cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ლებედინის ბრძოლა
26-27 თებერვალი
26 თებერვალს საღამოს უკრაინულმა ძალებმა რუსული ჯარები ქალაქის გარეუბანში გაატარეს. გავრცელებული ინფორმაციით, რუსებმა მნიშვნელოვანი ზარალი განიცადეს. 22:45 საათზე დაიწყო ბრძოლა კამიანში. 27 თებერვალს დილით ლებედინის საავადმყოფოებში ხუთი ჯარისკაცი მიიყვანეს. თითქმის ყველა მათგანი ბატიუტენკოს ქუჩაზე და მის მიმდებარედ დაიჭრა. გადაუდებელი დახმარებისა და კატასტროფების მედიცინის რეგიონული ცენტრის ცნობით, დაჭრილი მშვიდობიანი მოქალაქე არ მისულა. 27 თებერვლის ღამეს ლებედინის ბრძოლაში დაიღუპა 37 წლის ალექსანდრე სმილიანი, დაბადებული კაპუსტინცში.
28 თებერვალი
დღის მეორე ნახევარში რუსული სამხედრო მანქანების კოლონა ლებედინის მიმართულებით ტროსტიანეცისკენ გაემართა. დაახლოებით 18:00 საათზე უკრაინულმა ჯარებმა Bayraktar TB2 უპილოტო საფრენი აპარატით გაანადგურეს რუსული სამხედრო ბაზა კულიჩკაში, ლებედინის მახლობლად. გავრცელებული ინფორმაციით, მათ გაანადგურეს 96 ტანკი, 20 „გრადის“ ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა და რვა სატვირთო მანქანა. ამ მხარეში მშვიდობიანი მოსახლეობა არ იყო. შტეპივკაში ადგილობრივი მამაკაცი დაიღუპა მიტოვებულ სამხედრო მანქანაში ჩაჯდომის მცდელობისას, რომელიც დანაღმული იყო.
1-3 მარტი
1 და 2 მარტის ღამეს, უკრაინულმა ძალებმა განაცხადეს, რომ გაანადგურეს დაახლოებით 100 რუსული სამხედრო მანქანა, ძირითადად ტანკები და ჯავშანტრანსპორტიორი (APC), ლებედინის მახლობლად მდებარე სოფელ ბიშკინში.
3 მარტის შუადღისას, 93-ე დამოუკიდებელმა ხოლოდნი იარის მექანიზებულმა ბრიგადამ გაანეიტრალა რუსული ჯარები მოსკოვსკი ბობრიკში, ლებედინის რაიონში. მწყობრიდან გამოვიდა რამდენიმე T-72B3 და T-80U ტანკი და APC. სოფელში ყოფნისას რუსებმა გაძარცვეს ადგილობრივი მაღაზიები და კერძო სახლები, დაწვეს სოფლის უფროსის მანქანა.
3 მარტის დაახლოებით 21:00 საათზე, რუსულმა ჯარებმა განაახლეს სუმის და სუმის ოლქის სხვა ადგილების დაბომბვა, კერძოდ, ნედრიჰაილივი, ბორომლია, ბეზდრიკი და ლებედინი.
4-7 მარტი
4 და 5 მარტს ლებედინს ელექტროენერგია მთლიანად გაითიშა. 5 მარტს, დილის 7 საათზე, მშვიდობიანმა მოქალაქეებმა გაიგეს საჰაერო თავდასხმის განგაში ლებედინში. რუსებმა დაიწყეს ქალაქის დაბომბვა. აფეთქებებმა მრავალსართულიანი შენობების ფანჯრები ააფეთქეს. საარტილერიო დაბომბვა მთელი დღის განმავლობაში მიმდინარეობდა. რუსული დაბომბვის შედეგად განადგურდა ელექტრო ქვესადგური, ლებედინის საცხობი და ბენზინგასამართი სადგური.
5 მარტის საღამოსთვის რუსებმა გაიგეს, რომ ტყვედ აიყვანეს მოქალაქეები, რომლებიც მანქანებით მოძრაობდნენ სოფლად. სამხედრო ადმინისტრაციის ხელმძღვანელმა დმიტრო ჟივიცკიმ განაცხადა, რომ ხალხი ამ მომენტში ვერ ტოვებს ლებედინს, სუმის, ოხტირკას და ტროსტიანეცს, რადგან „რუსული ჯარები ძარცვავენ და ხანდახან ესვრიან მშვიდობიანი უკრაინელების მანქანებს“
5 მარტის საღამოს, რუსული ტანკების კოლონა მივიდა ლებედინში. მათ გზად ტროსტიანეცის მახლობლად სოფელი სტანოვე დაიპყრო. ცენტრალური და გვერდითი ქუჩების გასწვრივ ყველა ეზოში ტანკები მოათავსეს. სამხედრო ადმინისტრაციის უფროსის დიმიტრო ჟივიცკის თქმით, რუსებმა ხალხს მობილური ტელეფონები წაართვეს. ისინი შეიჭრნენ სახლებში და ითხოვდნენ საჭმელსა და აბაზანას. ამგვარად, ისინი თითქმის მთელი დღის განმავლობაში იცავდნენ თავს ადამიანების ფარით.
სამხედრო ადმინისტრაციის ცნობით, რუსეთის საარტილერიო დაბომბვამ და 6 მარტის საჰაერო თავდასხმებმა ლებედინის ბევრი მკვიდრი ელექტროენერგიის გარეშე დატოვა. პროკურატურამ დაიწყო წინასწარი გამოძიება რუსული სამხედრო თვითმფრინავების დარტყმის შედეგად ლებედინის საცხობის დანგრევის ფაქტზე.
7 მარტს ლებედინს ელექტროენერგიის მიწოდება ნაწილობრივ აღუდგა.
8-9 მარტი
8-დან 9 მარტის ღამეს რუსეთის საჰაერო ძალებმა შეუტიეს ლებედინს. შევჩენკას ქუჩაზე ორი სახლი დაინგრა. ნამსხვრევებიდან ხუთი ადამიანი, მათ შორის ორი ბავშვი ამოიყვანეს. ადგილზე 9 მარტის 01:45 საათიდან მუშაობდნენ მე-5 სახელმწიფო სახანძრო-სამაშველო ბრიგადის თანამშრომლები, რომლებიც იმ ღამეს ხელმძღვანელობდნენ.
10-11 მარტი
10 მარტისთვის ლებედინის რაიონის სოფელი ვოროჟბა ოკუპირებული იყო რუსული ძალების მიერ. სამხედრო ადმინისტრაციის უფროსის დმიტრო ჟივიცკის თქმით, რუსი ჯარისკაცებმა ხალხი ქუჩებში გამოიყვანეს, ძარცვავდნენ მათ, ძარცვავდნენ და ცეცხლს უკიდებდნენ ადგილობრივ სახლებს. რუსებმა ხალხი სარდაფებიდანაც გამოიყვანეს, სადაც ბევრი იმალებოდა. „ისინი მშვიდობიან ადგილობრივებთან ერთად იცავენ თავს ბაირაქტარებისგან“ - თქვა ჟივიცკიმ.
11 მარტის ღამეს რუსეთის ჯარებმა დაბომბეს სახლები ქერდილივშინაში, რის შედეგადაც დაიღუპა ორი ადგილობრივი - ვასილ მასლიუკი და ვალერი სუხანოვი.
12-13 მარტი
სუმის ოლქში 12 მარტს ამოქმედდა ევაკუაციის გეგმა „მწვანე დერეფნები“. ხალხს შეეძლო სუმიდან, ტროსტიანეციდან, კონოტოპიდან, ლებედინიდან, ველიკა პისარივკადან და კრასნოპილიიდან რომნის გავლით პოლტავაში წასვლა. სამხედრო ადმინისტრაციის უფროსის დიმიტრო ჟივიცკის თქმით, მათ საბოლოოდ შეძლეს შეთანხმების მიღწევა ლებედინის შესახებ, რომელსაც იმ მომენტში ელექტროენერგია და კომუნიკაცია არ ჰქონდა. 9:00 საათზე ლებედინის საკრებულოში კერძო ტრანსპორტისა და ავტობუსების კოლონა შეიკრიბა. მარშრუტი იყო ლებედინიდან შტეპივკას, ნედრიჰაილივის, კოროვინცის, რომნის, ანდრიაშივკას, ლოხვიციას, ლუბნის და პოლტავას გავლით. მთლიანობაში, ლებედინი დატოვა 28 მანქანამ 83 მშვიდობიანი მოსახლეობით და ოთხმა ავტობუსმა 52 მშვიდობიანი მოსახლეობით.
13 მარტის მდგომარეობით სუმის ოლქში 22500 მშვიდობიან მოქალაქეს ელექტროენერგია არ ჰქონდა. სამხედრო ადმინისტრაციის ცნობით, დაბომბვამ დააზიანა ელექტროგადამცემი ხაზები ოხტირკაში, ტროსტიანეცში, ლებედინსა და სუმიში.
15 მარტი
15 მარტს ჰუმანიტარული დერეფნები სუმის რეგიონში მუშაობდა ხუთ მარშრუტზე - სუმიდან, ტროსტიანეციდან, ლებედინიდან, კონოტოპიდან და შოსკადან. ყველა მარშრუტის საბოლოო დანიშნულება იყო - ლუბნი პოლტავის რეგიონში.
17 მარტი
17 მარტიდან 25 მარტამდე ოკუპირებული იყო სოფელი მალი ვისტოპე. იქ რუსმა სამხედროებმა გაანადგურეს როგორც საცხოვრებელი კორპუსები, ასევე კერძო სახლენი. ადგილობრივ კოლეჯს მნიშვნელოვანი ზიანი მიადგა. 25 მარტს სოფელში მცხოვრებმა ტანკებს ესროლა.
18 მარტი
ჰუმანიტარული დერეფნები სუმის რეგიონში 18 მარტს მუშაობდა. შესაძლებელი იყო დიდი პისარივკას, ტროსტიანეცის, კრასნოპილიას, სუმის, ლებედინსკის და კონოტოპის თემების დატოვება. ლებედინს შეეძლო პირადი ტრანსპორტით და ავტობუსებით გამგზავრება დილის 9 საათიდან საკრებულოს მახლობლად მდებარე მოედნიდან. ქალაქიდან ჯარი მოძრაობდა შტეპივკას, ნედრიჰაილოვის, კოროვინცის, რომნის, ანდრიაშივკას და შემდგომ პოლტავას რეგიონში ლოხვიცას გავლით ლუბნოვში. კოლონას ტრადიციულად წითელი ჯვრის საერთაშორისო ორგანიზაციის წარმომადგენლები ახლდნენ. სამხარეო სამხედრო ადმინისტრაციის ცნობით, 17:00 საათის მდგომარეობით ლებედინიდან გაემგზავრა: 4 ავტობუსი - 50 მოქალაქე.
19-26 მარტი
სოფელ სტებლიანკა სუმის რაიონის სოფელი 19 მარტიდან 26 მარტამდე ოკუპირებული იყო რუსი სამხედროების მიერ - იყო 26 ერთეული რუსული სამხედრო ტექნიკა. ისინი ადგილობრივ მცხოვრებთა სახლში შევიდნენ, რომლებიც იმ დროს სახლში არ იმყოფებოდნენ. დამპყრობლებმა გამოიყვანეს სახლებიდან, სადაც მფლობელები არ იყვნენ, გამოიტანეს ყველაფერი რაც ნახეს. სოფელში სინათლე და წყალი არ იყო.
ეგზარაცია
ეგზარაცია, მყინვარული ეროზია (exaratio — დახვნა) — მოძრავი მყინვარის ეროზიული მოქმედება კლდოვან ზედაპირზე, რის შედეგადაც წარმოიქმნება რელიეფის მყინვარული ფორმები. ეგზარაცია მყინვარისა და მისი საგების კონტაქტზე არსებული პროცესების კომპლექსია, რომელიც გამოწვეულია ნატეხების (პლაკინგების) მოხლეჩის ან მსხვრევის, საგების ქანების გაცვეთითა და მყინვარქვეშა წყლის ნაკადების (ეროზიის) გამორეცხვით.
პლაკინგი იმაში მდგომარეობს, რომ საგებზე მოსრიალე ყინული ცალკეულ მომენტებში მასზეა მიყინული, შემდგომი მოძრაობისას კი გლეჯს ქანების ნატეხებს და თან მიაქვს. ეროზია გამოხატულია ქანების ნატეხებით საგების გაჩარხვაში, რომელიც შედის ფსკერისპირა მორენის შემადგენლობაში, აგრეთვე მყინვარქვეშა წყლის ნაკადების მუშაობაში, რომელიც იწვევს საგების ქანების ნგრევასა და დაშლას, მისი ზედაპირის დანაწევრებას, დადაბლებასა და ჩაღრმავებას.
ეგზარაციის ინტენსივობა მრავალ ცვლილებაზეა დამოკიდებული: საგების სიმყარესა და ნაპრალოვნებაზე, ფსკერისპირა ყინულის ტემპერატურაზე, ფსკერისპირა მორენის თვისებებსა და შედგენილობაზე, მყინვარის ფსკერისპირა დასრიალების სიჩქარესა და სხვა. ეგზარაციის შედეგია მყინვარული მოპრიალება, მყინვარული ნაკაწრი, მყინვარული ნაღარი, ფასეტები კაჭარებსა და კლდეებზე, მკვიდრი ქანების გიგანტური ნაღარები და სხვა. ეგზარაცია ეგზოგენური რელიეფწარმომქმნელი პროცესების ყველაზე მძლავრი აგენტია, მისი წყალობით შექმნილია ყველა მსხვილი მყინვარულ-ეროზიული რელიეფის ფორმები, ცირკები, ტროგული ხეობები, ფიორდები და სხვა.
სქოლიო
კატეგორია:გეომორფოლოგია კატეგორია:გლაციოლოგია
Lasioglossum microsellatum
Lasioglossum microsellatum — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1945 წელს.
სქოლიო
microsellatum
Once upon a Tour
Once upon a Tour — Nightwish-ის ალბომის „Once-ის“ მხარდასაჭერად გამართული საკონცერტო ტურნე. იგი დაიწყო 2004 წლის 22 მაისს, კიტეეში და დამთავრდა ჰელსინკიში, 2005 წლის 21 ოქტომბერს.
სიმღერების სია
2004
2005
სხვა სიმღერები:
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:Nightwish ტურები
ლაკური ენა
ლაკური ენა (лакку маз) — იბერიულ-კავკასიური ენათა ოჯახის ნახურ-დაღესტნური ენათა ჯგუფის დაღესტნური ქვეჯგუფის ენა. გავრცელებულია დაღესტნის რესპუბლიკის ლაკის, კულისა და ნოვოლაქსკის რაიონებში (ლაკებით დასახლებული ზოგი აული გვხვდება დაღესტნის სხვა რაიონებშიც). ლაკურ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 164 000 კაცი. გამოიყოფა კილო-თქმები: ვიცხიური, ღუმუქური, რომლებიც საფუძვლად უდევს სამწერლობო ლაკურ ენას, ვიხლური, აშტიკულური, ბალხარული.
ლაკურ ენაში გარჩეულია 3 ძირითადი ხმოვანი (ა, ი, უ); თანხმოვნებსი რიცხვი 41-ს აღწევს; თანხმოვანი საარტიკულაციო რაგვარობის მიხედვით შეიძლება იყოს: 1. მჟღერი, 2. ფშვინვიერი, 3. აბრუპტივი და 4. ინტენსიური. ფონემური მნიშვნელობის ოთხივე ეს ვარიანტი გარჩეულია ხშულებში, აფრიკატებს არა აქვთ მჟღერები, სპირანტებს — აბრუპტივები, ინტენსიურ და არაინტენსიურ თანხმოვანთა დაპირისპირება დასტურდება ხმოვნის წინ; სიტყვის თავში ერთზე მეტი თანხმოვანი არ გვხვდება; თანხმოვანთა შეყრა დასაშვებია სიტყვის ბოლოს (არაუმეტეს 2 თანხმოვნისა და ხმოვანთა შორის (არაუმეტეს 3 თანხმოვნისა).
გარჩეულია 4 გრამატიკული კლასი: I — მამაკაცთა, II — ქალთა, III — ცხოველთა და ნივთთა (ამავე კლასში შედის ქალის აღმნიშვნელი ზოგი სიტყვაც), IV — ნივთთა. ძირითადი ბრუნვებია: სახელობითი (უნიშნო), ნათესაობითი (ნიშანია ლ), მიცემითი (ნიშანია ნ). ნათესაობითი ბრუნვა კუთვნილების გარდა გამოხატავს გარდამავალი ზმნის სუბიექტსაც. მდიდრად არის წარმოდგენილი ადგილობითი ბრუნვები, ბრუნების პროცესში ფუძეში ხშირად ვლინდება „ჩანართი ელემენტები“, ზედსართავი სახელი იბრუნვის არსებითი სახელისაგან დამოუკიდებლად. თვლის სისტემა ათობითია.
ზმნის ძირითადი კატეგორიებია: გრამატიკული კლასი, პირი, რიცხვი, დრო, კილო, ასპექტი. გვარი არ გაირჩევა, ზმნა მდიდარია დრო-კილოთა და სხვადასხვა მოდალური შინაარსის ორგანული თუ აღწერითი წარმოების ფორმებით; ზმნის უღვლილება კლასოვან-პიროვანია, გარდაუვალ ზმნაში აღინიშნება კლასიც და პირიც სუბიექტისა, გარდამავალ ზმნაში — კლასი ობიექტისა, პირი სუბიექტისა ან ზოგჯერ ობიექტისა; გარდაუვალი ზმნის სუბიექტი სახელობით ბრუნვაშია, გარდამავალი ზმნა ქმნის კონსტრუქციას რეალური ობიექტით სახელობით ბრუნვაში და რეალური ობიექტით სახელობით ბრუნვაში და რეალური სუბიექტით ნათესაობით ბრუნვაში ან სახელობით ბრუნვაში (1-2 პირის ნაცვალსახელებში). გარდამავალი ზმნის რეალური სუბიექტის აღსანიშნავად ერგატივის გაურჩევლობა და მისი ფუნქციით ზემოაღნიშნული 2 ბრუნვის გამოყენება ლაკური ენის ერთ-ერთი მთავარი თავისებურებაა.
სქოლიო
კატეგორია:ლაკური ენა
აბსოლუტური სიმაღლე
მინი|კრონშტადტის ფუტშტოკი აბსოლუტური სიმაღლე — დედამიწის ზედაპირის რომელიმე წერტილის სიმაღლე, რომელიც აითვლება ოკეანის ან მასთან შეერთებული ზღვის ძირითადი დონებრივი ზედაპირიდან შვეული ხაზის მიმართულებით. ოკეანეებისა და ზღვების დონეთა ცვალებადობის გამო სიმაღლე აითვლება ოკეანის ან ზღვის დონებრივი ზედაპირის ფიქსირებული სიმაღლის ნიშნიდან.
ადრე საქართველოსა და ამიერკავკასიაში აბსოლუტურ სიმაღლეებს აითვლიდნენ შავი ზღვის დონიდან (ფოთის ფუტშტოკის ნული).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ფიზიკური გეოგრაფია კატეგორია:გეოდეზია
ბეშქენ ოპიზარი
ბეშქენ ოპიზარი — XII საუკუნის ოქრომჭედელი, ბექა ოპიზარის უფროსი თანამედროვე. წარმოშობითა და მოღვაწეობით ოპიზასთან (კლარჯეთი) უნდა ყოფილიყო დაკავშირებული.
ბიოგრაფიული ცნობები ბეშქენ ოპიზარის შესახებ არ დარჩენილა. შემორჩენილია მისი ერთადერთი ნამუშევარი — ბერთის სახარების ვერცხლის გარეკანის მოჭედილობა (ინახებოდა გელათში, ამჟამად საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ხელნაწერთა ინსტიტუტში, Q-906). გარეკანის წარწერაში ნათქვამია: „მოიჭედა ჴელითა ბეშქენ ოპიზარისაითა“. გარეკანის ერთ მხარეს გამოსახულია „ჯვარცმის“, მეორე მხარეს „ვედრების“ კომპოზიციები. კუთხეები მოჩუქურთმებულია არშიებით, რომელთა ინტერვალები „ჯვარცმის“ მხარეს ძვირფასი ქვებისათვის იყო განკუთვნილი, „ვედრების“ მხარეს კი შევსებულია წარწერებით. განსაკუთრებით მეტყველია ტახტზე მჯდომი ქრისტეს მძლავრი ფიგურა. ქრისტეს სამოსელის ნაოჭები, ტახტის ჩუქურთმები, არშიების ორნამენტაცია მოწმობს ბეშქენ ოპიზარის მაღალ ოსტატობას.
ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი ოქრომჭედლები
ვოროტანი
ვოროტანი (Որոտան) — მდინარე სომხეთსა და აზერბაიჯანში (აზერბაიჯანში ეწოდება ბარგუშადი (Bargjušad; Bazarçay), მდინარე აკერის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს ყარაბაღის მთიანეთში. სიგრძე 178 კმ, აუზის ფართობი 5650 კმ². ზოგან ვიწრო და ღრმა კანიონისებრ ხეობაში მიედინება. იკვებება ძირითადად თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით.
ლიტერატურა
კატეგორია:სომხეთის მდინარეები კატეგორია:აზერბაიჯანის მდინარეები
ალპური ტიპის რელიეფი
ალპური ტიპის რელიეფი — რელიეფის ტიპი, დამახასიათებელი ალპის მთებისა და მის მსგავს მთათა სისტემებისათვის (კავკასიონი, ჰიმალაი, ანდები და სხვ.).
ალპური ტიპის რელიეფის ზედაპირი მკვეთრადაა დანაწევრებული, მყინვარული ეგზარაციისა და ყინვითი გამოფიტვის შედეგად ქედების თხემები დაკბილულია, მწვერვალები ძნელმისადგომი.
ლიტერატურა
კატეგორია:ფიზიკური გეოგრაფია
პოჟუკა
პოჟუკა (Pojuca) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, ბაიას შტატში, ბრაზილიის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთი რეგიონში. მიეკუთვნება სალვადორის აგლომერაციის მეზორეგიონს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბაიას შტატის მუნიციპალიტეტები
ატაპი
ატაპი (ອັດຕະປື) — ქალაქი ლაოსში. მდებარეობს სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში. აღწერის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენს 4900 კაცს.
კატეგორია:ლაოსის ქალაქები
The Police-ის დისკოგრაფია
აქ წარმოდგენილია ჯგუფ The Police-ის დისკოგრაფია.
სქოლიო
კატეგორია:The Police კატეგორია:როკ-ჯგუფების დისკოგრაფიები
ჩრდილოეთი
გეოგრაფიული ორიენტაცია
ჩრდილოეთი წერტილი თანამედროვე მსოფლიო გეოგრაფიულ რუკაზე გამოისახება რუკის თავზე, ე. ი. მის ზედა მხარეზე ანუ ჩრდილოეთით. ჩრდილოეთის წერტილი რუკაზე დაგვეხმარება ქვეყნის ან რომელიმე პუნქტის ადგილმდებარეობის გამოსავლენად. თუმცა ცალკეულ ქვეყნებში ზოგჯერ არ არის შესაძლებელი ზუსტად ჩრდილოეთის წერტილის (მხარის) გამოვლენა ბუნებრივი პირობების ზემოქმედების გამო.
ასეთ შემთხვევაში კარგ მაგალითს გვაწვდის საქართველო. როგორც ეს გეოგრაფიულ რუკაზე ჩანს, ჩვენში კარგად არის გამოხატული ჰორიზონტის ორი წერტილი — დასავლეთისა და აღმოსავლეთისა. ისინი იკავებენ დიდ სივრცეებს. საქართველოსთვის ჩრდილოეთი იქნება მისი მთლიანი ჩრდილო სასაზღვრო ზოლი (სადაც საზღვარი რუსეთს გაუყვება), ხოლო დასახლებული მხარე არა მთლიანად, არამედ ნაწილობრივ, იქ, სადაც კავკასიონის მცირე ნაწილი წყალგამყოფის ჩრდილოეთით რომ გადადის. ეს არის საქართველოს ის მიწა-წყალი, რომელიც კავკასიონის მთების — ზილგახოხისა (დასავლეთით) და შავიკლდის (აღმოსავლეთით) შორისაა მოქცეული. დასავლეთ საქართველოში ტერიტორია არსად არ გადადის მთავარი თხემის ჩრდილოეთით.
ე.ი. აღმოსავლეთ საქართველოში ამდენად აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ წერტილები გამოიხატება.
მხედველობაშია მისაღები აგრეთვე გლობუსი, სადაც „დამსხდარი“ ქვეყნისა (და წყლის) ნაწილები იქნება აუცილებლად მის ზედა ნაწილში, ე. ი. ჩრდილოეთში.
ჩრდილოეთის დადგენა ვარსკვლავების საშუალებით
მინი|მარჯვნივ|[[პატარა დათვის თანავარსკვლავედი|პატარა დათვის (ცენტრში) და დიდი დათვის თანავარსკვლავედების თანმიმდევრობითი მდებარეობა ცაზე, 6 საათიანი ინტერვალით]] ჩრდილოეთი მხარის გეოგრაფიული ორიენტაცია ყოველთვის მარტივი იყო ყველა ეპოქაში. მას მეზღვაურები და სხვადასხვა მეცნიერები იღებდნენ, როგორც ცამრგვალზე პატარა დათვის თანავარსკვლავედზე მდებარე უძრავ ვარსკვლავს. ცნობილია რომ ცამრგვალის მუდმვი მოძრაობის მიუხედავად დედამიწიდან მხოლოდ ერთი — პოლარული ვარსკვლავი რჩება გაუნძრევლად თავის ადგილზე, რაც კარგი საშუალება იყო ჩრდილოეთი მხარის გასარკვევად, ხოლო აქდან კი დანარჩენი სამი მხარის დადგენც.
ჩრდილოეთის დადგენა კომპასის საშუალებით
ჩრდილოეთის წერტილის საპირისპიროა სამხრეთი წერტილი, რომელიც ეკვატორიდან სამხრეთით მიდის. ჩრდილოეთ ტერიტორიას ამა თუ იმ მონაკვეთში ემატება ჰორიზონტის სხვა მნიშვნელოვანი წერტილები — დასავლეთი და აღმოსავლეთი, რომლებიც უფრო დეტალურად დაადგენენ მოცემულ გეოგრაფიულ სივრცეში ამა თუ იმ ტერიტორიას.
ლიტერატურა
კატეგორია:ორიენტაცია კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინები
Kompasretning
სუჩიტეპეკესის დეპარტამენტი
სუჩიტეპეკესი (Suchitepéquez) — დეპარტამენტი გვატემალაში. დედაქალაქია მასეტენანგო. მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ–დასავლეთ ნაწილში. ჩრდილოეთით ესაზღვრება კეცალტენენგოს, სოლოლისა და ჩიმალტენანგოს დეპარტამენტები, სამხრეთით — წყნარი ოკეანე, აღმოსავლეთით ესკუინტლას, დასავლეთით კი რეტალულეუს დეპარტამენტები.
2002 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 403 945 ადამიანს შეადგენს.
დეპარტამენტი 20 ადმინისტრაციული მუნიციპალიტეტისგან შედგება.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გვატემალის დეპარტამენტები
დუშანბე
დუშანბე (ტაჯიკ. Душанбе, Dushanbe, 1929 წლამდე დუშამბე, 1961 წლამდე სტალინაბადი) — ტაჯიკეთის დედაქალაქი და უმსხვილესი ქალაქი. ტაჯიკურად სიტყვა „დუშანბე“ ორშაბათს ნიშნავს და მიუთითებს იმ ფაქტზე, რომ ის იმ სოფლის ადგილას გაშენდა, რომელშიც ორშაბათობით ბაზრობა იმართებოდა ხოლმე.
2016 წლის მოსახლეობით, დუშანბეს მოსახლეობა 808.2 ათას ადამიანს შეადგენს.
ისტორიულად, პატარა სოფელი დუშანბე, შეიქმნა ტაჯიკეთის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის დედაქალაქად, 1924 წელს. 1929 წლამდე, რუსულ ენაზე, ქალაქის სახელწოდება ცნობილი იყო, როგორც დიუშამბე, ხოლო 1929-61 წლებში, ცნობილი იყო როგორც სტალინაბადი, იოსებ სტალინის შემდეგ.
ისტორია
დუშანბე ორი მდინარის, ვარძობისა და კოფარნიონის, შესართავთან მდებარეობს, არის ტაჯიკეთის დედაქალაქი. თუმცა, ამ არეალში აღმოჩენილი არქეოლოგიური ნარჩენები, ძვ.წ. V საუკუნით თარიღდება, სწორედ ამიტომ, არესბობს მოსაზრება, რომ დუშანბე გაცილებით უფრო მეტია, ვიდრე მე-20 საუკუნეში დაარსებული პატარა სოფელი.
1826 წლისთვის, ქალაქს დუშამბე ყურღანი (ტაჯიკურად: Душанбе Қурғон, დუშამბე კურხონი, თურქულად სუფიქსი ქურანონი ნიშნავს ციხესიმაგრეს.) და რუსულად მოიხსენიებოდა, როგორც დიუშამბე. 1875 წელს შეადგინეს დუშანბეს პირველი რუკა. ამ დროისთვის, ქალაქი წარმოადგენდა ფერდობზე მდგარ ციხე-სიმაგრეს, მდინარე ვარძობის მარცხენა ნაპირზე, სადაც 10 000 მოსახლე ცხოვრობდა.
1920 წელს, ბუხარის საამიროს უკანასკნელმა ემირმა, თავშესაფარი დუშამბეში ჰპოვა, მას შემდეგ რაც ბოლშევიკური რევოლუციისას ჩამოაგდეს. შემდეგ წელს, წითელმა არმიამ ტერიტორია დაიბყრო და ის ავღანეთში გაიქცა. 1922 წლის დასაწყისში, ბასმახის ჯარებმა ქალაქი აიღეს, ენვერ ფაშას მეთაურობით, მაგრამ 1922 წლის 14 ივლისს, კვლავ ბოლშევიკური მმართველობის ქვეშ მოექცა და ტაჯიკეთის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის დედაქალაქად გამოცხადდა, როგორც უზბეკეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის ნაწილი, 1924 წელს.
ტაჯიკეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, უზბეკეთის სსრ-ისგან დამოუკიდებლად შეიქმნა, 1929 წელს და მისი დედაქალაქ დიუშამბეს სახელი შეუცვალეს და სტალინაბადი უწოდეს, იოსებ სტალინის პატივსაცემად, 1929 წლის 16 ოქტომბერს. მომდევნო წლებში ქალაქი სწრაფი ტემპებით ვითარდებოდა. რამდენიმე არქიტექტორმა, მათ შორის: პიტერ ვულინი, პიტერ კუზმენკო და კონსტანტინ ტერლეცკი, მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს ქალაქის მშენებლობაში.
საბჭოთა კავშირის პერიოდში, ტერიტორია ბამბისა და აბრეშუმის წარმოების ცენტრად გადააქციეს და ქალაქში, ათობით ათასი ადამიანი დაასახლეს. ტაჯიკეთის მოსახლეობა, ათასობით ადამიანის მიგრაციის შედეგადაც გაიზარდა, ბუხარასა და სამარკადის გავლით, უზბეკეთის სსრ-ში, როგორც ცენტრალურ აზიაში, ეროვნული დელიმინაციის ნაწილი.
1961 წლის 10 ნოემბერს, დესტალინიზაციის ფარგლებში, სტალინბადს კვლავ დუშანბე დაარქვეს და ეს სახელი დღემდე შემორჩა.
1990 წლის თებერვალში, სერიოზული არეულობა დაიწყო, როდესაც გავრცელდა ინფორმაცია, რომ საბჭოთა მთავრობა ტაჯიკეთში ათობით ათასი სომეხი დევნილის გადაყვანას აპირებდა. დუშანბეს აჯანყებას, პირველ რიგში ამწვავებდა ტაჯიკი მოსახლეობისთვის საცხოვრებლის დეფიციტს შექმნის ალბათობა, თუმცა აჯანყება, ნაციონალისტური მღალვარების ტალღას დაემთხვა, რომელიც ამიერკავკასიასა და ცენტრალურ აზიაში, გორბაჩოვის წესების ბუნდოვანებით იყო გამოწვეული. დუშანბე, დამოუკიდებელი ტაჯიკეთის დედაქალაქი 1991 წელს გახდა.
2017 წელს, დუშანბეს მერის თანამდებობაზე რუსტამ ემომალი დაინიშნა, ამჟამინდელი პრეზიდენტის, ემომალი რაჰმონის ვაჟი. ზოგიერთი ანალიტიკოსი ამ ნაბიჯს, აფასებს, როგორც მთავრობის უმაღლეს საფეხურებზე ასვლის მცდელობას.
გეოგრაფია
ტაჯიკეთის 93% შედგება მთებისა და გორაკებისგან. დუშანბე ზღვის დონიდან 800 მეტრის სიმაღლეზეა. ქალაქში მდინარე დუშანბინკა მიედინება, ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით, კაფირგანის მდინარე კი აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. ქალაქის ჩრდილოეთით ვარძობის კანიონია, რომელშიც უამრავი სარეკრეაციო ზონაა განთავსებული.
კლიმატი
დუშანბე ხასიათდება ხმელთაშუა ზღვის კლიმატით, შეინიშნება კონტინენტური კლიმატის გავლენაც. ზაფხული ცხელი და მშრალია, ზამთარი ცივია, თუმცა არც ძალიან. ცენტრალური აზიის სხვა ქალაქებთან შედარებით, ჰაერი მეტად ტენიანია. საშუალო წლიური წვიმა 500 მმ-მდეა, რადგან ტენიანი ჰაერი მიმდებარე ტერიტორიებისკენაა მიმართული, ზამთრისა და გაზაფხულის პერიოდებში. ქალაქს, ციმბირის კლიმატისგან მთები იცავს, სწორედ ამიტომ, აქ ზამთარი არც ისე ცივია. 2008 წლის იანვარი, განსაკუთრებით ცივი იყო და ტემპერატურა -22° C მდე დაეცა.
უბნები
დუშანბე შემდეგ რაიონებად იყოფა :
ეკონომიკა და ინფრასტრუქტურა
„ტაჯიკ აირს“ თავისის სათავო ოფისი ჰქონდა დუშანბეში, დუშანბეს აეროპორტის ბაზაზე. „სომოს აირს“ ცენტრალური ოფისი აქვს დუშანბეში.
„რუდაკი“ დედაქალაქის მთავარი ქუჩაა. ის გადაჭიმულია სამხრეთიდან ჩრდილოეთით, 12 კილომეტრზე, მდ.დუშანბინკას პარალელურად. რუდაკის ქუჩაზე მდებარეობს: მთავრობის სახლი, ტაჯიკეთის მეცნიერებათა აკადემია, უნივერსიტეტები, თეატრები, დედაქალაქის მუზეუმები და სხვა.
ისმოლი სიმონის ძეგლი - ატარებს ტაჯიკეთის სახელმწიფოს დამაარსებლის სახელს. ძეგლის მდებარეობს რუდაკის პარკის მარცხნივ.
რუდაკის პარკი - ქალაქის ყველაზე ლამაზი და მწვანე პარკი, სადაც შესაძლებელია სუფთა, მთის ჰაერის სუნთქვა, დასვენება, მრავალფეროვანი ხედებით ტკბობა, ვარჯიში ან უბრალოდ სეირნობა.
ისმოლი სიმონის ძეგლის მარცხნივ განთავსებულია ეროვნული ბიბლიოთეკა, უმსხვილესი ბიბლიოთეკა შუა აზიაში, აქ თავმოყრილია 10 მილიონი წიგნი.
ისტორიულ მუზეუმში განთავსებულია ტაჯიკეთის ისტორიის ამსახველი ექსპონატები, თანამედროვე მხატვრების ნამუშევრები, მოქანდაკეების ნამუშევრები სხვადასხვა მასალაში.
ტრანსპორტი
ქალაქს ემსახურება დუშანბეს საერთაშორისო აეროპორტი, რომელიც 2015 წლის აპრილისთვის რეგულარულად ახორციელებდა ფრენებს, მსოფლიოს დიდ ქალაქებში: რუსეთი, დელი, დუბაი, ფრანქფურტი, სტამბოლი, ქაბული და სხვა. სამხრეთ რეგიონში განთავსებულია ტაჯიკეთის მთავარი სარკინიგზო მაგისტრალები. ქალაქს ასევე ემსახურება ტროლეიბუსებისა და საზოგადოებრივი ავტობუსების სისტემა, მეტროს მშენებლობა კი 2025 წლისთვის უნდა დაიწყოს. ავტომობილი ტრანსპორტიტების ძირითადი საშუალებაა. უზბეკეთის საზღვარი დაახლოებით 50 კილომეტრის მოშორებითაა და აქვეა გზა, რომელიც მას უზბეკურ ქალაქ დენოვთან აკავშირებს. გზა ჩრდილოეთით უკავშირდება სუგდის რეგიონს, იქედან კი უზბეკეთისა და ყირგიზეთის ნაწილს. გზა სამხრეთით ავღანეთისკენ მიდის.
გზატკეცილებისა და გვირაბების მშენებლობის უამრავი პროექტი ხორციელდება. 2014 წლის მონაცემებით მათი დიდი ნაწილი დასრულებული ან ჯერაც მშენებარეა. ზირითადი პროექტები მოიცავს: დუშანბე-ჭანაკის, დუშანბე-კულმას, კურგან-ტუბე - ნიჟნი პიანჯის მაგისტრალების რეაბილიტაციასა და გვირაბების მშენებლობას ანზობის, შახისტანის, შარ-შარის მთის და ჩორმაზაკის უღელტეხილების ქვეშ.
განათლება
დუშანბეში უამრავი საგანმანათლებლო დაწესებულებაა :
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ტაჯიკეთის ქალაქები კატეგორია:აზიის დედაქალაქები
Fire (U2-ს სიმღერა)
„Fire“ — ირლანდიური როკ-ჯგუფ U2-ს სიმღერა და 1981 წლის სინგლი ალბომიდან October.
ისტორია
„Fire“ ჩაიწერა ბაჰამის კუნძულებზე განლაგებულ სტუდიაში, როდესაც ჯგუფი ისვენებდა წარმატებული საკონცერტო ტურნესგან. ეს იყო ერთ-ერთი იმ ორი სიმღერიდან, რომელიც უკვე სრულდებოდა ტურნეზე Boy. „Fire“ შეტანილი იყო ტურის October სიმღერების სიაშიც, მიუხედავად იმისა, რომ არ შესრულებულა იმ კონცერტებზე, სადაც U2 გამოდიოდა ჯ. გილსის ბენდთან ერთად.
ეს აგრეთვე იყო პირველი სიმღერა, რომელიც ჯგუფმა შეასრულა გადაცემაში Top of the Pops. გამოსვლის შემდეგ „Fire“ ასევე იყო მათი პირველი სინგლი, რომელიც მოხვდა ბრიტანულ ჩარტში, სადაც მისი მაქსიმალური პოზიცია იყო #35.
სქოლიო
კატეგორია:1981 წლის სინგლები კატეგორია:U2-ს სიმღერები
მირზა ფატალი ახუნდოვის ქუჩა (შუშა)
მირზა ფათალი ახუნდოვის ქუჩა ან რასტა ბაზარის ქუჩა (Mirzə Fətəli Axundov küçəsi və ya Rasta bazar küçəsi) — დივანხანასა და შუშას მეიდანს შორის დამაკავშირებელი ისტორიული ქუჩაა, რომელიც მდებარეობს შუშას ისტორიულ ცენტრში. XIX საუკუნის მეორე ნახევრიდან ის ასევე იყო მთავარი სავაჭრო ცენტრი.
ისტორია
ქვედა ბაზრის ქუჩისგან განსხვავებით, რასტას ბაზრის ქუჩას არ აქვს ზუსტი და კარგად დაგეგმილი ქალაქ შუშას ისტორიული გენერალური გეგმა. ამიტომ XIX საუკუნის შუა ხანებამდე რასტას ბაზრის ქუჩა, რომელიც მომავალში იქნება ქალაქის მთავარი კომერციული გზატკეცილი, მხოლოდ დამხმარე ქუჩის როლს ასრულებდა. იმ დროს ქალაქის მთავარი სავაჭრო გზატკეცილი იყო ქვედა ბაზრის ქუჩა. ყარაბაღის სახანოს რუსეთის იმპერიასთან შეერთების და ყაჯარებსა და რუსეთის იმპერიას შორის თურქმენჩაის ხელშეკრულების ხელმოწერის შემდეგ 1828 წელს, სამხედრო საფრთხის აღმოფხვრის შემდეგ, შუშამ, სხვა ციხე ქალაქების მსგავსად, დაკარგა თავდაცვითი მნიშვნელობა და ქალაქში დაიწყო ვაჭრობის განვითარება. ეს ქმნის ქალაქის ძველი სავაჭრო ქუჩის, ქვედა ბაზრის ქუჩის რეკონსტრუქციისა და რასტა ბაზრის მსგავსი ახალი და უფრო დიდი სავაჭრო ქუჩის შექმნის აუცილებლობას.
შუშაში სავაჭრო ცენტრის გაფართოების დროს ჩნდება სკვერები და ქუჩები რამდენიმე დიდი სავაჭრო-საბაზრო კომპლექსით, რომლებიც აშენებულია საზოგადოებრივი სავაჭრო შენობებით. ახალი არქიტექტურულ-გეგმარებითი ცენტრის ფორმირება 1855 წლის შუშას გენერალურ გეგმაშიც აისახა. ამ გეგმის მიხედვით, ქალაქის ცენტრი ქვედა მოედნიდან ჯუმას მეჩეთის წინ მდებარე მოედანზე გადადის. ურბანული განვითარების ამ პროცესის გათვალისწინებით, ბაჰარლი აცხადებს, რომ ქალაქის ქვედა ნაწილი, რომელიც ოდესღაც მდიდარი იყო საზოგადოებრივი და კომერციული შენობებით (ქარვასლები, სავაჭრო ცენტრები და აბანოები), თანდათან კარგავს თავის მნიშვნელობას, ხოლო ზედა ნაწილი გაუმჯობესებულია და ხდება ცენტრი.
სარეკონსტრუქციო სამუშაოების დროს 1837 წელს კეთილმოეწყო შუშას გენერალურ გეგმაში ნაჩვენები ყველაზე გრძელი გადასასვლელი ქუჩა, რაც ახალ დიდ სავაჭრო ცენტრად იქცა.
მახასიათებლები
შუშას 1855 წლის გენერალური გეგმით დაწყებული, ყველა სხვა გეგმაში წარმოდგენილია სამი პარალელური ქუჩა, რომლებიც თითქმის სწორია მრავალმხრივ უბნის ქუჩებს შორის. ეშვებიან აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ და გამოდიან რასტას ბაზრობის ქუჩაზე, ქალაქის მთავარ ქუჩაზე. გეგმაში ეს ოთხი ქუჩა განლაგებულია E ფორმაში. ამ გზატკეცილების ანსამბლები და მათ კვეთაზე მდებარე სკვერები ქმნიან შუშას კომპოზიციურ-გეგმარებით ჩარჩოს. E-ს ფორმის გადაკვეთის ქუჩებს შორის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს სამს, ესენია რასტა ბაზარი და მისი გაგრძელება, შაიტან ბაზარი და ქვედა ბაზარის ქუჩები. ეს ორი ქალაქის ქუჩა იკვეთება თითქმის სწორი კუთხით იუხარი გოვჰარ აღას მეჩეთის წინ და ქმნის მოედანს, შუშას მთავარ სოციალურ და კომერციულ კომპლექსს.
რასტას ბაზარი აშენებულია შუშას პლატოს ყველაზე გრძელ (დაახლოებით 300 მეტრზე) ბუნებრივ განიერ ვაკეზე. ქუჩის სახელიც - რასტა სპარსულად - სწორი - აქედან მოვიდა. რასტა ბაზრის ქუჩა აკავშირებს ხანის სასახლეს, რომელიც გარშემორტყმულია ციხის კედლებით და მის წინ დივანხანას მოედანთან.
ხისტი წითელი ხაზის გასწვრივ ქუჩის ორივე მხარეს აშენდა კომერციული რიგები. რასტას ბაზარი, ახალი კომერციული გზა, იწყებოდა დივანხანას მოედნის აღმოსავლეთ კუთხიდან, ქალაქის უდიდესი მოედნიდან და შუშას ციხის განჯის კარიბჭის მახლობლად და გრძელდებოდა მეიდანამდე.
შუშას 1837, 1844 და 1847 წლების გენერალური გეგმები აჩვენებდა რასტა ბაზრის ქუჩის ორივე მხარეს ერთსართულიანი მაღაზიების იდენტურ რიგებს, რომლებიც 300 მეტრამდე და დაახლოებით 15 მეტრ სიგანემდე იყო გადაჭიმული. 1855 წლის გენერალური გეგმის მიხედვით, როგორც ჩანს, ახალი ქარვასლები აშენდა რასტასა და შაიტანის ბაზრის ქუჩების დასავლეთ მხარეს, ასევე ახალი კომერციული ცენტრი. ქუჩის დასავლეთით ბოლოში ორივე მხარეს ორი ქარვასლა იყო. ჰქონდა კვადრატული გეგმა და შიდა ეზო. იმ ქარვასლათაგან ჩვენს დრომდე არც ერთი არ შემორჩენილა. ჰაჯი აბასის ქარვასლა, რომელიც მდებარეობს ქუჩის სამხრეთ ბოლოში, იყო ქალაქის უდიდესი ქარვასლა შუშას 1855 წლის გენერალური გეგმის მიხედვით.
ნათელი გზა
ნათელი გზა (ესპანურად Sendero Luminoso) – პერუს მაოისტური ორგანიზაცია, რომელიც თავის თავს პერუს კომუნისტურ პარტიად მოიხსენიებს. 1980 წლიდან ეწევა შეიარაღებულ ბრძოლას პერუს ხელისუფლების წინააღმდეგ. ორგანიზაცია დააარსა აბელ გუსმანმა. მისი განადგურება დაიწყო პერუს პრეზიდენტის ალბერტო ფუხიმორის მიერ ორგანიზაციის წინააღმდეგ ბრძოლის დაწყებისა და გუსმანის დაპატიმრების შემდეგ.
ლიტერატურა
კატეგორია:პერუს ისტორია
ბონობო
ბონობო ოფიციალურად არის ჰომინიდების ოჯახის წევრი.სახელი „ბონობო“ მომდინარეობს კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ერთი ერთი მდინარე ზაირზე მდებარე ქალაქის დასახელებიდან - ბოლობო. მეცნიერების გამოკვლევების შედეგად ნაჩვენებია, რომ მათი დნმ ადამიანის დნმ-ის 98.7% იდენტურია. ძალიან დიდი ხანი ადამიანებს ისინი ეშლებოდნენ შიმპანზეებში. მაგრამ საბოლოოდ აღმოჩნა, რომ ისინი უფრო სუსტები არიან,ხოლო მათ ჩვილებს უფრო მუქი სახე აქვთ და წითელი ტუჩები. ბონობო გასხვავებული და განსაკუთრებული არის თავისი ფეხებისა და ყურების წყალობით. 1954 წელს, გერმანერლმა მეცნიერებმა ტრაზმა და ჰეინზ ჰეკმა აღწერეს ბონობოსა და შიმპანზეს ქცევები მიუნხენის ზოოპარკში, კერძოდ კი მათ დაასკვნეს, რომ ბონობოები უფრო მგრძნობიარეები და ცოცხლები არიან, ასევე ისინი უფრო ნაკელებად მოძალადეები არიან და ხშირად ამყარებენ სქესობრივ კავშირს.ბონობოები დაახლოებით 40-50 წელი ცხოვრობენ. ისინი მიჩნეულნი არიან როგორც გადაშენების პირას მყოფი ცხოველები. ეს გამოწვეული მათი საცხოვრებელი ადგილის განადგურებით და აფრიკულ ცხოველებზე ნადირობით.მდედრებში მომწიფების ასაკი არის 10 წელი, მამრებისთვის უფრო ადრეული ასაკი.
ძირითადი განსხვავებები მაიმუნებსა და ჰომინიდებს შორის
1.მაიმუნებს აქვთ კუდი, ჰომინიდებს არა.
(შენიშვნა: ერთ-ერთი მაიმუნის სახეობას, მაგოტს, არ აქვს კუდი)
ცხოვრების სტილი და ეკოლოგია
ბონობოები ცხოვრობენ პირველად და მეორეულ ტყეებში, ხოლო სეზონურად იცვლიან ადგილს და გადადიან ჭაობიან ადგილებში. ბონობოთა თითო ჯგუფი შედგება 80-120 ინდივიდისგან და ისინი საცხოვრებლად იკავებენ 20 დან 60 კვადრატულ კილომეტრამდე. ასევე არსებობს ბონობოების პატარა ჯგუფები 2-15 ინდივიდი. პატარა ჯგუფებში უმთავრესად ერთიანდება მდედრი და მისი მამრი შთამომავლობა. ბონობოების კვების რაციონის 50%-ზე მეტს შეადგენს - ხილი, მარცვლეული, ფოთლები, ყვავილები, რომელთაგან ზოგიერთი შეიცავს პროტეინს. ასევე შემჩნეული არიან მცირე ზომის ძუძუმწოვრების ჭამაში და განსხვავებით შიმპანზეებისგან ნადირობენ ხორცისთვის. ისინი საკვებს მოიპოვებენ ერთად, ჯგუფურად. საცხოვრებელი ბუდეებს აკეთებენ ხეებზე 5 დან 50 მეტრამდე. ბონობოების ჯგუფები ცდილობენ თავი აარიდონ ერთმანეთს, სხგვაგვარად მოქცევას შესაძლოა მოჰყვეს აგრესია და ჩხუბიც კი.
განსახლების არეალი
ბონობოები მხოლოდ აფრიკაში, კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მცირე ნაწილში ბინადრობენ. მათი გავრცელების არეალი დასავლეთიდან ცენტრალურ აფრიკამდეა.ისინი ცხოვრობენ Congo Basin-ში, რომელიც უშველებელი, თითქმის სამი საფრანგეთისხელა ტყეა. კონგოს რესპუბლიკა შეიცავს ორ მდინარეთა სისტემას, რომლებიც მსახურობენ ეფექტურ გეოგრაფიულ ბარიერად მაიმუნებისა, რადგან ისინი ვერ ცურავენ.მდინარით გამოყოფილი ბონობოები მდინარის მარცხენა ნაპირზე ცხოვრობენ, ხოლო შიმპანზეები და გორილები მარჯვენა ნაპირზე. მდინარის სახით შექმნილი ბარიერი ბონობოებს საშუალებას აძლევს კვების ჯაჭვის თავში მოექცნენ და არ ჰქონდეთ დაპირისპირებები სხვა პრიმატებთან ტერიტორიის გამო.ბონობოები ძირითადად დასახლებულნი არიან კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ბარის ე.წ წვიმის ტყეებში, კონგოსა და კასაის მდინარეებს შორის. მათი საცხოვრებელი არეალი არის ლუალაბას მდინარიდან აღმოსავლეთით, კასაი და სანკურუს მდინარეებამდე სამხრეთით, ხოლო დასავლეთით სოფელ ბოლობომდე. მათი დასახლების ფართობი შეადგენს 500,000 კვადრატულ კილომეტრს. ბონობოები ცხოვრებენ პატარა ჯგუფებად ძირითადად მდინარის მახლობლად. გაბნეულად ცხოვრების გამო მამრების რაოდენობა ნაკლებია ვიდრე მდედრებისა. პოპულაციური გენეტიკების კვლევის საფუძველზე მეცნიერები ამბობენ, რომ ბონობოების პოპულაციას აქვს სტაბილური პოპულაციური ისტორია. დღესდღეობით არ არსებობს ბონობოების რაოდენობის ზუსტი აღრიცხვა, მაგრამ ვარაუდობენ რომ მათი რიცხვი შეადგენს 29,500 დან 50,000 მდე.
აგებულება
ბონობოები აღმოაჩინეს 1927 წელს და თავდაპირველად შეარქვეს ,,ჯუჯა შიმპანზეები“, ფიზიკური მსგავსების გამო. მიუხედავად იმისა, რომ ასე თუ ისე ისინი ერთი სიმაღლის არიან.თუმცა, ბონობოები ძირითადად უფროო გამხდრები არიან, უფრო პატარა თავებით და გრძელი ფეხებით.
ბონობოები მრავალმხრივ უფრო ჰგვანან ადამიანებს ვიდრე შიმპანზეები. კიდურების პროპორციებით, ვიწრო ტანითა და პატარა ეშვებით ბონობო უფრო ემსგავსება ადამიანებს. როდესაც ბონობო ტყვეობაშია იგი უკანა ფეხებზე დადის უფრო ხშირად. ეს და სხვა მსგავსებები ამტკიცებს, რომ ბონობოები ისევე ძალიან ჰგვანან ადამიანებს, როგორც შიმპანზეები. თუმცა შიმპანზეებისგან განსხვავებით ისინი დაფარულები არიან შავი თმით. თავზე მათი თმა ისე გამოიყურება, თითქოს გაყოფილია და მათში არ არის გამელოტების ტენდენცია ისე როგორც შიმპანზეებში.საშუალო სიცოცხლის ხანგრძლივობა ბონობოებში 40 წელია.ასევე ბონობოების მორფოლოგიური ზრდა ძალიან ჰგავს ადამიანისას. მაგალითად ახალგაზრდა ბონობოები სარძევე კბილებს იცვლიან 5-დან 7 წლამდე, სქესობრივი მომწიფების ასაკი 9-დან 11 წლამდეა და ამასთანავე მდედრების ციკლი ძალიან ჰგავს ქალებისას.
ზომა - შიმპანზეები და ბონობოები დაახლოებით ერთი ზომის არიან, მაგრამ ბონობოები უფრო ტანადები არიან და შედარებით პატარა თავი და ყურები აქვთ.
სიმაღლე - მდედრები ბონობოემის სიმაღლე 28ინჩიდან 30 ინჩამდე მერყეობს, ხოლო რაც შეეხება მამრებს, მათი სიმაღლე საშუალოდ 29-33 ინჩის ტოლია.
წონა - მდედრები წონაში დაახლოებით 65-75 ფუნტი (29- 34კგ) არიან, ხოლო მამრები - 75 -100 ფუნტი.(34-45კგ)
კვება
მიუხედავად იმისა, რომ ბონობოები მიიჩნევიან, როგორც მცენარეულობის, ასევე ხორცის მჭამელ ცხოველებად, ისინი ძირითადად ხილით, ბოსტნეულით, ფოთლებით, თესლებითა და თხილეულობით იკვებებიან.მათი რაციონი შეიცავს: ხილს, სხვადასხვა სახის თხილს, თესლებს, ყლორტებს, სხვადასხვა მცენარეებსა და სოკოებს. ისინი მიირთმევენ მცენარის სხვადასხვა ნაწილებს, მათ შორის : ფოთლებს, ყვავილებს, ქერქს, ღეროსა და ფესვებს. ბონობოები ასევე ჭამენ მცირე ზომის ძუძუმწოვრებს, მწერების ლარვებს, მატლებს, თაფლს, კვერცხს და მიწას. შიმპანზეებისგან განსხვავებით, რომლებიც ქმნიან სანადირო ჯგუფებს, ბონობოები აგრესიულად არ ნადირობენ ძუძუმწოვრებზე.იშვიათ შემთხვევებში შეუნიშნავთ, რომ ბონობოებმა მოინადირეს პატარა ანტილოპა ან ციყვი.
როდესაც ჯერი საჭმლის მოპოვებაზე დგება, ბონობოსთვის ეს ძალიან მარტივია ტროპიკულ ტყეებში. ისინი სწრაფები არიან და მარტივად დახტიან ხიდან ხეზე გემრიელი ხილის მოსაპოვებლად. ბონობოები საკვებს ეძებენ მთელი დღის განმავლობაში მიწაზეც და ხეებზეც. ისინი პატარა ჯგუფებში მუშაობენ და ხშირად ინაწილებენ მოპოვებულ საკვებს და ასევე აქვთ მცენარეულობის უხვი მარაგი, რომელიც ხელმისაწვდომია მთელი წლის განმავლობაში.ამის შემდეგ ისინი უფრო დიდ ჯგუფებად ერთიანდებიან დასაძინებელი ადგილის მოსაწყობად. ეს ჭკვიანი მაიმუნები შემჩნეულ იყვნენ ხის ღეროდან წყლის შესრუტვისა და წვიმისგან თავის დასაცავად ფოთლებისგან გაკეთებული ქუდის ტარების დროს ,ასევე ყლორტისგან კბილის საჩიჩქნის გაკეთებისას. ბონობოები ასევე საათობით ნადირობენ მიწის მატლებზე წასახემსებლად.
შიმპანზეებისა და ადამიანების შედარებამ იმ დასკვნამდე მიიყვანა მეცნიერები, რომ მხოლოდ ადამიანები უნაწილებენ თავიანთ საკვებს სხვებს ნებაყოფლობით. თუმცა, ასეთი დასკვნის გამოტანა ჯერ ადრე იყო, რადგან ჩვენი უფრო ტოლერანტული ნათესავების, ბონობოების საკვების გაზიარების პრეფერენციები არ ყოფილა შესწავლილი ექსპერიმენტულად. ჩატარდა ექსპერიმენტი. არამონათესავე ბონობოებს მიეცათ არჩევანი, ან საკვებზე მონოპოლიზება მოეპოვებინათ, ან გაენაწილებინათ სხვებისთვის. ექსპერიმენტი ჩაატარეს 7 ობიექტზე, სანამ ისინი ისაუზმებდნენ. აირჩიეს  3 მომიჯნავე ოთახი, საჭმელი კი ცენტრალური ოთახის ცენტრში დადეს. მეცნიერები აკვირდებოდნენ ექსპერიმენტის საგანი შემოუშვებდა თუ არა უცხო მაიმუნს (ბონობოს) ტესტირების ოთახში სხვა ორი ოთახიდან. ამისათვის იგი უნდა დახმარებოდა მას კარის გაღებაში. ორივე შემოსასვლელი კარი ჩაკეტილი იყო ხის ბოძებით და მათი მოხსნა მხოლოდ დაკვირვების ობიექტს შეეძლო. თუკი ბონობოებს ექნებოდათ უნარი ნებაყოფლობით გაენაწილებინათ საკვები, მათ უნდა გაეღოთ უცხო ბონობოს კარი თავდაპირველად და გათავისუფლებას აგრესია არ უნდა მოჰყოლოდა. ექსპერიმენტის შედეგად დადგინდა, რომ ბონობოების უმეტესობამ ამჯობინა ჯერ გაენთავისუფლებინა უცხო მაიმუნი ჩაკეტილი ოთახიდან და ერთად ეჭამათ, ვიდრე შეეჭამათ მთელი საჭმელი მარტოებს.
ცხოვრების პერიოდები
მდედრი ბონობოები აღწევენ სექსუალურ მომწიფებულობას 10 წლის ასაკში. ორსულობის პერიოდი გრძელდება 220-230 დღე. თუმცა, არც თუ ისე ხშირად დგება გამრავლების პერიოდი. მდედრი ძირითადად აჩენს ერთ შვილს 5-6 წლის ინტერვალით, რომელსაც მზრუნველად უვლის სანამ ის მიაღწევს სრულწლოვან ასაკს. ახალდაბადებულებს აქვთ შავი სახე და ხელები. მათი ყურები დაფარულია თმებით. დედები ბავშვებს თან ატარებენ 4-5 წლამდე. მდედრებს ჰყავთ 5-6 შთამომავალი მათი ცხოვრების განმავლობაში. მამრი შთამომავლობა რჩება დედის ჯგუფში, ხოლო მდედრები მიდიან მომწიფების ასაკის დროს, მათი შთამომავლობის მამის საძებრად.
სექსუალური ქცევა
ბონობოების ცხოვრება სავსეა სიცოცხლითა და სექსით. რაც შეეხება ბონობოს მდედრობით წარმომადგენლებს, ისინი არიან ერთადერთი ძუძუმწოვრები, რომლებიც არ ამჟღავნებენ თავიანთ ნაყოფიერების პერიოდს. როგორც ადამიან ქალებში, ბონობოებისთვის სექსი მხოლოდ განაყოფიერების საშუალებას  არ წარმოადგენს, კერძოდ კი მას სხვადასხვაგვარი მიზნებისთვის იყენებენ: სიამოვლების, დასვენების, შეკავშირების, დაძაბულობის განთავისუფლებისა და კონფლიქტის მოგვარებისთვის. ბონობომ სექსუალური კავშირი შეიძლება დაამყაროს როგორც მამაკაცთან და ქალთან ასევე, ახალგაზრდა და მოხუცთან. ენის დახმარებით კოცნა, მასტურბაცია  და ორალური სექსი ორივე სქესის ბონობოსთვის არის მისაღები. როდესაც ბონობოს სხვადასხვა ჯგუფი უახლოვდება ერთი კვების წყაროს, ისინი სანამ ამ საკვებს გაინაწილებენ კავდებიან სექსით, რათა აიცილონ კონფლიქტი.იმის და მიუხედავად, რომ მამრობითი სქესის წარმომადგენელი ბონობები ტანით უფრო დიდები არიან ვიდრე მდედრები, ისინი მათ ჯგუფში არ დომინირებენ. ქალი ბონობოები ყოველთვის პირველი იღებენ საკვებს და არსებობს ისეთი შემთხვევები, როდესაც ისინი ერთიანდებიან, რათა ჩაარტყან მამრ ბონობებს სხვა ქალებზე თავდასხმისთვის, ან იმათ ვინც ცდილობდა პირველს აეღო საკვები.
ბონობოების ბუნებრივი ტემპერამენტი, რომელიც თავისუფალია დანაშაულისა და სირცხვილის გრძნობისგან, შეესაბამება ჰიპების დევიზს  „დაკავდით სიყვარულით და არა ომით“. ბონობოების ერთსქესიანთა შორის ფართოდ გავრცელებული ურთიერთობები კი ერთგვარი ალტერნატიული მოსაზრებების დამამტკიცებელი საბუთია, მათთვის ვინც თვლის ,რომ ღმერთმა ადამიანი მხოლოდ ჰეტეროსექსუალური ურთიერთობებისთვის შექმნა. მათი მატრიარქალური სოციალური სტრუქტურა კი ცხადყოფს, რომ პატრიარქატი არ არის პრიმატებისათვის აუცილებელი სტანდარტი.
ამ დროის განმავლობაში მეცნიერებამ ,ვერ შეძლო,შეესწავლა ბონობოს ფენომენი სრულად.ბონობოები აღმოჩენილნი არიან მხოლოდ კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში, ღრმა კონგოს აუზში, მსოფლიოს სიდიდით მეორე წვიმის ტყეში. მათი მონახულება, პოვნა და მათზე დაკვირვება მათ ბუნებრივ გარემოში არის ძალიან ძნელი. ბონობოებმა ძალიან ბევრი სირთულე გადალახეს, ისინი მუდამ საფრთხის ქვეშ არიან, რადგან ძალიან ბევრი გარეული ცხოველი და მონადირე მათზე ნადირეობს. დღესდღეობით ძალიან ძნელია ბონობოს ნახვა, რადგან ექსპერტების დასკვნით 1976 წელს ბონობოების რიცხვი 200000 აღწევდა, ხოლო ახლა 10000 ნაკლებია.
ბონობოების ყოველთვის კონფლიქტის ასაცილებლად და ომის ნავლად აქვთ სექსი ამიტომ ისინი არიან ჰიპები პირმატების სამყაროში. არსებობს ისეთი მომენტი, როდესაც ორი ჯგუფის ბონობო ტყეში ერთმანეთს ხვდება, თავიდან, რა თქმა უნდა, მათ შორის მტრობა იქნება, მაგრამ ამას მალევე ძლევენ. ამის შემდეგ ისინი სექსით კავდებიან და ერთმანეთს ვარცხნიან. ამ ყველაფრის გათვალისწინებით ისინი არააგრესიული დამშვიდობის მოყვარული ცხოველები არიან, ამას ასევე ადასტურებს ძალიან ბევრი ექსპერიმენტი, რომლის დროსაც გალიაში მყოფმა ბონობოებმა არც ერთი სასიკვდილოდ აგრესიული ქცევას არ მიმართეს.
ბონობოებში სექსი არის უბრალო რამ, ეს მათთვის მისალმებასავით არის, რომელიც ხშირად 10 წამშიც კი მთავრდება. ისინი თავიანთ გენეტალიებს ისრესენ და ხანდახან ხელითაც კი ეხებიან.მკვლევარებმა აღნიშნეს, რომ ბონობოს სექსუალობა, როგორ ადამიანის არ არის დაკავშირებული ყოველთვიურ ციკლთან. უმეტეს ცხოველებში, მათ შორის მაიმუნებში, მდედრის ინტერესი სექსთან დაკავშირებული არის ოვულაციის ციკლთან.
მდერდრობითი სქესის წარმოამდგენელ ბონობოებში მომხიბვლელი არის ის, რომ ისინი თავის უსაზღვრო სექსუალურობას იყენებენ ყველანაირ ურთიერთობაში. მდედრი ბონობები იყენებენ სექსს, რათა გაამყარონ თავინთი კავშირი მდედრებთან. ისინი ერთმანეთის გენიტალიებს ეხებიან, რითაც აძლიერებენ სოციალურ კავშირს და განმუხტავენ დაძაბულობას.
ძირითადად ყველა პრიმატებში მამრები ტოვებენ თავიანთ ჯგუფებს, მაგრამ ბონობოებთან ამ ყველაფერს მდერდი მაიმუნი აკეთებს. ის ტოვებს თავის ჯგუფს, როდესაც სქესობრივ სიმწიფეს აღწევს, ეს დაახლოებით ხდება რვა - ათი წლის ასაკში და შემდეგ მდედრები ცდილობენ თავი დაიმკვიდრონ სხვა ჯგუფებში. ალიანსის ჩამოყალიბება  მათთვის ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგან მდერდებს რომლებსაც ჰყავს ძლიერი მეგობრები ჭამენ პირველები. ეს ალიანსები საშულებას აძლევს მდედრ ბონობოებს, რომ უფრო ძლიერი მამრი ჩაიგდონ ხელთ, მაგრამ აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ მდედრ ბონობოს ვერ აიძლუბ ვერაფერს, მათ შორის სექსაც კი.
ბონობოსთან დაკავშირებით არავინ არ იცის, თუ რატომ აყენებს ეს სახეობა სექსს ყველაზე მაღლა, მაგრამ აშკარაა, რომ ამით ისინი თავს არიდებენ როგორც უთახმოებას ისე ომს, ამიტომ არიან ისინი ერთ-ერთი ყველაზე მშვიდობიანი ცხოველები. ისინი ამით სიამოვნებას იღებენ და ძალინ კარგად ერთობიან, რასაც ვერ ვიტყვით სხვა ცხოველებზე, რომლებიც დიდი სექსუალური მრავალფეროვნებით გამოირჩევიან.
ბონობო სექსით უფრო ხშირად კავდება და ასევე სხვადასხვა კომბინაციებით, ვიდრე საშუალოდ ნებისმიერი კულტურის წევრი. ჯუჯა შიმპანზეების სექსუალური კავშირი კი სულაც არ მიუთითებს მათ გამრავლების სურვილზე. ისინი ხშირად ერთმანეთის გენიტალიებს ეხებიან და მათ სტიმულაციას ახდენენ. მათთან სექსი ნებიმიერი ასაკის მაიმუნისთვის არის მისაღები და ხშირად, როდესაც ბონობოები სექსით არიან დაკავებულები სხვა ჯგუფის წევრები მათთან მოდიან და მათი ურთიერთობა ჯგუფურ სახეს ღებულობს.
= მეცნიერული დაკვირვებები =
ბონობოების გენომი
რამდენიმე წლის წინ მეცნიერებმა დაასრულეს ბონობოს გენომის შესწავლა. გენეტიკური ინფორმაციის დონორად არჩეული იქნა მდედრი ბონობო სახელად ულინდი,რომელიც ლაიპციგის ზოოპარკში ბინადრობს.მოხდა პრიმატის უჯრედებისაგან  დნმ-ის ამოღება. შემდეგ ბიოლოგებმა გენი ნაწილებად დაყვეს და ითვლიდნენ სპეციალური დანადგარის მეშვეობით, საბოლოოდ კი კომპიუტერული პროგრამის საშუალებით კვლავ შეაერთეს. ცდის შედეგად დადგინდა,რომ ბონობოს გენომი თავის თავში მოიცავდა 2.7 მილიარდ ნუკლეოტიდს.შედარებისათვის შიმპანზეს გენომი მოიცავს 3 მილიარდ ნუკლეოტიდს ,ხოლო ადამიანის დნმ  3,1 მილიარდ ნუკლეოტიდს. მეცნიერთა გამოთვლებით, ბონობოს გენომში აღმოჩენილი იყო მხოლოდ 2 აცდენა 10 000 ნუკლეოტიდზე, რამაც მათ მისცა მისი ადამიანისა და მაღალგანვითარებული პრიმატების გენომთან თამამად შედარების საშუალებას.მეცნიერებმა შეადარეს ბონობოს გენომი ადამიანისა და შიმპაზეს ვირტუალურ დნმ-ს. მათ აღმოაჩინეს ,რომ შიმპანზეს ზოგიერთი ქვესახეობა განსხვავდება ერთმანეთისაგან 0,4%-ით, ხოლო ადამიანის დნმ-ის 98,7 % იდენტური აღმოჩნდა ბონობოს ნუკლეოტიდების ჯაჭვის.ამასთან ერთად, ბონობოს გენომში აღმოჩენილი იქნა უბნები, რომლებსაც უფრო მეტი მსგავსება აღმოაჩნდათ ადამიანსა და ბონობოს შორის, ვიდრე ბონობოსა და შიმპანზეს. მთლიანობაში კი ისინი შეადგენდნენ დაახლოებით ცხოველის გენომის 1.6 %. თანამედროვე მონაცემებით, ადამიანის, შიმპანზესა და ბონობოს საერთო წინაპარი დაახლოებით 6 მილიონი წლის წინ ცხოვრობდა. ბონობოები შიმპანზეებს გამოეყვნენ დაახლოებით 2 მილიონი წლის წინ, მას შემდეგ ,რაც მათი საცხოვრებელი არეალი მდინარე კონგომ განაცალკევა. ამის შემდეგ კი გენეტიკურ გაცვლას სახეობათა შორის პრაქტიკულად ადგილი აღარ ჰქონია
დაკვირვებები ბონობოს ტვინზე
აშკარა აგრესიის გამოხატვის უქონლობა, რომელიც ახასიათებს ბონობოებს შეიძლება იყოს გამოწვეული მათი გონებიდან. ამის გასარკვევად, ჯეიმზ რილინგმა, იარკის ნაციონალური პრიმატების კვლევის ცენტრის წარმომადგენელმა, სკანირება გაუკეთა 13 ცოცხალი და მკვდარი ბონობოებისა და შიმპანზეების ტვინს. ერთი გამოსახვით-დიაგნოსტიკური მეთოდი, რომელიც გამოიყენება ცოცხალ ცხოველებში, გვანახებს სურათს, როგორც ნაცრისფერ ნივთიერებას დიდი მასშტაბის მქონე ტვინის სტრუქტურებში. მეორე საშუალება გამოიყენება მკვდარ და დაავადებულ ცხოველებში, ტვინის ხაზები ივსება თეთრი ნივთიერებით და ვხედავთ, რომ ნერვები დაკავშირებულია მავთულებით ვირუსული ტვინის უბნებთან. როგორც რილინგი ამბობს, სკანირებამ აჩვენა, რომ შიმპანზეებთან შედარებით ბონობოს ტვინი უკეთესად მუშაობს, ის უკეთესად გამოხატავს და აღიქვამს სხვადასხვა გრძნობებს. მისი გონების ნაწილს შეუძლია გამოხატოს საშინელი აგრესია, მაგრამ ტვინის გარკვეულ ნაწილს შეუძლია აგრესიული იმპულსების კონტროლი, რაც გამოწვეულია იმით, რომ მის ტვინში მდებარე მგრძნობელობის ორგანოები მჭიდრო კავშირში არიან ერთმანეთთან. რაც შეეხება შიმპანზეს, მის ტვინში მდებარე წვრილი არხები ვერ ატარებენ იმდენ ინფორმაციას, რომ მან შეძლოს საკუთარი აგრესიის კონტროლი.
არსებობს კონგოს რესპუბლიკის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის მეცნიერების სხვა ვარაუდი შიმპანზეებისა და ბონობოების განსხვავებულობის შესახებ, რომელიც აგებულია გეოგრაფიულ ასპექტებზე. 1-2 მილიონი წლის წინ მდინარე კონგომ შუაზე გაყო მთელი მაშინდელი კონგოს რესპუბლიკა, რამაც გამოიწვია ამ ორი მსგავსი პრიმატების ჯგუფის (ბონობო და შიმპანზე) ერთმანეთისგან დაშორება. პრიმატების ერთი ჯგუფი (შიმპანზე) მოხვდა ისეთ გარემოში, სადაც არსებობისთვის საჭირო იყო გარემო პირობებთან შეგუება ძალისმიერი მეთოდებით. ეს გამოწვეული იყო იმით, რომ მათ მეზობლად ცხოვრობდნენ გორილები და სხვადასხვა ჯიშის პრიმატები, რომელთანაც ყოველდღიურად უწევდათ ბრძოლა გადარჩენისთვის. რაც შეეხება პრიმატების მეორე ჯგუფს (ბონობო) ისინი მოხვდნენ ისეთ გარემოში, სადაც შიმპანზეებისგან განსხვავებით არ ჰყავდათ მოწინააღმდეგე პრიმატთა ჯგუფები და შესაბამისად, ამ ყველაფერმა იქონია გავლენა მათ არააგრესიულ, მშვიდ ბუნებაზე.
შიმპანზეები და ბონობოები
ბონობოები უფრო ნაკლებად არიან შესწავლილები ვიდრე შიმპანზეები, რადგან ,როგორც უკვე ითქვა ,მათი მოძებნა ძალიან ძნელია. ისინი ცხოვრობენ ცენტრალურ აფრიკაში და მათი რიცხვი ნელ-ნელა მცირდება. ბონობოები პირველად იყვნენ აღმოჩენილები 1927 წელს ჩონჩხის საფუძველზე, მაგრამ უკევ 1970 წელს დაიწყეს მათი საქციელის შესწავლა.
ბონობო ასევე ცნობილია, როგორც ჯუჯა შიმპანზე, მაგრამ ისინი სინმამდვილეში ჯუჯები არ არიან. მათი ყველაზე დიდი მამობითი სქესის წარმომადგენელი მაიმუნი შიმპანზის ზომის არის, მაგრამ ბონობებს უფრო დახვეწილი აღნაგობა აქვთ და მათი ხელ-ფეხი უფრო გრძელი და სუსტია.
ბონობოები ხანდახან ხიდან ხეზე დახტიან, მაგრამ ისინი უფრო ხშირად მიწაზე ატარებენ დროს, რადგან დადიან ორ ფეხზე. ეს ქცევა მათ უფრო მეტად აიგივებს ადამიანებთან ვიდრე შიმპანზეებს. ასევე მათი სექსუალური ქცევაც უფრო ჰგავს ადამიანურს. მამრი და მდედრი ბონობოები ხშირად კავდებიან სექსით სახით პირისპირ, რაც ძალიან უცხო პოზიციაა ცხოველებისთვის, მაგრამ ნაცნობია ადამიანებისთვის. მამრობითი სქესის წამომდგენელი ბონობები ძირითადად ქალს უკნიდან უდგებიან, მაგრამ არსებობს მოსაზრება, რომ მდედრებსათვის პირისპირ სექსი უფრო მისაღებია. ეს დასკვნა გაკეთებული იყო ემი პერიშის მიერ (Amy Parish-ბიოლოგიური ანთროპოლოგი და პრიმატოლოგი), რომელიც აკვირდება მდერობითი სქესის წარმომადგენელი ბონობოების სექსუალურ ცხოვრებას. როგორც ადამიანები, მაგრამ არა შიმპანზენი, ბონობოები სექსს ანსხვავებენ რეპროდუქციისგან. მათთვის სექსი სასიამოვნო საქმიანობაა და მას იყენებენ, როგორც ახალი ურთიერთბობის დასამყარებლად, ასევე მათ დასასრულებლად.
განსხვავებები შიმპანზეებისა და ბონობოების სოციალურ ქცევებს შორის
სოციალური იქრარქია და დომინანტი სქესი