cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ჯონ ადამსი
ადამსი ცნობილი გახდა ამერიკის რევოლუციის ადრეული ეტაპიდან. როგორც მასაჩუსეტსის დელეგატი კონტინენტურ კონგრესში, იგი იბრძოდა აშშ-ის დამოუკიდებლობის დეკლარაციის მისაღებად 1776 წელს. როგორც კონგრესის წარმომადგენელი ევროპაში, იგი იყო მთავარი მომლაპარაკებელი პირი ბრიტანეთთან სამშვიდობო ხელშეკრულების გაფორმებისას. ასევე მისი ძალისხმევის შედეგი იყო ამსტერდამიდან მნიშვნელოვანი კრედიტის მიღება.
ადამსის რევოლუციისდროინდელი უფლებამოსილება საფუძველი გახდა მისი ორი ვადით ვიცე-პრეზიდენტობისა ჯორჯ ვაშინგტონის ადმინისტრაციაში, რის შემდეგაც იგი აირჩიეს აშშ-ის მეორე პრეზიდენტად. პრეზიდენტობის დროს იგი იყო შეწუხებული შიდა დაპირისპირებით ფედერალისტთა პარტიაში და უთანხმოებით ჯეფერსონის რესპუბლიკელებთან. მისი თანამდებობაზე ყოფნისას მან სადავო Alien and Sedition Acts მოაწერა ხელი. მისი პრეზიდენტობის მთავარი მიღწევა იყო სამშვიდობო რეზოლუცია 1798 წელს კვაზი ომის კრიზისის დროს საფრანგეთთან.
თომას ჯეფერსონთან (იმ დროს ადამსის ვიცე-პრეზიდენტი) საპრეზიდენტო არჩევნებში დამარცხების შემდეგ ადამსი დაბრუნდა მასაჩუსეტსში. მან და მისმა ცოლმა აბიგაილ ადამსმა დააარსეს პოლიტიკოსების, დიპლომატების და ისტორიკოსების დინასტია, რომელიც ამჟამად ცნობილია ადამსების პოლიტიკური ოჯახის სახელით. ჯონ ადამსი იყო აშშ-ის მე-6 პრეზიდენტის ჯონ კუინსი ადამსის მამა. მისმა წარმატებებმა ფართო აღიარება ჰპოვა თანამედროვეობაში, მიუხედავად იმისა, რომ მისი წვლილი თავიდან არ იყო ისე აღნიშნული, როგორც სხვა დამაარსებლებისა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:აშშ-ის პრეზიდენტები კატეგორია:აშშ-ის ვიცე-პრეზიდენტები კატეგორია:დაბადებული 1735 კატეგორია:გარდაცვლილი 1826 კატეგორია:დაბადებული 30 ოქტომბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 4 ივლისი
1984 (ენტონი ფილიპსის ალბომი)
1984 — ინგლისელ გიტარისტ ენტონი ფილიპსის მეექვსე სოლო-ალბომი, გამოცემული 1981 წელს. ალბომის გარეკანზე გამოსახულია სცენა ჯორჯ ორუელის რომანიდან „1984“ - გალია ვირთხებით.
ძირითად, ეს დისკი ინსტრუმენტული მუსიკისაგან შედგება.
სქოლიო
კატეგორია:ენტონი ფილიპსის ალბომები კატეგორია:1981 წლის ალბომები კატეგორია:კონცეპტუალური ალბომები
გაზაფხული
thumb|right|აყვავებული ალუბლის ხე thumb|right|ბურბუშელა გაზაფხული — წელიწადის დრო, რომელიც დედამიწის ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში გრძელდება გაზაფხულის ბუნიობის მომენტიდან (20 ან 21 მარტი) ზაფხულის მზებუდობის მომენტამდე (21 ან 22 ივნისი).
ჩვეულებრივ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში გაზაფხულის თვეებია:
ხოლო სამხრეთ ნახევარსფეროში გაზაფხული შემდეგ თვეებში უწევს:
ზამთარში, თბილ ქვეყნებში გაფრენილი ფრინველები ბრუნდებიან, ბუდეებს იკეთებენ და კვერცხებს დებენ.
ცხოველები მეწყვილეს ეძებენ და შთამომავლობას ამრავლებენ.
ლიტერატურა
კატეგორია:გაზაფხული
სახელმწიფო ენის დეპარტამენტი
სახელმწიფო ენის დეპარტამენტი — საჯარო სამართლის იურიდიული პირი საქართველოში, რომელიც იცავს სახელმწიფო ენის კონსტიტუციურ სტატუსს, ზრუნავს მის პოპულარიზაციაზე, ქართული სალიტერატურო ენის ნორმების დადგენასა და დამკვიდრებაზე.
დეპარტამენტი შეიქმნა 2017 წელს სახელმწიფო ენის სახელმწიფო ენის შესახებ საქართველოს ორგანული კანონის საფუძველზე. ხოლო ფუნქციონირება 2018 წლის მარტიდან დაიწყო.
დეპარტამენტი ასევე გეგმავს სახელმწიფო ენ(ებ)ის განვითარებისა და საქართველოს ენობრივი მრავალფეროვნების წარმოჩენის მიზნით სხვადასხვა ღონისძიებებს.
სქოლიო
კატეგორია:საჯარო სამართლის იურიდიული პირები კატეგორია:ქართული ენა
პოზნანის სამედიცინო მეცნიერებათა უნივერსიტეტი
პოზნანის სამედიცინო მეცნიერებათა უნივერსიტეტი (Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu) ― ცნობილი უნივერსიტეტი პოლონეთში. მდებარეობს ქალაქ პოზნანში. უნივერსიტეტის ისტორია 1919 წელს პოზნანის უნივერსიტეტის დაფუძნებიდან იწყება, ხოლო დამოუკიდებელ ინსტიტუტად 1950 წელს ჩამოყალიბდა. უნივერსიტეტის სტატუსი 2007 წელს მიენიჭა.
ისტორია
პოზნანის სამედიცინო მეცნიერებათა უნივერსიტეტის ისტორია 1919 წელს პოზნანის უნივერსიტეტში ფარმაცევტიკის დეპარტამენტის შექმნიდან იწყება. 1920 წელს მედიცინის ფაკულტეტი შეიქმნა. 1939 წელს, გერმანელთა ოკუპაციის შემდეგ, პოზნანის უნივერსიტეტი დაიხურა, თუმცა ბევრი პროფესორი სწავლებას აგრძელებდა. 1940 წელს ვარშავაში დასავლეთ მიწების იატაკქვეშა უნივერსიტეტი შეიქმნა, რომელიც მედიცინის, ფარმაციისა და სტომატოლოგიის ფაკულტეტებსაც მოიცავდა. ფაკულტეტების დიდი ნაწილი პოზნანის უნივერსიტეტიდან დაკომპლექტდა. I 1941 წელს ედინბურგის უნივერსიტეტში მედიცინის პოლონური სკოლა დაფუძნდა. ომის ბოლო თვეებში, პოზნანის ბრძოლის დროს, უნივერსიტეტის ხელახლა გახსნისთვის მზადება დაიწყო. უნივერსიტეტი ოფიციალურად ხელახლა გაიხსნა 1945 წელს.
სქოლიო
კატეგორია:1919 წელს დაარსებულები პოლონეთში კატეგორია:1919 წელს დაარსებული საგანმანათლებლო დაწესებულებები კატეგორია:1950 წელს დაარსებული საგანმანათლებლო დაწესებულებები
ზოდიაქო
thumb|ზოდიქოს წრე. [[სვეტიცხოველი|სვეტიცხოვლის სამხრეთ კედლის ფრესკა (XVII ს.)]] ზოდიაქო, ზოდიაქოს წრე (zōdiakos <zōon — ცხოველი) — ეკლიპტიკის გასწვრივ განლაგებული 12 თანავარსკვლავედი (ვერძი, კურო, მარჩბივი, კირჩხიბი, ლომი, ქალწული, სასწორი, ღრიანკალი, მშვილდოსანი, თხის რქა, მერწყული, თევზები). ზოდიაქოს თანავარსკვლავედებზე გადის მზის ხილული წლიური გზა ვარსკვლავთა შორის და მზის სისტემის პლანეტების ხილული წლიური გზები. სახელწოდება იმით არის გაპირობებული, რომ ზოდიაქოს თანავარსკვლავთა უმრავლესობა ძველთაგანვე ცხოველების სახელს ატარებს.
ლიტერატურა
კატეგორია:ასტროლოგია + კატეგორია:ანტიკური ასტრონომია კატეგორია:ასტროლოგიის ისტორია კატეგორია:თანავარსკვლავედები
ნესტორ მახნო
right|200px|Махно
ნესტორ ივანეს ზე მახნო (Не́стор Іва́нович Махно́; მიხნო, მიხნენკო; 26 ოქტომბერი 1888, სოფელი გულიაი-პოლე, ეკატერინოსლავის გუბერნია — 25 ივლისი 1934, პარიზი) — უკრაინელი ანარქისტი, სამოქალაქო ომის დროს „აჯანყებულთა რევოლუციონერული არმიის“ ხელმძღვანელი უკრაინაში, მოკავშირე, შემდგომ კი მოწინააღმდეგე ბოლშევიკებისა. ცნობილია როგორც батько Махно (ამ ხელმოწერით გასცემდა სამხედრო ბრძანებებს).
1906 წლიდან იყო ანარქისტული ორგანიზაციის „ანარქო-კომუნისტების გლეხთა კავშირის“ წევრი. 1906-1910 წლებში იყო სხვადასხვა ტერორისტული აქტების ხელმძღვანელი და შემსრულებელი. 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ იყო ზაპოროჟიეს ოლქის სასოფლო საბჭოს თავმჯდომარე. 1918 წლის დასაწყისიდან იყო ზაპოროჟიეს რევკომის წევრი. 1918 წლის მაისიდან გახდა ბოლშევიკი. 1918 წლის ნოემბრიდან იბრძოდა სიმონ პეტლიურას წინააღმდეგ. 1919 წლის დასაწყისიდან იყო უკრაინის წითელი არმიის ბრიგადის მეთაური. 1919 წლის აპრილიდან დაუპირისპირდა ბოლშევიკებს. 1919 წლის ბოლოდან კვლავ ბოლშევიკებთან ერთად იბრძოდა თეთრი გვარდიის წინააღმდეგ. 1920 წლის ბოლოს კვლავ შეიცვალა პოლიტიკური ორიენტაცია, დაუპირისპირდა ბოლშევიკებს და 1921 წლის შემოდგომაზე წავიდა ემიგრაციაში.
ლიტერატურა
კატეგორია:უკრაინელი რევოლუციონერები კატეგორია:დაბადებული 1888 კატეგორია:დაბადებული 26 ოქტომბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1934 კატეგორია:გარდაცვლილი 25 ივლისი კატეგორია:ბოლშევიკები
ლეიბ-გვარდია
ლეიბ-გვარდია (რუს. Лейб-гвардия, მომდინარეობს გერმ.-დან: Leib – სხეული + guardia – დაცვა) — სპეციალური პრივილეგირებული სამხედრო შენაერთი რუსეთის იმპერიის არმიაში, 1917 წლამდე.
ლეიბ-გვარდია დააარსა პეტრე I-მა. თავდაპირველად, როგორც, მართალია, მცირერიცხოვანი, მაგრამ ჩვეულებრივ ჯარებზე უკეთ მომზადებული და მეფისადმი განსაკუთრებულად ერთგული ოფიცრების დაქვემდებარებში მყოფი შენაერთი, ლეიბ-გვარდია მეფის პირადი დაცვის ფუნქციას ასრულებდა. ომიანობის პერიოდში, გარდა ამისა, ასრულებდა განსაკუთრებულად საპასუხისმგებლო დავალებებს, ხშირად ისეთი დანაკარგებით, რომლის მსგავს შემთხვევებში ჩვეულებრივი სამხედრო შენაერთები პანიკით მოცულები გარბოდნენ.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რუსეთის იმპერიის შეიარაღებული ძალები
გარაჩიკო
გარაჩიკო (Garachico) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის კანარის კუნძულების ავტონომიური გაერთიანების სანტა-კრუს-დე-ტენერიფეს პროვინციის შემადგენლობაში. მდებარეობს კუნძულ ტენერიფეზე. ფართობი — 29,28 კმ². მოსახლეობა — 4920 კაცი (2022 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:სანტა-კრუს-დე-ტენერიფეს მუნიციპალიტეტები
Lapua
Lapua - სრული სახელი Nammo Lapua Oy (ქართ. ლაპუა) — ამუნიციის მწარმოებელი ერთ-ერთი უდიდესი ფინური კომპანია. იგი ეკუთვნის ფინურ კორპორაცია Nammo Group-ს. ფირმა ლაპუას ტყვია-წამლის პირველი ქარხანა გაიხნა 1923 წელს. მისი ამუნიცია დიდად პოპულარულია, როგორც სპორტულ სროლაში, ასევე ფართოდ გამოიყენება სამხედრო საქმეშიც.
ამუნიცია
გავრცელბული კალიბრები:
Polyrhachis ridleyi
Polyrhachis ridleyi — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Polyrhachis-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Formicinae-ს ქვეოჯახს. .
ნაკიანი წელიწადი
ნაკიანი წელიწადი — კალენდარული წელიწადი, რომელიც 366 დღე-ღამეს შეიცავს; 1 დღე-ღამით მეტია მარტივ წელიწადზე. ნაკიან წელიწადში თებერვალი 29 დღე-ღამისგან შედგება. ახალი სტილით ნაკიანად ითვლება ყოველი წელიწადი, რომელიც იყოფა 4-ზე, გარდა იმ წლებისა, რომელთა ნომერი, თუმცა დაბოლოებულია 2 ნულით, უნაშთოდ არ იყოფა 400-ზე (მაგ., 1800, 1900, 2100). ნაკიანი წელიწადის არსებობა, ანუ ერთი დღის დამატება, საჭიროა იმიტომ, რომ მარტივი (365 დღიანი) წელიწადი არ შედგება ზუსტად 365 დღისგან, არამედ 365 და დაახლოებით ერთი მეოთხედი დღისგან, ამიტომაცაა ნაკიანი თითქმის ყოველი მეოთხე წელიწადი.
ლიტერატურა
კატეგორია:კალენდარი
Red Bull
სქოლიო
კატეგორია:ენერგეტიკული სასმელები
ლათინური ენა
ლათინური ენა (lingua Latina) — ინდოევროპულ ენათა ოჯახის ძირითადი წარმომადგენელი; ძველი რომაელების ენა. რომის რესპუბლიკისა და რომის იმპერიის ფორმალური ენა. ლათინური მკვდარი ენა არის. ვატიკანის ფარგლებს გარეთ მისი ძირითადი გამოყენება აკადემიური და სამეცნიერო ხასიათისაა.
გეოგრაფიული არეალი
თავდაპირველად ამ ენაზე მეტყველებდა აპენინის ნახევარკუნძულის ცენტრალურ ნაწილში, ლაციუმში (ახლანდელი იტალიის ოლქი ლაციო) მობინადრე ერთ–ერთი უძველესი იტალიკური ტომი, რომელსაც ლათინებს უწოდებდნენ. ლაციუმის მთავარი ქალაქი რომი, გადმოცემის თანახმად, დაარსებულა ძვ. წ. 753 წელს. ლათინურმა ენამ სახელწოდება მიიღო ლათინთა ტომისაგან, ხოლო ამ ენაზე მეტყველ ხალხს რომაელები ქალაქ რომის სახელის მიხედვით ეწოდა.
აპენინის ნახევარკუნძულზე მოსახლეობდნენ სხვა იტალიკური ტომებიც. მათ შორის გამოირჩეოდნენ: ოსკები, უმბრები, საბინები... ლაციუმს ჩრდილო–დასავლეთით ესაზღვრებოდა ეტრუსკებით დასახლებული ეტრურია, უძველესი ცივილიზაციის მხარე, რომელმაც ღრმა კვალი დააჩნია რომაულ ხელოვნებას, რელიგიას, დამწერლობას. აპენინის ნახევარკუნძულის სამხრეთ ნაწილსა და სიცილიაში, ე.წ. „დიდ საბერძნეთში“ მოსახლეობდნენ ბერძნები, რომელთა ენამ და კულტურამ ასევე დიდი გავლენა იქონია ლათინური ენისა და რომაული კულტურის განვითარებაზე.
thumb|რომის იმპერია ლათინებმა თანდათანობით დაიპყრეს მეზობელი ტომები, დაიმორჩილეს ოსკები, უმბრები, ეტრუსკები, სიცილიელი ბერძნები და ლათინური ენა მთელს იტალიაში გაავრცელეს (ძვ. წ. III ს.). შემდეგ, როცა რომმა პუნიკურ ომებში კართაგენზე გაიმარჯვა (II პუნიკური ომი) და ხმელთაშუაზღვის აუზს დაეპატრონა (ახ. წ. I ს.), შექმნა უზარმაზარი იმპერია, დასავლეთ პროვინციებში (ესპანეთში ანუ იბერიაში, გალიაში და ა.შ.) ლათინური ენა ითვლებოდა სახელმწიფო ენად, აღმოსავლეთ პროვინციებში (საბერძნეთში, მცირე აზიაში, აფრიკის ჩრდილო სანაპიროზე და ა.შ.) სადაც რომაელთა შეჭრამდე ძლიერი იყო ბერძნული ენისა და კულტურის გავლენა, ლათინურმა ენამ დიდი პოპულარობა ვერ მოიპოვა. ამ პერიოდისათვის დამახასიათებელია ბილინგვიზმი, ბერძნები ეუფლებიან ლათინურ ენას და რომაელები ბერძნულს.
ლათინური ენის ისტორია
thumb|დღემდე შემორჩენილი უძველესი ლათინური ტექსტი
უპირველესი ნიმუში ლათინური დამწერლობისა არის წარწერა ოქროს ბალთაზე, რომელიც აღმოჩენილია რომის აღმოსავლეთით მდებარე ქალაქ პრენესტეში 1871 წელს. იგი ძვ. წ. VII ს. დასასრულს მიეკუთვნება. წარწერა იუწყება, რომ ბალთა დაუმზადებია ვინმე მანიუსს ნუმერიუსისთვის. უძველესია აგრეთვე 1978 წელს სატრიკში (რომის მახლობლად მდებარე ძველი ქალაქი) აღმოჩენილი წარწერა, რომელიც ძვ. წ. VI საუკუნით თარიღდება. შემდეგი წარწერა საკრალური ხასიათის ტექსტის ნაწყვეტს წარმოადგენს, რომელიც შავი ქვის სტელის ნამსხვრევზე არის შესრულებული. იგი აღმოაჩინეს რომის ფორუმის გათხრების დროს 1899 წელს. დათარიღებულია ძვ. წ. V საუკუნით. შედარებით გვიანდელი პერიოდის არის 1880 წელს რომში აღმოჩენილი თიხის ჭურჭელზე შესრულებული წარწერა, რომელიც „დუენოსის“ სახელითაა ცნობილი (რადგან წარწერაში იკითხება Bonus-ის უძველესი ფორმა duenos – „კეთილი“). ძვ. წ. III საუკუნიდან უფრო მრავლად მოიპოვება ლათინური წერილობითი ძეგლები.
ლათინური ენის განვითარებაში გამოჰყოფენ შემდეგ პერიოდებს:
XVII - XVIII საუკუნეში სალიტერატურო ლათინური ენის გამოყენების სფერო შემოისაზღვრა მეცნიერებით, კათოლიკური ეკლესიითა და დიპლომატიით - ლათინურ ენაზე წერდნენ შრომებს დეკარტი, გასენდი, სპინოზა, ბეკონი, ნიუტონი, ლაიბნიცი, ლომონოსოვი, ეილერი და სხვ.
ნებაჰათ ჩეჰრე
ნებაჰათ ჩეჰრე (Nebahat Çehre, დ. 15 მარტი, 1944, სამსუნი, თურქეთი) — თურქი კინო და ტელემსახიობი.
ლათინური ენა
ლათინური ენის ისტორია
ამჟამად ლათინური ენა საზ.-პოლიტიკური და სამეცნიერო ტერმინოლოგიის შექმნის ძირითადი წყარო და კათოლიკური ეკლესიის ოფიციალური ენაა. კულტურის ისტორიაში (განსაკუთრებით დასავლეთ ევროპის ისტორიაში) მან უდიდესი როლი ითამაშა, რასაც ადასტურებს უამრავი ნასესხები სიტყვა ევროპის ყველა ენაში. სხვა ენათა მსგავსად ქართულ ენაშიც ლათინური წარმომავლობის მრავალი სიტყვაა შემოსული (კომუნიზმი, რევოლუცია, პროლეტარიატი, კონსტიტუცია, იმპერია, უნივერსიტეტი, ფაკულტეტი, ლექტორი, სტუდენტი და სხვა ).
ნებაჰათ ჩეჰრე
ბიოგრაფია
მამის მხრიდან, ნებაჰათ ჩეჰრეს ქართული ფესვები აქვს. დაიბადა 1944 წელს აჭარელი მუჰაჯირის, იურისტ იზეთ ჩეჰრეს ოჯახში. მამა გარდაეცვალა 5 წლის ასაკში და დედასთან ერთად სამსუნიდან სტამბოლში გადავიდნენ საცხოვრებლად. 1960 წელს, 15 წლის ასაკში მიიღო „მის თურქეთის“ ტიტული.
გადაღებულია უამრავ სერიალში და ფილმში. სერიალში „დიდებულ საუკუნეში“ თამაშობს ვალიდე-სულთნის აიშე ჰაფსა სულთანის როლს.
სქოლიო
კატეგორია:თურქი მსახიობები კატეგორია:დაბადებული 1944 კატეგორია:ქართული წარმომავლობის თურქები კატეგორია:დაბადებული 15 მარტი
ლათინური ენა
ლათინური ანბანი
ეს ორი ასო ბოლოში დაერთო ლათინურ ანბანს.
U კლასიკურ ლათინურში აღნიშნავდა ხმოვანსაც (უ) და თანხმოვანსაც (ვ).
XVI საუკუნეში თანხმოვნის აღსანიშნავად შემოიღეს ცალკე გრაფიკული ნიშანი V. ეს ასო მოთავსდა U-s შემდეგ. ამგვარად, მივიღეთ სულ 24 ასო.
ზოგჯერ ხმოვნის წინ მოთავსებულ i ხმოვნისათვის იყენებენ j-s: iodum - იოდი, ან jodum.
ბერძნულიდან შეთვისებული სიტყვებისათვის ლათინებმა ბერძნული ფშვინვიერი თანხმოვნების φ, θ, χ, ρ გადმოსაცემად ლათინურ თანხმოვანთა კომპლექსებს მიმართეს, მკვეთრს p, t, c-სა და r-s დაუმატეს h და ამრიგად მიიღეს: ფ, თ, ქ, ჰრ. ბერძნულიდან შეთვისებული ეს თანხმოვნები თავდაპირველად ბერძნულ გამოთქმას უახლოვდებოდნენ, შემდეგ კი: ch – გამოითქმის როგორც „ხ“, ph - როგორც – „ф“, th დაუახლოვდა „ტ“–ს, rh-მ კი დაკარგა ფშვინვიერება.
ხმოვნები
ლათინურ ენაში ექვსი ხმოვანია: a, e, i, y, o, u. ამ ხმოვანთათვის დამახასიათებელია სიგრძე-სიმოკლე, ანუ კვინტიტატი (quintitas). გრაფიკულად მოკლე და გრძელი ხმოვნები არ განსხვავდება ერთმანეთისგან. სახელმძღვანელოებსა და ლექსიკონებში ხმოვნის სიგრძის აღსანიშნავად გამოიყენება ნიშანი —, ხოლო სიმოკლისათვის ‿. ეს ნიშნები ხმოვანს თავზე დაესმის.
დიფთონგები
ae დიფთონგში თავდაპირველად გამოითქმოდა ორივე ხმოვანი, მხოლოდ e უფრო სუსტად. შემდგომ ამ დიფთონგის გამოთქმა დაემსგავსა გრძელ e ხმოვანს.
œ დიფთონგშიც o ხმოვნის გვერდით გამოითქმოდა e-ც, მაგრამ შემდეგ დაემსგავსა გერმანულ ö–ს.
au დიფთონგი გამოითქმოდა როგორც აუ ან ავ, eu – როგორც ეუ ან ევ.
როცა ზემოთ დასახელებული ხმოვნები ერთმანეთის მეზობლობაში არ ქმნიან დიფთონგებს, მეორე ხმოვანს დაესმის ორი წერტილი ე.წ. puncta diaereseos „განყოფის წერტილები“ ან სიგრძის ნიშანი.
თანხმოვნები
c ასო არქაულსა და კლასიკურ ლათინურში გამოითქმოდა როგორც კ. მოგვიანებით, დაახლოებით ახ. წ. VI საუკუნეში, e, i, y, ae, oe ხმოვნების და დიფთონგების წინ პალატიზირებულ იქნა და გამოთქმაში მოგვცა „ც“.
ti კომპლექსი კლასიკურ ხანაში გამოითქმოდა როგორც „ტი“. მხოლოდ ახ. წ. IV-V საუკუნეებში პალატალიზირებულ იქნა ხმოვნების წინ და გამოთქმაში მოგვცა „ცი“.
შენიშვნა: ti არ გამოითქმოდა როგორც ცი შემდეგ შემთხვევაში:
c არქაულ ლათინურში გამოხატავდა როგორც კ, ასევე გ ბგერასაც. „დუენოსის“ წარწერაში იკითხება virco - ქალიშვილი, ნაცვლად virgo-სი. საკუთარი სახელის Gaius-ის შემოკლებული ფორმაა C. ხოლო Gnaeus-ის Cn.
k ასო, რომელიც კ ბგერას გამოხატავდა, ადრე გამოვიდა ხმარებიდან. ის მხოლოდ ორ სიტყვაში გვხვდება:
q გვხვდება u თანხმოვანთან ერთად და გამოითქმის როგორც „კვ“. aqua (აკვა) – წყალი.
გ თანხმოვნისათვის ძვ. წ. III საუკუნეში შემოიღეს ახალი ასო, ოდნავ განსხვავებული c-სგან, 'g'.
ngu კომპლექსი ხმოვნის წინ გამოითქმის როგორც „გვ“. lingua (ლინგვა) – ენა.
ასევე ხმოვნის წინ su კომპლექსიც ზოგჯერ „სვ“–დ იკითხება. suadeo (სვადეო) ვურჩევ.
სიტყვის დამარცვლა
მარცვლები იყოფა შემდეგნაირად:
ღია და დახურული მარცვალი
მარცვალი დახურულია, თუ თანხმოვნით მთავრდება, ღიაა, თუ ხმოვნით ბოლოვდება:
მარცვლის სიგრძე–სიმოკლე
მარცვალი გრძელია, თუ გრძელ ხმოვანს შეიცავს, მოკლეა, თუ მოკლე ხმოვანს შეიცავს.
ხმოვანი შეიძლება იყოს გრძელი ან მოკლე ბუნებით (natúra), ან მდებარეობით (positione).
მახვილი
მახვილი ლათინურ ენაში სიტყვას მოუდის ბოლოდან მეორე გრძელ მარცვალზე, ან მესამეზე (თუ მეორე მარცვალი მოკლეა): tábula, amícus, monuméntum
შენიშვნა:
თუ que არ გაიაზრება როგორც კავშირი, მაშინ მახვილი ჩვეულებრივი წესით დაისმის: úndique - ყოველი მხრიდან, ítaque - ამგვარად.
თანხმოვანთა ჯგუფები
ლათინურ ენაში 18 თანხმოვანია:
ხშული თანხმოვნები შემდეგნაირად ჯგუფდება:
ხმოვნის დაკარგვა
მოკლე ხმოვანი შუა მარცვალში, განსაკუთრებით ნარნარა თანხმოვნებთან, ამოვარდება. ამ მოვლენას სინკოპე ეწოდება:
მოკლე ხმოვანი სიტყვის ბოლოს ხშირად იკარგება. ამ მოვლენას აპოკოპეს უწოდებენ:
ხმოვნის ჩართვა
ზოგჯერ თანხმოვნებს შორის ჩაერთვის მოკლე ხმოვნები i, e, u. ამას ანაპტიკსი ეწოდება:
როტაციზმი
ინტერვოკალური s ლათინური ენის განვითარების გარკვეულ პერიოდში გადავიდა r-ში:
ნაწილობრივი ასიმილაცია
m თანხმოვანი d, t, s თანხმოვნის წინ გადადის n-ში:
b, g თანხმოვნები s, t-ს წინ გადადის p, c-ში
სრული ასიმილაცია
c, g, p, f, t, r, l, s თანხმოვნების წინ d სრულ ასიმილაციას განიცდის:
t თანხმოვანი s-ის წინ სრულ ასიმილაციას განიცდის: dots - doss - dos - მზითევი
ორმაგი თანხმოვნის გამარტივება
ორმაგი თანხმოვანი სიტყვის ბოლოს თანხმოვანთან მეზობლობაში, ან გრძელი ხმოვნისა თუ დიფთონგის შემდეგ, მარტივდება:
მორფოლოგია
ლათინური ენა სინტეთიკურია, ანუ გრამატიკული კატეგორიები სუფიქსებით და არა დამხმარე სიტყვებით გამოიხატება.
არსებითი სახელი
არსებით სახელს ლათინურ ენაში აქვს სამი სქესი (genus): მამრობითი (masculinum), მდედრობითი (femininum) და საშუალო (neutrum).
ზოგ სახელს ორი სქესი აქვს (Nomina communia)
ზოგი სახელი, რომელსაც ორი სქესი აქვს, ბოლოკიდურის მიხედვით განასხვავებს სქესს (Nómina mobilia);
რიცხვი
ლათინურ ენაში ორი რიცხვია, მხოლობითი და მრავლობითი.
ბრუნვა
ლათინურ ენაში 7 ბრუნვაა:
ზმნა
ლათინურ ენაში (უღლებად, ფინიტურ) ზმნას აღწერენ შედეგი კატეგორიების მიხედვით:
ლათინურ ენაში ზმნის უღლების ოთხი ტიპია.
არადეთი
არადეთი იხსენიება XI საუკუნეში, განძის ამირა ფადლონისა და ბაგრატ IV-ის ბრძოლებთან დაკავშირებით. ამ ბრძოლაში მხარდაჭერისათვის ბაგრატ IV-მ არადეთი კახთა მეფე აღსართან I-ს უბოძა. 1483 წელს სოფლის მიდამოებში გაიმართა არადეთის ბრძოლა. ერთმანეთს შეებრძოლნენ კონსტანტინე II-ის მომხრეები და ყვარყვარე II ჯაყელი ათაბაგი. XV-XVI საუკუნეებში არადეთი საამილახვროში შედიოდა. XVII საუკუნის დასაწყისში თეიმურაზ I-მა არადეთი მოღალატე ანდუყაფარ ამილახვარს ჩამოართვა და სახასოდ აქცია. 1794 წელს ერეკლე II-მ სოფელი თავად წერეთელს უბოძა. არადეთი მოსახლე სოფლის სახელით მოხსენიებულია იოანე ბაგრატიონის 1794-1799 წლების აღწერაში. 1910 წელს სოფელი შეისწავლა და აღწერა ივანე ჯავახიშვილმა.
სოფლის ტერიტორიაზე კულტურული მემკვიდრეობის რამდენიმე ძეგლია შემორჩენილი. აღსანიშნავია ციხესიმაგრე სამი მრგვალი კოშკით. ციხესიმაგრე აგებული უნდა იყოს XVII საუკუნის I ნახევარში. მის ჩრდილო-დასავლეთ მხარეზე დგას წმინდა საბას სახელობის დარბაზული ეკლესია, რომლის წარწერიდან ჩანს, რომ იგი 1666 წელს აუგია როსტომ მეფის მეუღლეს მარიამ დედოფალს.
ეტიმოლოგია
არადეთის ეტიმოლოგიის მეცნიერულად ახსნა სცადა იულონ გაგოშიძემ. იგი შესაძლებლად მიიჩნევს, რომ არადეთი დაკავშირებული იყოს ავესტურ ღვთაება ანაჰიტას სახელთან — არდვი სურა.
ისტორია
სოფელი არადეთი ისტორიულ წყაროებში პირველად იხსენიება XI საუკუნეში, ბაგრატ IV-ისა და განძის ამირა ფადლონის ბრძოლის ამბებთან დაკავშირებით. ბაგრატ IV-ის ლაშქარმა ძლიერ შეავიწროვა ფადლონის ჯარი და როგორც „მატიანე ქართლისაჲ“ გვამცნობს, ბაგრატის ჯარებმა დამარცხებულმა ფადლონმა თავი კახეთს შეაფარა, სადაც თავი აღსართან მეფის შიკრიკად გამოაცხადა, თუმცა, იცნო ადგილობრივმა მოსახლემ და ჟალეთში მდგარ მესხ აზნაურს, ისაკ ტოლოშელისძეს მიჰგვარა, რომელმაც, თავის მხრივ, აღსართანს გადასცა. აღსართანმა წაიყვანა ფადლონი და მისგან ხორნაბუჯი ჩაიბარა. ამ ბრძოლაში მხარდაჭერისათვის მეფე ბაგრატ IV-მ არადეთი კახთა მეფე აღსართანს გადასცა.
XI საუკუნის შემდეგ სოფელი ისტორიულ წყაროებში XV საუკუნემდე აღარ მოიხსენიება.
არადეთის ბრძოლა
XV საუკუნის დასაწყისში სამცხის ათაბაგები აშკარად ეურჩებიან საქართველოს მეფეს. ყვარყვარე II ათაბაგმა დაამარცხა საქართველოს მეფე გიორგი VIII, რასაც შედეგად ერთიანი საქართველოდან კახეთის გამოყოფა მოჰყვა. მცირე ხნის შემდეგ ბრძოლა გაიმართა ყვარყვარესა და ახლა უკვე ქართლის მეფე კონსტანტინე II-ს შორის. აღნიშნული ბრძოლა გაიმართა 1483 წლის აგვისტოში არადეთთან, როგორც იკორთის № 6 ჟამგულანი გვამცნობს:
არადეთის ბრძოლამ წერტილი დაუსვა საქართველოს დაშლის პროცესს, ხოლო სამცხე-საათაბაგო საბოლოოდ გამოეყო საქართველოს.
XVI-XVII საუკუნეები
არადეთი და მთლიანად ფრონის ხეობა, სადაც სოფელი მდებარეობს, XVI-XVII საუკუნეებში შედიოდა ზემო ქართლის სადროშოში, რომლის სარდლებიც იყვნენ ზედგენიძე-ამილახვრები. ეპარქიულად შედიოდა რუისის საეპისკოპოსოში, მამულები კი ეკუთვნოდა სადროშოს სარდლებს, ამილახვრებს.
XVI საუკუნეში თაყა ამილახვარი ხელს უწყობს ქართლისა და კახეთის დროებით გაერთიანებას, მაგრამ მისი მემკვიდრეები ბარძიმი და ანდუყაფარი ანტისახელმწიფოებრივ გზას დაადგებიან: ბარძიმმა გაილაშქრა ქართლის მეფე სიმონ I-ის წინააღმდეგ და გაძარცვა სამეფო ხაზინა, ხოლო ანდუყაფარმა უღალატა ქვეყანას და სპარსელებთან შეკრა კავშირი, რის გამოც მას 1620-იან წლებში არადეთი ჩამოართვეს. თეიმურაზ I-მა არადეთი სამეფო (სახასო) საკუთრებად გამოაცხადა, ხოლო მის სანაცვლოდ ამილახვრის ძმას, იოთამს, უშვილო სულხან თურმანიძის მამული გადასცა.
XVIII-XIX საუკუნეები
XVIII საუკუნის დასაწყისში არადეთში რამდენიმე კომლს ციციშვილები ფლობენ. ამ პერიოდში შედგენილი ციციშვილების გაყრის წიგნის მიხედვით ედიშერ ციციშვილს არადეთში რგებია 3 კომლი გლეხი: შიო მუჩაიძე, რევაზ მაზანაშვილი და დათუნა გიორგისშვილი. პაპუნა ციციშვილს კი ერთი კომლი — სეხნია მუჩაიძე.
1715 წელს შედგენილი რუისის სამწყსოს დავთრის მიხედვით არადეთი რუისის სამწყსოს სოფელია და აქ ამ დროისათვის 37 კომლი ცხოვრობს:
• 3
არადეთს მოიხსენიებს ქართველი ისტორიკოსი და გეოგრაფი ვახუშტი ბატონიშვილი:
XVIII საუკუნის დასასრულისათვის არადეთი კვლავ სამეფო კუთვნილებაშია. ერეკლე II-მ 1794 წლის 3 ივლისის სიგელით არადეთი დამსახურებისათვის იმერელ წერეთლებს გადასცა. დარეჯან დედოფლის მიერ 1801 წლის 28 აპრილს გაცემულ სადედოფლო მამულებისა და სოფლების ნუსხაში ვკითხულობთ:
1804 წლის კამერალური აღწერის მიხედვით, სოფელში ყმები ჰყავდათ წერეთლებსა და ციციშვილებს. ზურაბ წერეთლის კუთვნილებაში არადეთი 1822 წლამდე ყოფილა, ხოლო შემდეგ ეს სოფელი 2000 მანეთად შეუსყიდია მისსავე ბიძას. სავარაუდოდ XIX საუკუნის 60-იანი წლებიდან წერეთლები სოფელს აღარ ფლობენ, რადგან ამ დროისათვის აქ დაწინაურდა ადგილობრივი აზნაური იშხნელი.
საბჭოთა პერიოდი
საბჭოთა წყობილების დამყარების შემდეგ სოფელი მთლიანად სოციალისტურ ყაიდაზე გადაეწყო. გაკულაკებული აზნაურებისა და მემამულეების მიწები სახელმწიფოს კუთვნილება გახდა და მასზე 1929 წელს კოლმეურნეობა შექმნეს.
მეორე მსოფლიო ომში სოფლიდან ბევრი მამაკაცი წავიდა. ომიდან არ დაბრუნებულან მიშა, სოსიკო, გოგი, კონსტანტინე, ვახტან და იოსებ ტიტვინიძეები, ირაკლი მუჩაიძე, სოლომონ ნასარიძე, რომან და ვალოდია ჯავახიშვილები, ლექსო კაბელაშვილი და სხვა.
1978 წელს არადეთში ახალი სკოლა გაიხსნა. სოფელში ასევე დააარსეს კინო, ბიბლიოთეკა და საბავშვო ბაღი. მეურნეობის ძირითადი დარგი კვლავ მეხილეობა იყო, თუმცა ასევე განვითარებული იყო მეჭარხლეობა, მევენახეობა, მებოსტნეობა და ა. შ. საბჭოთა პერიოდში არადეთი დედოფლის საბჭოთა მეურნეობის შემადგენლობაში შედიოდა.
გეოგრაფია
სოფელი არადეთი მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე, მუნიციპალიტეტის ცენტრ დაბა ქარელიდან ჩრდილო-დასავლეთით შვიდიოდე კილომეტრში. მდებარეობს მდინარე აღმოსავლეთის ფრონის მარჯვენა ნაპირზე, საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს1-ის მიმდებარედ, ზღვის დონიდან 660 მეტრზე.
დემოგრაფია
პირველი საბუთი, სადაც მოსახლეობის შემადგენლობა სახელდება, არის რუისის სამწყსოს დავთარი. დავთრის მიხედვით, 1715 წლისათვის სოფელში 37 კომლი ცხოვრობს. იგივე დავთარი ადასტურებს, რომ მოსახლეობის გადმოსახლების პროცესი სამხრეთ საქართველოდან უკვე დაწყებულია. ამ პერიოდიდან ზოგიერთი გვარი ქრება კიდეც.
XX საუკუნის 30-იან წლებამდე სოფლის წამყვანი გვარია იშხნელი. მათი გვარის ყველაზე ცნობილი წარმომადგენელია მსახიობი გიორგი არადელი-იშხნელი. 30-იან წლებში იშხნელებმა სოფელი დატოვეს. სიდიდით მეორე გვარი იყო სალარიშვილები, რომლებიც სოფლის სამხრეთ ნაწილში, მდინარე ფრონის მარჯვენა ნაპირზე ცხოვრობდნენ. აქ დღესაც არის შემორჩენილი ეკლესია, რომელსაც ადგილობრივი მოსახლეობა „სალარიანთ საყდარსაც“ უწოდებს. ასევე წამყვანი გვარია მუჩაიძეები, რომლებიც რუისის სამწყსოს დავთარშიც მოიხსენიებიან.
სოფელში XX საუკუნეში ჩნდება ახალი გვარები: კაბულაშვილი, კანდელაკი, კუპატაძე, ასანიძე, ოსიაშვილი, ჯავახიშვილი და სხვა. ამჟამად ყველაზე დიდი რაოდენობით ცხოვრობს ტიტვინიძეების გვარი.
ბოლო, 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 432 ადამიანი. მოსახლეობის ცვალებადობა ბოლო სამი აღწერის მიხედვით კი ასეთია:
კულტურული მემკვიდრეობა
სოფლის ტერიტორიაზე შემონახულია კულტურული მემკვიდრეობის რამდენიმე ძეგლი: არადეთის ციხე (კომპლექსში შედის გალავანი, წმინდა საბას ეკლესია და სასახლე), არადეთის წმინდა გიორგის ეკლესია, სალარიანი საყდარი. აქვე ფიქსირდება ბრინჯაოს ხანის არადეთის ორგორა. საგვარეულო სასაფლაოზე მდებარეობს გიორგი არადელ-იშხნელის საფლავი.
არადეთის ციხე
300px|მინი|არადეთის ციხის წმინდა საბას ეკლესია (2020 წ.) 300px|მინი|არადეთის ციხის გალავანი ციხესიმაგრე მდებარეობს სოფლის აღმოსავლეთით, ცენტრალური გზიდან ასიოდე მეტრში, მდინარე ფრონის მარჯვენა სანაპიროზე. აგებულია XVII საუკუნის შუა წლებში. ციხე-დარბაზის კომპლექსში შედის გალავანი, წმ. საბას ეკლესია და სასახლე. გალავანი გეგმით კვადრატს უახლოვდება (დაახლოებით 40 X 40 მ). შემორჩენილია აღმოსავლეთ კედელი ოთხი კოშკით და გალავნის 50 მ სიგრძის მონაკვეთი (კედლების სისქე 1,2 მ) სამხრეთით. სამხრეთ კუთხეში მდგარი ცილინდრული კოშკი ოთხსართულიანია.
წმ. საბას ეკლესია დგას ციხე-დარბაზის კომპლექსის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. ეკლესიის სამხრეთ ფასადის ასომთავრული წარწერის თანახმად, ეკლესია აგებულია 1666 წელს, დადიანის ასულის დედოფალ მარიამის დაკვეთით. ეკლესია დარბაზულია (9,35 X 5 მ), ნაგებია ცუდად დამუშავებული სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის კვადრებით, ზოგან რიყის ქვაც არის გამოყენებული. გარედან სწორკუთხა, ხოლო შიგნიდან თაღოვანი შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ მონაკვეთშია. სასახლის ნანგრევები შემორჩენილია გალავანთან, ეკლესიის ახლოს.
ციხის ტერიტორიაზე შემორჩენილია სასაფლაო, რომლის ეპიტაფიები მოწმობს, რომ იგი იშხნელთა სამარხს წარმოადგენდა.
ეკლესიის სამხრეთი კარის ტიმპანზე ამოკვეთილია ასომთავრული ექვსსტრიქონიანი ლაპიდარული წარწერა. წარწერა ეკუთვნის საქართველოს დედოფალ მარიამს. იგი ასე იკითხება:
2020 წლის იანვარში საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს მიერ ციხესიმაგრის რეაბილიტაციის პროექტი დასრულდა. სარეაბილიტაციო სამუშაოების დროს ნაყარი მიწისაგან გათავისუფლდა გალავნის კედელი და ციხის კომპლექსში შემავალი კოშკების ინტერიერი. ციხის ინტერიერსა და ფასადებზე სრულად აღდგა მოშლილი საპირე წყობები, მოეწყო ავთენტური ფორმის სათოფურები და კოშკის ზედა სეგმენტზე ჩამოშლილი ნახევარწრიული ქონგურები. შეიცვალა ღიობების თავზე არსებული დაზიანებული ხის ზღუდარები და კოშკის ინტერიერი, ფასადები და გალავნის კედლები კი კირ-დუღაბის ხსნარით შეილესა.
არადეთის წმინდა გიორგის ეკლესია
300px|მინი|მარცხნივ|არადეთის წმინდა გიორგის ეკლესია წმინდა გიორგის ეკლესია მდებარეობს სოფლის განაპირას, ჩრდილოეთით, სასაფლაოზე. სტილისტური ნიშნებით თარიღდება VIII-IX საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (8,5 X 5,5 მ), ნაგებია მოყვითალო ფერის ნატეხი ქვით. ეკლესიისათვის მოგვიანებით სამხრეთით და დასავლეთით მიუშენებიათ გარშემოსავლელი, ხოლო აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კუთხეში ოთხკუთხა სათავსი (სამკვეთლო), რომლის აღმოსავლეთის კედელში ერთი მცირე სარკმელია. ეკლესიას ნატეხი ქვის ფილით გადახურული სამი შესასვლელი აქვს: სამხრეთით, დასავლეთითა და ჩრდილოეთით. ნახევარწრიულ აფსიდში ერთი სარკმელი და ორი მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშია. შემორჩენილია გვიანდელი მოხატულობის კვალი.
1920 წელს აკაკი შანიძემ სოფელ არადეთში მიაკვლია ლაპიდარულ წარწერას, რომელიც შესრულებული იყო წმინდა გიორგის ეკლესიის ჯვრის ბაზისზე. კვარცხლბეკის სამ წახნაგზე ამოკვეთილია სამი რელიეფური ჯვარი. ერთ-ერთი ჯვრის მარჯვენა მხარეზე შემორჩენილია ასომთავრული წარწერის ოთხი სტრიქონი. წარწერა ასე იკითხება: წარწერის ზედა მარჯვენა კუთხე დაზიანებული იყო. შესწავლის შემდეგ დაადგინეს, რომ წარწერა განეკუთვნება X-XI საუკუნეებს. წარწერა ამჟამად დაცულია საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
არადეთის წმინდა გიორგის ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
სალარიანი საყდარი
სალარიანი საყდარი მდებარეობს სოფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით ერთ კილომეტრზე, მდინარე ფრონის ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელი აღმართულია კლდეზე დაშენებულ კირხსნარით დაბეტონებულ მაღალ სუბსტრუქციაზე, რომლის წყობა განსხვავდება ნაგებობის ძირითადი კორპუსის კედლების წყობისაგან. ეკლესია დარბაზულია (6 X 4,5 მ), ნაგებია ნატეხი და რიყის ქვით.
არადეთის ორგორა
არადეთის ორგორა მდებარეობს სოფლის სამხრეთით, 4 კმ-ის დაშორებით, სოფელ დოღლაურის მახლობლად, მდინარე მტკვრისა და დასავლეთ ფრონის შესართავთან. ყველაზე მაღალია დასავლეთის გორა, ე. წ. დედოფლის გორა (ზედაპირის ფართობი 70X50 მ). დედოფლის გორა მრავალფენიანი ნამოსახლარია. დედოფლის გორაზე დადასტურდა ენეოლითის, ადრებრინჯაოს, გვიანბრინჯაოს, ადრერკინის, ანტიკური და ადრეული შუა საუკუნეების ფენები. ანტიკური ხანის ფენა წარმოქმნილია სასახლისა და სამეურნეო ნაგებობების ნანგრევებით. გათხრების შედეგად გამოვლინდა პილონებით შემოსაზღვრული შიდა ეზოს ნაწილი. ეზოს გარშემო განლაგებულია 6 ოთახი და მცირე კარიბჭე. ოთახები თითო კარით უკავშირდება შიდა ეზოს. კედლებისა და პილონების ქვედა ნაწილი 1,5 მ სიმაღლეზე აგებულია რიყის ქვითა და ბზენარევი თიხის ხსნარით. შემდეგ კედლები ამოყვანილია ალიზის აგურით (52X52X12 მ). ალიზის წყობა გამაგრებულია კედლების გასწვრივ და გარდიგარდმო დალაგებული ხის ძელებით, შელესილია ალიზის ხსნარით. გარედან სასახლის კედლები მოპირკეთებული ყოფილა თლილი ქვიშაქვის ბლოკებით, რომლებიც ერთმანეთზე გადაბმული იყო ისრისებური ფორმის გამირებით.
სასახლის ეზოში მოწყობილია სახაბაზო ოთხი თონითა და ხელსაფქვავებით. ეზოს ირგვლივ განლაგებულ ოთახებში ინახებოდა ჭირნახული (ხორბალი, ქერი, ისლი), რკინის სახნისები. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ირმის რქისაგან დამზადებული გრავირებული ფირფიტები (25 ც), რომლებზეც ამოკვეთილია არამეული წარწერები. ვარაუდობენ, რომ ეს ფირფიტები სამკითხაო-სათამაშო დანიშნულებისაა (ყველაზე დიდი ფირფიტის ზომაა 49X48 მმ; ყველაზე მცირესი 40X36 მმ). ფირფიტებზე გამოსახულია ერთი ან ორი, იშვიათად სამი ფიგურა: დათვის, ტახის, ირმის, ჯიხვის, სხვადასხვა ფანტასტიკური ცხოველის, მხედრების გამოსახულება. სამი ფირფიტა დატოვებულია გამოსახულების გარეშე. ფირფიტებთან ერთად აღმოჩნდა ღორის ფალანგები, რომლებზეც დატანილია ერთი ან ორი ჭდე, ნახვრეტი. დედოფლის გორის სასახლე თარიღდება ძვ. წ. I–ახ. წ. I საუკუნის პირველი ნახევრით.
ორგორის მახლობლად, ჩრდილოეთით, მდებარეობს კიდევ ერთი გორა: მასზე გამოვლინდა ადრე, შუა და გვიანბრინჯაო, ადრერკინის ხანის ნამოსახლარები. ჩრდილოეთის გორის დასავლეთით, მინდორში, აღმოჩნდა ადრებრინჯაოს ხანის სამაროვანი. გაითხარა 13 ორმოსამარხი. მათში აღმოჩნდა ადრებრინჯაოს ხანის გვიანდელი პერიოდისათვის დამახასიათებელი მოშავოდ და მოვარდისფროდ გამომწვარი თიხის ჭურჭელი; ვერცხლის, ანთიმონისა და ბრინჯაოს სამკაული, კაჟის ისრისპირები. ორგორის ჩრდილოეთითა და აღმოსავლეთით გაითხარა გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ხანის სამაროვანი, რომელშიც აღმოჩნდა შავად და ლეგად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი. სამაროვნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში გაითხარა ყორღანი. დასაკრძალავ ორმოს ხელნიანი ეტლის ფორმა ჰქონდა. ყორღანში აღმოჩნდა ცხენის აღკაზმულობა, მათ შორის, ბრინჯაოს გეომეტრიული ორნამენტით შემკული ბორბლისებურ საყბეურებიანი ლაგამი, ბრინჯაოსა და სარდიონის მძივები, შავად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი. არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში.
გიორგი არადელ-იშხნელის საფლავი
ქართველი მსახიობის, გიორგი არადელ-იშხნელის (1882-1920 წწ.) საფლავი მდებარეობს იშხნელთა საგვარეულო სასაფლაოზე. საფლავს შემოვლებული აქვს რკინის მესერი. საფლავზე დგას მარმარილოს კვარცხლბეკი, რომელზეც აღმართულია ჯვარი.
განათლება და კულტურა
1975 წლისათვის სოფელში სკოლა არაა და სარგებლობენ მეზობელ სოფელ საღოლაშენის რვაწლიანი სკოლით, რომელიც ამირეჯიბების ყოფილ შენობაში იყო გახსნილი. 1978 წელს არადეთში ახალი სკოლა გაიხსნა. სოფელში ასევე მოქმედებდა კინო, ბიბლიოთეკა და საბავშვო ბაღი. ამჟამად, სოფლის მოსწავლეები სარგებლობენ საღოლაშენის საჯარო სკოლით.
ტრადიციები
შიდა ქართლში საკმაოდ გავრცელებული რიტუალი იყო „ლაზარობა“, რომელიც იმართებოდა გვალვის დროს. რიტუალს სოფლის ქალები ასრულებდნენ და მიმართული იყო წვიმის მოსაყვანად, თუმცა, არადეთში ლაზარობის რიტუალში მთავარ როლს მამაკაცი ასრულებს.
სასურველი ამინდის გამოსაწვევად ქალები მიდიოდნენ ქალ-ქვებთანაც, რაც შიდა ქართლში ასევე გავრცელებული რიტუალი ყოფილა. „ქვაქალების“ შესახებ შიდა ქართლის სხვადასხვა სოფელში სხადასხვანაირი თქმულებებია დადასტურებული. სოფელ არადეთის მცხოვრები მაშო ტიტვინიძის გადმოცემით, „ლეკიანობის დროს და-ძმანი მოეტაცათ. მერე ერთმანეთი შეერთოთ. ეკლესიიდან რომ გამოდიოდნენ, ქვათ იქცნენ. გვირგვინები ადგიათ. ეხლაც დგას ეს ქვა ძელიცხოვლის ხეითის ეკლესიაში. რუისშიც არის „ქვაქალა“. ამ ქვას გვალვის დროს გადავაბრუნებთ ხოლმე და წყალს გადავასხამთ“. თუ რამდენად მასშტაბური უნდა ყოფილიყო ლაზარეზე სიარული, ამას ადასტურებს ის, რომ არადეთიდან ქალები ხეითში ან რუისში მიდიოდნენ.
სქოლიო
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფლები
დიმიტრი უსტინოვი
დიმიტრი თევდრეს ძე უსტინოვი (დ. 30 ოქტომბერი, სამარა, რუსეთის იმპერია — გ. 20 დეკემბერი, 1984, მოსკოვი, რსფსრ, სსრკ) — საბჭოთა პარტიული, სახელმწიფო და სამხედრო მოღვაწე. საბჭოთა კავშირის გმირი (1978), ორგზის სოციალისტური შრომის გმირი (1942, 1961), საბჭოთა კავშირის მარშალი (1976), სკკპ წევრი (1927), სსრ კავშირის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი.
ბიოგრაფია
დიმიტრი უსტინოვი დაიბადა 1908 წლის ქალაქ სამარაში მუშის ოჯახში. 1922 წელს მოხალისედ შევიდა წითელ არმიაში. ჯარში სამსახურის შემდეგ დაამთავრა პროფესიულ-ტექნიკური სკოლა, მუშაობდა ზეინკლად, მედიზელე მემანქანედ ქალაქებში ბალახნასა და ივანოვოში. 1927 წელს გახდა კომუნისტური პარტიის წევრი.
1934 წელს ლენინგრადის სამხედრო-მექანიკური ინსტიტუტის დამთავრების შემდეგ დ. უსტინოვი მუშაობდა ინჟინრად სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში. 1937 წლიდან ლენინგრადის ქარხანა „ბოლშევიკის“ ინჟინერ-კონსტრუქტორად, მთავარი კონსტრუქტორის მოადგილედ, ხოლო შემდეგ — დირექტორად.
1941 წლის ივნისში დაინიშნა სსრ კავშირის შეიარაღების სახალხო კომისრად. იგი სათავეში ჩაუდგა იარაღის ათვისებასა და მასობრივ წარმოებას დიდი სამამულო ომის წლებში.
1946-1957 წლებში დაინიშნა სსრ კავშრის თავდაცვითი მრეწველობის მინისტრად, შემდეგ სსრ კავშირის მინისტრთა საბჭოს თავჯდომარის მოადგილედ, ხოლო 1963 წლის მარტში — სსრ კავშირის მინისტრთა საბჭოს თავჯდომარის პირველ მოადგილედ და სსრ კავშირის სახალხო მეურნეობის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ. 1965 წელს აირჩიეს სკკპ ცენტრალური კომიტეტის მდივნად.
პარტიის XIX, XX, XXII-XXVI ყრილობებზე არჩეული იყო სკკპ ცენტრალური კომიტეტის წევრად. 1965-1966 წლებში იგი სკკპ ცენტრალური კომიტეტის პრეზიდიუმის წევრობის კანდიდატია, 1966-1976 წლებში სკკპ ცენტრალური კომიტეტის პოლიტბიუროს წევრობის კანდიდატი, 1976 წლიდან სკკპ ცენტრალური კომიტეტის პოლიტბიუროს წევრია. დ. უსტინოვი იყო სსრ კავშირის II, IV-XI მოწვევების უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, რსფსრ-ის VII-X მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი.
1976 წლის აპრილში დაინიშნა საბჭოთა კავშირის თავდაცვის მინისტრად.
ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 30 ოქტომბერი კატეგორია:დაბადებული 1908 კატეგორია:გარდაცვლილი 20 დეკემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1984 კატეგორია:სსრკ-ის II მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სსრკ-ის IV მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სსრკ-ის V მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სსრკ-ის VI მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სსრკ-ის VII მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სსრკ-ის VIII მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სსრკ-ის IX მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სსრკ-ის X მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სსრკ-ის XI მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:რსფსრ-ის VII მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:რსფსრ-ის VIII მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:რსფსრ-ის IX მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:რსფსრ-ის X მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სსრკ-ის თავდაცვის მინისტრები
ელ-მანსურა
ელ-მანსურა (المنصورة) — ქალაქი ეგვიპტის ჩრდილოეთ ნაწილში, დაკაჰლიის მუჰაფაზის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოქცეულია მდინარე ნილოსის დელტაში. 2008 წლის მონაცემებით ელ-მანსურის მოსახლეობა 420 000 ადამიანს შეადგენდა. შედგება 2 დიდი რაიონისგან. ქალაქში არის მანსურის უნივერსიტეტი. ელ-მანსურა დააარსა სალადინის ძმამ ალ-აბილ I-მა 1219 წელს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ეგვიპტის ქალაქები კატეგორია:დაკაჰლიის მუჰაფაზა
ნოვოროსიისკი
ნოვოროსიისკი (Новороссийск) — ქალაქი რუსეთში, კრასნოდარის მხარეში. მდებარეობს შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ცემესის უბესთან. ნოვოროსიისკი სანაოსნო ქალაქია. იგი არის რუსეთის ერთ ერთი მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი შავ ზღვაზე. აქ არის როგორც სავაჭრო ისე სამხედრო ნავსადგური, რკინიგზის სადგური.
ისტორია
ნოვოროსიისკის მიდამოებთან მდებარეობდა მცირე ზომის ციხე და მნიშვნელოვანი ნავსადგური სუჯუქ-ყალე, რომელიც ოსმალეთის იმპერიას ეკუთვნოდა. 1812 წელს წელს რუსებმა ის დაანგრიეს და 1838 წელს დააარსეს სიმაგრე. 1866 წლიდან იყო შავიზღვისპირეთის ოკრგუსი ცენტრი, ხოლო 1896-1920 წლებში იყო შავიზღვისპირეთის გუბერნიის ცენტრი. 1905 წლის რევოლუციის დროს მოქმედებდა ნოვოროსიისკის რესპუბლიკა. 1917-1920 წლებში, რუსეთის სამოქალაქო ომის დროს გადადიოდა ხელიდან ხელში თეთრ მოძრაობასა და ბოლშევიკებს შორის. საბოლოოდ, 1920 წლის 27 მარტიდან დაიკავეს ბოლშევიკებმა. მეორე მსოფლიო ომის დროს დაიპყრეს გერმანელებმა. 1942-1943 წლებში იყო მნიშვნელოვანი ბრძოლების ცენტრი. გათავისუფლებულ იქნა 1943 წლის 16 სექტემბერს. მიენიჭა გმირი ქალაქის წოდება. საბჭოთა პერიოდში იყო ცემენტის წარმოების მსხვილი ცენტრი, ასევე მოქმედებდა ლითონდასამუშავებელ, საშენ მასალათა, კვების მრეწველობისა და ავეჯის საწარმოები.
სქოლიო
კატეგორია:კრასნოდარის მხარის ქალაქები კატეგორია:შავიზღვისპირა ქალაქები კატეგორია:სსრკ-ის გმირი ქალაქები
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ლიბიაში
2012 წლის მონაცემებით ლიბიაში იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის 5 ძეგლია. იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში მსოფლიოს მასშტაბით 962 ძეგლია შეტანილი, მათ შორის 0.5 % ლიბიის ძეგლებია. პირველი სამი ძეგლი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიყვანეს 1982 წელს.
ცხრილი
ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის სიაში დამატების თარიღის მიხედვით.
რესურსები ინტერნეტში
* ლიბია
არგვეთი
საკუთარი სახელი არგვეთი შეიძლება აღნიშნავდეს:
Polyrhachis rixosa
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
არბო
არბო — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის გორის მუნიციპალიტეტში, მდინარე პატარა ლიახვის მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 920 მ, გორიდან 29 კმ.
სოფელში არის ნიკო ლომოურის სახლ-მუზეუმი, და ორი, X და XIX საუკუნის ეკლესია. წმინდა გიორგის სახელს უკავშირდება სოფელში შემორჩენილი ტრადიცია — არბოობა.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 293 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
პოლ საბატიე (მრავალმნიშვნელოვანი)
პოლ საბატიე შეიძლება აღნიშნავდეს:
კრასნოდარის მხარე
კრასნოდარის მხარე (Краснодарский край) — რუსეთის ფედერაციის სუბიექტი, შედის სამხრეთის ფედერალური ოკრუგის შემადგენლობაში. ადმინისტრაციული ცენტრი — კრასნოდარი. დაარსდა 1937 წლის 13 სექტემბერს.
გეოგრაფია
კრასნოდარის მხარე მდებარეობს სამხრეთ რუსეთში ჩრდილოეთ კავკასიის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში აზოვისა და შავი ზღვის სანაპიროებზე. საზღვრის სიგრძეა 1540 კმ. საიდანაც 740 კილომეტრი საზღვაოა. მხარეს აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება სტავროპოლის მხარე და ყარაჩაი-ჩერქეზეთი ჩრდილოეთიდან როსტოვის ოლქი, სამხრეთიდან საქართველო, ხოლო მის საზღვრებს შიგნითაა მოქცეული ადიღეს რესპუბლიკა. რელიეფი მთიანი და ვაკეა. უმეტესი ნაწილი უჭირავს შავმიწა სტეპურ ყუბან-აზოვისპირა ვაკეს (ყუბანისპირა ვაკე). სამხრეთით — კავკასიონის ჩრდილოეთი კალთები და შტოქედები დაფარულია ტყით (წიფელი, სოჭი, ნაძვი). მთავარი მდინარეა ყუბანი.
მოსახლეობა
2010 წლის აღწერების მიხედვით კრასნოდარის მხარის ეროვნული შემადგენლობა ასეთია:
2008 წლის 1 იანვრის მონაცემების მიხედვით უდიდესი ქალაქებია: კრასნოდარი (709,7 ათ. კაცი), სოჭი (334,3 ათ. კაცი), ნოვოროსიისკი (283,8 ათ. კაცი), არმავირი (189,1 ათ. კაცი).
ჟაკ-ლუი დავიდი
thumb|right|დავიდი, ავტოპორტრეტი (1794)
ჟაკ ლუი დავიდი (Jacques-Louis David; დ. 30 აგვისტო, 1748, პარიზი — გ. 29 დეკემბერი, 1825, ბრიუსელი) — ფრანგი მხატვარი, ფრანგული ნეოკლასიციზმის დამაარსებელი. მხატვარმა პროფესიული განათლება პარიზის ფერმწერისა და ქანდაკების სამეფო აკადემიაში მიიღო. 1774 წელს მან პირველი პრემია დაიმსახურა კონკურსში. ამან მას საშუალება მისცა ანტიკური ხელოვნების შესასწავლად იტალიაში გამგზავრებულიყო სახელმწიფო ხარჯით. იტალიაში მოგზაურობამ, მას თვალწინ გადაუშალა ანტიკური სამყაროს სიდიადე და მშვენიერება, რამაც დიდი გავლენა მოახდინა მის შემოქმედებაზე.
კვაცხუთი
კვაცხუთი — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში, ხიდიკრის თემის ცენტრი (სოფელი: ხიმში). მდებარეობს მდინარე რიონის მარცხენა მხარეს. ქუთაისი-ონის საავტომობილო გზაზე. ზღვის დონიდან 900 მეტრი, ამბროლაურიდან 3 კილომეტრი.
ჟაკ-ლუი დავიდი
დავიდი იზიარებდა განმანათლებლობის შეხედულებებს, რომ ხელოვნება ადამიანში მაღალ მოქალაქეობრივ გრძნობებს უნდა აყალიბებდეს. ეს აზრი მან ძველი რომის რესპუბლიკის ისტორიის მაგალითებით გადმოსცა. განმანათლებელთა შეხედულებების თაყვანისმცემელი, თავისუფლების და რესპუბლიკური იდეების მქადაგებელი მხატვარი 1789 წლის საფრანგეთის რევოლუციას აღფრთოვანებული შეხვდა. იგი რევოლუციის ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური მონაწილე იყო. ის იყო ეროვნული კონვენტის დეპუტატი. მან მხარი დაუჭირა მეფის სიკვდილით დასჯას. მან მოაწყო და მხატვრულად გააფორმა მრავალი რევოლუციური ზეიმი.
კვაცხუთი
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 334 ადამიანი.
ჟაკ-ლუი დავიდი
რევოლუციის დროს თავისი რესპუბლიკური დემოკრატიული შეხედულებების გამოსახატავად სახელგანთქმულ მხატვარს ძველი რომის ისტორიისათვის მიმართვა აღარ უხდებოდა. მას შესაძლებლობა მიეცა ეს შეხედულებები თანამემანულეთა სახეებში გამოეხატა. იგი მათ პორტრეტებს ასრულებდა, მის წარმოსახვაში ისინი ძველი დროის გმირებს უტოლდებოდნენ. ამგვარ სულისკვეთებით შეიქმნა სურათი „მარატის სიკვდილი“ რევოლუციის მოწინააღმდეგეებმა ავადმყოფ მარატთან შეაგზავნეს მკვლელი, რომელმაც სამკურნალო აბაზანაში მყოფი იაკობინთა ბელადი სიცოცხლეს გამოასალმა.
კვაცხუთი
სქოლიო
კატეგორია:ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჟაკ-ლუი დავიდი
1794 წელს თერმიდორული გადატრიალების დროს მაქსიმილიან რობესპიერთან მეგობრობის გამო იაკობინი დავიდი დააპატიმრეს და მხოლოდ სახელგანთქმული მხატვრის დიდებამ შეუნარჩუნა მას სიცოცხლე. საპყრობილედან გამოსვლის შემდეგ დავიდმა პოლიტიკურ მოღვაწობას თავი დაანება.
1799 წელს ხელისუფლების სათავეში მოსულმა ნაპოლეონმა დაიახლოვა დავიდი და პრივილეგირებულ მხატვრად აქცია. დავიდის სურათები ხოტბას ასხამდნენ კონსულობის და იმპერიის ღირსეშანიშნავ ამბებს. ამდროინდელი სურათებიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია. „ნაპოეონის გადასვლა სან-ბერნარზე“ და „ნაპოლეონის იმპერატორად კურთხევა“.
ბიოგრაფია
1775— 1780 წლებში სწავლობდა რომის ფრანგულ აკადემიაში, სადაც ეცნობოდა ანტიკურ ხელოვნებას და რენესანსის ეპოქის ოსტატთა შემოქმედებას. 1783 წელს აირჩიეს ფერწერის აკადემიის წევრად. აქტიურად მონაწილეობდა რევოლუციურ მოძრაობაში, 1792 წელს არჩეულ იქნა კონვენტის წევრად, მიემხრო რევოლუციონერთა რადიკალურ-ექსტრემისტულ ფრთას მარატისა და რობესპიერის ხელმძღვანელობით. 1794 წელს რევოლუციონერული ხედვის გამო დაპატიმრებულ იქნა. 1797 წელს მოწმე გახდა პარიზში ნაპოლეონის საზეიმო შემოსვლისა და მას მერე მისი მომხრე ხდება. 1815 წელს ვატერლოოსთან ნაპოლეონის ჯარის დარამცხების შემდეგ გაიქცა შვეიცარიაში, შემდგომ კი ბრიუსელში, სადაც ცხოვრების ბოლომდე დაჰყო.
დაკრძალულია წმინდა გუდულას სასაფლაოზე ბრიუსელში, ხოლო მისი გული კი – პარიზის პერ ლაშეზის სასაფლაოზე.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ფრანგი მხატვრები კატეგორია:ნეოკლასიციზმი კატეგორია:დაბადებული 30 აგვისტო კატეგორია:დაბადებული 1748 კატეგორია:გარდაცვლილი 29 დეკემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1825
სტრატეგიული ვიდეო თამაში
სტრატეგიული ვიდეო თამაში — კომპიუტერული თამაშის ნაირსახეობა. მასში გამარჯვების მოსაპოვებლად საჭიროა სტრატეგიული და ტაქტიკური ცოდნის გამჟღავნება. იგი ასევე ხშირად ითვალისწინებს ლოგიკური აზროვნების გამომჟღავნებასაც.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ვიდეო თამაშის ჟანრები კატეგორია:სტრატეგიული ვიდეო თამაშები კატეგორია:კომპიუტერული თამაშების ჟანრები
Strategispil Strategiespel Strategispel
იურული სისტემა
იურული სისტემა (პერიოდი) (სახელი ეწოდა იურის მთების მიხედვით) — მეზოური ჯგუფის რიგით მეორე სისტემა (გეოლოგიური წელთაღრიცხვის მეზოზოური ერის მეორე პერიოდი). მოსდევს ტრიასულ სისტემას (პერიოდს) და წინ უსწრებს ცარცულ სისტემას (პერიოდს). აბსოლუტური გეოქრონოლიგიით იურული სისტემა დაიწყო 195 მლნ. წლის წინათ და გრძელდებოდა 55-58 მლნ. წელიწადს. იურული სისტემა გამოჰყო ალექსანდრ ბრონიარმა 1829 წელს. იგი იყოფა 3 სექციად ქვედა, შუა და ზედა, რომლებიც ლიასის, დოგერისა და მალმის სახელებითაც არის ცნობილი.
ტრიასულ პერიოდს მოჰყვა ტრანსგრესია, ზღვა თანდათან გაღრმავდა და მაქსიმუმს შუაიურულ ეპოქაში მიაღწია. ამის შემდეგ დაიწყო რეგრესია, ზღვამ თანდათან უკან დაიხია, რის გამოც ზედაიურული სექციის სულ ზედა ჰორიზონრები ლაგუნურ, ზოგჯერ, მტკნარი წყლის ნალექებს წარმოადგენს. ცარცული სისტემის ნალექები იურულ ნალექებზე ტრანსგრესიულადაა განლაგებული. იურული სისტემის დიდ სედიმენტაციურ ციკლში შეიმჩნევა 3 ქვეციკლი, რომლებიც განაპირობებულია ზედალიასური (დონეცური) და ბათური (ჩეგემური) ორიგენიული მოძრაობებით. ამ ქვეციკლებით არის გამოყოფილი იურული სისტემის ქვედა, შუა და ზედა სექციები.
იურული სისტემის ნალექები მდიდარია მცენარეული და ცხოველური ნაშთებით. ქვედაიურულ ფლორაში ჭარბობს შიშველთესლიანები. შუაიურული ფლორა განსხვავდება ქვედაიურულისაგან, მაგრამ ჰგავს კიდეც მას. უფრო დიდი განსხვავებაა ზედა- და შუაიურულ ფლორათა შორის. იურული სისტემის ნალექებში ზღვის ცხოველთა ნაშთებია: რადიოლარიები, ღრუბლები და, განსაკუთრებით, მარჯნები, რომლებიც მასივებს ქმნიან; ეკალკანიანები, ბრაქიოპოდები და სხვა. იურული სისტემის შესწავლის საქმეში არსებითი მნიშვნელობა აქვს მოლუსკურ ფაუნას: გასტროპოდებს, ორსაგდულიანებსა და, განსაკუთრებით, ამონიტებს, რომლებიც მცირე ვერტიკალური და ფართო გეოგრაფიული გავრცელების გამო კარგ სახელმძღვანელო ნამარხებად ითვლება და ნალექების დეტალური დანაწილების საშუალებას იძლევა. ამონიტებთან ერთად მრავლად არიან ბელემნიტებიც. იურულ ნალექებში ხერხემლიანთა მრავალი წარმომადგენელია ნაპოვნი. დასავლეთ ევროპასა და ამერიკაში აღმოჩენილია ხერხემლიან ცხოველთა უზარმაზარი ჩონჩხები. დამახასიათებელია ქვეწარმავლების სიმრავლე, ფორმათა მრავალგვარობა და ზოგიერთი ინდივიდის სიდიდე (მაგ., დინოზავრი ზოგჯერ 20 მ აღწევდა). ზედაიურულ ნალექებში ვხვდებით ფრინველთა პირველ წარმომადგენლებს, რომლებიც მრავალი ნიშნით ჯერ კიდევ ქვეწარმავლებს ჰგვანან.
იურულ სისტემაშიძირითადად ზღვიური ნალექებია, მაგრამ რეგრესიების დროს (ბათური, კიმერიჯულ-ტიტონური) ილექებოდა ლაგუნური და კონტინენტური ნალექებიც. ზღვიური ნალექებიდან გვხვდება თიხები, მერგელები და კირქვები (მ. შ. დიდ როლს თამაშობს ზოოგენური რიფული კირქვები). სამხრეთ ამერიკასა და ზოგიერთ ახვა ქვეყანაში საკმაო რაოდენობითაა ვულკანოგენური წარმონაქმნებიც. ყოფილ სსრკ-ში იურული ნალექები გვხვდება სხვადასხვა სისრულითა და ფაციესებით. სრული ჭრილების ალპური დანაოჭების ზოლში (ყირიმი, კავკასია, შუა აზია). საქართველოში გვხვდება იურული ნალექების როგორც გეოსინკლინური, ისე ბაქნური ფაციესები. პირველ მათგანს ქვედა- და შუაიურულში ქმნის ფიქლების სერია (ასპიდური, ალევროლითები, ქვიშაქვები, ვულკანოგენური ქანები), ხოლო ზედაიურულში - კარბონატული ფლიში (მერგელების, კირქვების, თიხაფიქლებისა და ქვიშაქვა-ალევროლითების თხელშრეებრივი ფენების კანონზომიერი მორიგეობა). ამ ტიპის ნალექები ძალზე სქელია და ინტენსიურადაა დანაოჭებული. ბაქნურ ფაციესებში განარჩევენ: ქვედაიურულში - წითელ კირქვებს, შუაიურულში - სქელ ვულკანოგენურ ნალექებს, ზედაიურულში - კარბონატულ ქვიშაქვებსა და ზოოგენურ რიფულ კირქვებს.