აფხაზთა_სამეფო
მთავრები და მეფეები
ლეონ I-მდე წყაროებში იხსენიებიან თეოდოს I და კონსტანტინე II, ხოლო მის შემდეგ – ლეონ II, რომელმაც VIII საუკუნის ბოლოს ბიზანტიისაგან დამოუკიდებლობა მოიპოვა. როდესაც გარდაიცვალა მეფე ლეონ II, ტახტზე ავიდა მისი უფროსი ძე, თეოდოს II, მის შემდეგ კი მისი ძმა და ლეონ II-ის ვაჟი დემეტრე II. მის შემდეგ ტახტზე ლეონის უმცროსი ძე, მცირეწლოვანი ბაგრატი უნდა ასულიყო, მაგრამ ტახტისათვის ბრძოლა დაიწყო. 861 წელს ტახტი დაიკავა გიორგი I-მ. მისი გარდაცვალების შემდეგ ისევ დაიწყო ბრძოლა ტახტისათვის. გიორგი I-ს ვაჟი არ ჰყავდა და ბუნებრივია, მეფობაზე პრეტენზიას ბაგრატი აცხადებდა, თუმცა მისი უფლებები ისევ ილახებოდა. თუ პირველ შემთხვევაში ეს შეიძლებოდა ბაგრატის არასრულწლოვანებით ახსნილიყო, ახლა უკვე ამას არავითარი გამართლება არ ჰქონდა. გიორგი I-ის მეუღლის მეოხებით ბაგრატი სამშობლოდან გააძევეს. მან თავი ბიზანტიას შეაფარა. სამეფოში დინასტიის ცვლა მოხდა. დაქვრივებული დედოფლის მხარდაჭერით ტახტი შავლიანთა საგვარეულოს წარმომადგენელმა, ივანე შავლიანმა დაიკავა. არ არის გამორიცხული, რომ შავლიანები ამ დროს სამეფოს ერთ-ერთი საერისთავოს, სვანეთის ერისთავები არიან და მონაწილეობდნენ ტახტისათვის წარმოებულ ბრძოლაში. მდგომარეობის განმტკიცების მიზნით, ივანემ თავის ვაჟს, ადარნასეს ცოლად შერთო ტაო-კლარჯეთის ერთ-ერთი მთავრის, აშოტ I დიდის ვაჟის, გუარამ ბაგრატიონის ასული, მაგრამ მეფობის კანონიერმა მემკვიდრე ბაგრატმა საიმპერატორო ხელისუფლების დახმარებით, რომელმაც მას ლაშქარი და ფლოტი მისცა, შეძლო ტახტის დაკავება. შეიჭრა აფხაზეთში, მოკლა ადარნასე შავლიანი და გამეფდა. რომელ სოციალურ ან საზოგადოებრივ ფენებს ეყრდნობოდა ბაგრატი, ცნობილი არ არის, მემატიანე მხოლოდ ბიზანტიის ხელისუფლების მიერ გაწეულ დახმარებაზე მოგვითხრობს. შემდეგ მეფობს მისი შვილი კონსტანტინე III, ხოლო მის შემდეგ მისი ძე გიორგი II. გიორგი II-ის შემდეგ ისევ იწყება ტახტისათვის ბრძოლა. მეფე გიორგის ოთხი ვაჟი ჰყავდა (ლეონი, დემეტრე, თეოდოსი, ბაგრატი), მათგან ორი – თეოდოსი და ბაგრატი მამამ ადრევე გაგზავნა ბიზანტიაში, „რათა შემდგომად სიკუდილისა მისისა არა იყოს მათ შორის ბრძოლა და ჴდომა“ („მატიანე ქართლისა“), მაგრამ ამან ძმებს შორის „ბრძოლას და ჴდომას“ წერტილი ვერ დაუსვა. გიორგის შემდეგ გამეფდა მისი უფროსი ძე ლეონ III და რადგან მას ვაჟი არ ჰყავდა, ტახტი მისმა ძმამ, დემეტრემ დაიკავა. მამის მიერ ბიზანტიაში გაგზავნილმა თეოდოსიმ პრეტენზიები წამოაყენა. ძმებს შორის ბრძოლამ დაძაბული ხასიათი მიიღო. როგორც ჩანს, მეფე დემეტრეს ბევრი მოწინააღმდეგე ჰყავდა, რომელთაც თეოდოსისთან კავშირი დაამყარეს და ძმის წინააღმდეგ გალაშქრება შესთავაზეს. თეოდოსი სამცხეში ჩავიდა, სადაც მას ადგილობრივმა აზნაურებმა აღმოუჩინეს დახმარება, მაგრამ დამარცხდნენ. ჩანს, თეოდოსი დემეტრეს ჩაუვარდა ხელში, რადგან ისტორიკოსის სიტყვით, თეოდოსიმ და მისმა მომხრეებმა, „ითხოვეს ფიცი და სიმტკიცე, რათა განუტეონ თეოდოსი და წარვიდეს მშვიდობით“ და „წარვიდა დავით კურაპალატისა და მუნ დაყო წელიწადი ერთი.“ ვერ ვიტყვით, ტაოს, დავით კურაპალატთან წასვლა თეოდოსის სურვილით მოხდა თუ ეს მეფე დემეტრეს ინიციატივა იყო, ყოველ შემთხვევაში, დავით ტაოელის კარი თითქოს საიმედო ადგილი უნდა ყოფილიყო, მაგრამ თეოდოსი, ჩანს, გზებსა და მომხრეებს ეძებდა და ერთი წლის შემდეგ „წარმოვიდა ტაოთ და მოვიდა კახეთად“, ალბათ ერთობლივი მოქმედების შესახებ მოსალაპარაკებლად. მეფე დემეტრემ საქმის მშვიდობიანი გზით მოგვარება სცადა, მან ძმასა და ქორეპისკოპოს კვირიკეს მოციქული გამოუგზავნა „და რქუა: რადგან მოვიდა ძმა ჩემი საბერძნეთით, არა დაილევის ჩუენ შორის ბრძოლა სიტყჳთა კაცთათა: აწ შუამდგომლობითა შენითა მომანდვე ძმა ჩემი, და ვიყნენ ორნივე სწორად უფალ მამულსა ჩუენსა... და აღიღე ჩემგან სიმტკიცე და შუამდგომელნი და შენგან დიდად დავიმადლო საქმე ესე“. კახთა მთავარი ენდო დემეტრეს. მართალია, დემეტრემ სვეტიცხოველში ფიცი დადო კათალიკოსის, მღვდელმოძღვართა და დიდებულთა თანდასწრებით, მაგრამ როდესაც თეოდოსი მასთან მივიდა, „დაყვნა დღენი მცირედნი, ხოლო დემეტრე მეფემან დაივიწყა შუამდგომლობა ღმრთისა და კაცთა და შემართა ფიცთა გატეხა: შეიპყრო თეოდოსი და დასწუნა თუალნი“. მეფის მიერ ფიცის გატეხით უკმაყოფილო ძალებმა მეფის გადაყენება მოინდომეს, მაგრამ „ვერ შეძლეს ამისი ქმნა, რამეთუ დემეტრე მეფე იყო მჴნე და ახოვანი“. დემეტრეს გარდაცვალების შემდეგ „რომელ არღარა დარჩა მკჳდრი აფხაზეთისა და ქართლისა, გამოიყვანეს თეოდოსი, და დასუეს მეფედ“ („მატიანე ქართლისა“). ტახტი უსინათლო თეოდოსიმ დაიკავა. ამ თეოდოსიზე დასრულდა აფხაზთა ერისთავ ლეონ I-ისა და ქართლის ერისმთავართა (მეფეთა) ჩამომავლების მეფობა. ხოლო ეს მეფეები რომ თავიანთი ეროვნული თვითშეგნებით და სახელმწიფოებრივი მოღვაწეობით ქართველები იყვნენ, აშკარად დასტურდება მათ მიერ გატარებული საეკლესიო რეფორმით.