cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
სინტია დვორკი
კარიერა და კვლევები
2021 წელს თანაავტორებთან ერთად დაიმსახურა გამოთვლითი ტექნიკის ასოციაციის კანელაკისის პრემია „მისი ფუნდამენტური წვლილისთვის დიფერენციალური კონფიდენციალურობის განვითარებაში“. 2022 წელს მიიღო RSA-ს პრემია მათემატიკის სფეროში დამსახურებისათვის. 2022 წელს, კომპიუტერული თეორიის სიმპოზიუმზე, ნაოროსთან ერთად 1990 და 1991 წლებში გამოქვეყნებული შრომებისთვის მიიღო 30 წლიანი ჯილდო „დროით გამოცდა“.
ამჟამად სინტია დვორკი მუშაობს ჰარვარდის უნივერსიტეტში კომპიუტერული მეცნიერებების პროფესორად, პერსპექტიული კვლევების ინსტიტუტში პროფესორად და ჰარვარდის მართვისა და სტატისტიკის სკოლის ასოცირებულ პროფესორად. ის ასევე არის Microsoft-ის გამორჩეული თანამშრომელი.
პირადი ცხოვრება
დვორკი არის ამერიკელი მათემატიკოსის — ბერნარდ დვორკის ქალიშვილი და ისტორიკოს დებორა დვორკის და. იგი შავი ქამრის მფლობელია თეკვონდოში.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1958 კატეგორია:დაბადებული 27 ივნისი კატეგორია:ამერიკელი მეცნიერები ინფორმატიკის დარგში კატეგორია:ხელოვნებისა და მეცნიერების ამერიკული აკადემიის წევრები კატეგორია:აშშ-ის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრები კატეგორია:გიოდელის პრემიის ლაურეატები კატეგორია:კნუტის პრემიის ლაურეატები კატეგორია:კორნელის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები კატეგორია:Microsoft-ის თანამშრომლები კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი მეცნიერები კატეგორია:ამერიკის ფილოსოფიური საზოგადოების წევრები
Linepithema riograndense
Linepithema riograndense — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Linepithema-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Dolichoderinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
დავით წერეთელი (მხატვარი)
დავით კონსტანტინეს ძე წერეთელი (დ. 14 ივლისი [ ძვ. სტ. 1 ივლისი], 1896, ქუთაისი — გ.  27 ოქტომბერი, 1980, თბილისი),   ქართველი ფერმწერი. საქართველოს სსრ დამსახურებული მხატვარი (1962)
NGC 7781
NGC 7781 — გალაქტიკა თევზების თანავარსკვლავედში. აღმოჩენის თარიღია 1830 წლის 16 აგვისტო. ეს ობიექტი შედის ახალ საერთო კატალოგში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გალაქტიკები კატეგორია:თევზების თანავარსკვლავედი
დავით წერეთელი (მხატვარი)
ბიოგრაფია
მხატვარ-დეკორატორად მუშაობდა ქართული დრამის თეატრში. 1929 წელს დაამთავრა თბილისის სამხატვრო აკადემია. იყო გ. გაბაშვილისა და ე. ლანსერეს მოწაფე. იქვე ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. 1918 წლიდან მონაწილეობდა ქართველ მხატვართა გამოფენებში. ავტორია საინტერესო პეიზაჟებისა და პორტრეტებისა, ასევე ქართველი ხალხის ყოფა-ცხოვრების ამსახველი ფერწერული ტილოებისა:„გალაკტიონი“ (1919), „ავტოპორტრეტი“ (1922), „ქართლის ეტიუდი“, „მწერალი ნ. ლორთქიფანიძე“ (1923), „მხატვრის ქალიშვილი ნანი წერეთელი“ (1947 — ყველა მხატვრის კუთვნილება) და სხვა.
ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული მხატვრები კატეგორია:დაბადებული 14 ივლისი კატეგორია:დაბადებული 1896 კატეგორია:გარდაცვლილი 27 ოქტომბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1980 დ
იულია ტიმოშენკო
იულია ტიმოშენკო (Юлія Володимирівна Тимошенко, ნამდვ. გრიგიანი, დ. 27 ნოემბერი, 1960, დნეპროპეტროვსკი, უსსრ) — უკრაინელი პოლიტიკოსი, უკრაინის პრემიერ-მინისტრი, პარტიის „ბატკივშინა“ და ბლოკ იულიი ტიმოშენკოს ლიდერი. იგი არის 2004 წლის ნარინჯისფერი რევოლუციის ერთ-ერთი ლიდერი.
2005 წლის 4 თებერვალს უკრაინის უზენაესმა რადამ ხმათა უმრავლესობით იულია ტიმოშენკო ქვეყნის ახალ პრემიერ-მინისტრად დაამტკიცა, თუმცა 2005 წლის 8 სექტემბერს პრეზიდენტმა ვიქტორ იუშენკომ მისი კაბინეტი გადააყენა.
2007 წლის 18 დეკემბერს უზენაესმა რადამ ხმათა უმრავლესობით იულია ტიმოშენკო ქვეყნის პრემიერ-მინისტრად დაამტკიცა.
2019 წლის საპრეზიდენტო არჩევნები
2018 წლის 20 ივნისს ტიმოშენკომ განაცხადა რომ მონაწილეობას მიიღებდა 2019 წლის უკრაინის საპრეზიდენტო არჩევნებში. იგი მოისაზრებოდა ერთ-ერთ მთავარ ფავორიტად. 16 მარტს სერგეი ტარუტამ განაცხადა რომ ხსნიდა საკუთარ კანდიდატურას და მხარს უჭერდა ტიმოშენკოს, მაგრამ კანდიდატურის მოხსნის ბოლო თარიღი 7 მარტი იყო შესაბამისად ტარუტა წარდგენილი იყო საარჩევნო ბიულეტინზე. 2019 წლის 31 მარტს არჩევნების პირველ ტურში ტიმოშენკომ 13,4% მოიპოვა და მესამე ადგილი დაიკავა ვლადიმერ ზელენსკისა და პეტრო პოროშენკოს შემდეგ.
სქოლიო
კატეგორია:უკრაინელი პოლიტიკოსები კატეგორია:უკრაინის პრემიერ-მინისტრები კატეგორია:უკრაინელი პოლიტიკოსი ქალები კატეგორია:დაბადებული 1960 კატეგორია:ქალი პრემიერ-მინისტრები კატეგორია:დაბადებული 27 ნოემბერი კატეგორია:უკრაინის მე-2 მოწვევის უმაღლესი რადის წევრები კატეგორია:უკრაინის მე-3 მოწვევის უმაღლესი რადის წევრები კატეგორია:უკრაინის მე-4 მოწვევის უმაღლესი რადის წევრები კატეგორია:უკრაინის მე-5 მოწვევის უმაღლესი რადის წევრები კატეგორია:უკრაინის მე-6 მოწვევის უმაღლესი რადის წევრები კატეგორია:უკრაინის მე-8 მოწვევის უმაღლესი რადის წევრები კატეგორია:უკრაინის მე-9 მოწვევის უმაღლესი რადის წევრები
ხიზილალა
მინი|წითელი ხიზილალა მინი|ხიზილალა პურზე ხიზილალა — თევზის ქვირითის დამუშავებით მიღებული საკვები პროდუქტი. ამზადებენ ზუთხისებრთა (სვია, ზუთხი, ტარაღანა, ფორეჯი), ორაგულისებრთა (კეტა, ღურკანა, ნერკა, ჩავიჩა, კიჟუჩი, გოჯი), წმინდა ბადის თევზებისა (კობრი, ფარგა, ქარიყლაპია, ნაფოტა) და ზღვის ზღარბის ქვირითისაგან. ხიზილალის დასამზადებლად ცოცხალ თევზს გაკვეთენ და ამოიღებენ ქვირითს, რომელსაც ამუშვებენ დამარილებით (ზოგჯერ პასტერიზაციასთან შეხამებით), აპოხტებითა და დაწნეხით.
ზუთხისებრთა თევზების ქვირითისაგან ამზადებენ შავ მარცვალა, პასტერიზებულ, დაწურულსა და ბუდიან ხიზილალას. მაღალხარისხიანი მარცვალა ხიზილალის მისაღებად ქვირითის მარცვლებს მარილს აყრიან. დაწურული ხიზილალის დასამზადებლად ქვირითს ამარილებენ 30-40°C-მდე გამთბარი მარილის ნაჯერ ხსნარში და შემდეგ წნეხენ, ბუდიანი ხიზილალის მისაღებად კი მოუმწიფებელ ან სუსტ ქვირითს მარილის ცივ ნაჯერ ხსნარში ამარილებენ.
ორაგულისებრთა ქვირითისაგან მარცვალა (წითელი) ხიზილალის დასამზადებლად ქვირითს მარილის ნაჯერ ხსნარში ამარილებენ, შემდეგ უმატებენ მცენარეულ ზეთს, გლიცერინს (მარცვლების ერთმანეთზე მიწებების თავიდან ასაცილებლად), ზოგჯერ ანტისეპტიკურ საშუალებებს.
წმინდა ბადის თევზების ქვირითს ამარილებენ ბუდიანად ან ცხავში გატარებულს (გახეხილი ხიზილალა). ამზადებენ აგრეთვე მარილსა და გვარჯილასთან არეულ ხიზილალას. კეფალის ქვირითისაგან მზადდება დამარილებულ-აპოხტებული ხიზილალა, ხოლო ზღვის ზღარბის ქვირითისგან — გამშრალად დამარილებული. ცნობილია ხიზილალის ხელოვნური, „ქიმიური“ შემცვლელები. ხიზილალა მალეფუჭებადი პროდუქტია (ინახავენ 0°C-თან მიახლოებულ ტემპერატურაზე). ხიზილალა დიდი რაოდენობით შეიცავს სრულფასოვან ცილებს, ცხიმებს, ვიტამინებს.
ლიტერატურა
კატეგორია:ხიზილალა კატეგორია:თევზის პროდუქტები
სარაჯული ცხვარი
სარაჯული ცხვარი — ნახევრად უხეშმატყლიანი, დუმიანი ცხვრის ჯიში. სახელი ეწოდა სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქმენეთში მდებარე აულის სარაჯის მიხედვით. გამოყვანილია ადგილობრივი დუმიანი ცხვრების ხანგრძლივი გადარჩევის გზით. აქვს საშუალო ზომის დუმა. ერკემალი 90-100 კგ-ზე მეტის, ნერბი კი — 50 — 75 კგ. კარგად ნასუქი ჭედილის ნაკლავის გამოსავალი 60%. სარაჯული ცხვრის მატყლი თეთრია, კანძი ძირითადად დაკულულებული. კულულის სიგრძეა 12-19 სმ, თივთიკისა 8 სმ. ერკემლის მატყლის წლიური ნაპარსი 3,7-4,5 კგ, ნერბისა 3,0-3,5 კგ შეადგენს. მატყლისაგან ქსოვენ ხალიცენს. 100 ნერბის ნაყოფიერება 110-115 ბატკანია. სარაჯული ცხვრის მოშენებას თურქმენეთში მისდევენ.
ლიტერატურა
კატეგორია:ცხვრის ჯიშები
ლიდია გეილერ ტეხადა
კარიერა
1948 წლიდან აქტიურად ჩაება პოლიტიკაში და გაერთიანდა ნაციონალურ-რევოლუციურ მოძრაობაში, რომელმაც აქტიური მონაწილეობა მიიღო 1952 წლის რევოლუციაში. 1956-1964 წლებში იყო დეპუტატთა პალატის წევრი. 1964 წელს პოლიტიკური ზეწოლის გამო წავიდა ემიგრაციაში. 15 წლის შემდეგ დაბრუნდა სამშობლოში და გახდა ახლადარჩეული დეპუტატთა პალატის პრეზიდენტი. 1979 წლის სამხედრო გადატრიალების შემდეგ დეპუტატთა პალატამ აირჩია დროებით პრეზიდენტად. 1980 წლის ახალი სამხედრო გადატრიალების შემდეგ კი დატოვა თანამდებობა და საცხოვრებლად საფრანგეთში წავიდა, სადაც ცხოვრობდა 1981 წლის 4 აგვისტომდე. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ აქტიურად ჩაება დიპლომატიურ სამსახურში: იყო ბოლივიის ელჩი საფრანგეთში, ვენესუელასა და გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში.
დაწერილი აქვს ორი ავტობიოგრაფიული წიგნი „ქალი და რევოლუცია“ (1960) და „ჩემი ლიდერობის სურვილი“ (2000).
გარდაიცვალა 2011 წლის 9 მაისს, ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ 89 წლის ასაკში.
სქოლიო
კატეგორია:ბოლივიის პრეზიდენტები კატეგორია:დაბადებული 28 აგვისტო კატეგორია:დაბადებული 1921 კატეგორია:გარდაცვლილი 9 მაისი კატეგორია:გარდაცვლილი 2011 კატეგორია:ბოლივიელი პოლიტიკოსი ქალები კატეგორია:ქალი პრეზიდენტები
იურული პარკი (ფილმი)
იურული პარკი (Jurassic Park) — რეჟისორ სტივენ სპილბერგის 1991 წლის სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრის სათავგადასავლო ფილმი. იგი ეფუძნება მაიკლ კრაიტონის ამავე სახელწოდების რომანს და პირველია ფილმების ამ სერიაში. ფილმში მონაწილეობენ მსახიობები სემ ნილი, ლორა დერნი, ჯეფ გოლდბლუმი, რიჩარდ ატენბორო, ჯოზეფ მაზელო, არიანა რიჩარდსი, სემიუელ ლეროი ჯექსონი, ბობ პეკი, მარტინ ფერერო და უეინ ნაიტი. სიუჟეტი მიმოიხილავს კოსტა რიკასთან მდებარე გამოგონილ კუნძულ ისლა ნუბლარის ამბავს, სადაც მილიარდერმა ფილანტროპმა და გენეტიკოს მეცნიერთა გუნდმა შექმნეს გასართობი პარკი კლონირებული დინოზავრებით.
კრაიტონის წიგნის გამოქვეყნებამდე რამდენიმე სტუდიას გადაღება უკვე დაგეგმილი ჰქონდა. სპილბერგმა, კომპანიის Universal Studios მხარდაჭერით მოიპოვა უფლებები 1990 წელს რომანის გამოქვეყნებამდე და კრაიტონი დამატებითი 500.000 დოლარის ანაზღაურებით მუშაობდა მისი სცენარის სახით ადაპტირებაზე. საბოლოო ვერსია დაწერა დევიდ კეპმა. მასში არ იქნა შეტანილი რომანში ნახსენები ძალადობის ზოგიერთი სცენა და ვრცელი შესავალი. პერსონაჟთა ნაწილი ასევე განსხვავდება. ფილმის გადაღება მიმდინარეობდა ჰავაისა და კალიფორნიაში.
ფილმის წარმატების შემდეგ გამოვიდა კიდევ ორი შემდეგი ფილმი, „დაკარგული სამყარო: იურული პარკი“ (23 მაისი 1997) და „იურული პარკი III“ (28 ივლისი 2001). 2015 წელს გამოვიდა ფილმი „იურული სამყარო“.
სქოლიო
კატეგორია:1993 წლის ფილმები კატეგორია:ამერიკული ფილმები კატეგორია:სტივენ სპილბერგის ფილმები კატეგორია:სამეცნიერო ფანტასტიკური ფილმები
ფედერაციული სახელმწიფო
მინი|250px|მსოფლიოს ფედერაციული სახელმწიფოები ფედერაციული სახელმწიფო (ლათ. foedus – შეთანხმება) — წარმოადგენს ნაწილობრივი თვითმმართველობის უფლების მქონე სახელმწიფოებისა ან რეგიონების კავშირს, რომელთაც აერთიანებს ცენტრალური (ფედერალური) ხელისუფლება. ეს არის სახელმწიფო მოწყობის ფორმა,  რომლის დროსაც საქმე გვაქვს რთულ საკავშირო სახელმწიფოსთან. ფედერაციულ სახელმწიფოში გაერთიანებულია რიგი ყოფილი სახელმწიფოები ან სახელმწიფოს მსგავსი წარმონაქმნები, რომლებიც ფედერაციის სუბიექტების სახელწოდებითაა ცნობილი. ფედერაციაში შემავალი სახელმწიფოების თვითმმართველობის სტატუსი, ჩვეულებრივ კონსტიტუციურადაა გაფორმებული და მისი შეცვლა ცენტრალური ხელისუფლების ცალმხრივი გადაწყვეტილების საფუძველზე შეუძლებელია. ფედერაციულ სახელმწიფოს მაგალითებად შეგვიძლია  განვიხილოთ: ამერიკის შეერთებული შტატები, გერმანია, ავსტრალია, კანადა, რუსეთი, შვეიცარია. მაგალითად გერმანიის შემადგენლობაში შედის 16 მიწა. ფედერაციების დაარსება ხშირად ხდება რამდენიმე სუვერენულ სახელმწიფოს შორის ხელშეკრულების საფუძველზე. იგულისხმება, რომ კონფედერაცია სტრუქტურულად იგივეა, რაც ფედერაცია. ოღონდ, ფედერაციისგან განსხვავებით, კონფედერაციას გააჩნია უფრო სუსტი ცენტრალური ხელისუფლება.
წმინდა სამართლებრივი თვალსაზრისით ფედერაციას უწოდებენ ისეთ სახელმწიფოს რომელიც დაყოფილია ტერიტორიულ-ადმინისტრაციულ ავტონომიებად და შეზღუდული უფლებით აღჭურვილ სახელმწიფოებრივ წარმონაქმნებს წარმოადგენენ. რომლის შედეგადაც მიიღება ერთი ახალი თვისობრივი სახელმწიფო. ფედერაციის სუბიექტებს შესაძლოა წარმოადგენდნენ შტატები, მიწები, რესპუბლიკები, პროვინციები, მათ არ გააჩნიათ სუვერენიტეტი, მაგრამ სარგებლობენ დამოუკიდებლობით ადგილობრივი მმართველობის კუთხით. ფედერაციის სუბიექტებს შეიძლება ჰქონდეთ ისეთი სახელმწიფოებრივი ინსტიტუტები, როგორიცაა საკანონმდებლო ორგანო, სასამართლოს ხელისუფლება და სხვა სახელმწიფო ორგანოები.
ფედერაციის უმთავრესი საკითხია, კომპეტენციათა გამიჯვნა ცენტრალურ ხელისუფლებასა და ფედერაციის სუბიექტთა შორის. ფედერაცია - წარმოადგენს ერთ სახელმწიფოში, რამდენიმე სუბიექტის სახელმწიფოებრივ-ტერიტორიულ გაერთიანებას, რომელიც ორიენტირებულია საერთო მიზნის მიღწევაზე, ფედერალური ხელისუფლების მეშვეობით, იმ პირობით რომ ფედერაციაში შემავალ თითოეულ სუბიექტს შეუნარჩუნდება განსაზღვრული დამოუკიდებლობა ფედერაციის ფარგლებში. ფედერაციული სახელმწიფოს არსებობას განსაზღვრავს სახელმწიფოსა და მისი შემადგენელი ერთეულების (ნაწილების) ურთიერთდამოკიდებულების ხასიათი, კერძოდ თუ რა დონის კონტროლს ახორციელებს ფედერალური ხელისუფლება ფედერაციის სუბიექტებზე და რა სახით ხორციელდება აღნიშნულ სუბიექტებს შორის პოლიტიკურ-სამართლებრივი საკითხების დარეგულირება.
ფედერციის ძირითადი მახასიათებელი ნიშნები
ფედერაცია შედგება სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნებისაგან ფედერაციის სუბიექტებისაგან. ფედერაციის სუბიექტებს ძირითად შემთხვევებში გააჩნიათ საკუთარი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობა და სახელმწიფოებრიობის ძირითადი ელემენტები, მათ შორის საკანონმდებლო, აღმასრულებელი  და სასამართლო ხელისუფლება. ცენტრალურ ხელისუფლებასთან ერთად მოქმედებს შესაბამისი სუბიექტის ხელისუფლებაც. ფედერაციის ტერიტორია როგორც წესი მოიცავს  ფედერაციის სუბიექტების  ტერიტორიას. აღსანიშნავია, რომ ფედერაციის სუბიექტებს არ გააჩნიათ სეცესიის უფლება, კერძოდ ფედერაციის სუბიექტებს ეკრძალებათ თვითნებურად ფედერაციის შემადგენლობის დატოვება და დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბება, ან სხვა ფედერაციასთან შეერთება. მსგავსი პრობლემის შექმნის შემთხვევაში მისი მოგვარება ფედერალურ ხელისუფლებასთან კონსულტაციების გზით უნდა მოხდეს. სეცესიის უფლების არ არსებობა ფედერაციის სტაბილურობის ძირითადი გარანტიაა. თუმცა, აღსანიშნავია რომ ფედერაციებში, რომელთა ჩამოყალიბების საფუძველი ნაციონალური ფაქტორია, ფედერაციის სუბიექტებს სეცესიის უფლების არქონის მიუხედავად, უფლება აქვთ გადადგან საერთაშორისო სამართლით გათვალისწინებული ნაბიჯები ფედერაციის შემადგენლობიდან გასვლის მიზნით.
ფედერაციის სუბიექტებს არ გააჩნიათ სუვერენიტეტი, არ წარმოადგენენ სუვერენულ სახელმწიფოებს. ფედერაციის სუბიექტები მოკლებულნი არიან საერთაშორისო ურთიერთობებში საკუთარი სახელით მონაწილეობის უფლებას. თუმცა, ამ შემთხვევაშიც არსებობს საგამონაკლისო შემთხვევები, როდესაც ფედერაციის სუბიექტებს ეძლევათ შესაძლებლობა წარმოდგენილნი იყვნენ საერთაშორისო ურთიერთობებში საკუთარი სახელით შეზღუდულად ცენტრალური (ფედერალური) ხელისუფლების   კონტროლის ქვეშ.
ფედერაციის სუბიექტებს გააჩნიათ საკუთარი კანონმდებლობა, უფლება აქვთ მიიღონ ნორმატიულ სამართლებრივი აქტები, მათ შორის საკუთარი კონსტიტუცია, თუმცა ფედერაციული სახელმწიფოებში უზრუნველყოფილია ცენტრალური ხელისუფლების კონსტიტუციის  უზენაესობა, როგორც სახელმწიფოს ძირითადი კანონისა.
ცალკეულ შემთხვევებში ფედერაციაში, მოქალაქეებს შესაძლებელია გააჩნდეთ როგორც ფედერაციული სახელმწიფოს მოქალაქეობა, ასევე  ფედერაციის სუბიექტის მოქალაქეობა. ფედერაციის სუბიექტებს აქვთ ტერიტორია, რაც არ შეიძლება შეიცვალოს ამ სუბიექტის თანხმობის გარეშე.
მოცემული შემთხვევა ითვალისწინებს ორდონიანი მოქალაქეობის არსებობას და არ გულისხმობს  ორმაგი მოქალაქეობის ქონის შემთხვევას. საერთაშორისო სამართლის კუთხით არსებითი მნიშვნელობა აქვს უშუალოდ ფედერაციის მოქალაქეობის არსებობას,  მხოლოდ ფედერაციის სუბიექტის მოქალაქეობის ქონა, პირს არ ანიჭებს უფლებებსა და ვალდებულებებს.
ფედერაციის უმთავრესი მახასიათებელი ნიშანია, ორპალატიანი ფედერალური პარლამენტის  არსებობა. სადაც უმეტეს შემთხვევაში ქვედა პალატა წარმოადგენს საერთო ნაციონალურ წარმომადგენლობით ორგანოს და ყალიბდება  საერთო ტერიტორიული ნიშნით ჩატარებული არჩევნების გზით, ხოლო მეორე ზედა პალატა წარმოადგენს ფედერაციის სუბიექტების წარმომადგენლობით ორგანოს და გამოხატავს  ფედერაციის სუბიექტების ინტერესებს. ორპალატიანი ფედერალური პარლამენტის ზედა პალატა შესაძლებელია ჩამოყალიბდეს როგორც არჩევნების გზით, ისე მის გარეშე. ხელისუფლების დანაწილება  ფედერაციაში შესაძლებელია განხორციელდეს როგორც  ჰორიზონტალური, ასევე  ვერტიკალური პრინციპის საფუძველზე. ფედერაციულ სახელმწიფოში, ცენტრალურ ხელისუფლებაში პოლიტიკური ხელისუფლების საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლების შტოებს შორის დანაწილების პარალელურად, ასეთივე დაყოფა შესაძლოა არსებობდეს ფედერაციის  სუბიექტების დონეზე. ფედერაციის სუბიექტების დონეზე აღნიშნული ხელისუფლების შტოების ურთიერთდამოკიდებულება, როგორც წესი განისაზღვრება  ფედერაციის  ძირითადი კანონების თანახმად.
ფედერაციის ჩამოყალიბების საფუძვლები
ფედერაცია შესაძლებელია ჩამოყალიბდეს, ერთ-ერთი შემდეგი პრინციპის საფუძველზე: ტერიტორიული (აშშ, ავსტრალია, გერმანია, არგენტინა, ვენესუელა, ბრაზილია, მექსიკა), ნაციონალური (ინდოეთი, ბელგია, ნიგერია, პაკისტანი) და შერეული ანუ ტერიტორიულ-ნაციონალური (რუსეთი, შვეიცარია, კანადა) პრინციპის საფუძველზე. უმრავლეს შემთხვევებში ფედერაციული სახელმწიფოები შექმნილია ტერიტორიული პრინციპის საფუძველზე, თუმცა შესაძლებელია ფედერაციის შექმნის საფუძველი იყოს როგორც ტერიტორიული ასევე ნაციონალური პრინციპი. სახელმწიფოებში, სადაც ფედერაციის ჩამოყალიბების საფუძველია ტერიტორიული პრინციპი, (მაგალითად, ამერიკის შეერთებული შტატები, ავსტრალია) ფედერაციის სუბიექტები სარგებლობენ  თანასწორი უფლებებით. ფედერაციული სახელმწიფოების განვითარება ცხადყოფს, რომ არც ტერიტორიული პრინციპით და არც ნაციონალური პრინციპით ფედერაციის ჩამოყალიბება არ შეიძლება მივიჩნიოთ ფედერაციის შექმნის პროცესში აბსოლუტურ პრინციპად, თითოეული მათგანი შესაძლებელია გამოყენებული იქნას კონკრეტული სიტუაციის გათვალისწინებით.
ფედერაციის სახეები
ფედერაციის სახეებს შორის შესაძლოა გამოვყოთ სახელშეკრულებო და საკონსტიტუციო ფედერაციები. პირველ შემთხვევაში ფედერაციული სახელმწიფოს ჩამოყალიბების საფუძველია ფედერაციის სუბიექტებს შორის შეთანხმების არსებობა, ასეთი სახის ფედერაციებს განეკუთვნებიან ამერიკის შეერთებული შტატები და ავსტრალია, სადაც სამართლებრივი საკითხები ფედერალურ ხელისუფლებასა და ფედერაციის სუბიექტს შორის რეგულირდება ურთიერთშეთანხმებით. მეორე შემთხვევაში კი ფედერაციული სახელმწიფოს ჩამოყალიბება პირდაპირ განსაზღვრულია კონსტიტუციით, ასეთი სახის ფედერაციებია გერმანია და რუსეთი. თუმცა აღსანიშნავია, რომ როგორც სახელშეკრულებო, ასევე საკონსტიტუციო ფედერაციის შემთხვევებში, ორივე ტიპის ფედერაციას გააჩნიათ ის საერთო მახასიათებლები, ისეთი სახის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობა და სახელმწიფოებრიობის ძირითადი ელემენტები, რომლებიც აუცილებელია იმისათვის რომ სახელმწიფო მოწყობის ფორმის მიხედვით, მიჩნეულ იქნეს ფედერაციად.
ხელისუფლების შტოებს შორის ძალაუფლების დანაწილების კუთხით შესაძლოა არსებობდეს ცენტრალიზებული და დეცენტრალიზებული ფედერაცია, თუმცა მათ შორის მკვეთრი გამიჯვნა არ არსებობს.
ფედერაციის სუბიექტების სტატუსისა და მათთვის მინიჭებული უფლებამოსილებების ფარგლების მიხედვით ფედერაცია შესაძლებელია იყოს სიმეტრიული და ასიმეტრიული. სიმეტრიული ტიპის ფედერაციებში, ფედერაციის სუბიექტებს გააჩნიათ თანაბარი უფლებები და მოვალეობები. ასიმეტრიული ტიპის ფედერაციებში კი ფედერაციის ზოგიერთი სუბიექტის უფლებამოსილების ფარგლები გაცილებით დიდია, ფედერაციის სხვა სუბიექტებთან შედარებით, იქიდან გამომდინარე რომ მათ ფედერაციის შიგნით განსაკუთრებული კონსტიტუციურ – სამართლებრივი სტატუსი აქვთ მინიჭებული.
ფედერალური ხელისუფლების ორგანიზების ნიშნების შესაბამისად გამოიყოფა ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი და ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ფედერაციები. ეროვნულ-სახელმწიფოებრივია ფედერაცია, სადაც მრავალეროვან სახელმწიფოში შემავალ ერებს საკუთარი სუვერენული უფლებები გადაცემული აქვთ სახელმწიფოსთვის. ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ფედერაციის საფუძვლებია ეკონომიკური, გეოგრაფიული, კულტურული, ენობრივი ფაქტორები.
ფედერაცია და კონფედერაცია
კონფედერაცია ფედერაციის მსგავსად შედგება მასში შემავალი სუბიექტების - პოლიტიკური-ტერიტორიული ერთეულებისაგან. თუმცა, ფედერაციისგან განსხვავებით, კონფედერაციის შემთხვევაში,  სუბიექტები წარმოადგენენ  სუვერენულ სახელმწიფოებს. კონფედერაციულ სახელმწიფოში ერთმანეთის პარალელურად არსებობს რამდენიმე სუვერენული სახელმწიფო ხელისუფლება.
კონფედერაცია, როგორც წესი წარმოიქმნება საერთაშორისი სამართლებრივი შეთანხმების საფუძველზე და  ფედერაციისგან განსხვავებით არის არა საკავშირო სახელმწიფო, არამედ სახელმწიფოთა კავშირი.
კონფედერაცია, როგორც სახელმწიფოთა კავშირი, შექმნილია საერთო მიზნის მისაღწევად. მიზანი შესაძლოა იყოს ეკონომიკური, პოლიტიკური, სამხედრო, სოციალური და სხვა. დასახული მიზნის მისაღწევად კონფედერაციაში იქმნება შესაბამისი ორგანოები, რომელთა საქმიანობა ძირითადად ატარებს მაკოორდინირებელ ხასიათს  და  ახორციელებს მხარეთა პოზიციების შეჯერებას.
კონფედერაციის შემთხვევაში, მასში შემავალ სუბიექტებს არ გააჩნიათ საერთო საკანონმდებლო ბაზა. სამართლებრივი აქტები, კონფედერაციაში შემავალი სუბიექტებისათვის საერთოა მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ მის მიღებაზე თანხმობა განაცხადა კონფედერაციაში შემავალმა ყველა სუბიექტმა. იმისათვის, რომ სამართლებრივი აქტი ძალაში შევიდეს წევრ სახელმწიფოებში, საჭიროა კონფედერაციის წევრმა სახელმწიფომ, შიდა კანონმდებლობით დადგენილი წესით,  მოახდინოს მათი  რატიფიცირება. წევრ სახელმწიფოებს გააჩნიათ უფლებამოსილება მოახდინონ რატიფიცირებული აქტების  ნულიფიკაციაც.
კონფედერაციას არ გააჩნია ერთიანი თავდაცვის ორგანო, კონფედერაციაში შემავალი სუბიექტები არ ქმნიან საერთო არმიას, თუმცა შეთანხმების გაფორმების შემთხვევაში შესაძლებელია ჩამოაყალიბონ ერთიანი სამხედრო ფორმირება.
კონფედერაციაში შემავალი სუბიექტები ინარჩუნებენ სუვერენიტეტს და თანასწორუფლებიანობას ერთმანეთთან მიმართებით. გარდა ამის, ფედერაციისგან განსხვავებით, კონფედერაციის შემთხვევაში სახეზე არ გვაქვს ერთიანი ტერიტორიის არსებობა.
ფედერაცია და უნიტარიზმი
უნიტარიზმის (ლათ. unus - ერთი) ცნების ქვეშ მოიაზრება სახელმწიფოს ერთიანობა, სახელმწიფოს შიგნით სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნების არარსებობა და მთელი სახელმწიფო აპარატის ცენტრალიზება. უნიტარულ სახელმწიფოში გვაქვს მხოლოდ ერთი სახელმწიფო ხელისუფლება, ტერიტორიულ-ორგანიზაციული თვალსაზრისით, დაყოფილია წმინდა ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ერთეულებად (რაიონები, დეპარტამენტები, პროვინციები და ა.შ.) ცენტრალური ხელისუფლება ფლობს ყველა პოლიტიკურ და სამართლებრივ ბერკეტს და ახდენს პირდაპირ ან ირიბ კონტროლს სახელმწიფოს ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ერთეულებში არსებულ ხელისუფლების ორგანოებზე.
უნიტარულ სახელმწიფოში შესაძლოა არსებობდნენ ავტონომიური ერთეულებიც, თუმცა ფედერაციის სუბიექტებისგან განსხვავებით, მათი დამოუკიდებლობის ხარისხი გაცილებით დაბალია.
უნიტარულ სახელმწიფოს აქვს მხოლოდ ერთი - უმაღლესი საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო ორგანოები, მსგავსი უმაღლესი ორგანოები ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ერთეულების დონეზე არ გვხვდება.
სახელმწიფოს ტერიტორიული მოწყობის როგორც ფედერალურ, ისე უნიტარულ ფორმას ერთი მიზანი აქვს, ორივეს მიზანია გაერთიანება, თუმცა განსხვავებულია მიზნის მიღწევის მეთოდები.
ფედერაცია გულისხმობს ტერიტორიული ერთეულების გაერთიანებას იმ პირობით, რომ დაცული იქნება ფედერაციის სუბიექტების  დამოუკიდებლობა მაღალი ხარისხით, მიუხედავად იმისა რომ  სუბიექტებს არ გააჩნიათ  სუვერენიტეტი.
უნიტარიზმი, კი პირიქით, ამოდის მთლიანობისა და ერთიანობის პრინციპიდან და ესწრაფვის ისეთი ერთობის ჩამოყალიბებას, რომლის დროსაც ტერიტორიული ერთეულები არ წარმოადგენენ  სახელმწიფო ხელისუფლების სუბიექტებს.
ავსტრიის რესპუბლიკა
ავსტრიაში სახელმწიფო მოწყობის ფედერაციული ფორმა, 1920 წელს მიღებული კონსტიტუციით შემოიღეს. კონსტიტუციის თანახმად, ავსტრიის რესპუბლიკა შედგება დამოუკიდებელი ადმინისტრაციული ერთეულების მიწებისაგან, რომლებსაც არ გააჩნიათ სეცესიის  უფლება. ავსტრიის ადმინისტრაციული ერთეულებს - მიწებს აქვთ საკუთარი კონსტიტუცია, პარლამენტი და  მთავრობა.
გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა
გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკაში, სახელმწიფო მოწყობის ფედერაციული ფორმა, შემოღებული იქნა 1949 წელს მიღებული კონსტიტუციით. გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა იყოფა 16 ფედერაციულ მხარედ - მიწად. სახელმწიფოს მეთაურია პრეზიდენტი, რომელსაც ირჩევს ფედერალური კრება. ფედერალური კრების შემადგენლობაში შედიან ფედერალური პარლამენტის (ბუნდესტაგის) დეპუტატები და ფედერაციის სუბიექტების - მიწების წარმომადგენლები.
გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ერთეულებში - მიწებში, საკანონმდებლო ფუნქციებს ასრულებს ადგილობრივ დონეზე არსებული პარლამენტი. ადგილობრივი პარლამენტი ნიშნავს ფედერაციის სუბიექტის აღმასრულებელი ხელისუფლების წარმომადგენელს. ცენტრალური ხელისუფლება, ადგილობრივი პარლამენტის მიერ, აღნიშული გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ჩართული არ არის.
ფედერალური (ცენტრალური) ხელისუფლების ექსკლუზიურ უფლებამოსილებას განეკუთვნება თავდაცვის, უსაფრთხოების, საერთაშორისო ურთიერთობების, ფინანსური, სატრანსპორტო, საგადასახადო საკითხების მოწესრიგება და გადაწყვეტა, თუმცა აღნიშნული მიმართულებით გერმანიის ფედერაციის სუბიექტებსაც ფართო უფლებამოსილებები გააჩნიათ.
ამერიკის შეერთებული შტატები
ამერიკის შეერთებული შტატები ფედერალური რესპუბლიკაა, რომლის სუბიექტებიც არიან 50 შტატი, ერთი  ფედერალური ოლქი  და  დამოკიდებული ტერიტორიები. ამერიკის შეერთებულ შტატებში საკანონმდებლო ხელისუფლებას ახორციელებს, ფედერაციისათვის დამახასიათებელი, ორპალატიანი საკანონმდებლო ორგანო - კონგრესი. კონგრესის ზედა პალატის - სენატის შემადგენლობაში შედიან ფედერაციის სუბიექტების - შტატების წარმომადგენლები, ხოლო ქვედა პალატის ფორმირება ხდება მაჟორიტარული არჩევნების გზით. შტატში უმაღლესი ხელისუფლების წარმომადგენელია გუბერნატორი, რომელიც აირჩევა  ადგილობრივ დონეზე ჩატარებული საყოველთაო არჩევნების გზით. ცენტრალური (ფედერალური) ხელისუფლების ექსკლუზიური უფლებამოსილებებს განეკუთვნება: ფულადი ნომინალის გამოშვება, არმიისა და ფლოტის ფორმირება, საყოველთაო გადასახადების შემოღება და აკრეფა, საერთაშორისო სავაჭრო ურთიერთობები.
ფედერაციის სუბიექტები - შტატები საკუთარი კანონმდებლობის მეშვეობით, ადგილობრივ დონეზე ახდენენ ისეთი საკითხების რეგულირებას როგორიცაა: სისხლის სამართლის საკითხები, შიდა სავაჭრო ურთიერთობები, ადგილობრივი გადასახადები, ჯანდაცვის სისტემის ფორმირება,  განათლება, სასამართლო სისტემის ფორმირება და ა.შ. აღსანიშნავია, რომ ამერიკის შეერთებულ შტატებში საკანონმდებლო დონეზე განსაზღვრული არ არის სახელმწიფო ენის საკითხი.
ბელგიის სამეფო
ბელგიის სამეფო მეოცე საუკუნის ბოლოს განხორციელებულ საკონსტიტუციო რეფორმებამდე, სახელმწიფო მოწყობის ფორმის მხრივ, უნიტარულ სახელმწიფოს წარმოადგენდა. დღეის მდგომარეობით ბელგიის სამეფო, მისი კონსტიტუციის თანახმად, კონსტიტუციური მონარქიის პირობებში არსებული ფედერალური საპარლამენტო დემოკრატიის ქვეყანაა. ბელგიის სამეფო, ფედერაციად ჩამოყალიბდა ნაციონალური პრინციპის საფუძველზე და  შედგება სამი  დამოუკიდებელი ადმინისტრაციული ერთეულის - რეგიონისგან: ბრიუსელი, ვალონია და ფლანდრია. აღნიშნული რეგიონები თავის მხრივ პროვინციებად იყოფიან.
ბელგიის სამეფო, გარდა იმისა რომ იყოფა სამ რეგიონად, კონსტიტუციის მეორე მუხლის თანახმად, დაყოფილია ასევე სამ საზოგადოებად: ფრანგულად (French Community), ფლამანდიურად (Flemish Community) და გერმანულ ენოვან (German-speaking Community) საზოგადოებად.
ფედერაციის სუბიექტების - რეგიონების უფლებამოსილებებს განეკუთვნება ისეთი სფეროების მართვა და განკარგვა, როგორიცაა ეკონომიკა, საგარეო ვაჭრობა, ადგილობრივი გადასახადების შემოღება და აკრეფა, ეკოლოგია და ა.შ.
ბელგიის სამეფოს შემადგენლობაში შემავალი საზოგადოების კომპენტენციას კი განეკეუთვნება ისეთი საკითხების რეგულირება როგორებიცაა კულტურა, განათლება და სხვადასხვა სოციალური საკითხები. სახელმწიფო მოწყობის ფედერაციული ფორმის შესაბამისად, ბელგიის სამეფოს ფედერაციის სუბიექტებს, ჰყავთ საკუთარი საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ხელისფლება. ფედერალურ (ცენტრალურ) დონეზე კი უმაღლეს საკანონმდებლო ხელისუფლებას ახორციელებს ორპალატიანი პარლამენტი, რომელიც შედგება სენატის და წარმომადგენელთა პალატისაგან.
ლიტერატურა
კატეგორია:სახელმწიფო მმართველობის ფორმები
ჰაჯი II გირეი
ჰაჯი II გირეი (II Haci Geray, خاجى كراى‎; დ. 1644 — გ. როდოსი, ოსმალეთის იმპერია, 1689) — ყირიმის ხანი 1683–1684 წლებში, ნურედინ ყირიმ გირეის ვაჟი, სელამეთ I გირეის შვილიშვილი.
ბიოგრაფია
ჰაჯი გირეი იყო სელამეთ I გირეის ვაჟის, ყირიმის უფროსი შვილი. მას ჰყავდა უმცროსი ძმა, საადეთი, რომელიც ასევე იყო ხანი მცირე ხნით. ტახტზე ასვლამდე, 1670-იან წლებში ჰაჯი გირეიმ მონაწილეობა მიიღო ავსტრიელთა წინააღმდეგ გამართულ ომში, სადაც თავის გამოჩენა და სულთნის სიმპათიის მოპოვება მოახერხა. 1683 წელს, ოსმალების გამანადგურებელი მარცხი ვენასთან მეჰმედ IV-მ ვეზირებსა და ყირიმის ხან მურად გირეი-ს დააბრალა, რის გამოც ეს უკანასკნელი გადააყენა და სწორედ ჰაჯი გირეის უხმო ყირიმში ძალაუფლების მისაღებად. ჰაჯი II-ის მმართველობამ მხოლოდ 1 წელიწადს გასტანა. გადასახადების გაზრდის გამო მალევე აუჯანყდნენ ყირიმელი თათრები, ბახჩისარაის სასახლე ალყაში მოაქციეს და ხანად ჰაჯის ბიძაშვილის, სახელგანთქმული სელიმ გირეის აღდგენა მოითხოვეს. ჰაჯი II გირეი იძულებული გახდა უარი ეთქვა ტიტულზე და სახანო დატოვა. საცხოვრებლად მცირე აზიაში გადავიდა და ოსმალებისგან მცირე პენსიაც მიიღო. გარდაიცვალა ტახტიდან ჩამოგდებიდან 5 წელიწადში, კუნძულ როდოსზე, 1689 წელს.
ლიტერატურა
კატეგორია:ყირიმის სახანო კატეგორია:გირეის დინასტია კატეგორია:ყირიმის ხანები კატეგორია:დაბადებული 1644 კატეგორია:გარდაცვლილი 1689 კატეგორია:დამხობილი მონარქები
აშუღ-ფერი
აშუღ-ფერი (Aşıq Pəri; დაახ. 1811, სოფელი აშაღი მარალიანი, ყარაბაღის სახანო — 1847, შუშა, შემახას გუბერნია, რუსეთის იმპერია) — აზერბაიჯანელი აშუღი ქალი და პოეტი, აზერბაიჯანის ქალთა აშუღური სკოლის ერთ-ერთი გამოჩენილი წარმომადგენელი XIX საუკუნის I ნახევარში. ითვლება ქალთა აშუღური შემოქმედების ფუძემდებლად.
ბიოგრაფია
აშუღ-ფერი დაიბადა სოფელ აშაღი მარალიანში (ახლანდელი ჯაბრაილის რაიონი) დაახლოებით 1811 წელს. ბავშვობიდან დაინტერესდა აშუღური ლექსებით. განათლება მიიღო მედრესეში, სადაც სწავლობდა არაბულსა და სპარსულს. 18 წლის ასაკში გადავიდა ყარაბაღის სახანოს დედაქალაქში - შუშაში. იქ ცხოვრობდა და მუშაობდა თავისი ხანმოკლე სიცოცხლის ბოლომდე, სადაც გარდაიცვალა 1847 წელს, 36 წლის ასაკში. თუმცა აშუღი ქალის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის ზოგიერთი მკვლევარი ამტკიცებს, რომ მან სიბერემდე იცოცხლა.
ფერის მამა, ჰაჯი საიადი, წვრილმანი ვაჭრობით იყო დაკავებული, რის გამოც მას ადგილობრივებმა მეტსახელად თაჯირი (ვაჭარი) ჰაჯი საიადი შეარქვეს. დედა - გიულისტანი თავისი დროის პროგრესულად მოაზროვნე ქალი იყო და ქალიშვილისთვის განათლების მიღებაში ხელი არ შეუშლია.
აშუღ-ფერის შემოქმედებისა და ცხოვრების ერთ-ერთი მკვლევარი, ფირუდინ ბეი კოჩარლი თავის კვლევაში აღნიშნავს, რომ 25 წლის ასაკში ფერი დაქორწინდა მოლაზე, სახელად მუჰამედი. ქორწინებით ბედნიერი არ იყო. მოლას არ მოსწონდა, რომ მისი ცოლი წერდა ლექსებს და მონაწილეობდა პოეზიის საღამოებში, რის გამოც იგი ქმრისგან მუდმივ საყვედურებს იღებდა. შედეგად, მთელი მისი ტანჯვა გადაიზარდა ლექსებში, რაც ასახავდა ახალგაზრდა აშუღის რთულ ცხოვრებას. 1847 წელს აშუღ-ფერის გარდაცვალების შემდეგ, მისმა ძმებმა ქერბალაი ფერზალიმ და მაჰმუდმა მისი ცხედარი ჯაბრაილის მშობლიურ სოფელ მარალიანში ჩაასვენეს, სადაც დაკრძალეს.
შემოქმედება
აშუღ-ფერის ხსოვნისადმი აზერბაიჯანში რეგულარულად იმართება მეჯლისები - შემოქმედებითი საღამოები. მისი ერთ-ერთი ორგანიზატორია აშუღ ულდუზ სენმეზი (გულიევა).
სქოლიო
კატეგორია:აზერბაიჯანელი ქალი აშუღები კატეგორია:აზერბაიჯანელი აშუღები კატეგორია:აშუღები
კაცობრიობის აკვანი
კაცობრიობის აკვანი — იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში, გაუტენგის პროვინციაში, იოჰანესბურგიდან 50 კმ-ით ჩრდილო-დასავლეთით. ტერიტორია იკავებს 47 000 ჰექტარს და მოიცავს კირქვულ მღვიმეთა კომპლექსს, რომელთა შორისაცაა სტერკფონტეინის მღვიმეები, სადაც 1947 წელს, დოქტორ რობერტ ბრუმისა და ჯონ რობინზონის მიერ აღმოჩენილ იქნა 2,3 მლნ წლის ადამიანის წინაპრის — ავსტრალოპითეკ აფრიკანუსის (Australopithecus africanus) ნამარხები (ზედმეტსახელად მისტერ პლესი). აღმოჩენამ დაადასტურა 1924 წელს, რაიმონდ დარტის მიერ სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ჩრდილო-დასავლეთ პროვინციაში აღმოჩენილი ახალგაზრდა ავსტრალოპითეკ აფრიკანუსის თავის ქალის ნამდვილობა. ტერიტორიებზე გათხრები დღემდე გრძელდება.
სახელწოდება კაცობრიობის აკვანი ნათლად ასახავს იმ ფაქტს, რომ ამ ტერიტორიაზე აღმოჩენილია ყველაზე ბევრი და ამავე დროს ყველაზე ძველი ჰომინიდების ნამარხები, რაც კი ოდესმე აღმოუჩენიათ. ზოგიერთი მათგანის ასაკი 3,5 მლნ წელია. საკმარისია აღინიშნოს, რომ მხოლოდ სტერკფონტეინში აღმოჩენილია ადრეული ჰომინიდების დღემდე სადმე ნაპოვნი ნამარხების მესამედი.
1935 წელს რობერტ ბრუმმა სტერკფონტეინში პირველი ადამიანი-მაიმუნის თავის ქალა იპოვა და ამ ტერიტორიაზე მუშაობა განაგრძო. 1938 წელს, ახალგაზრდა მოსწავლემ, გრეტ ტერბლანშმა ბრუმის აღმოჩენილი თავის ქალა შეიძინა, რომელიც მოგვიანებით იდენტიფიცირდა, როგორც პარანთროპ რობუსტუსი (Paranthropus robustus). 1938 წელსვე, კრომდაარსა და სტერკფონტეინს შორის, სპილენძის საბადოში ადამიანი-მაიმუნის ერთი კბილი აღმოაჩინეს. 1948 წელს, გლადისვალში მუშაობდა ამერიკული ექსპედიცია, მაგრამ წარუმატებლად — მათ ერთი ნამარხიც კი ვერ იპოვეს. 1954 წელს, არეალში მუშაობა დაიწყო ს. კ. ბრაინმა. მისი სამ ათწლეულიანი შრომა დასრულდა იმით, რომ სვარტკრანსის მღვიმე აკვნის ტერიტორიაზე ჰომინიდების ნამარხების რაოდენობით მეორე უდიდესი არეალი აღმოჩნდა. აქ ასევე აღმოჩენილ იქნა ცეცხლის გამოყენების პირველი შემთხვევა, რომელიც 1 მლნ წლით თარიღდება.
სქოლიო
კატეგორია:ანთროპოლოგია კატეგორია:აფრიკის ისტორია კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში
მანამა
მანამა (المنامة; ალ-მანამა) — ბაჰრეინის დედაქალაქი, უდიდესი ქალაქი და მთავარი ეკონომიკური ცენტრი. მდებარეობს კუნძულ ბაჰრეინის ჩრდილოეთ სანაპიროზე. საავტომობილო გზით უკავშირდება ქალაქ მუჰარაკს, სადაც მდებარეობს ქვეყნის მთავარი აეროპორტი. 2010 წლის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენს დაახლოებით 157 000 ადამიანს. მანამა სპარსეთის ყურის მნიშვნელოვან სავაჭრო ცენტრს წარმოადგენს. ქალაქის მოსახლეობა ეთნიკური სიჭრელით გამოირჩევა. პორტუგალიური და ირანული (სპარსული) მმართველობის შემდეგ ქალაქი ალ საიდებისა და საუდების დინასტიების მმართველობის ქვეშ იყო XIX საუკუნემდე, როდესაც ბაჰრეინში ბრიტანეთის ჰეგემონობა დასრულდა.
მანამა მეთოთხმეტე საუკუნეში უნდა დაარსებულიყო ტყუპ ქალაქთან, მუჰარაქთან ერთად. მუჰარაქი ბაჰრეინის დედაქალაქს წარმოადგენდა 1337 წლამდე. 1337 წლიდან ქვეყნის უმნიშვნელოვანესი ქალაქი და დედაქალაქი სწორედ მანამა გახდა. მეოცე საუკუნეში ბაჰრეინში ნავთობის მოპოვების დაწყებამ მანამა მნიშვნელოვანი საფინანსო ცენტრი გახადა ახლო აღმოსავლეთში. 2012 წელს მანამა არაბული კულტურის დედაქალაქად აირჩიეს არაბული ქვეყნების ლიგაში, ასევე 2018 წელს გლობალიზაციისა და მსოფლიო ქალაქების მოძიების ცენტრის მიხედვით მანამამ ბეტა გლობალური ქალაქის წოდება მიღო.
ეტიმოლოგია
ქალაქის სახელი მომდინარეობს არაბული სიტყვისგან المنامة (ალ მანამა) რომელიც დასასვენებელ ადგილს, ოცნებების ადგილს ნიშნავს.
წინარე ისტორია
პირველი დასახლებები ბაჰრეინის ჩრდილოეთ ნაწილზე ბრინჯაოს ხანით თარიღდება. დილმუნის ცივილიზაცია აქ ძვ. წ. 3000 წელს ცხოვრობდა. ეს ტერიტორია რეგიონალური სავაჭრო ცენტრი იყო შუამდინარეთს, მაგანის ცივილიზაციისა და ინდის ცივილიზაციას შორის. დაახლოებით 100 000 დილმუნის სამარხი არის აღმოჩემნილი ქვეყნის ცენტრალურ ტერიტორიაზე, რომელიც 5 000 წლით თარიღდება და რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაშია შეტანილი. სამარხების აღმოჩენის მიუხედავად მტიცე საბუთი იმის, რომ დოლმუნების პერიოდში ქვეყანა განვითარებული იყო არ არსებობს. ითველბა, რომ იმ პერიოში მოსახლეობის უმეტესობა სოფლის მეურნეობას მისდევდა და შესაბამისად სოფელში ცხოვრობდა. ეს ფაქტი დადასრურებულია ალექსანდრე დიდის გემის ერთ-ერთი კაპიტნის მიერ, სპარსეთის ყურეში მოგზაურობის დროს. მარცხნივ|მინი|314x314პქ|ხამისის მეჩეთი დილმუნის მმართველობა ტერიტორიაზე დაახლოებით 2000 წელი გაგრძელდა, რომლის შემდეგაც ძვ. წ. 700 წელს მთლიანად კუნძული ასურეთის დაქვემდებარების ქვეშ გადავიდა და მათი მმართველობა საუკუნეზე მეტხანს გაგრძელდა. შემდეგ იყო ბაბილონეთი და აქემენიანთა იმპერია, მოგვიანებით კი ბერძნული გავლენა ალექსანდრე მაკედონელის პერიოდში. ახ. წ. I საუკუნეში რომაელმა მწერალმა პლინიუს უფროსმა დაწერა ნაწარმოები სახელად ტილოსი, რომელიც ბაჰრეინის ბერძნული სახელი იყო ანტიკური ხანაში. კუნძული პართიისა და სასანიანების დაქვემდებარებაშიც იყო, რა დროსაც ქვეყნის ტერიტორიაზე ნესტორიანული ქრისტიანობა გავრცელდა. ქვეყანაში ტაძრების მშენებლობა დაიწყო. 620 წელს ქვეყანაში დომინანტი რელიგია ისლამი გახდა. ქვეყანაში აშენდა რეგიონში ერთ-ერთი პირველი მეჩეთი, ხამისის მეჩეთი.
1330 წელს ჯარვანიდების დინასტიის მმართველობის დროს კუნძული ორმუზების ნაწილს წარმოადგენდა. ქალაქი მანამა პირველად ნახსენები 1345 წელსაა ერთ-ერთ ხელნაწერში. ბაჰრეინი, კონკრეტულად ბილად ალ ქადემის მიმდებარე დასახლება შიიზმის საგანმანათლებლო ცენტრს წარმოადგენდა, რომელიც საუკუნეები გაგრძელდა.
1521 წელს ბაჰრეინი პორტუგალიის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა, რომელიც 1602 წლამდე გაგრძელდა.
ადრეული თანამედროვე ისტორია
კუნძულის მთავარ სავაჭრო პროდუქტს მარგალიტები წარმოადგენდნენ, რომლებსაც ქვეყნისთვის დიდი შემოსავალი მოჰქონდათ. მარგალიტებით ვაჭრობით წლიური შემოსავალი 600 000 დუკატი იყო. კიდევ ერთი ფაქტორი, რამაც ხელი შეუწყო ბაჰრეინის სასოფლო-სამეურნეო სიმდიდრეს, არის შიას მევენახეთა მიგრაცია ოსმალეთის მიერ ოკუპირებული ქატიფისა და ალ-ჰასასგან, რომელიც რელიგიური დევნით იყო გამოწვეული 1537 წელს. 1736 წელს ნადირ-შაჰმა მანამის მიმდებარედ ციხე-სიმაგრე ააშენა (სავარაუდოდ დიუვანის ციხესიმაგრე). მინი|პორტუგალიური ციხესიმაგრე სპარსეთის ყურეზე ირანის კონტროლი მეთვრამეტე საუკუნის მეორე ნახევარში შეწყდა. ამ დროისთვის ბაჰრეინი ბუშირის რეგიონს მიეკუთვნებოდა, რომელიც თავის მხრივ სპარსეთის შემადგენლობაში იყო. 1783 წელს ბანი უტბაჰის ტომი შეიჭრა ბაჰრეინის ტერიტორიაზე და ბაჰრეინის მმართველი ნასრ ალ-მადჰკური განდევნა. შედეგად ალ ხალიფას ოჯახი ქვეყნის მმართველი გახდა. შედეგად ყველანაირი პოლიტიკური ურთიერთობა გაწყდა ბუშირთან და ირანთან. აჰმედ იბნ მუჰამად იბნ ხალიფა ბაჰრეინის პირველი მეფე გახდა. XIX საუკუნის პოლიტიკურმა არასტაბილურობამ სავალალო გავლენა მოახდინა მანამის ეკონომიკაზე. 1800 წელს ომანელთა და 1810–11 წლებში ვაჰჰაბების შემოსევებმა, ასევე, 1842 წლის სამოქალაქო ომმა დიდი დარტყმა მოახდინა მანამაზე. დაიხურა ქალაქის ნავსადგური, ვაჭრების უმეტესობა ქუვეითსა და ირანში გაიქცა საომარი მოქმედებების დასრულებამდე. ინგლისელმა მეცნიერმა, ულიამ გიფორდ პალგრეივმა მანამაში 1862 წელს იმოგზაურა და ქალაქში შექმნილი მდგომარეობა აღწერა. მისი მონაცემებით მანამაში ქვის დანგრეული შენობა იდგა. ასევე ქალაქში ღარიბი მეთევზეებისა და მარგალიტისთვის მყვინთავების ქოხები იყო.
XIX საუკუნეში მეკობრეების გახშირებულმა თავდასხმებმა ბრიტანეთის სავაჭრო გზების კონსოლიდაცია მოახდინა, განსაკუთრებით ბრიტანეთის რაჯთან ახლოს. სპარსეთის ყურის რეგიონში მეკობრეობის საპასუხოდ, ბრიტანელებმა სამხედრო ხომალდები განათავსეს და იმ დროის სპარსეთის ყურის ქვეყნების დიდ ნაწილს (ბაჰრეინის ჩათვლით) აიძულებდნენ ხელი მოეწერათ 1820 წლის ზოგად საზღვაო ხელშეკრულებას, რომელიც კრძალავდა მეკობრეობას და მონობას. 1861 წელს, ბრიტანეთსა და ბაჰრეინს შორის ხელი მოეწერა სამშვიდობო და მეგობრობის ზავს, რომლის მიხედვითაც ბრიტანელებს ბაჰრეინის დაცვა ევალებოდათ. 1869 წელს ისა იბნ ალი ალ ხალიფას გამეფებით, მანამა გახდა ბრიტანეთის საქმიანობის ცენტრი სპარსეთის ყურეში. 1878 წლისთვის ქალაქში ვაჭრობა კვლავ მნიშვნელოვანი გახდა. ქვეყნის შემოსავალი მარგალიტის ექსპორტის შედეგად 1873 და 1900 წლებში შვიდჯერ გაიზარდა.
თანამედროვე ისტორია
1914 წელს პირველი მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ, ბრიტანელმა რაჯმა მანამა გამიყენა, როგორც ოპერაციების სამხედრო ბაზა მესოპოტამიის კამპანიის დროს. რეგიონში ნავთობის არსებობის გამო ბრიტანეთის პოლიტიკურმა სააგენტომ ბუშირში ხელი მოაწერა ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც ნავთობის მოპოვება და ექსპლუატაცია ხუთი წლის ვადით აიკრძალა. 1919 წელს ბაჰრეინი ოფიციალურად ინტეგრირდა ბრიტანეთის იმპერიაში, როგორც ზღვისიქითა იმპერიული ტერიტორია. 1919 წელს მანამაში შეიქმნა მუნიციპალური მთავრობა, რომელთა მეშვეობითძაც 1923 წელს განისაზღვრა საბაჟო ოფისი და განთავსდა ინგლისელი ბიზნესმენების მეთვალყურეობის ქვეშ, მოგვიანებით მარგალიტთა მოპოვების ინდუსტრია რეფორმირდა 1924 წელს. ვაჭრობისგან მიღებული მოგება ახლად შექმნილ სახელმწფო ხაზინაში ინახებოდა. 1923 წელს პირველად შეიქმნა სამოქალაქო სასამართლოები, რასაც მოჰყვა 1924 წელს მიწის რეგისტრაციის დეპარტამენტის დაარსება.
1927 წელს ბაჰრეინის მარგალიტის მოპოვების ინდუსტრია დაიშალა და მსოფლიო ბაზარზე მისი ადგილი იაპონიამ დაიკავა. დადგენილია, რომ 1929 წლიდან 1931 წლამდე მარგალიტის მომპოვებლებმა შემოსავლის ორ მესამედზე მეტი დაკარგეს. 1932 წელს ნავთობის აღმოჩენით და 1934 წელს ნავთობის ექსპორტით, ქვეყანამ უფრო დიდი მნიშვნელობა მოიპოვა გეოპოლიტიკაში. ბრიტანეთისთვის ეს სპრიორიტეტული იყო, განსაკუთრებით მეორე მსოფლიო ომის შემდგომი პერიოდის განმავლობაში. 1930-იან წლებში ქვეყანაში მარგალიტის ინდუსტრია მთლიანად გაქრა. ბაჰრეინი იტალიის საჰაერო ძალებმა დაბომბეს 1940 წელს. 1947 წელს, ომის დამთავრების შემდეგ და ინდოეთის დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, სპარსეთის ყურის ბრიტანეთის რეზიდენცია ბუშირიდან გადავიდა მანამაში. ცენტრი|მინი|998x998პქ|მანამა 1945 წელს შუა აღმოსავლეთში არაბული ნაციონალიზმის ამაღლების შემდეგ და სუეცის კრიზისის შედეგად 1956 წელს, ანტი-ბრიტანული არეულობა დაიწყო მანამაში, რომელიც ორგანიზებული იყო ეროვნული საკავშირო კომიტეტის მიერ. არაბული ნაციონალისტების მიერ ბრიტანეთის პოლიტიკური რეზიდენციის წინ გამართულმა დემონსტრაციებმა, რომლების ჩარლზ ბელგრევის თანამდებობიდან განთავისუფლებას მოითხოვდა, შედეგი ერთი წლის თავზე მოიტანა. კიდევ ერთმა ანტი-ბრიტანულმა აჯანყებამ 1965 წლის მარტში იფეთქა, ამჯერად დამოუკიდებლობას სტუდენტები მოითხოვდნენ. 1968 წელს ბრიტანელებმა ოფიციალურად განაცხადეს, რომ 1971 წელს ბაჰრეინის ტერიტორიას დატოვებდნენ. ახლად შექმნილმა სახელმწიფომ დედაქალაქად მანამა აირჩია.
დამოუკიდებლობის შემდგომ მანამა სწრაფად ურბანიზდებოდა. მიმდებარე სოფლებმა ქალაქის შემადგენელი ნაწილის სტატუსი მიიღეს. ქალაქში შექმნილმა სამშენებლო ბუმმა ბევრი უცხოელის ყურადღება მიიპყრო. 1981 წლისთვის ქალაქის მოსახლეობაში უცხოელები ბაჰრეინელებს ორჯერ აღემატებოდნენ. 2001 წელს მეფე ჰამად ბინ ისა ალ-ხალიფას მიერ მირებული იყო ქარტია, რომელმაც ხელი შეუწყო პირველი არჩევნების ჩატარებას.
ადმინისტრაცია
ისტორიულად მანამა ორ ადმინისტრაციულ ნაწილად იყოფოდა, თუმცა ქალაქის განვითარებამ მიმდებარე სოფლების შეერთება და ახალი ნაწილების ჩამოყალიბება განაპირობა. მანამას თანამედროვე ადმინისტრაციული შემადგენელი ნაწილებია: მარჯვნივ|frameless|581x581პქ
ეკონომიკა
მარჯვნივ|frameless მანამა ბაჰრეინის ეკონომიკის მთავარი ცენტრია. ბოლო წლებში ნავთობის შემცირებამ სხვა ინდუსტრიების განვითარებას შეუწყო ხელი. მძიმე ინდუსტრია (მაგ., ალუმინის დნობა, გემების შეკეთება), საბანკო საქმე, ფინანსები და ტურიზმი იმ ინდუსტრიებს შორის არიან, რომლებიც მანამაში ბოლო დროს მკვეთრად ვითარდებიან. მანამა არის სპარსეთის ყურის რეგიონის ფინანსური კერა და ისლამური საბანკო ცენტრია.
XX საუკუნის დასაწყისში მანამის ეკონომიკა დიდწილად ეყრდნობოდა მარგალიტს. 1907 წელს, მარგალიტის ინდუსტრიაში შედიოდა 917 ნავი, რომლებიც უზრუნველყოფდნენ 18000-მდე კაცის დასაქმებას. გემთმშენებლობამ ასევე დაასაქმა რამდენიმე ასეული როგორც მანამაში, ასევე მუჰარაქში. საბაჟო გადასახადები და ტარიფები მთავრობის შემოსავლის მთავარ წყაროს წარმოადგენდა. დიდი დეპრესიის დაწყებისთანავე, მარგალიტის ინდუსტრიის დანგრევას 1932 წელს ნავთობის აღმოჩენა მოჰყვა, როს გამოც ქვეყნის ეკონომიკა ნავთობის მოპოვებაზე ორიენტირებული გახდა.
დემოგრაფია
მარჯვნივ|frameless სპარსეთის ყურეში მანამის, როგორც რეგიონალური საპორტო ქალაქის როლი, ის მიგრანტ მუშაკებმაც განაპირობა, რომლებიც უკეთეს ცხოვრებას ეძებდნენ. შედეგად, მანამა ხშირად იქნა აღწერილი, როგორც ნავთობამდე, ასევე ნავთობის შემდგომ პერიოდში, როგორც კოსმოპოლიტური ქალაქი. 1904 წლის მონაცემებით, მანამას მოსახლეობა შეადგენდა 25 000 ადამიანს, აქედან ნახევარი თვლიდა, რომ უცხოელები იყვნენ ბასრადან, ნაჯდიდან, ალ-ჰასასა და ირანიდან, ასევე ინდოეთიდან და ევროპიდან.
ქალაქში ისლამის ორივე მიმდინარეობის წარმომადგენლები ცხოვრობენ. შიიტთა საზოგადოებას წარმოადგენენ ადგილობრივი არაბული ბაჰარნები, ძირითადი არაბეთის ჰასავიანები, ქატიფები და სპარსული აჯამები. სუნიტური საზოგადოება წარმოდგენილია არაბული ბედუინების ტომებით, რომლებმაც XVIII საუკუნეში გადაასახლეს ბანი უტბასა და ჰუვალასში, რომლებიც არიან არაბულენოვანი სპარსელები. ასევე არსებობს ბაჰრეინის მკვიდრი ქრისტიანები, რომელთა რიცხვიც ათასზე მეტს შეადგენს. ასევე ცხოვრობენ ინდუსები და ებრაელები.
გეოგრაფია
ქალაქი მდებარეობს ბაჰრეინის კუნძულის ჩრდილი-აღმოსავლეთ ნაწილში, პატარა ნახევარ-კუნძულზე.
კლიმატი
მანამა დახასიათებულია არიდული ჰავით.
კულტურა
მინი|263x263პქ|ბაბ ალ ბაჰრეინი ქვეყანაში წარმოდგენილია ბევრი უცხოელი და უცხოური გავლენა. ქვეყანაში ალკოჰოლი ლეგალურია. ქალაქში მოქმედებს ბარები და ღამის კლუბები. ბაჰრეინმა ქალებს არჩევნებში მონაწილეობის უფლება პირველად 2002 წელს მისცა. ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობა მანამაში და ასევე მთელს ბაჰრეინში ფეხბურთია. ბაჰრეინის პრემიერ ლიგაში მანამას სამი გუნდი მონაწილეობს.
მანამას ღისშესანიშნავი კულტურული ადგილები მოიცავს ბაბ ალ ბაჰრეინს და მიმდებარე ბაზრის ტერიტორიას. მანამას ცენტრალურ რაიონებში არის ქვეყნის უმნიშვნელოვანესი ადგილი მუჰარამის მსვლელობისთვის, სადაც ყოველწლიურად ასობით ათასი ადამიანი მონაწილეობს არა მხოლოდ ბაჰრეინიდან, არამედ სპარსეთის ყურის სხვა ქვეყნებიდანაც.
დაძმობილებული ქალაქები
, დოჰა
, ტუნისი
, ტრიპოლი
, ჩიკაგო
, დუბაი
, ჩიანგმაი
, ამანი
, ტაიფი
, სინგაპური
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბაჰრეინი კატეგორია:აზიის დედაქალაქები კატეგორია:ბაჰრეინის ქალაქები
ჯანდაცვა ავღანეთში
მინი|[[დაუდ-ხანი|დაუდ ხანის სამხედრო ჰოსპიტალი ქაბულში]] ჯანდაცვა ავღანეთში —ჯანმრთელობის დაცვის კუთხით მდგომარეობა ქვეყანაში თანდათანობით უმჯობესდებოდა, მაგრამ დღევანდელი საერთაშორისო სტანდარტებით ცუდია. მასზე უარყოფითად მოქმედებს ქვეყნის ეკოლოგიური პრობლემები და 1978 წლის შემდეგ მიმდინარე ომები, განსაკუთრებით თალიბების უკანასკნელი ამბოხება. ჯანდაცვის სამინისტრო ზედამხედველობს ყველა საკითხს, რომლებიც უკავშირდება ქვეყნის მოქალაქეთა და მოსახლეობის ჯანმრთელობას.
ადამიანის განვითარების ინდექსის მიხედვით, ავღანეთი ყველაზე ნაკლებად განვითარებული 21-ე ქვეყანაა მსოფლიოში. იგი სამი  ქვეყნიდან ერთ-ერთია სადაც  პოლიომიელიტის  აღმოფხვრა ჯერ ვერ მოხერხდა. სიცოცხლის ხანგრძლივობა დაახლოებით 64 წელია (2019 წლის შეფასება). ქვეყანაში დედათა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი  100000 ახალშობილზე 638-ია, ხოლო ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი შეიძლება იყოს 106 ყოველ 1000 დაბადებულზე. ყოველწლიურად დაახლოებით 15,000 ადამიანი იღუპება სხვადასხვა ფორმის კიბოთი.
ამასთან, ბოლო წლებში ქვეყანაში ჯანმრთელობის დაცვის სისტემა გარკვეულწილად გაუმჯობესდა. მაგალითად, ავღანეთში შეიქმნა 17000-ზე მეტი სამედიცინო ცენტრი, მათ შორის პირველი ნეიროქირურგიული საავადმყოფო, მაგრამ ამ სფეროში ბევრად მეტია  გასაკეთებელი, რათა ქვეყანამ ფეხი აუწყოს თანამედროვე მსოფლიოს გამოწვევებს.
ისტორია
მინი|[[ქაბული|ქაბულის საავადმოფო-1960 წელი-ჩვილ ბავშვთა განყოფილება]] ეკონომიკურად, ავღანელები უკეთესად იყვნენ, ვიდრე რეგიონის სხვა მაცხოვრებლები. ქვეყანა  გარკვეულწილად უსწრებდა  დროს 1978 წლამდე, როდესაც საურის რევოლუცია მოხდა. ამ რევოლუციამ  გამოიწვია ომი და სიღარიბე რეგიონში, დაიხურა  საზღვრები ავღანეთსა და მის სამხრეთ და დასავლეთ მეზობლებთან (პაკისტანი და ირანი) პოლიტიკური კავშირების შეჩერებით. ბევრმა ავღანელმა, განსაკუთრებით ელიტის წარმომადგენლებმა, რომლებსაც არ სურდათ მონაწილეობა კონფლიქტში,  დატოვეს ქვეყანა. წასულებს შორის ექიმებისა და ექთნების უმეტესობა იყო. 1992 წლისთვის, როდესაც ქაბულში დაიწყო დიდი სამოქალაქო ომი, თითქმის ყველა ექიმი და ექთანი გადასახლდა სხვა ქვეყნებში. მდგომარეობა შედარებით  შეიცვალა 2001 წლის ბოლოს, როდესაც გაერომ გადაწყვიტა ავღანეთის აღდგენა და მისი პოლიტიკური პრობლემების მოგვარება.
მიმოხილვა
ავღანეთი ჯანდაცვის მსოფლიო  ორგანიზაციის წევრი გახდა 1948 წლის 19 აპრილს. იგი ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად განვითარებული ქვეყანაა მსოფლიოში. ქვეყნის მოსახლეობის სავარაუდო რაოდენობა  2021 წლისთვის 37 466 414 ადამიანია. აქედან 32,9 მილიონი ცხოვრობს ავღანეთში, ხოლო დანარჩენი 5 მილიონი ცხოვრობს ირანში, პაკისტანსა და მსოფლიოს სხვა ქვეყნებში. აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთის რეგიონში (EMR) ჯანდაცვის მუშაკების მხრივ ავღანეთი მეორე ადგილზეა. თანაფარდობა 4,6 ექიმი, ექთანი და ბებიაქალი 10,000 ადამიანზე, რაც მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდება კრიზისულ ზღვარს -23 სამედიცინო სპეციალისტს 10,000 ადამიანზე.
კადრების დეფიციტი ჯანმრთელობის დაცვის სისტემაში შედეგია 1978 წლიდან მოყოლებული ხანგრძლივი ომის, განათლებასა და კადრების გადამზადებაში ინვესტიციების ისტორიული ნაკლებობის, მიგრაციის, ინფრასტრუქტურისა და აღჭურვილობის ნაკლებობის და დაბალი ხელფასების ჩათვლით. აგრეთვე სხვა პრობლემებად შეიძლება ჩაითვალოს კარიერული ზრდის შესაძლებლობის ნაკლებობა, პერსონალის მიერ სამსახურის ხშირი გაცდენა და სუსტი მენეჯმენტი. მუდმივმა დაუცველობამ, მკაცრმა გეოგრაფიულმა ლანდშაფტმა, კულტურულმა და სოციალურ-ეკონომიკურმა ბარიერებმა ხელი შეუწყო  ზოგადად სამედიცინო პერსონალში გენდერული და გეოგრაფიული დისბალანსის შექმნას. გლობალური სურათის შესაბამისად,  სამედიცინო პერსონალის  უმეტესობა (განსაკუთრებით სამედიცინო პროფესიონალები და  ექიმი ქალები) უპირატესობას ანიჭებენ მუშაობას ქაბულში და სხვა დიდ ქალაქებში, ცხოვრების დონის გასაუმჯობესებლად (მაგალითად, უსაფრთხოება, დასაქმება, ტრანსპორტირება, ჯანდაცვა და განათლება მათი ბავშვებისათვის). გარდა ამისა, დღესაც იგრძნობა და გვხვდება ისტორიულად ჩამოყალიბებული  გოგონების განათლების შეზღუდვის  პოლიტიკა (თალიბანის დროს 1995 წლიდან 2001 წლამდე), რომელიც გავლენას ახდენს ჯანდაცვის მუშაკების აღზრდაზე, განსაკუთრებით  პროვინციებში.