cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
შუახმელეთის ხალხები
ელდარები
ელდარები მრავალწლიან მოგზაურობაში გაჰყვნენ ორომეს, რომელსაც ყველა ვალარზე მეტად ენდობოდნენ. ორომეს მრავალი საქმე ჰქონდა, ასე რომ, ის მათ ხშირად მარტოს ტოვებდა, უცნობი სამყაროთი შეშინებული ელფები კი მის მოსვლამდე არსად მიდიოდნენ, რის გამოც მოგზაურობა ძლიერ გაჭიანურდა. ელფებზე ძლიერ იმოქმედა ნისლიან მთებთან მიახლოებამ, მათი სიმაღლით შეშინებული ბევრი ელფი გაიქცა ან ჩამორჩა, ამის გამო, შუახმელეთის დასავლეთში ბევრად ცოტანი და სხვადასხვა დროს მივიდნენ: სულ პირველად დიდი ზღვის სანაპიროსთან მივიდნენ ვანიარები (მშვენიერნი) ინგვეს მეთაურობით, შემდეგნი იყვნენ ნოლდორები (ბრძენნი) ფინუეს მეთაურობით და ბოლოს მივიდნენ ტელერები (უკანასკნელნი). ტელერები გზაში რამდენიმე ტომად დაიყვნენ: ფალმარებად (ზღვის ელფები) (ამანში წავიდნენ ოლვეს მეთაურობით), ფალატრიმებად (ყურის ელფები) (კირდანის მეთაურობით ბრიტომბარის და ეგლარესტის ნავსადგურებში დასახლდნენ) და ნანდორებად (უკან დაბრუნებულები, ასევე ცნობილნი არიან როგორც ტყის ელფები) (ლენვეს მეთაურობით ანდუინის ტყეებში დასახლდნენ). მოგვიანებით ფალატრიმებს და ბელერიანდში მცხოვრებ სხვა ელფებს სინდარები — რუხი ელფები ეწოდათ.
ნოლდორები
ნოლდორები ელფების მეორე და ყველაზე მრავალრიცხოვანი ხალხი იყო, რომლებიც ვალინორში მივიდნენ. ნოლდორები ყველაზე განსწავლულნი იყვნენ, სწორედ მათ გამოიგონეს პირველი ელფური ანბანი, ნოლდორებმა პირველებმა იპოვეს ძვირფასი ქვები ვალინორში და მათ თავიანთი ქალაქების ასაშენებლად იყენებდნენ. ისინი უშუალოდ აულეს ემორჩილებიან, ძვირფასი ქვების დამუშავების ხელოვნებაც მისგან ისწავლეს.
დიდი ხნის განმავლობაში ნოლდორთა ხელმწიფე იყო ფინუე, რომელსაც სამი შვილი ჰყავდა: ფეანორი, ფინგოლფინი და ფინარფინი. სწორედ ფეანორმა შექმნა სილმარილები. მოგვიანებით, როდესაც მელკორი გაათავისუფლეს, მან ფინუეს შვილებს და ვალარებს შორის უთანხმოების ჩამოგდება დაიწყო, რასაც მიაღწია და როდესაც მან ფინუე მოკლა და სილმარილები გაიტაცა, ფეანორი და მისი ძმები უკან დაედევნენ (სწორედ ფეანორმა უწოდა მას მოროგთი — მსოფლიოს ბნელი მტერი). ვალარებმა გაუნცხადეს, რომ მორგოთის დევნაში ხელს არ შეუშლიდნენ, მაგრამ, არც დაეხმარებოდნენ. ტელერების პორტ ალკვალონდეში მისულ ფეანორის ხალხს ტელერებმა შუახმელეთამდე მისასვლელი გემების მიცემაზე უარი განუცხადეს, ამის გამო განრისხებულმა ფეანორმა თავის ხალხს გემების ძალით დაუფლება უბრძანა, მალე ალკვალონდეში ჯერ ფინგოლფინის, შემდეგ კი ფინარფინის ხალხებიც მივიდნენ, მათ ეგონათ, რომ ბრძოლა ტელერებმა დაიწყეს და ფეანორს შეუერთდნენ, ასე მოხდა ჟლეტა ალკვალონდეში. ნოლდორებმა მრავალი გემი ჩაიგდეს ხელში და შუახმელეთისკენ გაცურეს, მაგრამ ზღვაში ამოვარდნილმა ქარიშხალმა რამდენიმე გემი დაამსხვრია, გადარჩენილები ამანის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარე არამანში გადასხდნენ. იქ მათ გამოეცხადა მანდოსი, რომელმაც ჟლეტის გამო დაწყევლა ყველა ნოლდორი და სხვა ელფი, რომელიც ფეანორს გაჰყვებოდა, ამას მოგვიანებით ნოლდორთა წილი ეწოდა. ფინარფინი და მისი ხალხი უკან გაბრუნდა, ხოლო ჰელქარაქსეში (შუახმელეთის ტუნდრა ჩრდილო-დასავლეთით) დარჩენილი გემები არ იყო საკმარისი ფეანორის და ფინგოლფინის ხალხის გადასაყვანად, გადაწყდა, რომ ჯერ ფეანორის ხალხი გადავიდოდა, მაგრამ შუახმელეთში გადასვლისთანავე ფეანორმა გემების დაწვა ბრძანა, დამწვარი გემების კვამლი ფინგოლფინმა დაინახა და მიხვდა, რომ უღალატეს, მაგრამ გადაწყვიტა ნებისმიერ ფასად წასულიყო შუახმელეთში, სწორედ იმ დღეს პირველად ამოვიდა მთვარე და მის შუქზე ფინგოლფინის ხალხი გაყინული ჰელქარაქსეს გავლით შუახმელეთისკენ მიდიოდა.
ფეანორი რამდენიმე კვირაში ბალროგების მიერ მოწყობილ ალყაში დაიღუპა, ნოლდორთა მეფე კი დაბრუნებული ფინგოლფინი გახდა.
ნოლდორები ბელერიანდში დასახლდნენ და იქ სინდარების მეზობლად თავიანთი სამეფოები შექმნეს. ისინი ბელერიანდის თითქმის ყველა ბრძოლაში მონაწილეობდნენ. მათ მწარე დამარცხება იგემეს დაგორ ბრაგოლახის და ნირნაეთ არნოედიადის ბრძოლებში. ეარენდილის წყალობით, ომში ვალარები ჩაერთვნენ და გაიმარჯვეს, ამის შემდეგ ვალარებმა ნოლდორებს ამანში დაბრუნების უფლება მისცეს, ნოლდორთა უმრავლესობა კუნძულ ტოლ-ერესეაზე დასახლდა, მაგრამ მათი ნაწილი გილ-გალადის და გალადრიელის მეთაურობით შუახმელეთში დარჩა (გილ-გალადი ნოლდორთა უზენაესი ხელმწიფე იყო, მაგრამ ლოთლორიენში დასახლებული გალადრიელის მორჩილნი, ე.წ. გალადრიმები, გალადრიელს ემორჩილებოდნენ), გილ-გალადი უკანასკნელი კავშირის დროს საურონმა მოკლა, მაგრამ ტახტის მემკვიდრემ, ელრონდმა, თავის ტიტულზე უარი განაცხადა და მხოლოდ შუაველის სამეფოს განმგებლობა იკისრა.
მესამე ეპოქაში შუახმელეთში სიტყვა „ნოლდო“ („ნოლდორების“ მხოლობითი ფორმა) აღარ გამოიყენებოდა, მათ უკვე საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით ეძახდნენ.
ნანდორები
ნანდორები, ანუ უკან გაბრუნებულები, ტელერთა ნაწილი იყო, რომლებსაც ნისლიანი მთების გადალახვის შეეშინდათ და ლენვეს მეთაურობით მდინარე ანდუინის ტყეებში დასახლდნენ (სწორედ მათგან წარმოიშვნენ ბნელტევრის და ლორიენის ელფები), ნანდორებმა ყველა სხვა ელფზე კარგად იცოდნენ ცხოველთა და ფრინველთა ენები და მდინარისპირა ტყეებში ცხოვრება ერჩივნათ. მოგვიანებით, ნანდორთა ნაწილი დენეთორის მეთაურობით ნისლიანი მთების გადაღმა გადავიდა და ბელერიანდში დასახლდა, მათ ლაიკვენდი — მწვანე ელფები, ეწოდათ.
ბელერიანდის პირველი ბრძოლის დროს ლაიკვენდიმ იმდენად დიდი დარტყმა მიიღეს, რომ ისინი მორგოთს ღიად აღარასოდეს დაპირისპირებიან, თუმცა, ორკთა მზვერავ რაზმებს ხშირად ესხმოდნენ თავს. ფაქტია, რომ როდესაც ნოგორდის არმიამ დორიათი გაძარცვა, მწვანე ელფები ბერენის მეთაურობით გზაში ჩაუსაფრდნენ და ენტების დახმარებით ყველა მათგანი გაანადგურეს.
სინდარები
სინდარები ეწოდათ ელფებს, რომლებიც ბელერიანდში დარჩნენ და ამანში არ წავიდნენ. მათი უმრავლესობა ბელერიანდის დასავლეთში და სამხრეთში სახლობდა (ანგბანდიდან მოშორებით), სინდარებს შეადგენდნენ ფალატრიმები, დორიათის მაცხოვრებლები და ტელერები, რომლებიც მთელ ბელერიანდში იყვნენ გაფანტულები. ისინი ბელერიანდში ყველაზე მრავალრიცხოვან ხალხს წარმოადგენდნენ.
პირველი ეპოქის დასრულებისას მრავალი სინდა ამანში გაემართა, დარჩენილები ლინდონში და ერეგიონში დასახლდნენ.
ტელერები
ტელერები შეადგენდნენ ელფების მესამე და ყველაზე დიდ ჯგუფს, რომელიც ქუივიენენიდან გამოვიდა, მათ მოგზაურობაში ყველაზე მეტი სირთულე შეხვდათ: ნისლიანი მთების სიახლოვეს ტელერთა ნაწილს მათი გადალახვის შეეშინდა და მდინარე ანდუინის სიახლოვეს დასახლდა, მათ ნანდორები ეწოდათ; ბელერიანდში შესვლისას ტელერთა წინამძღოლი ელვე ნან ელმოთის ტყეში უკვალოდ გაუჩინარდა და ტელერებმა მის უშედეგო ძებნაში ვერ მოასწრეს ზღვამდე მისვლა და ვალინორში ვანიარებთან და ნოლდორებთან ერთად წასვლა, მათი ნაწილი ელვეს ძმის, ოლვეს, მეთაურობით რამდენიმე წლის შემდეგ ულმომ კუნძულ ტოლ-ერესეათი ამანში გადაიყვანა, ბელერიანდში დარჩენილები კი ორად გაიყვნენ — ფალატრიმები კირდანის მეთაურობით ბრიტომბარის და ეგლარესტის ნავსადგურებში დასახლდნენ, დანარჩენები კი დაბრუნებულ ელვესთან (რომელმაც თინგოლი დაირქვა) და მის მეუღლესთან, მაია მელიანთან ერთად, დორიათში დასახლდნენ, მათ სინდარები ეწოდათ.
ამანში ტელერებმა ქალაქ-ნავსადგური ალკვალონდე დააარსეს, ისინი საუკეთესო ზღვამსვლელები და გემთმშენებლები გახდნენ, მათი ულამაზესი გემები ამანის გარშემო წყლებში თავისუფლად დაცურავდნენ. როდესაც მორგოთმა უნგოლიანტთან ერთად სილმარილები გაიტაცა, მას ნოლდორები დაედევნენ. ნოლდორებმა გადაწყვიტეს შუახმელეთში წასასვლელად გემები ტელერებისთვის ეთხოვათ, მაგრამ ვინაიდან ვალარებს მათთვის წასვლის ნება არ დაერთოთ, ტელერებმა უარი უპასუხეს, ამან ნოლდორთა წინამძღოლი, ფეანორი, განარისხა, მან გემების ძალით დაუფლება ბრძანა. ბრძოლაში ტელერთა უმრავლესობა უმოწყალოდ გაიჟლიტა (ამანში აბჯარ-იარაღს მხოლოდ ნოლდორები ამზადებდნენ, ტელერებს კი მხოლოდ უხარისხო მშვილდები ჰქონდათ), ნოლდორთა მიერ მითვისებული გემების ნაწილი ზღვაში ტელერთა მფარველი მაიარების, ოსეს და უინენის მრისხანებისგან ამოვარდნილმა ქარიშხალმა ჩაძირა. ხოლო როდესაც მანდოსმა ნოლდორები მათივე თვალწინ დაწყევლა, მათი ნაწილი ფინარფინის მეთაურობით ვალინორში დაბრუნდა და პატიება მიიღო, დანარჩენები შუახმელეთში წავიდნენ.
ტელერები მთელი პირველი ეპოქის განმავლობაში წყნარად ცხოვრობდნენ, როდესაც ამანში შუახმელეთიდან ეარენდილი ვალართა დახმარების სათხოვნელად მივიდა, ტელერებმა ვალართა არმიას შუახმელეთში გადასასვლელად გემები გადასცეს, მაგრამ თავად მრისხანე ომში მონაწილეობა არ მიუღიათ.
ენტები
ენტები მცენარეების მცველები არიან, ერთ-ერთი უძველესი რასა, რომელიც ჯერ კიდევ ვალინორის ხეების ხანაში გაჩნდა, ისინი გაჩდნენ ერუსადმი ვალა იავანას თხოვნით, რომ მცენარეები განადგურებისგან დაეცვათ. ენტები ადამიანის და ხისმაგვარი არსებები არიან, ისინი მცენარეებს უსამართლო მოპყრობისგან ჯერ კიდევ მზის ამოსვლამდე იცავდნენ. თავდაპირველად მათ მეტყველება არ შეეძლოთ, მის ცოდნას ენტები ელფებს უმადლიან (ყველაზე მეტად ქვენია მოსწონთ), ისინი ათასწლეულების განმავლობაში ცოცხლობენ, მაგრამ ელფებისგან განსხვავებით უკვდავები არ არიან, დროთა განმავლობაში ენტები მოძრაობას წყვეტენ და მეტყველების უნარსაც კარგავენ, ისინი ამას „გახევებას“ ეძახიან და ამტკიცებენ, რომ ეს სიკვდილი არ არიან. სხვადასხვა ენტი სხვადასხვა მცენარეს უვლის და გარეგნულადაც იმ მცენარეს ჰგავს (მაგალითად, ენტი რტოსხარტა ცირცლებს უვლიდა და გარეგნულადაც ცირცელს ჰგავდა).
მამრი ენტები ხეებს უვლიდნენ, ხოლო მათი ცოლები — ბუჩქებს და სამიწათმოქმედო კულტურებს, ენტების ცოლებს საკმაოდ დიდი ბაღები ჰქონდათ გაშენებული, მაგრამ, როდესაც მეორე ეპოქაში საურონმა ბაღები გაანადგურა, ისინი უკვალოდ გაუჩინარდნენ.
ენტების სამფლობელო მეორე ეპოქაში მთელ ერიადორში მოფენილი უზარმაზარი ტყე იყო, რომელიც საურონსა და ელფებს შორის ატეხილ ომში განადგურდა, გადარჩა მხოლოდ ნისლიანი მთების სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე ფანგორნის ტყე, რომელშიც ძალიან ცოტა ენტი ცხოვრობდა (სავარაუდოდ, იზენგარდის დაცემაში ყველა სიცოცხლისუნარიანი ენტი მონაწილეობდა, მათი რაოდენობა კი ასს არ აღემატებოდა). ფანგორნის ტყის ფაქტობრივი მმართველი იყო ენტი ხისწვერა (სინდარულად მისი სახელი ჟღერს როგორც ფანგორნი). დროთა განმავლობაში უხუცესი ენტების ნაწილი გახევდა, ამან კი მათი რაოდენობა უფრო შეამცირა. მეოთხე ეპოქის დასაწყისისთვის გადაშენების პირას მყოფი ენტები მხოლოდ ფანგორნის ტყეში სახლობდნენ.
გოლიათები
ტოლკინთან გოლიათები მხოლოდ რამდენიმეჯერ არის ნახსენები და ამის გამო მრავალი მკითხველი კამათობს, ნამდვილად არსებობდნენ ისინი თუ უბრალოდ ბუნების ძალების მეტაფორულ გადმოცემას წარმოადგენდნენ. ნისლიანი მთების გოლიათები ნახსენებია რომანში „ჰობიტი“. იქ ისინი ერთმანეთს ეთამაშებოდნენ - ისროდნენ და იჭერდნენ უზარმაზარ ლოდებს, შემდეგ კი უფსკრულში გადაუძახებდნენ და ამსხვრევდნენ.
ფილმში „ჰობიტი: მოულოდნელი მოგზაურობა“ გათამაშებულია სცენა რომანიდან. გოლიათები მასში წარმოდგენილები არიან, როგორც ქვის გიგანტური არსებები და ერთმანეთს ებრძვიან.
ჰობიტები
ჰობიტები თითქმის ორჯერ დაბალ ადამიანებს განეკუთვნებიან, მიუხედავად იმისა, რომ მათზე ყველაზე კარგად მხოლოდ ბრიში მაცხოვრებელმა ადამიანებმა და არნორელმა დუნედაინებმა იციან. ჰობიტები მხიარული, წყნარი, დღესასწაულების მოყვარული ხალხია, ცხოვრობენ მიწისქვეშა სოროებში. მათთვის დიდი მნიშვნელობა არ ჰქონდა მათი ქვეყნის, მაზრის გარეთ რა ხდებოდა.
მაზრაში მაცხოვრებლები, ფაქტობრივად, გარესამყაროს მოწყვეტილები იყვნენ, მათ არაფერი იცოდნენ ელფების, ვალარების ან კიდევ, აღმოსავლეთში მიმდინარე მოვლენებზე მაშინ, როდესაც ბრიში მაცხოვრებელმა ჰობიტებმა კარგად უწყოდნენ აღმოსავლეთიდან მომავალი საფრთხის შესახებ, ვინაიდან აღმოსავლეთიდან დასავლეთში მრავალი გაქცეული სწორედ ამ ქალაქში ისვენებდა.
სარუმანისგან გათავისუფლებული მაზრის მაცხოვრებლებმა მალე დაიწყეს გარესამყაროსთან დაკავშირება და თავიანთი წარსულის გამოკვლევა დაიწყეს. მერიადოკ ბრენდიბაკის ჩანაწერებში ცხადდებოდა, რომ ჰობიტები როვანიონიდან იყვნენ (ანუ ჩრდილოელებს განეკუთვნებოდნენ) და ყველაზე მეტად ისინი როჰანელებს ენათესავებოდნენ, ვინაიდან მათი ენებს ბევრი საერთო ჰქონდათ. ამ მოსაზრებას ამყარებდა ისიც, რომ როჰანელთა სიტყვა „ჰოლბიტლა“ „სოროს მაცხოვრებელს“ ნიშნავს.
ჰუორნები
სავარაუდოდ, ჰუორნები ენტებთან ერთად გაჩნდნენ პირველ ეპოქაში, მაგრამ მათ შესახებ არაფერია ცნობილი ბელერიანდის ომების პერიოდში. როგორც აღმოჩნდა, ჰუორნები და ენტები ტყეებს ერთად დარაჯობდნენ, მაგრამ, დროთა განმავლობაში, ხეების აურაცხელი რაოდენობით ჭრის გამო, ჰუორნებმა ყოველი ცოცხალი არსება, განსაკუთრებით კი, ჯუჯები და ორკები, შეიძულეს. ამიტომაც, ენტებმა ჰუორნების მეთვალყურეობა დაიწყეს, რომ მათგან სხვები დაეცვათ. მესამე ეპოქაში ჰუორნები ენტებთან ერთად მხოლოდ ფანგორნის ტყეში სახლობდნენ (თუმცა სავარაუდოდ, უძველეს ტყეში არსებული ხეების ნაწილი, მათ შორის ბებერი ტირიფი, ჰუორნები არიან), ენტებისგან განსხვავებით, რომლებიც ამ დროისთვის გადაშენების პირას იყვნენ, ჰუორნების რაოდენობა ფანგორნის სიღრმეში რამდენიმე ათასს აღწევდა.
ჰუორნები ძირითადად ღამით გადაადგილდებოდნენ, თავიანთი მოძრაობის შესანიღბად ისინი ქმნიდნენ წყვდიადის საფარველს, საიდანაც მხოლოდ მათი ხმა ისმოდა. ჰორნბურგის ბრძოლაში მათ შეუცვლელი როლი ითამაშეს: ჰელმის ხეობის შესასვლელში ჩადგნენ და ყველა გაქცეული ურუკი გაანადგურეს.
ადამიანები
მესამე ეპოქაში შუახმელეთში ადამიანები ბევრ ადგილზე სახლობდნენ. მათი დიდი ნაწილი ცხოვრობდა გონდორისა და როჰანის ტერიტორიებზე. ადამიანები ცხოვრობდნენ ბრიშიც, ესგაროთშიც, დრუადანთა ტყეშიც და ფოროხელის ყინულოვან რეგიონებშიც. იყვნენ აგრეთვე ადამიანები, რომლებიც ემსახურებოდნენ საურონსა თუ სარუმანს - დუნლანდელები, რუნის, ჰარადისა და უმბარის მაცხოვრებლები.
მდინარის ასულები
ბუნების სულები, რომლებიც მდინარეებსა და წყლისპირთან ცხოვრობენ. ტოლკინს მხოლოდ ორი ჰყავს ნახსენები: ოქროკენკრა, ტომ ბომბადილის ცოლი და მისი დედა, მდინარის-ქალბატონი. უცნობია, რამდენად უნიკალური არსებები იყვნენ ისინი და წარმოადგენდნენ თუ არა დიდი ხალხის ნაწილს ან მაიარები იყვნენ.
ტომ ბომბადილი
ტომ ბომბადილი უძველესი ტყის შუაგულში, ბორცვზე ცხოვრობს თავის ცოლთან, ოქროკენკრასთან, ერთად. იგი ტყეში განუსაზღვრელი უფლებებით სარგებლობს, თუმცა, მხოლოდ წესრიგის დამცველია. მიუხედავად იმისა, რომ გარესამყაროში მიმდინარე მოვლენები არ აინტერესებს, გარკვეული კავშირები აქვს ჰობიტ ფერმერ მეგოტთან (ჰობიტებთან საუბრისას ახსენება მისი სახელი), ამათანავე, მასზე იციან დუნედაინებმა (არაგორნმა თქვა, რომ ჰობიტები „ბომბადილის ტყიდან“ გამოსვლისას დაინახა), რაც იმაზე მეტყველებს, რომ გარესამყაროსთან კავშირი არ აქვს გაწყვეტილი.
სავარაუდოდ, ტომ ბომბადილი უძველეს ტყეში თვით დაგორ დაგორათამდე იცხოვრებს.
დრუადანები
თეთრი მთების აღმოსავლეთით არსებულ დრუადანის ტყეში ცხოვრობდა პირველყოფილი ტყის ხალხი, რომლებსაც გონდორელებთან ნეიტრალური დამოკიდებულება ჰქონდათ, მაგრამ სძულდათ ორკები, რომლებიც ხის რესურსს საწვავად იყენებდნენ. ბეჭდის ომის დროს ამ ხალხმა როჰირიმები ჩუმად გაატარა გონდორელების მიერ გაკეთებული გვირაბებით, რითაც შეუცვლელი დახმარება გაუწია გონდორს. ბეჭდის ომი შემდეგ გაერთიანებული სამეფოს მეფე ელესარმა დრუადანის ტყე ადგილობრივების საკუთრებად გამოაცხადა.
ბალროგები
ყველა მაია ვალარების მხარეზე არ გადასულა. დიადი ლამპრების დანგრევის შემდეგ მაიარების ნაწილი მელკორის მხარეზე გადავიდა და მასთან ერთად შუახმელეთში დასახლდა. როდესაც ვალარების მსგავსად მათაც ხილული სახე მიიღეს, მელკორის მაიარების ნაწილმა ცეცხლოვანი არსებების სახე მიიღო, მათ ბალროგები ეწოდათ. ბალროგები მელკორის არმიის მეომრები გახდნენ, ხოლო ელფების გამოჩენის შემდეგ, როდესაც მელკორმა მათგან ორკები გამოიყვანა, ბალროგები არმიის ელიტური დანაყოფების წევრები გახდნენ. ვალარებსა და მელკორს შორის მომხდარი მეორე ომის დროს ვალარებმა მრავალი ბალროგი გაანადგურეს, გადარჩენილები ნახევრად დანგრეული ანგბანდის ჯურღმულებში დაიმალნენ და იქ თითქმის სამი საუკუნის განმავლობაში ცხოვრობდნენ, მბრძანებლის დაბრუნების მოლოდინში კი ციხესიმაგრე თანდათან აღადგინეს. თითქმის სამი საუკუნის შემდეგ ანგბანდში მორგოთის ყვირილი გაიგონეს და ბალროგებიც მის მოსაძებნად გაემართნენ. მათ ბეწვზე მიუსწრეს უნგოლიანტის წყვდიადის აბლაბუდაში შეპყრობილ მორგოთს, ბალროგებმა თავიანთი ცეცხლოვანი მათრახებით უნგოლიანტის მტკიცე აბლაბუდა გაწყვიტეს, თავად უნგოლიანტი კი გააგდეს. ანგბანდში დაბრუნების შემდეგ მორგოთმა თავისი არმია აღადგინა და შუახმელეთის დასაპყრობად ომი წამოიწყო. ბალროგები არმიის უმთავრესი წევრები გახდნენ უძლიერესი მათგანის, გოთმოგის, მეთაურობით. მრისხანე ომის შემდეგ გადარჩენილ ბალროგებს ვალარებმა მიწის ზედაპირზე ამოსვლა აუკრძალეს და ისინიც მთელ შუახმელეთში გაიფანტნენ. ერთ-ერთი მათგანი ნისლიანი მთების უღრმეს გამოქვაბულებში დაიმალა, სადაც თითქმის ხუთი ათასი წლის შემდეგ იგი კჰაზად-დუმის ჯუჯებმა გამოაღვიძეს, მან ჯუჯები იქიდან გაყარა და გამოქვაბულებში თავად დასახლდა, თითქმის ათას ასი წლის შემდეგ კი ბალროგი მაია განდალფთან შეტაკებისას დაიღუპა.
ბალროგები ცეცხლოვანი არსებები იყვნენ, ტანი ადამიანისას მიუგავდათ, თავი დემონის მსგავსი ჰქონდათ, ჰქონდათ ფრთები და, სავარაუდოდ, კუდიც. ისინი შეიარაღებულები იყვნენ მრავალგვარი იარღით, მათ შორის, ცეცხლოვანი ხმლით და ცეცხლოვანი მრავალშოლტიანი მათრახით (გონდოლინზე შეტევისას ზოგი ბალროგი შურდულებითაც იყო შეიარაღებული), მაგრამ, მათი უმთავრესი იარაღი მაინც მათი შემზარავობა იყო. ბალროგის სხეულს წყვდიადის კვამლის ფარდა ფარავდა, ხოლო ცეცხლთან მიახლოებისას კვამლს ალი ეკიდებოდა და ისიც ხილული ხდებოდა.
მეოთხე ეპოქაში ცოცხალ ბალროგებზე ცნობები აღარ არსებობდა.
ყორ­ღა­ნების აჩრდილები
ბნელი სულები, რომლებიც ანგმარის გრძნეულმა მეფემ დუნადანთა ძველ მეფეთა გასაცოცხლებლად გააგზავნა. ცხოვრობდნენ ბრისთან, ყორღანების დაბლობებზე.
დრაკონები
დრაკონების შექმნის ისტორია საკმაოდ საინტერესოა: დაგორ აგლარების შემდეგ ნოლდორთა ხელმწიფის, ფინგოლფინის მეთაურობით, ბელერიანდის ელფებმა დაიწყეს ანგბანდის ალყა, რომელიც თითქმის ოთხი საუკუნე გრძელდებოდა. მორგოთის ნებისმიერი ალყის გარღვევის მცდელობა კრახით სრულდებოდა, შედეგად, მან გადაწყვიტა თავისი არმიისთვის ახალი მეომრები შეემატებინა და დაიწყო დრაკონების, უზარმაზარი ქვეწარმავლების, შექმნა, რომლებიც შეძლებდნენ ელფური იარაღით მიყენებული ტკივილის ატანას, რომ გზა გაეხსნათ ძირითადი ჯარისთვის, რომელიც ალყას გახსნიდა და მოკავშირეებს გაანადგურებდა. მორგოთის ჩანაფიქრი დრაკონების მიმართ ნაწილობრივ გამართლდა: ისინი საკმაოდ ძლიერები და გამძლეები იყვნენ, შეეძლოთ ცეცხლის გამოფრქვევაც, მაგრამ პირველ დრაკონებს ფრთები არ ჰქონდათ და ნელა იზრდებოდნენ. პირველი ეპოქის მზის ხანის 260 წელს ალყის გარღვევა სცადა პირველმა დრაკონმა, გლაურუნგმა, მან მოალყეების გაფანტვა მოახერხა, მაგრამ იგი ჯერ კიდევ პატარა იყო, მისი ჯავშანი კი არც ისე მტკიცე, რომ ისრების მრავალი დარტყმისთვის გაეძლო და ფინგოლფინის შვილმა, ფინგონმა მოისარი მხედრების დახმარებით გლაურუნგი შეაშინა და ანგბანდში გააბრუნა. ამან მორგოთი დაარწმუნა, რომ დრაკონების გამოყენება ალყის მოსახსნელად საუკეთესო საშუალება იყო, მაგრამ, მათ გასაზრდელად დრო იყო საჭირო.
პირველ დრაკონებს ფრთები არ ჰქონდათ, ფრთოსანი დრაკონები მორგოთმა მოგვიანებით შექმნა, ისინი პირველად გონდოლინის ალყის დროს გამოჩნდნენ, ისინი ზომით და ძალით ბევრად აღემატებოდნენ პირველ დრაკონებს. დრაკონების მთავარ იარღს ცეცხლი წარმოადგენდა, პირველი დრაკონების ცეცხლი ძალიან მხურვალე იყო (ჯუჯების შვიდი ბეჭდიდან ოთხი დრაკონების ცეცხლს ემსხვერპლა), მაგრამ, დროთა განმავლობაში ამ ცხოველებმა დაკნინება განიცადეს, რაც მათი ზომების და ძალების შემცირებაში გამოჩნდა, თუმცა, დრაკონებს შორის იყვნენ ისეთებიც, რომლებსაც ცეცხლის გამოფრქვევა არ შეეძლოთ.
დრაკონებს შეეძლოთ მეტყველება, მათ ასევე ჰქონდათ ჰიპნოზის უნარი (ნებისმიერი არსება, რომელიც დრაკონს თვალებში შეხედავდა, შეიძლებოდა მისი გავლენის ქვეშ მოქცეულიყო), დრაკონები დაჰიპნოზებულ მსხვერპლს იშვიათად კლავდნენ (გლაურუნგმა ტურინსა და მის დას, ნიენორს, მეხსიერება წაუშალა, მაგრამ არ დახოცა), მაგრამ მათი ჰიპნოზი მათშიც აღწევდა, რომლებსაც ვერ ხედავდნენ (ბილბოს ბეჭედი ეკეთა, მაგრამ სმაუგის თვალებში შეხედვისთანავე მასთან საუბრის სურვილი გაუჩნდა). დრაკონებს ძალიან უყვარდათ განძეულობა, რის გამოც ხშირად თავს ესხმოდნენ ჯუჯებს, მათმა თავდასხმებმა არაერთი ჯუჯური სახელმწიფო გაანადგურა (მაგალითად, ერებორი). თავიანთი შემქმნელისგან განსხვავებით, დრაკონებს განადგურებისგან მიდრეკილება არ ჰქონიათ, მათ მხოლოდ სურდათ, რომ არ შეეწუხებინათ (სმაუგი ესგაროთს მხოლოდ მაშინ დაესხა თავს, როდესაც იეჭვა, რომ ბილბო მათი გამოგზავნილი ქურდი იყო), მიუხედავად იმისა, რომ შემწუხებელს სასტიკად უსწორდებოდნენ.
პირველ ეპოქაში დრაკონები ანგბანდში ცხოვრობდნენ, მაგრამ, მრისხანე ომის შემდეგ ვალარებს ცოტა მათგანი გადაურჩა, ამიტომაც მეორე ეპოქაში მათზე შუახმელეთში თითქმის არ სმენიათ, მესამე ეპოქაში კი გამრავლებულებმა რუხი მთების ჩრდილოეთიდან შემოიჭრნენ და ჯუჯების განძზე ნადირობა დაიწყეს, მეოთხე ეპოქის დასაწყისში გადარჩენილი დრაკონები რუხი მთების ჩრდილოეთ ტერიტორიაზე, ე.წ. გადაბუგულ ტრამალებზე ცხოვრობდნენ.
აღმოსავლელები
სიტყვა „აღმოსავლელს“ ელფები თავდაპირველად ზოგადად „ადამიანის“ სინონიმად იყენებდნენ, მოგვიანებით ასე ეწოდათ მორგოთის მხარეზე გადასულ ადამიანებს. აღმოსავლელები პირველ ეპოქაში მორგოთის არმიის შემადგენლობაში იყვნენ, თუმცა, მრისხანე ომის დასრულების შემდეგ, ვალარების რისხვას მრავალი მათგანი შუახმელეთის სამხრეთში და აღმოსავლეთში გაექცა, მათგან მომდინარეობენ ჰარადის და რუნის მოსახლეები, რომლებიც წლების განმავლობაში მტრობდნენ დასავლელ ადამიანებთან, კერძოდ კი — გონდორელებთან.
მეორე და მესამე ეპოქებში „აღმოსავლელი“ რუნის მიწებზე მომთაბარე ხალხის სინონიმად იქცა, ეს ხალხი ორი ეპოქის მანძილზე სამხრეთელებთან (ჰარადრიმებთან) ერთად ებრძოდა ჯერ შუახმელეთში მოსახლე ნუმენორელებს, ხოლო შემდეგ კი მათ შთამომავლებს, გონდორელებს. ბეჭდის ომში ათასობით აღმოსავლელი საურონის ბრძანებით მორდორში შეიკრიბა, მათი ნაწილი ძირითად ჯართან ერთად ითილიენის გავლით მინას ტირითისკენ დაიძრა, ნაწილი კი ჩრდილოეთის არმიასთან ერთად ველის და ერებორის დასამორჩილებლად გაემართა, რომ საურონს გზა გახსნოდა რუხი მთების გავლით ერიადორში ანგმარის მხრიდან შესაჭრელად. საბოლოოდ, საურონის ორივე არმია განადგურდა, მორანონის ბრძოლის შემდეგ კი ისინი რუნის მიწებზე გაიფანტნენ.
მეოთხე ეპოქაში გაერთიანებული სამეფოს მეფე ელესარმა არაერთი ლაშქრობა მოაწყო რუნის მიწებზე სამეფოს გავლენის გასაზრდელად.
დუნლანდელები
დუნლანდი ველურ მთიელთა ტერიტორია იყო ნისლიანი მთების სამხრეთ კიდის დასავლეთით. დუნლანდელები ცხოვრების წესით ჰგვანან თეთრი მთების აღმოსავლეთ კიდეზე არსებული დრუადანის ტყის მაცხოვრებლებს, მაგრამ, მათგან განსხვავებით, მესამე ეპოქაში სარუმანის მხარეზე გადავიდნენ როჰანის მიმართ არსებული სიძულვილის გამო: დუნლანდელებს სჯეროდათ, რომ კალენარდონის მიწები, სადაც როჰირიმები გონდორის მოურავი კირიონის ნებართვით დასახლდნენ, მათ წინაპრებს ეკუთვნოდათ და როჰირიმების იქ დასახლება უსამართლობა იყო. მესამე ეპოქის 2758 წელს დუნლანდელები როჰანს მოულოდნელად დაესხნენ თავს და მოსახლეობა აიძულეს მთებში გახიზნულიყო, სადაც იმ წელს საკმაოდ მკაცრი ზამთრის გამო მრავალი ადამიანი შიმშილით და ყინვით დაიღუპა (მათ შორის მეფეც და მისი შვილებიც), გაზაფხულზე მეფის დისშვილმა ფრეალაფმა დუნლანდელებს მოულოდნელად შეუტია და აიძულა კვლავ დუნლანდში დაბრუნებულიყვნენ. დუნლანდელებმა როჰანზე დაივიწყეს, მაგრამ, ბეჭდის ომში, სარუმანმა მათ კვლავ გაუღვივა როჰირიმების მიმართ არსებული სიძულვილი და იზენგარდის არმიაში მონაწილეობა შესთავაზა. დუნლანდელები იზენგარდელი ურუკების მხარეზე იზენის ფონებთან მომხდარ ორივე ბრძოლაში და ჰორნბურგის ბრძოლაში მონაწილეობდნენ. იზენგარდის დაცემის შემდეგ ენტებმა და როჰირიმებმა ყველა დატყვევებული დუნლანდელი გაათავისუფლეს და დუნლანდში დაბრუნების საშუალება მისცეს.
უმბარელები
უმბარი ნუმენორის უმთავრესი ნავსადგური იყო მეორე ეპოქაში. ნუმენორის განადგურების შემდეგ უმბარი „მეფის ხალხით“ იყო დასახლებული, რომლებსაც მესამე ეპოქაში „შავ ნუმენორელებს“ ეძახდნენ. ასწლეულების შემდეგ შავ ნუმენორელთა სისხლი ადგილობრივი ხალხის სისხლში აირია და მათი საგვარეულოც გაქრა, მათი შთამომავლები კი საურონის მორჩილ მეკობრეებად იქცნენ, რომლებიც გონდორის სანაპირო დასახლებებს ძარცვავდნენ. გონდორის ფლოტის არარსებობის გამო კი ისინი ელფებისთვისაც წარმოადგენდნენ საფრთხეს (ელფებს ეშინოდათ, რომ მეკობრეები რუხ ნავსადგურამდე მიაღწევდნენ და გაანადგურებდნენ მას, რითაც ელფებს ვალინორში გასაქცევ გზას მოუჭრიდნენ). უმბარელები ბეჭდის ომშიც მონაწილეობდნენ: მათ პელარგირის გარნიზონი უნდა გაენადგურებინათ და შემდეგ ჰარადრიმებთან ერთად ანდუინს აჰყოლოდნენ ოსგილიათამდე მინას ტირითის ალყის გასაძლიერებლად. მაგრამ, მეკობრეების და ჰარადრიმების ჯარი არაგორნის ბრძანებით დუნჰარგელი აჩრდილების ლაშქარმა გაანადგურა, გადარჩენილები კი სამხრეთში გაიქცნენ. მეოთხე ეპოქაში უმბარი გაერთიანებულმა სამეფომ დაიპყრო, მეკობრეები კი, ან სამხრეთით განდევნეს, ან გაანადგურეს.
შავი ნუმენორელები
შავი ნუმენორელები ეწოდებოდათ ნუმენორის განადგურების შემდეგ შუახმელეთის დასავლეთ სანაპიროებზე არსებული კოლონიების მოსახლეობას, რომლებიც ე.წ. „მეფის ხალხს“ შეადგენდნენ. ეს ხალხი უწყვეტ წინააღმდეგობას უწევდა „ერთგულების“ მიერ დააარსებულ გონდორს და არნორს. შავ ნუმენორელთა შთამომავლები ჰარადის და უმბარის მხარდაჭერით არაერთხელ ლაშქრობდნენ გონდორის წინააღმდეგ (კომპიუტერული თამაში ბეჭდების მბრძანებელი: ბრძოლა შუახმელეთისთვის II: გრძნეული ხელმწიფის აღზევების მიხედვით შავი ნუმენორელები არნორის წინააღმდეგ ანგმარის ჯარებშიც იბრძოდნენ). შავი ნუმენორელები „ერთგულების“ შთამომავლებზე მცირედნი იყვნენ და მათი სისხლის ადგილობრივებთან შერევის გამო ეს ხალხი თითქმის ათას წელიწადში გადაშენდა, მათი შთამომავლები კი საურონის სახელით შუახმელეთის თავისუფალი ხალხის წინააღმდეგ მრავალ ომში მონაწილეობდნენ მეოთხე ეპოქამდე. მეოთხე ეპოქაში შავ ნუმენორელთა შთამომავლების მიწები გაერთიანებულმა სამეფომ დაიპყრო.
ჰარადრიმები
გონდორის და მორდორის სამხრეთით არსებული ჰარადის მიწებზე სახლობდა ხალხი, რომელთა წინაპრებიც პირველ ეპოქაში მორგოთს ემსახურებოდნენ და მრისხანე ომის შემდეგ ბელერიანდიდან სამხრეთ შუახმელეთში გაიქცა. ჰარადი იყო მომთაბარე ტომებით დასახლებული მიწების საერთო დასახელება, ცნობილია, რომ ჩრდილოეთ და დასავლეთ ჰარადში გარკვეული სამეფოებიც არსებობდა, სამხრეთში კი ჯუნგლებით დაფარული ტერიტორია იყო, სადაც შავკანიანი ხალხი ცხოვრობდა. ჩრდილოეთ და დასავლეთ ჰარადის მოსახლეობა მორდორს ემორჩილებოდა, მაგრამ სამხრეთის მოსახლეობა შუახმელეთში მომხდარ არცერთ ომში არ მონაწილეობდა.
ჰარადრიმები მთელი მესამე ეპოქის განმავლობაში ეომებოდნენ გონდორს, თავისი დიდების ხანაში გონდორი მთელ ჩრდილოეთ და ჩრდილო-დასავლეთ ჰარადს აკონტროლებდა, მაგრამ დაკნინების პერიოდში დიდი ტერიტორია დაკარგა, ხოლო მესამე ეპოქის მიწურულს მორდორისკენ ჰარადრიმები გონდორის ერთ-ერთი უმთავრესი ტერიტორიის, ითილიენის, გავლით მიდიოდნენ. ბეჭდის ომში ჰარადრიმები თავიანთ მიწებზე მობინადრე უზარმაზარი სპილოსმაგვარი ცხოველებით, მუმაკებით, იბრძოდნენ. მუმაკები მათი არმიის უძლიერეს ნაწილებს შეადგენდნენ, ამ ცხოველების დახოცვა საკმაოდ ძნელი იყო, რაც ბრძოლაში ჰარადრიმების წარმატების საწინდარი ხდებოდა. მეოთხე ეპოქაში გაერთიანებულმა სამეფომ ჰარადში არაერთი სამხედრო კამპანია წამოიწყო და მათ შედეგად მან გონდორის დიდებისდროინდელი მიწები დაიბრუნა.
ორკები
პირველ ეპოქამდე მელკორის არმიას შეადგენდნენ მხოლოდ ბალროგები და სხვადასხვა ცხოველებისგან შექმნილი ურჩხულები (მათ შორის, მაქციები, ვარგები და ვამპირები). როდესაც მელკორმა ელფები აღმოაჩინა, მან გადაწყვიტა მათი გამოყენება ახალი არსებების შესაქმნელად. მელკორის ჯაშუშები ქუივიენენს დაშორებულ ელფებს იტაცებდნენ და მიჰყავდათ უტუმნოში, სადაც მელკორმა მათგან დროთა განმავლობაში გამოიყვანა ელფებისგან ძლიერ სახეშეცვლილი, გაველურებული, ვანდალური, დამახინჯებული არსებები, ორკები. ორკებს თავიანთი აღნაგობის წყალობით სწრაფად შეეძლოთ გადაადგილება ხეების სინათლეს მოშორებულ შუახმელეთში. ორკები მელკორის არმიის უმთავრესი შემადენელი ძალა გახდა. ანგბანდში და უტუმნოში ორკების რაოდენობა თანდათან იზრდებოდა, სანამ ელფების დასაცავად მელკორს ვალარები არ დაესხნენ თავს, უტუმნო და ანგბანდი დაინგრა, ორკების უმრავლესობა განადგურდა, გადარჩენილები კი ანგბანდის ჯურღმულებში დაიმალნენ მელკორის სხვა არსებებთან ერთად. როდესაც ანგბანდში მორგოთი დაბრუნდა, ორკები უკვე იმდენად იყვნენ გამრავლებულები, რომ მორგოთის თავდაპირველ არმიას მრავალჯერ აღემატებოდნენ რაოდენობით. დაბრუნებისთანავე მორგოთმა გადაწყვიტა მოულოდნელი თავდასხმით გაენადგურებინა ჯერ ბელერიანდის, ხოლო შემდეგ კი მელი შუახმელეთის ყველა ელფი, მაგრამ, ბელერიანდის პირველ ბრძოლაში ფალატრიმებმა და დორიათმა გაძლეს, დაგორ-ნუინ-გილიათში კი ნოლდორები ჩაერივნენ, მაგრამ ყველასთვის მოულოდნელი იყო მზის გამოჩენა, მზის სინათლე იმდენად ძლიერი იყო, რომ ორკები მას ვერ იტანდნენ, ეს კი დღისით ორკების საბრძოლველად გამოყვანას შეუძლებელს ხდიდა.
პირველი ეპოქის შემდეგ ორკების უმრავლესობა გროვდებოდა მორდორში მორგოთის ყოფილი მთავარსარდლის, საურონის, მბრძანებლობის ქვეშ. საურონმა ორკებისგან შექმნა მათთან შედარებით ძლიერი და დისციპლინური ურუკები, მაგრამ მზის სინათლეს ვერც ისინი ვერ იტანდნენ, საურონმა არაერთხელ სცადა მათი ამ ნაკლის გამოსწორება, მაგრამ ამ საქმეში სრულყოფილ წარმატებას მიაღწია საურონის დამორჩილებულმა მაიამ, ისტარმა სარუმანმა.
მესამე ეპოქის შემდეგ ორკები მიუვალ ადგილებში გაიფანტნენ და, სავარაუდოდ, გადაშენდნენ.
ნახევარორკები
ნახევარორკები გაჩნდნენ საურონის მიერ მზისადმი გამძლე ორკების შექმნის მცდელობისას. ამისთვის მან გადაწყვიტა შეერთებინა ორკები და ადამიანები, მიღებული არსებები ორკებზე შედარებით მაღლები აღმოჩნდნენ, მაგრამ მათი კანი არაბუნებრივად შავი ფერის გამოვიდა, თვალის ჭრილები კი — ძალზე წვრილი. ვინაიდან ნახევარორკების რაოდენობა ძალზე მცირე იყო, მათზე ბევრი არ იყო ცნობილი, მხოლოდ ის, რომ ისინი ბეჭდის ომში მორდორის მხარეზე იბრძოდნენ.
ურუკები
ურუკებს თავდაპირველად უწოდებდნენ მორდორის დიდი ზომის ორკებს, რამდენიმე წლის შემდეგ კი სარუმანმა იზენგარდში შექმნა სინათლისადმი გამძლე ორკების ახალი სახეობა, რომლებსაც ურუკები უწოდეს. იზენგარდელი ურუკები ბევრად ძლიერები, გამძლეები, მაღლები და დისციპლინურები იყვნენ ჩვეულებრივ ორკებთან შედარებით, დროთა განმავლობაში იზენგარდის არმიის უდიდესი ნაწილი ურუკებმა შეადგინეს. ურუკები ბრძანებებს უსიტყვოდ და ზედმიწევნით ასრულებდნენ (როდესაც უგლუკის რაზმს დატყვევებული ჰობიტები იზენგარდში მიჰყავდა, მორდორელი და მორიელი ორკები მათ დახოცვას მოითხოვდნენ, მაგრამ ურუკები სარუმანის ბრძანების — ჰობიტების იზენგარდში უვნებლად მიყვანის — დარღვევას არ აპირებდნენ. ყველა იზენგარდელი ურუკი ჰორნბურგის ბრძოლაში და იზენგარდის დაცემისას განადგურდა, გადარჩენილები კი ბრძოლის ველს გარშემორტყმულმა ჰუორნებმა დახოცეს, ის ურუკები კი, რომლებიც იზენგარდიდან მორდორში გაგზავნეს, ან შავი კარიბჭის ბრძოლაში დაიხოცნენ, ან მიუვალ ადგილებში დაიმალნენ და დროთა განმავლობაში გადაშენდნენ.
ტროლები
ტროლები მელკორმა ქვისგან შექმნა, როგორც თავისი არმიის „ენტები“. ტროლები ზონზროხა, უტვინო და შტერი გოლიათები იყვნენ, ჰქონდათ მტკიცე ტყავი და შავი სისხლი, ტროლები გამოირჩეოდნენ თავიანთი ღონით და გამძლეობით, უყვარდათ მოსახლეობის აწიოკება და ძარცვა, ნაძარცვ ოქროს კი თავიანთ გამოქვაბულებში აგროვებდნენ. ტროლებს ორკების მსგავსად მზის ატანა არ შეეძლოთ, მაგრამ მათზე მზის სინათლეს ბევრად ძლიერი ეფექტი ჰქონდა — მზის სინათლეზე ისინი ქვავდებოდნენ. ისინი ტროლები მონაწილეობდნენ შუახმელეთის თითქმის ყველა ომში მელკორის და საურონის მხარეზე, მეოთხე ეპოქაში ტროლები მიუვალ ადგილებში გადაიკარგნენ და დროთა განმავლობაში გადაშენდნენ. ტროლების მრავალი ერთმანეთისგან განსხვავებული სახეობა არსებობდა, ისინი ქვემოთ არიან მოცემულები:
გამოქვაბულის ტროლები
გამოქვაბულის ტროლები ცხოვრობდნენ ნისლიანი და რუხი მთების მიწისქვეშა გამოქვაბულებში ცხოვრობდნენ მთის ორკეთან ერთად. გამოქვაბულის ტროლები შედარებით დაბლები იყვნენ (ორი-სამი ადამიანის სიმაღლის), ჰქონდათ კოჟრებიანი კანი და უთითებო ფეხები, მათი ნაწილი ბეჭდის ომისთვის მორიის გამოქვაბულებში ცხოვრობდნენ.
მთის ტროლები
მორდორში არსებული გორგოროთის მთების ტროლები მორდორის არმიის ერთ-ერთი ძლიერი ნაწილის შემადგენლობაში იყვნენ. ისინი იყვნენ საკმაოდ ზორბები, ჰქონდათ მტკიცე, ჯავშნიანი კანი, იყვნენ საკმაოდ აგრესიულები და ძლიერები. ბეჭდის ომში მორდორის არმიაში იბრძოდნენ.
ნახევარტროლები
ნახევარტროლები საურონის პირველი მცდელობა იყო, შეექმნა მზის სინათლისადმი გამძლე ტროლები. ეს არსებები ჩვეულებრივ ტროლებზე ბევრად სუსტები და დაბლები იყვნენ, მაგრამ, მათი უმრავლესობისგან განსხვავებით, ნაჭედი იარაღის ხმარება შეეძლოთ. ისინი ბეჭდის ომში საურონის მხარეზე იბრძოდნენ.
ოლოგ-ჰაი
ტროლების ყველაზე ახალგაზრდა სახეობა, ოლოგ-ჰაი საურონმა მესამე ეპოქის მიწურულს შექმნა, ეს არსებები ძალზე განსხვავებოდნენ სხვა ტროლებისგან: ძალიან მაღლები იყვნენ (4-5 ადამიანის სიმაღლის), ბევრად ძლიერები, საკმაოდ ჭკვიანები, რომ ენები შეესწავლათ და მათზე ელაპარაკათ, იყვნენ ცბიერები, გამძლეები, შეეძლოთ სხვადასხვა, მათ შორის, ნაჭედი იარაღის გამოყენება და აბჯრის ტარება, მაგრამ მათი უმთავრესი პლუსი მზის სინათლისადმი გამძლეობა იყო, შედეგად, საურონმა შეძლო შეექმნა ტროლების სახეობა, რომელიც დღისით ბრძოლასაც შეძლებდა, მაგრამ მთავარი ბეჭდის განადგურებასთან ერთად საურონის აღსასრულიც დადგა, მისი მეომრები კი მიუვალ ადგილებში გაიფანტნენ და გადაშენდნენ.
ქვის ტროლები
ქვის ტროლების უმრავლესობა მესამე ეპოქაში ცხოვრობდა ერიადორის ჩრდილოეთ მიდამოებში, ნისლიან მთებთან. ქვის ტროლები შედარებით დაბლები იყვნენ (დაახლ. 3 ადამიანის სიმაღლის), ცხოვრობდნენ გამოქვაბულებში და იქვე აგროვებდნენ ნაძარცვ განძეულობას. ტროლები, რომლებსაც თორინ მუხისფარის ექსპედიცია გადაეყარა, სწორედ ქვის ტროლებს წარმოადგენდნენ.
სხვები
კომპიუტერულ თამაშში ბეჭდების მბრძანებელი: ბრძოლა შუახმელეთისთვის II: გრძნეული ხელმწიფის აღზევება აღწერილია ორი სახის ტროლი, რომლებიც ანგმარში და მის ჩრდილოეთ მიდამოებში ცხოვრობდნენ: პატარა, თეთრი ხშირი ბეწვით დაფარული და სწრაფი თოვლის ტროლები და მწვანე ტყავის მქონე ძლიერი, მაგრამ ზანტი მთის ტროლები. ამასთანავე, ამ თამაშში ნაჩვენებია როგაში, ტროლი გუნდაბადის მთიდან და ჩრდილოელი ტროლების წინამძღოლი, რომელიც არცერთ ზემოთჩამოთვლილ ტროლს არ ჰგავს (თოვლის ტროლისთვის საკმაოდ დიდია, მთის ტროლისთვის კი — ბეწვიანი და მოქნილი).
ვამპირები და ღამურები
ვამპირებს ტოლკინი უწოდებდა ჩვეულებრივთან შედარებით დიდი ზომის ღამურებს, რომლებიც მორგოთმა ჩვეულებრივი ღამურებისგან შექმნა. მათზე ძალზე ცოტაა ნახსენები, ცნობილია მხოლოდ ერთი მათგანი — თურინგვეთილი, რომლის სახეც ლუთიენმა მიიღო, რათა ანგბანდამდე შეუმჩნევლად მიეღწია.
ღამურები, როგორც ჩანს, შუახმელეთის ჩრდილოეთით უფრო მეტი იყო. როდესაც ბილბო ბეგინსი დადიოდა ნისლიანი მთების გვირაბებში, მას ისე ხშირად ესმოდა ღამურების ხმა, რომ ეშინოდა. როდესაც ბილბო და ჯუჯები ბნელტევრში იყვნენ, ღამით ცეცხლი დაანთეს, როდესაც იხილეს ათასობით პეპელა, რომლებსაც მოჰყვებოდნენ ღამურები. კიდევ ერთი ღამურა ბილბოს შეხვდა სმაუგის სამფლობელოში. ამან ჰობიტი შეაშინა. მას ჩირაღდანი გაუვარდა. სხვა ჯუჯები მის დასახმარებლად მოვიდნენ. ღამურები ხუთი ლაშქრის ბრძოლაშიც მონაწილეობდნენ - მათ იმდენად დაფარეს ცა, რომ ყველაფერი დაბნელდა.
გნომურად, რომელიც ტოლკინთან ელფური ენის ერთ-ერთი ადრეული კონცეფცია იყო, ღამურის ანალოგი არის cwildred.
„როვერანდომში“ წყვდიადის ღამურები ნახსენებია მთვარეზე მცხოვრებ არსებებთან ერთად.
ვარგები
მორგოთის მიერ შექმნილი მგლები, რომლებსაც ორკები ასამხედრებლად ჯერ კიდევ პირველ ეპოქაში იყენებდნენ. ვარგებს თავიანთი ენა აქვთ და შუახმელეთის ომებში ყოველთვის ბოროტების მხარეს იბრძოდნენ, ვარგები ყოველთვის ორკებთან ერთად იბრძვიან, ისინი ორკებს სწრაფად გადაადგილებაში ეხმარებიან, სანაცვლოდ კი საკვებს იღებენ. მიუხედავად ამისა, ჰორნბურგის ბრძოლის დროს მონაწილე დუნლანდელები ვარგებზე იყვნენ ამხედრებულები. ბეჭდის ომის შემდეგ ვარგები მიუვალ ადგილებში გადაიკარგნენ.
მაქციები
მაქციებს ტოლკინი უწოდებდა ჩვეულებრივთან დიდი ზომის მგლებს, რომლებიც მორგოთმა ჩვეულებრივი მგლებისგან გამოიყვანა. მათზე ძალზე ცოტაა ნახსენები, ცნობილია მხოლოდ ორი მათგანი — დრაუგლუინი, რომლის ტყავიც ბერენმა ანგბანდამდე შეუმჩნევლად მისასვლელად გადაიცვა, და მისი შვილი, ანფაუგლირი, რომელიც მორგოთმა ანგბანდის კარიბჭის მცველად გაზარდა.
სხვა არსებები
„ჰობიტში“ აღწერილია ნისლიან მთებში მობინადრე ქვის გოლიათები, რომლებიც ჯუჯებს ქვებს ესროდნენ, მათზე აბსოლუტურად არაფერია ცნობილი, თუმცა, კომპიუტერულ თამაშებში ბეჭდების მბრძანებელი: ბრძოლა შუახმელეთისთვის II და მის დამატება გრძნეული ხელმწიფის აღზევება არსებობენ მთის გოლიათები, რომლებიც გობლინების (ანუ ნისლიანი მთების ორკების) არმიის შემადგენლობაში არიან. პიტერ ჯექსონის ფილმში „ჰობიტი: მოულოდნელი მოგზაურობა“ ნაჩვენებია ქვის გოლიათები, რომლებიც ერთმანეთს ებრძვიან.
ცნობილია, რომ შუახმელეთში ცხოვრობდნენ ამოუცნობი არსებები, რომლების შესახებ საურონმაც კი არ იცოდა, ასეთი არსებების უმრავლესობა მიწისქვეშ ცხოვრობდა, სწორედ მათ მიერ იყო გაყვანილი მორიისქვეშა გვირაბები, რომლებშიც განდალფი და ბალროგი ერთმანეთს ებრძოდნენ.
სქოლიო
კატეგორია:შუახმელეთის რასები
Emberek (Középfölde)
სტალინო
სტალინო (Stalino) — სოფელი აზერბაიჯანში, გოიგოლის რაიონში. სახელი ეწოდა იოსებ სტალინის პატივსაცემად.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გოიგოლის რაიონის სოფლები
ხმელთაშუა ზღვა
ხმელთაშუა ზღვა ატლანტის ოკეანის აუზის ნაწილია და თითქმის მთლიანად ხმელეთითაა შემოსაზღვრული ჩრდილოეთიდან ევროპით, სამხრეთიდან აფრიკით, ხოლო აღმოსავლეთიდან კი აზიით. მისი ფართობია დაახ. 2,5 მილიონი კმ². ოკეანოლოგიაში მისი ალტერნატიული სახელებია ევროაფრიკული ხმელთაშუა ზღვა ან ევროპის ხმელთაშუა ზღვა სხვა ხმელეთშორისი ზღვებისგან განსასხვავებლად.
უძველესი დროიდან ხმელთაშუა ზღვა დატვირთული სატრანსპორტო მაგისტრალი იყო, რაც საშუალებას აძლევდა რეგიონის ამომავალ ერებს - ეგვიპტელებს, ბერძნებს, რომაელებსა და ახლო აღმოსავლეთის ხალხებს სავაჭრო და კულტურული გაცვლები ეწარმოებინათ. ხმელთაშუა ზღვას მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს დასავლეთის ცივილიზაციის დაბადებისა და განვითარების მიზეზთა შეცნობაში.
სახელი
ხმელთაშუა ზღვის ლათინური სახელია mediterraneus (medius, „შუა“ + terra, „მიწა, ხმელეთი“), ბერძნულში „mesogeios“.
ისტორიის მანძილზე მას ალტერნატიული სახელებიც ჰქონია. მაგ. რომაელები მას უწოდებდნენ Mare Nostrum (ლათ. ჩვენი ზღვა). ბიბლიაში მას მოიხსენიებენ, როგორც „დიდი ზღვა“ ან „დასავლეთის ზღვა“. თანამედროვე ებრაულში მას „ჰა-იამ ჰა-ტიხონ“ (הים התיכון, შუა ზღვა) ჰქვია, რაც გერმანული ვერსიის Mittelmeer პირდაპირი ადაპტაციაა. თურქულად მას Akdeniz (თეთრი ზღვა) ჰქვია. არაბულად „ალ-ბაჰრ ალ-აბიად ალ-მუტავასიტ“ (البحر الأبيض المتوسط, შუა თეთრი ზღვა). ბრიტანეთში მას არაფორმალურად შემოკლებით „The Med-ს“ უწოდებენ.
ხმელთაშუა ზღვის აუზის ქვეყნები
ხმელთაშუა ზღვაზე გასასვლელი აქვს 21 (სუვერენულ) ქვეყანას, მათგან 11 ევროპულია, 5-5 კი აზიასა და აფრიკას ეკუთვნის.
10 უდიდესი კუნძული
330px|მინიატიურა|მარჯვნივ|[[სიცილია და სარდინია — ხმელთაშუა ზღვის ორი უდიდესი კუნძული.]] 330px|მინიატიურა|მარჯვნივ|[[მალიორკა ბალეარის კუნძულების უდიდესი, ხოლო ხმელთაშუა ზღვაში სიდიდით მე-7 კუნძულია.]]
გეოლოგია
მინი|300პქ|ხმელთაშუა ზღვის რელიეფური რუკა ხმელთაშუა ზღვის ფსკერი დაყოფილია რამდენიმე ქვაბულად, რომელთა სიღრმე 2 000-4 000 მ-მდეა. გეომორფოლოგიურად ხმელთაშუა ზღვაში სამი აუზი გამოიყოფა:
ხმელთაშუა ზღვის ქვაბულების წარმოქმნას უკავშირებენ კონტინენტური დედამიწის ქერქის გაჭიმვას, ზოგის აზრით კი, პირიქით, მის შემჭიდროებასა და ჩაწევას, ზოგიც მას ტეთისის რელიქტად მიიჩნევს.
ტურიზმი
ხმელთაშუა ზღვის სანაპირო ქვეყნებისათვის ტურიზმი წარმოადგენს შემოსავლის ერთ-ერთ უმთავრეს წყაროს. ის, ასევე, სანაპირო პროვინციებს, მცირე დასახლებებსა და კუნძულებს ურბანული ცენტრებისაგან დამოუკიდებლად განვითარების საშუალებას აძლევს (თუმცა არცთუ იშვიათად ასეთი ცენტრები სწორედ ზღვის სანაპიროზე ყალიბდება). თუმცა, აღსანიშნავია, რომ სწორედ ტურიზმი წარმოადგენს სანაპირო ზოლისა და საზღვაო გარემოს დეგრადაციის მთავარ გამომწვევ ფაქტორს. ქვეყნისა თუ რეგიონის სწრაფი განვითარების მიზნით ხმელთაშუაზღვისპირეთის მრავალი ქვეყნის მთავრობა ხელს უწყობს ყოველწლიურად დიდი რაოდენობით ტურისტის მოზიდვას, თუმცა ეს ხშირად საზღვაო ჰაბიტატების დაზიანებისა და სანაპირო ზოლის დაბინძურების მიზეზი ხდება. სერიოზული საფრთხე ემუქრებათ ზღვის ორგანიზმებს, რომელთა მრავალი სახეობა უკვე გადაშენების ზღვარზეა. ეს ყოველივე კი ზოგ ქვეყანაში ტურიზმის სამომავლო განვითარებას ეჭვქვეშ აყენებს.
სქოლიო
კატეგორია:ატლანტის ოკეანის ზღვები კატეგორია:ზღვები ანბანის მიხედვით
შუამთა (ვანის მუნიციპალიტეტი)
შუამთა — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ვანის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფელი: ჭყვიში). მდებარეობს მდინარე ყუმურის (რიონის სისტემა) ნაპირებზე. ზღვის დონიდან 70 მეტრი. ვანიდან 6 კილომეტრი.
შუამთა მუნიციპალიტეტის რიგით მეორე დასახლებული პუნქტია, ტერიტორიული და ეკონომიკური მნიშვნელობით ვანის შემდეგ. 2014 წლის წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1307 ადამიანი, რითაც მუნიციპალიტეტში მხოლოდ ვანს და სალხინოს ჩამორჩება. შუამთის თემის მოსახლეობა კი 1683 ადამიანია (ჭყვიში: 376 ადამიანი), რაც ასევე მესამე შედეგია ვანისა და ზეინდრის თემის შემდეგ.
სოფელში დგას ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლები — წმინდა გიორგის ეკლესია (1615 წ.), რომელიც შიგნით მოხატულია და ნათლისღების სახელობის ეკლესია.
პიროვნებები
სოფელში დაიბადნენ:
სქოლიო
კატეგორია:ვანის მუნიციპალიტეტის სოფლები
დაღეთის არქეოლოგიური ძეგლი
დაღეთის არქეოლოგიური ძეგლი — ბრინჯაოსა და შუა საუკუნეების ხანის ხუროთმოძღვრებისა და არქეოლოგიური ძეგლი ქვემო ქართლში, სოფ. დაღეთის (თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი) სამხრეთ-აღმოსავლეთით 3 კმ-ზე, მდინარე ხრამისა და მისი შენაკადის, ღელეს, ხეობაში (41.50389°N, 44.56722°W).
ხეობის მარცხენა კალთაში განლაგებული, 3 იარუსად გამოკვეთილი კომპლექსი 26 გამოქვაბულისა და რამდენიმე ნაშთისაგან შედგება. მარჯვენა კომპლექსში 19 გამოქვაბულია, რომელთა ირიბი იარუსი მარჯვენა ნაპირზე ერწყმის ერთმანეთს. გამოქვაბულები კანიონის შუა და ქვედა რეგისტრში, კლდის ბუნებრივ ან ხელოვნურად გაფართოებული ტერასების გასწვრივაა გამოკვეთილი ბაზალტის ქანების გახურება-გაცივებით, ბზარებში სოლების ჩაჭედებისა და გამონგრევის ხერხით, ლითონის იარაღის გამოუყენებლად. ქვაბები ოთხკუთხა ან დაახლოებით ოვალური ფორმისაა.
სტრატიგრაფიულ ჭრილში ნაპოვნია შუა ბრინჯაოს ხანისათვის დამახასიათებელი თიხის ჭურჭლის რამდენიმე ფრაგმენტი. გამოქვაბულთა დიდი ნაწილი გვიანდელ ბრინჯაოს ხანაში უკვე ათვისებული იყო. აღმოჩენილია შავპრიალა და რუხი მქრქალზედაპირიანი მოშავო და ნაცრისფერი, მოყვითალო და ჩალისფერზედაპირიანი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. ზოგიერთის ზედაპირი შემკულია მარტივი გეომეტრიული ფორმებით. განვითარებულ შუა საუკუნეებში ეს კომპლექსები საბოლოოდ აუთვისებიათ. გამოქვაბულს ეტყობა საფუძვლიანი აღდგენა-რეკონსტრუქცია. მარჯვენა კომპლექსის 6 გამოქვაბული მოიცავს ზღუდეებს, ნახევარწრიულ კოშკს და ჭის ტიპის ასასვლელს.
მარჯვენა ჯგუფის ერთ გამოქვაბულში ქვითკირის მინაშენებით ერთნავიანი ეკლესიაა მოწყობილი. ეკლესიის სამხრეთით 2 გამოქვაბულის ნაშთი, ჩანს, სატრაპეზოს მოვალეობას ასრულებდა, პატარა ქვაბი კი სამარტვილეს წარმოადგენდა. ორივე კომპლექსის გამოქვაბულებში დასტურდება ამ ხანის თიხით მოტკეპნილი ან მოკირწყლული იატაკი, ალიზის კერები, გამომწვარი თიხის თონეები, კირით მოლესილი წყლის რეზერვუარები, სამეურნ. დანიშნულების ორმოები. თითქმის ყველა გამოქვაბულის იატაკისზედა მიწის ფენა XI–XIV საუკუნეებისთვის დამახასიათებელ ნივთიერ მასალას შეიცავდა (თიხა, მიწა, ლითონი, ძვალი, ტყავის ნაწარმი, ქსოვილებისა და ხალიჩა-ფარდაგების ფრაგმენტები და სხვ. ნაკეთობები). აქვე აღმოჩნდა XIII–XIV საუკუნეების სპილენძის მონეტები, პერგამენტზე ნუსხურად ნაწერი ოთხთავის ფრაგმენტები, ქაღალდზე მელნით შესრულებული ეპისტოლარული ხასიათის ხელნაწერი. სავარაუდოა, რომ განვითარებულ შუა საუკუნეებში აქ იყო დედათა მონასტერი, რომელიც თემურ-ლენგის შემოსევების შედეგად განადგურდა. XVII საუკუნეში მონასტერში ღვთისმსახურება შეკვეცილი სახით აღდგენილა, XVIII საუკუნის ბოლოს კი ქვაბთა კომპლექსები საბოლოოდ გაუკაცრიელდა. არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზაგარი (მესტიის მუნიციპალიტეტი)
ზაგარი  — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, ფარის თემში (სოფლები: ზაგარი, ზედა ლუჰა, კაცხი, ლამხერი, ლაყვრი, სვიფი, ფალედი, ფარი, ქვედა ლუჰა, ღეშდერი, ყვანა, ხოსრარი).
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 15 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ალესანდრო ვოლტა
გრაფი ალესანდრო ვოლტა (Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta; დ. 18 თებერვალი, 1745 — გ. 5 მარტი, 1827) — იტალიელი ფიზიკოსი და ქიმიკოსი, რომელსაც მიაწერენ პირველი ელექტრული ფიჭის (ბატარეის პროტოტიპი) შექმნას.
ბიოგრაფია
ალესანდრო დაიბადა 1745 წელს მილანთან ახლოს მდებარე ქალაქ კომოში, შეძლებული ფილიპ ვოლტას ოჯახში. იგი ოცი წლისა გიმნაზიაში ფიზიკას ასწავლიდა, ხოლო 25 წლისა პავიის უნივერსიტეტის პროფესორი გახდა.
დამსახურებები
thumb|250px|ვოლტას ბატარეა ვოლტა იყო პირველი მეცნიერი, ვინც ელექტროდენი აღმოაჩინა და გამოიკვლია. გალვანის ცდა დაეხმარა ვოლტას პირველი დენის წყაროს შექმნაში. ამ წყაროს „ვოლტას სვეტს“ (ნახ. 1) უწოდებენ. ვოლტას სვეტი ქიმიური დენის წყაროების წარმომადგენელია. იგი არის გალვანური ელემენტების შეერთება ანუ ბატარეა. ბატარეის ბოლოების შეერთებით მიიღებოდა კონტური, რომელსაც შემდგომში ელექტრული წრედი უწოდეს.
ვოლტამ აიღო რამდენიმე დუჟინი (12 ცალი) ერთი დუიმის (2,54 სმ.) დიამეტრის მრგვალი სპილენძის ფირფიტა, ამდენივე კალისა. შემდეგ ფოროვანი მასალის (მუყაო, ტყავი) რგოლები გამოჭრა. ყველა ეს ფირფიტა ერთმანეთზე მონაცვლეობით სვეტებად განალაგა და ყოველ წყვილს შორის მჟავაში დასველებული მუყაოს რგოლი ჩაუდო. როცა შეეხო ერთი ხელით ზედა ფირფიტას, ხოლო მეორეთი ქვედას, იგრძნო, რომ ელექტროობამ დაარტყა. ეს მოხდა 1800 წელს. ასე შეიქმნა პირველი ქიმიური დენის წყარო „ვოლტას სვეტი“.
ალექსანდრო ვოლტის პატივსაცემად ძაბვის ერთეულს ვოლტი უწოდეს.
სქოლიო
კატეგორია:იტალიელი ფიზიკოსები
კუდიანები
კუდიანები — ქართველთა მითოლოგიურ წარმოდგენებსა და ფოლკლორში ადამიანი, უმეტესად ქალი, რომელსაც კუდი აქვს, მაგრამ მისი არსებობა სხვა ადამიანებისგან დაფარულია. თუ ის გაცხადდა, მის კუდიანობას ძალა ეკარგება. კუდიანი გადაადგილდება კატაზე, ძაღლზე ან ცოცხზე ამხედრებული. კუდიანები იკრიბებიან კუდიანთა და ავსულთა შეკრებებზე. კუდიანს შეუძლია უწმინდურ ცხოვლად ან მწერად გადაქცევა – მაქციობა. კუდიანს შუძლია კარის ჭუჭრუტანაში გაძვრომა. კუდიანს ორი სული და ორი გული აქვს: ერთი წმინდა, მეორე უწმინდური. ღამით ის ტოვებს წმინდა სულს და გულს და მიდის უწმინდურ საქმეზე.
ინდონეზიის დემოგრაფია
2020 წლის აღწერის მიხედვით ინდონეზიის მოსახლეობა 270.2 მილიონ ადამიანს შეადგენს. 2010 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 237.64 მილიონ ადამიანს უდრიდა. ინდონეზიის მოსახლეობის დაახლოებით 55% იავაზე ცხოვრობს, რომელიც მოსახლეობის რაოდენობით კუნძულებს შორის პირველ ადგილზეა.
მიუხედავად იმისა, რომ 1967 წლიდან ინდონეზიაში ოჯახის დაგეგმვის ეფექტური პროგრამა ხორციელდება, ქვეყნის მოსახლეობის საშუალო წლიური ზრდის მაჩვენებელი 2010-იან წლებში საშუალოდ 1.1%-ს აღემატებოდა და ათწლეულში თითქმის 13%-ით გაიზარდა. მოსახლეობის ზრდის ამ ტემპის შენარჩუნების შემთხვევაში მოსალოდნელია, რომ ინდონეზიის მოსახლეობის აშშ-ის მოსახლეობის რაოდენობას გადააჭარბოს.
დასავლურ სახელმწიფოებთან შედარებით ინდონეზიას უფრო ახალგაზრდა მოსახლეობა ჰყავს, თუმცა შობადობის დონის შემცირებისა და სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობის ზრდის შედეგად მოსახლეობა უფრო ბერდება. 2017 წელს ინდონეზიის მოსახლეობის მედიანური ასაკი 30.2 წელი იყო. ინდონეზია მრავალ ეთნიკურ, კულტურულ და ლინგვისტურ ჯგუფს მოიცავს. დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ინდონეზიური ენა ოფიციალური ენაა და საკომუნიკაციოდ, განათლების სფეროში, სამთავრობო და ბიზნეს სექტორებში გამოიყენება. ბევრი ინდონეზიელისთვის პირველი ენა ადგილობრივი ეთნიკური ენაა.
ეთნიკური ჯგუფები
ინდონეზიაში 1340 ეთნიკური ჯგუფია აღიარებული, რომელთა უმრავლესობას ავსტრონეზიელი ხალხები შეადგენენ. მოსახლეობის 95% ადგილობრივი ინდონეზიური წარმომავლობისაა.
ეთნიკური კლასიფიკაციის მიხედვით უდიდეს ეთნიკურ ჯგუფს იაველები წარმოადგენენ. ისინი ინდონეზიის მოსახლეობის 40%-ს შეადგენენ და მეტწილად კუნძულ იავაზე არიან კონცენტრირებულები, განსაკუთრებით, ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილებში. შემდეგი უმსხვილეს ეთნიკურ ჯგუფს სუნდები წარმოადგენენ, რომლებიც ძირითადად იავის დასავლეთ ნაწილსა და სუმატრის სამხრეთ ბოლოში ცხოვრობენ. სუნდის სრუტეს სახელი სწორედ მათ საპატივცემულოდ ეწოდა. დანარჩენ ეთნიკურ ჯგუფებს მალაიები, ბატაკები, მადურები, ბეტავები, მინანგკაბაუები და ბუგისები წარმოადგენენ.
რელიგიები
ინდონეზია სეკულარული სახელმწიფოა და ქვეყანაში მრავალი რელიგიის მიმდევრები ცხოვრობენ. ინდონეზია მსოფლიოში უდიდესი მუსლიმური სახელმწიფოა. 2018 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის 86.7% ისლამის მიმდევარია. მოსახლეობის 10.72% ქრისტიანობის მიმდევარია (მათგან 70% პროტესტანტია), 1.75% ინდუისტია, 0.77% ბუდისტი, ხოლო 0.07% სხვა რელიგიების მიმდევარია. ინდონეზიელი ინდუისტების დიდი ნაწილი ბალიელია, ხოლო ბუდისტების დიდი ნაწილი ჩინელია. ინდონეზიაში ათეისტების მიმართ ოფიციალური დისკრიმინაციული პოლიტიკა ტარდება. აჩეჰის პროვინციაში შარიათის კანონები მოქმედებს და რელიგიური და სექსუალური უმცირესობების მიმართ დისკრიმინაციული პოლიტიკა ხორციელდება.
ისლამი
ინდონეზიაში ისლამის ისტორია კომპლექსურია და ინდონეზიური კულტურების მრავალფეროვნებას ირეკლავს. არაბი მუსლიმი ვაჭრები ინდონეზიის არქიპელაგზე ადრეული VIII საუკუნიდან ჩადიოდნენ.. ინდონეზიაში მუსლიმი თემის შესახებ პირველი ცნობები მარკო პოლოს ჩანაწერებშია მოცემული, რომლებიც 1297 წლით თარიღდება. XV-XVI საუკუნეებში ისლამის გავრცელებას სუმატრასა და იავაზე მალიქ იბრაჰიმის, ხოლო ჩრდილოეთ იავაზე ჯენ ხეს მისიონერულმა მოღვაწეობამ შეუწყო ხელი, ისევე, როგორც სულთნების კამპანიებმა ინდუისტური და ბუდისტური სამეფოების წინააღმდეგ. ჩრდილოეთ და სამხრეთ სუამტრაზე, დასვლეთ და ცენტრალურ იავასა და სამხრეთ კალიმანტანზე ოთხი სასულთნო შეიქმნა, რომლებმაც ისლამი სახელმწიფო რელიგიად გამოაცხადეს და როგორც ერთმანეთის, ისე ინდუისტური და არამუსლიმი ხალხების წინააღმდეგ ომები გააჩაღეს.
ენები
ინდონეზიის ოფიციალური ენა ინდონეზიური ენაა, თუმცა მოსახლეობის ნაწილისთვის მშობლიური ენა ადგილობრივი ენებია. ინდონეზიაში 737 ცოცხალ ენაზე საუბრობენ, t რაც მსოფლიოს ენების 10%-ს შეადგენს და მეორე მაჩვენებელია (პაპუა-ახალი გვინეის შემდეგ ). ენების დიდი ნაწილი ავსტრონეზიულ ენათა ჯგუფს, ხოლო 270 პაპუასურ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნება.