cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
გალაქტიკა
სხვა ნისლეულებისგან გარჩევა
მეათე საუკუნეში სპარსელმა ასტრონომი ალ-სუფიმ ანდრომედას გალაქტიკის ყველაზე ადრეული კვლევები ჩაატარა და იგი აღწერა, როგორც „პატარა ღრუბელი“. ალ-სუფიმ, რომელმაც კვლევები თავის „უძრავი ვარსკვლავების წიგნში“ გამოაქვეყნა, ასევე, აღმოაჩინა მაგელანის დიდი ნისლეული, რომელიც ხილულია იემენიდან, თუმცა არა ისპაჰანიდან. მაგელანის დიდი ნისლეული ევროპელებმა XVI საუკუნეში მაგელანის ვოიაჟამდე ვერ დაინახეს. საიმონ მარიუსმა ანდრომედას გალაქტიკა ხელახლა აღმოაჩინა დამოუკიდებლად 1612 წელს. ესენი მხოლოდ ის გალაქტიკებია, რომლებიც ადვილად შესამჩნევია შეუიარაღებელი თვალით, ამიტომ ისინი დედამიწიდან შესწავლილი პირველი გალაქტიკები იყო. თომას რაითმა 1750 წელს თავის პუბლიკაციაში, სახელად „სამყაროს თავდაპირველი თეორია ან ახალი ჰიპოთეზა“, ივარაუდა (სწორად), რომ „რძიანი გზა“ იყო ვარსკვალვების გაბრტყელებული დისკო და რომ ზოგიერთი ნისლეული, რომელიც ღამის ცაზე ჩანს, შეიძლება განცალკევებული „რძიანი გზები“ იყოს. 1755 წელს იმანუელ კანტმა გამოიყენა ტერმინი „კუნძულისებრი სამყარო“ ამ შორეული ნისლეულების აღსაწერად.
XVIII საუკუნის დასასრულს ჩარლზ მესიემ შეადგინა კატალოგი, რომელიც 109 ყველაზე კაშკაშა ნისლეულს (ციური სხეულები ღრუბლისებრი გარეგნობით) შეიცავდა, მის შემდეგ კი უფრო დიდი კატალოგი, რომელიც 5000 ნისლეულს შეიცავდა, უილიამ ჰერშელმა შექმნა. 1845 წელს ლორდ როზემ ააგო ახალი ტელესკოპი, რამაც საშუალება მისცა, გაერჩია ელიფსური და სპირალური ნისლეულები. მან, ასევე, შეძლო ამ ნისლეულოებში ცალკეული წერტილოვანი რეგიონების დადგენა, რითაც გაამყარა კანტისეული ვარაუდი.
1912 წელს ვესტო სლიფერმა ყველაზე კაშკაშა სპირალური ნისლეულების სპექტროგრაფიული კვლევები ჩაატარა, რათა განესაზღვრა, იყო თუ არა ისინი შედგენილი იმ ქიმიური ელემენტებით, რაც მოსალოდნელი იყო პლანეტარულ სისტემაში. თუმცა, სლიფერმა აღმოაჩინა, რომ სპირალურ ნისლეულებს მაღალი წითელი წანაცვლება ჰქონდა, რაც იმაზე მიუთითებდა, რომ ნისლეულები იმ სიჩქარეზე სწრაფად მოძრაობდა, ვიდრე „ირმის ნახტომის“ გრავიტაციისგან თავის დასაღწევადაა საჭირო (კოსმოსური სიჩქარე; მაგალითად, დედამიწის გრავიტაციული ველისგან თავის დასაღწევად საჭიროა 8 კმ/წმ, ხოლო შავი ხვრელიდან - სინათლის სიჩქარეც კი არაა საკმარისი). აქედან გამომდინარე, ეს ნისლეულები „ირმის ნახტომთან“ გრავიტაციულად არ იყო დაკავშირებული და შეუძლებელი იყო, გალაქტიკის ნაწილი ყოფილიყო.
1917 წელს ჰებერ კარტისმა ზეახალი S Andromedae დააფიქსირა „უზარმაზარ ანდრომედას ნისლეულში“. ფოტოგრაფიული ჩანაწერების თვალიერებისას მან კიდევ 11 ზეახალი იპოვა. კარტისმა შენიშნა, რომ ეს ზეახლები, საშუალოდ, 10 ვარსკვლავიერი სიდიდით მკრთალი იყო, ვიდრე ისინი, რომლებიც ჩვენ გალაქტიკაში ხდებოდა. შედეგად, მან წამოაყენა ვარაუდი, რომ მანძილი 150 000 პარსეკი იყო. ის გახდა ე.წ. „კუნძულისებრი სამყაროების“ დამცველი, რომლის მიხედვითაც სპირალური გალაქტიკები სინამდვილეში დამოუკიდებელი გალაქტიკებია.
1920 წელს ე.წ. „დიდი დებატები“ გაიმართა ჰარლოუ შაპლისა და ჰებერ კარტისს შორის „ირმის ნახტომის“, სპირალური ნისლეულებისა და სამყაროს განზომილებების ბუნების შესახებ. თავისი განცხადების მხარდასაჭერად, რომ „უზარმაზარი ანდრომედას ნისლეული“ გარეშე გალაქტიკა იყო, კარტისმა აღნიშნა, რომ ბნელი ბილიკების გარეგნობა „ირმის ნახტომში“ არსებულ მტვრის ღრუბლებს წააგავს, ასევე შესამჩნევი დოპლერის წანაცვლება.
საკითხი საბოლოოდ 1920-იან წლებში გადაწყდა. 1922 წელს ესტონელმა ასტრონომმა ერნესტ იოპიკმა მანძილის გაზომვის ახალი მეთოდი შემოიტანა, რითაც მხარი დაუჭირა თეორიას, რომ ანდრომედას ნისლეული სინამდვილეში შორეული გალაქტიკა იყო. უილსონის მთაზე არსებული 100 ინჩიანი (250 სმ.) ტელესკოპით ედუინ ჰაბლმა შეძლო, დაენახა ზოგიერთი სპირალური ნისლეულის გარე ნაწილები, როგორც ცალკეული ვარსკვლავების შეჯგუფება და, ასევე, აღმოაჩინა რამდენიმე ცვალებადი ცეფეიდი, აქედან გამომდინარე, ამან საშუალება მისცა მას, მანძილი განესაზღვრა ნისლეულებამდე: ისინი ზედმეტად შორს იყო იმისათვის, რომ „ირმის ნახტომის“ ნაწილი ყოფილიყო. 1936 წელს ჰაბლმა შექმნა გალაქტიკების კლასიფიკაციის სისტემა, რომელიც დღესაც გამოიყენება. მას ჰაბლის მიმდევრობა ეწოდება..
თანამედროვე კვლევა
1944 წელს ჰენდრიკ ვან დე ჰულსტმა იწინასწარმეტყველა მიკროტალღური გამოსხივება 21 სმ-ის სიგრძის ტალღაში, რომელიც მიიღება ვარსკვლავთსორისი ატომური წყალბადის გაზისგან. ეს გამოსხივება 1951 იქნა შესწავლილი. გამოსხივებამ უზრუნველყო „ირმის ნახტომის“ გაუმჯობესებული შესწავლა, რადგანაც მასზე მტვრის შთანთქმა არ ახდენს გავლენას და მისი დოპლერის წანაცვლების გამოყენება შესაძლებელია გალაქტიკაში არსებული გაზის მოძრაობის ტრაექტორიის განსაზღვრა. ამ დაკვირვებებმა გალაქტიკის ცენტრში მბრუნავი ბარის სტრუქტურის პოსტულაცია წარმოქმნა. გაუმჯობესებული რადიოტელესკოპებით წყალბადის გაზის კვალის დაფიქსირება სხვა გალაქტიკებშიცაა შესაძლებელი.
1970-იანებში გალაქტიკებში არსებულ გაზის ბრუნვითი სიჩქარის კვლევაში, რომელიც ვერა რუბინს ეკუთვნოდა, აღმოჩნა, რომ მთლიანი ხილული მასა (ვარსკვლავებიდან და გაზებიდან) ზუსტად არ ემთხვევა მბრუნავი გაზის სიჩქარეს. გალაქტიკის მოძრაობის ეს პრობლემა იხსნება დიდი რაოდენობით უხილავი ბნელი მატერიის არსებობით.
1990-იანების დასაწყისში ჰაბლის კოსმოსურმა ტელესკოპმა გაუმჯობესებული დაკვირვებები დაიწყო. სხვა მრავალთა შორის, მან დაამტკიცა, რომ ჩვენს გალაქტიკაში დაკარგული ბნელი მატერია (არსებითად) შეუძლებელი იქნებოდა, რომ მკრთალ და პატარა ზომის ვარსკვლავებში ყოფილიყო. ჰაბლის ღრმა ხედმა - ცის შედარებით ცარიელი ნაწილის უკიდურესად დიდი დაყოვნებით მიღებული ფოტო - უზრუნველყო მტკიცებულება, რომ 125 მილიარდზე მეტი გალაქტიკა არსებობს სამყაროში. გაუმჯობესებულმა ტექნოლოგიამ, რომელიც ადამიანის თვალისთვის უხილავ სპექტრში ხედავს (რადიოტელესკოპები, ინფრაწითელი კამერები და რენტგენის ტელესკოპები), მეცნიერებს საშუალება მისცა, აღმოეჩინათ ის გალაქტიკები, რომელთაც ჰაბლი ვერ ამჩნევდა. გალაქტიკურმა დაკვირვებებმა მრავალი ახალი გალაქტიკა აღმოაჩინა „გაუქმების ზონაში“ - ცის რეგიონი, რომელიც „ირმის ნახტომის“ მიერაა დაბლოკილი.
ტიპები და მორფოლოგია
არსებობს გალაქტიკათა სამი ძირითადი ტიპი: ელიფსური, სპირალური და არაწესიერი. გალაქტიკათა ტიპების ოდნავ უფრო ფართო აღწერა, რომელიც დაფუძნებულია მათ გარეგნობაზე, „ჰაბლის მიმდევრობით“ არის მოცემული. რადგანაც „ჰაბლის მიმდევრობა“ მთლიანად დაფუძნებულია ვიზუალურ მორფოლოგიურ ტიპზე, ის არ ითვალისწინებს გალაქტიკათა გარკვეულ მნიშვნელოვან მახასიათებლებს, როგორიცაა ვარსკვლავთწარმოქმნის ტემპი (მაღალი ტემპის ვარსკვლავთწარმოქმნადობის გალაქტიკებში) და აქტიურობა ბირთვში (აქტიურ გალაქტიკებში).
ელიფსური
ჰაბლის კლასიფიკაციის სისტემა ელიფსურ გალაქტიკებს მათ ელიფსურობაზე დაფუძნებით აფასებს: დაწყებული EO-თი, რომელიც თითქმის სფერულია, და დამთავრებული E7-ით, რომელიც ძალიან წაგრძელებულია. ამ გალაქტიკებს ელიფსოიდური მოხაზულობა აქვს, რის გამოც მათი გარეგნობა ელიფსურია, ხედვის კუთხის მიუხედავად. მათი გარეგნობა მცირე სტრუქტურას გვიჩვენებს და მათ ჩვეულებისამებრ შედარებით მცირე ვარსკვლავთშორისი მატერია აქვს. ამ გალაქტიკებს, ასევე, აქვს ღია გროვების მცირე ნაწილი და ახალი ვარსკვლავების წარმოქმნის შემცირებული ტემპი. სამაგიეროდ ასეთი ტიპის გალაქტიკებში დომინანტობს ხნიერი, უფრო განვითარებული ვარსკვლავები, რომლებიც გრავიტაციის საერთო ცენტრის გარშემო მოძრაობს შემთხვევითი მიმართულებებით. ეს ვარსკვლავები მძიმე ელემენტებს მცირე რაოდენობით შეიცავს, რადგან ვარსკვლავთწარმომქმნელი პროცესები წყდება თავდაპირველი ანთებისას. ამ თვალსაზრისით მათ რაღაც მსგავსება აქვს ბევრად პატარა სფერულ გროვებთან.
უდიდესი გალაქტიკები გიგანტური ელიფსურებია. თანამედროვე წარმოდგენით, მრავალი ელიფსური გალაქტიკა წარმოიქმნება გალაქტიკების ურთიერთქმედებით, რის შედეგადაც ხდება შეჯახება და შერწყმა. მათ უზარმაზარ ზომამადე შეუძლიათ გაზრდა (მაგალითად, სპირალურ გალაქტიკებთან შედარებით) და გიგანტური გალაქტიკები ხშირად უზარმაზარი გალაქტიკათა გროვების ბირთვთან დაიმზირება. მაღალი ტემპის ვარსკვლავთწარმოქმნადობის გალაქტიკები ასეთი გალაქტიკური შეჯახების შედეგია, რომელიც შედეგად იძლევა ელიფსური გალაქტიკის ფორმირებას.
სპირალური
სპირალური არის ის გალაქტიკა, რომლის ხილული ვარსკვლავები სპირალურად ეხვევა ტრიალას ფორმით. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთ გალაქტიკებში მოთავსებული ვარსკვლავები და სხვა ხილული მატერია ძირითადად სიბრტყეზე მდებარეობს, სპირალური გალაქტიკის მასის უმეტესობა ბნელი მატერიის სფერულ ჰალოზე მოდის, რომელიც ხილული ნაწილის გაღმა იშლება.
სპირალური გალაქტიკები მოიცავს ვარსკვლავების მბრუნავ დისკოსა და ვარსკვლავთშორის სივრცეს, უმეტესად ხნიერი ვარსკვლავების ცენტრალური ბალჯით (ამოზნექილობა). ბალჯიდან გარეთ მიმართული მკლავები შედარებით კაშკაშაა. ჰაბლის კლასიფიკაციის სქემაში სპირალური გალაქტიკები დაჯგუფებულია S ტიპად, რომელსაც ასო (a, b ან c) მოსდევს. ეს კი მიუთითებს სპირალური მკლავების სიმჭიდროვესა და ცენტრალური ბალჯის ზომაზე. Sa ტიპის გალაქტიკას მჭიდრო „ჭრილობა“ აქვს, უხეიროდ გამოკვეთილი მკლავები და შედარებით დიდი ბირთვის რეგიონს ფლობს. მეორე უკიდურესობაა Sc გალაქტიკა, რომელსაც აქვს ღია, კარგად გამოკვეთილი მკლავები და პატარა ბირთვის რეგიონი. უხეიროდ გამოკვეთილი მკლავების მქონე გალაქტიკას ზოგჯერ „ფლოკულენტულ სპირალურ გალაქტიკას“ უწოდებენ.
ზოგი სპირალური გალაქტიკა სქელი და ბალჯიანია, ხოლო ზოგი კი ბრტყელი დისკოა, რადგან ასეთი ობიექტები ძალიან სწრაფად ბრუნავს.
სპირალურ გალაქტიკებში სპირალურ მკლავებს მიახლოებითი ლოგარითმული სპირალების ფორმა აქვს - ფორმა, რომლის თეორიულად ჩვენება შეიძლება ვარსკვლავების ერთფეროვნად მბრუნავი მასის აგზნებით. ვარსკვლავების მსგავსად სპირალური მკლავებიც ცენტრის გარშემო ბრუნავს, მაგრამ ისინი მუდმივი კუთხური სიჩქარით ბრუნავს. მეცნიერთა ვარაუდით, სპირალური მკლავები მაღალი სიმკვრივის მატერიის ადგილია, ამას კი ზოგჯერ „სიმკვრივის ტალღებს“ უწოდებენ. რადგანაც ვარსკვლავები მკლავის გავლით მოძრაობს, თითოეული ვარსკვლავური სისტემის სიჩქარე მაღალი სიმკვრივის რეგიონის გრავიტაციული ძალის გავლენით იცვლება (სიჩქარე ჩვეულებრივ მაშინ უბრუნდება, როცა ვარსკვლავები მკლავის სხვა მხარეს გადავა). ეს ეფექტი ჰგავს მოძრაობის შენელების „ტალღას“ მოძრავი მანქანებით სავსე გზატკეცილზე. ეს მკლავები ხილულია, რადგან მაღალი სიმკვრივე ვარსკლავთწარმომქმნელ პროცესებს აადვილებს და, აქედან გამომდინარე, ასეთ რეგიონებში უამრავი კაშკაშა და ახალგაზრდა ვარსკვლავია.
ჩვენი „ირმის ნახტომის“ გალაქტიკის ჩათვლით, სპირალური გალაქტიკების უმეტესობას სწორხაზოვანი, ვარსკვლავების ძელაკის ფორმის ჯგუფი აქვს, რომელიც იჭიმება ბირთვის ორივე მხრიდან გარეთკენ, შემდეგ ერწყმება სპირალური მკლავის სტრუქტურას. ჰაბლის კლასიფიკაციის სქემაში ასეთები აღნიშნულია SB-თი, რომელსაც ასოები (a, b ან c) მოსდევს. ეს კი მიუთითებს სპირალური მკლავების ფორმაზე (იმავე წესით, როგორც ნორმალური სპირალური გალაქტიკების კატეგორიებად დაყოფისას). ნავარაუდევია, რომ გალაქტიკის ბარი დროებითი სტრუქტურაა, რომლის გამომწვევი მიზეზი „სიმკვრივის ტალღის“ ბირთვიდან გარეთკენ გამოსხივებაა ან სულაც სხვა გალაქტიკასთან გრავიტაციული ურთიერთქმედება. დახურული სპირალური გალაქტიკები აქტიურია, სავარაუდოდ იმიტომ, რომ გაზი ჩაედინება ბირთვში მკლავების გასწვრივ.
ჩვენი გალაქტიკა „ირმის ნახტომი“ არის დიდი დისკოს ფორმის დახურული სპირალური გალაქტიკა, რომლის დიამეტრი 30 კილოპარსეკია, ხოლო სისქე - 1 კილოპარსეკი. ის შეიცავს, დაახლოებით, 200 მილიარდ (2×1011) ვარსკვლავს და მისი მასა 600 მილიარდი (6×1011) მზის მასის ტოლია.
სხვა მორფოლოგიები
უჩვეულო გალაქტიკები არის გალაქტიკური წარმონაქმნები, რომლებიც უცნაურ ნიშან-თვისებებს ივითარებენ სხვა გალაქტიკებთან გრავიტაციული ურთიერქმედების გამო. ამის მაგალითი არის რგოლისებრი გალაქტიკა, რომელსაც აქვს ვარსკვლავებისა და ვარსკვლავთშორისი სივრცის რგოლისებრი სტრუქტურა, რომელიც გარს აკრავს მოშიშვლებულ ბირთვს. მეცნიერთა ვარაუდით, რგოლისებრი გალაქტიკა მაშინ წარმოიქმნება, როცა შედარებით პატარა გალაქტიკა სპირალური გალაქტიკის ბირთვისკენ ჩაივლის. ასეთმა მოვლენამ შესაძლოა ანდრომედას გალაქტიკაზე მოახდინა გავლენა, რადგან მას ინფრაწითელ დიაპაზონში მრავალრგოლიანი სტრუქტურის მსგავსი ფორმა აქვს.
ლინზისებრი გალაქტიკა შუალედური ფორმაა, რომელსაც ელიფსურისა და სპირალური გალაქტიკების თვისებები აქვს. ჰაბლის კლასიფიკაციით, ასეთი ობიექტების ტიპი არის S0 და მათ არასრულყოფილად გამოკვეთილი მკლავები აქვს ვარსკვლავების ელიფსური ჰალოთი (დახურულმა ლინზისებრმა გალაქტიკებმა ჰაბლის კლასიფიკაციით SB0 ტიპი მიიღო).
ზემოთ ხსენებული კლასიფიკაციების დამატებით, არსებობს გალაქტიკების გარკვეული რაოდენობა, რომლის ადვილად კლასიფიცირება ელიფსურად ან სპირალურად შეუძლებელია. ასეთი ტიპის ობიექტებს არაწესიერი გალაქტიკები ეწოდება. Irr-I ტიპის გალაქტიკას რაღაც სტრუქტურა გააჩნია, მაგრამ სუფთად არ ეწყობა ჰაბლის კლასიფიკაციის სქემას. Irr-II ტიპის გალაქტიკას არანაირი არ გააჩნია სტრუქტურა, რომელიც ჰაბლის კლასიფიკაციას ჰგავს, და შეიძლება დანგრეულიც იყოს. არაწესიერი (ჯუჯა) გალაქტიკების უახლოესი მაგალითებია მაგელანის ნისლეულები (იხ. მაგელანის დიდი ნისლეული)
ჯუჯა
მიუხედავად იმისა, რომ უზარმაზარი ელიფსური და სპირალური გალაქტიკები მნიშვნელოვანია, გალაქტიკათა უმეტესობა სამყაროში ჯუჯაა. ეს გალაქტიკები შედარებით პატარა ზომისაა სხვა დიდ გალაქტიკურ წარმონაქმნებთან შედარებით - „ირმის ნახტომის“ დაახლოებით 1/100, რომელიც რამდენიმე მილიარდ ვარსკვლავს შეიცავს. ულტრაკომპაქტური ჯუჯა გალაქტიკები ახლახან აღმოაჩინეს, რომელთა დიამეტრი სულ რაღაც 100 პარსეკია.
უამრავი ჯუჯა გალაქტიკა უფრო დიდი გალაქტიკის გარშემო ბრუნავს. „ირმის ნახტომს“ ასეთი თანამგზავრი, სულ ცოტა, 12 ცალი ჰყავს, ხოლო მეცნიერთა შეფასებით, 300-500 კიდევ აღმოსაჩენია. ჯუჯა გალაქტიკების კლასიფიცირება შეიძლება ელიფსურებად, სპირალურებად ან არაწესიერებად. რადგანაც ჯუჯა ელიფსურ გალაქტიკებს მცირე მსგავსება აქვს დიდ ელიფსურ გალაქტიკებთან, მათ ხშირად მოიხსენიებენ, როგორც ჯუჯა სფეროიდული გალაქტიკები.
ურთიერთქმედება
გალაქტიკებს შორის ურთიერქმედება შედარებით ხშირია და უდიდეს როლს თამაშობს მათ ევოლუციაში. გალაქტიკების ერთმანეთთან ახლოს ჩავლის (და აცდენის) შემთხვევები იწვევს მათ დეფორმაციასა და დამახინჯებას გრავიტაციული ურთიერთქმედებების გამო და გაზსა და მტვერს უცვლიან ერთმანეთს. შეჯახებები ხდება მაშინ, როცა ორი გალაქტიკა ერთმანეთში გაივლის და აქვს საკმარისი ფარდობითი ინერცია, რომ არ შთანქონ ერთმანეთს. ამ ურთიერთქმედ გალაქტიკებში არსებული ვარსკვლავები ჩვეულებრივ შეჯახების გარეშე ჩაუვლის ერთმანეთს. თუმცა, გაზი და მტვერი ორ ფორმაში იურთერქმედებს. ეს კი გამოიწვევს ვარსკვლავთწარმომქმნელი პროცესების დაწყებას, რადგან ვარსკვლავთშორისი სივრცე გარღვეული და შეკუმშული ხდება. შეჯახებას ძალუძს საგრძნობლად დაამახინჯოს ერთი ან ორივე გალაქტიკა და წარმოქმნას ბარები, რგოლები ან კუდის მსგავსი სტრუქტურები.
ურთიერთქმედების უკიდურესი ფორმა გალაქტიკური შთანთქმაა. ამ შემთხვევაში ორი გალაქტიკის ფარდობითი ინერცია არასაკმარისია იმისათვის, რომ გალაქტიკებმა ერთმანეთში უპრობლემოდ გაიარონ. ამის ნაცვლად ისინი თანდათანობით შთაინთქმებიან და ერთ, უფრო დიდ გალაქტიკას წარმოქმნიან. შთანთქმები შესამჩნევ ცვლილებას იწვევს მორფოლოგიაში თავდაპირველ გალაქტიკასთან შედარებით. იმ შემთხვევაში, თუ ერთი გალაქტიკა ბევრად მასიურია, ვიდრე მეორე, შედეგს კანიბალიზმი ეწოდება. ამ შემთხვევაში დიდი გალაქტიკა შთანთქმის შედეგად შედარებით დაუმახინჯებელი დარჩება, ხოლო მცირე გალაქტიკა ნაწილებად დაქუცმაცდება. „ირმის ნახტომი“ ამჟამად „მშვილდოსანის ჯუჯა ელიფსურ გალაქტიკას“ და „დიდი ქოფაკის ჯუჯა გალაქტიკას“ შთანთქავს, ანუ ამ გალაქტიკების კანიბალიზმის პროცესშია.
ვარსკვლავთწარმოქმნა
ვარსკვლავები წარმოიქმნება გალაქტიკებში არსებული ცივი გაზის რეზერვისგან, რომელიც გიგანტურ მოლეკულურ ღრუბლებში ფორმირდება. დაკვირვებებმა აჩვენა, რომ ზოგიერთ გალაქტიკაში ვარსკვლავები განსაკუთრებული ტემპით ფორმირდება. ასეთ გალაქტიკებს მაღალი ტემპის ვარსკვლავთწარმოქმნადობის გალაქტიკები ეწოდება. თუმცა, ასე თუ გააგრძელებენ, ისინი მოიხმარენ გაზის მთელ მარაგს უფრო მცირე დროში, ვიდრე გალაქტიკის სიცოცხლის ხანგრძლივობაა. აქედან გამომდინარე, ვარსკვლავთწარმომქმნელი აქტივობა ჩვეულებრივ 10 მილიონი წელიწადი გრძელდება - შედარებით მოკლე პერიოდი გალაქტიკის ისტორიაში. მაღალი ტემპის ვარსკვლავთწარმოქმნადობის გალაქტიკები უფრო გავრცელებული იყო სამყაროს ადრეულ ისტორიაში და ახლაც დიდი წვლილი შეაქვს (დაახ. 15%) ვარსკვლავების წარმოქმნის ტემპში.
მაღალი ტემპის ვარსკვლავთწარმოქმნადობის გალაქტიკები ხასიათდება გაზის მტვრიანი კონცენტრაციითა და ახლად წარმოქმნილი ვარსკვლავებს გარეგნობით, რომელიც მოიცავს მასიურ ვარსკვლავებს. ეს უკანასკნელნი კი იონიზაციას უკეთებს გარშემორტყმულ ღრუბელს და ქმნის H II რეგიონებს. ეს მასიური ვარსკვლავები წარმოიქმნის ზეახალ ანთებებს, შედეგად კი წარმოქმნის გაფართოებად ნარჩენებს, რომლებიც ძლიერად ურთიერთქმედებს გარშემორტმულ გაზთან. ეს აფეთქებები იწვევს ვარსკვლავის წარმოქმნის ჯაჭვურ რეაქციებს, რომლებიც ვრცელდება მთელ გაზურ რეგიონში. როცა ხელმისაწვდოი გაზი თითქმის ამოიწურება ან განიბნევა, მხოლოდ მაშინ წყდება ვარსკვლავთწარმოქმნელი პროცესები.
ვარსკვლავთწარმოქმნა ხშირად ახასიათებს შთანქმად ან ურთიერთქმედ გალაქტიკებს. ვარსკვლავთწარმომქმნელი ურთიერთქმედების ასეთი პროტოტიპული მაგალითია M82, რომელმაც ახლო შეჯახება გადაიტანა უფრო დიდ M81-თან. არაწესიერ გალაქტიკებში ხშირად შეინიშნება ვარსკვლავთწარმომქმნელი აქტივობების შუალედური კვანძები.
აქტიური ბირთვი
ჩვენ მიერ დაკვირვებადი გალაქტიკების ნაწილი კლასიფიცირებულია, როგორც აქტიური. გალაქტიკის აქტიური ბირთვის სტანდარტული მოდელი დაფუძნებულია აკრეციულ დისკოზე, რომელიც ზემასიური შავი ხვრელის ირგვლივ წარმოიქმნება (ბირთვის რეგიონში). გალაქტიკის აქტიური ბირთვიდან გამოსხივება მიიღება მატერიის გრავიტაციული ენერგიით, როცა ის ეცემა დისკოდან შავ ხვრელში. ასეთი ობიექტების 10%-ში ენერგეტიკული ჭავლების დიამეტრულად საწინააღმდეგო წყვილი გამოტყორცნის ნაწილაკებს ბირთვიდან სინათლის სიჩქარესთან მიახლოებული სიჩქარით. ამ ჭავლების წარმოქმნის მექანიზმი ჯერ კიდევ არ არის კარგად გაგებული.
აქტიურ გალაქტიკებს, რომლებიც მაღალი ენერგიის რადიაციას ასხივებენ რენტგენის სახით, სეიფერტის გალაქტიკები ან კვაზარები ეწოდება, რომელიც დამოკიდებულია სიკაშკაშეზე. მიჩნეულია, რომ ბლაზარები არის აქტიური გალაქტიკები რელატივისტური ჭავლით, რომელიც დედამიწის მიმართულებითაა მომართული. რადიოგალაქტიკა რადიოსიხშირეებს ასხივებს რელატივისტური ჭავლებიდან. ასეთი ტიპის აქტიური გალაქტიკების ერთიანი მოდელი ხსნის მათ სხვაობას, რომელიც დაფუძლებულია დამკვირვებლის ხედვის კუთხეზე.
გალაქტიკის აქტიურ ბირთვთან შეძლებისამებრ დაკავშირებული (ასევე ვარსკვლავთწარმოქმნის რეგიონები) არის დაბალი იონიზაციის ბირთვული ემისიური ხაზების რეგიონი (დიბეხრ-ები). გამოსხივებას დიბეხრ-ის ტიპის გალაქტიკებში მართავს სუსტად იონიზირებული ელემენტები. უახლოესი გალაქტიკების დაახლოებით 1/3 კლასიფიცირებულია ისეთ კატეგორიებად, რომლებიც შეიცავს დიბერხ ბირთვს.
წარმოქმნა და ევოლუცია
გალაქტიკის წარმოქმნისა და ევოლუციის კვლევა ცდილობს, რომ უპასუხოს შეკითხვებს იმის შესახებ, თუ როგორ წარმოიქმნა გალაქტიკები და მათი ევოლუციური გზა სამყაროს ისტორიის მანძილზე. ამ სფეროში ზოგი თეორია ფართოდ აღიარებული გახდა, თუმცა ეს კვლავ აქტიური სფეროა ასტროფიზიკაში.
წარმოქმნა
ადრეული სამყაროს მიმდინარე კოსმოლოგიური მოდელები დაფუძნებულია დიდი აფეთქების თეორიაზე. ამ მოვლენიდან დაახლოებით 300 000 წლის შემდეგ, წყალბადისა და ჰელიუმის ატომებმა წარმოქმნა დაიწყეს პროცესში, რომელსაც რეკომბინაცია (ხელახალი გაერთიანება) ეწოდება. თითქმის მთელი წყალბადი ნეიტრალური იყო (არაიონიზირებული) და ადვილად შთანთქავდა სინათლეს. ამ დროს კი ვარსკვლავები ჯერ არ იყო წარმოქმნილი. შედეგად ამ პერიოდს „ბნელი წლები“ დაერქვა. ამ თავდაპირველ მატერიაში სიმკვრივის ფლუქტუაციებიდან (ან ანიზტროპული არათანაბრობა) შედარებით დიდი სტრუქტურები გამოჩნდა. შედეგად ბარიონული მატერიის მასები კონდენსირდა ცივი ბნელი მატერიის ჰალოებში. ეს თავდაპირველი სტრუქტურები საბოლოოდ გახდა ის გალაქტიკები, რომელთაც ჩვენ დღეს ვხედავთ.
გალაქტიკების ადრეული გამოჩენის მტკიცებულება 2006 წელს იპოვეს, როდესაც აღმოჩნდა, რომ გალაქტიკა IOK-1-ს უჩვეულოდ მაღალი წითელი წანაცვლება ჰქონდა - 6,96, რაც იმაზე მეტყველებს, რომ ის დიდი აფეთქებიდან სულ რაღაც 750 მილიონი წლის შემდეგ ჩამოყალიბდა და გახდა ყველაზე შორეული და თავდაპირველი გალაქტიკა, რაც კი ოდესმე უნახავთ. მიუხედავად იმისა, რომ მეცნიერთა ნაწილი აცხადებს, სხვა ობიექტებს (როგორიცაა „Abell 1835 IR1916“) უფრო მაღალი წითელი წანაცვლება აქვს (აქედან გამომდინარე, სამყაროს ევოლუციის უფრო ადრეულ ეტაპზეა დანახული), IOK-1-ის ასაკი და შედგენილობა ბევრად საიმედოდაა დამტკიცებული. თუმცა, 2012 წლის დეკემბერში ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ გალაქტიკა UDFj-39546284 ყველაზე შორეული გალაქტიკაა და წითელი წანაცვლების მაჩვენებელი 11,9-ია. გალაქტიკა, რომელიც, მეცნიერთა შეფასებით, დიდი აფეთქებიდან 380 მილიონი წლის შემდეგ არსებობდა (ანუ 13,8 მილიარდი წლის წინ), 13,42 მილიარდი სინათლის წლითაა დაშორებული. ასეთი ადრეული პროტოგალაქტიკის არსებობა მეტყველებს იმაზე, რომ ისინი უნდა გაზრდილიყვნენ ზომაში ე.წ. ბნელ წლებში.
დეტალური პროცესი, რომლითაც ასეთი ადრეული გალაქტიკა წარმოიქმნა, მთავარი ამოცანაა ასტრონომიაში. თეორიები ორ კატეგორიად იყოფა: ზედა-ქვედა და ძირეული-ზედა. ზედა-ქვედა თეორიებში (როგორიცაა „ეგენ-ლინდენ-ბელ-სანდეჯის (ელს) მოდელი) პროტოგალაქტიკები წარმოიქმნა მასშტაბური ერთდროული კოლაფსით, რომელიც დაახლოებით 100 მილიონი წელიწადი გრძელდება. ძირეულ-ზედა თეორიებში (როგორიცაა სირლ-ზინის (სზ) მოდელი) პატარა სტრუქტურები, როგორიცაა სფერული გროვები, თავდაპირველად წარმოიქმნება და შემდეგ ასეთი სხეულების გარკვეული რაოდენობა შეგროვდება და წარმოიქმნება უფრო დიდი ობიექტი - გალაქტიკა.
როგორც კი პროტოგალაქტიკები წარმოქმნასა და შეკუმშვას დაიწყებს, მათში ჩნდება პირველი ჰალოს ვარსკვლავები (III პოპულაციის ვარსკვლავები). ისინი თითქმის მთლიანად წყალბადითა და ჰელიუმით იყო გაჯერებული და, შესაძლოა, მაისურიც. თუ ასეა, ეს უზარმაზარი ვარსკვლავები სწრაფად მოიხმარდა თავიანთ საწვავს და ზეახალი ვარსკვლავები გახდებოდა, რის შედეგადაც მძიმე ელემენტებს გამოტყორცნიდა ვარსკვლავთშორის სივრცეში. ამ ვარსკვლავების პირველმა თაობამ ხელახალი იონიზაცია გაუკეთა გარშემორტყმულ ნეიტრალურ წყალბადს და სივრცის გაფართოებადი ბუშტები შექმნა, რომელშიც სინათლეს უკვე თავისუფლად შეეძლო გავლა.
ევოლუცია
გალაქტიკის წარმოქმნიდან მილიარდ წელიწადში მთავარი სტრუქტურები ჩნდება: სფერული გროვების, ცენტრალური ზემასიური შავი ხვრელისა და მეტალით ღარიბი II პოპულაციის ვარსკვლავების გალაქტიკური ბალჯი წარმოიქმნება. ზემასიური შავი ხვრელის წარმოქმნა უდიდეს როლს თამაშობს გალაქტიკების აქტიურად რეგულირებად ზრდაში. ამ ადრეულ ეპოქაში გალაქტიკები განიცდიან ვარსკვლავთწარმოქმნელი პროცესების მთავარ ეტაპს.
მომდევნო ორი მილიარდი წლის განმავლობაში მოგროვებული მატერია გალაქტიკურ დისკოში თავსდება. გალაქტიკა მთელი თავისი სიცოცხლე გააგრძელებს მატერიის შთანთქმას მაღალი სიჩქარის მქონე ღრუბლებიდან და ჯუჯა გალაქტიკებიდან. ეს მატერია უმეტესად წყალბადი და ჰელიუმია. ვარსკვლავების დაბადებისა და სიკვდილის ციკლი ნელი ტემპით ზრდის მძიმე ელემენტების რაოდენობას, რაც კი საბოლოოდ პლანეტების წარმოქმნას უწყობს ხელს.
გალაქტიკების ევოლუციაზე დიდ გავლენას ურთიერთქმედებები და შეჯახებები ახდენს. გალაქტიკების შთანთქმა გავრცელებული იყო ადრეულ ეპოქაში და მათი უმეტესობა მორფოლოგიაში უცნაური იყო. ვარსკვლავებს შორის ამ მანძილებში შეჯახებად გალაქტიკებში ვარსკვლავური სისტემების უმრავლესობა დაუზიანებელი დარჩება. თუმცა, გრავიტაციული გავლენა ვარსკვლავური გაზისა და მტვრისა, რომლებიც სპირალური მკლავების შედგენილობაშია, წარმოქმნის ვარსკვლავების გრძელ მატარებელს, რომელსაც მიქცევა-მოქცევის კუდები ეწოდება. ამ წარმონაქმნების მაგალითების ხილვა შესაძლებელია NGC 4676-ში ან „ანტენების გალაქტიკებში“.
ამ ურთიერთქმედების მაგალითია „ირმის ნახტომი“ და მეზობელი ანდრომედას გალაქტიკა, რომლებიც ერთმანეთის მიმართულებით მოძრაობს 130 კმ/წმ სიჩქარით და - დამოკიდებული ჰორიზონტალურ მოძრაობაზე - 5 ან 6 მილიარდ წელიწადში ერთმანეთს შეეჯახება. თუმცა, „ირმის ნახტომი“ არასოდეს შეჯახებია ანდრომედას სიდიდის გალაქტიკას, მაგრამ მტკიცებულებათა რიცხვი იმაზე, რომ ჩვენი გალაქტიკა ჯუჯა გალაქტიკებს წარსულში შეეჯახა, იზრდება.
ასეთი მასშტაბური ურთიერთქმედებები იშვიათია. რაც დრო გადის, თანაბარი ზომის ორი სისტემის შთანთქმა უფრო ნაკლებად ხდება. კაშკაშა გალაქტიკათა უმეტესობა ფუნდამენტურად უცვლელი დარჩა უკანასკნელი რამდენიმე მილიარდი წლის მანძილზე და ვარსკვლავთწარმომქმნელი პროცესების ტემპმა პიკს დაახლოებით 10 მილიარდი წლის წინ მიაღწია.
მომავალი
ამჟამად ვარსკლავთწარმომქმნელი პროცესების უმეტესობა უფრო მცირე ზომის გალაქტიკებში ხდება, სადაც გრილი გაზი ძალიან არაა გამოლეული. სპირალური გალაქტიკები, „ირმის ნახტომის“ მსგავსად, ვარსკვლავების ახალ თაობას წარმოქმნიან მანამდე, სანამ აქვს ვარსკვლავთშორისი წყალბადის მკვრივი მოლეკულური ღრუბელი სპირალურ მკლავებში. ელიფსური გალაქტიკები უკვე ძალიან განიცდიან ამ გაზის ნაკლებობას და, აქედან გამომდინარე, ახალი ვარსკვლავები ვერ წარმოიქმნება. ვარსკვლავების წარმომქმნელი მატერიის მარაგი სასრულია: როგორც კი ვარსკვლავები წყალბადის არსებულ მარაგს გადააქცევს მძიმე ელემენტებად, ახალი ვარსკვლავების წარმოქმნა შეწყდება.
ვარსკვალვების წარმოქმნის მიმდინარე ეპოქა 100 მილიარდი წელი გაგრძელდება. შემდეგ კი „ვარსკვლავური ხანა“ საბოლოოდ დამთავრდება 10-დან 100 ტრილიონამდე წელიწადში (1013-1014 წელიწადი), რადგან ყველაზე პატარა, ხანგრძლივი ვარსკვალვები ჩვენს ასტროსფეროში, პაწაწინა წითელი ჯუჯები, კვდომას დაიწყებს. „ვარსკვლავური ხანის“ დასასრულს, გალაქტიკების შემადგენლობაში კომპაქტური ობიექტები შევა: ყავისფერი ჯუჯები, თეთრი ჯუჯები, რომლებიც გაგრილების პროცესშია ან ცივია („შავი ჯუჯები“), ნეიტრონული ვარსკვლავები და შავი ხვრელები. საბოლოოდ, გრავიტაციული შესუსტების შედეგად ყველა ვარსკვლავი ან ცენტრალურ ზემასიურ შავ ხვრელში შთაინთქმება, ან შეჯახებების შედეგად გალაქტიკათშორის სივრცეში გაიტყორცნება.
უფრო დიდი სტრუქტურები
ცის სიღრმისეულად დაკვირვებების მიხედვით, გალაქტიკები ხშირად სხვა გალაქტიკებთან შედარებით ახლო გაერთიანებებში ცხოვრობს. მარტოხელა გალაქტიკები, რომელთაც ურთიერთქმედება არ ჰქონიათ სხვა გალაქტიკასთან გასული მილიარდობით წლების განმავლობაში, შედარებით იშვიათია. გამოკვლეულ გალაქტიკათა მხოლოდ 5%-ია ნამდვილად იზოლირებული. თუმცა, ამ იზოლირებულ წარმონაქმნებს შესაძლებელია წარსულში ურთიერთქმედება ჰქონდათ და შთაინთქმნენ კიდეც სხვა გალაქტიკებთან, და ისიც შესაძლებელია, რომ მათ ორბიტას პატარა, თანამგზავრული გალაქტიკები მართავდეს. იზოლირებულ გალაქტიკებს ვარსკვლავების წარმოქმნა უფრო მაღალი ტემპით შეუძლია, ვიდრე ჩვეულებრივს, რადგან მათში არსებულ გაზს სხვა გალაქტიკები არ იპარავს.
უდიდეს მასშტაბებზე სამყარო განუწყვეტლივ ფართოვდება. ეს კი შედეგად ცალკეულ გალაქტიკებს შორის დაშორების საშუალო ზრდას იწვევს (იხ. ჰაბლის კანონი). გალაქტიკათა გაერთიანებებს ამ გაფართოების დაჯაბნა შეუძლია თავიანთი საერთო გრავიტაციული მიზიდულობის დახმარებით. ეს გაერთიანებები ადრეულ სამყაროში წარმოიქმნა, როცა ბნელი მატერიის გროვებმა თავიანთი შესაბამისი გალაქტიკები გააერთიანეს. უახლოესი ჯგუფები მოგვიანებით ერთმანეთს შეერწყა და წარმოიქმნა უფრო დიდი მასშტაბის გროვები. შთანთქმის ეს მოქმედი პროცესი (ისევე, როგორც ვარდნადი გაზის შენაკადი) ათბობს გროვაში არსებულ გალაქტიკათშორის გაზს ძალიან მაღალ ტემპერატურამდე, რომელიც 30-100 მეგაკელვინს აღწევს. გროვაში არსებული მასის 70-80% ბნელი მატერიის ფორმითაა, ხოლო 10-30% ამ გამთბარ გაზს შეიცავს, მატერიის დანარჩენი რამდენიმე პროცენტი კი გალაქტიკის სახითაა.
სამყაროში არსებულ გალაქტიკათა უმეტესობა გრავიტაციულად დაკავშირებულია გარკვეული რაოდენობის სხვა გალაქტიკებთან. ამის შედეგად წარმოიქმნება ფრაქტალის მსგავსი ჯგუფური სტრუქტურები. ასეთი ტიპის ყველაზე პატარა გაერთიანებას ჯგუფი ეწოდება. გალაქტიკათა ჯგუფები გალაქტიკათგროვების ყველაზე გავრცელებული ტიპია და ეს წარმონაქმნები სამყაროში არსებულ გალაქტიკათა უმეტესობას შეიცავს (ისევე, როგორც ბარიონული მასის უმეტეს ნაწილს). ამ ჯგუფთან გრავიტაციულად დაკავშირებული რომ დარჩეს, თითოეულ წევრ გალაქტიკას უნდა ჰქონდეს საკმარისად დაბალი სიჩქარე, რომ ვერ „გაიქცეს“. თუმცა, თუ არასაკმარისი კინეტიკური ენერგიაა, ჯგუფი შეიძლება განვითარდეს უფრო პატარა გალაქტიკებად შთანთქმების შედეგად.
დიდ სტრუქტურებს, რომლებიც ათასობით გალაქტიკას შეიცავს იმ სივრცეში, რომელიც რამდენიმე მეგაპარსეკზეა გადაჭიმული, გროვები ეწოდება. გალაქტიკათგროვებს ხშირად ერთი გიგანტური ელიფსური გალაქტიკა აკონტროლებს, რომელსაც გროვის ყველაზე კაშკაშა გალაქტიკა ეწოდება, რომელიც, დროთა განმავლობაში, გრავიტაციული ზემოქმედებით ანადგურებს მის თანამგზავრ გალაქტიკებს და მათ მასას თავისას ამატებს.
ზეგროვები ათობით ათას გალაქტიკას შეიცავს, რომლებიც ნაპოვნია გროვებში, ჯგუფებსა და, ზოგჯერ, ცალკეულადაც. ზეგროვების მასშტაბზე, გალაქტიკები დალაგებულია ფენებად და ბოჭკოებად (ფილამენტებად), რომელთაც გარს აკრავს უკიდეგანო ცარიელი ვოიდები. ამ მასშტაბს ზემოთ სამყარო ერთნაირია ყველა მიმართულებით (იზოტროპული და ერთგვაროვანი).
დაკვირვება სხვადასხვა დიაპაზონებში
მას შემდეგ, რაც დამტკიცა, რომ „ირმის ნახტომის“ გარდა სხვა გალაქტიკებიც არსებობს, თავდაპირველი დაკვირვებები, ძირითადად, ხილული სინათლის გამოყენებით მიმდინარეობდა. უმეტესი ვარსკვლავის გამოსხივების პიკი ამ დიაპაზონშია, ამიტომ ვარსკვლავების შესწავლა, რომლებიც გალაქტიკებს წარმოქმნის, ოპტიკური ასტრონომიის მთავარი კომპონენტი გახდა. ის, ასევე, იმ სპექტრის ხელსაყრელი ნაწილი გახდა, რითაც იონიზირებული H II რეგიონის შესწავლა შეიძლება და მტვრიანი მკლავების გავრცელების განსაზღვრა.
ვარსკვლავთშორის სივრცეში არსებული მტვერი ხილული სინათლისთვის გაუმჭვირვალეა. ის ბევრად გამჭვირვალეა შორეული ინფრაწითელისთვის, რომელიც გამოიყენება გალაქტიკის ბირთვებისა და გიგანტური მოლეკულური ღრუბლების შინაგანი ნაწილების დეტალური კვლევისთვის. ინფრაწითელი, ასევე, გამოიყენება შორეული, დიდი წითელი წანაცვლების მქონე გალაქტიკების შესწავლისათვის, რომლებიც სამყაროს ადრეულ ისტორიაში ჩამოყალიბდა. წყლის ორთქლი და ნახშირორჟანგი ინფრაწითელი სპექტრის სასარგებლო ნაწილებს შთანთქავს, ამიტომ ინფრაწითელი ასტრონომიისთვის მაღალ ადგილზე მდებარე ან კოსმოსური ტელესკოპები გამოიყენება.
გალაქტიკების პირველი არავიზუალური კვლევა, კონკრეტულად კი აქტიური გალაქტიკების, რადიოსიხშირეების გამოყენებით ჩატარდა. ატმოსფერო თითქმის გამჭვირვალეა რადიოტალღებისთვის 5 მჰ-სა და 30 გჰ-ს შორის (იონოსფერო ბლოკავს სიგნალებს ამ ზღვარს ქვემოთ). დიდი რადიო ინტერფერომეტრების გამოყენებით მეცნიერებმა შეძლეს აქტიური ბირთვიდან გამოსხივებული აქტიური ჭავლების რუკა შედგენა. რადიოტელესკოპების გამოყენება შეიძლება ნეიტრალური წყალბადის დასაკვირვებლად, არაიონიზირებული მატერიის ჩათვლით, რომელიც ადრეულ სამყაროში არსებობდა და მოგვიანებით გალაქტიკები ჩამოაყალიბა.
სქოლიო
კატეგორია:ასტრონომია *
ბრაზილია 2008 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ბრაზილიამ ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეოცედ იასპარეზა 2008 წელს, ჩინეთის დედაქალაქ პეკინში. ამ თამაშებზე მათ სხვადასხვა სინჯის 15 მედალი მოიპოვეს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქვეყნები 2008 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:ბრაზილია ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:სამხრეთ ამერიკის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
თაგვფრინველისნაირნი
თაგვფრინველისნაირნი (Coliiformes) — ფრინველების რიგი. მათი სხეულის სიგრძე ბოლოიანად 30-38 სმ-ია; წონა 42-56 გ. ბოლოს სიგრძე თითქმის ორჯერ აღემატება სხეულს. ქოჩორი განსაკუთრებით ემჩნევათ გაღიზიანებისას. რუხი ფერისანი არიან, ზურგზე მომწვანო ელფერი გადაკრავთ, კეფაზე ცისფერი ლაქა აჩნიათ. ფეხის ითხივე თითი წინა აქვთ მიმართული, მაგრამ 1-ლი და მე-4 თითი შეუძლიათ უკანაც შემოაბრუნონ. რიგში 1 ოჯახი (თაგვფრინველისებრნი (Coliidae)) და 6 თანამედროვე სახეობაა. თაგვფრინველისნაირნი გავრცელებული არიან აფრიკაში - სენეგალიდან და სომალიდან კაპის პროვინციამდე. ბინადრობენ სავანებში, მეჩხერ ტყეებში, აგრეთვე ბაღებში. დებენ 2-3 კვერცხს. კრუხობენ 12-15 დღე. იკვებებიან წვნიანი ნაყოფით, კენკრით, კვირტითა და ნექტარით. ზოგჯერ სხვა ფრინველების ბარტყებსაც ჭამენ. ზოგი თაგვფრინველისნაირნი ზიანს აყენებს ბაღებს. არ გალობენ.
ლიტერატურა
* კატეგორია:ფრინველები
შენახვადი სიდიდე
ფიზიკაში და მათემატიკაში რაიმე ფიზიკური სისტემის (ან მათემატიკური მოდელის) შენახვადი სიდიდე ეწოდება ისეთ H სიდიდეს (ფუნქციას) რომელიც რჩება მუდმივი (ანუ ინახება) სისტემის ევოლუციის დროს. .
ვინაიდან ფიზიკის კანონების უმეტესობა რაიმე ფიზიკური სიდიდის შენახვას ასახავს, შენახვადი სიდიდეები ხშირად გვხვდება რეალური სისტემების მათემატიკურ მოდელებში. მაგალითად, კლასიკურ მექანიკაში თუ სხეულებს შორის ურთიერთქმედების ძალები კონსერვატიულია, მაშინ ენერგია, იმპულსი და იმპულსის მომენტი შენახვადი სიდიდეებია.
დიფერენციალურ განტოლებებში
დიფერენციალურ განტოლებათა წრფივი სისტემისთვის
სადაც მუქი ტექსტი ვექტორულ სიდიდეს აღნიშნავს, რაიმე სკალარული ფუნქცია H(r) არის შენახვადი სიდიდე, თუ ნებისმიერი საწყისი პირობებისთვის, დროის ნებისმიერ მომენტში
რთული ფუნქციის გაწარმოების წესის გამოყენებით ეს განტოლება შეიძლება ასე გადაიწეროს
და მაშასადამე ნებისმიერი შენახვადი სიდიდისთვის
ეს განტოლება შეიცავს მნიშვნელოვან ინფორმაციას სისტემის შესახებ და ხშირად ძალიან სასარგებლოა სისტემის დინამიკის ანალიზისთვის.
მოლდოვა 2004 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქვეყნები 2004 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:მოლდოვა ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:ევროპის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ფელკლინგერის მეტალურგიული ქარხანა
ფელკლინგერის მეტალურგიული ქარხანა (Völklinger Hütte) — ერთ-ერთი უძველესი და უდიდესი ყოფილი მეტალურგიული ქარხანა ევროპაში. მდებარეობს გერმანიაში, ზაარლანდის მხარის ქალაქ ფელკლინგერში. 1994 წლიდან შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში და პირველი სამრეწველო ობიექტია, რომელსაც ეს სტატუსი მიენიჭა.
1986 წელს, ქარხანამ მუშაობა შეწყვიტა და დღეისათვის ის მუზეუმს წარმოადგენს, სადაც სტუმრებს ყოფილი საწარმოო არეალების დათვალიერება შეუძლიათ.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები გერმანიაში
მიხეილ არკადიევი
მიხეილ ალექსანდრეს ძე არკადიევი (რუს. Аркадьев Михаил Александрович) (დ. 15 მარტი, 1958, ლენინგრადი) — რუსი და ქართველი დირიჟორი, პიანისტი, მუსიკის თეორეტიკოსი, ფილოსოფოსი, ადამიანის უფლებების დამცველი. რუსეთის დამსახურებული არტისტი (1995), ხელომნებათმცოდნეობის დოქტორი.
მ. არკადიევი რუსეთის ხელისუფლების მიერ მისი პოლიტიკური შეხედულებების გამო იდევნება, ის ღიად აკრიტიკებს კრემლის პოლიტიკას. დირიჟორი რუსეთის კომპოზიტორთა კავშირიდანაც გარიცხეს მას შემდეგ, რაც მან გააპროტესტა კავშირის გაწევრიანება პუტინის მხარდამჭერ პარტიაში - „სახალხო ფრონტში“. ამის გამო მან მოქალაქეობისა და მუსიკალური კარიერის გაგრძელების თხოვნით, საქართველოს პრეზიდენტს, მ. სააკაშვილს მიმართა. 2011 წლის სექტემბერში მიიღო საქართველოს მოქალაქეობა, თუმცა რუსეთის მოქალაქეობაზე უარი არ უთქვამს.
სქოლიო
კატეგორია:რუსი დირიჟორები კატეგორია:დაბადებული 15 მარტი კატეგორია:დაბადებული 1958
ტამიანი (ბაშკირეთი)
ტამიანი (Тамъян; Тамьян) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის მელეუზის რაიონში.
2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 353 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ მელეუზიდან დაშორებულია 5 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია მელეუზი, რომელიც დაშორებულია 5 კმ-ით.
2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას ბაშკირები შეადგენენ (79%).
სქოლიო
კატეგორია:მელეუზის რაიონის სოფლები
Comitas subsuturalis
Comitas subsuturalis — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
ქართული სარწმუნოებრივი წარმოდგენები
აქ წარმოდგენილია ქართველა ძველ სარწმუნოებრივ წარმოდგენათა სია.
ჯვარი
ჯვარს ქართველები ოდითგანვე თაყვანს სცემდნენ - ყველა კუთხეში თავისებურად.
ძმები ლუმიერების ფოტოგრაფიის ცენტრი
ძმები ლუმიერების ფოტოგრაფიის ცენტრი Центр фотографии имени братьев Люмьер - მუზეუმი და საგამოფენო ორგანიზაცია, რომელიც მდებარეობს მოსკოვში ყოფილი "კრასნი ოქტიაბრის" საკონდიტრო ქარხნის ტერიტორიაზე.
2021 წლის თებერვლიდან, ძმები ლუმიერების ფოტოგრაფიის ცენტრი დაიხურა. 2021 წლის აპრილში ცენტრი გაიხსნა ლუმიერის გალერეის ახალი ფორმატით ბოლშაია პოლიანკას 61 -ე ქუჩაზე.
ცენტრის კოლექციიდან მიღებული ნამუშევრები შედიოდა მრავალრიცხოვან გამოფენებში, რომლებიც მოეწყო ადგილობრივ და უცხოურ საიტებზე. კერძოდ, ისინი ნაჩვენები იყო ფოტოგრაფიის ბიენალეზე ჰიუსტონში "Fotofest 2012", თანამედროვე ხელოვნების ტრიენალე "ბერგენის ასამბლეა", თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმი "გარაჟი", ებრაული მუზეუმი და ტოლერანტობის ცენტრი მოსკოვში, მოსკოვის საგამოფენო ასოციაცია "მანეჟი".
ცენტრის საგამოფენო პროექტები ნაჩვენები იყო პეტერბურგის სახელმწიფო რუსეთის მუზეუმსა და ერარტას მუზეუმში, კრასნოიარსკის მუზეუმის ცენტრში, ჩერეპოვეცის მუზეუმის ასოციაციაში, ყაზანის მერიაში, ეკატერინბურგის სახვითი ხელოვნების მუზეუმსა და ჰეიდარ ალიევის ცენტრში (ბაქო, აზერბაიჯანი).
კოლექცია
კოლექციის მნიშვნელოვანი ნაწილი ასევე მოიცავს საბჭოთა ავანგარდის ფოტოგრაფების ნამუშევრებს: ალექსანდრე როდჩენკო, ბორის იგნატოვიჩი, ელეაზარ ლანგმანი, მიხაილ პრეხნერი, არკადი შეიხეტი, გეორგი პეტრუსოვი, იაკოვ ხალიპი. ასევე, ადრეული საბჭოთა პერიოდის ფოტოსურათი წარმოდგენილია მაქს ალპერტის, მარკ მარკოვ-გრინბერგის, ივან შაგინის, ნაუმ გრანოვსკის, ემანუელ ევზერიხინის, გეორგი ზელმას, ვლადისლავ მიკოშას ფოტოებით.
ცენტრს აქვს 1960-70 -იანი წლების ჟურნალისტებისა და კლუბის ფოტოგრაფების ფოტოების უნიკალური კოლექციები. ესენი არიან: ვალენტინ ხუხლაევი, ანდრეი კნიაზევი, ვასილი ეგოროვი, მიხაილ სავინი, ვსევოლოდ ტარასევიჩი, ალექსანდრე აბაზა, ლევ ბოროდულინი, ნინა სვირიდოვა და დიმიტრი ვოზდვიჟენსკი, იგორ გავრილოვი, იგორ გავრილოვი, დრაჩინსკი, იური კრივონოსოვი, ვლადიმერ ლაგრანჟი, იური ლუნკოვი, ლევ შეერსტენნიკოვი, ისევე როგორც ლიეტუვური ფოტოგრაფიის სკოლის კლასიკა, რომლის განვითარებაც ამ პერიოდს უკავშირდება: ანტანას სუტკუსი, ალექსანდრე მაკიაუსკასი, ვიტალი ბუტირინი, რომუალდას პოჟერსკი, რომუალდას რაუსკასი, ვაკლოვას სტრაუკასი, ვირგოვი.
ფოტოგრაფიის ალტერნატიული მიმართულებები, რომლებიც გამოჩნდა საბჭოთა კავშირში 1970-80-იან წლებში, ფონდში წარმოდგენილია ხარკოვის ფოტოგრაფიის სკოლის მიმდევრების ნამუშევრებით: ვალერა და ნატაშა ჩერკაშინი, შილოს და ბობას ჯგუფის ასოციაციები; ყაზანის ჯგუფის TASMA და Novokuznetsk TRIVA წევრები, დამოუკიდებელი ფოტოგრაფები ვლადიმერ პერვენცევი, ალექსანდრე გრაშჩენკოვი, ვიაჩესლავ ტარნოვეცკი, იური ტრანვილიცკი, ვლადიმერ ფილონოვი, იგორ სავჩენკო, ვლადიმერ ანტოშჩენკოვი.
ფოტოგრაფიის ახალი ტენდენციები, რომლებიც ჩამოყალიბდა 1980 -იანი წლების ბოლოს და 1990 -იანი წლების დასაწყისში, კოლექციაში ასახულია კონცეპტუალური ფოტოგრაფის ვადიმ გუშჩინისა და პეტერბურგის ფოტოგრაფიის სკოლის წარმომადგენლის ალექსანდრე კიტაევის ნამუშევრებით.
საგანმანათლებლო პროგრამები
ცენტრის საგანმანათლებლო პროგრამა მიზნად ისახავს ფოტოგრაფიის სფეროში ცოდნისა და უნარების გამომუშავებას და პირობების შექმნას ფოტოგრაფიის სცენის სხვადასხვა მონაწილეებს შორის საჯარო განხილვისათვის. პროგრამა მოიცავს ექსკურსიებს მიმდინარე გამოფენებზე, ლექციებზე, მასტერკლასებზე, ფილმების ჩვენებაზე, შემოქმედებით შეხვედრებსა და პანელ დისკუსიებზე ფოტოგრაფების, კრიტიკოსებისა და კურატორების მონაწილეობით. ცენტრმა უმასპინძლა შეხვედრებს ისეთ ავტორებთან, როგორებიც არიან სტივ შაპირო, ჰარი ბენსონი, არნო რაფაელ მინკინენი, მაილს ოლდრიჯი, ლორან შეერი, დუეტი მასაჩიო და დროვილალი და მრავალი სხვა.
Photobookfest არის ფართომასშტაბიანი საერთაშორისო ღონისძიება, რომელიც ეძღვნება ფოტოწიგნების ინდუსტრიას და ფოტოხელოვნებას რუსეთში. ფესტივალის პროგრამა მოიცავს საგამოფენო და საგანმანათლებლო ბლოკებს, ასევე Photobook dummy-ის კონკურსს. Photobookfest– მა უმასპინძლა პორტფოლიო – მიმოხილვის სესიებს ფოტოგრაფებისთვის წამყვანი საერთაშორისო ექსპერტების მონაწილეობით. Photobookfest- ის მისიაა ხელი შეუწყოს ფოტოწიგნს, როგორც დამოუკიდებელ მხატვრულ საშუალებას რუსეთში, შექმნას გამოცდილების გაცვლის დინამიური და ღრმა სივრცე, ფართო აუდიტორიის განათლება ფოტოწიგნების ფორმის, შინაარსისა და ფუნქციის შესახებ. ფესტივალი საერთაშორისო კულტურული კავშირების, გამოცდილების გაცვლის და - რაც მთავარია - ცოცხალი კომუნიკაციის შესაძლებლობაა.
ლიტერატურა
The Lumiere Brothers and Cinema (Science Discoveries) - amazon.com
მაგია
მინი|ჯონ უილიამ უოტერჰაუსის სურათი „კირკე ოდისევს თასს სთავაზობს“ მაგია — რიტუალების ერთობლიობა, რომლის მიზანია ზებუნებრივი ძალების გამოყენება. მაგიის რწმენა და პრაქტიკა მომდინარეობს უძველესი ადამიანიდან და დღესაც მნიშვნელოვანი სასულიერო, რელიგიური და სამედიცინო დატვირთვა აქვს ბევრ კულტურაში.
მაგიის, რელიგიისგან განსხვავებული, კონცეფცია პირველად განხილულ იქნა იუდაიზმში, როგორც წარმართული თაყვანისცემა, რომელიც შეიქმნა ღმერთებისგან სარგებლის მისაღებად. ვაუტერ ჰანეგრაფი ამტკიცებს, რომ მაგიის კონცეფციაა სხვადასხვა რელიგიურმა ჯგუფებმა გამოიყენონ ის თავისი რელიგიური რწმენისა და პრაქტიკის ასაღწერად, ან უფრო ხშირად სხვების დისკრედიტაციისთვის.
რიტუალები
მაგიური რიტუალები არის ზუსტად განსაზღვრული ქმედებები (მათ შორის მეტყველებაც), რომლებსაც იყენებდნენ იმისათვის, რომ მაგია აემუშავებინათ. ბრონისლავ მალინოვსკი აღწერს რიტუალების ენას შემდეგი სიტყვებით: „ბედ-იღბალის მაღალი კოეფიციენტის დაპყრობა“. ამ სიტყვებით იმიტომ აღწერს, რომ არქაული სიმბოლოებია გამოყენებული რიტუალების ენაში, რომელიც ჩვეულებრივი სალაპარაკო ენისგან ძალიან შორს დგას. გარდა ამისა, ს. ჯ. ტამბია წერს, რომ იმისდა მიუხედავად, რომ რიტუალების ძალა მდგომარეობს სიტყვებში, „ისინი მხოლოდ მაშინ აქტიურდება და ხდება ეფექტიანი, თუ მათ ჩაილაპარაკებ სპეციალურ კონტექსტში, რომელიც განსაზღვრულია გარკვეული ქცევით“.
ამ სხვა ქცევებში მოიაზრება გარკვეული ჟესტიკულაციები, რომლებსაც ვარაუდობენ, რომ აკეთებენ სპეციალური საგნებით განსაზღვრულ დროსა და ადგილას. ეს საგანი, ადგილი და შემსრულებელი ხშირ შემთხვევაში მოითხოვდა წინასწარ განწმენდას. პირობა, რომელსაც აკავშირებენ ბედნიერების ან იღბალის ვითარებასთან მოითხოვს გარკვეულ პერფორმატივებს (პერფორმატივებში ოსტინი მოისაზრებს თვითონ რიტუალების ჩატარებით მიღწეულ მიზანს, ანუ მაგალითად, ქორწილის ცერემონია შეგვიძლია მივიღოთ, როგორც რიტუალი და მხოლოდ განსაზღვრული რიტუალების შესრულებით ქორწინება შესრულებულად ითვლება).
ემილ დიურკემი განსაზღვრავს რიტუალების მნიშვნელოვნებას, როგორც რაიმე იარაღს იმისათვის, რომ გამოიყენონ „კოლექტიური წამლისთვის“, რომელიც ემსახურება იმას, რომ მხარი დაუჭიროს სოციუმის უნიფიკაციას ანუ სოციუმის გაერთიანებას. მეორე მხრიდან რომ შევხედოთ, ზოგიერთი ფსიქოლოგი ადარებს ასეთ რიტუალებს ობსესივ-კომპულსიურ რიტუალებს (ობსესივ-კომპულსიური ნიშნავს განმეორებითი ქმედებისკენ მიდრეკილს), და ასეთი რიტუალების გამო, ადამიანების ფოკუსირება დუნდება და დაბალ დონეზე ეცემა მათი გამოსახვა მარტივი ქმედებებით. ეს ქცევები კი აქვეითებს იმ განსაზღვრულ შედეგს, რომელიც უნდა მიეღოთ რიტუალების ჩატარების შემდეგ, რადგან აქცენტი კეთდება უფრო რიტუალის პროცესზე ვიდრე კავშირზე რიტუალსა და განსაზღვრულ მიზანს შორის.
მაგიური სიმბოლოები
მსგავსების პრინციპი ასევე ცნობილია, როგორც „იდეების ასოციაცია“, რომელიც განეკუთვნება „თანამგრძნობ მაგიას“, მოისაზრებს შემდეგს: თუ რაიმე გარკვეული შედეგი მოყვება რაიმე გარკვეულ ქმედებას, მაშინ ამ ქმედებამ გამოიწვია ეს შედეგი და ამ ქმედებას ეკისრება ვალდებულება. შესაბამისად, თუ ადამიანი ისევ აპირებს ამ ქცევის გამეორებას, მაშინ ისევ იგივე რეზულტატია მოსალოდნელი, ესაა კლასიკური მაგალითი მამლისა, რომელიც აუწყებს ხალხს მზის ამოსვლის შესახებ: როდესაც მამალი ყივის, ეს იმის მაცნეა, რომ მზე ამოდის, თუმცა ეს შეიძლება რეინტერპრეტირებული იყოს სხვაგვარად, თუ დამვკირვებელს სწამს მსგავსების კანონისა. მაგიის პრაქტიკოსის გონებაში, შეიძლება შემდეგნაირად იყოს საქმე: შესაძლოა მამალმა ადრე დაიყივლოს, მოგვიანებით ან საერთოდ არ დაიყივლოს, რაც შემდეგ ზეგავლენას მოახდენს მზის ამოსვლაზე, ან მის საერთოდ შეწყვეტაზე.
მავნე გავლენის პრინციპი
ასევე სხვა ტიპის მაგიურ აზროვნებას განეკუთვნება მავნე გავლენის პრინციპი. ეს პრინციპი გვთავაზობს, რომ როდესაც ორი საგანი ერთმანეთთან კონტაქტში შევა, ისინი გააგრძელებენ ერთმანეთზე ზეგავლენას მაშინაც კი, როდესაც მათი კონტაქტი გაწყდება. ტამბიამ მაგალითად მოიყვანა შვილად აყვანა: ამერიკელ ინდიელებში, როდესაც ბავშვს აიყვანდნენ, მისი ამყვანი მშობლები ბავშვს გაახვევდნენ თავიანთ ტანსაცმელში და ამოაძვრენდნენ ამ ტანსაცმლიდან. ეს სიმბოლურად ნიშნავდა დაბადების პროცესს, რაც მათ ასოციაციას უქმნიდათ იმისას, რომ ბავშვი მათი იყო. ამ ქცევით ეს ბავშვი ხდებოდა „მათი“ ბავშვი ემოციურად, მიუხედავად იმისა, რომ ბიოლოგიურად მათ არ ეკუთვნოდათ.
სიმბოლოები, ბევრი კულტურისთვის, რომლებიც მაგიას იყენებენ, ასოცირდება გარკვეული ტიპის ტექნოლოგიასთან: მკვიდრი ადამიანები იყენებენ სიმბოლოებს იმისათვის, რომ რამენიარად გააუმჯობესონ რაღაცები, ისევე როგორც განვითარებული კულტურის ხალხი იყენებს ირიგაციულ ტექნოლოგიებს იმისათვის, რომ დარგონ მოსავალი და მოუარონ მას. მაიკლ ბრაუნი განიხილავს ნანტაგის ქვების გამოყენებას აგუარუნაში და პარალელს ავლებს და ამსგავებს გარკვეული ტიპის ტექნოლოგიებს. მიიჩნევა, რომ ეს ქცევა სიმბოლურია თუ არა დამოკიდებულია სიტუაციის კონქესტზე და ასევე კულტურის წარმოშობაზე. ბევრი სიმბოლური ქცევა აღებულია მითოლოგიიდან, მაშინ, როდესაც სხვა რიტუალური ქცევები არის უბრალოდ ემოციების ექსპრესია და არ არის რაიმე ცვლილებისკენ მიმართული.
მაგიური ენა
მაგიის შესრულება თითქმის ყოველთვის მოითხოვს ენის გამოყენებას. ხმამაღლა ლაპარაკობ თუ არ ლაპარაკობ, სიტყვები ხშირად მაგიური ძალის გიდად გამოიყენება.
წიგნში „სიტყვის მაგიურ ძალებში“ ს. ჯ. ტამბია კამათობს ენასა და მაგიას შორის კავშირის არსებობის შესახებ და ამბობს, რომ წინაპრებისგან გადმოგვეცა რწმენა იმის შესახებ, რომ სიტყვებს შეუძლიათ მსოფლიოზე მოახდინოს ზეგავლენა.
მიიჩნევა, რომ მაგიური მეტყველება არის რიტუალური აქტი და უტოლდება, ხანდახან უფრო მნიშვნელოვანიც კი არის მაგიის პერფორმანსის არა სალაპარაკო აქტებზე: თუმცა ყველანაირი მეტყველება არ მიიჩნევა მაგიურად, მხოლოდ განსაზღვრული სიტყვები, ფრაზები ან სიტყვები, რომლებიც სპეციფიკურ კონტექსტში მოიხმარება მიიჩნევა მაგიური ძალის მქონედ.
მაგიური მეტყველება, ჩარლზ კეი ოგდენის და ივორ არმსტრონგ რიჩარდის თანახმად, წარმოშობილია მეცნიერული ენიდან, რადგან აქცევს სიტყვებს ემოციების სიმბოლოებად. ასევე ხდება მეცნიერულ ენაშიც, სიტყვები განკუთვნილია სპეციფიკური მნიშვნელობისთვის და მიმართულია ობიექტური გარე რეალობისკენ. მაგიური ენაც ასევე ადაპტირებულია და შექმნილია გარკვეული მეტაფორები, რომლებშიც სიმბოლოები მოიაზრება და ეხმარება მაგიურ რიტუალებს პარალელები გაავლონ სამყაროსთან.
ტამბია კამათობს იმასთან დაკავშირებით, რომ მაგიური ენა შეურაცხყოფას აყენებს ენის მთავარ მიზანს: კომუნიკაციას.
ჯადოქრები
XVI საუკუნეში ფრიულიში, ბავშვები რომლებიც იბადებოდნენ ნაყოფის წყლის გარსით, სჯეროდათ, რომ იყვნენ „ბენანდანტები“, ანუ იგივე, რაც „კეთილ მოსიარულეები“. ისინი ებრძოდნენ ბოროტ ჯადოქრებს და გრძნეულებს ღამ-ღამობით. მათ თავიანთი თავი არ მიაჩნდათ გრძნეულებად. ასევე დაბადების შემდეგ თუ რაიმე დაგემართა, მაგალითად რაიმე სასიკვდილო სენი გადაიტანე და გადარჩი ან სიკვდილს გადაურჩი რაიმე სხვაგვარად, მიიჩნევდნენ რომ გამოჯანმრთელების მაგიური ძალა მოგენიჭა.
ყველაზე ცნობილი მეთოდი იმისა, თუ როგორ გაარჩიონ მაგიის პრაქტიკოსი ჩვეულებრივი ადამიანებისგან არის გაზიარება (როდესაც გაანდობს თავის შესახებ ჯადოქარი ადამიანებს და სოციუმი მიიღებს მას ისეთს როგორიც არის). გარკვეული რიტუალებით ჯადოქრის ურთიერთობა ზებუნებრივთან და მისი შესვლა პროფესიონალურ კლასში მყარდება ხშირად რიტუალებით, რომლებიც სიკვდილის სიმულაციას აკეთებენ და შემდეგ ეს ჯადოქრები გარდაისახებიან ახალ სიცოცხლეში.
ვინაიდან განსაზღვრული კრიტერიუმები არსებობს იმისათვის, რომ ჯადოქარი გახდეს ადამიანი, უმეტესობა ამ მაგიისა კეთდება სპეციალისტების მიერ, ჩვეულებრივი ხალხი ლიმიტირებულია მარტივი მაგიის რიტუალების გაკეთებისგანაც კი. ჩვეულებრიბ დღიურ სიტუაციებში როდესაც სჭირდებათ, მაშინაც განსაზღვრული აქვთ რამდენი რიტუალის ჩატარება შეუძლიათ, ხოლო როდესაც საქმე შეეხება ადამიანის ჯანრმთელობას, ვალდებულები არიან კონსულტაცია გაიარონ სპეციალისტთან. სპეციალისტების და ჩვეულებრივი ჯადოქრების ძალები განისაზღვრება კულტურულად მიჩნეული სტანდარტებით და ჯადოქრობის ხარისხით და მოცულობით. ჯადოქარს არ შეუძლია უბრალოდ გამოიგონოს ან მიითვისოს რაიმე ახალი მაგია. პრაქტიკაში ჯადოქარი ისეთივე სიძლიერისაა, როგორიც მის მეგობრებს და სანაცნობოს მიაჩნიათ ის. სხვადასხვა კულტურებსი, სხვადასხვა ტიპის ჯადოქრები არიან კლასიფიცირებულები თავიანთი ძალის მიხედვით, ჯადოქრობით, გრძნეულობით, სიბოროტით, მკურნალობით და ა. შ.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მაგია
თეთრი ბაირაღები (ფილმი)
თეთრი ბაირაღები — კინოსტუდია ქართული ფილმის 1990 წლის კინოფილმი. ფილმის რეჟისორია გიგა ლორთქიფანიძე.
სიუჟეტი
ფილმი გადაღებულია ნოდარ დუმბაძის ნაწარმოებების თეთრი ბაირაღები და მზიანი ღამის მიხედვით.
სტუდენტი ზაზა ნაკაშიძე, რომელსაც ჩხუბში მონაწილეობისთვის დაიჭირეს, თავის უდანაშაულობას ვერ ამტკიცებს და ციხის საკანში, სხვადასხვა ეროვნებისა და მრწამსის დამნაშავეებთან ერთად მოხვდა. პატიმრები დროს განვლილ ცხოვრებაზე და დანაშაულის ჩადენის მიზეზებზე კამათში კლავენ…
სქოლიო
კატეგორია:ქართულენოვანი ფილმები კატეგორია:1990 წლის ქართული ფილმები კატეგორია:კინოსტუდია „ქართული ფილმის“ ფილმები კატეგორია:ფილმები ანბანის მიხედვით კატეგორია:გიგა ლორთქიფანიძის ფილმები კატეგორია:ნოდარ დუმბაძის ნაწარმოებებზე დაფუძნებული ფილმები
ინდოეთის გენერალ-გუბერნატორი
მინი|[[უორენ გასტინგსი პირველი გენერალ-გუბერნატორი, (1773-1785)]] ინდოეთის გენერალ-გუბერნატორი — ტიტული, რომლითაც იწოდებოდა ბრიტანეთის ინდოეთის ხელმძღვანელი, ხოლო დამოუკიდებლობის შემდეგ ინდოეთის მონარქის წარმომადგენელი რომელიც ასევე იყო ქვეყნის დე ფაქტო მმართველი. თანამდებობა შეიქმნა 1773 წელს, მისი ტიტული იყო ბრიტანეთის ინდოეთის პროვინციების გენერალ-გუბერნატორი და მდებარეობდა ფორტ-უილიამში. თავიდან მისი პირდაპირი მმართველობა მხოლოდ ფორტ-უილიამზე ვრცელდებოდა, თუმცა ასევე აკონტროლებდა ბრიტანეთის ოსტინდოეთის კომპანიას, მხოლოდ 1833 წლიდან გავრცელდა მისი ძალაუფლება მთელს ბრიტანულ ინდოეთზე და ეწოდა ინდოეთის გენერალ-გუბერნატორი.
აშკალა
აშკალა (ყოფ. ფარეხა) — სოფელი საქართველოში, წალკის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თრიალეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1700 მ სიმაღლეზე. წალკიდან დაშორებულია 27 კილომეტრით. ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიაში მოხსენიებულია ზემო აშკალის სახელწოდებით. 2002 წლის საყოველთა აღწერის შემდეგ მოიხსენიება აშკალის სახელით. სოფელში არის საჯარო სკოლა.
სქოლიო
კატეგორია:წალკის მუნიციპალიტეტის სოფლები