cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა
სახელწოდება
კრეოლურ ენა ცოციტალს, (თარგმანში „ქურდული ენა“), რომელიც ფართედ არის გავრცელებული ქალაქის შავკანიან ახალგაზრდებს შორის გაუტენგის პროვინციის ქალაქებში ქვეყნის აღმოსავლეთში (უპირველეს ყოვლისა, სოვეტოში), არა აქვს ოფიციალური აღიარება და აკრძალულია სკოლებში. მიუხედავად ამისა, ახალგაზრდების არც თუ უმნიშვნელო ნაწილი ფლობს ცოციტალს უფრო კარგად, ვიდრე საკუთარ ეთნიკურ ენას. ამ ენიდანაა წარმოქმნილი სიტყვა ცოცი — ამავე დასახელების სამხრეთაფრიკული ფილმის მთავარი გმირის სახელი.
გეოგრაფია
thumb|right|250px|სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა thumb|right|250px|სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ტოპოგრაფიული რუკა thumb|right|250px|სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ქალაქების და დასახლებების რუკა thumb|right|250px|ხედი კოსმოსიდან სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა მდებარეობს აფრიკის კონტინენტის სამხრეთ ნაწილში, სამხრეთ ნახევარსფეროს ტროპიკულ და სუბტროპიკულ განედებში. ქვეყნის საზღვრები ჩრდილოეთით გაუყვება მეჩხრად დასახლებული უდაბნოებისა და ნახევრადუდაბნოების რაიონებს. ჩრდილო-დასავლეთით მისი მეზობელია ნამიბია (მასთან საზღვრის სიგრძეა 1078 კმ), ჩრდილოეთით — ბოტსვანა (1840 კმ) და ზიმბაბვე (225 კმ), აღმოსავლეთით კი მოზამბიკი (491 კმ) და ესვატინი (430 კმ). სამხრეთ-აღმოსავლეთში მდებარეობს ლესოთოს სამეფო (909 კმ), რომელიც ყოველი მხრიდან გარშემორტყმულია სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ტერიტორიით. სარ-ს ფართო გასასვლელი აქვს, როგორც ინდოეთის (ქვეყნის სამხრეთი და სამხრეთ-აღმოსავლეთი სანაპირო), ისე ატლანტის ოკეანეში (დასავლეთი სანაპირო). სანაპირო ხაზის სიგრძეა 2881 კმ. ქვეყნის ტერიტორია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ გადაჭიმულია დაახლოებით 2000 კმ-ზე, ხოლო აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ 1500 კმ-ზე.
რელიეფში სამ ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავებულ რეგიონს გამოყოფენ. ტერიტორიის უდიდეს ნაწილს იკავებს მაღალი, ვაკე რელიეფის მქონე პლატო, რომლის ფართობის 3/4 ზღვის დონიდან 600 მეტრზე, ხოლო 1/4 1000 მ-დან 1600 მ-მდე მაღლა მდებარეობს. ეს პლატო ძირითადად ცნობილია ადგილობრივი სახელწოდებებით. სამხრეთ-დასავლეთით ეს არის კარუს პლატოს რიგები (მცირე, დიდი, ზემო), აღმოსავლეთით და ჩრდილო-აღმოსავლეთით კი ვრცელდება ველდების რაიონი (მაღალი, შუა, დაბალი, ბუშველდი). მდინარე ორანჟის შუა ხეობის ჩრდილოეთით ვრცელდება კალაჰარის ვაკე. პლატოებისა და სანაპირო ზოლის ბუნებრივ საზღვარს წარმოადგენს დიდი საფეხური, რომელიც 2000 კმ-ზე ვრცელდება. დიდი საფეხურის აბსოლუტური სიმაღლე მერყეობს 600-800 მეტრიდან (დასავლეთით) — 1500–2500 მეტრამდე (აღმოსავლეთით). ამ რაიონის აღმოსავლეთი და სამხრეთ-აღმოსავლეთი ცნობილია დრაკონის მთებით, მისი ზოგიერთი მწვერვალი კი სიმაღლით 3000 მ-ს ჭარბობს. სწორედ აქ მდებარეობს სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მწვერვალი შამპანის ციხე (Champagne Castle) (კატკინ-პიკი) 3377 მ სიმაღლით.
დიდი საფეხურის სამხრეთი, აღმოსავლეთი და დასავლეთი სანაპირო ვაკე-დაბლობები არ ქმნიან ერთიან რაიონს. მაგალითად: აღმოსავლეთი სანაპირო იღებს საკმაო რაოდენობის ნალექს, რის გამოც აქ წარმოდგენილია მრავალფეროვანი ტენის მოყვარული სუბტროპიკული და ტროპიკული მცენარეულობა, რაც შეეხება დასავლეთ სანაპიროს, აქ სიმშრალეა, მცენარეული საფარი ღარიბია, ძირითადად უდაბნოს და ნახევრადუდაბნოს ტიპის. საერთოდ, როგორც დასავლეთი, ასევე აღმოსავლეთი სანაპირო ხაზი მცირედ დანაწევრებულია, მოსახერხებელი უბეები და ყურეები თითქმის არ გვხვდება, მათგან განსხვავებით კი სამხრეთი სანაპირო ბევრად შეჭრილ-შემოჭრილია. სწორედ ამ ადგილზე, სანაპიროსთან ახლოს გამოდის კაპის მთები, რომელიც რამდენიმე პარალელური ქედისგან შედგება.
კლიმატი
thumb|right|250px|სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის კლიმატური რუკა კეპენის კლასიფიკაციის მიხედვით. ქვეყნის კლიმატური პირობები ფორმირდება სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილის ზღვისპირეთული კლიმატიდან ცენტრალური ნაწილის ზომიერ კლიმატამდე და ჩრდილო-აღმოსავლეთის სუბტროპიკულამდე. ჩრდილო-დასავლეთის მცირე მონაკვეთს აქვს უდაბნოს კლიმატი. ქვეყნისთვის დამახასიათებელია თბილი, მზიანი დღეები და ცივი ღამეები. ნალექები როგორც წესი მოდის ზაფხულის პერიოდში (ნოემბრიდან მარტის ჩათვლით), თუმცა სამხრეთ-დასავლეთში — კეიპტაუნში ზამთრის პერიოდშიც იცის (ივნისიდან აგვისტოს ჩათვლით). აქ ჰაერის ტემპერატურა დამოკიდებულია ადგილის ზღვის დონიდან არსებულ სიმაღლეზე, ოკეანის დინებებზე და განედებზე. ცალკეულ ადგილებზე საშუალო ტემპერატურა ზაფხულში აჭარბებს +32 °C-ს, ხოლო ზოგჯერ ქვეყნის ჩრდილოეთში აღწევს +38 °C-ს. აბსოლუტური მაქსიმუმი დაფიქსირებულია ჩრდილოეთი კაპლანდის და მპუმალანგას პროვინციებში და შეადგენს +48 °C-ს. უარყოფითი ტემპერატურები გვხვდება მთებში, დიდ სიმაღლეებზე ზამთრის პერიოდში. აბსოლუტური მინიმუმი დაფიქსირდა კეიპტაუნიდან 250 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სადაც საშუალო წლიური ტემპერატურა შეადგენს: — 6,1 °C-ს.
თოვლი საკმაოდ იშვიათად მოდის. უკანასკნელად ეს მოხდა 1994 წელს ლესოთოს საზღვართან არსებულ მთიან რაიონებში. თოვლის საფარის სისქე შეადგენდა დაახლოებით 50 სმ-ს.
კლიმატური პირობები საკმაოდ განსხვავდება ქვეყნის დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილებს შორის. აღმოსავლეთიდან სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის სანაპიროს გარს ერტყმის თბილი ნემსის კონცხის დინება (ინდოეთის ოკეანე), დასავლეთიდან გარს ერტყმის ცივი ბენგელის დინება (ატლანტის ოკეანე). ჰაერის ტემპერატურა დურბანში, ინდოეთის ოკეანის სანაპიროზე, საშუალოდ თითქმის 6 °С-ით თბილია, ვიდრე ჰაერის ტემპერატურა იმავე განედზე ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე. ამ ორი დინების გავლენა შეიმჩნევა კეთილი იმედის კონცხის ვიწრო ნახევარკუნძულზე, სადაც წყლის ტემპერატურა აღმოსავლეთ მხარეს საშუალოდ 4 °С-ით უფრო მაღალია, ვიდრე დასავლეთით.
ნალექების რაოდენობა მნიშვნელოვნად განსხვავდება დასავლეთსა და აღმოსავლეთს შორის. ჩრდილო-დასავლეთში ნალექების წლიური რაოდენობა ხშირად 200 მმ-ზე დაბალია. აღმოსავლეთის რაიონების დიდ ნაწილზე, პირიქით, მოდის 500 მმ-დან 900 მმ-მდე ნალექი წელიწადში, ხოლო ზოგჯერ ნალექების რაოდენობა აქ აჭარბებს 2000 მმ-ს. ქვეყნის ცენტრალურ ნაწილში წელიწადში საშუალოდ მოდის 400 მმ ნალექი, ეს მაჩვენებელი იზრდება სანაპიროსთან მიახლოებისას. მაჩვენებელი 400 მმ ნალექი წელიწადში ითვლება პირობით ხაზად; მისგან აღმოსავლეთით მდებარე ტერიტორიები, როგორც წესი, ვარგისია სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსაყვანად, ხოლო დასავლეთით მდებარე რაიონები მსხვილფეხა საქონლის საძოვრად და სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსაყვანად მორწყულ მიწებზე. მაღალ მთიანეთში წლის საშუალო ნალექების რაოდენობა ზოგიერთ ადგილას არ აღემატება 200-300 მმ-ს წელიწადში, მაგალითად საზერლენდში წელიწადში საშუალოდ მოდის 237 მმ ნალექი.
კეიპტაუნში წლის საშუალო ჰაერის ტემპერატურა შეადგენს 17 ºС-ს, ხოლო პრეტორიაში 17,5 °C-ს, თუმცა ეს ქალაქები ერთმანეთისგან დაშორებულია თითქმის განედის 10 გრადუსით. ხშირად თვლიან, თითქოს ქვეყანაში ყველაზე ცივი ადგილია — როგეველდის ქედის დასავლეთით მდებარე ქალაქი საზერლენდი, სადაც 2003 წლის 12 ივლისს ჰაერის ტემპერატურა დაეცა −16 °C-მდე, მაგრამ სინამდვილეში ყველაზე დაბალი ტემპერატურები დარეგისტრირებულია აღმოსავლეთი კაპლანდის პროვინციის ქალაქ ბეფელსფონტეინში: −18,6 °C. ყველაზე მაღალი ტემპერატურა გვხვდება ქვეყნის სიღრმეში: კალაჰარიში აპინგტონთან ახლოს 1948 წელს დაფიქსირდა 51,7 °C ტემპერატურა. ქვეყნის წლის საშუალო ტემპერატურა, ზღვის დონიდან არსებული სიმაღლის გათვალისწინებით, შეადგენს 16,5 °C-ს, ყველაზე დაბალი წლის საშუალო ტემპერატურა აღინიშნება საზერლენდში, 11,7 °C. მაღალმთიანეთში მაქსიმალური ტემპერატურა თვით ზაფხულშიც კი როგორც წესი არ აღემატება 34-35 °C-ს, ზამთარში ღამით შეიძლება დაეცეს -5 -10 °C-მდე.
ჰოლანდიელები და კოსა
პირველი წერილობითი წყარო ევროპელების მუდმივი დასახლების შესახებ თარიღდება 1652 წლის 6 აპრილით, როდესაც იან ვან რიბეეკმა ჰოლანდიის ოსტინდოეთის კომპანიის სახელით დააარსა დასახლება შტორმების კონცხზე, რომელსაც მოგვიანებით სახელად დაერქვა კეთილი იმედის კონცხი (დღევანდელ კეიპტაუნთან). XVII და XVIII საუკუნეებში სამხრეთ აფრიკაში ჩამოდიოდნენ კოლონისტები ნიდერლანდებიდან, ასევე საფრანგეთში რელიგიურ დევნაში მყოფი ფრანგი ჰუგენოტები და გერმანიიდან ჩამოსახლებულები. 1770-იან წლებში მოხდა კოლონისტების შეტაკება ჩრდოლო-აღმოსავლეთიდან მომავალ კოსას ხალხთან. ამას მოჰყვა შეტაკებების მრავალი სერია, ცნობილი როგორც კაფრებთან სასაზღვრო ომი, რომელიც ძირითადად გამოწვეული იყო თეთრკანიანი გადმოსახლებულების პრეტენზიებზე აფრიკელი მოსახლეობის კუთვნილ მიწებზე. კაპის კოლონიაში ასევე შემოჰყავდათ მონები სხვა ჰოლანდიური სამფლობელოებიდან, კერძოდ, ინდონეზიიდან და მადაგასკარიდან. ბევრი მონა, ასევე კაპის რეგიონის ავტოქტონური მოსახლეობა შეერივნენ თეთრკანიან კოლონისტებს. მათ შთამომავლებს ჰქვიათ კაპის ფერადკანიანები და დღეისათვის შეადგენენ დასავლეთი კაპლანდის პროვინციის 50 %-მდე მოსახლეობას.
ბრიტანეთის კოლონიზაცია
thumb|right|250px|კაპის კოლონიის ადმინისტრაციული დაყოფა 1795 წელს ბრიტანეთის ოკუპაციამდე. thumb|right|250px|რეგიონალური გეოგრაფია 1860 წლისათვის დიდ ბრიტანეთმა პირველად მიიღო ბატონობა კაპის კოლონიაზე 1795 წელს, მეოთხე ინგლის-ჰოლანდიის ომის დროს: მაშინ ნიდერლანდები მოექცა ნაპოლეონის ხელისუფლების ქვეშ და ბრიტანელებმა, იმის შიშით, რომ ფრანგები მიიღებდნენ კონტროლს ამ სტრატეგიულად მთავარ რეგიონზე, გენერალ ჯეიმზ ჰენრი კრეიგის ხელმძღვანელობით კაპსტადში გააგზავნეს ჯარი, რომ მას დაეპყრო კოლონია შტატჰალტერ ვილჰელმ V ორანელის სახელით. კაპსტადის გუბერნატორს არანაირი მითითება არ ჰქონდა მიღებული, მაგრამ მაინც დათანხმდა დამორჩილებოდა ინგლისელებს. 1803 წელს დაიდო ამიენის ზავი, რომლის პირობების თანახმადაც ბატავიის რესპუბლიკამ (ასე ეწოდებოდა ნიდერლანდებს საფრანგეთის მიერ მისი დაპყრობის შემდეგ) დაიტოვა კაპის კოლონია საკუთარ მფლობელობაში. 1805 წელს ომის განახლების შემდგომ ინგლისელებმა კვლავ გადაწყვიტეს დაეპყროთ კოლონია. 1806 წელს მაგიდის მთის (Table Mountain) კალთებთან ბრძოლის შედეგად ინგლისელთა ჯარი დევიდ ბერდის ხელმძღვანელობით შევიდა კაპსტადის ფორტში.
1806 წელს, ქვეყნის შიგნით სხვადასხვა ძალების დაწოლის შედეგად ბრიტანეთის პარლამენტმა აკრძალა მონათმფლობელობა, ხოლო 1833 წელს ეს მდგომარეობა გავრცელდა მთელ კოლონიაზე. საზღვრებზე მუდმივმა შეტაკებებმა, მონათმფლობელობის გაუქმებამ და ბრიტანელებთან სხვადასხვა სახის უთანხმოებებმა იძულებული გახადა ნიდერლანდური წარმომავლობის ბევრი გლეხი (რომელთაც ერქვათ ბურები, ნიდერლანდური სიტყვა „boer-დან“ ⎯ „გლეხი“) წასულიყვნენ ეგრეთ წოდებულ დიდ ტრეკზე კონტინენტის სიღრმეში, ველდის მაღალ მთიანეთში. იქ ისინი შეეჯახნენ ნდებელეს ხალხის ბელადობის სისტემას ჩაკის ყოფილი თანამებრძოლის მზილიკაზის ხელმძღვანელობით, რომელიც დასავლეთში გაიქცა ეგრეთ წოდებული მფეკანეს — ხალხის გადასახლების დროს, რაც გამოწვეული იყო სამხრეთ-აღმოსავლეთ აფრიკაში ურთიერთშორის ომებით (კვაზულუ–ნატალის თანამედროვე პროვინცია). საბოლოოდ სამხრეთ აფრიკის კონტინენტალურ ნაწილში ბურებმა დააარსეს საკუთარი სახელმწიფოები: ორანჟის თავისუფალი სახელმწიფო და ტრანსვაალის რესპუბლიკა.
ინგლის-ბურების ომები
thumb|right|250px|რეგიონალური გეოგრაფია ინგლის-ბურების ომის პერიოდის დროს; ტრანსვაალი (მწვანე), ორანჟის თავისუფალი სახელმწიფო (ნარინჯისფერი), დიდი ბრიტანეთის კაპის პროვინცია (ლურჯი) და ნატალი (წითელი) ვიტვატერსრანდის მთებში ალმასის (1867 წელი) და ოქროს (1886 წელი) მდიდარი საბადოების აღმოჩენამ გამოიწვია კოლონიის ეკონომიკური და ევროპიდან კაპიტალის მოზიდვის ზრდა, იმიგრაციის მკვეთრი აღმავლობა ბურების რესპუბლიკებში და მკვიდრი მოსახლეობის მდგომარეობის გაუარესება. ამ მოვლენებმა, რომლებსაც ხელს უწყობდა და აქეზებდა ბრიტანეთის ხელისუფლება, შედეგად მოიტანა ინგლისელებსა და ბურებს შორის კონფლიქტი. 1880-1881 წლებში მოხდა ინგლის-ბურების პირველი ომი, რომლის დროსაც ბურებმა შეძლეს დაეცვათ საკუთარი დამოუკიდებლობა, უფრო მეტად იმის ხარჯზე, რომ დიდი ბრიტანეთის მთავრობას არ სურდა ეწარმოებინა ხანგრძლივი კოლონიალური ომი, რადგანაც ორანჟის თავისუფალი სახელმწიფოს და ტრანსვაალის რესპუბლიკის ტერიტორიები არ წარმოადგენდნენ მნიშვნელოვან სტრატეგიულ ინტერესს, მიუხედავად იმ დროს კიმბერლის რაიონში აღმოჩენილი ალმასის საბადოსი. ოქროს ციებ-ცხელება რანდში (იოჰანესბურგის რაიონი) დაიწყო ინგლის-ბურების პირველი ომის შემდეგ. არ შეიძლება არ აღინიშნოს ამ პერიოდში ბრიტანეთის კოლონიალური ჯარის რაოდენობის სიმცირე. მაგალითად, 1877 წელს დიდი ბრიტანეთის მიერ ტრანსვაალის ანექსია, რომელიც ომის უპირველესი მიზეზი გახდა, მოახდინა ინგლისურმა სამხედრო რაზმმა, რომლის რაოდენობა სულ შეადგენდა მხოლოდ 25 ადამიანს, რომელსაც ერთი გასროლაც კი არ გაუკეთებია.
იმავე დროს ბრიტანელები დამკვიდრდნენ ნატალში და ზულულენდში, როდესაც გაიმარჯვეს ზულუსებთან ომში. 1899-1902 წლებში მოხდა ინგლის-ბურების მეორე ომი, რომელშიც ბურებმა, მიუხედავად თავდაპირველი წარმატებებისა, მაინც წააგეს უკეთესად გაწვრთნილ და ეკიპირებულ ინგლისელებთან, რომლებსაც ასევე საკმაოდ დიდი რიცხობრივი უპირატესობაც ჰქონდათ. თავიანთი არარეგულარული ჯარის დამარცხების შემდეგ ლუი ბოტას, იაკობ დელარეას და კრისტიან დე ვეტის ხელმძღვანელობით ბურებმა მიმართეს პარტიზანული ომის ტაქტიკას, რომელსაც ინგლისელები ებრძოდნენ ბლოკჰაუზების ქსელის შექმნით, ასევე საკონცენტრაციო ბანაკებში ბური ქალებისა და ბავშვების დატყვევებით, ან პარტიზანებთან საბრძოლველად ჯავშანმატარებლის გამოყენებით. ფერინიჰინგის შეთანხმების პირობებით ბრიტანელები დათანხმდნენ გადაეხადათ სამმილიონიანი კომპენსაცია (რეალურად — ცხრამილიონიანი) ბურების ფერმების და სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების დაზიანების სანაცვლოდ, რამაც შეადგინა მიყენებული ზარალის არაუმეტეს 20 %. ამას გარდა, შავკანიანები კვლავ ხმის უფლების გარეშე დარჩნენ (კაპის კოლონიის გარდა).
სამხრეთ აფრიკის კავშირის შექმნა
1910 წლის 31 მაისს დიდი ბრიტანეთის პარლამენტის მიერ მიღებული სამხრეთ აფრიკის აქტის საფუძველზე შეიქმნა სამხრეთ აფრიკის კავშირი, რომელიც მოიცავდა დიდი ბრიტანეთის ოთხ კოლონიას: კაპის კოლონიას, ნატალის კოლონიას, ორანჟის მდინარის კოლონიას და ტრანსვაალის კოლონიას. სამხრეთ აფრიკის კავშირი გახდა ბრიტანეთის იმპერიის დომინიონი.
1914 წელს გერმანიის სამხრეთ-დასავლეთი აფრიკა ოკუპირებული იქნა ბრიტანეთის იმპერიის მიერ და პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ გადავიდა სამხრეთ აფრიკის კავშირის მმართველობის ქვეშ ერთა ლიგის სამანდატო ტერიტორიის სახით.
1922 წელს სამხრეთ როდეზიაში, რომელიც გავიდა ბრიტანეთის სამხრეთ-აფრიკული კომპანიის (British South Africa Company (BSAC)) მმართველობიდან, ჩატარდა რეფერენდუმი სამხრეთ აფრიკის კავშირში შესვლის შესახებ. შესვლას ხმა მისცა მონაწილეთა 40,6 %-მა, წინააღმდეგ — 59,4 %-მა. შედეგად სამხრეთი როდეზია არ შევიდა სამხრეთ აფრიკის კავშირში, იგი გახდა თვითმმართველი კოლონია ბრიტანეთის იმპერიის ჩარჩოებში.
1934 წელს შეიქმნა გაერთიანებული პარტია, რომელიც წარმოადგენდა პრობრიტანული სამხრეთაფრიკული პარტიისა და ბურების ეროვნული პარტიის ერთობას. 1939 წელს, მეორე მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე, ომში სამხრეთ აფრიკის კავშირის პოზიციის გამო არსებული აზრთა სხვადასხვაობის გამო ის დაიშალა. სამხრეთაფრიკული პარტია საჭიროდ თვლიდა ქვეყანა ომში ჩაბმულიყო დიდი ბრიტანეთის მხარეს, მაშინ როდესაც ეროვნული პარტიის სიმპათია მესამე რაიხის მხარეს იხრებოდა.
1948 წელს ეროვნულმა პარტიამ გაიმარჯვა არჩევნებში და დაიწყო აპარტეიდის პოლიტიკის გატარება, რომელიც მკვეთრად ზღუდავდა შავკანიანი მოსახლეობის უფლებებს. საბოლოო მიზნად დასახელებული იყო „სამხრეთ აფრიკა თეთრკანიანებისთვის“ შექმნა, ხოლო შავკანიანებს საერთოდ ერთმეოდათ სამხრეთ აფრიკის კავშირის მოქალაქეობის უფლება. აპარტეიდის მიმდინარეობისას შავკანიან მოქალაქეებს ჩამოერთვათ საარჩევნო უფლება, თავისუფლად გადაადგილების, განათლების, შერეული ქორწინების და კიდევ ბევრი სხვა უფლება. ასევე მთლიანად აიკრძალა კომუნისტური პარტიები. მიუხედავად მრავალრიცხოვანი სანქციებისა, რომლებსაც იღებდა გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია სამხრეთ აფრიკის კავშირის წინააღმდეგ, რასობრივი დისკრიმინაციის პოლიტიკა აგრძელებდა მოქმედებას.
1961 წელს სამხრეთ აფრიკის კავშირმა დატოვა ერთა თანამეგობრობა და გახდა მთლიანად დამოუკიდებელი სახელმწიფო (სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა). დატოვების მიზეზი გახდა აპარტეიდის პოლიტიკის მიუღებლობა თანამეგობრობის სხვა სახელმწიფოებში. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკამ ერთა თანამეგობრობაში საკუთარი წევრობა აღიდგინა მხოლოდ 1994 წელს, აპარტეიდის სისტემის ლიკვიდაციის შემდეგ.
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის შექმნა
1961 წლის 31 მაისს ქვეყანაში ჩატარებული რეფერენდუმის დროს თეთრკანიანი მოსახლეობის უმრავლესობამ მხარი დაუჭირა რესპუბლიკურ წყობაზე გადასვლას (ნატალის პროვინცია იყო ერთადერთი პროვინცია სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში, რომელმაც რეფერენდუმზე უარი განაცხადა რესპუბლიკის შექმნაზე). ბრიტანეთის დედოფალ ელისაბედ II-ს ჩამოერთვა სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის დედოფლის ტიტული და უკანასკნელი გენერალ-გუბერნატორი ჩარლზ რობერტს სვარტი (Charles Robberts Swart) გახდა სახელმწიფოს პრეზიდენტი. ვესტმინსტერის სისტემაზე დაყრდნობით პრეზიდენტს ირჩევდა ქვეყნის პარლამენტი და მისი უფლებები საკმაოდ მცირე იყო მანამდე, სანამ 1983 წლის კონსტიტუციური აქტის საფუძველზე პიტერ ბოტამ არ გააუქმა პრემიერ-მინისტრის პოსტი და დააფუძნა „ძლიერი პრეზიდენტის“ პოსტი, რომელიც პასუხისმგებელი იყო პარლამენტის წინაშე.
მიუხედავად ქვეყნის შიგნიდან და ასევე გარედან არსებული ზეწოლისა, ხელისუფლებამ არ შეცვალა აპარტეიდის პოლიტიკის კურსი. ქვეყნის ძალოვანი სტრუქტურები მკაცრად უსწორდებოდნენ წინააღმდეგობის მოძრაობას და ძალადობა გახდა ყოველდღიური მოვლენა. აპარტეიდის მოწინააღმდეგე აქტივისტები გაფიცვების, დემონსტრაციების, პროტესტების და საბოტაჟის დროს აწყდებოდნენ სასტიკ დარბევებს. აფრიკის ეროვნული კონგრესი (African National Congress) იყო ძირითადი მოწინააღმდეგე მოძრაობა. აპარტეიდის პოლიტიკა თანდათან უფრო სისხლიანი ხდებოდა და შედეგად ზოგიერთმა დასავლეთის ქვეყნებმა და ინსტიტუტებმა სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკასთან დაიწყეს ეკონომიკური კავშირების ბოიკოტირება მისი რასობრივი პოლიტიკისა და სამოქალაქო უფლებების უხეში დარღვევების გამო. საერთაშორისო სანქციები, ინვესტორების შემცირება, საზოგადოების მზარდი უკმაყოფილება და მოსახლეობის შევიწროვება გახდა ქვეყნისთვის ჩვეულებრივი მოვლენა. thumb|left|ფრედერიკ დე კლერკი და ნელსონ მანდელა ხელის ჩამორთმევის დროს 1992 წლის იანვარში 1970-იანი წლების ბოლოს სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკამ წამოიწყო ბირთვული იარაღის შექმნის პროგრამა. შედეგად შემდგომ ათწლეულში დამზადდა ექვსი ბირთვული ბომბი.
მაჰლაბატინის დეკლარაცია, რომელზეც 1974 წელს ხელი მოაწერეს მანგოსუთუ ბუტელეზიმ და ჰარი შვარცმა, ითვალისწინებდა ყველასათვის ხელისუფლების და თანასწორობის მშვიდობიან პრინციპებზე გადასვლას. ეს იყო თეთრკანიანი და შავკანიანი პოლიტიკოსების პირველი შეთანხმება სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში.
1990 წელს ხელისუფლებაში მყოფმა ეროვნულმა პარტიამ გააკეთა პირველი ნაბიჯი დისკრიმინაციის ლიკვიდაციის მიმართულებით, როდესაც მან მოხსნა აკრძალვა აფრიკის ეროვნულ კონგრესზე და სხვა პოლიტიკურ ორგანიზაციებზე. მან გამოუშვა ნელსონ მანდელა ციხიდან, სადაც მან გაატარა 27 წელი სასჯელი საბოტაჟისთვის. 1990-1993 წლების მოლაპარაკებების დროს ქვეყანაში დამთავრდა აპარტეიდის სისტემა და ხელისუფლებამ გააუქმა რასისტული კანონები. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკამ ასევე გაანადგურა საკუთარი ბირთვული არსენალი და შეუერთდა ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის ხელშეკრულებას. ქვეყანაში პირველი საყოველთაო არჩევნები გაიმართა 1994 წელს, სადაც აფრიკის ეროვნულმა კონგრესმა დიდი უპირატესობით გაიმარჯვა და დღეისთვისაც ეს პარტიაა ხელისუფლების სათავეში. დემოკრატიულ რელსებზე გადასვლა სამხრეთ აფრიკაში განხორციელდა მშვიდობიანი ევოლუციური გზით და თავიდან იქნა აცილებული სამოქალაქო დაპირისპირება. აპარტეიდის დამხობის შემდეგ უკვე ხუთჯერ ჩატარდა არჩევნები (1994, 1999, 2004, 2009 და 2014 წლები). ქვეყანა ისევ შევიდა ერთა თანამეგობრობაში და გახდა სამხრეთ აფრიკის განვითარების საზოგადოების (Southern African Development Community) წევრი. thumb|right|200px|[[ნელსონ მანდელა, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის პირველი შავკანიანი აფრიკელი პრეზიდენტი]] სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში აპარტეიდის შემდგომ პერიოდში უმუშევრობის დონემ საკმაოდ აიწია. ქვეყანას მოუწია ბევრ პრობლემებთან ბრძოლა. მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი შავკანიანი მოქალაქის ცხოვრების დონე გაუმჯობესდა და გაუტოლდა მოსახლეობის საშუალო და მაღალი ფენების დონეს, შავკანიანი მოსახლეობის უმუშევრობის საერთო დონე გაუარესდა 1994-2003 წლებს შორის პერიოდში. სიღარიბე თეთრკანიან მოსახლეობას შორის, რომელიც ადრე იშვიათობას წარმოადგენდა, გაიზარდა. ამას გარდა, დღევანდელი ხელისუფლება ცდილობს მიაღწიოს ფულად და საბიუჯეტო დისწიპლინას სიმდიდრის გადანაწილებისა და ეკონომიკური ზრდის უზრუნველსაყოფად. აფრიკის ეროვნული კონგრესის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ ქვეყანაში გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის განვითარების ინდექსი დაეცა, რომელიც სულ იზრდებოდა 1990-იანი წლების შუა პერიოდამდე. ამის ერთ-ერთი მიზეზია შიდსის ვირუსის მზარდი გავრცელება და ასევე ხელისუფლების უუნარობა მისი გავრცელების საწინააღმდეგო ზომების მისაღებად.
2008 წლის მაისში დაწყებულმა არეულობებმა გამოიწვია 60-ზე მეტი ადამიანის დაღუპვა. 100 000-ზე მეტი ადამიანი გაყარეს საკუთარი საცხოვრებელი ადგილებიდან. ამის მიზეზი ძირითადად იყო მიგრანტები და დევნილები, რომლებიც ეძებდნენ თავშესაფარს, მაგრამ დაღუპულთა მესამედი იყვნენ სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მოქალაქეები. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მიგრაციის პროექტის 2006 წლის გამოკითხვით აღმოჩნდა, რომ სამხრეთაფრიკელები უფრო მეტად გამოდიან იმიგრაციის წინააღმდეგ, ვიდრე მსოფლიოს ნებისმიერ სხვა ქვეყანაში. დევნილების შესახებ გაეროს უზენაესი კომისრის სამმართველოს 2008 წლის მოხსენებაში ნათქვამია, რომ 200 000-ზე მეტმა დევნილმა ითხოვა თავშესაფარი სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში, თითქმის ოთხჯერ მეტმა, ვიდრე ერთი წლით ადრე. ეს ადამიანები ძირითადად იყვნენ ზიმბაბვედან, თუმცა ბევრი ასევე იყო ბურუნდიდან, კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკიდან, რუანდიდან, ერიტრეიდან, ეთიოპიიდან და სომალიდან. სამუშაო ადგილებისთვის კონკურენციამ, ბიზნესის შესაძლებლობამ, სახელმწიფო მომსახურებამ და საცხოვრებელმა პირობებმა მოიტანა დაძაბულობა დევნილებსა და ადგილობრივ მოსახლეობას შორის. იმ დროს, როდესაც ქსენოფობია ისევ რჩება პრობლემად, ბოლო დროს ძალადობა ისე არ იყო გავრცელებული, როგორც ამას თავდაპირველად ელოდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანას სერიოზული სოციალური პრობლემები აქვს (სიღარიბე, დამნაშავეობა, განათლების დაბალი საერთო დონე), თანდათანობით მკვიდრდება დემოკრატია.
სახელმწიფო წყობა
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა — საპარლამენტო რესპუბლიკაა. პრეზიდენტი თითქმის ყველა თავის გადაწყვეტილების საკითხების უმრავლესობაში უნდა დაეყრდნოს პარლამენტის მხარდაჭერას. პრეზიდენტის პოსტზე კანდიდატად შეიძლება გახდეს სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის 30 წელზე უფროსი მოქალაქე.
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში მოქმედებს ორპალატიანი პარლამენტი, რომელიც შედგება პროვინციების ეროვნული საბჭოსაგან (ზედა პალატა — 90 წევრი) და ეროვნული ასამბლეა (400 წევრი). ქვედა პალატის წევრები ირჩევიან არჩევნების პროპორციული სისტემით: დეპუტატების ნახევარი გადიან საერთოეროვნული სიით, ნახევარი — პროვინციული სიით. თითოეული პროვინცია, მოსახლეობის რაოდენობაზე დამოუკიდებლად, აგზავნის პროვინციების ეროვნულ საბჭოში ათ წევრს. არჩევნები იმართება ყოველ ხუთ წელიწადში ერთხელ. მთავრობა ყალიბდება ქვედა პალატაში, ხოლო პარტიის ლიდერი, რომელმაც მასში მიიღო უმრავლესობა, ხდება პრეზიდენტი (დღეს ეს პოსტი უკავია ჯეიკობ ზუმას). არც ერთ პრეზიდენტს არ შეუძლია დაიკავოს თავისი თანამდებობა ორ ვადაზე მეტი პერიოდის განმავლობაში. პრეზიდენტი ნიშნავს პრეზიდენტის მოადგილეს და მინისტრებს, რომლებიც აყალიბებენ დეპარტამენტებისაგან და სამინისტროებისაგან შემდგარ მინისტრთა კაბინეტს. პრეზიდენტი და მინისტრთა კაბინეტი ეროვნული საბჭოს მიერ შესაძლებელია გადაყენებული იქნეს უნდობლობის ვოტუმის საფუძველზე.
დღეისათვის სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მმართველი პარტიაა — აფრიკის ეროვნული კონგრესი, რომელმაც 2014 წლის 7 მაისის საყოველთაო არჩევნებზე მიიღო ხმების 62,15 % და 2006 წლის მუნიციპალურ არჩევნებზე ხმების 66,3 %. მისი მთავარი მოწინააღმდეგეა — პარტია „დემოკრატიული ალიანსი (22,23 % 2014 წელს; 14,8 % 2006 წელს). დემოკრატიული ალიანსის ლიდერია — ჰელენ ზილე. ეროვნული პარტიის, რომლის დროსაც მოქმედებდა აპარტეიდის სისტემა, შთამომავალი — ახალი ეროვნული პარტია 1994 წლის შემდეგ სწრაფად კარგავდა გავლენას და 2005 წლის 9 აპრილს გაერთიანდა აფრიკის ეროვნულ კონგრესთან. პარლამენტში ასევე წარმოდგენილები არიან ეკონომიკური თავისუფლებისათვის მებრძოლები (6,35 %), თავისუფლების პარტია-ინკატას თავისუფლების პარტია (2,40 %), რომელიც, უპირველეს ყოვლისა, წარმოადგენს ზულუს ამომრჩეველს და თავისუფლების ეროვნული პარტია (1,57 %).
სამართალი
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის სამართლებლივ სისტემაში თავმოყრილია დღეისათვის გამორჩეული ერთბაშად სამი სამართლებლივი სისტემა: რომანულ-გერმანული, ანგლოსაქსონური და ტრადიციული. მთლიანობაში, თანამედროვე სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში ჭარბობს რომანულ-გერმანული სისტემა, ანუ შეიმჩნევა კანონის უზენაესობა ყველა სამართლებრივ გადაწყვეტილებებზე და სამართლის კერძო და საზოგადო ზუსტ დაყოფაზე. ქვეყანაში მოქმედებს 1996 წელს მიღებული კონსტიტუცია. ის იცავს და ადასტურებს ყველა საერთაშორისოდ აღიარებულ ადამიანის უფლებებს. მაგრამ სამართალი სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში ყოველთვის არ იყო ჰუმანური და ტოლერანტული. დიდი ხნის განმავლობაში მასში ასახული იყო შავკანიანი მოსახლეობის დიკრიმინაცია, რომელსაც სახელად „აპარტეიდი“. აპარტეიდის პოლიტიკური საფუძვლის დაშლის და შემდგომი 1990-იანი წლების კანონმდებლობის გრძელვადიანი პროცესების შედეგად სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის სამართლებლივი სისტემა მთლიანად იქნა გადახედილი და მისგან ამოღებული იქნა რასობრივი მიმართულების ყოველგვარი დისკრიმინაცია. 1994 წელს ქვეყანაში დაარსდა საკონსტიტუციო სასამართლო.
სისხლის სამართალი
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა — ერთ-ერთი იმ მცირერიცხოვანი ქვეყნებიდანაა, სადაც მოქმედებს ინგლისური მეთოდის სისხლის სამართალის კანონები. ის არ არის კოდიფიცირებული. სასამართლო სისტემა შედგება შემდეგი ინსტაციებისგან: უზენაესი სააპელაციო სასამართლო, უმაღლესი სასამართლოები და მაგისტრატურის სასამართლოები. უზენაესი სააპელაციო სასამართლო მთავარი სასამართლო ინსტაციაა სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში სისხლის სამართლის საქმეებში. ის მდებარეობს ბლუმფონტეინში — ქვეყნის „სასამართლოების დედაქალაქში“. აპარტეიდის რეჟიმის დროს შავკანიანი მოსახლეობისთვის არსებობდა ცალკეული ადგილობრივი სასამართლოები („ბელადების სასამართლოები“), სადაც მოსამართლეები უმეტესწილად ასევე იყვნენ შავკანიანები. ამავე დროს საერთო სასამართლო სისტემაში მოსამართლეთა დიდი უმრავლესობა იყო თეთრკანიანი. სასჯელის განსაკუთრებით მკაცრი ზომები განკუთვნილი იყო პოლიტიკური რეჟიმის მოწინააღმდეგეებისათვის — სიკვდილით დასჯის ჩათვლით. ნებადართული იყო ადამიანების დაკავება 5 დღე-ღამით სასამართლოს და გამოძიების გარეშე. აპარტეიდის გაუქმების შემდეგ ბევრი ნორმები იქნა გადახედილი. 1994 წელს გაუქმდა შიდა უსაფრთხოების შესახებ აქტი, 1995 წელს — სიკვდილით დასჯა, ხოლო 1997 წელს — სხეულის იურიდიული დაზიანება. 1990-იან წლებში სამართლებლივი სისტემის გადახედვის დროს ქვეყანაში დაკანონდა ჰომოსექსუალური ქორწინება, რაც სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკას ხდის ამ სფეროში ერთადერთ ქვეყნად აფრიკაში.
შეიარაღებული ძალები
სამხრეთ აფრიკის თავდაცვის ეროვნული ძალები (South African National Defence Force, SANDF) — სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის სამხედრო ორგანიზაცია, რომლის დანიშნულებაა თავისუფლების, დამოუკიდებლობის და სახელმწიფოს ტერიტორიული მთლიანობის დაცვა. შედგება სახმელეთო ჯარისაგან, სამხედრო-საზღვაო ძალებისაგან, სამხედრო-საჰაერო ძალებისაგან და სამხედრო-სამედიცინო სამსახურისაგან.
თავდაცვის ეროვნული ძალები შეიქმნა 1994 წელს პირველი აპარტეიდისშემდგომი ეროვნული არჩევნების და ახალი კონსტიტუციის მიღების შემდეგ, რომელმაც შეცვალა სამხრეთ აფრიკის თავდაცვის ძალები (South African Defence Force, SADF).
სამხრეთ აფრიკის თავდაცვის ეროვნული ძალები მონაწილეობს მთელ რიგ შიდა ოპერაციებში, მათ შორის:
სამხრეთ აფრიკის თავდაცვის ეროვნული ძალები მონაწილეობას იღებს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის სამშვიდობო მისიებში, ძირითადად აფრიკის კონტინენტზე. ის ასევე უზრუნველყოფს უსაფრთხოებას არჩევნების დროს, როდესაც ეს აუცილებელია.
ადმინისტრაციული დაყოფა
thumb|300px|სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის პროვინციები სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ადმინისტრაციული დაყოფა მოიცავს 3 დონეს. ადმინისტრაციული დაყოფის პირველი დონეა პროვინციები. დღეს მათი რაოდენობა ქვეყანაში შეადგენს 9-ს:
პროვინციები იყოფა ოლქებად (Districts, Distrikte), რომლებიც შეიძლება იყოს როგორც საქალაქო, ასევე სასოფლო.
რაიონების ზოგიერთი ნაწილი, საკუთარი მეჩხერი დასახლების გამო, არ შეჰყავთ არც ერთ ადგილობრივ მუნიციპალიტეტში და არიან რაიონული დაქვემდებარების ტერიტორიები.
1994 წლამდე სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა იყოფოდა 4 პროვინციად: კაპი, ნატალი, ორანჟის თავისუფალი სახელმწიფო და ტრანსვაალი. thumb|200px|სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის პროვინციები 1991 წლამდე 1. [[კაპის პროვინცია|კაპი 2. ორანჟის თავისუფალი სახელმწიფო 3. ნატალი 4. ტრანსვაალი]] ამას გარდა, 1951 წლიდან 1994 წლამდე სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში არსებობდნენ ეგრეთ წოდებული ბანტუსტანები — თვითმართვადი ოლქები, რომლებიც განკუთვნილი იყო გარკვეული ხალხის საცხოვრებელ ადგილად. ბანტუსტანს გარეთ შავკანიანი მოსახლეობის უფლებები მნიშვნელოვნად იყო შეზღუდული. მათგან ოთხმა მიიღო „დამოუკიდებლობა“ (ამასთან დაკავშირებით მათ მოსახლეობას ჩამოერთვათ სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მოქალაქეობა), რომელიც არ აღიარა არც ერთმა სახელმწიფომ, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის გარდა:
დედაქალაქი
thumb|250px|პრეტორია thumb|250px|კეიპტაუნი thumb|250px|ბლუმფონტეინი thumb|250px|იოჰანესბურგი პრეტორია ოფიციალურად ითვლება სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ძირითად დედაქალაქად, რადგანაც აქ მდებარეობს ქვეყნის მთავრობა. ხელისუფლების ორი დანარჩენი შტო მდებარეობს ორ სხვა ქალაქში: პარლამენტი კეიპტაუნში, უზენაესი სასამართლო ბლუმფონტეინში. აღსანიშნავია ისიც, რომ საკონსტიტუციო სასამართლო მდებარეობს იოჰანესბურგში. ისინი ასევე ითვლებიან დედაქალაქებთან. ეს დაკავშირებულია იმასთან, რომ თავიდან სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა იყო კონფედერაციული სახელმწიფო, რის გამოც, სამხრეთ-აფრიკის კავშირის შექმნისას (ბრიტანული სამფლობელოებისაგან დედაქალაქით კეიპტაუნი, ორანჟის თავისუფალ სახელმწიფოსაგან დედაქალაქით ბლუმფონტეინი და ტრანსვაალისაგან დედაქალაქით პრეტორია) ხელისუფლების ორგანოები თანაბრად იქნა განაწილებული მის შემადგენლობაში შესული ქვეყნების დედაქალაქებზე.
ეთნიკური ჯგუფები
thumb|right|300px|სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მოსახლეობის სიმჭიდროვე {{legend|#ffffcc|<1 ად./კმ²}} {{legend|#ffeda0|1–3 ად./კმ²}} {{legend|#fed976|3–10 ად./კმ²}} {{legend|#feb24c|10–30 ად./კმ²}} {{legend|#fd8d3c|30–100 ად./კმ²}} {{legend|#fc4e2a|100–300 ად./კმ²}} {{legend|#e31a1c|300–1000 ად./კმ²}} {{legend|#bc0026|1000–3000 ად./კმ²}} {{legend|#800026|>3000 ად./კმ²}} [[ფაილი:South Africa dominant population group map.svg|thumb|300px|მოსახლეობის კლასიფიკაცია რასობრივი კუთვნილების მიხედვით.
{{legend|#fb8072|შავკანიანები}} {{legend|#8dd3c7|ფერადკანიანები}} {{legend|#80b1d3|ინდოელები და აზიელები}} {{legend|#ffffb3|თეთრკანიანები}} {{legend|#bebada|None dominant}}]] სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მოსახლეობა წარმოადგენს სხვადასხვა რასის, კულტურის, აღმსარებლობის, სხვადასხვა ენებზე მოლაპარაკე და სხვადასხვა სოციალური სტატუსის მქონე განსხვავებული სახის ადამიანების ნაერთს. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა — აფრიკის ერთ-ერთი იმ მცირერიცხოვანი ქვეყნებიდანაა, სადაც მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს (დაახლოებით 8,9 %) შეადგენენ ეთნიკური თეთრკანიანი ევროპელები (აფრიკანერები და ანგლოაფრიკელები), რომლებიც ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე ცხოვრობენ და თანაც მნიშვნელოვანი კონცენტრაციით მსხვილ ქალაქებში, როგორებიცაა — იოჰანესბურგი, კეიპტაუნი, დურბანი, პრეტორია და პორტ-ელიზაბეთი.
თეთრკანიანების რაოდენობა ქვეყანაში თანდათან კლებულობს მათი ემიგრაციის გამო ჩრდილოეთ ამერიკაში, ევროპაში, ავსტრალიაში და ახალ ზელანდიაში — 1985-2005 წლებში სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა დატოვა დაახლოებით 0,9 მილიონმა თეთრკანიანმა, ძირითადად 40 წლამდე ასაკის ადამიანებმა და მათმა ბავშვებმა. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის შავკანიანი მოსახლეობის წილი იზრდება აფრიკის სხვა ქვეყნებიდან შავკანიანი ემიგრანტების ხარჯზე.
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მოსახლეობა ტრადიციულად კლასიფიცირდება რასობრივი, ხოლო შემდეგ ეროვნული კუთვნილებით. რასობრივი კუთვნილების მიხედვით მოსახლეობა იყოფა შემდეგ ჯგუფებად:
თეთრკანიანების წილმა სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში პიკს — 22 %-ს მიაღწია დაახლოებით 1940 წელს, რომლის შემდეგ ის შეუწყვეტლად კლებულობდა შავკანიანი მოსახლეობის რაოდენობის ზრდის უფრო მაღალი ტემპების გამო. დღეისათვის თეთრკანიანების რაოდენობა შეადგენს 4 586 838 ადამიანს, რომელთაგან 60 %-ს შეადგენენ აფრიკაანსის მშობლიურ ენაზე მოლაპარაკე აფრიკანერები (ნიდერლანდელი, გერმანელი, ფრანგი და სხვა ევროპელების შთამომავლები), დაახლოებით 39 % — ანგლოაფრიკელია და დაახლოებით 1 % — სხვა ევროპელი. თეთრკანიანების წილი დღეისათვის შეადგენს დაახლოებით 9 %-ს (1990 წელს 13 %). მიუხედავად ამისა, ევროპელების წილი ქვეყანაში ისევ მაქსიმალურია აფრიკის კონტინენტის ქვეყნებისათვის.
შავკანიანების წილი 2001 წლის აღწერის მიხედვით (2011 წლის აღწერისას ეს მაჩვენებელი არ დაფიქსირებულა) შეადგენს დაახლოებით 79,0 %-ს, მათ შორის:
ამასთან ერთად სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში ცხოვრობენ ფერადკანიანები (2011 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის 8,9 %), რომლებიც ძირითადად ლაპარაკობენ აფრიკაანსის ენაზე და კონცენტრირებულები არიან ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთში. ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროზე შეიმჩნევა აზიიდან ჩამოსული მოსახლეობა (ძირითადად ინდოეთიდან) — ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით 2 %. კეიპტაუნში შეიმჩნევა კიდევ ერთი ჯგუფი — მუსლიმი კაპის მალაელები (0,2 მილიონი ანუ ქალაქის მოსახლეობის 6 %), ქვეყნის ერთადერთი მსხვილი მუსულმანური თემი.
მოსახლეობის ზრდის ტემპი შეადგენს — 1,2 %-ს წელიწადში.
ენები
thumb|300px|მოსახლეობის კლასიფიკაცია ენების მიხედვით. {{legend|#8dd3c7|[[აფრიკაანსი}} {{legend|#ffffb3|ინგლისური}} {{legend|#bebada|ნდებელე}} {{legend|#fb8072|კოსა}} {{legend|#80b1d3|ზულუ}} {{legend|#fdb462|ჩრდილო სესოთო}} {{legend|#b3de69|სესოთო}} {{legend|#fccde5|ტსვანა}} {{legend|#bc80bd|სვატი}} {{legend|#ccebc5|ვენდა}} {{legend|#ffed6f|ტსონგა}} {{legend|#d0d0d0|None dominant}}]] მოსახლეობის ერთ მეათედს (დაახლოებით 6 მილიონი ადამიანი) შეადგენს ხალხი, რომელიც ლაპარაკობს ბანტუს ენებზე, რომელთაგან ყველაზე მთავარია ზულუ, კოსა და სვატი. ასევე ცხოვრობენ კოისანურ ენებზე მოლაპარაკე ბუშმენები და ჰოტენტოტურ ენებზე მოლაპარაკე ჰოტენტოტები. ევროპულ ენებს შორის ყველაზე უფრო გავრცელებულია აფრიკაანსი (ახლოა ნიდერლანდურ ენასთან), რომელსაც მშობლიურად თვლის ქვეყნის მოსახლეობის 65 % და ინგლისური (დაახლოებით 15 %), რომელიც ქვეყანაში ასრულებს ლინგვა-ფრანკას როლს.
რელიგია
აპარტეიდის შემდგომი სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის კონსტიტუცია იძლევა რწმენის თავისუფლების გარანტიას. ქვეყნის მოსახლეობის რელიგიური შემადგენლობა საკმაოდ ჭრელია, ქვეყანაში არ არსებობს აბსოლუტური რელიგიური უმრავლესობა, ცხოვრობენ სხვადასხვა რელიგიის მიმდევარი ადამიანები. მოსახლეობის 2001 წლის აღწერამ გვაჩვენა ქვეყნის მაცხოვრებლების რელიგიური კონფესიების მაჩვენებელი.
მოსახლეობის 2011 წლის აღწერის ფორმა არ შეიცავდა რელიგიის რაიმე თემაზე კითხვარს დაბალი პრიორიტეტის გამო.
რელიგიისა და ათეიზმის გელაპის 2012 წლის საერთაშორისო გამოკითხვამ აჩვენა, რომ სამხრეთაფრიკელების რაოდენობა, რომლებიც საკუთარ თავს თვლიან რელიგიურებად, შემცირდა 2005 წლის მოსახლეობის 83 %-დან 2012 წლის მოსახლეობის 64 %-მდე.
2015 წლის გამოკვლევებით გამოკითხულია ქვეყანაში მცხოვრები დაახლოებით 6500 ქრისტიანი და მუსულმანი მორწმუნე.
ცხოვრების დონე
მოსახლეობის საშუალო შემოსავალი უახლოვდება მსოფლიოს საშუალო შემოსავლის ქვედა დონეს. მაგრამ მთლიანობაში საზოგადოების ეკონომიკური მდგომარეობა საკმაოდ არამდგრადია. აქ დიდი ხნის განმავლობაში გაბატონებული აპარტეიდის რეჟიმმა და მანამდელმა კოლონიალიზმმა თავისი კვალი დაატყო საზოგადოების სოციალ-ქონებრივ გახლეჩვას. მოსახლეობის დაახლოებით 15 % ცხოვრობს საუკეთესო პირობებში, როდესაც დაახლოებით 50 % (ძირითადად შავკანიანები) ცხოვრობს შედარებით უფრო ღარიბულ პირობებში, მაგრამ მაინც უფრო კარგად, ვიდრე აფრიკის სხვა ქვეყნების საკმაოდ უღარიბეს პირობებში მცხოვრები ხალხი. ყველა მაცხოვრებელს არ აქვს ელექტრო და წყალმომარაგება, ხოლო ცუდი სანიტარული პირობები ბევრ დასახლებულ პუნქტში ხელს უწყობს სხვადასხვა სახის დაავადებების გავრცელებას. ასეთ მკვეთრ კონტრასტებს მოაქვთ სოციალური მდგომარეობის გამწვავება. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში საკმაოდ მაღალია დანაშაულის დონე. ის ძირითადად ვლინდება ღარიბ რაიონებში. სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა ქვეყანაში შეადგენს — სულ 61 წელს (2012 წელს), რომელიც მნიშვნელოვნად გაიზარდა 2000 წლიდან, როდესაც შეადგენდა 43 წელს.
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში უმუშევრობის დონე შეადგენს 23 %-ს (2008 წელი). მომუშავეთა მესამედის გამომუშავება შეადგენს 2 აშშ დოლარზე ნაკლებს დღეში. დამნაშავეობის დონე — ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მაღალია მსოფლიოში. მკვლელობების რაოდენობა შეადგენს 31-ს წელიწადში 100 ათას მოსახლეზე.
ეკონომიკა
იმპორტის ძირითადი დარგებია: ნავთობი, საკვები პროდუქტები, ქიმიური საქონელი; იმპორტის ძირითადი პარტნიორი ქვეყნებია: ჩინეთი — 14,9 %, გერმანია — 10,1 %, აშშ — 7,3 %, საუდის არაბეთი — 7,2 %, ინდოეთი — 4,6 %, იაპონია — 4,5 % (2012 წელი)
ექსპორტის ძირითადი დარგებია: ალმასი, ოქრო, პლატინა, მანქანები, ავტომანქანები, მოწყობილობები. ექსპორტის ძირითადი პარტნიორი ქვეყნებია: ჩინეთი — 14,5 %, აშშ — 7,9 %, იაპონია — 5,7 %, გერმანია — 5,5 %, ინდოეთი — 4,5 %, გაერთიანებული სამეფო — 4,1 % (2012 წელი) იმპორტი (91 მილიარდი აშშ დოლარი 2008 წელს) აჭარბებს ექსპორტს (86 მილიარდი აშშ დოლარი 2008 წელს).
მას შემდეგ, რაც დამყარდა (1998 წლის 1 იანვარს) დიპლომატიური ურთიერთობები ჩინეთთან, ტვირთბრუნვა გაიზარდა უზარმაზარი ტემპებით და 1998 წელს დაფიქსირებული 3 მილიარდი აშშ დოლარიდან 2012 წელს მიაღწია 60 მილიარდ აშშ დოლარს.
ჟურნალ Forbes-ის მიხედვით ბიზნესის წარმოების სიადვილის მხრივ ქვეყნების რეიტინგში უკავია 39-ე ადგილი.
შედის აფრიკის, კარიბის აუზის და წყნარი ოკეანის რეგიონის ქვეყნების საერთაშორისო ორგანიზაციაში.
სამუშაო ძალა
ქვეყნის 51 მილიონი მოსახლეობიდან მხოლოდ 21 მილიონი ადამიანია მუშაობის უნარის მქონე. უმუშევრობა — 25 % (2015 წელი).
მომუშავე მოსახლეობის 65 % დაკავებულია მომსახურების სფეროში, 26 % — მრეწველობაში, 9 % — სოფლის მეურნეობაში (2007 წელი).
მომპოვებელი მრეწველობა
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის სწრაფად მზარდი ეკონომიკა ბევრადაა დამოკიდებული ბუნებრივი რესურსების სიმდიდრეზე. ექსპორტის დაახლოებით 52 % მოდის სამთომომპოვებელი მრეწველობის პროდუქციაზე. ფართედ მოიპოვება მანგანუმი, პლატინის ჯგუფის ლითონები (ბუშველდის კომპლექსი), ოქრო, ქრომიტები, ვანადიუმი და ცირკონიუმი. საკმაოდ განვითარებულია ნახშირის მოპოვება — ელექტროენერგიის გამომუშავების მიზნით ნახშირის გამოყენების მხრივ სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკას უკავია 3-ე ადგილი მსოფლიოში (ნავთობის არ ქონის გამო სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში მთელი გამომუშავებული ენერგიის დაახლოებით 80 % დამოკიდებულია ნახშირის დაწვაზე). ამას გარდა, ქვეყნის ტერიტორიაზე თავმოყრილია ალმასის, ასბესტის, ნიკელის, ტყვიის, ურანის და სხვა მთავარი სასარგებლო წიაღისეულის მარაგები.
სასარგებლო წიაღისეული
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა მსოფლიოს ერთ-ერთი წამყვანი სამთო-გამამდიდრებელი ქვეყანაა. თუმცა მოპოვების წილი ქვეყნის მთლიან შიდა პროდუქტში შემცირდა 1970 წლის 21 %-დან 2011 წლის 6 %-მდე, მაგრამ მაინც შეადგენს ექსპორტის თითქმის 60 %-ს. სამთო-გამამდიდრებელ სექტორზე მოდის დამატებითი ღირებულების 9 %-მდე.
2008 წლის შეფასებით სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში, პლატინის მსოფლიო მოპოვების წილი შეადგენს 77 %-ს; კიანიტის და სხვა ნივთიერებების — 55 %-ს; ქრომის — 45 %-ს; პალადიუმის — 39 %-ს; ვერმიკულიტის — 39 %-ს; ვანადიუმის — 38 %-ს; ცირკონიუმის — 30 %-ს; მანგანუმის — 21 %-ს; რუტილის — 20 %-ს; ილმენიტის — 19 %-ს; ოქროს — 11 %-ს; ფლუორიტის — 6 %-ს; ალუმინის — 2 %-ს; სტიბიუმის — 2 %-ს; რკინის მადნის — 2 %-ს; ნიკელის — 2 %-ს და ფოსფორიტის — 1 %-ს. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაზე ასევე მოდის ბრილიანტის მსოფლიო წარმოების თითქმის 5 % ღირებულების მიხედვით. ქვეყანის წილმა პლატინის ჯგუფის ლითონების მსოფლიო მარაგის მიხედვით შეადგინა 89 %; ჰაფნიუმის — 46 %; ცირკონიუმის — 27 %; ვანადიუმის — 23 %; მანგანუმის — 19 %; რუტილის — 18 %; ფლუორიტის — 18 %; ოქროს — 13 %; ფოსფორიტის — 10 %; ილმენიტის — 9 %, ხოლო ნიკელის — 5 %. ქვეყანა ასევე მესამე ადგილზეა მსოფლიოში ნახშირის ექსპორტის მიხედვით.
ენერგეტიკა
2000 წელს ელექტროენერგიის 93 % ქვეყანაში გამომუშავდებოდა თბოელექტროსადგურებში, რომლებიც მუშაობდნენ ქვანახშირზე. მოქმედებს ჰესი მდინარე ორანჟზე. 2012 წელს ელექტროენერგიის გამომუშავებამ შეადგინა 239 მილიარდი კვტ/სთ.
მეტყევეობა
ძირითადი ზონა — კვაზულუ-ნატალის პროვინციის სამხრეთი ნაწილი. ბუნებრივ ტყეებს უკავია 180 ათასი ჰა, ანუ სულ ქვეყნის ტერიტორიის 0,14 %. საქმისათვის განკუთვნილი მერქნის დიდი ნაწილი შემოდის ტყის ნარგავებიდან, რომლის ფართობი შეადგენს სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ტერიტორიის მხოლოდ 1 %-ს. ტყის „პლანტაციების“ დაახლოებით ნახევარი უკავია ფიჭვს, 40 % — ევკალიპტს და 10 % — მიმოზას. ასევე იზრდება ყვითელი და შავი ხე, კაპის დაფნა და კამასია. სავაჭრო კონდიციამდე ხეები აღწევენ საშუალოდ 20 წელიწადში — განსხვავებით იმ ხეებისგან, რომლებიც იზრდებიან ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, სადაც ეს პროცესი გრძელდება 80-დან 100 წლამდე. ბაზარზე შემოტანილი მერქნის ყოველწლიური მოცულობა შეადგენს 17 მილიონ მ³-ს. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში მუშაობს 240-ზე მეტი ხისგადამამუშავებელი და ხე-ტყის დამამუშავებელი საწარმო.
სოფლის მეურნეობის წილზე მოდის მთელი ექსპორტის 35-40 %, რაც შეადგენს სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) 5 %-ს.
თევზჭერა
თევზჭერის მხრივ (დაახლოებით 1 მილიონი ტონა წელიწადში) სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკას უკავია წამყვანი ადგილი აფრიკაში. რეწვის ძირითადი სახეობებია — სარდინა, ქაშაყი, მერლუზა, ქაფშია, ზღვის ქორჭილა, სკუმბრია, ვირთევზა, კაპის ორაგული, მაკრელი, Lophioidei. ამას გარდა, იჭერენ კიბორჩხალებს, ჰომარებს, თინუსს, ლანგუსტებს, ხამანწკებს, რვაფეხებს, ზვიგენებს, რომლის ფარფლები დიდი მოთხოვნით სარგებლობს სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზიის ქვეყნებში, ასევე კაპის ზღვის კატებს. თევზჭერა, უპირველეს ყოვლისა, ხორციელდება 200 საზღვაო მილის სიგანის რეწვის ზონაში, სამხრეთ აფრიკის დასავლეთ სანაპიროსთან, რომელსაც გარს ერტყმის ბენგელის ოკეანის დინება. რეწვის დაახლოებით 40 % მოდის მტკნარი წყლის თევზებზე, რომლებსაც იჭერენ ელანდსის, ლიმპოპოს და სხვა მდინარეებზე, ასევე ხელოვნურ წყალსაცავებში გამრავლებულ თევზებზე.
რკინიგზა
thumb|right|სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის რკინიგზის ქსელი სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის რკინიგზის ტრანსპორტი — სარკინიგზო ქსელი, რომელიც მთავარ როლს თამაშობს ქვეყნის სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურაში. იგი აფრიკის ქვეყნებში ყველაზე უფრო მეტად განვითარებული რკინიგზაა. ყველა დიდი ქალაქი ჩართულია სარკინიგზო ქსელში. რკინიგზა იმყოფება სახელმწიფო საკუთრებაში.
რკინიგზის პირველი ხაზი, სიგრძით 3,2 კმ, რომელიც დურბანს პორტთან აერთებდა, გაიხსნა 1860 წლის 26 ივნისს. კეიპტაუნი — ველინგტონის ხაზის მშენებლობა დაიწყო 1859 წელს, მაგრამ შეყოვნებების გამო ხაზის პირველი ნაწილი გაიხსნა 1862 წლის 13 თებერვალს. ქვეყნის სხვა პროვინციებში მშენებლობა დაიწყო მოგვიანებით და საბოლოოდ დამთავრდა 1910 წელს.
ქვეყნის რკინიგზის ხაზის სიგრძე შეადგენს 20 192 კმ-ს (2008 წელი), ძირითადი ლიანდაგის სიგანეა — 1067 მმ (19 756 კმ, 2008 წელი), თუმცა არსებობს 750 მმ (122 კმ, 2008 წელი) და 610 მმ (314 კმ, 2008 წელი) ლიანდაგის სიგანის ხაზებიც. 2008 წლისათვის 1067 მმ-იანი რკინიგზის ხაზის 8271 კმ იყო ელექტროფიცირებული. ლიანდაგში ჩაგებული ერთი გრძივი მეტრი რელსის მასა შეადგენს 30; 48; 57; 60 კგ-ს, გამოიყენება რკინის და რკინაბეტონის შპლები. მთელი ქსელი პრაქტიკულად ერთლიანდაგიანია. ძირითადი გადატანილი ტვირთებია: ნახშირი, მინერალური ნედლეული, ლითონის მადანი, მამქანათმშენებლობის პროდუქცია, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქცია.
ავტოგზა
2002 წელს ქვეყანაში იყო 362 099 კმ ავტოგზა, რომელთაგან 73 506 კმ (17 %) იყო ასფალტირებული (მათ შორის 239 კმ ჩქაროსნული გზები).
საცხოვრებელ ზონებში სიჩქარე იზღუდება 50 და 80 კმ/სთ-ს შორის და 120 კმ/სთ-მდე ეროვნული დანიშნულების გზებზე, ავტოსტრადებზე და ავტობანებზე.
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში ტერმინი ავტოსტრადა განსხვავდება მსოფლიოს სხვა უმრავლეს ქვეყნებში არსებული ტერმინისაგან. ავტოსტრადა არის გზა, სადაც არსებობს გარკვეული შეზღუდვები.
მიუხედავად გავრცელებული აზრისა, რომ „ავტოსტრადა“ ნიშნავს ავტოგზას, სადაც არსებობს მინიმუმ ცალმხივი მოძრაობის ორი სავალი ნაწილი, ქვეყანაში ავტოგზები მოიცავენ 1400 კმ ორხაზიანი სავალი ნაწილის ავტოსტრადას, 440 კმ ერთხაზიანი სავალი ნაწილის ავტოსტრადას და 5300 კმ მთავარ გზას. აფრიკაანაზე თარგმანში ავტოსტრადა ნიშნავს snelweg-ს (სიტყვასიტყვით — ჩქარი გზა ან ავტომაგისტრალი).
საწყლოსნო ტრანსპორტი
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში მსხვილი პორტები და ნავსაყუდებლებია: კეიპტაუნი, დურბანი, ისტ-ლონდონი, მოსელბაი, პორტ-ელიზაბეთი, რიჩარდს-ბეი, სალდანია-ბეი. 2006 წელს გაიხსნა ახალი პორტი: ნგქურა, კოეგა, რომელიც მდებარეობს პორტ-ელიზაბეთიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 20 კმ-ში. საპორტო სიმძლავრეების ადმინისტრაცია და ექსპლუატაცია ქვეყანაში ხორციელდება Transnet-ის ორი შვილობილი კომპანიის — Transnet National Ports Authority და South African Port Operations (SAPO) მიერ.
2002 წელს სავაჭრო ცენტრი შედგებოდა 1000 ბრუტო-რეგისტრის ტონაჟის (ბრტ, GRT) და უფრო მეტი 8 გემისაგან, საერთო ჯამით 271 650 ბრტ/268 604 ტონა დიდვეიტი (DWT). 6 კონტეინერმზიდისგან, 2 ნავთობმზიდი ტანკერისაგან.
მილსადენები
ქვეყანაში მოქმედებს 931 კმ მილსადენი ტრანსპორტი ნედლი ნავთობისათვის, 1748 კმ ნავთობპროდუქტებისათვის და 322 კმ ბუნებრივი აირისათვის. Transnet-ის შვილობილი კომპანია Petronet, რომლის აქციების დიდი ნაწილი ეკუთვნის სახელმწიფოს, უპირველეს ყოვლისა, პასუხისმგებელია ქვეყანაში მილსადენი ტრანსპორტის გამართულ მუშაობაზე.
სოფლის მეურნეობა
რადგანაც ქვეყნის ტერიტორიის დიდ ნაწილზე მშრალი კლიმატია, მისი ფართობის მხოლოდ 15 % გამოდგება სოფლის მეურნეობისათვის. მაგრამ აფრიკის სხვა ბევრი ქვეყნებისგან განსხვავებით, სადაც ხდება ნიადაგის ეროზია, ეს 15 % გონივრულად გამოიყენება — ნიადაგის დაცვის და სოფლის მეურნეობის ეფექტური წარმოების მიზნით გამოიყენება სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის და მსოფლიოს ლიდერი ქვეყნების წამყვანი აგროტექნიკური მიღწევები. ამან მოიტანა უზარმაზარი შედეგები: სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა მთლიანად უზრუნველყოფს საკვებ პროდუქტებზე შიდა მოთხოვნებს, ასევე სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ერთ-ერთი წამყვანი (ხოლო ზოგიერთი პარამეტრებით ყველაზე წამყვანი) მიმწოდებელია — ქვეყანა ექსპორტზე აგზავნის ხილის დაახლოებით 140 სახეობას.
მეცხოველეობა
ხორცის და რძის პროდუქტების წარმოება ხდება ფრი-სტეიტის პროვინციის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით, გაუტენგის პროვინციის შიდა რაიონებში და მპუმალანგას პროვინციის სამხრეთ ნაწილში. ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ კაპლანდის პროვინციებში გავრცელებულია სხვადასხვა ჯიშის ხორცის პროდუქციის წარმოება. ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ კაპლანდის, ფრი-სტეიტის და მპუმალანგის პროვინციების მშრალ ტერიტორიებზე არსებობს მეცხვარეობის რაიონები. მსოფლიო ბაზარზე მიეწოდება კარაკულის ჯიშის ცხვრის ტყავი.
დიდი რაოდენობით ამრავლებენ თხებს, ძირითადად ანგორულს — 75 %, რომლის ტყავი საკმაოდ კარგად ფასობს დასავლეთში (მოხერის მსოფლიო წარმოების 50 %-მდე მოდის სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაზე). მეორე თხის ყველაზე უფრო გავრცელებული ჯიშია — ბურის თხა, რომელსაც ამრავლებენ ხორცისათვის. თხის მატყლის წარმოებაში (92 ათასი ტონა წელიწადში) სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკას უკავია მე-4 ადგილი მსოფლიოში.
უპირატესად ექსტენსიური განვითარების ისეთ ქვედარგებთან შედარებით, როგორებიცაა მსხვილი რქოსანი საქონელის მომრავლება და მეცხვარეობა, მეფრინველეობა და მეღორეობა უფრო ინტენსიური ხასიათისაა და გავრცელებულია ფერმებში ისეთ მსხვილ ქალაქებთან ახლოს, როგორებიცაა: პრეტორია, იოჰანესბურგი, დურბანი, პიტერმარიცბურგი, კეიპტაუნი და პორტ-ელიზაბეთი.
უკანასკნელ წლებში — ძირითადად ფრი-სტეიტის პროვინციაში — აქტიურად ვითარდება სირაქლემების მომრავლება. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკიდან თანდათანობით მატულობს ამ ფრინველის ხორცის, ტყავის და ბუმბულის ექსპორტი.
მეღვინეობა
პირველი სამხრეთაფრიკული ღვინო ნაწარმოები იქნა 1659 წელს. დიდი ხნის განმავლობაში სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში ყურძნის დიდი უმრავლესობა იყო თეთრი ჯიშის, დღეისათვის სიტუაცია გათანაბრდა (თეთრი ჯიშის 55 %).
სამხრეთაფრიკული ღვინის დაბადების დღედ ცნობილია: 1659 წლის 2 თებერვალი, როდესაც გემის ჰოლანდიელმა ექიმმა (სხვა წყაროებით კაპის პროვინციის პირველი გუბერნატორი) იან ვან რიბეეკმა გააკეთა ჩანაწერი გემის ჟურნალში, სადაც ნათქვამია, რომ ყურძენმა მოიტანა პირველი ღვინო. აქ პირველი დამსახლებლები იყვნენ ნიდერლანდელები, ხოლო შემდეგ ჩამოვიდა ბევრი პროტესტანტი ევროპიდან, უპირველეს ყოვლისა, ჰუგენოტები საფრანგეთიდან, რომლებმაც ჩამოიტანეს ფრანგული ყურძნის ჯიშები. მათ აქ ნიდერლანდური ენიდან გამომდინარე ბურებს ან მიწადმოქმედ-ფერმერებს ეძახდნენ. თავიდან ღვინო მხოლოდ ადგილობრივად გამოიყენებოდა, ხოლო XIX საუკუნის ბოლოდან — ფილოქსერის და ბურების ომების (ინგლისს არ შეეძლო დარჩენილიყო უყურადღებოდ მშვენიერი ტერიტორიის მიმართ, სადაც ჩერდებოდნენ ინდოეთისკენ მიმავალი გემები, მან მოიგო ომები და შემოიღო საკუთარი კანონები და ენა) შემდეგ — ყველაფერი უკუღმა წავიდა. ღვინის წარმოება, მისი ექსპორტი და სამხრეთაფრიკული ღვინის უცხოეთში გაცნობა განახლდა აპარტეიდის დამხობის შემდეგ XX საუკუნის 1990-იანი წლების დასაწყისში.