cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ივანე გოლიაძე
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 2 მაისი კატეგორია:დაბადებული 1975 კატეგორია:გარდაცვლილი 27 თებერვალი კატეგორია:გარდაცვლილი 1963 კატეგორია:ქართველი მსახიობები კატეგორია:ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები ი
სან-ფრანსისკუ-დი-ასის-დუ-პიაუი
სან-ფრანსისკუ-დი-ასის-დუ-პიაუი (São Francisco de Assis do Piauí) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, პიაუის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 415 მეტრზე. მიეკუთვნება პიაუის სამხრეთ-აღმოსავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ ალტუ-მედიუ-კანინდეს შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 5 567 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 5.06 კმ²-ზე. ფართობი 1 100 398 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:პიაუის შტატის მუნიციპალიტეტები
ყვარლის წყაროსთავის ეკლესია
ყვარლის წყაროსთავის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის ქალაქ ყვარლის აღმოსავლეთ განაპირას, ი. გაგარინის ქუჩის ბოლოში. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. (5.2x3.8 მეტრი). ნაგებია ნატეხი ქვითა და აგურით. შესასვლელი დასავლეთითაა. აღმოსავლეთით გეგმით არაწესიერი ნახევარწრის ფორმის საკურთხევლის აფსიდია, რომელშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი. თითო, ოთხკუთხა სარკმელი ეკლესიის დასავლეთ და სამხრეთ კედლებშიცაა. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია. პილასტრებით, რომლითაც შეისრული, სატრიუმფო თაღი ეყრდნობა. შეისრულია ქარგილზე სხმული კამარაც. გარედან ეკლესიის კედლები ხერხულა ლავგარდნითაა დასრულებული. შენობა გადახურულია კრამიტით.
ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
მრგვალი აბანოები
მრგვალი აბანოები  (Круглые бани) — საზოგადოებრივი აბანოები სანქტ-პეტერბურგის ისტორიულ რაიონ ლესნოიში. შენობა მდებარეობს ვაჟკაცობის მოედანზე, მისამართი: კარბიშევის ქუჩა სახლი 29-ა.
ისტორია
არსებობს ცნობა, რომ დაახლოებით ამ ადგილზე XIX საუკუნის ბოლოდან არსებობდა ქვის ერთსართულიანი აბანო, რომელიც აგებული იყო არქიტექტორ პავლე იულის ძე სიუზორის პროექტის მიხედვით 1882 წელს.
მრგვალი აბანოების თანამედროვე შენობა ცენტრალურ ნაწილში ღია აუზით, შენდებოდა 1927 წლიდან 1930 წლამდე პერიოდში არქიტექტორ ალექსანდრე სერგის ძე ნიკოლსკის პროექტის მიხედვით და ბ. მ. გალპერინის, ჰ. ფ. დემკოვისა და ა. ვ. კრესტინის მონაწილეობით. აღნიშნული შენობა ცნობილია „აბანო-შაიბის“ სახელით.
აბანოები მუშაობდნენ დიდი სამამულო ომის, კერძოდ ლენინგრადის ბლოკადის დროს. 1941 წლის შემოდგომაზე აბანო დახურეს, წყლის, სითბოსა და ელექტროენერგიის ნაკლებობის გამო, მაგრამ 1942 წლის აპრილში განაახლა მუშაობა. თანამედროვე ეპოქაში აბანოებმა თავისი ფუნქცია შეინარჩუნა.
არქიტექტურა
ძეგლი არის ლენინგრადული კონსტრუქტივიზმის ნიმუში, ალექსანდრე ნიკოლსკის ერთ-ერთი სუპრემატული კომპოზიციის პროექტი.
პროექტის მიხედვით კომპლექსი შედგებოდა აბანოებისაგან, აუზისა და სოლარიუმისაგან. აუზი უნდა განთავსებულიყო ეზოში, სოლარიუმი კი — სახურავზე. შენობას უნდა ჰქონოდა შემინული გუმბათი, მაგრამ მშენებლობის პროცესში უარი თქვეს მსგავს გუმბათზე. აუზი გახსნეს ღია ცის ქვეშ და ფუნქციონირებს წლის ნებისმიერ დროს.
სქოლიო
კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგის აბანოები კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგის კულტურული მემკვიდრეობის რეგიონალური ობიექტები
დემეტრაძე
საკუთარი სახელი დემეტრაძე შეიძლება აღნიშნავდეს:
კატეგორია:ქართული გვარები
ელეფთერიოს ვენიზელოსი
ელეფთერიოს ვენიზელოსი (Ελευθέριος Κυριάκου Βενιζέλος;დ. 23 აგვისტო, 1864, კრეტა, ოსმალეთის იმპერია  —გ. 18 მარტი, 1936, პარიზი) — ბერძენი პოლიტიკოსი. 1910-1933 წლებში რვაჯერ ეკავა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა.
მის სახელს ატარებს ათენის საერთაშორისო აეროპორტი. ელეფთერიოსის მეორე შვილი სოფოკლის ვენიზელოსი სამგზის იყო ქვეყნის პრემიერ-მინისტრი.
ლიტერატურა
კატეგორია:საბერძნეთის პრემიერ-მინისტრები კატეგორია:დაბადებული 23 აგვისტო კატეგორია:დაბადებული 1864 კატეგორია:გარდაცვლილი 18 მარტი კატეგორია:გარდაცვლილი 1936
ედილბაევის ცხვარი
ედილბაევის ცხვარი, ედილბაევური ცხვარი ან ედილბაის ცხვარი — სახორცე-საქონე მიმართულების დუმიანი უხეშმატყლიანი ცხვრის ჯიში. გამოყვანილია ნახევარუდაბნოსა და სტეპის საძოვრების პირობებში ვოლგისა და ურალის შუამდინარეთში (დღ. ყაზახეთი) XIX საუკუნის ბოლოს მესაქონლე ყაზახების მიერ ხალხური სელექციის გზით — ყაზახური დუმიანი ცხვრების შეჯვარებით ასტრახანულ უხეშმატყლიან ცხვრებთან. შემდეგ შეირჩა ის ცხოველები, რომლებიც უფრო შეეგუვნენ მომთაბარე მეცხვარეობის ბუნებრივ-კლიმატურ პირობებს. ერკემალიც და ნერბიც ქოლიკია. ერკემალი იწონის 100–120 კგ-ს, ზოგჯერ 160 კგ-მდე; ნერბი — 65–75 კგ-მდე, ზოგჯერ 115 კგ-მდე. აქვს დიდი ცხვირკუზიანი თავი, გრძელი კისერი, ფართო და ღრმა ტანი დიდი დუმით. ერკემალი ზრდის დიდი ენერგიითა და მალმწიფადობით გამოირჩევა. ნაკლავის გამოსავალია 50–55%; 6–7 თვის ბატკნის ხორცი ქონის გარეშე 20–25 კგ-ია. მატყლი უპირატესად წითური, მურა, შავია; გვხვდება თეთრ- ან რუხმატყლიანი ცხვრები. თივთიკის სიგრძეა დაახლ. 15 სმ, მატყლი შეიცავს 52–56% თივთიკს; ერკემლის ნაპარსი ორ კრეჭვაზე 3,5 კგ-ია, ნერბისა 2,3–2,6 კგ; იყენებენ ხალიჩების მოსაქსოვად. ნაყოფიერება 110–120 ბატკანია 100 ნერბზე. წლიური მონაწველი 160 ლ, რძის ცხიმიანობა 5,8%. ძირითადად აშენებენ ყაზახეთის ტერიტორიაზე, ქვემო ვოლგისპირეთსა და ყალმუხეთში.
ბუცენი
ბუცენი (Buţeni) — სოფელი მოლდოვაში, ჰინჩეშტის რაიონში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 143 მეტრზე. 2004 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 1 512 ადამიანს შეადგენდა.
სქოლიო
კატეგორია:ჰინჩეშტის რაიონის სოფლები
ჰალიმე სულთანი
ჰალიმე სულთანი (დ. 1570 — გ. 1623) — ოსმალეთის სულთნის, მეჰმედ III-ის ხარჭა, სულთან მუსტაფა I-ის დედა და ვალიდე სულთანი.
ბიოგრაფია
ჰალიმე სულთანი დაიბადა 1570 წელს აფხაზეთში. მასსა და მეჰმედ III-ს შორის ქორწინების თარიღი უცნობია, თუმცა ცნობილია, რომ ამ პერიოდში ის მართავდა სარუჰანის, იგივე მანისის სანჯაყს. 1588 წელს შეეძინა ვაჟი მაჰმუდი. 1595 წელს, მურად III-ის გარდაცვალების შემდგომ, მეუღლესთან ერთად დაბრუნდა სტამბოლში. აქ, მისი შვილი მაჰმუდი, იანიჩრებში დიდი პოპულარობით სარგებლობდა.
1603 წლისთვის დედაქალაქში გავრცელდა ჭორები იმასთან დაკავშირებით, რომ მაჰმუდი მამის ტახტიდან ჩამოგდებას და მის მოკვლას აპირებდა. იმპერიის ვეზირები ორად იყოფოდნენ — ზოგი მათგანი მაჰმუდს უჭერდა მხარს, ხოლო ზოგი — შეჰზადე აჰმედს. აგრეთვე, არსებობდა ვერსია, რომ თუ სულთან მეჰმედის მკვლელობის მცდელობა უშედეგოდ დასრულდებოდა, მაჰმუდს მალულად გაიყვანდნენ დედაქალაქიდან, სადაც უფრო გაუიოლდებოდა ჯარის შეკრება და ტახტისთვის ბრძოლა. ამ ყველაფერმა მეჰმედ III-ის ყურამდე მიაღწია. სულთანმა დაიჯერა, რომ მის სიცოცხლეს საფრთხე ემუქრებოდა და მაჰმუდის სიკვდილით დასჯის ბრძანება გასცა. სავარაუდოდ, მისი გადაწყვეტილებაზე დიდი გავლენა ვალიდე სულთანმა, საფიემ მოახდინა, რომელსაც არ სურდა მაჰმუდის ტახტზე ასვლა.
მაჰმუდი 1603 წლის 7 ივნისს, ღამით, საკუთარ ოთახში ჯალათებმა დაახრჩეს, ხოლო მისი მხარდამჭერები ზღვაში გადაყარეს.
1603 წლის 22 დეკემბერს თავად მეჰმედ III-ც გარდაიცვალა. ტახტზე ჰანდან სულთნის ვაჟი აჰმედი ავიდა.
1617 წელს აჰმედი გარდაიცვალა. ტახტი მისმა ძმამ, მუსტაფამ დაიკავა, რომელსაც ფსიქიკური პრობლემები ჰქონდა. ამაში დიდი როლი ითამაშა ქარა დავუდ-ფაშამ, რომელიც მათი სიძე იყო. მუსტაფას ქვეყანა არც უმართავს, მის მაგივრად გადაწყვეტილებებს ჰალიმე და დიდი ვეზირი დავუდ-ფაშა იღებდნენ.
1618 წელს ტახტზე აჰმედის ვაჟი, ოსმანი ადის და ჰალიმე, ქიოსემ სულთანთან ერთად ძველ სასახლეში მიემართება, სადაც ამ დროს ცხოვრობს საფიე სულთანი.
ოსმანის მმართველობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. 1622 წლის 19 მაისს იგი დავუდ ფაშამ ტახტიდან ჩამოაგდო და ჰალიმე მეორედ გახდა ვალიდე სულთანი. ტახტს მუსტაფა იკავებს.
არც ამ შემთხვევაში გაუმართლა ჰალიმეს. 1623 წლის 10 სექტემბერს მუსტაფა ტახტიდან ჩამოაგდეს და გამოკეტეს იედიყულეს ციხეში, სადაც გარდაიცვალა 1639 წლის 20 იანვარს.
ჰალიმეს გარდაცვალების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი. გარდაიცვალა დაახლ. 1623 წელს, სტამბოლში ძველ სასახლეში. დაკრძალულია აია-სოფიაში, მუსტაფა I-ის მავზოლეუმში.
2015-2016 წლის ტელესერიალ „დიდებული საუკუნე: ქიოსემში“ ჰალიმე ვალიდე სულთანს განასახიერებს თურქი მსახიობი ასლიაჰან გურბუზი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ვალიდე-სულთნები კატეგორია:დაბადებული 1576 კატეგორია:გარდაცვლილი 1623
ბოსმანის წესი
ბოსმანის წესი — ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში მოქმედი კანონი, რომელიც აძლევს საშუალებას ფეხბუთელებს, რომლებსაც დაუმთავრდათ კონტრაქტი კლუბთან, გადავიდნენ სხვა კლუბში კომპენსაციის გარეშე.
ისტორია
1990-იან წლებამდე მოქმედებდა წესები, რომლის თანახმადაც ნებისმიერ კლუბს შეეძლო დაებლოკა საკუთარი ფეხბურთელის ტრანსფერი, რომელსაც დაუმთავრდა კონტრაქტი. თავისუფალი აგენტის სტატუსი რეალურად არ არსებობდა, რადგან კლუბი ინარჩუნებდა ფეხბურთელზე უფლებებს კონტრაქტის დამთავრების შემდეგ ორი წლის განმავლობაში და შეეძლო მოეთხოვა სხვა კლუბში ტრანსფერის სანაცვლოდ ფულადი კონპენსაცია.
1990 წელს ბელგიურმა „ლიეჟმა“ ჟან–მარკ ბოსმანს შეთავაზა დამთვრებული კონტრაქტის გახანგრძლივება, თუმცა ახალი პირობებით მისი ხელფასი 75%-ით მცირდებობა. ბოსმანს ასევე ჰქონდა შეთავაზება ფრანგული „დიუნკერისგან“. „ლიეჟმა“ მოითხოვა მილიონი დოლარის ოდენობის კონპენსაცია ტრანსფერისთვის, რაც „დიუნკერს“ ხელს არ აძლევდა. მოლაპარაკებები შეწყდა, ბოსმანი კი კლუბის გარეშე დარჩა. ფეხბურთელი გარაჟში ცხოვრობდა, ის ასევე მიატოვა ცოლმა.
ბოსმანმა სარჩელი შეიტანა სასამართლოში. მან უეფა, ბელგიის საფეხბურთო ასოციაცია და „ლიეჟი“ სამუშაო ჯგუფის გადაადგილების თავისუფლების შეზღუდვაში დაადანაშაულა. 1995 წელს ბელგიის სასამართლომ მათ მიმართ გამამტყუნებელი განაჩენი გამოიტანა. სასამართლომ იხელმძღვანელა ევროკავშირის კანონმდებლობის დებულებით, რომელიც კრძალავს კონტრაქტის დამთავების შემდეგ ადამიანისთვის გადაადგილების უფლების შეზღუდვას ან სამაგიეროდ კონპენსაციის მოთხოვნას. აქამდე მთელ მსოფლიოში მოქმედი სატრანსფერო სისტემა არაკანონიერად ცნეს.
ამ ინციდენტმა უეფა-ს და ფიფა-ს ხელი უბიძგა შემოეღოთ თანამედროვე სატრანსფერო ფანჯარა, რათა ბოსმანის მიმართებაში მომხდარი შემთხვევები აღკვეთილიყო. შემდეგში ბოსმანმა წამოაყენა ლეგიონერთა მიმართებაში არსებული წესების ლეგიტიმურობის საკითხიც. უეფა მივიდა დასკვნამდე, რომ ეს წესები არ შეიძლება მოქმედებდეს ევროკავშირის წევრი ქვეყნების მოქალაქეებზე, რადგან წინააღმდეგ შემთხვევაში ირღვევა რომის ხელშეკრულების პირობები. შემდეგში საკითხი კვლავ განიხილეს სიმუტენკოვის საქმის მსვლელობისას.
ვორობა
ვორობა (Woroba) — ოლქი კოტ-დ’ივუარის დასავლეთში.
გეოგრაფია
ვორობის ოლქს სამხრეთ-დასავლეთიდან ესაზღვრება მონტანის ოლქი, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან სასანდრა-მარაუეს ოლქი, აღმოსავლეთიდან ვალე-დუ-ბანდამის ოლქი, ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სავანების ოლქი, ჩრდილო-დასავლეთიდან დენგელეს ოლქი, დასავლეთიდან გვინეა.
ადმინისტრაციული დაყოფა
ვორობის ოლქი დაყოფილია 3 რეგიონად:
სქოლიო
კატეგორია:კოტ-დ’ივუარის ოლქები
ეკათატი
ეკათატი (สมเด็จพระเจ้าเอกทัศน์, ასევე სურიამარინი, สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระที่นั่งสุริยามรินทร์, და ბორომარაჩა V) — აიუთაიის სამეფოს უკანასკნელი მეფე. მის დროს ბირმელებმა აიუთაია დაიპყრეს. თავად მეფე კი დაიღუპა დაპყრობიდან ძალიან მალე.
ჩასაფრებული მტაცებელი
ჩასაფრებული მტაცებლები ან მჯდომარე და მომლოდინე მტაცებლები − ხორცისმჭამელი ცხოველები, რომლებიც მსხვერპლს უფრო მეტად მიპარვით ან სხვა სტრატეგიით იჭერენ, ვიდრე სისწრაფით ან სიძლიერით. ჩასაფრებული მტაცებლები სხედან და ელოდებიან ნადავლს.
ეკათატი
ბიოგრაფია
დაბადებისას მიიღო სახელი ანურაკ მონტრი. 1756 წელს ტახტის მემკვიდრე უფლისწული უპარაჩა თამათიბეტი გარდაიცვალა. ტახტის მემკვიდრეობისათვის ორი უფლისწული განიხილებოდა ანურაკი და მისი უმცროსი ძმა. მეფე ბორომაკოტი ანურაკს სახელმწიფოს მმართველად ვერ ნიშნავდა. ისტორიკოსები მას არასერიოზულ და უგუნურ ადამიანად ახასიათებენ. ამის გამო მეფე ბორომაკოტმა უმცროსი შვილი დანიშნა ტახტის მემკვიდრედ. 1758 წელს მეფის გარდაცვალების შემდეგ მან კიდეც დაიკავა ტახტი უთუმფონის (ბორომარაჩა IV) სახელწოდებით. მისი კანდიდატურა არ მოსწონდა მმართველ ელიტას, ამან დაპირისპირება გამოწვია მმართველ წრეებში, რის გამოც რამდენიმე თვეში უთუმფონი გადადგა და მნასტერში წავიდა, ხოლო ანურაკი სურიამარინის სახელით გახდა მეფე.
ჩასაფრებული მტაცებელი
ჩასაფრება შესაძლებელია სოროებში დამალვით, კამუფლაჟით, აგრესიული მიმიკრიით ან მახის გამოყენებით. მსხვერპლის განსასაზღვრად და თავდასხმისთვის მტაცებლები გრძნობების კომბინაციას იყენებენ. ღამის ჩასაფრებული მტაცებლები, როგოებიც კატები და გველები არიან, სპეციალური უნარ-ჩვევები აქვთ განვითარებული წყვდიადში მსხვერპლთან მანძილის განსაზღვრისთვის. მსხვერპლის დასაჭერად ჩასაფრებული მტაცებლები სხვადასხვა ხერხს მიმართავენ, დაწყებული ქამელეონების მიერ გრძელი დამრტყმელი ენის გამოყენებით, დამთავრებული ანტენარიისებრთა ზრდადი პირით.
ეკათატი
ბიოგრაფია
1759 წელს სიამის სახელმწიფოს თავს დაესხნენ ბირმელები. ამავე წელს მათ იერიში მიიტანეს დედაქალაქ აიუთაიაზე. მეფემ დახმარებისათვის მონასტერში წასულ ძმას მიმართა. გადამწყვეტი ბრძოლის დროს ბირმის მეფე ალაუნპაია სასიკვდილოდ დაიჭრა, ბირმის არმიამ ალყა მოხსნა და უკან გაბრუნდა.
ჩასაფრებული მტაცებელი
ჩასაფრებული მტაცებლები ცხოველთა სამეფოში ფართოდ არიან გავრცელებული და გვხვდებიან ისეთ ჯგუფებში, როგორებიცაა: თავფეხიანები, კიბოსნაირნი, ზღვის ვარსკვლავები, ობობები, მწერები და ხერხემლიანები, როგორებიც არიან გველბი და თევზები.
სტრატეგია
ჩასაფრებული მტაცებლები უძრრავად არიან (ზოგჯერ დამალულები) და ელოდებიან, რომ მსხვეპლი თავდასხმისთვის შესაფერის მანძილზე მიუახლოვდეთ. ჩასაფრებული მტაცებლები ხშირად კამუფლაჟს იყენებენ და მარტო ნადირობენ. თუკი მსხვერპლი მტაცებელზე სწრაფია ჩასაფრებულ მტაცებლობაზე უკეთესი სტრატეგია დევნითი მტაცებლობაა. ჩასაფრებული მტაცებლები ბევრ კომბინირებულ სტრატეგიას იყენებენ. მაგალითად, როდესაც მტაცებელი მსხვერპლზე უფრო სწრაფია მოკლე მანძილზე, მაგრამ არა გრძელ მანძილზე, მიპარვა და ჩასაფრება სტრატეგიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ხდება.
სოროები
ჩასაფრებული მტაცებლები, როგორებც არიან ობობების ზოგიერთი სახეობა ხმელეთზე და პირფეხიანები წყალში მსხვერპლის მისატყებლად სოროებს/ბუნაგებს თხრიან და შიგ იმალებიან. მხედველობის შეზღუდული ველის დროს ეს მეთოდი ეფექტურია.
ეკათატი
ლიტერატურა
კატეგორია:ტაილანდის მეფეები კატეგორია:გარდაცვლილი 1767
ჩასაფრებული მტაცებელი
კამუფლაჟი
ბევრი ჩასაფრებული მტაცებელი კამუფლაჟს იყენებს, რისი მეშვეობითაც მსხვერპლი მტაცებლის არსებობას ვერ ხვდება, ისე შედის თავდასხმის არეში. თევზებს შორის Gillellus uranidea ქვიშის მახლობლად წვება და მსხვერპლს ელოდება. Inimicus filamentosus ნაწილობრივ ფსკერზე წვება და თავს ქვიშითა და ნარჩენებით იფარავს, შემდეგ კი მსხვერპლს ელოდება. ვეშაპებს შორის ჩასაფრებული მტაცებლის ყველაზე შენიღბული სხეული Eucrossorhinus dasypogon-ს აქვს.
აგრესიული მიმიკრია
ზოგიერთი ჩასაფრებული მტაცებელი უფრო მეტად იზიდავს მის მსხვერპლს, ვიდრე უსაფრდება. ამ ცხოველების სტრატეგიას აგრესიული მიმიკრია ეწოდება. მსხვერპლის მიზიდვის ერთ-ერთი მეთოდი მსხვერპლის საკვებთან მიმსგავსებაა. Macrochelys temminckii კარგად შენღბული ჩასაფრებული მტაცებელია. ამ კუს ენა ადვილად შესამჩნევ ვარდისფერ ნივთიერებას შეიცავს, რომლითაც ჭიაყელებს ემსგავსება. თევზები, რომლებიც ამ „ჭიაყელის“ შეჭმას ცდილობენ, თავად კუს საკბილო ხდებიან. მსგავსად ზოგიერთი სახეობის გველი თავის კუდს ან ენას იყენებს პატარა ხერხემლიანების მისატყუებლად.
ჩოქელების ზოგიერთი სახეობა ყვავილებს ემსგავსება და მტვრისა და ნექტრის შეაგროვებლად მიახლოებულ მწერებს უსაფრდება. Hymenopus coronatus მტვერავ მწერებს ყვავილებზე მეტად იზიდავს.
სქოლიო
კატეგორია:ეთიოლოგია კატეგორია:მტაცებლობა
ბინძური ომი (არგენტინა)
ბინძური ომი (Guerra Sucia en la Argentina) — არგენტინის ისტორიაში სახელწიფოებრივი ტერორიზმის გამოვლინების პერიოდის (მასობრივი გატაცებები, წამება, გაუსამართლებელი დასჯა) ზოგადი სახელწოდება, რომლის პიკსაც წარმოადგენდა 1976-1983 წლებში მიმდინარე ეროვნული რეორგანიზაციის პროცესი.
ხუნტა დაიშალა 1983 წელს, მალევე მას შემდეგ რაც არგენტინა დამარცხდა ფოლკლენდის ომში. ხელისუფლების ცვლილების შემდეგ პრეზიდენტმა რაულ ალფონსინმა შექმნა დაკარგული ადამიანების საქმის შემსწავლელი სპეციალური კომისია, რომელსაც სათავეში ჩაუყენა ცნობილი მწერალი ერნესტო საბატო.
აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის რეფერენდუმი (1991)
აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის რეფერენდუმი გაიმართა აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში 1991 წლის 29 დეკემბერს და რომელშიც მოსახლეობის აბსოლუტურმა უმრავლესობამ მხარი დაუჭირა ქვეყნის საბჭოთა კავშირიდან გამოყოფას. დამოუკიდებლობის მოთხოვნას მხარი ამომრჩეველთა 99.5%-მა დაუჭირა. საარჩევნო უბნებზე მოსახლეობის გამოცხადებამ 95.0% შეადგინა.
ბინძური ომი (არგენტინა)
2010 წლის 22 დეკემბერს ხორხე ვიდელას (1976–1982 წწ.), ხოლო 2011 წლის 15 აპრილს რეინალდო ბინიონეს (1982–1983 წწ.) მიუსაჯეს სამუდამო პატიმრობა, მას შემდეგ, რაც ისინი დამნაშავედ ცნეს კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულის გამო.
სქოლიო
კატეგორია:ბინძური ომები კატეგორია:არგენტინის ისტორია
აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის რეფერენდუმი (1991)
სქოლიო
კატეგორია:1991 წლის რეფერენდუმები კატეგორია:დამოუკიდებლობის რეფერენდუმები კატეგორია:აზერბაიჯანის რეფერენდუმები კატეგორია:საბჭოთა კავშირის რეფერენდუმები
ბაფუმბირა
ბაფუმბირა (ეთნონიმები: ბანიარუანდა ან ბანიამულენგი ან რუანდელები) — ბანტუს ხალხში შემავალი ეთნოსი, რომელიც სათავეს იღებს კოლონიზაციის წინარე რუანდას სამეფოში და მოიცავს თანამედროვე რუანდაში მცხოვრებ და კინიარუანდას ენაზე მოსაუბრე ხალხს კონგოსა და უგანდაში. ბაფუმბირა შედგება სამი მკვიდრი ჯგუფისგან: ჰუტუ (ბაჰუტუ ან აბაჰუტუ), ტუტსი (ბატუტსი ან აბატუტსი ან უატუტსი) და ტუა (ბატუა).
რუანდას პოპულაცია 1991 წლისთვის 7.7 მილიონ ადამიანს შეადგენდა. 2007 წლისთვის ამ რიცხვმა 9.7 მილიონს მიაღწია მიუხედავად გენოციდისა და ორ მილიონამდე ადამიანის რუანდიდან გადასახლებისა. ეს აიხსნება იმით, რომ ამ დროისთვის ბევრი დევნილი დაბრუნდა რუანდაში და იმით, რომ შობადობის მაჩვენებელი საკმაოდ დიდია. გამოკითხვის თანახმად, საერთო მოსახლეობის 90 %-ს შეადგენს ბაჰუტუ, 9 %-ს ტუტსი და 1 %-ს ბატუა. თუმცა, გარკვეული აზრით, ეს შესაძლოა სინამდვილეს არ შეესაბამებოდეს, რადგან ტუტსის ბევრი წარმომადგენელი თავის წარმომავლობას მალავს.
კინიარუანდას ენა უნივერსალურად ითვლება რეგიონში, რადგან რუანდისა და ბანტუს ხალხის მთავარ  სალაპარაკო ენას წარმოადგენს. პრაქტიკული განსხვავები დაჯგუფებებს შორის ის არის, რომ ბატუა ორ კილოზე საუბრობს, როცა ტუტსი და ბაჰუტუ სამზე.
ტრადიციების მიხედვით, ბაფუმბირაში შრომის განაწილება შემდეგნაირად ხდებოდა: ტუტსი ცხოველებს უვლიდა, ბაჰუტუს წარმომადგენლები ფერმერები იყვნენ, ბატუას წარმომადგენლები კი მონადირეები. თუმცა შრომის განაწილება ოდნავ უფრო კომპლექსური იყო, რადგან გვხვდებოდნენ ბაჰუტუს წარმომადგენლები, რომლებიც ცხოველებს უვლიდნენ და ტუტსის წარმომადგენლები, რომლებიც ფერმერები იყვნენ. ამავდროულად თავად აგრარულ სფეროშიც ხდებოდა შრომის გადანაწილება, მაგრამ უკვე სქესის მიხედვით. მაგალითად, მამაკაცები მიწას დასათესად ამზადებდნენ, ქალები, კი თესავდნენ და შემდგომ უვლიდნენ.
ტრადიციული რუანდული კოსმოლოგია საკუთარ თავში მოიცავდა ერთ მაღალ ღმერთს, რომელიც დაკავშირებული იყო დანარჩენი დაბალი მატერიის ღვთაებებთან, წინაპრებთან და მეფესთან. სწორედ, ამიტომ ატარებდა სამეფო კარგი რიტუალებსა და სხვა რელიგიურ პრაქტიკებს, რათა მათი სახელით სიმშვიდე და ბარაქა ეთხოვათ.
კულტურული თუ რელიგიური თვალსაზრისით ჰუტუ და ტუტსი ძალიან ჰგვანან ერთმანეთს, მაშინ როცა ბატუა სრულიად განსხვავებულია. მიუხედავად ამისა, რიგი თეორიები და ვარაუდები გვაუწყებენ იმას, რომ ჰუტუ და ტუტსი სხვადასხვა წინაპრების მქონე ხალხებია. შესაძლოა, სწორედ, ამან გამოიწვია ის, რომ ამ ორ დაჯგუფებას შორის დაპირისპირება გაჩნდა, რომელმაც დროთა განმავლობაში სერიოზული სახე მიიღო, ბატუა კი ნელ-ნელა სრულიად უმნიშვნელო უმცირესობად იქცა, თავისი განსხვავებულობის გამო. ჰუტუსა და ტუტსის დაპირისპირებამ, რომელიც სიძულვილში გადაიზარდა, შედეგად ჯერ რევოლუცია გამოიწვია, შემდგომ კი გენოციდი, რომლებსაც ათასობით ადამიანი შეეწირა.
წარმოშობის ისტორია
ტუტსის, ჰუტუს და ბატუას წარმოშობის ისტორიის კვლევა იყოფა ოთხ ქრონოლოგიურ საფეხურად: 1. ფენოტიპური განსხვავება ამ ტომებს შორის; 2. გენოტიპური განსხვავება ამ ტომებს შორის; 3. რუანდელი ხალხის მოგონებები და თქმულებები წარსულთან დაკავშირებით; 4. ისტორიკოსების კვლევები. მინი|ტუტსელი თავადი. პირველი ფენოტიპური მოსაზრებები გაჩნდა კოლონიალიზმის ეპოქაში მიგრაციის თეორიის სახით, რომლის თანახმადაც ანთროპოლოგები მიიჩნევდნენ, რომ ჰუტუ და ტუტსი სხვადასხვა ხალხებია, რომელთა წინაპრებიც სხვადასხვა ადგილებიდან წამოვიდნენ და დასახლდნენ აფრიკის დიდი ტბების რეგიონში.
მიგრაციის თეორიას დაუპირისპირდა ორი ტიპის კრიტიკა: 1. უარყოფდა მიგრაციას და ამბობდა, რომ განსხვავება ხალხს შორის სელექციურსა და სოციალური ცხოვრების შედეგია; 2. არ უარყოფდა მიგრაციას, უბრალოდ მის, როგორც ისტორიულ ფაქტის მნიშვნელობას, ეჭვქვეშ აყენებდა.
პირველი ტიპის კრიტიკის მაგალითია, უოლტერ როდნის, მებრძოლი ნაციონალისტის, ნაშრომი, სადაც ის წერს, რომ რუანდას ტომები ერთმანეთისგან განსხვავდებოდნენ  სოციალური მდგომარეობის, კვებისა და საცხოვრებელი პირობების გამო. დომინიკ ფრანჩე ამ მიზეზებს სექსუალურ სელექციას უმატებს.
მეტი ნათელი საკითხს გენოტიპური მიდგომისას მოეფინა. ნაშრომში ,,Genetics and History of Sub-Saharan Africa’’ აღნიშნული იყო, რომ რუანდელ ტომებსაც, ისევე როგორც დიდი ტბების რეგიონში მცხოვრებ სხვა ტომებს, ჰქონდათ ნამგალა უჯრედი, რომელიც ლაქტოზის აუტანლობას გულისხმობს. მოგვიანებით გაირკვა, რომ ეს უჯრედი მალარიის იმუნიტეტს უზრუნველყოფდა. მაგრამ რუანდელ ტუტსის ეს უჯრედი თავიდანვე არ ჰქონია და შეიძინა ადგილობრივ ტომებთან ურთიერთობის შედეგად. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ვივარაუდოდ, რომ ტუტსის წინაპრები ისეთ ადგილას ცხოვრობდნენ, სადაც მალარია არ იყო და შემდგომ გადმოსახლდნენ. მარცხნივ|მინი|ჰუტუელი ბავშვები. დროთა განმავლობაში მიგრაციის თეორიას მეტი და მეტი მტკიცებულება დაემატა. მის სასიკეთოდ მეტყველებდა ადგილობრივი ხალხის მოგონებებიც, კერძოდ, ადგილობრივი მითი, რომელიც კოლონიზაციამდე არსებობდა და რომელიც კოლონიზაციის დროის ანთროპოლოგებმა ჩაიწერეს. არჩი მაფიჟიმ ეს მითი და მასთან დაკავშირებული დასკვნა ერთ მთლიანობად შეკრა. მითი მოგვითხრობს ბიჩვეზის დინასტიაზე ბანიოროს სამეფოდან, რომელიც დასავლეთ უგანდას ტერიტორიაზე მდებარეობდა. მითის მიხედვით, ბიჩვეზები გადასახლდნენ სამხრეთ-აღმოსავლეთ ეთიოპიიდან და სამხრეთ სომალიდან ჩრდილოეთში და რამდენიმე თაობის შემდეგ, ბაბიტოს შემოტევების გამო, გადასახლდნენ ჩრდილოეთიდან. მაფიჟი ბიჩვეზის აკავშირებს დიდი ტბების ტუტსის ტომთან და მიგრაციას რქოსანი საქონლისთვის ეკოლოგიური პირობების გაუმჯობესებით ხსნის. მარცხნივ|მინი|ტუელი ქალები ბურუნდიდან. მიგრაციის თეორიას თან ახლავს დაპყრობის თეორიაც, რომელიც ტუტსის არა მიგრაციას, არამედ დაპყრობით შემოსვლას გულისხმობს, რაც უკეთ ახსნის ჰუტუსა და ტუტსის ასიმილაციას. ტუტსის შემოსვლასთან ასევე დაკავშირებულია პასტორიალიზმისა და სახელმწიფოს მართვის ხელოვნების გაჩენაც რეგიონში. ამის გარდა ისტორიკოსების მიერ ტრადიციაბზე დაკვირვებითა და მათი გათვალისწინებით, ბატუტსელები მოდიან ჩრდილოეთიდან, კერძოდ, ტბების რაიონიდან და არა ვიქტორიას ტბის შორეული მხარეებიდან. ეს იყო ყველაზე ძველი ბატუტსელთა მიგრირების ფაქტი, ასევე ზოგი კვლევა და დაკვირვება გვიჩვენებს, რომ ბატუტსელი საზოგადოების გავრცელების კვალი კივეის ტბის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში შეინიშნებოდა. ყოველივე ეს შეუთავსდება ბიჩვეზის მითს. საბოლოოდ ბევრი ისტორიული მტკიცებულების დეფიციტის მიუხედავად, იმის თქმა მტკიცედ შეიძლება, რომ ჰუტუს და ტუტსის წინაპრები აუცილებლად ჰუტუ და ტუტსი შეიძლება არ ყოფილიყვნენ, რადგან ეს ხალხი საუკუნეების მანძილზე ცხოვრობდა ერთ ტერიტორიაზე, ლაპარაკობდნენ ერთ ენაზე და ჰქონდათ ერთი რელიგია.
თავდაპირველად ბატუტსელების ცხოვრების სტილი მათსავე ტრადიციებზე იყო დაფუძნებული, მაგრამ რუანდის მიწებზე ბაჰუტუს ტომთან გადმოსახლებისა და თანაცხოვრების შემდეგ მათ მოუწიათ თავიანთი კულტურის გაცხრილვა, რის შემდეგადაც რამდენიმე კულტურული მახასიათებელი დაკარგეს, დანარჩენი კი მაქსიმალურად მოარგეს ჰუტუს ტომის ტრადიციებს, რის საფუძველზეც საბოლოოდ რუანდის ამჟამინდელი სახელმწიფო ჩამოაყალიბეს. რუანდის სახელმწიფოს ჩამოყალიბებაში გარკვეული როლი ითამაშეს ბატუას ტომის წარმომადგენლებმაც, მაგრამ ისინი გარიყულ ტომად მიიჩნეოდნენ, მათი რიცხობრივი სიმცირის გამო.
რუანდას სამეფო
რუანდას ისტორიის აღწერისას მკვლევარები დიდი ინფორმაციული წინაღობის წინაშე დადგნენ. რადგან რუანდელ ხალხს მიაჩნდა, რომ ისტორია წმინდა და საიდუმლოა, ისინი არ საუბრობდნენ დაღუპულ მეფეებზე. მხოლოდ მაშინ ლაპარაკობდნენ ძველ დროზე, როდესაც არისტოკრატია მეფის კარზე სანადიმოდ შეიკრიბებოდა. მინი|ტუტსი მეფე მუტარა. ვინაიდან ისტორია და ტრადიციები წმინდა დანიშნულებას ატარებენ, მათ გამცემს საფრთხეც კი შეიძლება შეექმნას. რუანდას სახელმწიფოს შესახებ მოპოვებული წყაროების ავტორები ძირითადად გასაიდუმლოებულია მათივე უსაფრთხოებისთვის. უშუალოდ სახელმწიფოს ან რუანდას ტომთა ჩამოყალიბების შესახებ ბევრი მითი არსებობს. ხშირ შემთხვევაში ამ მითებს ანიჭებენ წმინდა მნიშვნელობას და ძველი მეფეების მმართველობის ხანებიც მათთანაა დაკავშირებული. აღსანიშნავია, რომ მითები მრავალფეროვანია და ზოგიერთ მათგანში ქრისტიანული მითოლოგიის გავლენაც შეინიშნება. მაგალითად, ერთ-ერთი მითი მოგვითხრობს იმის შესახებ თუ როგორ გამოაძევეს ნაინა ბატუტსი სამოთხიდან დედამისის გაუთავებელი ლაპარაკის გამო. აღსანიშნავია, რომ რუანდულ მითოლოგიაში ადამიანები ხმელეთზეც ცხოვრობდნენ და სამოთხეშიც. ნაინა ბატუტსი გამოძევების შემდეგ მოხვდა ბურუნდის რეგიონში, ვიქტორიას ტბის დასავლეთ ნაწილში, სადაც სამოთხიდან მანამდე გამოძევებული ჰუტუს ოჯახები იხილა. ხანმოკლე დროის შემდეგ კი ბატუას ტომის წარმომადგენლებსაც მიაკვლიეს. ნაინა ბატუტსიმ და მისმა ძმა კიგუამ. იქ მცხოვრებ ხალხს მეურნეობა, მესაქონლეობა და მრეწველობა ასწავლეს, რითაც ჰეგემონია მოიპოვეს და შედეგად მათი შთამომავლები მეფეებად იქცნენ. სამეფო დინასტიად ბატუტსის წარმომადგენლები ითვლებოდნენ. მარცხნივ|მინი|ტუელი ბავშვები. არსებობს სხვა ტიპის ლეგენდებიც, რომლებიც რუანდას სახელმწიფოს ჩამოყალიბებაზე მოგვითხრობენ. მაგალითად, დოქტორი კენდტი მოგვითხრობს სახელმწიფოს ფორმირების მისეულ ვერსიას: რუანდაში მცხოვრებ პირველ ადამიანს ჰყავდა ხუთი შვილი. მათგან სამნი იყო კიტუსი, კიტუა და კინიაბუნგუ. კიტუა საკუთარმა ძმამ მოკლა ეჭვიანობის ნიადაგზე. მამას უნდოდა შური ეძია და დაესაჯა, მაგრამ ვერ გაიმეტა. სამაგიეროდ გააძევა ოჯახიდან და მისი შთამომავლობა დევნილად შერაცხა დანარჩენი ძმებისთვისაც. ამ წყაროზე დაყრდნობით, ანთროპოლოგები ასკვნიან, რომ ბატუტსები, სწორედ, დევნილი ძმის შთამომავლები არიან, რომლებიც დაბრუნდნენ მიგრაციით რუანდის ტერიტორიაზე და გარკვეული წვლილიც შეიტანეს რუანდის ერთიან სახელმწიფოდ ჩამოყალიბებაში. მინი|რუანდას სამეფო გერბი. კიდევ ერთი ლეგენდის თანახმად, პირველმა მეფემ, კიგუამ, თავის სამ შვილს გატუას, იაჰუტუს და გატუტსის ღამით რძის მოვლა დაავალა. იაჰუტუს ღამით რძე დაექცა, გატუას მოსწყურდა და რძე დალია. მხოლოდ გატუტსიმ შეძლო რძის დაცვა დილამდე. სწორედ, ამიტომ ის გახდა მეფე. იაჰუტუ მისი მოჯამაგირე, ხოლო გატუა გამოაძევეს.
ახლიდან ძველისკენ რუანდას მმართველთა დინასტის ქრონოლოგიურმა დაწყობამ ანთროპოლოგები მეთხუთმეტე საუკუნემდე მიიყვანა და რუანდას სახელმწიფოს წარმოშობის თარიღადაც მეთხუთმეტე საუკუნეა მიჩნეული. არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდას დინასტია ბუნიოროსა და ბიჩვეზის სახემწიფოებსაც უკავშირდება, რადგან ეს სახელმწიფოებრივი ფორმირებები რუანდის შემოგარენში არსებობდა. არსებობს ვარაუდი, რომ სახელმწიფოებრივი ფორმირებების დინასტიური ხაზის გამგრძელებლები ყოფილიყვნენ რუანდელები.
მიუხედავად იმისა, რომ რუანდელებს არ უყვართ საკუთარ ისტორიაზე საუბარი, მათაც ჰყავთ გამორჩეული მეფეები, რომლებზეც ხშირად ამახვილებენ ყურადღებას. ერთ-ერთი მათგანი არის რუგენზუ იუა ენდაჰირო, რომლის შესახებაც რუანდელებს ყველაზე მეტი მითი აქვთ შეთხზული. ერთ-ერთის თანახმად, მას ზებუნებრივი ძალები გააჩნდა და შესაძლოა გარდაცვალების შემდეგ დაბრუნებულიყო კიდეც. ასევე ჰყავდათ მუტარა ლუოგერა, ძლევამოსილი მეომარი, რომელმაც ბუგოი დაიპყრო და 1876 წელს კისაკაც დაიმორჩილა. უკვე გვიანდელ ხანაში ევროპული კოლონიზაციის შემდეგ, მეცნიერები რუანდაში არსებულ მმართველებზე წყაროების სიმწირეს აღარ უჩივიან და მეცხრამეტე საუკუნის ლიდერების მმართველობის შესახებაც ბევრი ინფორმაცია მოგვეპოვება. მუტარა ლუოგერას შემდეგ ლუაბუგირი განაგებდა რუანდას სახელმწიფოს, რომლის მმართველობის ხანა მუდმივი ომებით იყო სახელგანთქმული, საბოლოოდ კი, როგორც ისტორიული ცნობები გვამცნობენ, მცველებმა მოწამლეს. მიზეზი გაუთავებელი ომების შეწყვეტა იყო, მაგრამ აღსანიშნავია ისიც, რომ ზოგიერთ ანგარიშში მკვლელად ლუაბუგირის მეუღლე, კანზოგერა არის მოხსენებული, რომელიც რუანდას შემდგომი მმართველის, მუსინგას დედა იყო. რაც შეეხება მუსინგას მმართველობის პერიოდს, ის ერთპიროვნული და ძლიერი ლიდერი გამოდგა. იგი რეფორმატორად და კანონმდებლადაა მიჩნეული, რომელიც საკუთარი კანონების გასამტკიცებლად სამხედრო ტერორს მიმართავდა ხოლმე.
კოლონიზაციის ეპოქა
მარცხნივ|მინი|გერმანიის კოლონიის გერბები. 1899 წელს რუანდა გერმანიის კოლონია გახდა, რომელსაც კოლონიები აღმოსავლეთ აფრიკაში ჰქონდა. გერმანელებმა ჩათვალეს, რომ რუანდას ტუტსის სახით ეფექტიანი მმართველები ჰყავდა, ამიტომ მათ გადაწყვიტეს, რომ უკვე არსებული პოლიტიკური სტრუქტურა შეუცვლელად დაეტოვებინათ. შედეგად გერმანია ოფიციალურად მართავდა რუანდას როგორც კოლონიას, მაგრამ ადგილობრივ ტუტსის ლორდები კვლავ განაგებდნენ ადგილობრივ საქმეებს.
მას შემდეგ რაც გერმანია დამარცხდა პირველ მსოფლიო ომში, ერთა ლიგის თაოსნობით რუანდასა და მისი მეზობელი ბურუნდის მმართველობა ბელგიას ჩაბარდა და კოლონია რუანდა-ურუნდის სახელით გახდა ცნობილი. ბურუნდიში იმ დროისთვის ისევე როგორც რუანდაში ჰუტუს და ტუტსის ეთნიკური ჯგუფები შეადგენდნენ მოსახლეობას. გერმანელების მსგავსად ბელგიელებმა ტუტსის ლორდები აგდილობრივ მმართველებად დატოვეს, რათა კოლონიის მართვის ხარჯები შეემცირებინათ. თუმცა გერმანელების ბელგიელებით ჩანაცვლებამ თავისი ცვლილებები მაინც მოიტანა რუანდას საზოგადოებაში, რადგან მათ ჰუტუს წარმომადგენლებს საშუალება მისცეს ყავის მარცვალი გასაყიდად ბაზარზე გაეტანათ და ადგილობრივ მოხმარებაში აღარ დაეხარჯათ, რის შედეგადაც ჰუტუს ეკონომიკური მდგომარეობა საგრძნობლად გაუმჯობესდა.
ჰუტუს რევოლუცია
მინი|ჯუვენალ ჰაბიარიმანა 1959 და 1960 წელს განვითარებულმა პოლიტიკურმა მოვლენებმა და ჰუტუს მიერ ტუტსის ათასობით წარმომადგენლის მოკვლამ გამოიწვია ის, რომ ტუტსიმ გადასახლება დაიწყო მეზობელ ქვეყნებში. ამ დევნილებმა ერთგვარი მოძრაობა ჩამოაყალიბეს, ძალა, რომელიც 30-წლიან დაპირისპირებაში ჩაერთო რუანდას მთავრობასთან. მანამდე კი პრეზიდენტი კიბანდა და მისი ჰუტუს წარმომადგენელი პოლიტიკური მომხრეები სამხრეთ და დასავლეთ რუანდაში მუშაობდნენ, რათა მათი თანამოაზრეები ერთ ძალად შეეკრათ. ჩრდილოელი ჰუტუს წარმომადგენლები, რომლებიც შედარებით მოწინავენი იყვნენ ტუტსის მონარქიის დროს კოლონიზაციის ეპოქაში დიდი როლს აღარ თამაშობდნენ კიბანდას მმართველობისას.
1972 წელს ეთნიკური დაძაბულობა უფრო გაძლიერდა, რადგან მეზობელ ბურუნდუში ტუტსის წარმომადგენლებმა ათასობით ჰუტუს წარმომადგენელი დახოცეს. კიბანდა ოპონენტებმა საპასუხო უმოქმედობაში დაადანაშაულეს და შემდეგ წელს სამხედრო გადატრიალებაც მოხდა. სათავეში გენერალი ჯუვენალ ჰაბიარიმანა მოვიდა, ხოლო მნიშვნელოვანი პოლიტიკური პოზიციები მისმა ოჯახის წევრებმა და სანდო პირებმა დაიკავეს. 1973 წელს გამოიცა რუანდას ახალი კონსტიტუცია, რომლის მიხედვითაც მხოლოდ ჰუტუს წარმომადგენელს შეეძლო პრეზიდენტობა.
სამხედრო მმართველობა რუანდაში ოფიციალურად 1975 წელს დამთავრდა, მაგრამ ჰაბიარიმანამ და მისმა პოლიტიკურმა პარტიამ ერთპარტიული მმართველობის სისტემა შემოიღეს. 80-იან წლებში ქვეყნის მდგომარეობა გაუარესდა. ყავის ექსპორტი მსოფლიო ბაზარზე დაეცა. 80-იანების ბოლოს რუანდელებში ნეგატიური დამოკიდებულება გაჩნდა ერთპარტიული სისტემის მიმართ. საბოლოოდ ყოველივე ეს დაგვირგვინდა იმით, რომ 1990 წელს ტუტსის უგანდელმა დევნილებმა რუანდაზე შეიარაღებული შეტევისთვის მზადება დაიწყეს.
გენოციდი რუანდაში
მარცხნივ|მინი|რუანდას გენოციდის თავის ქალები მურამბიში. უგანდაში ლტოლვილმა ტუტსის ხალხმა ჩამოაყალიბა ნაციონალური მოძრაობა, რომელსაც სათავეში ედგა იოვერი მუსოვინი. 1986 წელს მან შეკრიბა ნაციონალისტთა გარკვეული ჯგუფი და შთააგონა რომ უგანდის ხელისუფლება ძალის გამოყენებით დაემხოთ. უგანდიდან დაბრუნების შემდეგ კი მუსოვინიმ მისცა რუანდელი ნაციონალისტური პარტიის წარმომადგენლებს იარაღი და სამხედრო ტექნიკა, რათა შეჭრილიყვნენ რუანდაში. 1990 წელს ტუტსის არმიის ნაწილმა, დაახლოებით 6 000-მა სამხედრომ, რომლებიც თავიანთ თავს რუანდის ნაციონალისტურ ფრონტს უწოდებდნენ, გადაწყვიტეს რუნდაში შეჭრილიყვნენ. შედეგად მათ 40 მილის მანძილიც დაიკავეს. ამ ფაქტის დაფიქსირების შემდეგ საფრანგეთი, ბელგია და ზაირი მხარში ამოუდგნენ რუანდის პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას. ზაირის პრეზიდენტმა მობიტო სასი სიკომ მისი დაცვის ქვედანაყოფი გაგზავნა რუანდის ნაციონალისტთა ფრონტთან საბრძოლველად. პარალელურად საფრანგეთმა და ბელგიამ დესანტი გაგზავნეს დედაქალაქ კიგალიში. ეს ქმედება ძირითადად იქ მცხოვრები ევროპელების დასაცავად გადადგმულ ნაბიჯად მიიჩნევა. რუანდის ანტინაციონალისტთა ფრთა შეაჩერეს, მაგრამ ჰაბიარიმანას მოუწია ერთპარტიულ მმართველობაზე ეთქვა უარი და ტუტსის წარმომადგენლებისთვისაც დაერთო ნება დემოკრატიულად მიეღოთ მონაწილეობა საკანონმდებლო თუ მმართველობით სისტემაში. ამის მიუხედავას ჰუტუს წარომადგენლებს მაინც ჰქონდათ შუღლი ტუტსის ტომის შთამომავლებთან და ნელ-ნელა მაინც დევნიდნენ მათ, ხშირ შემთხვევაში დევნა ძალადობითა და მკვლელობითაც მთავრდებოდა. ეს პროცესი 1993 წელს უფრო დაჩქარდა, როდესაც ტუტსელმა ოფიცრებმა მოკლეს ჰუტუელი ბურუნდის პრეზიდენტი, ენდადია. სწორედ ამ მკველობამ გააღვივა ეთნიკური სიძულვილი, რაც წინ უძღვოდა მასიურ ხოცვა-ჟლეტას. მინი|პოლ კაგამე 1994 წელს, რუანდელთა ეთნიკური ნიშნით დაპირისპირება და ძალადობა გენოციდსა და სამოქალაქო ომში გადაიზარდა. უშუალოდ პიკს კი 1994 წლის აპრილში მიაღწია, როდესაც ჰაბიარიმანასა და ბურუნდის ახალი პრეზიდენტის სიფრინ ნტარაჟამირას თვითმფრინავი ჩამოაგდეს, რომელიც ქალაქ კიგალის აეროპორტს უახლოვდებოდა. მართალია, ამ ტერაქტის ორგანიზატორები ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები იყვნენ, მაგრამ ყველაფერი ტუტსის ხალხს დაბრალდა. ამას კი უსასტიკესი 5 თვე მოყვა. ჰუტუს წარმომადგენლები ხოცავდნენ, როგორც ტუტსის მშვიდობიან მოსახლეობას, ასევე პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ხუთი თვის განმავლობაში დაღუპული ქალების, ბაშვებისა თუ მამაკაცების რიცხვმა ასობით ათასს გადააჭარბა. ოფიციალური გამოთვლებით წუთში დაახლოებით ხუთი ადამიანი კვდებოდა. დაიწყო საწინააღმდეგო მოძრაობაც რუანდას ნაციონალისტური ფრთის მხრიდან, ისინი მიზნად რუანდის სამხედრო ძალის განადგურებას ისახავდნენ. ცოტა ხანში, პოლ კაგამეს ლიდერობით, მათ მოიპოვეს კიდეც მმართველობა, რასაც შიშის ნიადაგზე ჰუტუს ტომის წარმომადგენელთა მასიური მიგრაცია მოჰყვა ზაირში. პოლ კაგამეს მოსვლის შემდეგ, ფორმარულად კოალიციური მმართველობა დამყარდა, რომლის სათავეშიც კვლავ ჰუტუს ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, მაგრამ რეალურად რუანდას ნაციონალისტთა ფრთის ლიდერი მართვის სადავეებს არავის უთმობდა და ერთპიროვნულად, სასტიკად განაგებდა ხელისუფლებას.
იმის მიუხედავად, რომ ივლისში დასრულდა ყველანაირი ძალადობრივი დაპირისპირებები, ჰუტუს ტომის მიმართ მაინც გრძელდებოდა რეპრესიები. ვინაიდან სახელმწიფოს რუანდას ნაციონალისტთა ფრთა ედგა სათავეში, ტუტსის წარმომადგენლები არ ერიდებოდნენ ძალადობას. ხშირ შემთხვევაში სახელმწიფოც უმიზეზოდ აპატიმრებდა ჰუტუს ტომის წარმომადგენლებს, სწორედ ამ მიზეზით გაიქცა დაახლოებით ორი მილიონი ადამიანი საზღვარგარეთ, რადგან ისინი თავს დაცულად ვერ გრძნობდნენ. ამ ფაქტებზე დაკვირვებით გაერო ჩაერია რუანდას მმართველობის სისტემაში. სასამართლო ტრიბუნალი ჩამოაყალიბა, რომელიც თავის მხრივ სამ ნაწილად იყოფოდა: პირველი, რომელიც გენოციდს მოიცავდა, მეორე - ძალადობას განიხილავდა და მესამე - საერთაშორისო სამართალს.
1994 წლიდან მოყოლებული რუანდას ნაციონალისტთა ფრთა ედგა სათავეში რომელსაც მეორე მხრიდან რესპუბლიკური დემოკრეტიული მოძრაობა არეგულირებდა, პატარ-პატარა პარტიებთან ერთად. 1999 წელს კი დემოკრატიული არჩევნებით კოალიციური მთავრობა მოვიდა. პრეზიდენტად ჰუტუელი, რესპუბლიკურ-დემოკრატიული მოძრაობის წარმომადგენელი და ლიდერი პასტუარ ბიზიმანგა აირჩიეს, ხოლო ვიცეპრეზიდენტად პოლ კაგამე. ერთი შეხედვით, კოალიციური და დიდი იმედებისმომცემი მთავრობა მალევე დაიშალა. 2000 წელს პასტუარ ბიზიმანგა ზეწოლის გამო გადადგა და მართვის სათავეები პოლ კაგამეს ერგო. ეს იმ ფაქტს განამტკიცებს, რომ სამოქალაქო ომის შემდეგ უშუალო ძალაუფლება, პოლ კაგამეს ხელში იყო. მიუხედავად იმისა, რომ პოლ კაგამემ მოუწოდა ემიგრანტებს ქყევანაში დაბრუნებულიყვნენ მაინც აგრძელებდა ჰუტუელებზე რეპრესიას და ამ ფაქტით კიდევ უფრო აფერხებდა მათ ქვეყანაში დაბრუნებას. რუანდა დღეს ძალიან მძიმე ეკონომიკურ, სოციალურ და პოლიტიკურ მდგომარეობაში იმყოფება. დღევანდელი რუანდის სახელმწიფოს ასევე ურთულებს ვითარებას მეზობელ სახელმწიფოებთან დაპირისპირებაც, რაც ემიგრანტებითაა გამოწვეული.
კულტურა
რუანდას კულტურა წარმოიშვა დასავლეთ-ცენტრალურ აფრიკაში, იზოლირებულ მთიან ტერიტორიაზე, რომელსაც ესაზღვრება ორი ტბა: კივუ და მუჰაზი.
რელიგია და ტრადიციები კულტურაში
სამეფო კარი მოიცავდა რელიგიურ სპეციალისტებს, მაგრამ მონარქიის დამხობის შემდეგ რელიგიური ტრადიციებისა და რელიგიური პირების უმრავლესობა გაქრა. კუბანდუას სექტები მოიცავს მღვდლებს და მიუხედავად იმისა, რომ ეს სექტები დღეს ნაკლებად გავრცელებულია, კუბანდუას მღვდლები მრავალ თემში მოღვაწეობენ. უფრო ხშირად გვხვდებიან ტრადიციული მკურნალები, რომლებიც დაავადებების განკურნვისას სულიერ ძალებს მიმართავენ. ყველაზე მნიშვნელოვანი რელიგიური პირები არიან ეპისკოპოსები, პასტორები, მღვდლები და სხვა ქრისტიანული სასულიერო პირები. ქრისტიან ლიდერებს მნიშვნელოვანი სოციალური, პოლიტიკური და ეკონომიკური გავლენა გააჩნიათ.
ბევრი ტრადიციული ცერემონია განადგურდა მონარქიასთან ერთად. დამოუკიდებლობის შემდეგ წარმოქმნილმა ჰუტუს რეჟიმებმა ახალი რიტუალები შექმნეს 1959 წლის რევოლუციის აღსანიშნავად, რომელმაც მოიყვანა ისინი ხელისუფლებაში. მას შემდეგ, რაც ტუტსის რეჟიმი მოვიდა ხელისუფლებაში 1994 წელს, აღმოიფხვრა წინა მთავრობების ცერემონიები და შეიქმნა ახალი ცერემონიები 1994 წლის გენოციდის აღსანიშნავად. რუანდა ასევე აღნიშნავს ძირითად ქრისტიანულ დღესასწაულებს. ტრადიციული ცერემონიები შენარჩუნებულია მხოლოდ ოჯახებში, სადაც შემორჩა ტრადიციული პანაშვიდებიც.
დასახლებები
ტრადიციული რუანდას დასახლებები საკმაოდ გაფანტულია. თითოეული ოჯახი ცხოვრობს ნაკვეთზე, რომელიც შემორტყმულია ბანანის პლანტაციებითა და მინდვრებით. ძირითადი სოციალური ერთეულები არის გორები, სადაც ოჯახები ჯგუფებად ცხოვრობენ. შესაძლებელია, რომ მთელი ქვეყნის მასშტაბით სამმა სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებმა იცხოვრონ ერთ ადგილზე, თუმცა ზოგჯერ კონკრეტულ გორაზე მხოლოდ ერთი ჯგუფის წარმომადგენლები ცხოვრობენ. სახლებს მთის ფერდობებზე აშენებენ, სადაც მინდვრები ნათესებისთვის არის კონცენტრირებული. გორაკების ზედა ნაწილი ძირითადად საძოვრებისთვის გამოიყენება, დაჭაობებული ხეობები კი დაუმუშავებელია. ტრადიციული დასახლებები შედგება მრგვალი, ტალახით ნაშენი კედლებით შემოსაზღვრული, ჩალის სახურავიანი რამდენიმე სახლისგან.
ერთი ოჯახის წარმომადგენლები ძირითადად ერთად ცხოვრობენ სახლებში, რომლებიც შემოსაზღვრულია ღობეებით. თითოეულ ცოლს საკუთარი სახლი აქვს. ამასთან ოჯახის უხუცესი წევრებიც ცალკე ცხოვრობენ. ქმრის ოჯახი ძირითადად ერთ გორაზე ცხოვრობს. ცოლის ოჯახისთვისაცაა შესაძლებელი მასთან ახლოს ცხოვრება, მაგრამ ცოლ-ქმრის ნათესავებს მნიშვნელოვანი, სოციალურად განსაზღვრული, ურთიერთობა აქვთ ოჯახთან. გათხოვების შემდგომ ქალები ქმრის ოჯახის წარმომადგენლებად ითვლებიან.
რუანდაში ბავშვები სიმდიდრესთან ასოცირდებიან, შესაბამისად მათი ყოლა ძალიან მნიშვნელოვანია ამ  საზოგადოებისათვის. შედეგი კი ისაა, რომ ბაფუმბირას ოჯახები ძალიან დიდია და ის შობადობის მაჩვენებლის მიხედვით ერთ-ერთი პირველი ქვეყანაა.
მემკვიდრეობა
ოჯახის უფროსის გარდაცვალების შემდგომ, მისი მოძრავი და უძრავი ქონება, მიწების ჩათვლით, იყოფოდა ვაჟებს შორის. ძირითადად ვაჟები მიწებს ქორწინების შემდგომ იღებენ. რაც შეეხება ქალიშვილებს, ისინი ქმრების საზრუნავად მიიჩნევიან და შესაბამისად არ ითვლებიან სრულუფლებიან მემკვიდრეებად. დაუქორწინებელ და ქვრივ ქალებზე უფროს ვაჟებს ეკისრებოდათ პასუხისმგებლობა. 1994 წლის ომისა და გენოციდის გამო შექმნილმა ქვრივთა მასიურმა რაოდენობამ დაამტკიცა, რომ ეს მემკვიდრეობითი პრაქტიკა შეუსაბამო და უსუსურია. შემდგომში მთავრობამ განიხილა მემკვიდრეობის გადაცემის კანონები, რათა გაეზარდა ქალთა როლი ამ საკითხში.
სოციალიზაცია
ოჯახში ქალის მთავარ პრიორიტეტად ბავშვის აღზრდა-მზრუნველობა მიიჩნევა, რაშიც დედებს სხვა ქალები ეხმარებიან. ისინი ზურგზე მოკიდებული ბავშვებით უმკლავდებიან ყოველდღიურ საქმეებს. ასევე დედის უფროსი ძმა პასუხისმგებელია ბავშვთა ზედამხედველობაზე, მორალურ განვითარებასა და სოციალიზაციაზე. მონარქიის დასრულებამდე ახალგაზრდები მიდიოდნენ მეფის კარზე, რათა ჩამოყალიბებულიყვნენ მეომრებად. თუმცა, პროცესი ასევე მოიცავდა ხელოვნებისა და ისტორიის შესწავლას.
ქორწინება
ქორწინება არის ყველაზე მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი ინსტიტუტი და საზოგადოების მხრივ არის ინტენსიური ზეწოლა ყველა ინდივიდზე, რათა იქორწინონ და ჰყავდეთ შვილები.
ძირითადად ქორწინებები მშობლების მიერ არის მოწყობილი, მაგრამ ასევე არსებობს ძალით დაქორწინების პრეცენდენტებიც, რომლებიც საზოგადოების მიერ არის მიღებული. ”გუფატა” ან ”გატურურას“ დროს მამაკაცს ძალით მოჰყავს ქალი ცოლად. ასევე არსებობს ”უკვიანა”, წინასწარ მოწყობილი ქორწილი. ქალიშვილი გაეპარება მშობლებს საქმროს ოჯახში და თხოვდება. ეს ხდება ძირითადად მაშინ, როდესაც ქალი ქორწილამდე ორსულდება. მიუხედავად იმისა, რომ ქორწილის ეს ორივე სახე მიღებულია, ისინი ღირებულად მაინც არ მიიჩნევა.
პარტნიორის არჩევა
შესაფერისი პარტნიორების ასარჩევად ვაჟის მშობლები აკვირდებიან იმ ოჯახებს, სადაც შესაძლო პარტნიორები არიან. შერჩევის დროს აუცილებლად ითვალისწინებენ ოჯახის ქცევებს, მშობლების დამოკიდებულებას არა მხოლოდ ერთმანეთის მიმართ, არამედ მეზობლების მიმართაც, დისციპლინის დონესა და გავლენიანობას. ამ შერჩევის პროცესს „კურამბაგიზა“ ეწოდება.
პატარძლის საფასური
მინი|იბაიანსი (ყავისფერი) და იბისაბო (შავი) - გამოიყენება რუანდულ ქორწილში, მათ ხშირად ჩუქნიან პატარძალს. მას შემდეგ, რაც ოჯახი აარჩევს გოგონას, მამამისისგან კი მიიღებს თანხმობას, ოჯახები რიგდებიან ფასზე. ბაფუმბირელებისთვის პატარძლის ფასი ქორწილის ლეგიტიმაციისა და გარანტიის ერთგვარი სიმბოლოა. საზოგადოებაში ეს გადასახადი ასოცირებულია ქორწილის სერტიფიკატთან, რომლის გადახდის შემდგომაც კაცებს მამაკაცის სახელით მოიხსენიებენ. გადასახადთან დაკავშირებით შეთანხმების შემდგომ ოჯახის ორივე მმხარე ერთმანეთს ალკოჰოლით უმასპინძლდება, რასაც ტრადიციული როკვა და სიმღერა მოჰყვება. ადრე გადასახადად მიიჩნეოდა როგორც მოძრავი, ისევე უძრავი ქონება, კერძოდ, მიწები ან პირუტყვი. დღესდღეობით კი გადასახადების უმეტესობა ფულადობრივი სახისაა.
ქორწილის დღე
ქორწილის დღეს ეწოდება „უბუკვე“. მათგან, ვინც ქორწილს ესწრება, გარკვეული უხუცესთა, ახალგაზრდათა და ქალთა ჯგუფი ირჩევა. პატარძალს საქმროს სახლამდე საკაცით  მიაბრძანებენ, სადაც მას თბილად შეხვდებიან, ღამეს კი ტრადიციულ ცეკვებში გაატარებენ. შემდგომ დღეს პატარძალს შეიყვანენ საქმროს ქოხში და მასთან შევა საქმრო. ქოხიდან გამოსული საქმრო ხალხს აცნობებს ქორწილის დაგვირგვინების შესახებ. თუკი საქმრო აღმოაჩეს, რომ პატარძალი ქალწული არ არის, მის ოჯახს თოხის ტარს  უგზავნიან.
თაფლობის თვე
ქორწილს გარკვეული ღონისძიებები მოჰყვება. პატარძალი იქამდე არ მიიღებს საკვებს, სანამ საჩუქრებს არ შესთავაზებენ (ძროხა, თხა, ბეჭდები და ა.შ.). ოთხი დღის შემდეგ იგი საკუთარ სახლს ეწვევა რათა შეხვდეს ოჯახსა და ნათესავებს. მას თან ახლავს ერთი ბავშვი (ბიჭი ან გოგო). მამამ უნდა შესთავაზოს თხა ალკოჰოლთან და საკვებთან ერთად. საღამოს კი პატარძალი ისევ ქმრის ოჯახში ბრუნდება. თაფლობის თვის განმავლობაში მამამთილს არ აქვს უფლება, რომ პატარძალი ნახოს მანამ, სანამ ძროხას ან თხას არ შესთავაზებს. გარკვეული დროის შემდგომ პატარძალს ისევ მამის სახლში წაიყვანენ, საიდანაც სამკაულებითა და 3 თოხით დაბრუნდება. ეს ყოველივე თაფლობისთვის დასასრულს აღნიშნავს.
დღესდღეობით მშობლების მიერ პარტნიორის შერჩევის ტენდენცია შემცირდა და საქმროთა უმეტესობა ოჯახთან შეთანხმების შემდგომ, თავისით პოულობს მეორე ნახევარს. ამის ერთ-ერთ მიზეზად განათლების დონის ამაღლება ითვლება, რამაც ასევე გამოიწვია ტომებს შორის ქორწინებაც. თუმცა საცოლის ოჯახისთვის პირუტყვით გადახდა მაინც აუცილებელ პირობად რჩება. ასევე ძველად საკმაოდ ხშირი იყო პოლიგონია, ხოლო განქორწინება იშვიათი მოვლენა იყო.
ცეკვა და მუსიკა
მარცხნივ|მინი|მოცეკვავე ტუელები. ცეკვა და მუსიკა ბაფუმბირას კულტურის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაწილია. ინტორი, ცეკვა,რომელიც საბრძოლო ცეკვისა და დოლზე დაკვრის სახეა, მოიცავს როგორც ჯგუფურ პერფორმანსს, ასევე საკუთარი უნარებისა და სიმამაცის ინდივიდუალურ დემონსტრაციას. ამ ცეკვას რუანდას სამეფოში ახალგაზრდა მეომრები შეისწავლიდნენ. ცეკვის ეს ტრადიცია დღემდეა შემონახული. მოსახლეობის ძირითადი ნაწილი მონაწილეობას იღებს საქორწინო, ნაყოფიერებისა და სხვა მნიშვნელოვანი მოვლენების აღსანიშნავ ცეკვებში. ძირითადად ცეკვებს ორი ან სამი სოლისტი ასრულებდა პასიური გუნდის წევრების თანხლებით, რომლებიც მათ აკომპანირებას უწევდნენ ტაშის დაკვრითა და სიმღერით.
ცეკვის სტილი ორ ჯგუფად არის გაყოფილი : პირველი - კუამირიზა. ამ დროს მოცეკვავეებს ან შუბი, ან ისარი უჭირავთ ხელში. კოჭზე ატარებენ რკინის ზარებს და მოძრაობენ მარცხნიდან მარჯვნივ ხაზში ან შეკრულ წრეში. ეს ცეკვა საბრძოლო ცეკვაა. მეორე ჯგუფი - კუჰიერეკა. ცეკვავს ორი, ძალიან იშვიათად სამი მოცეკვავე. ისინი მოძრაობენ წინ და უკან, გამოშვერილი, მოხრილი ხელებით. ამ პოზიციას ჰქვია კუტეგა ამაბოკო. ამ შემთხვევაში მოცეკვავეებს ზარები მუხლს ქვემოთ უკეთიათ.
მუსიკას რაც შეეხება, უმეტესწილად ამ სფეროში ბალადებსა და ძილისპირულებს ვხვდებით, რომელთაც ქვეყნის გარეთ მოგზაური ტრუბადურები ასრულებენ. ყველაზე გავრცელებული ინსტრუმენტია ციტრის ფორმის, ერთსიმიანი არფა.
თამაშები
პატარა ბავშვებში ყველაზე გავრცელებული საჩხაკუნო სათამაშოებია. უფრო მოზრდილი ბავშვები პატარა მშვილდ-ისრებით ინტერესდებიან. იყოფიან ორკაციან ან შვიდკაციან ჯგუფად. აქედან ერთი ჯგუფი ბანანის ღერისგან გამოჭრილ სამიზნეს ისვრის, მეორე ჯგუფი კი ესვრის ისრებს, რათა მათი მსვლელობა შეაჩეროს. როდესაც ყველა სამიზნე ნასროლია, ჯგუფები ერთმანეთს ადგილებს უცვლიან და ყველაფერი ხელახლა იწყება. თამაში მაშინ სრულდება, როდესაც არასაკმარისი რაოდენობის ისრებია დარჩენილი.
ტრადიციული არქიტექტურა
მარცხნივ|მინი|სახლები რუანდულ სოფლებში. რუანდელთა უმრავლესობა მჭიდროდ ცხოვრობდა დაბებსა და სოფლის სამეურნეო დასახლებებში, სადაც არქიტექტურას ჰქონდა ტრადიციული იერსახე. როგორც წესი, სახლი ორაკულების მიერ არჩეულ ადგილას შენდებოდა. ადამიანები ცხოვრობდნენ პატარა, სკის მსგავს, ტრადიციულ ქოხებში, რომლებიც გარშემორტყმული იყო საქონლის სადგომებით.
ტალახისგან აგებული მრგვალი სახლები ერთმანეთთან კლანობრივად იყო დაკავშირებული, აფრიკის ბევრ ნაწილში მიღებული წესისსამებრ, რომელსაც ერთი მთავარი შესავლელი ჰქონდა. სახლებში იმართებოდა ქორწილები, შეკრებები და სხვა დღესასწაულები.
ტიპურ რუანდულ სახლს აგებდნენ კვიპაროსის ბოძებისგან, რომელთა ერთი ბოლო იყო მიწაში, ხოლო მეორე ბოლო ცენტრისკენ მიმართული ბამბუკით იკვრებოდა, რაც ქმნიდა სახლის შიდა ფენას, რომლის გარშემო მაგრდებოდა მცენარეული საფარი და თივა. ოჯახური დასახლებები ძირითადად მთებში იყო მიმოფანტული. სახლის მშენებლობა მამაკაცის პასუხიმგებლობად ითვლებოდა.
ღარიბებისა და მდიდრების ქოხები განსხვავდებოდა ზომით, ოთახების რაოდენობით, სახლის სიმაღლით, შიდა და გარე დეკორატიული გაფორმებით (სახლებს რთავდნენ დეკორირებული ფარებით, გადაჯვარედინებული შუბებითა და არტეფაქტებით)  და ასევე საკურთხევლით, რომელიც წინაპრების კულტისადმი იყო მიძღვნილი, რაც გამოხატავდა პატივისცემას გარდაცვლილების მიმართ, რომლებიც ოჯახის სრულფასოვან წევრებად ითვლებოდნენ.
არქიტექტურული სტილის თვალსაზრისით, სისადით, ავეჯითა და სილამაზით ყველაზე მეტად გამოირჩეოდა ტუტსის სახლები, რადგან ტუტსის ტომი მსხვილფეხა რქოსანი პირიტყვით იყო მდიდარი.
თანამედროვე არქიტექტურა
მინი|რუანდული სახლები მთაზე. თანამედროვე კონსტრუქციების აგება დაიწყო მეცხრამეტე საუკუნის მიწურულს გისენაის და რუჰენგერის ჩრდილოეთ პროვინციებში.
დასავლური სტილით აგებული შენობები ძირითადად სამთავრებო სტრუქტურებს ეკუთვნოდა და დიდ ქალაქებში იგებოდა.
ქალაქური დაგეგმარების ხელშეწყობის მიზნით შეიქმნა კიგალის მეცნიერების, ტექნოლოგიისა და მენეჯმენტის ინსტიტუტი. ამის შესანიშნავი მაგალითია რუანდას კულტურული ცენტრი ქალაქი ბუტარი, სადაც მდებარეობს ბელგიურ სტილში შესრულებული ბუტას ნაციონალური მუზეუმი. მუზეუმის 5 სივრცე ეთმობა რუანდის ტრადიციული არქიტექტურისა (ცენტრში წარმოდგენილია ტრადიციული ქოხები) და მოსახლეობის სოციალური ცხოვრების აღწერას.
ურბანიზაცია
მარცხნივ|მინი|ქალაქი კიგალი კოლონიზაციამდე რუანდაში იყო ურბანიზაციის დაბალი მაჩვენებელი. ყველაზე დაბალი აფრიკაში - 6-10%, რაც იყო გამოწვეული რუანდის ეკონომიკით, რომლის ძირითად ნაწილს წარმოადგენდა აგრო სფერო.
ქალაგებში მიგრაცია გამოიწვია სასოფლო სამეურნეო მექანიკური სისტემებისა და სამუშაო ადგილების ნაკლებობამ, ამიტომ მოსახლეობა იძულებული გახდა თავი ალტერნატიული საშუალებებით ერჩინა.
თავის მხრივ, ქალაქის მოსახლეობის ზრდამ გამოიწვია არაერთი სოციალური პრობლემა: ცუდი საცხოვრებელი პირობები, დაავადებათა სწრაფი გავრცელება. კოლონიზაციის შემდეგ არც ერთ მთავრობას არ უცდია ამ პრობლემების გადაჭრა.
რუანდას დიდი ქალაქები (ბუტარე, გისენაი, გიტარამა, კიგალი, ნაიბისინდუ) იყო დაგეგმარებული ბელგიელების მიერ ადმინისტაციული და ეკონომიკური მიზნებისთვის. უცხოელები (არაბები, ინდოელები, პაკისტანელები, ბელგიელები) ძირითადად ურბანულ ცენტრებში ცხოვრობდნენ.
ასევე ურბანიზაციას ხელი შეუწყო მოსახლეობის სწრაფმა ზრდამ, რომელიც რიგი პრობლემების გამომწვევი გახდა ეკონომიკაში, ინფრასტრუქტურის განუვითარებლობის გამო.
2002 წლისათვის რუანდაში ურბანიზაციის დონემ 16%-ს მიაღწია, რის გამოც მთავრობამ დაიწყო მოსახლეობის მასობრივი გადასახლება სოფლებში, მიწის რეფორმა, სავაჭრო ცენტრების შექმნა სოფლებში და სასოფლო სამეურნეო დარგების სტიმულირება.
ტექნოლოგია
რუანდული სამრეწველო და სასოფლო-სამეურნეო ტექნოლოგიების განვითარება ჯერ კიდევ კოლონიზაციამდე დაიწყო, მაგრამ დიდი მოსავლების გადამუშავება-შენახვის შესაბამისი ტექნიკა და ადგილები არ ჰქონდათ.
რუანდაში თანამედროვე ტექნოლოგიების დამკვიდრებასთან ერთად შემცირდა წარმოების დანახარჯები და გაიზარდა პროდუქციის რაოდენობა, ასევე ხელმისაწვდომობა. მთავრობას რუანდის ტრადიციული ეკონომიკა, რომლის საყრდენს წარმოადგენდა სოფლის მეოურნეობა, გადაჰყავს ეკონომიკაზე, რომლის საფუძველს წარმოადგენს თამანედროვე ტექნოლოგიები, რაშიც დიდი წვლილი შეაქვს კიგალის მესნიერების, ტექნოლოგიესბა და მენეჯმენტის ინსტიტუტს. ასევე თანამედროვე ტექნოლოგიებს დიდი როლი ენიჭება რუანდის ხელოვნებისა ცნობადობის გაზრდაში. რუანდის ტრადიციული კულტურა მთელი მსოფლიოს მასშტაბით იპყრობს ყურადღებას.
ხელოვნება
მინი|რუანდული ტიკი. უნიკალური რუანდული ტრადიციული კულტურის სიმდიდრე თავს იჩენს ხელოვნების არაერთ ასპექტში. ეს იქნება ყოველდღიური მოხმარების საგნები, სამკაულები, თიხისა და ხის ჭურჭელი, თუ ნახატები და დეკორატიული ნივთები. ჩამოთვლილთაგან ყველაფერი ძირითადად მზადდება სოფლებსა და დაბებში.