხრეებთან ერთად გააპროტესტეს იგი, რასაც შედეგად მოჰყვა ის, რომ კათოლიკურ სამყაროში გაჩნდა უკვე სამი პაპი. ცხადია, ეკლესიაში მიმდინარე დავამ ხელი შეუწყო მთელ ევროპაში სხვადასხვა ერეტიკული სწავლებების გავრცელებას, რაც დიდ უკმაყოფილებას იწვევდა არისტოკრატიაშიც, რადგან ახალი სწავლებები უმეტესად ფეოდალური წყობის წინააღმდეგ იყო მიმართული. ამიტომ, ამით უკმაყოფილო ევროპელმა დიდებულებმა კვლავ ერთიანი ეკლესიის ჩამოყალიბება მოითხოვეს. სწორედ ამის გამო, 1414 წელს მოიწვიეს კონსტანცის საეკლესიო კრება, რომელიც 1418 წლამდე გაიწელა, თუმცა შედეგი გამოიღო. კრების დადგენილებამ თანამდებობიდან გადააყენა სამივე პაპი: იოანე XXIII, გრიგოლ XII და ბენედიქტე XIII, მათ ნაცვლად კი რომის პაპად აირჩია მარტინ V, რითაც საბოლოოდ დასრულდა დასავლური სქიზმა.
რეკონკისტას დასასრული და ინკვიზიციის გაჩენა
მინი|307x307პქ|ინკვიზიციის მიერ ჟანა დ’არკის კოცონზე დაწვა ჯვაროსნული ლაშქრობებისა და დასავლური სქიზმის პარალელურად, არაბების მიერ დაპყრობილ იბერიის ნახევარკუნძულზე ესპანელები და პორტუგალიელები აქტიურად აწარმოებდნენ მუსლიმთაგან განმათავისუფლებელ ომებს, რაც ისტორიაში რეკონკისტას სახელითაა ცნობილი. იმავდროულად, გახშირებული ერეტიკული სწავლებების წინააღმდეგ საბრძოლველად, 1215 წელს შემდგარი ლატერანის საეკლესიო კრების დადგენილებით, შეიქმნა კათოლიკე ეკლესიის სასამართლო ტრიბუნალი — ინკვიზიცია, რომელსაც კათოლიკე სასულიერო პირები მართავდნენ. ბრალდებულს ეძლეოდა თავის მართლების საშუალება, თუმცა მის წინააღმდეგ გამოდიოდნენ მოწმეები და თავად კათოლიკე ეკლესია, რის გამოც, ფრანცისკელი ბერის, ბერნარდ დელისიეს სიტყვებით, ინკვიზიციისაგან თავის დაღწევა და მასზე თავის გამართლება ისეთი რთული საქმე იყო, რომ ერეტიკოსობაში დადანაშაულების შემთხვევაში, თავად წმინდა პეტრე და წმინდა პავლეც ვერანაირად გაიმართლებდნენ თავებს. ინკვიზიცია მთელ კათოლიკურ ევროპაში მოქმედებდა, თუმცა განსაკუთრებული აქტიურობით ესპანეთსა და პორტუგალიაში გამოიყენებოდა. მას შემდეგ, რაც ინკვიზიცია ბრალდებულს დამნაშავედ სცნობდა, ხდებოდა შესაბამისი სასჯელით დასჯა, რაც უმეტესად კოცონზე დაწვა იყო. ეს იმიტომ, რომ მიიჩნევდნენ, რომ თუ ერეტიკოსი და ჯადოქარი ამქვეყნიურ ცხოვრებაშივე დაიწვებოდა ცეცხლზე და იგემებდა ჯოჯოხეთურ ტანჯვას, იგი ცოდვებისაგან განიწმინდებოდა. სწორედ ამის გამო, საუკუნეთა განმავლობაში უამრავი ადამიანი დაწვეს კოცონზე მთელ ევროპაში მწვალებლობისა და ჯადოქრობის ბრალდებით, მათ შორის: ჟანა დ’არკი, გალილეო გალილეი, ჯორდანო ბრუნო და ა.შ.
რაც შეეხება რეკონკისტას, იგი ერთობ ხანგრძლივი და რთული პროცესი აღმოჩნდა. ის ჯერ კიდევ 722 წელს დაიწყო ასტურიის სამეფოს დამაარსებელმა მეფე პელაიომ და გასტანა XV საუკუნის ბოლომდე. რეკონკისტას დასრულებას ის ფაქტორიც უშლიდა ხელს, რომ ესპანური სამეფოები დაქსაქსულები იყვნენ და არ იბრძოდნენ ერთობლივად, რასაც პერიოდულად თავად მათ შორის ატეხილი ომებიც ემატებოდა ხოლმე. მიუხედავად ამისა, ისინი პერიოდულად აახლებდნენ ომს მუსლიმთა წინააღმდეგ და მიიწევდნენ სამხრეთისაკენ. 1035 წელს დამოუკიდებლები გახდნენ კასტილიისა და არაგონის სამეფოები, 1037 წელს კი კასტილია ლეონის სამეფოსთან გაერთიანდა და გახდა მთავარი ესპანური სამეფო. 1031 წელს დაიშალა კორდოვის საამირო, რამაც ესპანელებს ბიძგი მისცა. მარცხნივ|მინი|315x315პქ|უკანასკნელი მუსლიმი ამირა გრანადის გასაღებს გადასცემს მეფე ფერდინანდსა და დედოფალ ისაბელს, 1492 წელი 1085 წელს კასტილიელებმა გამოიხსნეს ქალაქი ტოლედო, რომელიც მათ დედაქალაქად იქცა. რამდენიმე წელში არაგონელებმა დაიპყრეს ვალენსიაც. რეკონკისტას წარმატებმა ჩრდილოეთ აფრიკიდან გადმოსულმა ალმორავიდებმა შეაჩერეს და ვალენსია დაიბრუნეს. 1118 წელს არაგონელებმა მათ სარაგოსა წაართვეს. აღსანიშნავია, რომ რეკონკისტა ასევე იყო კათოლიციზმისა და ისლამის დაპირისპირების განსახიერებაც, რამეთუ ესპანელების წინსვლასთან ერთად მუსლიმურ ქალაქებში შედიოდა კათოლიკური აღმსარებლობა, მოსახლეობა ნებით თუ ძალით ინათლებოდა და მეჩეთები ეკლესიებად კეთდებოდა. 1139 წელს შეიქმნა პორტუგალიის სამეფოც, რომელიც ასევე აქტიურად ჩაება რეკონკისტაში, დაიპყრო ლისაბონი და მუსლიმები თანდათან მთლიანად გააძევა. სწორედ პორტუგალია გახდა პირველი სამეფო, რომელმაც რეკონკისტა დაასრულა ალგარვის დაპყრობით.
აღმოჩენების ეპოქა
მინი|372x372px|ესპანეთის კოლონიური იმპერია და მისი ინტერესის სფეროები თავისი ძლიერების პიკზე ესპანეთის გამაერთიანებელი და რეკონკისტას დამასრულებელი მეფე-დედოფლის, ისაბელ კასტილიელისა და ფერდინანდ არაგონელის სახელს უკავშირდება ასევე აღმოჩენების ეპოქის დაწყება. მათ დააფინანსეს ქრისტეფორე კოლუმბის მოგზაურობა, რომელმაც შემთხვევით აღმოაჩინა ამერიკის კონტინენტი და იგი ესპანეთის საკუთრებად გამოაცხადა. ესპანელებმა ახალი სამყაროს დაპყრობასა და კოლონიზაციას მალევე მიჰყვეს ხელი. იქიდან უამრავი სიმდიდრე და ახალი პროდუქტები გამოჰქონდათ. რომის პაპმა ალექსანდრე VI-მ მათ კურთხევაც მისცათ, ახალი სამყაროს ათვისებისა და იქ კათოლიციზმის გავრცელებისათვის. სულ მალე ამერიკის კოლონიზაციაში პორტუგალიაც ჩაება, რამაც ესპანეთი და პორტუგალია მსოფლიოს უდიდეს, უმდიდრეს და ერთობ ძლიერ იმპერიებად აქცია. სულ მალე მათ ხელში აღმოჩნდა თითქმის მთელი ამერიკა და აფრიკის სანაპიროები, სადაც ისინი თავიანთი ენისა და კულტურის გარდა, ავრცელებდნენ კათოლიციზმსაც, რამაც დღეისათვის კათოლიკობის უდიდესი კერები შექმნა, ევროპაზე დიდებიც კი (ბრაზილია, არგენტინა, მექსიკა, კოლუმბია და სხვა). გარდა ამერიკისა და აფრიკისა, ესპანელები და პორტუგალიელები ეწეოდნენ აზიის კოლონიზაციასაც, რითაც აიხსნება ის, რომ დღეისათვის ფილიპინები აზიის უდიდესი ქრისტიანული და კათოლიკური ქვეყანაა, ასევე ტიმორი, მათსავე სახელს მიეწერება კათოლიკური კერების გაჩენა ინდოეთში. აღსანიშნავია, რომ პორტუგალიელი იეზუიტი მისიონერები აქტიურად მოღვაწეობდნენ ინდოეთში, ჩინეთსა და იაპონიაში, რასაც ამ ქვეყნებში კათოლიკური სამრევლოების გაჩენა მოჰყვა. მოგვიანებით კოლონიზაციაში ასევე აქტიურად ჩაება ასევე კათოლიკური აღმსარებლობის მქონე საფრანგეთი, რომელმაც არაკათოლიკეებს აუკრძალა კვებეკსა და სხვა ფრანგულ კოლონიებში დასახლება. უნდა აღინიშნოს, რომ სწორედ ამის გავლენით დღემდე კანადის მოსახლეობის უმრავლესობა აღმსარებლობით კათოლიკეა და ასევე კათოლიციზმის ერთგული დარჩა წარსულში ფრანგების კოლონია, თუმცა ამჟამად აშშ-ს შტატი ლუიზიანა. კათოლიციზმი დღემდე მთავარი რელიგიური კონფესიაა აშშ-ში შემავალ, თუმცა წარსულში ესპანეთის კოლონიად მყოფ შტატებში, როგორებიცაა: კალიფორნია, ტეხასი, ნიუ-მექსიკო, არიზონა და ა.შ.
ადრეული პროტესტანტები და ჰუსიტური ომები
პირველი პრე-რეფორმაციული პროტესტანტული დაჯგუფებები კათოლიკურ სამყაროში ჯერ კიდევ 1170-იან წლებში გაჩნდა. იგი საფრანგეთის ქალაქ ლიონში წარმოიშვა გაღატაკებულ გლეხთა შორის და მალევე გავრცელდა სხვა რეგიონებშიც. მათ თავს ვალდენსები უწოდეს და ძლიერად გამოხატული ანტიკათოლიკური განწყობით გამოირჩეოდნენ, უმეტესად მტრულად უყურებდნენ მდიდარ ფეოდალებსა და კიდევ უფრო გამდიდრებულ კათოლიკე სასულიერო პირებს. შესაბამისად, მათი მოძღვრება ქონებრივ უთანასწორობასა და ოქროსმოყვარეობას უპირისპირდებოდა. 1215 წელს რომის კათოლიკე ეკლესიამ ეს მიმდინარეობა ერესად გამოაცხადა და დაიწყო მათი სასტიკი დევნა, თუმცა პატარა სექტებად გადარჩენა მაინც მოახერხეს, პროტესტანტული რეფორმაციის დროს კი კალვინისტებთან გაერთიანდნენ და ასიმილირდნენ. ასეთივე ხასიათს ატარებდა XIV საუკუნის ჰოლანდიელ გლეხებში გაჩენილი რეფორმაციული მიმდინარეობა, რომელსაც ლოლარდები ეწოდებოდათ. იგი მალევე ინგლისში გავრცელდა და მსგავსად ვალდენსებისა, რეფორმაციისას ანგლიკანებთან და კალვინისტებთან გაერთიანდნენ. მარცხნივ|მინი|იან ჰუსის კოცონზე დაწვა შემდეგში უკვე XV საუკუნის ინგლისელი და ჩეხი რეფორმატორების იდეებისაგან შთაგონებულმა ჩეხმა მქადაგებელმა იან ჰუსმა, თავი მოუყარა მათ თეორიებს და ისტორიაში პირველად შექმნა მწყობრი რეფორმატორული მოძღვრება, რომლის მიმდევრებსაც შემდეგში მისსავე პატივსაცემად ჰუსიტები ეწოდათ. იგი ღიად დაუპირისპირდა კათოლიკურ იდეოლოგიასა და მის მომხრე გაბატონებულ არისტოკრატიას. მისი მოწოდებით ეკლესია უნდა დაბრუნებოდა პირველად სახეს, ხოლო საზოგადოებრივი ცხოვრება უნდა შეცვლილიყო წმინდა წერილის მიხედვით, ფეოდალებს კი სტატუსი მხოლოდ მაშინ უნდა შენარჩუნებოდნენ, თუკი ისინი სრულად დაიცავდნენ ქრისტიანულ მოღძვრებას. ვინაიდან მას ბევრი მიმდევარი გამოუჩნდა მთელ ჩეხეთში, ამან პაპის ყურადღებაც მიიპყრო და 1410 წელს მან შეაჩვენა იან ჰუსი. 1412 წელს ჰუსი ღიად დაუპირისპირდა ინდულგენციებით ვაჭრობას, რის გამოც პრაღიდან გააძევეს. სწორედ გადასახლებისას დაასრულა მან თავისი ტრაქტატი და ჩეხურ ენაზე თარგმნა ბიბლია, რაც აკრძალული იყო, რამეთუ მაშინდელი დოგმატით ღვთის სიტყვა მხოლოდ ლათინურად, ბერძნულად, ან ებრაულად უნდა წაკითხულიყო. 1414 წელს ამის გამო იგი კონსტანცის საეკლესიო კრებაზე გამოიძახეს, სადაც დააპატიმრეს და 1415 წელს ინკვიზიციამ იგი კოცონზე დაწვა, როგორც ერეტიკოსი.
ჰუსის შეჩვენებამ და დაწვამ ვერ შეაჩერა მთელ ჩეხეთში მოდებული ჰუსიტური მოძრაობა, რასაც 1420 წელს შედეგად მოჰყვა ჰუსიტური ომების დაწყება. ჰუსიტებს იან ჟიჟკა მეთაურობდა, ხოლო კათოლიკეებს საღვთო რომის იმპერატორი სიგიზმუნდ I, რომლის მხარესაც იბრძოდნენ გერმანელი, პოლონელი, უნგრელი, სილეზიელი და იტალიელი კათოლიკეები. რომის პაპმა იმპერატორის ჩეხეთში ლაშქრობა ანტი-ჰუსიტურ ჯვაროსნულ ლაშქრობად გამოაცხადა და მხარდაჭერა გამოუცხადა. ამის მიუხედავად, იმავე წლის მაისში ჰუსიტებმა ჟიჟკას მეთაურობით პრაღა დაიკავეს. მიუხედავად რამდენიმეთვიანი ალყისა, სიგიზმუნდ I ვიტკოვის მთაზე გადამწყვეტ ბრძოლაში დამარცხდა, რის გამოც იძულებული გახდა პრაღისათვის ალყა მოეხსნა, რის შემდეგაც ჰუსიტებმა ხელში ჩაიგდეს მთელი მორავიაც.
1421 წლიდან თავად ჰუსიტების ორ პარტიას შორის წარმოიშვა უთანხმოება და გაიყვნენ, რითაც იმპერატორმა სიგიზმუნდმა ისარგებლა და პაპის მოწოდებით მათ წინააღმდეგ მეორე ჯვაროსნული ლაშქრობა მოაწყო. მომარაგების პრობლემებისა და არაერთი დიდი მარცხის შემდეგ, მიუხედავად ჟიჟკას ჯარების უკან დახევისა, ჯვაროსნები უკან გაბრუნდნენ. 1423 წელს ჰუსიტები თავად მორავიასა და უნგრეთს შეესივნენ. ისინი მდინარე დუნაიმდე მივიდნენ, თუმცა გზად იმპერატორის დიდი ლაშქარი გადაეღობათ, ამიტომაც ჟიჟკა უბრძოლველად გაბრუნდა ჩეხეთში. უნგრეთში მომხდარმა წარუმატებლობამ ჰუსიტთა ორი ფრთა კვლავ დაუპირისპირა ერთმანეთს, რასაც მათ შორის სამოქალაქო ომის დაწყება მოჰყვა. 1424 წელს იან ჟიჟკა გარდაიცვალა და იგი პროკოპ დიდმა ჩაანაცვლა, თუმცა ჩეხეთს შავი ჭირი მოედო, რამაც დიდად შეასუსტა ჰუსიტების პოზიციები. ამის გამო, 1425 წელს კათოლიკეებმა მესამე ანტი-ჰუსიტური ლაშქრობა წამოიწყეს, თუმცა ამჯერადაც წარუმატებლად დასრულდა. მინი|302x302პქ|ლიპანის ბრძოლა 1426 წელს ბრანდენბურგის კურფიურსტმა, რომელმაც თავი კათოლიციზმის დამცველად მიიჩნია, მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობა წამოიწყო ჰუსიტების წინააღმდეგ, თუმცა მანაც ვერ მიაღწია წარმატებას. ამით გათამამებულმა ჰუსიტებმა არაერთხელ დაარბიეს ავსტრია, საქსონია და სილეზია, რის შემდეგაც ვენასაც კი შემოარტყეს ალყა, თუმცა უშედეგოდ. 1431 წელს ასევე კრახით დასრულდა მეხუთე ჯვაროსნული ლაშქრობა ჰუსიტების წინააღმდეგ.
მიუხედავად ხუთი ჯვაროსნული ლაშქრობის მოგერიებისა, ჰუსიტთა მთავარი ფრთის, ტაბორიტების პოზიცია ძალიან არამყარი იყო. მათი მეორე ფრთა, უტრავკისტები შემდეგ კათოლიკეებს შეეკრნენ, რამაც ისინი ერთობ რთულ სიტუაციაში ჩააყენა. 1434 წელს ლიპანის ბრძოლაში კათოლიკეებმა და უტრავკისტებმა ერთობლივად სასტიკად დაამარცხეს ტაბორიტები, რის შემდეგაც მათ დაკარგეს ჰუსიტების ლიდერობა და საბოლოოდ განადგურდნენ. ამას მოჰყვა 1436 წელს კათოლიკე იმპერატორ სიგიზმუნდ I-ის ჩეხეთის მეფედ დასმა, რამაც საბოლოოდ დაასრულა ჰუსიტური ომები.
ლუთერის გამოჩენა და მოღვაწეობა
მარცხნივ|მინი|მარტინ ლუთერი ეკლესიის კარზე აკრავს 95 თეზისს, რითაც დაიწყო რეფორმაცია XV საუკუნის ჩეხეთში განვითარებულმა ჰუსიტურმა მოძრაობამ ბიძგი მისცა სხვა ევროპულ ანტიკათოლიკურ მოძრაობებსაც. ამ დროისათვის რომის კათოლიკე ეკლესიას უკვე ბევრი აკრიტიკებდა იქ არსებული გარყვნილების, კორუფციისა და, უმეტესად კი, ინდულგენციებით ვაჭრობის გამო. ინდულგენცია, რაც კათოლიკური გაგებით ცოდვების სრულ მიტევებას გულისხმობს, რომის ეკლესიამ ფურცლების სახით სავაჭრო საგნად აქცია. კათოლიკე სასულიერო პირები ამტკიცებდნენ, რომ თუ ინდულგენციის ფურცელს შეიძენდი, ცოდვები სრულად მოგეტევებოდა და დაიმკვიდრებდი ცათა სასუფეველს. ცხადია, ცოდვის სიმძიმიდან გამომდინარე ინდულგენციებს სხვადასხვა ფასი ჰქონდა. აღსანიშნავია, რომ ამით კათოლიკე ეკლესიამ ერთობ დიდი სიმდიდრე დააგროვა, თუმცა ბევრი მტერი და მოწინააღმდეგეც გაიჩინა. კათოლიკური სამყაროს განსაკუთრებული უკმაყოფილება პაპ ალექსანდრე VI-ის დროს დაიწყო, რომელიც ცნობილი იყო თავისი ავხორცი ცხოვრებით. მას თავისი საყვარლის, ვანოცა დეი კატანეისგან არაერთი უკანონო შვილი ჰყავდა, რომელთაც ევროპელ მონარქებზე აქორწინებდა, ასევე ცნობილია მისი მეორე საყვარელიც, ჯულია ფარნეზე, რომლისგანაც აღზევდნენ ფარნეზეები და გაბატონდნენ პარმაში. დადიოდა ჭორები, რომ პაპის უკანონო შვილებს ერთმანეთთან ინცესტური კავშირებიც ჰქონდათ, თავად პაპმა კი რამდენჯერმე მოაწყო ორგია, რაც კათოლიკური სამყაროს აღშფოთებას იწვევდა. მინი|296x296პქ|პაპი ლეო X, ვის დროსაც დაიწყო პროტესტანტული რეფორმაცია სწორედ ამ პერიოდში, XVI საუკუნის დასაწყისში გამოჩნდა მარტინ ლუთერი. 1517 წელს საქსონიაში, თანამედროვე გერმანიაში, ეკლესიის კარზე ავგუსტინელმა ბერმა მარტინ ლუთერმა მიაჭედა თავისი ჩამოწერილი ოთხმოცდათხუთმეტი თეზისი, რომელშიც ჩამოწერილი იყო კათოლიკე ეკლესიის ყველა ნაკლოვანება და მათ აღმოფხვრას ისახავდა მიზნად. მისი თეზისები აპროტესტებდნენ კათოლიკე ეკლესიის დოქტრინის ძირითად პუნქტებს, მათ შორის ინდულგენციებით ვაჭრობას, რის გამოც 1521 წლის ლაიფციგის დებატების დადგენილებით პაპმა ლეო X-მ იგი ეკლესიიდან განკვეთა. ამის მიუხედავად, ლუთერმა აქტიური მუშაობა განაგრძო და მალე საკმაოდ მრავალმრიცხოვანი მრევლიც გამოუჩნდა მთელ გერმანიაში, რომლებმაც თავს ლუთერანები უწოდეს. მისი იდეებით შთაგონებულმა სხვა რეფორმატორებმა, როგორებიც იყვნენ ულრიხ ცვინგლი შვეიცარიაში და ჟან კალვინი საფრანგეთში, დაიწყეს ლუთერის მსგავსად რეფორმატორული მოძრაობები და შექმნეს თავიანთი პროტესტანტული ეკლესიები, რომლებიც დღემდე აქტიურად ფუნქციონირებს. კალვინი მალევე იქნა საფრანგეთიდან განდევნილი, თუმცა მისმა იდეებმა დიდი პოპულარობა ჰპოვა ნიდერლანდებსა და შოტლანდიაში, სადაც კალვინიზმი უცებ გავრცელდა, ცვინგლიანობა კი შვეიცარიის არაერთ პროვინციაში გაბატონდა, თუმცა ვერ შეძლო კათოლიციზმის ბოლომდე განდევნა. რაც შეეხება ლუთერს, იგი XVI საუკუნის მეორე ნახევრამდე ცხოვრობდა და ქადაგებდა, მისი მოღვაწეობისას ლუთერანობა გასცდა გერმანიის საზღვრებს და მოედო მთელ სკანდინავიასა და ბალტიისპირეთს.
რეფორმაცია გერმანიაში
მარცხნივ|მინი|274x274პქ|იმპერატორი კარლ V მიუჰლბერგის ბრძოლაში, შმალკადენის ომი, 1548 წელი. ჯერ კიდევ 1521 წელს, რომის პაპმა ლეო X-მ საღვთო რომის იმპერატორ კარლ V-ს სთხოვა ლუთერის შეჩერება, რის გამოც იმპერატორმა იგი ვორმსში გერმანელ მთავართა კრებაზე დაიბარა და მოსთხოვა თავისი მოძღვრების დაგმობა, რაზეც უარი მიიღო. ამის გამო იან ჰუსის მსგავსად, კათოლიკურ ინკვიზიციას ლუთერი კოცონზე უნდა დაეწვა, თუმცა იგი საქსონიის კურფიურსტმა იხსნა და თავისთან შეიფარა. მართალია კურფიურსტი ფრიდრიხ III ბოლომდე კათოლიკედ დარჩა, თუმცა იგი იზიარებდა ლუთერის იდეებს.
სიტუაცია მას შემდეგ დაიძაბა, რაც 1525 წელს პრუსიის საჰერცოგო ოფიციალურად გახდა პირველი ლუთერანული სახელმწიფო გერმანიაში. პრუსიის ჰერცოგმა ალბერტმა სახელმწიფოს რელიგიად ევანგელისტური ლუთერანობა გამოაცხადა, რამაც იმპერატორი კარლის აღშფოთება გამოიწვია. კარლი შიშობდა, რომ ალბერტს სხვა გერმანელი მთავრებიც მიბაძავდნენ, რაც მის იმპერიასა და მმართველობას კარგს არაფერს უქადდა, რამეთუ კათოლიკურ ევროპაში პროტესტანტულ წყობაზე გადასვლა გერმანიას პოლიტიკურ იზოლაციამდე მიიყვანდა. კარლის შიში მალევე ახდა და 1526 წელს ჰესენის ლანდგრაფმა, 1527 წელს საქსონიის კურფიურსტმა, 1530 წელს პფალცის კურფიურსტმა, ხოლო 1534 წელს ვიურტემბერგის ჰერცოგმა, ღიად მიიღეს ლუთერანობა და თავიანთი დომენიანად განუდგნენ რომის კათოლიკე ეკლესიას.
იმპერატორმა კარლმა არ სცნო მათი ქმედებები და ასევე დაგმო აუგსბურგის აღსარება, რასაც თიურინგიაში მოჰყვა პროტესტანტ მთავართა მიერ შმალკალდენის კავშირის შექმნა, რასაც 1546 წელს შედეგად მოჰყვა ამ კავშირის წევრებსა და კარლ V-ს შორის შმალკალდენის ომის დაწყება. იმპერატორმა 1548 წელს სასტიკად დაამარცხა ლუთერანი მთავრები და პასაუს ხელშეკრულებით დაშალა მათი კავშირი, თუმცა ამას რეფორმაციის შეჩერება არ მოჰყოლია. საბოლოოდ კარლ V იძულებული გახდა დათმობებზე წასულიყო და 1555 წელს პროტესტანტებთან გააფორმა აუგსბურგის ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც საღვთო რომის იმპერიაში გამოცხადდა რელიგიური თავისუფლება, რითაც შეწყდა ლუთერანების დევნა. ოღონდ, რელიგიურ თავისუფლებას თავისი პირობები ჰქონდა: ყველა ადამიანი თავისი მთავრის აღმსარებლობის უნდა ყოფილიყო, ანუ ლუთერანი ვერ იცხოვრებდა კათოლიკურ სამთავროში და ვერც კათოლიკე ლუთერანულში, რასაც შემდეგ წლებში გერმანულ სამთავროებს შორის მოსახლეობის დიდი გადასახლებები მოჰყვა.
რეფორმაცია ინგლისსა და შოტლანდიაში
მინი|324x324პქ|დედოფალი კატალინა არაგონელი ევედრება თავის მეუღლეს, ინგლისის მეფე ჰენრი VIII-ს, რათა გადააფიქრებინოს განქორწინება და რომის ეკლესიასთან კავშირის გაწყვეტა ინგლისში რეფორმაცია შედარებით უფრო გვიან, 1530-იან წლებში დაიწყო, რასაც, გერმანიისაგან განსხვავებით, არ ჰქონია რელიგიური საფუძვლები. ყველაფერი ინგლისის მეფე ჰენრი VIII-ის უკმაყოფილებით დაიწყო, რომელსაც მეუღლე, დედოფალი კატალინა არაგონელი ვაჟს ვერ უჩენდა. მათ მხოლოდ ერთი გოგონა ჰყავდათ, რასაც ჰენრი იმას აბრალებდა, რომ ღმერთი გაუწყრა და არ აძლევდა მამრობითი სქესის მემკვიდრეს, რადგანაც დედოფალი კატალინა ჰენრიმდე მის ძმაზე, უელსის პრინც არტურზე იყო დაქორწინებული. ამ მიზეზების გამო ჰენრიმ კატალინასთან არსებული ქორწინების ანულაცია და თავის საყვარელ ანა ბოლეინზე ქორწინება განიზრახა, რომელიც დაჟინებით ჰპირდებოდა მას ვაჟის გაჩენას. ამის გამო ჰენრი VIII-მ რომის პაპ კლემენტ VII-ს ოფიციალურად მოსთხოვა ქორწინების ანულირება, მიზეზად კი კატალინასა და არტურის ქორწინების ვალიდურობას უსახელებდა, თუმცა თავად დედოფალი ამბობდა, რომ მისი და პრინცის ქორწინება არ ყოფილა კონსუმირებული და ჰენრის კანონიერი ცოლი იყო. ამას ემატებოდა ისიც, რომ პაპი კლემენტე საღვთო რომის იმპერატორისა და ესპანეთის მეფის, კარლ V-ის ძლიერი ზეწოლის ქვეშ იყო, რომელიც დედოფალ კატალინას დისწულად ერგებოდა და პაპს კატეგორიულად უკრძალავდა დეიდამისის ქორწინების გაუქმებას. ამის გამო კლემენტ VII-მ მეფეს ქორწინების ანულირებაზე უარი უთხრა, რამაც განარისხა ჰენრი VIII და ანა ბოლეინის წაქეზებით, 1533 წელს საკუთარი, ინგლისის ანგლიკანური ეკლესია ჩამოაყალიბა, რომლის მეთაურიც თვითონვე იყო და გამოეყო რომის კათოლიკე ეკლესიას. მარცხნივ|მინი|332x332პქ|კალვინისტი მქადაგებელი ჯონ ნოქსი, რომელიც მუდმივად ეწინააღმდეგებოდა კათოლიკე დედოფალ მერი სტიუარტსა და მის მმართველობას, ცდილობს დედოფლის გადაბირებას ამგვარ პირობებში ჰენრი გაეყარა კატალინას და ცოლად ანა ბოლეინი შეირთო, თუმცა ვაჟი მასთანაც არ შეეძინა. ამის შემდეგ ჰენრი კიდევ ოთხჯერ დაქორწინდა და ხელმძღვანელობდა ინგლისის რეფორმაციას, რასაც დიდი წინააღმდეგობა და მსხვერპლი მოჰყვა. დიდებულთა ნაწილი კეთილდღეობის შესანარჩუნებლად დაემორჩილა მას და ანგლიკანი გახდა, თუმცა ბევრმა უარი თქვა, ამიტომაც მეფემ ისინი სიკვდილით დასაჯა, მათ შორის იყო ჰენრის ახლო მეგობარი თომას მორიც, რომელიც რომის კათოლიკე ეკლესიამ წმინდანად შერაცხა. აღსანიშნავია, რომ ჰენრის ქმედებებს ეწინააღმდეგებოდა მისი ოჯახიც, მაგალითად, მისი დები: მერი და მარგარეტ ტიუდორები, ბოლომდე კათოლიკე ეკლესიის ერთგულები დარჩნენ, ისევე, როგორც თავად ჰენრის უფროსი ქალიშვილი. ამის მიუხედავად, მან მთელი ინგლისი და უელსი ანგლიკანურ წყობაზე გადაიყვანა, თუმცა იგივე ვერ მოახერხა ირლანდიაში, რომელიც ასევე კათოლიკე ეკლესიის ერთგული დარჩა.
იგი ასევე აქტიურად აფინანსებდა შოტლანდიელ კალვინისტებსა და მათ მეთაურ ჯონ ნოქსს, რომლებმაც ისარგებლეს მეფის ნაადრევი დაღუპვითა და დედოფალ მერი სტიუარტის არასრულწლოვანებით და შოტლანდია მთლიანად კალვინიზმზე მოაქციეს. მოგვიანებით, მერი ერთობ არაპოპულარული იყო შოტლანდიაში კათოლიკობისა და პაპის ერთგულების გამო. მერი ცდილობდა ქვეყანაში რელიგიური შემწყნარებლობა შემოეღო, რათა კათოლიკეებსა და კალვინისტებს მშვიდობიანად ეცხოვრათ, ამის გამო შვილი პროტესტანტულ აღმსარებლობაზეც მოაქცია, მაგრამ იგი საბოლოოდ მაინც დაამხეს და გააძევეს, რითაც შოტლანდიაში კათოლიკეთა მმართველობა დასრულდა. მინი|255x255პქ|[[ჯეიმზ II (ინგლისი)|ჯეიმზ II და დედოფალი მარია მოდენელი შვილებთან ერთად, ბრიტანეთის ისტორიაში უკანასკნელი ღიად კათოლიკე მონარქები]] ჰენრის შემდეგ ტახტი მისმა ძემ, პირველმა ანგლიკანმა მეფემ დაიკავა, რომელიც მალევე უნაყოფოდ დაიღუპა და ტახტი ჰენრისა და კატალინას კათოლიკე ასულმა, მერი I-მა დაიკავა. იგი მალევე ესპანეთის მეფეზე დაქორწინდა და დაიწყო ინგლისში კათოლიციზმის კვლავ გავრცელება. იმის გამო, რომ ამ გზაზე იგი ძალადობასაც არ ერიდებოდა, ინგლისელებმა სისხლიანი მერი შეარქვეს. მალევე მერიც დაიღუპა და ტახტი ჰენრის კიდევ ერთმა ანგლიკანმა შვილმა, დედოფალმა ელისაბედ I-მა დაიკავა. მან მოახერხა რელიგიური შემწყნარებლობის შემოღება, რითაც ინგლისში რეფორმაციის ეპოქა დასრულდა.
ელისაბედის გარდაცვალების შემდეგ ტახტი ჰენრი VIII-ის დის, მარგარეტის შვილთაშვილმა, შოტლანდიის მეფე ჯეიმზ I-მა დაიკავა. ჯეიმზიცა და მისი ცოლიც ანგლიკანები იყვნენ, რამაც კათოლიკე ინგლისელებში პროტესტი გამოიწვია და შეთქმულების მოწყობის გზით სცადეს მათი დახოცვა, თუმცა ამაოდ. ჯეიმზის შემდეგ ტახტზე მისი ძე ავიდა, რომელიც ერთობ სწყალობდა კათოლიკეებს, მეტიც, მან საფრანგეთის კათოლიკე პრინცესაზე იქორწინა, რის გამოც მას ფარულ კათოლიკეობაში სდებდნენ ბრალს. ამის შემდეგ სტიუარტთა დინასტიის ყველა დედოფალი აღმსარებლობით კათოლიკე იყო, რაც ქვეყნის რომის ეკლესიასთან აშკარა დაახლოვებას იწვევდა. მას შემდეგ, რაც ჯეიმზ II-მ ოფიციალურად მიიღო კათოლიკობა, ცოლად კათოლიკე პრინცესა შეირთო და ტახტის მემკვიდრეც კათოლიკედ მონათლა, ინგლისელები ამბოხდნენ და სახელოვანი რევოლუციის გზით დაამხეს ისინი. სწორედ ასე დასრულდა ბრიტანეთის ისტორიაში უკანასკნელი კათოლიკე მონარქების მმართველობა, რომლებიც საფრანგეთში გაიქცნენ. მოგვიანებით კათოლიკეებმა იაკობინური ომები წამოიწყეს, თუმცა ამ ქვეყანაში ბოლომდე რომის კათოლიკე ეკლესიის აღდგენა ვეღარ მოხდა. მარცხნივ|მინი|304x304პქ|რეფორმაციის მსვლელობა ევროპაში: მწვანედ კათოლიკეები, ლურჯად კი პროტესტანტები
რეფორმაცია სკანდინავიასა და ბალტიისპირეთში
სკანდინავიაში რეფორმაციამ მალევე შეაღწია გერმანიიდან. კალმარის უნიაში გაერთიანებით უკმაყოფილო სკანდინავიური ერები გამუდმებით ეძებდნენ მიზეზებს კავშირის დასაშლელად, რეფორმაცია კი ამ მიზეზად იქცა. მას შემდეგ, რაც მეფე კრისტიან II-მ სტოკჰოლმში დამოუკიდებლობის მომხრე პროტესტანტი დიდებულების ხოცვა-ჟლეტა მოაწყო, შვედური რეფორმაცია გააქტიურდა. 1523 წელს შვედეთმა ფინეთის საჰერცოგოსთან ერთად დამოუკიდებლობა გამოაცხადა კალმარის უნიისაგან და მეფედ ლუთერანი გუსტავ I ვაზა აირჩიეს, რომელმაც ისტორიაში ერთ-ერთმა პირველმა გამოაცხადა ლუთერანობა სახელმწიფო რელიგიად და გამოეყო რომის კათოლიკე ეკლესიას.
სულ მალე იგივე პროცესები დაიწყო დანიასა და ნორვეგიაშიც, სადაც კათოლიკე მეფე კრისტიან II ტახტიდან მისმა ლუთერანმა ბიძამ, ფრედერიკ I-მა ჩამოაგდო და ოლდენბურგებისათვის ტახტის შესანარჩუნებლად ორივე სამეფოში ლუთერანობა გამოაცხადა ეროვნულ რელიგიად, თავისი კათოლიკე ძმისწული და მისი ცოლ-შვილი კი დანიიდან გააძევა. მათ სცადეს ტახტის დაბრუნება, თუმცა ამაოდ, რადგან პროტესტანტი დანიელები და ნორვეგიელები არ ემხრობოდნენ კათოლიკე მონარქის ტახტზე ასვლის იდეას. აღსანიშნავია, რომ ლუთერანობა ყველაზე ბოლოს ისლანდიაში გავრცელდა, თუმცა საბოლოოდ ისლანდიელებიც გამოეყვნენ რომის ეკლესიას. უკვე XVII საუკუნიდან, როდესაც შვედებმა და დანიელებმა ლივონია დაიპყრეს და იგი კათოლიკურ პოლონეთს წაართვეს, ლუთერანობა გავრცელდა და დამკვიდრდა ესტონეთსა და ლატვიაშიც. მიუხედავად შემდეგში რუსების მცდელობისა იქ მართლმადიდებლობა შეეტანათ, ეს ორი ქვეყანა ბოლომდე ლუთერანობის ერთგული დარჩა.
რეფორმაცია ნიდერლანდებში
მინი|271x271პქ|კათოლიკე ესპანელების მიერ კალვინისტი ნიდერლანდელების სიმაგრის, უტრეხტის აღება 1575 წელს, რა დროსაც ქალაქი გადაწვეს და გაჟლიტეს მისი მოსახლეობა ნიდერლანდებში რეფორმაცია მხოლოდ 1560-იან წლებში დაიწყო და იგი რელიგიურთან ერთად ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ხასიათსაც ატარებდა. თითქმის მთელი XVI საუკუნე ნიდერლანდები ესპანეთის დაქვემდებარებაში იყო. ისაბელ კასტილიელიდან მოყოლებული, ესპანეთსა და მის სამფლობელოებში კათოლიკური ინკვიზიცია მთელი სიმკაცრით მოქმედებდა, რაც თავისუფალი ბუნების მქონე ნიდერლანდელებში უკმაყოფილებას იწვევდა. ამიტომაც იქ, განსაკუთრებით კი ჰოლანდიაში, ფეხი სწრაფად მოიკიდა კალვინიზმმა და შემდეგში მთელ ჩრდილოურ პროვინციებშიც გავრცელდა. კალვინიზმი მალევე მიიღეს ნიდერლანდელმა წარჩინებულებმა, რომელთა მეთაურადაც ორანის პრინცი ვილემ I იქცა. 1568 წლიდან ესპანეთის მეფე ფილიპე II-მ ვილემსა და მის მოკავშირეებს ოფიციალურად გამოუცხადა ომი, რითაც დაიწყო ნიდერლანდური რევოლუცია, რომელიც ასევე ოთხმოცწლიანი ომის სახელითაა ცნობილი.
ომი გარდა კალვინისტებსა და კათოლიკეებს შორის დაპირისპირებისა, ასევე იყო ნიდერლანდელთა განმათავისუფლებელი ბრძოლაც ესპანეთისაგან. მის პერიოდში ესპანელები სასტიკად იპყრობდნენ კალვინისტთა ქალაქებს, წვავდნენ, ძარცვავდნენ და მოსახლეობას ჟლეტდნენ. ამის გამო ანტვერპენის, უტრეხტისა და კათოლიკურ ნაწილებთან ახლოს მდებარე სხვა დიდი ქალაქების მოსახლეობა თითქმის მთლიანად გაიხიზნა ჩრდილოეთით.
ნიდერლანდებში რეფორმაციამ ვილემისა და ფილიპეს შთამომავლობის კიდევ ორ თაობაში განაგრძო არსებობა და საბოლოოდ 1648 წელს დასრულდა, როდესაც ფილიპე IV-მ ოფიციალურად სცნო ნიდერლანდების გამოყოფა, თუმცა სამხრეთი ნიდერლანდები ესპანეთისა და რომის კათოლიკე ეკლესიის ერთგული დარჩა, საბოლოოდ კი ბელგიის სახით ჩამოყალიბდა.
საფრანგეთის რელიგიური ომები
მარცხნივ|მინი|291x291პქ|კალვინისტთა სოფელ მერინდოლის ხოცვა-ჟლეტა, 1545 წელი. საფრანგეთში პროტესტანტობამ 1530-იანი წლებიდან შეაღწია, როდესაც ლუთერის ქადაგებებით შთაგონებელ მქადაგებელ ჟან კალვინს მიმდევრები გამოუჩნდნენ. კალვინისტებს ფრანგებმა ჰუგენოტები უწოდეს და მეფე ფრანსუა I-ის ბრძანებით თავიდანვე დაიწყო მათი უსასტიკესი დევნა. იმის გამო, რომ ჰუგენოტები აქტიურად ცდილობდნენ კათოლიკეთა მოქცევას, 1540 წელს მეფემ ინკვიზიცია შემოიღო და გააძლიერა კალვინისტთა დევნა. 1545 წელს მეფის ბრძანებით მიწასთან გაასწორეს ჰუგენოტთა სოფელი მერინდოლი, რასაც მერინდოლის ხოცვა-ჟლეტა ეწოდა. იგივე პოლიტიკას ატარებდა მისი ძე, მეფე ანრი II, რის გამოც კალვინიზმი საფრანგეთში ფეხს დიდად ვერ იკიდებდა და თავად კალვინიც იძულებული გახდა სამშობლო დაეტოვებინა.
სიტუაცია 1559 წლიდან შეიცვალა, როდესაც ტახტს სუსტი მეფე ფრანსუა II იკავებს. მისი ცოლის, დედოფალ მერი სტიუარტის ბიძებმა, ჰერცოგმა დე გიზმა და მისმა ძმებმა ხელში აიღეს მთელი ძალაუფლება და კიდევ უფრო გაამკაცრეს პოლიტიკა ჰუგენოტების მიმართ. მას შემდეგ, რაც ფრანსუა დაიღუპა და მის მცირეწლოვან ძმას, შარლ IX-ს რეგენტად დედა-დედოფალი ეკატერინე მედიჩი დაენიშნა, მდგომარეობამ უფრო დაიწყო დამძიმება. ეკატერინეს რელიგიური შემწყნარებლობის გამოცხადება სურდა, რაც ასეც ქნა, თუმცა 1562 წელს გიზებმა თვითნებურად ამოხოცეს ვასში მყოფი მლოცველი კალვინისტები, რასაც საპასუხო რეაქცია და საფრანგეთის რელიგიური ომები მოჰყვა შედეგად. კალვინისტებს ლიდერად მალევე ნავარის მეფე ანტუან დე ბურბონი მოევლინა, თუმცა 1562 წელს გამართულ ბრძოლაში გარდაიცვალა ფრანსუა დე გიზიცა და ანტუან დე ბურბონიც, ამიტომ ისინი მათმა ძეებმა, ანრი დე გიზმა და ანრი ნავარელმა ჩაანაცვლეს. მინი|288x288px|კათოლიკეები ათვალიერებენ ბართლომეს ღამეს დახოცილ ჰუგენოტთა გვამებს 1565 წელს ეკატერინესთან მისი ასული, ესპანეთის დედოფალი ელიზაბეტი ჩავიდა და გადასცა მეფე ფილიპე II-ის დანაბარები, გაემკაცრებინა ჰუგენოტებთან პოლიტიკა, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოკავშირეს დაკარგავდა. სწორედ ამის გავლენით, 1572 წლის აგვისტოში ომის დასასრულებლად ეკატერინემ ანრი ნავარელს თავისი ასული მარგარიტა ვალუა მიათხოვა, ისარგებლა მათ ქორწილში შეკრებილი ჰუგენოტების სიმრავლით და 24 აგვისტოს ღამით მუსრი გაავლო მათ. ამ ღამეს კათოლიკეებმა ათობით ათასი ჰუგენოტი ამოხოცეს და შემდეგ დღეებშიც აგრძელებდნენ, ეს მოვლენა წმინდა ბართლომეს ღამის სახელითაა ცნობილი. კათოლიკეთა მოქმედებებმა აიძულა ანრი ნავარელი დროებით კათოლიკე გამხდარიყო, თუმცა ნავარაში დაბრუნების შემდეგ ისევ ჰუგენოტი გახდა.
1580-იან წლებში კრიზისი გამწვავდა. ანრი დე გიზმა ტახტზე განაცხადა პრეტენზია, რის გამოც მეფე ანრი III იძულებული გახდა მოეკლა იგი, რამაც კათოლიკეთა განრისხება გამოიწვია. ამის გამო მათ შური იძიეს და 1589 წელს მოკლეს მეფე ანრი III, მისი ანდერძით კი ტახტი ანრი ნავარელს დარჩა, რამაც ვითარება უარესად დაძაბა, რამეთუ პარიზელები ჰუგენოტ მეფეს არ უშვებდნენ დედაქალაქში. ამით ისარგებლა ესპანეთის მეფემ და პარიზის დაკავებას ცდილობდა. 1598 წელს, ტახტის დასაკავებლად ანრი IV ნავარელმა მიიღო კათოლიკობა, რა დროსაც განაცხადა „პარიზი ღირს მესად!“ და გააძევა ფილიპე. იმავე წელს მან ნანტის ედიქტი გამოსცა, რითაც საფრანგეთში რელიგიური თავისუფლება გამოცხადდა და დასრულდა ომი, თუმცა შემდეგში ანრის შთამომავლებმა მთლიანად ამოხოცეს და გადაასახლეს ჰუგენოტები. ამრიგად, საფრანგეთში რეფორმაცია კათოლიკეთა გამარჯვებით დასრულდა.
ოცდაათწლიანი ომი და რეფორმაციის დასასრული
მთელ ევროპაში რეფორმაციის კულმინაციად ოცდაათწლიანი ომი იქცა. მიუხედავად დროებითი ზავებისა, ევროპულ სახელმწიფოებში გრძელდებოდა ლოკალური კონფლიქტები კათოლიკეებსა და პროტესტანტებს შორის, რამაც ერთიანად იფეთქა 1618 წელს ოცდაათწლიანი ომის დაწყებით, როდესაც ჩეხმა პროტესტანტებმა სასახლის ფანჯრიდან გადაყარეს იმპერატორის კათოლიკე ელჩები. ომი მხოლოდ 1648 წელს დასრულდა და გაანადგურა უამრავი გერმანული ქალაქი თუ სოფელი, რამეთუ საბრძოლო პოლიგონს საღვთო რომის იმპერია წარმოადგენდა. 1648 წელს გაფორმებული ვესტფალიის ზავით საბოლოოდ გადაწყდა მანამდე არსებული რელიგიური კონფლიქტები და გამოცხადდა რელიგიური თავისუფლება, ასევე გაივლო ახალი სახელმწიფო საზღვრები, რამაც ბოლო მოუღო რეფორმაციასა და რელიგიურ ომებს.
განმანათლებლობა და თანამედროვე პერიოდი
რელიგიური კონფლიქტებისა და ომების დასრულებას XVII საუკუნის ევროპაში განმანათლებლობის ეპოქის დადგომა მოჰყვა, რამაც, ხალხის ცნობიერების ამაღლებასთან ერთად, ძლიერად შეარყია ეკლესიის გავლენები. XVIII საუკუნის გამოჩენილი მოაზროვნეები და ენციკლოპედისტები, განსაკუთრებით კი ვოლტერი, კრიტიკის ქარ-ცეცხლში ატარებდნენ როგორც ზოგადად რელიგიას, ისე კონკრეტულად რომის კათოლიკე ეკლესიას. კრიტიკა ძირითადად გამოწვეული იყო 1683 წელს ლუი XIV-ის მიერ ნანტის ედიქტის გაუქმებითა და ფრანგი კალვინისტების იძულებით გაკათოლიკებით. ასევე მწვავე რეაქცია მოჰყვა გალილეო გალილეის ინკვიზიციის მიერ კოცონზე დაწვას, რომელიც ცნობილი მოაზროვნე იყო. კათოლიკე ეკლესიის ძალაუფლება განსაკუთრებულად შეარყია 1789 წელს დაწყებულმა საფრანგეთის რევოლუციამ. რევოლუციურმა ძალებმა საფრანგეთში საეკლესიო მიწები სახელწმიფოს გადასცა, რასაც მძიმე შედეგები მოჰყვა: ეკლესია-მონასტრების ძარცვა და განადგურება, სამარხებისა და უძველესი რელიკვიური სიწმინდეების ხელყოფა, დიდი ტერორის დროს კი ბერ-მონაზონთა წამებასაც არ ერიდებოდნენ. უკვე 1798 წელს ნაპოლეონ ბონაპარტის გენერალი, ლუი ალექსანდრე ბერტიე შეიჭრა იტალიაში და დააპატიმრა თავად რომის პაპი პიუს VI, რომელიც ტყვეობაში გარდაიცვალა. 1801 წლის კონკორდატის მეშვეობით ნაპოლეონმა აღადგინა კათოლიკე ეკლესია საფრანგეთში. 1815 წელს ნაპოლეონის საბოლოო დაცემას, კათოლიკე ეკლესიის კვლავ გაძლიერება და აღორძინება მოჰყვა. მინი|304x304პქ|ვატიკანის პირველი კრება 1854 წელს რომის პაპმა პიუს IX-მ, კათოლიკე ეპისკოპოსთა აბსოლუტური უმრავლესობის მხარდაჭერით, შემოიღო ღვთისმშობელ მარიამის უბიწოდ ჩასახვის ახალი დოგმატი, რომელზე მსჯელობაც 1851-1853 წლებში მიმდინარეობდა. 1870 წელს ვატიკანის პირველმა კრებამ დაამტკიცა პაპის უცდომელობის დოქტრინა, რომელიც შემდეგში ასევე დოგმის სახით დადგინდა. არსებულ ცვლილებებს დიდი უთანხმოება და აზრთა სხვადასხვაობა მოჰყვა, რამაც გამოიწვია სეპარატისტული მოძრაობის ― ძველი კათოლიკე ეკლესიის შექმნა.
1860-იან წლებში მიმდინარე რისორჯიმენტომ, ანუ იტალიის გაერთიანებამ, დიდად დააზარალა პაპი. თავდაპირველად იტალიის სამეფომ პაპის ოლქს ადრეატიკის ზღვაზე გასასვლელი ჩამოაჭრა, თუმცა რომი და მისი მიდამოები ისევ პაპს დარჩა. უკვე 1870 წელს იტალიის სამეფომ მთელი ოლქი დაიკავა, მათ შორის რომიც. ამის საპასუხოდ პაპმა პიუს IX-მ ეკლესიიდან განკვეთა იტალიის მეფე ვიტორიო ემანუელე II, არ სცნო მისი სამეფოს მიწის გადასახადები და უარყო მის მიერ მიცემული გარანტიები, იტალიასთან შეერთების შემდეგ პრივილეგიების შენარჩუნებასთან დაკავშირებით. იტალიის ხელისუფლების დაქვემდებარებაში შესვლისაგან თავის ასარიდებლად პაპმა თავი „ვატიკანის პატიმრად“ გამოაცხადა. ეს დაპირისპირება საკმაოდ დიდ ხანს გაგრძელდა და მხოლოდ 1929 წელს დასრულდა ლატერანის ხელშეკრულებით, როდესაც რომის პაპმა აღიარა იტალიის სამეფოს სუვერენულობა და ასევე სცნო მისი სუვერენიტეტი პაპის ოლქის ყოფილ მიწებზე, რის სანაცვლოდაც იტალიის მთავრობამ აღიარა პაპის სუვერენი ვატიკანზე, რასაც მოჰყვა ვატიკანის დამოუკიდებელ და სუვერენულ ქვეყნად გადაქცევა.
რომის კათოლიკე ეკლესია ასევე აშკარად ემხრობოდა ევროპული იმპერიების მიერ მთელი აფრიკის კოლონიზაციას და იქ თავიანთ მისიონერებს აქტიურად აგზავნიდნენ. მართალია, მეტ-ნაკლებად აფრიკაში კათოლიციზმი გავრცელდა და დღესაც კი არაერთ აფრიკულ სახელმწიფოში იგი დომინანტური კონფესიაა, თუმცა ისტორიკოსთა ცნობით, კათოლიკე მისიონერები არ ცდილობდნენ ადრილობრივი აფრიკელების დაცვას და მათ ევროპელთა თანასწორებად არ მიიჩნევდნენ, განსხვავებით პროტესტანტი მქადაგებლებისაგან, რომლებიც ებრძოდნენ კოლონიურ უსამართლობას. სწორედ ამიტომ, აფრიკაში პროტესტანტობა კათოლიციზმის მსგავსად ასევე ფართოდ გავრცელდა.
ბრძოლა ნაცისტებისა და კომუნისტების წინააღმდეგ
მარცხნივ|მინი|216x216პქ|მექსიკელი იეზუიტის, მიგელ აგუსტინ პროს სიკვდილით დასჯა, 1927 წელი პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისას რომის პაპმა ევროპელ ლიდერებს მშვიდობისაკენ მოუწოდა, თუმცა ამაოდ. 1917 წლის 1 აგვისტოს ასევე წარუმატებლად დასრულდა პაპ ბენედიქტე XV-ის ინიციატივა სახელად „Dès le début“.
XX საუკუნეში არაერთი ანტიკლერიკული მთავრობა გამოჩნდა. 1926 წელს შემოღებულმა კალიეს სამართალმა, რომელიც ეკლესიისა და სახელმწიფოს ერთმანეთისაგან ჩამოშორებას ისახავდა მიზნად, მექსიკაში კრისტეროს ომი გამოიწვია, რომლის დროსაც 3,000-ზე მეტი მღვდელი გადაასახლეს ან მოკლეს, შეურაცხყვეს ეკლესიები, დასცინოდნენ მორწმუნეებს, აუპატიურებდნენ მონაზვნებს და ხვრეტდნენ ბერებს. ასეთივე რთული სიტუაცია იყო აღმოსავლეთ ევროპაშიც. 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ რუსეთში სათავეში კომუნისტები მოვიდნენ, რომელთაც ბრძოლა გამოუცხადეს ყველა რელიგიურ ინსტიტუტს, მათ შორის რომის კათოლიკე ეკლესიასაც. 1922 წელს რუსეთის იმპერიის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულ საბჭოთა კავშირში დაიწყო კათოლიკეების სასტიკი დევნა, რომელიც 1930-იანი წლების ბოლომდე გაგრძელდა. კომუნისტები სიკვდილით სჯიდნენ და ასახლებდნენ სასულიერო პირებს, საერო პირებს კი ეკლესიებში მისვლას უკრძალავდნენ. კომუნისტურმა ხელისუფლებამ მოახდინა ძვირფასი ეკლესიური ნივთების კონფისკაცია, რის შემდეგაც ეკლესიები დახურეს. კათოლიკე ეკლესიას დიდი ზიანი მიადგა 1936-1939 წლების ესპანეთშიც, იქ მიმდინარე სამოქალაქო ომის გამო, სადაც ფრანსისკო ფრანკო ეკლესიაზე განხორციელებულ ძალადობას რესპუბლიკური იდეებით ამართლებდა. XX საუკუნის პირველ ნახევარში ამ სამ სახელმწიფოში განვითარებულ მოვლენებს პაპმა პიუს XI-მ „საშინელი სამკუთხედი“ უწოდა. მინი|პაპი პიუს XII, რომელიც მთელი მეორე მსოფლიო ომის განმავლობაში მოღვაწეობდა 1933 წლიდან კათოლიკეთა დევნა იწყება ნაცისტურ გერმანიაშიც. მას შემდეგ, რაც ჰიტლერმა აშკარად დაარღვია რაიხსკონკორდატი და ხელი მიჰყო კათოლიკეთა დევნას, 1937 წელს პაპმა პიუს XI-მ საჯაროდ დაგმო ნაცისტების მიერ ეკლესიის შევიწროვება და ასევე მათი იდეოლოგიაც ნეოპაგანიზმისა და რასობრივი უპირატესობის შესახებ. რომის კათოლიკე ეკლესიამ ასევე დაგმო 1939 წელს ჰიტლერის თავდასხმა პოლონეთზე, რომელმაც მეორე მსოფლიო ომის დაწყება გამოიწვია. ნაცისტებმა თავიანთ ოკუპირებულ ქვეყნებში ათასობით კათოლიკე მღვდელი, ბერ-მონაზონი და მორწმუნე დააპატიმრეს და საკონცენტრაციო ბანაკში გადაიყვანეს, სადაც ისინი აწამეს და მოკლეს, მათ შორის იყვნენ კათოლიკე ეკლესიის წმინდანები: მაქსიმილიან კოლბე და ედით შტაინი. ამის საპირისპიროდ, კათოლიკე სასულიერო პირები წამყვან როლს ასრულებდნენ ფაშისტური სლოვაკეთის სახელმწიფოს მართვაში, რომელიც, ამის მიუხედავად ემხრობოდა ნაცისტებსა და მათ ანტისემიტურ იდეოლოგიას, მეტიც, ისინი სლოვაკეთში ჰოლოკოსტის განხორციელებას უწყობდნენ ხელს. სლოვაკეთის პრეზიდენტი იოზეფ ტისო, რომელიც ასევე კათოლიკე მღვდელი იყო, ღიად უჭერდა მხარს მის სახელმწიფოში მცხოვრები ებრაელების სრულ განადგურებას.
კმარა (მოძრაობა)
კმარა — ახალგაზრდული პოლიტიკური მოძრაობა საქართველოში. აწარმოებდა კამპანიას ედუარდ შევარდნაძის წინააღმდეგ და დიდი როლი შეასრულა ვარდების რევოლუციაში 2003 წელს.
კათოლიციზმი
ბრძოლა ნაცისტებისა და კომუნისტების წინააღმდეგ
კათოლიკეები პასიურად, მაგრამ მაინც მონაწილეობდნენ ნაციზმის დასამარცხებლად ბრძოლაში. განსაკუთრებით ცნობილია კათოლიკეთა წინააღმდეგობის ჯგუფის მეთაური ჰაინრიხ მაიერი, რომელიც აქტიურად იბრძოდა და ანადგურებდა ნაცისტების იარაღების საწარმოებს. მან ადრევე აცნობა აშშ-ს მთავრობას ევროპაში მიმდინარე ებრაელთა შევიწროვების შესახებ და ახორციელებდა სტრატეგიას „ყოველი ბომბი, რომელიც ეცემა შეიარაღების ქახნებს, ამცირებს ომს და ზოგავს მშვიდობიან მოსახლეობას“.