cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
გურიის სამთავრო
რუსეთის იმპერიის მფარველობაში შესვლა
1809 წლის დეკემბერში მამია V-მ წერილობით მიმართა საქართველოს მთავარმართებელ ალექსანდრე ტორმასოვს და მოითხოვა გურიის სამთავროს შესვლა რუსეთის მფარველობაში. მამია V-ს თხოვნა ითვალისწინებდა: გურიის სამთავროს შესვლას რუსეთის მფარველობაში; მისი მემკვიდრეებისთვის მთავრობის შენარჩუნებას; გურიის სამთავროსთვის ოსმალეთის მიერ მიტაცებული მხარეების დაბრუნებას, ასევე იმერეთის ყოფილი სამეფოსგან საჯავახოს დაბრუნებას; გურიელიების სახლისთვის ყმების შენარჩუნებას. ტორმასოვმა უნარიანად გამოიყენა მამია V სოლომონ II-ის წინააღმდეგ ბრძოლაში. 1810 წლის თებერვალში მამია V თავისი 1000 კაციანი ლაშქრით მონაწილეობდა სოლომონ II-ის დამარცხებაში. მამია გურიელს აღარ შეხვედრია წინააღმდეგობა რუსეთის მფარველობაში შესასვლელად. 1811 წლის 8 აპრილს გურიის სამთავრო ტორმასოვის გადაწყვეტილებით რუსეთის იმპერიამ მფარველობაში მიიღო. გურია რუსეთის იმპერიაში შევიდა როგორც ავტონომიური სამთავრო. ხელშეკრულება შედგებოდა 13 მუხლისგან. გურიის სამთავროში განლაგდებოდა რუსეთის სამხედრო ნაწილის, სისხლის სამართლის საქმეებზე იურისიდიქცია გადაეცემოდა რუსეთს, ადგილობრივი მადნებიდან, ნავსადგურებიდან და ქალაქებიდან მიღებული შემოსავლის წილს მიიღებდა გურიელი, გურიელი უზრუნველყოფდა სამთავროში განლაგებული ჯარის მომარაგებასა და კვებას, უზრუნველყოფდა რუსეთის იმპერიის ხელისუფლებას ნავსადგურების მშენებლობისთვის საჭირო ხე-ტყით. გადაუჭრელი რჩებოდა საჯავახოს საკითხი.
ამის შემდეგ ოსმალთა შემოსევები შემცირდა, მაგრამ არ შეწყვეტილა. რუსეთის იმპერიას გურიაში სამხედრო დასაყრდენი სჭირდებოდა. 1813 წელს საქართველოს მთავარმმართებელ ნიკოლაი რტიშჩევს მამია V-მ შეკვეთილში რედუტის აშენების უფლება მისცა. მშენებლობა 1814 წელს დასრულდა და მას რუსებმა წმინდა ნიკოლოზის სახელობის ციხე უწოდეს. 1820 წელს რუსეთის ჯარმა დატოვა შეკვეთილისა და ანაკლიის ციხეები და მხოლოდ 1829 წელს დაბრუნდა იქ. რუსეთის ჯარების სურსათით, ბინითა და სათბობით მომარაგება გურიის გლეხთა მდგომარეობას კიდევ უფრო ამძიმებდა.
1819-1820 წლებში იმერეთისა აჯანყების დროს აჯანყების ხელმძღვანელი ივანე აბაშიძე გურიაში გამოიქცა. მან ქაიხოსრო ბატონიშვილს შეაფარა თავი. ქაიხოსროს მხარეზე დადგნენ დავით გიორგის ძე გურიელი, დავით ზაალის ძე ერისთავი. იმერეთის მმართველმა პოლკოვნიკმა პუზირევსკიმ ქაიხოსრო ბატონიშვილს ივანე აბაშიძის გაცემა მოსთხოვა. ქაიხოსრომ უარი განაცხადა. რუსეთის სარდლობამ გურიაში ჯარი შეიყვანა და იმერელ აჯანყებულთა დამხმარე ქაიხოსრო ბატონიშვილის შეპყრობა სცადა.1820 წლის აპრილს გურიაში რაზმით შესული პუზირევსკი შემოქმედის ციხესთან მოკლეს. რუსთა რაზმმა უკან დაიხია. იმერეთსა და გურიაში შევიდა რუსთა დამატებითი ძალები (13200 ქვეითი, 7 ზარბაზანი, 150 ცხენოსანი) გენერალ ველიამინოვის სარდლობით. 24 ივლისს რუსთა ჯარმა აიღო და მიწასთან გაასწორა შემოქმედის ციხე, მოარბია ახლომახლო სოფლები, შემდეგ აიღო გრიგოლეთი, ნიგოზდიდი, გურიის სამთავროს სიმაგრეები. რუსთა დამსჯელმა რაზმა ქაიხოსროსა და მის მომხრეთა მამულები მოარბია. ქაიხოსრო ბატონიშვილი თავისი მომხრეებით თურქეთში ემიგრაციაში წავიდა. აჯანყების დამარცხებას, ერმოლოვის გეგმით, უნდა მოჰყოლოდა სამთავროს გაუქმება, მაგრამ ერმოლოვმა ეს მაშინვე ვერ მოახერხა.
სამთავროს გაუქმება
საბჭოში ორი პოლიტიკური დაჯგუფება იყო. პირველი, სოფიოს მეთაურობით, მხარს უჭერდა მთავრის ხელისუფლების აღდგენას, მეორე კი რუსეთის მხარდამჭერი იყო. სოფიო უკმაყოფილო იყო საბჭოს შექმნით. 1827 წლის თებერვალში მან თავადებისა და სამღვდელოების ნაწილთან ერთად (მიტროპოლიტი ნიკოლოზ ჯუმათელი, დავით ვახტანგის ძე გურიელი, გიორგი ლევანის ძე გურიელი, სვიმონ და გიგო ერისთავები, ნარიმან მაჭუტაძე, ბიჭია შალიკაშვილი, გუგუნავებისა და ნაკაშიძეების სახლები) ოფიციალურად მოითხოვა ამ საბჭოს გაუქმება. ერმოლოვს სამთავროს გაუქმება მტკიცედ ჰქონდა გადაწყვეტილი, ამიტომ საბჭო არ გააუქმა.
რუსეთ-ოსმალეთის 1828-1829 წლების ომის დროს გურია ომის ასპარეზად იქცა. სოფიომ სცადა ეს ვითარება თავისი ხელისუფლების გასაძლიერებლად გამოეყენებინა. მან ჯერ კიდევ 1827 წლიდან დაიწყო ურთიერთობის დაჭერა ქვემო გურიისა და აჭარის ბეგებთან, გურიის ჯარმა დაიკავა გურიასა და სამეგრელოს სამთავროს შორის სადავო პალიასტომის ტბა და დავით გიორგის ძე გურიელმა ურთიერთობა დაამყარა ფოთის ფაშასთან.
ჰესსე დაედევნა გაქცეულებს და 15 ოქტომბერს შეკვეთილთან ბრძოლაში დაამარცხა ოსმალები, მაგრამ ჩოლოქის გადაკვეთა ვერ გაბედა. ნოემბრისთვის რუსეთის ჯარს დაკავებული ჰქონდა გურიის ყველა სტრატეგიული ადგილი. მთავარმართებელ გენერალ პასკევიჩის განკარგულებით გურიაში დაწესდა დროებითი მმართველობა. დროებითი მმართველობის თავმჯდომარე იყო პოდპოლკოვნიკი კულიაბკო. მმართველობის წევრები იყვნენ მდივანბეგები სვიმონ გუგუნავა და ვახტანგ ერისთავი. მმართველობის რეზიდენცია იყო ნაგომარი. მმართველობა განიხილავდა სამოქალაქო საქმეებს, ხოლო სისხლის სამართლის საქმეებს განიხილავდა იმერეთის მმართველობა, რომელსაც ემორჩილებოდა გურიის დროებითი მმართველობა.
1829 წლის იანვარში აბდულ-ბეგ ხიმშიაშვილმა შეადგინა რაზმი ტრაპიზონიდან გამოგზავნილ ოფიცერთა შემადგენლობით, რათა თავს დასხმოდა ახალციხის, ასკანისა და ლიხაურის ციხეებს. ამასთან, ციხისძირსა და ლიმენაში ტრაპიზონელი ფაშების, კესიოღლისა და ტუჩიოღლის 10000 კაციანი ჯარი შეიკრიბა, რათა შეეტიათ შეკვეთილისთვის. თებერვალში გენერალმა ღესსემ შეადგინა 400 კაციანი რაზმი ჩოხატაურის მიდამოების მცხოვრებლებისგან და გაემგზავრა ასკანისკენ, სადაც დატოვა ორი ასეული და ერთი ზარბაზანი. ასკანის დაცვას ხელმძღვანელობდა პორუჩიკი ანდღულაძე. ღესსე გამაგრდა ოზურგეთსა და შეკვეთილში 1315 ქართველი მილიციელითა და 1216 რუსი ჯარისკაცით. მას ჰქონდა 4 საველე და ორი სამთო ზარბაზანი. 5 მარტს ღესსე გადავიდა შეტევაზე და დაამარცხა მტერი ლიმენას და ციხისძირის მიდამოებში. აპრილში ოსმალებმა კიდევ მოამზადეს ერთი შეტევა 10 000 ადამიანით და 12 ზარბაზნით, მაგრამ ღესსემ დაასწრო, დაარტყა მათ ლეღვასა და მუხაესტატეში და დაიკავა კინტრიში. ოსმალებმა სცადეს ეკვეთილის აღება, მაგრამ გურიის რაზმმა ბაგრატიონ-მუხრანსკის მეთაურობით დაიცვა ის. ადრიანოპოლის საზავო ხელშეკრულების შედგენისას, რუსეთმა მოითხოვა და ოსმალეთმა დაუთმო მას მთელი ტერიტორია ჭოროხამდე, მაგრამ ხელშეკრულებაში და საზავო რუკის შედგენის დროს, საზღვარი გაყვანილ იქნა მდინარეთა სახელწოდების შერევის გამო არა მდინარე ჭოროხთან, არამედ მდინარე ჩოლოქთან. ამ საზღვის მიხედვით, ქვემო გურია დარჩა ოსმალეთს. შეცდომა შეამჩნიეს ხელმოწერისა და დამტიცების შემდეგ, მაგრამ უკვე გვიან იყო ამ საკითხის ხელახლა აღძვრა.
1829 წლის 26 დეკემბერს გაუქმდა გურიის სამთავრო და მას გურიის ოლქი ეწოდა. რუსეთის მთავრობამ გურიის მმართველთა საბჭოს სათავეში ჩაუყენა რუსი ოფიცერი პოდპოლკოვნიკი კულიაშკო, წევრებად კი რუსეთის ერთგული ადგილობრივი თავადები გიორგი ერისთავი, გიორგი ნაკაშიძე, სვიმონ გუგუნავა და ვახტანგ ერისთავი დანიშნა. საბჭო ადგილობრივი კანონებით განიხილავდა სამოქალაქო საქმეებს, სისხლის სამართლის საქმეები კი ქუთაისში იგზავნებოდა. 1840 წლამდე შენარჩუნებულ იქნა მმართველობის ძველი სისტემა მოურავებითა და ნაცვლებით. 1832 წელს გურიაში დაბრუნდა მამია V გურიელისა და სოფიოს ვაჟი, მაგრამ ის პეტერბურგში გაგზავნეს სამხედრო სასწავლებელში. 1840 წელს განის რეფორმების ფარგლებში გურიის დროებითი მმართველობა გაუქმდა და იმავე წლის 10 აპრილს გურია მაზრის სახით რუსეთის იმპერიას უშუალოდ შეუერთდა, ჯერ საქართველო-იმერეთის გუბერნიის, შემდეგ კი — ქუთაისის გუბერნიის შემადგენლობაში.
სამთავროს საზღვრები
გურიის სამთავროს საზღვრები დროთა ვითარებაში ცვლილებებს განიცდიდა. თავდაპირველად სამთავროს ტერიტორია ვრცელ მიწაწყალს მოიცავდა.
სამთავროს დასავლეთით შავი ზღვა საზღვრავდა, ხოლო ჩრდილოეთით მდინარე რიონი გამოჰყოფდა ოდიშის სამთავროსგან, თუმცა აღსანიშნავია, რომ მდინარე ხშირად იცვლიდა კალაპოტს. გურიის სამთავროში შედიოდა პალიასტომის ტბა და ამ ტბაში დაჭერილ თევზზე ბაჟს გურიის მთავარი იღებდა. პალიასტომის ტბას სამეგრელოს მთავარი დაეუფლა გურიის სამთავროს გაუქმების დროს, 1828 წელს.
იოჰან გიულდენშტედტი გურიის ტერიტორიაში ასახელებს რიონის შესართავთან მდებარე ციხესა და ნავსადგურ ფოთს, თუმცა XVI საუკუნიდან ფოთს ოსმალეთის იმპერია ფლობდა. იულიუს ფონ კლაპროთის ცნობით მანამდე ფოთი ხან გურიის, ხან ოდიშის სამთავროს ეკუთვნოდა. XVI საუკუნის II ნახევარში გიორგი II გურიელი გირაოს სანაცვლოდ დროებით ფლობდა ხობს.
აღმოსავლეთით გურიის სამთავროს ესაზღვრებოდა იმერეთის სამეფო, რომელთანაც მუდმივი დავის საგანს წარმოადგენდა საჯავახოს მხარე, რომელსაც ხან გურიელი ფლობდა, ხან — იმერეთის მეფე. საჯავახოს გამო დავა დაიწყო გიორგი II გურიელის დროს და გრძელდებოდა გურიის სამთავროსა და იმერეთის სამეფოს არსებობის განმავლობაში. 1787 წელს იმერეთის მეფე დავით II-მ საჯავახო სიგელით დაუმტკიცა ვახტანგ III გურიელს.
გურიის სამთავროს სამხრეთ-აღმოსავლეთ საზღვარი გადიოდა აჭარა-გურიის წყალგამყოფ ქედზე. სამთავროს სამხრეთი საზღვარი აღწევდა რკინის პალომდე. ამ საზღვარს შიგნით იყო მოქცეული აჭარა და ჭანეთი. ზოგჯერ გურიელს ეპყრა მაჭახელიც. XV საუკუნის შუა წლებამდე სამხრეთიდან გურიის სამთავროს ესაზღვრებოდა ტრაპიზონის იმპერია, ხოლო ტრაპიზონის დაცემის შემდეგ — ოსმალეთის იმპერია. ამის შემდეგ სამხრეთ საზღვარმა შევიწროება განიცადა. 1614 წლის გურია-ოსმალეთის შეთანხმებით საზღვარი მდინარე ჭოროხზე დადგინდა. გურიის სამთავროს რჩებოდა კახაბრის ვაკე. 1703 წელს ოსმალეთის იმპერიამ დაიპყრო ბათუმი და ჩაქვი, 1769 წელს ციხისძირი და ქობულეთი, ხოლო 1172 წელს ალამბარი და ხინო. გურიის სამთავროს გაუქმების დროისთვის ადრიანოპოლის ხელშეკრულებით ოსმალეთისა და რუსეთის იმპერიებს შორის საზღვრად მდინარე ჩოლოქი იყო დადგენილი.
მმართველობა
მინი|იმერეთის სამეფოს რუკა, 1737 წელი
გურიის სამთავროს პოლიტიკური მოწყობა ძირითადად გვიანფეოდალური ხანის საქართველოს ბარის სხვა მხარეთა მსგავსი იყო. გურიელის სამთავრო კარი იმერეთის სამეფოს კარის მიბაძვით იყო მოწყობილი. სამთავროს უმაღლესი მმართველი პირი იყო მთავარი, რომელსაც შეუზღუდავი უფლებები ჰქონდა. დადასტურებულია ქაიხოსრო ბატონიშვილის მიერ სიკვდილით დასჯის — კოცონზე დაწვის — ფაქტი. მთავრის უმაღლესი მოხელეები იყვნენ სახლთუხუცესი, ბოქაულთუხუცესი და მდივანბეგი, ასევე არსებობდა მესტუმრეთუხუცესის, მეღვინეთუხუცესის და ქალაქთუხუცესის თანამდებობები. ყველა თანამდებობა თავად-აზნაურობას ეჭირა. მოხელეები გასამრჯელოს ნატურის სახით იღებდნენ. მოქმედებდა ვახტანგ VI-ის სამართალი. XVIII საუკუნის დასაწყისით დათარიღებული საჩივარი მოწმობს, რომ საქმისწარმოება წერილობით ხორციელდებოდა.
გურიის სამთავროს პოლიტიკური ცენტრი თავდაპირველად იყო ალამბარი. XVI საუკუნის შუა წლებიდან კი სამთავროს ცენტრმა და გურიელების რეზიდენციამ გადაინაცვლა ოზურგეთში. ოზურგეთი იყო სამთავროს არა მხოლოდ პოლიტიკური, არამედ სავაჭრო-ფინანსური ცენტრი. გურიის მთავრებს ასევე გააჩნდათ საზაფხულო რეზიდენცია უჩხუბში, საიდანაც ქაიხოსრო ბატონიშვილმა ის შემოქმედში გადაიტანა. სამთავროში რუსული სამხედრო მმართველობის შემოღების დროს, 1827-1829 წლებში, მის სრულ გაუქმებამდე, მისი ცენტრი გადატანილი იყო ნაგომარში.
გურიის მთავარს ეკუთვნოდა სამთავროში არსებული ციხეები, მასვე ემორჩილებოდა ციხისთავები. საკუთარი ციხეები ჰქონდათ თავადებსაც. ციხეების მისაკუთრებას ცდილობდნენ აზნაურთა საგვარეულოებიც, მაგრამ უშედეგოდ. აზნაურებს, მსახურებსა და გლეხებს ვალდებულებად ჰქონდათ მეციხოვნეობა. ციხეები, გარდა თავდაცვითისა, ასრულებდნენ საპრყობილის და ხაზინის საცავის ფუნქციებსაც. 1737 წლის იმერეთის რუკაზე გურიის სამთავროს 12 ციხეა გამოსახული. გურიის სამთავროს ციხეები იყო: გონიოს ციხე, ბათუმის ციხე, სატყეპელა, პეტრას ციხე, ქობულეთის ციხე, მამუკას ციხე, აჭის ციხე, ელიას ციხე, შემოქმედის ციხე, ასკანის ციხე, ლიხაურის ციხე, ბაილეთის ციხე, გურიანთის ციხე, ნაგომრის ციხე, გრიგოლეთის ციხე, ჩოხატაურის ციხე, ნიგოითის ციხე, გორაბერეჟოულის ციხე, სეფის ციხე, ბუკისციხე, შეკვეთილის ციხე, ხინოს ციხე, აკეთის ციხე, ღომის ციხე.
გურიის მთავრები
thumb|600პქ|გურიის მთავრები გურიის მთავრების ქრონოლოგიური სია:
მოხელეები
სახლთუხუცესი ასრულებდა საფინანსო, სამეურნეო და ადმინისტრაციულ ფუნქციებს. ეს იყო მთავრის შემდეგ ყველაზე მაღალი თანამდებობა. როსტომ გურიელის დროს სახლთუხუცესი იყო კვერღელიძეების გვარის წარმომადგენელი, გიორგი III გურიელის დროს კი ოთარ ბერიძე. 1770-იან წლებში იხსენიება სახლთუხუცესი იოანე მაჭუტაძე. სამთავროს არსებობის ბოლო წლებში სახლთუხუცესი იყო დავით მაჭუტაძე.
ბოქაულთუხუცესი საპოლიციო აპარატის ხელმძღვანელი იყო. ის აღასრულებდა მთავრის გადაწყვეტილებებს. 1664-1712 წლებში ბოქაულთუხუცესი იყო მირზაბეგ თავდგირიძე. ამის შემდეგ გურიელის კარზე ეს თანამდებობა თავდგირიძეებს მემკვიდრეობით ეკავათ, გარდა რამდენიმე გამონაკლისი შემთხვევისა. მირზაბეგის შემდეგ ბოქაულთუხუცესები იყვნენ გიორგი და როსტომ თავდგირიძეები. 1770 წელს ბოქაულთუხუცესი მამუკა თავდგირიძე იყო. 1789-1792 წლებში ბოქაულთუხუცესი გიორგი მაქსიმენიშვილი იყო, 1807-1819 წლებში ვახტანგ როსტომის ძე ერისთავი, 1820 წელს კვლავ გიორგი მაქსიმენიშვილი, 1821-23 წლებში კი კვლავ ვახტანგ ერისთავი. 1820-იანი წლების შუიდან ეს თანამდებობა კვავ თავდგირიძეებმა დაიბრუნეს. 1827-1828 წლებში ბოქაულთუხუცესი იყო გიორგი თავდგირიძე.
მდივანბეგი იყო უმაღლესი მოსამართლე. ეს თანამდებობა გურიის სამთავროში მხოლოდ XVIII საუკუნის მეორე ნახევრიდან ჩნდება. მდივანბეგთა სასამართლოში სამი მდივაბეგი ინიშნებოდა, ნაკაშიძეების, ერისთავებისა და გუგუნავების გვარიდან. მდივანბეგები სასამართლო ხელისუფლებას ახორციელებდნენ. ისინი საქმეს განიხილავდნენ როგორც ერთპიროვნულად, ასევე კოლეგიურად. მდივანბეგების გადაწყვეტილება გურიის მთავართან საჩივრდებოდა. მთავრის გადაწყვეტილება საბოლოო იყო. XIX საუკუნის დასაწყისშმი მდივანბეგები იყვნენ გიორგი ნაკაშიძე და გიორგი თავდგირიძე.
ქალაქთუხუცესის ფუნქცია სამთავროში ბაზრობათა და ვაჭარ-ხელოსანთა გამგებლობა იყო. ქალაქთუხუცესის სარგო ამ ბაზრობებიდან მიღებული შემოსავლის ნაწილიდან გაიცემოდა. ქალაქთუხუცესი არ იყო მოქალაქეთა წარმომადგენელი, ის არ აირჩეოდა, ამ თანამდებობაზე ყოველთვის დიდი ფეოდალი ინიშნებოდა. როსტომ გურიელის დროს ქალაქთუხუცესები იყვნენ გიორგი და გოჯასპ მახაძეები. XVII საუკუნის მიწურულს ეს თანამდებობა ეკავა მამუკა ნაკაშიძეს, XIX საუკუნის დასაწყისში კი როსტომ ნაკაშიძეს ეჭირა.
მეღვინეთუხუცესი იყო მეღვინეთა უფროსი, საღვინის (ღვინის შემოსავლისა და ჭურჭელ-სამსახურებლის შესანახი განსაკუთრებული დაწესებულების) უზენაესი გამგე და ღვინის გადასახადის უმაღლესი მეთვალყურე. ეს თანამდებობა სამთავროში თავდაპირველად ართმელაძეებს ეკავათ. ართმელაძეების თავადური გვარის დამცრობის შემდეგ, XVII საუკუნის მეორე ნახევრიდან, ის ნაკაშიძეებმა დაიკავეს. პირველი ნაკაშიძე, ვინც ეს თანამდებობა დაიკავა, იყო მამუკა ნაკაშიძე. ამის შემდეგ ამ თანამდებობას მუდმივად ნაკაშიძეები ფლობდნენ. 1770 წელს ეს სახელო გიორგი ნაკაშიძეს, ხოლო 1827 წელს ივანე ნაკაშიძეს ეჭრია.
მესტუმრეთუხუცესი იყო მესტუმრეთა უფროსი მოხელე. ეს თანამდებობა ეჭირათ ჯერ ბერიძეებს. 1664-1667 წლის გიორგი III გურიელის წყალობის წიგნში დასახელებულია მესტუმრეთუხუცესი გიორგი ბერიძე. ბერიძეების შემდეგ მესტუმრეთუხუცესები ხდებოდნენ ნაკაშიძეები. XVIII საუკუნის პირველ მეოთხედში მესტუმრეთუხუცესი იყო ბეჟან ნაკაშიძე, მასზე ადრე კი მისი მამა. ბეჟან ნაკაშიძის შემდეგ ეს თანამდებობა გურიის სამთავროში აღარ იხსენიება, სავარაუდოდ, ის გაუქმდა და მისი ფუნქციები სხვა მოხელეს გადაეცა.
გარდა ამ თანამდებობებისა, როსტომ გურიელის დროინდელ სიგელში ასევე იხსენიება ამილახორი ბახთასარ ბოხვაძე. XIX საუკუნიდან იხსენიება სარდლის თანამდებობა, რომელიც სავარაუდოდ, უფრო ადრინდელი ხანიდან არსებობდა. სამთავრო ორ სასარდლოდ იყო გაყოფილი და სარდლებად თავდგირიძისა და ერისთავის გვარების წარმომადგენლები ინიშნებოდნენ. 1817 წელს სარდალი გიორგი თავდგირიძე იყო.
სამთავროში მნიშვნელოვანი თანამდებობა იყო ერმენის მებაჟეობა, რაც ნაოსნობასა და საზღვაო ვაჭრობაზე საბაჟო გადასახადის აკრეფის უფლებას იძლეოდა. 1788-92 წლებში სიმონ III გურიელმა კაცო, ბეჟან და ლომკაც ნაკაშიძეებს უბოძა ერმენის მებაჟეობა. ეს მოიცავდა გურიის მთელი სანაპირო ზოლს, ლელისწყალიდან და ჩოლოქიდან გრიგოლეთიანად, გარდა სახარიისა. აკრეფილი ბაჟის ნახევარი ნაკაშიძეებს რჩებოდათ, ხოლო ნახევარი გურიელების იყო. ერმენის მებაჟეობის შემოღებამდე არსებობდა გრიგოლეთი საბაჟო, რომელსაც თავართქილაძეები განაგებდნენ.
წვრილი მოხელეები იყვნენ მოურავები. გურიის სამთავროს სამოურავოები იყო შემოქმედის, ოზურგეთის, ჩოჩხათის, გურიანთის, ჩიბათ-ჯურუყვეთის, აკეთ-ნაგომრის და სხვა. სამთავროს ბოლო წლებში არსებობდა ორ სამოურავო: ოზურგეთისა და ნაგომრის. ნაგომრის სამოურავოში შედიოდა 64 სოფელი, (3073 კომლი, 18282 სული), ხოლო ოზურგეთის სამოურავოში 62 სოფელი, ქალაქი ოზურგეთი და დაბა შეკვეთილი (3073 კომლი, 18438 სული).
სათავადოები
გურიის სამთავრო იყოფოდა სათავადოებად. XVIII საუკუნის ბოლოს თავადები იყვნენ ნაკაშიძეები, თავდგირიძეები, ერისთავები და მაჭუტაძეები. მათგან არცერთი არ იყო მდიდარი და ძლიერი.
სამთავროს ჩრდილოეთი ნაწილი, გურიის ქედის გადაღმა წარმოადგენდა მაჭუტაძეების სათავადოს. სათავადოს ცენტრი იყო სოფელი ნიგოითი. სამთავროს დასავლეთ ნაწილში ოზურგეთიდან შავ ზღვამდე იყო ნაკაშიძეთა სათავადო. ნაკაშიძეთა სათავადოს ჩრდილოეთიდან საზღვრავდა გურიის ქედი, სამხრეთიდან კი მდინარე ჩოლოქი. ნაკაშიძეების სათავადოს ცენტრი იყო სოფლები ციხე და ვაშნარი.
მდინარე ჩოლოქს სამხრეთით მდებარეობდა თავდგირიძეთა სათავადო. აღნიშნული სათავადო თავდგირიძეებს მიეცათ XVII საუკუნის შუა წლებიდან, მანამდე კი მას მაჭუტაძეები და მელიმონაძეები ფლობდნენ. თავდგირიძეთა სათავადო სამხრეთით გონიოს ჩათვლით გრძელდებოდა და სრულიად მოიცავდა ხინოწმინდის საეპისკოპოსოს, ხოლო სათავადოს ცენტრი იყო ალამბარი. თავდგირიძეებმა აღნიშნული სათავადო ეტაპობრივად დაკარგეს 1718-1769 წლებში. ძველი სათავადოს დაკარგვის შემდეგ გურიელებმა თავდგირიძეებს ახალი სათავადო გამოუყვეს. თავდგირიძეების ახალი სათავადო 1713 წლამდე ართმელაძეთა სათავადოს წარმოადგენდა, თუმცა XVIII საუკუნიდან ართმელაძეების გვარი დაკნინდა. თავდგირიძეების ახალი სათავადო მოიცავდა ოთხ სოფელს აკეთი, ჭანჭათი, ვანი და ზომლეთი. სათავადოს ცენტრი იყო აკეთი. ჩრდილოეთით მას ესაზღვრებოდა საჯუმათლო სოფელი შუხუთი, სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდინარე სუფსა, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთით გუგუნავების სათავადო.
გუგუნავების სათავადო მდებარეობდა მდინარეების, სუფსისა და ბახვისწყლის შესართავთან, სუფსის ორივე მხარეს, მოიცავდა ძიმითსა და ნაგომარს. ეს სათავადო ეკუთვნოდა ბერიძეების გვარს, თუმცა მათი დაკნინების შემდეგ გუგუნავების ხელში გადავიდა. გუგუნავების სათავადოს სამხრეთით მდებარეობდა მაქსიმენიშვილების სათავადო, რომელიც მოიცავდა ასკანასა და ბახვს. სამთავროს აღმოსავლეთ ნაწილში იყო გურიის ერისთავების სათავადო, რომლის ცენტრი იყო გორა.
გურიის სამთავროში ასევე არსებობდა შალიკაშვილების, ბერეჟიანების, კობალაძეების, კვერღელიძეების სათავადოები, თუმცა ეს გვარები ბერიძეებისა და ართმელაძეების მსგავსად დროთა განმავლობაში დაკნინდნენ.
ეკონომიკა
გურიის სამთავროში გაბატონებული იყო ნატურალური მეურნეობა. მიწათმოქმედებას პრიმიტიული ხასიათი ჰქონდა. მიწა რამდენიმე წელიწადში იფიტებოდა. გლეხობისთვის პრობლემას წარმოადგენდა მიწის ფართობებისა და მუშა საქონლის ნაკლებობა. არსებული მეურნეობა მხოლოდ ადგილობრივი მოთხოვნის მინიმუმის დაკმაყოფილებას ახერხებდა. გავრცელებული სასოფლო-სამეურნეო კულტურები იყო ღომი და XVII საუკუნის დასაწყისიდან სიმინდი, რომელმაც თანდათან განდევნა ღომი. ღომის გავრცელებული ჯიშები იყო თეთრი, ბარამელა, საადრო, დიდი, მთა-ველი, ძირდაბალა. ჭაობ ადგილებში თევსადნენ ბრინჯს, XVI საუკუნის II ნახევრიდან გავრცელდა თურქული ლობიო.
მევენახეობას პრიმიტიული, მაღლარი ვენახის სახით იყო წარმოდგენილი. გავრცელებული იყო 14 ჯიში, მათ შორის ჩხავერი, მტევანდიდი, ჯანი და სხვა. სოფლის მეურნეობის განვითარების მიზნით მამია V გურიელმა დაიქირავა იაკობ მარი. სოფლის მეურნეობის დამხმარე დარგები იყო მეაბრეშუმეობა და მეფუტკრეობა. მცირე რაოდენობით მოჰყავდათ ბამბა და კანაფი. ეს საქონელი მხოლოდ ადგილობრივ მოთხოვნას აკმაყოფილებდა და არ გადიოდა ექსპორტზე. გიულდენშტედტის ცნობით ზღვისპირა მხარეებში მოჰყავდათ ლიმონი, ფორთოხალი და ზეთისხილი. 1826 წლისთვის გურიის სამთავროში ცვილისა და თაფლის დიდი რაოდენობა იყო. სუსტად იყო წარმოდგენილი მეცხოველეობა.
მეურნეობის პრიმიტიული იარაღებით და ტექნიკით გლეხები ვერ ებრძოდნენ ნესტიანობასა და ჭაობებს. ხშირი იყო ციებ-ცხელება, რაც ხშირ სიკვდილიანობას იწვევდა.
ვაჭრობა
1808 წელს ქაიხოსრო გურიელმა დააწესა ექსპორტის შეზღუდვა და ნიხრები გასაყიდ საქონელზე. დვაბზუში, ნაგომარში, ლანჩხუთში, ვანისქედსა და ჯუმათში იმართებოდა პერიოდული ბაზრობები. ასევე გურიიდან ხშირად მიდიოდნენ იმერეთისა და სამეგრელოს ბაზრობებზე. ვაჭრობის განვითარებას ცდილობდა მამია V გურიელი. მან დააარსა ნაგომრის ბაზრობა, ხოლო ბაზრობაზე ხალხის მისაზიდად სამთავროში მოლდოვეთიდან ვლახეთიდან მასხარები და ჯამბაზები ჩაიყვანა. მიმოქცევაში გავრცელებული იყო ოსმალური ფული. იმპორტული საქონელი სამთავროში ოსმალეთის იმპერიიდან შედიოდა. სამთავროს სავაჭრო ურთიერთობა ჰქონდა ახალციხესთან სადაც, ძირითადად, ღვინო გაჰქონდათ.
საგზაო მიმოსვლა
ახალციხესთან მიმოსვლა საკმაოდ რთული იყო რელიეფის გამო და გამოიყენებოდა სურამის უღელტეხილი. გურიის სამთავროს თავადაზნაურობა აპირებდა გუბაზეულის ხეობის გავლით ახალციხემდე გზის გაყვანას, მაგრამ ეს ვერ მოხერხდა. იმერეთსა და სამეგრელოს გურიის სამთავრო უკავშირდებოდა ბევრი სხვადასხვა გზით, თუმცა ეს გზები წვიმის დროს გაუვალი იყო. შედარებით მოსახერხებელი იყო ნაგომარი-ჩოხატაური-საჯავახო-მარნის გზა. შეკვეთილი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ მიმავალი გზით უკავშირდებოდა ფოთს. რამდენიმე ბილიკი მიდიოდა ოზურგეთიდან ქობულეთისკენ. წარმოებდა ნაოსნობა სუფსასა და ნატანებზე. გურიის სამთავრო სათანადოდ ვერ იყენებდა ზღვას, როგორც სავაჭრო არტერიას.
ხარკი
XVII-XVIII საუკუნეებში გურიის სამთავრო იხდიდა ოსმალეთის იმპერიისთვის განკუთვნილ ხარკს. ხარკის გადახდა ტვირთად აწვა გლეხობას, რომელიც კომლზე აბაზის შესაბამის ტილოს იხდიდა. ამ გადასახადს „სალიანი“ ეწოდებოდა. ხარკი გურიის სამთავრომ 1614 წელს გურია-ოსმალეთის შეთანხმებით იკისრა. გარდა გადასახადისა, გურიის სამთავრო ოსმალეთს ხარკის სახით ყოველწლიურად ასევე უგზავნიდა ტილოს და ქალ-ვაჟებს. XVII საუკუნის შუა წლებში 80 ქალ-ვაჟს, იმავე საუკუნის ბოლოს 46 ქალ-ვაჟს.. ოსმალეთისთვის ხარკის გადახდა გურიის სამთავრომ 1770 წელს შეწყვიტა და მას შემდეგ აღარ გადაუხდია.
სოციალური წყობა
გურიელებს, სხვა ფეოდალებთან შედარებით, ყველაზე მეტი ყმა-გლეხი ჰყავდათ. მთავრის საარსებო წყაროს შეადგენდა ბეგარა-გადასახადები და ბაჟები. გურიელი იყო არა მხოლოდ ყმა-გლეხების, არამდეს სამთავროს სხვა თავადების ბატონიც. გურიის სამთავროს თავადები იყვნენ გუგუნავები, მაჭუტაძეები,ბერიძეები, ერისთავები, თავდგირიძეები, ნაკაშიძეები, შალიკაშვილები, მაქსიმენიშვილები. ძლიერი თავადები, რომლებიც საკუთარ ციხეებს ფლობდნენ, ცდილობდნენ გურიელისგან გათავისუფლებას, განსაკუთრებით კი რუსეთის იმპერიის მფარველობაში შესვლის შემდეგ ცდილობდნენ, აღარ დამორჩილებოდნენ გურიელს. ასეთები იყვნენ ნაკაშიძეები, ერისთავები. ურჩი ფეოდალების მიმხრობის მიზნით გურიელი მათ ხშირად ათავისუფლებდა გადასახადისგან. გადასახადისგან ასევე ხშირად თავისუფლდებოდნენ გურიელის ყმები, ღარიბი და მცირემიწიანი აზნაურები. აფხაზეთისა და სამეგრელოს მთავრებთან შედარებით გურიელი ეკონომიკურად სუსტი იყო. მისი ყმების რაოდენობა 5-6 ათას სულამდე აღწევდა. სამღვდელობა ცალკე ფენას არ წარმოადგენდა. სასულიერ თანამდებობაზე მყოფი ინარჩუნებდა საკუთარ წოდებას. ყველაზე დაბალი სოციალური ფენა იყო გლეხობა. გურიის სამთავროში 7 გლეხზე ერთი ბატონი მოდიოდა. კუთვნილების მიხედვით არსებობდნენ სამთავრო, სათავადო, სააზნაურო, საეკლესიო და გლეხთა გლეხები. შედარებით უფრო მსუბუქი იყო საეკლესიო გლეხების მდგომარეობა. მებატონეს არ შეეძლო ყმის მოკვლა, წამება, გადასახლება, ოჯახისგან მოწყვეტა. სხვა მხრივ გლეხი მებატონის საკუთრებას წარმოადგენდა, მას შეეძლო გლეხის გაყიდვა ოჯახით, გამზითვება, დაგირავება, გაჩუქება, შეეძლოთ 30 წლის განმავლობაში გაქცეული ყმა ეძებნათ. მებატონეები ასევე ახერხებდნენ ოჯახისგან მოწყვეტით გლეხების გაყიდვასაც. გლეხობა გარდა საბატონო ბეგარისა, იხდიდა საქვეყნო-სამთავრო და ოსმალეთის იმპერიისთვის განკუთვნილ გადასახადსაც („სალიანი“). ოსმალეთისთვის განკუთვნილი ხარკის სახით ერთი კომლი აბაზის შესაბამის ტილოს იხდიდა. სამთავროს რუსეთის მფარველობაში შესვლის შემდეგ რუსეთის ჯარების შენახვა გლეხებს დააწვა ტვირთად, რადგან იძულებულნი იყვნენ პროდუქტი საბაზროზე სამჯერ იაფად ჩაებარებინათ ჯარების გამოსაკვებად. გურიის სამთავროს ტერიტორიაზე სხვა კუთხეებთან შედარებით მეტად იყო გავრცელებული ტყვის სყიდვა, რადგან გურია უშუალოდ ესაზღვრებოდა ოსმალეთს. გურიის სამთავროსთვის დამახასიათებელი სპეციფიკური ნიშანი, რითაც ის განსხვავდებოდა საქართველოს სხვა სამეფო-სამთავროებისგან იყო ის, რომ აქ მებატონეთა ძალადობას ნაკლები გასაქანი ჰქონდა და გლეხობამ შეძლო შედარებით უპირატესი უფლებების შენარჩუნება.
რელიგია
გურიის სამთავროში გაბატონებული რელიგია იყო მართლმადიდებლობა. XV-XVI საუკუნეების მიჯნიდან გურიის სამთავროს ეკლესია, რომელიც XI საუკუნიდან ქუთათელის სამწყსოში შედიოდა, გურიელთაგან დასმულ მღვდელთმთავრებს დაექვემდებარა. გურიის სამთავროში სამი ეპარქია შედიოდა: შემოქმედის, ჯუმათისა და ხინოწმინდისა. საშემოქმედლო მოიცავდა ტერიტორიას მდ. სუფსასა და კინტრიშს შორის, საჯუმათლო - სუფსასა და რიონს შორის, ხოლო სახინოწმინდლო — კინტრიშსა და ჭოროხს შორის. იყო რამდენიმე მონასტერი (შემოქმედის, ჯუმათის, თეთროსნისა და სხვა), საწინამძღვრო და ორასზე მეტი ეკლესია, რომლებიც დიდი რაოდენობით ყმა-მამულს ფლობდნენ და სწავლა განათლებისა და კულტურის ცენტრებს წარმოადგენდნენ. სამთავრო აღიარებდა დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქების უზენაესობას და ეპარქიებში აკრეფილი გადასახადების წილს უხდიდნენ მას. დასავლეთ საქართველოს კათალიკოსის პოსტი რამდენჯერმე გურიის სამთავროს დიდებულებმა დაიკავეს, მაგალითად მალაქია II გურიელმა და მაქსიმე I მაჭუტაძემ. სამთავროს სამხრეთ ნაწილების ოსმალეთის იმპერიის მიერ მიტაცების შემდეგ დაიწყო ამ ნაწილში მცხოვრების ხალხის გამაჰმადიანება.
დემოგრაფია
1772 წელს იოჰან გიულდენშტედტის ცნობით გურიაში 5000 ოჯახი ცხოვრობდა. 1806 წელს გურიის მოსახლეობა იყო დაახლოებით 25 ათასი ადამიანი. იულიუს ფონ კლაპროთის ცნობით გურიაშიი 6000 კომლი ცხოვრობდა (1807-1809). 1831 წლის 1 სექტემბრისთვის გურიის მოსახლეობა იყო 6130 კომლი (36 720 სული). 1837 წლის მონაცემებით კი — 31 ათასი. მოსახლეობას შეადგენდნენ ძირითადად ქართველები მცირე რაოდენობით იყვნენ ებრაელები, სომხები და კავკასიის სხვა ხალხები. საცხოვრებელი, ტანსაცმელი, ჩვევები, ცხოვრების წესი და საქმიანობა მთლიანად ქართული იყო.
სქოლიო
*
407
თარიღი უცნობია
*
The Platinum Collection (Take That-ის ალბომი)
The Platinum Collection — ჯგუფ Take That-ის სიმღერების კომპილაციური ალბომი, გამოცემული 2006 წლის 27 ნოემბერს, ალბომის Beautiful World გამოსვლის შემდეგ. მიუხედავად ამისა, აქცენტი კრებულში გაკეთებულია ჯგუფის პირველ სამ სტუდიურ ალბომსა და იშვიათ სიმღერებზე. კრებული შედგება სამი დისკისგან.
სქოლიო
კატეგორია:Take That-ის ალბომები კატეგორია:2006 წლის კომპილაციური ალბომები კატეგორია:Sony BMG-ს კომპილაციური ალბომები
ენოლა ჰოლმზი
„ენოლა ჰოლმზი“ (Enola Holmes) — 2020 წლის ამერიკული მისტიკური ჟანრის ფილმი, რომელიც დაფუძნებულია ნენსი სპრინგერის ამავე სახელწოდების სერიის პირველ წიგნზე. ფილმის სიუჟეტი ვითარდება შერლოკ ჰოლმზის თინეიჯერი დის — ენოლა ჰოლმზის გარშემო. ფილმის რეჟისორია ჰარი ბრედბირი, სცენარი ეკუთვნის ჯეკ თორნს, პროდიუსერები არიან მერი პერენტი, ალექს გარსია, ალი მენდესი, პეიჯ ბრაუნი და მილი ბობი ბრაუნი, რომელიც აგრეთვე მთავარი პერსონაჟის, ენოლა ჰოლმზის როლს ასახიერებს. ფილმში მეორეხარისხოვან როლებს ასრულებენ ჰენრი კევილი, სემ კლაფლინი, ჰელენა ბონემ კარტერი, ადილ ახტარი, ფიონა შოუ, ფრენსის დე ლა ტური, ლუი პარტრიჯი და სუზი ვოკომა.
2020 წლის აპრილში ფილმის დისტრიბუციაზე უფლება კომპანია Netflix-მა მოიპოვა. „ენოლა ჰოლმზი“ გამოვიდა 2020 წლის 23 სექტემბერს.
ფილმმა მიიღო დადებითი შეფასებები კრიტიკოსებისგან, რომლებმაც მაღალი შეაფასება მისცეს ბრაუნის შესრულებას. საერთო განხილვების საიტ Rotten Tomatoes-ზე მისი საერთო რეიტინგი 92% შეადგენს (131 მიმოხილვაზე დაყრდნობით).
სქოლიო
კატეგორია:2020 წლის ფილმები კატეგორია:ინგლისურენოვანი ფილმები კატეგორია:2020-იანი წლების მისტიკური ფილმები კატეგორია:ამერიკული დეტექტიური ფილმები კატეგორია:ამერიკული ფილმები კატეგორია:ამერიკული მისტიკური ფილმები კატეგორია:ამერიკულ რომანებზე დაფუძნებული ფილმები კატეგორია:Legendary Pictures-ის ფილმები კატეგორია:Netflix-ის ორიგინალური ფილმები კატეგორია:შერლოკ ჰოლმზი
ნამიბის უდაბნო
ნამიბის უდაბნო — უდაბნო აფრიკაში, ნამიბიისა და ნაწილობრივ ანგოლის ტერიტორიაზე. წარმოადგენს ნამიბ-ნაუკლუფტის ეროვნული პარკის ნაწილს.სახელი მომდინარეობს ნამას ენიდან და ნიშნავს „ვრცელ ადგილს“. ბოლო 55 მლნ წლის მანძილზე, ეს ადგილი გაუსაძლისად მშრალი და გვალვიანია. მიჩნეულია მსოფლიოს ყველაზე ძველ უდაბნოდ.
უდაბნოს ტერიტორიაზე აღმოჩენილია მცენარეთა და ცხოველთა რამდენიმე სახეობა, რომელთაგან ზოგი ენდემურია და აქ არსებული სპეციფიკური კლიმატისადმი მაღალი შეგუებულობით ხასიათდება.
სქოლიო
მინი|მარცხნივ|900პქ|უდაბნოს პანორამა
პლუტონიუმი
პლუტონიუმი  (Plutonium; ქიმიური სიმბოლო — ) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდის, ჯგუფგარეშე (ძველი კლასიფიკაციით მესამე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, IIIბ) ხელოვნურად მიღებული რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი. განეკუთვნება აქტინოიდების ოჯახს. მისი ატომური ნომერია — 94. tდნ — 639.4 °C, tდუღ — 3228 °C, სიმკვრივე — 19.85 გ/სმ3. ბზინვარე თეთრი ლითონი. 1940-1941 წლებში აღმოაჩინეს ამერიკელმა მეცნიერებმა გ. სიბორგმა, ე. მაკილანმა, ჯ. კენედიმ და ა. ვალმა. ცნობილია პლუტონიუმის იზოტოპები მასური რიცხვებით 232-246. მათ შორის მნიშვნელოვანია (T1/2=2.41 წ), რომელსაც იყენებენ ატომურ რეაქტორებში, ბირთვული და თერმობირთვული ბომბების დასამზადებლად. ცნობილია პლუტონიუმის ჟანგეულები, , და ცვლადი შედგენილობის ფაზა —; ჰალოგენიდები ,  და. იყენებენ ატომური ელექტრული ბატარეების დასამზადებლად და სხვა.
ნამიბის უდაბნო
სქოლიო
კატეგორია:ნამიბიის უდაბნოები
პლუტონიუმი
ელემენტს ახასიათებს სხვა ელემენტებისაგან განსხვავებული სტრუქტურული და ფიზიკო-ქიმიური თვისებები. პლუტონიუმს გააჩნია შვიდი ალოტროპიული მოდიფიკაცია გარკვეულ ტემპერატურასა და წნევების დიაპაზონში: α, β, γ, δ, δ', ε და ζ. შეუძლია მიიღოს ჟანგვის ხარისხები +2-დან +7-მდე, ძირითადად მიიჩნევა +4, +5, +6. სიმკვრივე ვარირებს 19,8-დან (α-Pu) 15,9 გრ/სმ³-მდე (δ-Pu).
პლუტონიუმს სტაბილური იზოტოპები არ გააჩნია. ბუნებაში არის კვალის რაოდენობით. ყველა ტრანსურანულ ელემენტებს შორის ყველაზე ხანგრძლივად მცხოვრები იზოტოპებია 244Pu, 239Pu და 238Pu. ბუნებაში უპირატესად არის პლუტონიუმ (IV) ოქსიდის (PuO2) დიოქსიდის სახით, რომელიც წყალში უფრო ნაკლებად ხსნადია ვიდრე ქვიშა (კვარცი). ელემენტის ბუნებაში არსებობა იმდენად მცირეა, რომ მისი მოპოვება არამიზანშეწონილია, შეფარდება.
პლუტონიუმის მისაღებად გამოიყენება როგორც გამდიდრებული ურანი ისე ბუნებრივი ურანი. მსოფლიოში სხვადასხვა ფორმით არსებული პლუტონიუმის მთლიანი რაოდენობა, ფასდება 2003 წ. - 1239 ტ. 2010 წელს ეს ციფრი გაიზარდა ~2000 ტ-მდე.
ფართოდ გამოიყენება ბირთვული იარაღის წარმოებაში (ე. წ. „იარაღის პლუტონიუმი“), ბირთვულ საწვავად სამოქალაქო და კვლევითი დანიშნულების ატომურ რეაქტორებში და როგორც ენერგიის წყარო კოსმოსური აპარატებისათვის. იყო შეტყობინება მსოფლიოში ბოლო იარაღის პლუტონიუმის მისაღები ბირთვული რეაქტორის დახურვის შესახებ АДЭ-2, რომელიც ამეშავებდა 46 წელს და გაჩერებულ იქნა 2010 წ. აპრილში რუსეთში , თუმცა ერთი თვის შემდეგ იაპონიაში გაშვებულ იქნა რეაქტორი „მონძიუ“. კონფლიქტისა და შუღლის გამო კორეის რესპუბლიკასა და კორეის სახალხო დემოკრატიულ რესპუბიკას შორის, ბოლომ მიმართა ორ მიწისქვეშა ბირთვულ გამოცდას 2006 წ-ის ოქტომბერში და 2009 წწ მაისში. საკუთარი ბირთვული პროგრამის ფარგლებში რომელიც ეფუძნებოდა პლუტონიუმს.
მეორე ნეპტუნიუმის შემდეგ (შეცდომით იქნა „მიღებული“ 1934 წელს ე. ფერმის ჯგუფის მიერ ; პირველი იზოტოპი 239Np სინთეზირებულ და იდენტიფიცირებულ იქნა 1940 წლის მაისში ე. მიკმილანის და ფ. აბელსონის მიერ  ) ხელოვნური ელემენტი იყო პლუტონიუმი, მიღებული მიკროგრამული რაოდენობით 1940 წ-ის ბოლოს იზოტოპ 238Pu-ის სახით. პირველი ხელოვნური ქიმიური ელემენტი, რომლის საწარმოო მასშტაბით წარმოება იქნა დაწყებული (სსრკ 1946 წ ჩელიაბინსკ-40 შექმნილი იქნა რამდენიმე საწარმო იარაღის ურანის და პლუტონიუმის საწარმოებლად ). პირველ ბირთვულ ბომბში მსოფლიოში, რომელიც შეიქმნა და გამოიცადა 1945 წელს აშშ-ში, გამოიყენებოდა პლუტონიუმის მუხტი. ასეთივე ტიპის იყო სსრკ-ში გამოცდილი პირველი ბომბა 1949 წელს. შესაბამისად აშშ, ხოლო შემდეგ სსრკ იყვნენ პირველი ქვეყნები რომლებმაც აითვისეს მისი მიღება.
ცხრილში მოყვანილია α-პლუტონიუმის ძირითადი თვისებები. ეს ალოტროპიული მოდიფიკაცია პლუტონიუმისათვის წარმოადგენს ძირითადს ოთახის ტემპერატურაზე და ნორმალური წნევისას.
CAS ნომერი:
აღმოჩენა
კალიფორნიის უნივერსიტეტის თანამშრომლების გლენ თეოდორ სიბორგის მეთაურობით პლუტონიუმის აღმოჩენა მოახდინეს 60-დიუმიანი ციკლოტრონის დახმარებით. ურანის(VI) ოქსიდის-დიურანის(V) (ტრიურანის ოქტაოქსიდი-238) (238U3O8) პირველი დაბომბვა მოხდა დეიტრონებით 1940 წლის 14 დეკემბერს, რომლებიც დისპერგირებული იყო ციკლოტრონში 14—22 მევ-მდე და გადიოდა ალუმინის 0,002 დიუმის სისქის კილიტაში. მიღებული და 2,3 დღით დაყოვნებული და სუფთა გამოყოფილი პლუტონიუმის ფრაქციის ნიმუშების შედარებისას, მეცნიერებმა აღმოაჩინეს მნიშვნელოვანი სხვაობა მათ ალფა-აქტიურობაში და ივარაუდეს, რომ მისი ზრდა 2 დღიღამის შემდეგ განპირობებულია ახალი ელემენტის გავლენით, რომელიც წარმოადგენს შვილობილს ნეპტუნიუმის მიმართ. შემდგომი ფიზიკო-ქიმიური კვლევები გრძელდებოდა 2 თვე. 1941 წლის 23-დან 24 თებერვლის ღამეს ჩატარებულ იქნა გადამწყვეტი ცდა სავარაუდო ელემენტის ჟანგვაზე პეროქსიდდისულფატ-იონების და ვერცხლის იონების (როგორც კატალიზატორების) დახმარებით, რომელმაც აჩვენა, რომ ნეპტუნიუმ-238 ორი დღის შემდეგ განიცდის ბეტა-მინუს-დაშლას და წარმოქმნის ქიმიურ ელემენტს ნომერ 94 შემდეგი რეაქციით: thumb|[[თეოდორ გლენ სიბორგი (1912—1999) კალიფორნიის უნივერსიტეტის თანამშრომლებთან ერთად პირველად მიიღეს სინთეზური პლუტონიუმი. ამ ჯგუფმა მიიღო კიდევ რვა ელემენტი: Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No . მის პატივსაცემად ერთ ელემენტს ეწოდა სახელი სიბორგიუმი . ედვინ მაკმილანს და გლენ სიბორგს 1951 წელს მიენიჭა ნობელის პრემია «ტრანსურანული ელემენტების შესწავლისათვის» .]]
ასე რომ ახალი ქიმიური ელემენტის არსებობა დამტკიცებულ იქნა ექსპერიმენტალურად გლენ თეოდორ სიბორგის, ედვინ მატისონ მაკმილანის, უილიამ ჯოზეფ კენედის და არტურ ვალის მიერ მისი პირველი ქიმიური თვისებების შესწავლისას — ჟანგვის ორი ხარისხის შესაძლებელი არსებობის შესახებ.
მოგვიანებით იქნა დადგენილი, რომ ეს იზოტოპი წარმოადგენდა განუყოფელს (ზღვრულს), აქედან გამომდინარე, შემდგომი სამხედრო მიზნების კვლევისათვის უინტერესოს, რადგანაც ზღვრულ ბირთვებს არ შეუძლიათ იყვნენ ჯაჭვური რეაქციების საფუძველი. ამის გაგების შემდეგ ამერიკელმა ბირთვულ-ფიზიკოსებმა თავიანთი ძალები მიმართეს დაშლადი იზოტოპ-239 მიღებისაკენ (რომელიც გამოთვლებით უნდა ყოფილიყო მძლავრი ატომური ენერგიის წყარო, ვიდრე ურან-235). 1941 წლის მარტში ურანის 1,2 კგ სუფთა მარილი, რომელიც ჩაფლული იყო ცვილის (პარაფინის) ბლოკში, ციკლოტრონში განიცადა ნეიტრონებით დაბომბვა. ორი დღეღამის განმავლობაში მიმდინარეობდა ურანის ბირთვების დაბომბვა, რის შედეგადაც მიღებულ იქნა მიახლოებით 0,5 მკგ პლუტონიუმ-239. ახალი ელემენტის გაჩენას, როგორც იყო ნაწინასწარმეტყველი თეორიით, თან ახლდა ალფა-ნაწილაკების ნაკადი.
1941 წ. 28 მარტს ჩატარებულმა ექსპერიმენტმა აჩვენა, რომ 239Pu შეუძლია დაშლა ნელი ნეიტრონების ზემოქმედებით, რომლის ბირთვული ეფექტური განიკვეთი, საკმაოდ მნიშვნელოვნად აღემატება 235U-ის განიკვეთს, ამასთან ნეიტრონები რომლების მიიღებიან დაშლის შედეგად, ვარგისი არიან შემდეგი ბირთვული დაშლის აქტისათვის, ანუ არის მოსალოდნელი ჯაჭვური რექციის განხორციელება. ამ მომენტიდან დაწყებულ იქნა ცდები პლუტონიუმის ბირთვული ბომბის შექმნაზე და ამ საქმისათვის დაიწყეს ბირთვული რეაქტორების მშენებლობა. ელემენტის პირველი სუფთა ნაერთი მიღებულ იქნა 1942 წელს, ხოლო პირველი ლითონური პლუტონიუმის საკმაო რაოდენობა — 1943 წელს.
1941 წლის მარტში ჟურნალ Physical Review უნდა გამოქვეყნებულიყო ელემენტის მიღების მეთოდის და შესწავლის აღწერა, მაგრამ ამ დოკუმენტის გამოქვეყნება შეჩერებული იქნა, იმის შემდეგ როდესაც ნათელი გახდა რომ მისგან შესაძლებელი იყო ბირთვული ბომბის დამზადება. მისი პუბლიკაცია მოხდა მხოლოდ მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ.
მესამე რეიხის ატომის მკვლევარებიც მუშაობდნენ ამ საკითხზე. მანფრედ ფონ არდენის ლაბორატორიაში შემუშავებული იქნა 94-ე ელემენტის მიღების მეთოდები. 1941 წლის აგვისტოში ფიზიკოსმა ფრიც ჰოუტერმანსმა დაამთავრა თავისი საიდუმლო ანგარიში „ჯაჭვური ბირთვული რეაქციების შესახებ“. მან მიანიშნა თეორიული შესაძლებლობა ურანის „ქვაბში“ ახალი ასაფეთქებელი ნივთიერების შექმნის შესახებ.
სახელწოდების წარმომავლობა
thumb|170px|right|ამ [[ასტროგრაფის დახმარებით მიღებული იქნა პლუტონის პირველი სურათები.]]
ტერმინის პლუტონის პირველი ბეჭდური მოხსენიების თარიღია 1942 წლის 21 მარტი. 94-ე ელემენტის სახელწოდებად პლუტონიუმი არტურ ვალეს და გლენ სიბორგის მიერ იყო წამოყენებული. 1948 წელს ედვინ მაკმილანმა 93-ე ელემენტს უწოდა ნეპტუნი, რადგანაც პლანეტა ნეპტუნი - პირველი პლანეტაა ურანის შემდგ. ამის ანალოგიით პლანეტა ურანის მეორე პლანეტას უწოდეს პლუტონიუმი. პლუტონიუმის აღმოჩენა მოხდა პლანეტა პლუტონის აღმოჩენიდან 10 წლის შემდეგ (მიახლოებით ამდენივე დრო დასჭირდა პლანეტა და 92-ე ელემენტის აღმოჩენას). 2006 წლის 24 აგვისტოდან საერთაშორისო ასტრონომიური კავშირის გადაწყვეტილებით პლუტონი უკვე არ წარმოადგენს მზის სისტემის პლანეტას.
პირველად სიბორგმა წამოაყენა წინადადება ელემენტისათვის ეწოდებინათ „პლუტიუმი“, თუმცა მოგვიანებით გადაწყვიტა, რომ სახელწოდება „პლუტონიუმი“ ჟღერს უკეთესად. მის აღსანიშნავად ხუმრობით მოიყვანა ორი ასო „Pu“ — ინტერვიუს დროს მან განაცხადა, რომ: „ჩემთვის ნათელი იყო, რომ ამ ელემენტის აღსანიშნავად ყველაზე უფრო მისაღები იყო ორი ასო Pl, თუმცა ხუმრობით შევთავაზე ელემენტის აღნიშვნა Pu, ეს ისე, როდესაც ბავშვები ყვირიან, როდესაც რამეს ცუდი სუნი აქვს“. სიბორგი თვლიდა რომ კომიტეტი აირჩევდა Pl აღნიშვნას, თუმცა პლუტონის აღსანიშნავად კომიტეტმა მიიღო Pu
ასევე სიბორგმა შესთავაზა სხვა ვარიანტებიც ელემენტის სახელწოდებაზე, მაგალითად ულტიმიუმი (ultimium ultimus — ბოლო), ექსტრემიუმი (extremium extremus — უკიდურესი), ეს იმის გამო რომ იმ დროისათვის გავრცელებული იყო მოსაზრება, რომ პლუტონიუმი იქნებოდა ბოლო ელემენტი პერიოდულ ცხრილში. თუმცა ელემენტს უწოდეს „პლუტონიუმი“ მზის სისტემის ბოლო პლანეტის პატივსაცემად.
პირველი კვლევები
პირველი კვლევების შემდეგ პლუტონიუმის ქიმიას მიიჩნევდნენ ურანის მსგავს ქიმიად. შემდგომი კვლევები გაგრძელებულ იქნა საიდუმლო ჩიკაგოს უნივერსიტეტის მეტალურგიულ ლაბორატორიაში. კანინგემისა და ვერნერის მიერ 1942 წ. 18 აგვისტოს 90 კგ ურანილნიტრატისაგან, ციკლოტრონში მისი ნეიტრონებით დასხივებით მიღებულ იქნა პლუტონიუმის სუფთა ნაერთის პირველი მიკროგრამი. ერთი თვის შემდეგ 1942 წ. 10 სექტემბერს, ამ პერიოდში მეცნიერები ზრდიდნენ ნაერთების რაოდენობას და — მოხდა აწონვა. ეს ისტორიული ნიმუში იწონიდა 2,77 მკგრ და შეადგენდა პლუტონიუმის დიოქსიდს ; ახლა ეს ნიმუში ინახება ბერკლიში ლოურენსის დარბაზში. 1942 წლის ბოლოსათვის დაგროვილი იყო უკვე 500 მკგრ ელემენტის მარილი. აშშ-ში ელემენტის უფრო ღრმა კვლევისათვის რამდენიმე ჯგუფი შეიქმნა:
მანჰეტენის პროექტი
thumb|450px|right|მანჰეტენის პროექტის ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილები. მანჰეტენის პროექტი იწყებს სათავეს აინშტაინის წერილით რუზველტის მიმართ. წერილში პრეზიდენტის ყურადღებას ამახვილებდა იმაზე, რომ ნაცისტური გერმანია მუშაობდა პროექტზე პროექტ „ურანზე“, რომლის შედეგად შეიძლება მალე შეექმნათ ატომური ბომბი. 199 წლის აგვისტოში ლეო სილარდმა (წერილის ინიციატორი) სთხოვა თავის მეგობარს ალბერტ ეინშტეინსმოეწერა ხელი წერილისათვის. ფრანკლინ რუზველტის დადებითი პასუხის შემდეგ აშშ-ში შეიქმნა მანჰეტენის პროექტი.
მეორე მსოფლიო ომის დროს პროექტის მიზანი იყო ბირთვული ბომბის შექმნა. ატომური პროგრამის პროექტი, რომლისგანაც წარმოიქმნა მანჰეტენის პროექტი, მოწონებულ და დამტკიცებული იქნა აშშ-ის პრეზიდენტის ბრძანებით 1941 წლის 9 ოქტომბერს. მანჰეტენის პროექტმა თავისი მოღვაწეობა დაიწყო 1942 წ. 12 აგვისტოს. მისი სამი ძირითადი მიზანი იყო: thumb|left|250px|მეცნიერების სამახსოვრო სურათი, ჩიკაგოს შეკრებაზე-1. უპირველეს ყოვლისა, მარჯვნიდა მეორე: ლეო სილარდი; პირველი მარცხნიდან: ენრიკო ფერმი. პირველი ბირთვული რეაქტორი რომელიც იძლეოდა ელემენტის დიდი რაოდენობით მიღების საშუალებას ციკლოტრონთან შედარებით, იყო ჩიკაგოს დასტა-1 რეაქტორი. ის ექსპუატაციაში შევიდა 1942 წლის 2 დეკემბერს, ენრიკო ფერმის და ლეო სილარდის უშუალო მონაწილეობით (ბოლოს ეკუთვნის წინადადება გრაფიტის გამოყენების შესახებ როგორც ნეიტრონების შემნელებლებისა); ამ დღეს წარმოებული იყო პირველი თვითმართი ბირთვული ჯაჭვური რეაქცია. პლუტონიუმ-239-ის წარმოებისათვის გამოიყენებოდა ურან-238 და ურან-235. რეაქტორი იყო დამონტაჟებული ჩიკაგოს უნივერსიტეტის Stagg Field სტადიონის ტრიბუნების ქვეშ. ის შედგებოდა 6 ტონა ლითონური ყრანისაგან, 34 ტონა ურანის ოქსიდისაგან და 400 ტონა გრაფიტის «შავი აგურისაგან». ერთადერთი, რასაც შეეძლო ჯაჭვური რეაქციის შეჩერება, იყო კადმიუმის ღეროები, რომლებიც კარგად იტაცებდნენ სითბურ ნეიტრონებს და, როგორც შედეგი, შეუძლიათ შესაძლებელი შემთხვევების აღკვეთა. რადიაციული დაცვისა და გაცივების არ ქონის გამომისი ჩვეულებრივი სიმძლავრე იყო მხოლოდ 0,5…200 ვტ. thumb|220px|right|გრაფიტის რეაქტორის X-10 თანამშრომლები.
მეორე რეაქტორი, რომლის მეშვეობითაც შეიძლებოდა პლუტონიუმ-239-ის მიღება, იყო გრაფიტის რეაქტორი X-10. ის ექსპლუატაციაში შევიდა 1943 წლის 4 ნოემბერს, (მშენებლობა გრძელდებოდა 11 თვე) ქალაქ ოუკ-რიჯში, ახლა მდებარეობს ოუკ-რიჯის ნაციონალური ლაბორატორიის ტერიტორიაზე. ეს რეაქტორი იყო მეორე რეაქტორი მსოფლიოში ჩიკაგოს რეაქტორის შემდეგ და პირველი რეაქტორი, რომელიც იყო შექმნილი მანჰეტენის პროექტის პროექტით. რეაქტორი იყო პირველი ნაბიჯი უფრო მძლავრი ბირთვული რეაქტორების შექმნის საქმეში (ჰენფორდის ტერიტორიაზე, ვაშინგტონში), ანუ ის იყო ექსპერიმენტალური რეაქტორი. მისი მუშაობა დასრულდა 1963 წ; მნახველებისათვის გაიხსნა 1980-იან წლებში და წარმოადგენს ერთ-ერთ უძველეს რეაქტორს მსოფლიოში.
1944 წლის ხუთ აპრილს ემილიო ჯინო სეგრემ მიიღო პლუტონიუმის პირველი ნიმუში, რომელიც რეაქტორ X-10-ში იქნა წარმოებული. 10 დღის განმავლობაში აღმოაჩინა, რომ რეაქტორში პლუტონიუმ-240-ის კონცენტრაცია ძალიან დიდია, ვიდრე ციკლოტრონებში. ეს იზოტოპი ფლობს ძლიერი სპონტანური დაშლის თვისებას, რის შედეგადაც მაღლდება ნეიტრონული დასხივების საერთო ფონი. ამის საფუძველზე დაასკვნეს, რომ განსაკუთრებულად სუფთა პლუტონიუმის გამოყენებამ, კერძოდ ხუდოის ბომბაში, შეიძლება გამოიწვიოს ადრეული დეტონაცია.
thumb|220px|left|პირველი ბირთვული რეაქტორის მშენებლობა, სადაც შეიძლებოდა პლუტონიუმი სამრეწველო მასშტაბით. პირველ სამრეწველო რეაქტორს რომლითაც მიიღებოდა 239Pu წრმოადგენდა რეაქტორ B, რომელიც აშშ-ში იყო. მშენებლობა დაიწყო 1943nbsp;წ. ივნისში და ექსოლუატაციაში შევიდა 1944 წ. ოქტომბერში, რეაქტორის სიმძლავრე შეადგინა 250 მეგავატი (ეს როდესაც X-10-ს სულ ჰქონდა 1000 კვტ). ამ რეაქტორში თბომატარებლად პირველად იყო წყალი გამოყენებული. რეაქტორი B (რეაქტორ D-სთან და რეაქტორ F-თან ერთად) შესაძლებლი გახადა პლუტონიუმ-239-ის მიღება, რომელიც პირველად იყო გამოყენებული ტრინიტის ცდებში. ბირთვული მასალები რომლებიც მიღებულ იქნა ამ რეაქტორში, გამოყენებულ იქნა ბომბების დასამზადებლად რომლებიც ნაგასაკში იქნა ჩამოგდებული 1945 წლის 9 აგვისტოს. ეს რეაქტორი დახურული იქნა 1968 წლის თებერვალში და მდებარეობდა ვაშინგტონის შტატის უკაცრიელ ადგილას, ქ. რიჩლანდის მახლობლად. thumb|270px|right|ჰენფორდის კომპლექსი. რეაქტორები B, D, F და სხვები განლაგებულები არიან მდინარის დინების გასწვრივ.
მანჰეტენის პროექტის ფარგლებში ჰენფორდის კომპლექსში (შეიქმნა 1943 წ. პლუტონიუმის წარმოებისათვის და დახურული იქნა 1988 წელს წარმოების დასრულებასთან ერთად) შექმნილი იქნა ბევრი რაიონი (site — ადგილი, რაიონი, ოლქი) სადაც ხდებოდა ბირთვული მასალების მიღება, შენახვა, გადამუშავება და გამოყენება. ამ სამარხებში მდებარეობს მიახლოებით 205 კგ პლუტონიუმის იზოტოპი (239Pu—241Pu). ამ კომპლექსის დახურვის შემდეგ (200 წლისათვის) უტილიზირებული იქნა 20 ტ-ზე მეტი პლუტონიუმი.
2004 წ. ჰენფორდის კომპლექსის ტერიტორიაზე გათხრების შედეგად აღმოჩენილი ქნა სამარხები. მათ შორის ნაპოვნი იყო იარაღის პლუტონიუმი, რომელიც მინის ჭურჭელში იყო. იარაღის პლუტონიუმის ეს ნიმუში აღმოჩნდა ყველაზე ხანგრძლივად მცხოვრები იზოტოპები და გამოიკვლიენ წყნარი ოკეანის ნაციონალურ ლაბორატორიაში. შედეგებმა აჩვენა, რომ ეს ნიმუში შექმნილი იქნა გრაფიტულ რეაქტორში X-10 1944 წელს.
პროექტის ერთ ერთი მონაწილე (ალან ნან მეი) იყო ურანისა და პლუტონიუმის ბომბების აღნაგობის პრინციპების ნახაზების და ასევე ურან-235 და პლუტონიუმ-239-ის ნიმუშების საიდუმლო გადაცემის მონაწილე.
ტრინიტი და „მსუქანი“
პირველი ბირთვული გამოცდა სახელწოდებით ტრინიტი, განხორციელდა 1945 წლის 16 ივლის ქალაქ ალამოგორდოსთან, ნიუ-მექსიკოსთან ახლოს, პლუტონიუმი გამოიყენებოდა როგორც ბირთვული მუხტი ასაფეთქებელ მოწყობილობაში გამოიყენებოდა ჩვეულებრივი ლინზები, რომლებსაც ჰქონდათ ფეხბურთის ბურთის ფორმა, რომლის შიგნით პირობითათ, იყო პლუტონიუმის მუხტი, რომელიც იძლეოდა აფეთქების სიმძლავრის მატების საშუალებას. ბირთვული მუხტი ყველა მხრიდან იკუმშებოდა კრიტიკულ მასამდე, და რაც უფრო თანაბრად იკუმშებოდა, მით უფრო მძლავრი იყო ბირთვული აფეთქება. ეს მოწყობილობა შექმნილი იყო ახალი ტიპის ბირთვული ბომბის "მსუქანის" ("Fat Man") გამოცდისათვის რომელიც პლუტონიუმის საფუძველზე იყო. ტრინიტის გამოცდის ბომბის მთლიანი წონა იყო 6 ტ, თუმცა ბომბის ბირთვში იყო მხოლოდ 6,2 კგ პლუტონიუმი, ხოლო ქალაქზე აფეთქების სავარაუდო სიმაღლე შეადგენდა 225—500 მ. ამ ბომბში გამოყენებული პლუტონიუმის მიახლოებით 20 % შეადგინა 20000 ტ ტროტილის ეკვივალენტი.
ბომბა მსუქანი ჩამოგდებული იყო ნაგასაკზე 1945 წლის 9 აგვისტოს. აფეთქების შედეგად მომენტალურად გარდაიცვალა 70 ათასი. ადამიანი და დაიჭრა კიდევ 100 ათასი. მას ქომნდა მსგავსი მექანიზმი: პლუტონიუმისაგან გაკეთებული ბირთვი მოთავსებული იყო სფერისებრ ალუმინის გარსში, რომელიც გარშემორტყმული იყო ქიმიური ასაფეთქებელით. გარსის დეტონაციისას პლუტონიუმის ბირთვი იკუმშებოდა ყოველი მხრიდან და მისი სიმკვრივე ხდებოდა კრიტიკული, რის შენდეგ იწყებოდა ჯაჭვური ბირთვული რეაქცია. ბომბ ჩვილში (პაწია), რომელიც ხიროსიმაზე იქნა ჩამოგდებული სამი დღით ადრე, გამოიყენებოდა ურან-235, და არა პლუტონიუმი. იაპონიამ 15 აგვისტოს მოაწერა ხელი კაპიტულაციას. ამის ქმედების შემდეგ პრესაში გამოქვეყნდა ახალი ქიმიური რადიოაქტიური ელემენტის პლუტონიუმის გამოყენების შესახებ.
ცივი ომი
პლუტონიუმის დიდი რაოდენობა წარმოებულ იქნა ცივი ომის დროს სსრკ-ში და აშშ-ში. აშშ-ის რეაქტორებმა, რომლებიც მდებარეობენ სავანა რივერის ბირთვულ სამარხში (Savannah River Site) (ჩრდილოეთ კაროლინა) და ჰენფორდში, ცივი ომის დროს აწარმოეს 103 ტ პლუტონიუმი, ამ დროისათვის სსრკ-მა კი 170 ტ იარაღის პლუტონიუმი აწარმოა. დღეს მიახლოებით 20 ტ პლუტონიუმია ბირთვულ ენერგეტიკაში, რომელსაც აწარმოებენ, როგორც ბირთვული რეაქციის თანდაყოლილ თანაურ პროდუქტს. 1000 ტ საცავში არსებულ პლუტონიუმზე მოდის 200 ტ პლუონიუმი, რომლებსაც იღებენ ბირთვულ რეაქტორებში. 2007 წელს სტოკჰოლმის მშვიდობის პრობლემების კვლევის ინსტიტუტმა მსოფლიოში პლუტონიუმის რაოდენობა შეაფასა 500 ტონად, რომელიც მიხლოებით თანაბრადაა განაწილებული, როგორც იარაღის, ისე ენერგეტიკაში. thumb|220px|right|ბირთვული ნარჩენების გვირაბული შესანახის სავარაუდო სქემა იუკა მაუნტინის რეპოზიტორიაში. ცივი ომის დამთავრების შემდეგ, ყველა ბირთვული მარაგი პრობლემა გახდა. მაგალითად აშშ-ში ბირთვული იარაღიდან ამოღებული პლუტონიუმი გადაადუღეს 2 ტონიან ბლოკებად, რომელშიც ელემენტი იყო ინერტული პლუტონიუმის დიოქსიდის (IV) სახით. ეს ბლოკები შემინულია ბოროსილიკატის მინით, რომელშიც ცირკონიუმის და გადოლინიუმის მინარევებია (გოდოლინიუმისა და ცირკონიუმის ნაერთები ჟანგბადთან (Gd2Zr2O7)) ეს გაკეთებული იქნა იმისათვის, რომ პლუტონიუმი დაიჭიროს 30 მლნ წელი. შემდგომ, ეს ბლოკები დაფარული იქნა უჟანგავი ფოლადით და ისინი ჩამარხეს 4 კმ-ის სიღრმეში.
სამედიცინო ექსპერიმენტები
მეორე მსოფლიოს ომის დროს და მის შემდეგ, მეცნიერები ატარებდნენ ცდებს ცხოველებზე და ადამიანებზე, როდესაც მათ შეჰყავდათ პლუტონიუმის დოზები ვენაში. „სტანდარტული“ დოზა შეადგენდა 5 მკგ პლუტონიუმს, 1945 წლიდან ეს ციფრი შემცირდა 1 მკგ-მდე, იმის გამო, რომ პლუტონიუმს აქვს მიდრეკილება ძვლებში დაგროვებისაკენ და რის გამოც ის უფრო საშიშია, ვიდრე რადიუმი.
პლუტონიუმის თვრამეტი გამოცდა ადამიანებზე ჩატარებული იყო წინასწარი თანხმობის გარეშე იმისათვის, რომ გარკვეულიყო სად და როგორ გროვდება პლუტონიუმი ადამიანის ორგანიზმში და არჩეულიყო მასთან ურთიერთობის უსაფრთხოების სტანდარტები. პირველი ადგილები, სადაც ჩატარდა ექსპერიმენტები მანჰეტენის პროექტის ფარგლებში იყვნენ: ჰენფორდი, ბერკლი, ლოს-ალამოსი, ჩიკაგო, ოუკ-რიჯი, როჩესტერი.
ფიზიკური თვისებები
thumb|220px|right|პლუტონიუმი პაკეტში. პლუტონიუმს, როგორც ლითონების უმეტესობას, აქვს კაშკაშა ვერცხლისფერი, და ჰგავს ნიკელს და რკინას, ჰაერზე ის იჟანგება და იცვლის ფერს თავიდან ის ხდება ბრინჯაოს ფერი, შემდგომ კი ლურჯი გამოწრთობილი ლითონის ფერის ხდება და საბოლოოდ იღებს მკრთალ შავ ან მომწვანო ფერს ზედაპირზე ფხვიერი ჟანგის წარმოქმნის გამო. ასევე არის შეტყობინება, რომ არის მოყვითალო ოქსიდის ფენაც. ოთახის ტემპერატურაზე პლუტონიუმი არის α-ფორმაში — ეს ყველაზე გავრცელებული ალოტროპიული მოდიფიკაციაა პლუტონიუმისათვის. ეს სტრუქტურა მიახლოებით ისეთივე ხისტია, როგორც რუხი თუჯი, თუკი ის არ არის ლეგირებული სხვა ლითონებით, რომლებიც შენადნობს მიანიჭებენ პლასტიურობას და სირბილეს. უმრავლესი ლითონებისაგან განსხვავებით პლუტონიუმი ცუდი თბოგამტარი და ელექტროგამტარია.
პლუტონიუმს აქვს ანომალურად დაბალი, ვიდრე ლითონისათვის დამახასიათებელი დნობის ტემპერატურა (მიახლოებით 640 °C) და უჩვეულოდ მაღალი დუღილის ტემპერატურა (3235 °C) პლუტონიუმის დუღილის ტემპერატურა 5-ჯერ მეტია, ვიდრე დნობის ტემპერატურა. შედარებისათვის: ვოლფრამისათვის ეს მაჩვენებელი შეადგენს 1,6 (დნობის ტემპ. 3422 °C და დუღილის ტემპ. 5555 °C). ტყვია წარმოადგენს უფრო მჩატე ლითონს, ვიდრე პლუტონიუმი, მიახლოებით 2-ჯერ (სხვაობა სიმკვრივეში შეადგენს 19,86 − 11,34 ≈ 8,52 გ/სმ³).
პლუტონიუმს ყველა გამოკვლეულ აქტინოიდებს შორის აქვს ყველაზე მაღალი კუთრი ელექტრო წინაღობა (ამ მომენტისათვის), რომელიც შეადგენს 150 მკომ·სმ (22 °C ტემპერატურისას). მისი სიმაგრე შეადგენს 261 კგ/მმ³ (α-Pu-თვის).
იმის გამო, რომ პლუტონიუმი რადიოქტიურია, დროის განმავლობაში განიცდის ცვლილებებს თავის კრისტალურ მესერში. პლუტონიუმი განიცდის თავისებურ მოწვას, თვითდასხივებისა და 100 კელვინამდე გაცხელების გამო.
სხვა დანარჩები ლითონებისაგან განსხვავებით, პლუტონიუმის სიმკვრივე იზრდება გახურებასთან ერთად დნობის ტემპერატურის 2,5 %-მდე, იმ დროს, როდესაც ჩვეულებრივ ლითონებში ტემპერატურის ზრდასთან ერთად მცირდება სიმკვრივე. დნობის წერტილთან ახლოს, თხევად პლუტონიუმს აქვს ძალიან მაღალი ზედაპირული დაძაბულობის მაჩვენებელი და ყველაზე მაღალი სიბლანტე სხვა ლითონებს შორის.