cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
პოლონეთის ისტორია
გნეზნოს პოლონეთი (877-1320)
877 წელს დიდი მორავიის მიერ მცირე პოლონეთის დაყრობის შემდეგ პოლონეთის სახელმწიფოს ფორმირების ცენტრი დარჩა დიდი პოლონეთი, რომლის დედაქალაქი იყო გნეზნო. პირველი ცნობილი პოლონეთის მმართველი იყო დიდი პოლონეთის მთავარი მიეშკო I პიასტების დინასტიიდან (960—992); 966 წელს მან მიიღო დასავლეთის წესის ქრისტიანობა. მისი ვაჟისშვილის — ბოლესლავ I მამაცის დროს — პოლონეთის სამთავრომ მიაღწია ძლიერების მწვერვალს. 999 წელს ბოლესლავი ჩეხეთს ართმევს მომავალ მცირე პოლონეთს კრაკოვთან ერთად; ის იყო ჩეხეთის მთავარი 1003-დან 1004 წლამდე, საღვთო რომის იმპერიასთან ხანგრძლივი ომის შემდეგ შემოიერთა ლუჟიცი და მილსკო. ბოლესლავი დანათესავდა კიევის მთავართან - სვიატოპოლკ წყეულთან და მხარს უჭერდა მას ძმასთან იაროსლავ ბრძენთან ბრძოლაში, 1018 წელს დაიკავა კიევი; 1025 წელს მან მიიღო ხელმწიფის ტიტული მაგრამ, მისმა ვაჟიშვილმა მიეშკო II-მ, რომელიც იძულებული იყო ერთდროულად ეომა გერმანიასთან, ჩეხეთთან და კიევის რუსეთთან, დაკარგა მამამისის თითქმის ყველა მონაპოვარი, მათ შორის ხელმწიფის ტიტულიც, რომელზეც უარი თქვა 1033 წელს. მისი სიკვდილის შემდეგ იწყება ქაოსისა და ანარქიის პერიოდი. მისმა ვაჟიშვილმა კაზიმირ I აღმდგენელი, რომელიც გაძევებული იყო პოლონეთიდან მეამბოხეების მიერ, ძლივს და დანაკარგებით აღადგინა თავისი ძალაუფლება. ხოლო უკანასკნელის ვაჟიშვილმა ბოლესლავ II გულადმა (1058—1079) შეძლო მთლიანად აღედგინა პოლონეთის ყოფილი ძლევამოსილება და ისევ (1076) მიიღო ხელმწიფის ტიტული; 1068 წელს ის, მხარს უჭერდა თავის ნათესავ იზიასლავ იაროსლავის ძეს და ასევე აიღო კიევი. იგი ჩამოგდებულ იქნა ტახტიდან შეთქმულების შედეგად. ბოლესლავ III-ის (1102—1138) დროს ძველპოლონურმა სახელმწიფომ მიაღწია ბოლო აყვავებას. ბოლესლავმა 1109 წ. მოიგერია გერმანელი იმპერატორის შემოსევა, 1122 წ. პოლონეთს შემოუერთა თითქმის მთელი პომერანია. მაგრამ მისი სიკვდილის შემდეგ, როგორც რუსეთში - ვლადიმირ მონომახის სიკვდილის შემდეგ პოლონეთში იწყება ფეოდალური დაქუცმაცება. «ბოლესლავ კრივოუსტის სტატუტის» თანახმად (1138), პოლონეთი გაყოფილ იქნა ოთხ ვაჟიშვილს - ძმას შორის, ტიტულით დიდი მთავარი (დიდი პოლონეთის ნაწილი გნეზნოთი და მცირე პოლონეთი კრაკოვით) უფროს ძმას ხვდა წილად. იქმნება რამდენიმე სამთავრო: კუიავია, მაზოვია, სილეზია, პომერანია (პომორიე), სანდომირი და სხვა. ზუსტად ამ დროს იწყება გერმანიის «აღმოსავლეთით ზეწოლა». 1181 წ. დასავლეთ პომორიეს მთავარმა თავი აღიარა გერმანიის იმპერატორის ვასალად; 1226 წ. მაზოვიის მთავარმა კონრად I მაზოვიელმა (მაზოვეცკი) მოუწოდა ტევტონის ორდენს პრუსიის წინააღმდეგ ბრძოლისაკენ. 1241 წ. პოლონეთში შეიჭრნენ თათარ-მონღოლები და ლიგნიცთან დაამარცხეს პოლონელები და გერმანელები, მაგრამ შემდეგ უკან ბრუნდებიან. XIII საუკუნის ბოლოს ისევ შეიმჩნევა ცენტრისკენული ტენდენციები. დიდი პოლონეთის თავადი პრჟემისლ II (1290—1296) 1295 წელს მიიღო ხელმწიფის (მეფის) ტიტული. პრჟემისლი მალე მოკლულ იქნა კურფიურსტ ბრანდებურგელის ხალხის და დიდი პოლონეთის მაგნატების მიერ.
რეჩ პოსპოლიტა (1569—1792)
ბოლო იაგელონის სიგიზმუნდ II ავგუსტის მეფობისას — პოლონეთ-ლიტვის სახელმწიფოს ისევ მოუწია მოსკოვის სახელმწიფოს ძლიერებას შეჯახებოდა, სადაც გამეფდა ივანე IV მრისხანე. 1562 წლიდან მოსკოვისა და პოლონეთ-ლიტვის სახელმწიფოები ჩაერთნენ გამძვინვარებულ, ხანგრძლივ და ორივე მხარისათვის გამანადგურებელ ლივონიის ომში, ამასთან თავდაპირველად წარმატება რუსი მეფის მხარეს იყო, რომელმაც 1563 წელს აიღო პოლოცკი.
სიგიზმუნდის სიკვდილის შემდეგ, ახალი კონსტიტუციის მიხედვით დაიწყო არჩევითი მეფეების ეპოქა. ტახტზე გამოჩნდა და მალევე უკან საფრანგეთში გაიქცა ფრანგი ანრი III ვალუა (1572—1574), ამ დროს ივანე მრისხანე ისევ გადავიდა შეტევაზე ლივონიაში. 1576 წ. ტრანსილვანიის მთავრის სტეფანე ბატორის არჩევამ სიტუაცია პოლონეთის სასარგებლოდ შეცვალა: ამ გამოჩენილმა მხედართმთავარმა პოლონეთს დაუბრუნა დაკარგული პოლოცკი (1579), შემდეგ კი თვითონ შეიჭრა რუსეთში და ალყაში მოაქცია ფსკოვი. იამა-ზაპოლსკის ზავმა (1582) აღადგინა ძველი საზღვრები.
პოლონეთის ინტერვენცია რუსეთში შფოთის წლებში
პოლონეთის მაგნატებმა მხარი დაუჭირეს თვითმარქვია ცრუ დიმიტრი I-ს და შეუგროვეს მას ჯარი, რომელიც ძირითადად შედგებოდა ზაპოროჟელი კაზაკებისაგან და პოლონელი მოხალისეებისაგან. 1604 წელს თვითმარქვიას ჯარი შეიჭრა რუსეთში, სადაც ქალაქები და შესახვედრად გამოსული არმიები ფიცს დებდნენ ახალი მეფის წინაშე. 1605 წ. თვითმარქვია შევიდა მოსკოვში და მოხდა მისი კორონაცია, მაგრამ მალევე გარდაიცვალა.
თვითმარქვია ცრუ დიმიტრი I-მა პოლონეთის მეფეს სიგიზმუნდ III ვაზას პირობა მისცა რომ დახმარებისათვის სამაგიეროდ ის სმოლენსკს დაუბრუნებდა. ამ დაპირებების საბაბით, სიგიზმუნდი 1610 წელს რუსეთში შევიდა და სმოლენსკს ალყა შემოარტყა. დასახმარებლად მეფე ვასილი შუისკის მიერ გაგზავნილი ჯარი განადგურებულ იქნა, გეტმან სტანისლავ ჟოლკევსკის მიერ კლუშინის ბრძოლაში, რის შემდეგაც პოლონელები მიადგნენ მოსკოვს, ამ დროს მეორე თვითმარქვია ცრუ დიმიტრი II მოსკოვს მეორე მხრიდან არტყამდა ალყას. შუისკი ჩამოგდებულ იქნა ტახტიდან და შემდეგ ის გადასცეს ჟოლკევსკის. მოსკოველმა ბოიარებმა სიგიზმუნდს თხოვეს მეფედ თავისი არასრულწლოვანი ვაჟი ვლადისლავ IV მას ერთგულების ფიცი მისცეს, შემდეგ კი პოლონელების გარნიზონი მოსკოვში შევიდა. მაგრამ სიგიზმუნდმა არ ინება ვაჟის მოსკოვში გაშვება და მისი მართლმადიდებელად მონათვლა (როგორც განსაზღვრული იყო შეთანხმების პირობებში), და მის ნაცვლად ცდილობდა მოსკოვის მართვას პირადად ალექსანდრ გონსევსკის მოსკოვის პოლონური გარნიზონის მეთაურის დახმარებით. შედეგად მოხდა ყოფილი "ტუშინელი ქურდების" - შუისკის თავადაზნაურების და კაზაკების გაერთიანება პოლონელების წინააღმდეგ (დასაწყისი 1611 წ.) შეძლეს ერთობრივი გალაშქრება მოსკოვზე, რომლებსაც მხარი დაუჭირეს მოსკოველმა აჯანყებულებმა, აჯანყება პოლონელებმა შეძლეს ქალაქის გადაწვით ჩაეხშოთ. მოსკოვის ალყა პირველი ლაშქრობისას უშედეგო გამოდგა მის რიგებში არსებული წინააღმდეგობათა გამო. მეორე ლაშქრობამ რომელსაც სათავეში ედგნენ კუზმა მინინი და დმიტრი პოჟარსკი პოლონელები კრიტიკულ მდგომარეობაში ჩააყენა; ამ დროს სიგიზმუნდმა, სმოლენსკის აღების შემდეგ მოსკოვზე წასვლის ნაცვლად თავისი ჯარი უკან გაუშვა, რადგან ფინანსურად მისი შენახვა შეუძლებელი შეიქნა. 1 ნოემბერს 1612 წ. (ახალი სტილით) ლაშქარმა აიღო კიტაი-ქალაქი, პოლონელებმა თავი შეაფარეს მოსკოვის კრემლს. 5 ნოემბერს პოლონელებმა ხელი მოაწერეს კაპიტულაციას, გამოუშვეს კრემლიდან მოსკოველი ბოიარები და სხვა წარჩინებული პირები, მეორე დღეს პოლონელები დანებდნენ.
1617 წ. ვლადისლავ IV გახდა სრულწლოვანი, და აგრძელებდა მოსკოვის დიდი მთავრის ტიტულის ტარებას, იგი შეიჭრა რუსეთში და ცდილობდა დაებრუნებინა კანონიერი ტახტი, მივიდა მოსკოვამდე, მაგრამ მისი აღება ვერ შეძლო. დეულინის დროებითი ზავის მიხედვით პოლონეთმა მიიღო სმოლენსკი და ჩრდილოეთის მიწები. ვლადისლავმა შეინარჩუნა მოსკოვის დიდი მთავრის ტიტული. ზავის ვადის გასვლის შემდეგ რუსეთმა სცადა დაებრუნებინა სმოლენსკი, მაგრამ მარცხი განიცადა მის კედლებთან 1633 წელს (სმოლენსკის ომი); პოლიანოვსკის ზავის მიხედვით (1634 წ.) მოსკოვი სმოლენსკს პოლონეთის საკუთრებად ცნობდა, მაგრამ ვლადისლავმა უარი განაცხადა მოსკოვის მთავრის ტიტულზე.
Initium calamitatis regnum (სახელმწიფოს გასაჭირის დასაწყისი)
ვლადისლავ IV როგორც მეფემ შეძლო აერიდებინა რეჩ პოსპოლიტა ოცდაათწლიან ომში მონაწილეობისაგან, ეწეოდა რელიგიურ შემწყალებლურ მოღვაწეობას და გაატარა სამხედრო რეფორმა. უშედეგოდ ცდილობდა გაემყარებინა მეფის ხელისუფლება, მაგნატების წინააღმდეგ გამოსვლით.
მდგომარეობის გაუარესება, დაცემა
ახალგაზრდა გამოუცდელი მიხაილ კორიბუტ ვიშნევეცკის მოკლე მართველობა არც თუ ისე წარმატებული იყო; პოლონეთმა წააგო ომი ოსმალეთის იმპერიასთან, რომელმაც დაიკავა პოდოლია და აიძულა კამენეც-პოდოლსკი კაპიტულაციაზე. იან III სობესკიმ გაატარა რადიკალური სამხედრო რეფორმა. მისი მეთაურობით ქრისტიანული სახელმწიფოების კოალიციამ მიიტანა გამანადგურებელი შეტევა და დაამარცხა თურქები ვენის ბრძოლაში 1683 წლის 12 სექტემბერს და შეაჩერა ოსმალეთის იმპერიის წინსვლა ევროპაში.
პრაქტიკულად რუსეთის პროტექტორატი კერძოდ გამოიხატა იმაში რომ, რუსეთმა პრუსიის დახმარებით აიძულა სტანისლავი მართლმადიდებლობა უფლებებში გაეთანაბრებინა კათოლიკებთან, ასევე აიძულეს მეფე ეარუ ეთქვა დაწყებული რეფორმებზე; ეკატერინემ გამოაცხადა თავი «ლიბერუმ ვეტოს» გარანტად. შლიახტის პასუხი იყო «ბარსკის კონფერენცია» (1768), რომელმაც წამოიწყო პარტიზანული ბრძოლები რუსული არმიის წინააღმდეგ. მალე აჯანყება ჩახშობილი იქნა და აჯანყებულები ციმბირში იქნენ გადასახლებულნი; თავის მხრივ ავსტრია და პრუსია, ეჭვითა და ნერვიულად უყურებდნენ რუსეთის პოზიციების განმტკიცებას პოლონეთში, და ისარგებლეს რა რუსეთის მძიმე მდგომარეობით თურქეთთან ომის გამო, მოითხოვეს თავისი წილი.
პოლონეთში განსაკუთრებულად გავლენიანი კათოლიკური სასულიერო პირნი მთავრობას უბიძგებდნენ მართლმადიდებლების შევიწროებისაკენ. 1717 წელს აკრძალული იქნა საჯარო ღვთისმსახურება, ახალი მართლმადიდებლური ტაძრების აშენება და ძველების შეკეთება, 1736 წელს მეფის მიერ გამოცემულ იქნა უნივერსალი, რომლის მიხედვითაც მართლმადიდებელი მღვდლის ხელდასმისათვის საჭირო იყო მეფის ნებართვა. პეტერბურგში იმოერატორის კარზე და რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის სინოდი იღებდა უამრავ საჩივარს პოლონეთიდან და დახმარებას ითხოვდნენ. 1762 წელს ეკატერინე II კორონაციაზე მყოფმა მოგილევის ეპისკოპოსმა გეორგიმ (კონისკი) თავის სიტყვაში იმპერატრიცის წინაშე განაცხადა პოლონეთში მართლმადიდებლების ყოფაზე და დახმარება ითხოვა. მეორე მხრივ, პრუსიის მთავრობა უკმაყოფილო იყო პროტესტანტების შევიწროებითაც, და შესთავაზა რუსეთს პოლონეთის გაყოფა.
რეჩ პოსპოლიტის გაყოფა
უნიათო წლები რომელიც იყო პირველი გაყოფის შემდეგ, იცვლება საზოგადო აღმავლობით 1780-იანი წლების ბოლოს. 1787 წელს იწყება მორიგი რუსეთ-ოსმალეთის ომი და რუსეთის საოკუპაციო არმია გადის პოლონეთიდან. საფუძვლიანი რეფორმების აუცილებლობის იდეამ მოიცვა მთელი პოლონეთის საზოგადოება, რითაც სურდათ ქვეყნის აღმავლობა დაეწყოთ. 1788 წელს იწყებს მუშაობას ეგრეთ წოდებული „ოთხწლიანი სეიმი“, რომელმაც ეს იდეა გაიხადა მთავარ ამოცანად. დამუშავებულ იქნა კონსტიტუცია, რომელსაც უნდა მოეხდინა „ლიბერუმ ვეტოს“ პრინციპის ლიკვიდაცია, მოეწესრიგებინა შლიახტური ანარქია, შეემსუბუქებინა ბატონყმური სოციალური უთანასწორობა, შემოეღო სამოქალაქო საზოგადოების საფუძვლები და დაემყარებინა მყარი, მოქმედი, ცენტრალიზებული ხელისუფლება.
იმავე 1791 წელს დამთავრდა რუსეთ-თურქეთის ომი. პეტერბურგში ელოდებოდნენ საბაბს, რათა მოეხდინათ კონსტიტუციის და პოლონური მოძრაობის ლიკვიდაცია. "ოქროს თავისუფლებით" - გასულობის გაუქმებით უკმაყოფილო მაგნატები მხარდაჭერისათვის პეტერბურგში ჩავიდნენ და მოელაპარაკნენ რუსულ ინტერვენციაზე. ინტერვენციის გასამართლებლად მათ მიერ შედგენილ იქნა კონფედერაციის აქტი, ფაქტობრივად პეტერბურგში მაგრამ ტყუილად აღნიშნულ იქნა ტარგოვიცა (ტარგოვიცა თანამედროვე უკრაინის ტერიტორიაზეა — იყო ერთ-ერთი კონფედერატის მამული), რის გამოც კონფედერაციამ მიიღო ტარგოვიცის კონფედერაციის სახელწოდება.
ვარშავის საჰერცოგო (1807-1813)
ნაპოლეონმა, პრუსიის განადგურების შემდეგ პრუსიის კუთვნილ პოლონურ მიწებზე შექმნა საფრანგეთის ვასალი ვარშავის საჰერცოგო. რუსეთმა ცნო ეს საჰერცოგო რომლის სათავეში იყო ნაპოლეონის ერთგული საქსონიელი მეფე ფრიდრიხ ავგუსტი და მიიღო ბელოსტოკის ოლქი. 1809 წელს, ავსტრიაზე გამარჯვების შემდეგ (რომელშიც მონაწილეობდნენ პოლონელებიც), ვარშავის საჰერცოგოს შეურთდა მცირე პოლონეთი კრაკოვთან ერთად.
პოლონეთის შემდეგი გაყოფა მოხდა 1814—1815 წწ. ვენის კონგრესზე ავსტრიას, პრუსიას და რუსეთს შორის. ვარშავის საჰერცოგოს უდიდესი ნაწილი გადადიოდა რუსეთის ხელში, პოზნანი გადავიდა პრუსიის ხელში, კრაკოვი გამოცხადებულ იქნა «თავისუფალ ქალაქად». ვენის კონგრესი ახდენდა ყველა სამი პოლონური ტერიტორიის ავტონომიების მინიჭების დეკლარირებას, მაგრამ ფაქტობრივად და ისიც ნაწილობრივ მხოლოდ რუსეთში შესრულდა; მაგრამ ფართო მასშტაბებით შექმნილი იქნა კონსტიტუციური პოლონეთის სამეფო (Царство Польское არა королевство), რომელიც აიხსნება მნიშვნელოვანწილად ალექსანდრე I პირადი ლიბერალური მისწრაფებებით.
პოლონეთის სამეფო (1815-1917)
1815 წლის 27 ნოემბერს რუსეთის შემადგენლობაში მყოფმა პოლონეთმა მიიღო კონსტიტუცია, რომელიც აკავშირებდა რუსეთს და პოლონეთს პირადი უნიით და პოლონეთს აძლევდა უფლებას აერჩია სეიმი, მთავრობა და ჰყოლოდა საკუთარი არმია. პოლონეთის მეფისნაცლად პირველად დანიშნულ იქნა თადეუშ კოსტიუშკოს თანამებრძოლი გენერალი იოსებ ზაიონჩეკი, შემდეგ კი მეფე-იმპერატორის ძმა - დიდი მთავარი კონსტანტინე პავლეს ძე. კონსტიტუცია რომელიც თავიდან ლიბერალური იყო თანდათან უფრო მკაცრი და შეზღუდული გახდა. პოლონეთის სეიმში გაჩნდა ლეგალური ოპოზიცია, იქმნებოდა საიდუმლო პოლიტიკური საზოგადოებები.
1830 წლის ნოემბერში ვარშავაში დაიწყო ნოემბრის აჯანყება, რომლის ჩახშობის შემდეგ 1831 წელს, ნიკოლოზ I-მა გააუქმა კონსტიტუცია, რომელიც პოლონეთს 1815 წელს მიეცა. ეროვნულ-განმათავისუფლებელი აჯანყებები მიმდინარეობდნენ 1846 წელს პოზნანში (ჩახშობილი იქნა პრუსიის მიერ). იმავე წელს აჯანყება მოხდა კრაკოვში, რის შედეგადაც (ნიკოლოზ I-ის თანხმობით) ქალაქი გადავიდა ავსტრიის ხელში.
ნიკოლოზ I-ის სიკვდილის შემდეგ ახალი ძალით იწყება განმათავისუფლებელი მოძრაობა, რომელიც იყოფოდა ორ მტრულ ბანაკად: „წითლები“ (დემოკრატები და სოციალისტები) და „თეთრები“ (არისტოკრატები). საერთო მოთხოვნას წარმოადგენდა 1815 წლის კონსტიტუციის აღდგენა. 1861 წლის შემოდგომაზე არეულობის აღმოსაფხვრელად პოლონეთში გამოცხადებული იქნა სამხედრო მდგომარეობა. მეფისნაცვლად დანიშნულმა დიდმა მთავარმა კონსტანტინე ნიკოლოზის ძემ რომელიც ლიბერალური მსოფლმხედველობის იყო ვერ გაართვა თავი სიტუაციას. გადაწყდა რეკრუტების მიღება გამოეცხადებინათ და გაეგზავნათ ჯარისკაცებად წინასწარ არჩეული „არასაიმედო“ ახალგაზრდები სპეციალური სიებით. მიღების გამოცხადება გამოდგა 1863 წლის იანვრის აჯანყების დაწყების თავისებურ სიგნალად. აჯანყება ჩახშობილი იქნა, პოლონეთის სამეფოში მყარდება სამხედრო რეჟიმი. იანვრის აჯანყებამ ალექსანდრე II მიიყვანა აზრამდე რომ წაერთვა მეამბოხეებისათვის სოციალური დასაყრდენი და ამიტომაც ჩაეტარებინა საგლეხო რეფორმა — 1864 წელს მიღებულ იქნა ბრძანებულება პოლონეთის სამეფოს საგლეხო მოწყობის შესახებ, რომლითაც ლიკვიდირებული იქნა ბატონყმობის ნარჩენები და გლეხებს აძლევდა მიწის ფლობის უფლებას. იანვრის ამბოხებამ ბიძგი მისცა პოლონეთის სამეფოს ავტონომიის ლიკვიდაციის პოლიტიკას და პოლონეთის უფრო მჭიდრო ინტეგრაციას რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში.
რუსეთის ტახტზე ნიკოლოზ II-ის ასვლამ გააცოცხლა იმედები პოლონეთის მიმართ რუსეთის პოლიტიკის ლიბერალიზაციაზე. 1897 წელს იმპერატორმა მოინახულა ვარშავა, სადაც მისცა თანხმობა პოლიტექნიკური უნივერსიტეტის დაარსებაზე და ადამ მიცკევიჩის ძეგლის დადგმაზე. თუმცა მთავრობამ უარი თქვა რუსიფიკაციის პოლიტიკის შემდეგ გაღრმავებაზე, რეალური ძვრებიც ლიბერალიზაციის მიმართულებით არ მომხდარა.
1897 წელს შეიქმნა პოლონეთის ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, რომელსაც თავის სტრატეგიულ მიზნად დასახული ჰქონდა პოლონეთის დამოუკიდებლობის აღდგენა, იბრძოდა რუსიფიკაციის წინააღმდეგ და პოლონეთისათვის ავტონომიის აღსადგენად. ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია მალე გადაიქცა პოლონეთის წამყვან პოლიტიკურ ძალად და მიიღო მონაწილეობა რუსეთის სახელმწიფო დუმის მუშაობაში.
რუსეთის 1905-1907 წლების რევოლუციის დროს პოლონეთის სამეფოში ასევე მიმდინარეობდა რევოლუციური გამოსვლები. სულ უფრო დიდ გავლენას იძენდა პოლონეთის სოციალისტური პარტია იუზეფ პილსუდსკის მეთაურობით, რომელიც ორგანიზაციას უწევდა მთელ რიგ გაფიცვებსა და გამოსვლებს პოლონეთის სამრეწველო დაწესებულებებში. რუსეთ-იაპონიის ომის დროს 1904–1905 წლებში პილსუდსკი იყო იაპონიაში, სადაც ცდილობდა პოლონეთის აჯანყების დაფინანსების ორგანიზებას და პოლონური ლეგიონების მონაწილეობას რუსეთის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ამის წინააღმდეგნი იყვნენ რომან დმოვსკის ეროვნულ-დემოკრატები. მიუხედავად ამისა, პილსუდსკიმ შეძლო მიეღო იაპონიის დათანხმობა იარაღის შესყიდვაზე, ხოლო 1904 წელს მან შექმნა პოლონეთის სოციალისტური პარტიის მებრძოლი ორგანიზაცია, რომელიც შემდეგი წლების განმავლობაში აწყობდა რამდენიმე ათეულ ტერორისტულ აქტს და თავდასხმას რუსეთის დაწესებულებებზე და ორგანიზაციებზე, რომელთა შორის ყველაზე ცნობილია ბეზდანის ძარცვა 1908 წ. მხოლოდ 1906 წელს პილსუდსკის მებრძოლების მიერ მოკლული იყო 336 რუსი ჩინოვნიკი და სამხედრო მოსამსახურე.
პოლონეთის მიწები პრუსიისა და ავსტრიის შემადგენლობაში
პოლონურ მიწებზე, რომელიც პრუსიის შემადგენლობაში იყო მიმდინარეობდა ინტენსიური გერმანიზაცია, ხურავდნენ პოლონურ სკოლებს. 1848 წელს რუსეთმა პრუსიას გაუწია დახმარება პოზნანის აჯანყების ჩახშობაში. 1863 წელს ორივე ქვეყანამ ხელი მოაწერა ალვენსლებენის კონვენციას, რომელიც ითვალისწინებდა ურთიერთდახმარებას პოლონეთის ეროვნული მოძრაობასთან ბრძოლაში.
პოლონელების მდგომარეობა ავსტრიის შემადგენლობაში არსებულ მიწებზე უკეთესი იყო. 1861 წელს შექმნილი იქნა გალიციის სამხარეო სეიმი, რომელიც გათვალისწინებული იყო პროვინციის ადგილობრივი საკითხების გადასაწყვეტად, სადაც პოლონელები უმეტესობას შეადგენდნენ; სკოლები, დაწესებულებები და სასამართლოები იყენებდნენ პოლონურ ენას; ხოლო იაგელონის (კრაკოვში) და ლვოვის უნივერსიტეტები გადაიქცნენ საერთოპოლონური კულტურის ცენტრებად.
პირველი მსოფლიო ომი
ომმა შექმნა სიტუაცია, როდესაც რუსეთის ქვეშევრდომი პოლონელები, იბრძოდნენ სხვა პოლონელების წინააღმდეგ, რომლებიც ავსტრია-უნგრეთის და გერმანიის ქვეშევრდომები იყვნენ. პრორუსული ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია რომან დმოვსკის მეთაურობით გერმანიას თვლიდა პოლონეთის მთავარ მტრად, მისი მხარდამჭერები თვლიდნენ, რომ ყველა პოლონური მიწა უნდა გაერთიანებულიყო რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში ავტონომიის სტატუსის მიღებით. სოციალისტური პარტიის (პსპ) ანტირუსული მსოფლმხედველობის მომხრეები ფიქრობდნენ, რომ პოლონეთის დამოუკიდებლობის გზა ამ ომში რუსეთის დამარცხებაზე გადიოდა. პირველი მსოფლიო ომის დაწყებამდე რამდენიმე წლით ადრე პსპ-ს ლიდერმა იუზეფ პილსუდსკიმ დაიწყო პოლონელი ახალგაზრდების სამხედრო სწავლა ავსტრო-უნგრულ გალიციაში. ომის დაწყების შემდეგ მან შექმნა პოლონური ლეგიონები ავსტრო-უნგრულ არმიაში.
1915 წელს რუსეთის პოლონეთის ტერიტორიები ოკუპირებული იქნა გერმანიის და ავსტრია-უნგრეთის მიერ. 1916 ნოემბერში გერმანიის და ავსტრია-უნგრეთის იპერატორებმა გამოაქვეყნეს მანიფესტი დამოუკიდებელი პოლონეთის სამეფოს შექმნის შესახებ რუსეთის პოლონეთის ტერიტორიაზე. იმის გამო, რომ არ იყო მეფე მის უფლებამოსილებას ასრულებდა სარეგენტო საბჭო.
თებერვლის რევოლუციის შემდეგ რუსეთის დროებითმა მთავრობამ 1917 წ. 16 (29) მარტს გამოაცხადა რომ, ხელს შეუწყობდა პოლონეთის სახელმწიფოს შექმნას, ყველა იმ ტერიტორიაზე სადაც უმრავლესობას პოლონელები შეადგენდნენ იმ პირობით თუ დადებდნენ რუსეთთან „თავისუფალი სამხედრო კავშირის“ ხელშეკრულებას.
1918 წლის 6 ოქტომბერს პოლონეთის სარეგენტო საბჭომ გამოაცხადა დამოუკიდებელი პოლონური სახელმწიფოს შექმნის შესახებ, ხოლო 14 ნოემბერს, გერმანიის კაპიტულაციის და ავსტრია-უნგრეთის დაშლის შემდეგ, იუზეფ პილსუდსკის გადასცა სრული ძალაუფლება ქვეყანაში.
ამ დროს წარმოიშვა შეიარაღებული კონფლიქტი პოლონურ ფორმირებებსა და ახალშექმნილი სახელმწიფოს დასავლეთ უკრაინის სახალხო რესპუბლიკის ძალებს შორის გალიციის ტერიტორიაზე, რომელიც ფართომასშტაბიან საბრძოლო მოქმედებებში გადაიზარდა, რომელიც გაგრძელდა 1918 წლის 1 ნოემბრიდან 1919 წლის 17 ივლისამდე.
1918 წლის 27 დეკემბერს გერმანიის პოზენის პროვინციის პოლონელებმა დაიწყეს დიდი პოლონური აჯანყება, რომლის შემდეგ 1919 წლის შუა პერიოდამდე პროვინცია გახდა დამოუკიდებელი ქვეყანა თავისი ვალუტით და ჯარით.
პოლონეთის რესპუბლიკა (II რეჩ პოსპოლიტა) (1918-1939)
1919 წელს ვერსალის სამშვიდობო ხელშეკრულებამ პოლონეთს გადასცა გერმანიის პოზენის პროვინციის უდიდესი ნაწილი, ასევე პომერანიის ნაწილი, რამაც ქვეყანას მისცა ბალტიის სღვაზე გასასვლელი; დანციგმა (გდანსკი) მიიღო «თავისუფალი ქალაქის» სტატუსი.
სილეზიაში 1919–1921 წლებში მოხდა პოლონელების სამი აჯანყება გერმანიის ხელისუფლების წინააღმდეგ. 1922 წელს რეფერენდუმის შემდეგ, რომელიც ჩატარდა სილეზიაში, სადაც მოსახლეობის ნაწილი (პოლონელები) გამოდიოდა პოლონეთის შემადგენლობაში შესლის მოთხოვნით, ხოლო ნაწილი (გერმანელები) არჩევდა გერმანიაში შემადგენლობაში ცხოვრებას, ერთა ლიგამ ჩათვალა მიზანშეწონილად ეს ტერიტორია გაეყო ნაწილებად, მოსახლეობის უპირატესობის მიხედვით. აღმოსავლეთ ნაწილი შევიდა პოლონეთში სილეზიის ავტონომიური სავოევოდოს სახით (Autonomiczne Województwo Śląskie). პოლონეთ-უკრაინის ომი დამთავრდა დასავლეთ-უკრაინის სახალხო რესპუბლიკის სრული განადგურებით. 1919 წელს დაიწყო პოლონეთ-საბჭოთა რუსეთის ომი, რომელიც ცვალებადი წარმატებებით მიმდინარეობდა. თავიდან პოლონელებმა აიღეს მინსკი და კიევი და წინ წავიდნენ ღრმად უკრაინასა და ბელორუსში. შემდეგ საბჭოთა ჯარები გადავიდნენ კონტრშეტევაზე და ჩავიდნენ ვისლამდე, მაგრამ მათ ვერ შეძლეს კარგად გამაგრებული ლვოვის და ვარშავას აღება. მოხდა „სასწაული ვისლაზე“ — წითელმა არმიამ განიცადა მარცხი. მთელი ომის განმავლობაში პოლონელებს ტყვედ ჩაუვარდა 200 ათასი წითელარმიელი, რომელთაგან სხვადასხვა შეფასებით, განზრახ განადგურებული, შიმშილით, ავადმყოფობით იყო 80 ათასამდე. ომი ფაქტობრივად წააგო საბჭოთა რუსეთმა, და რიგის სამშვოდობო ხელშეკრულებით 1921 წელს უკრაინის დასავლეთ ნაწილი და დასავლეთ ბელარუსი გადავიდა პოლონეთის ხელში.
მეორე მსოფლიო ომი
პოლონეთის მორიგი გყოფისას ეთნიკურად არაპოლონური ტერიტორიები დასავლეთ უკრაინა და დასავლეთ ბელარუსი შემოერთებული იქნა უკრაინის სსრ და ბელარუსიის სსრ. ამ ტერიტორიებზე მცხოვრები პოლონელები 1939—1941 წლებში დეპორტირებული იყვნენ ყაზახეთში და ციმბირში. გერმანიამ მიიღო ეთნიკურად პოლონური მიწები, ამასთან ნაწილი იმისა რომელიც ადრე პრუსიის შემადგენლობაში იყო (პოზნანი, პომორიე) და უშუალოდ მიუერთა გერმანიას, პოლონური მოსახლეობის უმეტესობა გაძევებული იქნა ამ ტერიტორიებიდან. დანარჩენ ტერიტორიებზე, რომლებმაც მიიღეს «გენერალ-საგუბერნატოროს» სახელწოდება, ორგანიზებულ იქნა საოკუპაციო ადმინისტრაცია.
გერმანელების მიერ მთლიანად ოკუპირებულ პოლონეთის ყოფილ ტერიტორიებზე, აკრძალული იყო პოლონური ენა, დახურული იყო პოლონური პრესა, დაატყვევეს თითქმის ყველა სასულიერო პირი, დაიხურა ყველა პოლონური უმაღლესი სასწავლებელი და საშუალო სკოლა, ლიკვიდირებული იქნა ყველა პოლონური კულტურული დაწესებულება; მიმდინარეობდა ტოპონიმიკის გეგმაზომიერი შეცვლა, მეთოდურად ნადგურდებოდა პოლონური ინტელიგენცია და სახელმწიფო მოსამსახურეები. პოლონელებმა დაკარგეს მიახლოებით ორ მილიონამდე ადამიანი, რომლებიც სამხედრო მოსამსახურეებს არ წარმოადგენდნენ, ასევე ექიმების 45 %, იურისტების 57 %, პროფესორ-მასწავლებლების 40 %, ინჟინრების 30 %, მღვდლების 18 %, თითქმის ყველა ჟურნალისტი. ითვლება, რომ მთელი მეორე მსოფლიო ომის დროს პოლონეთმა დაკარგა მოსახლეობის 20 %-ზე მეტი — მიახლოებით 6 მლნ ადამიანი. ციფრები თითქოს სადავოა, რადგან პოლონეთის საკმაოდ დიდი ნაწილი გადავიდა სსრკ და ლიტვის შემადგენლობაში, მაგრამ ეს დიდად არ შეცვლის საერთო სურათს, და პოლონეთის მიერ გაღებული უდიდესი სისხლი ფაქტია.
მეორე მსოფლიო ომის დროს პოლონეთის ტერიტორიაზე მოქმედებდა წინააღმდეგობითი მოძრაობა, რომელიც შედგებოდა სხვადასხვაგვარი ჯგუფებისაგან, რომლებსაც ზოგჯერ ურთიერთსაწინააღმდეგო მიზნები გააჩნდათ და ექვემდებარებოდნენ სხვადასხვა სახელმძღვანელო ცენტრებს:
გერმანელების დამარცხებამ ბელორუსში 1944 წლის ივნისში, თითქოს შექმნა ყველა წინაპირობა პოლონეთის სწრაფი განთავისუფლებისათვის. საბჭოთა ჯარების ნაწილებთან ერთად პოლონეთის საზღვრებისაკენ დაიძრა ბერლინგის დივიზიაც. 20 ივლისს წითელ არმიამ გადაკვეთა «კერზონის ხაზი», ხოლო მეორე დღეს შეიქმნა «პოლონეთის ეროვნული განთავისუფლების კომიტეტი», რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ კომუნისტები (ლიუბლინის კომიტეტი), რომელმაც აიღო თავის თავზე (საბჭოეთის მხარდაჭერით) დროებითი მთავრობის ფუნქციები (ეს როცა «ლონდონის» მთავრობა დევნილობაში, საერთაშორისო ნორმების მიხედვით, იყო პოლონური სახელმწიფოს ლეგიტიმური წარმომადგენელი). ასე რომ ივლისის ბოლოს, გამოიკვეთა კითხვა, ვისი ხელისუფლება განმტკიცდება პოლონეთში — ლონდონის თუ ლიუბლინის (ანუ მოსკოვის). წითელი არმიის ნაწილები უახლოვდებოდნენ ვარშავას; 1 აგვისტოს ვარშავაში, «ლონდონის მთავრობის» ბრძანებით დაიწყო ამბოხება, რომელსაც კრაიოვას არმია და მისი მეთაური გენერალი თადეუშ კომოროვსკი ხელმძღვანელობდა, მთავარი მიზანი იყო გაენთავისუფლებინათ ვარშავა საბჭოთა არმიის მოსვლამდე. ამ დროს გერმანელები ვარშავასთან გადავიდნენ კონტრშეტევაზე, ამიტომაც კონსტანტინე როკოსოვსკი იძულებული შეიქნა და გასცა ბრძანება (ვარშავის ამბოხებამდე რამდენიმე საათით ადრე) მე-2 სატანკო დივიზიით ქალაქზე შეტევის მიტანის შესახებ და შემდეგ თავდაცვაზე გადასვლა. თავის მხრივ სტალინმა უყურადღებოდ დასტოვა ჟუკოვ-როკოსოვსკის გეგმა, რომელიც ითვალისწინებდა გადაჯგუფებების შემდეგ ისევ შეტევაზე გადასვლას, ხოლო უ. ჩერჩილის "ლონდონის მთავრობისადმი" მხარდამჭერი სიტყვის შემდეგ შეუძლებელი გახადა გამოეყენებინათ საბჭოთა აეროდრომები მეამბოხებზე დასახმარებლად. გერმანელებმა სისატიკით ჩაახშეშ ამბოხება, ქალაქი და მისი მოსახლეობა 70 % იქნა განადგურებული. წითელი არმიის შეტევა განახლდა 1945 წლის 12 იანვარს; 17 იანვარს ვარშავა განთავისუფლებულ იქნა წითელი არმიის მიერ, ხოლო თებერვლის დასაწყისში პოლონეთი თითქმის მთლიანად იყო განთავისუფლებული გერმანელებისაგან. პოლონეთის მუშათა პარტია საბოლოოდ განმტკიცდა ხელისუფლებაში, მიუხედავად იმისა რომ საჭირო გახდა გაეტეხათ ძალიან ძლიერი მეამბოხეთა ჯგუფების წინააღმდეგობა, რომლებიც ძირითადად შედგებოდა კრაიოვის ყოფილი ჯარისკაცებისა და ოფიცრებისაგან, რომელმაც პარტიზანული ომის ხასიათი მიიღო. ომის პერიოდში პოლონეთის ტერიტორიაზე ხდებოდა ებრაელი მოსახლეობის განადგურება გერმანელებისა და პოლონური ნაციონალისტური იატაკქვეშეთის მონაწილეების მიერ. ბოლო დიდი ებრაელების დარბევა მოხდა 1946 წელს კალცეში მასში მონაწილეობდნენ პოლონელი პოლიციელები და სამხედროები. ხოლოკოსტმა და ანტისემიტურმა ატმოსფერომ გამოიწვია ემიგრაციის ახალი ტალღა პოლონეთიდან.
ბერლინის კონფერენციის გადაწყვეტლებით პოლონეთის დასავლეთი საზღვარი დადგინდა მდინარეებზე ოდრა (ოდერი) და ნისა-ლუჟიცაზე (ნეისე), პოლონეთმა მიიღო აღმოსავლეთ პრუსიის ორი მესამედი. ომის შემდეგ საბჭოთა კავშირ-პოლონეთის დემარკაციის დროს პოლონეთის საზღვრებში გადავიდა ბელოსტოკის ოლქი (ბსსრ) და ქალაქი პერემიშლი (უსსრ). პოლონეთმა დაუბრუნა ჩეხოსლოვაკიას ტეშინის ოლქი, რომელიც 1938 წელს იქნა წართმეული.
ებრაელების განადგურებამ, ომის შემდგომ გერმანელების გასახლებამ შემოერთებული გერმანული მიწებიდან, ასევე საბჭოთა კავშირთან ახალი საზღვრების დადგენამ და მასთან მოსახლეობის გაცვლამ პოლონეთი პრაქტიკულად მონოეთნიკური ქვეყანა გახადა.
პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკა (1944-1989)
მოკავშირეები მიხვდნენ რომ პოლონეთში «ლონდონის» დევნილებაში არსებული მთავრობის დაბრუნებას ვერ მოახერხებდნენ და ამიტომაც იალტის კონფერენციაზე წავიდნენ კომპრომისზე, რომლის მიხედვითაც იქმნებოდა მთავრობა რომელშიც მონაწილეობდა როგორც «ლონდონის», ასევე «ლიუბლინის» პოლონელები, რომელთაც უნდა ჩაეტარებინათ თავისუფალი არჩევნები. მაგრამ «ეროვნული ერთიანობის დროებითი მთავრობა», რომელიც ფორმირებულ იქნა 1945 წლის ივნისში და აღიარეს მოკავშირეებმა, დე-ფაქტოდ აღმოჩნდა კომუნისტების კონტროლს ქვეშ, და 1947 წლის იანვარში მათ მიერ ჩატარებული არჩევნებით პოახდინეს პოლონეთში არსებული რეჟიმის ლეგიტიმიზაცია, რომელსაც სათავეში ედგა პოლონეთის გაერთიანებული მუშათა პარტია (პგმპ) რომლის ხელმძღვანელი იყო ბოლესლავ ბერუტი. ამ დროს ლონდონში 1990 წლამდე განაგრძობდა არსებობას პოლონეთის "მთავრობა" დევნოლობაში. კრაიოვის არმიის მეომართა ნაწილმა 1945 წელს დაიწყეს ბრძოლა კომუნისტურ რეჟიმთან, რომელიც პოლონეთში ჩამოყალიბდა, და მას ეწეოდა 1945 წლის 7 მაისს ჩამოყალიბებული ორგანიზაცია Delegatura Sił Zbrojnych (DSZ), ხოლო 1945 წლის სექტემბრიდან — იატაკქვეშა ორგანიზაცია Wolność i Niezawisłość (WiN). 1948 წლისათვის სამხედრო ინააღმდეგობა შეწყვეტილ იქნა.
1956 წელს სკკპ-ს ХХ ყრილობის შემდეგ, ბერუტი გადააყენეს, და მისი ადგილი დაიკავა ვლადისლავ გომულკამ, რომელიც ციხიდან ახალი განთავისუფლებული იყო. ამ მოვლენებს თან სდევდა მუშათა გამოსვლები პოზნანში რამაც მოსკოვი იძულებული გახადა სერიოზულად განეხილა პოლონეთში ინტერვენცია. გომულკომ შეძლო სიტუაციის ნორმალიზება, ხოლო ამის შემდეგ მომხდარმა ბუდაპეშტის აჯანყებამ მოსკოვის ყურადღება უნგრეთზე გადაატანინა.
ლიბერალიზაციის ტენდენცია, რომელიც დაკავშირებული იყო გომულკას პირველი ათწლიანი მართველობით დამთავრდა 1968 წელს, სტუდენტური გამოსვლების ჩახშობით და შოვინისტური «ანტისიონისტური» კომპანიის გამოცხადებით, რომლის შედეგად დარჩენილი ებრაელების უმეტესობა იძულებული შეიქნა დაეტოვებინა ქვეყანა. 1970 წლის დეკემბერში, სახალხო მოხმარების საქონელზე ფასების მომატების და შემდეგ ამით გამოწვეული მღელვარებების, გდანსკში, გდინიაში, შჩეცინში გაფიცვების შედეგად, გომულკა გადააყენეს და შეცვალეს ედვარდ გერეკით.
გერეკის მთავრობა აქტიურად იღებდა კრედიტებს როგორც დასავლეთში, ისე საბჭოთა კავშირში, რაც თავიდან ხელს უწყობდა ეკონომიკის აღმასვლას, მაგრამ 1970 წლის შემდეგ კრედიტული ვალდებულებები უმძიმეს ტვირთად გადაიქცა ქვეყნისათვის (1980 წლისათვის ვალმა 20 მილიარდ დოლარს მიაღწია), რამაც პოლონეთი სოციალურ-ეკონომიკურ კრიზისში ჩააგდო. კრიზისის დასაწყისი დაემთხვა კრაკოვის კარდინალის ვოიტოლას რომის პაპად არჩევას (სახელად იოანე პავლე II (ოქტომბერი 1978 წელი), რამაც მკვეთრად გაზარდა დაძაბულობა ქვეყანაში რადგანაც პოლონეთი მეტად კათოლიკური ქვეყანაა და კათოლიკური ეკლესია წარმოადგენდა დიდ ძალას და წინააღმდეგობის ბასტიონს მთავრობისათვის.
თანამედროვე პოლონეთი (III რეჩ პოსპოლიტა) (1989 წლიდან)
გარდაქმნის პოლიტიკამ, რომელსაც ატარებდა მიხაილ გორბაჩოვი, შეასუსტა საბჭოთა კავშირის გავლენა პოლონეთზე, რამაც გამოიწვია ქვეყანაში ცვლილებები. 1988 წლის სექტემბერში მთავრობის წარმომადგენლები ატარებენ პირველ შეხვედრებს ლეხ ვალენსასთან, სადაც მიღწეული იქნა შეთანხმება «მრგვალი მაგიდის» მოწვევის შესახებ მთავრობასა და ოპოზიციას შორის. მრგვალმა მაგიდამ მუშაობა დაიწყო 1989 წლის 6 თებერვალს. 4 აპრილს ის დამთავრდა შეთანხმების ხელმოწერით, რომლის მთავარი პუნქტია იყო: თავისუფალი არჩევნების ჩატარება, პოლონეთის პრეზიდენტის პოსტის და სეიმის ზედა პალატის (სენატის) შემოღება. არჩევნებში რომელიც 4ივნისს ჩატარდა, «სოლიდარობამ» მიიღო სენატში - 99 %, სეიმში ადგილების 35 %, რის შემდეგ ფორმირებული იქნა მთავრობა, რომელსაც ხელმძღვანელობდა პრემიერი თადეუშ მაზოვეცკი, ვიცე-პრემიერი და ფინანსთა მინისტრი ლეშეკ ბალცეროვიჩი, მათ დაიწყეს საბაზრო და დემოკრატიული რეფორმების ჩატარება: ფასების ლიბერალიზაცია და სახელმწიფო ქონების პრივატიზაცია. ქვეყნის პრეზიდენტი გახდა იარუზელსკი.
1990—1995 წლები — ლეხ ვალენსას ეპოქა. პოლონელი კომუნისტები იღებენ სოციალ- დემოკრატების სახელს. 1993 წლის არჩევნების შემდეგ შეიქმნა კოალიციური მთავრობა რომელშიც შედიოდნან დემოკრატიულ ძალთა კავშირი, პოლონეთის გლეხთა პარტია და სხვა. 1992 წლიდან დაწყებული მკვეთრად მოიმატა ეკონომიკურმა მაჩვენებლებმა, შეიქმნა ძირითადი საბაზრო ინსტიტუტები.
1995—2005 წლები — ალექსანდრე კვასნევსკის ეპოქა. 1999 წელს პოლონეთი შევიდა სამხედრო ბლოკ ნატოში და მხარი დაუჭირა იუგოსლავიის დაბომბვას (1999 წელი), ბლოკის ინტერვენციას ავღანეთში (2001) და ერაყში (2003). 2004 წელს პოლონეთი შევიდა ევროკავშირში.
2005—2010 წლები — პოლონეთის პრეზიდენტი ლეხ კაჩინსკი (დაიღუპა 2010), პრემიერ-მინისტრი 2007 წლის ნოემბრიდან — დონალდ ტუსკი. 2010 წლის აპრილში ავიაკატასტროფაში დაიღუპა პრეზიდენტი ლეხ კაჩინსკი და პოლონეთის პოლიტიკური და სამხედრო ელიტის ნაწილი. პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი გახდა სეიმის მარშალი (პოლონეთის პარლამენტის ქვედა პალატის თავმჯდომარე) ბრონისლავ კომოროვსკი. 2010 წლის ივლისში ბრონისლავ კომოროვსკი არჩეულ იქნა პოლონეთის პრეზიდენტად.
სქოლიო
*
Take Me Home (ფილ კოლინზის სიმღერა)
„Take Me Home“ — ინგლისელი მომღერალ და სიმღერების ავტორ ფილ კოლინზის სიმღერა და უკანასკნელი სინგლი ალბომიდან No Jacket Required. სიმღერაში აგრეთვე მღერიან პიტერ გებრიელი და სტინგი.
სინგლი მოხვდა ბრიტანული ჩარტის მე-19 პოზიციაზე.
სქოლიო
კატეგორია:1985 წლის სინგლები კატეგორია:ფილ კოლინზის სიმღერები
ელისაბედ დომიტიენი
ელისაბედ დომიტიენი (Elisabeth Domitien; დ.1925, საფრანგეთის ეკვატორული აფრიკა — გ. 26 აპრილი, 2005) — ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკის პოლიტიკური მოღვაწე. ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრი 1975-1976 წწ. იგი იყო აფრიკაში პირველი და მსოფლიოში მეოთხე ქალი პრემიერ-მინისტრი.
პოლიტიკური კარიერა დაიწყო პარტიიდან მოძრაობა შავი აფრიკის სოციალური ევოლუციისათვის. 1972 წელს გახდა აღნიშნული პარტიის ვიცე-პრეზიდენტი. 1975 წელს ჟან ბედელ ბოკასამ დანიშნა პრემიერ-მინისტრად. მათ შორის ურთიერთობა დაიძაბა მას შემდეგ რაც ბოკასამ განიზრახა რესპუბლიკა გამოეცხადებინა მონარქიად, ხოლო საკუთარი თავი - იმპერატორად. დომიტიენმა საჯაროდ განაცხადა აღნიშნული უთანხმოების შესახებ, რის შემდეგაც მისი მთავრობა დაიშალა.
ბოკასას რეჟიმის დამხობისთანავე დააპატიმრეს, ციხეში ყოფნისას უარი განაცხადა ოდესმე პოლიტიკურ ცხოვრებაში ჩარევაზე, მაგრამ სიცოცხლის ბოლომდე მაინც რჩებოდა ცენტრალური აფრიკის გავლენიან ფიგურად.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრები კატეგორია:დაბადებული 1925 კატეგორია:გარდაცვლილი 26 აპრილი კატეგორია:გარდაცვლილი 2005 კატეგორია:ქალი პრემიერ-მინისტრები
ზაბელ ესაიანი
ზაბელ ესაიანი (Զապէլ Եսայեան; დ. 4 თებერვალი, 1878 — გ. 1943) — სომეხი რომანისტი, მთარგმნელი და ლიტერატურის პროფესორი.
ბიოგრაფია
ცნობილი სომეხი რომანისტი, მთარგმნელი და ლიტერატურის პროფესორი ზაბელ ესაიანი დაიბადა 1878 წლის 4 თებერვლის ღამეს, როგორც ზაბელ ოჰოვანესიანი, მკრტიჩ ოვანესიანის ქალიშვილი, სტამბულის სილაჰდარის სამეზობლოში, რუსეთ-თურქეთის ომის დროს. სახლი, რომელშიც ის დაიბადა, მოწითალო, ორსართულიანი ხის ნაგებობა იყო. იგი სწავლობდა წმინდა ჯვრის დაწყებით სკოლაში. 1895 წელს გადავიდა პარიზში, სადაც სწავლობდა ლიტერატურასა და ფილოსოფიას სორბონის უნივერსიტეტში, პარიზში, საფრანგეთში. მასზე დიდი გავლენა იქონია ფრანგულმა რომანტიზმა, რაც აისახა კიდეც მის ნაშრომებში. მისი პირველი პროზაული ლექსი ოდა გამოჩნდა არშაკ ჩობანიანის პერიოდულ გამოცემაში, ცაღიკში (ყვავილი). მან განაგრძო მოთხრობების, ლიტერატურული ესეების, სტატიების და თარგმანების გამოქვეყნება (ფრანგულ და სომხურ ენებზე) ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა Mercure de France, L'Humanité, Massis, Anahit და Arevelian Mamoul. პარიზში ყოფნისას ზაბელი დაქორწინდა მხატვარ დიკრან ესაიანზე (1874-1921). მათ ორი შვილი ჰყავდათ, სოფი და ჰრანტი.
მარი ბეილერიანის მსგავსად, ესაიანი სტამბულში დაბრუნდა 1908 წლის ახალგაზრდა თურქების რევოლუციის შემდეგ. 1909 წელს იგი წავიდა კილიკიაში და გამოაქვეყნა სტატიების სერია ადანას ხოცვა -ჟლეტასთან დაკავშირებით. კილიკიის სომეხთა ტრაგიკული ბედი ასევე აღწერილია მის წიგნებში: ნანგრევებს შორის (სტამბული, 1911), ნოველა წყევლა (1911) და მოთხრობები საფიე (1911) და ახალი პატარძალი (1911).
ესაიანი იყო ერთადერთი ქალი იმ სომეხი ინტელექტუალების სიაში, რომლებიც ოსმალეთის ახალგაზრდა თურქეთის მთავრობამ დააპატიმრა. მან შეძლო თავიდან აეცილებინა დაპატიმრება და გაიქცა ბულგარეთში, შემდეგ კი კავკასიაში, სადაც მუშაობდა ლტოლვილებთან ერთად. მარჯვნივ|მინი|206x206პქ| ზაბელ ესაიანი შვილთან ჰრანტთან ერთად მან შუა აღმოსავლეთში გადასახლების შესახებ რამდენიმე ნოველა დაწერა, მათ შორიაა: ნოველები The Last Cup (ბოლო განყოფილება) და My Soul in Exile (1919; ინგლისურად თარგმნილია გ. მ. გოშგარიანის მიერ, 2014 წელს), ნოველებში ის აღწერს, იმ უსამართლობას, რომლის მომსწრეც თავად გახდა. ზაბელი მთელი გულით უჭერდა მხარს საბჭოთა სომხეთს, ხოლო რომანში უკან დახევის ძალები (1923) იგი აღწერს თავისი დროის სოციალურ და პოლიტიკურ პირობებს. იგი ეწვია საბჭოთა სომხეთს 1926 წელს და ცოტა ხნის შემდეგ გამოაქვეყნა თავისი შთაბეჭდილებები გამოცემაში, Prometheus Unchained (1928). 1933 წელს მან გადაწყვიტა შვილებთან ერთად დასახლებულიყო საბჭოთა სომხეთში. 1934 წელს მონაწილეობა მიიღო მოსკოვში, საბჭოთა მწერალთა კავშირის პირველ ყრილობაზე. ის ასწავლიდა ფრანგულ და სომხურ ლიტერატურას ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტში და განაგრძობდა ნოველების წერას. ამ პერიოდში მან დაწერა ნოველა ცეცხლის პერანგი (Կրակე շապիկ, ერევანი, 1934; რუსულად თარგმნილია 1936 წელს) და მისი ავტობიოგრაფიული წიგნი The Gardens of Silihdar (ერევანი, 1935; ინგლისურად თარგმნილია ჯენიფერ მანუკიანის მიერ, 2014 წელს).
დიდი წმენდის დროს იგი მოულოდნელად დაადანაშაულეს „ნაციონალიზმში“ და დააპატიმრეს 1937 წელს. გარდაიცვალა გაურკვეველ ვითარებაში, არსებობს ვარაუდი, რომ იგი დაიხრჩო და გარდაიცვალა გადასახლებაში ყოფნის დროს, შესაძლოა ციმბირში, სადღაც 1943 წელს. ორივე საბჭოთა მოკლე ლიტერატურული ენციკლოპედია (1964) და დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია (1972), ზაბელის გარდაცვალების ადგილს ერევანს მიიჩნევს, ხოლო თარიღს 1937 წელს.
სქოლიო
კატეგორია:პარიზის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები კატეგორია:XX საუკუნის ქალი მწერლები კატეგორია:გარდაცვლილი 1943 კატეგორია:დაბადებული 1878 კატეგორია:სომეხი მწერლები კატეგორია:სომეხი პოეტები
ვალხუნკერა
ვალხუნკერა (Valjunquera, Val Chunquera) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის არაგონის ავტონომიური გაერთიანების ტერუელის პროვინციის მატარანიის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 41,836585 კმ². მოსახლეობა — 338 კაცი (2020 წ.).
Cat Food (სიმღერა)
Cat Food — სიმღერა და სინგლი ჯგუფ King Crimson-ის მეორე სტუდიური ალბომიდან In the Wake of Poseidon. სინგლი გამოიცა 1970 წელს.
სიმღერები
კატეგორია:King Crimson-ის სიმღერები კატეგორია:1970 წლის სიმღერები
აცტეკების იმპერიის დაპყრობა
იუკატანის აღმოჩენა
კუბის გუბერნატორმა, დიეგო ველასკეს დე კუელარმა, რომელიც ახალ სამყაროში (ამერიკაში) ქრისტეფორე კოლუმბთან ერთად 1493 წელს ჩამოვიდა, 1519 წელს შეკრიბა ფლოტი მექსიკის დასაპყრობად და ექსპედიციას სათავეში ჩაუყენა ერნან კორტესი (1485 - 2 დეკემბერი, 1547), ადამიანი, რომელიც დიდი პატივისცემით სარგებლობდა ჯარისკაცებს შორის.
კოსუმელის დაპყრობა
thumb|კორტესი და მალინჩი (მალინალი) მუნტესუმასთან ტენოჩტიტლანში, [[1519 წლის 8 ნოემბერი.]] 1519 წლის 10 თებერვალს ანტონიო ალამინოსი „ოქროს ქვეყნისკენ“ გაუძღვა კორტესის ცხრა ხომალდს 600 ჯარისკაცთან ერთად. კუნძულ კოსუმელზე, სადაც იყო მაიას ხალხის ტაძარი, კორტესის ბრძანებით ყველა წარმართული კერპი განადგურდა, ტაძარი კი ქრისტიანულად გადაკეთდა. მაიამ პრაქტიკულად ეგრევე მიიღო ქრისტიანობა (ჯვარს იუკატანის ინდიელები პატივს სცემდნენ, ქრისტეს დაბადებამდე დიდი ხნით ადრე). ინდიელებთან პირველი შეტაკება გაიმართა ტაბასკოში, სამხრეთ სანაპიროზე. ადგილობრივი მოსახლეობის წინააღმდეგობის დაძლევის შემდეგ, კორტესმა სამი დანაყოფი გაგზავნა ქვეყნის შიგნით. როდესაც მსხვილ საბრძოლო ძალებს შეხვდნენ, დიდი დანაკარგებით უკან დაიხიეს. ინდიელები დიდი სიმამაცით იბრძოდნენ და იარაღებისა და ცხენებისაც კი არ ეშინოდათ. მაშინ კორტესმა კავალერიით უკნიდან შეუტია.
ტაბასკოდან ფლოტილია კ. სან-ხუან-დე-ულუამდე გავიდა. 21 აპრილს ესპანელები სანაპიროზე ჩამოვიდნენ და დააარსეს ქალაქი ვერაკრუსი, რათა ზურგი დაეცვათ. ესპანელებს მექსიკელებისადმი დიდი უპირატესობა ჰქონდათ: ცეცხლსასროლი იარაღი, რკინის აბჯარი, საბრძოლო ცხენები. აცტეკების მმართველობა რაიონში სუსტი იყო, მათ მიერ დაპყრობილი ხალხები ეძებდნენ დამპყრობლებისგან გათავისუფლების გზას. კორტესმა ისინი თავის მხარეს გადაიბირა შეპირებებით, მოსყიდვითა და მუქარით. ამგვარად, კორტესის გზამკვლევი ერთ-ერთი დამორჩილებული ტომის ბელადის ქალიშვილი, მალინჩი, იყო.
ტენოჩტიტლანი
აცტეკებს ჰქონდათ მითი თეთრ, ზღვიდან მოსულ წვერიან ღმერთზე, კეცალკოატლზე. ზოგიერთი აცტეკელი მღვდელი, მათთან ერთად კი მთელი ერი, თვლიდა, რომ კორტესი, თეთრკანიანი წვერიანი ადამიანი, ჯავშნით აღჭურვილი და უცნაური მხედრების წინამძღოლი (ადამიანი და ცხენი ადგილობრივების აღქმაში ერთი მთლიანი იყო), — ეს იყო კეცალკოატლი, რომელიც ციდან ჩამოვიდა. მაგრამ იმპერატორი მონტესუმა II სხვაგვარად თვლიდა. მოგვებმა იწინასწარმეტყველეს მისი იმპერიის დაცემა და მას სწამდა, რომ წინასწარმეტყველებამ ახდენა დაიწყო.
მონტესუმა, აცტეკების უზენაესი წინამძღოლი, ცდილობდა ესპანელების მოსყიდვას, რათა მათ უარი ეთქვათ მის დედაქალაქზე თავდასხმაზე. მაგრამ რაც მეტ ოქროსა და ძვირფასეულობას ჩუქნიდა მონტესუმა ესპანელებს, მით უფრო მეტად ილტვოდნენ ისინი ტენოჩტიტლანის აღებისკენ. მონტესუმა არადამაჯერებლად მოქმედებდა და გადაწყვიტა კონკისტადორები დედაქალაქში შემოეშვა. მონტესუმას სახელით კორტესი მართავდა ქვეყანას. მან აიძულა აცტეკების წინამძღოლებს ესპანეთის მეფისთვის ერთგულების ფიცი მიეცათ, შემდეგ კი მოითხოვა ხარკის გადახდა ოქროთი. ესპანელებმა აღმოაჩინეს მონტესუმას განძი, რომელიც იმდენად დიდი იყო, რომ მას სამი დღის განმავლობაში ათვალიერებდნენ. ნადავლის გაყოფის შემდეგ კორტესმა მიიღო განძის დიდი ნაწილი.
ამავდროულად ველასკესმა ვერაკრუსში გაგზავნა ნარვაესი 18 ხომალდთან ერთად, რათა დაეჭირათ, „ცოცხლები ან მკვდრები“, კორტესი და მისი ჯარისკაცები. თუმცა ბრძოლაში თვალდაკარგული ნარვაესი ტყვედ აიყვანეს. კორტესის მიერ მოსყიდული ნარვაესის ოფიცრები და ჯარისკაცები დანებდნენ. სანამ კორტესი ტენოჩტიტლანიდან შორს იყო, ქალაქში მნიშვნელოვანი მოვლენები მოხდა.
ტენოჩტიტლანში მორიგი ადამიანების მსხვერპლთშეწირვებით სავსე რელიგიური დღესასწაულის ჩატარებისთვის ემზადებოდნენ. პედრო დე ალვარადო, რომელიც კორტესის ნაცვლად დარჩა ესპანური რაზმის სათავეში, რომელიც ას ადამიანს ითვლიდა, შეეცადა ხელი შეეშალა ადამიანებთა მსხვერპლთშეწირვისთვის. მაგრამ ქალაქში თავმოყრილი იყო ასი ათასამდე მეომარი, ამიტომაც ალვარადოს მოუწია არათანაბარი ბრძოლის დაწყება. მან ტაძარში ერთი კვირა გაძლო და კორტესის დაბრუნებას დაელოდა.
კორტესი დაბრუნდა არა მხოლოდ თავის, არამედ პანფილო დე ნარვაესის მებრძოლებთან ერთადაც. მას ჰყავდა, დაახლოებით, 1300 ქვეითი და 97 მხედარი, ასევე 80 მეარბალეტე. ქალაქის ცენტრში ყოფნით ესპანელები პრაქტიკულად ასი ათასიანი ჯარის ალყაში იყვნენ. კორტესმა გადაწყვიტა ქალაქის ღამით დატოვება. ხიდები დამბებზე დაშლილი იყო აცტეკების მიერ, მაგრამ ესპანელებმა ისინი აღადგინეს ადგილობრივი მასალის მეშვეობით და ღამით ესპანელებმა დატოვეს ტენოჩტიტლანი. ავანგარდს მეთაურობდა გონსალო დე სანდოვალი, ცენტრს — ერნან კორტესი, ხოლო არიერგარდს — პედრო დე ალვარადო.
მაგრამ ერთ-ერთმა დამკვირვებელმა შენიშნა, რომ ესპანელები უკან იხევდნენ და განგაში ატეხა. გემებზე მებრძოლების უზარმაზარმა მასამ შეუტია ესპანელებს. 1500 მებრძოლიდან 800 დაიღუპა. ამ ღამეს იმ დღიდან ესპანელებმა მწუხარების ღამე უწოდეს.
კორტესის რაზმმა ადამიანებთან ერთად ბევრი ცხენიც დაკარგა (დარჩა 26 დაჭრილი ცხენი). რაზმს აღარ ჰქონდა აღარც იარაღი და აღარც დენთი. თითქმის ყველა ჯარისკაცი დაჭრილი იყო. მოკავშირე ინდიელები ამის შემხედვარე დაიმალნენ თავიანთ დასახლებებში და ელოდნენ მოვლენების განვითარებას.
აცტეკების უზარმაზარი ჯარი — დაახლოებით 100 000 ადამიანი — ელოდებოდა ესპანელებს ოტუმბას დასახლების მახლობლად.
ესპანელების მცირე რაზმის ამ უზარმაზარ ჯართან შეტაკება შედგა. კორტესმა ამ ბრძოლაში მოკლა აცტეკების მთავარსარდალი — სიუაკი. ორი ათეული მხედრის მოხერხებული მოქმედებების წყალობით ესპანელებმა ეს ბრძოლა მოიგეს. ეს ბრძოლა, დემორალიზებულ მოკავშირე ინდიელებს სასწაულად ეჩვენათ და ისინი კვლავ შეუერთდნენ კორტესის ჯარს.
ესპანელები ტლაჰკალტეკებმა მიიღეს. ისინი ტლასკალაში 22 დღის განმავლობაში ისვენებდნენ და ძალებს იკრებდნენ.
კორტესმა არ დატოვა ფიქრები ტენოჩტიტლანის აღებასთან დაკავშირებით. ის ადგენდა აცტეკების ძირითადი ძალების განადგურების გეგმას, ამგვარად კი, მათი იმპერიის დამხობას. მდინარეზე აგებული ქალაქი, მისი გეგმით, უნდა აეღოთ ფლოტის მეშვეობით. მან გადაწყვიტა 12 ბრიგანტინის აშენება და მათი იარაღით აღჭურვა. დაეშალათ ხომალდები და ინდიური მტვირთველების დახმარებით გადაეტანათ ქვეყნის შიგნით, ხოლო ტენოჩტიტლანის გარშემო მდინარეებში კვლავ აეგოთ. ტლაჰკალტეკების წინამძღოლმა ესპანელებს საჭირო რაოდენობის მტვირთავები მისცა, რადგანაც უნდოდა ტენოჩტიტლანის დაცემის ნახვა. ის მზად იყო 10 ათასი მტვირთავი მიეცა, მაგრამ მხოლოდ 8 ათასი დასჭირდათ.
ხომალდები ააგეს, დაშალეს, გადაიტანეს (13 ბრიტანტინი) და ხელახლა ააგეს ტენოჩტიტლანში. უძველესი წინასწარმეტყველება ხდებოდა. დაიწყო ტენოჩტიტლანის ბლოკადა.
ტენოჩტიტლანის დაცემა
ქალაქი მთლიანი ალყის შემდეგ, სამ დამბაზე გავლით უნდა დაეპყროთ.
ხიდები დამბებზე დაშლილი იყო, ისინი დამატებით კიდევ რამდენიმე ადგილას გაანადგურეს. მოიერიშეებს ისრებისა და შუბების სეტყვის ქვეშ უწევდათ დამბების აღდგენა და მოკავშირე ინდიელებთან ერთად ქალაქში შეჭრა.
შეტევა დაიწყო 1521 წლის 13 მაისს.
სამ საიერიშო მწკრივს მეთაურობდნენ — პედრო დე ალვარადო, გონსალო დე სანდოვალი და კრისტობალ დე ოლიდა. ერნან კორტესი ახორციელებდა საერთო ხელმძღვანელობას.
აცტეკები მარჯვედ ეწინააღმდეგებოდნენ ფლოტს. ისინი ღამ-ღამობით ნავებზე, დამბების გასწვრივ, პატრულირებდნენ და ამაგრებდნენ ხიმინჯებს (რომლებიც წყლით იყო დაფარული). მალევე ერთ-ერთი 13 ბრიგანტინიდან ხიმინჯს შეეჩეხა. ბრიგანტინი ესპანელებმა დაშალეს, იარაღები კი სხვა ხომალდებზე გადაიტანეს. ამ დღიდან სამ დამბაზე 4-4 ბრიგანტინი იყო გამაგრებული, რომლებიც იძულებულნი იყვნენ გარკვეული მანძილი დაეცვათ ერთმანეთს შორის. ბრძოლები დამბებზე 3 თვე გრძელდებოდა, დღისით და ღამით. ამ ბრძოლების კულმინაცია ესპანელებისთვის ტრაგიკული ეპიზოდი იყო. აცტეკებმა მახეში შეიტყუეს ერთ-ერთი დანაყოფი, რომელიც ბრიგანტინიდან ხმელეთზე ჩამოვიდა და რომელსაც იმ დროს ერნან კორტესი მეთაურობდა. ბრძოლაში დაიღუპა 10-15 რაინდი, ხოლო 50-ზე მეტი ტყვედ ჩავარდა. შემდეგი ათი დღის განმავლობაში დოლების ხმამაღალი ბრახუნის ქვეშ მთავარ პირამიდაზე მიმდინარეობდა ამ ტყვეების ომის ღმერთისადმი, უიცილოპოჩტლისადმი, მსხვერპლთშეწირვა. ტყვეების გულებს კერპებს აჭმევდნენ, მათ თავებს კი ესპანელებს უგდებდნენ. ცრუმორწმუნეობის შიშით მოკავშრე ინდიელებმა დატოვეს ესპანელები. მაგრამ რაინდები მრავალათასიანი აცტეკების შეტევების მოგერიებით აგრძელებდნენ დამბების გამაგრებას.
1521 წლის 13 აგვისტოს გონსალო დე სანდოვალმა და მისმა სკვაირმა, გარსია ოლგუინმა, ტენოჩტიტლანის უკანასკნელი ტლატოანი, კუაუტემოკი, ტყვედ აიყვანეს. ტენოჩტიტლანი დაეცა. აცტეკების იმპერიამ შეწყვიტა არსებობა.
ლიტერატურა
კატეგორია:აცტეკები კატეგორია:კონკისტადორები კატეგორია:მექსიკის დაპყრობა კატეგორია:მაია კატეგორია:კოლუმბამდელი კულტურები
სოლომონ თარხან-მოურავი
სოლომონ ზაალის ძე თარხან-მოურავი (დ. 1762 — გ. 1822) — ქართველი თავადი და პოლიტიკური მოღვაწე. რუსეთის იმპერიის მიერ ქართლ-კახეთის სამეფოს ანექსიის შემდეგ იყო საქართველოს უმაღლესი მმართველობის წევრი (1803 წ.). ცოლად ჰყავდა თინათინ ორბელიანი (დ. 1779), სარდალ დავით ორბელიანის ასული.
კატეგორია:დაბადებული 1762 კატეგორია:გარდაცვლილი 1822 კატეგორია:ქართველი პოლიტიკოსები
სანავარდო
სანავარდო — სოფელი საქართველოში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში, ალაზნის ვაკეზე (კუჭატნის თემი). ზღვის დონიდან 310 მეტრი, ყვარლიდან 7,5 კილომეტრი.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 840 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფლები
სამუმი
thumb|270px|სამუმი უდაბნოში (ნახატი). სამუმი (არაბ. سموم – ხორშაკი, ცხელი ქარი) — მშრალი, ცხელი ქარი ჩრდილოეთ აფრიკის და არაბეთის უდაბნოებში. უმთავრესად დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ მიმართულებისაა, აქვს ძლიერი შკვალის ხასიათი. სამუმის დროს ჰაერის ტემპერატურა (ხშირად) მატულობს 50 °С-მდე, ხოლო სინესტე ვარდება 10 %-მდე.
გადააქვს დიდი რაოდენობით ქვიშა და მტვერი (მტვერ-ქვიშის ქარიშხალი). იგი უმეტესად გაზაფხულსა და ზაფხულში იცის. ანალოგიურ ქარს, რომელიც სვლას საჰარის უდაბნოდან იწყებს და ბობოქრობს ეგვიპტეში, ხამსინი ეწოდება.
სამუმი უფრო დაუბერავს ხოლმე ზაფხულის თვეებში (ივნისი, ივლისი, აგვისტო). თუმცა უფრო ძლიერ ივლისში უბერავს. მდინარეებზე და ტბებზე მისი გავლენა იკარგება. ჩვეულებრივ, სამუმი უბერავს ზედიზედ ორი-სამი დღის განმავლობაში, ხოლო შემდეგ რამდენიმე დღით ჩერდება.
სამუმის პირველი ცნობილი აღწერა ეკუთვნის ჰეროდოტეს („წითელი ქარი“).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:არაბული სიტყვები და ფრაზები კატეგორია:ქარები
ტლალოკი
ტლალოკი — უმნიშვნელოვანესი ღვთაება აცტეკების მითოლოგიაში. წვიმის, ნაყოფიერებისა და წყლის ღმერთი. იგი საკმაოდ მოწყალე ღმერთად ითვლებოდა. მან მისცა ადამიანებს სიცოცხლე და სხვა საარსებო საშუალებანი. მაგრამ ტლალოკი ხალხში შიშსაც იწვევდა, რადგან მას შეეძლო გამოეგზავნა სეტყვა, ჭექა-ქუხილი, წყალდიდობა. ეს ღმერთი ადამიანთა კეთილდღეობისათვის ბავშვების მსხვერპლშეწირვას მოითხოვდა. აცტეკურ იკონოგრაფიაში, როგორც წესი, ტლალოკს დაჭყეტილი თვალებითა და ეშვებით გამოსახავენ.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:აცტეკების ღმერთები
მიწაბოგირა
მიწაბოგირა — სოფელი სამტრედიის მუნიციპალიტეტში, მელაურის თემში, მდებარეობს იმერეთის დაბლობზე. ზღვის დონიდან 35 მეტრი, სამტრედიიდან 7 კილომეტრი. სოფელი შედიოდა მიქელაძეების სათავადოში.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 696 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:სამტრედიის მუნიციპალიტეტის სოფლები
სკრუბერი
მარჯვნივ|მინი|სკრუბერი სკრუბერი — აირთა ნარევიდან მყარი და აირისებრი მინარევების მოსაცილებელი აპარატი; ფართოდ იყენებენ კოქსის პროდუქტების დასაჭერად და მტვრისაგან სამრეწველო აირების გასაწმენდად, დასატენიანებლად და გასაცივებლად, აგრეთვე სხვადასხვა ქიმიურ-ტექნოლოგიურ პროცესში. სკრუბერს სასარგებლო წიაღისეულის გასარეცხ დოლურ მანქანასაც უწოდებენ. სასარგებლო წიაღისეულის გასარეცხად გამოყენებული სკრუბერი ცილინდრული ან კონუსური ფორმის დოლია. მასში ჩასატვირთი მასალა დოლში შნეკის საშუალებით გადაადგილდება და წყლით გაირეცხება. წყლისა და მასალის მიწოდების ხერხის მიხედვით სკრუბერი არის პირდაპირი დინებისა და წინაღდენიანი (მასალა და წყალი მოძრაობს საპირისპოროდ). სკრუბერის სახესხვაობაა ნიჩბიანი წისქვილი, რომლის დოლის შუაში ნიჩბებიანი მბრუნავი ლილვია. სკრუბერის პარამეტრები: სიგრძე 3-10 მეტრი, დიამეტრი 1,5-4 მეტრი, წყლის ხარჯი 3-6 მ³/ტ, რეცხვის ხანგრძლივობა 2-12 წუთი, მწარმოებლურობა 25-დან 200 ტონამდე საათში.
ლიტერატურა
კატეგორია:აირის დაბინძურების კონტროლის სისტემა კატეგორია:ინდუსტრიული პროცესები
Lasioglossum lustricolle
Lasioglossum lustricolle — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1987 წელს.
სქოლიო
lustricolle