cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
შეიხ მოდიბო დიარა
დაიბადა 1952 წელს ნიოროში. იგი არის მალის ყოფილი პრეზიდენტის მუსა ტრაორეს სიძე. სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა მათემატიკასა და ფიზიკას პარიზის უნივერსიტეტში.
2012 წლის 17 აპრილს დანიშნეს მალის გარდამავალი საბჭოს თავმჯდომარედ. . 2012 წლის 11 დეკემბერს გადადგა პრემიერის პოსტიდან, მას შემდეგ რაც დააპატიმრეს სახელმწიფო გადატრიალების ლიდერებმა.
სქოლიო
კატეგორია:მალელები კატეგორია:მალის პრემიერ-მინისტრები კატეგორია:დაბადებული 1952
Comitas halicyria
Comitas halicyria — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
853
თარიღი უცნობია
*
ხანობა
ხანობა შეიძლება აღნიშნავდეს:
იანოშ კადარი
იანოშ კადარი (დ. 26 მაისი, 1912 — გ. 6 ივლისი, 1989) — უნგრელი პოლიტიკოსი, კომუნისტი, საბჭოთა კავშირის გმირი (1964).
ბიოგრაფია
1919-1944 წლებში აქტიუროად საქმიანობდა ჰორტის რეჟიმის წინააღმდეგ. 1931 წლიდან იყო უნგრეთის კომუნისტური პარტიის წევრი. 1941-1943 წლებში ეჭირა მაღალი თანამდებობები პარტიაში. 1944 წლის აპრილში დააპატიმრეს და ნოემბერში გაიქცა ციხიდან. 1945-1950 წლებში ეჭირა მაღალი პრტიული და სახელმწიფო თანამდებობები, მათ შორის შინაგან საქმეთა მინისტრისა. 1951 წელს დააპატიმრეს და 1954 წელს მიიღო რეაბილიტაცია. 1956 წელს უნგრეთის რევოლუციის დროს დაიჭირა საბჭოთა კავშირის მხარე და ქალაქ სოლნოკში „უნგრეთის რევოლუციური მუშათა და გლეხთა მთავრობა“ გამოაცხადა, თუმცა ხალხის მხარდაჭერა მას არ ჰქონია. 1956-1965 წლებში კვლავ მაღალი პარტიული და სახელმწიფო თანამდებობები ეჭირა. მისი მმართველობის დროს დამკვიდრდა კადარიზმი.
ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 26 მაისი კატეგორია:დაბადებული 1912 კატეგორია:გარდაცვლილი 6 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1989 კატეგორია:კომუნისტები კატეგორია:საბჭოთა კავშირის გმირები კატეგორია:უნგრელი პოლიტიკოსები
BRICS-ის VIII სამიტი
BRICS-ის VIII სამიტი შედგა 2016 წლის 15 — 16 ოქტომბერს ინდოეთის გოას შტატში.
სამიტის თემა: „საპასუხო, ინკლუზიური და კოლექტიური გადაწყვეტილებების შექმნა“.
სამიტის დღის წესრიგში არის BRICS-ში, როგორც ერთ-ერთ ძირითად საერთაშორისო ასოციაციაში სტრატეგიული პარტნიორობის გაძლიერება და ამ ფორმატში მულტიდისციპლინური თანამშრომლობის განვითარება.
გარდა ამისა, განიხილეს საერთაშორისო ტერორიზმთან ბრძოლისა და სირიაში სიტუაციის მოგვარების, მსოფლიო ეკონომიკისა და ფინანსების სტაბილურობის გაზრდის, გლობალური მმართველობის არქიტექტურის გაუმჯობესების საკითხები.
სამიტის შედეგად BRICS-ის ქვეყნების ლიდერებმა მიიღეს არაერთი დოკუმენტი, კერძოდ, გოას დეკლარაცია და მისი განხორციელების სამოქმედო გეგმა.
მიღებულ დოკუმენტებს შორის არის ასევე დებულება BRICS-ის ქვეყნების საბაჟო თანამშრომლობის კომიტეტის შესახებ და ურთიერთგაგების მემორანდუმებს შორის დიპლომატიურ აკადემიებს შორის და BRICS-ის ქვეყნების სოფლის მეურნეობის კვლევის პლატფორმის შექმნის შესახებ.
რანო-რარაკუ
მინი|250პქ|კრატერის გარე კალთა ქანდაკებებითურთ, რომელთაგან ზოგიერთი კისრით მიწაშია ჩარჭმული რანო-რარაკუ — ვულკანური კრატერი აღდგომის კუნძულზე, ჩამქრალ ვულკან ტერევაკას დაბალ მთისწინეთში. ჩამოყალიბებულია ვულკანური ფერფლისა და ტუფის შერწყმით. 500 წლის მანძილზე, XVIII საუკუნის ადრეულ წლებამდე, წარმოადგენდა სამტეხლოს, რომლის ქვებისგანაცაა გამოკვეთილი კუნძულის მთავარი ღირსშესანიშნაობა, მონოლითური ქანდაკებები (მოაი). კრატერის მიდამოებში დარჩენილია 397 ქანდაკება. რანო-რარაკუ რაპა-ნუის ეროვნული პარკის მსოფლიო მემკვიდრობის ძეგლია. მისი სახელი ასევე ეწოდება პარკის შვიდი სექციიდან ერთ-ერთს.
კრატერის ნაპირები მაღალი და სტეპურია, გარდა ჩრდილოეთი და ჩრდილო-დასავლეთ მხარისა, სადაც ბევრად უფრო დაბალია და ოდნავ ამოზნექილი. ინტერიერი მოიცავს კუნძულის სამი კრატერული მტკნარი ტბიდან ერთ-ერთს, რომლის სანაპიროებზეც ტოტორას ლერწმები იზრდება. ეს მცენარე, რომელიც ერთ დროს იმის მტკიცებულებად მიიჩნეოდა, რომ კუნძულს კონტაქტები ჰქონდა სამხრეთ ამერიკის კონტინენტთან (რადგან ის ასევე უხვად იზრდება ანდებში), დამტკიცდა რომ კუნძულზე უკვე ბოლო 30 000 წელია რაც იზრდება. რაპანუის ხალხი მას სახლებისა და თავშესაფრების გადასახურად იყენებდა.
რანო-რარაკუს სამტეხლოს დაუსრულებელი ქანდაკებები გამორჩეულია როგორც რაოდენობით, ისე ზოგიერთი მათგანის მიუდგომელი მდებარეობით კრატერის კედლებს მიღმა სიმაღლეზე და მათი ზომებით — მათ შორის უდიდესის სიმაღლე 21,6 მეტრია, თითქმის ორჯერ მეტი ვიდრე ნებისმიერი დასრულებული მოაი, მისი წონა კი 270 ტონას შეადგენს.
როგორც ჩანს, ზოგიერთი ქანდაკება დაუსრულებელი დაუტოვებიათ იმის გამო, რომ კლდე, რომლისგანაც კვეთდნენ საკმაოდ მტკიცეა.
სამტეხლოს გარეთ, მიმდებარე არეალში განლაგებულია გარკვეული რაოდენობის ქანდაკებები, რომელთაგან ზოგიერთი მხრებით მიწაშია ჩაფლული, რადგან ისინი სამტეხლოშივე დაზიანდნენ. ისინი იმითაცაა განსხვავებული, რომ ამოკვეთილი არ აქვთ თვალები, არ ახურავთ პუკაო (ქუდი) და ისინი წაქცეულები არ არიან კუნძულის სამოქალაქო ომის დროს.
ლიტერატურა
კატეგორია:აღდგომის კუნძულის ვულკანები
უტენა
ადგილმდებარეობა და საერთო მახასიათებელი
მდებარეობს სანქტ-პეტერბურგ-კალინინგრადის საავტომობილო გზაზე. ვილნიუსიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 103 კილომეტრზე.
მოსახლეობა
1990 წელს ქალაქში ცხოვრობდა 35 200 კაცი, 2007 წლის მონაცემებით მოსახლეობის რაოდენობა შემცირებულია და შეადგენს 32 789 კაცს.
ისტორია
ლიეტუვის ერთ-ერთი ყველაზე ძველი ქალაქი. ისტორიულ წყაროებში პირველად მოხსენიებულია1261 წელს. პირველი ქრისტიანული ტაძარი აშენდა 1416 წელს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ლიეტუვის ქალაქები
Comitas hayashii
Comitas hayashii — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
კადასტრი
კადასტრი — ოფიციალური ორგანოს ან დაწესებულების მიერ შედგენილი სია, მონაცემთა კრებული. მაგ. მიწის კადასტრი, წყლის კადასტრი და ა.შ. საქართველოში გამოიყენება მიწის კადასტრი, რომელსაც ადგენს საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო.
ლიტერატურა
კატეგორია:რუკის ტიპები კატეგორია:უძრავი ნივთი კატეგორია:გეომატიკა
ნიკოლა კარაბატიჩი
ნიკოლა კარაბატიჩი (დ. 11 აპრილი, 1984) — ფრანგი ხელბურთელი.
დაიბადა ქალაქ ნიშში, სერბი დედისა და ხორვატი მამის ოჯახში, “ნიკო”-ს მამა ბრანკო კარაბატიჩი ასევე იყო ხელბურთელი, ოჯახი საფრანგეთში საცხოვრებლად გადავიდა როდესაც ნიკო 3 წლის იყო, მამამისმა კი დაიწყო მისი ხელბურთში მომზადება ნიკოლა კარაბატიჩის პირველი პროფესიონალური გუნდი იყო “მონპელიე”, სადაც მოიპოვა უამრავი პრიზი როგორც საკლუბო ასევე ინდივიდუალური, კერძოდ: საფრანგეთის ჩემპიონი 2002,2003,2004,2005 წლებში, ჩემპიონთა ლიგის მფლობელი 2003 წლის საუკეთესო მარცხენა საყრდენი 2004 და 2005 წლებში.
2005 წლიდან მის კარიერაში დაიწყო ახალი ეტაპი, როდესაც ,ის ევროპის მასშტაბით ერთ-ერთ საუკეთესო გუნდ “კილ”-ში გადავიდა, თავისი თამაშის სტილითა და ექსტრავაგანტულობით უმალ მოიპოვა გერმანელ ქომაგთა სიმპატიები, 2007 წელი მის კარიერაში შეიძლება საუკეთესოდ მივიჩნიოდ, რადგან გახდა გერმანიის ჩემპიონი, მოიგო ჩემპიონტა ლიგა, გახდა ჩემპიონტა ლიგის საუკეთესო ბომბარდირი 89 გატანილი გოლით, ასევე გერმანიის ჩემპიონატის MVP 2009 წელს გერმანული კილიდან გამოისყიდა 1.5 მილიონ ევროდ ფრანგულმა “მონპელიემ”, სადაც თამშობს მისი უმცროსი ძმა ლუკა კარაბატიჩი
ეროვნული ნაკრები
მისი პირველი სანაკრებო დებიუტი შედგა 2002 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე რუსეთის წინააღმდეგ, მას შემდეგ “ნიკო” არის საფრანგეთის უცვლელი და ამავე დროს წამყვანი მოთამაშე, სანაკრებო დონეზე ევროპის ჩემპიონატზე მოპოვებული აქ ბრინჯაოს( 2008) და ოქროს( 2006) მედლები, მსოფლიო ჩემპიონატი: ბრინჯაო( 2003 და 2005) და ოქრო (2009), ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე ოქრო (2008) 2008 წლის ევროპის ჩემპიონატზე გახდა საუკეთესო ბომბარდირი ხორვატ ივანო ბალიჩათან და დანიელ ლარს კრისტიანსენთან ერთად 44-44 გოლით, კარაბატიჩი არის ამავე ტურნირის “ყველაზე ღირებულ მოთამაშედ” დასახელებული.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ფრანგი ხელბურთელები კატეგორია:დაბადებული 11 აპრილი კატეგორია:დაბადებული 1984
საკანაფე
მინი|საკანაფე ანუ თამარის (წრიოხის) ციხე საკანაფე — ისტორიული ციხესიმაგრე სამხრეთ საქართველოში, ახლანდელი ახალციხის მუნიციპალიტეტში, აწყურის მიდამოებში. მოღწეულია ნანგრევების სახით. პირველად იხსენიება XVI საუკუნის ისტორიულ წყაროებში.
ლიტერატურა
კატეგორია:ახალციხის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ორიქსი
სქოლიო
კატეგორია:ორიქსები
ყაზახეთის ეროვნული აკადემიური დრამატული თეატრი
'''მ. ო. აუეზოვის სახელობის ყაზახეთის ეროვნული აკადემიური დრამატული თეატრი''' (Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры) — დრამატული თეატრი ალმა-ატაში.
იტორია
1928 წელს, დედაქალაქის ალმა-ატაში გადატანით, თეატრიც იქ გადავიდა. 1937 წლიდან თეატრს მიენიჭა აკადემიურის სტატუსი, ხოლო 1961 წლიდან — მუხთარ აუეზოვის სახელი.
თეატრის საწყისებზე იდგნენ ხალხური ხელოვნებისა და სამოყვარულო სპექტაკლების ოსტატები: ჟუმატ შანინი, კურმანბეკ ჯანდარბეკოვი, სერკე კოჟამკულოვი, კალიბეკ კუანიშპაევი, იელიუბაი უმურზაკოვი, ამრე კაშაუბაევი, ისა ბაიზაკოვი, შაპან ბადიროვი, ი. ბაიზაკოვი და სხვები
თეატრის არსებობის პირველ წლებში სამსახიობო გარემოდან დასახელდნენ რეჟისორები: შანინი, კოჟამკულოვი, ჟანდარბეკოვი. პირველი რეპერტუარის შექმნაზე მუშაობდნენ მწერლები აუეზოვი, სეიფულინი, მაილინი. ადრეულ პერიოდში დაიდგა სპექტაკლები, რომლებიც ასახავდა საბჭოთა ხელისუფლების ჩამოყალიბებას: სეიფულინის „წითელი შევარდნები“, უსპანოვისა და უტეულინის „ზარლიკი“; ასევე ძველი სოფლის ყოფას, ყაზახი ხალხის რევოლუციამდელი ცხოვრებას: აუეზოვის „კარაკოზი“, „ბაიბიშე - ტოკალი“, მაილინის „ქორწინება“, „ცბიერი მოლა“, ერდანაევის „მალკამბაი“, შანინის „ტორსიკბაი“, „აიდარბეკი“, „არკალიკ-ბატირ“.
1930-იან წლებში თეატრი იზიდავს პროფესიონალ რუს რეჟისორებს (მ. გ. ნასონოვი, ი. ბ. ბოროვი, მ. ა. სოკოლოვსკი), მხატვრებს (კ. ხოჯიკოვი), იწყებს კომპლექსური დრამატული ნაწარმოებების დადგმას: აუეზოვის „ღამის პიალმები“, მაილინის და მუსრეპოვის „ამანგელდი“. იდგმება რუსული და უცხოური კლასიკური ნაწარმოებები: ნ. ვ. გოგოლის „რევიზორი“ (1936, რეჟ. ი. ბოროვი; 1940, რეჟ. მ. სოკოლოვსკი, 1946, რეჟ. ი. რუტკოვსკი ; 1979, რეჟ. ა. აშიმოვი)., უ. შექსპირის „ოტელო“ (1939, რეჟ. მ. სოკოლოვსკი; 1964, რეჟ. ა. მადიევსკი). განზე არ დგას არც ეროვნული დრამატურგია: მ. ახინჟანოვის „ისათაი - მახამბეტი“ (1938, რეჟ. ა. ისმაილოვი), გ. მუსრეპოვის „კოზი კორპეში - ბაიან სულუ“ (1940, რეჟ. ბ. ნასონოვი: 1943, რეჟ. ა. ისმაილოვი, 1953; 1971, რეჟისორი ა. მამბეტოვი). მ. აუეზოვისა და ლ. სობოლევის „აბაი“ (1940, რეჟ. ა. ტოკპანოვი; 1962, რეჟ. ა. მამბეთოვი). 1934 წელს ყაზახეთის დრამატული თეატრის თანამშრომელთა ნაწილი შევიდა ეროვნული მუსიკალური თეატრის პირველ ჯგუფში (ახლანდელი აბაის სახელობის ყაზახეთის ოპერისა და ბალეტის თეატრი).
1941-45 წლებში. რეპერტუარის საფუძველი იყო სპექტაკლები, რომლებიც მიეძღვნა საბჭოთა ხალხის გმირულ ბრძოლას დიდ სამამულო ომში: აუეზოვის „განსაცდელის დროს“, აუეზოვისა და აბიშევის „საპატიო მცველები“. ომის წლებში დადგმული იყო აგრეთვე შექსპირის „ჭირვეულის მორჯულება“.
ომისშემდგომ წლებში გაგრძელდა სოციალისტურ- რეალისტური თემების განვითარება: ა. ტაჟიბაევის „მეგობრობა და სიყვარული“ (1947, რეჟ. შ. აიმანოვი), „აყვავდი სტეპებო!“ (1952 და 1958), „აბაი“ მ. აუეზოვის რომანის მიხედვით (1949; სსრკ სახელმწიფო პრემია, 1952 წ.). ომისშემდგომ კლასიკურ ნაწარმოებებს შორისაა ა. ოსტროვსკის „ტალანტები და თაყვანისმცემლები“ (1949) და „ჭექა-ქუხილი“ (1950), მოლიერის „ძუნწი“ (1952).
1950-1960-იან წლებში თეატრმა ისტორიულ თემებს მიმართა: ს.მუკანოვის „ჩოკან ვალიხაპოვი“(1956), ა.ტაჟიბაევის „მაირა“(1957, 1969). რეპერტუარში ჩნდება ახალგაზრდა დრამატურგთა პიესები: კ. მუხამეჟანოვი „მგლის ლეკვი ქუდში“ (1959) და „უცხოეთში“ (1968), თ. ახთანოვის „საულე“ (1961) და „ქარბუქი“ (1966) და სხვები. 1960-იანი წლებიდან იდგმება სსრკ სხვა ხალხების დრამატურგების პიესები: ჩ. აითმათოვის „დედის ველი“ (1964), ფაიზის „ფეხსაცმელი“ (1972) და სხვ. 1970-იანი წლებიდან თეატრის. რეპერტუარში შედის უცხოელი ავტორების ნაწარმოებები: ვალეხოს„სისხლიანი ქორწილი“ (1978, რეჟისორი ა. ა. პაშკოვი), ლ. დურკოს „ელექტრა, ჩემო სიყვარულო“ (1979) და ვ. დელმარის „შემდგომ - სიჩუმე“ (1981, რეჟისორი რ. სეიტმეტოვი) და ა.შ. სხვა ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწარმოებები 1940-1980-იან წლებში.იყო: აბიშევის „მეგობრობა და სიყვარული“, „კარიერა და სინდისი“, მუსტაფინის „მილიონერი“, ჰუსაინოვის „ძნელი ბედი“, ტაჟიბაევი „ერთი ხე ტყე არ არის“, „მაჭანკალი ჩამოვიდა“ მუხამეჟანოვის „უცხო მიწაზე“, შაშკინის „პოეტის გული“, კაბდოლოვის „ჩაუქრობელი ცეცხლი“, აითმათოვისა და მუხამეჟანოვის „ფუძიამაზე ასვლა“ და მრავალი სხვა.
თეატრალურ დასში შედიოდნენ სსრკ სახალხო არტისტები ხ. ბუკეევა, ს. მაიკანოვა ა. მამბეტოვი, ს. ორაზბაევი, ყაზახეთის სსრ სახალხო არტისტები კ. უ. ბადიროვი, შ. ჟანდარბეკოვა, ს. კოჟამკულოვი, კ. კარმისოვი, ი. ნოღაიბაევი, ბ. რიმოვა, მ. სურტუბაევი, ე. უმურზაკოვი, ზ. შარიპოვა, ფ. შარიპოვა, ჯ. ჟალმუხამედოვა და სხვები
ყაზახეთის დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ რეპერტუარი განაგრძობდა მსოფლიო და ყაზახ დრამატურგთა ნაწარმოებებით შევსებას: უ. შექსპირის „კორიოლანუსი“ (1991), ო. სულეიმენოვის „მეშვიდე პალატა“ (1993), ირან გაიიპის „ჩინგიზ ხანი“. (1994), კ.გოცის „პრინცესა ტურანდოტი“ (1994), მ. აუეზოვის „მძიმე დრო“, შახიმარდანის „ტომირისი“ (2000) და სხვა. ყაზახეთის სახალხო არტისტის წოდება მიიღეს არტისტებმა: თ. ტასიბეკოვამ, თ. ჟამანკულოვმა, შ. ახმეტოვამ, ა. კენჟეევმა, კ. ტასტანბეკოვმა.
1997 წლიდან 2018 წლამდე თეატრის სცენაზე საახალწლო სპექტაკლებს მართავდა თოჯინების თეატრი „სეზამი“.
თეატრში სპექტაკლები ტარდება ყაზახურ ენაზე, სინქრონული თარგმანით რუსულ ენაზე.
2020 წლის 19 დეკემბერს, ყაზახეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ბრძანებულებით, თეატრს მიენიჭა „ნაციონალურის“ სტატუსი.
თეატრის შენობა
1981 წელს აბაის გამზირზე სპეციალურად ყაზახური დრამატული თეატრისთვის აშენდა ახალი შენობა. პროექტის ავტორები იყვნენ არქიტექტორები ო. ბაიმურზაევი, ა. კაინარბაევი, მ. ჟაკსილიკოვი ინჟინრები მ. პლახოტნიკოვისა და ა. ბროხოვიჩი, მხატვრები ი. ნიმეცი და გ. ზავიზიონნი. 1982 წელს ამ პროექტისთვის სამ ავტორს მიენიჭა ჩ. ვალიხანოვის სახელობის ყაზახეთის სსრ სახელმწიფო პრემია.
ძეგლის სტატუსი
თეატრის შენობა არქიტექტურული ძეგლია, სახელმწიფო რეესტრში შეტანილია 1982 წელს.
2010 წლის 10 ნოემბერს დამტკიცდა ქალაქ ალმათის ადგილობრივი ისტორიული და კულტურული ძეგლების ახალი სახელმწიფო სია, ამავდროულად ამ საკითხზე ყველა წინა გადაწყვეტილება ძალადაკარგულად გამოცხადდა. ამ განკარგულებაში შენარჩუნებული იყო თეატრის შენობის ადგილობრივი მნიშვნელობის ძეგლის სტატუსი. დაცული ზონების საზღვრები დამტკიცდა 2014 წელს.
მუხთარ აუეზოვის ძეგლი
მუხთარ აუეზოვის ძეგლი აბაის გამზირთან დაიდგა 1980 წელს, იმ დროს მშენებარე დრამატული თეატრის შენობის წინ. მინი|300პქ|თეატრის შენობა მ. აუეზოვის ბრინჯაოს ფიგურა ჩამოსხმული იყო მოქანდაკე ე. სრგებაევის მოდელის მიხედვით. ლაბრადორიტის კვარცხლბეკი დააპროექტეს არქიტექტორებმა ო. ბაიმურზაევმა და ა. კაინარბაევმა. ძეგლის პლასტიკურობა გადაწყდა ტრადიციულად: ჩაფიქრებული პოზაში მწერალი სავარძელში ზის, მარჯვენა ხელში წიგნით. კვარცხლბეკის ფასადზე გამოსახულია ბრინჯაოს წარწერა: „მუხტარ ომარხანული ბუეზოვი“. ავტორთა გუნდს 1982 წელს მიენიჭა ყაზახეთის სსრ სახელმწიფო პრემია.
1982 წლის 26 იანვარს ძეგლი შეიტანეს ყაზახეთის სსრ რესპუბლიკური მნიშვნელობის ისტორიულ-კულტურული ძეგლების ნუსხაში.
თეატრის მუზეუმი
თეატრის მუზეუმი მდებარეობს თეატრის შენობის მე-4 სართულზე. 2021 წლის მონაცემებით, მუზეუმის ფონდი დაახლოებით 200 ათასი ექსპონატია. ფონდი შეიცავს თეატრის ხელოვანების ფოტომასალას, პლაკატებს, გადაცემებს, ბიოგრაფიებს, მათ პირად მასალას, ხელნაწერებს, საჩუქრებს 1930-იანი წლებიდან დღემდე.
გარდა ამისა, მუზეუმს აქვს პორტრეტების დიდი კოლექცია, პირველი სასცენო კოსტიუმები, რომლებიც ატარებდნენ ბევრ სპექტაკლში 1930-იანი წლებიდან. თეატრის მუზეუმის ფონდიდან გამოფენები ნაჩვენებია ისეთ დიდ ქალაქებში, როგორიცაა ასტანა, კოსტანაი, თალდიყორღანი. არქივის ბაზაზე გამოიცა წიგნი-ალბომი თეატრის ისტორიის შესახებ.
სქოლიო
კატეგორია:თეატრები ანბანის მიხედვით კატეგორია:დრამატული თეატრები კატეგორია:1925 წელს დაარსებულები კატეგორია:ალმათის თეატრები კატეგორია:შრომის წითელი დროშის ორდენით დაჯილდოვებული ორგანიზაციები კატეგორია:ხალხთა მეგობრობის ორდენით დაჯილდოვებული ორგანიზაციები
ასუანის კაშხალი
მინი|200პქ|თანამგზავრული ფოტო ასუანის კაშხალი — ორი კაშხალი მდინარე ნილოსზე ქალაქ ასუანთან - შედარებით ახალი ასუანის მაღალი კაშხალი (არაბ.: السد العالي; გამოითქმის: as-Sad al-'Aly), და ძველი ასუანის დაბალი კაშხალი. ამ საინჟინრო გამაგრებების გარეშე მდინარე ნილოსი ყოველწლიურად წყალდილობებს იწვევდა ზაფხულობით, ვინაიდან ადიდებული წყლები აღმოსავლეთ აფრიკიდან ნილოსში ჩაედინებოდა. ამ დატბორვებს მიწის გამამდიდრებელი მინერალები და სხვა სასარგებლო ნივთიერებები ჩამოჰქონდა, რაც ნილოსის გარშემო მიწას ნაყოფიერსა და იდეალურს ხდიდა სოფლის მეურნეობისთვის.
მდინარის გასწვრივ მოსახლეობის ზრდის გამო აუცილებელი გახდა წყლის დატბორვის კონტროლი სახნავ-სათესი მიწებისა და ბამბის პლანტაციების დასაცავად. ამ პროექტის მიზანი მდინარის მოზღვავებული წყლის შეჩერება იყო, ელექტროენერგიის წარმოებასა და ირიგაციასთან ერთად.
ვოს კანტონი
ვო (Vaud) — კანტონი შვეიცარიაში. მდებარეობს რომანდიაში — ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთ ფრანგულენოვან ნაწილში. დედაქალაქია ლოზანა.
გეოგრაფია
კანტონი გადაჭიმულია ნევშატელის ტბიდან ჟენევის ტბამდე. დასავლეთით ერტყმის იურის მთები. მთლიანი ფართობი 3 212 კმ²-ს შეადგენს.
ბერნის კანტონთან ერთად, ვო შვეიცარიის იმ ორ კანტონს შორისაა, რომლებიც გადაჭიმულია იურის მთებიდან ალპებამდე და მოიცავს სამ განსხვავებულ გეოგრაფიულ რეგიონს. სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი მთიანია, განთავსებულია ბერნის ალპების ჩრდილოეთით.
კანტონის ცენტრალური ნაწილი კონტრასტულია, შედგება მორენებისა და ბორცვებისგან. ტბების გასწვრივ განფენილია ვაკეები.
ისტორია
სახელი მომდინარეობს ფრანგული Pays Vaudois-სგან, ასევე უწოდებდნენ ტყიან ქვეყანას. ეს სახელწოდებები VII საუკუნიდან გვხვდება.
1265 წელს ვო სავოიის საჰერცოგომ დაიპყრო. 1536 წელს მომავალ ბერნის კანტონს გადაეცა. კანტონად 1803 წელს ჩამოყალიბდა და ამის შემდეგ, მისი მთავრობის რეზიდენცია ლოზანის სენ-მერის ციხესიმაგრეშია განთავსებული.
დემოგრაფია
მოსახლეობა ფრანგულენოვანია და ისტორიულად პროტესტანტი (კალვინიზმი), რაც რეფორმაციის ადრეული წლებიდან მომდინარეობს. თუმცა, ბოლო წლებში, სამხრეთ ევროპიდან მიგრაციის შედეგად, ეს მდგომარეობა მეტნაკლებად შეიცვალა. 2000 წელს, მოსახლეობის 40% პროტესტანტი იყო, 34% კი კათოლიკე.
ეკონომიკა
კანტონის მთავარი ქალაქია დედაქალაქი ლოზანა. მის გარშემო კონცენტრირებულია მსუბუქი ინდუსტრია. 1998 წელს, დასაქმებულთა 71,7% მესამეულ სექტორში მუშაობდა, 20,8% კი მეორეულში.
ვოს კანტონი ღვინის მეორე უდიდესი მწარმოებელია შვეიცარიაში. ძირითადად აწარმოებენ თეთრ ღვინოს. ვენახების უდიდესი ნაწილი გაშენებულია ჟენევის ტბის ფერდობებზე, რომლებიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შესული „ლავოს ვენახების ტერასების“ სახელით.
სქოლიო
კატეგორია:შვეიცარიის კანტონები
თეიმურაზ დავითაშვილი (ინჟინერი)
თეიმურაზ დავითაშვილი (დ. 19 აპრილი, 1919, ქუთაისი — გ. 2010)  —  ქართველი ინჟინერი, პედაგოგი.
1941 წელს დაამთავრა თბილისის რკინიგზის ტრანსპორტის ინსტიტუტი ინჟინერ-მექანიკოსის სპეციალობით. შრომითი საქმიანობის დაიწყო თბილისის ჩარხსაშენებელი ქარხნაში ტექნიკური სამსახურის კონტროლიორად. 1952-1988 წლებში იყო საქართველოს სსრ საავტომობილო ტრანსპორტის მინისტრი. მისი 36 წლის მინისტრობის პერიოდში ყველა ქალაქსა და რაიონულ ცენტრში ამოქმედდა 200-ზე მეტი ავტოსატრანსპორტო საწარმო, ავტოსარემონტო ქარხანა და დარგის სხვა თანმხლები ობიექტი. იყო საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სახელმწიფო საგამოცდო კომისიის უცვლელი თავმჯდომარე. დიდი წვლილი მიუძღვის საავტომობილო დარგის პროფესიონალ ხელმძღვანელ მუშაკთა პლეადის აღზრდაში. საავტომობილო ტრანსპორტის დარგის სპეციალისტი, ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანი. იყო საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს რამდენიმე მოწვევის დეპუტატი.
ჩისტიაკოვის პარკი
ჩისტიაკოვის პარკი — დიდი პარკი კრასნოდარის ცენტრში. ერთ-ერთი უძველესი ქალაქის პარკი, დაარსდა 1900 წელს. 2009 წელს იგი რუსეთში საუკეთესო გასართობ პარკად იქნა აღიარებული, ვიზიტორების რაოდენობით 250-დან 500 ათასამდე ადამიანი. პარკი მდებარეობს კრასნოდარის ცენტრში, ქალაქის საზღვრებიდან ოდნავ ჩრდილოეთით. იგი გარშემორტყმულია გამარჯვების, ზიპოვსკაიას, კოლხოზნაიასა და როსტოვის გზატკეცილების მე-40 წლისთავის ქუჩებით. პარკის ახლოს მდებარეობს ოფიცრის, ჩისტიაკოვისა და სამოქალაქო ომის მსხვერპლთა ხსოვნის საზოგადოებრივი ბაღები.
ისტორია
ახლანდელი ჩისტიაკოვის პარკის ადგილზე პირველი მწვანე ადგილები XIX საუკუნის ბოლოს გამოჩნდა ერთ-ერთი გამოჩენილი კაზაკის, სახელად დოლგოვის ინიციატივით. ჩისტიაკოვის პარკის ისტორია ჯერ კიდევ XIX საუკუნის 90-იანი წლებიდან იწყება, როდესაც კაზაკ დოლგოვის ინიციატივით ეკატერინოდარის ჩრდილოეთ შემოგარენში გაჩნდა პირველი ტყე-პარკები.
აქ დარგულ პირველ ხეებს შორის იყო მუხა-ბუჩქნარი, არყი, ჩვეულებრივი ფიჭვი, ნეკერჩხალი. ისინი საკუთარი ხელით დარგო ჩისტიაკოვმა, სკოლის მოსწავლეებსა და სემინარიელებთან ერთად. პირველი პლანტაციების დიდი ნაწილი დაზიანდა სამოქალაქო ომის დროს.
1923 წელს კორომს ეწოდა „პირველი მაისი“.
დიდი სამამულო ომის დროს, კორომის ტერიტორიაზე, ტანკსაწინააღმდეგო თხრილი იყო. იქ ომის დროს ნაცისტებმა კრასნოდარის სიკვდილით დასჯილი მკვიდრთა ცხედრები გადაყარეს.
ამ ადგილას, 1975 წლის 9 მაისს, გამარჯვების 30 წლის იუბილესთან დაკავშირებით, გაიხსნა მემორიალი, რომელიც შეიქმნა ნაცისტი ჯარისკაცების მიერ ქალაქის ოკუპაციის დროს დაღუპული ათასობით მკვიდრის მოსახსენებლად.
პარკის რეკონსტრუქცია
2008 წელს დაუბრუნდა ისტორიულ სახელი და სწორედ იმავე წელს, დაიწყო მასშტაბური რეკონსტრუქციის პროექტი. პარკი რეალურად შეიქმნა თავიდან. თავდაპირველი ძველი რუსული ტრადიციების სულისკვეთებით, ეკოლოგიურად სუფთა მასალების გამოყენებით.
პერიმეტრის გასწვრივ გაკეთდა გაზონი. 8 ჰექტარის ტერიტორიაზე აღიჭურვა კრასნოდარის ყველაზე დიდი საბავშვო მოედანი, დამონტაჟდა ატრაქციონები ბავშვებისა და მოზარდებისთვის. მათ შორის ერთადერთი ქალაქში თოკზე პარკი, სამი განსხვავებული სირთულის მარშრუტით: ბავშვთა, საოჯახო და ექსტრემალური.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია: კრასნოდარი კატეგორია: კრასნოდარის პარკები კატეგორია: კავკასია
ატალანტე
thumb|right|280px|ატალანტესა და [[პელევსის ჭიდაობა]] ატალანტე — მამაცი არკადიელი მონადირე ქალწული, იასოს და მინიასის ასულ კლიმენეს ქალი. მითოსი არკადიელ არტემიდეს უთანასწორებს. ამას მოწმობს ამ ქალღმერთის სიმბოლო – ძუ დათვი, რომელმაც ატალანტე გამოკვება მაშინ, როდესაც ახალშობილი გოგონა მამამ პანთენონის მთაში უპატრონოდ დააგდო, რადგან მხოლოდ ვაჟი უნდოდა და ქალი ეყოლა. ბავშვი მონადირეებმა გაზარდეს. მან მალევე ისახელა თავი, როგორც პირმშვენიერმა და ტანსარომ, ფეხმარდმა, მამაცმა და თამამმა მონადირემ. მშვილდით მოკლა ორი კენტავრი რეკოსი და ჰილევსი, რომელნიც ავი ზრახვით აედევნენ. მწყემსებმა ადრევე დაუბრუნეს მამას, რომელმაც თავის ასულად აღიარა.
ატალანტემ მონაწილეობა მიიღო კალიდონის ნადირობასა და არგონავტების ლაშქრობაში, მაგრამ ეს ვერსია არ დასტურდება. სურდა წასვლა, მაგრამ რადგან ქალი იყო, გმირებმა არ წაიყვანეს. ქალწულმა მონადირემ მხოლოდ შუბი აჩუქა იასონს. პელიასის განსვენების დღეს ჭიდაობაში დაამარცხა გმირი პელევსი. კალიდონის ტახი პირველმა დაჭრა და მელეაგრემ გამარჯვების ჯილდოდ ტახის თავი და ტყავი მისცა, რითაც შურით ანთებული მამაკაცები გადაიკიდა. ქალს ჯილდო წაართვა მელეაგრეს ბიძამ პლექსიპემ. ახალგაზრდა გმირმა მოკლა ბიძა, რასაც მოყვა ქიშპი, ომი და ბოლოს თვით მელეაგრეს სიკვდილი. დავა დაიწყო იმით, რომ ნადირის თავი ეკუთვნოდა არა ქალს, არამედ მელეაგრეს ბიძას იფიკლეს, რომელმაც ტახი თითქოს პირველმა დაჭრა. მელეაგრემ ზოგი ვერსიით მოკლა ბიზები. ალთეამ რომ გაიგო, ძმები შვილმა მომიკლაო, დარდმა დათრგუნა და დაწყევლა შვილი. მაშინ მელეაგრე განრისხდა და ბრძოლაზე ხელი აიღო. კურეტები კალიდონში შეიჭრნენ. ბოლოს მელეაგრე ცოლმა – კლეოპატრამ დაითანხმა. მელეაგრემ სძლია კურეტებს, მაგრამ ამ ბრძოლაში დაიღუპა ან მუგუზლის დაწვამ იმსხვერპლა. მითები მტკიცედ ლაპარაკობენ ატლანტესა და მელეაგრეს სიყვარულზე, მაგრამ მელეაგრეს უკვე ჰყავდა ცოლი. როდესაც მამამ ატლანტესაც უბრძანა გათხოვება, ქალწულმა მკაცრი პირობა წაუყენა: მხოლოდ მას გავყვები, ვინც სირბილში დამეწევაო. თუ თვითონ დაეწეოდა, სასიძოს ზურგში შუბს ტყორცნიდა და სასიკვდილოდ სჭრიდა. მხოლოდ მელანიონმა სძლია,რომელიც გზაზე აფროდიტეს ნაჩუქარ ოქროს ვაშლებს ყრიდა. ვიდრე ატალანტე ვაშლს იღებდა, გმირი დაწინაურდებოდა და ასე მიაღწია მიზანს. ატალანტეს მელანიონთან ეყოლა პართენოპაიოსი, არგოსელი მეფე, თებეს პირველ ლაშქრობაში დაღუპული მეფე.
Comitas ilariae
Comitas ilariae — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
გოჭა (ფრინველი)
გოჭა ან დუპელი (Gallinago media) — ფრინველი მეჭვავიასნაირთა რიგისა. აქვს 35 სმ სიგრძის სხეული, 200 გრამამდე წონა, მურა ფერის ბულბული მუქი ხაზებით. გავრცელებულია ევროპასა და ჩრდილოეთ აზიაში, ყოფილ სსრკ-ში — დასავლეთ საზღვრიდან ენისეიმდე და სამხრეთ ტუნდრიდან ტყე-სტეპის ზონამდე. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენის დროს. გაზაფხულზე გოჭა საგრძნობი რაოდენობით მოფრინდება ხოლმე მდინარეების მტკვრისა და არაგვის დინებათა გაყოლებით და მიისწრაფის ჩრდილოეთისაკენ, კავკასიონის ქედზე გავლით. იგი დროებით ჩერდება გარდაბნის ტრამალებში, მტკვრის ნაპირებთან სველ მინდვრებში, მუხრანის, სკრის, ხვედურეთის, გორისა და ერწოს ტბის ჭაობებში. საქართველოში იგი აპრილის მეორე ნახევარში ჩნდება. ყველაზე მრავალრიცხოვანი გადაფრენა მაისის შუა რიცხვებში იწყება და ივნისის დასაწყისამდე გრძელდება. ბუდეს ჭაობიან ადგილებში მიწაზე იკეთებს. დებს 4 მსხვილ, დაწინწკლულ კვერცხს. ინკუბაცია 17-18 დღე-ღამე გრძელდება. ბარტყები სწრაფად იზრდებიან, ერთი თვისა უკვე ზრდასრულნი არიან და დედას შორდებიან. იკვებება მწერების მატლებით, ჭიებით და ლოკოკინებით, რითაც სარგებლობა მოაქვს მეურნეობისათვის. გოჭა სპორტული ნადირობის ობიექტია. მის მოსაპოვებლად საჭიროა 10-12 ნომერი საფანტი.
სქოლიო
კატეგორია:ჩიბუხა
ვისაგინასი
ვისაგინასი (Visaginas; 1992 წლის 22 სექტემბრამდე — „სნეჩკუსი“) — ქალაქი ლიეტუვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, უტენის მაზრაში; ერთადერთი ქალაქი თანამედროვე ლიეტუვაში, სადაც უმრავლესობას შეადგენენ სლავები: რუსები და რუსულენოვნები.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ლიეტუვის ქალაქები
სნეკვი
სნეკვი — IX-X საუკუნის დასაწყისის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, წმინდა გიორგის ეკლესია, მდინარე პატარა ლიახვის მარცხენა ნაპირზე, ყოფილ სოფელ სნეკვის (ახლანდ. ერედვის მუნიციპალიტეტი) განაპირას.
ფეოდალურ ხანაში სოფელი სნეკვი შედიოდა ქსნის საერისთავოს გვერდისძირის თემის შემადგენლობაში. 1921 წელს სოფელი სნეკვი შედიოდა გორის მაზრის ტყვიავის რაიონის მერეთის თემში. ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ.
ეკლესია ნაშენია ყორით, შირიმისა და წითელი ქვით. გეგმით სწორკუთხა ნაგებობას აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია აქვს. დასავლეთის კედელში, შესასვლელის ორივე მხარეს, თითო მაღალი ნიშია. კამარის საბჯენი თაღები პილასტრებზეა დაყრდნობილი. სამხრეთის კარის თავზე ჩაღრმავებული ტიმპანია, ხოლო აღმოსავლეთის ფასადზე, სარკმლის თავზე, — ბოლოებგაშლილი ჯვრის რელიეფური გამოსახულება. ყოფილ სოფლის ტერიტორიაზე არის აგრეთვე შუა საუკუნეების ღვთისმშობლის დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები.
ლიტერატურა
კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები კატეგორია:წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიები კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ისტორიული სოფლები
ბოტსვანა 1980 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ბოტსვანამ ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე პირველად იასპარეზა 1980 წელს, სსრკ-ის დედაქალაქ მოსკოვში. ამ თამაშებზე მათ ვერცერთი მედალი ვერ მოიპოვეს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქვეყნები 1980 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:ბოტსვანა ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:აფრიკის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ტუვალუ
ტუვალუ (Tuvalu, წარსულში ცნობილი როგორც ელისის კუნძულები ) — სახელმწიფო წყნარ ოკეანეში, პოლინეზიის რეგიონში, ჰავაისა და ავსტრალიას შორის. ჩრდილოეთიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება კირიბატის, აღმოსავლეთიდან ტოკელაუს, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან სამოას და უოლისი და ფუტუნას, სამხრეთიდან ფიჯის, დასავლეთიდან და სამხრეთ-დასავლეთიდან სოლომონის კუნძულების ტერიტორიულ წყლებს. სანაპირო ზოლის სიგრძეა — 21 კმ. ტუვალუ განთავსებულია 5 ატოლსა და 4 კუნძულზე. ქვეყნის ხმელეთის საერთო ფართობი 26 კმ²-ია და ამ მხრივ მსოფლიოს მეოთხე ყველაზე პატარა ქვეყანაა, უსწრებს მხოლოდ ვატიკანს (0,44 კმ²), მონაკოს (1,95 კმ²) და ნაურუს (21 კმ²). მისი მოსახლეობა 2011 ივლისის მონაცემებით 10 544 ადამიანს შეადგენს, ხოლო 2012 წლის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის წინასწარი მონაცემებით 10 782 ადამიანს და წარმოადგენს მსოფლიოს მესამე ყველაზე მცირედ დასახლებულ სახელმწიფოს, უსწრებს მხოლოდ ვატიკანსა და ნაურუს. ქვეყნის დედაქალაქია — ფუნაფუტი.
ტუვალუ პირველად პოლინეზიელი ხალხებით იყო დასახლებული. იგი 1568 წელს ესპანელმა მეზღვაურმა ალვარო დე მენდანიამ აღმოაჩინა, როდესაც ის სამხრეთ მიწას (Terra Australis) ეძებდა. XIX საუკუნის გვიანდელ წლებში კუნძულები ბრიტანეთის გავლენის ქვეშ იყო. სახელი ელისი აქ ჩატარებული სამუშაოების შემდეგ ინგლისელმა ჰიდროგრაფმა ალექსანდრ ჯორჯ ფინდლეიმ (1812–1876) უწოდა ცხრა კუნძულს. 1892-1916 წლებში ელისის კუნძულები წარმოადგენდა ბრიტანეთის პროტექტორატს ადგილობრივი რწმუნებულის მმართველობით; ამ პერიოდში იგი შედიოდა ბრიტანეთის დასავლეთ ოკეანეთის ტერიტორიებში, 1916-1974 წლებში კი წარმოადგენდა გილბერტისა და ელისის კუნძულების კოლონიის ნაწილს. 1974 წელს ელისის კუნძულებმა ხმა მისცა ბრიტანეთზე დამოკიდებულებისგან გასვლას ტუვალუს სტატუსით და გამოეყო მიკრონეზიულ გილბერტის კუნძულებს, რომელიც დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ კირიბატის სახელმწიფოს ნაწილი გახდა. 1978 წლის 1 ოქტომბერს, ტუვალუ სრულიად დამოუკიდებელი სახელმწიფო გახდა ერთა თანამეგობრობის ფარგლებში. 2000 წლის 5 სექტემბერს კი იგი გაეროს წევრი, რიგით 189 ქვეყანა გახდა. ტუვალუ ასევე სამხრეთ წყნარი ოკეანის კომისიის და წყნარი ოკეანის კუნძულების ფორუმის წევრია.
დასახელება
საკუთარი თანამედროვე დასახელება არქიპელაგმა მიიღო მხოლოდ 1975 წელს, რომელიც ტუვალური ენიდან თარგმანში ნიშნავს „რვა ერთად მდგომი“ (იგულისხმება ტუვალუს ტრადიციული რვა დასახლებული კუნძული; მეცხრე — ნიულაკიტაზე — დასახლება გაჩნდა შედარებით ახლო პერიოდში). პირველმა ევროპელმა კუნძულის აღმომჩენმა, ალვარო დე მენდანიამ, არქიპელაგს დაარქვა „ლაგუნის კუნძულები“, ხოლო 1819 წელს მას უწოდეს „ელისის კუნძულები“, რომელიც გამოიყენებოდა თითქმის მთელი კოლონიალური ეპოქის განმავლობაში.
გეოგრაფიული მდგომარეობა
მინი|მარჯვნივ|275პქ|ტუვალუს რუკა პოლინეზიური სახელმწიფო ტუვალუ წარმოადგენს ატოლების და კუნძულების ჯგუფს, რომლებიც მდებარეობენ წყნარ ოკეანეში ეკვატორის ცოტა სამხრეთით. ქვეყნის დედაქალაქი, ქალაქი-ატოლი ფუნაფუტი, მდებარეობს 1050 კმ-ით ჩრდილოეთით ქალაქ სუვადან, ფიჯის დედაქალაქიდან, და 4000 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთით ავსტრალიის ყველაზე დიდ ქალაქ — სიდნეიდან. უახლოესი არქიპელაგებია — ტუვალუს კუნძულებიდან ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე კირიბატის კუთვნილი გილბერტის კუნძულები და სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე საფრანგეთის კუთვნილი უოლისი და ფუტუნას კუნძულები.
ტუვალუს ხმელეთის ფართობი სულ შეადგენს 26 კმ²-ს, მაშინ, როდესაც ლაგუნებით დაკავებული ტერიტორიების ფართობი შეადგენს — 494 კმ²-ზე მეტს. ქვეყანა განლაგებულია 5 ატოლზე (ნანუმეა, ნუი, ნუკულაელაე, ნუკუფეტაუ, ფუნაფუტი), 3 დაბლობ მარჯნულ კუნძულზე (ნანუმანგა, ნიულაკიტა, ნიუტაო) და ერთ ატოლურ/რიფულ კუნძულზე (ვაიტუპუ), რომლებიც გადაჭიმულნი არიან ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ 595 კმ-ზე არქიპელაგის ყველაზე დიდი კუნძულია (მხოლოდ ხმელეთის ფართობიდან გამომდინარე, და არა ლაგუნის წყლის ზედაპირის) ატოლი ვაიტუპუ (5,09 კმ²), ხოლო ყველაზე პატარა — ნიულაკიტა (0,4 კმ²). . ყველა კუნძული დაბლობია, ხოლო ატოლები ძირითადად შედგებიან რამდენიმე კუნძულებისაგან, ანუ მოტუებისაგან, რომლებიც განიცდიან ნეგატიურ ზემოქმედებას სანაპირო ეროზიისგან (უპირატესად კუნძულების ოკეანისკენ მიმართული დასავლეთი მხარე ). ქვეყნის უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან აღწევს სულ 5 მეტრს.
ტუვალუს ყველაზე ჩრდილოეთი კუნძულია ატოლი ნანუმეა, ხოლო ყველაზე სამხრეთი — ნიულაკიტა. უმოკლესი მანძილი არქიპელაგის ორ კუნძულს შორის შეადგენს 67 კმ-ს(ნუკუფეტაუ/ვაიტუპუ), ხოლო ყველაზე დიდი — 172 კმ (ნუი/ვაიტუპუ).
გეოლოგია
ტუვალუს ცხრა კუნძულიდან ხუთი — ატოლია (დანარჩენი კუნძულები წარმოადგენენ ამოწეულ ატოლებს). ჩარლზ დარვინის თეორიის თანახმად, ატოლების ჩამოყალიბება ხდებოდა ვულკანური კუნძულების ჩაძირვის შედეგად, რომელთა ზედაპირთანაც თანდათან იზრდებოდა მარჯანი. ხდებოდა გაქვავებული რიფების ჩამოყალიბება, ხოლო შემდგომში ბარიერული რიფების, რომლებსაც თანდათან აშენდებოდა მარჯანი. შედეგად წარმოიქმნა ატოლის ხმელეთი. მარჯნის და წყალმცენარეების ზრდა ხდებოდა განსაკუთრებით აქტიურად ოკეანისკენ მიმართულ რიფის რაიონში, შედეგად რიფის ეს გარე მხარე მწიფდებოდა ვულკანური კუნძულის ჩაჯდომასთან ერთად. კუნძულის შიდა რაიონი კი პირიქით, იძირებოდა წყალქვეშ. შედეგად ამ ადგილებში მოხდა წყალმეჩხერი ლაგუნების ფორმირება.
რიფების ზედაპირზე თანდათან გროვდებოდა ქვიშა, რომელიც ყალიბდებოდა ტალღებისა და დინებების ზემოქმედებით, განსაკუთრებით ძლიერი მოქცევისა და მიქცევის დროს. პლაჟის მოქცევის ზონაში ჩამოყალიბდა სანაპირო ჯიში, ქვის გარე დახრის პლასტისაგან. შედეგად მცენარეებს მიწაზე გაუჩნდა საფუძველი, რომელზეც მათ შეეძლოთ გაზრდილიყვნენ. კუნძულზე კი ჩამოყალიბდა მაღალი შემცველობის მარილებთან შეგუებული მცენარეულობა, რომელიც თავისი ფესვებით ამყარებდა სხვადასხვა მჯდომარე ჯიშებს და წინააღმდეგობას უწევდა წყლის და ქარის ეროზიას. ასე ჩამოყალიბდნენ ატოლის ქვიშოვანი კუნძულები, ანუ მოტუები.
ამოწეული ატოლი წარმოადგენს ამოწეულ ვულკანურ კუნძულს, რომელიც ჩამოყალიბებულია მარჯნული პლატფორმის აწევის შედეგად, რომელიც გარს ერტყმის ვულკანურ პლატოს კუნძულის ცენტრში.
კლიმატი
ტუვალუს კლიმატი ცხელია, ტროპიკულია, იმყოფება სამხრეთ-აღმოსავლეთი პასატების გავლენის ქვეშ. მკაფიოდ გამოირჩევა ორი სეზონი: წვიმიანი და მშრალი სეზონი. წვიმიანი სეზონი, რომლის დროსაც მოდის ნალექების 60 %-მდე, გრძელდება ნოემბრიდან აპრილის ჩათვლით, ხოლო მშრალი — მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით. ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა შეადგენს დაახლოებით 3000 მმ, თუმცა ზოგჯერ ამ ციფრმა შეიძლება მიაღწიოს 4000 მმ-მდე. შედეგად, ტუვალუა კლიმატი უფრო ნოტიოა, ვიდრე მისგან ჩრდილოეთით მდებარე გილბერტის კუნძულებზე და სამხრეთით მდებარე ფიჯის კუნძულებზე. ქვეყნის ჩრდილოეთ კუნძულებზე კლიმატი უფრო მშრალია, ვიდრე სამხრეთის კუნძულებზე, და მათზე უფრო ხშირად ხდება გვალვები, რომელიც შეიძლება გაგრძელდეს სამ თვემდე. ჰაერის ტემპერატურა მთელი წლის განმავლობაში რჩება მაღალი და მერყეობს 26 °C-დან 32 °C-მდე.
ტუვალუს კუნძულები მდებარეობს წყნარი ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთი პასატების ზონაში ეკვატორული ზონის წყნარი ამინდის საზღვარზე. ქარის უპირატესი მიმართულებაა — ჩრდილო-აღმოსავლეთის ან სამხრეთ-აღმოსავლეთის. აღმოსავლეთის/სამხრეთ-აღმოსავლეთის ქარი ჭარბობს მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით.
ტუვალუ განიცდის ტროპიკული ციკლონების ნეგატიურ ზემოქმედებას, რომლებიც ხშირად აღწევენ დამანგრეველ ძალას. მაგალითად, ციკლონ „ბებეს“ შედეგად კუნძულებზე დაინგრა თითქმის ყველა საცხოვრებელი შენობა; ხეების 90 %-ზე მეტი მიწიდან ამოიგლიჯა, ხოლო დანარჩენი 10 % საკმაოდ დაზარალდა; ორი ადამიანი დაიღუპა; ორი გემი ქიმზე შეჯდა. მხოლოდ უცხოეთის სახელმწიფოების ფინანსური დახმარებით ტუვალუმ შეძლო არსებული ინფრასტრუქტურის აღდგენა.
გლობალური კლიმატის ცვლილება
მიუხედავად ამისა ყველა მეცნიერი არ იზიარებს არქიპელაგის სწრაფი ჩაძირვის თვალსაზრიზს, რომელიც ფართედ გავრცელებულია საზოგადოებაში და გაზვიადებულია მასმედიაში. ერთ-ერთი თვალსაზრისით, მსოფლიო ოკეანის დონის აწევა ტუვალუს რაიონში შეიძლება იყოს დროებითი მოვლენა, რომელიც განისაზღვრება კლიმატური, ოკეანოგრაფიული, გეოლოგიური და მთელი რიგი სხვა პარამეტრებით. თანაც, ატოლების მოტუს სანაპირო ზოლის ცვლილება გამოირჩევა მაღალი დინამიურობით: მიწა, რომელიც უკან იხევს ოკეანის წინაშე კუნძულის ერთ ნაწილში, შეიძლება გაიზარდოს მეორეში, რაც შეინიშნებოდა, მაგალითად, კუნძულ ვაიტუპუზე.
ნიადაგი
ტუვალუს ნიადაგს აქვს მარჯნული წარმოშობა. გრუნტი ძირითადად ჩამოყალიბებულია რიფული მასალის ნარჩენებისაგან, მარჯნისაგან, ფორამინიფერებისაგან და მოლუსკებისაგან, ამიტომ ადგილობრივი ნიადაგის შემადგენლობა ძირითადად კარბონატულია. ის გამოირჩევა მაღალი ტუტიანობით, ფორიანობით (რის გამოც საკმაოდ ცუდად იკავებს ტენს) და დაბალი ნაყოფიერებით. ამასთან ნაყოფიერება დამოკიდებულია რამდენიმე ფაქტორზე: უპირველეს ყოვლისა, ორგანული მასალების შემადგენლობასა და პროპორციებზე, ასევე მარჯანის მასალის წილზე. ტუვალუს ნიადაგში მინერალური ნივთიერებების რაოდენობა დაბალია, კალციუმის გამოკლებით. კუნძულებზე ასევე არსებობს ფოსფატური და ჰუმუსური ნიადაგი (ეს უკანასკნელი — მანგროს ტყეების ადგილებში).
ჰიდროლოგია
ტუვალუს კუნძულების მცირე ფართობის, დაბალი სიმაღლის და ნიადაგის ფორიანობის გამო არ არსებობს რაიმე მდინარეები. ამის მაგივრად, წყალი, ჟონავს მიწის სიღრმეში და წარმოქმნის მსუბუქად მლაშე წყლის ლინზას. ამიტომ ადგილობრივი მოსახლეობა იძულებულია შეაგროვოს წვიმის წყალი შენობების სახურავებიდან და ის შეინახოს ბეტონის ცისტერნებში. ძველად კუნძულელები სამეურნეო საჭიროებისთვის წყალს იღებდნენ ამოთხრილი ჭებიდან, მაგრამ მიწისქვეშა ლინზებში მლაშე ზღვის წყლის და ნაწრეტი წყლის შერევის გამო გრუნტის წყლები დაჭუჭყიანდა.
ფლორა და ფაუნა
ატოლების მცენარეთა სამყარო საკმაოდ ერთფეროვანია. ეს დაკავშირებულია იმასთან, რომ კუნძულების ხმელეთის მნიშვნელოვან ნაწილზე დარგულია ქოქოსის პალმები და სხვა საკვები მცენარეები. სანაპიროებზე იზრდებიან მზის მოყვარული სცევოლები (Scaevola), ტურნეფორციები, პანდანუსები. კუნძულის შიდა ნაწილში — გვიმრები (რომელთა შორის გამოირჩევა დიდი Asplenium nidus), კანავალეზიები, მანგროს ტყეები, სხვა ბუჩქოვანი მცენარეები, ქოქოსის პალმები, პურის ხეები, ბანანის პლანტაციები. ხშირად გვხვდება ფართეფოთლებიანი ხეების ჯიშები — ოქროზია, გუეტარდა, კალოფილუმი და სხვა. სულ ტუვალუში დარეგისტრირებულია ჭურჭლოვანი მცენარეების 86 სახეობა, რომელთაგან 44 ადგილობრივია. არცერთი მათგანი არ არის ენდემური.
ქვეყნის ცხოველთა სამყარო საკმაოდ ღარიბია და უპირატესად წარმოდგენილია გარედან შემოყვანილი სახეობებით. ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება ღორები, ვირთხები, ძაღლები და კატები. კუნძულებზე ზღვის ფრინველების პოპულაცია უმნიშვნელოა, რადგანაც ტრადიციულად მათ იჭერენ ადგილობრივი მაცხოვრებლები. ადამიანის მიერ ხელშეუხებელ მოტუებში ბუდობენ ფრეგატები, ბაკლანები (Phalacrocorax), ქარიშხალები. ფართედ გავრცელებულია პატარა ხვლიკები, გველები, ფეხითმავალი კიბორჩხალები, კიბო-განდეგილები.
ტუვალუა საზღვაო გარემო წარმოდგენილია ეკოსისტემის ექვსი ძირითადი ტიპით: ოკეანური, გარე რიფების, ლაგუნის რიფების, ლაგუნის ფსკერის, იზოლირებული რიფების და ბუნებრივი არხების, რომელიც აერთებს ოკეანის და ლაგუნის წყლებს. სულ სანაპირო წყლებში ცხოვრობს თევზების დაახლოებით 350 სახეობა და მარჯანის 30 სახეობა.
ისტორია
არქიპელაგის ადრეული ისტორია საკმაოდ ცუდადაა შესწავლილი. ტუვალუს კუნძულები, სავარაუდოდ, დასახლებული იყო ჩვენი წელთაღრიცხვით 300—500 წლებში ტონგას კუნძულებიდან და სამოას არქიპელაგიდან წამოსული ხალხით. მიუხედავად ამისა ნანუმანგას კუნძულზე აღმოჩენილი გამოქვაბული კოცონის კვალით შეიძლება ამტკიცებდეს იმას, რომ არქიპელაგი უფრო ადრე იყო კოლონიზირებული.
ტუვალუს პირველი ევროპელი აღმომჩენი გახდა ესპანელმა ზღვაოსანმა ალვარო დე მენდანიამ, რომელმაც კუნძულების გვერდით გაცურა 1568 წელს. მოგზაურმა არქიპელაგს სახელად დაარქვა „ლაგუნის კუნძულები“. XVIII საუკუნემდე ტუვალუ რჩებოდა შეუმჩნეველი სხვა მეზღვაურებისთვის. მხოლოდ 1788 წელს კუნძულების ნაწილი აღმოაჩინეს ინგლისელმა კაპიტნებმა ტომას გილბერტმა და ჯონ მარშალმა. 1819 წელს ტუვალუს კუნძულები გამოკვლეული იქნა კანადის გემ „რებეკას“ ბორტიდან, რომლის კაპიტანმა არქიპელაგს სახელად დაარქვა „ელისის კუნძულები“, გემის მფლობელის პატივსაცემად.
1892 წელს არქიპელაგი გახდა ბრიტანეთის იმპერიის პროტექტორატის ნაწილი ელისის კუნძულები, ხოლო 1916 წელს — ბრიტანეთის კოლონია გილბერტის და ელისის კუნძულების ნაწილი. მეორე მსოფლიო ომის წლებში ტუვალუს კუნძულებზე განლაგებული იყო მოკავშირეთა სამხედრო ბაზა.
1974 წელს არქიპელაგზე ჩატარდა რეფერენდუმი, რომლის შედეგადაც ელისის კუნძულები, სადაც მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენენ პოლინეზიელები, გამოეყო გილბერტის კუნძულებს, რომელზეც უპირატესად ცხოვრობდნენ მიკრონეზიელები. მომდევნო წელიწადს ელისის კუნძულები გახდა ბრიტანეთის ცალკე კოლონია ტუვალუ, რომელმაც დამოუკიდებლობა მიიღო 1978 წელს.
ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციულად ტუვალუ დაყოფილია 7 კუნძულოვან (ნანუმეა, ნიუტაო, ნანუმანგა, ნუი, ვაიტუპუ, ნუკულაელაე და ნუკუფეტაუ) და 1 საქალაქო (ფუნაფუტი) საბჭოდ.
რაოდენობა და განლაგება
ტუვალუს მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ცხოვრობს ქვეყნის დედაქალაქში და ერთადერთ ქალაქში — ფუნაფუტიში — 47 %. მოსახლეობის შიდა მიგრაცია, რომელიც გამოიხატება დაშორებული კუნძულებიდან მოსახლეობის ატოლ ფუნაფუტიზე გადმოსახლებით, ერთ-ერთი ძირითადი ტენდენციაა, რომელიც აღინიშნება ტუვალუზე. მაგალითად, 1992 წელს ატოლზე ცხოვრობდა ქვეყნის მოსახლეობის 42 %, ხოლო 1979 წელს — სულ 29 %. ეს ზრდის დატვირთვას კუნძულის რესურსებზე და მიწაზე, იწვევს სანაპიროს ეროზიას, ნეგატიურად აისახება ადგილობრივ ეკოსისტემაზე. ერთადერთი დაშორებული კუნძულები, სადაც 2002 წელს დაფიქსირდა მოსახლეობის ზრდა, იყო ვაიტუპუ (ზრდა 389 ადამიანით 1992 წელთან შედარებით) და ნუკულაელაე (ზრდა 40 ადამიანით). ყველა დანარჩენ ატოლებზე დაფიქსირდა დეპოპულაცია: ყველაზე მნიშვნელოვანი — კუნძულ ნუკუფეტაუზე (მოსახლეობის რაოდენობა შემცირდა 165 ადამიანით). 2002 წელს ყველაზე დიდი მოსახლეობის სიმჭიდროვე დარეგისტრირდა ატოლ ფუნაფუტიზე — 1610 ადამიანი კმ²-ზე, მაშინ როდესაც ქვეყანაში ეს ციფრი შეადგენდა 373 ადამიანს კმ²-ზე (ყველაზე დაბალი სიმჭიდროვე — ატოლ ნიულაკიტაზე, 83 ადამიანი კმ²-ზე).
2002 წელს მამაკაცები შეადგენდნენ მთლიანი მოსახლეობის 49,3 %-ს (4614 ად.), ქალები — 50,7 %-ს (4745 ად.). ქალაქის მოსახლეობის წილი — 47 %, სოფლის — 53 %. 2008 წელს ბუნებრივი მატების დონემ შეადგინა 1,577 %. 2002 წელს 15 წლამდე ბავშვთა წილი იყო — 36,4 %, უფროსი ასაკის მოსახლეობის წილი 15-დან 59 წლამდე — 55 %, 60 წელზე უფროსი ასაკის — 8,6 %, შესაბამისად, მოსახლეობის საშუალო ასაკი შეადგენდა 23,6 წელს (1991 წელს — 25,1 წელი). 2008 წლის შეფასებით მამაკაცების საშუალო სიცოცხლის ხანგრძლივობა იყო — 66,7 წელი, ქალების — 71,36 წელი.
ეთნიკური შემადგენლობა
2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის 94 %-ზე მეტი პოლინეზიის მკვიდრი მოსახლეობის ტუვალუელი ხალხის წარმომადგენელია, 4,6 % — ტუვალუელების და სხვა ხალხის შერეული ქორწინების წარმომადგენლები, და მხოლოდ 168 ადამიანი (ანუ 1,8 %) იყო უცხოელი (უპირველეს ყოვლისა, წყნარი ოკეანის სხვა კუნძულებიდან წამოსულები, მათგან უმრავლესობა — მიკრონეზიელი ხალხის წარმომადგენლები — კირიბატელები).
ენები
ინგლისურ ენასთან ერთად ქვეყნის ოფიციალური ენაა ტუვალუს ენა, რომელიც მიეკუთვნება პოლინეზიურ ენებს. მასში ბევრია სამოური ენიდან ნასესხები სიტყვები, რომლებსაც ადრე იყენებდნენ ქრისტიანი მისიონერები. მიუხედავად ამისა ამ ორ ენაზე მოლაპარაკენი ერთმანეთს ვერ უგებენ. ყველაზე ახლო მდგომი ენაა ტოკელაუს ენა. ტუვალუს ენაზე მოლაპარაკეთა საერთო რაოდენობა 1998 წელს შეადგენდა დაახლოებით 10 670 ადამიანს
11 თანხმოვანი და 5 ხმოვანი ასოს დასაწერად გამოიყენება ლათინური ანბანი. სულ გამოყოფენ ტუვალუს ენის შვიდ დიალექტს, რომლებიც იყოფა ორ დიალექტურ ზონად: ჩრდილოეთის (გავრცელებულია კუნძულებზე: ნანუმეა, ნანუმანგა, ნიუტაო და ნიულაკიტა) და სამხრეთის (ენის ოფიციალური ვარიანტი; გავრცელებულია კუნძულებზე: ფუნაფუტი, ვაიტუპუ, ნუკუფეტაუ და ნუკულაელაე).
ქვეყანაში ცხოვრობს ხალხი, რომლებიც ლაპარაკობენ წყნარი ოკეანის სხვა ენებზე: სამოურ ენაზე და კირიბატულ ენაზე. განსაკუთრებულ ინტერესს წარმოადგენს ატოლი ნუი, რომელიც რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში იმყოფებოდა მეზობელი გილბერტის კუნძულების მიკრონეზიული კულტურის ძლიერი გავლენის ქვეშ, რომლის მეომრებმაც დაიპყრეს კუნძული XVII—XVIII საუკუნეებში. ატოლ ნუის მოსახლეობა ლაპარაკობს ტუვალუს ენის ერთ-ერთ დიალექტზე, რომელიც კირიბატული, სამოური და ტუვალუს ენების ნარევია.
რელიგიური შემადგენლობა
ტუვალუს კუნძულებზე გაბატონებული რელიგიაა ქრისტიანობა, რომელიც არქიპელაგზე შემოიტანა მღვდელმსახურმა ელეკანამ (Elekana) მანიჰიკის კუნძულიდან 1861 წელს. ტუვალუს კუნძულებზე ოთხი თვის ყოფნის შემდეგ, იგი სამისიონერო საქმის შესასწავლად გაემგზავრა სამოაზე. შემდგომში ელეკანა დაბრუნდა არქიპელაგზე, ხოლო თვითონ კუნძულები შევიდა ლონდონის მისიონერული საზოგადოების გავლენის სფეროში. 1969 წელს ამ მისიონერულ საზოგადოებას გამოეყო ტუვალუს ეკლესია (Te Ekalesia Kelisiano Tuvalu).
2002 წელს პროტესტანტების წილი (ტუვალუს ეკლესიის კონგრეგაციონალისტები) შეადგენდა 91 %-ს (8521 ადამიანი), მეშვიდე დღის ადვენტისტების — 2 %-ს (183 ადამიანი). მათ შემდეგ მოდიან ბაჰაიზმის წარმომადგენლები — 2 %-ს (177 ადამიანი), ძმების ასამბლეის (Brethren Assembly) — ახალი პროტესტანტული მიმდინარეობის წარმომადგენლები — 2 %-ს (166 ადამიანი). კუნძულებზე ასევე წარმოდგენილია სხვა რელიგიური მიმდინარეობები, მაგრამ მათი მომხრეების რაოდენობა მცირეა.
ტუვალუს ყველა კუნძულზე არსებობენ ტრადიციული ბელადები, რომლებიც იმავდროულად ტუვალუს ეკლესიის წევრები არიან. სხვა რელიგიების წარმომადგენლების დიდი ნაწილი ცხოვრობს ატოლ ფუნაფუტიზე (კუნძულ ნანუმეას გამოკლებით, სადაც დარეგისტრირებულია ბაჰაიზმის მიმდევართა დიდი ნაწილი).
ქვეყნაში რელიგიური აღმსარებლობის თავისუფლება კონსტიტუციით გარანტირებულია.
სახელმწიფო წყობა
ტუვალუ — სუვერენული დემოკრატიული სახელმწიფოა. 1978 წლის 1 ოქტომბერს მიღებული კონსტიტუცია, აწესებს მონარქიული მმართველობის ფორმას პარლამენტარიზმის ვესტმინსტერული სისტემით.
ქვეყნის ზოგი პრემიერ-მინისტრი (საუფატუ სოპოანგა, მაატია ტოაფა) ტუვალუში მონარქიული სახელმწიფო წყობის რესპუბლიკურით შეცვლის მომხრეები იყვნენ, რომელსაც უხელმძღვანელებდა პრეზიდენტი (დღეისათვის ქვეყანა შედის ერთა თანამეგობრობის შემადგენლობაში და სახელმწიფოს ოფიციალური მეთაურია ბრიტანეთის მონარქი). მაგრამ 2008 წლის 30 აპრილს გამართულ რეფერენდუმზე მონარქიის შენარჩუნებას ხმა მისცა 1260 ადამიანმა, ხოლო მხოლოდ 679 ადამიანმა მხარი დაუჭირა რესპუბლიკურ მართველობაზე გადასვლას.
საკანონმდებლო ხელისუფლება
ქვეყნის საკანონმდებლო ორგანოა ერთპალატიანი პარლამენტი, ანუ ფალე ი ფონო (ტუვალუს ენა — Fale I Fono) (ასევე ჰქვია ასამბლეის პალატა), რომელიც შედგება არა ნაკლებ 12 დეპუტატისაგან, და ირჩევა ოთხწლიანი ვადით. დეპუტატები ირჩევიან საყოველთაო აქტიური საარჩევნო უფლების საფუძველზე მაჟორიტარული სისტემით შედარებითი უმრავლესობით მრავალმანდატიან და ერთმანდატიან ოლქებში. პარლამენტის დეპუტატად არჩევის უფლება აქვს 21 წელს მიღწეულ ტუვალუს ყველა მოქალაქეს (ამასთან არსებობენ მთელი რიგი გამონაკლისები, რომლის დროსაც კანდიდატებს უარს ეუბნებიან რეგისტრაციაზე ). პარლამენტის არჩევნების დამთავრებისთანავე პარლამენტის წევრები თავისი წევრებიდან ირჩევენ სპიკერს. სახელმწიფოს მეთაურს უფლება აქვს დაითხოვოს პარლამენტი იმ შემთხვევაში, თუ პრემიერ-მინისტრის ადგილი ვაკანტური რჩება ან თუ განსაზღვრული პერიოდის განმავლობაში (ის განისაზღვრება სახელმწიფოს მეთაურის გონივრული განსჯის მიხედვით) პრემიერ-მინისტრი მაინც ვერ იქნა არჩეული.
ტუვალუს პარლამენტი უფლებამოსილია გამოსცეს კანონები, რომლებიც არ ეწინააღმდეგებიან ქვეყნის კონსტიტუციას. პარლამენტის თითოეულ წევრს უფლება აქვს განსახილველად შეიტანოს კანონპროექტი, წინადადება პარლამენტში დებატების შესახებ, შეიტანოს პეტიცია პარლამენტში. როგორც პასუხისმგებლობის და კონსულტაციის ერთ-ერთი ფორმა ყველა კანონპროექტი პარლამენტში პირველი წაკითხვის შემდეგ იგზავნება ადგილობრივ მთავრობებში (ანუ ფალეკაუპულე) განხილვაზე და კომენტირებაზე. ამ წესიდან გამონაკლისია ის კანონპროექტები, რომლებსაც თავდებად დაუდგა ტუვალუს გენერალ-გუბერნატორი, ასევე ის კანონპროექტები, რომლებსაც არა აქვთ საზოგადოებრივი მნიშვნელობა. ამ შემთხვევებში გენერალ-გუბერნატორი ვალდებულია იმოქმედოს მინისტრთა კაბინეტის რეკომენდაციებით.
აღმასრულებელი ხელისუფლება
ტუვალუს კონსტიტუციის თანახმად ქვეყნის მონარქი და სახელმწიფოს მეთაურია მისი უდიდებულესობა დიდი ბრიტანეთის მეფე ჩარლზ III. სახელმწიფოს მეთაურის პოსტი ტუვალუს ერთიანობის და თვითმყოფადობის სიმბოლოა. სახელმწიფოს მეთაური ვალდებულია იმოქმედოს მხოლოდ მინისტრთა კაბინეტის, პრემიერ-მინისტრის ან მინისტრთა კაბინეტის მიერ მინიჭებული საერთო ან სპეციალური უფლებამოსილების მქონე მეორე მინისტრის რეკომენდაციით.
სახელმწიფოს მეთაურთან და გენერალ-გუბერნატორთან ერთად, რომლებსაც ტუვალუს კონსტიტუციის თანახმად მინიჭებული აქვთ აღმასრულებელი ხელისუფლება, არსებობს მინისტრთა კაბინეტი, რომელიც კოლექტიურად პასუხისმგებელია პარლამენტის წინაშე ქვეყნის მთავრობის აღმასრულებელი ფუნქციების შესრულებაზე. მინისტრთა კაბინეტი შედგება პრემიერ-მინისტრისაგან და სხვა მინისტრებისაგან, რომლებიც უნდა იყვნენ პარლამენტარების საერთო რაოდენობის არა უმეტეს 1/3 და რომლებიც იმავდროულად არიან პარლამენტის წევრები. მინისტრთაგან ერთი, ტუვალუს პრემიერ-მინისტრის გარდა, პრემიერ-მინისტრის მოადგილეა, რომელიც ინიშნება სახელმწიფოს მეთაურის მიერ პრემიერ-მინისტრის რეკომენდაციით. პრემიერ-მინისტრი ირჩევა ფარული კენჭისყრით პარლამენტის წევრების მიერ თავისივე შემადგენლობიდან. პრემიერ-მინისტრის და სხვა მინისტრების პასუხისმგებლობის სფეროს განსაზღვრავს სახელმწიფოს მეთაური, რომელმაც უნდა იხელმძღვანელოს პრემიერ-მინისტრის რეკომენდაციით. მთლიანად, პრემიერ-მინისტრი პასუხისმგებელია მინისტრთა კაბინეტისა და პარლამენტის წინაშე, კონსტიტუციურ და პოლიტიკურ საკითხებზე, სახელმწიფოებრივ სამსახურზე, მთავრობის კოორდინაციაზე, სასამართლო და იურიდიულ საკითხებზე, რელიგიურ საკითხებზე, ეროვნულ არჩევნებზე და საგარეო პოლიტიკაზე, პოლიციაზე, ციხეებზე, ხანძარსაწინააღმდეგო სამსახურზე, ტელერადიომაუწყებლობაზე და ინფორმაციაზე, იმიგრაციაზე.
სასამართლო ხელისუფლება
ტუვალუს სასამართლო ორგანოების სისტემა მოიცავს ლონდონში საიდუმლო საბჭოს (Sovereign in Council) იურიდიულ კომიტეტს, სააპელაციო სასამართლოს (Court of Appeal for Tuvalu), უზენაეს სასამართლოს (High Court of Tuvalu) და სხვა სახეობის სასამართლოებს (მათ შორის: მაგისტრატურ სასამართლოებს და კუნძულის სასამართლოებს).