cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ალპები
ზოგადი დახასიათება
მინი|მარცხნივ|270პქ|მდინარე [[ლეხი.]] მინი|მარჯვნივ|270პქ|მდინარე [[რონა.]] მინი|მარცხნივ|270პქ|მდინარე [[რაინის სათავეები.]] მინი|მარჯვნივ|270პქ|მდინარე [[ადიჯე.]] ალპები თავისი რელიეფითა და გეოლოგიური აგებულებით მკვეთრად გამოიყოფა დასავლეთი ევროპის სხვა ქვეყნების ფონზე. ალპის მთები წარმოადგენს დასავლეთი ევროპის მთავარ ჰიდროგრაფიულ კვანძს. იგი თავისებურად, დიდი ცენტრალური, მაღალმთიანი ქვეყანაა, მის ირგვლივ მდებარე ვაკე, ბორცვიან და საშუალო სიმაღლის რაიონებს შორის. ალპების რელიეფის ეს თავისებურებანი განსაზღვრავენ მისი ჰავის (კლიმატის) თავისებურებასაც. უპირველეს ყოვლისა, ალპები მთლიანად მაღალი ტენიანობის მხარეა, სადაც გამოხატულია უხვი ატმოსფერული ნალექების, მუდმივი ყინულების და ზამთრის თოვლის მძლავრი დაგროვებისა და ხშირი ჰიდროქსელის მონაცვლეობა. მდინარეები ალპებიდან სხვადასხვა მიმართულებით იქსაქსება მეზობელ ქვეყნებში. ალპების ყინულები, თოვლი და მიმდინარე წყლები შუა ევროპის დიდ მდინარეთა უმრავლესობას კვებავს.
უხვი ატმოსფერული ნალექები, ჰაერის სინოტივე, თოვლისა და ყინულების მძლავრი დაგროვება წყლის არტერიების კვების მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენენ და განსაზღვრავენ ალპების სიმდიდრეს შიდა წყლებით — მრავალრიცხოვანი წყაროებით, მქუხარე წყლის ნაკადებითა და მდინარეებით, მცირე და დიდი ტბებით. მხოლოდ კარსტული მასივების განვითარების რაიონებში განსაკუთრებით კი ავსტრიის კირქვიან ალპებში, მდინრეთა ქსელი უფრო იშვიათია და მთების ზედა ნაწილები შედარებით ღარიბია წყლით. კირქვიან წინაალპებში კი, მიუხედავად კარსტული ფორმებისა და მოვლენების არსებობისა, მრავალი წყარო და ჰიდროქსელი ხშირი და მდიდარია წყლის მარაგით, რამეთუ მდინარეთა უმრავლესობას სათავე მაღალმთიან კრისტალურ და ფიქლოვან ზონაში აქვს. გარდა ამისა, კირქვები ძლიერ დისლოცირებულია, იგი, ჩვეულებრივ, თიხის, ქვიშაქვის და მერგელების შრეებთან მორიგეობს, რაც უზრუნველყოფს წყალგაუვალი ჰორიზონტების არსებობას და ნორმალური, უხვი, მდინარეული ჩამონადენის პირობებს.
ალპების მთების ქედებიდან სათავეს იღებენ ევროპის უდიდესი მდინარეები: რაინი, რონა, დუნაი, პო და მათი მრავალრიცხოვანი შენაკადები, რომელთაგან მნიშვნელოვანია: აარე, როისი, დიურანსი, დრომი, იზერი, დრავა, ენსი, ინი, ოლო, ადა, ტიჩინო და ა.შ.
მდინარეები
მინი|მარჯვნივ|290პქ|მდინარე [[პო (მდინარე)|პოს სათავე ალპებში.]] მინი|მარჯვნივ|290პქ|მდინარე პოს შენაკადი [[ადა.]] მინი|მარჯვნივ|290პქ|მდინარეების [[აარესა და როისის შესართავის ადგილი.]] ალპების მდინარეები განეკუთვნება ჩრდილოეთ ზღვას (რაინის შენაკადებიანად), შავი ზღვის (დუნაი და მისი მარჯვენა შენაკადები ილერი, ლეხი, ინი, ენსი, დრავის ზემო დინება), ადრიატიკის ზღვის (ადიჯე, პოს მარცხენა შენაკადებით), ლიგურიის ზღვის და ლიონის ყურის (რონა მარცხენა შენაკადებიანად) აუზებს. მდინარეები ჩქარია და წყალუხვი. უმეტესად საზრდოობენ მყინვარული, თოვლისა და წვიმის წყლებით. წყლის მაქსიმუმი მდინარეებზე გაზაფხულზე, ზაფხულის პირველ ნახევარსა და შემოდგომაზე მოდის.
მთების სიმაღლისა და ციცაბო ფერდობების არსებობის გამო ალპებში მდინარეული ჩამონადენის ოდენობა, ევროპის სხვა ქვეყნებთან შედარებით, განსაკუთრებით დიდია. მთის მდინარეებს, რომლებიც მარადი თოვლითა და მყინვარების დნობით იკვებებიან, კიდევ უფრო დიდი ჩამონადენის კოეფიციენტი აქვთ. მდინარეები, რომელთა აუზებიც უმთავრესად წინაალპებთან არის დაკავშირებული და რომელსაც მყინვარების წყლით კვებავენ სრულებით არ აქვთ, ანდა უმნიშვნელო რაოდენობით, — უხვწყლიანებია, მაგრამ შედარებით ნაკლებად, ვიდრე ის მდინარეები, რომლებიც მყინვარებით საზრდოობენ. ალპების დიდი მდინარეების უმრავლესობას და, აგრეთვე, თითქმის ყველა მაღალმთიანი ზონის წყლის ნაკადებს ტიპური ალპური ჩამონადენის რეჟიმი აქვთ, რომელიც რეგულარულ, მკაფიოდ გამოხატულ, ზაფხულის თვეების (ივნისი, ივლისი, აგვისტო) მაქსიმუმთან და ასეთსავე წესიერ და მუდმივ ზამთრის მინიმუმებთან (იანვარი-თებერვალი) არის დაკავშარებული. მყინვარებისა და მარადი თოვლის ძლიერი დნობის დროს რაინის მაღალი დონის საშუალო სიდიდე ათჯერ ჭარბობს დაბალი დონის საშუალო სიდიდეს. ალპურ მდინარეებს, რომელთა სათავეები მაღალმთიან ზოლში მდებარეობს, მაგრამ მათ მნიშვნელოვან შენაკადთა სათავეები წინაალპების ზოლშია, სადაც მდინარეების კვებაში წვიმები და გაზაფხულის თოვლის დნობა დიდ როლს თამაშობს, ნაკლებად ტიპურად გამოხატული ალპური რეჟიმი აქვთ; ასეთი მდინარეების ზამთრის დონე უფრო ადრე მატულობს — თებერვალ-მარტიდან; აგრეთვე მაქსიმუმიც ჩვეულებრივზე ცოტათი ადრე — ივნისზე მოდის. ასეთი რეჟიმი აქვთ მაგალითად მდინარე დიურანსის ზედა წელს, აგრეთვე მდინარეებს: იზერს, ენსს, დრავას და ბევრ სხვას.
მდნარეებს, რომელთა აუზებიც ჩრდილო წინაალპებში არის, ჩამონადენის სეზონური კონტრასტი ნაკლებად მკვეთრი აქვთ იმ მდინარეებთან შედარებით, რომლებიც სათავეს მაღალმთიან ზონაში იღებენ. მათი ზამთრის მინიმუმის დრო ძალზე მცირეა. მინიმუმი ზოგჯერ შემოდგომაზეც კი მოდის, ე.ი. ზაფხულის აორთქლების შედეგად გრუნტის წყლების მარაგის შემცირების დროს; მაქსიმუმი — გაზაფხულზე (მაისში) იცის. სრულებით სხვა ტიპის რეჟიმი ახასიათებს სამხრეთი წინაალპების მდინარეებს, სადაც ხმელთაშუა ზღვის ჰავის გავლენა მჟღავნდება; ეს მეტ-ნაკლებად ემჩნევა ჩამონადენის მსვლელობას, რაც გამოიხატება ზაფხულობით წყლის დონის საგრძნობლად დაკლებაში. კერძოდ, ასეთია ვენეციის წინაალპებისა და საფრანგეთის ალპების სამხრეთი რაიონის მდინარეები, ნაწილობრივად სამხრეთი ტიროლისა და ლომბარდიის წინაალპების მდინარეებიც. მიუხედავად იმისა, რომ ტალიამენტოს, პიავეს და ბრენტას მაღალ ალპებში აქვთ სათავე, ზაფხულში ისინი წყლის ნაკლებობით ხასიათდებიან და ვენეციის წინაალპების ხეობებიდან ფართო, თითქმის მშრალ, რიყის ქვებით დაფარულ კალაპოტზე მოწანწკარებენ. დონის მკვეთრი მომატება და წყალდიდობა აქ გაზაფხულზე იცის, მთებში თოვლის დნობისა და გაზაფხულის წვიმების დროს. მეორე მაქსიმუმს შემოდგომის წვიმები იწვევს.
ჩრდილოეთ ზღვას მიეკუთვნება მდინარე რაინი, რომელიც სათავეს იღებს ალპებში და ზემო დინებაში კვეთს იურის, შვარცვალდის მთების შტოქედებს, შემდეგ გადის ბოდენზეეში. წარმოადგენს დასავლეთი ევროპის უმნიშვნელოვანეს საერთაშორისო წყლის მაგისტრალს. სიგრძე 1233 კმ, აუზის ფართობი — 185 ათ. კმ². მთავარი შენაკადებია: ნეკარი (სიგრძე 367, აუზის ფართობი 13 900 კმ²), მაინი (სიგრძე 527, აუზის ფართობი 27 292 კმ²), რური (სიგრძე 217, აუზის ფართობი 4 485 კმ²) (მარცხენა); აარე (სიგრძე 295, აუზის ფართობი 17 779 კმ²), მოზელი (სიგრძე 545, აუზის ფართობი 28 286 კმ²) (მარჯვენა). რაინი აკავშირებს ჩრდილოეთის ზღვას და ალპების მთებს.
მდინარე დუნაი სათავეს იღებს შვარცვალდიდან, ზღვის დონიდან 678 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 2857 კმ. დინების ზემო მონაკვეთში მარჯვნიდან იერთებს ალპების კალთებიდან ჩამომავალ მრავალ მდინარეს, რომელთაგან მნიშვნელოვანია: ლეხი (სიგრძე 264, აუზის ფართობი 3 926 კმ²), იზარი (სიგრძე 295 კმ, აუზის ფართობი 8 370 კმ²), ინი (სიგრძე 517 კმ, აუზის ფართობი 25 700 კმ²), ენსი (სიგრძე 254 კმ, აუზის ფართობი 6 000 კმ²) და სხვ.
რონა სათავეს იღებს ლეპონტინის ალპებში. ზემო დინაბასა და შუაწელში უმთავრესად საზრდოობს თოვლისა და მყინვარების წყლით. სიგრძე 812 კმ. მარჯვენა შენაკადებია ენი (სიგრძე 190 კმ, აუზის ფართობი 3 630 კმ²), სონა (სიგრძე 473 კმ, აუზის ფართობი 29 900 კმ²), არდეში (სიგრძე 125 კმ, აუზის ფართობი 2 430 კმ²), მარცხენა: იზერი (სიგრძე 286 კმ, აუზის ფართობი 11 800 კმ²), დიურანსი (სიგრძე 324 კმ, აუზის ფართობი 14 225 კმ²). მინი|მარცხნივ|240პქ|მდინარე [[ტალიამენტო (მდინარე)|ტალიამენტოს ხეობა.]]
მდინარე ტალიამენტო ითვლება უკანასკნელი დიდი ალპური მდინარე, რომელიც წარმოადგენს ალპებისთვის მდინარის ეკოსისტემის ნიმუშს. მისი სათავეები მდებარეობს იტალიის ალპების ჩრდილო-აღმოსავლეთ კირქვიან ზონაში, ზღვის დონიდან 1195 მ სიმაღლეზე. ერთვის ადრიატიკის ზღვას. სიგრძე 178 კმ, აუზის ფართობი 2 916 კმ². გაფართოებულ ვაკე ადგილებზე მდინარის სიგანე 3 კილომეტრამდე აღწევს. ტალიამენტოს გააჩნია ხეობის რთული და ძველი მორფოლოგიური ხასიათი. მდინარე ერთმანეთთან აკავშირებს ალპების მთებსა და ადრიატიკის ზღვას.
ალპების მდინარეები, მათი დინების დიდი სისწრაფის, განივი პროფილის მკვეთრი გარდატეხისა და, მთებში კოკისპირული წვიმებისა და თოვლის დნობის დროს, დონის სწრაფი აწევის გამო, არაა გამოსადეგი წყლის ტრანსპორტისათვის, მაგრამ, სამაგიეროდ, ისინი მდიდარი არიან წყლის ენერგიის უდიდესი მარაგით, რისი გამოყენებაც უმნიშვნელოვანეს ფაქტორად იქცა XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში ჩრდილოეთ იტალიაში, შვეიცარიასა და საფრანგეთში მსხვილი მრეწველობის სწრაფი განვითარებისათვის.
ტბები
ალპების წინამთების ტბები, განსაკუთრებით შვეიცარიის დიდი და ზემო იტალიის ტბები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ მთებისა და მოსახლეობის ცხოვრებაში. წყლის დიდი აუზები — ტბები, რომლებიც ზამთარში ჩვეულებრივ არ იყინებიან (ჩრდილო ტბები ცივ ზამთარში ზოგჯერ ნაწილობრივ იყინებიან), არბილებენ თავიანთი ნაპირებისა და მიდამოების ჰავას. მინი|მარჯვნივ|280პქ|[[ლაგო-მაჯორე.]] მათი ნაპირები მჭიდროდაა დასახლებული და დაფარულია ბაღებით და ზვრებით. ზემო იტალიის მთებით დაცული ტბების მახლობლად რბილი და ნოტიო ჰავაა; აქ გაცილებით უფრო რბილი ზამთარი იცის, ვიდრე მდინარე პოს დაბლობზე, ამიტომ აქ გავრცელებულია ხმელთაშუა ზღვის მარადმწვანე ფლორა, რომელიც ვაკეზე არ ხარობს. გარდა ამისა, ტბები წარმოადგენს წყლით მიმოსვლის მოხერხებულ საშუალებას. აქედან იწყება მთებში შესავალი გზები, რომლებიც ფართო და ღრმა ტროგულ ხეობებში გრძელდება და უმნიშვნელოვანესი გადასავლებისაკენ მიემართება. ამიტომ ტბები და მათი ნაპირები მნიშვნელოვან ისტორიულ როლს თამაშობდნენ ევროპის ქვეყნების ურთიერთობაში.
ლომბარდიის ალპების დასავლეთ ნაწილში, ზღვის დონიდან 193 მ სიმაღლეზე, ტექტონიკურ ქვაბულში მოქცეულია ლაგო-მაჯორეს ტბა, რომლის სიგრძე 65 კმ, ხოლო სიგანე 11 კილომეტრია. შემოსაზღვრულია უმეტესწილად ციცაბო და მაღალი ნაპირებით. ტბის ქვაბული გამომუშავებულია მთებიდან წამოსული ძველი მყინვარის მიერ. სამხრეთიდან შეგუბებულია ძველი მყინვარის მორენით. სიღრმე 372 მ. სანაოსნოა. ტბას ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ კვეთავს მდინარე პოს მარცხენა შენაკადი ტიჩინო. დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს ცნობილი კუნძული ბორომეო. XV საუკუნიდან ტბის ირგვლივ დასახლდა ბორომეოს საგვარეულო, რომლებიც დღემდე სახლობენ კუნძულზე და მისდევენ თევზჭერას. ლაგო-მაჯორე თევზით მდიდარია, მოიპოვება კალმახი, ქარიყლაპია, ქორჭილა და ქაშაყი. ზემო ნაწილში გაშლილია ალპები, შუა ნაწილი ბორცვებს შორისაა გაწოლილი, ქვემო ნაწილში კი გაშლილია ლომბარდიის ვაკე. დასავლეთ ნაპირთან გაშენებულია ცნობილი კურორტები: სტრეზა, ვერბანია, არონა და კანობიო. ლაგო-მაჯორე სიტყვასიტყვით ითარგმნება როგორც „დიდი ტბა“.
მინი|მარჯვნივ|260პქ|[[კომო (ტბა)|კომოს ტბა.]] ალპების სამხრეთ მთისწინეთში, ზღვის დონიდან 198 მ სიმაღლეზე მდებარეობს ტბა კომო, რომელიც გარშემორტყმულია კირქვებითა და გრანიტებით აგებული მაღალი მთებით, რომელთა სიმაღლე მერყეობს 2000 მ-იდან (სამხრეთით) 2400 მ-მდე (ჩრდილო-აღმოსავლეთით). ქვაბული ტექტონიკურ-მყინვარული წარმოშობისაა. ნაპირები უმეტესად ციცაბო, კლდოვანი და მაღალია. ტბის სიგრძე 47 კმ-ია, სიგანე 4 კმ. უდიდესი სიღრმე 414 მ. ტბაზე გადის მდინარე პოს მარცხენა შენაკადი ადა. ტბის ირგვლივ არსებული ფლორა მრავალფეროვანია. მდიდარია თევზით. მოიპოვება კალმახი. თუმცა ტბის დაბინძურების გამო, თევზის პოპულაცია იკლებს. ჰავა ხმელთაშუა ზღვის ტიპისაა, რბილი. ნაპირებთან გაშენებულია არაერთი კურორტი. ტბა განთქმულია თავისი თვალწარმტაცი ლანდშაფტებით, ველური ბუნებითა და მთის კურორტებით. განვითარებულია რამდენიმე სპორტის სახეობა. ფართოდ გავრცელებული შეხედულების თანახმად, კომო ითვლება იტალიის ერთ-ერთ ულამაზეს ტბად.
ალპების მთისწინეთში, ზღვის დონიდან 65 მ სიმაღლეზე მდებარეობს ტბა გარდა, რომლის ქვაბული მყინვარულ-ტექტონიკური წარმოშობისაა. გამომუშავებულია პლეისტოცენური მყინვარებით. ჩრდილოეთი ვიწრო და გრძელი ნაწილი ფიორდს ემსგავსება და შემოსაზღვრულია 2000 მ-მდე სიმაღლის მთებით. სამხრეთი ნაწილი შედარებით განიერია და აგებულია მორენული ნალექებით. გარდას ჩრდილოეთიდან ერთვის მდინარე სარკა, ხოლო სამხრეთიდან გამოედინება მდინარე პოს მარცხენა შენაკადი მინჩო. უდიდესი სიღრმე 346 მ. ტბაში არის 5 პატარა კუნძული, რომელთაგან უდიდესია კუნძული გარდა, რომელზედაც ფრანჩესკო ასიზელმა 1220 წელს დააარსა მონასტერი, რომელმაც XVIII საუკუნემდე იარსება. წყლის საშუალო ტემპერატურა უდრის 12°С-ს, სიღრმეში (100 მ-მე) ტემპერატურა იკლებს 8 °C-მდე. განვითარებულია ნაოსნობა, სიახლოვეს არაერთი კურორტია. ბევრია თევზი. მინი|მარცხნივ|270პქ|[[ფირვალდშტეტის ტბა.]] ლომბარდიის ალპებში, ზღვის დონიდან 271 მ სიმაღლეზე მდებარეობს მყინვარული წარმოშობის ლუგანოს ტბა, რომლის ნაპირები ციცაბო და დაკლაკნილია. ტბა იკვებება მთის მრავალრიცხოვანი ნაკადულებით. ლუგანოს ტბის უდიდესი სიღრმეა 288 მ. ახალი წელთაღრიცხვის 590 წელს, გრიგოლ ტურელმა ტბას კერეზიო უწოდა. 804 წელს ერთ-ერთ დოკუმენტში ტბა მოიხსენიება როგორც ლაკო-ლუანასკო.
ალპების მთისძირას, ზღვის დონიდან 433 მ აბსოლუტურ სიმაღლეზე, მთათაშორის ტექტონიკურ ქვაბულში მდებარეობს ფირვალდშტეტის ტბა, რომელსაც რთული მორფოლოგია გააჩნია. ქვაბულის ფსკერი ძველი მყინვარისაგან არის მოსწორებული. ტბის უდიდესი სიღრმეა 214 მ. სანაპირო ხაზის დიდი ნაწილი გარშემორტყმულია 1500 მ-მდე სიმაღლის მთებით. შედგება ოთხი ძირითადი აუზისაგან, რომლებიც მყინვარულ ხეობებს წარმოადგენენ. ზაფხულში წყლის ტემპერატურა ადის 22 °C-მდე.
ზოგადი აღწერა
ალპებში გლაციოლოგიური კვლევები 1800 წლიდან იწყება. იმ პერიოდში გამყინვარების ზოგიერთი მხარეები ინტენსიურად შეისწავლეს, ზოგიერთი კი — ზომიერად. დღეისათვის მყინვარების გამოკვლევებისათვის ხშირად მიმართავენ აეროფოტოსურათების მეთოდს. ამას დაემატა დისტანციური ზონდირების მეთოდი, ე.ი. თანამგზავრული გამოსახულებანი, რომელიც მნიშვნელოვანწილად აადვილებს ალპებში გლაციოლოგიურ გამოკვლევებს. Landsat-ის ალპების გამოსახულებანი პირველად გამოჩნდა 1972 წელს.
ავსტრიის ალპები
მინი|მარცხნივ|290პქ|ვერნაგტფერნერის მყინვარი ([[აღმოსავლეთი ალპები|ავსტრიის ალპები).]] მინი|მარჯვნივ|290პქ|ჰინტერეისფერნერის მყინვარი ([[აღმოსავლეთი ალპები|ავსტრიის ალპები).]] მინი|მარჯვნივ|290პქ|[[ეცტალის ალპები. მარადთოვლიანი ზონა.]] ცენტრალური აღმოსავლეთი ალპები წარმოადგენს გამყინვარების მნიშვნელოვან კერას. ცნობები მყინვარების შესახებ მოიპოვება ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებიდან. 1846 წლიდან ცალკეულ მყინვარებზე ტარდება სპეციალური გლაციოლოგიური და ტოპოგრაფიული გამოკვლევები. 1969 წლის აეროფოტოსურათების ხარჯზე გამოვლინდა, რომ ავსტრიის ალპებზე არის 925 მყინვარი, რომელთა საერთო ფართობია 542 კვადრატული კილომეტრი. გამოკვლევები მოიცავდა: მყინვარების მასისა და ენერგეტიკული ბალანსის, მყინვარისა და კლიმატის ურთიერთობის, ფიზიკური გლაციოლოგიის, დისტანციური ზონდირების ტესტირების მეთოდებსა და სხვა საკითხებს. გამყინვარების მთავარი ზონები მოქცეულია მთავარი ქედის გასწვრივ. ოროგრაფიული ეფექტების გამო ნალექიანობა ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფერდობებზე იკლებს ალპურ შიდა ზონამდე. ეცტალის ალპების ცენტრალურ ნაწილში ნალექიანობა მყინვარების თავზე დაახლოებით 1500 მმ აღწევს წელიწადში.
ცენტრალური აღმოსავლეთი ალპების მყინვარების აღნუსხვა, რომელიც ეფუძნება ვერტიკალურ საჰაერო ფოტოსურათებს (1969 წლის სექტემბერი-ოქტომბერი) ავსტრიის ალპებში გამოავლინა 925 მყინვარი (542 კმ² საერთო ფართობით), რომელთაგან 5 მყინვარის ფართობი აღემატებოდა 10 კმ²-ს. 25 მყინვარის ფართობი 4 კმ²-ზე მეტია. თუმცა მყინვარების დიდი ნაწილის ფართობი 1 კმ² ნაკლებია. ისეთი მყინვარები, რომელთა დონე თოვლის ხაზზე მაღლა მდებარეობს, ფარავს მთის რეგიონებს, სადაც გვხვდება მყინვარის ენა, ფირნის ველი და სხვ. ხშირ შემთხვევაში მყინვარის ენა ეშვება ვიწრო ხეობებში. უდიდესი მყინვარის სიგრძეა 9.2 კმ (პასტერცეს მყინვარი (გერმ. Pasterze), მაღალი ტაუერნი).
აღმოსავლეთ ალპების მყინვარების დაწვრილებითი კვლევები დაიწყო მას შემდეგ, როდესაც ხელმისაწვდომი გახდა ტოპოგრაფიული რუკების გამოყენება. 1807-1834 წლებში გამოიცა 1:28800 მასშტაბიანი რუკები, ხოლო 1845 წლის შემდეგ დაიწყო ინტენსიური დაკვირვებების ჩატარება, სადაც შეიქმნა ცალკეული მყინვარების რუკები და ყინულის მოძრაობის სიჩქარე. მყინვარების ერთ-ერთი პირველი აღწერა ეკუთვნით ა. შლაგინტვეიტს, კ. სონკლერსა და ჯ. პეიერს. აღმოსავლეთ ალპების მყინვარები პირველი სრულად აღწერა რიხტერმა (1988). XIX საუკუნიდან დაწყებული დაიწყო მყინვარების შესწავლა, რომელიც თანამედროვე დრომდე გრძელდება.
პირველი ფოტოგრამმეტრიული მიმოხილვის სპეციალური შენიშვნები განხორციელდა ეცტალის ალპებში მდებარე ვერნაგტფერნერის მყინვარზე 1887 წელს, ხოლო 1899-1909 წლებს შორის ჩატარდა ბურღვითი სამუშაოები ჰინტერეისფერნერის მყინვარზე (ეცტალის ალპები). ისტორიული დოკუმენტების მიხედვით, აღმოსავლეთ და დასავლეთ ალპებში მყინვარების უკან დახევა მიმდინარეობს 400 წლის განმავლობაში. XVII საუკუნის დასაწყისში მყინვარები რჩებოდნენ წაწეულ მდგომარეობაში, მხოლოდ პატარა ვარიაციები იყო დამახასიათებელი მომდევნო 250 წლის განმავლობაში. აღმოსავლეთ ალპების მყინვარების უმეტესობამ მყინვარულ მაქსიმუმს მიაღწია 1770-1780 წლებში და განმეორებით მიახლოებით 1850 წელს. იმავე პერიოდიდან მყინვარები უკან იხევდნენ 1965 წლამდე, თუმცა უკან დახევა პატარა წაწევებით შეიცვალა 1890-1920 წლებს შორის.
ცხელი ზაფხულებისა და შემცირებული თოვლის რაოდენობის გამო, 1980-იანი წლების შუა პერიოდში მყინვარების დიდი ნაწილის წინ სვლა შეფერხდა, ხოლო 1988 წლისათვის ავსტრიის მყინვარების დაახლოებით 80 პროცენტმა უკან დაიხია.
შვეიცარიის ალპები
მინი|მარჯვნივ|290პქ|[[ალეჩის მყინვარი]] მინი|მარჯვნივ|290პქ|[[რონის მყინვარი]] 1973 წელს ჩატარდა მყინვარების აღნუსხვა, სადაც გამოვლინდა 1828 მყინვარი, საერთო ფართობით 1342 კვადრატული კილომეტრი. ერთ-ერთი პირველი დეტალური დაკვირვებები განხორციელდა რონის მყინვარზე, რომლის ზედაპირი არაერთხელ შეისწავლეს. გამოკველული იქნა მოძრაობა და პულსაცია. უახლოესი დაკვირვებები მოიცავდა კლიმოტოლოგიურ და ჰიდროლოგიურ გამოკვლევებს. შვეიცარიის ალპების მყინვარებზე ჩატარებული გლაციოლოგიური გამოკვლევები მოიცავდა მყინვარების საშიშროების, მყინვარის ენის რხევის, მყინვარის მექანიკის, ბირთვისა და მასის ბალანსის შესწავლის საკითხებს.
შვეიცარიის ალპები არის მაღალმთიანი მთათა სისტემა, რომელიც ღრმა ღარტაფით დაყოფილია ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფერდობებად. გაბატონებული ნოტიო ქარები ვრცელდება დასავლეთი და ჩრდილო-დასავლეთი მხრიდან, თუმცა გაზაფხულსა და შემოდგომაზე სიტუაცია არსებითად იცვლება და ვრცელდება სამხრეთის ქარები, რომლებიც იწვევენ ძლიერ დალექვას ქედის სამხრეთ კალთებზე. აღმოსავლეთ დასავლეთი ვრცელი ხეობები იღებენ ყველაზე ცოტა ნალექს, რამეთუ შემუზღუდულები არიან ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან მთებით. აღნიშნული ვითარება განსაკუთრებით კარგად ჩანს მდინარე რონისა და მისი შენაკადების ხეობებში. ყველაზე დიდი მყინვარული მასები თავმოყრილია ბერნის, ლეპონტინისა და რეტის ალპების მაღალმთიან ზონებში.
XVIII საუკუნემდე ადამიანის დამოკიდებულება მყინვრების მიმართ გაუთვიცნობიერებელი იყო. მყინვარებზე წარმოდგენა მხოლოდ XIX საუკუნეში შეიქმნა. 1595 წელს პენინის ალპებში მდებარე ერთ-ერთი ტბიდან წამოსულმა წყალმა შეიწირა 160 ადამიანის სიცოცხლე. 1597 წელს ერთ-ერთი მყინვარიდან ჩამოწოლილმა თოვლ-ზვავმა 81 ადამიანს გამოასალმა სიცოცხლე.
ერთ-ერთი პირველი დეტალური გამოკვლევები ჩატარდა რონის მყინვარზე. 1874-1914 წლებში ჩატარდა მყინვარების კომპლექსური გამოკვლევები, რომელთა შემაჯამებელი ნაშრომი გამოიცა 1916 წელს შვეიცარიის ეროვნული აკადემიის მიერ. 1880 წლიდან მოყოლებული მყინვარის ენის რხევას იკვლევდნენ ყოველწლიურად და შედეგებს აქვეყნებდნენ ჟურნალებში. შვეიცარიაში მყინვარების კარგი მიმოხილვა შეასრულა შვეიცარიის ეროვნულმა ტურისტულმა ოფისმა 1981 წელს.
მჭიდროდ დასახლებულ ადგილებში მყინვარების საშიშროების საკითხი დიდი მნიშვნელობისაა. მყინვარების ბალანსის უწყვეტი გაზომვა მიმდინარეობს რამდენიმე მყინვარზე. ჰიდროლოგიური მოდელის საშუალებით შეფასდა ალპების ყველაზე დიდი მყინვარის — ალეჩის მყინვარის მასის ბალანსი.
საფრანგეთის ალპები
საფრანგეთის ალპებში არსებული მყინვარები ერთიანდებიან ოთხ მთავარ ჯგუფში, რომელთა საერთო ფართობია 350 კვადრატული კილომეტრი. ჩრდილოეთით მდებარე მონბლანის მასივზე მყინვარების ფართობი შეადგენს 110 კვადრატულ კილომეტრს. აქვეა მერ-დე-გლასი მყინვარი (ზედაპირის ფართობი 40 კვადრატული კილომეტრი), რომელიც წარმოადგენს დასავლეთი ალპების ყველაზე დიდ მყინვარს. უფრო სამხრეთით ვანუაზის მასივი შეიცავს 130 მყინვარს, რომელთა საერთო ფართობია 85 კვადრატული კილომეტრი. პელვუს მასივის გამყინვარების ფართობია 120 კვადრატული კილომეტრი.
დალექვა მთელი საფრანგეთის ალპებისთვის თანაბრად არის განაწილებული მთელი წლის განმავლობაში. მონბლანის მთის სამხრეთით (შამონი) წელიწადში მოდის 1020 მმ ნალექი. პელვუს მასივის განაპირას წელიწადში მოდის 600-700 მმ ნალექი. ნალექიანობას განაპირობებს დასავლეთიდან არსებული (ატლანტის ოკეანე) ზღვიდან წამოსული ჰაერის ნაკადები; სამხრეთ-აღმოსვლეთის ჰაერის მიმოქცევა (ხმელთაშუა ზღვა) შესუსტებულია.
მონბლანი არის ერთადერთი მთის მასივი, რომელსაც გააჩნია დიდი, შედარებით უწყვეტი მყინვარული ფართობი. აქ გამყინვარების ფართობი უდრის 110 კვადრატულ კილომეტრს. უდიდესია მყინვარი მერ-დე-გლასი, რომლის ფართობია 40 კვადრატული კილომეტრი. მონბლანის მასივის სამხრეთით გაწოლილია ვანუაზის მასივი, რომლის სიმაღლეა ზღვის დონიდან 3855 მეტრი. მასივი შეიცავს დაახლოებით 130 მყინვარს. პელვუს მასივი ალპების ყველაზე სამხრეთით მდებარე მყინვარული მთის მასივია, რომლის სიმაღლეა ზღვის დონიდან 4102 მ (ბარ-დეზ-ეკრენი).
ჰავა
მინი|მარცხნივ|230პქ|ტიპური ალპური რეგიონი. განვითარებულია ესთეტიკური ლანდშაფტი. კლიმატური პირობების გამო გაბატონებულია მრავალფეროვანი ფლორა. მინი|მარჯვნივ|300პქ|ალპური სარტყელი. ხარობს მცენარეულობა. მინი|მარჯვნივ|300პქ|მწვერვალი [[ვაისმისი, სადაც განვითარებულია მკაცრი ზამთარი.]] მინი|მარჯვნივ|300პქ|[[ფიონი შვეიცარიაში.]] მინი|მარჯვნივ|300პქ|[[ფიონი ალპებში (კარავანკე).]] ალპები წარმოადგენს ევროპის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კლიმატგამყოფს, რომელშიც ვლინდება ზღვის, პანონიური და ხმელთაშუაზღვიური კლიმატები. ძირითადი კლიმატური ზეგავლენა შეინიშნება რბილი დასავლეთი ქარების, ატლანტიკის ნოტიო ჰაერის მასების, ჩრდილოეთიდან წამოსული ცივი არქტიკული ჰაერის, აღმოსავლეთიდან მოსული მშრალი კონტინენტური ჰაერის მასებისა და სამხრეთის თბილი ხმელთაშუაზღვიური ჰაერის სახით.
ალპები მთლიანად მაღალი ტენიანობის ოლქია, უხვი ატმოსფერული ნალექების, მუდმივი ყინულების და ზამთრის თოვლის მძლავრი დაგროვებისა და ხშირი ჰიდროქსელის მქონეა. ალპების ჰავის მეორე მნიშვნელოვან თავისებურებას წარმოადგენს მისი ზონალობა სიმაღლის მიხედვით, რაც მკაფიოდ გამოისახება ლანდშაფტების ვერტიკალური ზონების ხშირ ცვლაში; ამას ემატება რელიეფის ფორმების სიმრავლე და სირთულე; ყოველივე ეს კი ბუნებრივი პირობების დიდ მრავალსახეობას ქმნის. სიმაღლესთან დაკავშირებით კლიმატური პირობების შეცვლა ხდება ტემპერატურის დაკლების და სინოტივის მომატების სახით. აღსანიშნავია, რომ სინოტივე მხოლოდ გარკვეულ სიმაღლემდე მატულობს, რის შემდეგაც ისევ იკლებს. მზით გაშუქებული მწვერვალები ხშირად „ღრუბლების ზღვით“ მოფენილ არეზეა აღმართული; ღრუბლები ეხვევა მთების სარტყელს დაახლოებით 1500-2000 მ სიმაღლეზე, სადაც შეფარდებითი სინოტივე და ნალექების რაოდენობა განსაკუთრებით დიდია. ამრიგად, მთების საკუთრივ „ალპური ზონა“ ტყის და სუბალპური ზონებისაგან ოდნავ მეტი სიმშრალით და ნაკლები ღრუბლიანობით განსხვავდება. ტემპერატურის კლება, სიმაღლის მიხედვით, უფრო მკვეთრია ზაფხულში, ვიდრე ზამთარში.
ზამთარი თოვლიანი მწვერვალების სარტყელში ზედმეტად მკაცრი არ არის (საშუალო ტემპერატურით), მაგრამ უხთოვლიანია და ცუდ ამინდში მეტად საშიშია, რადგან ძლიერი ქარები და ქარბუქი იცის. საერთოდ კი, ზამთარი აქ უფრო ნათელი და მშრალი სეზონით ხასიათდება, ვიდრე ზაფხული, რომელსაც უხვი წვიმები და ხშირი ნისლიანობა ახასიათებს. ადგილის აბსოლუტური სიმაღლე მთავარ, მაგრამ არა განსაკუთრებულ, როლს თამაშობს ჰავის ცვლილებებში. დიდი მნიშვნელობა აქვს კალთების ექსპოზიციას. მკვეთრად განსხვავდება მზისკენ მიმართული სამხრეთის („მზიანი“) და ჩრდილოეთის („ჩრდილიანი“) მთების კალთების ჰავა. სამხრეთი ციცაბო კალთები ზომიერ სარტყელში განსაკუთრებით ხელსაყრელ პირობებშია, დღისით მზის სხივები შვეულად ეცემა მათ. უარეს მდგომარეობაშაია მზეს თითქმის სრულებით მოკლებული ჩრდილო ციცაბო კალთები. ეს განსხვავება აშკარად ემჩნევა მთების სამხრეთი კალთების უფრო მდიდარი და მრავალფეროვანი მცენარეულობით შემკულ ლანდშაფტს.
კლიმატური განსხვავება ძალზე დიდია მთების პერიფერიულ და შიდა ნაწილებს შორის, განსაკუთრებით მთების ღრმა, გარეშე გავლენისაგან კარგად დაცულ ხეობებში. ალპების ჩრდილო და სამხრეთი კალთები (გარდა წინამთების ზონებისა) ატმოსფერული ნალექების უდიდეს რაოდენობას იღებს (საშუალოდ 1000 მმ-იდან 2000-3000 მმ-მდე წლის განმავლობაში) და ძლიერ ნოტიო ჰავით ხასიათდება. მათზე დიდ გავლენას ახდენს ჩრდილო-დასავლეთიდან და სამხრეთ-დასავლეთიდან მომავალი ზღვის ჰაერის მასები. უფრო მშრალი და მზიანი ჰავა ახასიათებს როგორც მრავალ ქედს, აგრეთვე, განსაკუთრებით, ალპების მაღალმთიანი სარტყლის შიდა ხეობებს, სადაც ატმოსფერული ნალექების წლიური რაოდენობა ხშირად 800-600 მმ-მდეც ეცემა, ზოგ ადგილზე კი 600 მმ-ზე ნაკლებია. მთის ხეობათა ჰავის თავისებურებას მისი მეტი კონტინენტურობა წარმოადგენს. ზაფხულში ხეობები ძალიან თბება, რასაც ხელს უწყობს აგრეთვე ციცაბო კალთების გათბობაც. დახშული ხეობები და ქვაბულები ზამთარში ნაკლებ ხელსაყრელ პირობებშია, ვიდრე ქედების კალთები, რადგანაც ჰაერს აქ გასაქანი არ აქვს და ხშირად მკაფიოდ გამოხატული ტემპერატურული ინვერსია წარმოიშობა. მთის მცოხვრებნი ჩვეულებრივად გაურბიან ღრმა ხეობების ფსკერზე დასახლებას.
ატმოსფერული ნალექების რეჟიმი ალპების სხვადასხვა რაიონში სრულებით არაა ერთგვაროვანი, თითოეულ რაონს საკუთარი სპეციფიკური თავისებურება ახასიათებს. მაგალითად, საფრანგეთის ალპების და სამხრეთ, შედარებით — ცხელ და მშრალ ზაფხულიან ნახევარში საკმაოდ კარგად შეიმჩნევა ხმელთაშუა ზღვის ჰავის გავლენა. მდინარე დიურანსის აუზი ზაფხულში ატმოსფერული ნალექების წლიური ჯამის 20%-ზე ნაკლებს იღებს; ნალექების მაქსიმუმი, ისევე როგორც სამხრეთ ტიროლში, შემოდგომაზე მოდის. პირიქით, შემოდგომისა და ზაფხულის მეორე ნახევრის სიმშრალით ხასიათდება ალპების აღმოსავლეთი რაიონი (შტირიის ალპები), რომელიც შუა დუნაის ვაკის კონტინენტური ჰავის გავლენის ქვეშ იმყოფება; აქ ნალექების მაქსიმუმი გაზაფხულზე მოდის. ალპების ჩრდილო ზოლში და მაღალმთიან სარტყელში ჭარბობს ნალექების ზაფხულის მაქსიმუმი და ზამთრის მინიმუმი.
ჰაერის მასები წყალგამყოფი ქედის გადალახვის შემდეგ სწრაფად ეშვება ძირს, ხეობების კალთებზე; სწრაფი ვარდნის გამო ჰაერი უფრო შრება და თბება, ამიტომ ფიონები ტემპერატურის მკვეთრ აწევას და ჰაერის შეფარდებითი სინოტივის შემცირებას იწვევს. ზოგჯერ ფიონი იმდენად ძლიერია, რომ სახლებს სახურავებს აცლის და ნგრევას იწვევს დასახლებულ ადგილებში. იგი, აგრეთვე, თოვლის ძლიერი სწრაფი დნობის გამო მთების მდინარეების უეცარ ადიდებას და წყლის მოვარდნას იწვევს. საზოგადოდ კი, მთების ბუნებისა და მოსახლეობისათვის ფიონები სასარგებლოა: გაზაფხულზე იგი მთებში თოვლის დნობას აჩქარებს, შემოდგომაზე კი ცხელი ჰაერის ქროლვით ხორბლეულისა და ხილის უფრო სწრაფად დამწიფებას უწყობს ხელს. ალპების ზოგ მთიან რაიონში სიმინდისა და ყურძნის მოყვანა მხოლოდ ფიონის გამო არის შესაძლებელი.
აღსანიშნავია აგრეთვე ძლიერი, ცივი და მშრალი, ჩვეულებრივ, რეგიონული ქარი — მისტრალი, რომელიც საფრანგეთში ქრის. უხვი ატმოსფერული ნალექები, ჰაერის სინოტივე, თოვლისა და ყინულების მძლავრი დაგროვება წყლის არტერიების კვების მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენენ და განსაზღვრავენ ალპების სიმდიდრეს შიდა წყლებით — მრავალრიცხოვანი წყაროებით, მქუხარე მთის ნაკადებითა და მდინარეებით, მცირე და დიდი ტბებით.
ალპისპირა მხარეები
ალპების ჩრდილოეთით ვრცელდება დიდი ფიზიკურ-გეოგრაფიული ერთეულები, რომლებიც თავისი რელიეფის წარმოშობით მჭიდროდ არიან დაკავშირებული ალპებთან და ამიტომ განიხილებიან ალპისპირა ოლქებად. აღსანიშნავია: იურის მთები, შვეიცარიისა და ბავარიის ზეგნები.
იურის მთები
მინი|მარჯვნივ|300პქ|კლდოვანი ცირკი [[კრე-დიუ-ვანი. იურის მთები.]] მინი|მარჯვნივ|300პქ|[[იურის მთები, დენ-დე-ვოლიონი (1483 მ).]] იურის მთები წარმოადგენს საფრანგეთის ალპების განშტოებას, რომელიც გეომორფოლოგიურად ცალკე საშუალო სიმაღლის ერთეულს წარმოადგენს და ალპებისაგან შვეიცარიის ზეგნითაა დაშორებული. შვეიცარიის და ბავარიის ზეგნები შედარებით დადაბლებულ ზოლში — ალპების წინამთის ჩაღუნვის ზონაში მდებარეობს. ერთი მხრით, მათ ესაზღვრება ალპები, მეორე მხრით, იურა და შუა ევროპის ჰერცინული ოლქი.
იურის მთები ახალგაზრდა ნაოჭა მთიანეთია, რომელიც წარმოიშვა ზედა მესამეულში, იმ დროს, როდესაც წინაალპების მოლასების და ალპების წინამთების დანაოჭება ხდებოდა. ჩაღუნვის ზონა ალპების ჩრდილოეთით ალპების მთიანეთის ამოწევის დროს წარმოიშვა. იგი ალპების გადარეცხვის და ნგრევის შედეგად წარმოშობილი და ჩამოტანილი წვრილი და მსხვილი ნამტვრევი მასალებით აივსო — იმავე მოლასებით, რომლებსაც აქ დანაოჭება არ განუცდიათ; გარდა ამისა, ივსებოდა მეოთხეულ ალპურ გამყინვარებათა ეპოქებში წარმოშობილი მორენული და ფლუვიოგლაციალური მძლავრი ნალექებით. იურა გადაჭიმულია სამხრეთ-დასავლეთიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ პარალელური ქედების წყების სახით, რომელსაც ახალი მთვარის ფორმა აქვს — შუაში გაფართოებული, ბოლოებისაკენ წაწვეტილი და ჩაზნექილი სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ.
ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით იურა თავდება შვარცვალდის ბოლოსთან და დაშორებულია მისგან მდინარე რაინის ხეობით. იურის მთების რკალის სიგრძე დაახლოებით 300 კმ-მდეა, მისი უდიდესი სიგანე — 80 კმ-მდე. მაქსიმალური სიმაღლეს აღწევს აღმოსავლეთ ნაწილში (კრე-დე ლა-ნეჟი — 1725 მ). ქედი დასავლეთისაკენ დაბლდება, მაგრამ მთისძირთან მდებარე ზედა სონას აუზის ვაკეზე მაინც ამაღლებულია.
იურა გეოლოგიურად, წესიერად აგებული ნაოჭა მთების კლასიკური ქვეყანაა, სადაც ტექტონიკა სავსებით განსაზღვრავს რელიეფის ფორმებს, მისი ანტიკლინური ტიპის მთავარი ქედებითა და სინკლინურ მულდებში მდებარე მთავარი ხეობებით. იურის მთები დახრილია დასავლეთისაკენ. იგი განიცდიდა თანდათანობით ამოწევას, მდინარეები მიედინებოდნენ სინკლინებზე და იმავე დროს მიისწაფოდნენ მთის ძირთან მდებარე ვაკისაკენ, რისთვისაც იყენებდნენ ნაოჭების ღერძზე დადაბლებულ ადგილებს და ჭრიდნენ მათ ვიწრო განივ ხეობებში — კლუზებში. ასე წარმოიშვა იურასა და ზოგადად, ახალგაზრდა ნაოჭა მთებისათვის ტიპური ხეობების გისოსებური სისტემა. ამავე დროს მდინარეული ეროზია ავითარებდა ანტიკლინური ქედების გვერდებში შეჭრილ შენაკადების განივ ხეობებს და მათთან დაკავშირებულ ზედა გასწვრივ ხეობებს (combes) იმ ანტიკლინების ზევით, რომლების თაღების გადარეცხავასაც აწარმოებდა. ამასთანავე წარმოიშობოდა ნაოჭების ფრთების სიმეტრიული თხემები, რომლებიც ქედების უმაღლეს ნაწილებს (cretes) შეადგენდა.
იურა ძირითადად აგებულია იურული ნალექების წყებისაგან, იურას გეოლოგიურმა სისტემამ თავისი სახელწოდება სწორედ იმ სახელწოდების მთებისაგან მიიღო, რომელიც თითქმის მთლიანად მისგან არის აგებული. მხოლოდ სინკლინებში მოიპოვება ცარცული და მესამეული შრეები. ქვედა იურა წარმოდგენილია რბილი მერგელოვანი შრეების წყებებით, ზედა იურა — მძლავრი მასიური კირვებით. ანტიკლინური ქედების გადარეცხვის გაძლიერება იწყება იქ, სადაც მდინარეები მერგელოვან წყებამდე იჭრება, რაც ხელს უწყობს ნაოჭების მყარი ფრთების გამოყოფას მონოკლინური თხემების სახით. პლიოცენში ჩამოყალიბებულ ახალგაზრდა იურის მთებში ამ პროცესმა ჯერ კიდევ ვერ მოასწრო შორს წასვლა. მიუხედავად ამისა, გასწვრივი, უფრო მაღლა მდებარე ზედა შენაკადების ანტიკლინური ხეობები — „კომბები“, მთავარ სინკლინურ ხეობებთან ერთად, არსებით როლს თამაშობენ მთების რელიეფის დანაწევრებაში.
იურის მთების უკიდურეს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში გამოიყოფა მცირე სიმაღლის „მაგიდისებური“ იურის განსაკუთრებული რაიონი, სადაც იურული ქანების ქვეშ განლაგებულია ჰერცინული კრისტალური მასივების მიწისქვეშა შვერილები, ამიტომაც მას დანაოჭება არ განუცდია, არამედ დასერილია რიგი რღვევებით, გარდა ამისა — მთლიანად ამოწეულია და ოდნავ დახრილია სამხრეთისაკენ.
ალპებიდან რონას ხეობაში დაშვებული ვეებერთელა მყინვარი, მაქსიმალური გამყინვარების დროს (რისული და მინდელური გამყინვარების ეპოქებში) გადადიოდა იურის სამხრეთ ნაწილზე, ფარავდა მას და მასზე მორენულ ნალექებს ტოვებდა. ეს მორენული თიხამიწები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ სამხრეთ იურის გრუნტებსა და ნიადაგებში, ზოგან ისინი ფარავენ წყალგაუმტარ კირქვებს, სინოტივის შენარჩუნებას და უფრო ნოყიერი ნიადაგებისა და მდიდარი მცენარეულობის განვითარებას უწყობენ ხელს. ჩრდილო-დასავლეთი ურის ქვიანი კირქვის კარსტული პლატოები ამ მხრით გაცილებით უფრო ღარიბია და ნაკლებად ნოყიერია.
შვეიცარიის ზეგანი
მინი|მარჯვნივ|350პქ|[[შვეიცარიის ზეგანი|შვეიცარიის ზეგნის ერთ-ერთი მონაკვეთი. სურათზე გამოსახულია შვეიცარიის ზეგნის უმაღლესი წერტილი, ზღვის დონიდან, მთა ნაპფი (1408 მ), რომელიც უმეტესწილად აგებულია კონგლომერატებით. აღსანიშნავია, რომ ნაპფი, ვრცელდება ბერნისა და ლუცერნის კანტონების საზღვარზე.]] ალპების მთების ძირში, ჩრდილოეთიდან იურის მთების რკალით შემოზღუდული თითქოს და მის მფარველობის ქვეშ მყოფი შვეიცარიის ზეგანი მდებარეობს. მისი სიგრძე დაახლოებით 250 კილომეტრია, სიგანე 50 კილომეტრამდე. საშუალო სიმაღლე 400-600 მ-მდე. ჩრდილო-აღმოსავლეთითა და სამხრეთ-დასავლეთით ის, თითქოს, ჩაკეტილია ორი დიდი — ბოდენისა და ჟენევის ტბებით. ზეგანი ძირითადად აგებულია მცირედ დისლოცირებული მესამეული მოლასებისაგან, რომლებიც დაფარულია მორენული და ფლუვიოგლაციალური ნალექებით — რიყით, ქვიშით, ქვიშაქვითა და თიხებით. დახრილია ჩრდილო-დასავლეთისაკენ და ამავე მიმართულებით მრავალი მდინარე კვეთს მას, ზოგი მათგანი ალპებიდან ჩამოედინება, ასეთია მაგალითად: აარე, როისი, ლიმატი და ზოგიერთი მათი შენაკადი. ყველა ისინი იურის მთისძირში მდებარე გასწვრივ განაპირა ღარტაფში იკრიბებიან და მდინარე აარეთი მიედინებიან რაინისაკენ, რომელთანაც შეერთებულია აგრეთვე ღარტაფში მდებარე ნევშატელისა და ბილის გრძელი ტბები. ზეგნის შუაში, უფრო ალპების კიდესთან ახლოს, აღმართულია მოლასებისაგან აგებული მთა ნაპფი (1408 მ), რომლის მწვერვალიდანაც სხვებისებურად ჩამოედინება მცირე მდინარეები; ამ მაღლობზე არ გავრცელებულა უკანასკნელი გამყინვარება, რომლითაც ზეგნის უმეტესი ნაწილი იყო მოცული. მისი სამხრეთ-დასავლეთ რაიონი საკმაოდ ერთფეროვან პლატოს წარმოადგენს, ჩრდილო-აღმოსავლეთი კი უფრო დანაწევრებულია ფართო (მყინვარების გამომუშავებული) ხეობებით, რომლებსაც წყალგამყოფი ქედები ჰყოფს; ზოგიერთ ხეობაში მდებარეობს ტბები, რომელთაგან მნიშვნელოვანია გრძელი და ღრმა ციურიხის ტბა.
შვეიცარიის ზეგნის ჰავა სამხრეთიდან გიგანტური კედლის მსგავსად აღმართული ალპების გავლენის ქვეშ იმყოფება და, საერთოდ, დიდი სინოტივითა და სიგრილით ხასიათდება. ატმოსფერული ნალექების საშუალო წლიური ჯამი უდრის 800-1000 მმ-ს. ალპების სიახლოვეს ნალექიანობა იზრდება 1400 მმ-მდე.
ბავარიის ზეგანი
ბოდენის ტბის აღმოსავლეთით გადაჭიმულია მეორე, უფრო ფართო, წინაალპის შვაბია-ბავარიის პლატო. ჩრდილოეთიდან მას შვაბიისა და ფრანკონიის იურის და ბოჰემიის მასივის სამხრეთი კიდეები ეკვრის. შუა ნაწილში ის მაქსიმალურად განიერია, დასავლეთი და აღმოსავლეთი ნაწილები კი უფრო ვიწროვდება. სამხრეთიდან პლატო შემოფარგლულია, თითქმის, სწორხაზოვანი ბავარიისა და ზალცბურგის ალპების კედლით. პლატოს მთელი ჩრდილო კიდის გასწვრივ, მეტწილად ფართო ხეობაში, მიედინება ზემო დუნაი. მას ერთვიან მდინარეები, რომლებიც პლატოს გადაკვეთენ, მათ შორის უდიდესნი (ილერი, ლეხი, იზარი, ინი) ალპებში იბადებიან, მათი შენაკედები და ღელეები კი პლატოს ბორცვიან მაღლობებზე იღებენ სათავეს.
აგებულებისა და რელიეფის ხასიათით ბავარიის პლატოს ბევრი რამ აქვს საერთო შვეიცარიის ზეგანთან. ძირითადად ისიც მოლასებისაგან არის აგებული, რომლებიც გამოსულია რაიონის ჩრდილო ზოლში ეროზიის მიერ გაშიშვლებულ წყალგამყოფ ქედებში. რაიონის სამხრეთი და დასავლეთი ნაწილების რელიეფშიც აგრეთვე დიდ როლს თამაშობენ ალპებიდან გამყინვარების დროს ჩამოტანილი ბოლომორენული რკალისებური სერები და ფლუვიოგლაციალური რიყეების ფართო მაღალი ტერასები, რომლებშიც მდინარეთა ხეობებია შეჭრილი. ამ ტერასებს შორის უძველესნი დაფარული არიან ლიოსისებური თიხამიწებით. უმეტეს განვითარებას მორენული ლანდშაფტი აღწევს დასავლეთ ნაწილში, ბოდენის ტბასთან, სადაც ვეებერთელა რაინის მყინვარი პლატოს ჩრდილო კიდემდე ჩამოდიოდა. ამ ადგილის აღმოსავლეთით მყინვარებს რაიონის მხოლოდ სამხრეთი ზოლი ეკავათ.
ბავარიის ზეგანზე ტბები გაცილებით უფრო ცოტაა, ვიდრე შვეიცარიის ზეგანზე. ბევრი ყოფილი ტბა მდინარეებმა უკვე დაცალეს და ისინი გადაქცეულან ნაწილობრივ დაჭაობებულ, ბოლომორენათი ამფითეატრით შემოზღუდულ ალუვიურ დადაბლებებად. შემორჩენილია რელიეფის რამდენადმე იმავე პირობებში მდებარე მცირე ტბა, სახელდობრ: ამერისა, ვურმისა და ხიმის ტბები. აქვე საკმაოდ ბევრი ტორფობია, მდინარეები პლატოს დასავლეთ ნახევარში მიედინებიან ჩრდილოეთისაკენ — ვიწრო მოლასურ სერებს შორის, რომლებიც დაფარულია რიყიანი ტერასებით. მდინარე ლეხის აღმოსავლეთით მდინარეები მარაოსებურად იშლებიან ჩრდილოეთისაკენ, წარმოშობენ უფრო იშვიათ ქსელს, ფართო, ლიოსით დაფარული ტერასებით.
ფლორა
მინი|მარჯვნივ|300პქ|ნაღველას ერთ-ერთი სახეობა. მინი|მარჯვნივ|300პქ|ალპური მიხაკი. მინი|მარჯვნივ|300პქ|[[მაჩიტა და ბაია.]] მინი|მარჯვნივ|300პქ|[[ნაღველა.]] ალპების ფლორა არცთუ ისე მდიდარი და თავისებურია, როგორც მოსალოდნელია ასეთი ვრცელი, მრავალნაირი გეოლოგური აგებულების, რელიეფისა და ჰავის მქონე ქვეყანაში. ალპების ფლორის შედარებით სიღარიბე და ნაკლები ორიგინალობა მძლავრი მეოთხეული გამყინვარებით აიხსნება, რომლებიც თითქმის მთლიანად ფარავდნენ მთიანეთს, რის შედეგადაც მცირე რამ თუ გადარჩდებოდა მისი წინანდელი ფლორიდან. ალპების დაპყრობა თანამედროვე მცენარეთა საფარის მიერ მხოლოდ უკანასკნელი გამყინვარების დამთავრების შემდეგ დაიწყო, იმ მცირე „თავშესაფრებიდან“ მთებსა და მის მიდამოებში, რომელიც არ იყო ყინულით დაფარული და სადაც შეიძლებოდა წინანდელი ფლორის ნაშთების გადარჩენა, უფრო მეტად კი — მეზობელი ოლქებიდან.
უპირველეს ყოვლისა, აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ პლეისტოცენის განმავლობაში ალპები ერთ-ერთ ავანპოსტთაგანს წარმოადგენდა ჩრდილო აზიიდან ევროპაში შემოჭრილი ტაიგის ფლორის წიწვიანი ტყეებისათვის, რომლებმაც ხელსაყრელი კლიმატური პირობები პოვეს ალპებში. აქ ხარობს ტაიგის ფლორისათვის ფრიად დამახასიათებელი კომპლექსი მისი მთავარი წარმომადგენლებით, როგორიცაა ფიჭვი, ნაძვი, სოჭი, ლარიქსი, ციმბირის ფიჭვი. ამ მცენარეთა ევროპული სახეობები ან მათი გვარების სახესხვაობები, უდავოდ ჩრდილო აზიის უფრო ძველი ფორმებისგანაა წარმოშობილი, რომელთაგანაც ისინი მცირედ განსხვავდებიან. ტაიგის წიწვიანი მცენარეულობის კომპლექსებთან ერთად აქ გადმოვიდა და მტკიცედ მოიდგა ფეხი მისმა თანმხლებლებმა, ტაიგის ბალახებისა და ბუჩქბალახებისაგან შემდგარმა ქვეტყემ და, გარდა ამისა, — ციმბირის ფაუნის კომპლექსმა: მურა დათვმა, თეთრმა კურდღელმა, როჭომ, ტყის ქათამმა და სამთითა კოდალამ.
მთების კალთების მნიშვნელოვანი ნაწილი (უპირველეს ყოვლისა, მათი ქვემო და შუა ნაწილი) დაიპყრო დასავლეთი ევროპის ფლორისათვის დამახასიათებელმა ფართოფოთლიანმა ფოთოლცვენია ტყეებმა — მუხისა (ზამთრისა და ზაფხულის მუხების) და წიფლის სახეობებმა. მათთვის განსაკუთრებით ხელსაყრელი პირობებია ალპების უფრო თბილ სამხრეთ კალთებზე, სადაც წიფლის ტყე მაღლა მთებში აღწევს, ქვემოთ და ნაწილობრივ შუა კალთებზე კი მუხის და წიფლის ტყეები ჭარბობს. წიწვიანი ტყე აქ უკან იხევს, სამაგიეროდ ალპების უფრო ფართო, ჩრდილო კალთებზე ის ყველგან ხარობს და სავსებით გაბატონებულია ზედა ტყის ზოლში და ბევრ ადგილას ჩრდილო წინამთებზც კი ეშვება.
სამხრეთი ალპების წინამთის ზოლში, ზოგიერთ მზიან კალთებზე, საკმაოდ მაღლა აღწევს სრულებით სხვაგვარი — ხმელთაშუა ზღვის ფლორა. ის ნაწილობრივ შენარჩუნებულია სამხრეთი მთების უფრო დაცულ რაიონებში, უმთავრესად კი გავრცელებული და მთებში შორს შეჭრილი იყო თბილ და მშრალ პოსტგლაციალურ ეპოქაში. ქვევით, სამხრეთ წინამთებზე ხარობს ქვის მუხის ტყეები და მაკვისის რაყები, რომლებსაც ხშირად „გარიგის“ და ბუმბლიანი მუხის გაფანტული ბუჩქნარები და უამრავი, სხვა, ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროსათვის დამახასიათებელი, ბუჩქი და ბუჩქბალახი ცვლის.
ალპების მაღალი მთის ფლორის ძირითადი ბირთვი ჩამოყალიბდა უდავოდ იმ მცენარეებისაგან, რომლებიც აზიიდან შემოვიდნენ ორი გზით. მთავარი გზა გადიოდა მთების უწყვეტ ქედებზე, რომლებიც თვით პლეისტოცენამდე აერთებდა ალპებს ბალკანეთის ნახევარკუნძულსა და ეგეიდაზე გავლით, დასავლეთი და ცენტრალური აზიის მთებთან. მეორე იყო ჩრდილოეთის გზა, რომლითაც ვრცელდებოდა ურალისა და არქტიკის მცენარეები; ეს გზა არსებობდა დასავლეთი ევროპის გამყინვარების ეპოქებში, ჰავის ძლიერი გაცივების და ტუნდრისა და ტყე-ტუნდრის ფართოდ გავრცელების დროს.
ალპების მაღალი მთის ლანდშაფტებისათვის ძლიერ დამახასიათებელია პატარა, ლამაზყვავილებიანი შქერის ბუჩქის ორი სახეობა — Rhododendron ferrugineum და Rhododendron hirsutum. ალპური ხალიჩებისა და კლდეების დაბალი ბალახებიდან ტიპურია აზიური წარმოშობის ფურისულების, ნაღველების, ფხიჭების (ლათ. Saxifraga), Pedicularis, Androsace-ს სახეობები. მეორე სახეობათა ჯგუფი — Crocus, Colchicum, Campanula, Helianthemum, Anthyllis, Sempervivum — თავისი გენეზისით ხმელთაშუა ზღვის ფლორას ეკუთვნის.
ალპების მაღალმთიან მცენარეთა ფორმაციებს ეკუთვნის ალპური მდელოები ანუ „მატები“, რომლებიც ცოტად თუ ბევრად ხშირი ისლისა და მარცვლოვანების კორდებით ხასიათდება. კერძოდ, ფართოდ, გავრცელებულია ისლიანი მდელოები, აგრეთვე მარცვლოვანი მდელოები. მეორე ტიპურ ფორმაციათა ჯგუფს შეადგენს ალპური კორდები, ანუ „ხალიჩები“, მინიატურული მცენარეებით, რომლებიც დიდი, კაშკაშად შეფერადებული ყვავილებით ჰყვავიან. ასეთებია ნაღველები, ფურისულები, ბაიები, კონკიძველები, ზაფრანები, მაჩიტასებრნი, ასტრები და ბევრი სხვა. გამოირჩევა უფრო ნესტიანი, დადაბლებული „თოვლიანი ღარტაფები“, სადაც თოვლი უფრო დიდხანს რჩება.
ასეთი ადგილებისათვის დამახასიათებელია ჯუჯა ტირიფის გართხმული რაყები, და ალპური ბალახების ისეთი სახეობები, როგორიცაა Soldanella pusilla, Ranunculus alpestris, Cardamine alpina, Sibbalda procumbens, Veronica alpina და სხვ. ქვიან ნაზვავებზე და კლდეებზე განვითარებულია განსაკუთრებული ალპური ფორმაცია, რომლის მცენარეები ხშირად დაბალი ბალიშის მაგვარია და ან მცირე როზეტს ქმნის. ამათ ეკუთვნის ფხიჭების, ტკაცუნების სახეობები და აგრეთვე მთელი რიგი ლამაზყვავილიანი მცენარეები. კერძოდ, ყურადღებას იპყრობს ლურჯი გენციანების ბალიშების ლამაზი ფერების შეხამება; ღია ვარდისფერი ტკაცუნა და პატარა ცისფერი კონკიძველები. დიდ სიმაღლეებზე ქვიანი ადგილებისათვის ტიპურია მყინვარისპირა ბაია.
ალპებში მცენარეულობის მთავარი ტიპებისა და ფორმაციათა ჯგუფების გავრცელება, უპირველეს ყოვლისა, ვერტიკალური ზონალობის კანონს ემორჩილება. მცენარეები თავსდებიან სიმაღლის გარკვეულ სარტყელში, საგრძნობლად განსხვავდება ალპების ჩრდილო და სამხრეთი კალთებისა და აგრეთვე სხვადასხვა რაიონის ფლორა, გარდა ამისა, თითოეულ რაიონში სხვადასხვა ექსპოზიციის კალთების მცენარეებიც განსხვავებული არიან. ფორმაციის თითოეულ ჯგუფს ეტყობა სიმაღლის ზონების მთელი ბუნებრივი კომპლექსის თავისებურებები. მთლიანობაში ალპებში გვხვდება მცენარეთა 4500 სახეობა, რომელთაგან 650 სახეობა ყვავილოვანი მცენარეა.
ფაუნა
მინი|[[ალპური თხა.]] მინი|[[ალპური ჭკა.]] მინი|მარცხნივ|[[ტბის თოლია.]] ალპებში ცხოველთა სამყარო მრავალფეროვანია. ფაუნის წარმომადგენლები შეგუებული არიან გარდამავალ ადგილებსა და ექსტრემალურ პირობებს. ქვედა ადგილებიდან დაწყებული მაღალმთიანი ზონებით დამთავრებული აქაური ველური ბუნება სიმაღლის მიხედვით ცვალებადია. ალპის მთები, რომელიც ცენტრალურ ევროპაში ვრცელდება და ამასთანავე ევროპის ერთ-ერთი უმაღლესი მთათა სისტემაა, გამორჩეულია თავისი ბიომრავალფეროვნებით.
ფაუნის ზოგიერთი წარმომადგენელი კარგად არის შეგუებული ალპურ რეგიონთან. ალპური თხა და არჩვი ბინადრობს კლდოვან ლანდშაფტებში. ერთი პერიოდი ალპური თხის გავრცელების არეალი მხოლოდ გრან-პარადიზოს ეროვნული პარკი იყო, ბოლო დროს კი რამდენიმე მეზობლად მდებარე რეგიონში გავრცელდა. აღსანიშნავია აგრეთვე კეთილშობილი ირემი. ზაზუნა იზამთრება მიწისქვეშეთში. რამდენიმე ეროვნული პარკი შექმნილია ადგილობრივი ფაუნის დასაცავად. ალპურ რეგიონებში განვითარებული სირთულეების გამო გადაშენდა ფაუნის რიგი წარმომადგენელი, თუმცა რამდენიმე ძვირფასი ცხოველთა სახეობა, მათ შორის ფოცხვერი, რუხი დათვი და ბატკანძერი წარმატებით არიან აღდგენილი ალპებში.
სუბალპურ სარტყელში ე.ი. 2000 მეტრზე ზევით, გვხვდება ძლიერ დანაწევრებული რელიეფი. ცხოველებიდან უმეტესად გვხვდება არჩვი, ალპური თხა, ალპური ზაზუნა, მემინდვრია; ფრინველებიდან ალპური ჭკა, ჭილყვავი და სხვა.
ადამიანის გავლენა ალპურ გარემოზე
ალპებში მყოფი ადრინდელი მოგზაურები აღფრთოვანებული იყვნენ ალპის მთებში განცდილი სილამაზით და სწორედ მათი შთაგონებით გახდა ალპური რეგიონი პოპულარული. მასთან ერთად დაიწყო რეგიონის ზრდა, განვითარება. მრავალი ადამიანის ზემოქმედებამ გამოიწვია მტკიცე დეგრადაცია ალპურ გარემოზე, რომელიც დაიწყო XX საუკუნის შუა წლებიდან. ამან გამოიწვია ჰაერის გაჭუჭყიანება; მდინარეებისა და ტბების დაბინძურება; მყარი და ორგანული სხეულის ხარჯვის დემპინგი; კარიერული მშენებლობის შედეგად გამომუშავებული ქვების, ქვიშისა და ხრეშის ეროზია; გვერდითი ეროზია, რომელიც გამოიწვია გზებისა და სათხილამური დაქანების კონსტრუქციების აშენებამ; ანთროპოგენური წარმოშობის გამაღიზიანებელი ხმაურის გამოწვევა; დაბოლოს, ტყეებში მჟავა წვიმების დეფიციტი.
ალპების უნიკალური ფლორა და ლანდშაფტები, რომელიც ესოდენ აოცებდა მოგზაურებს დროდადრო შეიცვალა. ამასთანავე, ყველაზე მეტად გარდაქმნა ლანდშაფტებმა განიცადეს. მდინარეთა მთავარი ხეობები გადაიქცა ბეტონისა და ასფალტის ხაზოვან აგლომერაციებად. ზრდა-განვითარებამ გამოიწვია აგრეთვე ატმოსფეროს სერიოზული დაბინძურება. განსაკუთრებით ეს გამოიხატება ქარხნების, სახლის სათბობებისა და ავტომანქნების გამონაბოლქვების სახით. მრავალი მსხვილი ალპური ქალაქი განიცდის ჰაერის ძლიერ ადგილობრივ დაბინძურებას.
ისტორია
მინი|მარჯვნივ|250პქ|[[კლდის მხატვრობას კამონიკას ხეობაში]] მინი|მარცხნივ|245პქ|„ეცტის“ მემორიალი ალპებში ადამიანი დასახლდა პალეოლითში, 60,000-50,000 წლის წინ. შემორჩენილია ექსპონატები, რომელიც გამოხატულია საფრანგეთისა და ავსტრიის სხვადასხვა ადგილებში. ალპების მყინვარების უკანდახევის გამო, დაახლოებით 4,000-3,000 წლის წინ ხეობებში ჩასახლდა ნეოლითის ხალხი, რომლებიც ცხოვრობდნენ მღვიმეებში და პატარა დასახლებულ პუნქტებში; ზოგიერთი დასახლება აშენებული იყო ალპურ ტბებთან. ექსპონატები აღმოჩენილია ანესის ტბის რაიონში, ჟენევის ტბის სანაპიროზე, ავსტრიის მთებში და იტალიაში, აოსტისა და კამონიკას ხეობებში. ამ უკანასკნელ ხეობაში ნაპოვნია დაახლოებით 300,000 პეტროგლიფი.
ალპებში ენეოლითის ხანის ადამიანის ყინულოვან მუმიას მიაკვლიეს 1991 წელს ეცტალის ალპებში, ავსტრიისა და იტალიის საზღვარზე და უწოდეს „ეცტის ყინულის კაცი“. იგი ცხოვრობდა დაახლოებით 5,300 წლის წინ. მუმია გადაიტანეს ინსბრუკის უნივერსიტეტში, სადაც იგი დასახელდა როგორც პირველყოფილი ადამიანი.
კელტები დასახლდნენ საფრანგეთის, შვეიცარიისა და იტალიის შეხამების ადგილზე და აგრეთვე შეიჭრნენ აღმოსავლეთ შვეიცარიაში, კერძოდ, გრაუბიუნდენის ხეობებში. ჰალშტატში მიაკვლიეს კელტური კულტურის ყველაზე მსხვილ ადგილს. ჩვენი წელთაღრიცხვის 35 და 6 წლებში ალპურ რეგიონში თანდათანობითი ინტეგრირება განახორციელა რომის იმპერიამ, რომელმაც გააფართოვა კელტების ძველი სოფლები და გააშენა მრავალი ახალი ქალაქი. რომაელებმა გააუმჯობესეს წყლის მომარაგება, ააშენეს არენები და თეატრები.
რომანიზებული კელტების მიწები დაიკავეს ძველმა გერმანულმა ტომებმა, რომლებიც შეიცავდნენ ბურგუნდებს, ალემანებსა და ლანგობარდებს. VIII-IX საუკუნეებში ალპური მიწები შევიდა კარლოს დიდის საღვთო რომის იმპერიის შემადგენლობაში. ვერდენის ხელშეკრულების ხარჯზე კარლოს დიდის იმპერია ურთიერთშორის გაინაწილეს მისმა შვილიშვილებმა. მთლიანობა, რომელიც დაბეგრილი იყო ალპებში მცხოვრები კელტების, რომაელებისა და ბარბაროსების მიერ დაიშალა შუა საუკუნეებში. ხეობები იზოლირებული იყო მეზობელი ხეობებისაგან, ხოლო დიდ ნაწილში თითოეულ ხეობაში მოსახლეობა ცალ-ცალკე ცხოვრობდა.
ალპებში მცხოვრები მოსახლეობის იზოლაცია დაირღვა ინდუსტრიული რევოლუციითა და ალპებში რკინიგზის შემოყვანით.
ენები
ფრანგულ ენაზე ლაპარაკობენ დასავლეთ ალპებში, მათ შორის შვეიცარიის კანტონებში ვოსა და ვალეში და იტალიის ჩრდილოეთ-დასავლეთ მხარეში — ვალე-დ-აოსტაში. თუმცა ვალე-დ-აოსტაში ლაპარაკობენ როგორც ფრანგულად, ისე იტალიურად. ადგილობრივი მოსახლეობა საუბრობს ფრანგულ-პროვანსულ დიალექტზე. ფრანგულ ენას აქ გააჩნია ოფიციალური სტატუსი. იტალიურ ენაზე ლაპარაკობენ ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ალპებში, კერძოდ, იტალიაში და შვეიცარიის ტიჩინოს კანტონში. გერმანულად საუბრობენ შვეიცარიის ალპების ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილში, საკუთრივ გერმანიასა და ავსტრიაში. გერმანულ ენაზე ლაპარაკობენ აგრეთვე იტალიის ჩრდილოეთში მდებარე ავტონომიურ პროვინციაში — ბოლცანოში. აქ მოსახლეობის დიდი ნაწილი გერმანული ენის ბავარიულ დიალექტზე საუბრობს, ხოლო 4% ლადინურად.
ალპების მთავარი რელიგიაა კათოლიციზმი, თუმცა არსებობს რამდენიმე რეგიონი, სადაც გაბატონებულია პროტესტანტიზმი. ასეთებია შვეიცარიის კანტონები ვო და ბერნი. შვეიცარიის კანტონი გრაუბიუნდენი ალპებში გამორჩეულია ლინგვისტური და რელიგიური მრავალგვარობით, სადაც მოსახლეობის დაახლოებით 45% პროტესტანტია, ხოლო 50% კათოლიკე. 60% საუბრობს გერმანულ ენაზე, დაახლოებით 15% იტალიურად, ხოლო 20% რეტორომანულად.
სოფლის მეურნეობა
XIX საუკუნის შუა წლებამდე ალპების ეკონომიკის საფუძველს წარმოადგენდა სოფლის მეურნეობა. საფრანგეთის, იტალიისა და დასავლეთ ავსტრიის ხეობებში შემორჩენილია სოფლის მეურნეობის დარგი, რომელიც გავრცელებულია პრივილეგიურ ადგილებში, მთავარ და გვერდით ხეობებში. შვეიცარიის მშრალი და ცხელი რონის ხეობა წარმოადგენს ხილისა და ბოსტნეული კულტურების გავრცელების ინტენსიურ ტერიტორიას, ამასთანავე არის ვენახის პლანტაციები.
ვალეს კანტონში ვისპის თავზე გაშენებულია მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მაღლა მდებარე ვენახები, რომელიც ვრცელდება ზღვის დონიდან 4250 მეტრზე. ვენახების სხვა პლანტაციებიდან აღსანიშნავია ჩრდილოეთ იტალიაში მდებარე ალტო-ადიჯეს რეგიონი, შვეიცარიის სამხრეთით მდებარე ტიჩინოს კანტონი და ალპების სამხრეთი რეგიონები.
სამთო მრეწველობა და წარმოება
ალპების თანამედროვე ეკონომიკა წარმოდგენილია სასარგებლო წიაღისეულების მრეწველობით, წარმოებით და განვითარებული ტურიზმით. წიაღისეულებიდან აღსანიშნავია: რკინის მადანი, ტყვია-თუთია, სპილენძი, ქვანახშირი, მანგანუმი, მურა ნახშირი და სხვ. სამთო მრეწველობა მომდინარეობს ნეოლითის დროიდან. რკინის მოპოვების მთავარი ცენტრია ერცბერგი, სადაც წიაღისეულის მოპოვება წარმოებს შუა საუკუნეებიდან. დიდი ფოლადის ქარხნები განლაგებულია აოსტაში და მურისა და მიურცის ხეობებში. ცელულოზა-ქაღალდის კომბინატები დაარსდა ავსტრიაში, აღმოსავლეთ ალპებში. აღსანიშნავია აგრეთვე ტექსტილისა და სპორტული საქონელის წარმოება, შესაბამისად, ავსტრიის რაინის ხეობასა და საფრანგეთის ანესის მხარეში.
შესწავლის ისტორია
მინი|მარჯვნივ|250პქ|შვეიცარიელი არისტოკრატი, ფიზიკოსი და ალპინისტი [[ორას ბენედიქტ დე სოსიური (1740—1799).]] ალპებში მთის მწვერვალების მიმართ ინტერესი ჩაისახა XVIII-XIX საუკუნეებში. ორას ბენედიქტ დე სოსიურმა XVIII საუკუნეში ბოტანიკური გამოკვლევების მიზნით იმოგზაურა ალპებში. იგი იყო შვეიცარიელი ფიზიკოსი და ალპინიზმის ფუძემდებელი. 1773 წლიდან ალპებში ატარებდა გეოლოგიურ გამოკვლევებს, რის ხარჯზეც გამოარკვია რელიეფის თავისებურებანი. 1760 წელს პირველად მოინახულა საფრანგეთის კურორტი შამონი. მისი ინიციატივით 1786 წლის 8 აგვისტოს გლეხმა ჟაკ ბალმამ და ექიმმა მიშელ პაკარმა პირველად დაიპყრეს ალპების უმაღლესი მწვერვალი — მონბლანი (4808 მ). სოსიურმა თავადვე განახორციელა არაერთი ასვლა ალპის მთების მწვერვალებზე. იკვლევდა აგრეთვე მყინვარებს, ხოლო 1779-1796 წლებში ნაშრომის „ალპებში მოგზაურობა“ გამოსვლის შემდეგ საფუძველი ჩაეყარა გლაციოლოგიას. სოსიურმა ალპებში ჩაატარა მეტეოროლოგიური, გეოლოგიური და გლაციოლოგიური დაკვირვებები. შვეიცარიაში გამოკვლევებს ატარებდა ჯეიმზ დევიდ ფორბზი. გეოლოგიურ დაკვირვებებს ხელი მოჰკიდა არნოლდ ეშერმა და ალბერტ ჰაიმმა, რომლებმაც ალპებში ჩაატარეს მნიშვნელოვანი გეოლოგიური გამოკვლევები.
აღმოსავლეთ ალპებში მნიშვნელოვანი გამოკვლევები დაიწყო მას შემდეგ, რაც ასვლა განხორციელდა მწვერვალ გროსგლოკნორზე, 1800 წელს. 1855 წლის 1 აგვისტოს ინგლისელმა ჩარლზ ჰადსონმა ასვლა განახორციელა დიუფურის პიკზე.