cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
თამარ გურჩიანი
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია: ქართველი იურისტები კატეგორია: დაბადებული 27 იანვარი კატეგორია: დაბადებული 1980 კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები კატეგორია:ქართველი ფემინისტები
ბასისტა
ბასისტა (ოფიციალურად ბასისტის მუნიციპალიტეტი; პანგ: Baley na Basista; ტაგ: Bayan ng Basista) ― მეოთხე კლასის მუნიციპალიტეტი პანგასინანის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2015 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 32 959 ადამიანს შეადგენს.
სქოლიო
კატეგორია:პანგასინანის მუნიციპალიტეტები
კარნა (მაჰაბჰარატა)
მინი კარნა - ინდური ეპოსის "მაჰაბჰარატას" მნიშვნელოვანი პერსონაჟი. პანდავების პრინცესა კუნტისვშვილი, ვედური მზის ღმერთის სურიას სულიერი შვილი, პოემის მთავარი პროტაგონისტის - დურიოდჰანას საუკეთესო მეგობარი, თანამედროვე ცნობებით ორი ცოლი და შვიდი შვილი ჰყავდა. ნიჭიერი მეომარი და ორატორი. კურუკშეტრას ომში კაურავების მხარეზე იბრძოდა და პანდავას პრინცთან არჯუნასთან ბრძოლაში დაიღუპა. ითვლება "მაჰაბჰარატას" ტრაგიკულ გმირად, მისმა ისტორიამ სამხრეთ აზიაში უამრავი სასცენო დადგმის, პროზაული და პოტული ნაწარმოებებია შთაგონება გახდა.
ყრმობა
პანდავების პრინცესა კუნტის ერთ-ერთმა ბრძენმა სტუმართომყვაერობისთვის მანტრა აჩუქა, რომლითაც მას შეეძლო ნებისმიერი ღვთაებისთვის შვილის მიცემა ეთზოვა პრინცესა  ცნობისმოყვარეობამ შეიპყრო და მანტრა წაიკითხა, მას გამოეცხადა მზის ღმერთი სურია და შვილი მიანიჭა. გაუთხოვარ კუნტის ოჯახის შერცხვენის შეეშინდა და დიდი მწუხარებით ბავშვი კალათაში მდინარეში გადაუშვა. მეზობელ სამეფოში მას მეეტლეს ოჯახი პოულობს და საკუთარ შვილად ზრდის. შემდგომში მას უმხელენ, რომ ის ნაშვილებია, რაც მის თვითცნობიერებაზე ძლიერად მოქმედებს. ის სამხედრო და ორატორის ხელოვნებას და იოგას სწავლობს, სწავლისას მას ხშირად ჩაგრავენ მდაბიო წარმოშობისთვის, მათ შორის პანდავები, ის ასევე უმეგობრდება დჰურიოდანას.
კარნას, დურიოდჰანას მსგავსად, პანდავები სძულდება, განსაკუთრებით ბჰიმა, რომელმაც საზოგადოდ დაამცირა და არჯუნა, რომელიც მისი თაბასწორი და მთავარი მოწინააღმდეგე იყო საბრძოლო ხელოვნებაში. შემდგომში ის ხშირად ეხმარებოდა დჰურიოდანას პანდავების წინააღმდეგ გეგმების ასრულებაში და სხვადასხცა სიტუაციაში ამცირებს და შეურაცხოფას აყენებს მათ და მათ ცოლს დრაუპადის, ისინი ხშირად პირდებიან ერთმანეთა მოკვლას. თუმცა, კარნა ბევრჯერ აღიარებს, რომ არასწორი იყო და ასე საკუთარი წარსულის გამო იქცევა. კურუკშეტრას ომის დროს კი პანდავების წინააღმდეგ კაურავების მხარეს იბრძვის.
ზრდასრულ ასაკში
ზრდასრულ ასაკში კარნა იგებს სიმართლეს თავისი წარმოშობის შესახებ და ხვდება თავის ბიოლოგიურ დედას. მას სიმართლეს კრიშნა უყვება იმ იმედით, რომ კარნა პანდავებს და კაურავებს შეარიგებს - წარმოშობით ის უფროსი პანდავაა და პანდავების სამეფო ტახტი და ცოლიც ეკუთვნის. კარნა უარზეა - კუნტიმ ის გააჩინა, მაგრამ ის უბრალო წარმოშობის ქალმა გაზარდა. კარნასთვის სიყვარული სისხლზე მნიშვნელოვანია, მათ შორის სიყვარული დურიოდჰანას მიმართ - მან პირობა დადო, რომ დაეხმარებოდა პანდავების დამარცხებაში და არ გაცვლის მას ძალაუფლებაში, ცოლიც და შვილებიც უკვე ჰყავს და დრაუპადი არ სჭირდება. მაშინ კრიშნა კუნტისთან ახვედრებს, მაგრამ კარნა არ აღიარებს დედას, რომელმაც მიატოვა, თუმცა პირობას დევს, ეომ მისი ვაჟებიდან მხოლოდ არჯუნას მოკლავს.
ლიტერატურა
კატეგორია:ინდოეთი კატეგორია:ლიტერატურა კატეგორია:მითოლოგია
გიორგი გამყრელიძე
გიორგი გამყრელიძე (დ. 18 აგვისტო, 1902, ქუთაისი — გ. 6 ივლისი, 1953, თბილისი) — ქართველი ეკონომისტი, სტატისტიკოსი და დემოგრაფი. საქართველოს სახელმწიფო სტატისტიკის ერთ-ერთი ორგანიზატორი. 1920–1924 წლებში სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტის ეკონომიკურ განყოფილებაზე. 1926–1938 წლებში მუშაობდა თბილისის სხვადასხვა უმაღლეს სასწავლებელში და საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნულ აკადემიაში. 1938–1953 ხელმძღვანელობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სახელმწიფო სამეურნეო აღრიცხვის კათედრას.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი ეკონომისტები კატეგორია:დაბადებული 18 აგვისტო კატეგორია:დაბადებული 1902 კატეგორია:გარდაცვლილი 6 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1953
გიორგი გამყრელიძე (მრავალმნიშვნელოვანი)
საკუთარი სახელი გიორგი გამყრელიძე შეიძლება აღნიშნავდეს:
ბიფობია
ბიფობია აღნიშნავს ირაციონალურ შიშსა და სიძულვილს ბისექსუალი ადამიანებისადმი, რომელიც ხშირად არის დაკავშირებული ისეთ სტერეოტიპებთან, როგორიც არის ურთიერთობებში ორგულობა/მოღალატეობა, მოუწესრიგებელი სექსუალური ცხოვრება და სექსუალური გზით გადამდები დაავადებების გავრცელება.
ეტიმოლოგია
ტერმინი წარმოსდგება bi-რაც ნიშნავს ორს და φόβος, phóbos - შიში - მიხედვით. ტრანსფობიასთან ერთად, ჰომოფობია და ბიფობია იმ ტერმინებს წარმოადგენს, რომლებიც გამოიყენება ლგბტ საზოგადოების მიმართ დისკრიმინაციისა და აგრესიის გამოსახატავად.
ლიტერატურა
↑ შესავალი ლგბტ ფსიქოლოგიაში[რედ.: შორენა გაბუნია, ირაკლი ვაჭარაძე; არასამთავრობო ორგანიზაცია „იდენტობა“]
კატეგორია:ლგბტ ტერმინები კატეგორია:სექსუალური ორიენტაცია კატეგორია:ფობიები
ბუჭუნა მოშიაშვილი
ბუჭუნა მოშიაშვილი (בוצ'ונה מושיאשווילי; დ. 21 იანვარი, 1951 — გ. 14 აგვისტო, 2015) — ქართველი ებრაელი კომპოზიტორი და მომღერალი.
ანზორ (ბუჭუნა) მოშიაშვილი დაიბადა 1951 წლის 21 იანვარს ვანში, ტრადიციულ ებრაულ ოჯახში და იქვე ეზიარა მუსიკის სიყვარულს. 1966 წელს, ასევე ქართველი ებრაელის, მიშა თეთროქალაშვილის ხელმძღვანელობით შეიქმნა ვანის სამუსიკო სკოლასთან არსებული ანსამბლი „საჩინო“, რომელიც ადგილობრივი შემსრულებლებით დაკომპლექტდა. 1974 წელს ანსამბლის წევრი გახდა ბუჭუნა მოშიაშვილი, ის ანსამბლში 10 წელი მოღვაწეობდა, ეს პერიოდი ანსამბლის ერთგვარი ოქროს ხანა იყო, ჰქონდათ კონცერტები, როგორც საქართველოს სხვადასხვა რეგიონებში, ასევე საზღვარგარეთ. მათ მიერ შესრულებული სიმღერებიდან აღსანიშნავია „საჩინო“ და „ფიროსმანი“.
ანსამბლ საჩინოს პარალელურად მუსიკალური დუეტის სახით მოღვაწეობდნენ ბუჭუნა და ასევე საჩინოს მუსიკოსი თამაზ ნემსაძე, დუეტი ასრულებდა, როგორც უკვე ცნობილ ქალაქური ჟანრის სიმღერებს, ასევე ახალ სიმღერებსაც, რომლესაც დუეტისთვის თავად ბუჭუნა და ბორის შხიანი ქმნიდნენ.
2015 წლის 14 აგვისტოს ისრაელში, ქალაქ აშდოდში, საკუთარ სახლთან სეირნობისას, ბუჭუნა მოშიაშვილი ტრაგიკულად, თავის არეში მიღებული ტრავმით გარდაიცვალა.
სქოლიო
კატეგორია:ქართველი ებრაელები კატეგორია:ქართველი მომღერლები კატეგორია:ქართველი კომპოზიტორები კატეგორია:ებრაელი მომღერლები კატეგორია:ებრაელი კომპოზიტორები კატეგორია:დაბადებული 21 იანვარი კატეგორია:დაბადებული 1951 კატეგორია:გარდაცვლილი 14 აგვისტო კატეგორია:გარდაცვლილი 2015 კატეგორია:ვანში დაბადებულები
ჰალაბჯა
ჰალაბჯა (حلبجة‎, هەڵەبجە) — ქალაქი ჩრდილო-აღმოსავლეთ ერაყში. მდებარეობს ქურთისტანში და შედის სულეიმანიის მუჰაფაზის შემადგენლობაში. რახან ქალაქი ქურთისტანშია, მისი მოსახლეობის უდიდეს ნაწილს ქურთები წარმოადგენენ. ჰალაბჯა მდებარეობს ირან-ერაყის საზღვარზე და არის 721 მეტრზე ზღვის დონიდან. ქალაქს აქვს მერია და მისი მერი არის აბდულა ნავროლი.
ჰალაბჯის ფართობი 1 599 კმ²-ია. ქალაქის მოსახლეობა 2013 წლის მონაცემებით, 117 000 ადამიანს შეადგენდა. ჰალაბჯა პირველად ძვ. წ. 1650 წელს გვხვდება.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ერაყის ქალაქები
მეორეხარისხოვანი ადგილები ბელერიანდში
აქ წარმოდგენილია ჯ.რ.რ. ტოლკინის ლეგენდარიუმში, ბელერიანდში, პირველ ეპოქაში არსებული ადგილები.
ა
მშრალი მიწების სახელწოდება, სადაც დორიათის საზღვართან აროსი სირიონს უერთდებოდა.
ლურჯი ფერის მთის ტბა, მდებარე დორთონიონში, ლადროსიდან სამხრეთ-დასავლეთით. ამბობენ, რომ მას მელიანი იცავდა. აქ იმალებოდა ბარაჰირის ხალხი, დაგორ ბრაგოლახის შემდეგ, სანამ მათ გორლიმმა უღალატებდა. Aeglos ნიშნავს ყინულის ლოლუას ან თოვლიან წვეტს. ელემენტი aeg - წვეტი მომდინარეობს ayak-იდან - წვეტიანი. ელემენტი los - თოვლი. Aeglos-ს ასევე წარმოთქვამდნენ, როგორც Aiglos-ს.
ბელერიანდში აგრეთვე არსებობდა ბუჩქების ნაირსახეობა, რომელზეც იზრდებოდა თეთრი ყვავილები. ამ მცენარესაც აეგლოსი ერქვა, რაც ითარგმნებოდა, როგორც თოვლის ეკალი.
ე
იგივე ნენუიალი — შუახმელეთის ტბა.
ევენდიმი შუახმელეთის ჩრდილოეთით მდებარეობდა. ელფები მას ნენუიალს უწოდებდნენ. არნორის უძველესი სატახტო ქალაქი, ანუმინასი მისი სამხრეთ ნაპირებზე აშენდა.
დინება, რომელიც ერედ ვეთრინთან მდებარე ტბას უერთდებოდა. პირველ ეპოქაში ეს ადგილი გაანადგურა დრაკონმა გლაურუნგმა.
ლ
ნევრასტის აღმოსავლეთით არსებული გუბურები, ლერწმის ბუჩქებით. აქ წყალი ერთ დინებად ერთდებოდა. აქ სახლობდნენ ჭაობის ფრინველები და სწორედ ამიტომ ადგილს ელფურად ეწოდა „ფრინველთა ტბა“ ("გუბურა, ტბა") + aew ("ფრინველი") + en (ზედსართავი სუფიქსი).
მ
''იხ. ტაურ-იმ-დუინათი''
ნ
ბნელი და უძველესი ტყე მდინარე კელონის ნაპირთან, აღმოსავლეთ ბელერიანდში. სწორედ იქ თინგოლმა პირველად იხილა მელიანი. წლების შემდეგ ამ ტყეში დასახლდა ეოლი, ბნელი ელფი.
ოვალური ტბა, რომელიც მდინარე ანდუინზე (დაახლოებით შუა გზაში) მდებარეობდა, არგონათების შემდეგ.
ერთი-ერთი ჯუჯების ორი ქალაქიდან ლურჯ მთებში, ნოგროდის ჯუჯების მხარე.
მდებარეობდა მთების ჩრდილოეთ ცენტრალურ ნაწილში, მთა დოლმედის მახლობლად, სადაც ბელერიანდის გზა უერთდებოდა ერიადორისას. ქალაქი აგრეთვე იცავდა მთების ერთადერთ უღელტეხილს. ნოგროდში ცხოვრობდნენ დიდი მჭედლები გამილ ზირაკი და ტელხარი.
ჰ
მთა რერირთან მდებარე ცივი ტბა. ეს იყო ბელერიანდის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარე ღრმა, მთებით მოცული ადგილი. ფეანორის მეოთხე ძე, კარანთირი, აქ ცხოვრობდა, მაგრამ დაგორ ბრაგოლახის დროს მდინარის წყლები აიმღვრა და ადგილი განადგურდა.
ცივი რეგიონი აღმოსავლეთი ბელერიანდის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა მდინარეების, აროსისა და კელონს შორის, ჰიმრინგის ქვემოთ. ჩრდილოეთით უკავშირდებოდა ლოთლანს აგლონის უღელტეხილით.
ანგბანდის ალყისას ჰიმლადს იკავებდნენ კელეგორმი და კურუფინი, რომლებიც უღელტეხილს იცავდნენ. თუმცა, ისინი დამარცხდნენ დაგორ ბრაგოლახისას.
Himlad მომდინარეობს სიტყვებისგან him, ცივი და lad, ნათელი.
რუსეთის ფედერაციის საპრეზიდენტო არჩევნები (2018)
რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის მორიგი არჩევნები ფედერაციის საბჭოს დადგენილების თანახმად ჩატარდა 2018 წლის 18 მარტს. რუსეთის ფედერაციის კონსტიტუციის თანახმად, სახელმწიფოს მეთაური აირჩიეს ექვსწლიანი ვადით პირდაპირი, საყოველთაო, თანასწორი და საიდუმლო ხმისმიცემის გზით.
არჩევნებში მონაწილეობის ნებართვა ცენტრალური საარჩევნო კომისიისგან სულ რვა კანდიდატმა მიიღო. ესენი არიან სერგეი ბაბურინი („რუსული საერთო-სახალხო კავშირი“), პავლე გრუდინინი („რუსეთის ფედერაციის კომუნისტური პარტია“), ვლადიმერ ჟირინოვსკი („რუსეთის ლიბერალურ-დემოკრატიული პარტია), ვლადიმერ პუტინი (კანდიდატურა წამოაყენა საინიციატივო ჯგუფმა), ქსენია სობჩაკი („სამოქალაქო ინიციატივა“), მაქსიმ სურაიკინი („რუსეთის კომუნისტები“), ბორის ტიტივი („ზრდის პარტია“), გრიგორი იავლინსკი („იაბლოკო“).
ცენტრალური საარჩევნო კომისიის მონაცემების თანახმად, არჩევნების პირველ ტურშივე გამარჯვება მოიპოვა რუსეთის ფედერაციის მოქმედმა პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა ხმათა 76,69 პროცენტით, რის შედეგადაც ის აირჩა მეორე გადაბმულ ვადაზე (და მეოთხეზე მთლიანობაში, თუ გავითვალისწინებთ მის პირველ ორ ვადასაც 2000-2008 წლებში).
არჩევნების ორგანიზება
არჩევნების ორგანიზაციითა და ჩატარებით დაკავებული იყო რუსეთის ფედერაციის ცენტრალური საარჩევნო კომისია — დამოუკიდებელი კოლეგიალური ფედერალური სახელმწიფო ორგანო, შემდგარი გადამწვყეტი ხმის უფლების მქონე 15 წევრისგან. არჩევნების პერიოდში მოქმედი კომისიის შემადგენლობის ფორმირება მოხდა 2016 წლის მარტში 5 წლის ვადით.
კრიტიკა
2017 წლის 6 დეკემბერს ევროპის საგარეო საქმეთა სამსახურმა განაცხადა, რომ ცენტრალური საარჩევნო კომისიის უარი, კანდიდატად დაერეგისტრირებინა ალექსეი ნავალნი სერიოზული ეჭვის ქვეშ აყენებს რუსეთში პოლიტიკური პლურალიზმის არსებობას და არჩევნების დემოკრატიულობას. სამსახურმა ხაზი გაუსვა იმ ფაქტს, რომ ადამიანის უფლებათა ვეროპის სასამართლომ დაადგინა, რომ ნავალნის უფლება სამართლიან სასამართლო პროცესზე „კიროვლესის“ საქმის შემთხვევაში დაირღვა. ამერიკის შეერთებული შტატების სახელმწიფო დეპარტამენტის წარმომადგენელმაც გამოთქვა თავისი შეწუხება ნავალნისთვის რეგისტრაციაზე უარის თქმის გამო და მოუწოდა რუსეთის ხელისუფლებას სამართლიანი არჩევნები ჩაეტარებინა. საგარეო საქმეთა სამინისტროს პრეს-მდივანმა მარია ზახაროვამ სახელმწიფო დეპარტამენტის რეაქცია სახელმწიფოს შიდა საქმეებში და საარჩევნო პროცესში ჩარევად შეაფასა.
სახელმწიფო დაფინანსება
2018 წლის არჩევნების ჩატარებაზე მთლიანობაში დაიხარჯა 17,69 მილიარდი რუბლი, რაც 1,9 მილიარდი რუბლით მეტია წინა არჩევნებთან შედარებით.
ვიდეოდაკვირვების ორგანიზაციაზე მოცემული თანხიდან დაიხარჯა 2,7 მილიარდი რუბლი.
რუსეთის ფედერაციის კანონების თანახმად, პარტია, რომელიც პრეზიდენტის კანდიდატს წამოაყენებს და რომელიც არანაკლებ ხმათა სამ პროცენტს დააგროვებს, მიიღებს კანდიდატის მიერ მიღებული თითოეული ხმისთვის არანაკლებ 20 რუბლისა.
აგიტაცია
2018 წლის 14 თებერვალს ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ შესთავაზა პირველ არხს შეეჩერებინა ოლივერ სტოუნის დოკუმენტური ფილმის „ინტერვიუ პუტინთან“ ჩვენება. ამავე დროს, ცესკოს თავმჯდომარემ, ელა პამფილოვამ აღნიშნა, რომ ფილმში აგიტაციის კვალი არ არსებობდა. ცესკოს შეთავაზებამდე, პარტია „იაბლოკოს“ ლიდერმა, ემილია სლაბუნოვამ მიმართა ცესკოს ფილმის ჩვენების შეწყვეტის მოთხოვნით. პარტიის აზრით, ფილმის ჩვენება უკანონო წინასაარჩევნო აგიტაცია იყო. პარტიაში აღნიშნეს, რომ ფილმის ჩვენებაში პუტინის წინასაარჩევნო შტაბი ფულს არ იხდიდა, თანაც ჩვენება მიდიოდა აგიტაციის დაწყების ნებართვის თარიღამდე. ქსენია სობჩაკის საიტზეც გამოქვეყნდა ინფორმაცია, რომ მისი ადვოკატები ამზადებდნენ სარჩელს ცენტრალური საარჩევნო კომისიისთვის და აპირებდნენ ფილმის ჩვენების შეწყვეტის მოთხოვნას.
რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის პრეს-მდივანმა დიმიტრი პესკოვმა, სტოუნის ფილმზე საუბრისას, 13 თებერვალს განაცხადა, რომ კრემლს არ აქვს უფლება რამენაირად ჩაერიოს ტელეარხების სარედაქციო პოლიტიკაში და არც აკეთებს ამას. პირველმა არხმა ინტერვიუს ბოლო სერიის ჩვენება გააუქმა.
აღსანიშნავია, რომ პრეზიდენტობის სამი კანდიდატი, ქსენია სობჩაკი, პავლე გრუდინინი და ვლადიმერ ჟირინოვსკი სტუმრად იყვნენ ინტერნეტ-გადაცემაში вДудь, რომელიც ტელეწამყვან იური დუდს მიჰყავს.
შედეგები
რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის არჩევნების შედგა 97,3 ათას საარჩევნო უბანზე რუსეთში და 401 უბანზე საზღგვარგარეთ.
ცენტრალური საარჩევნო კომისიის თანახმად, გამარჯვებული პირველი ტურში გამოვლინდა და ეს იყო მოქმედი პრეზიდენტი ვლადიმერ პუტინი, რომელიც მეორე გადამბულ ვადაზე აირჩიეს (ან მეოთხეზე, თუ გავითვალისწინებთ მის პირველ ორ ვადას 2000-2008 წლებში). პუტინმა მიიღო 56 430 712 ხმა, ან კიდევ არჩევნებზე მისულთა ხმების 76,69%. 2018 წლისთვის, ეს არის მისი საუკეთესო შედეგი. ამომრჩეველთა საერთო რაოდენობიდან, ოფიციალური მონაცემებით, პუტინს მხარი დაუჭირა 51,77%-მა. არჩევნებზე მივიდა 73 629 581 ადამიანი, ან კიდევ, დარეგისტრირებულ ამომრჩეველთა 67,54 პროცენტი.
ვახში
ვახში (Вахш; ) — მდინარე ცენტრალურ აზიაში, ტაჯიკეთში, ამუდარიის მარჯვენა შემადგენელი. საერთო სიგრძე 786 კილომეტრი, აუზის ფართობი 39,1 ათ. კმ². აუზის დიდი ნაწილი პამირ-ალაის მთათა სისტემის ფარგლებშია მოქცეული. სათავე აქვს პამირზე, კორჟენევსკაიას პიკის რაიონში, ზღვის დონიდან 1834 მ სიმაღლეზე.
წარმოიქმნება მდინარეების ყიზილსუსა და მუქსუს შეერთებით და მდინარე ობიხინგოუს (მარცხენა შენაკადი) შესართავამდე სურხობი ეწოდება; შემდეგ სამხრეთ-დასავლეთისაკენ უხვევს და უმეტესად ვიწრო, ღრმა ხეობაში მიედინება. შესართავიდან 170 კილომეტრზე გადის ვახშის ველზე და იტოტება. საზრდოობს მყინვარისა და თოვლის, ნაწილობრივ წვიმის წყლით. წყალდიდობა იცის მაისიდან სექტემბრამდე. მდინარეს იყენებენ სარწყავად. ნაოსნობა ქვემოთშია განვითარებული. ვახშის ნაპირზეა ქალაქები: ნურაქი, სარბანდი და ყურღან-თეფა.
მდინარე ვახშის შესართავში მდებარეობს ტაჯიკეთის ნაკრძალი — ვეფხვის ხევი. ვახშის აუზში ითვლიან 569 მთის ტბას, რომელთა საერთო ფართობია 1737 კმ². ძირითადად ტბები ზღვის დონიდან 2800-3500 მ სიმაღლებზე ვრცელდებიან. მდინარეების ვახშისა და ყიზილუს წყალგამყოფს ვახშის ქედი წარმოადგენს, რომელიც 3141 მ სიმაღლის მწვერვალითაა დაგვირგვინებული. ქედის საერთო სიგრძე 80 კილომეტრია.
საშუალო წლიური ხარჯი 660 მ³/წმ, უდიდესი (ივლისი) 3120 მ³/წმ, უმცირესი (თებერვალი) 130 მ³/წმ. ვარდნა 835 მ. მდინარე ვახშის წყალი, ისევე როგორც შუა აზიის სხვა მდინარეების წყალი დიდი სიმღვრივით გამოირჩევა (4,16 კგ/მ³), თუმცა ნურაქის ჰიდროელექტროსადგურის აშენების შემდეგ, წყალი გამჭვირვალე გახდა, ლურჯი ფერის. მდინარე ვახშზე აშენებულია სათავო, ნურაქის, სანგტუდის 1 და 2 და ბაიპაზიანის ჰიდროელექტროსადგურები. ნურაქის ჰიდროელექტროსადგურის კაშხალი წარმოქმნის ნურაქის წყალსაცავს, რომლის ფართობია 98 კმ², მოცულობა 10,5 კმ³, ხოლო მაქსიმალური სიღრმე 220 მ. 2009 წელს მწყობრში შევიდა სანგტუდის ჰიდროელექტროსადგური-1, ხოლო 2011 წელს სანგტუდის ჰიდროელექტროსადგური-2. მდინარეზე შენდება როგუნის ჰიდროელექტროსადგური.
ვახშის წყლები ფართოდ გამოიყენება სარწყავად, წყალმომარაგებისათვის და ელექტროენერგიის მისაღებად. გამოყოფილია ვახშისა და შუროაბადის არხები. მდინარეს აქვს დიდი ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალი — 251,15 კვტ. სთ. წელიწადში. მდინარე ვახშის ჰიდროლოგიური შესწავლა დაიწყო XX საუკუნის 30-იან წლებში. ვახში სეისმურად აქტიურ ზონაშია მოქცეული. მიწისძვრა ხშირ მეწყერს იწვევს.
ვახში იწყება როგორც ყიზილსუ (ყირგიზულად „წითელი მდინარე“). მუქსუსთან შეერთების შემდეგ, სურხობი ეწოდება (ტაჯიკურად „წითელი მდინარე“). ორივე სახელწოდება წყლის რეალურ ფერს გამოხატავს, განპირობებულს ყიზილსუს ზემოთში არსებული წითელი თიხის წარეცხვით. ობიხინგოუს შეერთების ადგილიდან ვახში ეწოდება.
ჰიდრონიმი მომდინარეობს ძველტაჯიკური ვახშისაგან — „მზარდი“, „მატებადი“ (წყალზე) და აგრეთვე „წყლის ღვთაება“. სახელწოდებაში გამოხატულია უკანასკნელი მნიშვნელობა: როგორც ალ-ბირუნი მიუთითებდა, ვახში — ანგელოზის სახელია, რომელიც წყალში ცხოვრობდა და კერძოდ, მდინარე ჯეიხუნში (ამუდარიაში).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ტაჯიკეთის მდინარეები
სან-ხუან-დე-ხარპას რაიონი
სან-ხუან-დე-ხარპას რაიონი (Distrito de San Juan de Jarpa) — რაიონი პერუში, ხუნინის რეგიონის ჩუპაკის პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 3 646 მეტრზე. 2007 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 3 573 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 28 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 129 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ხუნინის რეგიონის რაიონები კატეგორია:ჩუპაკის პროვინციის რაიონები
ტიბეტის ისტორია
ტიბეტი მდებარეობს ორი უძველესი კულტურის (ინდური კულტურის და ჩინური კულტურის) ცენტრში, მაგრამ მისი გეოგრაფიული მდგომარეობა იმგვარია, რომ პრაქტიკულად იზოლირებულია ორივე მათგანისგან. არანაირი მონაცემი არ არსებობს ტიბეტელთა ცენტრალური ან აღმოსავლურაზიური წარმოშობის შესახებ, თუმცა იმაზე დაყრდნობით, რომ ტიბეტელთა ენა ჩინურ და ბირმულ ენებთან ერთად მიეკუთვნება ჩინურ-ტიბეტური ენების ოჯახს, შესაძლებელია აიგოს ჰიპოთეზა ამ ხალხების ერთობლივი წარმოშობის შესახებ. თუმცა ყველა ისტორიული მტკიცებულება იწყება იმ დროიდან, რომ ტიბეტური კულტურა ჯერ კიდევ მანამდე, მეზობლებისაგან დამოუკიდებლად არსებობდა.
პრეისტორია
ტიბეტის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი უძველესი არტეფაქტები თარიღდება 50 ათასი წლით და ისინი წარმოდგენილია ქვის იარაღებით - წვეტანებით, ცულებით. ნეოლითი თარიღდება ჩვ. წ. აღ. მდე VI ათასწლეულით და წარმოდგენილია კერამიკით, მესაქონლეობისა და მიწათმოქმედების კვალით. ჩოიგუნის კულტურაში უკვე ჩანს ბრინჯაოს ეპოქის კვალი.
ჩანგანის პლატოზე რკინის ეპოქის სათავეებთან აღმოჩენილია უძველესი სიმაგრეები და სამარხები, მაგრამ მათი წარმოშობის შესახებ დამაჯერებელი მტკიცებულებები ჯერ კიდევ არ არსებობს. ტიბეტური ტექსტების თანახმად, თავდაპირველად აქ მდებარეობდა ქვეყანა შანგშუნგი, საიდანაც მომდინარეობს რელიგია ბონი.
ადრეული პერიოდი
VI — VII სს. მიჯნაზე ტიბეტის მეფეთა იარლუნგის სამეფო დინასტიამ თანდათანობით დაიმორჩილა მეზობელი ტომები და დააარსა ტუბოს სამეფო. ამ დინასტიის ეპოქა ლიტერატურაში სუსტად არის გაშუქებული. შესაბამისად, სამეფო დინასტიის ქრონოლოგია კამათს იწვევს მეცნიერთა წრეში.
ტუბოს სამეფოს მმართველებსა და ჩინეთის ტანის დინასტიას შორის შედგა დინასტიური ქორწინება. ამ ქორწინების და, ასევე, ჩინეთისა და ტიბეტის მოსახლეობის არაოფიციალური შიდაპოლიტიკური, სამეურნეო და კულტურული ცვლილებების წყალობით მოხდა ტიბეტის შემდგომი განვითარება. IX ს. მეორე ნახევარში ტუბოს სამეფო განადგურდა. ამ პერიოდს ტიბეტის ისტორიაში ეწოდება ჯერ "გამბოს" პერიოდი და შემდგომ მომდევნო 300 წელიწადი ცნობილია დაყოფის (დაქუცმაცების) პერიოდის სახელწოდებით. დაყოფის პერიოდში მომძლავრდნენ ერთმანეთის მოძულე ადგილობრივი მთავრები, რომელთა შორის დაუსრულებელი მტრობა და ომები მიმდინარეობდა. ჩინურ წყაროებშიც კი ტიბეტის ისტორიის აღნიშნული ეპოქა ძალიან ბუნდოვანია, ცნობილია მხოლოდ სახელით - "ხუთი დინასტიისა და ათი მეფის ეპოქა" და, ასევე, უკანასკნელი სუნის დინასტია. XIII ს. შუა წლებში ტიბეტი მოექცა მონღოლთა იმპერიის დამოკიდებულების ქვეშ. მას შემდეგ, რაც ჩინეთი გამოეყო მონღოლთა იმპერიას, მინის დინასტია წარუმატებლად მოითხოვდა ტიბეტისგან უმაღლესი რელიგიური ლიდერების და სამხარეო ადმინისტრაციის წარმომადგენელთა დანიშვნას.
ლეგენდარული ცნობა ტიბეტის წარმოშობის შესახებ
ზოგიერთი ტიბეტური ისტორიული თხზულების მიხედვით, ტიბეტის ხალხს დასაბამი მისცა ბოდჰისატვა ავალოკიტეშვარამ მაიმუნის სახით, რომელმაც მთის დემონთან საქორწინო კავშირით დაუდო სათავე პირველ ტიბეტელ ხალხს. გადმოცემის თანახმად, ეს ქორწინება მაიმუნსა და მთის დემონს შორის მოხდა იმისთვის, რომ მაიმუნს დაეოკებინა და შეეჩერებინა მთის დემონის სისასტიკე.
ტიბეტის პირველი მეფე ნიატი-ცენპო, გადმოცემის თანახმად, მოვიდა ციდან და ითვლებოდა ღვთაებად. ის მუდმივად ინარჩუნებდა კავშირს ცასთან თოკით და არ მომკვდარა, არამედ თოკის დახმარებით ისევ ცას დაუბრუნდა. მომდევნო ლეგენდარულმა მეფემ, დიგუმ-ცენპომ თავისი ცხენი წააქეზა საბრძოლველად, რომლის დროსაც მისი ციური თოკი გაწყდა და თავად ბრძლაში დაიღუპა. ცასთან კავშირის არარსებობის გამო დიგუმ-ცენპო და ყველა დანარჩენი მომდევნო მეფე უკვე კვდებოდა, როგორც ჩვეულებრივი ადამიანი და ტიბეტელები მათ კრემაციას ახდენდნენ.
ლხატოტორი ნიანცზენის მმართველობის დროს ციდან "ჩამოცვივდა" წმინდა ტექსტები "tsinta ma ni’i gzungs" და "spang bkong phyag rgya ma". ცისფერ ხელნაწერში მითითებულია, რომ შესაძლოა, ეს დაწერილი იყო ბონის მიმდევართათვის, რომლებიც ცას წმინდად მიიჩნევდნენ. სინამდვილეში კი ტექსტები ეკუთვნოდა ბუდხარაკშიტას (ლოსემცო) და თარჯიმან ლიტესეს.
პირველი ცნობები
ისტორიაში ტიბეტის შესახებ პირველი ცნობები გვხვდება კლავდიუს პტოლემაიოსის „გეოგრაფია“ში. შემდეგი ცნობები გვხვდება ჩინურ ტექსტებში. სხვა წყაროებით დამოწმებული პირველი ჩანაწერი არსებობს მეფე ნამრი სონგცენზე, რომელმაც მეშვიდე საუკუნის დასაწყისში ელჩი გაგზავნა ჩინეთში (Beckwith, C. Uni. of Indiana Diss. 1977).
იარლუნგის დინასტია
იარლუნგის დინასტიის შესახებ დეტალური მოვლენები ცნობილია სონგცენ გამპოს მეფობის დასაწყისიდან.
სონგცენ გამპოს მმართველობა (617—650)
ერთ-ერთი გადმოცემით, სონგცენ გამპომ მოითხოვა ჩინელებისაგან - მიეთხოვებინათ მისთვის მეფის ასული, მაგრამ უარი მიიღო. მაშინ მან განახორციელა წარმატებული სამხედრო ოპერაცია ტიბეტიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით ტბა კუკუნორის რაიონში. ჩინეთის იმპერატორი ბოლოს და ბოლოს დათანხმდა ქორწინებას. ქორწინების შემდეგ 640 წლიდან ტიბეტსა და ჩინეთს შორის დამყარდა ხანგრძლივი მშვიდობიანი ურთიერთობა.
663 წელს ტიბეტის არმიამ დაამარცხა სახელმწიფო ტუიუჰუნი ტბა კუკუნორის რაიონში.
სონგცენ გამპოს სიკვდილის შემდეგ ხელისუფლება ფორმალურად გადავიდა მისი შვილიშვილის ხელში, მაგრამ რეალურად ქვეყნის მმართველი გახდა მთავარი მინისტრი, ბუდიზმის გავრცელება კი შეფერხდა.
ტრისონგ დეცენას მმართველობა (755—797)
მეფე ტრისონგ დეცენამ აღადგინა ქვეყანაში ბუდას სწავლება. ამ მიზნისთვის მან ინდოეთიდან მოიწვია ცნობილი გურუები: შანტარაკშიტა და პადმასამბჰავა, რომლებმაც შექმნეს ტიბეტში ბუდისტური სანგხა და ორგანიზება გაუკეთეს სანსკრიტიდან ტიბეტურზე ბუდისტური ტექსტების თარგმნას. ცენტრალურ ტიბეტში დაარსდა სამონასტრო უნივერსიტეტი - სამიე, რომელიც დღემდე წარმოადგენს ბუდიზმის უმნიშვნელოვანეს ცენტრს.
ტრისონგ დეცენის მმართველობის დროს სამიეს მონასტერში მოხდა ცნობილი ორწლიანი დისკუსია ჩინელ მოძღვარ ჰეშანსა და ტანტრული ბუდიზმის მასწავლებელ კამალაშილას შორის. ტრისონგ დეცენმა აღიარა დისკუსიაში კამალაშილას გამარჯვება და მას შემდეგ, ტიბეტში მკაცრად დამყარდა ბუდიზმის ტანტრული მიმართულება.
ტრისონგის მმართველობის დასაწყისში იმპერია იყო დასუსტებული, განაპირა მხარეები მცირდებოდა ან ჯანყდებოდნენ. დასავლეთიდან შემოაღწიეს არაბებმა. 763 წელს ჩინეთის ზეწოლის საპასუხოდ ტრისონგ დეცენამ შეკრიბა 200 ათასიანი არმია და გააგზავნა ჩრდილოეთისაკენ, მაშინდელ დედაქალაქ ჩანანიმდე. ჩინეთის იმპერატორი გაიქცა. 783 წელს შედგა ტიბეტსა და ჩინეთს შორის მშვიდობიანი შეთანხმება, რომლის თანახმად, ტიბეტმა განიმტკიცა უფლება კუკუნორის რაიონში არსებულ მიწებზე.
ტრისონგმა კავშირი შეკრა ნანჩჟაოს მეფე იმობსუნთან. 778 წელს მათ ერთობლივი იერიში მიიტანეს ჩინეთის ტერიტორიაზე სიჩუანის პროვინციაში.
ტრისონგი აწყობდა ლაშქრობებს, ასევე, დასავლეთით და აღწევდა მდინარე ოკსუსამდე. აქ ის შეეჯახა არაბთა ხალიფა ჰარუნ ალ-რაშიდის. ხალიფამ შეძლო შეთანხმება ჩინეთის იმპერატორთან ტიბეტის წინააღმდეგ ალიანსის შეკვრაზე. შედეგად, ტრისონგ დეცენას ექსპედიცია შეჩერებული იქნა. მმართველობის უკანასკნელ წლებში გარდაცვალებამდე ტრისონგ დეცენა დაკავებული იყო ორ ფრონტზე ბრძოლით — დასავლეთით არაბთა წინააღმდეგ, ხოლო ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით ჩინელთა წინააღმდეგ.
რალპაჩანას მმართველობა (815—838)
რალპაჩანა იყო ტრისონგ დეცენას შვილიშვილი. მან მრავალი ხელოვანი, სკულპტორი, მხატვარი მოიწვია ინდოეთიდან, ნეპალიდან, ჩინეთიდან და ქაშმირიდან ბუდისტური ტაძრებისა და მონასტრების ასაშენებლად. მან ქვეყნის მართვის ორგანოებში შეიყვანა სასულიერო პირები, მისცა გადამწყვეტი ხმის უფლება მთავარ მინისტრთან ერთად, სასულიერო პირის სტატუსი გაუთანაბრა უმაღლესი ჩინოვნიკის სტატუსს.
მისი მმართველობის დროს სახელმწიფო აქტიურად უჭერდა მხარს ბუდისტური ტექსტების სანსკრიტიდან ტიბეტურ ენაზე თარგმნას.
822 წელს მოხდა ჩინეთთან სამშვიდობო შეთანხმება, რომელიც ამტკიცებდა დაკავებულ ტერიტორიაზე ტიბეტელების უფლებებს.
რალპაჩანას მმართველობის პერიოდში იმპერია დასუსტდა, ხელისუფლება ჩაერთო რთულ ინტრიგებში, განსაკუთრებით აქტიურობდნენ რელიგია ბონის მომხრეები.
ლანდარმას მმართველობა (838—841)
ხელისუფლების გადატრიალების დროს რალპაჩანა მოკლეს. მეფობა გადავიდა ლანდარმას ხელში, რომელიც ძირითადად ეყრდნობოდა რელიგია ბონის მიმდევრებს და მკაცრად უთვალთვალებდა ბუდისტებს. ბერები და სწავლულები იძულებულნი იყვნენ შორეულ პროვინციებში დამალულიყვნენ ან გაქცეულიყვნენ საზღვრებს გარეთ.
ლანდარმას გარდაცვალების შემდეგ იმპერია დაიშალა მრავალ წვრილ სამეფოდ. ესენია, გუგე, ლადაქი, პულანი და სხვ. ამ მომენტიდან რამდენიმე ასწლეულის განმავლობაში ტიბეტის ისტორიის სრულყოფილი აღწერა აღარ არსებობს.
დაქუცმაცებული ტიბეტი (842—1247)
მეფე ლანდარმის სიკვდილის შემდეგ მის ვაჟებს - მემკვიდრე იუმტენსა და მეორე ვაჟ (ან ძმისწულ) ვიოსუნს შორის ატყდა სამეფო ტახტისათვის ბრძოლა (სავარაუდოდ, 843-905 ან 847-885). დაიწყო სამოქალაქო ომი, რომელიც ქვეყნის გაყოფით დამთავრდა. ვიოსუნი თავისი მომხრეებით აკონტროლებდნენ ლჰასას, იუმტენმა კი დაიყრო იარლუნგი და სათავე დაუდო იქ თავის დინასტიას. 910 წელს იმპერატორთა სამარხები იქნა შეურაცხყოფილი.
ვიოსუნის ვაჟი პელკორცენი აკონტროლებდა ცენტრალური ტიბეტის დიდ ნაწილს. მას ორი ვაჟი ჰყავდა: ტაში ცენცანა და ტიკიმდინა, რომელიც ზოგიერთ ხელნაწერში მოხსენიებულია, როგორც კაიდე ნიგონი. ტიკიმდინი წავიდა ზემო ნგარიზე და იქორწინა ცენტრალური ტიბეტის წარჩინებულის ქალიშვილზე. მათ სათავე დაუდეს დასავლეთ დინასტიას.
842 წელს ტიბეტის იმპერიის განადგურების შემდეგ ძველი ტიბეტური სამეფი გვარის შთამომავალმა ნიმა-გონმა დააარსა ლადაქის დინასტია. ნიმა-გონის მეფობა ვრცელდებოდა თანამედროვე ლადაქის აღმოსავლეთით. მისი უფროსი ვაჟი, კაიდე გახდა ლადაკის მმართველი, ხოლო ორი უმცროსი ვაჟი დასავლეთ ტიბეტის მმართველები, მათ დააარსეს გუგეს და პუ-რანის სამეფოები. მოგვიანებით გუგეს მეფის ვაჟი, სახელად კორ-რე, გახდა ბუდისტი ბერი. მან ქაშმირში გააგზავნა ახალგაზრდა სწავლულები ბუდიზმის კარგად შესასწავლად და ატიშას მოსაწვევად ტიბეტში. ეს მოხდა 1040 წელს, რაც ჩიდარის დასაწყისად იქცა — გვიანი გავრცელება, ტიბეტური ბუდიზმის მეორე ეტაპი. უმცროსი ვაჟი სონ-ე უძღვებოდა სახელმწიფოს ყოველდღიურ საქმეებს. მისი ვაჟები გახდნენ დინასტიის გამგრძელებლები.
842-1247 წწ. ცენტრალურ ტიბეტს პრაქტიკულად ვერ აკონტროლებდა ცენტრალური სამეფო ხელისუფლება, მაგრამ კამში იყო კონცენტრირებული ბუდიზმი. ჯერ კიდევ ლანდარმის მეფობაში ლჰასადან ამდოში მთა დეენგიტზე გაიქცა სამი ბერი. მათი მოწაფე იყო მუზუ სელბარი, რომელიც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც ბრძენი ლაჩენპო გიონპა რაბსელი (832—915 ან 892—975). მან აღადგინა ბუდიზმი ტიბეტის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში და სათავე დაუდო ნიინგმას ცნობილ, სახელოვან სკოლას. გადმოცემის მიხედვით, ვიოსუნის ერთ-ერთმა ვაჟმა, რომელიც ფლობდა მიწებს სამიეს მახლობლად, 10 ახალგაზრდა მოწაფე გაგზავნა ლაჩენპოსთან. მათ შორის იყო ლუმე შერაბ ცულტიმი (950—1015). სწავლის დასრულების შემდეგ ისინი დაბრუნდნენ უ-ცანგში. ახალგაზრდა სწავლულებმა მოახერხეს ატიშას ჩამოსვლის ორგანიზება და 1042 წლის დასაწყისში ბუდიზმის სწავლების გავრცელება ლხო-კხაში (სამხრეთ ტიბეტში). რეგიონში ბუდიზმის სწავლება იყო ძლიერი და 1073 წელს საკიას მონასტერთან შეიქმნა საკიას სკოლა. შემდეგი ორი საუკუნე საკია დომინირებდა პოლიტიკურ, რელიგიურ და კულტურულ ჭრილში. გამოირჩეოდა 1155 წელს დაარსებული კიდევ ერთი მონასტერი ცურპხუ, რომელიც წარმოადგენდა კარმაპის ძირითად ცენტრს.
ჩრდილო- აღმოსავლეთ ტიბეტში (ტიბეტის მიერ დაპყრობილ მიწებზე) წარმოიქმნა თეოკრატიული სახელმწიფო ცონგხა, რომლის დაარსების სათავეებთან დგას ბელადი გუსილო. მისი სახელის მიხედვით სახელმწიფოს გუსილოს სახელმწიფოსაც უწოდებენ.
ბუდიზმის აღდგენა
მეფე ლანდარმის გარდაცვალებისთანავე ტიბეტი დაიშალა რამდენიმე დამოუკიდებელ სამთავროდ. ბუდიზმის დევნა შეწყდა, მაგრამ ამავე დროს რელიგიამ დაკარგა ცენტრალური ხელისუფლების მხარდაჭერა, რადგან ის აღარ არსებობდა. ვიო სუნი და პელ კორცენი აგრძელებდნენ ტაძრებისა და მონასტრების მშენებლობას. მრავალი მორწმუნე საიდუმლოდ იცავდა რელიგიის წესებს.
ბუდიზმის სწავლება გამოცოცხლდა მაშინ, როცა კხამში ჩამოვიდნენ ბერები. ტიბეტელი სწავლული ლამები განსხვავეულად აღწერდნენ ბუდიზმის დაცემის ხანგრძლივობას, საშუალოდ: 901—1009 წწ. მოძღვარმა ლუმე შერაბ ცულტიმმა და სუმპამ პირველებმა დაიწყეს ახალი ტაძრების მშენებლობა, თუმცა წარუმატებლად. მიუხედავად ყველაფრისა, თანდათანობით მაინც დაიწყო ტაძრების მშენებლობის ბუმი. გამრავლდა ბერების რაოდენობა, რომლებიც თავის მხრივ ეწეოდნენ ბუდიზმის გავრცელებას სხვადასხვა ტერიტორიებზე. შეიქმნა სასულიერო საზოგადოებები სხვადასხვა ადგილებში.
ბუდიზმის გვიანი სწავლება. საწყისი ეტაპი
სამი ბერი მარპენ შაკიამუნი იორტოდან, იო გეჩჟუნი ტანჩუნდოდან და ცან რაბსელი გიარანპადან „ვინაისა“ (ბუდისტური ბერული საზოგადოების წესები) და „აბჰიდჰარმას“ (ბუდისტური სწავლება) წიგნებით ხელში ჩავიდა დასავლეთ ტიბეტში. ისინი გარბოდნენ აღმოსავლეთიდან დევნის გამო. მიდიოდნენ მთელი ღამეები. ხანგრძლივი მგზავრობის შემდეგ მიაღწიეს ამდოს (პროვინცია ტიბეტში).
მას მიეცა სახელი ჰევასელი (ლეჩენპო), გაემგზავრა ჩრდილოეთში და მივიდა ჩანინცეს ციხესიმაგრეში (ჩანიჩუნი, გუანჯოუში) სი სიაში, სადაც წარმატებით შეისწავლა „ვინაი“ და კიდევ ბევრი რამ.
მონღოლური იმპერია - იუანი
მონღოლი ყაენების კარზე ცნობილი ტიბეტელი ბუდისტი მოძღვრების მთელი რიგი მოღვაწეობდა. ამან განაპირობა, რომ მონღოლთა დაპყრობების დროს ტიბეტი გადარჩა სრულ განადგურებას. უფრო მეტიც, ტიბეტური ტრადიცია და კულტურა საერთაშორისო მნიშვნელობის გახდა. ის ჯერ გავრცელდა ყველა მონღოლურ (ხალხა-მონღოლებში, ბურიატებში, ოირატ-ყალმუხებში), შემდეგ კი თურქულ ენაზე მოლაპარაკე (ტუვინცებსა და ალთაებში) ხალხებში.
1227 წელს ჩინგის ხანის ჯარებმა მთლიანად გაანადგურეს ტანგუტური სახელმწიფო სი სია, რომელიც უშუალოდ ტიბეტის ჩრდილოეთით მდებარეობდა. სი სიას ტერიტორიაზე მონღოლებმა პირდაპირი მმართველობა დაამყარეს. 1239 წელს დიდი ხანის უღედეს ვაჟმა გოდან ხანმა, რომლის მიწები მდებარეობდა უშუალოდ ლანჯოუს სიახლოვეს, სამხედრო-სადაზვერვო ექსპედიცია გააგზავნა ტიბეტში ლეგჯესა და დორდა-დარხანის ხელმძღვანელობით. უკან დაბრუნებისას დორდა-დარხანმა გოდან ხანს მოახსენა, რომ ტიბეტში რამდენიმე ბუდისტური სკოლაა, რომელთა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანის საკიას სკოლა.
1245 წელს გოდანის სამფლობელოს მისივე მოწვევით ესტუმრა დიდი სახელმწიფო და რელიგიური მოღვაწე საკია-პანდიტა (1182—1251), რომელიც იყო საკიას სკოლის მეთაური. მას თან ახლდა მცირეწლოვანი ძმისწული პაგბა-ლამა (1235—1280). საკია-პანდიტა სახელოვანი ბუდისტი მოძღვარი იყო, რომელმაც ბუდისტური ტრადიციების შესახებ მრავალი შრომა დაწერა. ის დაფუძნდა გოდანის კართან, მონღოლ წარჩინებულთა წიაღში ასწავლიდა ბუდიზმის ჰუმანიტარულ საფუძვლებს და სიკვდილამდე თავისი ავტორიტეტით უზრუნველყო ტიბეტის საქმეებში მონღოლეთის ჩაურევლობა. მონღოლები პატივით ეპყრობოდნენ ახალ რელიგიას და ბუდისტური მონასტრებსა და ეკლესიებს ხარკი არ დაადეს. მხოლოდ 1251 წელს საკია-პანდიტას გარდაცვალების შემდეგ სიტუაცია მკვეთრად შეიცვალა.
1253 წელს საკია პანდიტა მომავალმა იმპერატორმა ხუბილაიმ მიიწვია პეკინში. რადგან საკია-პანდიტა უკვე გარდაცვლილი იყო, მის ნაცვლად გოდან ხანმა მოზარდი პაგბა-ლამა გაამგზავრა. 1260 წელს ხუბილაიმ თავი იმპერატორად გამოაცხადა და იუანის დინასტიას დაუდო სათავე. ამ დროს ერთ სახელმწიფოში შედიოდა მონღოლეთი, ჩინეთი და კიდევ რიგი ტერიტორიებისა. პაგბა-ლამა გახდა სახელმწიფოს მრჩეველი. ამ სახით მან ტიბეტური ბუდიზმის სახელი და ავტორიტეტი გაავრცელა მონღოლთა იმპერიის ტერიტორიაზე, რომლის ნაწილიც იყო ჩინეთი. ხუბილაი იყენებდა ტიბეტურ ბუდიზმს ჩინური კულტურის მხრიდან, კერძოდ, დაოსიზმისა და კონფუციანელობის ასიმილაციის წინააღმდეგ. იმპერატორის ბრძანებით პაგმა-ლამამ შქმნა ე.წ. კვადრატული წერილი, რომელიც ემსახურებოდა იმპერიის ყველა ენის დამწერლობის ერთიან სისტემაში მოქცევას (პირველ რიგში, მონღოლური, ტიბეტური, უიღურული და ჩინური ენების). ხუბილაიმ პაგბა-ლამას მიანიჭა ტიბეტის 13 ოლქის სულიერი ლიდერობა, საერო ხელისუფლის დანიშვნის უფლებამოსილებით. დაახლოებით 70 წელი ტიბეტი იყო თეოკრატიული სახელმწიფო საკიას ხელისუფალთა იერარქიის ქვეშ. მონღოლთა მხრიდან ტიბეტზე მომდევნო თავდასხმა 1281 წელს განხორციელდა, რამდენადაც ხმა გავრცელდა, რომ პაგბა-ლამას მიერ დანიშნულმა საერო მმართველმა გუნგა-სანგპომ მოწამლა იგი.
ხუბილაის დროს ჩატარდა აღწერების სერია ტიბეტში. საკიას მონასტრიდან პეკინამდე სამონასტრო ქსელების მთელი ჯაჭვი შეიქმნა. 1288 წელს ხუბილაიმ შექმნა ტიბეტის საქმეთა სპეციალური უწყება - ცზენჩჟიუანი. მონღოლი იმპერატორები ნახულობდნენ სახსრებს მონასტერთა შესაკეთებლად. ტიბეტის მიმართ იუანის ასეთი დამოკიდებულება გავლენას არ ახდენდა ჩინეთზე და არც პირიქით, რადგან ჩინეთიც და ტიბეტიც იმ დროის მონღოლთა იმპერიის იურისდიქციის ქვეშ მყოფი სხვადასხვა ტერიტორიები იყო.
გელუგის სკოლის აყვავება
გელუგის სკოლის აყვავებაში დიდი როლი ითამაშეს ხოშუტებმა, რომლებიც იყვნენ თანამედროვე ყალმუხების წინაპართა მონეთესავე ტომები. ხოშუტები 1636 წელს დასახლდნენ ტბა კუკუნორის რაიონში, თანამედროვე ჩინეთის ცინხაის პროვინციის ტერიტორიაზე. მათ დააარსეს ხოშუტის სახანო. აქ მათ მოუწიათ მეზობელი ტიბეტის ისტორიაში მნიშვნელოვანი როლის თამაში. მათი მმართველი გუში-ხანი მოექცა ტიბეტის გელუგის სკოლის მიმართულების ბუდიზმზე. გელუგის სკოლის მიმდევრებს მეორენაირად უწოდებდნენ „ყვითელქუდიანებს“ მათი ქუდის ფერის მიხედვით. გუში ხანმა 1642 წელს V დალაი ლამა გამოაცხადა ცენტრალური ტიბეტის სრულიად ბუდისტთა უფლად და გარდაცვალებამდე (1656 წლამდე), მისი საერო თანამმართველი გახდა.
მინის იმპერია
ისტორიოგრაფიაში არ არსებობს დაზუსტებული ცნობები მინის დინასტიის მმართველობის პერიოდში რა ურთიერთბა არსებობდა ტიბეტსა და ჩინეთს შორის. არაჩინურ ისტირიოგრაფიაში მიღებულია მოსაზრება, რომ მინის დინასტიის მმართველობის დროს ტიბეტი დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ რჩებოდა. თავად ჩინურ ისტორიოგრაფიაში კი გატარებულია აზრი — მინის დინასტიის იმპერატორობის დროს შეიქმნა გარეზედამხედველობის ინსტიტუტი, რომლის მოვალეობებში შედიოდა ტიბეტის ადმინისტრაციის ხელმძღვანელობა. იმ დროს ტიბეტის ოფიციალური პირები ვალდებულნი იყვნენ ჯერ კიდევ იუანის დინასტიის მიერ მინიჭებული ძველი მოვალეობები დაედასტურებინათ და შეესრულებინათ, ხოლო ტიბეტის ბუდისტური სკოლის ხელმძღვანელებს ჩინეთის იმპერატორები აწინაურებდნენ და ახალ მაღალ ტიტულებს გადასცემდნენ. ისტორიკოსთა ნაწილის მიერ გამოთქმულია მოსაზრება, რომ იმ პერიოდში, როცა დაიწერა წიგნი მინის დინასტიის ისტორიაზე, ე. წ. "მინ ში", მოქმედი ცენზურა, შესაძლოა, აიძულებდა ავტორს მინის იმპერატორთა განსადიდებლად გამოეთქვა ასეთი მოსაზრება. არსებობს ჰიპოთეზა, რომ ადგილი ჰქონდა ფორმალურ სიუზერენიტეტს, ეს ურთიერთობა საბოლოოდ დაინგრა იმპერატორ ძიაძინის (1521—1567) მიერ ბუდიზმის საწინააღმდეგოდ კონფუციანელობის აღიარების დროს. ჰელმუტ ჰოფმანი თვლის, რომ მინის ბატონობა ტიბეტზე წმინდა ნომინალურ ხასიათს ატარებდა, რაც გამოიხატებოდა იმპერატორის სასახლეში დროდადრო იმპერატორისათვის ძღვენით ხელში ტიბეტელი ემისრების გამოჩენით, ამასთან, იმპერატორი ფორმალურად ჩუქნიდა მმართველ ლამებს ტიტულებს, სინამდვილეში კი იმპერატორს არ შეეძლო ტიბეტის საშინაო საქმეებში და ჩარევა და რაიმე გავლენა მოხდენა. მე-XX სს. ზოგიერთი ჩინელი ისტორიკოსი (ცზიავეი და ნიიმა გიალცეი) არ ეთანხმება ამ მოსაზრებას. მათი მტკიცებით, მინის იმპერატორების ხელისუფლება ტიბეტზე იყო სრულიად რეალური — ტიბეტელები იმპერატორის ნაჩუქარ ტიტულებს არ გადასცემდნენ მემკვიდრეობით, მაგრამ ვალდებულნი იყვნენ წვეოდნენ პეკინს, რათა სწორედ იმპერატორის ხელიდან მიეღოთ ეს ტიტული მმართველობის დასაწყებად. ზოგიერთი მკვლევარი მიუთითებს, რომ მრავალ ნაშრომში ჩინეთის ისტორიის შესწავლისას უგულებელყოფილია მინის სასახლის რელიგიური ურთიერთობები ტიბეტელ ლამებთან. სხვები ყურადღებას ამახვილებენ ურთირთობებში სავაჭრო ასპექტზე, შენიშნავენ რა, ცხენებზე გამუდმებულ მოთხოვნილებას, მინის დინასტია განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა ჩინური ჩაის ბარტერულ გაცვლას ცხენებზე და ა.შ.
XIV სს. განმავლობაში ადგილი ჰქონდა ტიბეტში შეიარაღებული შეჭრის რამდენიმე ცდას, რომელიც მოსახლეობამ წარმატებით აღკვეთა. იმპერატორი ვანლი (1572—1620) შეეცადა 1578 წლიდან მეზობლებთან ურთიერთობა აეგო მონღოლურ-ტიბეტური ალიანსის პრინციპით. ამან თავის მხრივ, განსაზღვრა ცინის დინასტიის (1644—1912) პოლიტიკა ტიბეტის მიმართ, დალაი ლამების და ბუდისტური სკოლების მხარდაჭერა. XVI სს. ბოლოს გელუგის სკოლის მხარდაჭერის საბაბით მონღოლები თანდათან ზრდიდნენ საკუთარ წარმომადგენლობას ამდოში, საბოლოო ჯამში კი გუში ხანმა (1582—1655) დაიპყრო ტიბეტი 1642 წელს.
მკვლევართა უმეტესობის აზრით, ტიბეტი არ იყო მინის დინასტიის ჩინეთის იმპერიის ნაწილი. გარეგნული ატრიბუტები ძირითადად შიდამოხმარებისთვის არსებობდა, ხოლო მინის დინასტიის ოფიციალურ სიაში მოხსენებულია ე.წ. ვასალი ქვეყნების 100-ზე მეტი ტერიტორია, რომელთა შორის ზოგიერთს საზღვარიც კი არ გააჩნდა ჩინეთთან, მაგ: ასეთი ქვეყნები იყო — ბადახშანი, არაბეთი, სამარყანდი, და ა.შ. როგორც ჩანს, ვასალად იყო გამოცხადებული ყველა ქვეყანა, საიდანაც ჩინეთში მოდიოდნენ ვაჭრები, ელჩები და სხვა პირები.
ცინის იმპერია
მინის იმპერიის დაცემის შემდეგ ჩინეთი დაიპყრეს მანჯურიელებმა და იგი გახდა ცინის იმპერიის მანჯურიის განუყოფელი ნაწილი. მანჯურიელი იმპერატორი აისინგიორო სიუანე თავის მიზნად ისახავდა ჯუნგარიის სახანოს განადგურებას და ტიბეტის დამორჩილებას. ამ ქვეყნების პოლიტიკურმა სიტუაციამ შეუმსუბუქა პეკინს თავისი პოლიტიკის რეალიზაცია. 1705-1710 წწ. ტიბეტში გაჩაღდა ხელისუფლებისათვის შეიარაღებული ბრძოლა ხოშუტ მმართველ ლჰავზან-ხანსა და ტიბეტის რეგენტ სანგიე-გიაცოს (სანჩჟაი ჩჟამცო) შორის. თავისი გავლენის აღდგენის მცდელობის გამო, სიუანემ მხარი დაუჭირა ხოშუტებს. ცინებს კარგად ესმოდათ, რომ ცინების ბატონობა მონღოლეთში არ იქნებოდა წარმატებული ლჰასადან რელიგიური მხარდაჭერის და მანჯურიელებისათვის დალაი-ლამას კეთილი ნების გარეშე. ამასთან, მოცემულ მომენტში სიუანე ცდილობდა დაესუსტებინა ლჰასას ხელისუფლება ხოშუტების ხელით, რომ მომავალში ორივე დაემორჩილებინა.
ჯუნგარიაში ოირატის ხანი გახდა გარდაცვლილი გალდანის ძმისწული ცევან რაბდანი. მან გააერთიანა ოირატის ოთხივე სათავადო (აიმაკი). დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლმა ხანმა მტკიცედ უარყო სიუანეს წინადადება ვასალობის შესახებ. ორივე მხარე აქტიურად ემზადებოდა ომისთვის. ცევან რაბდანმა მოითხოვა სიუანესაგან მიტაცებული მიწების უკან დაბრუნება. პეკინმა უარყო ეს წინადადება. თავის მხრივ, იმპერატორმა მოითხოვა ოთხივე სათავოდ-აიმაკისაგან სათითაოდ დამოუკიდებლობის მიღება. ამით იმპერატორი ცდილობდა შიგნიდან აეფეთქებინა ოირატის სახელმწიფოს ერთიანობა და ფეოდალური დაქუცმაცებულობის ფონზე დაესუსტებინა ხანის ძალაუფლება. ცევან რაბდანის ბუნებრივმა უარმა დააჩქარა ცინების იმპერიასა და ჯუნგარიის სახანოს მეორე ომი, რომელიც 1715 წელს დაიწყო. ომი გარდამავალი უპირატესობით მიმდინარეობდა.
ცევანმა თავისი ვასალის ცერენ დონდუბის ხელით დაიპყრო ტიბეტი 1717 წელს. ამით ისარგებლა სიუანემ და 1720 წელს ლჰასაში ორი სამხედრო შენაერთი გაგზავნა - სიჩუანიდან და ცინხაიდან ჰერბისა და იან სინის მეთაურობით. მარცხის გამო ოირატები ტიბეტიდან გავიდნენ, რამაც გააძლიერა ცინის იმპერიის გავლენა ცენტრალურ აზიაზე. მანჯურიელებმა ოირატების გარეკვის შემდეგ ლჰასაში დატოვეს მონღოლთა ორიათასკაციანი გარნიზონი. ტიბეტის მთავრობა და ახალი დალაი-ლამა 1723 წლამდე იმპერატორის კომენდანტის მეთვალყურეობის ქვეშ აღმოჩნდა.
მომდევნო იმპერატორმა აისინგიორო ინჯენმა (იუნჯენი) მიზანდასახულად აძლიერებდა თავის კონტროლს ტიბეტზე, თუმცა 1723-1727 წწ. მან განახორციელა ცინების არმიის გაყვანა ლჰასიდან. მათი გასვლის შემდეგ ტიბეტში დაიწყო ურთიერთქიშპი. გაძლიერებული აჯანყების გამო იუჩჟენმა მეორე ლაშქრობა მოაწყო. ამჯერად, მან 15 ათასიანი ჯარი გაგზავნა ტიბეტში სიჩუანის, შენსის და იუნანის პროვინციებიდან. მათი მოსვლის დროისათვის შთამომავლობით წარჩინებული პოლონაი უკვე აწესრიგებდა სიტუაციას საკუთარი 10 ათას კაციანი არმიით. ამისათვის მან 1728 წელს ჯილდოდ მიითო მთავრის ტიტული და თავისი ქვეყნის მართვის უფლება. ტიბეტის მუდმივი კონტროლისათვის იმპერატორმა იუნჩჟენმა ლჰასაში დატოვა თავისი ორი რეზიდენტი და ათას კაციანი გარნიზონი.
ტიბეტის შიდაპოლიტიკურმა დაძაბულობამ დააჩქარა მათზე მანჯურიელთა კონტროლის დამყარება მომდევნო იმპერატორ აისინგიორო ჰუნლის, იგივე ციანლუნის დროს. გარდაცვლილი პოლონაის ვაჟიშვილს სურდა მანჯურიის კონტროლისაგან გათავისუფლება. მან დაიწყო შეიარაღებული აჯანყება და კავშირის შეკვრა სცადა ჯუნგარიის სახანოსა და ოირატ მთავრებთან. 1750 წელს მანჯურიელმა მეფისნაცვლებმა მოკლეს აჯანყებული ჩჟურმედ ნამჩჟალა. აღშფოთებული ტიბეტელები სასტიკად გაუსწორდნენ დამპყრობელ მანჯურიელებს. საპასუხოდ, იმპერატორმა ჰუნლიმ მოაწყო ტიბეტში მესამე დამსჯელი ექსპედიცია. განრისხებულმა იმპერატორმა ამჯერად, 1751 წელს ქვეყნის დაშლის მიზნით, ხელისუფლება გადასცა დალაი ლამას კონტროლს დაქვემდებარებულ ოთხ მინისტრ-მმართველს. გაუქმდა ყველა სამთავრო და სათავადო ტიტული. ყველა მნიშვნლოვან საკითხში ადგილობრივ მინისტრ-მმართველებს რჩევა უნდა ეკითხათ ადგილზე მივლინებული მეფისნაცვლებისათვის, რომელთა უფლებები მკვეთრად გაიზარდა. აიკრძალა ჯუნგარიის სახანოსთან ყოველგვარი კავშირი. გაიზარდა ცინების გარნიზონი ლჰასაში. მრავალი ისტორიკოსი თვლის (ეყრდნობიან რა ჩინელი ავტორების ცნობებს), რომ ტიბეტი ცინის იმპერიის ნაწილი გახდა. სხვები კი ამტკიცებენ, რომ ტიბეტი გახდა დამოკიდებული სახელმწიფო და არა ჩინეთის ნაწილი.
ტიბეტს არ ჰქონდა საკუთარი მოჭრილი მონეტა. ის სარგებლობდა ძველი ნეპალური ფულით (მოხარით). გორკას სამეფოს მიერ ნეპალის სამთავროების დაპყრობის შემდეგ, მისმა მმართველმა პრიტჰვი ნარაიან შაჰმა განახორციელა ფულის რეფორმა და 1769 წელს ამოიღო ხმარებიდან ძველი ნეპალური მონეტა, მიმოქცევაში შემოიტანა ახალი მონეტა. უშედეგოდ დაიწყო მოლაპარაკებები ტიბეტთან ახალი ვალუტისა და მისი კურსის შესახებ. მაშინ ნეპალის მმართველმა და მისმა რეგენტმა ბატურმა 1788 წელს დაიწყეს ომი და გაანადგურეს ტიბეტი, მაგრამ დასახმარებლად მოსულმა ჩინურ-მანჯურიელმა ჯარებმა გაანადგურეს ნეპალელები და კატმანდუმდე მივიდნენ. 1792 წელს საზავო მოლაპარაკებისას ნეპალის მმართველმა პირობა დადო - არ დაერღვია ტიბეტის საზღვრები, დაებრუნებინა ნაძარცვი და აღიარა ცინის იმპერიის ვასალობა.
ნეპალზე გამარჯვება ჰუნლიმ და ჰეშენმა გამოიყენეს ტიბეტში მანჯურიელთა გავლენის გასაძლიერებლად. ცინის მეფისნაცვლებმა მიიღეს ადგილობრივი მინისტრების და სხვა ჩინოვნიკების დანიშვნისა და გადაყენების უფლება. ფინანსებისა და საზღრების კონტროლის უფლება დალაი-ლამასთან ერთად მიიღო პანჩენ ლამამ. ტიბეტის საგარეო კავშირები, მათ შორის დალაი ლამას მიმოწერა მეზობლებთან, ასევე, აღმოჩნდა ცინის ადგილობრივ მმართველთა ხელში. ავტორთა ნაწილის აზრით (ჩინურ წყაროებზე დაყრდნობით), მანჯურიელი რეზიდენტები მაკონტროლებლობიდან დალაი ლამასა და პანჩენ ლამას თანამმართველებად გადაიქცნენ. მკვეთრად გაიზარდა გარნიზონების რაოდენობა, რომელთა შემადგენლობა იყო ჩინურ-მონღოლური. ყოველივე ამან ტიბეტი მანჯურიელთა ხელში მოაქცია. უცხოელთა გავლენის შიშით ტიბეტი მანჯურიელმა მმართველებმა მოწყვიტეს გარესამყაროსგან და სრულ იზოლაციაში მოაქციეს. რიგი ავტორების მონაცემებით, ცინის იმპერატორები ტიბეტის უმაღლეს იერარქებთან დაკავშირებული იყვნენ "ჩოი-იონგის" (მოძღვარ-მოწაფის) პრინციპით და ჩამოთვლილი ზომები წარმოადგენდა მმართველობასა და თავდაცვაში დახმარებას და არა ქვეყნის მიერთებას ცინების იმპერიასთან, უფრო ზუსტად ტიბეტი რჩებოდა დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ. ამ თვალსაზრისს იზიარებდნენ თავად ტიბეტელები ცინების მმართველობის დროს.
ტიბეტი დიდ თამაშებში
დიდი ბრიტანეთისა და რუსეთის აზიაში გაბატონების მეტოქეობისას ტიბეტი გახდა ამ სახელმწიფოთა კოლონიური ინტერესების ობიექტი. იმის გამო, რომ არ დაეშვათ ერთმანეთის გავლენის გაძლიერება, ორივე სახელმწიფომ ცნო ტიბეტის სიუზერენად დასუსტებული ცინის იმპერია. თუმცა ორივე სახელმწიფოსათვის ბუნდოვანი რჩებოდა ტიბეტის მიმართ "სიუზერენიტეტის" ევროპული გაგება. მაგ: დიდი ბრიტანეთი საფრთხეს გრძნობდა და ძალიან შფოთავდა იმის გამო, რომ დალაი ლამას ერთ-ერთი დაახლოებული პირი გახდა პრორუსული ორიენტაციის მქონე აღვან დორჟიევი, რომელიც ბურიატული წარმოშობის ბუდისტი ლამა იყო და დიდი სახელით სარგებლობდა რუსეთში, ტიბეტსა და მონღოლეთში. 1903-1904 წლების ბრიტანეთის ექსპედიცია ტიბეტში ფრენსის იანგჰაზბენდის ხელმძღვანელობით მეტოქეობის კულმინაციური წერტილი გახდა. 1906 წ. ინგლისელებმა მოაწყვეს კიდევ ერთი სამშვიდობო მისია. იმავე წელს ხელმოწერილ იქნა ტიბეტის შესახებ ანგლო-ჩინური კონვენცია, რომელმაც გამოაცხადა ტიბეტზე ცინის დინასტიის სიუზერენობა. ინგლისელებმა უარი თქვეს ტიბეტის ანექსიაზე და მის მართვაში ჩარევაზე, სამაგიეროდ, ცინის დინასტიამ ვალდებულება აიღო - არ დაეშვა სხვა უცხო სახელმწიფოთა ჩარევა ტიბეტის მმართველობაში. 1907 წელს ტიბეტთან მიმართებაში რუსულ-ინგლისური ურთიერთობები დარეგულირდა შეთანხმების მიხედვით, რომლითაც ორივე მხარემ აღიარა ცინის დინასტიის სიუზერენობა ტიბეტში. ჩინეთმა გადაწყვიტა ტიბეტში პირდაპირი მმართველობის დამყარება. ამის გამო, 1910 წელს ჩინეთის სამხედრო ექსპედიცია გაიგზავნა ტიბეტში. 12 თებერვალს ექსპედიციამ დაიკავა ლჰასა. 25 თებერვალს მანჯურიელებმა ოფიციალურად გამოაცხადეს XIII დალაი ლამა-ს ხელისუფლების დამხობა, რომელმაც მოასწრო ინდოეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე სიკიმის შტატში გაქცევა. 1912 წლის ბოლოს ჩინეთში დაწყებული რევოლუციის გამო ხელისუფლებამ ტიბეტიდან გამოიყვანა სამხედრო შეიარაღებული ძალები.
დამოუკიდებლობის მოპოვება
220 px|მინი|მარჯვნივ|პოტალას სასახლე [[ლჰასაში]] 1911 წ. ცინის იმპერიაში უჩანის აჯანყებით დაიწყო სინხაის რევოლუცია. მისი მიზანი იყო ცინის მანჯურიული დინასტიის დამხობა და ხანის ეროვნული სახელმწიფოს წარმოქმნა. რევოლუციის მსვლელობაში ჩინეთის ტერიტორიები და ცალკეული პროვინციების გუბერნატორები ერთმანეთის მიყოლბით აცხადებდნენ ცენტრისაგან დამოუკიდებლობას. შედეგად, იმპერია მთლიანად დაინგრა. იმის საფუძველზე, რომ ცინის იმპერიის მანჯურიულ დინასტიასთან იყვნენ დაკავშირებული და არა ჩინეთთან, როგორც მისი ნაწილები, დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, აგრეთვე, ტიბეტმა და მონღოლეთმა. საკუთარი ინტერესებიდან გამომდინარე, დიდმა სახელმწიფოებმა მომხდარი რევოლუციური მოვლენები ჩინეთის შიდა საქმედ ჩათვალეს და მკაცრი ნეიტრალიტეტი დაიკავეს მანამდე, სანამ ურთიერთმეომარი რომელიმე მრავალრიცხოვანი ძალის მიერ შექმნილი ახალი მთავრობა არ შეძლებდა ჩინეთის წარმოდგენას საერთაშორისო ასპარეზზე.
მიუხედავად იმისა, რომ მონღოლეთმა ჯერ კიდევ 1911 წელს მოიპოვა ჩინეთის იმპერიისაგან დამოუკიდებლობა, მხოლოდ 1913 წელს შეძლო ტიბეტთან მეგობრობისა და ურთიერთდახმარების შესახებ ხელშეკრულების დადება, რომელშიც ორივე სახელმწიფო ცნობდა ერთმანეთის დამოუკიდებლობას.
ტიბეტი მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში და მისი სავაჭრო მისია
ომამდე ფრენსის იანგჰაზბენდის კურთხევით ტიბეტს სამჯერ ეწვია გერმანელი ნატურალისტი ერნსტ შეფერი. აქედან, ორჯერ ბრუკ დოლანის (აშშ) ხელმძღვანელობით და მესამედ ანენერბეს მხარდაჭერით. მეორე მსოფლიო ომის დროს ტიბეტის მიერ დაკავებული ნეიტრალიტეტის პოზიცია გახდა ჩინეთისაგან ტიბეტის დამოუკიდებელი პოლიტიკის პრეცედენტი. ეს პერიოდი ცნობილია ლჰასაში ბრიტანული ბანაკიდან გაქცეული ვერმახტის ოფიცრის ჰენრიხ ჰარერის გამოჩენით (რომელსაც ზოგჯერ შეცდომით თვლიან ახალგაზრდა დალაი ლამას ერთ-ერთ მრჩევლად) და ილია ტოლსტოის ექსპედიციით (მან, ასევე, ჩამოიყვანა ლჰასაში ბრუკ დოლანი), რომელმაც დაადატურა ინდოეთიდან ტიბეტის გავლით ჩინეთში იარაღის ტრანსპორტირების შეუძლებლობა.