cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ჩრდილო ამერიკელი ჰასიდი ებრაელები
საარსებო და კომერციული აქტივობები
ჰასიდურ სამყაროში სამუშაო ყოველთვის დაბალანსებულია რელიგიურ ღირებულებებთან. ჰასიდი ებრაელები არ მისდევენ სამეწარემო შრომით კარიერას, რომელსაც დასავლეთ კულტურაში დიდი ადგილი უჭირავს. მაგრამ ყველაფერ ამის და მიუხედავად ისინი საკმაოდ კარგად და ორგანიზებულად ცხოვრობენ და ამავდროულად პირნათლად იცავენ რელიგიურ ვალდებულებებს. მათი სკოლის ძირითადი დებულების მიხედვით მამაკაცები ძირითადად სწავლობენ ბიზნესს ან სხვა კომერციულ საქმიანობებს, აგრეთვე არის ხოლმე შემთხვევები, როდესაც ისინი მხოლოდ საოჯახო ბიზნესში არიან ჩართულები. ჰასიდთა უმრავლესობა საკმაოდ ნიჭიერ მუშახელს წარმოადგენს. ასევე ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ჰასიდები აქტიურად არიან ჩართულები ბრილიანტის „ინდუსტრიაშიც“. გარდა ამისა მათ ჰყავთ: კარგი ელექტრიკები, დურგლები, ოპერატორები და მოვაჭრეები. მოკლედ რომ ითქვას ჰასიდები არჩევენ, რომ იყვნენ ან თვითდასაქმებულები, ან იმუშაონ ორთოდოქს ებრაელებისათვის, რომლებსაც მათთვის მოსაწონი რელიგიური ღირებულებები გააჩნიათ. ზემოთ ჩამოთვლილი ფაქტების შედეგები დღესდღეობით ისაა, რომ მიუხედავად ჰასიდთა მცირე რაოდენობისა, მათი საწარმოები, ბიზნესები და ორგანიზაციები საკმაოდ კარგად ვითარდება და იზრდება, რაც თავის მხრივ ხაზს უსვავს ჰასიდ ებრაელთა პროფესიონალიზმსა და ნიჭს.
ქორწინება
ბიჭები და გოგონები ყოველთვის ცალ-ცალკე არიან და არ იღებენ მონაწილეობას ისეთ აქტივობებში, სადაც ისინი ერთად შეიძლება აღმოჩდნენ. იდეაში ბიჭსა და გოგოს ქორწინებამდე არც კი უნდა ჰქონდეთ რაიმე სახის სექსუალური ურთიერთობა. ჰასიდთათვის მათი დაქორწინების საშუალო ასაკია 18-იდან 20 წელი. მათივე რწმენა-წარმოდგენებით ქორწინების ყველა წესი სათანადოდ უნდა იყოს დაცული. არის ასეთი ტრადიცია, რომ ხანდაან არ არის აუცილებელი მხოლოდ ერთი სექტის წარმომადგენლები დაქორწინდენენ ერთამნეთზე, შესაძლოა სხვადასხვა სექტის წარმომადგენლებმაც იქორწინონ და ამით დაახლოვდნენ სექტები, ერთმანეთის იდეოლოგიები გაიზიარონ. ქორწინებისთვის საჭიროა ოჯახის წევრების თანხმობაც. შობადობის კონტორლის უმეტესი ფორმები რელიგიურად აკრძალულია, ამიტომ მათში მრავალშვილიანობა ფართოდ გავრცელებული ტრადიციაა. უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ წყვილები ძალიან იშვიათად ეყრებიან ერთმანეთს. ოჯახში მამაკაცებს ევალებათ უპირველეს ყოვლისა რელიგიური საქმიანობების შესრულება, ხოლო ქალები ძირითადად დიასახლისობით და ბავშვების აღრზდით არიან დაკავებულები.
სოციალიზაცია
ჰასიდური საზოგადოებისათვის უმნიშვნელოვანესია პატარა თაობების რელიგიურად აღზრდა. პატარაობიდანვე ბავშვები იზრდებიან ისეთ გარემოში სადაც სწავლობენ სიყვარულს, ქცევის ნორმებს და ითვისებენ რელიგიურ ღირებულებებს. აქვე უნდა ითქვას ისიც, რომ ბავშვებს ერთდროულად ღვთის შიშსა და სიყვარულს ასწავლიან. გოგონები და ბიჭები სხვადასხვა სკოლაში სწავლობენ და ერთად თითქმის არ არიან ხოლმე. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდგომ ახალგაზრდები მიდიან ებრაულ სკოლაში (aka Yeshivah), სადაც ისწავლება იუდაიზმის ზოგადი საგნები. რაც შეეხება გოგოებს ისინი სხვა გზით მიდიან და სწავლობენ ლოცვებს, ბიბლიურ ისტორიებს, მორალურ მოძღვრებებს, კანონებსა და ასე შემდეგ. სწავლა გოგოებისთვისაც და ბიჭებისთვისაც ებრაულ ენაზეა. უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ არა აკადემიური საგნები მაგალითად მუსიკა ან ფიზკულტურა აქ არ ისწავლება. რაც შეეხება საერო სწავლების პროგრამას გოგოებისთვის უფრო ლიბერალურია ვიდრე ბიჭებისთვის. ჰასიდური სკოლა მაქსიმალურად ცდილობს, რომ თაობებს კარგი და ხარისხიანი განათლება მისცეს. ბევრი აკრძალვა მათივე აზრით ისევ ბავშვების უმანკდ ჩამოყალიბებისთვის და აღზრდისთვისაა მიღებული.
რებეს როლი საზოგადოებაში
რებე იაკვებს უნიკალურ სტატუსს ჰასიდურ საზოგადოებაში. ყველანაირი გაგებით თავისი ხალხისთვის ის არის ლიდერი და უმთავრესი ფიგურა ნებისმიერ საკითხში. რებეს მრევლი მიდის მასთან რჩევისთვის, აღსარებისთვის და ასე შემდეგ. ხანდახან არის ხოლმე, როდესაც ფსიქოლოგიურ კონსულტაციასაც კი გადიოდნენ მასთან. საზოგადოების რწმენა-წარმოდგენით რებე არის გადებული ხიდი ხალხსა და ღმერთს შორის. ის ჰასიდები, ვინც ფიზიკურად შორს არიან თავიანთ რებესთან შეუძლიათ, რომ მასთან წერილი გაგზავნონ. რებეს სტატუსი მათი რწმენებით ღმერთისაგან დალოცვილია. რებეების მემკვიდრეობა გადადიის მამიდან შვილზე ან ახლო ნათესავებიდან ერთმანეთზე. რებე აღიარებულია საზოგადოების მხრიდან, როგორც უმანკო და მართალი, ამიტომ მის ნათქვამში ეჭვი არავის არ შეაქვს.
ჰასიდთა სასაუბრო ენა
მინი|იდიშური სიმღერა – კრაკოვი ძირითად შემთხვევებში ჰასიდები საუბრობენ იმ ქვეყნის ენაზე სადაც ცხოვრობენ, მაგრამ საკმაოდ ბევრია შემთხვევა, როდესაც ისინი თავიანთ ძირძველ ინდო-ევროპულ ენაზე საუბრობენ ე.წ. Yiddish. ამით ისინი ცდილობენ, რომ თავიანთი ძველი ჩვევა-ტრადიციები ახალგაზრდა თაოებებისთვის ნელ-ნელა არ გაუცხოვდეს და დაიკარგოს. ამ ყველაფრის შესაბამისად ზემოთ ხსენებულ აშკენაზ ებრაელთა (aka Ashkenazi Jews)  ენაზე ბევრი ჰასიდი ბავშვი საუბრობს. თავის მხრივ ეს ყველაფერი დიდ დახმარებას უწევს, რომ ეს ენა არ დაიკარგოს. იდიშურ ენაზე აგრეთვე იბეჭდება გაზეთებიც და იწერება სხვადასხვა ნაწარმოები. ჰასიდურ საზოგადოებაში არსებობს იდიშურ ენაზე გადაღებული ფილმებიც და ასე შემდეგ.
ლიტერატურა
ჰასიდურ მოთხრობათა უმეტესობა ლიტერატურული ჟანრისაა. ძირითად შემთხვევბში არსებობს ჰაგიოგრაფიული ნაწარმოებები სხვადასხვა რებეს შესახებ, ასევე მორალური თემები. ჰასიდთა ლიტერატურა მდიდარია ანეკდოტებითაც, რომლებიც რწმენის საკითხებს ეხება. წლების განმავლობაში უამრავი ჰასიდური მოთხრობა თუ სხვადასხვა ტექსტი ზეპირსიტყვიერად გადაიცემოდა. სწორედაც ამის გამო უძველესი წერითი ნაშრომი, რომელიც მკვლევრებმა აღმოაჩინეს 1815 წლით თარიღდება. უმეტესობა ჰასიდური მოთხროებებისა რეალურ მოვლენებზეა დაფუძნებული. მოცემული ლიტერატურა მდიდარია აგრეთვე სხვადასხვა ბიოგრაფიული ტექსტით, რომლებიც წერის ტექნიკის მხრივ საკმაოდ გამართულია. არსებობს ჰასიდურ ენაზე შესრულებული მეტაფორული ნამუშევრებიც, რომლებიც ძირითადად სასწაულებზე და ღვთისმოშიშობაზეა დაწერილი.
ეღვარდის ეკლესია
ეღვარდის ეკლესია (Եղվարդ եկեղեցի; Surp Astvatsatsin) — XIV საუკუნის ტაძარი კოტაიქის პროვინციაში, სომხეთი. ეკლესიის დიდი ნაწილი უაღრესად მდიდარი დეკორაციებითაა დაფარული. თითოეული მხარე გაფორმებულია სხვადასხვა ლამაზი მოტივებითა და გეომეტრიული ფიგურებით. ტაძრის მიმდებარედ არის სამლოცველოს ნაშთები, ხაჩქარები და საფლავები.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები
კამპუს-დი-ჟულიუ
კამპუს-დი-ჟულიუ (Campos de Júlio) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მატუ-გროსუს შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 600 მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის ჩრდილოეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ პარესისის შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 5 154 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 0.76 კმ²-ზე. ფართობი 6 801 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მატუ-გროსუს შტატის მუნიციპალიტეტები
ანტონიუ-პრადუ-დი-მინასი
ანტონიუ-პრადუ-დი-მინასი (Antônio Prado de Minas) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მინას-ჟერაისის შტატში; მიეკუთვნება ზონა-და-მატის მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ მურიაეს შემადგენლობაში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მინას-ჟერაისის შტატის მუნიციპალიტეტები
თერგ-კუმის დაბლობი
დასავლეთით ამაღლებულია 100 მ-მდე. ზედაპირი დახრილია აღმოსავლეთისაკენ, ესე იგი კასპიის ზღვისკენ. თერგ-კუმის დაბლობის აკუმულაციური ვაკეები მოთავსებულია ჰერცინული ნაოჭა საძირკვლის დაძირვის ვრცელ არეში, რომლის გაღუნვის ღერძი დაახლოებით ემთხვევა მდინარე თერგის ქვემო დინების მიმართულებას. რეგიონის გეომორფოგენეზში ტექტონიკურ დაძირვასთან ერთად, მონაწილეობდა მდინარეების, ზღვის, ტბებისა და ქარის მოქმედება.
რელიეფში განასხვავებენ: ჩრდილოეთით — კუმისპირა ვაკეს, მრავალრიცხოვანი მლაშობებითა და მარილიანი ტბებით; მდინარე თერგის ხეობიდან ჩრდილოეთით — თერგ-კუმის მასივის ქვიშებს (ნოღაის სტეპი) მოძრავი და გამაგრებული ქვიშების რელიეფის ტიპური ეოლური ფორმებით; სამხრეთ-აღმოსავლეთით — მდინარე თერგისა და სულაკის დელტების რაიონს — კალაპოტისპირა ნაყარის, „ლიმანების“ დადაბლებებისა და ზღვისპირა ლაგუნების ერთობლიობით. გავრცელებულია მშრალი სტეპის ლანდშაფტი და ნახევარუდაბნოები; მდინარეთა დელტებში — ლია-ლელიანები. განვითარებულია მეცხოველეობა. ცნობილია ნავთობისა და აირის საბადოები.
სქოლიო
კატეგორია:რუსეთის დაბლობები
კასადორი
კასადორი (Caçador) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, სანტა-კატარინას შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 920 მეტრზე. მიეკუთვნება სანტა-კატარინას შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ ჟოასაბის შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 70 762 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 71.89 კმ²-ზე. ფართობი 984 285 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სანტა-კატარინას მუნიციპალიტეტები
London Records
London Records, ლოგოზე გამოტანილი, როგორც London Recordings — ბრიტანული მუსიკალური ლეიბლი. 1947-1979 წლებში ცნობილი იყო აშშ-ში, კანადასა და ლათინურ ამერიკაში გრამფირფიტების გამოშვებით. მოგვიანებით იქცა ნახევრად დამოუკიდებელ ლეიბლად. წარსულში მასთან თანამშრომლობდნენ Ace of Base, All Saints, Bananarama, Bronski Beat, ჯენესისი, The Moody Blues, როი ორბისონი, Holly Valance, ZZ Top და სხვები.
რესურსები ინტერნეტში
* კატეგორია:დიდი ბრიტანეთის ლეიბლები კატეგორია:კლასიკური მუსიკის ლეიბლები
ოსკარის 23-ე დაჯილდოება
ოსკარის 23-ე დაჯილდოების ცერემონია — საუკეთესო ფილმებისა და კინოხელოვანების რიგით 23-ე დაჯილდოება კინემატოგრაფიულ ხელოვნებათა და მეცნიერებათა აკადემიის პრემიით.
ლაურეატები
კატეგორია:ოსკარის დაჯილდოების ცერემონიები
დიამანტინუ
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 20 341 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 2.47 კმ²-ზე. ფართობი 8 230 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მატუ-გროსუს შტატის მუნიციპალიტეტები
ნერიკარა
ნერიკარა — ძველი ეგვიპტის მეფე (ფარაონი) მეცამეტე დინასტიიდან, რომელიც მეფობდა მეორე გარდამავალი პერიოდის დროს. კიმ რაიჰოლტისა და დერელ ბეიკერის მიხედვით ნერიკარა მეცამეტე დინასტიის მესამე ფარაონი იყო, რომელმაც იმეფა მცირე ხნით ძვ.წ. 1796 წელს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ეგვიპტის ფარაონები კატეგორია:ეგვიპტის მეცამეტე დინასტიის ფარაონები
ვლადიმერ ჯიბლაძე
ვლადიმერ ჯიბლაძე (დ. 18 იანვარი, 1879, ქუთაისის მაზრა, ხუნჯულაური — გ. 1938, 9 თებერვალი) — ქართველი პოლიტიკოსი, საქართველოს რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრი.
ბიოგრაფია
ვლადიმერ ჯიბლაძე დაიბადა 1879 წლის 18 იანვარს, ქუთაისის მაზრის სოფელ ხუნჯულოურში. დაწყებითი განათლება მიიღო კულაშის ოთხკლასიან სოფლის სკოლაში. სწავლა განაგრძო ტფილისის სახელოსნო სასწავლებელში. 1896 წლიდან მუშაობდა ამიერკავკასიის რკინიგზის მთავარ სახელოსნოებში ზეინკლად; აქვე ჩაება მუშათა პირველ სოციალ-დემოკრატიულ არალეგალურ წრეებში. 1897 წლიდან იყო რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის წევრი. 1901 წელს, რკინიგზის მთავარ სახელოსნოებში მოწყობილი გაფიცვის დაშლის შემდეგ ჟანდარმერიამ დააპატიმრა "ტფილისის სოციალ-დემოკრატიული წრის" წევრობის ბრალდებით და ადმინისტრაციული წესით 3 წლით არხანგელსკის გუბერნიაში გადაასახლა. გადასახლებიდან გაიქცა და დაბრუნდა საქართველოში. აქტიურად იყო ჩართული 1905 წლის რევოლუციურ მოძრაობაში; მუშაობდა მენშევიკების ფრაქციაში. 1906 წელს იყო რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის სტოკჰოლმის ყრილობის დელეგატი ქუთაისის ორგანიზაციიდან. გადასახლებიდან დაბრუნდა 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ. 1917 წლის ნოემბერში აირჩიეს საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრად. 1917 წლის დეკემბერში იყო საქართველოს წითელი გვარდიის ერთ-ერთი დამაარსებელი და ორგანიზატორი, არჩეული იყო სახალხო გვარდიის მთავარი შტაბის წევრად. 1918 წლის თებერვლიდან იყო ამიერკავკასიის სეიმის წევრი. 1918 წლის განმავლობაში იყო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის პარლამენტის წევრი. 1919 წლის 12 მარტს აირჩიეს საქართველოს რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრად საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის სიით; იყო სამხედრო კომისიის წევრი. 1937 წლის 13 ნოემბერს დააპატიმრეს სოფელ კარიაკოვოში და გადაგზავნეს მოსკოვში სსრკ შინსახკომის განკარგულებაში. სსრკ უზენაესი სასამართლოს სამხედრო კოლეგიამ იოსებ სტალინის სანქციით და "კონტრრევოლუციური ტერორისტული ორგანიზაციის" წევრობის ბრალდებით 1938 წლის 8 თებერვალს დახვრეტა მიუსაჯა. დახვრიტეს 9 თებერვლის ღამეს. რეაბილიტირებულია 1989 წლის 17 აპრილს სსრკ გენერალური პროკურატურის, 1991 წლის აპრილში სსრკ გენერალური პროკურატურის და 1993 წლის 30 დეკემბერს რუსეთის ფედერაციის გენერალური პროკურატურის მიერ.
ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 1879 კატეგორია:გარდაცვლილი 1938 კატეგორია:საქართველოს დამფუძნებელი კრების წევრები კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი ქართველები კატეგორია:საბჭოთა კავშირის რეპრესიების მსხვერპლნი საქართველოში
აღაჯქალა
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:თოუზის რაიონის სოფლები
ჩაპაევკა (ნეფთჩალა)
ჩაპაევკა (Chapayevka) — სოფელი აზერბაიჯანში, არანის რეგიონის ნეფთჩალის რაიონში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ნეფთჩალის რაიონის გაუქმებული სოფლები
ბესიკ ჩიმაკაძე
ბესიკ ჩიმაკაძე (დ. 24 ივნისი, 1988, თბილისი) — ქართველი ფეხბურთელი, მარტვილის „მერანის“ თავდამსხმელი.
მისი ერთადერთი მატჩი საქართველოს 21 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრები ჩაატარა 2009 წლის 1 აპრილს ბელარუსი თანატოლების წინააღმდეგ, მატჩი სტუმართა გამარჯვებით (0–1) დასრულდა, ჩიმაკაძე 47-ე წუთზე შეცვალეს ზაქარია ბეგლარიშვილით.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1988 კატეგორია:ქართველი ფეხბურთელები კატეგორია:ამერის ფეხბურთელები კატეგორია:ბოლნისის სიონის ფეხბურთელები კატეგორია:ვიტ ჯორჯიას ფეხბურთელები კატეგორია:ბათუმის დინამოს ფეხბურთელები კატეგორია:რუსთავის მეტალურგის ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 24 ივნისი კატეგორია:ეროვნული ლიგის ფეხბურთელები
Mama Tour
Mama Tour — ინგლისური პროგრესული როკ ჯგუფ ჯენესისის ჩრდილოეთ ამერიკული და ბრიტანული საკონცერტო ტურნე. იგი დაიწყო 1983 წლის ნოემბერში და გაგრძელდა 1984 წლის თებერვლამდე. ბირმინგემში გადაღებული კონცერტი გამოვიდა ვიდეოს The Mama Tour სახით.
სეტლისტი
† - არ არის შეტანილი ვიდეოში
სქოლიო
კატეგორია:ჯენესისის ტურნეები
აღამამედლი (თოუზი)
აღამამედლი (Ağaməmmədli) — სოფელი აზერბაიჯანში,თოუზის რაიონში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:თოუზის რაიონის სოფლები
ტურტიკი
ტურტიკი (Туртык; Туртыҡ) — სოფელი რუსეთში, ბაშკირეთში, იანაულის რაიონში. მიეკუთვნება ვოიადინის სოფსაბჭოს. რაიონულ ცენტრ იანაულიდან განლაგებულია 32 კილომეტრში, სოფსაბჭოს ცენტრ ვოიადიდან 4 კილომეტრში, ხოლო უახლოეს რკინიგზის სადგურ იანაულიდან 32 კილომეტრში. 2010 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, სოფელში ცხოვრობდა 84 ადამიანი. მოსახლეობის უმრავლესობას ბაშკირები შეადგენენ.
სქოლიო
კატეგორია:იანაულის რაიონის სოფლები
საპეზალი
საპეზალი (Sapezal) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მატუ-გროსუს შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 370 მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის ჩრდილოეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ პარესისის შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 18 094 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 1.33 კმ²-ზე. ფართობი 13 624 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მატუ-გროსუს შტატის მუნიციპალიტეტები
კალმონი
კალმონი (Calmon) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, სანტა-კატარინას შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 1 200 მეტრზე. მიეკუთვნება სანტა-კატარინას შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ ჟოასაბის შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 3 387 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 5.31 კმ²-ზე. ფართობი 638 178 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სანტა-კატარინას მუნიციპალიტეტები
ქოჩორა შავულა იხვი
ქოჩორა შავულა იხვი (Aythya fuligula) — ფრინველი იხვისებრთა ოჯახისა. ფართოდაა გავრცელებული ევრაზიის ტერიტორიაზე.
აღწერა
250პქ|მინი|მარცხნივ|ჭუჭულები საშუალო ზომის იხვია, მისი სხეულის სიგრძე 40–47 სმ-ს, ფრთის შლილი 65–72 სმ-ს, ხოლო მასა 550–746 გრამს აღწევს. სხეულის აგებულება ჯმუხია, მოკლე კისრითა და შედარებით დიდი თავით. საქორწინო მორთულობაში მამალი ძირითადად შავადაა შეფერილი, გვერდები, მუცელი და „სარკეები“ ფრთებზე — ქათქათა თეთრი. თავის ბუმბულს მოლურჯო-მწვანე ელფერი. თვითონ თავი მომრგვლებული ფორმისაა; ნისკარტი ფართო და მოკლე, ფერად მოცისფრო-რუხი, როგორც წესი, მუქი დაბოლოებით. თვალის ფერადი გარსი ყვითელია. კეფაზე აქვს ჩამოშვებული ქოჩორი, რომელიც განსაკუთრებულად მამალზე შეინიშნება გამრავლების პერიოდში. ფეხები რუხია. დედლის შეფერილობა რამდენადმე განსხვავებულია, რამეთუ იგი ფერად მოწითურო-მურაა. ქოჩორი დედალს სუსტად აქვს გამოხატული. ახალგაზრდა ფრინველები ზრდასრულებისაგან თითქმის არ განსხვავდებიან, გამონაკლისია მურა ფერადი გარსი და მამლების უფრო მუქი თავი.
ქოჩორა შავულა იხვთან გარეგნულად ახლოს დგას საყელოიანი შავულა იხვი, რომელიც ჩრდილოეთ ამერიკაშია გავრცელებული. ქოჩორა შავულა იხვისგან იგი გამორჩეული ფორმის თავით, ქოჩრის არარსებობითა და უფრო მუქი გვერდებით განსხვავდება.
გამრავლება
250პქ|მინი|მარჯვნივ|კვერცხები, [[ტულუზის მუზეუმი]] სქესობრივ სიმწიფეს დაბადებიდან ერთ წელში აღწევენ, იშიათად ორი წლის შემდეგ. ბუდობის ადგილებში რამდენადმე უფრო გვიან ჩადის, ვიდრე ბოლოსადგისა და გარეული იხვი — მაშინ, როდესაც წყალსატევები უკვე მთლიანად თავისუფლდება ყინულოვანი საფარისაგან: სამხრეთში ეს აპრილის პირველ ნახევარია, ჩრდილოეთში — მაისისა. უპირატესობას მცირე ზომის კუნძულებზე ბუდობას ანიჭებს, მაგრამ მობუდარი აგრეთვე გვხვდება მდინარეების ჭალებში ან მდელოს ტბების სანაპიროზე. ბუდე ჯამისებურია, აგებულია ახალი ან წინა წლის ბალახების ფოთლებისა და ღეროებისაგან. მას მხოლოდ დედალი აშენებს, მდებარეობს წყალთან ახლოს და კარგადაა დაფარული წყლის მცენარეულობით, ლერწმის ან ისლის რაყით. იშვიათად ბუდე ხეზეა მოწყობილი, მის ფუღუროში. შიგნიდან უხვადაა ამოგებული მუქი ყავისფერი ღინღლით, რომელსაც იხვი საკუთარი სხეულიდან იწიწკნის, და რამდენიმე მუქი და ღია ბუმბულით. ბუდის დიამეტრია 200–230 მმ-ია, სიმაღლე — 100 მმ; ღარი 180–200 მმ დიამეტრისაა, სიღრმე 80 მმ-მდეა. სეზონზე ჩვეულებრივ ერთ თაობას იძლევა, დებს 8–11 კვერცხს, თუმცა მისი დაკარგვის შემთხვევაში შეუძლია ხელახლა დადება. ზოგჯერ ვხვდებით დიდ დაუცველ ბუდეებს, სადაც რამდენიმე დედლის მიერ დადებული 20–27 კვერცხია მოთავსებული. თვითონ კვერცხი ზეთისხილისფერ-რუხი ან მომწვანო-რუხი ფერისაა, ზომებით 59 x 41 მმ და მასით დაახლოებით 56 გრამი. ინკუბაცია 23-28 დღე-ღამე გრძელდება, კრუხობს მხოლოდ დედალი.
სქოლიო
კატეგორია:შავულა იხვი
ბარან-დი-მონტი-ალტუ
ბარან-დი-მონტი-ალტუ (Barão de Monte Alto) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მინას-ჟერაისის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 194 მეტრზე. მიეკუთვნება ზონა-და-მატის მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ მურიაეს შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 5 720 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 28.84 კმ²-ზე. ფართობი 198 313 კმ²-ია.
Australopithecus bahrelghazali
ავსრტალოპითეკუს ბაჰრელგაზალი (Australopithecus Bahrelghazali) — განამარხებული ჰომინინი, რომელიც აღმოაჩინა ფრანგმა მეცნიერნმა დღევანდელი ჩადის ტერიტორიაზე. მისი ზუსტი და მეცნიერული დახასიათება შემდეგია: ის განეკუთვნება ცხოველთა სამეფოს, აქვს ქორდასტან დაკავშირებული ქორდალური არხი, კლასის მიხედვით შედის ძუძუმწოვართა კლასში, ოჯახითა და ქვეოჯახით კი ჰომინიდთა რიგებს მიეკუთვნება.
ზოგადი მიმოხილვა
ავსტრალოპითეკი არის ჰომინინის გადაშენებული სახეობა. ავსტრალოპითეკის სახეობებმა დიდი როლი შეასრულეს ადამიანის ევოლუციაში. ისინი არიან უძველესი ჰომინიდები, რომელთა გენებშიც გვხვდება დუბლირებული SRGAP2 გენი. ეს გენი უზრუვნელყოფს ტვინის ნეირონების სიგრძისა და შესაძლებლობების ზრდას. ერთ-ერთი ავსტრალოპითეკის სახეობა აფრიკაში 2 მილიონი წლის წინ ჰომო სახეობად ჩამოყალიბდა (მაგ: ჰომო ჰაბილისი) და ნელ-ნელა მოხდა ევოლუცია ჰომო საპიენსამდე. ავსტრალოპითეკ ბაჰრელგაზალი ცხოვორბდა 3-3.5 მილიონი წლის წინ და არის პირველი ავსტრალოპითეკინი, რომელიც აღმოაჩინეს სამხ. აფრიკის გარეთ.
სახელის ეტიმოლოგია
სახეობის სახელი დაკავშირებულია ბაჰრელგაზალის ნიმუშის აღმოჩენის ადგილთან - სამხ. ჩადის რეგიონი ბაჰრ ელ გაზალი. სახელს (Bahrelghazal) დამატებული აქვს ლათინური დაბოლოება i და მიიღება სახელი Bahrelghazali. სიტყვა ავსტრალოპითეკში კი პრეფიქსი australo- არის ლათინური, სუფიქსი pithecus- კი ბერძნული. სახელი ნიშნავს „ბაჰრ ელ გაზალის სამხრეთის მაიმუნს“.
აღმოჩენის ისტორია
მინი|249x249პქ|აღმოჩენის ადგილი პალეოანთროპოლოგი მიშელ ბრანეტი, რომლის ექსპედიციამაც აღმოაჩინა სრულიად ახალი სახეობის ჰომინიდი ჩადში, ბაჰრ ელ გაზალის ტერიტორიაზე, დაიბადა 1940 წელს ვიენში, საფრანგეთში. მას შემდეგ, რაც მან გაატარა თავისი პირველი წლები ქალაქგარეთ, ის 8 წლის ასაკში გადასახლდა პარიზის ერთ-ერთ ცნობილ უბანში, Versailles - ში. მან მიიღო ფილოსოფიის დოქტორის ხარისხი პალეოანთროპოლოგიაში სორბონის უნივერსიტეტში. შემდეგ კი გახდა ხერხემლიანი ცხოველების პალეოანთროპოლოგიის (ეს არის პალეოანთროპოლოგიის ერთ - ერთი უდიდესი დარგი, რომელიც დაეძებს და იკვლევს გადაშენებული ხერხემლიანი ცხოველების ცხოვრების წესს, საქციელს, რეპროდუქციასა და ზოგადად მათ არსებობას მათი ნარჩენების საშუალებით) პროფესორი პოიტიერსის უნივერსიტეტში, კონკრეტულად კი ჩლიქოსანი ცხოველების განხრით.
გადამწყვეტი მომენტი მის ცხოვრებასა და კარიერაში დადგა მაშინ, როდესაც მან გაიგო, რომ პალეოანთროპოლოგი დევიდ პილბიმი ეძებდა განამარხებული მაიმუნებისა და ჰომინიდების წინაპარი ორგანიზმების ნარჩენებს პაკისტანში. ამ ამბავმა შთააგონა მიშელ ბრანეტი, რომ ჩამოეყალიბებინა საკუთარი გუნდი ემილი ჰეინცთან ერთად და მასაც ეძებნა მაიმუნებისა და ადრეული ჰომინიდების ნარჩენები პაკისტანისა და ავღანეთის საზღვრებთან. ეს ექსპედიცია გამოდგა წარუმატებელი, რადგან არანაირი მსგავსი არსების ნაშთი არ იქნა აღმოჩენლი.
ორივე მხარისათვის წარუმატებელი ექსპედიციის შემდეგ მიშელ ბრანეტმა და დევიდ პილბიმმა გადაწყვიტეს ერთად ჩაეტარებინათ ექსპედიცია აფრიკაში 1980 წელს და იქ ეძებნათ მაიმუნებისა და ჰომინიდთა წინაპრების ნარჩენები. მათ ეს იდეა გაუჩნდათ, რადგან უნდოდათ ფრანგი ანთროპოლოგის ივ კოპენსის თეორიის დამტკიცება იმის შესახებ, რომ ჰომინიდები პირველად აღმოცენდნენ და განვითარდნენ აღმოსავლეთ აფრიკის სავანებში. ორი პალეოანთროპოლოგის იდეა იყო, რომ წინასწარ განსაზღვრულ ადგილას, კერძოდ კი ტბა მეგაჩადის (ტბა აფრიკაში ნიგერის, ნიგერიის, ჩადისა და კამერუნის სასაზღვრო ტერიტორიაზე) სანაპიროებთან ეძებათ განამარხებული ცხოველების ნაშთები და შეიძლებოდა იქ ჰომინიდიც აღმოეჩინათ. 1984 წელს ექსპედიცია დაიწყო კამერუნის ტერიტორიაზე, მაგრამ 9 თვიანი გათხრებისა და საველე სამუშაოების შემდეგ, მათ ჰომინიდის კვალიც კი ვერ იპოვეს.
ექსპედიციის დაწყებისთანავე აშკარა გახდა, რომ ეს ტერიტორია საკმაოდ მდიდარი იყო განამარხებული ნივთებითა და არტეფაქტებით. ბრანეტმა და მისმა გუნდმა შეაგროვა 8 000 ასეთი განამარხებული ნარჩენი, მათ შორის ჰომინიდთა ნარჩენებიც. 1995 წელს ტბის სანაპიროზე, კორო ტოროში, ბაჰრ ელ გაზალის რეგიონში, ჩადში რიფტის ხეობიდან 2500 კილომეტრში აღმოჩენილ იქნა ძვლის ფრაგმენტი. ბიოფაქტის ეგზემპლარია ზრდასრული ქვედა ყბის ნაწილი, ჰოლოტიპი - KT12/H1. ეს არის ქვედა ყბის ნაწილი, რომელზედაც რამდენიმე კბილი ჯერ კიდევ არის შერჩენილი. ესენია : ქვედა მეორე საჭრელი კბილი, ორივე ქვედა საჭრელი კბილი თავისი დაბოლოებებით (ეს კბილები არ იყო გაცვეთილი და დღემდე შემოინახა) და ორივე პლემოლარი. კბილები კიდევ კარგად ზის საკუთარ ადგილზე, მყარად აქვს ფესვი და არ არის მორყეული. ეს აღმოჩენა იყო ავსტრალოპითეკინის ნაწილების პირველი აღმოჩენა სამხრეთ აფრიკის გარეთ. ამ ფაქტმა კიდევ უფრო გააფართოვა ჰომინინების მდებარეობის გეოგრაფიული არეალის ცოდნა. ბაჰრელგაზალის ჰოლოტიპს, ქვედა ყბის ფრაგმენტს, ასევე უწოდებენ აბელს.
ეს სახელი მას ბიბლიური შინაარსიდან გამომდინარე არ დაურქმევია. მან ეს დაარქვა მისი გარდაცვლილი მეგობრის აბელ ბრილანჩეუს პატივსაცემად. ამ აღმოჩენამ დიდი დავა და კამათი წარმოშვა მეცნიერებს შორის, რომელიც გამოწვეული იყო მისი აღმოჩენის ადგილმდებარეობით (სწორედ მისმა ასეთმა დაშორებამ რიფტის ხეობიდან) რადგან აქამდე მხოლოდ აფრიკის სამხრეთ და აღმოსავლეთ ნაწილებში პოულობდნენ ჰომინიდთა ნარჩენებს.
ავსტრალოპითეკუს ბაჰრელგაზალთან ერთად უნდა აღინიშნოს, რომ მაშინ როდესაც სხვადასხვა მეცნიერები მსოფლიოს სხვადასხვა უნივერსიტეტებიდან ამ აღმოჩენაზე კამათობდნენ, მიშელ ბრანეტის გუნდმა, კერძოდ კი ჩადელმა სტუდენტმა 2001 წელს იმავე ტერიტორიაზე აღმოაჩინა თითქმის სრულიად შემორჩენილი თავის ქალა, რომელსაც ტუმაი დაარქვეს. ბრანეტმა მას მისცა შემდეგი კლასიფიაკაცია, რომ ეს არის საჰეელანტროპუს ჩადენსისის პირველი ეგზემპლარი. ექსპედიიციის წევრებს დრესაც ჰგონიათ და ამტკიცებენ, რომ ეს ჩადენსისი, ჰომინიდი იყო, ხოლო ნაწილი ფიქრობს, რომ ის მაიუნებს მიეკუთვნება.
სტრატიგრაფიული კონტექსტი
რაც შეეხება სტრატიგრაფიულ კონტექსტს, ყველა ვარაუდი ეყრდნობა ნამარხის ორი მნიშვნელოვანი ჰომინიდური ნაწილის თავდაპირველ ადგილსამყოფელს და აღმოჩენის კონკრეტულ ლოკაციას, რომელზეც განსხვავებული მოსაზრებები არსებობდა. საბოლოოდ, 1994 წლიდან 2002 წლამდე ჩადიში ჩატარებულ პალეონტოლოგიურ ექსპედიციებზე პასუხისმგებელმა პირმა ოფიციალურად გამოაცხადა აბელისა და ავსტრალოპითეკ ტჩანდესისის (Toumai) ნიმუშების კონკრეტული თავდაპირველი ადგილსამყოფელი - კორო ტორო, არეალი KT 12.
აბელი, ყბის ფრაგმენტი, აღმოჩენილ იქნა მეჩხერი ველსადინარის ნაპირზე, სადაც ვხვდებით უხეში ქვიშის, ხრეშისა და რკინის მადანის ნარევებს. აქვე არის ტბა მეგაჩადი, რომელიც მხოლოდ რამდენიმე ათასი წლისაა. მიწის ზედაპირს ფარავს ხუთ სანტიმეტრიანი მინერალებით გაჯერებული ნალექი, რომლის აკუმულირებაშიც დიდი როლი შეასრულა დაღმართზე მომდინარე წყალმა და ქარმა. KT 12 არეალი არის მიწის დაღმართი და გამოირჩევა ძლიერი წვიმებითა და ქარიშხლებით არარეგულარული ინტერვალებით, რაც იწვევს მკაცრ ფლუვიალურ ეროზიას.
ასევე აღსანიშნავია, რომ ტერიტორიას აქვს პასტორალური დატვირთვა, რაც გამოიწვია აქლემების დიდმა რაოდენობამ. ამ ფაქტსაც აქვს ნიმუშების განამარხებასთან გარკვეული კავშირი, ვინაიდან აქლემებს შეუძლიათ გადაადგილების დროს კიდევ უფრო ღრმად ჩამარხონ ობიექტები რბილ სუბსტრატში ან ზედაპირზე მდებარე ობიექტები გაცვითონ და გადააადგილონ. ეს ყველაფერი კიდევ უფრო ბუნდოვანსა და კომპლექსურს ხდის ნამარხების კონტექსტუალურ ისტორიას.
საბოლოოდ სტრატიგრაფიული კონტექსტის ორი ახსნა არსებობს: in situ (ლათ. ორიგინალური ადგილსამყოფელი) და არა in situ. ანუ, გარკვეული მოსაზრებებით აბელი იქ აღმოაჩინეს, სადაც თავიდანვე იყო და ბინადრობდა. თუმცა, ჩამოთვლილი გარემო-პირობების გამო შესაძლოა აბელს შეცვლილი ჰქონდეს ადგილმდებარეობა.
დათარიღება
დათარიღებისას მეცნიერებმა ყურადღება მიაქციეს ავსტრალოპითეკუს ბაჰრელგაზალის ასაკს მასთანვე აღმოჩენილ სეჰელანთროპუს ჩადენსისსა და ავსტრალოპითეკუს აფერენსისთან. დასათარიღებლად მათ გამოიყენეს ატმოსფერული ბერილიუმი (10Be), კოსმოგენური ნუკლიდი რათა დაედგინათ ამ ნარჩნების ასაკი. კვლევამ 10Be/9Be - ს საშუალებით დაადგინა, რომ ავსტრალოპითეკუს ბაჰრელგაზალის, კერძოდ კი აბელის ასაკი არის დაახლოებით 3,58 მილიონი წელი ცდომილებით +/- 0,27 მილიონი წელი. ეს მიღებული შედეგები ემთხვევა ავსტრალოპითეკუს აფერენსის, კერძოდ კი ლუსის ასაკს. მას შემდეგ, რაც გამოიყენეს აღმოჩენილი სეჰელანთროპუს ჩადენსისის ფრჩხილი აბსოლუტური დათარიღებისათვის დადგინდა, რომ მისი ასაკი 6,8 – 7,2 მილიონი წელია. ამ არმოჩენილმა მასალებმა და დათარიღების შედეგად მიღებულმა მონაცემებმა დიდი მეცნიერული მნიშვნელობა მიიღო, რადგან ამ ქრონოლოგიურმა კონტრასტმა ითამაშა მნიშვნელოვანი ქვაკუთხედის როლი ჰომინიდების ადრეული ევოლუციის დადგენაში.
ტვინი
კრანიალური ნარჩენების ნაკლებობა ართულებს გარკვეული დასკვნების გამოტანას ბაჰრელგაზალის ტვინის შესახებ. თუმცა, აბელის ყბასა და კბილებს ბევრი საერთო მახასიათებელი აქვს სხვა ავსტრალოპითეკებთან, რაც საშუალებას გვაძლევს ტვინზეც გვქონდეს გარკვეული წარმოდგენა. კერძოდ, ვარაუდობენ, რომ ბაჰრელგაზალის ტვინის მოცულობაც ახლოს უნდა იყოს სხვა ავსტრალოპითეკინების მონაცემებთან, ანუ მისი სავარაუდო ზომაა 400-500 კუბური სანტიმეტრი.
სხეულის ფორმა და ზომა
ბაჰრელგაზალის ჩონჩხის ნაშთებიც თითქმის არ მოგვეპოვება, ამიტომ ზუსტი დასკვნის გამოტანა ამ შემთხვევაშიც რთულია. სავარაუდოდ, სახეობის სხეულის ზომა ახლოს არის თანამედროვე შიმპანზეების ზომასთან.
ყბა და კბილები
ყბის ნაწილებში გვხვდება:
ყბის ანალიზი
ყბის ანალიზი ჩაატარა სტომატოლოგმა - პიერ ფრონტიმ. ქვედა ყბის კბილები არის მუქი ყავისფერი, რაც განამარხების პირობებმა გამოიწვია: ნამარხი გაჟღენთილია იმ მინერალებითა და მეტალური ოქსიდებით, რომელიც ლოკაციის გეოლოგიურ ფენაშია წარმოდგენილი, რამაც განაპირობა კბილის ემალის მსგავსი ელფერი.
ყველაზე „ადამიანური“ ფორმები და კრიტერიუმები გვხვდება აბელის ეშვებში: პირველ რიგში, ეშვების სიგრძე მცირედით აღემატება მეზობელი კბილების სიგრძეებს. ასევე, ძალიან პატარა დაშორებაა ეშვებსა და პრემოლარებს (წინა კბილებს) შორის, რაც ართულებს დიდი ზედა ეშვების თავისუფლად მოთავსებას. ზედა ყბის საჭრელი კბილის ფორმა კი ძალიან ჰგავს თანამედროვე ადამიანისას.
კბილებზე დაკვირვება მოხდა სტანდარტული რადიოგრაფიისა და CT სკანირების მეთოდით. დაკვირვების შედეგად გამოვლინდა აბელის პრიმიტიული მახასიათებელი: პრემოლარებს აქვს სამი ფესვი (როცა თანამედროვე ადამიანს ერთი ფესვი აქვს). თუმცა ემალი სისქით ჰგავს თანამედროვე ადამიანისას, როცა მაიმუნებში ის ბევრად თხელია.
დენტალური ანალიზის შედეგად ცხადი გახდა, რომ აბელი არ იყო მცირეწლოვანი. რაც შეეხება ცვეთის ასპექტებს, ჩანს, რომ პრემოლარები ფუნქციონირებდა დიდი ხნის განმავლობაში. კბილების პულპები არის დიდი, როგორც ახალგაზრდა პაციენტების შემთხვევაში, თუმცა კბილის „მორყევა“ არ არის დაწყებული. ამიტომ, დაასკვნეს, რომ აბელი მოზრდილი ახალგაზრდაა. ანალიზის შედეგად ასევე დადგინდა, რომ აბელს 5-6 წლის ასაკში კბილების პათოლოგიური მიმდევრობის პრობლემა ჰქონდა.
როგორც პიერ ფრონტი ამბობს, იმ დაავადებებს, რომელიც პაციენტს ბავშვობაში გადააქვს, შესაძლოა გარკვეული გავლენა ჰქონდეს დენტალურ ცვლილებებზე და მყარი კბილის ქსოვილის ფორმირების დროს სპაზმებზე. ეს ცვლილებები გაყინულია მინერალიზაციით, ამიტომ ვიზუალურად ჩანს არა მხოლოდ ინდივიდის ცხოვრების მანძილზე, არამედ შემდეგად (ნეშთზეც გარკვევადია).
აბელის ყბაზე დაკვირვებისას ასევე ჩანს, რომ კბილები თაღოვან ფორმას ქმნიან. ეს არის დისპლაზიის შედეგი, რომელიც ემალის მინერალიზაციის დეფექტმა გამოიწვია. თანამედროვე ადამიანებში ზედა ყბის კბილების მინერალიზაციის პროცესი 6 წლის ასაკში იწყება. აბელის შემთხვევაში მცირე ღრმულები თითქმის ყველა კბილზე შეინიშნება, თუმცა უფრო დიდი ზომის დაზიანებები მხოლოდ ეშვებს ახასიათებს. თითოეულ მათგანს 2დან 4მდე მსგავსი დაზიანება აღენიშნება, რაც კბილის ემალის ჰიპოპლაზიითაა გამოწვეული. თანამედროვე ადამიანებში არსებობს ამ დაზიანების გამომწვევი უამრავი მიზეზი, როგორც გენეტიკური, ასევე გარემო პიროებით გამოწვეული. როგორც ჩანს, აბელის პათოლოგია სისტემური ხასიათის იყო. მიუხედავად ამ დაზიანებების რაოდენობისა და ინტენსივობისა, რთულია ითქვას ეს ერთი, განმეორებადი თუ მრავალი სხვადასხვა მიზეზით იყო განპირობებული. აქ განხილული შესაძლო მიზეზებია განმეორებადი ციება და სეზონური კვებითი დეფიციტი. აბელის ანომალიის მიზეზი შესაძლოა იყოს კვებითი დეფიციტი ან დევიტამინოზი - ფოსფორისა და კალციუმის ნაკლებობა, რომელიც იწვევს მეტაბოლურ დარღვევებს.
რენტგენოლოგიური გამოკვლევებით დადგინდა, რომ რაიმე ტიპის ანომალიები გამოვლენილი არ იყო და კბილებს ნორმალური მორფოლოგიური აგებულება ჰქონდათ. მალის ჰიპოპლაზია არ არის უბრალოდ პალეოპათოლოგიის შესასწავლად გამოყენებული, მან შეიძება დიდი როლი ითამაშოს ბაჰრელგაზალის სამომავლო შესწავლაში, როგორც კბილის მინერალიზაციის ქრონოლოგიურმა მარკერმა.
მაიკლ ბრუნე აღნიშნავს, რომ აბელის ყბა არის ახლოს თანამედროვე ადამიანთან, თუმცა კბილები - ავსტრალოპითეკინებთან. თვისებების ამ წყობამ, შესაძლოა მხარი დაუჭიროს მოსაზრებას, რომ აბელი ავსტრალოპითეკებიდან ყველაზე ახლოს არის ჰომოს სახეობასთან.
ივ კოპენის თქმით, გასაოცარია აბელის ევოლუციის ხარისხი. ამას განაპირობებს პრემოლარების მოლარიზაცია (წინა კბილების ევოლუცია დიდ კბილებამდე) და ყბის სიმფიზის წინა ჯგუფის კბილების მცირე სისქე. ეს თვისებები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ენის თავისუფალ მოთავსებაშიც. ივ კოპენი აცხადებს, რომ აბელი არის სასიამოვნოდ ორგანიზებული სიმფიზის მაგალითი.
კულტურა
რაიმე კულტურული სპეციფიკური თავისებურებების კვალი აღმოჩენილი არ არის, მაგრამ ივარაუდება, რომ ბაჰრელგაზალის კულტურა უნდა ყოფილიყო სხვა ავსტრალოპითეკების მსგავსი, რომლებიც ცხოვრობდნენ აფრიკაში იმავე პერიოდში. ის სავარაუდოდ იყენებდა პრიმიტიულ იარაღებს, როგორიცაა ჯოხები და სხვა ნაკლებად მტკიცე მცენარის ნაწილები, რომელიც მათ ირგვლივ ადვილი მოსაპოვებელი იყო. შესაძლოა ისინი იარაღად ასევე იყენებდნენ ქვებსაც, მაგრამ არ არსებობს კვალი, რომელიც დაადასტურებდა, რომ ისინი ამ ქვებს გარკვეულ ფორმებს აძლევდნენ ან რაიმენაირად ზემოქმედებდნენ მასზე. როგორც ჩანს, ისინი ცხოვრობდნენ მცირე სოციალურ ჯგუფებში, რომელიც შედგებოდა ზრდასრული მდედრი და მამრი ინდივიდებისა და ბავშვებისგან.
გარემო და კვება
ეს სახეობა ცხოვრობდა ტბისგანაპირა გარემოში, რომელიც ტყით, სავანებითა და უზარმაზარი ბალახიანი მინდვრებით იყო გარშემორტყმული.
მეცნიერები მუშაობდნენ ამ სახეობის კვების ტიპის დეტალურ რეკონსტრუქციაზე და დადგინდა, რომ ისინი ძირითადად იკვებებოდნენ მცენარეებით და შესაძლოა მცირეოდენი ხორცითაც.
KT12-ის ფაუნის დასახიათება
KT12-ის ფაუნაში გვხვდება ხერხემლიანი ცხოველები. აბელის in situ არეალში გვხვდება 22 სახეობის ძუძუმწოვარი.
ცნობილი ტაქსონების ჩამონათვალია:
a.ხორცისმჭამელები:
b.ხორთუმიანები:
c.კენტჩლიქოსნები:
d.წყვილჩლიქოსნები:
e.პრიმატები:
თევზები და რეპტილიები (როგორიცაა Crocodylia) ასევე მრავლადაა ამ არეალზე. ფრინველების არსებობას ადასტურებს აღმოჩენილი კიდურის ძვლის ფრაგმენტები. ძუძუმწოვრებიდან ყველაზე გავრცელებულია მსხვილი რქოსანი საქონელი (რაოდენობითაც და ბიომრავალფეროვნებითაც). ძველი ადამიანებიდან კი კარგად შემონახულია მარცხენა მაქსილარული (ზედა ყბის) ნაწილი (აბელი).
ურთიერთობა სხვა სახეობებთან
მეტი კვლევაა საჭირო იმისათვის, რომ დადგინდეს თუ ადამიანების სახეობის რომელ „ოჯახურ ხეს“ მიეკუთვნება ბაჰრელგაზალი. ამ საკითხის გასარკვევად საინტერესოა მისი დამოკიდებულება სხვა ავსტრალოპითეკინებთანაც. მართალია, ეს თემა საკამათოა, მაგრამ მრავალ მეცნიერს სჯერა, რომ ის ყველაზე ახლოს უნდა ყოფილიყო აფარენსისთან, რომელთანაც მრავალ თავისებურებას იზიარებს.
განსხვავება სხვა სახეობებისგან
აბელის ქვედა ყბის შესწავლამ აჩვენა საკმარისი მტკიცებულება, რომ ის ავსტრალოპითეკების ჯგუფს მივაკუთნოთ, მაგრამ ასევე გამოჩნდა მნიშვნელოვანი განსხვავებები, რის საფუძველზეც ის ცალკე სახეობად მიიჩნევა და გამოიყოფა:
ფილოგენეტიკური თვალსაზრისით, ჩადური სახეობები მიეკუთვნება ადამიანების განშტოებას, რომელიც 4 მილიონი წლის წინ წარმოიშვა, თუმცა მათი ზოგიერთი მახასიათებელი (როგორიცაა პრემოლარების მოლარიზაცია და სიმფიზისის ფორმირება) საბოლოო დიაგნოზის ორიენტაციას ხრის ჰომოების სახეობისკენ.
მასალა და კვლევის მეთოდები
ბაჰრელგაზალის ქვედა ყბის ერთ-ერთი ყველაზე მთავარი მახასიათებელი არის მისი საგიტალურად (ისრის მსგავსად) და განივი ბრტყელი კბილების წინა ჯგუფი, რომელიც დაკავშირებულია ვერტიკალურ, ბოლქვოვან (გამოზნექილ) სიმფიზთან, რაც, სავარაუდოდ, მორფოლოგიურად განსხვავდება კლასიკური, უფრო მეტად მაიმუნისებრი აღმოსავლური ავსტრალოფიტური მორფოლოგიისგან თავისი დამრეცი სიმფიზით, განვითარებული განივი ტორუსებით და მკაფიო ნიკაპისა და ენის ღრმულით. გარდა ამისა, როგორც ვარაუდობენ, არსებობს ახლო მსგავსება ბაჰრელგაზალსა (A. bahrelghazali) და აფარენსისს (A. afarensis) შორის. დღეისათვის, ჯერჯერობით არ შესრულებულა არანაირი გაზომვადი შედარება აღმოსავლეთ და დასავლეთ აფრიკული ავსტრალოპითების სიმფიზიული მორფოლოგიისა. ამ შერჩეული მახასიათებლებისათვის, ეს კვლევა ცდილობს, რომ შეამოწმოს შემდეგი ნულოვანი ჰიპოთეზა: A. bahrelghazali მნიშვნელოვნად არ განსხვავდება A. afarensis-სგან. (მათ შორის ცვალებადობა არ განსხვავდება ჰუმანოიდების სახეობების მოსალოდნელი ინტრასპეციფიური ვარიაციისგან). სტანდარტული ხაზოვანი ცვლადების გამოყენებით ქვედა სიმფიზის ანალიზის გაკეთება რთულია, რადგან რამდენიმე მნიშვნელოვან მახასიათებელს შეუძლია გააკეთოს მისი მოფოლოგიის ზუსტი რაოდენობრივი შეფასება. რამდენიმე კვლევას გამოყენებული აქვს ანალიზის მონახაზზე დაფუძნებული ტექნიკა სიმფიზული ფორმის ვარიაციასთან მიმართებაში, თუმცა არც ერთს არ აქვს ადრეული ჰომინიდების ინტეგრირებული (დაჯგუფებული, გაერთიანებული) მონაცემები. ჩვენ წარმოგიდგენთ დეტალურ, შედარებით კვლევას A. bahrelghazali და A. afarensis სიმფიზიული მონახაზის ცვალებადობის შესახებ. ეს კვლევა დაფუძნებულია ფურიეს ელიფსური კოეფიციენტების რაოდენობრივ დახასიათებაზე. სიმფიზული ვარიაციების პირველადი მონაცემები არის წარმოდგენილი და განხილული არსებული და ძველი ჰომინოიდის წარმომადგენლების შედარებით ჭრილში. ფურიეს ელიფსური კოეფიციენტები კარგად ხსნის ჰომინიდებში სიმფიზულ ვარიაცებს. ჩვენი შედეგები ადასტურებს, რომ სიმფიზული ფორმა არის ჰომინიდებში ტაქსონომიური (კლასიფიცირებული) მსგავსების კარგი ინდიკატორი, რომელიც აყალიბებს მკაფიო განსხვავებას დიდ მაიმუნებს, ადრეულ ჰომინინებსა და თანამედროვე ადამიანებს შორის. გარდა ამისა, ჩვენი კვლევის შედეგები ასაბუთებს A. afarensis-სთან შედარებით A. bahrelghazali-ის უჩვეულობას და ასევე ამტკიცებს დასავლეთ აფრიკის ავსტრალოპიტეკის სპეციფიურ სტატუსს.
გარდა ამისა, ჩვენ შევაფასეთ სიმფიზული ვარიაციის მოდელები სხვა ნამარხების ტაქსონების მიხედვით. მათ შორის არის ნიმუშები, რომლებიც წარმოადგენს Homo erectus sensu lato (OH 22, D2600, და D211), Homo habilis (OH 13) და ადრეული ჰომინინის სახეობა - Australopithecus anamensis (KNM-KP 29281 და KNM-KP 29287). ამ უკანასკნელმა არსებული ვარაუდის მიხედვით, წარმოქმნა ანაგენეტიკური (სწრაფი ევოლუციით) განვითარებადი შთამომავლობა A. afarensis-სთან. ჰომინიდების შედარებითი ნიმუში მოიცავს თანამედროვე ადამიანების მამრობით და მდედრობით წარმომადგენლებს და ცოცხალი დიდი მაიმუნების 4 სახეობას. ჩვენი ნიმუში მოიცავს ზრდასრულ ნიმუშებს: 2 ნიმუში არის Pongo pygmaeus სახეობის (15 - 8 მამრ. 7 მდედრ.), Gorilla (32 - 19 მამრ, 13 მდედრ.), Pan troglodytes (44 - 22 მამრ, 22 მდედრ), Pan paniscus (11 - 4 მამრ, 7 მდედრ) და Homo sapiens (27 - 15 მამრ,12 მდედრ). P. troglodytes, G. gorilla,and P. pygmaeus-ის მაგალითები მოიცავს ნიმუშებს დიდი გეოგრაფიული ადგილებიდან, ასე რომ წარმოდგენილია ამ ტაქსონის თითოეული აღიარებული ქვესახეობა. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი ავტორის ვარაუდით, ქვესახეობების ერთ შედარებით ნიმუშში გაერთიანება ახდენს დროებითი ვარიაციების სიმულირებას ნამარხების ნაკრებში. შედარებითი ნიმუში სათავეს უდებს სახეობის დონეზე სიმფიზურ კონტურში მორფოლოგიური ვარიაციის შესწავლას და შესაძლებელია, რომ მოამზადოს კონსერვატიული ტაქსონომიური მოდელები ბაჰრელგაზალისა და აფარენსისის სიმფიზური კონტურების შესადარებლად.
ავსტრალოიპითეკ ბაჰრელგაზალის სიმფიზური სექცია მიღწეულ იქნა ct-სკანერების გამოყენებით ორიგინალ ნიმუშზე, როდესაც მისგან ამოიღეს შუა საგიტალური მონაკვეთი ქვედა ყბის 3D ვირტუალური რეკონსტრუქციის დროს. სიმფიზური მონაცემები გვიანდელი ჰომოებისა და აღმოსავლეთ აფრიკის ავსტრალოპითეკი სახეობების შესახებ შესაძლებელია მოიძიოთ შემდეგი ლიტერატურიდან (Ward et al., 1999, 2001; White et al., 2000; Vekua et al., 2002; Kimbel et al., 2004).
სტატისტიკური შედეგები სიმფიზური სიგრძისა და სიგანის შესახებ ასახული პირველ ცხრილში. სიმფიზური დაყოფები ასახავს შესამჩნევ სიგრძივ მიკუთვნებულობის ხაზს (r ¼ 0.83, p < 0.001). მიუხედაავად იმისა, რომ მიკუთვნებულობის ფორმა და მაგნიტუდა განსხვავდება ერთმანეთისგან სისტემატიური კატეგორიით. ANOVA ასახავს ძირითად განსხვავებებს სიმფიზურ სიგრძესა და სიმფისურ სიგანეს შორის (SL: F[5, 140] ¼ 100.6, p < 0.001; SW: F[5, 140] ¼ 90.4, p < 0.001). სიმფიზური ვარიაციები ყველაზე დიდი რაოდენობით შეინიშნება გორილებში, ხოლო მცირე რაოდენობით- პანისკუსში.
რაც შეეხება ავსტრალოიპითეკ ბაჰრელგაზალის მონაცემებს, მისი სიმფიზური ვარიაციები გაცილებით ნაკლებია, ვიდრე ავსტრალოიპითეკ აპარენსის.
დისკუსია
ეს შედეგები ცხადყოფს თითოეული სახეობის სპეციფიკურ ნიშან-თვისებას და მაგნიტუდურ ვარიაციებს ჰომონიდურ სიმფიზურ მორფოლოგიაში. სიმფიზური დანაყოფი ბაჰრელგაზალისთვის შეესაბამება ავსტრალოიპითეკ აფარენსის, იმისდა მიუხედავად, რომ ჩადის სახეობას აქვს გაცილებით ფართო სიმფიზური kt40, ვიდრე სხვა აღმოსავლეთ აფრიკულ სახეობებს.
მხედველობაში ზომის მიღებით, შედეგები აჩვენებს რომ ელიფტური ფურიერის კოეფიციენტები კარგადაა გათვლილი იმისთვის, რომ შეძლონ დაახასიათონ სიმფიზური ვარიაციები ჰომონიდებში (Daegling and Jungers, 2000; Daegling, 1993; Sherwood et al., 2005). ხაზობრივი ზომების აღების საპირისპიროდ, ეს დამოკიდებულება საშუალებას იძლევა აღადგინოს სიმფიზური კვეთის მთლიანი ზომა და ასევე უზრუნველყოფს მონაცემების აღმოჩენას, რომელიც საჭირო არის სიმფიზური ფორმების ტაქსონური კვლევისთვის.
ჰომინიდების შემთხვევაში, კვლევები ცხადყოფს რომ ავსტრალოიპითეკ აფარენსისი და ჰომო საპიენსი ორივე გამოირჩევა მაღალი დონის სიმფიოზური ვარიაციით. მაღალი სიმფიზური ვარიაცია თანამედროვე ადამიანებში გამოწვეულია ძირითადად ნიკაპის სათანადო განვითარებასთან. ყველაზე მაღალი სიმფიზური ვარიაცია აღმოჩნდა აფარენსის PC1e3 ადგილას. მსგავსი მოდელი სხვადასხვა რამით შეიძლება იყოს გამოწვეული, მაგალითად, გენდერულ დიმორფულობასთან და გეოგრაფიულ ვარიაციებთან. (Lockwood et al., 2000; Reno et al., 2003, 2005; Plavcan et al., 2005; Kimbel et al., 2006). ზომის ვარიაციები ქალისა და მამაკაცის შემთხვევაში არ არის დაკავშირებული სიმფიზურ ფორმასთან არსებული ჰომინიდებთან, თუ არ ჩავთვლით გორილებს (Daegling and Jungers, 2000; Sherwood et al., 2005), თუმცა გორილას მსგავსი ნიშანი სიმფიოზური ფორმის ვარიაციისა შესაძლოა ახასიათებდეს აფარენსის. სპეციალური ფაქტორების ანალიზის მეშვეობით, როგორებიცაა გენდერული დიმორფულობა, გეოლოგიური ასაკი და მექანიკური დატვირთულობა, ირკვევა, რომ ამგვარი ფაქტორების გავლენა ძალზედ დიდია. ამას გარდა, იმ მიზეზით რომ ყველაზე მაღალი სიმფიზური ვარიაცია აფარენსის შემთხვევაში აღმოჩნდა, ამ აღმოსავლეთურმა ავსტრალოიპითეკმა შესაძლებელი გამოსახოს კონსერვატიული მოდელი, როდესაც დადგინდება მორფოლოგიური ნათესაობა მასსა და ბაჰრელგაზალს შორის.
მანამ, სანამ ერთმანეთს დაუკავშირებდნენ იზოლირებულ ნიმუშებს სახეობებს ჯვარედინ სექციონალური კონტურის გამოყენებით, ქვედა ყბის სიმფიზური ნარჩენები საკმაოდ პრობლემატიური იყო. EFA ბაჰრელგაზალის სიმფიზური კვლევისა გვაწვდის დამატებით ცნობებს მორფოლოგიური სახესხვაოებების შესახებ ჩადის ტაქსონსა და ავსტრალოიპითეკ აფარენსის შორის (Brunet et al., 1995, 1996). შედეგები ასახავს ჩადის სიმფიზის განსაკუთრებულობას და ცხადყოფს, სხვადასხვა თვალსაზრისით, რომ ის მკვეთრად განსხვავდება თავისი სიმფიზური ვარიააციით ავსტრალოიპითეკ აფარენსისგან. ჩადის სიმფიზი მკვეთრად განსხვავდება აფარენსის მტევანისგან და მორფოლოგიური დივერგენცია შედარებულია ინტერსპეციფიურ ვარიაციებთან ავსტრალოიპითეკ ანამენსისა და ავსტრალოიპითეკ აფარენსის შემთხვევებში. კვლევები მხარს უჭერს ჩადის ავსტრალოპითეკის სპეციალურ სტატუსს და ადასტურებს ტაქსონომიურ მორფოლოგიურ ინტერპრეტაციას ბაჰრელგაზალისა ქვედა ყბის შემთხვევაში.
დასკვნა
ელიფსური ფურიერის კოეფიციენტები კარგად გამოდგება ჰომონიდებში სიმფიზური ვარიაციების დასადგენად. როგორც შედეგები ცხადყოფს, სიმფიზური ფორმა კარგი ინდიკატორია ტაქსონომიკური ნათესაობის დასადგენად ჰომონიდებში, თუმცაღა ეს გარკვეულწილად ართულებს უცნობი დასახელების ნიმუშების იდენტიფიცირებას.
სქოლიო
კატეგორია:ავსტრალოპითეკები
იურაი იარაბეკი
იურაი იარაბეკი (დ. 3 ოქტომბერი, 1962, ტრნავა) — სლოვაკი ფეხბურთელი და მწვრთნელი. 2016 წლის იანვრიდან „დინამო თბილისის“ მთავარი მწვრთნელი. იგი არის ცნობილი ფეხბურთელის და მწვრთნელის, სტანისლავ იარაბეკის შვილი.
როგორც მწვრთნელი
ზლატე მორავცე სპარტაკი ტრნავა
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1962 კატეგორია:სლოვაკი ფეხბურთელები კატეგორია:სლოვაკი ფეხბურთის მწვრთნელები კატეგორია:თბილისის დინამოს მწვრთნელები კატეგორია:ბანკა-ბისტრიცის დუკლას ფეხბურთელები კატეგორია:ტრნავის სპარტაკის ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 3 ოქტომბერი
ჩაპაევკა
ჩაპაევკა შეიძლება აღნიშნავდეს:
ქურდ-დამი
ქურდ-დამი (Kürd-Dam) — სოფელი აზერბაიჯანში, ქალბაჯარ-ლაჩინის რეგიონში, ქალბაჯარის რაიონში. 1993-2020 წლებში დე-ფაქტოდ კონტროლირდებოდა სეპარატისტული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის მიერ.
სქოლიო
კატეგორია:ქალბაჯარის რაიონის სოფლები
აღბაშლარი
აღბაშლარი  (Ağbaşlar) — სოფელი აზერბაიჯანში,თოუზის რაიონში. მოსახლეობის რაოდენობა — 	951 კაცი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:თოუზის რაიონის სოფლები
Nursery Cryme Tour
Nursery Cryme Tour — ინგლისური პროგრესული როკ ჯგუფ ჯენესისის საკონცერტო ტურნე. გაიმართა 1971-1972 წლებში. ტურნემ მოიცავდა ევროპისა და ბრიტანეთის ქალაქებს.
სქოლიო
კატეგორია:ჯენესისის ტურნეები
აპარესიდა (პარაიბა)
აპარესიდა (Aparecida) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, პარაიბის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 224 მეტრზე. მიეკუთვნება სერტან-პარაიბის მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ სოზის შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 7 676 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 25.96 კმ²-ზე. ფართობი 295 705 კმ²-ია.
ბირთვული ქიმია
მინი|300პქ|ბირთვული რეაქციები ბირთვული ქიმია — ქიმიური მეცნიერების ახალი დარგი, რომელიც ბირთვული ფიზიკისა და ქიმიის მიჯნაზეა. თავდაპირველად იგი ჩამოყალიბდა, როგორც ბირთვული ფიზიკის დარგი, რომელიც ქიმიური მეთოდების გამოყენებით (რადიოქიმია) განიხილავდა ატომთა თვისებებს და მათი ბირთვების გარდაქმნებს. ამჟამად ბირთვული ქიმია შეისწავლის ატომებისა და მოლეკულების ელექტრონული გარსების ისეთ ცვლილებას, რომელიც განპირობებულია ატომური ბირთვებისა და ელემენტარული ნაწილაკების გარდაქმნით. ბირთვული ქიმიის მეთოდების გამოყენებით შეიძლება დადგინდეს ნივთიერების ატომმოლეკულური სტრუქტურა, ფიზიკურ-ქიმიური თვისებები და ქიმიური რეაქციების მექანიზმი. ბირთვულ გარდაქმნებთან დაკავშირებული ქიმიური მოვლენები, კერძოდ, ატომებისა და მოლეკულების იონიზაცია, აღგზნება და ქიმიური რეაქციები საშუალებას იძლევა შევისწავლოთ ბირთვულ რეაქციაში მონაწილე ატომის ელექტრონული გარსის გარდაქმნის ბუნება. ბირთვული ქიმიის ამ ნაწილს მეცნიერული პრობლემატიკის თვალსაზრისით ბევრი რამ აქვს საერთო რადიაციულ ქიმიასთან, პლაზმოქიმიასთან, მაღალი ტემპერატურების ქიმიასთან. ყველა ამ დარგს აერთიანებენ მაღალი ენერგიის ქიმიური სახელწოდებით. ბირთვული ქიმიის ძირითადი მიმართულებები:
ბირთვული გამა-რეზონანსული (ბ გ-რ) ანუ მესბაუერის სპექტროსკოპია
იგი დამყარებულია რუდოლფ მესბაუერის მიერ 1958 წელს აღმოჩენილ ეფექტზე. ამ ეფექტის გამოყენებით შეიძლება განხორციელდეს ატომური ბირთვის მიერ γ-კვანტების რეზონანსული შთანთქმა ან გამოსხივება. მესბაუერის ეფექტმა დიდი გამოყენება პოვა კოორდინაციული და ორგანული ნაერთების სტრუქტურულ ქიმიაში. ამ მეთოდით მიღებულია მონაცემები ადსორბენტების ზედაპირზე ატომების დინამიკისა და ქიმიური მდგომარეობის შესახებ, მყარი სხეულების ზედაპირზე მიმდინარე რეაქციების შესახებ და სხვა.
γ-კვანტების კუთხური კორელაციის შეშფოთების მეთოდი
ბირთვული გამა-რეზონანსული მოვლენა შეიმჩნევა მხოლოდ ზოგიერთ ელემენტზე. γ-კვანტების კუთხური კორელანციის შეშფოთების (კკშ) მეთოდი და დამატებით შესაძლებლობას იძლევა შევისწავლოთ ელექტრონული გარსების ურთიერთქმედება ატომის ბირთვთან. ვინაიდან ბირთვის მიერ თანამიმდევრულად გამოსხივებული γ-კვანტის მიმართულებას შორის კუთხე დამოკიდებულია ატომის ან მოლეკულის ელექტრონული გარსის სტრუქტურაზე, ამიტომ კკშ მეთოდი შეიძლება გამოვიყენოთ მოლეკულის შიდა ველის, ატომებისა და მოლეკულების ელექტრული გარსების სტრუქტურის შესწავლისათვის საჭირო რაოდენობრივი ინფორმაციის მისაღებად.
პოზიტრონისა და პოზიტრონიუმის ქიმია
პოზიტრონისა (e+) და ელექტრონის (e-) ურთიერთქმედებასთან დაკავშირებული მოვლენები მოლეკულების ელექტრონული, რხევითი და ბრუნვითი დონეების შესწავლის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მეთოდია. ეს მეთოდი ემყარება ელექტრონის მიერ პოზიტრონის ჩაჭერის გზით წყალბადისებრი ატომის პოზიტრონიუმის (ps) წარმოქმნის მოვლენას. პოზიტრონიუმის სიცოცხლის ხანგრძლივობა მეტად მცირეა, ამიტომ პოზიტრონიუმს იყენებენ ძალიან სწრაფი ქიმიური რეაქციების შესასწავლად. ასეთ რეაქციებში ერთდროულად მონაწილეობენ პოზიტრონიუმი და კვლევის საგნად არჩეული ელემენტი (მაგ, წყალბადი). მათი ურთიერთქმედება გამოვლინდება პოზიტრონიუმის დაშლის მუდმივას ცვლილებაზე დაკვირვების გზით.
„ახალი ატომების“ ქიმია
ახალი ატომის მაგალითია პოზიტრონიუმი. იგი წყალბადისებრი ატომია: პოზიტრონი და ელექტრონი ქმნიან პროტონისა და ელექტრონის მსგავს სისტემას. პოზიტრონიუმის გარდა დღეისათვის ცნობილია მრავალი სხვა ახალი ატომი, ესენია: ა) წყალბადისებრი ატომები, რომლებშიც პროტონის როლს დადებითი მეზონი μ+ ასრულებს, რომლის ირგვლის მოძრაობს ელექტონი. ასეთ ატომს მიუონიუმი ეწოდება. ასევე წარმოიქმნება პიონიუმი. ბ) მრავალმუხტიანი ატომები, რომელთა გარსში ერთ-ერთი ელექტრონი შეცვლილია სხვა უარყოფითი ნაწილაკით. არსებობს თეორიული მონაცემები იმისა, რომ მეზოატომებისა და მეზომოლეკულების წარმოქმნა μ=-მეზონების მონაწილეობით შეიძლება გამოყენებულ იქნეს წყალბადის იზოტოპებისაგან ჰელიუმის ბირთვის სინთეზისათვის.
მარია დას ნევეს პორტუგალიელი
მარია დას ნევეს პორტუგალიელი (Maria das Neves de Portugal; დ. 5 აგვისტო, 1852 — გ. 14 თებერვალი, 1941) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე მიგელ I-ის უფროსი ქალიშვილი. სან-ხაიმეს ჰერცოგ ალფონსო კარლოს დე ბურბონის მეუღლე. ვინაიდან მისი ქმარი კარლისტთა პარტიის კანდიდატი იყო ტახტზე, მარია ქორწინების პერიოდში საფრანგეთის, ნავარისა და ესპანეთის ტიტულარული დედოფალი იყო.
ბირთვული ქიმია
ბირთვულ გარდაქმნებთან დაკავშირებული ქიმიური ეფექტები
გარდარქმნის პროცესში ატომის ბირთვი გამოასხივებს γ-კვანტებს ან ნაწილაკებს, რის გამოც უკუცემას განიცდის. უკუცემის ენერგია იმდენად დიდია, რომ ატომი წყვეტს ქიმიურ ბმას და დიდი სიჩქარით განჭოლავს გარემოს. განარბენის ბოლოს მას ან გარემოს მოლეკულა ჩაიჭერს, ან დარჩება თავისუფალ ატომად. უკუცემის ენერგიის მქონე „ცხელი“ ატომების რეაქციები მყარ სხეულებში. ბირთვული რეაქციების შედეგად წარმოქმნილი ცხელი ატომები საგრძნობ რადიაციულ ზემოქმედებას ახდენენ ნივთიერებაზე, რასაც ნივთიერების ფიზიკური და ქიმიური თვისებების მკვეთრი ცვლილება მოჰყვება.