cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ვანუატუ
შეიარაღებული ძალები და პოლიცია
ვანუატუს რესპუბლიკაში არ არსებობს მუდმივად მოქმედი ჯარი. მიუხედავად ამისა 2005 წელს რესპუბლიკის დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა 50 221 გასაწვევ ასაკში მყოფი ადამიანი, რომელთაგან სამხედრო სამსახურისთვის ვარგისია 33 837 ადამიანი.
ქვეყანაში ასევე მოქმედებს პოლიცია, რომელიც დაყოფილია საერთო პოლიციურ ძალებად, მობილურ (Vanuatu Mobile Force) და საზღვაო ჯგუფებად (Police Maritime Wing).
2004 წელს ქვეყანაში ჩადენილია 916 დანაშაული (2000 წელს — 1809). მათ შორის: ადამიანის პიროვნების წინააღმდეგ — 287, ქურდობა — 457, საზოგადოებრივი წესრიგის დარღვევა — 108.
საგარეო პოლიტიკა და საერთაშორისო ურთიერთობები
ვანუატუს რესპუბლიკას დამყარებული აქვს დიპლომატიური ურთიერთობა 65 ქვეყანაზე მეტთან. მიუხედავად ამისა, მხოლოდ ავსტრალიას, ჩინეთს, ახალ ზელანდიას და საფრანგეთს აქვთ თავიანთი საელჩოები, უმაღლესი კომისრის წარმომადგენლობა ან მისიები ამ წყნარი ოკეანის სახელმწიფოს დედაქალაქში — პორტ-ვილაში.
ქვეყნის მთავრობის ერთ-ერთი უპირატესი მიმართულებაა ეკონომიკის დახმარება. ზუსტად ფინანსური სფეროს გასამყარებლად ვანუატუ შეუერთდა აზიის განვითარების ბანკს, საერთაშორისო განვითარების ბანკს, საერთაშორისო სავალუტო ფონდს.
ქვეყნის მთავრობა მხარს უჭერს კერძო წარმოებას, საწარმოო კოოპერატივებს, რომელიც უზრუნველყოფს მოსახლეობის დასაქმებას, და ქმნის პირობებს საერთაშორისო ინვესტიციებისთვის.
1980 წლიდან ძირითადი ქვეყნები-დონორები ვანუატუს ეკონომიკაში არიან ავსტრალია, დიდი ბრიტანეთი, ახალი ზელანდია და საფრანგეთი. ქვეყანას მნიშვნელოვან დახმარებას უწევენ ასევე სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები: გაეროს ეკონომიკური და სოციალური საბჭო, აზიის განვითარების ბანკი, ევროპის კავშირი.
ვანუატუს რესპუბლიკა — გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის, წყნარი ოკეანის თავმჯდომარეობის თანასაზოგადოების, წყნარი ოკეანის კუნძულების ფორუმის, ერთა თანამეგობრობის, ფრანკოფონიის, აფრიკის, კარიბის კუნძულებისა და წყნარი ოკეანის რეგიონის ქვეყნებისა და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების წევრია.
საქართველოსთან ურთიერთობა
2011 წლის მაისის ბოლოს მოსკოვმა ოფიციალურად განაცხადა, რომ ვანუატუმ საქართველოს ოკუპირებული რეგიონები აღიარა და ეს აფხაზური დიპლომატიის გამარჯვებად შეაფასა, თუმცა გაეროში ვანუატუს ელჩმა ეს ინფორმაცია არ დაასტურა და განაცხადა, რომ ეს საკითხი დღის წესრიგში საერთოდ არ დგას. „ჩვენ ვაღიარებთ საქართველოს სუვერენიტეტსა და ტერიტორიულ მთლიანობას, გვაქვს კარგი ურთიერთობა საქართველოსთან და ვფიქრობთ, მალე დავამყარებთ ქვეყანასთან დიპლომატიურ ურთიერთობებს“ - განაცხადა ელჩმა, დონალდ კალპოკასმა.
2012 წლის მარტში, ვანუატუს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ უარყო, რომ ქვეყანამ დიპლომატიური კავშირები დაამყარა აფხაზეთთან, როგორც დამოუკიდებელ სახელმწიფოსთან. ამის შესახებ ინფორმაცია ავსტრალიურმა პრესამ გაავრცელა.
ამასთან ერთად, იგივე პრესა წერდა, რომ ვანუატუს მთავრობას საქართველოსთან დიპლომატიური კავშირების დამყარება სურს. 2011 წელს, ვანუატუს საგარეო საქმეთა მინისტრმა ალფრედ კარლოტმა განაცხადა, რომ მისი ქვეყანა აფხაზეთის დამოუკიდებლობას აღიარებდა. მოგვიანებით მან ეს ჯერ უარყო, მერე კი კვლავ დაადასტურა. კარლოტის განცხადებით, ვანუატუსა და აფხაზეთს შორის დიპლომატიური კავშირები არ არსებობს, მის ქვეყანას კი სურს საქართველოსთან დაახლოებისკენ გადადგას ნაბიჯები.
2013 წლის 15 ივლისს, საქართველოს საგარეო სამქეთა მინისტრის პირველმა მოადგილე დავით ზალკალიანმა განაცხადა, რომ დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარების შემდეგ, ვანუატუმ საქართველოს სეპარატისტული რეგიონების დამოუკიდებლობა უკან წაიღო: „ოქმში, რომელიც ვანუატუსთან დიპლომატიური ურთიერთობების შესახებ გაფორმდა, არის შემდეგი ჩანაწერი, რომ ვანუატუ აღიარებს საქართველოს ტერიტორიულ მთლიანობასა და სუვერენიტეტს საერთაშორისოდ აღიარებულ საზღვრის ფარგლებში, მათ შორის ცხინვალისა და აფხაზეთის ჩათვლით; უპრეცედენტოა ის, რომ დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარების ოქმში, როგორც წესი, ასეთი მითითება არ ხდება.
საერთო დახასიათება
2006 წლის შეფასებით ვანუატუს მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ) შეადგენდა $739 მლნ, ხოლო 2003 წლის შეფასებით მშპ ერთ სულ მოსახლეზე — $2900, რამაც ქვეყანა წყნარ ოკეანეში დააყენა მესამე ადგილზე სიღარიბის მხრივ. ხოლო 1995 წლიდან გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია ვანუატუს განიხილავს, როგორც ერთ-ერთ ყველაზე უფრო ნაკლებად განვითარებულ სახელმწიფოდ მსოფლიოში. ამასთან ქვეყანაში წერა-კითხვის დონე შეადგენდა 74 %-ს, ხოლო დაბადების შემდეგ სავარაუდო სიცოცხლის ხანგრძლივობა — სულ 63 წელს.
ვანუატუში ეროვნული ეკონომიკური ზრდა საკმაოდ არათანაბარია. 1980-იანი წლების მეორე ნახევრის განმავლობაში მშპ-ს ზრდის ტემპი იყო დაქვეითებული, მხოლოდ 1989 წელს დაფიქსირდა ზრდის მნიშვნელოვანი აჩქარება. მაგრამ უკვე 1990-იანი წლების ბოლოს ეკონომიკური ზრდა მნიშვნელოვნად დაეცა, ხოლო 2001 წელს მას ჰქონდა უარყოფითი მაჩვენებელი (-0,5 %). მნიშვნელოვანი როლი ბოლო წლებში შეასრულა საგარეო ეკონომიკურმა დახმარებამ, რომელიც შეადგენს ქვეყნის მშპ-ს 21 %-მდე. ვანუატუს ძალიან ნელი ეკონომიკური განვითარება შეიძლება აიხსნას რამდენიმე ფაქტორებით: ეკონომიკის ვიწრო პროფილი, რომელიც პრაქტიკულად მთლიანად დამოკიდებულია სოფლის მეურნეობაზე; პროდუქციის გასაღების მსოფლიოს ძირითადი ბაზრებისაგან საკმაო დაშორება; სასარგებლო წიაღისეულის დეფიციტი; სატრანსპორტო გადაზიდვების მაღალი ღირებულება და ხშირი ბუნებრივი კატაკლიზმები. ამასთან ერთად, სახელმწიფო და კერძო სექტორებში შეიმჩნევა კვალიფიცირებული მუშა ძალის მწვავე ნაკლებობა.
ვანუატუს ეკონომიკის მთავარი სექტორია სახელმწიფო სექტორი, რომელსაც მოაქვს ქვეყნის მშპ-ს 65 %-მდე; სოფლის მეურნეობის წილია — 25 %, მრეწველობის — 10 %. ტურიზმი — ქვეყნის ეკონომიკის ერთ-ერთი დინამიკურად განვითარებადი დარგია და უცხოური სავალუტო შემოსავლების მთავარი წყაროა. მაგრამ დღემდე პრაქტიკულად მთელი ტურისტული საქმიანობა კონცენტრირებულია პორტ-ვილაში. სოფლის მოსახლეობის დიდი ნაწილი დასაქმებულია ნატურალურ სოფლის მეურნეობაში, რომელსაც ახასიათებს შეზღუდული რაოდენობის პროდუქტების მოყვანა. ქალაქ პორტ-ვილაში ასევე მოქმედებს ოფშორული ფინანსური ცენტრი.
2007 წლის მონაცემებით ქვეყანაში ინფლაციის დონე შეადგენდა 2,7 %-ს.
სოფლის მეურნეობა
ვანუატუ — აგრარული ქვეყანაა. 2002 წელს სასოფლო სამეურნეო სექტორი იძლეოდა ქვეყნის მშპ-ს 25 %-მდე, ამასთან ვანუატუს ეროვნული ექსპორტის 75 % შეადგენდა სასოფლო სამეურნეო პროდუქცია, ძირითადად კოპრა (მთლიანი ექსპორტის 35 % ), საქონლის ხორცი, კაკაო, პალმის ზეთი და მერქანი. ბოლო დროს ქვეყნის ექსპორტში მაღალ ადგილს იკავებს ექსტრაქტი კავის ფესვებიდან. 1,2 მლნ ჰა მიწიდან მუშავდება 41 %. ამასთან ნატურალურ მეურნეობაში იწარმოება მთელი სასოფლო სამეურნეო პროდუქციის 43 %-მდე და დასაქმებულია ვანუატუს შრომისუნარიანი მოსახლეობის 80 %-მდე.
მეცხოველეობაში, რომელსაც შემოაქვს ქვეყნის მთლიანი მშპ-ს 12 %-მდე და ეროვნული ექსპორტის 22 %-მდე, ჭარბობს ხორცის მომცემი მსხვილი რქოსანი პირუტყვის მომრავლება. მსხვილი რქოსანი პირუტყვის სულადობა დაახლოებით 140—150 ათასია. მსხვილი რქოსანი პირუტყვის დიდი ნაწილი მოშენებულია კუნძულებზე ეფატე და ესპირიტუ-სანტო. 1992 წელს ძროხის ხორცის დიდი ნაწილი გაჰქონდათ იაპონიაში, პაპუა-ახალ გვინეაში და სოლომონის კუნძულებზე, ხოლო 1999 წლიდან ფიჯიზეც.
თევზჭერა
თევზჭერა, რომელიც უზრუნველყოფს სანაპირო დასახლებებს ყოველწლიური შემოსავლის რაოდენობით 25 მლნ ვატუ, ხოლო შიდა ბაზრისთვის შემოაქვს 80 ტონა თევზი წელიწადში; მცირე რაოდენობა მიდის ექსპორტზე. ასევე მიმდინარეობს მოლუსკებისა (დაახლოებით 100 ტონა წელიწადში), რომელიც მიდის ექსპორტზე და აკვარიუმის თევზების (უპირატესად კუნძულ ეფატეზე) მოპოვება.
სახელმწიფო ბიუჯეტის შევსება ასევე ხდება განსაკუთრებულ სანაპირო ეკონომიკურ ზონაში უცხოური გემებისათვის თევზის ჭერის უფლების ლიცენზიის გაცემის ხარჯზე. თინუსის ჭერა ხდება იაპონიის, ტაივანისა და სამხრეთ კორეის გემებით ჯერ კიდევ 1950-იანი წლების შუიდან.
საერთაშორისო გემების მიმოსვლის რეგისტრში 2001 წლის მდგომარეობით ვანუატუს დროშის ქვეშ ცურავდა 524 გემი, რომელთაგან 99 იყო თევზმჭერი. მთლიანად ამ გემებით ყოველწლიურად 26 ათას ტონა თევზს იჭერენ, რომელთაგან 60 % — კირიბატის რესპუბლიკის წყლებში. 1990 წელს ტაივანისა და სამხრეთ კორეის გემებზე მუშაობდა 400 ვანუატუს მოქალაქე, მაგრამ 1990-იანი წლების ბოლოს მათი რიცხვი დაეცა 120 ადამიანამდე.
ტრანსპორტი
1999 წელს ვანუატუს ავტოგზების სიგრძე შეადგენდა 1070 კმ-ს. მათ შორის 256 კმ იყო მყარი საფარით. რესპუბლიკაში არ არსებობს რკინიგზის ტრანსპორტი.
ეროვნული ავიაგადამზიდავია კომპანია „Air Vanuatu“, რომელიც ახდენს როგორც შიდა, ისევე საერთაშორისო ავიაგადაფრენებს ქალაქ ოკლენდში (ორი გაფრენა კვირაში), ბრიზბენში (სამი გაფრენა კვირაში), სიდნეიში (ექვსი გაფრენა კვირაში), ნუმეაში და ფიჯიზე. სხვა ავიაკომპანიები, რომლებიც ახორციელებენ ფრენას ვანუატუში, არიან „Air Caledonie“, „Solomon Airlines“, „Pacific Blue“ და „Air Pacific“. სულ 2007 წელს ქვეყანაში მოქმედებდა 31 აეროპორტი, მაგრამ მათგან მხოლოდ სამს აქვს ასაფრენ-დასაფრენი ზოლი მყარი საფარით.
უმრავლეს კუნძულებზე მოქმედებს საზოგადოებრივი ტრანსპორტი (ავტობუსების სანომრე ნიშანზე აღნიშნულია ასო „B“), მუშაობს ტაქსი (სანომრე ნიშანზე აღნიშნულია ასო „T“). ქვეყნის უმსხვილესი პორტებია — ფორარი, პორტ-ვილა და ლუგანვილი.
კავშირგაბმულობა
ვანუატუ შეერთებულია სატელეგრაფო და ტელექსის კავშირით ჰონგ-კონგთან, პარიზთან, ნუმეასთან და სიდნეისთან. 2005 წელს ქვეყანაში გამოიყენებოდა 7000 სახლის ტელეფონი და 12 700 მობილური ტელეფონი. 2004 წელს ვანუატუში ინტერნეტით სარგებლობდა 7500 ადამიანი.
ვანუატუს კონსტიტუცია სიტყვის და პრესის თავისუფლების გარანტიას იძლევა, მაგრამ პრაქტიკაში ოპოზიციის კუთვნილ მასობრივ საინფორმაციო საშუალებებს, ხშირად ჩამოერთმევათ ხოლმე ლიცენზიები და იხურებიან.
ტურიზმი
ტურიზმი — ეკონომიკის სწრაფად მზარდი სექტორი (2000 წელს ტურიზმიდან შემოსავლებმა შეადგინა ვანუატუს მშპ-ს 40 %-მდე). სამრეწველო სექტორის წილი 2000 წელს შეადგენდა სულ 10 %-ს. ძირითადი ტურისტული ცენტრებია — კუნძული ეფატე და სანაპირო კუნძულები, ასევე ესპირიტუ-სანტო.
კუნძულებზე ყველაზე პოპულარული დასვენების სახეობებია დაივინგი, თევზაობა ღრმა წყლებში, ქორწილებისა და თაფლობის თვეების ჩატარება.
2001 წელს ქვეყანას ეწვია 53 300 ტურისტი, რაც 4000-ით ნაკლებია, ვიდრე წინა წელს: მაშინ ქვეყანას ეწვია 57 591 ადამიანი. ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზი გახდა პოლიტიკური არასტაბილურობა ვანუატუში. მაგრამ ბოლო წლებში ტურისტების ნაკადი გაიზარდა, რაც გამოწვეულია პოლიტიკური კრიზისებით ფიჯიზე და სოლომონის კუნძულებზე. ძირითადად ქვეყანას ტურისტები სტუმრობენ ავსტრალიიდან, ახალი ზელანდიიდან და ახალი კალედონიიდან. წელიწადში დაახლოებით 50 ათასი ადამიანი სტუმრობს ვანუატუს კრუიზული ცურვის დროს.
ზოგიერთი ქვეყნის მოქალაქეებს არ სჭირდებათ ვიზის მიღება ვანუატუში ჩასასვლელად. ვიზის ღირებულება იმ ქვეყნის მოქალაქეებისათვის, რომლებთანაც არ დამყარებულა უვიზო რეჟიმი, შეადგენს 2500 ვატუს. ღირებულების გადახდა ხდება ქვეყანაში ჩასვლისთანავე ნაღდი ანგარიშსწორებით.
საგარეო ეკონომიკური კავშირები
ვანუატუს ექსპორტის ძირითადი სფეროა სასოფლო სამეურნეო პროდუქცია (კოპრა, კაკაო, საქონლის ხორცი, პალმის ზეთი), მერქანი. ვანუატუს რესპუბლიკა დამოკიდებულია იმპორტულ საკვებ პროდუქტზე, სამრეწველო საქონელზე, მანქანებზე და საწვავზე. იმპორტი ბევრჯერ აღემატება ექსპორტს. 2006 წელს ექსპორტის მოცულობამ შეადგინა $40 მლნ, ხოლო იმპორტისამ — $156 მლნ.
ძირითადი სავაჭრო პარტნიორები ექსპორტის სფეროში არიან ტაილანდი, ინდოეთი და იაპონია. ძირითადი პარტნიორები იმპორტის სფეროში — ავსტრალია, იაპონია, სინგაპური.
ფულადი სისტემა და ფინანსები
ვანუატუს ფულადი ერთეულია — ვატუ, რომელიც ბრუნვაში შევიდა 1983 წელს ახალჰებრიდული ფრანკის ნაცვლად. ბრუნვაში იმყოფება 7 მონეტა ნომინალებით 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 ვატუ (შემოღებულია 1988 წელს), ასევე 5 ბანკნოტი ნომინალებით 100, 200, 500, 1000 და 5000 ვატუ.
2001 წლის ბიუჯეტის მიხედვით გასავლები შეადგენდნენ 7885 მილიონ ვატუს, ხოლო შემოსავლები — 6887 მილიონ ვატუს.
გასავლის ნაწილის სფეროში ბიუჯეტის ყველაზე დიდი ხარჯებია საბინაო კომუნალურ მეურნეობაში სკმ. 2001 წელს ხარჯები განათლებაზე შეადგენდა 1932 მილიონ ვატუს. ხარჯების წილი ჯანდაცვაში — 908 მილიონი ვატუ. შემოსავლებს შორის ყველაზე უფრო დიდი მნიშვნელობა აქვს თანხებს მიღებულს გადასახადებისაგან და ბაჟისაგან, თანაც გადამწყვეტ როლს თამაშობს პირდაპირი გადასახადები.
ქვეყნის ბიუჯეტის შევსების მთავარი წყაროა ასევე საფოსტო მარკები, რომლებიც ინტერესს იწვევენ ფილატელისტებს შორის მთელ მსოფლიოში.
ვანუატუს შიდა საბანკო სისტემა წარმოადგენს ორ უცხოურ და ორ ადგილობრივ ბანკს. ეს ბანკები ვანუატუს სარეზერვო ბანკის მხრივ ზედამხედველობის ობიექტებია. ამას გარდა ვანუატუში რეგისტრირებულია კიდევ 7 უცხოური ბანკი (2003 წლის 31 დეკემბრამდე ქვეყანაში დარეგისტრირდა კიდევ 29 ბანკი). ვანუატუ დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ გახდა „ფისკალური ოაზისი“ და საერთაშორისო ოფშორული ზონა. მაგრამ მთელი რიგი ქვეყნების შეშფოთების ზრდის გამო, რომელიც დაკავშირებული იყო 2002 წელს უკანონოდ აღებული თანხების ლეგალიზაციასთან ვანუატუს მთავრობამ გაზარდა კონტროლი ოფშორულ სექტორზე.
ჯანდაცვა
ქვეყანაში არსებობენ მნიშვნელოვანი პრობლემები ჯანდაცვის სისტემაში. თუმცა 2000 წლის მდგომარეობით ვანუატუში არ იყო დარეგისტრირებული ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსით ან შეძენილი იმუნოდეფიციტის სინდრომით დაავადების შემთხვევები, ქვეყნის ჯანდაცვის სამინისტროს აზრით, ეს მხოლოდ დროის საქმეა. ფართედ გავრცელებულია ისეთი დაავადებები როგორიცაა: დიარეა, მწვავე რესპირატორული ვირუსული ინფექცია, ჰეპატიტი B.
ვანუატუს დედაქალაქში დიდი რაოდენობით ავადმყოფია დაავადებული შაქრის დიაბეტით, ხოლო მათი რიცხვი აჭარბებს მალარიით დაავადებულ ავადმყოფების რიცხვს. ამასთან ფართედ გავრცელებულია კანის დაავადებები, ტუბერკულოზი, ტროპიკული ციებ-ცხელება, ლიმფოკვანძების ფილარიატოზი.
მიუხედავად იმისა, რომ აქტიურად იღებენ მალარიასთან ბრძოლის ზომებს, ეს დაავადება რჩება ერთ-ერთ მთავარ პრობლემად ჯანდაცვაში. მაგრამ უკვე 1999 და 2000 წლებში ვანუატუში არ იყო დარეგისტრირებული არც ერთი სიკვდილის შემთხვევა, რომელიც ამ დაავადებით იყო გამოწვეული.
ქვეყანაში სამედიცინო მომსახურება ხორციელდება 94-ზე მეტ საავადმყოფოში, კლინიკაში და ჯანმრთელობის ცენტრში, რომელთა მოქმედება კონტროლირდება ვანუატუს ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ. მნიშვნელოვან დახმარებას ეწევა ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია.
განათლება
ვანუატუს განათლების ეროვნული სისტემის განვითარებას ხელს უშლის რამდენიმე ფაქტორი, რომელთაგან ყველაზე მნიშვნელოვანია ენათა მრავალფეროვნება (60—100 ადგილობრივი ენა, ორი სახელმწიფო ენა და ერთი ეროვნული ენა — ბისლამა) და ორენოვანი განათლების სისტემა (ინგლისურ და ფრანგულ ენებზე), რომელიც კოლონიალური პერიოდიდანაა შემორჩენილი. მთლიანად განათლების ხარისხი ვანუატუში საკმაოდ დაბალია. სულ ქვეყანაში არსებობს 101 დაწყებითი სკოლა, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი იმყოფება ძნელადმისადგომ რაიონებში. 2002 წლებში დაწყებითი კლასების მოსწავლეთა საერთო რაოდენობა შეადგენდა 37 470 ადამიანს, საშუალო სკოლებში — 9610 ადამიანს. ვანუატუს ბევრ დაშორებულ რაიონებში იგრძნობა მასწავლებელთა შემადგენლობის, შესაბამისი ინვენტარისა და ავეჯის მკვეთრი უკმარისობა. საშუალო სკოლებში და უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში ასევე შედარებით დაბალია სწავლების დონე.
მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში დაწყებითი განათლება უფასოა, ბევრი ოჯახი, რომელთაც საკმაოდ მცირე შემოსავალი აქვთ, იძულებულნი არიან დახარჯონ მნიშვნელოვანი თანხები ტრანსპორტზე და სხვა მომსახურებაზე, რომლებიც უშუალოდ დაკავშირებულია სწავლასთან. 1989 წელს, ბავშვთა 74 %-მა 12-დან 15 წლამდე ასაკში და 80 %-მა 16-დან 17 წლამდე ასაკში უკვე დატოვეს სკოლები. შედეგად მათ არ მიუღიათ არანაირი კვალიფიკაცია, რაც მნიშვნელოვან როლს თამაშობს შრომით მოწყობაში, ამიტომ ისინი ავსებენ უმუშევართა რიგებს.
მთლიან საშუალო განათლებას იძლევა ინგლისურენოვანი კოლეჯი მალაპოა (Malapoa College) და ფრანგული ლიცეუმი (Lycée Français) ქალაქ პორტ-ვილაში. არასრული საშუალო განათლების მიღება ასევე შეიძლება ხუთ ინგლისურ პოსტ-დაწყებით სკოლაში და სამ ფრანგულ სკოლაში. ადგილობრივი მაცხოვრებლები უმაღლეს განათლებას იღებენ უპირატესად საზღვარგარეთ (ავსტრალიაში და ახალ ზელანდიაში), თუმცა პორტ-ვილაში, მაგალითად, არის სამხრეთ წყნარი ოკეანის უნივერსიტეტის კამპუსი , მასწავლებელთა კოლეჯი, სასოფლო-სამეურნეო სკოლა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტი. 2002 წელს ქვეყანაში ცხოვრობდა 2124 ადამიანი უმაღლესი განათლებით და 2703 ადამიანი ტექნიკური და პროფესიონალური განათლებით.
კულტურა
ვანუატუს კულტურის გამორჩეული სახეა ფართე რეგიონალური მრავალფეროვნება. პირობითად გამოყოფილია სამი კულტურული რეგიონი :
ვანუატუში ბელადები არიან მშვიდობისა და სიმართლის გარანტები. მათი როლი თანამედროვე საზოგადოებაში დღემდე საკმაოდ მაღალია: ბელადის სიტყვა კანონია.
მუსიკა და ცეკვები
ნი-ვანუატუს ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ტრადიციულ მუსიკასა და ცეკვებს, რომლებიც მჭიდრო ურთიერთკავშირშია ერთმანეთთან. ყველაზე უფრო პოპულარული მუსიკალური ინსტრუმენტია ტამტამი, ადგილობრივი სახესხვაობა ბარაბანისა ან გონგისა. ფართედ გავრცელებულია ფლეიტა. კუნძულებზე ევროპელების გამოჩენის შემდეგ ადგილობრივმა მოსახლეობამ დაიწყო მთელი რიგი უცხოური ინსტრუმენტების გამოყენება. თითოეულ ცერემონიას, როგორც წესი, თან ახლავს მუსიკა. 1990-იან წლებში ვანუატუში გამოჩნდა რიგი მუსიკალური ჯგუფები, ხოლო ყველაზე უფრო პოპულარული მუსიკალური მიმდინარეობა გახდა ზუკი, რეგეტონი. ყოველწლიურად 1996 წლიდან კუნძულებზე ტარდება თანამედროვე მუსიკის — „Fest’Napua“ს ექვსდღიანი ფესტივალი, რომელშიც მონაწილეობას იღებენ რიგი მომღერლები და ჯგუფები ოკეანეთის სხვა ქვეყნებიდან.
საკმაოდ მრავალფეროვანია ტრადიციული ცეკვები. ზოგჯერ მოცეკვავეები თამაშობენ სხვადასხვა სულებისა და მითოლოგიური არსებების როლს, ამასთან იყენებენ სხვადასხვა მასკებს, კოსტუმებსა და ვარცხნილობას (მაგალითად, რომის ცეკვა კუნძულ ამბრიმზე). სხვა ცეკვების თემაა ნადირობა, ცხოვრება და სიკვდილი.
სხვა კულტურული მემკვიდროებები
არქეოლოგიური თვალსაზრისით ახალი ჰებრიდის კუნძულები საკმაოდ ცუდადაა შესწავლილი, მაგრამ მთელ რიგ კუნძულებზე შემონახულია მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური არტეფაქტები, როგორც მაგალითად, მეგალითური ნაგებობები კუნძულ მალეკულაზე. რუსი მეცნიერის ა. კონდრატოვის ცნობის თანახმად ჯერ კიდევ უახლოეს პერიოდში კუნძულზე შენდებოდა დოლმენები და მენჰირები, რომლებიც ითვლებოდა სიწმინდეებად კუნძულელებს შორის: ბელადს განსაზღვრულ დღეებში შეეძლო მათში მოესმინა დიდი წინაპრების სულების ხმები. მთლიანად, მსგავსი ნაგებობების აგება დაკავშირებული იყო კაცების რიტუალურ წესებთან, ისინი ფაქტობრივად გადამწყვეტ როლს თამაშობდნენ კაცებსა და ქალებს შორის ასიმეტრიული სოციალური ურთიერთობის დამყარებაში და მხარდაჭერაში, ასევე სხვადასხვა ასაკის მამაკაცებს შორის.
ვანუატუს კუნძულები (უპირველეს ყოვლისა, არქიპელაგის ცენტრალური და ჩრდილოეთი კუნძულები) ასევე ცნობილია თავისი ნახატებით ქვიშაზე, რომლებიც ყველაზე უფრო მეტად გამოიყენებოდა რიტუალებში და ჰქონდათ სხვადასხვა კონტექსტი. ერთი თითით მომუშავე მხატვარი, ქვიშაზე ხატავს შეუწყვეტავ ტალღისებურ ხაზებს (ძირითადად მიმმართველ ბადეზე), რომ შექმნას მკაფიო, ხშირად სიმეტრიული, გეომეტრიული ფიგურების კომპოზიცია. ქვიშაზე ნახატები ასევე ემსახურება მნემონიკურ სქემებს, რომლებშიც გამოისახება რიტუალები, კუნძულელების მითოლოგიური წარმოდგენები, ლეგენდები და ადგილობრივი მაცხოვრებლების სხვა ტრადიციული ცოდნა.
მთელ რიგ კუნძულებზე ფართედ გავრცელებულია ხეზე, ქვაზე თლა, ხოლო არქიპელაგის ჩრდილოეთის კუნძულებზე — მარჯანზე.
პენტეკოსტის კუნძული — ექსტრემალური ვანუატუური თოკებზე ხტომის სამშობლოა, რომელიც აღმოცენდა ადგილობრივი რიტუალისგან, რომელსაც ჰქვია ნაგჰოლი (ბისლამას ენა — naghol). ყოველ წელს აპრილსა და ივნისს შორის კუნძულელი მამაკაცები ვაზის ლერწამით ფეხშეკრულნი ხტებიან მაღალი კოშკებიდან. ადგილობრივი მაცხოვრებლების აზრით, ეს იამსის კარგი მოსავლის აღების გარანტიას იძლევა. ბოლო დროს ეს კუნძულელებისათვის კარგი შემოსავლის წყაროცაა: ტურისტები იხდიან დიდ ფულს, ამ სანახაობის ნახვისათვის.
თითოეულ სამ—ოთხ წელიწადში კუნძულ ტანაზე იმართება ცნობილი სამდღიანი ფესტივალი „Nekowiar“, რომლის დროსაც ადრე აკრძალული იყო ნებისმიერი სახის ომი მტრულად განწყობილ სოფლებს შორის. ამ დღესასწაულის დროს მაცხოვრებლები ერთმანეთს ჩუქნიან ძვირადღირებულ საჩუქრებს, ცეკვავენ, ირთავენ თავიანთ სახეს სხვადასხვა მასკებით და ეგზოტიკური მაკიაჟით, სვავენ ტრადიციულ სასმელ „კავა“-ს (ნარკოტიკული სასმელი, რომელიც კეთდება მცენარე Piper methysticum-ის ფესვებისაგან ). დღესასწაულის მეორე დღეს სრულდება ცეკვა ტოკა (ბისლამას ენა — toka), რის შემდეგაც სრულდება გარეული ღორების შეწირვა და საჩუქრების გაცვლა.
სპორტი
ვანუატუში არის საკუთარი ეროვნული ნაკრები ფეხბურთში, ხოლო თვითონ ქვეყანა ოკეანეთის ფეხბურთის კონფედერაციის და ფიფას წევრია. პირველი საერთაშორისო მატჩი ვანუატუს რესპუბლიკის საფეხბურთო ნაკრების მონაწილეობით ჩატარდა 1951 წლის 4 ოქტომბერს, რომელშიც ვანუატუს ნაკრებმა წააგო ახალი ზელანდიის ნაკრებთან ანგარიშით 0:9 (ეს გახდა ვანუატუს ნაკრების ყველაზე დიდი ანგარიშით წაგება). ყველაზე დიდი ანგარიშით ვანუატუს ნაკრებმა მოუგო კირიბატის რესპუბლიკის ნაკრებს 2003 წლის 7 ივლისს სამხრეთ წყნარი ოკეანის თამაშებზე ფიჯიზე ანგარიშით 18:0. 1973, 2000 და 2002 წლებში ქვეყანას ეკავა მეოთხე ადგილი ოკეანეთის ფეხბურთის კონფედერაციის ერთა თასის გათამაშებაში. შიდა საფეხბურთო ჩემპიონატში მთავარი ტურნირია ვანუატუს პირველი დივიზიონი, რომლის 15-გზის ჩემპიონია კლუბი ტაფეა.
კუნძულებზე ძალიან პოპულარულია რაგბი და კრიკეტი. ქვეყანაში არსებობს საკუთარი ეროვნული ნაკრები რაგბიში, რომელიც საერთაშორისო მატჩებში მონაწილეობს 1966 წლის 1 დეკემბრიდან. ყველაზე დიდი ანგარიშით წაგება ვანუატუს ნაკრებმა განიცადა 2005 წლის 20 აგვისტოს პაპუა-ახალი გვინეის ნაკრებთან. კუნძულებზე კრიკეტის პირველი კლუბი დაარსდა 1945 წელს, ხოლო 1978 წელს ჩამოყალიბდა ახალი ჰებრიდის კუნძულების კრიკეტის ასოციაცია (დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ — ვანუატუს კრიკეტის ასოციაცია).
ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე ქვეყანა მონაწილეობს 1988 წლიდან (ჩატარდა სამხრეთ კორეის დედაქალაქ — სეულში). ქვეყნის ეროვნული ოლიმპიური კომიტეტი შეიქმნა 1987 წელს. ვანუატუს რესპუბლიკას ოლიმპიურ მოძრაობაში თავისი მონაწილეობის მთელი ისტორიის განმავლობაში არ მოუპოვებია არც ერთი მედალი, ხოლო ოლიმპიური ნაკრები წარმოდგენილი იყო ძირითადად მძლეოსნობის სახეობაში. ზამთრის ოლიმპიურ თამაშებში ქვეყანას მონაწილეობა არასდროს არ მიუღია.
სქოლიო
კატეგორია:ოკეანეთის ქვეყნები კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები კატეგორია:კუნძულოვანი სახელმწიფოები
აშაღი-ჯიბიქლი
აშაღი-ჯიბიქლი  (Aşağı Cibikli) — სოფელი აზერბაიჯანში,    გუბადლის რაიონში.
1993 წლიდან სომხეთის რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალების მიერ ოკუპირებულია.
კოჩე
კოჩე (Isla de Coche) — კუნძული კარიბის ზღვაში. მდებარეობს კუნძულ მარგარიტასა და კონტინენტს შორის. ეკუთვნის ვენესუელას. კუნძულებს მარგარიტასთან და კუბაგუასთან ერთად ქმნის ვენესუელის შტატს – ნუევა-ესპარტას. ფართობი 61 კმ², სიგრძე 11 კმ, სიგანე 6 კმ.
მოსახლეობა 8.756 ათ. კაცი (2010). კუნძულის მაქსიმალური სიმაღლეა 60 მ. კლიმატი ტროპიკულია, ჰაერის ტემპერატურა საშუალოდ უდრის 27-იდან 38°C-მდე. ეკონომიკის საფუძველია ტურიზმი. კუნძული კოჩე აღმოაჩინა ქრისტეფორე კოლუმბმა 1498 წელს. პირველად დასახლება გაჩნდა XIX საუკუნეში. არის პატარა აეროპორტი. მთავარი ქალაქებია: სან-პედრო-დე-კოჩე, ელ-ბიჩარი, გუინიმა, ლა-გლორია, ელ-ამპარო.
E-Rotic
E-Rotic — შვეიცარიულ-გერმანული ტექნო/ევროდენს დუეტი, რომელიც ცნობილია ეროტიკულ თემებზე აგებული სიმღერებით.
ისტორია
დუეტის პირველი წევრები იყვნენ ლიან ლეი და აშშ-ში დაბადებული რეპერი რაზ-მა-ტაზი (ნამდვილი სახელი: რიჩარდ მაიკლ სმიტი). ჯგუფმა თავისი არსებობა დაიწყო 1994 წელს. 1996 წლის ივნისში ორივემ ოფიციალურად დატოვა კოლექტივი, პროდიუსერ დევიდ ბრანდესთან უთანხმოების გამო. შემდეგ დუეტის ახალ შემადგენლობაში მოხვდნენ ჟანეტ კრისტენსენი და ტერენს დ'არბი (ეს არ არის ტერენს ტრენტ დ'არბი). ლიან ლი მონაწილეობდა ალბომების ჩაწერაში 1999 წლამდე, მაგრამ პარალელურად მან და რაზ-მა-ტაზმა ჩამოაყალიბეს საკუთარი ჯგუფი, სახელწოდებით S.E.X. Appeal. იმავე წლის ოქტომბერში დ'არბის მაგივრად ჯგუფში მოვიდა ჩე ჯოუნერი.
2001 წელს კრისტენსენმა დატოვა E-Rotic. მის მაგივრად მოვიდა ახალი ვოკალისტი, იასმინ ბაისალი (ჯგუფიდან Das Modul). თუმცა, მოგვიანებით, 2002 წელს ორივე წევრმა დატოვა E-Rotic. ახალი ვოკალისტი იყო ლიდია მადავიევსკი (რომელიც სტუდიურ ჩაწერაში მონაწილეობდა 1999 წლიდან), რეპ ვოკალს კი რობერტ სპეჰარი ასრულებდა. მიუხედავად ამისა, ბევრი თვლის, რომ სტუდიურ ჩანაწერებში რეპ-ვოკალს თავად პროდიუსერი, დევიდ ბრანდესი ასრულებს.
სქოლიო
კატეგორია:გერმანული ტექნო ჯგუფები კატეგორია:გერმანული ჰაუს-ჯგუფები კატეგორია:ევროდენს ჯგუფები
ახმედ ზაკაევი
ახმედ ჰალიდოვიჩ ზაკაევი (Заки Хьалид кlант Ахьмад, Zaki Halid-khant Ahmad; Ахмед Халидович Закаев, Akhmed Khalidovich Zakayev; დ. 26 აპრილი, 1959) — ჩეჩნეთის რესპუბლიკის იჩქერიის ყოფილი პრემიერ-მინისტრი. იქამდე იყო ჩეჩნეთის რესპუბლიკა იჩქერიის მთავრობის საგარეო საქმეთა მინისტრი, რომელიც დანიშნა ჯერ ასლან მასხადოვმა 1997 წლის არჩევიდან მალევე, ხოლო მეორედ 2006 წელს, აბდულ ჰალიმ სადულაევის მიერ. ჩეჩნეთის პირველი ომის დროს ზაკაევი მონაწილეობდა გროზნოს ბრძოლებში და სხვა სამხედრო ოპერაციებში, ასევე რუსულ მხარესთან ჩართული იყო მაღალი დონის მოლაპარაკებებში.
2002 წელს რუსეთმა ტერორისტულ აქტივობებში მონაწილეობაში დაადანაშაულა. 2003 წელს, მოსამართლე ტიმოთი ვორქანმა უარყო ექსტრადიცია, ვინაიდან არ არსებობდა საკმარისი მტკიცებულება, ხოლო აღნიშნული ბრალდება პოლიტიკურ მოტივებში გაატარა. მან ასევე აღნიშნა, რომ იყო რაღაც რისკი, თუ კი ზაკაევი მოსკოვში დაბრუნდებოდა, იგი შესაძლოა ეწამათ.
ბიოგრაფია
ახმედ ზაკაევი დაიბადა კიროვსკის დასახლებაში, კიროვსკის რაიონში, ყაზახეთის სსრ-ში, საბჭოთა კავშირში, რომელიც ამჟამად მდებარეობს ალმათის რეგიონში, ყაზახეთში; მისი ოჯახის წევრები სტალინის რეჟიმის დროს ქვეყნიდან დეპორტირდნენ. დაამთავრა სამსახიობო და ქორეოგრაფიული სკოლები ვორონეჟსა და მოსკოვში და მუშაობდა მსახიობად ჩეჩნეთის დედაქალაქ გროზნოს თეატრში, სადაც ძირითადად თამაშობდა შექსპირის პერსონაჟების როლებს. 1991 წლიდან იყო ჩეჩნეთის თეატრალურ მსახიობთა კავშირის თავმჯდომარე. 1994 წელს ზაკაევი გახდა კულტურის მინისტრი ჯოხარ დუდაევის ჩეჩნეთის სეპარატისტულ მთავრობაში.
ჩეჩნეთის ომები და ომის შუა პერიოდი
მას შემდეგ, რაც რუსული ძალები შევიდნენ ჩეჩნეთში, დაიწყო ჩეჩნეთის პირველი ომი, ზაკაევს სამსახურის დატოვება და ხელში იარაღის აღება მოუხდა. მსახურობდა ჯერ ჰამზატ გელაევის ქვედანაყოფში არასრულწლოვან მეთაურად, მონაწილეობა მიიღო 1995 წლის გროზნოს ბრძოლაში და შემდეგ პასუხისმგებელი იყო სოფელი გოისკოეს დაცვაში. მისი მეთაურობით შეიარაღებული ჯგუფი მოქმედებდა ჩეჩნეთის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. საბოლოოდ მას მიენიჭა ბრიგადის გენერლის წოდება და დაინიშნა ურუს-მარტანის ფრონტის მეთაურად. 1996 წლის თებერვალში ზაკაევი გახდა იჩკერიას თავდაცვის მთელი დასავლეთ ჯგუფის მეთაური. 1996 წლის აგვისტოში მისმა ძალებმა მონაწილეობა მიიღეს გადამწყვეტ დარბევაში გროზნოში სადაც ის პირადად ხელმძღვანელობდა შეტევას ქალაქის ცენტრალურ რკინიგზის სადგურზე. გახდა პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი ზელიმხან იანდარბიევის მრჩეველი უსაფრთხოების საკითხებში და ჩეჩნეთის უშიშროების საბჭოს მდივანი, წარმოადგენდა ჩეჩნეთს ხასავ-იურტში სამშვიდობო მოლაპარაკებებზე, რამაც მშვიდობიანად დაასრულა მოსკოვსა და გროზნოს შორის პირველი შეიარაღებული კონფლიქტი.
ომის შემდეგ, ზაკაევი გახდა ჩეჩნეთის პრემიერ-მინისტრის მოადგილე (პასუხისმგებელი განათლებასა და კულტურაზე). 1999– 2000 წლებში ჩეჩნეთის მეორე ომის ადრეულ ფაზაში ზაკაევი მეთაურობდა მასხადოვის საპრეზიდენტო გვარდიას; ის ასევე მონაწილეობდა მოლაპარაკებებში რუსეთის წარმომადგენლებთან საომარი მოქმედებების განახლებამდე და უშუალოდ ომის დროს. 2000 წელს, გროზნოს ახალი ალყის დროს ავტოკატასტროფის შედეგად დაშავებული, ჩეჩნეთი სამკურნალოდ დატოვა. ამის შემდეგ ის საზღვარგარეთ დარჩა და გახდა პრეზიდენტი მასხადოვის ყველაზე ცნობილი წარმომადგენელი დასავლეთ ევროპაში.
2002 წლის იანვრიდან ზაკაევი ოჯახთან ერთად ცხოვრობს გაერთიანებულ სამეფოში. 2001 წლის 18 ნოემბერს ზაკაევი, რომელიც ოფიციალურად საერთაშორისოდ ძებნილი იყო რუსეთის მიერ, თურქეთიდან მოსკოვის მახლობლად შერემეტიევოს საერთაშორისო აეროპორტში შეხვდა კრემლის წარმომადგენელს, გენერალ ვიქტორ კაზანცევს, სადაც გაიმართა დიპლომატიური მოლაპარაკებები. ეს მოლაპარაკებები უშედეგო იყო, რადგან კაზანცევი ჩეჩნური მხარის სრულ კაპიტულაციას მოითხოვდა, რუსული მხარისთვის ერთადერთი მისაღები თემა იყო ჩეჩენი სეპარატისტების განიარაღება. 2002 წლის 18 ივლისს ზაკაევი ასევე შეხვდა რუსეთის უშიშროების საბჭოს ყოფილ მდივანს ივან რიბკინს ციურიხში, შვეიცარიაში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1959 კატეგორია:დაბადებული 26 აპრილი კატეგორია:ჩეჩენი პოლიტიკოსები
რუსთავი (ქურთის მუნიციპალიტეტი)
რუსთავი — სოფელი საქართველოში, ქურთის მუნიციპალიტეტში (ძარის თემი). მდებარეობს ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე აღმოსავლეთის ფრონის ზემოთში. ზღვის დონიდან 1750 მეტრი, ცხინვალიდან 17 კილომეტრი.
ისტორია
სოფელი მოხსენიებულია იოანე ბაგრატიონის 1794-99 წლების აღწერაში. 1847 წლის მონაცემებით შედიოდა ყორნისის ხეობის სოფლებში და დასახლებული იყო ეთნიკურად ოსებით. 1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის მიერ და დე-ფაქტოდ აკონტროლებს სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა. სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის ადმინისტრაციული დაყოფით შედის ცხინვალის რაიონში.
შიდა ქართლის 1955 წლის დაზვერვითმა ექსპედიციამ რუსთავში მიაკვლია გვიანი ბრინჯაოს ხანის სამოსახლო გორას.
სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს ოკუპირებული სოფლები კატეგორია:ძარის თემის სოფლები
იოროს დეპარტამენტი
იოროს დეპარტამენტი (Departamento de Yoro) — ჰონდურასის ერთ-ერთი დეპარტამენტი. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. მოიცავს ვრცელ სასოფლო-სამეურნეო მიწებს, ძირითადად მდინარე აგუანის ხეობასა და სულას ხეობაში. დედაქალაქია იორო.
2005 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 503 886 ადამიანს შეადგენდა. ფართობი 7 939 კმ²-ია.
იოროს დეპარტამენტი 11 ადმინისტრაციულ მუნიციპალიტეტადაა დაყოფილი.
თოდრაძე
საკუთარი სახელი თოდრაძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
კატეგორია:ქართული გვარები
ვლადისლავ ჩახორსკი
მინი|326x326პქ| „ქალბატონი ფანჯარასთან“, დაახლოებით 1875, [[ეროვნული მუზეუმი (პოზნანი)|ეროვნული მუზეუმი პოზნანში]] მინი|250x250პქ| „ქალბატონი იასამნისფერ კაბაში“, დაახლოებით 1903, [[ეროვნული მუზეუმი (ვარშავა)|ეროვნული მუზეუმი ვარშავაში]] ვლადისლავ ჩახორსკი (Władysław Czachórski; დ. 22 სექტემბერი, 1850, ლუბლინი — გ. 13 იანვარი, 1911, მიუნხენი) — პოლონელი, აკადემიზმის მიმდევარი მხატვარი.
ბიოგრაფია
სწავლობდა 1866-1867 წლებში ვარშავაში რაფალ ჰაძევიჩის ხატვის კლასში, შემდეგ დრეზდენში (1868) და მიუნხენის სახვითი ხელოვნების აკადემიაში. 1874–1877 წლებში იმოგზაურა იტალიასა და საფრანგეთში. 1879 წელს იგი მუდმივად დასახლდა მიუნხენში, სადაც მოიპოვა აღიარება და გახდა ადგილობრივი სახვითი ხელოვნების აკადემიის საპატიო პროფესორი.
ჩახორსკი ხატავდა პორტრეტებს, ნატურმორტებს და შექსპირის თემის ნახატებს. მასზე გავლენა მოახდინა ჰოლანდიურმა მხატვრობამ (გ. ტერბორხი ). ქალის გამოსახულებებმა მდიდარი ინტერიერის ფონზე, ფოტოგრაფიული სიზუსტით წარმოდგენილმა, განსაკუთრებული აღიარება მოუტანა მას თანამედროვეთა შორის. მან მიაღწია მნიშვნელოვან მხატვრულ და ფინანსურ წარმატებებს, მის ნახატებს უკვეთავდნენ მინიმუმ ორი წლით ადრე. მისმა თანამედროვეებმა ჩახორსკის პოლონური მხატვრობის სიამაყე უწოდეს.
დაჯილდოებული იყო წმ. მიხეილის ორდენით.
კრიტიკა
მხატვრის გარდაცვალების შემდეგ ზოგიერთმა კრიტიკოსმა დაადანაშაულა იგი ხელოვნებისადმი კომერციულ მიდგომაში, კოსმოპოლიტიზმში და მისი ნიჭის გაფლანგვაში (მაგ. ელიგიუშ ნიევიადომსკიმ 1923 წელს.). ამჟამად ჩახორსკის ნახატები დიდი პოპულარობით სარგებლობს ანტიკვარული პროდუქციის ბაზარზე და მაღალი ფასი აქვს.
სქოლიო
კატეგორია:გარდაცვლილი 1911 კატეგორია:დაბადებული 1850 კატეგორია:პოლონელი მხატვრები
Gnamptogenys alfaroi
Gnamptogenys alfaroi — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Gnamptogenys-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Ectatomminae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
მიქაელ მალეინი
მინი|მარჯვნივ|200პქ|მიქაელ მალეინის ხატი მიქაელ მალეინი (დ. 894, კაპადოკია — გ. 963) — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 12 ივლისი, ახალი სტილით - 25 ივლისი.
ცხოვრება
ღირსი მიქაელ მალეინი (ერობაში - მანუელი) მალეინების ცნობილი გვარის ჩამომავალი იყო და იმპერატორ ლეონ VI ბრძენს (886-912) ენათესავებოდა. იგი 894 წელს დაიბადა კაბადოკიაში. სიჭაბუკეში მანუელი კონსტანტინოპოლში გაგზავნეს სამეფო კარის ზნე-ჩვეულებათა შესათვისებლად, საღვთო შურით აღძრულმა ყმაწვილმა კი ფარულად მიაშურა ბითვინიას, კიმინის მთაზე მდებარე სავანეს, სადაც მოღვაწების გაოკვეული დროის შემდეგ მოძღვარმა - იოანე ელადელმა მიქაელის სახელით აღკვეცა ბერად. მშობლები მეტად შეურაცხყო შვილის ამ საქციელმა, ძალით წაიყვანეს იგი შინ, მაგრამ ბერობის დატევებაზე ვერ დაითანხმეს. ჭაბუკი მოსაგრე კვლავ დაუბრუნდა მონასტერს, სადაც მეტრაპეზედ დანიშნეს. ღირსი მამა თავად ამზადებდა საჭმელს, რეცხავდა ჭურჭელს, დაუზარლად აღასრულებდა სხვა ამგვარ საქმეებს... მთელ დღეებს კვართის ამარა, ფეხშიშველი ატარებდა, ღამღამობით, ზამთარშიც კი, ფიცრებზე ეძინა... როდესაც ორი წლის შემდეგ მამამ მიქაელი იხილა, მეტად გაიხარა და ასე მიმართა: „გაფრთხილდი, შვილო, ნურასოდეს განუდგები უფალს, რომელიც მშობლებზე და ამსოფელზე მეტად შეიყვარე!“ მალე წმინდანის მამა გარდაიცვალა, დედა მონაზვნად აღიკვეცა და კეთილმსახურებაში შეჰვედრა სული უფალს. მემკვიდრეობით მიღებული ქონების ნაწილი ნეტარმა გლახაკებსა და განთავისუფლებულ მონა-მხევლებს დაურიგა, ნაწილი კი - მონასტერს შესწირა.
მიქაელმა მოძღვარს სავანის მახლობლად, კლდის ერთ გამოქვაბულში დაყუდებით ცხოვრებაზე გამოსთხოვა კურთხევა: კვირაში ხუთ დღეს იქ ატარებდა განმარტოებით, შაბათ-კვირას კი ღვთისმსახურებაზე დასასწრებად და საზიარებლად მონასტერს უბრუნდებოდა. ოთხი წლის შემდეგ ღირსი მამა თავის კეთილმსახურ ნათესავთან, აღაპისთან ერთად შიდა უდაბნოში დამკვიდრდა. შემდგომ მოსაგრეებმა გადაწყვიტეს, განმარტოებით ეღვაწათ, მდუმარებაში. მიქაელმა მშრალ ტბად წოდებულ უდაბურ ადგილას პატარა ქოხი მოიწყო და იქ დაეყუდა. მალე წმიდანთან მისი ხელმძღვანელობით მოღვაწეობის მსურველებმა დაიწყეს მისვლა. თავდაპირველად ნეტარი ყველას უარით ისტუმრებდა, მაგრამ შემდეგ მომსვლელთა გულმოდგინება რომ იხილა, თითო-თითოდ დაიწყო მათი მიღება და სულიერ ცხოვრებაში დამოძღვრა. როდესაც ძმების რიცხვმა ორმოცდაათს გადააჭარბა, მიქაელმა მათთვის ლავრა დააარსა მკაცრი წესდებით, ღირს აღაპის მოუხმო, სავანეზე ზრუნვა მას მიანდო, თვითონ კი რამდენიმე ბერთან ერთად, უფრო შორეულ ადგილებს მიმართა და ახალი მონასტერი დააფუძნა. მალე ნეტარი მამის ღვაწლით მთელი კიმინის მთა დაიფარა ბერმონაზონთა საცხოვრისებით, სადაც დაუდუმებლად აღევლინებოდა ლოცვა-ვედრება.
წმინდანის ბაგეებიდან არასოდეს თქმულა სხვისი შეურაცხმყოფელი, ბოროტი სიტყვა. ანგელოზის თანამოსახელე, ანგელოზივით ცხოვრობდა, მკაცრი თავშეკავების მაგალითს იძლეოდა- მკაცრად მარხულობდა, ხორცს მხოლოდ მძიმე სნეულებისას, საღვთო დღესასწაულებზე, ან დიდებული სტუმრების მასპინძლობის დროს აძლევდა განსვენების ნებას. ბერობის პირველ წლებში იგი დღეგამოშვებით იღებდა საზრდელს, შემდეგ - ხუთ დღეში ერთხელ, ბოლოს კი, თორმეტ დღეში ერთხელ; იკვებებოდა მხოლოდ მცენარეულით; როდესაც ჯანს არ უჩიოდა, სკამზე მჯდომს ეძინა, სნეულებისას კი - მაგარ საწოლზე. ნეტარს ძლიერ უყვარდა დღესასწაულები, განსაკუთრებით - საუფლო და ღვთისმშობლისა, ამ დღეებში ღამისთევის ლოცვებზე სიხარულით ატაცებული გალობდა ხოლმე. წმიდა მიქაელი ღირსი ათანასეს (ხს. 18 ივლისს) მოძღვარი იყო.
წმინდანმა 963 წელს შეჰვედრა სული უფალს. მის უხრწნელ ნაწილებთან მრავალი სასწაულებრივი კურნება აღესრულებოდა.
ლიტერატურა
კატეგორია:X საუკუნის ქრისტიანი წმინდანები კატეგორია:დაბადებული 894 კატეგორია:გარდაცვლილი 963
მიგ-21
მიგ-21 (Микоян и Гуревич МиГ-21) (ნატოს კლასიფიკაციით Fishbed) არის ზებგერითი რეაქტიული გამანადგურებელი თვითმფრინავი შექმნილი მიქოიანის კონსტრუქტორთა ბიუროს მიერ საბჭოთა კავშირში.
კატეგორია:საბრძოლო თვითმფრინავები
თოდრია
საკუთარი სახელი თოდრია შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
კატეგორია:ქართული გვარები
ბაღმარანი (ზუგდიდის მუნიციპალიტეტი)
ბაღმარანი — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის ზუგდიდის მუნიციპალიტეტში, ჭაქვინჯის თემში (სოფლები: ჭაქვინჯი, ბაღმარანი). მდებარეობს ოდიშ–გურიის ვაკე–დაბლობზე, მდინარე უმნიის (მდინარე ჯუმის შენაკადი) სათავეები, ზღვის დონიდან 180 მეტრი, ზუგდიდიდან 12 კმ.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 247 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მილკბილა
მილკბილები შედიან აფროტერების ჯგუფში, რომელშიც ასევე არიან სპილოები, ლამანტინები და დამანები. მინი|მილკბილას ჩონჩხი
სახელი
სახელი Orycteropus ნიშნავს „მთხრელი ფეხს“, ხოლო afer — აფრიკას.
ტაქსონომია
მილკბილა არ არის ღორის ნათესავი, უფრო სწორად, ის არის გაურკვეველი ძუძუმწოვრების რიგის, მილკბილების ერთადერთი ცოცხალი წარმომადგენელი. ის არ არის არც ჭიანჭველაჭამიების ნათესავი, მიუხედავად იმისა, რომ მათ აქვთ გარეგნული და სახასიათო მსგავსებები. მილკბილას უახლოესი ცოცხალი ნათესავები ხტუნიები, ტანრეკები და ოქროს თხუნელები არიან. სირენებთან, დამანებთან, სპილოებთან და ზოგიერთ გადაშენებულ სახეობასთან ერთად ის შედის აფროტერების ჯგუფში. მილკბილების ტვინის შესწავლამ აჩვენა მისი მსგავსება კონდილატორებთან. მინი|მილკბილას თავის ქალა
ევოლუციური ისტორია
პრეისტორიული ნაშთების მიხედვით, ბრაიან პეტერსონმა დაასკვნა, რომ მილკბილას წინაპრები აფრიკაში პალეოცენის დასასრულს ცხოვრობდნენ. პტოლემაიდები — ძუძუმწოვრები ბოლომდე გაურკვეველი ნათესაური კავშირებით, შესაძლებელია რეალურად იყვნენ მილკბილების მონათესავე რიგი ან თვითონ მილკბილების რიგს ეკუთვნოდნენ.
პირველი მილკბილა სავარაუდოდ იყო Myorycteropus africanus, რომელიც ცნობილია კენიის მიოცენის პერიოდის ნაშთებიდან. ყველაზე ადრეული სახეობა მილკბილების გვარიდან არის Orycteropus mauritanicus, რომელიც აღმოაჩენეს ალჟირში, შუა მიოცენის დროინდელ ნაშთებში, თანაბრად ძველი ნაშთი აღმოჩნდა კენიაშიც. მილკბილების ნაშთები თარიღდება 5 მლნ წლით, ისინი გავრცელებულნი იყვნენ ევროპასა და ახლო აღმოსავლეთში.
გაურკვეველი პლეისტოცენის ეპოქის Plesiorycteropus მადაგასკარიდან თავდაპირველად მილკბილა ეგონათ, რომელიც გამოეყო წინაპრებს და გადავიდა კუნძულზე ეოცენის პერიოდში, მაგრამ საკმაოდ ბევრი ანატომიური განსხვავების და თანამედროვე მოლეკულური მტკიცებულებების გამო, მეცნიერები ფიქრობენ, რომ ისინი იყვნენ ოქროს თხუნელების ნათესავები, რომლებმაც მიაღწიეს მილკბილასნაირ გარეგნობას და ეკოლოგიურ ნიშას.
ქვესახეობები
1911 წლის ენციკლოპედია ბრიტანიკა ასევე ახსენებს O. a. capensis-ს სამხრეთ აფრიკიდან.
აღწერა
მარჯვნივ|მინი|მილკბილას ჩონჩხი და ფიტული მილკბილა გარეგნულად ღორს ჰგავს. მისი ტანი სქელია, ზურგი თვალსაჩინოდ თაღოვანი და თხლად შემოსილი უხეში ბეწვით. კიდურები საშუალო ზომის აქვს, უკანა ფეხები უფრო გრძელია, ვიდრე წინა. . წინა ფეხებმა დაკარგეს ცერა თითი, უკანა ფეხზე ხუთივე თითი შენარჩუნებულია. თითო თითს აქვს დიდი, ძლიერი ბრჭყალი, რომელიც გარკვეულწილად შებრტყელებული და ნიჩბის მსგავსია — გარდამავალი ბრჭყალსა და ჩლიქს შორის.
თავი
დიდი წაგრძელებული თავი დგას მოკლე, სქელ კისერზე. დინგის ბოლოს აქვს დისკი, რომელზედ მდებარეობს ორი ნესტო. მილკბილას თავი შეიცავს ბევრ უნიკალურ და განსხვავებულ მახასიათებელს. ყველაზე გამორჩეული მახასიათებელია მისი კბილები — პულპის მაგივრად თითო კბილზე აქვს შეჯგუფებული, თხელი, ექვსკუთხა, სწორი, პარალელური ვასოდენტინის (დენტინის მოდიფიცირებული ფორმის) მილები, ინდივიდუალური პულპის არხებით, რომლებიც ერთმანეთთან დაკავშირებულია კბილის ცემენტით. სვეტების რაოდენობა დამოკიდებულია კბილის ზომაზე, ყველაზე დიდს დაახლოებით 1500-მდე სვეტი აქვს. კბილზე მინანქარი არ აქვთ, ისინი ცვდებიან და თავიდან იზრდებიან. მილკბილები ყბის წინა ნაწილში არსებული ეშვებით იბადებიან, რომლებიც მალევე სძვრებათ და აღარ ეზრდებათ. ზრდასრულ მილკბილებს მხოლოდ საღეჭი კბილები აქვთ, ყბის უკანა ნაწილში დანარჩენი კბილები ღორის მსგავსია, მათ არ აქვთ ფესვები. კბილები შეიცავს 14 ზედა და 12 ქვედა ყბის მოლარს. მილკბილების ცხვირი ასევე ძალიან უცნაურია. მას აქვს ცხვირის 10 ნიჟარა, უფრო მეტი ვიდრე რომელიმე სხვა ძუძუმწოვარს.
მილკბილას ნესტოების კედლები სქელი და თმით სავსეა. მისი ცხვირი ძალიან მოძრავია, რადგან მას განვითარებული სახის კუნთები აქვს. მისი ნესტოების გამყოფ ქსოვილს სავარაუდოდ სენსორის ფუნქცია აქვს, მაგრამ ჩვენთვის გაურკვეველია ის ყნოსვითია თუ ვიბრაციული. მას აქვს 9-დან 11-მდე ცხვირის კონჩა, უფრო მეტი ვიდრე რომელიმე სხვა ძუძუმწოვარს, შესადარებლად ძაღლს 4-დან 5-მდე ტურბინის ძვალი აქვს. ტურბინის ძვალი დიდი რაოდენობით მილკბილას აქვს მეტი ადგილი ნესტისთვის, ეხმარება ეპითელიუმს და განლაგებულია ყნოსვის ბოლქვში. მისი ცხვირი შეიცავს 9 ყნოსვის ბოლქვს, უფრო მეტს ვიდრე სხვა რომელიმე ძუძუმწოვარისა. მათი სახე წააგავს ღორის წაგრძელებულ სახეს. მათი პირი პატარა და მილისებრია, რაც ახასიათებთ ცხოველებს რომლებიც, იკვებებიან ჭიანჭველებით და ტერმიტებით. მილკბილას აქვს გრძელი და წვრილი ენა (აღწევს 30 სანტიმეტრს სიგრძეში). ყურები ძალიან ეფექტურია მილკბილებისთვის, რომლებიც არაპროპორციულად გრძელია, დაახლოებით 20-დან 25 სანტიმეტრამდე. თვალები თავთან შედარებით პატარაა.
საჭმლის მომნელებელი სისტემა
მილკბილას კუჭს აქვს კუნთოვანი პილორიული ნაწილი, რომელიც გადაყლაპული საჭმლის დასაფქვავად მოქმედებს როგორც კუნთოვანი კუჭი, რაც ღეჭვას არასაჭიროს ხდის. მისი ბრმა ნაწლავი დიდია. ორივე სქესი ანალური ჯირკვლიდან გამოყოფს ძლიერ სეკრეციულ სუნს. მისი სანერწყვე ჯირკვალი ძალიან განვითარებულია და კისერს თითქმის მთლიანად ეკვრის, ამიტომაც ინარჩუნებს მათი ენა თავის წებოვნებას.
გენეტიკურად მილკბილა ცოცხალი ნამარხია, რადგან მათი ქრომოსომები ძალიან კარგადაა შემონახული, რაც კარგად ასახავს ეუთერიის პერიოდს, სანამ ძუძუმწოვრები თანამედროვე ტაქსონებად დაიყოფოდნენ.
კვება
მარჯვნივ|მინი|მილკბილა ამოდის სოროდან მილკბილა ღამის ცხოველი და მარტოხელა არსებაა, რომელიც იკვებება უმეტესად ჭიანჭველებითა და ტერმიტებით (მირმეკოფაგი). ერთადერთი ხილი, რომელსაც ის იღებს არის მილკბილას კიტრი (Cucumis humifructus). ამ კიტრს და მილკბილას სიმბიოზური ურთიერთობა აქვთ — როდესაც მილკბილა ჭამს ამ ხილს, ის კუჭში გადის თავის სოროსთან ახლოს, რათა ეს ხილი მასთან ახლოს გაიზარდოს, იგი ფხვიერ და ნაყოფიერი ნიადაგზე სწრაფად იზრდება. რა დროსაც ხილის თესლი მილკბილას ნაწლავში ატარებს, საკმარიასია იმისთვის, რომ უზრუნველყოს საჭირო ტენიანობა. მილკბილა ერიდება დორილუსებს და წითელ ჭიანჭველებს. თავისი მკაცრი კვების გამო, გადასარჩენად სჭირდება მდიდარი რაციონი. სოროდან გამოდის საღამოთი, მზის ჩასვლიდან მალევე. საკვების მოძიებისთვის დიდ მანძილს გადის — 10-დან 30 კილომეტრამდე, ცხვირი მიწასთან ახლოს უჭირავს, ხოლო ყურები წინ აქვს მიმართული, რაც მიუთითებს, რომ საჭმლის ძიებისას ის იყენებს ყნოსვასაც და სმენასაც. ისინი ზიგზაგურად დადიან საკვების მოსაპოვებლად და არ იმეორებენ თავის მარშრუტს 5-დან 8 დღემდე, რადგან ტერმიტებს მისცენ საშუალება თავიდან ააშენონ თავიანთი ბუდე.
საჭმლის ძებნისას მილკბილა ჩერდება და თავისი წინა ფეხებით თხრის V-ს ფორმის თხრილს და ყნოსავს ტერიტორიის შესასწავლად. როდესაც ის ჭიანჭველების ან ტერმიტების თავშეყრას იგრძნობს, თხრის მათ ბუდეს თავისი წინა ფეხებით, ამ დროს ყურები წინ აქვს მიმართული მტაცებლების შესამჩნევად. შეუძლია მწერების გასაოცარი რაოდენობა შეჭამოს თავისი გრძელი, წებოვანი ენის დახმარებით, ერთ ღამეში დაფიქსირებულა 50 000 შეჭმული მწერი. ბრჭყალების დახმარებით შეუძლია სწრაფად ამოთხაროს ჭიანჭველების და ტერმიტების მყარი ბუდე. მტვრის ჩასუნთქვისგან თავს იცავს ნესტოების დალუქვით. მილკბილას გრძელი (30 სანტიმეტრიანი) ენა მწერების და ტერმიტების კბენისგან დაცულია მაგარი და სქელი კანით. ტერმიტების ბუდის დატოვების შემდეგ სხვა ცხოველები მოდიან მისი ნარჩენების ასაღებად. მხოლოდ ტერმიტების ბუდე მილკბილასთვის საკმარისი არაა, ამიტომაც ის ეძებს მოძრავ ტერმიტებს. როდესაც ეს მწერები მოძრაობენ, ისინი ქმნიან 10-დან 40 მეტრამდე სიგრძის მწკრივებს. ეს მილკბილასთვის მარტივად მოსაპოვებელი საჭმელია. მსგავსი მწკრივები ხშირია პირუტყვების და სხვა ჩლიქოსნების სიახლოვეს.
მილკბილები ღამის პირველ ნახევარში, დაახლოებით 20:00-დან 24:00 საათამდე, უფრო აქტიურები არიან, მაგრამ ისინი არ ანსხვავებენ ნათელ ან ბნელ ღამეებს. არახელსაყრელი ამინდის ან შეწუხების შემთხვევაში, არც ღამით გამოდიან სოროდან. ერთ ღამეში მილკბილა დაახლოებით 2-დან 5 კილომეტრს ფარავს, მაგრამ ზოგი კვლევა გვეუბნება, რომ ის ღამეში 30 კილომეტრს გადის.
ვოკალოზაცია
მილკბილა ჩუმი ცხოველია, მაგრამ გამოსცემს სუსტი ღრუტუნის ხმას საჭმლის ძებნის დროს და ხმამაღალ ღრუტუნს როდესაც თხრის. შეშინების შემთხვევაში ყმუილის მსგავს ხმას გამოსცემს, იმალება თავის სოროში, მაგრამ თუ სორო ახლოს არაა, იქვე თხრის მიწას. ასეთი სორო პატარაა და ამოსასვლელად უკან სიარული უწევს.
მოძრაობა
ღამით სოროდან გამოსვლისას შესასვლელთან ჩერდება ათი წუთით, ყნოსვას და მოსმენას იწყებს, შემდეგ 10 მეტრის მოშორებით ჩერდება და ისევ იწყებს ყნოსვას და მოსმენას, ხოლო შემდეგ შეუდგება საჭმლის მოძიებას.
ჭიანჭველების და ტერმიტების ბუდეების თხრის გარდა, მილკბილა თავის სოროსაც თხრის. მილკბილას სოროები სამი კატეგორიისაა, ესენია საჭმლის მოპოვებისას გაკეთებული სორო, თავშესაფრის სორო და სახლის სორო. თავშესაფრის სოროები ბევრია, მთავარი სახლი-სოროს გარშემო და ისინი თავის შესაფარებლად გამოიყენება, ხოლო სახლი-სორო — შესაჯვარებლად და საცხოვრებლად. სახლი-სორო ღრმა და დიდია, აქვს რამდენიმე შესასვლელი და სიგრძეში შეიძლება 13 მეტრსაც აღწევდეს. სოროები ზოგ შემთხვევაში იმდენად დიდია, რომ შიგნით ადამიანიც შეეტევა. მილკბილა ხშირად ცვლის სოროს ოთახების განლაგებას, წელიწადში ერთხელ სოროსაც იცვლის. დაცარიელებულ სოროებში სხვა, უფრო პატარა ცხოველები სახლდებიან მაგალითად, აფთრისებრი ძაღლი, მეჭეჭებიანი ღორი, ფრინველები, მწერიჭამია ხელფრთიანები, ხვლიკები და გველები. ამ სოროების გარეშე ისინი დაიხოცებოდნენ ხანძრის დროს. მხოლოდ დედები და მათი ნაშიერები იყოფენ სოროს, მილკბილები ცნობილები არიან იმით, რომ სოროებში მარტოდ ცხოვრობენ. თუ სოროს ვინმე თავს დაესხა, ის მეორე გასასვლელს თხრის გასაქცევად, ან თავს ესხმება მტაცებელს თავისი ბრჭყალებით. მილკბილები ხანდახან ჭიანჭველების ბუდეშიც იძინებენ, რაც მათ იცავს მტაცებლებისგან.
გამრავლება
მარჯვნივ|მინი|დედა მილკბილა ნაშიერთან ერთად მილკბილები წყვილდებიან მხოლოდ გამრავლების სეზონზე. შვიდი თვის მაკეობის შემდეგ იბადება ერთი ნაშიერი (1,7–1,9 კილოგრამის მასის). შობადობა მაისიდან ივლისამდე პერიოდში მიმდინარეობს. დაბადებისას ნაშიერს სიფრიფანა ყურები და ბევრი ნაოჭი აქვს. ორი კვირის შემდეგ ნაოჭები ქრება, ხოლო სამი კვირის შემდეგ მას უკვე ყურების დაჭერა შეუძლია. 5–6 კვირაში მას ბეწვი ეზრდება. 2 კვირს ასაკიდან შეუძლია სოროდან გამოსვლა დედასთან ერთად, ტერმიტების ჭამა — 9 კვირიდან. სამი თვიდან ის რძის წოვას წყვეტს და ექვსი თვისას უკვე სოროების თხრა შეუძლია, მაგრამ დედასთან რჩება შემდეგ გამრავლების სეზონამდე. სქესობრივად მომწიფებულია 2 წლიდან.
კონსერვაცია
მეცნიერები ფიქრობდნენ რომ მილკბილების რაოდენობა მცირდებოდა, მაგრამ ეს შესაძლოა გამოწვეული ყოფილიყო მათი ოსტატური დამალვის და ღამით აქტიურობის გამო. საბოლოო მონაცემებით, მათი რიცხვები სტაბილურია. რაოდენობა ცოტათი მცირდება დასავლეთ, აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ აფრიკაში. სამხრეთ აფრიკაში ამ მხრივ სტაბილურობაა. მილკბილას ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის მიერ ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ მყოფი კატეგორია აქვს მინიჭებული. ტერმიტების რაოდენობის შემცირების შემთხვევაში მთელ სახეობას დიდი საფრთხე ემუქრება.
მილკბილები ხელოვნურ გარემოში კარგად ცხოვრობენ. პირველი ზოოპარკი, რომელსაც მილკბილა ჰყავდა (სამხრეთ აფრიკიდან) იყო ლონდონის ზოოპარკი.
მითოლოგია და პოპულარული კულტურა
მინი|200x200პქ|[[F-14 ესკადრილიას კუდზე მილკბილა ახატია]] აფრიკულ ფოლკლორში მილკბილა პატივცემული ცხოველია, საჭმლის გულმოდგინე ძიების, უშიშრობისა და ჭიანჭველებთან ბრძოლისთვის. ჰაუსას ჯადოქრები მილკბილას გულისგან, ტყავისგან, შუბლისგან და ბრჭყალებისგან ჯადოს აკეთებენ, რის შემდეგაც ხის ფესვებთან ერთად ნაყავენ. კანში შეხვეულ ჯადოს თუ ყელზე ჩამოიკიდებს, ჰაუსას ჯადოქრების მიხედვით, ადამიანი კედლებში და ჭერში გასვლას შეძლებს. ამ ჯადოს უმეტესად ქურდები იყენებენ. ზოგი ტომი, მაგალითად, მანგბეტუ, აიანდა და ლოგო, მილკბილას კბილებისგან სამაჯურებს აკეთებენ, რომელსაც გადმოცემით ბედი მოაქვს. ზოგ კულტურაში მისი ხორცი იჭმევა, რომელიც გემოთი ღორის მსგავსია.
ძველ ეგვიპტელ ღმერთს, სეთს გაურკვეველი ცხოველის თავით გამოსახავენ, რომელსაც მილკბილასთან ბევრი საერთო აქვს.
ზებგერითი გამანადგურებელ-ბომბდამშენ F-111-ს მეტსახელად „მილკბილა“ (ინგლ. Aardvark) შეარქვეს თავისი წაგრძელებული ცხვირის გამო. აშშ-ის ფლოტის ესკადრა VF-114-ს ასევე მილკბილა შეარქვეს.
Nokia
ნოკია — კომუნიკაციებისა და საინფორმაციო ტექნოლოგიების ფინური ტრანსნაციონალური კორპორაცია, რომლის სათავო ოფისი ფინეთის დედაქალაქ ჰელსინკისთან ახლოს, ქალაქ ესპოოში მდებარეობს. მისი კუთვნილი კომპანია Nokia Solutions and Networks აწარმოებს სატელეკომუნიკაციო ქსელების აღჭურვილობასა და სერვისს.ინტერნეტ-მომსახურება, მათ შორის აპლიკაციები, თამაშები, მუსიკა, მედია, შეტყობინენები და უფასო ციფრული რუკები და სანავიგაციო მომსახურება კი მთლიანად მის მფლობელობაში მყოფი ქვედანაყოფის — Navteq-ის ხელშია.
მილკბილა
სქოლიო
კატეგორია:აფრიკის ძუძუმწოვრები კატეგორია:მილკბილები
Nokia
2012 წლის მონაცემებით, მსოფლიოს 120 ქვეყანაში ნოკიას დასაქმებული ჰყავდა 101 982 ადამიანი, პროდუქტს ყიდიდა 150-ზე მეტ ქვეყანაში და წლიური შემოსავლის სახით დაახლოებით 30 მილიარდ ევროს იღებდა. 2012 წლის ბოლო მეოთხედში, ნოკია მობილური ტელეფონების მეორე უმსხვილესი მწარმოებელი იყო მსოფლიოში გაყიდვების თვალსაზრისით (სამსუნგის შემდეგ) და მსოფლიო ბაზრის 18.0%-ს იკავებდა. ამჟამად კი ნოკია სმარტფონების ბაზრის მხოლოდ 3,2%-ს იკავებს. 2013 წლის ბოლო მეოთხედში კომპანიამ მობილური ტელეფონებიდან შემოსავლების 40% დაკარგა. კომპანია ნოკია შეზღუდული პასუხისმგებლობის ღია საზოგადოებაა, შეტანილია ჰელსინკისა და ნიუ-იორკის საფონდო ბირჟებზე. Fortune Global 500-ის თანახმად, 2013 წლის მონაცემებით, ნოკია შემოსავლების თვალსაზრისით მსოფლიოში 274-ე უმსხვილესი კომპანიაა.