არაგვის_ერისთავები
ისტორია
თანამდებობა თავდაპირველად ეკავათ შაბურისძეებს. ისინი არაგვის საერისთავოს მართავდნენ XIII საუკუნის ბოლოდან XVI დასაწყისში. XVI საუკუნიდან არაგვის ერისთავებად აღარ იხსენიებიან. XVI საუკუნიდან, სარგებლობენ რა საგარეო და საშინაო პირობების გართულებით,  პატარა ლიახვის ხეობაში მცხოვრები აზნაური სიდამონისძენი  (იგივე სიდამონიძეები) მოიშველიებენ ოსებსა და ქსნის ერისთავებს, იმორჩილებენ ხევის ერისთავებს —თექთურმანისძეებს. აქ ისინი „გაერისთავდნენ“, ხოლო ამის შემდეგ,     თანდათან, არაგვის საერისთავოსაც შეიერთებენ  (მთიულეთი და ბაზალეთი) და ამიერიდან ორი საერისთავო ერთ საერისთავოდ –– არაგვის საერისთავოდ ჩამოყალიბდება. არაგვის ერისთავები იგივე ოსი სიდამონები/სიდამონ-ერისთავები (ანუ სიდამონიძეები) არიან. არაგვის ერისთავის სიდამონიძის საგვარეულოდან მათი წარმომავლობის მოწმობას, სხვათა შორის, ხელს აწერდნენ პოლკოვნიკი თავადი რევაზ ერისთავი, თავადი შანშე ერისთავი (ქსნის ერისთავების საგვარეულოდან), თავადი კონსტანტინე ბაგრატიონ-მუხრანელი და თავადი ორბელიანები. არაგვის ერისთავების (სიდამონების) რეზიდენცია მდებარეობდა დუშეთშსა და სიონში. მთავარი ციხე იყო ანანურში. მათი ძირითადი სამლოცველო ადგილი იყო ბოდორნის ღვთისმშობლის ეკლესია და იქ არსებული საგვარეულო საძვალე. არაგვის ერისთავების (გვარის) დამფუძვნებელი იყო იასონ I (სიდამონი), რომელმაც ოსური ჯარით დაიპყრო დუშეთი და ბაზალეთი. ეთნოგენეტიკური და გენეალოგიური გადმოცემების მიხედვით, სიდამონოვების (Сидæмонтæ) უძველესი გვარის დამაარსებელი იყო, ოსების პირველწინაპრის — ოს-ბაყათარის ერთ-ერთი ვაჟი — სიდამონი. ძმათა გაყრის დროს მას წილად ხვდა ოქროს ქსოვილის დიდი ნაჭერი და ამიტომაც სიდამონის გვარი „გრძელი ქსოვილივით გაშლილია მთელ ქვეყანაზე“, ე. ი. სიდამონის შთამომავლნი ბევრი იყვნენ. მართალია, სიდამონოვების გვარი დიდი ხანია უამრავ ცალკეულ გვარებად დაიშალა, თუმცა ოსებში შემონახულია ცოცხალი გადმოცემები ამა თუ იმ გვარის სიდამონოვებისგან წარმოშობის შესახებ. მაგალითად, საქართველოში მცხოვრები ცხურბაევებისა და თედეევების მრავალრიცხოვანი გვარები თავიანთ თავს სიდამონის შთამომავლებად თვლიან. ასევე ფიქრობენ ჩრდილოეთ ოსეთის ალაგირის ხეობის სოფლების — უნალის, არხონის, ლოარის, დეის, ჯიშის მკვიდრი გვარები, რომლებიც წარსულში არისტოკრატულ ფენას შეადგენდნენ. ვახუშტი ბატონიშვილიც არაგვის ერისთავთა წინაპრად ასახელებს წარჩინებულ ოს სიდამონს,  რომელიც გამოიქცა საქართველოში სხვა ოს წარჩინებულებთან ერთად (ბასიანები, ქურთაულები, თაგაურები, ჩერქეზისძეები, ჭახლიძეები), როცა ბათო-ყაენმა მოაოხრა ოსეთი. XVI საუკუნიდან არაგვის ერისთავები უკვე დიდი და გავლენიანი თავადები იყვნენ, რომელთაც მეფის წინაშე სამოხელეო ვალდებულებები მოხსნილი ჰქონდათ. ფაქტია, რომ შაბურისძეების შემდეგ თანამდებობაზე ჩნდებიან ოსი ვანათელი აზნაურები სიდამონები ანუ სიდამონიძეები (იასონ I (სიდამონი) დაწყებული ბეჟან არაგვის ერისთავით დამთავრებული); არაგვის ერისთავები (ანუ სიდამონები/სიდამონიძეები/სიდამონ-ერისთავები) სიმონ I ტყვეობისა და ლუარსაბ II ახალგაზრდბოის ჟამს ჩნდება ჯერ მათი მეორეული, ხოლო შემდეგ გვარადქცეული სახელი სიდამონ-ერისთავი (შემდგომში არაგვის ერისთავების ცალკე შტოდ ქცეული). XVII საუკუნეში დუშეთი არაგვის ერისთავთა რეზიდენცია იყო. აქ იდგა ნუგზარ არაგვის ერისთავის სასახლეც. არაგვის ერისთავთა კარზე დამკვიდრდა მნიშვნელოვანი კულტურული და ლიტერატურული ტრადიციები. ამ ტრადიციებზე აღიზარდა არაერთი ქართველი მწიგნობარი, მათ შორის კვიპრიანე სამთავნელი (XVII-XVIII სს.), ოთარ ერისთავი (XVIII ს.), მიტროფანე ნინოწმინდელი, კალიგრაფები იოსებ და სოფრონიოს ერისთავები, იოანე ოსეშვილი და სხვ. 1635 წელს ქართლის მეფე როსტომმა არაგვის საერისთავოს დასამორჩილებლად მოწყობილი ლაშქრობის დროს დუშეთი გადაწვა. 1688 წელს დუშეთი კვლავ დაარბია ქართლის მეფე გიორგი XI. არაგვის საერისთავოს გლეხთა აჯანყებაში 1743 წელს ამოხებულებმა მოკლეს არაგვის უკანასკნელი დე-ფაქტო მთავარი, ბეჟან არაგვის ერისთავი. ნადირ-შაჰმა თეიმურაზ II 1742-1743 წ. ერთგულების გამო (სიდამონ-ერისთავები ოსმალებს მიემხრნენ) დააჯილდოვა და არაგვი გადასცა. მეფე თეიმურაზ II არაგვის საერისთავო სახასოდ გამოაცხადა და ერეკლე II ვაჟს, ვახტანგ ბატონიშვილს, საუფლისწულოდ მისცა. 1746 წლის აჯანყება, ამჯერად, ქსნის საერითავოსაც მოედო, მაგრამ თეიმურაზ II გვერდში ედგა მისი შვილი, ერეკლე II. მეფეებმა გაიმარჯვეს. მათივე ბრძანებით აჯანყების მეთაურებს (რომელთაც 1743 წელს ერისთავები დახოცეს და საერისთავო თეიმურაზს გადასცეს) თვალები დასთხარეს.