cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ლენფილმი
კინოსტუდია დღეს
2013 წლის ივნისში, სანქტ-პეტერბურგის საერთაშორისო ეკონომიკური ფორუმის ფარგლებში „ვითიბი ბანკმა“ გააფორმა ხელშეკრულება სს „ლენფილმთან“ 1,53 მილიარდი რუბლის ოდენობის საკრედიტო ხაზის გახსნაზე 10 წლის განმავლობაში. დოკუმენტს ხელი მოაწერეს ვითიბი ბანკის პრეზიდენტის პირველმა მოადგილემ — დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარემ იური სოლოვიოვმა და სს „ლენფილმის“ გენერალურმა დირექტორმა ედუარდ პიჩუგინმა.
კინოსტუდიის შემოსავალმა 2015 წელს შეადგინა 199 მილიონი რუბლი. იმავე წლიდან კინოსტუდია ცდილობს გაყიდოს თავისი მიწის ნაკვეთი ფიჭვნარში 97,7 ათასი მ² ფართობით, შვიდი არასაცხოვრებელი ფართით, საერთო ფართობით 17 ათასი მ². 2019 წლის მარტში ჩატარებული მორიგი აუქციონი წარუმატებელი აღმოჩნდა.
2019 წელს შემოსავალმა შეადგინა 212,4 მილიონი რუბლი, წმინდა ზარალმა — 232,5 მილიონი რუბლი. მხოლოდ ფედერალური ბიუჯეტიდან 486,6 მილიონი რუბლის სუბსიდიის წყალობით, 2020 წელს სტუდიამ მოახერხა ადრე გაცემული 1,5 მილიარდი რუბლის ოდენობის სესხის დეფოლტის თავიდან აცილება.
ფილმოგრაფია
სტუდიის ფილმებმა არაერთხელ მიიღეს მონაწილეობა და გაიმარჯვეს ყველაზე პრესტიჟულ საერთაშორისო კინოფესტივალებზე: კანის, ვენეციის, ბერლინის და არა მარტო. ისინი ასევე აღიარებულ იქნენ სამამულო კინოპრემიებით: „ნიკა“, „კინოტავრი“, „ოქროს ოსტაპი“ და სხვა.
სქოლიო
კატეგორია:კინოსტუდიები ანბანის მიხედვით კატეგორია:ლენფილმი კატეგორია:1914 წელს დაარსებულები კატეგორია:საბჭოური კინო კატეგორია:რუსეთის კინოსტუდიები კატეგორია:რუსული კულტურა
Bananas (ალბომი)
Bananas — Deep Purple-ის მეჩვიდმეტე სტუდიური ალბომი, გამოცემული 1998 წელს. ალბომში შეტანილი იქნა ინსტრუმენტული კომპოზიცია Contact Lost, რომელიც მიეძღვნა შატლ კოლუმბიას.
ეს არის ჯგუფის პირველი დისკი, რომლის ჩაწერაშიც მონაწილეობდა დონ ეირი (კლავიშები), ჯონ ლორდის წასვლის შემდეგ.
სქოლიო
კატეგორია:Deep Purple-ის ალბომები კატეგორია:2003 წლის ალბომები კატეგორია:EMI Records-ის ალბომები კატეგორია:Sanctuary Records-ის ალბომები
უდაბნო
thumb|420px|{{legend|#ffcc00|უდაბნოები}} {{legend|#c69e00|ნახევრად უდაბნოები}} {{legend|#65ffff|სველი უდაბნოები}} {{legend|#white|მყინვარები|border=1pt solid #000000}} thumb|უდიდესი არაპოლარული უდაბნოები thumb|ათი უდიდესი უდაბნო (ანტარქტიდის გარდა) thumb|right|[[ატაკამა]] thumb|right|[[რუბ-ელ-ხალის ქვიშის დიუნები, საუდის არაბეთი]] უდაბნო — ლანდშაფტის ტიპი, რომელიც წარმოიქმება მუდმივად ან სეზონურად ცხელჰავიან მხარეებში; იგი უდაბურს, უკაცრიელს ნიშნავს.
უდაბნოს ძირითადად ახასიათებს ქვიშიანი ან ქვა-ღორღიანი რელიეფის ზედაპირი, ზაფხულის მაღალი ტემპერატურა, ნალექების უმნიშვნელო რაოდენობა, დროებითი მდინარეები და ტბები, ღარიბი ნიადაგი და მცენარეულობა.
უდაბნოები (მშრალი ტერიტორიები) 4 ტიპისაა:
უდაბნოს მცენარეულობის სახეობრივი შემადგენლობა ძალზე თავისებულია. ხშირად უდაბნო წარმოადგენს ძველი სახეობათა წარმოქმნის ცენტრს, სადაც თავმოყრილია კაინოზოურის წინა ენდემები: ნიტრარია, პოტანინია, ემოდენდრონი (ცენტრალური აზია), ველვიჩია, აკანთოსიციოსი (სამხრეთ ამერიკა), ოპუნცია, ცერეუსი (ჩრდილოეთი და ცენტრალური ამერიკა).ზომიერი სარტყლების შიგა კონტინენტური უდაბნოებისათვის დამახასიათებელია სკლეროფილური ტიპის მცენარეული სახეობები, მათ შორის უფოთლო ბუჩქნარი და ნახევრად ბუჩქნარი (საქსაული, ჯუზღუნი, ეფედრა, მლაშობურა, აბზინდა და სხვა), ბალახეული მცენარეულობიდან — ეფემერები და ეფემეროიდები.
აფრიკისა და არაბეთის სუბტროპიკული და ტროპიკული შიგაკონტინენტურ უდაბნოებში ჭარბობს ქსეროფილური ბუჩქნარი და მრავალწლიანი ბალახეული, ხარობს სუკულენტები. ზომიერი სარტყლის უდაბნოებთან შედარებით სუბტროპიკული და ტროპიკული უდაბნოს მცენარეულობა უფრო მეჩხერია. განსაკუთრებით ღარიბია ქვიშიან-კენჭნარი უდაბნოს მცენარეულობა. ქვიშიან ბარხანებზე და მარილის ქერქით დაფარულეუბნებში მცენარეულობა არ ხარობს. მცენარეულობით მდიდარია ჩრდილოეთი ამერიკისა და ავსტრალიის სუბტროპიკული უდაბნოები. ისინი ახლოს დგას შუა აზიის უდაბნოებთან. ავსტარლიის ქვიშიანი უდაბნოების ედიფიკატორებია ხეშეში ქსეროფილური მარცვლოვნები — სპინიფექსი და კროტალარია. აქვე ქვიშიან სერებს შორის ხარობს დაბალტანიანი აკაცია და ევკალიპტი. სუბტროპიკული და ტროპიკული ოკეანისპირა უდაბნოებში (დასავლეთი საჰარა, ნამიბი, ატაკამა, კალიფორნია, მექსიკა) გაბატონებულია სუკულენტური მცენარეულობა.
შინაური ცხოველების საიდუმლო ცხოვრება 2
„შინაური ცხოველების საიდუმლო ცხოვრება 2“ (The Secret Life of Pets 2) — ამერიკული სრულმეტრაჟიანი ანიმაციური ფილმი. Illumination Entertainment-სა და კინო-გაერთიანება Universal Pictures-ის ერთობლივი ნაწარმოები. პრემიერა 2019 წლის 24 მაისი გაიმართა. რეჟისორი — კრის რენო.
სქოლიო
კატეგორია:ანიმაციური ფილმები კატეგორია:2019 წლის ფილმები კატეგორია:2019 წლის ანიმაციური ფილმები კატეგორია:ამერიკული 3D ფილმები კატეგორია:ამერიკული ანიმაციური ფილმები კატეგორია:ამერიკული ფილმები
ალპები
ალპები, ალპის მთები (Alpen; Alpi; Alpes;, ; Aups/Alps; Alps; Alpe) — ერთ-ერთი უმაღლესი მთათა სისტემა ევროპაში. გადაჭიმულია ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროდან შუა დუნაის დაბლობამდე. ალპების გეოგრაფიული საზღვრების ფარგლებში მთლიანად ან ნაწილობრივ მდებარეობს 8 სახელმწიფოს ტერიტორია, ესენია: საფრანგეთი, მონაკო, იტალია, შვეიცარია, ლიხტენშტაინი, გერმანია, ავსტრია და სლოვენია. ალპები გადაჭიმულია დაახლოებით 1200 კმ-ზე, სიგანე 50-260 კმ. უმაღლესი წერტილის სიმაღლეა ზღვის დონიდან 4808 მ (მონბლანი, დასავლეთ ევროპის უმაღლესი მწვერვალი). ალპების მთათა სისტემის საერთო ფართობია დაახლოებით 207,000 კმ².
ალპები დასავლეთი ევროპის ცენტრალური ნაწილის მაღალმთიანი ოლქია. იგი თავისი თოვლითა და ყინულებით კვებავს დასავლეთი ევროპის მრავალ დიდ მდინარეს და მათ შენაკადებს, დიდ გავლენას ახდენს შუა ევროპის ჰავაზე და თანაც ბუნებრივი ლანდშაფტების თავისებური კომპლექსებით ხასიათდება. განსაკუთრებით გამორჩეულია ალპების გეოლოგიური აგებულების განსაკუთრებული სირთულე და მთების რელიეფის ფორმები. მთების მნიშვნელოვანი საერთო სიმაღლე, მათ მკვეთრად დანაწევრებასთან ერთად, განსაზღვრავს ვერტიკალური ლანდშაფტების ზონების მკაფიოდ გამოხატულ ცვლას და ტიპური ალპური ლანდშაფტების ფართო განვითარებას. ამ თვისებების მიხედვით, ალპები გამოიყოფა როგორც ევროპის, განსაკუთრებით, დიდი ფიზიკურ გეოგრაფიული ოლქი.
ალპები ქმნიან მძლავრ ერთიან მთის რკალს, რომელიც ხმელთაშუა ზღვის გენუის უბის ნაპირთან იწყება; აქ, შევიწროებულ და დადაბლებულ რაიონში, ერთმანეთს ხვდება ორი მაღალმთიანი მთის სისტემა: ალპები და აპენინები. აქედან ალპები ჯერ სამხრეთ-დასავლეთისაკენ მიემართება, ზღვის სანაპიროს გასწვრივ, სადაც თავისი სილამაზით ცნობილი საფრანგეთის რივიერა მდებარეობს, შემდეგ კი მკვეთრად იღუნება ჩრდილო-დასავლეთისა და ჩრდილოეთისაკენ. ეს რაიონი ცნობილია ზღვისპირა ალპების სახელწოდებით. შემდეგ ჩრდილოეთისაკენ, მაღალმთიანი ზონა, შესამჩნევად მაღლდება და ფართოვდება; მატულობს როგორც მთების სიმაღლე, აგრეთვე ბუმბერაზი მასივებისა და მწვერვალების, თოვლიანი, მძლავრი მყინვარებით დაფარული გოლიათების რიცხვი.
ალპების, პირენეების და კარპატების მთიანი სისტემა, ევროპისათვის პირობით საზღვარს ქმნის თბილ სამხრეთსა და ცივ ჩრდილოეთს შორის.
ეტიმოლოგია
ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ჰიპოთეზის მიხედვით, სახელწოდება „ალპები“ წარმოსდგება კელტური alp „მაღალი მთის“ სახელწოდებიდან. არსებობს აგრეთვე მოსაზრება, სახელწოდების ინდოევროპულამდელ წარმოშობაზე, რომელსაც კერძოდ, საფუძვლად უდევს *al- / *ar- „მაღალი“, რომელიც სხვადასხვა დაბოლოებებით (alb, alp, arb და სხვა) გვხვდება რიგ ორონიმებში. სახელწოდება „ალპები“ alpis ფორმის სახით, ჩვენს წელთაღრიცხვამდე V საუკუნეში მოხსენიებულია ძველი ბერძენი ისტორიკოსის ჰეროდოტეს (დაახლ. ძვ. წ. 484 — დაახლ. ძვ. წ. 425) მიერ; ძველ რომში — Alpes, თანამედროვე გერმანულში — Alpen, ფრანგულში — Alpes, იტალიურში — Alpi. გერმანულად Albe, Alpe ან Alp, ოქსიტანიურად Alp/Aup, ხოლო ფრანგულად — Alpage ან Alpe მხოლობითი რიცხვში აღნიშნავს — ალპურ საძოვარს, თუმცა მრავლობით რიცხვში სახელწოდება ქედების ერთიანი აღმნიშვნელია.
სახელწოდების მრავლობითი რიცხვის ფორმების ტრადიციული გამოყენება დაკავშირებულია რამდენიმე ალპების არსებობასთან: ცნობილია დოლომიტიანი, პენინის, ზღვისპირა, იულიუსის და ა.შ. ალპები, რომელთაგან თითოეული შეიცავს ქედებსა და მასივებს, სადაც გვხვდება ტერმინი ალპები.
რელიეფი
მინი|მარცხნივ|260პქ|ალპების სატელიტური ფოტო მინი|მარცხნივ|260პქ|ალპების ფიზიკურ-გეოგრაფიული რუკა ალპების დასავლეთი ნაწილია კოტის ალპები, რომელიც საფრანგეთსა და იტალიაში ვრცელდება. მაქსიმალური სიმაღლეა ზღვის დონიდან 3841 მ (მონტე-ვიზო), ჩრდილოეთით ვრცელდება გრაის ალპები, რომელზეც გრან-პარადიზოს მასივი მდებარეობს; შემდეგ მოდის კრისტალური მონბლანის მასივი, რომელიც ამავე სახელწოდების მწვერვალით არის დაგვირგვინებული. ზღვისპირა ალპებიდან მონბლანამდე ალპების რკალს ძირითადად მერიდიანული მიმართულება აქვს. მთების აღმოსავლეთი კალთები ციცაბოდ ეშვება მდინარე პოს დაბლობისაკენ. დასავლეთი კალთა შედარებით ფართოა, წყალგამყოფი ქედის პარალელურად, დადაბლებული ზოლით, მისგან განცალკევებული, გვერდითი მასივების მაღალი ქედი მიიმართება, შემდეგ კი საშუალო სიმაღლის მთების (წინაალპების) ვრცელი ფართობი და წინამთები, რომელიც თანდათან ეშვებიან მდინარე რონის ხეობის დაბლობისაკენ. ამ წინამთის ზოლიდან ჩრდილოეთით, ალპებიდან განშტოვდება საშუალო სიმაღლის იურის მთები, რომელიც მდინარე რონის მუხლითაა გამოყოფილი (ჟენევის ტბის ქვემოთ) და გადაჭიმულია ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთისაკენ.
ალპებსა და იურის მთებს შორის ვრცელდება შვეიცარიის ზეგანი. საფრანგეთის ალპების ჩრდილო რაიონი, მონბლანთან ერთად, ცნობილია სავოიის ალპების სახელწოდებით. მონბლანის რაიონში ალპების რკალი მაქსიმალურ სიმაღლეს აღწევს. ამასთან, შესამჩნევად ვიწროვდება და მკვეთრად იღუნება ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთისაკენ. შემდეგ მთიანეთის ის ნაწილი მდებარეობს, რომელსაც შვეიცარიის ალპებს უწოდებენ. ამ მანძილზე ალპების რკალი ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ მიემართება და შედის შვეიცარიის ფარგლებში. იტალიას მიეკუთვნება ამ მონაკვეთის მხოლოდ სამხრეთი კალთები.
შვეიცარიაში მდებარეობს ალპების მაღალმთიანი მონაკვეთი, რომელიც განთქმულია თავისი თვალწარმტაცი ლანდშაფტებით. აქვეა აღმართული ალპების მაღალი მთის ზოლის მაღალი მასივები, რომლებზეც დიდი მყინვარები ეშვებიან. ასეთია ორი მთავარი ქედი, რომლებიც ერთმანეთის პარალელურად მიემართებიან ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ; მათ შორის მდებარეობს თითქმის სწორხაზოვანი ღარტაფი, რომელზეც მდინარეები რონა და რაინის ზემო წელი მიედინება. მონბლანსა და გოტარდის მასივებს შორის ვრცელდება პენინის ალპები, უმაღლესი მწვერვალებით მონბლანის შემდეგ. აღსანიშნავია მწვერვალები: მონტე-როზა (4634 მ), მატერჰორნი (4478 მ), ვაისჰორნი (4506 მ). პენინის ალპები და მათი ჩრდილო-აღმოსავლეთი გაგრძელება — შედარებით დაბალი ლეპონტინის ალპები (გოტარდის მასივთან ერთად) ალპების მთავარი წყალგამყოფი ქედის ცენტრალურ ნაწილში შედიან. მინი|მარჯვნივ|320პქ|ალპების უმაღლესი მწვერვალი — [[მონბლანი.]] მინი|მარჯვნივ|320პქ|[[ბერნის ალპები, ფინსტერაარჰორნი.]] მინი|მარჯვნივ|320პქ|ხედი [[სენ-გოტარდის უღელტეხილიდან.]] მინი|320პქ|მარჯვნივ|[[გრან-პარადიზო.]] მინი|320პქ|მარჯვნივ|ალპების ნასხლეტები. რონას ზემო წელის ჩრდილოეთით გადაჭიმულია ბერნის ალპები, რომელიც აღმოსავლეთით აარის მასივით ბოლოვდება; ამ უკანასკნელის მყინვარებიდან სათავეს იღებს მასივში ღრმად ჩაჭრილი მდინარე აარე. ბერნის ალპების გაგრძელებას წარმოადგენს გლარნის ალპები, რომელიც რაინის სათავეს საზღვრავს ჩრდილოეთიდან. ბერნის ალპების მწვერვალები თავისი სიდიდითა და მყინვარების სიმძლავრით პენინის მწვერვალებს უწევენ მეტოქეობას. აღსანიშნავია: იუნგფრაუ (4158 მ), ალეჩჰორნი (4193 მ), ფინსტერაარჰორნი (4274 მ). გლარნის ალპები სიმაღლით ბერნის ალპებს ჩამორჩებიან.
გლარნის ალპების მთავარი მწვერვალია ტედი (3614 მ). ლეპონტინის და გლარნის ალპები შესამჩნევად დაბლდებიან აღმოსავლეთისაკენ და აქ მთელი ალპების გარდიგარდმოდ, თითქმის მერიდიანული მიმართულებით (ჩრდილო-ჩრდილო-აღმოსავლეთი — სამხრეთ-სამხრეთ-დასავლეთი) ჩაჭრილი ღრმა ღარტაფი მდებარეობს. ამ ღარტაფზე ჩდილოეთისაკენ ბოდენის ტბამდე გზას იკაფავს ზემო რაინი და მის ორ მთავარ სათავეთაგან უფრო სამხრეთით მდებარე — უკანა რაინი, მაშინ, როდესაც მეორე სათავე — წინა რაინი გასწვრივ ხეობაში მიედინება. შპლიუგენის უღელტეხილი გადის უკანა რაინის ხეობიდან მდინარე ლირო-მერას მერიდიანულ ხეობაში (ლირო მდინარე მერას შენაკადია); ლირო-მერა კომოს ტბის ჩრდილო კიდეს ერთვის. კომოს ტბა გრძელი და ვიწროა, სამხრეთით ორადაა გაყოფილი, მერიდიანული მიმართულებითაა გაგრძელებული და ღრმადაა ჩაჭრილი ალპების სამხრეთ კალთებში.
შვეიცარიის ალპები ციცაბოდაა აღმართული მის ძირას მდებარე ვაკეებზე ჩრდილოეთით შვეიცარიის ზეგანზე, სამხრეთით კი — პოს დაბლობზე. ალპების მძლავრ მაღალმთიან ზოლს ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან ახლავს საშუალო სიმაღლის ალპები, რომლებიც პირდაპირ გადადის ვაკეებში, თითქმის, ბორცვიანი წინამთების გარეშე. შვეიცარიისა და იტალიის წინამთებისათვის ძალზე დამახასიათებელია დიდი გამდინარე ტბები, რომლებიც ღრმად არიან ჩაჭრილი მთებში თავიანთი ზედა ბოლოებით, ქვედა ნაწილებით კი წინამთების ვაკეებზე გამოდიან. ეს ტბები და მდინარეთა ღრმა ხეობები ძლიერ ანაწევრებენ მთების რელიეფს და აადვილებენ ადამიანისა და მთელი ორგანული სამყაროს მთებში შეჭრას.
აღმოსავლეთი ალპები, ოროგრაფიული და ტექტონიკური თვალსაზრისით მჭიდროდ არის დაკავშირებული დასავლეთის ალპებთან. ის, საერთოდ, სიგანედის მიმართულებისაა შუა დუნაის დაბლობამდე, სადაც აღმოსავლეთი ალპების რკალის კიდე წყდება. დასავლეთ ალპებთან შედარებით, აღმოსავლეთი ალპები ნაკლები სიმაღლისაა, თუმცა უფრო განიერია. ქალაქ ვერონას მერიდიანზე ალპები უდიდეს სიგანეს აღწევს. აღმოსავლეთი ალპები ფართოა მთელ სიგრძეზე, მისი ბოლო რაიონი დაბლდება და საშუალო სიმაღლის მთებში გადადის, მაგრამ არ ვიწროვდება. პირიქით, აქ მესამეული ნაოჭების ვირგაციას აქვს ადგილი; ქედები მარაოსებურად იშლება, ამასთან სამხრეთი ტოტი (იულიუსის ალპები) ბალკანეთის ნახევარკუნძულის დინარის მთებს უერთდება. ჩრდილო ტოტი კი მოკვეთილია ვენის აუზის ახალგაზრდა ნასხლეტი ღრმულით, მაგრამ ტექტონიკურად კარპატების რკალში გრძელდება.
ინის ხეობასა და შუა ადიჯეს შორის მდებარე განივი ღარტაფი, ბრენერის უღელტეხილთან (1370 მ) ერთად ეცტალისა და ორტლერის ალპების სისტემას აღმოსავლეთიდან ზღუდავს. შემდეგ მაღალმთიანი ზოლი, საერთოდ, ვიწროვდება და უფრო ერთგვარი ხასიათისაა. რელიეფში ღერძული წყალგამყოფი ქედია გაბატონებული, ასეთია ცილერტალის ალპების (3510 მ) ქედი, რომელიც აღმოსავლეთისაკენ განზიდულ, გრძელ, მაღალი ტაუერნის მასივში (3798 მ) გადადის; ამ უკანასკნელის გაგრძელებას წარმოადგენს გრძელი, აღმოსავლეთისაკენ დადაბლებული, დაბალი ტაუერნის ქედი (დასავლეთ ნაწილში 2863 მ). ალპების ღერძული ზონის განაპირა საშუალო სიმაღლის რაიონი, სამხრეთიდან მიმდებარე ქედებიანად, შტირიის ალპების სახელწოდებითაა ცნობილი. ალპების მთელი რკალის სიგრძე გენუის ყურიდან შუა დუნაის დაბლობამდე დაახლოებით 1200 კილომეტრია.
აღმოსავლეთი ალპების ღერძული ზოლი განსხვავდება დასავლეთისაგან ნაკლები სიმაღლით; გამყინვარების ფართობი მას გაცილებით ნაკლები აქვს და მყინვარებიც ნაკლები სიდიდისაა, მაგრამ მთავარ მწვერვალებსა და ქედებზე აქაც დიდძალი მუდმივი ყინულია დაგროვილი. აღმოსავლეთი ალპების ღერძულ მაღალმთიან ზოლს ჩრდილოეთით და სამხრეთით თან ახლავს საშუალო სიმაღლის წინაალპების ჩრდილო და სამხრეთი ფართო ზონები. ჩრდილოეთით აქ მდებარეობს ფორარლბერგი და ალგეის ალპები, რომლებიც ზალცბურგისა და, შემდეგ, ავსტრიის წინაალპებში გადადის, სამხრეთით კომოსა და გარდას ტბებს შორის, მდებარეობს ლომბარდიის წინაალპები, შუა ადიჯეს აღმოსავლეთით — სამხრეთი ტიროლის დოლომიტიანი ალპები (დოლომიტები). შემდეგ აღმოსავლეთით — ვენეციის წინაალპები, კარნის ალპების, კარავანკისა და იულიუსის ალპების ქედებით. უმაღლესი წინაალპების ცალკეული მასივების სიმაღლე 3000 მ აღემატება. მათზე ვრცელდება პატარა ზომის მყინვარები და მარადი თოვლი, რომლებიც ეკვრიან ნაწილობრივ მაღალი მთის სარტყელს. მკვეთრად დანაწევრებული საშუალო სიმაღლის მთების ლანდშაფტს გარს ეკვრის ვიწრო, ბორცვიანი წინამთების ზონები.
რელიეფის გენეზი და ხასიათი
მინი|მარჯვნივ|320პქ|ჩრდილოეთ ლომბარდია, სადაც წარმოდგენილია იურული ასაკის გაქვავებული ამონიტები. მინი|მარჯვნივ|320პქ|[[მოლასები. აპენცელის ალპები.]] საფრანგეთის ალპების დანაოჭებაში, რომელიც ჯერ კიდევ ზედა მიოცენში ხდებოდა, მონაწილეობას იღებენ ბორცვიანი წინამთების მიოცენური ქვიშაქვები და კონგლომერატები, რომლებიც ნაწილობრივ წინაალპების კირქვიან ზონაში გადადიან. ამ კონგლომერატების რიყისქვების სიდიდე იმდროინდელი ალპების მნიშვნელოვანი სიმაღლის მაჩვენებელია. შვეიცარიის ალპების ჩრდილო განაპირა ზოლის წინამთის მოლასები უზარმაზარი სისქისაა, ნაწილობრივ ძალზე დისლოცირებული და უფრო ძველია, მთავარ მასაში ოლიგოცენურია.
კონგლომერატის წყებები მაქსიმალურ სიმძლავრეს აღწევენ ზედა ოლიგოცენში. აქაური რიყისქვების ზომა იმდროინდელი ალპური მთიანეთის ინტენსიური ამოწევის მაჩვენებელია. განსაზღვრულ ადგილებში, რომლებიც თანამედროვე განივი ხეობების გამოსასვლელებს შეეფარდება, კონგლომერატული მოლასური ნაყარი განსაკუთრებით დიდია და ძველი მდინარეების გამოზიდვის კონუსებს წარმოადგენს. ამ მდინარეთა სათავეები ახლანდელზე უფრო შორს, სამხრეთით უნდა ყოფილიყო, სახელდობრ — მთავარ წყალგამყოფ ქედზე.
მოლასური კონგლომერატები ოლიგოცენურიდან ზედა მიოცენურამდე ინტენსიურად დისლოცირებულია, რამაც გამოიწვია მათი დანაოჭება და ამოწევა, შემდეგ კი — ჰელვეციური ნაოჭების ნაწილობრივი შეცოცება მათზე. ამრიგად, შვეიცარიის ალპებში უკვე პლიოცენში ხდებოდა მნიშვნელოვანი ვერტიკალური და, აგრეთვე, ჰორიზონტული (შეცოცებითი) მოძრაობანი. უფრო აღმოსავლეთით, ბავარიისა და ავსტრიის ალპების განაპირა ზონაში წინამთის მოლასები, ნაწილობრივ, ისევ ძლიერ დისლოცირებული და მაღლა ამოწეულია; მათში გამოხატულია კონგლომერატების ორი წყების მორიგეობა (ზედა ოლიგოცენი და ზედა მიოცენი); ამ ორ წყებას შორის წვრილმარცვლოვანი ქვიშაქვებისა და მერგელების (ქვედა მიოცენის) წყება მდებარეობს. ეს მთების ამოწევის ორი ფაზის მაჩვენებელია — ოლიგოცენსა და მიოცენში; ამ ეპოქებს შორის კი ამოწევა შეწყვეტილია, და ძლიერი გადარეცხვის შედეგად, მთის რელიეფი დადაბლებულია.
აქვე აღმოჩენილია ძველი მიოცენური მოსწორებული ზედაპირები, რომლებიც ნაწილობრივ მოელვარებული კვარცისა და კრისტალური რიყის ქვებით არის დაფარული, რომლებიც თავის მხრივ, დაულექავს მთის ღერძული ზონიდან ჩამოდენილ მდინარეებს. იგი დაკავშირებულია წინამთის წვრილმარცვლოვან მოლასურ ნალექებთან.
შეიძლება ითქვას, რომ აღმოსავლეთი ალპების თანამედროვე რელიეფის განვითარება შუა და ზედა მიოცენშია დაწყებული, ენერგიულ ახალგაზრდა ტექტონიკურ მოძრაობებთან დაკავშირებით, რომლებმაც დაანგრია შუამიოცენური, მოგლუვებული ზედაპირი; ეს მოძრაობები წინამთის მოსალების დისლოკაციებთან ერთად ხდებოდა, მაგრამ სხვა ფორმებში.
მაგ., ''ნორიის ღარტაფის (მდინარეების მურასა და მიურცის ხეობების) გასწვრივ ჩამწკვრივებულ მესამეულ ქვაბულებში განლაგებულია მიოცენური ნახშირის შემცველი ქანები, რაც ადასტურებს, რომ მათი წარმოშობის დროს ირგვლივ მდებარე ადგილებს დაბალი რელიეფი ჰქონდათ. ამ ფენების მულდისებური განლაგება მოწმობს, რომ უკვე მაშინ უნდა დაწყებულიყო უფრო დიდი ჩრდილო გასწვრივი ხეობების ჩამოყალიბება. შემდეგი ამოწევის გაძლიერებისა და რელიეფის მეტი სიმაღლის მაჩვენებელია ზედამიოცენური მსხვილი რიყის ქვები, რომლებიც წვრილმარცვლოვან ნალექებს ფარავს. შემდეგ ნალექების მთელი ეს კომპლექსი დისლოკაციებში იყო მოყოლილი, სამხრეთ კიდეზე შეცოცებული და მძლავრი ნასხლეტებით დასერილი.'' მინი|მარჯვნივ|300პქ|ალპების სატელიტური ფოტო. მინი|მარჯვნივ|300პქ|ალპების ხედი ზემოდან. მინი|მარჯვნივ|300პქ|დოლომიტები. მინი|მარჯვნივ|300პქ|მწვერვალი [[მატერჰორნი.]] ლუნგაუში, მურას ზედა ხეობაში, მესამეული ნახშირის შემცველმა ნალექებმა მხოლოდ ჩაზნექა განიცადეს და ამის შედეგად ჩრდილოეთით წარმოიშვა ციცაბო დაქანება, რომლის დიდ ფლექსურაშიც ხეობისაკენ დაბალი ტაუერნის ქედი ეშვება. მესამეული ნალექები ენსის გასწვრივ ხეობაში გადაკვეთილია ნასხლეტით, რომლის ამპლიტუდაც დაახლოებით 900 მ-ს უდრის. ლევანტის ქვედა ხეობაში კიდევ აღწევდა ქვედამიოცენური ზღვა, რომლის ნალექებით კონტინენტურ, ნახშირის შემცველ ნალექებში გადადის; აღმოსავლეთ კიდეზე ისინი ჩამოკვეთილი არიან დიდი ნასხლეტით, რაც მერიდიანულ ბელტურ კორალპეს ქედს (2140 მ) დასავლეთიდან ზღუდავს. კორალპეს ნასხლეტის გაგრძელება შეიმჩნევა შორს, როგორც ჩრდილოეთისაკენ, აგრეთვე სამხრეთისაკენ. ის შეადგენს ალპების აღმოსავლეთი განაპირა ნაწილის დიდ განივ გარღვევას; სამხრეთით იგი ჭრის აღმოსავლეთის მხრიდან კარავანკის ქედს. დიდ ტექტონიკურ ღრმულს აჩენს აგრეთვე კლაგენფურტის აუზი; იგი განზიდულია სიგანედის მიმართულებით, სამხრეთიდან შემოზღუდულია კარავანკის ქედით და მთელ სიგრძეზე მდინარე დრავითაა გადაკვეთილი. ის ამოვსებულია პლიოცენური კონგლომერატებით, რომლებიც ლინგიტების ბუდობებიან შუამიოცენურ თიხებს ფარავს. უფრო ახალგაზრდა, ვრცელ ტექტონიკურ ღრმულს წარმოადგენს ლიუბლიანის აუზი; იგი კარავანკის სამხრეთით, იულიუსის ალპების აღმოსავლეთით, ალპების და დინარიდების საზღვარზე მდებარეობს. ლიუბლიანის ღრმულის ყველაზე ძველი ფენები ზედა პლიოცენურია; ამ აუზის ფორმირების ახალი ისტორია უკვე მეოთხეულ ეპოქას ეკუთვნის. ზედამესამეულის მსგავსი ტექტონიკური მოძრაობანი: ნაწილობრივ — ნასხლეტები, ნაწილობრივ თაღისებური ფლექსური ტიპის გაღუნვები განსაზღვრავენ ალპების ირიბად მიმართული აღმოსავლეთ კიდეს, რომელსაც აგრეთვე ახლავს ახალგაზრდა ამონთხეული ქანების გამოსავლები და თანამედროვე ეპოქამდე შერჩენია სეისმურობა.
ვენის აუზის (რომელიც ალპების ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეს კარპატებისაგან ჰყოფს ტექტონიკური დეპრესიის ჩამოყალიბება შუა მიოცენში დაიწყო, რომელიც შემდეგ განმეორებით დაწყდა ქვაბულს გარს შემოერტყა ნასხლეტების სახით. სამხრეთ-აღმოსავლეთ ალპებში მთების ზონალური განვითარების ნიშნები, ცარცული პერიოდიდან დაწყებული, სულ ახალი და ახალი ნაოჭა ზონების თანდათანობით ზრდა, კიდევ უფრო ნათლად ჩანს, ვიდრე ჩრდილოეთის ალპებში. უფრო ძველი ზონები გადარეცხვით გლუვდება. წინამთების ვარდნობებში დალექილი ნაყარი მასალები კი შენაოჭების ახალ ფაზებში მოჰყვებოდა ხოლმე, ამასთანავე ასიმეტრიული ნაოჭები გადაწოლას და ქერცლოვან შეცოცებას განიცდიდნენ. გარდა მისა, აქაც ხდებოდა დიდი ვერტიკალური აზევებები, ნაწილობრივ — თაღისებური, ნაწილობრივ — ბელტური ჩარღვევებითა და ნასხლეტებით. ამასთან ერთად, ახალგაზრდა ტექტონიკურ მოძრაობათა ამპლიტუდა, როგორც ჩანს, აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ მატულობდა. მთების ახალგაზრდა ზედა მესამეულ და მეოთხეულ ამოწევებს, რაც დიფერენცირებულად, თაღისებური და ლოდა მოძრაობის სახით ხდებოდა, გვიდასტურებს მრავალრიცხოვანი მიოცენური, პლიოცენური მეოთხეული ხნოვანების ტერასული ზედაპირების ნაშთები მთებში და ხეობების კალთებზე. ასეთი მოსწორებული ზედაპირები და ტერასები როგორც სამხრეთით, აგრეთვე ჩრდილო-აღმოსავლეთ ალპებში, ფართოდ არის გავრცელებული, მაგრამ ისინი ძლიერ დანაწევრებული არიან და მრავალ შემთხვევაში, მძლავრი გამყინვარებისა ახალგაზრდა ინტენსიური მდინარეული ეროზიის შედეგად, გადარეცხილან.
შვეიცარიის ალპებში, უკანასკნელი შარიაჟული შეცოცებების დამთავრების შემდეგ, მიოცენისა და პლიოცენის საზღვარზე ჰელვეციურ ზონაში უნდა მომხდარიყო მთების მთლიანი ინტენსიური აწევა. მაღალი რაიონებისთვის გადარეცხვა უფრო ძლიერად მიმდინარეობდა, დანალექი საფარი გადაირეცხა, კრისტალური მასივები კი გაშიშვლდა, ღერძულ ღუნებში ნალექი ქანები უფრო შემორჩა. მაშინ მთების მთელ სხეულში დიდი განივი ჩაღუნვა წარმოიშვა, რომელმაც განსაზღვრა დასავლეთი და აღმოსავლეთი ალპების საზღვარზე მდინარეთა ხეობების დასერილი ღარტაფის განვითარება. შვეიცარიის ალპების თავისებურებას, აღმოსავლეთ ალპებთან შედარებით, რღვევითი და ნასხლეტი დისლოკაციების შედარებითი სიმცირე წარმოადგენს. ახალგაზრდა ტექტონიკური მოძრაობანი უმთავრესად ხდებოდა საერთო და დიფერენცირებული თაღისებური ამოწევების სახით, რომლებიც უფრო ციცაბოდ დაშვებული იყვნენ კიდეებისაკენ, განსაკუთრებით — სამხრეთისაკენ. ალპების ხეობათა ქსელის განვითარებას, შეიძლება ზოგადად ვადევნოთ თვალი ქვედა მიოცენიდან, წინამთებისა და შიდამთების მდინარეული და ტბის ნალექების ხასიათის მიხედვით. ამასთანავე, ყველგან კონსტანტირებულია მდინარეული ეროზიის პირვანდელი კონსექვენტური მსვლელობის უპირატესობა, მთავარი წყალგამყოფიდან ჩამოდენილ მდინარეთა დიდი განივი ხეობებით. მხოლოდ უფრო გვიან — ზედა მიოცენსა და პლიოცენში, იწყებს ჩამოყალიბებას ალპების თანამედროვე რელიეფისათვის ძლიერ დამახასიათებელი დიდი გასწვრივი ხეობები. განივი ხეობების პირველადი განვითარება, ჯერ კიდევ მცირედ დანაწევრებული ალპების კალთების ზოგად მიმართულებაზე იყო დამოკიდებული; მას აადვილებდა ნაოჭებისა და ნაოჭა შარიაჟების ღერძის გასწვრივ დაწევა (ნაოჭა მასების ამოწევის და ჩაძირვის რაიონების მორიგეობა).
ჩრდილო შვეიცარიის ალპების დიდი განივი ხეობები, როგორიცაა აარის, როისისა და ლინთის ხეობები, იმ სახით როგორც ისინი ძველ დროში იყვნენ ჩასახული, მხოლოდ ნაწილობრივ არიან შეფარდებული ნაოჭა მასივების ღერძის გასწვრივ დაწევასთან. შვეიცარიის დიდი გასწვრივი შინაგანი ღარტაფი, ახალგაზრდა ტექტონიკური ჩაღუნვის ზონაში მდებარეობს. მსგავსი გენეზისი აქვს ალპების სამხრეთ (იტალიის) კალთებზე, პენინურ ძირულ ზონაში (ინსუბრის ღარტაფში) მდებარე ვალტელინის გასწვრივ ღარტაფს მდინარე ადას ხეობით.
გეოლოგიური აგებულება
მინი|მარჯვნივ|320პქ|ალპიდების მთის სარტყელის რუკა. ალპების გეოლოგიური აგებულება და ტექტონიკა რთული ხასიათისაა. ალპები შეიქმნა ალპური მთათწარმოშობის მსვლელობისას, რომელიც დაიწყო დაახლოებით 65 მილიონი წლის წინ. აფრიკის ბაქნის ევროპის კონტინენტთან შეჯახების შემდეგ დასავლეთი ალპები აღმოსავლეთ ალპებთან შედარებით გაცილებით უფრო შეკუმშული იყო. ამას მოჰყვა შედეგიც: აღმოსავლეთ ალპებს გააჩნია ყველაზე დიდი დიამეტრი, იმ დროს, როდესაც დასავლეთ ალპებში გვხვდება ყველაზე მაღალი პიკები. აღმოსავლეთ ალპების ტექტონიკური შეცოცება თითქმის მთლიანად ამოიჭამა დასავლეთ ალპებში. ყველაზე ძველი ერთეულები მიეკუთვნება ჰელვეციურ შარიაჟს, რომელიც შეიცავს პრეკემბრიულ, პალეოზოურ და ჰერცინულ დანაოჭებებს.
ალპების გეოლოგიურ აგებულებაში უდიდეს როლს თამაშობს შარიაჟული სტრუქტურა — ნაოჭების ზეწრების რთული დაგროვება, გადაწოლა და შეცოცება დასავლეთისა და ჩრდილო-დასავლეთისაკენ — დასავლეთ ალპებში, აღმოსავლეთ ალპებში კი — ჩრდილოეთისაკენ. აქედან უნდა გამოითიშოს სამხრეთ-აღმოსავლეთი ალპების ოლქი, რომელიც ტექტონიკურად „ალპიდებს“ კი არ ეკუთვნის, არამედ „დინარიდებს“. გარდა ამისა, ალპების ფართობის დიდ ნაწილს, ოღონდ არა მთლიანად, შეადგენს ალოქტონური შარიაჟული ნაოჭების საფარები, რომლებიც, უმეტეს შემთხვევაში, გარღვევებითა და ეროზიით არიან დაცილებული ნაოჭის ძირებს. დასავლეთი ალპებისათვის ძლიერ დამახასიათებელია ეგრეთ წოდებული „გარეგანი“ ძველი (კრისტალური) ავტოქტონური (ე.ი. ადგილობრივი წარმოშობილი) მასივების რიგი. ისინი დასავლეთისაკენ ამოზნექილი რკალით მიემართებიან ზღვისპირული ალპებიდან (სამხრეთით) და ჩრდილო-აღმოსავლეთით აარის მასივში ბოლოვდებიან; ამრიგად, ისინი დასავლეთი ალპების მაღალმთიანი სარტყლის გარეგან ქედს (წყვეტილ ზონას) შეადგენენ. ეს მასივები ძველი ჰერცინული ნაოჭა ქედის საბოლოო დანგრევას და გადარეცხვას გადარჩენილ ნაშთად ითვლება, რომელიც ნაწილობრივ ახალგაზრდა მესამეული მთების — ალპების საფუძველშია განლაგებული.
ძველი მასივების გარდა ავტოქტონურია აგრეთვე დასავლეთი საფრანგეთის წინაალპების წესიერად აგებული მესამეული ნაოჭა ქედები, თავის წინა მთებსა და იურის მთების განშტოებასთან ერთად. ალპების ჩრდილო განაპირა ზონის გასწვრივ გადაჭიმულია ძლიერ ახალგაზრდა ავტოქტონური ნაოჭების ვიწრო ზოლი, რომელიც ნეოგენური წინამთის „მოლასებისაგან“ (კონგლომერატებისა, ქვიშებისა და თიხებისაგან) არის აგებული, ეს ნაოჭები შარიაჟული საფარის ფრონტალურ ხაზს ესაზღვრებიან.
ალპები შედგება ევროპის ფილების ნაწილებისაგან. რანგით მეორე ალპური დანაოჭება (ე.ი. ოროგენული) მოხდა ზედა ეოცენსა და ოლიგოცენში, პენინიკური ოკეანე გაქრა და დაიწყო ალპების ზღვის დონიდან აზევება. მთავარი აზევება დაიწყო მიო-პლიოცენში, თუმცა რეგიონული აზევება რთული ხასიათის იყო. დღეისათვის დასავლეთი ალპებისთვის (შვეიცარიაში და საფრანგეთში) დამახასიათებელია ჰელვეციური და პენინიკური ტექტონიკური შარიაჟი, რომლებიც აღმოსავლეთ ალპებში გამოვლინებას მხოლოდ უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში პოულობს. ევროპის მეჩეჩზე ჰელვეციური ტექტონიკური შარიაჟი დეპონირებული იყო მეზოზოურში და ქვედა მესამეულში. ამიტომ აღნაგობაში ჭარბობს კირქვები, რომლებიც აგებენ ალპების არაერთ ცნობილ პიკს. აღმოსავლეთ ალპებში პენინიკური შარიაჟი მტკიცედ არის დაფარული აღმოსავლეთ ალპების ერთეულებით. ამის შესატყვისად, პენინიკური ერთეულები იშვიათად ჩნდება ტექტონიკურ სარკმელებზე. მათგან ყველაზე დიდია ტაუერნის სარკმელი.
ალპები აგებულია სხვადასხვა ასაკის ქანებით. ნაოჭა სისტემის საფუძველს ქმნის კამბრიულისწინა კრისტალური ქანები (გნაისები, ფიქლები), ზედაპროტეროზოული და კვარც-ფილიტური ფიქლები, გრანიტული ინტრუზიები. კრისტალური საფუძველი დაფარულია ქვედაპალეოზოური ფილიტური ფიქლებით, ქვიშაქვებით, კირქვებით, ზედაპალეოზოური მოლასური კომპლექსით, მეზოზოური ფიქლებითა და კირქვებით, მეზოზოური და პალეოგენური ფლიშით და დიდი სისქის ნეოგენური მოლასური წყებით. ანთროპოგენულიდან წარმოდგენილია ტიპური მყინვარული ნალექები.
აღმოსავლეთ ალპებში გაბატონებულ კირქვებსა და უფრო ძველ, ცენტრალურ, აღმოსავლეთ ალპურ შარიაჟებს შორის, ღერძულ ზოლში, უფრო ამოწეულ და მეტად გადარეცხილ რაიონებში, დიდ „სარკმელებში“, გამოდის უფრო ღრმად განლაგებული პენინის შარიაჟები. ასეთია „სარკმელი“ ზემო ინის აუზში (ბიუნდნერის ფიქლებზე მდებარე კრისტალური მასივი სილვრეტაზე) და მაღალ ტაუერნში, რომლის მასივიც აღმოსავლეთ ალპების პენინის ძირითად „სარკმელად“ ითვლება. აქ ცენტრალური გნაისებისაგან შემდგარი გული და სხვა მეტამორფიზებული წყებები, რომლებიც რამდენიმე ერთმანეთზე შეცოცებული ნაოჭისაგან შედგება, აღმოსავლეთი ალპების სისტემის წყებებითაა შემოზღუდული. მესამე „სარკმელი“, უფრო აღმოსავლეთით, ზემერინგის რაიონშია. აღმოსავლეთი ალპების სისტემის ძირის ზონა შეიმჩნევა აღმოსავლეთი ალპების ღერძულ-კრისტალური და ფიქლების სარტყლის სამხრეთ კიდეზე, კირქვებისაგან აგებული დინარიდების საზღვარზე, სადაც ალპების სხვაგვარი აგებულების სამხრეთ-აღმოსავლეთი ოლქია. მინი|მარცხნივ|280პქ|[[გნაისი, რომელიც აგებს ალპების დიდ ნაწილს]] მინი|მარცხნივ|280პქ|გნაისის თვალი მინი|მარცხნივ|280პქ|[[კონგლომერატი (გეოლოგია)|კონგლომერატი]] მინი|მარცხნივ|280პქ|[[ჩრდილოეთის კირქვიანი ალპების ნაწილი.]] ალპურ-დინარული „ნაჭდევის“ გასწვრივ, რომელიც გამოხატულია ძლიერ გრძელი ტექტონიკური ღარტაფით, მასზე მდინარეთა გასწვრივი ხეობებით, სამხრეთი კირქვიანი ალპების სისტემა თითქოს მოკავშირებულია აღმოსავლეთი ალპების ღერძულ-კრისტალურ და ფიქლოვან სტრუქტურასთან. სამხრეთი კირქვიანი ალპების სისტემა დამოუკიდებელი გეოსინკლინური აუზიდანაა წარმოქმნილი, ხასიათდება ნაოჭების სამხრეთისაკენ გადაწოლითა და შეცოცებით, აგრეთვე მთების ზონალური განვითარებით სამხრეთისაკენ; ამასთანავე, მის აგებულებაში დიდ როლს თამაშობს გარღვევები, ნასხლეტები და ვულკანური გამოსავლები.
ალპების გეოლოგიური აგებულების მეტად მნიშვნელოვან თავისებურებას შეადგენს მკაფიოდ გამოხატული გასწვრივი ტექტონიკური და ლითოლოგიური ზონალობა, რაც აშკარად ემჩნევა მთების გეომორფოლოგიას. შვეიცარიაში დასავლეთი ალპების პირველ (ჩრდილოეთიდან) გეოლოგიურ და მორფოლოგიურ ზონას შეადგენს დანაოჭებაში და შეცოცებაში მოყოლილი წინამთის მოლასები, რომლებიც მკვეთრად არიან აწეული შვეიცარიის ზეგნის არადისლოცირებულ მოლასებზე. აქ მნიშვნელოვან სიმაღლეზე გვხვდება ოლიგოცენ-მიოცენური კონგლომერატები, ინტენსიურად დანაწევრებული მთების რელიეფის ფორმებით.
შემდეგ სამხრეთისაკენ მიდის რთულად დისლოცირებული ზოლი, რომელშიც ცარცის ნაოჭა ფლიში, კირქვები და მერგელები არიან მჭიდროდ გადაწოლილი და გადაფარებული იურული წყების ნალექ ქანებზე — ჰელვეციურ ქერცლოვან შარიაჟებზე. მსგავსად არის გადაჯვარედინებული იურული წყებები და ფლიშის ზოლებიც გარე ავტოქტონურ მასივთა ქედების კრისტალურ ქანებთან. შვეიცარიაში ასეთია აარისა და გოტარდის მასივები, რომელთა ორივე მხარეზეც მეზოზოური წყების ნალექი ფენები, დიდ გასწვრივ, ტექტონიკურ ღარტაფამდე აღწევენ (ზემო რაინის, ზემო რაისის და წინა რაინის ხეობებით). ეს ღარტაფი ნაწილობრივ ბიუნდნერის ფხვიერი ფიქლების ზოლს ემთხვევა და ჩრდილო შვეიცარიის ალპებს სამხრეთისაგან ჰყოფს. უკანასკნელი სხვადასხვა, ძალზე მეტამორფიზებული პენინური შარიაჟული ქანების წყებისგანაა აგებული. აქ ჭარბობს კრისტალური მაღალი მთის რელიეფის ფორმები. შვეიცარია-იტალიის ალპების სამხრეთ-აღმოსავლეთ განაპირა ნაწილში მკვეთრად გამოიყოფა მეზოზოური კირქვების ზონის ნაშთები, ამ ზონის დასავლეთი გაგრძელება დაწეულია და მდინარე პოს დაბლობის ალუვიური ნაყარითაა დაფარული.
საფრანგეთის ალპები შვეიცარიის ალპებისაგან განსხვავდება, უპირველეს ყოვლისა, ფართო, წესიერად აგებული ავტოქტონური ნაოჭა ქედების ზოლით, რომელთა აგებულებაშიც ძირითადად მეზოზოური ნალექი ფენების წყებები იღებენ მონაწილეობას, განსაკუთრებით კი — კირქვები (საფრანგეთის კირქვიანი წინაალპები). საფრანგეთის ალპებში გარე ავტოქტონური კრისტალური მასივების ზონა უფრო მკაფიოდაა გამოხატული, თუმცა მაინც წყვეტილადაა წარმოდგენილი ცალკეულ მასივების სახით (მონბლანის, ბელდონის, გრანდ-რუსის, პელვუს, მერკანტურის მასივები). მათ შორის შვერილები ნაწილობრივ დასავლეთისაკენ გადადიან, ისინი გადაჭიმული არიან „ბრიანსონის ზონის“ აღმოსავლეთით; ეს ზონა ფხვიერი კარბონისა და ბიუნდერის ფიქლების წყებებითაა აგებული და რელიეფში დადაბლებების ზოლს წარმოშობს.
შემდეგ მოდის პენინური შარიაჟების შიდა მაღალი (წყალგამყოფი) ზონა, რომელშიც კრისტალური ფიქლები და გნაისები ჭარბობს. ეს ზონა უშუალოდ ესაზღვრება მდინარე პოს ვაკეს. განსაკუთრებით მკაფიოდ გამოხატული და ერთიმეორისაგან გამოყოფილია აღმოსავლეთი ალპების გასწვრივი გეოლოგიური და მორფოლოგიური ზონები. შვეიცარიიდან გაგრძელებული ნაოჭა მოლასების ზონა მნიშვნელოვან სიგანესა და სიმაღლეს აქ მხოლოდ დასავლეთ რაიონში აღწევს. მის ზევით, ანდა ბორცვებიანი წინამთების ზოლის ზევით, აღმართულია ფლიშური ზონა, რომელსაც უბრალო, საშუალო სიმაღლის მთების რელიეფის ფორმები ახასიათებს. გარდა ბრეგენცერ-ვალდის დასავლეთი რაიონისა, ფლიშური ზონა აქ არსად არ გადადის შიდა მაღალმთიან ოლქში. შემდეგ მისდევს ფართო კირქვების ჩრდილო ზონა. იმის მიხედვით, თუ როგორ არის მასში ცარცის მძლავრი კირქვების წყებები განლაგებული, აქ გვხვდება ან ციცაბო კალთებიანი ვიწრო ქედები და თხემები, ან ფლატეკიდეებიანი კარსტული მაგიდისებური მასივები და პლატოები (ზონის აღმოსავლეთ ნახევარში).
აღსანიშნავია, რომ კირქვიან ალპებს, რომელიც დიდ სიმაღლეს აღწევს, ყოველთვის კირქვის წინაალპების ზოლი ახლავს თან; მათ უფრო დაბალი, ნაკლებად მკვეთრი ფორმები აქვთ, მაგრამ უფრო რთული აგებულებისაა. აქ მთების აგებულებაში, ტრიასული დოლომიტიანი ქანების გარდა მონაწილეობას იღებენ აგრეთვე იურული და ცარცული კირქვები და მერგელები. ჩრდილოეთის კირქვიანი ზონის სამხრეთით გადაჭიმულია ზოლი, ხშირად მისგან გასწვრივი ხეობებით დაშორებული, სადაც ჭარბობს პალეოზოური ფიქლები (ეგრეთ წოდებული „გრაუვაკული ზონა“) საშუალო სიმაღლის ტიპის მთებით, რომელთა სიმაღლე იშვიათად აღემატება 2000 მ-ს. ამ ზოლის შემდეგ მდებარეობს მდინარეთა ხეობებიანი დიდი გასწვრივი ღარტაფი, რომელსაც მიუყვება ფართო ცენტრალური (გნაისოვანი) ზონა; გნაისოვან ზონას დიდ მანძილზე მაღალი მთიანი ტიპის რელიეფი აქვს, რომელიც უკიდურეს აღმოსავლეთ რაიონში (შტირიის წინაალპებში) საშუალო მთებამდე და ბორცვიან მხარემდეც კი დაბლდება. უფრო სამხრეთით კვლავ გადის ფიქლოვანი ზოლი, რომლის გასწვრივაც გადაჭიმულია სამხრეთის დიდი გასწვრივი ტექტონიკური ღარტაფი, მდინარეთა ხეობებით. ის აცალკევებს სამხრეთ კირქვიან ზონას, რომელიც კიდევ უფრო რთული აგებულებისაა ვიდრე ჩრდილოეთის სათანადო ზონა. აქ ტიპურია სამხრეთ ტიროლის დოლომიტიანი განკერძოებული, კოშკისებურ მწვერვალებიანი მასივები, მათთან ერთად, კირქვის, გრძელი ქედები და თხემებია ადიჯეს დასავლეთით და აღმოსავლეთით — კარნიის ალპებში. ამ ზონისათვის დამახასიათებელია ძველი და ახალგაზრდა ამონათხევი ქანების მძლავრი გამოსავლები (გრანიტული და პორფირიტული მასივები). კირქვის მაღალი მთების ზოლს აქაც თან ახლავს უფრო დაბალი წინაალპებისა და წინამთების კირქვიანი ზონა, რომელიც მდინარე პოს დაბლობს ესაზღვრება (ვენეციის წინაალპები). მინი|270პქ|მინდვრის შპატის (ქვიშაქვის) ფოტომიკროგრაფია. მთავარი გამოსახულება ემთხვევა ტალღების პოლარიზაციას; ქვედა გამოსახულება ემთხვევა განივ პოლარიზაციას. ლურჯი ეპოქსიდური ფისი ავსებს ფოროვან სივრცეებს. მინი|მარჯვნივ||270პქ|[[კარრი (კარსტი)|კარული წარმონაქმნი ალპებში.]] ალპების რთული ნაგებობის ჩამოყალიბების გეოლოგიური ისტორია შემდეგ ძირითად ეტაპებში ისახება. უპირველეს ყოვლისა, მნიშვნელოვანია ზედაპალეოზოური მთათა წარმოქმნის ფაქტის არსებობა; მან შექმნა ჰერცინული ნაოჭა მთები. შემდეგ ეს მთები ძალზე გადაირეცხა და დაინგრა, მაგრამ ნაწილობრივად მანც არის განლაგებული ალპების მესამეული სტრუქტურის საფუძვლად. ჰერცინული მთების გეოსინკლინური გენეზისი და მათი სიღრმის სტრუქტურა აშკარავდება დასავლეთი ალპების გარეგანი ზონის მასივებში, სადაც კრისტალური ფიქლები და გნაისები გრანიტოვან ინტრუზიულ ბირთვებს შეიცავენ. სხვა გრანიტ-გნაისოვანი მასივები, როგორიცაა მაღალი ტაუერნი, გეოლოგიურად უფრო ახალგაზრდად შეიძლება ჩაითვალონ.
ჰერცინულ მთათა წარმოქმნის შემდეგ წარმოიშვა ზედა კარბონის მთიანი ხმელეთი. პერმულ ნალექებსაც ალპებში აგრეთვე კონტინენტური ან კონტინენტურის მსგავსი ხასიათი აქვს; მას თან ახლავს მძლავრი, ერუფციული დანართები (ბოცენისა და ლუგანოს ტბის და სხვა რაიონების პორფირები); უკვე ქვედა ტრიასიც სანაპიროს ტიპის ნალექებით ხასიათდება. მხოლოდ ტრიასში, ტეტისის ფარგლებში, იწყება ალპური გეოსინკლინის ღრმა ჩაზნექა; მას რამდენიმე, ძალზე ცვლალებადი სიღრმისა და გავრცელების ვარდნობის ზონა ჰქონდა, რამაც განსაზღვრა მეზოზოურ დაშრევებათა ფაციალური განსხვავება როგორც დროის, აგრეთვე სივრცის მიხედვით. აქ არ შეიმჩნევა ნალექების წესიერი ციკლური მორიგეობა.
ამრიგად, აღმოსავლეთ ალპებში ტრიასი წარმოდგენილია კირქვებისა და დოლომიტების (სუფთა ზღვიური გენეზისის) ვეებერთელა წყებით (რამდენიმე ათასი მეტრის სიმძლავრის). სამხრეთ-აღმოსავლეთ ოლქებში ტრიასის რიფების მასიური დოლომიტიანი კირქვების შრეები ვულკანურ წარმოქმნებთან მორიგეობენ. დასავლეთ ალპებში კი, პირიქით, ტრიასის ნალექები მცირე სიმძლავრის, კონტინენტური ფაციესის მსგავსნი არიან და მთების რელიეფში მნიშვნელოვან როლს არ თამაშობენ. იურულ პერიოდში დროებითი რეგრესიის შემდეგ, მოხდა ზღვის ახალი გაფართოება, მაგრამ მაშინ, როდესაც შუა იურული სილაქვები და ზედა იურული კირქვები (შვეიცარიის „მაღალი მთის“ კირქვები) ალპების გარე ზოლის რელიეფში დიდ როლს თამაშობენ, აღმოსავლეთი ალპების იურული ქანები გაცილებით ნაკლებადაა განვითარებული (მათი შემდგომი განვითარების გამო) და, გარდა ამისა, ისინი წარმოდგენილი არიან ძლიერ ცვალებადი ფაციესებით (მაგრამ აქაც კირქვები ჭარბობს). „ელვარე ფიქლებისა“ ფაციესი, ფუძე ქანების ერუპტივებთან ერთად, დაკავშირებულია მხოლოდ დასავლეთი ალპების პენინური შარიაჟების ზონასთან; ხნოვანებით იგი ძირითადად იურულად ითვლება.
ცარცული ნალექები, ისევე როგორც ტრიასული და იურული, არსებითად განსხვავებულია დასავლეთ და აღმოსავლეთ ალპებში. ცარცულ კირქვებსა და მერგელებს დიდი მნიშვნელობა აქვს დასავლეთი ალპების და ბრეგენცერ-ვალდის გარე ზონის ნაოჭა ქედების აგებულებაში. ცარცული პერიოდის განმავლობაში აქ განუწყვეტლივ წარმოებდა სედიმენტაცია. ნეოკომის შემდეგ, აღმოსავლეთი ალპების ოლქში მოხდა მძლავრი მთათა წარმოქმნა და ინტენსიური დანაოჭების პროცესები. ცარცული პერიოდის შუაში წარმოშობილმა მთებმა აქ ენერგიული გადარეცხვა და ნგრევა განიცადეს. გადარეცხილი შთენილი მასივები და მათი ხეობები დაიკავა ზედაცარცულმა ზღვამ, რომლის ნალექებიც კონგლომერატებით იწყება. ეს ზედა ცარცული ზღვა უერთდებოდა ალპების ჩრდილო განაპირა ზღვას, რომელშიც ილექებოდა ფლიშური ნალექები (აღმოსავლეთ ალპებში ფლიში ნაწილობრივ ცარცს ეკუთვნის, შვეიცარიაში ფლიში პალეოგენური ხნოვანების არის, მხოლოდ ეგზოტიკურ მასივებშია ის ნაწილობრივ ზედაცარცული). დანაოჭების ცარცული ფაზა ალპების სამხრეთ-აღმოსავლეთ ოლქში უფრო მცირედ არის გამომჟღავნებული. ცარცის ბოლოსათვის ალპების ფართობის უმეტესი ნაწილიდან ზღვამ უკან დაიხია; ეს იყო დედამიწის ქერქის ლარამიული ფაზის ამოწევის შედეგი, რომლის გამოვლინებასაც იულიუსის ალპებისა და ზოგი სხვა რაიონის დანაოჭება წარმოადგენს.
ჩრდილო ალპებში კი ამოწევამ მნიშვნელოვან სიდიდეს ვერ მიაღწია. მაშინ წარმოშობილ ზოგიერთ ღარტაფში (კერძოდ, მდინარე ინისა და ზალცახის ხეობებში) ზედა ეოცენი აღწევს, მაგრამ, როგორც ქვედა ოლიგოცენი, იგი რჩება დაკავშირებული ალპების ჩრდილო კიდურ ზონასთან და ორი — ნუმულიტური და ფლიშური ფაციესითაა წარმოდგენილი. ოლიგოცენში დედამიწის ქერქის მესამეული ალპური დანაოჭების მთავარი ფაზის მოძრაობა მაქსიმალურ დაძაბულობასა და ზომას აღწევს. ძირითადად ამ დროს იქმნება ალპების გრანდიოზული ტექტონიკური სტრუქტურა და წარმოებს მთების მძლავრი ამოწევა, რაც ნეოგენსა და მეოთხეულ პერიოდშიც გრძელდება. ალპური დანაოჭებისა და შეცოცებების უკანასკნელი ქრობადი ფაზები ალპების პერიფერიულ ზონებში მიოცენში და ქვედა პლიოცენშიც შეიმჩნევა.
გეოლოგიური სტრუქტურები
მინი|მარცხნივ|240პქ|შვეიცარიელი გეოლოგი [[არნოლდ ეშერი (1807—1872), რომელიც 1856 წლიდან იყო ციურიხის პოლიტექნიკური სკოლის გეოლოგიის პროფესორი. იგი შვეიცარიის გეოლოგიის ერთ-ერთი ფუძემდებელია. თანაავტორობით შეადგინა შვეიცარიის გეოლოგიური რუკა.]] ქალაქი გლარუსი მდებარეობს ქალაქ ციურიხიდან რამდენიმე ათეულ კილომეტრში. ეს ტერიტორია წარმოადგენს შვეიცარიის ერთ-ერთ უძველეს რაიონს, განლაგებულს მდინარე ლინთის ხეობის გასწვრივ. XVIII საუკუნის შუა წლებში გლარუსი იყო შვეიცარიაში ტექსტილის წარმოების ცენტრი, ხოლო XIX საუკუნის დასაწყისში გადაიქცა ალპინიზმის მთავარ ცენტრად. დაახლოებით იმავე პერიოდში, გეოლოგმა არნოლდ ეშერმა, ამ ადგილების მკვირდმა, შეასრულა მნიშვნელოვანი გეოლოგიური დაკვირვებები.
მდინარე ლინთის ხეობა წარმოადგენს U-სებრ ხეობას, რომელიც დახვნილია რისულ-ვიურმული პერიოდის მყინვარებით. გარშემორტყმულია გაშიშვლებული მწვერვალებით, რომელთა სიმაღლეა 2000-3000 მ. ეშერმა ყურადღება მიაქცია, რომ პერმული ასაკის ვულკანური კონგლომერატები, რომელსაც ვერუკანოს ფორმაციას უწოდებენ, ფართოდ არის გავრცელებული ამ რაიონში მწვერვალებთან, ხოლო ქვიშაქვისა და მერგელებისგან აგებული ეოცენური ფენები, შვეიცარიაში წოდებული ფლიშის სახით, ყოველთვის ძირთან არის გავრცელებული.
გეოლოგმა ჩარლზ ლაიელმა გამოაქვეყნა თავისი ცნობილი შრომა „გეოლოგიის საფუძვლები“, სადაც აღწერილია, რომ ქვემო (ძირთან მდებარე ფენები) ასაკით უფრო ძველია, ვიდრე ზემოთ მდებარე ფენები, რაც გახდა საყოველთაოდ აღიარებული სამეცნიერო ფაქტი. ეშერი, რომელიც გარდა იმისა, რომ იყო გეოლოგი, ამასთანავე შესანიშნავი ალპინისტიც იყო. იგი სკეპტიკურად განწყობილ კოლეგებს არწმუნებდა თავის სიმართლეში და ხშირად მთებში მიჰყავდა. მალე აღარავის ეპარებოდა ეჭვი იმაში, რომ ეს არის სტრატიგრაფიული ინვერსია, რომელიც გადაჭიმულია 20-30 კმ-ზე. ეშერმა შეასრულა ლინცის ხეობის დეტალური აგეგმვა და დაარწმუნა მკვლევარები, რომ იმ პერიოდში ხდებოდა უნიკალური, დედამიწის ქერქის უეცარი მოძრაობები.
ვერუკანოს ფორმაცია, რომელიც თავდაპირველად დაილექა დაბლა მდებარე დონეებზე, გადაადგილდა მესამეული ფენების ზემოთ, თითქმის ჰორიზონტალური მოძრაობით ნაწევის გაწვრივ. ასეთ მსხვილმასშტაბურ ნაწევწარმოშობას ეწოდა შეცოცებითიწარმოშობა (overthrusting); გამოირკვა, რომ შვეიცარიის ალპების მაღალი მთის პიკები წარმოიშვა ამ პროცესის რეზულტატის ხარჯზე. ქანების უზარმაზარი მასივი, რომელიც მნიშვნელოვან სიგრძეზე გადაადგილდა შეცოცებითწარმოშობის შედეგად, ეწოდება „შარიაჟი“ (nappe). XIX-XX საუკუნეებში აღიარეს, რომ შეცოცება წარმოადგენს ჩვეულებრივ სტრუქტურას, ხოლო შვეიცარიის ალპებს აღწერდნენ მრავალ სახელმძღვნელოებში, როგორც ოროგენული პროცესებით განპირობებულ გეოლოგიური სტრუქტურის მოდელს. ნაწევი, რომელიც ეშერმა აღმოაჩინა ვერუკანოს ფორმაციასა და ფლიშს შორის, ეწოდა გლარნის შეცოცება. შვანდენის დასახლების გასწვრივ, რომელიც გლარუსიდან 5 კილომეტრითაა დაშორებული, მოჩანს კარგად გამოკვეთილი ნაწევი. შვეიცარიის ალპების სტრუქტურის შესწავლა გააგრძელა ალბერტ ჰაიმმა, რომელმაც დაწერა ნაშრომი სახელწოდებით „შვეიცარიის გეოლოგია“ (1919-1922). ჰეიმის აღნიშნული წიგნი თანადროულ დროშიც კი წარმოადგენს მნიშვნელოვან გეოლოგიურ ნაშრომს ალპების შესახებ, ხოლო მასში მოყვანილი სტრუქტურების კლასიფიკაცია დღესაც იყენება მეცნიერებაში.
შვეიცარიის ალპები გეოლოგიური სტრუქტურების თავისებურებების მიხედვით დაყოფილია: მოლასური აუზით, ჰელვეციური, პენინური, და აგრეთვე ავსტრიული და სამხრეთალპური ზონებით. ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილები — ჰელვეციური და პენინური ზონების სტრუქტურის თავისებურებანი დაკავშირებულია შეცოცებით წარმოშობასთან. პენინური ზონის დიდი ნაწილი ექვემდებარებოდა მეტამორფიზმს, ხოლო მისი შემადგენელი სტრუქტურები გართულდა, რის გამოც ძნელდება ადრეული ისტორიის განვითარების დეფორმაცია.
გლარნის შეცოცება და ჰელვეციური შარიაჟები
მინი|მარჯვნივ|240პქ|გეოლოგი [[ალბერტ ჰაიმი (1849—1937), რომელიც ცნობილია თავისი სამტომეული ნაშრომით შვეიცარიის გეოლოგიის შესახებ. ჰეიმმა, შვეიცარიის ალპებში გააგრძელა არნოლდ ეშერის დაწყებული გეოლოგიური გამოკვლევები და მისი სამეცნიერო ნაშრომები დღესაც კი აქტუალურია გეოლოგიის დარგში.]] მწვერვალ იუნგფრაუდან აღმოსავლეთით დაახლოებით 50 კილომეტრში მდებარეობს ტერიტორია, რომელიც გამორჩეულია მაღალი მთებითა და გამოშვერილი პიკებით, რომელთა სიმაღლე დაახლოებით 3000 მ-ია. მრავალრიცხოვანი მარადთოვლიანი მწვერვალებიდან ყველაზე მაღალია მთა ტედი (3620 მ). მისგან სამხრეთით მდებარეობს ცენტრალური მასივები, რომელთა წარმოშობა უკავშირდება ჰერცინულ ორიგენიულ მოძრაობებს და აგებულია მეტამორფული ქანებით და გრანიტებით. ჰელვეციური ზონა აგებულია სხვადასხვა ასაკის ფორმაციებით (პერმულიდან დაწყებული პალეოგენით დამთავრებული).
პერმული ფორმაციის ძირითადი ნაწილი წარმოდგენილია ვულკანოგენური კონგლომერატებით, რომელსაც ვერუკანოს ფორმაცია ეწოდება და გლარუსის სიახლოვეს მისი სიმძლავრე 1000 მეტრს აღწევს. ტრიასულ დანალექებს გააჩნიათ შედარებით ნაკლები სიმძლავრე და შეიცავს მოწითალო ფიქლებს. ჰელვეციური ზონა დანალექების სიმძლავრის მიხედვით შედგება იურული და ცარცული ასაკის კარბონატული ქანებისაგან. იურული ასაკის დანალექების სიმძლავრე დაახლოებით 1000 მეტრია, ზედა ნაწილში ისინი ძირითადად წარმოადგენენ წვრილმარცვლოვან კირქვებს. ზედაიურული კირქვები ფართოდ არის გავრცელებული შვეიცარიის ალპებიდან დაწყებული იურის მთებამდე დამთავრებული.
ჰელვეციურ ზონაში ჭარბობს მოშავო ფერის კირქვები და ნაწილობრივ თიხოვანი, თუმცა ჩრდილოეთით ისინი გადადიან მონაცისფრო რიფულ კირქვებში. ცარცული პერიოდის დასწყისში ტერიტორია (განლაგებული თანადროული მდგომარეობით აარის მასივის სამხრეთით), სავარაუდოდ, გახდა ნალექთდაგროვების ცენტრი. ქვედაცარცული ასაკის დანალექების სიმძლავრე (აარის მასივის ჩრდილოეთით) არ აჭარბებს 100 მეტრს. სამხრეთისაკენ სიმძლავრე მატულობს 1500 მეტრამდე. შუაცარცული ასაკის დანალექები წარმოდგენილია „გოლტად“ წოდებული გლაუკონიტიანი ფორმაციებით, რომელთა სიმძლავრეა 10-80 მეტრი.
გლარნის შეცოცება შეიქმნა მაშინ, როდესაც პერმულ და ცარცულ დანალექებზე განლაგებული ქანების ფენების კომპლექსები, გამოიყვნენ და გადაადგილდნენ აარისა და გოტარდის მასივების ჩრდილოეთით. შარიაჟი გადაადგილდა ზემო რაინის ჩრდილოეთით 40 კილომეტრის მანძილზე, რომელიც მოძრაობდა აარის მასივის გავლით, იურული, ცარცული და აგრეთვე მესამეული ფორმაციების თავზე. შეცოცების თანამედროვე სიბრტყის გათვალისწინებით, შეიძლება ითქვას, რომ იგი გადის მაღალი პიკების გავლით, როგორიცაა ჰაუსშტოკი (3158 მ), სუბჰორიზონტალურად, ზღვის დონიდან დაახლოებით 2800-3000 მ სიმაღლეზე. თუმცა ჩრდილოეთით 14 კილომეტრის დაშორებით, შვანდენის განაპირას, სიმაღლე ეცემა თითქმის 700 მ-მდე, ამიტომ შეცოცების სიბრტყის საშუალო დახრა უდრის 8° ჩრდილოეთით.
გლარნის შარიაჟი დღეისათვის, ძირითადად, აგებულია ვერუკანოს ფორმაციის ქანებით. თუმცა, შარიაჟის ჩრდილოეთ ნაწილში, ვერუკანოს გარდა, შემორჩენილია სქელი ფენები (იურულიდან პალეოგენამდე), რის გამოც გლარნის შეცოცება, სავარაუდოდ, გადაადგილდებოდა საფენებით, 2000 მეტრამდე. გლარნის შეცოცებით გადადგილებული ტექტონიკური შარიაჟი, აგებული იყო დანალექი ქანებით. ფენა, რომელიც დაილექა აარის მასივის ჩრდილოეთით, ფაქტობრივად ადგილზევე დარჩა და გადაფარებული იყო იმავე შარიაჟებით. ასეთ სტრუქტურას, რომელიც გადაფარულ გადაუადგილებელია ეწოდება ავტოქთონი, ხოლო შეცოცებით გადაადგილებულ სტრუქტურას — შარიაჟი. მინი|მარცხნივ|260პქ|შეცოცება ბერნის ალპებში. მოჩანს კლდოვანი ფრიალო, შიშველი ფერდობები (შვეიცარია). მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, შვეიცარიის ალპებში შესრულდა მნიშვნელოვანი გეოლოგიური გამოკვლევები, რომელიც მიეძღვნა ამ ტერიტორიების შეცოცებამდელ, სედიმენტოლოგიურ და პალეოგეოგრაფიულ შესწავლას. გეოლოგი რუდოლფ ტრიუმპი (1960), რომელიც იკვლევდა შვეიცარიის ალპებს, ფლიშურ ფორმაციებში შეაჯამა ფაციესების მრავალფეროვნება. ამ სქემის შედგენის ხარჯზე, მიიღეს წინადადება, რომ ავტოქთონური სარტყელი და ჰელვეციური შეცოცებები განლაგებულნი იყვნენ აარის მასივის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფერდობებზე, შესაბამისად, ულტრაჰელვეციურ ზონას ეწოდება შარიაჟები, რომელიც მოძრაობდა, უფრო სამხრეთით მდებარე ოლქებიდან.
ზოგიერთ ადგილას, გლარნის შეცოცებასა და ფლიშს შორის, შესაძლებელია ზედაცარცული და პალეოგენური ფორმაციების ნახვა. ეს არის ჰელვეციური და ულტრაჰელვეციური შარიაჟები, რომლებმაც მიგრირება განიცადეს სამხრეთიდან ცალკეულ შეცოცებებზე. რთულდება გლარნის შეცოცების გარკვევა ლინცის ხეობის დასავლეთ მხარეს. აქ გაშიშვლებულ ტიპურ სტრუქტურებს შორის, გამოვლინებულია აქსენისა და სენტის-დრუსბერგის შარიაჟები. აქსენის ასაკი ტრიასულია, თუმცა ურნერის ტბასთან, შუა იურულის ან ქვედა ცარცულის ფორმაციები ფლიშზეა წარმოდგენილი. ამასთანავე სენტის-დრუსბერგის შარიაჟებში ქვედაცარცული ფორმაციები განლაგებული არიან აქსენის შარიაჟებზე. უხეშმარცვლოვანი ნატეხი ქანები, რომლებიც შეიცავენ მეტად მსხვილ რიყის ქებს, ვრცელდებიან ჰელვეციური ზონის ჩრდილოეთ ნაწილში. ეს არის ეგრეთ წოდებული მოლასა (Molasse), რომლის წარმოშობა მოიცავდა პერიოდებს შუა ოლიგოცენიდან პლიოცენის ჩათვლით.
შარიაჟული სტრუქტურების წარმოქმნა
მინი|მარცხნივ|260პქ|[[გლარნის შეცოცება, რომელიც 2008 წელს იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.]] ჰელვეციური ზონის სიგრძე 200-300 კილომეტრია, ხოლო სიგანე დაახლოებით 50 კილომეტრამდე. სტრუქტურული თვალსაზრისით მას არ გააჩნია ფუნდამენტალური განსხვავება იმ სტრუქტურებისაგან, რომლებიც გლარუსის შემოგარენშია განლაგებული. მიჩნეულია, რომ პენინური სარტყლის ნაოჭა სტრუქტურები, არსებითად, ჰელვეციური ზონის ნაოჭა სტრუქტურების ანალოგიურია. გლარნის ზონაში, კერძოდ, შვანდენის მიდამოებში გაშიშვლებული გლარნის შეცოცება დეტალურად აღწერა გეოლოგმა ჰეიმმა (1921-1922).
ვერუკანოს ფორმაცია და ფლიში როგორც წესი დაყოფილნი არიან გარდამავალი ფენებით, რომელთა სიმძლავრეა 1-3 მეტრი და შედგება წვრილმარცვლოვანი კირქვებისაგან, რომელიც თავის მხრივ, შეიცავს მრავალრიცხოვან ფიქლებისებურ ლაქებს, რომელთა სიგანეა რამდენიმე მილიმეტრი და ეწოდება ლოხშეიტენის კირქვა. ჰელვეციურ ზონაში დეფორმაციის უკიდურესი საფეხური წარმოდგენილია წვრილი ნაოჭებით, რომელიც განვითარებულია კირქვის ფენებში და გააჩნია 3-5 მეტრი სიმძლავრე. 1959 წელს ჰიუბერტმა და რუბიმ შეიმუშავეს ქანების მექანიკის პრინციპები შეცოცებასთან მიმართებაში.
მას შემდეგ, რაც ეშერმა აღმოაჩინა გლარნის შეცოცება, 100 წლის განმავლობაში შვეიცარიის ალპები განიხილებოდა როგორც გეოლოგიური სტრუქტურის მოდელი. თუმცა, ზოგიერთ პრობლემა, რომელიც შეეხება შეცოცების წარმოშობას და მექანიზმს, დღეისათვის ისევ რჩება გადაუჭრელ საკითხად. მაგალითისთვის, საიდან იყო შეცოცებული ჰელვეციური შარიაჟები? ტრიუმპის (1960) მიხედვით, შვეიცარიის ალპების სიგანე 150 კილომეტრამდეა, თუკი მას დავაბრუნებდით საწყის მდგომარეობაში, მისი სიგანე 300 კილომეტრამდე იქნებოდა.