cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
იოჰან სებასტიან ბახი
მელიზმები
ბახის წიგნის პატარა კლავირი ვიჰელმ ფრიდემან ბახისთვის (Klavierbüchlein für Wilhelm Friedemann Bach) მეორე გვერდი წარმოადგენს მელიზმების ნოტაციას და მითითებებს მათი შესრულების თაობაზე, რომელიც მისი 9 წლის ვაჟისთვის იყო განკუთვნილი. ბახი, როგორც წესი, საკმაოდ კონკრეტული იყო თავის ნაწარმოებებში მელოდიური ორნამენტების შესრულებასთან დაკავშირებით, მაშინ, როცა მისი თანამედროვე კომპოზიტორების უმეტესობა ამ საკითხს შესმრულებელს ანდობდა ხოლმე, მისი მელიზმები კი საკმაოდ რთული იყო. მაგალითად, Aria da capo გოლდბერგის ვარიაციებიდან თითქმის ყველა ტაქტში მდიდარ ორნამენტაციას შეიცავს. ბახმა დაამატა მელიზმები ალესანდრო მარჩელოს ჰობოის კონცერტის საკლავირო ტრანსკრიპციას, რომლებიც რამდენიმე საუკუნის შემდეგაც სრულდება ამ კონცერტის დაკვრისას.
მიუხედავად იმისა, რომ ბახს ოპერა არ დაუწერია, ის არ ეწინააღმდეგებოდა ამ ჟანრს, არც მის ორნამენტულ სასიმღერო სტილს. საეკლესიო მუსიკაში იტალიელი კომპოზიტორები ხშირად ბაძავდნენ საოპერო სტილს, რისი მაგალითიცაა ნეაპოლიტანური მესა, თუმცა, პროტესტანტულ რეალობაში ამ საკითხს მეტი თავშეკავებით უდგებოდნენ. მაგალითად, კუნაუ, ბახის წინამორბედი ლაიფციგში, ცნობილი იყო წერილებით ოპერის და ვირტუოზული იტალიური ვოკალური სტილის წინააღმდეგ. ბახი ამ მიდგომას არ იზიარებდა. ერთ-ერთი კომენტარი მისი მათეს პასიონის შესრულების შემდეგ ის იყო, რომ ნაწარმოები ოპერასავით ჟღერდა.
თანხლების ინსტრუმენტებისთვის სოლო პარტიების მიცემა
ბახის ეპოქაში basso continuo, რომელიც, ჩვეულებივ, შედგებოდა ორღანის, ვიოლა და გამბას და კლავესინისგან, მხოლოდ თანხლების ფუნქციას ასრულებდა და ნაწარმოებებს ჰარმონიული და რიტმული ბაზისით უზრუნველყოფდა. 1720-იანი წლების ბოლოდან კანტატების ინსტრუმენტულ მონაკვეთებში მან ორღანს სოლო პარტიები მისცა, ჰენდელის მიერ პირველი საორღანო კონცერტების გამოქვეყნებამდე დაახლოებით ათი წლით ადრე. მე-5 ბრანდენბურგის კონცერტის (BWV 1050) და სამმაგი კონცერტის (BWV 1044) გარდა, სადაც უკვე 1720-იან წლებში კლავესინის სოლოებია მოცემული, ბახმა შექმნა კლავესინის კონცერტები 1730-იან წლებში, ხოლო მის სონატებში ვიოლა და გამბას და კლავესინისთვის არცერთი ინსტრუმენტი არ უკრავს მხოლოდ აკომპანიმენტს, არამედ წარმოადგენს თანაბარუფლებიან სოლო ინსტრუმენტს. ამ აზრით, ბახმა გადამწყვეტი როლი ითამაშა ისეთი ჟანრების განვითარებაში, როგორიცაა საფორტეპიანო კონცერტი.
ინსტრუმენტების გამოყენება
ბახი წერდა ვირტუოზულ მუსიკას სხვადასხვა ინსტრუმენტისთვის, აგრეთვე, ნაწარმოებებს ინსტრუმენტების მითითების გარეშე. მაგალითად, სონატები და პარტიტები სოლო ვიოლინოსთვის წარმოადგენს ამ ინსტრუმენტის რეპერტუარის მწვერვალს და განსაკუთრებით კარგ შემსრულებელს საჭიროებს. მუსიკა მორგებულია ინსტრუმენტზე და იყენებს მისი შესაძლებლობების მაქსიმუმს, შემსრულებლისგან კი ითხოვს ვირტუოზობას, ბრავურას გარეშე. მიუხედავად იმისა, რომ მუსიკა და ინსტრუმენტი ხშირად განუყოფელი ჩანს, მაგალითად, მისი ჩელოს და საკლავირო მუსიკაში, ბახი ხშირად აკეთებდა მათ ტრანსკრიპციას სხვა ინსტრუმენტებისთვის. იგი მაქსიმალურად იყენებდა ინსტრუმენტის შესაძლებლობებს, თუმცა, ამავე დროს, მუსიკის ბირთვი ინსტრუმენტისგან დამოუკიდებელი რჩებოდა.
გასაკვირი არაა, რომ ბახის მუსიკა იოლად და ხშირად სრულდება იმ ინსტრუმენტებზე, რომლებისთვისაც არ ყოფილა განსაზღვრული. არსებობს მისი ნაწარმოებების ასობით ტრანსკრიპცია და ის შეიძლება შეგვხვდეს ისეთ მოულოდნელ ვითარებაში, როგორიცაა ჯაზი. გარდა ამისა, ბახმა დატოვა არაერთი კომპოზიცია, რომელისთვისაც ინსტრუმენტი მითითებული არაა. ამ კატეგორიაშია, მაგალითად, კანონები (BWV 1072–1078), ასევე, მუსიკალური მიძღვნის დიდი ნაწილი და ფუგის ხელოვნება.
პოლიფონია
ბახის მუსიკის კიდევ ერთი მახასიათებელია კონტრაპუნქტის გამოყენება ჰომოფონიის ნაცვლად. მისი კანონები და განსაკუთრებით, ფუგები ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითს წარმოადგენს ამ სტილისა, რომელიც ბახს არ გამოუგონია, მაგრამ მის განვითარებაში განუზომელი წვლილი შეიტანა. ფუგა იმდენადვე სახასიათოა ბახის სტილისთვის, როგორც, მაგალითად, სონატა კლასიკური პერიოდისთვის.
ბახის არა მხოლოდ მკაცრად კონტრაპუნქტული მუსიკა, არამედ მთლიანი შემოქმედების დიდი ნაწილი ხასიათდება სხვადასხვა მელოდიური ხაზით თითოეულ ხმაში, სადაც აკორდები, რომლებიც ამ ხმებში მჟღერი ნოტებისგან იქმნება, ოთხხმიანი ჰარმონიის წესებს ემორჩილება. იოჰან ნიკოლაუს ფორკელი, ბახის პირველი ბიოგრაფი მისი მუსიკის ამ გამორჩეული თვისების შესახებ წერს:
მუსიკა რომ მხოლოდ მელოდიური ხაზის გამოთქმა, ნოტების უბრალო მიმდევრობა იყოს, სამართლიანი იქნებოდა მისი დადანაშაულება სიღარიბეში. ბანის დამატება ჰარმონიულ საძირკველზე ათავსებს და ნათელს ხდის მას, თუმცა ეს უფრო განსაზღვრავს მას, ვიდრე ამდიდრებს. მელოდიას ასეთი თანხლებით - მიუხედავად იმისა, რომ ყველა ნოტი, შესაძლოა, ბანის არ იყოს, ან შემკულს მარტივი ორნამენტებით ზემო ნაწილებში, ან მარტივი აკორდული თანხლებით, ეწოდებოდა „ჰომოფონია“. მაგრამ სრულიად განსხვებული რამაა, როცა ორი მელოდია ისეა ერთმანეთში ჩაქსოვილი, რომ ერთმანეთს ესაუბრებიან თანასწორი პიროვნებების მსგავსად. პირველ შემთხვევაში აკომპანიმენტი დაქვემდებარებულია და მხარს უჭერს ძირითად პარტიას, მეორე შემთხვევაში კი მათ შორის ურთიერთობა სხვაგვარია. მათი ურთიერთობიდან ახალი მელოდიური კომბინაციები და მუსიკალური გამოხატვი ახალი ფორმები წარმოიშობა. თუ მათ, იგივე თავისუფალი და დამოუკიდებელი მანერით სხვა პარტიებიც შეუერთდება, შესაბამისად გაფართოვდება მუსიკის სამეტყველო ენაც, ხოლო ფორმის და რიტმის სხვადასხვაობის შემოტანასთან ერთად, პრაქტიკულად, ამოუწურავი გახდება. ამდენად, ჰარმონია ხდება არა მელოდიის უბრალო თანმხლები, არამედ მუსიკალური დიალოგის სიმდიდრის და გამომსახველობის გაზრდის მძლავრი ინსტრუმენტი. ამ მიზნის მისაღწევად უბრალო აკომპანიმენტი არ კმარა. ნამდვილი ჰარმონია მხოლოდ რამდენიმე მელოდიის ურთიერთობით მიიღწევა.
დაახლოებით 1720 წლიდან გარდაცვალებამდე 1750 წელს, ბახის ჰარმონია ამ დამოუკიდებელი მელოდიების ურთიერთობისგან შედგება და იმდენად სრულყოფილია, რომ თთოეული პარტია ნამდვილ მელოდიად გვეჩვენება. აქ ბახი მსოფლიოს ყველა კომპოზიტორს აღემატება. პირადად მე, ჩემთვის ნაცნობ მუსიკაში მისი ტოლი არავინ მინახავს. მის ოთხხმიან ნაწარმოებებშიც კი, არცთუ იშვიათად, შეგვიძლია მოვაშოროთ ზედა და ქვედა ნაწილები და დარჩენილი ნაწილებიც მელოდიური და სასიამოვნო იქნება.
სტრუქტურა, ტექსტები
ნაწარმოებების სტრუქტურას ბახი, თანამედროვეებთან შედარებით, ბევრად მეტ ყურადღებას აქცევდა. ეს ჩანს მცირედი შესწორებებიდან, რომელსაც სხვისი ნაწარმოებების დამუშავებისას აკეთებდა (მაგალითად, მარკოზის პასიონის უადრესი ვერსია, სადაც სცენებს შორის გადასვლები გააუმჯობესა), და მისივე ისეთი ნაწარმოებების არქიტექტურიდან, როგორიცაა მაგნიფიკატი და ლაიფცგის დროინდელი პასიონები. სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში ხშირად ახდენდა თავისი ადრინდელი ნაწარმოებების რევიზიას ფორმის და სტრუქტურის თვალსაზრისით, რისი მაგალითიცაა მესა სი-მინორში. სტრუქტურის მიმართ მისმა დამოკიდებულებამ, მოგვიანებით, განსაკუთრებით, 1970-იან წლებში, მის მუსიკაში დამალული ნუმეროლოგიური მნიშვნელობების და სიმბოლოების ძიება გამოიწვია, თუმცა მსგავს მოსაზრებათა უმეტესობა უსაფუძვლო აღმოჩნდა.
ბახისთვის მნიშვნელოვანი იყო თავისი ვოკალური ნაწარმოებების ტექსტურ მხარე (ლიბრეტოები). კანტატების და დიდი ზომის ვოკალური ნამუშევრების შექმნისას სხვადასხვა ავტორებთან თანამშრომლობდა, თუმცა, საბოლოოდ, ტექსტს თავად ასწორებდა და მუსიკის სტრუქტურას უსადაგებდა ხოლმე. ცნობილია მისი თანამშრომლობა პიკანდერთან მათეს პასიონზე და ტექსტის ძიების პროცესი რამდენიმე წლით ადრე, იოანეს პასიონზე მუშაობისას.
ნაწარმოებები
1950 წელს ვოლფგანგ შმაიდერმა გამოსცა ბახის კომპოზიციების თემატური კატალოგი, სახელწოდებით Bach-Werke-Verzeichnis. იგი, მეტწილად, ეყრდნობოდა 1850-1900 წლებში გამოცემულ კრებულს Bach-Gesellschaft-Ausgabe. კატალოგის პირველი გამოცემა შეიცავდა 1,080 შემორჩენილ კომპოზიციას, რომელიც დადასტურებულად ბახს ეკუთვნის.
BWV 1081–1126 კატალოგს XX საუკუნის მეორე ნახევარში დაემატა, ხოლო BWV 1127 და ზემოთ — კიდევ უფრო გვიან.
პასიონები და ორატორიები
წითელი პარასკევის ღვთისმსახურებისთვის ბახი წერდა პასიონებს. აგრეთვე, ქმნიდა ორატორიებს, როგორიცაა საშობაო ორატორია, რომელიც ექვსი კანტატისგან შედგება და შობის ლიტურგიკული ციკლის დროს გამოიყენება. შედარებით მოკლეა აღდგომის ორატორია და ამაღლების ორატორია.
ორმაგი გუნდით და ორკესტრით, მათეს პასიონი ბახის ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური ნაწარმოებია. იოანეს პასიონი კი პირველი პასიონი იყო, რომელიც მან ლაიფციგში, თომასკანტორის პოზიციაზე მუშაობისას დაწერა.
საეკლესიო კანტატები
ბახის კანტატები ფორმითა და ინსტრუმენტული შემადგენლობით ძლიერ განსხვავდება ერთმანეთისგან. არსებობს კანტატები სოლო მომღერლებისთვის, გუნდისთვის, მცირე ინსტრუმენტული ჯგუფებისთვის და დიდი ორკესტრებისთვის. ბევრი მათგანი იწყება დიდი გუნდური შესავლით, რომელსაც მოჰყვება ერთი ან რამდენიმე რეჩიტატივი და არია, ან დუეტი სოლისტებისთვსის, რასაც ასრულებს გუნდი. დასკვნითი ქორალის მელოდია, როგორც წესი, დასაწყისშივეა მოცემული, როგორც cantus firmus.
ბახის უადრესი კანტატები მისი არნშტატში და მიულჰაუზენში ცხოვრების პერიოდით თარიღდება. დღეისათვის ცნობილი ყველაზე ძველი კანტატა არის Christ lag in Todes Banden (BWV 4), რომელიც 1707 წლის აღდგომისთვის დაიწერა და საგუნდო კანტატას წარმოადგენს. Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit (BWV 106), რომელიც ასევე ცნობილია, როგორც Actus Tragicus, წარმოადგენს დაკრძალვის ცერემონიისთვის დაწერილ კანტატას მიულჰაუზენის პერიოდიდან. შედარებით გვიანდელი, ვაიმარის პერიოდიდან შემორჩენილია 20-მდე კანტატა, მაგალითად, Ich hatte viel Bekümmernis (BWV 21).
1723 წლის მაისიდან მოყოლებული, ლაიფციგში თომასკანტორის პოზიციაზე დანიშვნის შემდეგ, ბახი ყოველკვირეულად ასრულებდა კანტატას, რომელიც ღვთისმსახურებაზე წაკითხული სახარების შინაარსს ესადაგებოდა. კანტატების პირველი წლიური ციკლი დაიწყო 1723 წლის სულთმოფენობის შემდეგ მეორე კვირიდან და შემდეგი წლის სულთმოფენობის შემდეგ კვირამდე გაგრძელდა. ლაიფციგში დაწერილ მეორე ციკლს საგუნდო კანტატების ციკლსაც უწოდებენ, რადგანაც მეტწილად ასეთი ტიპის კანტატებისგან შედგება. მესამე ციკლზე მუშაობა რამდენიმე წელი გაგრძელდა, რასაც ე.წ. პიკანდერის ციკლი მოჰყვა 1728-1729 წლებში.
გვიანდელი საეკლესიო კანტატებიდან აღსანიშნავია Ein feste Burg ist unser Gott (BWV 80) და Wachet auf, ruft uns die Stimme (BWV 140). ლაიფციგის ციკლებიდან მხოლოდ პირველი სამია შემორჩენილი მეტ-ნაკლები მთლიანობით. საკუთარის გარდა, ბახი აგრეთვე ასრულებდა ტელემანის და თავისი შორეული ნათესავის, იოჰან ლუდვიგ ბახის კანტატებს.
საერო კანტატები
ბახი წერდა სეკულარული ხასიათის კანტატებს პოლონეთის სამეფო და საქსონიის კურფიურსტის ოჯახისთვის (Trauer-Ode), ან სხვა საჯარო თუ კერძო ღონისძიებებისთვის (ნადირობის კანტატა). ასეთი კანტატების ტექსტი დიალექტური (გლეხური კანტატა) ან იტალიური იყო (Amore traditore). საერო კანტატების დიდი ნაწილი დაიკარგა, თუმცა მათი ტექსტი და შექმნის ვითარება ცნობილია, მაგალითად, პიკანდერის მიერ მოგვიანებით გამოქვეყნებული ლიბრეტოებიდან (BWV 11-12). ზოგიერთის სიუჟეტი მითოლოგიური ხასიათისა იყო (Der Streit zwischen Phoebus und Pan), სხვები კი თითქმის მინიატურულ buffo ოპერას წარმოადგენდა (ყავის კანტატა).
A cappella
ბახის a cappella მუსიკა მოიცავს მოტეტებს და ასობით ქორალის ჰარმონიზაციას.
მოტეტები (BWV 225–231) წარმოადგენს საეკლესიო თემატიკის საგუნდო ნაწარმოებებს გუნდის და continuo ინსტრუმენტებისთვის. რამდენიმე მათგანი დაკრძალვის ცერემონიებისთვისა იყო დაწერილი. შემდეგი ექვსი მოტეტი დადასტურებულად ბახის მიერაა დაწერილი: Singet dem Herrn ein neues Lied (BWV 225), Der Geist hilft unser Schwachheit auf (BWV 226), Jesu, meine Freude (BWV 227), Fürchte dich nicht (BWV 228), Komm, Jesu, komm (BWV 229) და Lobet den Herrn, alle Heiden (BWV 230). Sei Lob und Preis mit Ehren (BWV 231) არის ერთ-ერთი ნაწილი მოტეტისა Jauchzet dem Herrn, alle Welt (BWV Anh. 160), რომლის დანარჩენი ნაწილები, შესაძლოა, ტელემანის მუსიკაზე იყოს დაფუძნებული.
საეკლესიო მუსიკა ლათინურ ენაზე
ბახის საეკლესიო შემოქმედება ლათინურ ენაზე მოიცავს ისეთ ნაწარმოებებს, როგორიცაა მაგნიფიკატი, ოთხი კირიე–გლორია მესა და მესა სი-მინორი.
მაგნიფიკატი მი-მააჟორი (BWV 243a), ნაწარმოების პირველი ვერსია, 1723 წლით თარიღდება, თუმცა გაცილებით უფრო ცნობილია მაგნიფიკატი რე-მაჟორი (BWV 243, 1733 წლის ვერსია).
1733 წელს ბახმა დრეზდენის კარისთვის დაწერა კირიე–გლორია მესა, რომელიც სიცოცხლის ბოლო წლებში (1748–1749) გააფართოვა და აქცია სრულმასშტაბიან მესად სი-მინორში. ნაწარმოები ბახის სიცოცხლეში მთლიანად არასდროს შესრულებულა.
რუსუდანიანი
„რუსუდანიანის“ დიდი ნაწილი შეიცავს ე. წ. სადევგმირო ხასიათის ზღაპრებს. ჭარბი ფანტასტიკა თხზულება საზღაპრო ეპოსთან აახლოებს. მასში გამოყენებულია აღმოსავლურ ლიტერატურაში ფართოდ გავრცელებული კომპოზიციური ხერხი: თხრობა მიმდინარეობა ფაბულური ჩარჩოს ფარგლებში, რომელშიც ჩართულია სხვადასხვა ხასიათის სათავგადასავლო თუ თავშესაქცევი ზღაპრები. თხზულება მოგვითხრობს იამანეთის უფლისწულთა ამბავს, გადმოსცემს იამანეთის შეჭირვებას ძლიერი მეზობელი სახელმწიფოსაგან (ზოგი ხელნაწერით — სპარსთაგან), უფლისწულთა ხშირ გაძახებას დამპყრობელთა სამეფო კარზე ძირითად ამბავში ჩართულია 12 ზღაპარი, რომლებსაც მანუჩარ უფლისწულის მარტოდშთენილ მეუღლეს რუსუდანს გასართობად უყვებიან მისივე ძმები. ტიპობრივი ჩარჩოიანი თხზულებებისაგან განსხვავებით „რუსუდანიანის“ თავისთავად საინტერესო და დასრულებული ქარგა ხავსებით ორიგინალურიც უნდა იყოს: იამანეთის სახელმწიფოს ბედი მიანიშნებს საქართველოს ისტორიულ ცხოვრებას; თხზულების მთავარ გმირთა თავგადასავალი შეიცავს აშკარა ანალოგიებს ჩვენი ქვეყნის მძიმე წარსულიდან. ჩართული ზღაპრები კომპილაციური ხასიათისაა. ავტორს სხვადასხვა ზეპირი, თუ წერილობითი წყაროების მოშველიებით საფუძვლიანად გადაუმუშავებია მოარულ სიუჟეტებიანი ზღაპრები. ქართველ მკვლევართა (ნ. მარი, კ. კეკელიძე, ა. ბარამიძე და სხვები) ნაშრომებში გარკვეულია ზღაპართა ძირითადი ლიტერატურული წყაროები. შეინიშნება ავტორის ზედმეტი გატაცება სადევგმირო ფანტასტიკით, რაც აშკარად მიუთითებს კლასიკური ეპოქის დაკნინებაზე. „რუსუდანიანი“ ამ შემთხვევაში ახლოს დგას გვიანფეოდალური ხანის ასეთივე ტიპის თხზულებებთან ცალკეულ მოტივთა ანალოგიურ დამუშავებასთან ერთად „რუსუდანიანს“ ხალხურ ეპოსთან აახლოებს სადა, მძიმე მწიგნობრული ელემენტებისაგან თავისუფალი სტილი.
იოჰან სებასტიან ბახი
მუსიკა კლავიშიანი ინსტრუმენტებისთვის
ბახი ქმნიდა მუსიკას ორღანის და იმ დროს გავრცელებული სხვა კლავიშიანი ინსტრუმენტებისთვის, მეტწილად, კლავესინის, ასევე, კლავიკორდის და ლუტ-კლავესინისთვის (რომელიც მისი საყვარელი ინსტრუმენტი იყო).
ნაწარმოებები ორღანისთვის
ბახი თავისი ცხოვრების განმავლობაში მეტწილად, ორღანისტად და საორღანო კომპოზიტორად იყო ცნობილი. ამ ინსტრუმენტისთვის წერდა მუსიკას როგორც ტრადიციულ გერმანულ თავისუფალ ჟანრებში, როგორიცაა პრელუდიები, ფანტაზიები და ტოკატები, ასევე უფრო მკაცრ ფორმებშიც, როგორიცაა ქორალური პრელუდიები და ფუგები. ახალგაზრდა ასაკიდან გაითქვა სახელი თავისი კრეატიულობით და საორღანო ნამუშევრებში უცხოური სტილების შემოტანით. გამოკვეთილად ჩრდილოგერმანული გავლენა იქონია მასზე გეორგ ბემმა, რომელსაც ლიუნებურგში შეხვდა და დიტერიხ ბუქსტეჰუდემ, რომელსაც 1704 წელს, ლიუბეკში, სამსახურში ხანგრძლივი პერიოდით არყოფნისას ეწვია. ამ პერიოდში გააკეთა არაერთი ფრანგი და იტალიელი კომპოზიტორის ნაწარმოებთა ასლები, რითაც ცდილობდა, მათ საკომპოზიტორო ენას გაცნობოდა, მოგვიანებით კი, გააკეთა ვივალდის და სხვათა კონცერტების ტრანსკრიპციები ორღანის და კლავესინისთვის. თავის ყველაზე პროდუქტიულ პერიოდში (1708–1714) შექმნა 24 პრელუდია და ფუგა, ხუთი ტოკატა და ფუგა და პატარა საორღანო წიგნი, 46 ქორალური პრელუდიისგან შემდგარი დაუსრულებელი კოლექცია. ვაიმარიდან წასვლის შემდეგ ბახი ორღანისთვის შედარებით ცოტას წერდა, თუმცა მისი რამდენიმე ყველაზე ცნობილი ნაწარმოები ამ ინსტრუმენტისთვის (ექვსი ტრიო-სონატა, გერმანული საორღანო მესა და 18 დიდი ქორალი) სწორედ ამ პერიოდიდანაა. ცხოვრების გვიანდელ პერიოდში აქტიურად უწევდა კონსულტაციებს ახალი ორღანების დამზადებისას და სინჯავდა ახალ ინსტრუმენტებს. კანონური ვარიაციები Vom Himmel hoch da komm' ich her და შუბლერის ქორალები მის მიერ გამოცემული ბოლო საორღანო ნაწარმოებებია.
ნაწარმოებები კლავესინის და კლავიკორდისთვის
ბახის ნაკლებად ცნობილი საკლავირო ნამუშევრებიდან აღსანიშნავია შვიდი ტოკატა (BWV 910–916), ოთხი დუეტი (BWV 802–805), სონატები (BWV 963–967), ექვსი მცირე პრელუდია (BWV 933–938) და Aria variata alla maniera italiana (BWV 989).
საორკესტრო და კამერული მუსიკა
ბახი წერდა სოლო ინსტრუმენტების, დუეტების და პატარა ანსამბლებისთვის. მისი ბევრი სოლო ნაწარმოები, როგორიცაა სონატები და პარტიტები ვიოლინოსთვის (BWV 1001–1006) და ექვსი სიუიტა ჩელოსთვის (BWV 1007–1012), ფართოდ მოიაზრება მისი შემოქმედების უმთავრეს ნიმუშებს შორის. წერდა სონატებს სოლო ინსტრუმენტებისთვის, მაგალითად, ვიოლა და გამბასთვის კლავესინის ან continuo თანხლებით, ასევე, ტრიო სონატებს (ორი ინსტრუმენტი continuo თანხლებით).
მუსიკალური მიძღვნა და ფუგის ხელოვნება არის გვიანი პერიოდის კონტრაპუნქტული ნამუშევრები, რომლებიც ინსტრუმენტული შემადგენლობის შესახებ მითითებას არ შეიცავს.
სავიოლინო კონცერტები
კონცერტის ფორმაში დაწერილი ნაწარმოებებიდან ჩვენამდე მოაღწია ორმა სავიოლინო კონცერტმა (ლა-მინორი (BWV 1041) და მი-მაჟორი (BWV 1042), აგრეთვე, კონცერტმა ორი ვიოლინოსთვის (BWV 1043), რომელსაც ხშირად ბახის „ორმაგ“ კონცერტსაც უწოდებენ.
ბრანდენბურგის კონცერტები
ბახის ყველაზე ცნობილ საორკესტრო ნამუშევრებს ბრანდენბურგის კონცერტები წარმოადგენს. მათი დასახელება უკავშირდება კომპოზიტორის მცდელობას, სამსახური მიეღო ბრანდენბურგ-შვედტის მარკგრაფ კრისტიან ლუდვიგისგან 1721 წელს, რისთვისაც წარადგინა აღნიშნული ნაწარმოებები. მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა. ისინი concerto grosso-ს ჟანრის ნიმუშებს წარმოადგენს.
საკლავირო კონცერტები და საორკესტრო სიუიტები
ბახის საკლავირო კონცერტების დიდი ნაწილი წარმოადგენს არა ორიგინალურ ნაწარმოებს, არამედ სხვა ინსტრუმენტებისთვის დაწერილი და ამჟამად დაკარგული კონცერტების ტრანსკრიპციას. მათგან აღდგენილ იქნა არაერთი კონცერტი ვიოლინოს, ჰობოის და ფლეიტისათვის.
გარდა კონცერტებისა, ბახს დაწერილი აქვს ოთხი საორკესტრო სიუიტა, რომლებიც სტილიზებული ცეკვების ნაკრებს წარმოადგენს ფრანგულ უვერტიურასთან ერთად.
ასლები, არანჟირებები და გაურკვეველი წარმომავლობის ნაწარმოებები
ახალგაზრდობაში ბახი აკეთებდა სხვა კომპოზიტორთა ნაწარმოებების ასლებს მათგან სწავლის მიზნით. მოგვიანებით, კოპირების და არანჟირების მიზანი მათი შესასრულებლად მომზადება ან მოსწავლეებისთვის სასწავლო მასალად გამოყენება გახდა. აკეთებდა იტალიელი ოსტატების: ვივალდის (BWV 1065), პერგოლეზის, (BWV 1083) და პალესტრინას (Missa Sine nomine); ფრანგი კუპერენის (BWV Anh. 183) და სხვადასხვა გერმანელი კომპოზიტორის, მათ შორის, ტელემანის, ჰენდელის და საკუთარი ოჯახის წევრების მუსიკის, ასევე, თავისივე ნაწარმოებების კოპირებას და არანჟირებას. თავის მხრივ, ხშირია ბახის მუსიკის არანჟირება სხვათა მიერ. ზოგიერთი ასეთი არანჟირება, მაგალითად, გვიანი XIX საუკუნის არია G-სიმზე, ხელს უწყობდა მისი მუსიკის პოპულარიზაციას.
რეაქცია
XX საუკუნეში ბახის მუსიკა მასიურად სრულდებოდა და იწერებოდა, ხოლო Neue Bachgesellschaft და სხვები მასზე კვლევებს აქვეყნებდნენ. XX საუკუნის მეორე ნახევარში მისი მუსიკის პოპულარობას დიდად შეუწყო ხელი თანამედროვე ადაპტაციებმა.
საუკუნის დასასრულისთვის სულ უფრო მეტმა კლასიკურმა მუსიკოსმა თქვა უარი რომანტიკულ ერაში ჩამოყალიბებულ საშემსრულებლო სტილზე და დაიწყო ბახის დაკვრა ბაროკოს ერის ავთენტურ ინსტრუმენტებზე, განხორციელდა ამ პერიოდში გავრცელებული საშემსრულებლო ტექნიკის და ტემპების შესწავლა, ხოლო ინსტრუმენტული ანსამბლების და გუნდების ზომა შემცირდა იმ ზომამდე, რასაც ბახი გამოიყენებდა. BACH მოტივი (სი-ლა-დო-სი, ბახის სახელის მუსიკალური კრიპტოგრამა), რომელსაც კომპოზიტორიც იყენებდა, გამოყენებულ იქნა ათობით კომპოზიციაში, რომელიც მას მიეძღვნა XIX-დან XXI საუკუნემდე. XXI საუკუნეში კომპოზიტორის ჩვენამდე მოღწეული ნამუშევრების სრული კატალოგი ონლაინ რეჟიმში გახდა ხელმისაწვდომი.
XVIII საუკუნე
სიცოცხლეში ბახს ტელემანის, გრაუნის და ჰენდელის თანასწორი რეპუტაცია ჰქონდა. მას წილად ხვდა აღიარება, რაც ავგუსტუს III-ს მიერ კარის კომპოზიტორად დანიშვნაში და ფრიდრიხ დიდის და ჰერმან კარლ ფონ კაიზერლინგის მიერ დაფასებაში გამოიხატა. ასეთ დაფასებასთან წინააღმდეგობაში მოდიოდა ის დამცირება, რისი ატანაც დამქირავებლების მხრიდან თავისივე მშობლიურ ქალაქში, ლაიფციგში უხდებოდა. მოწინააღმდეგეები მას იმდროინდელ პრესაშიც არ აკლდა, მაგალითად, იოჰან ადოლფ შიდე, რომლის აზრითაც, მას ნაკლებად რთული მუსიკა უნდა ეწერა. თუმცა ჰყავდა მომხრეებიც, მაგალითად, იოჰან მატესონი და ლორენც კრისტოფ მიცლერი.
გარდაცვალების შემდეგ პირველ ხანებში ბახის რეპუტაცია, როგორც კომპოზიტორისა, დაეცა. მისი მუსიკა, ახალ, გალანტურ სტილთან მიმართებაში ძველმოდურად მიაჩნდათ. ის უფრო მეტად ახსოვდათ როგორც ვირტუოზი ორღანისტი და პედაგოგი. მის სიცოცხლეში გამოცემული ნაწარმოებების უმეტესობა სწორედ ორღანის ან კლავესინისთვის იყო. ამდენად, მისი, როგორც კომპოზიტორის რეპუტაცია ძირითადად, საკლავირო მუსიკით შემოიფარგლებოდა და ეს უკანასკნელიც, მეტწილად, მხოლოდ საგანმანათლებლო ღირსებებით ფასდებოდა.
ბახის ოჯახის წევრები, რომელთაც მისი ხელნაწერების დიდი ნაწილი მემკვიდრეობით ერგოთ, მათი შენახვით თანაბრად არ იყვნენ დაინტერესებულნი, რამაც მნიშვნელოვანი დანაკარგები გამოიწვია. ასაკით მეორე ვაჟი, კარლ ფილიპ ემანუელ ბახი მამის მემკვიდრეობის შენარჩუნებაზე ყველაზე აქტიურად ზრუნავდა: იყო მისი ნეკროლოგის თანაავტორი, მონაწილეობდა ოთხხმიანი ქორალების გამოცემაში, დადგა რამდენიმე სასცენო ნაწარმოები და ბახის გამოუქვეყნებელი ნაწარმოებების დიდი ნაწილი სწორედ მისი ხელითაა შემონახული. ვილჰელმ ფრიდემანი, უფროსი ვაჟი, ბახის ზოგიერთ კანტატას ჰალეში ასრულებდა ხოლმე, თუმცა, სამსახურის დაკარგვის შემდეგ მის მფლობელობაში არსებული მოზრდილი კოლექციის ნაწილი გაყიდა. ბახის შემოქმედების გავრცელებაში წვლილი შეიტანეს მისმა სტუდენტებმა, მათ შორის იყო კომპოზიტორის სიძე იოჰან კრისტოფ ალტნიკოლი, იოჰან ფრიდრიხ აგრიკოლა, იოჰან კირნბერგერი და იოჰან ლუდვიგ კრებსი. აღსანიშნავია, რომ ყველა ადრეული თაყვანისმცემელი მუსიკოსი არ ყოფილა. მაგალითად, დანიელ იციგი, ფრიდრიხ დიდის კარზე მაღალი თანამდებობის ოფიციალური პირი, ბახს აღმერთებდა. მისი უფროსი შვილები მუსიკას კირნბერგერთან სწავლობდნენ, ხოლო მათი და, სარა, ვილჰელმ ფრიდემან ბახთან, რომელიც 1774-1784 წლებში ბერლინში იმყოფებოდა. სარა იციგ ლევი ბახის ნამუშევრების თავგამოდებული კოლექციონერი და კ. ფ. ე. ბახის მფარველი იყო.
ლაიფციგში ბახის საეკლესიო მუსიკის შესრულება რამდენიმე მოტეტით შემოფარგლებოდა, ხოლო თომასკანტორ იოჰან ფრიდრიხ დოლესის დროს, სრულდებოდა მისი პასიონებიც. გაჩნდა ბახის მოყვარულთა ახალი თაობა. ისინი იკვლევდნენ და იწერდნენ მის მუსიკას, მათ შორის, ისეთი დიდი მასშტაბის ნაწარმოებებს, როგორიცა მესა სი-მინორი და მათ კერძო გარემოში ასრულებდნენ. ერთ-ერთი ასეთი იყო გოტფრიდ ფონ სვიტენი, მაღალი რანგის ავსტრიელი ოფიციალური პირი, რომელმაც უმნიშვნელოვანესი როლი შეასრულა ვენის კლასიკური სკოლის წარმომადგენლებისთვის ბახის მუსიკის გადაცემასა და გაცნობაში. ჰაიდნი ფლობდა კარგად ტემპერირებული კლავირის და სი-მინორული მესის ხელნაწერს და ბახის ძლიერ გავლენას განიცდიდა. მოცარტი ფლობდა ბახის ერთ-ერთი მოტეტის ასლს, გაკეთებული აქვს მისი არაერთი ნაწარმოების ტრანსკრიპცია და წერდა კონტრაპუნქტულ მუსიკას მისი გავლენით. 11 წლის ასაკში ბეთჰოვენი კარგად ტემპერირებულ კლავირს მთლიანად უკრავდა და მოგვიანებით, ბახს ჰარმონიის მამამთავარს უწოდებდა ხოლმე (Urvater der Harmonie).
XIX საუკუნე
ფელიქს მენდელსონმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ბახის მიმართ ინტერესის განახლებაში, როცა 1829 წელს მათეს პასიონი შეასრულა, რითაც ე.წ. ბახის გაცოცხლება (Bach Revival) დაიწყო. 1833 წელს შედგა იოანეს პასიონის პრემიერა, რასაც 1844 წელს სი-მინორული მესის პრემიერა მოჰყვა. გარდა ამ და სხვა საჯარო პერფორმანსების და ბეჭდურ მედიაში სულ უფრ მეტი რაოდენობის ინფორმაციის გამოქვეყნებისა, 1830-იან და 40-იან წლებში მოხდა ბახის ვოკალური ნაწარმოებების გამოცემაც, მათ შორის იყო ექვსი კანტატა, იოანეს პასიონი და სი-მინორული მესა. 1833 წელს პირველად გამოქვეყნდა მრავალი საორღანო ნაწარმოები. 1835 წელს, კარგად ტემპერირებული კლავირის გავლენით თავისი 24 პრელუდიის და ფუგის (Op. 28) წერა დაიწყო ფრედერიკ შოპენმა, ხოლო 1845 წელს რობერტ შუმანმა გამოსცა Sechs Fugen über den Namen B-A-C-H (ექვსი ფუგა სახელზე B-A-C-H). მოხდა ბახის მუსიკის ტრანსკრიპცია და არანჟირება იმდროინდელ გემოვნებასა და საშემსრულებლო პრაქტიკაზე მორგების მიზნით კარლ ფრიდრიხ ცელტერის, რობერტ ფრანცისა და ფერენც ლისტის მიერ. პირველი, დო-მაჟორული პრელუდია კარგად ტემპერირებული კლავირიდან (BWV 846) შარლ გუნომ თავის Ave Maria-ში გამოიყენა. იოჰანეს ბრამსი, ანტონ ბრუკნერი და რიხარდ ვაგნერი ხელს უწყობდნენ ბახის მუსიკის პოპულარიზაციას და აღფრთოვანებით წერდნენ მასზე.
1850 წელს დაარსდა ბახის საზოგადოება (Bach Gesellschaft). საუკუნის ბოლომდე მან კომპოზიტორის შემოქმედების სრული გამოცემა გამოქვეყნა. ამ პერიოდშივე, ფილიპ შპიტამ გამოსცა Johann Sebastian Bach, სტანდარტული წიგნი ბახის ცხოვრებასა და მუსიკაზე. ამ დროისთვის ბახი უკვე მოიხსენიებოდა როგორც პირველი მუსიკის სამ B-ს შორის (ბეთჰოვენთან და ბრამსთან ერთად). მთლიანობაში, XIX საუკუნეში ბახის შესახებ 200-მდე წიგნი გამოიცა. საუკუნის ბოლოსთვის ბახის საზოგადოებები რამდენიმე ქალაქში არსებობდა, ხოლო მისი მუსიკა ყველა მნიშვნელოვან მუსიკალურ ცენტრში იყო შესრულებული.
გერმანიაში ბახის აღზევება მზარდ ნაციონალისტურ და რელიგიურ გრძნობებს დაუკავშირდა. რელიგიური და ბაროკოს მუსიკის განახლებულ პოპულარობას დაუკავშირდა ბახი ინგლისში. საუკუნის დასასრულისთვის ბახის, როგორც ერთ-ერთი უდიდესი კომპოზიტორის რეპუტაცია მყარად იყო ჩამოყალიბებული, როგორც ინსტრუმენტული, ისე ვოკალური მუსიკის თვალსაზრისით.
XX საუკუნე
მეოცე საუკუნეში გაგრძელდა ბახის ნაწარმოებების მუსიკალური და პედაგოგიური ღირსებების აღიარება, რისი მაგალითიც იყო პაბლო კასალსის მიერ ჩელოს სიუიტების შესრულება და ჩაწერა. ბახის მუსიკა შეასრულეს და ჩაწერეს კლასიკური მუსიკის ისეთმა შემსრულებლებმა, როგორიცაა, ჰერბერტ ფონ კარაიანი, არტურ გრუმიო, ჰელმუტ ვალხა, ვანდა ლანდოვსკა, კარლ რიხტერი, I Musici, დიტრიხ ფიშერ-დისკაუ, გლენ გულდი და ა.შ.
საუკუნის მეორე ნახევარში მომხდარი მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო ისტორიულად ავთენტური საშემსრულებლო პრაქტიკის დამკვიდრება და გაძლიერება, რისი წამომწყებიც დირიჟორი ნიკოლაუს ჰარნონკურტი იყო. ბახის საკლავირო მუსიკა კვლავ იმ ინსტრუმენტებზე სრულდებოდა, რომელიც კომპოზიტორისთვის იყო ცნობილი და არა თანამედროვე ფორტეპიანოებზე და XIX საუკუნის რომანტიკულ ორღანებზე. ანსამბლები, რომლებიც ბახის მუსიკას უკრავდნენ ან მღეროდნენ, არა მხოლოდ იყენებდნენ ბაროკოს პერიოდის ინსტრუმენტულ შემადგენლობას და სტილს, არამედ შემცირდნენ იმ ზომამდე, რასაც ბახი გამოიყენებდა თავისი მუსიკის შესრულებისთვის. თუმცა, ისტორიულად აკურატული სტილი ბახის მუსიკის შესრულების ერთადერთი მიმართულება არ ყოფილა. შეიქმნა ფერუჩიო ბუზონის გვიანრომანტიკული სტილის ტრანსკრიპციები, The Swingle Singers-ის ჯაზური ინტერპრეტაციები და სხვადასხვა გაორკესტრებები, მაგალითად, ლეოპოლ სტოკოვსკის ვარიანტი უოლტ დისნეის ფანტაზიას დასაწყისში და სინთეზატორების გამოყენებითაც კი, მაგალითად, უენდი კარლოსის Switched-On Bach.
ბახის მუსიკამ სხვა ჟანრებზეც მოახდინა გავლენა. ჯაზ-მუსიკოსები, როგორიცაა ჟაკ ლუსიე, იან ანდერსონი, ური კეინი და Modern Jazz Quartet ასრულებდნენ მისი ნაწარმოებების ჯაზურ ვერსიებს. XX საუკუნის არაერთი კომპოზიტორის მუსიკაში არის ბახის გავლენა, მათ შორის, ეჟენ იზაის ექვსი სონატა სოლო ვიოლინოსთვის, დიმიტრი შოსტაკოვიჩის 24 პრელუდია და ფუგა, ჰეიტორ ვილა-ლობოსის Bachianas Brasileiras. მის შესახებ გამოქვეყნდა მრავალი წერილობითი ნაშრომი, მათ შორის, Neue Bachgesellschaft-ის Bach Jahrbuch, აგრეთვე, სხვადასხვა კვლევა და ბიოგრფია ალბერტ შვაიცერის, ჩარლზ სტენფორდ ტერის, ჯონ ბატის, კრისტოფ ვოლფის ავტორობით. ბახის სრული კატალოგის (BWV) პირველი ვერსია 1950 წელს გამოიცა. წიგნმა Gödel, Escher, Bach მისი მუსიკა უფრო ფართო პერსპექტივაში დაანახა მკითხველს. 1990 წლებში ბახის მუსიკა სისტემატურად ისმინებოდა, სრულდებოდა, გადაიცემოდა, ხდებოდა მისი არანჟირება, ადაპტაცია და კომენტირება. 2000 წელს, ბახის დაბადებიდან 250 წლისთავთან დაკავშირებით, სამმა სხვადასხვა ხმის ჩამწერმა კომპანიამ მისი ნაწარმოებების სრული აუდიო-კატალოგი გამოუშვა.
ბახის მუსიკა ვოიაჯერის ოქროს ფირფიტაზე სამჯერაა წარმოდგენილი — უფრო მეტჯერ, ვიდრე ნებისმიერი სხვა კომპოზიტორისა. XX საუკუნეში გაიხსნა მისი რამდენიმე ქანდაკება, მისი სახელი ეწოდა ქუჩებს და კოსმოსურ ობიექტებს. დაარსდა მისი სახელობის მუსიკალური ანსამბლები, მათ შორის, Bach Aria Group, Deutsche Bachsolisten, Bachchor Stuttgart და Bach Collegium Japan. რამდენიმე კონტინეტზე ჩატარდა ბახის ფესტივალები და დაწესდა მისი სახელობის კონკურსები და ჯილდოები, მაგალითად, იოჰან სებასტიან ბახის საერთაშორისო კონკურსი და მუსიკის სამეფო აკადემიის ბახის ჯილდო.
XXI საუკუნე
XXI საუკუნეში ბახის მუსიკა ონლაინ გახდა ხელმისაწვდომი, მაგალითად, მუსიკალური ნოტების საერთაშორისო ბიბლიოთეკის პროექტის ფარგლებში. ბახის ციფრულ ვებგვერდზე განთავსებულია მისი ხელნაწერების ციფრული ასლები მაღალი რეზოლუციით. არსებობს ვებგვერდები, რომლებიც სპეციალურად ბახს და მის შემოქმედებას ეძღვნება.
ამ საუკუნეში ბახის ბიოგრაფიები გამოაქვეყნეს პიტერ უილიამსმა და დირიჟორმა ჯონ ელიოტ გარდინერმა. კლასიკური მუსიკის საუკეთესო ნიმუშების მიმოხილვები, როგორც წესი, მოზრდილი რაოდენობით ბახის მუსიკას შეიცავს. მაგალითად, The Telegraph-ის კლასიკური მუსიკის საუკეთესო ჩანაწერების სიაში, რომელიც 168 ჩანაწერს მოიცავს, ბახის მუსიკა უფრო მეტი რაოდენობითაა წარმოდგენილი, ვიდრე ნებისმიერი სხვა კომპოზიტორის.
2019 წლის 21 მარტს, ბახის 334-ე დაბადების დღე Google Doodle-ითაც აღინიშნა. Google-მა ლოგო ჩაანაცვლა თამაშით, რომელიც მომხმარებლებს, ხელოვნური ინტელექტის დახმარებით, ბახის სტილში ნაწარმოებების შექმნის და ჰარმონიზების საშუალებას აძლევდა. ბახის 306 ქორალის ჰარმონიზაციაზე დაყრდნობით შექმნილი სპეციალური ალგორითმი მომხმარებლის მიერ შექმნილ ორტაქტიან მელოდიას ოთხხმიან ჰარმონიზაციას უკეთებდა. აღნიშნული Doodle მსოფლიოს უმეტეს ნაწილში იყო ნაჩვენები, ცენტრალური და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ზოგიერთი ნაწილის და ახალი ზელანდიის გარდა.
დაკრძალვის ადგილი
ბახი თავდაპირველად ლაიფციგში, წმ. იოანეს ძველ სასაფლაოზე დაკრძალეს. დაახლოებით 150 წლის განმავლობაში მისი საფლავი აღნიშნული არ იყო. 1894 წელს მის ნეშტს მიაკვლიეს და წმ. იოანეს ეკლესიაში გადაასვენეს. ეს შენობა II მსოფლიო ომის დროს მოკავშირეთა მიერ წარმოებული დაბომბვის დროს მთლიანად დაინგრა, ამიტომ 1950 წელს ბახის ნეშტი ამჟამინდელ განსასვენებელში, წმ. თომას ეკლესიაში გადაიტანეს. მოგვიანებით, კვლევამ ეჭვქვეშ დააყენა, რეალურად ეკუთვნის თუ არა ამ საფლავში მოთავსებული ნეშტი ბახს.
ხსენება პროტესტანტულ ეკლესიებში
ეპისკოპალური ეკლესია ბახს 28 ივლისს, ჰენდელთან და ჰენრი პერსელთან ერთად იხსენიებს. იმავე დღეს, ჰენდელთან და ჰაინრიხ შუცთან ერთად არის მისი ხსენება ლუთერანულ ეკლესიაში.
ქრომატიული ფანტაზია და ფუგა, BWV 903
ასრულებს კევინ მაკლეოდი
გოლდბერგის ვარიაციები
ასრულებს მეჰმეთ ოკონსარი (ფორტეპიანო)
სონატა №3 G-მინორი, ვიოლა და გამბას და კლავესინისთვის, BWV 1029
ასრულებს ჯონ მიშელი
ფუგის ხელოვნება
ასრულებს მეჰმეთ ოკონსარი კლავესინსა და ორღანზე
ორმაგი სავიოლინო კონცერტი D-მინორი, BWV 1043
ასრულებს ადვენტის კამერული ორკესტრი, დეივიდ პერი და როქსანა პაველ გოლდშტაინი (ვიოლინოები)
Wachet auf, ruft uns die Stimme, BWV 140
ასრულებს მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტის გუნდი, დირიჟორი უ. კატერი
მესა B-მინორი
ასრულებენ: სოლომია დროზდი (ვოკალი), პეტრო ტიტიაევი (ვიოლინო) და ივან ოსტაპოვიჩი (ორღანი)
პრელუდია და ფუგა A-მინორი, BWV 543
ასრულებს ნოა ჰორნი 1974 წლის დირკ ფლენტროპის ორღანზე ობერლინის კონსერვატორიაში
ჩელოს სიუიტა №1, BWV 1007
ასრულებს ჯონ მიშელი
სქოლიო
კატეგორია:გერმანელი კომპოზიტორები კატეგორია:დაბადებული 31 მარტი კატეგორია:დაბადებული 1685 კატეგორია:გარდაცვლილი 28 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1750
მალაიზიის გერბი
thumb|მალაიზიის გერბი|alt=Coat of arms of Malaysia.svg მალაიზიის გერბი — გამოხატავს უკანა ფეხზე მდგარ ორ ვეფხვს. ვეფხვი წარმოადგენს სიმამაცისა და ძალის სიმბოლოს. თითოეული ვეფხვი ცალი ფეხით ეყრდნობა ყვითელ ლენტს, რომელსაც აწერია დევიზი მალაიურ ენაზე — ”ძალა ერთობაშია!” დევიზი ორჯერ მეორდება — ლათინურზე და ”ჯავიზე” (არაბიზირებულ დამწერლობაზე), დანარჩენი თათებით კი იჭერს ფარს. ფარს თავზე ადგას ყვითელი მთვარე და ვარსკვლავი, რომლიდანაც 14 თანასწორი სხივი გამოედინება. ფარზე გამოსახულია 5 ეროვნული ხანჯალი. ისისნი წარმოადგენს 5 არაფედერაციულ მალაიურ სამთავროს (ჯოჰორი, ფედაჰი, პერლისი, კელანტანი და ტრენგანუ). მარცხნივ, ფარის თავზე გამოსახულია ქოქოსის პალმა და ხიდი წყალზე. ხიდი წარმოადგენს პენანგის შტატის სიმბოლოს, მარჯვნივ გამოსახულია მალაკის ხე — მალაკის შტატის სიმბოლო, რომლებიც ადრე შედიოდნენ სტრეიტს-სეტლმენტსის კოლონიაში. ცენტრში მარცხნიდან მარჯვნივ თანაბარი ზომის წითელი, შავი, თეთრი და ყვითელი სწორკუთხედები — ყოფილი მალაკის ფედერაციულ სამთავროთა ფერები: თეთრი და შავი — პახანგის, წითელი და ყვითელი — სელანგორის, შავი, თეთრი და ყვითელი — პერაკის, წითელი, შავი და ყვითელი — ნეგერი-სემბელანის. ქვემოთ და მარცხნივ — საბაჰის შტატის სიმბოლო, მარჯვნივ ფრინველი — მარტორქა, სარავაკის შტატის სიმბოლო, მათ შორის მოთავსებულია ეროვნული ყვავილი — ჰიბისკუსი („ბუნგა რაია“).
გალერეა
კატეგორია:მალაიზიის ეროვნული სიმბოლოები კატეგორია:სახელმწიფო გერბები
აფეთქება კრწანისის საწვრთნელ ბაზაზე (2011)
აფეთქება კრწანისის საწვრთნელ ბაზაზე (11:00 სთ, 11 იანვარი, 2011, კრწანისი, საქართველო) — ნაღმტყორცნის ჭურვის აფეთქების შემთხვევა თავდაცვის სამინისტროს კრწანისის სასწავლო ცენტრის საწვრთვნელ პოლიგონზე, პირველი საარტილერიო ბრიგადის ნაღმმტყორცნელთა ბატალიონში. აფეთქების შედეგად დაიღუპა სამი ჯარისკაცი და დაიჭრა 13. დილის 11:00 საათისთვის წვრთვნის დროს აფეთქდა 120 მმ–იანი ნაღმმტყორცნის ჭურვი, რაც ოფიციალური წინასწარი ინფორმაციით „სავარაუდოდ წვრთნის დროს დაშვებულმა ტექნიკურმა შეცდომამ გამოიწვია“.
დაშავებული ჯარისკაცები რუსთავის ცენტრალურ საავადმყოფოში და გორის სამხედრო ჰოსპიტალში გადაიყვანეს. ამჟამად მიმდინარეობს გამოძიება, რომელსაც აწარმოებს თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო პოლიცია და გენერალური ინსპექცია. წინასწარი გამოძიებით შემთხვევა გამოწვეულია უსაფრთხოების ნორმების დარღვევით, რის გამოც დაკავებულია სამი პასუხისმგებელი სამხედრო პირი.
სქოლიო
კატეგორია:აფეთქებები საქართველოში
ალჟირი 1996 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ალჟირმა ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მერვედ 1996 წელს, აშშ-ის ქალაქ ატლანტაში იასპარეზა. ამ თამაშებზე მათ 2 ოქროსა და 1 ბრინჯაოს მედალი მოიპოვეს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქვეყნები 1996 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:ალჟირი ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:აფრიკის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ჭალისოფელი
გეოგრაფიული სახელი ჭალისოფელი შეიძლება აღნიშნავდეს:
ჭალისთავი
ჭალისთავი — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ცაგერის მუნიციპალიტეტში, ქვედა ცაგერის თემში. მდებარეობს მდინარე ცხენისწყლის ხეობაში, ზღვის დონიდან 500 მეტრზე, ცაგერიდან დაშორებულია 4 კილომეტრით.
სქოლიო
კატეგორია:ცაგერის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მარიანო ბაპტისტა
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:ბოლივიის პრეზიდენტები კატეგორია:დაბადებული 16 ივლისი კატეგორია:დაბადებული 1832 კატეგორია:გარდაცვლილი 19 მარტი კატეგორია:გარდაცვლილი 1907
მამამთავრიშვილი
საკუთარი სახელი მამამთავრიშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
ჰერსტ ტაუერი
შენობის პროექტი არქიტექტურულ ფირმას ფოსტერი და პარტნიორები ეკუთვნის; შენობას 42 სართული აქვს, 182 მეტრია და 80.000 მ² საოფისე ფართი აქვს. უჩვეულო სამკუთხა პერიმეტრი, რომელსაც ასევე დიაგრიდს უწოდებენ 9500 მეტრულ ტონა სტრუქტურულ ლითონს მოითხოვდა, რაც მშენებელთა ცნობით სტანდარტულზე 20%-ით ნაკლებია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ნიუ-იორკის არქიტექტურა
მოხნეჭილა
მოხნეჭილა — მთა საქართველოში, იმერეთის მხარეში. მდებარეობს ხარაგაულისა და ბაღდათის მუნიციპალიტეტების საზღვარზე მდებარეობს მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ ტოტზე, მდინარე ხანისწყლის მარჯვენა შენაკადების — ლაიშურისა და საკრაულის წყალგამყოფზე. სიმაღლე 1721 მ. აგებულია ეოცენური ვულკანური წყებებით. მთა მოხნეჭილის კალთები შემოსილია ფოთლოვანი ტყით.
სქოლიო
კატეგორია:იმერეთის მხარის მთები
სუფილულიუმა I
სუფილულიუმა I — ხეთების სამეფოს მეფე, ძე თუთხალია III-ისა (შესაძლოა II-ისა). ხეთების ახალი სამეფოს დამაარსებელი. იმეფა დაახლ. ძვ. წ. 1380-1340 წწ. სუფილულიუმას დროს ხეთების სახელმწიფომ დიდ პოლიტიკურ ძლიერებას მიაღწია. ილაშქრა ჩრდილოეთ შუამდინარეთსა და ჩრდილოეთ სირიაში, რითაც მეტოქეობა გაუწია ეგვიპტეს. დაიპყრო მითანი და მიწასთან გაასწორა მისი დედაქალაქი ვაშუქანი, შეიჭრა სირიაში და დაამხო ხალაფი (ახლანდ. ჰალაბი), ალალახი (ახლანდ. თელ-აჩანა), ქარხემიში და სხვა. ვასალური ხელშეკრულება დაადებინა მითანის, ნუხაშეს, ამურუს, ქარხემიშის, ქიცვათნის, ხაიასისა და უგარითის მეფეებს. სუფილულიუმას სამხედრო ლაშქრობები აღწერილია მისი ძმის – მურსილი II-ის მიერ შედგენილ ე. წ. „სუფილულიუმას ანალებში“.
ცხვირისატეხელა
ცხვირისატეხელა (Adonis) — მცენარეთა გვარი ბაიასებრთა ოჯახისა. ერთ- ან მრავალწლოვანი ბალახებია. ცნობილია 20-მდე სახეობა. ველურად იზრდებიან შუა და სამხრეთ ევროპაში, ციმბირსა და აღმოსავლეთ აზიაში. საქართველოში 4 სახეობაა (მ. შ. ერთი სარეველა — Adonis flammeus).
გაზაფხულის ცხვირისატეხელა (Adonis vernalis) თავისი დიდი ყვითელი ყვავილებით დამახასიათებელი მცენარეა ტყე-ველის და ველის ზონისთვის. გამხმარი ბალახი გულის გლიკოზიდებს შეიცავს და მედიცინაში იყენებენ.
ლიტერატურა
კატეგორია:ბაიასებრნი
საქსაი
საქსაი (Сәкрәй) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის ბაიმაკის რაიონში.
2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 18 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ ბაიმაკიდან დაშორებულია 63 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია სიბაი, რომელიც დაშორებულია 122 კმ-ით.
2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას ბაშკირები შეადგენენ (100 %).
სქოლიო
კატეგორია:ბაიმაკის რაიონის სოფლები
სუფილულიუმა II
250px|მინიატიურა|სუფილულიუმა II-ის რელიეფი [[ხათუსადან.]] სუფილულიუმა II — ხეთების სამეფოს უკანასკნელი მეფე. განახორციელა რამდენიმე სამხედრო ლაშქრობა. მიუხედავად ამისა მის დროს ხეთების სამეფო პოლიტიკურად და ეკონომიკურად დასუსტდა.
ლიტერატურა
კატეგორია:ხეთების მეფეები
ირაკლი წერეთელი (მრავალმნიშვნელოვანი)
ირაკლი წერეთელი შეიძლება აღნიშნავდეს:
მოჯალაბე
მოჯალაბე — ყმა გლეხთა უმდაბლესი სოციალური კატეგორია XVII-XIX საუკუნეების დასავლეთ საქართველოში. დოკუმენტებში მოჯალაბე ზოგჯერ იწოდება მესადგომედ ან მოსახლედ. მოჯალაბე იყო ტყვე, ნამზითი ან ნასყიდი ადამიანი. მას საკუთარი მიწა და კარ-მიდამო არ გააჩნდა, თავისი ოჯახით მებატონის კარზე ცხოვრობდა, მის სრულ განკარგულებაში იყო და ყველაზე მძიმე და სათაკილო სამუშაოებს ასრულებდა (ღორის მწყემსვა, შეშის დამზადება, ღომის ცეხვა). ბატონს შეეძლო მოჯალაბის ოჯახის წევრები ცალ-ცალკე გაეყიდა. მოჯალაბეს ქალიშვილის გათხოვებაც ეკრძალებოდა. იგი თითქმის მონურ მდგომარეობაში იყო იმ განსხვავებით, რომ ბატონს მისი მოკვლის უფლება არ ჰქონდა. გლეხის გადაყვანა მოჯალაბის კატეგორიაში სასჯელის ერთ-ერთ უმძიმეს ზომად ითვლებოდა. მოჯალაბე ყმობიდან განთავისუფლდა სხვა გლეხებთან ერთად საგლეხო რეფორმის დროს.
დაგლას ბეიდერი
დაგლას რობერტ სტიუარტ ბეიდერი (1910–1982) — მეორე მსოფლიო ომის გმირი.
ადრეული წლები
დაგლასი დაიბადა ლონდონში 1910 წელს. ბიძამისი სირილ ბერჯი პირველი მსოფლიო ომის დროს ბრიტანეთის სამეფო–საჰაერო კორპუსის პილოტი იყო, ამიტომ არავინ გაოცებულა, როდესაც ახალგაზრდა ბეიდერი კრენუელის სამეფო–საჰაერო სკოლაში შევიდა. გულდასმით სწავლასთან ერთად კარგი სპორტსმენიც იყო — კრიკეტსა და რაგბიში სამხედრო–საჰაერო ძალების ნაკრებში თამაშობდა.
1930 წელს, სკოლის წარმატებით დამთავრების შემდეგ, დაგლასი კენლის 23–ე ესკადრილიაში გაგზავნეს, სადაც ძალიან მალე უმაღლესი პილოტაჟის ოსტატის წოდება მოიპოვა. მას განსაკუთრებით კარგად გამოსდიოდა უმაღლესი საპილოტაჟო ფიგურა ,,კასრის" შესრულება, თანაც წარმოუდგენლად დაბალ 15 მ|მეტრ სიმაღლეზე. მისი ეს მიღწევა დღესაც დაუძლეველია მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნის ექსტრაკლასის პილოტებისათვის.
უბედური შემთხვევა
ესკადრილიაში ჩარიცხვიდან ერთი წლის შემდეგ, სავარჯიშო ფრენისას ბეიდერის ბიპლანის ფრთა მიწას წამოედო. თვითმფრინავი მიწაზე დაენარცხა და ნამსხვრევებად იქცა. მფრინავი გადაარჩინეს, ექიმებს მისთვის სიცოცხლის შესანარჩუნებლად ორივე ფეხის მოკვეთა მოუხდათ: ერთი მუხლზევით, მეორე ქვემოთ.
გამოჯანმრთელება
ბეიდერი გამოჯანმრთელდა, მაგრამ როცა გაიგო, ინვალიდად იქცა, თავის მოკვლა სცადა. ამ შემთხვევამ სამეფო სამხედრო–საჰაერო ძალების ხელმძღვანელობის ყურადღება მიიპყრო და უფროსობამ უპრეცედენტო გადაწყვეტილება მიიღო – ბეიდერს ნება დართეს სამეფო ავიაციის შემადგენლობაში დარჩენილიყო, თუმცა მხოლოდ ხმელეთზე სამუშაოებისათვის.
ექიმებმა მისთვის პროთეზები დაამზადეს და დაგლასმა თავიდან ისწავლა სიარული. ნახევარი წლის შემდეგ იგი უკვე მყარად იდგა "ახალ" ფეხებზე და სწავლობდა ავტომანქანის მართვას,მეუღლესთან – ტელმასთან ცეკვას და თვითმფრინავის მართვას.
1932 წელს ბეიდერმა გადაწყვიტა, რა თქმა უნდა, არაოფიციალურად – ბიპლანით საკონტროლო გაფრენა შეესრულებინა. მისი მეგობარი, რომელიც უკანა კაბინაში იჯდა, თვალს ადევნებდა ბეიდერს აფრენიდან დაჯდომამდე. ამ შემთხვევიდან ცოტა ხნის შემდეგ გმირმა მფრინავმა ოფიციალური პირებისაგან მისი ფრენის ტექნიკის შემოწმობა მოითხოვა. გამოცდამ ბრწყინვალედ ჩაიარა და ბეიდერი ისევ მოავლინეს პილოტაჟის ცენტრალურ სკოლაში, მომდევნო გაფრენაც წარმატებით დასრულდა, მაგრამ სამხედრო ექიმები კატეგორიულები იყვნენ: უფეხო არ შეიძლებოდა სამხედრო მფრინავი ყოფილიყო.
სემიონოვო (ბაშკირეთი)
2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 329 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ ბაიმაკიდან დაშორებულია 68 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია სიბაი, რომელიც დაშორებულია 11 კმ-ით.
2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას ბაშკირები შეადგენენ (100 %).
სქოლიო
კატეგორია:ბაიმაკის რაიონის სოფლები
ლარისის ნომი
ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი ლარისა.
მუნიციპალიტეტები
პერიფერიული ერთეული ლარისა იყოფა 6 მუნიციპალიტეტად. მარცხნივ|150პქ
გეოგრაფია
ლარისა არის სიდიდით მეორე ნომი საბერძნეთში, ფართობით ჩამორჩება მხოლოდ ეტოლია და აკარნანიას. იგი მოიცავს თესალიის პერიფერიის დაახლოებით ერთი მესამედს. ჩრდილო-დასავლეთით ესაზღვრება კოზანის ნომს, ჩრდილო-აღმოსავლეთით პიერიას, აღმოსავლეთით ეგეოსის ზღვას, სამხრეთ-აღმოსავლეთით მაგნესიას, სამხრეთით ფტიოტიდას, სამხრეთ-დასავლეთით კარდიცას და დასავლეთით ტრიკალას.
ყველაზე მაღალი მთა საბერძნეთში, ოლიმპო (2,917 მ) მდებარეობს ლარისას ნომის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. ჩრდილოეთ ნაწილი ტყითაა დაფარული.
კლიმატი
ლარისას ნომში არის ძირითადად ხმელთაშუა ზღვის კლიმატი, ცხელი ზაფხულითა და ზომიერი ზამთრით. ზამთარი მკარია მთის რაიონებში, განსაკუთრებით ჩრდილოეთით და ოლიმპოს მთაზე. ყველაზე მაღალი ტემპერატურა მთელი ისტორიის განმავლობაში იყო 45.2 °C და ყველაზე ცივი -21,6 °C.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საბერძნეთის ნომები
პედრუ I (ბრაზილია)
პედრუ I (Pedro I; დ. 12 ოქტომბერი, 1798, ლისაბონი, პორტუგალია — გ. 24 სექტემბერი, 1834, ლისაბონი, პორტუგალია) — ბრაზილიის იმპერატორი 1822–1831 წლებში, ასევე პორტუგალიის მეფე ბრაგანსის დინასტიიდან 1826–1828 წლებში პედრუ IV-ის სახელწოდებით. მამამისის გარდაცვალებიდან მალევე ტახტი გადასცა საკუთარ შვილს მარია II-ს.
1808 წელს მამამისთან ერთად გაიქცა სამხრეთ ამერიკაში, ბრაზილიაში, რომელ ქვეყანასთანაც იქნა დაკავშირებული მთელი მისი ცხოვრება. 1820 წელს ესპანეთში და პორტუგალიაში რევოლუციის შემდეგ ბრაზილიაშიც, ისევე როგორც მთელს სამხრეთ ამერიკაში დაიწყო სერიოზული არეულობები. რიო-დე-ჟანეიროს მოსახლეობასა და ოფიცრებს შორისაც ბევრი აღმოჩნდა დამოუკიდებლობის მომხრე. პედრუმ თანაუგრძნო მათ გეგმებს და ამით გახდა მათი ლიდერი. 1821 წელს ჟუან VI დაბრუნდა პორტუგალიაში, ხოლო პრინცი დატოვა საკუთარ თავთან და კოლონიის მმართველობის სათავეში. 1822 წელს პედრუმ მოიწვია სატათბირო ასამბლეა და დაავალა მათ მიეღოთ ბრაზილიის კონსტიტუცია. ივნისში მოიწვია დამფუძნებელი კრება და ბრაზილიელებს მოუწოდა დამოუკიდებლობისაკენ. დამოუკიდებლობის ლოზუნგი ასეთი იყო "დამოუკიდებლობა ან სიკვდილი". ოქტომბერში რიო-დე-ჟანეიროს მცხოვრებლებმა პედრუ იმპერატორად გამოაცხადეს.
1823 წელს მისი ხელისუფლება ბრაზილიის ყველა პროვინციამ აღიარა. 1825 წელს პორტუგალიის მეფე, ჟუან VI-მ აღიარა ბრაზილიის დამოუკიდებლობა.
ამ მოვლენის შემდეგ პედრუ საკმაოდ შეიცვალა, იმპერატორმა უარყო დეპუტატთა პალატა, გადააყენა მინისტრები და თავს გრძნობდა როგორც შეუზღუდავი მონარქი.
ზუსტად ამ პერიოდში პორტგალიიდან მოვიდა ცნობა ჟუან VI-ის გარდაცვალების შესახებ. ტახტი გადაეცა პედრუს როგორც მის უფროს შვილს. ელოდებოდნენ, რომ პედრო უარს იტყოდა თვის პატარა ძმის მიგელის სასარგებლოდ, მაგრამ იგი სხვანაირად ფიქრობდა. 1828 წლის მარტში უარი თქვა პორტუგალიის ტახტზე თავისი ქალიშვილის მარიას სასარგებლოდ, რომელიც სულ 7 წლის იყო. რათა შეერიგებინა ყველა პარტია, მან საკუთარი შვილის დანიშვნა გამოაცხადა თავის ძმაზე მიგელზე, რომელიც ავსტრიაში იმყოფებოდა. მაგრამ ყველაფერი ისე არ ხდებოდა როგორც პედრუს უნდოდა. 1828 წელს მიგელი დაბრუნდა პორტუგალიაში მოაწყო გადატრიალება, მარია გადააყენა და თავი გამოაცხადა მეფედ. მარია ქვეყნიდან გაიქცა. პედრუს, მარიას და მიგელის მომხრეებს შორის გამართულ ბრძოლას საბოლოოდ 1834 წელს მარიას მეორედ გამეფება მოჰყვა.
1831 წელს პედრუმ დაკარგა ბრაზილიის ტახტიც და დაბრუნდა ევროპაში.
ლიტერატურა
კატეგორია:პორტუგალიის მეფეები კატეგორია:ბრაზილიის იმპერატორები კატეგორია:დაბადებული 12 ოქტომბერი კატეგორია:დაბადებული 1798 კატეგორია:გარდაცვლილი 24 სექტემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1834 კატეგორია:ტუბერკულოზით გარდაცვლილები კატეგორია:ტახტიდან გადამდგარი მონარქები
მოსკოვის ცირკი
მოსკოვის ცირკი — მოსკოვის გასართობი დაწესებულება. საცირკო სანახაობები მოსკოვში ძველი დროიდან იმართებოდა. XV-XVII საუკუნეებში წარმოდგენებს მართავდნენ სკომოროხები, ასევე საზღვარგარეთული ცირკები. 1830 წეკლს მუშაობდა ცირკი შაპიტო. 1880 წელს გაიხსნა ა. სალამონსკის ცირკი. 1886 წლიდან წარმოდგენებს მართავდნენ ძმები ნიკიტინები, რომლებმაც 1911 წელს გახსნეს მეორე ცირკი. 1919 წელს ცირკი სახელმწიფო გახდა. 1971 წლამდე მხოლოდ ერთი ცირკი მოქმედებდა, 1971 წელს გაიხსნა მეორე ცირკი.
ლიტერატურა
კატეგორია:მოსკოვის კულტურა
თაგისქენი
თაგისქენი — სამაროვანი ყაზახეთში, ამავე სახელწოდების პლატოზე, ყიზილორდის ოლქში. აღმოჩენილ იქნა 1959 წელს და გათხრილ იქნა 19601963 წლებში.
გაითხარა ორი კომპლექსი. ჩრდილოეთ თაგისქენი ძვ. წ. IX-VIII საუკუნეების ბელადების ნეკროპოლია. მიცვალებულები დაკრძალულნი იყვნენ ალიზის მავზოლეუმებში. აღმოჩენილია სამკაული, იარაღი, ჭურჭელი. განათხარი მასალის მიხედვით თაგისქენის მოსახლეობას კავშირი ჰქონდა შუა აზიის სამხრეთ რაიონების მაღალ კულტურასთან.
სამხრეთი თაგისქენი ძვ. წ. VII-V საუკუნეების საკი ტომების გორსამარხებს წარმოადგენს. დამახასიათებელია მიწისზედა ნაგებობანი, ხითა და ლელით გადახურული ორმოსამარხები. იცოდნენ მიცვალებულის როგორც დამარხვა, ასევე დაწვა. სამარხებში აღმოჩნდა ცხენის მდიდარი აღკაზმულობა, მრგვალი სარკეები, ქვის სამსხვერპლოები, ისრისპირები, ხისქარქაშიანი გრძელი სატევრები, ხელით ნაძერწი თიხის ჭურჭელი და სხვა. ნაკეთობათა უმრავლესობა ბრინჯაოსია.სამარხების კონსტრუქცია და დაკრძალვის რიტუალში ცეცხლის გამოყენება მიუთითებს კავშირზე ჩრდილოეთ თაგისთენურსა და საკურ დაკრძალვის წესებს შორის. სამხრეთ თაგისთენის მატერიალურ კულტურაში შეიმჩნევა კავშირი სამხრეთ ურალისპირეთის სავრომატებთან, ყაზახეთის სტეპების საკებთან და სამხრეთ ციმბირის სკვითური ტიპის კულტურებთან
ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზახეთის ისტორია
უხაი
უხაი (乌海市, Uhai.svgÜqai qota, მონღოლური კილირული: Үхай хот) — საოლქო დონის ქალაქი და რეგიონული ცენტრი შიდა მონღოლეთის ავტონომიურ რაიონში, ჩინეთი. ეს რეგიონის მასშტაბით ყველაე პატარა საოლქო დონის ქალაქია. ქალაქი მდებარეობს ორდოსის უდაბნოსა და გობის უდაბნოს შორის, მდინარე ხუანხეს ორივე ნაპირზე. უხაი არის იმ მცირე რაოდენობის ქალაქებს შორის, რომელთა ანტიპოდებიც დასახლებულ პუნქტს წარმოადგენენ. ამ ქალაქის ანტიპოდი არის ვალდივია, რომელიც ჩილეში მდებარეობს.
ისტორია
თანამედროვე უხაის ტერიტორიაზე მდებარეობდა ორი მცირე ზომის ქალაქი: უდა, რომელიც ხუანხეს (ასევე ცნობილი, როგორც ყვითელი მდინარე) დასავლეთ ნაწილზე იყო გაშენებული და ხაიბოვანი, რომელიც ამავე მდინარის აღმოსავლეთ ნაწილზე მდებარეობდა. უდა გახდა ნახშირის მომპოვებელი ქალაქი დაახლოებით 1864 წლისათვის, როდესაც აქ ჩინელი მუშები დასახლდნენ. ცოტა მოგვიანებით, დაახლოებით 1900 წლისათვის ხაიბოვანი ჩინელმა ფერმერებმა გააშენეს. უდა და ხაიბოვანი უხაიში 1976 წელს გაერთიანდნენ.
დემოგრაფია
უხაის საოლქო დონის ქალაქის ფართობი 1754 კვადრატული კილომეტრია. 2017 წლის მონაცემებით ქალაქში 631 000 ადამიანი ცხოვრობდა.
კლიმატი
უხაისათვის დამახასიათებელია არიდული ჰავა (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია: BWk). ქალაქისათვის ზამთრობით დამახასიათებელია ძალიან ცივი და მშრალი ამინდი, ხოლო ზაფხულობით ცხელა. გაზაფხული ქალაქში მშრალია, რასაც ქვიშის შტორმი ერთვის. ზაფხული ძალიან ცხელია, თუმცა ნალექის უმეტესობაც სწორედ ამ პერიოდში, კერძოდ კი ივლისსა და აგვისტოში მოდის.
ეკონომიკა
ქალაქის ეკონომიკა მეტწილად დამოკიდებულია ნახშირის მოპოვებასა და ელექტროენერგიის გამომუშავებაზე. უხაიში ასევე განვითარებულია ლითონების დამუშავებისა და ქიმიური ინდუსტრიები. სასოფლო-სამეურნეო ნაწარმიდან ქალაქში მოჰყავთ: ყურძენი, განვითარებულია მეღვინეობა და დამატებით აწარმოებენ რძის ნაწარმს. უხაი მდებარეობს პაოთოუსა და ლანჭოუს დამაკავშირებელ რკინიგზაზე. ქალაქში 2003 წელს გაიხსნა აეროპორტი.
მთა ჭუოწის მიმდებარედ აღმოჩენილია კლდეზე კვეთის ნიმუშები, რომლებიც სიას დინასტიის, შანის დინასტიის, ჯოუს დინასტიის, ასევე ხანის დინასტიის პერიოდშია შექმნილი.
ტრანსპორტი
უხაი მდებარეობს ხუანხეს („ყვითელი მდინარე“) მთავარ სარკინიგზო მარშრუტზე, რომელიც შიდა მონღოლეთს ჩინეთის ცენტრალურ და სამხრეთ ნაწილებთან აკავშირებს. ბეიჯინგიდან უხაიმდე მატარებლით მგზავრობისათვის დაახლოებით 20 საათია საჭირო და მგზავრობის ღირებულება 250 ჩინური იუანიდან (მე-2 კლასი) 480 იუანამდე (1-ლი კლასი) იცვლება. უხაის მეზობელი პაოთოუდან მგზავრობის ღირებულება 53 იუანია და გადაადგილებისათვის ოთხი საათია საჭირო.
ასკინოს რაიონი
ასკინოს რაიონი (Асҡын районы; Аскинский район) — მუნიციპალური რაიონი ბაშკირეთის რესპუბლიკაში, რუსეთის ფედერაცია. რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრია სოფ. ასკინო, რომელიც მდებარეობს უფიდან 213 კილომეტრში.