cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
საბა (ლიტერატურული პრემია)
საბა 2018 ნომინანტები
3. მედეა ზაალიშვილი, ანთოლოგია "თარგმანები" (გამომცემლობა "არტანუჯი")
4. დავით კაკაბაძე, იურეკ ბეკერის "მატყუარა იაკობი" (გამომცემლობა "ინტელექტი")
5. ლანა კალანდია, მარიო ვარგას ლიოსას "ქალაქი და ძაღლები" (გამომცემლობა "ინტელექტი")
6. ანა კორძაია-სამადაშვილი, ინგებორგ ბახმანის "მალინა" (ქარჩხაძის გამომცემლობა)
7. ნანა ტონია, ევრიპიდეს "ტრაგედიები: მედეა, ჰიპოლიტოსი“ (გამომცემლობა "ლოგოსი")
8. ლელა ფიროსმანიშვილი, უილიამ ბეროუზის "შიშველი საუზმე" (ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა)
9. მერაბ ფიფია, მარგერიტ იურსენარის "ადრიანეს მოგონებები" (ქარჩხაძის გამომცემლობა)
10. ია ქვაჩახია, ჯუმფა ლაჰირის "უცხო მიწა" (გამომცემლობა "პალიტრა L")
11. რაულ ჩილაჩავა, იური ანდრუხოვიჩის "მოსკოვიადა" (ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა)
12. მანანა ანთაძე, უილიამ შექსპირის "ტრაგედიები: იულიუს კეისარი, მეფე ლირი, მაკბეთი" (გამომცემლობა "კენტავრი")
ჟიურის წევრები
1. ლელა დუმბაძე
2. გიგა ზედანია
3. ქეთი დევდარიანი
4. ნინო კასრაძე
5. ზურაბ კიკნაძე
საბა 2019 ნომინანტები
წლის საუკეთესო რომანი
1. აკა მორჩილაძე, „კუპიდონი კრემლის კედელთან“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
2. ზურაბ ქარუმიძე, „Untergang: მოგზაურობა ევროპაში“ (გამომცემლობა „ინტელექტი“)
3. ივა ფეზუაშვილი, „ფსკერის სახარება“ (გამომცემლობა „ინტელექტი“)
1. ზაზა ბიბილაშვილი, „ფაზლი“ (ნოდარ დუმბაძის გამომცემლობა)
2. ბექა ახალაია, „მტრედების იონა“ (გამომცემლობა „ინტელექტი“)
3. ეთერ თათარაიძე, „ორი, სამი, ოთხი“ (გამომცემლობა „მერიდიანი“)
წლის საუკეთესო პროზაული კრებული
1. ზაალ სამადაშვილი, „ოსტატთან შეხვედრა“ (გამომცემლობა „ინტელექტი“)
2. ინა არჩუაშვილი, „მე ახლა არავის ველოდები“ (გამომცემლობა „ინტელექტი“)
3. ნატო დავითაშვილი, „დაბრუნება - ადამიანები და სხვები“ (ქარჩხაძის გამომცემლობა)
4. გურამ მეგრელიშვილი, „საქართველოს ალტერნატიული რუკა“ (გამომცემლობა „ინტელექტი“)
წლის საუკეთესო დებიუტი
1. თემურ ბაბლუანი, „მზე, მთვარე და პურის ყანა (მანუშაკა მელოდება)“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
2. ნილს სიმეონი (გიორგი მასხარაშვილი), „14 კრისტალის თეორია“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
3. ნეფერტარი (ნინო ჭიპაშვილი), „ბედუინი“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
4. დავით გორგილაძე, „ღმერთი სამსახურშია“ (გამომცემლობა „ინტელექტი“)
წლის საუკეთესო ესეისტიკა და დოკუმენტური პროზა
1. სულხან სალაძე, „უცნობი ძველი აჭარა“ (გაზეთი „ბათუმელები“)
2. ნინო ლომაძე, „ვაშლის ბაღები“ (გამომცემლობა „ინდიგო“)
3. დავით წერედიანი, „თემა და ვარიაციები“ (გამომცემლობა „ინტელექტი“)
4. სალომე ბენიძე, დინა ოგანოვა, „sHEROes“ (გამომცემლობა „წიგნები ბათუმში“)
5. ლანა ღოღობერიძე, „გამოსვლები, ინტერვიუები, წერილები“ (საქართველოს კულტურის პალატა)
6. ირაკლი მახარაძე, „კანვოი - რუსეთის იმპერატორთა ქართველი მცველები“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
წლის საუკეთესო პიესა
1. ალექსანდრე ლორთქიფანიძე, „დისტოპიესები“ (გამომცემლობა „წიგნები ბათუმში“)
3. მიხო მოსულიშვილი, „ობობა“ (saba.com.ge)
წლის საუკეთესო თარგმანი
1. ნანა ტონია, ევრიპიდეს „ჰეკაბე“ (გამომცემლობა „ლოგოსი“)
2. ლელა დუმბაძე, ვირჯინია ვულფის „ორლანდო“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
3. მაია ფანჯიკიძე, მაქს ფრიშის „შტილერი“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
5. ზაზა ჭილაძე, უილიამ ფოლკნერის „ველური პალმები“ (გამომცემლობა „არტანუჯი“)
6. დავით ახალაძე, ჯონათან საფრან ფოერის „უსაშველოდ ხმამაღლა და წარმოუდგენლად ახლოს“ (გამომცემლობა „დიოგენე“)
7. მაია ბადრიძე, ფრიდრიხ დიურენმატის „მინოტავრი. დავალება“, (გამომცემლობა „დიოგენე“)
9. ლევან ბერძენიშვილი, ესქილეს „ორესტეა“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
ჟიურის წევრები
1. გიორგი კეკელიძე
2. რუსუდან რუხაძე
3. ხათუნა ცხადაძე
4. ზაალ ანდრონიკაშვილი
5. თეა თოფურია
საბა 2020 ნომინანტები
წლის საუკეთესო რომანი
1. ბესო სოლომანაშვილი, „ამბავი ძველი დახვრეტილებისა და ამბავი ახალი დასახვრეტებისა“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
2. ანა კორძაია-სამადაშვილი, „ზინკა ადამიანი“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
3. ლაშა ბუღაძე, „აუდიტორია“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
4. აკა მორჩილაძე, „ფარშავანგი“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
5. ალეკო შუღლაძე, „ქრონიკული დაღლილობის სურნელი“ (პალიტრა L)
წლის საუკეთესო პოეტური კრებული
1. ტარიელ ჭანტურია, „სიყვარულის შავი ყუთი 3“ (კალმოსანი)
2. ბესიკ ხარანაული, „დიდი სმა“ (ინტელექტი)
3. შოთა იათაშვილი, „XXI საუკუნის დასაწყისის პოეტი“ (ინტელექტი)
5. ნატო ინგოროყვა, „სადგურებს შორის“ (ინტელექტი)
წლის საუკეთესო პროზაული კრებული
1. მამუკა დოლიძე, „გასეირნება დროთა სივრცეში“ (ინტელექტი)
2. ვახტანგ კომახიძე, „გაქცევის ტყვეობა“ (საარი)
3. ლექსო პაიკიძე, „გიდი“ (ბენდესი)
4. ეკა ქევანიშვილი, „არაფერი დედაჩემის შესახებ“ (წიგნები ბათუმში)
წლის საუკეთესო დებიუტი
1. მაია ცირამუა, „მშვიდობით, ძია გერშვინ!“ (წიგნები ბათუმში)
2. ელისო ფანცხავა, პოლ ოსტერის „4 3 2 1“ (წიგნები ბათუმში)
4. ნინი ელიაშვილი, „წერტილის შემდეგ“ (ინტელექტი)
5. მაკა ცხვედიანი, „გასტონის კრეპერია“ (ინტელექტი)
6. არჩილ ფირიაშვილი, „ფეხბურთის მოთამაშე“ (პალიტრა L)
წლის საუკეთესო კრიტიკა
1. რამაზ ჭილაია, „პოეტიკური ჩანაწერები“ (პალიტრა L)
2. გურამ ლებანიძე, „რილკეს ელეგიები“ (კავკასიური სახლი)
3. ზაზა აბზიანიძე, „ქართულ ოლიმპზე და მის ირგვლივ“ (ინტელექტი)
წლის საუკეთესო ესეისტიკა და დოკუმენტური პროზა
1. შორენა ლებანიძე, „თუ საჭიროა გათქმევინებთ“ (არტანუჯი)
2. ნათია ფანჯიკიძე, „შიშო, გამოდი გარეთ“ (არტანუჯი)
3. გიორგი მაისურაძე, „სხვა ენა“ (ინდიგო)
4. გურამ წიბახაშვილი, „ზამთარი გადატანილია“ (ინდიგო)
5. გელა ჩარკვიანი, „ნაგერალა 80“ (ინტელექტი)
6. თემურ ტონია, „ვინილომაგია-ვინილომანია“ (პალიტრა L)
8. სალომე აფხაზიშვილი, „სოციალური სიცილი“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
წლის საუკეთესო პიესა
1. ალექს ჩიღვინაძე, „მარინა რევია“, თემურ ჩხეიძის სახელოსნო (სამეფო უბნის თეატრი)
2. დავით ფირცხალავა, „დიდი შესვენება“, თემურ ჩხეიძის სახელოსნო (სამეფო უბნის თეატრი)
3. მაკა კუკულავა, „მეორე ნახევარი“, თემურ ჩხეიძის სახელოსნო (სამეფო უბნის თეატრი)
წლის საუკეთესო თარგმანი
1. ელზა ახვლედიანი, ემა ვიგოდსკაიას „ალჟირელ მეკობრეთა ტყვე: მიგელ დე სერვანტესის არაჩვეულებრივი თავგადასავალი“ (არტანუჯი)
2. დოდო ყვავილაშვილი, მარიო ვარგას ლიოსას „ბოლო ჟამის ომი“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
3. ხათუნა ცხადაძე, მელანია მაცუკოს „ვიტა“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
4. ზაზა ჭილაძე, უილიამ ფოლკნერის „დაუმარცხებლები“ (არტანუჯი)
5. თამარ ლომიძე, აირის მერდოკის „შავი პრინცი“ (დიოგენე)
6. თამარ კოტრიკაძე, ჩარლზ დიკენსის „დიდი იმედები“ (წიგნები ბათუმში)
7. თამარ ჯაფარიძე, ჯუნოუ დიაზის „ოსკარ უაოს ხანმოკლე და უჩვეულო ცხოვრება“ (პალიტრა L)
8. მანანა ღარიბაშვილი, პუბლიუს ვერგილიუს მარონის „ბუკოლიკური პოეზია (ეკლოგები)“ (არტანუჯი)
10. რუსუდან ღვინეფაძე, ჰერმან ბროხის „ვერგილიუსის სიკვდილი“ (ალეფი)
11. გურამი ღონღაძე, ჯეიმზ ბალარდის „ცათამბჯენი“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
12. თინა ღარიბაშვილი, მიშელ ტურნიეს „მეტეორები“ (ალეფი)
ჟიურის წევრები
1. ვახტანგ ჯავახაძე
2. ლევან ბერძენიშვილი
3. მაია ბადრიძე
4. ოთარ ჯირკვალიშვილი
საბა 2021 ნომინანტები
1. თამთა მელაშვილი, „შაშვი შაშვი მაყვალი“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
2. ეკატერინე ტოგონიძე, „შინ-შენ“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
4. შოთა იათაშვილი, „დამწყები“ (პალიტრა L)
წლის საუკეთესო პოეტური კრებული
1. ნუგზარ ზაზანაშვილი, „წავა წავა წავა წავა“ (ინტელექტი)
2. ბესიკ ხარანაული, „ეჰ, ბესარიონ“ (ინტელექტი)
3. თეა თოფურია, „რატომ არ ხვდებიან ძაღლები სამოთხეში?“ (saba.com.ge)
4. ეკა ქევანიშვილი, „ღარიბების ტრანსპორტი არსად გაჩერდება“ (ინტელექტი)
6. ბელა ჩეკურიშვილი, „ნანას ცხენი“ (ინტელექტი)
წლის საუკეთესო პროზაული კრებული
1. გიორგი სოსიაშვილი, „ოთხი მოთხრობა“ (გორის უნივერსიტეტის გამომცემლობა)
2. რუსუდან რუხაძე, „სიყვარულის წონა“ (ინტელექტი)
3. ალეკო შუღლაძე, „ლაბირინთი მანუელისთვის“ (პალიტრა L)
წლის საუკეთესო დებიუტი
2. ირინე ტაბაღუა, „ტელეფას ცხვარი“ (ინტელექტი)
5. ნათია აბრამიშვილი, პრიმო ლევის „პერიოდული სისტემა“ (დიოგენე)
წლის საუკეთესო კრიტიკა
1. ნანა ტრაპაიძე, „ლიტერატურა ლიტერატურის შესახებ“ (ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა)
'2. ნინო დიანოსაშვილი, „შეშლილი სიშმაგე თუ შმაგი შეშლილობა?! ლისამანია ევრიპიდეს ტრაგედიებში: „ბაკქი ქალები“, “ჰერაკლე“, „ორესტესი“ (ლოგოსი)'
3. გიორგი კაკაბაძე, „რისი თქმაც მინდა!“ (პეგასი)
4. ლევან ბრეგაძე, „პოსტმოდერნიზმი ქართულ მწერლობაში“ (არტანუჯი)
წლის საუკეთესო ესეისტიკა და დოკუმენტური პროზა
1. მარიამ ხუცურაული, „მარილი გემოვნებით“ (პალიტრა L)
2. არჩილ ქიქოძე, „ნორვეგიული დღიური“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
3. ბიძინა მაყაშვილი, „მხიარული მუსიკა სევდიან ეპოქაში ანუ ბლუზი მტკვრის პირას“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
4. გიგი ხორნაული, „ცხოვრება ვაჟა-ფშაველასი“ (მწიგნობარი)
5. გიორგი ლობჟანიძე, „ჩემი ფანჯრებიდან“ (არტანუჯი)
6. ხასო ხანგოშვილი, „ქისტები (100 ამბავი)“ (არტანუჯი)
7. გელა ჩარკვიანი, “ENGLISH -როგორ ვისწავლე და როგორ ვასწავლიდი“  (არტანუჯი)
1. პაატა ციკოლია, „მედეა s01e06” (saba.com.ge)
2. ლაშა ბუღაძე, „ანტიმედეა“ (არტანუჯი)
წლის საუკეთესო თარგმანი
1. გიორგი ლობჟანიძე, ჯალალ ედ-დინ რუმის „არსთა მესნევი” (სულაკაურის გამომცემლობა)
2. ანი კოპალიანი, ტომას სტერნზ ელიოტის „მოხუცი ოპოსუმის წიგნი პრაქტიკული კატების შესახებ” (ინტელექტი)
3. ლელა დუმბაძე, ალი სმითის „შემოდგომა” (სულაკაურის გამომცემლობა)
4. მაია ფანჯიკიძე, თომას ბერნჰარდის „ტყის ჩეხა” (სულაკაურის გამომცემლობა)
5. თამარ კვიჟინაძე, კნუტ ჰამსუნის „მიწის მადლი” (სულაკაურის გამომცემლობა)
6. ლიკა ჩაფიძე, ავგუსტ სტრინდბერგის „წითელი ოთახი” (სულაკაურის გამომცემლობა)
7. ია ქვაჩახია, ელიფ შაფაქის „ათი წუთი და ოცდათვრამეტი წამი ამ უცნაურ სამყაროში” (პალიტრა L)
9. მანანა ანთაძე, უილიამ შექსპირის „ქარიშხალი” (სეზანი)
10. ლევან ბერძენიშვილი, ევრიპიდეს „4 ტრაგედია” (ინტელექტი)
11. ზაზა ჭილაძე და გია ჭუმბურიძე, ჯონათან სვიფტის „გულივერის მოგზაურობა” (ინტელექტი)
12. თამარ რეკკ-კოტრიკაძე, ჯორჯ ორუელის „ცხოველების კარ-მიდამო” (ინტელექტი)
13. მზია გალდავაძე, დანიელ ვისერის „მთის დედოფალი” (ინტელექტი)
სპეციალური პრემია: საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა ისტორიის რეფლექსია ქართულ ლიტერატურაში
1. ივა ფეზუაშვილი, „ბუნკერი“ (ინტელექტი)
2. ბიძინა მაყაშვილი, „მხიარული მუსიკა სევდიან ეპოქაში ანუ ბლუზი მტკვრის პირას“ (სულაკაურის გამომცემლობა)
1. დავით გაბუნია (დრამატურგი, მწერალი)
2. ალექსანდრე ლორთქიფანიძე (პოეტი, დრამატურგი)
3. ბესო სოლომანაშვილი (მწერალი)
4. ნესტან-ნენე კვინიკაძე (მწერალი)
სქოლიო
კატეგორია:ლიტერატურული კონკურსები
ეცის ყინულის კაცი
„ეცის ყინულის კაცი“ (Ötzi; Mummia del Similaun) — ადამიანის ბუნებრივი მუმია. წარმოადგენს ალპებში ნაპოვნ ენეოლითის ხანის ადამიანის ყინულოვან მუმიას, რომელსაც მიაკვლიეს 1991 წელს ეცტალის ალპებში, ავსტრიისა და იტალიის საზღვარზე. იგი ცხოვრობდა დაახლოებით 5300 წლის წინ. მუმია გადაიტანეს ინსბრუკის უნივერსიტეტში, სადაც იგი დასახელდა როგორც პირველყოფილი ადამიანი. ევროპაში ადამიანის უძველესი ბუნებრივი მუმიაა.
მუმია იპოვეს 1991 წლის 19 სექტემბერს ნიურნბერგელმა ტურისტებმა ჰელმუტ და ერიკ სიმონებმა, მწვერვალ სიმილაუნის კალთებზე. თავდაპირველად მიიჩნიეს, რომ იგი ალპინისტის სხეულია. თუმცა მეორე დღეს მთის ჟანდარმისა და ალპური თავშესაფრის დარაჯის ძალისხმევით ცდილობდნენ ყინულში ჩაფლული მუმიის ამოყვანას არქეოლოგიური ინსტრუმენტების გარეშე; მუმია იმდენად იყო ჩაყინული ყინულში, რომ მათ დასჭირდათ პნევმატიკური დრელისა და ყინულმჭრელის გამოყენება, რის შედეგადაც დაზიანდა მუმიის თეძო. მოგვიანებით, მუმია მოინახულა 8 ჯგუფმა, რომელთა შორის იყვნენ ცნობილი ალპინისტები ჰანს კამერლანდერი და რაინჰოლდ მესნერი.
სხეული დეტალურად იქნა შესწავლილი. ამჟამინდელი შეფასების თანახმად, „ეცის ყინულის კაცი“ სიცოცხლის ბოლო წლებში სიმაღლეში იყო დაახლოებით 165 სმ, იწონიდა დაახლოებით 50 კგ-ს. გარდაიცვალა დაახლოებით 45 წლის ასაკში. მუმიის წონა აღმოჩენისას მხოლოდ 13.750 კგ-ს შეადგენდა. 2012 წლის მაისში მეცნიერებმა განაცხადეს, რომ მუმიის სისხლის უჯრედები ჯერ კიდევ დაუზიანებელია და შესაბამისად წარმოადგენს ოდესმე იდენტიფიცირებულ უძველესი სისხლის უჯრედებს. „ეცის ყინულის კაცი“ გარდაიცვალა მხარზე მიღებული ჭრილობით, სისხლდენით.
ნანოტექნოლოგიისა და ატომურ-ძალისმიერი მიკროსკოპის მეშვეობით მუმიაში აგრეთვე აღმოაჩინეს ფიბრინი — გაუხსნელი ცილოვანი ნივთიერება, რომელიც წარმოიქმნება სისხლის შედედებისას. სხეული და მასთან დაკავშირებული ნივთები სამხრეთ ტიროლის არქეოლოგიურ მუზეუმში ინახება.
სქოლიო
კატეგორია:არქეოლოგიური არტეფაქტები კატეგორია:მუმიები კატეგორია:ანთროპოლოგია
ლეო მაკ-კერნი
მაკ-კერნი დაიბადა სიდნეიში, ნორმან უოლტონ მაკ-კერნისა და ვერა მარტინის ოჯახში. სწავლობდა სიდნეის ტექნიკურ სკოლაში. 15 წლის ასაკში, უბედური შემთხვევის შედეგად დაკარგა მარცხენა თვალი. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში მსახურობდა ავსტრალიის არმიაში. მისი დებიუტი თეატრში შედგა 1944 წელს სიდნეიში, ხოლო პირველი კინოროლი მიიღო ფილმში „მკვლელობა კათედრალში“ 1951 წელს.
მისი განთქმული ფილმებია „მიშველე!“ (1965), „ყველა დროის ადამიანი“ (1966), „რაიანის ქალიშვილი“ (1970), „ცისფერი სავანე“ (1980), „ფრანგი ლეიტენანტის ქალი“ (1981), „ქალბატონი-ქორი“. იგი აგრეთვე მონაწილეობს ფილმების სერიის „ომენის“ პირველ და მეორე ნაწილში.
ცხოვრების პერიოდში იტანჯებოდა რიგი დაავადებებით, მათ შორის — შაქრიანი დიაბეტით. 2002 წელს გაგზავნეს ბათის მოხუცთა თავსესაფარში, სადაც იგი რამდენიმე კვირაში გარდაიცვალა. 1983 წელს ხელოვნებაში შეტანილი წვლილისთვის, ავსტრალიის მთავრობამ მას მიანიჭა ავსტრალიის ორდენის ოფიცრის წოდება.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 16 მარტი კატეგორია:დაბადებული 1920 კატეგორია:გარდაცვლილი 23 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 2002 კატეგორია:XX საუკუნის ავსტრალიელი მამაკაცი მსახიობები კატეგორია:ავსტრალიელი მამაკაცი კინომსახიობები კატეგორია:ავსტრალიელი მამაკაცი თეატრის მსახიობები კატეგორია:ავსტრალიელი მამაკაცი ტელემსახიობები კატეგორია:ავსტრალიელი მამაკაცი გამხმოვანებლები კატეგორია:AACTA Award-ის მფლობელები კატეგორია:ავსტრალიელი მამაკაცი რადიოწამყვანები
სოფლის მეურნეობა ტაილანდში
ტაილანდის სოფლის მეურნეობა კონკურენტუნარიანი, დივერსიფიცირებული და სპეციალიზებულია და პროდუქცია საერთაშორისო ექსპორტზე გადის. ტაილანდის სოფლის მეურნეობის ყველაზე მნიშვნელოვანი კულტურა ბრინჯია. 13 მილიონი ფერმერიდან 60%-ს კულტივირებული მიწების თითქმის ნახევარზე სწორედ ბრინჯი მოჰყავს. ტაილანდის მსოფლიო ბაზარზე ბრინჯის ერთ-ერთი მთავარი ექსპორტიორია. 2014 წელს ბრინჯის ექსპორტმა ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის 1.3% შეადგინა. სოფლის მეურნეობა ტაილანდის მშპ-ის 9-10.5%-ს შეადგენს. მოსახლეობის 40% სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებულ დარგებშია დასაქმებული. ტაილანდელი ფერმერების დიდი ნაწილი 8 ჰექტარზე ნაკლებ მიწას ფლობს.
სოფლის მეურნეობის სხვა პროდუქტებს შორის მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია თევზსა და ზღვის პროდუქტებს, ტაპიოკას, რეზინს, მარცვლეულსა და შაქარს. იზრდება ნახევარფაბრიკატების, როგორებიცაა დაკონსერვებული თინუსი, ანანასი და გაყინული კრევეტები, ექსპორტის მაჩვენებლებიც.
წარმოება
2018 წელს ტაილანდმა აწარმოა: 104.3 მილიონი ტონა შაქრის ლერწამი (მეოთხე უმსხვილესი მწარმოებელი მსოფლიოში ბრაზილიის, ინდოეთისა და ჩინეთის შემდეგ), 32.1 მლნ ტონა ბრინჯი (მე-6 უმსხვილესი მწარმოებელი მსოფლიოში), 31.6 მლნ ტონა მანიოკი (მეორე უმსხვილესი მწარმოებელი მსოფლიოში ნიგერიის შემდეგ), 15.4 მლნ ტონა პალმის ზეთი (მესამე უმსხვილესი მწარმოებელი მსოფლიოში ინდონეზიისა და მალაიზიის შემდეგ), 5 მლნ ტონა სიმინდი, 4.7 მლნ ტონა რეზინი (უმსხვილესი მწარმოებელი მსოფლიოში), 3.8 მლნ ტონა მანგო (მანგოსტანისა და გუავას ჩათვლით; ჩამორჩება მხოლოდ ინდოეთსა და ჩინეთს), 2.1 მლნ ტონა ანანასი (მე-4 ადგილი მსოფლიოში კოსტა-რიკის, ფილიპინებისა და ბრაზილიის შემდეგ), 1 მლნ ტონა ბანანი, 1 მლნ ტონა ბოსტნეული, 885 ათასი ტონა ქოქოსი (მე-9 ადგილი მსოფლიოში), 516 აასი ტონა ფორთოხალი და სხვ.
პროდუქცია
ტაილანდის სურსათის ექსპორტი საშუალოდ წლიურად ტრილიონ ტაილანდურ ბატს შეადგენს. საკვების მოხმარების მაჩვენებელი შიდა ბაზარზე წლიურად ორ ტრილიონ ბატს უტოლდება. ტაილანდი სურსათის მოწინავე ექსპორტიორია: მთავარი საექსპორტო პროდუქტი ბრინჯია, რომელიც ქვეყნიდან სურსათის ექსპორტის 17.5%-ს შეადგენს. ბრინჯის შემდეგ მთავარი საექსპორტო პროდუქტებია: ქათამი, შაქარი, თინუსი, ტაპიოკის ფქვილი და კრევეტები. ტაილანდი მთავარი საექსპორტო ბაზრებია: იაპონია, ჩინეთი, ვიეტნამი, ინდონეზია, მიანმარი, კამბოჯა, მალაიზია და ფილიპინები. 2019 წელს ტაილანდის სურსათის ექსპორტი მსოფლიო სურსათის ვაჭრობის 2.5%-ს შეადგენდა. 2019 წელს სურსათის იმპორტი 401 მილიარდ ბატს გაუტოლდა.
ქოქოსი
ქოქოსის პლანტაციებს ტაილანდში ერთი მილიონი რაი უკავია, რომელზეც ყოველწლიურად 800 000 ქოქოსი მოჰყავთ, თუმცა ტაილანდში უფრო მეტ ქოქოსს მოიხმარენ, ვიდრე აწარმოებენ. 2018 წელს ქოქოსი 5-6 ბატად იყიდებოდა. ფერმერთა თქმით, ქოქოსის მოყვანა და ტრანსპორტირება 2.5 ბატი ჯდება და ერთეულზე მოგება 1 ბატს ან ყოველ რაიზე წელიწადში 5 000 ბატს შეადგენს, რაც მინიმალურ ხელფასზე მცირე მაჩვენებელია. 2017 წელს ტაილანდში ქოქოსის იმპორტმა 416 124 ტონა შეადგინა, რომლის ღირებულებაც 4.62 მილიარდი ბატი იყო: 384 102 ტონა ქოქოსი ინდონეზიიდან იყო, 15 613 ტონა ― ვიეტნამიდან, 2 864 ტონა ― მიანმარიდან და 13 524 ტონა ― მალაიზიიდან.
რძის პროდუქტები
2015 წლის მონაცემებით ტაილანდში ყოველდღიურად 2 800 ტონა რძეს ან ყოველწლიურად მილიონ ტონაზე მეტ რძეს აწარმოებენ. ნაწარმის 40% სკოლების რძის პროგრამას (ტაილანდის სასკოლო რძის პროგრამა 1985 წელს ამოქმედდა, 1984 წელს ფერმერთა მიერ რძის გაყიდვასთან დაკავშირებული პრობლემებით გამოწვეული პროტესტის საპასუხოდ) ხმარდება, ხოლო დანარჩენი კომერციული დანიშნულებით გამოიყენება. სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მონაცემებით, ტაილანდი სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნების ასოციაციაში რძის უმსხვილესი მწარმოებელი და ექსპორტიორია.
ყავა
2014 წლისთვის ტაილანდი მსოფლიოში ყავის 25 უმსხვილეს სახელმწიფოს შორის იყო. არაბული ყავა ჩრდილოეთ ტაილანდში, ხოლო კონგოური ყავა სამხრეთ ნაწილში მოჰყავთ. Coffea canephora მეტწილად ჩუმფონის, სურატ-თანის, ნახონ-სი-თამარათის, კრაბის, ფჰანგ-ნგისა და რანონგის პროვინციებშია გავრცელებული. ყავა 67 832 ჰექტარზეა კულტივირებული. ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში 80 000-ზე მეტი ტონა კონგოური ყავა მოჰყავთ. ამ ტიპის ყავის 1/4 შიდა მოხმარებისთვისაა განკუთვნილი.
პალმის ზეთი
ტაილანდი მსოფლიოში მესამე ადგილზეა პალმის ზეთის წარმოების მხრივ. იგი ყოველწლიურად 2 მილიონ ტონაზე მეტ პალმის ზეთს აწარმოებს, რაც მსოფლიო პროდუქციის 1.2%-ს შეადგენს. წარმოებს 95% შიდა მოხმარებისთვის გამოიყენება. პალმის ზეთის პლანტაციების თითქმის 85% ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს. 2016 წლის ბოლოსთვის პალმები 4.7-5.8 მილიონ რაიზე იყო დაარგული, რომელთა წარმოებაში 300 000 ფერმერი იყო დასაქმებული.
შაქარი
ტაილანდში შაქრის პირვველი ქარხანა 1983 წელს ლამპუნგის პროვინციაში გაიხსნა. 2020 წლისთვის ტაილანდი მსოფლიოში შაქრის მეორე უმსხვილესი მწარმოებელია (ბრაზილიის შემდეგ). 2018 წელს ტაილანდის შაქრის ექსპორტი 11 მილიონი ტონა შეადგინა, ხოლო ექსპორტიდან მიღებული შემოსავალი 115 მილიარდ ბატს გაუტოლდა.
სქოლიო
კატეგორია:სოფლის მეურნეობა ტალანდში
კამარინული (ცეკვა)
კამარინული (камаринская) — რუსული ლაღი ხასიათის ხალხური ცეკვა. მას ახასიათებს სწრაფი ტემპი, მაჟორული კილო და ორწილადი ზომა. მოცეკვავეები თითქოს ერთმანეთს ეჯიბრებიან ბალალაიკაზე, სალამურზე და ჰარმონიკაზე დაკვრაში. ამ ცეკვის მელოდია გამოიყენა ბეთჰოვენმა ვარიაციაში ფორტეპიანოსთვის, ხოლო ჩაიკოვსკიმ თავის საბავშვო ალბომში შეიტანა პიესა "კამარინული".
ლიტერატურა
კატეგორია: ცეკვები
ბროდვეი–45
ბროდვეი–45 — გიორგი მასხარაშვილის 2006 წლის ფილმი.
სიუჟეტი
ახალგაზრდა მხატვარი თბილისიდან ნიუ–იორკში ჩადის. იქ კიდევ ერთ თავის მსგავს ქართველს ხვდება და იწყება მათი თავგადასავლები უცნობ ქალაქში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:2006 წლის ქართული ფილმები კატეგორია:გიორგი მასხარაშვილის ფილმები
სალი რაიდი
სალი კრისტენ რაიდი (ინგლ. Sally Kristen Ride; დ. 26 მაისი, 1951 — გ. 23 ივლისი, 2012) — ამერიკელი ასტრონავტი და ფიზიკოსი. დაიბადა ლოს ანჯელესში,1978 წელს შეუერთდა ნასას. 1983 წელს გახდა პირველი ამერიკელი, ხოლო მსოფლიოში მესამე ქალი კოსმოსში (ვალენტინა ტერეშკოვა—1963 და სვეტლანა სავიცკაია—1982). იგი რჩება ყველაზე ახალგაზრდა ამერიკელ ასტრონავტად, რომელმაც იმოგზაურა კოსმოსში — 32 წლის ასაკში.
რაიდი ორი წლის განმავლობაში მუშაობდა სტენფორდის უნივერსიტეტის საერთაშორისო უსაფრთხოებისა და შეიარაღების კონტროლის ცენტრში, შემდეგ კი ფიზიკის პროფესორად კალიფორნიის უნივერსიტეტში — ძირითადად იკვლევდა არაწრფივ ოპტიკასა და თომსონის გაბნევას. იგი იყო კოსმოსური შატლების, ჩელენჯერისა და კოლუმბიას კატასტროფების საგამოძიებო კომისიის წევრი, ერთადერთი, ვინც ორივეში იღებდა მონაწილეობას. რაიდი პანკრეასის კიბოთი გარდაიცვალა 2012 წლის 23 ივლისს.
ძვ. წ. 43
გარდაიცვალნენ
*
სალი რაიდი
ადრეული ცხოვრება
რაიდი დადიოდა Portola Junior High (ახლა Portola Middle School) და Birmingham High School-ში, მან სტიპენდიით დაამთავრა კერძო Westlake School for Girls ლოს ანჯელესში. მეცნიერებით გატაცების გარდა, იგი წარმატებით თამაშობდა ჩოგბურთს ქვეყნის მასშტაბით. მან სწავლა დროებით შეაჩერა, რათა მოესინჯა საკუთარი ძალები პროფესიონალურ ჩოგბურთში. რაიდი სამი სემესტრის განმავლობაში დადიოდა Swarthmore College-ში, University of California, Los Angeles უნივერსიტეტში ესწრებოდა ფიზიკის ლექციებს, მესამე კურსზე შევიდა სტენფორდის უნივერსიტეტში და მოიპოვა ბაკალავრის ხარისხი ინგლისურსა და ფიზიკაში. სტენფორდშივე მიენიჭა მაგისტრის ხარისხი 1975 წელს და დოქტორის ხარისხი 1978 წელს, ამავდროულად იკვლევდა რენტგენული გამოსხივებისა და ვარსკვლავთშორისი სივრცის ურთიერთქმედებას. მისი კონკრეტული საკვლევი სფეროები იყო ასტროფიზიკა და ლაზერი თავისუფალ ელექტრონებზე.
კარიერა ნასაში
რაიდი 1978 წელს შეარჩიეს NASA Astronaut Group 8-ის ასტრონავტად — პირველი ჯგუფის, რომლის შემადგენლობაშიც იყო ქალი. მან სტენფორდის უნივერსიტეტის გაზეთში ნახა განცხადება, შეავსო და 8000 აპლიკანტიდან 35 ადამიანში მოხვდა.
პირველ კოსმოსურ გაფრენამდე იგი მედიის ყურადღების ობიექტი გახდა გენდერის გამო. პრესკონფერენციაზე უსვამდნენ კითხვებს, მაგ.: „იმოქმედებს თუ არა ფრენა თქვენს რეპროდუქციაზე?“ ან „ტირით ხოლმე, როცა საქმე ცუდად მიდის?“, რაზეც მისი პასუხი იყო: „რიკს რატომ არავინ უსვამს მსგავს შეკითხვებს?“.
პირადი ცხოვრება და გარდაცვალება
რაიდი თავს იკავებდა თავისი პირადი ცხოვრების გამჟღავნებისგან. 1982 წელს იგი დაქორწინდა ნასას ასტრონავტ სტივ ჰოულიზე. განქორწინდნენ 1987-ში.
მისი გარდაცვალების შემდეგ გამჟღავნდა, რომ ბოლო 27 წლის მანძილზე მისი პარტნიორი იყო ტამ ო’შონესი, სან დიეგოს სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიის სკოლის ემერიტა-პროფესორი და მისი ბავშვობის მეგობარი, რომელიც ჩოგბურთის თამაშისას გაიცნო. ო’შონესი მეცნიერებაზე წერდა. იგი ასევე არის Sally Ride Science-ის თანადამფუძნებელი. მათ ერთად დაწერეს ბავშვებისთვის ექვსი სამეცნიერო წიგნი, რომელთ დიდი მოწონება დაიმსახურა.
სქოლიო
კატეგორია:ნორვეგიელი ამერიკელები კატეგორია:ამერიკელი ქალი არამხატვრული მწერლები კატეგორია:ამერიკელი ქალი საბავშვო მწერლები კატეგორია:ქალი კოსმონავტები კატეგორია:პრეზიდენტის თავისუფლების მედლის მფლობელები კატეგორია:ლგბტ მეცნიერები კატეგორია:ამერიკელი საბავშვო მწერლები კატეგორია:ამერიკელი კოსმონავტები კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი ქალი მწერლები კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი არამხატვრული მწერლები კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ქალი მწერლები კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი არამხატვრული მწერლები კატეგორია:გარდაცვლილი 2012 კატეგორია:დაბადებული 1951
პრომეთე (თანამგზავრი)
პრომეთე — სატურნი ს შიდა თანამგზავრი. აღმოაჩინეს ხომალდ ვოიაჯერ 1-ის მიერ გადაღებული ფოტოების საშუალებით; იმ დროისთვის S/1980 S 27 უწოდეს.
1985 წლის ბოლოს ოფიციალურად უწოდეს ბერძნული მითოლოგიის ტიტანი ს — პრომეთე ს სახელი. ასევე სახელდებულია როგორც სატურნი XVI.
პრომეთე უკიდურესად წაგრძელებულია. ზომები 136 კმ × 79 კმ × 59 კმ-ს შეადგენს. აქვს რამდენიმე ქედი, ხეობა და 20 კმ დიამეტრიანი კრატერი. თუმცა, კრატერების მხრივ ჩამორჩება მეზობელ პანდორას, ეპიმეთესა და იანუსს. საკმაოდ დაბალი სიმკვრივისა და მაღალი ალბედო დან გამომდინარე, პრომეთე ძალიან ფოროვანი, ყინულოვანი სხეული უნდა იყოს. მის შესახებ მრავალი რამ ჯერ უცნობია.
ურთიერთქმედება F რგოლთან და სხვა თანამგზავრებთან
პრომეთე ე. წ. მწყემსი თანამგზავრია სატურნის ვიწრო, F რგოლის შიდა კიდეებისათვის. იქვე, რგოლს გადაღმა მდებარეობს პანდორას ორბიტა, რომელიც ამ რგოლოს გარე მწყემსად მიიჩნევა. თუმცა, როგორც ბოლო კვლევებმა აჩვენა, რგოლის „დატუსაღება“ მხოლოდ პრომეთეს „კისერზეა“.
ხომალდ „კასინი ს“ მიერ გამოგზავნილი ფოტოებიდან ირკვევა, რომ პრომეთეს გრავიტაციული ველი F რგოლზე გადაღუნვებს და შებერილობებს წარმოქმნის, რადგან იპარავს მის ნივთიერებებს. პრომეთეს ორბიტა სავარაუდოდ ქაოტურია, რადგან პანდორასთან 121:118 ორბიტულ რეზონანსშია. ორბიტის არსებითი ცვლილება ყოველ 6,2 წელიწადში ერთხელ ხდება, როდესაც პანდორას პერიცენტრი პრომეთეს აპოცენტრის გასწვრივ განლაგდება და ორი მთვარე ერთმანეთს დაახლოებით 1400 კმ მანძილზე უახლოვდება. თავის მხრივ, პრომეთე მნიშვნელოვნად აფორიაქებს ატლასს, რომელთანაც 53:54 საშუალო-გრძედულ რეზონანსშია.
სქოლიო
კატეგორია:სატურნის თანამგზავრები
ხონსუ
thumb|right|160px|ხონსუ
ხონსუ, ხონსი (ეგვ. „მოარული“) — ეგვიპტელთა მთვარის ღმერთი, სამების მესამე წევრი.: მამა — ამონი, დედა — მუტი, შვილი ხონსი. ესაა ქალაქ თებეს დიდი სამება, განსაკუთრებით დიდი თაყვანისცემის საგანი იყო რამზეს III-ს დროს (მე-20 დინასტია).
ხელოვნებაში
ხატავდნენ და აქანდაკებდნენ ზეზე მდგარი მამაკაცის სახით, შუბლზე მთვარის დისკო ჰქონდა. ამონის-ძე სხვა ღმერთბეშიც გათქვიფეს (ჰოროსი, თოთი, შუ), როგორც ღმერთთა შემწე და მრჩეველი, ბოროტების მტერი. მისი დიდი ტაძარი კარნაკში (ძვე. წ. აღ-ით 1290 წ.). ჩინებულად გადაურჩა საუკუნეთა ქარტეხილს, და თუმცა, სიდიდით იმდენად არ გამოირჩევა (52 მეტრი სიგრძის დარბაზი), შესანიშნავია მისი „სხივოსანი არქიტექტურა, კედლებისა და სვეტების რელიეფური სამკაულები, ქანდაკებათა რიგის ძალა და ღირსება“.
წარმოდგენები
შუმერულ მითოლოგიაში ენლილისა და ნინლილის ძე ნანარი, შუქის ღმერთი, ციურ საძოვრებზე დადის, თანავარსკვლავედები დაჰყვებიან როგორც საძოვარზე გაშვებული ხატები, წვრილი ვარსკვლავები კი ტატნობზე მიმოფანტული მარცვლებია. ეს წარმოდგენები საფუძვლად უდევს შუმერ-აქადური კოსმოგონიის  საოცარი კალენდრისა და ზოდიაქოს უძველეს ნიმუშებს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ეგვიპტური მითოლოგია
ძვ. წ. 40
გარდაიცვალნენ
*
Polyrhachis halidayi
Polyrhachis halidayi — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Polyrhachis-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Formicinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ვეფხისტყაოსნის აკადემიური ტექსტის დამდგენი კომისია
ვეფხისტყაოსნის აკადემიური ტექსტის დამდგენი კომისია — დაარსდა 1962 წელს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმთან. ამზადებს შოთა რუსთაველის პოემის აკადემიურ გამოცემას 10 ტომად. გამოცემა მოიცავს ძირითად და ჩანართ-დანართ ტექსტს ვარიანტებითა და ტექსტოლოგიური შენიშვნებით, ლექსიკონსა და კომენტარებს. მთავარი რედაქციის სხდომათა ოქმები იბეჭდება 1974 წლიდან (ჟურნ. „მაცნე“, ენისა და ლიტერატურის სერია). აქვს ქართული ენის ლექსიკის ამსახველი მდიდარი კარტოთეკა (3 მილიონზე მეტი ბარათი). გამოცემულ შრომათაგან აღსანიშნავია: შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსანი (რედ. გ. წერეთელი და  ი. აბაშიძე), 1966; ს. ცაიშვილი, ვეფხისტყაოსნის ტექსტის ისტორია, ტ. 1, 1970; მეტრი და რითმა ვეფხისტყაოსანში (გ. წერეთლის რედ.), 1973.
კომისიის თავმჯდომარე იყო ი. აბაშიძე, მთავარი რედაქტორი — 1973 წლამდე აკად. გ. წერეთელი, 1973-1994 აკად. ა. ბარამიძე.
ლიტერატურა
კატეგორია:რუსთველოლოგია
ხიმშია აბაზასძე
ხიმშია აბაზასძე, ხამშა — თემურლენგის წინააღმდეგ მებრძოლი ქართველი ფეოდალი. ხიმშია და „ხიმშიას (ხამშას) ხეობა“ მოხსენიებულია ქართულსა და სპარსულ ისტორიულ წყაროებში 1399 ზამთარში ჰერეთ-კახეთის წინააღმდეგ თემურლენგის ლაშქრობის ამბებთან დაკავშირებით.
ხიმშიას ვინაობა წყაროებში გაურკვეველია. ფ. გორგიჯანიძის მიხედვით, ხიმშია კახეთისა და შაქის ლაშქრით საომრად მიეგება კახეთს შესეულ თემურლენგს. ზოგიერთი ისტორიკოსი (აბდ ალ-რაზაყ სამარყანდი, მირხონდი) აზრით, იგი ქართველი სარდალია; ხონდემირის ცნობით კი,  ხიმშია ხამშა ხეობის (სავარაუდოა სოფელ და ტაძარ  ხიმშის მიდამოები) გამგებელი ყოფილა. თემურლენგის ლაშქარს მოუთარეშებია ხიმშას ხეობა, აქედან გადასულა ალაზნის აუზში და  ხიმშიას დევნა-ძიებით მისულა მდინარე აღსუმდე, რომელიც საქართველოს უკიდურეს აღმოსავლეთ საზღვრად ითვლებოდა.
თემურლენგთან მებრძოლი ხიმშია გაიგივებულია 1405 წ. მოხსენიებულ ხიმშია აბაზასძე-მარილელთან. როგორც ჩანს, ხიმშია აბაზასძეთა იმ შტოს მიეკუთვნებოდა, რომელიც ქართლიდან კახეთში გადასახლდა და მარილისის ხეობაში დამკვიდრდა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალები კატეგორია:აბაზასძენი
ნ
ნ, ⴌ, Ⴌ, Ნ (ნარი) — ქართული ანბანის მეცამეტე ასო (ძველ ქართულში მეთოთხმეტე იყო). შეესაბამება წინანუნისმიერ ნარნარ მჟღერ თანხმოვანს. ძველ ქართულ სათვალავში აღნიშნავდა რიცხვ ორმოცდაათს (50).
მოხაზულობა
ნ-ს მოხაზულობა ასომთავრულში ხაზებისა და რკალის კომბინაციაა, რომელიც კვადრატის ნახევარს იკავებს. იგი ნუსხურში მარჯვნივ გადახრილია. ნ მხედრულში ერთიანი, მომრგვალებული კონტურის მქონეა. ნუსხურსა და მხედრულში იგი ზედა სამ ხაზში იწერება.
სქოლიო
კატეგორია:ქართული ასოები
საეკლესიო მუსიკა
საეკლესიო მუსიკა — ქრისტიანული საეკლესიო ღვთისმსახურების თანმხლები მუსიკა. საფუძვლად უდევს რელიგიური ხასიათის ტექსტები:
მართლმადიდებლურმა, კათოლიკურმა, პროტესტანტულმა და სხვა ქრისტიანულმა ეკლესიებმა ლიტურგიკის მუზიცირების თავისებური ფორმები შეიმუშავეს. თავის მხრივ მართლმადიდებლური ლიტურგიკაც (იმის მიხედვით, თუ რომელ ავტოკეფალიას ექვემდებარება) სხვადასხვაგვარია, მაგ., ანტიოქიური, ბერძნული, სერბული, ბულგარული, ქართული, რუსული და სხვა ცალკეულ ერებში ლიტურგიკამ და მასთან დაკავშირებულმა მუსიკამაც გარკვეული ცვლილებები განიცადა. შუა საუკუნეების საქართველოში გავრცელებული იყო კანონიკური გალობა, ხოლო XVI-XVIII საუკუნეებიდან შემოიღეს ახალი სახის — ჭრელებზე აგებული საგალობო სისტემა. ქართული კანონიკური საგალობლები ძირითადად ბერძნულ სისტემას ემყარებოდა, ხოლო ჭრელების სისტემის საფუძველს კი მრავალხმიანობა და ქართული ხალხური მუსიკა შეადგენდა.
კათოლიკური სასულიერო მუსიკის საფუძველი გრიგორიანული ქორალია (ლათინურ ენაზე), რომელიც სრულდებოდა შემდეგი მუსიკალური ფორმებით: ორგანუმი, მოტეტი, მადრიგალი, ფსალმუნები, ჰიმნები, მესა, რეკვიემი, მაგნიფიკატი, ტედეუმი და სხვა. გალობენ პროფესიონალი მომღრლები საკრავის თანხლების გარეშე (a cappella), ან გუნდი საკრავების ანსამბლთან თუ ორგანთან ერთად.
ლიტერატურა
კატეგორია:საეკლესიო მუსიკა კატეგორია:რელიგიური მუსიკა
ძვ. წ. 30
გარდაიცვალნენ
*
ჩრდილოეთი ოსეთი
ჩრდილოეთი ოსეთის რესპუბლიკა — ალანია (Республика Северная Осетия–Алания; The republic of North Ossetia; Республикæ Цæгат Ирыстон) — რუსეთის ფედერაციის სუბიექტი, შედის ჩრდილოეთ კავკასიის ფედერალური ოლქის შემადგენლობაში. მოიცავს დაახლოებით რვა ათას კვადრატულ კილომეტრს. დედაქალაქი - ვლადიკავკაზი. შეიქმნა 1924 წლის 7 ივლისს.
რესპუბლიკის დაარსება
ჩრდილოეთ კავკასიაში მცხოვრებ ოსებს რუსეთის ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ ავტონომიური ოლქი 1924 წელს შეუქნა, რომელიც 1936 წლის 5 დეკემბერს ავტონომიურ რესპუბლიკად გარდაიქმნა.
ჩრდილოეთი ოსეთის რესპუბლიკა — ალანია არის რუსეთის ფედერაციის შემადგენელი ნაწილი, შედის ჩრდილოეთ კავკასიის ფედერალურ ოლქში და აქვს საკუთარი კონსტიტუცია და კანონმდებლობა. საკანონმდებლო ორგანო აირჩევა 5 წლის ვადით და შედგება 70 დეპუტატისგან.
ადმინისტრაციული დაყოფა
ჩრდილოეთ ოსეთის რესპუბლიკის შემადგენლობაში შედის 1 საქალაქო ოლქი (ქალაქი ვლადიკავკაზი) და 8 მუნიციპალიტეტი (რაიონი): ალაგირი, არდონი, დიგორა, ირაფი, კიროვი, მოზდოკი, პრავობერეჟნი, პრიგოროდნი.
რესპუბლიკის სახელმწიფო ენა
ჩრდილოეთი ოსეთის რესპუბლიკა — ალანიის ოფიციალური ენებია ოსური (ირონული და დიგორული დიალექტები) და რუსული ენა.
ოსური ენა მიეკუთვნება ინდოევროპული ენათა ოჯახის ირანულენოვან ქვეჯგუფს. ოსურ ენას ორი დიალექტი აქვს დიგორული და ირონული. ოსური ენა უდამწერლო ენა იყო. დღეს, მათი დამწერლობა რუსული გრაფიკის (კირილიცა) საფუძველზეა შექმნილი. პირველი ოსური ანბანი ქართულ გრაფიკას ეფუძნებოდა. ქართულ გრაფიკაზე დაფუძნებული ანბანის ავტორი იოანე იალღუზიძე (1775-1830) იყო. რუსულ ასოებზე დაფუძნებული ოსური ანბანი პირველად რუსმა მეცნიერმა ანდრია შეგრენმა შეადგინა.
მოსახლეობა
ჩრდილოეთ ოსეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო სტატისტიკის სამსახურის მონაცემებით 2013 წელს მოსახლეობის რაოდენობამ 706 123 სული შეადგინა. აქედან, ქალაქის მოსახლეობას 451 403 ადამიანი შეადგენს, სოფლად მცხოვრებთა რიცხვი - 254 720 ადამიანია. მოსახლეობის რაოდენობრივი მაჩვენებლით ლიდერობს დედაქალაქი-ვლადიკავკაზი. მოსახლეობის სიმჭიდროვე 88,41 კაცი 1 კვ.კმ-ზე.
გეოგრაფია
ჩრდილოეთ ოსეთის რესპუბლიკა ჩრდილო-ცენტრალურ კავკასიაში, კვავკასიონის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე მდებარეობს. რესპუბლიკას სამხრეთით საქართველო ესაზღვრება, ჩრდილოეთით — სტავროპოლის მხარე, ჩრდილო-აღმოსავლეთით — ჩეჩნეთი, აღმოსავლეთით — ინგუშეთი, დასავლეთით — ყაბარდო-ბალყარეთის რესპუბლიკა. რესპუბლიკის ჩრდილოეთი ნაწილი მდებარეობს სტავროპოლის დაბლობზე. ჩრდილოეთ ოსეთის ტერიტორის 22 % ტყით არის დაფარული.
ხურსი
ხურსი (გ. 1021) — X-XI საუკუნეების საქართველოს წარჩინებული ფეოდალი, გიორგი I-ის ერისთავი. დაიღუპა ბიზანტიელებთან შირიმნის ბრძოლაში. ნ. შოშიაშვილის აზრით ხურსი შესაძლოა ახალი ჩორჩანელების გვარის წარმომადგენელი და ხურსისძეთა გვარის დამფუძნებელი იყო. გამოთქმულია მოსაზრება (ვ. სილოგავა) გიორგი I-ის ერისთავ ხურსისა და ქორეთისა და სავანის ეკლესიების (ახლანდელი საჩხერის მუნიციპალიტეტი) 1000 და 1046 წლების წარწერებში მოხსენიებული ხურსის იდენტიფიკაციის შესახებ. ამ წარწერების მიხედვით ხურსი ერისთავი არის გულზვიადისა და მარიამის ძე და გიორგი ერისთავთ ერისთავის ძმა.
ჩრდილოეთი ოსეთი
ქალაქები
ჩრდილოეთ ოსეთის რესპუბლიკის მსხვილი ქალაქებია: არდონი, ალაგირი, დიგორა, ბესლანი, მოზდოკი, ვლადიკავკაზი.
ხურსი
ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალები კატეგორია:გარდაცვლილი 1021
ჩრდილოეთი ოსეთი
მდინარეები
რესპუბლიკის ყველა მდინარე და შენაკადი მდინარე თერგის აუზს ეკუთვნის. ძირითადი მდინარეებია:
მთები
ჩრდილოეთ ოსეთის რესპუბლიკაში 202 სახელდებული მთაა. უმაღლესი მწვერვალია მყინვარწვერი (ყაზბეგი) - 5054 მ.
ბუნებრივი რესურსები
ჩრდილოეთ ოსეთი ბუნებრივი რესურსებით მდიდარი და რესურსთა მრავალფეროვნებით გამორჩეული მხარეა. რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მოიპოვება ისეთი აალებადი ბუნებრივი რესურსები, როგორიცაა ნავთობი და გაზი. მთიან ნაწილში გვხვდება გრანიტის საბადოები. აგრეთვე, მოიპოვებენ მარმარილოსა და კირქვას. გვხვდება მნიშვნელოვანი ნედლეულები შუშის, აგურის თუ ცემენტის წარმოებისთვის. რესპუბლიკაში არის ტყვია-თუთიის საბადოები.
ტერმინები
ოსების თვითსახელწოდებაა ირონ, დიგორონ. ოსებს XX საუკუნემდე ერთიანი ენდოეთნონიმი არ ჰქონიათ. აღმოსავლეთ ოსეთის სამ ხეობაში მცხოვრები ოსები თავიანთ თავს „ირონს“ უწოდებდნენ, ხოლო დასავლეთში, დიგორის ხეობაში მცხოვრებნი — „დიგორონს“. სამეცნიერო ლიტერატურაში აღნიშნულია, რომ ერთიანი თვითსახელწოდების არარსებობის მიუხედავად, ჩრდილოეთ კავკასიის ცენტრალურ ნაწილში მცხოვრებ ამ ირანულენოვან ხალხს ერთიანი თვითშეგნება და საერთო იდენტობა აქვთ. მეზობელი ხალხებიც ოსური ეთნოსის ამ ორ ნაწილს სხვადასხვა ხალხად არ აღიქვამენ. ეთნონიმი „ოსი“ და „ოსეთი“ რუსულ ენასა და სხვა ხალხებში ქართველებიდან გავრცელდა. ამ ეგზოეთნონიმს ოსები არ იცნობდნენ.
ქართულ ისტორიულ წყაროებსა და დოკუმენტებში სახელდება „ოსეთი“, „ოვსეთი“. რუსულ წყაროებში „იასებად“ იხსენებიან. მონღოლების შემოსევებმდე მათ ქვეყანას ალანიას, ხალხს კი ალანებს უწოდებდნენ.
კავკასიის ხალხებში ოსების აღმნიშვნელი ეგზოეთნონიმებია: ყაბარდოელები მათ უწოდებენ — „ქუეშხეს“, აბაზები — „ასატინს“, აფხაზები — „აუაპს“, ყარაჩაელები — „ტეგეილი“ ან „დიუგერლი“, ბალყარელები — „დიუგერლი“, ინგუშები და ჩეჩნები — „ხირი“, ხუნძები — „ხირიოლ“, ეთნონიმები „ალანი“ და „ასი“ სხვა ხალხთა ეთნონიმებშიც აისახა. ალანებს დასავლეთ საქართველოს მოსახლეობა დღევანდელ ყარაჩაელებს უწოდებს, თვით ოსები კი „ასიაგს“ („ასინს“) ბალყარელებს უწოდებენ. აგრეთვე, საყურადღებოა ოსი მეცნიერის ვასილ აბაევის მოსაზრება ეთნონიმების დიგორის, თუალის, ირონის შესახებ, მისი აზრით, აღნიშნული ტერმინები ირანულ ეთნოლინგვისტურ გარემოს კი არ უკავშირდებიან, არამედ კავკასიურ ენათა სუბსტრატს წარმოადგენენ, რაც გვაძლევს საშუალებას დავასკვნათ, რომ სატომო სახელწოდებანი-დიგორი, ირონი, თუალი არ აიხსნება ირანულით და მომდინარეობს ოსებამდელი მოსახლობის თვითსახელწოდებებიდან, რომლებიც ირანიზაციის შემდეგ შენარჩუნდნენ.
ისტორია
ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიაში ოსები ინდოევროპული სკვით-სარმატების ჩამომავლებად არიან მიჩნეული, რომლებიც ჩრდილოეთ კავკასიაში ძვ. წ. VIII-VII საუკუნეებში გამოჩნდნენ. ენციკლოპედიაში მოცემული ოსთა გენეზისი არ იძლევა ნათელ სურათს და არ განმარტავს ოსთა წარმომავლობას. სკვითებისა და კიმერიელების შთამომავლად ოსების დასახელება ისტორიის დაძველების მცდელობის შთაბეჭდილებას ტოვებს.
სკვითების წარმოშობა-სადაურობა ნათელი არაა. აგრეთვე, საკითხს ისიც ართულებს, რომ სკვითების სახით გაერთიანდნენ სხვადასხვა ტომები, როგორც ირანულენოვნები, ისე კავკასიელები. ამ გაერთიანებაში წამყვანი, დომინანტი ძალა სკვითები იყვნენ, შესაბამისად სახელწოდება „სკვითმა“ სხვადასხვა ტომთა სახელებიც გადაფარა. ასევე მოხდა სკვითების შემდეგ შემოჭრილ, ასევე ირანულენოვან სარმატების შემთხვევაშიც. სარმატებმა აორსების პოლიტიკური გაერთიანება შექმნეს, ადგილობრივებმა – სირაკების. სირაკებმა დაიკავეს ჩრდილო კავკასიის ბარი აზოვის ზღვიდან თერგ-სუჯის შესართავამდე. მათაგან აღმოსავლეთით კი, მდინარე სულაყამდე აორსები განლაგდნენ.
ისტორიკოსი გერონტი გასვიანი აღნიშნავს:
არაერთი მკვლევარი აღნიშნავს იმას რომ ჩრდილო კავკასიის მოსახლოება ანტიკურ ეპოქაში (ძვ. წ. V საუკუნიდან ახ. წ. V საუკუნეებამდე) არ იყო ჩამოყალიბებული მკაფიო ეთნოსებად. კავკასიის ჩრდილო-დასაველეთი (დონის ქვემო დინებამდე) ადიღე - ჩერქეზთა წინაპრებს ეკავათ, ჩრდილო კავკასიის ცენტრალურ ნაწილში ვაინახების წინაპრებად მიჩნეული ხალხი სახლობდა. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კავკასიაში, ანუ დღევანდელ დაღესტანში კი დაღესტნელი ხალხის უშუალო წიპარები სახლობდნენ. მათ გარდა ძველი და ახალი წელთაღრიცხვების მიჯნაზე მრავლად შემოდიან ირანულენოვანი ტომები, რომელთანც სკვითურ მასაში აერთიანებენ, სკვით-სარმატებს მიაკუთვნებენ, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს რომ ისინი ძვ. წ. VIII საუკუნეში შემოვიდნენ. სწორედ ამ მრავლად შემოსულ ტომებს შორის იყვნენ ალანებიც, რომლებიც ბერძნულ-რომაული წყაროების მიხედვით, ახალი წელთაღრიცხვით პირველ საუკუნეში გაძლიერდნენ, შექმნეს ალანური გაერთიანება და ხელთ იგდეს აბოირიგენთა კუთვნილი ტერიტორიები. ჩრდილო კავკასიიის ველების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაიკავეს. ამ ალანურ გაერთიანებაში, როგორც ზემოთ ითქვა მარტო ოსები არ შედიოდნენ.
ოსების ეთნოგენეზი
თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში აღიარებულია, რომ ოსთა წინაპარი ირანულენოვანი მოსახლეობა ალანების სახელს ატარებდა, რაც იმაშიც გამოიხატა, რომ რუსეთის ფედერაციის ავტონომიურ-სახელმწიფოებრივ წარმონაქმნს - ჩრდილოეთ ოსეთს დამატებით „ალანიაც“ უწოდეს, თუმცა საყურადღებოა, რომ ოსებისთვის ეთნონიმი „ალანი“ უცნობი იყო. ოსების თვითსახელწოდებაა აირონ. საისტორიო წყაროებში დღევანდელ ოსთა სავარაუდო წინაპრებად ირანულენოვანი ხალხები: ალანები, სარმატები, აორსები და რიქსოლანები არიან მოხსენიებულნი. აღსანიშნავია, რომ ცნებები ალანი და ოსი იდენტური არაა. ალანურ გაერთიანებაში მხოლოდ ოსები არ შედიოდნენ. აღიარებულია, რომ ალანები მომთაბარე ტომთა დიდ ჯგუფს წარმოადგენდნენ. სამეცნიერო ლიტერატურაში აგრეთვე, აღნიშნულია, რომ ოსები ალანების პირდაპირი და შთამომავლები არ არიან და რომ ოსური ეთნოსი ჩრდილოეთ კავკასიის მთებში XVIII საუკუნის შემდეგ ადგილობრივ კავკასიელებთან შერევის შედეგად ჩამოყალიბდა.
ირანულენოვანი ალანების, რომლებიც ოსთა ერთ-ერთი წინაპრებად მიიჩნევიან, ეთნოგენეზი შუა აზიის ტერიტორიაზე მოხდა. მათი თავდაპირველი განსახლების არეალად მიჩნეულია ტერიტორია ჰინდიყუშიდან და ჰიმალაიდან მდინარე ვოლგამდე. წყაროებში მოხსენიებული „ალანთა მთები“ იგივე სამხრეთ ურალის მუგოჯორის მთებია თანამედროვე ყაზახეთის ტერიტორიაზე. ხოლო, აორსები, წყაროების მიხედვით, ალანებისგან სამხრეთით სირდარიასთან ლოკალიზდებიან. ალანთა მომთაბარე ტომები პირველად ძვ. წ. II საუკუნეში ხანის დინასტიის ჩინურ ანალებში არიან მოხსენიებულნი. ჩინური წყაროების თვალსაწიერი კასპის ზღვის აღმოსავლეთ მონაკვეთს არ სცილდება. პირველი საუკუნიდან ალანები კლასიკური ავტორების წყაროებში იხსენიებიან, მას შემდეგ, რაც მათ ევრაზიის სივრცის ევროპულ მოინაკვეთში დაიწყეს მომთაბარეობა და გამოცალკევდნენ აზიელი ალანებისგან. ახალ წელთაღრიცხვაში ისინი მომთაბარეობას იწყებენ დღევანდელი სამხრეთ რუსეთისა და უკრაინის სტეპებში. IV საუკუნის 70-იან წლებში ალანების სამომთაბარეო არეალს (კასპის ზღვის ჩრდილოეთ მონაკვეთიდან აზოვის ზღვამდე) ჰუნები შემოესივნენ.
ჰუნებმა ალანები აამოძრავეს, რის შემდეგაც დგება გარდამტეხი მომენტი. ალანთა ნაწილი, ჰუნებისა და სხვადასხვა გერმანულ ტომებთან ერთად, სათარეშოდ მიდის, ნაწილი სამომთაბარეო არეალს დუნაიმდე იფართოვებს და ნაწილი ჩრდილოეთ კავკასიის დაბლობში სახლდება და ქმნის სახელმწიფოებრივ წარმონაქმნს. ჰუნების შემოსევების შემდეგ, ალანები არა მარტო ჩრდილოეთ კავკასიის დაბლობში სახლდებიან არამედ ჰუნების ნაწილთან-სავიარებთან ერთად ჩრდილოეთ კავკასიის მთაში, იალბუზის მიდამოებშიც. აქ ალანებს უშუალოდ ქართველი მთიელები-სვანები და აფხაზები ესაზღვრებიან.
ჩრდილოეთ კავკასიის ველებზე მცხოვრები ალანები ადრე შუა საუკუნეებში თურქულენოვანი ხაზარებისა და ყივჩაღების მეზობლები იყვნენ, მკვიდრობდნენ ყირიმშიც. მონღოლთ შემოსევებამდე ემეზობლებოდნენ ყირიმსა და შავი ზღვის ჩრდილოეთ მონაკვეთში მცხოვრებ გუთებსაც. ადრე შუა საუკუნეებში ალანები ზამთრობით მეოტიის ანუ აზოვის ზღვის სანაპიროებში ბინადრობდნენ. მონღოლების შემოსევებამდე ჩრდილოეთით-ყოვჩაღები, სამხრეთით კი ჩერქეზები ესაზღვრებოდნენ. აღსანიშნავია, რომ ყივჩაღების იმდროინდელი საცხოვრებელი ტერიტორია I-IV საუკუნეში ალანების საცხოვრებელი (ჰუნთა შემოსევებამდე) მიწა-წყალი იყო. ალან-ოსთა ცხოვრებაში მეორე გარდამტეხი მომენტი მონღოლების შემოსევების შემდეგ იწყება. მონღოლებმა დაამარცხეს ალან-ოსები და ყივჩაღები. იცვლება ორივე ეთნოსის განსახლების არეალი.
ალან-ოსების ძირითადი ნაწილის კავკასიის მთიან ხეობებში შემოსახლება XIV-XV საუკუნეებში განხორციელდა (დიგორელები არ იგულისხმებიან, რადგან ისინი VI-VII საუკუნეებში მთაში შემოსული ალანების შთამომავალნი არიან). ამის შემდეგ ბარის მკვიდრნი, „სტეპნიაკი“ ალან-ოსები მთიელებად იქცნენ; აითვისეს ადგილობრივ მთიელთა-აბორიგენ კავკასიელთა ტერიტორია, შეერივნენ ადგილობრივ მოსახლეობას (კავკასიელებს), ნაწილობრივ მონღოლური მოდგმის ნოღაელებს, რის შემდეგაც, ფაქტობრივად, ახალი ეთნოსი ჩამოყალიბდა. განხორციელებული ეთოგენეტიკური თუ ასიმილაციის პროცესების შედაგად, გაჩნდა ახალი ეთნოსი, რომელშიც იდენტური ირანული ჯგუფის ალანური (ოსური) ენა გახდა, ხოლო ეთნიკური კულტურის სფეროში-ადგილობრივი კავკასიური. ეთნოგენეტიკური პროცესები კავკასიის მთებში დასახლების შემდეგ დიდი ხნის განმავლობაში გრძელდებოდა. ამის დამადსტურებელია მათ მიერ XVI-XVII საუკუნეებში ქართველი მთიელების - დვალების ასიმილაცია. დვალეთის ზახის ხეობაში ეს პროცესი მოგვიანებითაც კი არ იყო დამთავრებული.