cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
რელიგია ჩინეთში
მინი რელიგია ჩინეთში - რელიგიური პრაქტიკების ერთობლიობა ჩინეთში. ჩინეთი ოფიციალურად ათეისტური სახელმწიფოა და არ გააჩნია სახელმწიფო რელიგია, მიუხედავად იმის, რომ ისტორიულად ჩინეთი მსოფლიოს ბევრი რელიგიური და ფილოსოფიური ტრადიციის აკვანი ან მასპინძელი იყო, მათ შორისაა კონფუციანიზმი და დაოსიზმი, მოგვიანებით ბუდიზმი - "სამი სწავლება", რომლებისგანაც ჩინეთის კულტურა შედგება. არ რელიგიურ სისტემებს შორის მკაფიო საზღვრები არ არსებობს - ისინი ერთმანეთს არ გამორიცხავენ და ხშირად ეჯაჭვებიან და ამდიდრებენ ერთმანეთს. XX ს-ის დასაწყისში დაიწყო რელიგიის ინსტიტუტის კრიტიკა მოაზროვნეების და ჩინოვნიკების მიერ, რომლებიც ნებისმიერ რელიგიას "ცრურწმენას" ეძახდნენ. შემდგომში დაიწყო კომუნისტური პარტიის მმართველობა - ის არ აღიარებდა არც ერთ რელიგიას და უკრძალავდა პარტიის წევრებს რელიგიურ პრაქტიკებში მონაწილეობას. შემდგომში, ჩინეთის კულტურული რევოლუციის ფარგლებში, განხორციელდა ბევრი ანტირელიგიური რეფორმა, რომელთა შედეგად რელიგია უმეტესად ფარული გახდა. შემდგომ წლებში კანონები შემსუბუქდა. დღეს ჩინეთის მთავრობა ოფიციალურად ცნობს ხუთ რელიგიას: ბუდიზმი, დაოსიზმი, კათოლიციზმი, პროტესტანტიზმი და ისლამი (თუმცა ჩინეთის კათოლიკური ეკლესია რომის კათოლიკური ეკლესიისგან დამოუკიდებელია). XXI საუკუნის დასაწყისიდან გაიზარდა სახელმწიფოს მიერ კონფუციანიზმის და ჩინური ხალხური რელიგიების აღიარება, როგორც ჩინეთის კულტურული მემკვიდრეობის ნაწილის.
ხალხური რელიგია, ჩინეთში რწმენისა და რელიგიური პრაქტიკების ყველაზე ფართოდ გავრცელებული სისტემა გაჩნდა სულ მცირე, ძვ. წ. II ათასწლეულში შანგის და ჟოუს დინასტიის დროს. ამ პერიოდში გაჩნდა წარმოდგენები სამყაროზე და ბუნებრივ ძალებზე. ძირითადად, ჩინური ხალხური რელიგია გულისხმობს შენების ანუ სულების თაყვანისცემის. ეს შეიძლება იყოს ბუნების, წინაპრების, ისტორიული პირების, კულტურული გმირების და მითოლოგიური პერსონაჟების სულები. კონფუციანიზმის ფილოსოფია და რელიგიური პრაქტიკა ჩამოყალიბდა ჟოუს, დაოსიზმი კი ტანგის დინასტიის დროს. ტანგთა დინასტიის პერიოდში ასევე ფართოდ გავრცელდა ბუდიზმში და ამის საპასუხოდ კონფუციანელმა მოაზროვნეებმა განავითარეს ნეოკონფუციანიზმის ფილოსოფია.
ჩინური ხალხური რელიგია
ჩინური ხალხური რელიგია (შენიზმი) ეფუძვნება სულების (შენების) თაყვანისცემას და სამყაროს ჰარმონიულობის რწმენას, რომელზე ადამიანებიც ახდენენ გავლენას. ეს რელიგის "დიფუზიურ" რელიგიად ითვლება - ის არ არის ორგანიზებული და მისი სისტემის ზუსტი განსაზღვრება და სტრუქტურა არ არსებობს, მაგრამ მისი გავლენა ყოველ ეთნიკურ ჯგუფში და ყოველ სხვა რელიგიაში იგრძნობა. ბოლო მონაცემებით ჩინელთა უმეტესობა გარკვეული ფორმით მისდევს ხალხურ რელიგიას. ხალხური რელიგიის რიტუალებს ასევე კონფუციონიზმი და დაოსიზმი აღიარებს.
ბუდიზმი
ბუდიზმი ჩინეთში უმსხვილესი და ერთ-ერთი უძველესი ორგანიზებული რელიგიაა, რომელსაც მისდევს ასობით მილიონი ჩინელი. ყველაზე გავრცელებულია მაჰაიანას სკოლის ბუდიზმი, თუმცა მიმდევრები ჰყავს ასევე თერავადას სკოლის, ტიბეტურ ბუდიზმს და სხვა მიმდინარეობებს. ბუდიზმის ელემენტები გაიზავა ჩინურ ხალხურ რელიგიაშიც.
ქრისტიანობა და ისლამი
ქრისტიანობ ჩინეთში VII საუკუნეში გაჩნდა, თუმცა ფართო გავრცელება მხოლოდ XVI საუკუნეში შეძლო იეზუიტი მისიონერების შემოსვლის შემდეგ. XX საუკუნის დასაწყისში ქრისტიანობა ვრცელდებოდა, მაგრამ 1949 წლის შემდეგ, კომუნისტური რეჟიმის დამყარების შედეგად, უცხოელი მისიონერები განდევნეს და ეკლესია მთავრობის სრული კონტროლის ქვეშ მოიქცა. 1970-იანი წლების ბოლოს ქრისტიანთა რელიგიური თავისუფლებები გაუმჯობესდა და გაჩნდა ქრისტიანობის ახალი ჩინური მიმდინარეობები.
ისლამის გავრცელება უკავშირდება 651 წლის სად იბნ ალ ვაქასის დიპლომატიურ მისიას ჩინეთში მუჰამედის გარდაცვალებიდან თვრამეტი წლის შემდეგ. იმპერატორმა გაოცონგმა პატივისცემა გამოიჩინა ისლამის მიმართ და ააგო ჰუაიშენგის (ხსოვნის) მეჩეთი - ლეგენდის თანახმად თვოთ მუჰამედის პატივსაცემად. შემდგომში ისლამს თანდათან არაბი ვაჭრები და იმიგრანტები ავრცელებდნენ. ქალაქი ნანჯინგი ისლამის შესწავლის მბიშვნელოვანი ცენტრიც გახდა. ამჟამად მუსულმანობა და ქრისტიანობა უმცირესობის რელიგიებია.
წყაროები
კატეგორია: აზია კატეგორია:რელიგია კატეგორია:ჩინეთი
ქადინეფენდი
ქადინეფენდი, ასევე ქადინ ეფენდი — ოსმალეთის სულთნის კანონიერი ცოლების სახელწოდება. სულთნს შეეძლო ჰყოლოდა 4 ცოლი, რომელთა თანმიმდევრობა შემდეგნაირი იყო:
სქოლიო
კატეგორია:ოსმალეთის იმპერია
ბოა-ორა
ბოა-ორა (Boa Hora) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, პიაუის შტატში; მიეკუთვნება პიაუის ჩრდილოეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ ბაიშუ-პარნაიბა-პიაუიენსის შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 6 296 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 18.65 კმ²-ზე. ფართობი 337 568 კმ²-ია.
დეზაქარი
დეზაქარი (Դեզաքար) — მთა საქართველოსა და სომხეთის საზღვარზე. მდებარეობს ლორეს პროვინციისა და ქვემო ქართლის მხარის საზღვარზე, სოფელ პრივოლნოედან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 1 კილომეტრში. მწვერვალის სიმაღლე ზღვის დონიდან 1637 მეტრია და წარმოადგენს ლოქის ქედის ნაწილს.
ნორკასია (კალდასი)
ნორკასია (Norcasia) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი კოლუმბიაში, კალდასის დეპარტამენტში.
2005 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 6 523 ადამიანს შეადგენდა. ფართობი 187 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:კალდასის დეპარტამენტის მუნიციპალიტეტები და ქალაქები
მელერ-ტრამბორის კვეთის ალგორითმი
მელერ-ტრამბორის ალგორითმით დგინდება სხივის კვეთა სამკუთხედთან სამ განზომილებაში. თომას მელერისა და ბენ ტრამბორის ეს ალგორითმი არ საჭიროებს წერტილების სიბრტყეზე გადატანას, ზოგავს მეხსიერებას და თავის თანამედროვე იმპლემენტაციებთან შედარებით სწრაფია. ის პუბლიკაცია ACM-მა გამოსცა 1997 წელს სახელით „სწრაფი, მინიმალური მეხსიერების სამკუთხედ-სხივის კვეთა“ და კომპიუტერული გრაფიკის სფეროში ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ნაშრომს წარმოადგენს. იმის მიუხედავად, რომ უკეთესი ალგორითმებიც არსებობს, მელერ-ტრამბორის ალგორითმი დღესაც ფართოდაა გავრცელებული მისი სიმარტივის გამო.
წერტილი სხივზე:
(1)
O - საწყისი წერილია, t - მანძილი, D - სხივის მიმართულება
წერტილი სამკუთხედზე:
(2)
მთავარი ტოლობა:
სხივი რომ სამკუთხედს კვეთდეს უნდა არსებობდეს წერტილი სხივზე, რომელიც სამკუთხედს ეკუთვნის.
ანუ:
(3)
გადავანაცვლოთ ცვლადები და ვიღებთ:
(4)
კვეთის სანახავად უნდა ამოიხსნას განტოლება (4).
ამოხსნა:
T = O - V_0
განტოლების (4) ამოხსნა ხდება შემდეგნაირად:
(6)
მივიღებთ სამეულს (t, u, v)
სქოლიო
კატეგორია:გეომეტრიული ალგორითმები
ყოსთომარი (აყმოლის ოლქი)
ყოსთომარი (Қостомар; 2000 წლამდე ხერსონოვკა, ყაზ. Херсоновка ) — სოფელი ყაზახეთში, აყმოლის ოლქის არშალის რაიონში. შედის ბულაყსაის სასოფლო ოკრუგში. ატოკ კოდი — 113451700.
მოსახლეობა
1989 წლის მოსახლეობის სრულიად საკავშირო აღწერის მიხედვით მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენდა 344 კაცს, რომლის 61% ეთნიკურად ყაზახი იყო, 20% კი — რუსი.
1999 წელს სოფელში ცხოვრობდა 395 ადამიანი (192 მამაკაცი და 203 ქალი). 2009 წლის აღწერის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა 447 ადამიანს შეადგენს (219 მამაკაცი და 228 ქალი).
ირინე ტალიაშვილი
ირინე ტალიაშვილი (დ. 22 დეკემბერი, 1946, სოფ. ძველი ანაგა,  სიღნაღის რაიონი)   — ქართველი მწერალი, რეჟისორი, პოლიტიკოსი.
ნუგზარ წურწუმია
{{ინფოდაფა სპორტსმენი {{მედალიშეჯიბრი |მსოფლიო ჩემპიონატი}} {{ბრინჯაოს მედალი |ბუდაპეშტი 2018 | 55 კგ.}} {{ოქროს მედალი |ნურ-სულთანი 2019 | 55 კგ.}} {{ბრინჯაოს მედალი |ოსლო 2021 | 55 კგ.}} {{ვერცხლის მედალი |ბელგრადი 2022 | 55 კგ.}} {{მედალიშეჯიბრი | ევროპის ჩემპიონატი}} {{ბრინჯაოს მედალი | კასპიისკი 2018 | 55 კგ.}} {{ბრინჯაოს მედალი | რომი 2020 | 55 კგ.}} {{ვერცხლის მედალი | ბუდაპეშტი 2022 | 55 კგ.}} }} ნუგზარ წურწუმია (დ. 25 თებერვალი, 1997, ხობი) — ქართველი სპორტსმენი, ბერძნულ-რომაული სტილის მოჭიდავე. 55 კილოგრამამდე წონით კატეგორიაში საქართველოს ჩემპიონი (2019). მსოფლიოს ჩემპიონი (2019), ასევე მსოფლიოსა (2018) და ევროპის (2018) ჩემპიონატების ბრანჯაოს პრიზიორი.
ირინე ტალიაშვილი
1969 წელს დაამთავრა თბილისის ალექსანდრე პუშკინის სახელობის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის ქართული ენისა და ლიტერატურის ფაკულტეტი. შემდეგ დაამთავრა ლენინგრადის მუსიკის, თეატრისა და კინემატოგრაფიის სახელმწიფო ინსტიტუტის სარეჟისორო ფაკულტეტი.
ნუგზარ წურწუმია
სპორტული კარიერა
2014 წელს გახდა ჭაბუკებს შორის ევროპის ბრინჯაოს პრიზიორი. 2015 წელს, ახალგაზრდებს შორის მოიპოვა მსოფლიოს ვერცხლისა და ევროპის ბრინჯაოს სინჯის მედლები. მომდევნო 2016 წელს, ახალგაზრდებს შორის გახდა ევროპის ჩემპიონი, ხოლო მსოფლიო ჩემპიონატზე ბრინჯაოს მედალს დასჯერდა. 2017 წელს ევროპის ჩემპიონატზე ბრინჯაოს მედალი აიღო. 2018 წელს, 23 წლამდელ მოჭიდავეთა შორის გახდა ევროპისა და მსოფლიოს ჩემპიონი.
ირინე ტალიაშვილი
მუშაობდა საქართველოს ტელევიზიისა და რადიოს კომიტეტში ასისტენტად, ხოლო შემდეგ — რეჟისორად 1985 წლამდე. მისი პირველი მოთხრობები გამოქვეყნდა 1974 წელს გაზეთებში: „ნორჩი ლენინელი“ და „ახალგაზრდა კომუნისტი“, ჟურნალებში: „დილა“ და „პიონერი“. მისი პირველი წიგნები: „ბავშვებს მარტოობის ეშინიათ“, „გალიაში იფთირია“, „აქილევსის დაბრუნება“ გამოვიდა 1982 წელს. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის პირველი მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“,  ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
ნუგზარ წურწუმია
სპორტული კარიერა
2018 წლიდან გამოდის საქართველოს ბერძნულ-რომაული ჭიდაობის მთავარ ნაკრებში. სადებიუტო წელს, ევროპისა და მსოფლიოს ჩემპიონატებზე ბრინჯაოს მედლები აიღო. 2019 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე, 55 კგ. წონით კატეგორიაში, ნუგზარ წურწუმიამ ოთხი მეტოქე დაამარცხა და მსოფლიოს ჩემპიონი გახდა.
ირინე ტალიაშვილი
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 22 დეკემბერი კატეგორია:დაბადებული 1946 კატეგორია:საქართველოს რესპუბლიკის I მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრები
ნუგზარ წურწუმია
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი მოჭიდავეები ბერძნულ-რომაულ სახეობაში კატეგორია:დაბადებული 1997 კატეგორია:დაბადებული 25 თებერვალი კატეგორია:ხობის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
ქალთა საერთაშორისო დემოკრატიული ფედერაცია
ქალთა საერთაშორისო დემოკრატიული ფედერაცია (ქსდფ) — ქალთა საერთაშორისო ორგანიზაცია. შეიქმნა 1945 წელს პარიზში, აქტიური იყო ცივი ომის დროს. მისი პირველი პრეზიდენტი იყო ე. კოტონი. ორგანზაცია იყო საბჭოთა კავშირის ინტერესების გამტარი, ამიტომ აკრძალულ იქნა საფრანგეთში და მისი ოფისი გადავიდა აღმოსავლეთ ბერლინში. 1986 წელს ქსდფ-ში შედიოდა ქალთა ორგანიზაციები მსოფლიოს 117 ქვეყნიდან. გამოსცემდა ყოველკვარტალურ ჟურნალს „მსოფლიოს ქალები“. ცივი ომის დასრულების შემდეგ დაკარგა თავისი დანიშნულება, მნიშვნელობა და დამფინანსებლები. ამჟამად ფუნქციონირებს ამავე სახელით, სათაო ოფისით ბრაზილიაში.
ლიტერატურა
კატეგორია:ბრაზილიის ორგანიზაციები კატეგორია:1940-იან წლებში დაარსებულები კატეგორია:საერთაშორისო ორგანიზაციები კატეგორია:ფემინიზმი და ისტორია
ქალთა მოძრაობა
ქალთა მოძრაობა — საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მოძრაობები, რომლებიც მიმართულია ეკონომიკურ, საზოგადოებრივ, პოლიტიკურ და კულტურულ სფეროებში ქალის მამაკაცთან უფლებრივად გათანასწორებისთვის.
ისტორია
ქალთა მოძრაობების დასაწყისი უკავშირდება საფრანგეთის რევოლუციას 1789 წელს, როდესაც შეიქმნა პირველი ქალთა კლუბები. XIX საუკუნეში ქალთა მოძრაობებმა არსებულ განათლების უფლების მოთხოვნას დაამატეს შრომის უფლების მოთხოვნა. აშშ-ში ქალები აქტიურად მონაწილეობდნენ მონობის წინააღმდეგ ბრძოლაში, გაერთიანებულ სამეფოში კი ჩარტისტულ მოძრაობასა და პურის კანონების გაუქმებისთვის ბრძოლაში. 1848-1849 წლებში რევოლუციების შედეგად საფრანგეთში, გერმანიასა და ავსტრიაში შეიქმნა ქალთა პოლიტიკური თანასწორობისთვის მებრძოლი ორგანიზაციები, ხოლო აშშ-ში 1848 წლის ივლისში ჩატარდა ქალთა უფლებების დაცვის I ყრილობა. XIX საუკუნის II ნახევრიდან ქალთა მოძრაობაში გაჩნდა პროლეტარული მიმართულება. ქალები აქტიურად მონაწილლეობდნენ პარიზის კომუნაში. ქალთა ზოგიერთი მოძრაობა მიემხრო I და II ინტერნაციონალებს. 1907 წელს შტუტგარტში გაიმართა სოციალისტ ქალთა I საერთაშორისო კონფერენცია. 1910 წელს II კონფერენციამ კოპენჰაგენში დააწესა ქალთა საერთაშორისო დღე. ომებსშორის პერიოდში ქალებმა რამდენიმე ქვეყანაში მიიღეს საარჩევნო უფლებები, მათ შორის საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში 1919 წელს. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ქალებმა ქვეყნების უმრავლესობაში მიიღეს საარჩევნო და პოლიტიკური უფლებები. 1967 წელს გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ მიიღო დეკლარაცია ქალთა დიკრიმინაციის ლიკვიდაციის შესახებ.
ლიტერატურა
კატეგორია:ფემინისტური მოძრაობები
შანაოს რაიონი
შანაოს რაიონი (Distrito de Shanao) — რაიონი პერუში, სან-მარტინის რეგიონის ლამასის პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 270 მეტრზე. 2007 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 2 088 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 85 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 24.59 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სან-მარტინის რეგიონის რაიონები კატეგორია:ლამასის პროვინციის რაიონები
ლუდვიგ ფოიერბახი
ლუდვიგ ანდრეას ფონ ფოიერბახი (Ludwig Andreas von Feuerbach; დ. 28 ივლისი, 1804, ლანდსჰუტი — გ. 13 სექტემბერი, 1872, ნიურნბერგი) — გერმანელი ფილოსოფოსი-მატერიალისტი, ათეისტი, კომუნისტი და ანთროპოლოგი. ყველაზე მეტად ცნობილი თავისი წიგნით — ქრისტიანობის არსება. განათლება მიიღო ჰაიდელბერგისა და ბერლინის უნივერსიტეტებში. ჰეგელის სალექციო კურსის დასრულების შემდეგ მამას მისწერა: „4 წლის განმავლობაში ჰეგელისგან იმაზე მეტი ვისწავლე, ვიდრე მანამდე განვლილ 20 წელიწადში სრულად.“
ბიოგრაფია
ლუდვიგ ფოიერბახი დაიბადა 1804 წლის 28 ივლისს ლანდსჰუტში, ბავარიაში, ცნობილი კრიმინალისტის ანსელმ ფოიერბახის ოჯახში. 1823 წელს შევიდა ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტის თეოლოგიის ფაკულტეტზე. თუმცა, მალევე, მან თავისი მშობლების სურვილის წინააღმდეგ, უარი თქვა თეოლოგიაზე და ფილოსოფიის შესწავლა გადაწყვიტა. 1824 წელს მიატოვა ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტი და სწავლა ბერლინის უნივერსიტეტში განაგრძო, სადაც ფილოსოფიას კითხულობდა ჰეგელი. 1825 წელს მამისადმი მიწერილ წერილში ამბობს:
1829 წელს, ბერლინის უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ, ფოიერბახმა ერლანგენის უნივერსიტეტში დაიკავა პრივატ-დოცენტის თანამდებობა და ლექციებს კითხულობდა ლოგიკასა და მეტაფიზიკაში. აქ მან დაიცვა დისერტაცია თემაზე „ერთიანი, ზოგადსაყოველთაო და განუსაზღვრელი გონების შესახებ“, რომელიც დაწერილი იყო ჰეგელის ობიექტური იდეალიზმის პოზიციიდან. 1830 წელს ანონიმურად გამოსცა თავისი ნაშრომი: „აზრები სიკვდილისა და უკვდავების შესახებ“, რომელშიც უარყოფს ინდივიდუალური სულის უკვდავებას და ასაბუთებს იმას, რომ ადამიანმა მთელი ყურადღება ზეციდან რეალურ, მიწიერ ცხოვრებას უნდა გადაიტანოსო. მალევე თეოლოგებმა წიგნის კონფისკაცია მოახდინეს.
ფოიერბახის პირველ მნიშვნელოვან ნაშრომად მის მიერ 1833 წელს გამოქვეყნებული „ფილოსოფიის ისტორია ბეკონიდან სპინოზამდე“ ითვლება, რომელიც ჰეგელის ფილოსოფიის გავლენით დაწერა. ამ ნაშრომში უკვე „აღმოცენებულია“ კითხვა, რომელიც ყოველთვის ყველაზე მეტად აინტერესებდა ფოიერბახს - კითხვა ფილოსოფიის რელიგიასთან მიმართების შესახებ. მომდევნო წელს გამოაქვეყნა „მწერალი და ადამიანი“. 1837 წელს - „ლაიბნიცის ფილოსოფიის დალაგება, განვითარება და კრიტიკა“, ხოლო 1939 წელს მონოგრაფია „პიერ ბეილზე“, რომელშიც იგი ასაბუთებს დებულებას გონებისა და რწმენის შეუთავსებლობაზე, რაც შემდეგში ღრმად განავითარა „ქრისტიანობის არსებაში“.
Nintendo 64
Nintendo 64 (შემოკლებით N64) — მეხუთე თაობის სახლის ვიდეო თამაშების კონსოლი, შემუშავებული იაპონური კომპანია Nintendo-ს მიერ. იგი იყენებს 64 ბიტიან პროცესორს და აქედანვე მოდის მისი სახელწოდებაც. კონსოლი იაპონიაში გამოვიდა 1996 წლის სექტემბერს, ჩრდილოეთ ამერიკაში 1996 წლის ივნისს, ევროპასა და ავსტრალიაში 1997 წლის მარტს, ხოლო ბრაზილიაში იმავე წლის დეკემბერს. იგი არის ინდუსტრიაში უკანასკნელი კონსოლი, რომელიც გამოიყენებდა კარტრიჯს, როგორც ძირითად შემნახველ ფორმატს. მიუხედავად იმისა, რომ მის შემდეგ 2001 წელს გამოვიდა MiniDVD-ზე დაფუძნებული კონსოლი GameCube, Nintendo 64 მაინც რჩებოდა გაყიდვაში 2003 წლამდე.
სისტემა აღჭურვილი იყო კომპანია NEC-ის მიერ შემუშავებული VR4300-ის ცენტრალური პროცესორით, Silicon Graphics-ის Reality Coprocessor-ის გრაფიკული პრცესორით, 4 მბ ოპერატიული მეხსიერებით (რომლის გაზრდა შესაძლებელი იყო 8მბ-დე). გამოსვლისთანავე ხელმისაწვდომი იყო სამი თამაში: Super Mario 64, Pilotwings 64 და Saikyō Habu Shōgi (ეს უკანასკნელი - მხოლოდ იაპონიაში) მასზე სულ გამოვიდა 388 ერთეული ვიდეო თამაში, მაშინ როდესაც, მის თანამედროვე კონსოლებზე, PlayStation და Sega Saturn იყო ორჯერ და სამჯერ მეტი რაოდენობით, ხოლო მისი წინამორბედი სისტემა SNES ითვლიდა 725 თამაშს. მიუხედავად ამისა, N64-ის ბიბლიოთეკა მოიცავდა ისეთ ცნობილ პროექტებს როგორებიც არის Super Mario 64, GoldenEye 007 და  The Legend of Zelda: Ocarina of Time - აღიარებული ყველა დროის საუკეთესო თამაშებად.
მასზე მუშაობა დასრულდა 1995 წლის შუა პერიოდში, თუმცა ნინტენდომ რელიზი 1996 წლამდე გადადო. როგორც ნაწილი მეხუთე თაობის კონსოლებისა, იგი კონკურენციას უწევდა PlayStation-სა და Sega Saturn-ს. თავდაპირველი ფასი შეადგენდა 199.99 ამერიკულ დოლარს და მსოფლიოს მასშტაბით გაყიდა 32.93 მილიონი ეგზემპლარი . Nintendo 64-ის წარმატებამ საშუალება მისცა დეველოპერებს შეექმნათ მისი სხვადასხვა ვარიანტები სხვადასხვა ფერებში,ასევე შეზღუდული რაოდენობის კონტროლერები. საიტ IGN-მა Nintendo 64 დაასახელა მე-9 საუკეთესო ვიდეო თამაშების კონსოლად ისტორიაში, ხოლო ჟურნალ ''Time-მა უწოდა "წლის მანქანა".
სქოლიო
კატეგორია:სახლის ვიდეო თამაშების კონსოლები კატეგორია:Nintendo 64 კატეგორია:Nintendo-ს კონსოლები კატეგორია:მეხუთე თაობის ვიდეო თამაშების კონსოლები კატეგორია:1990-იანების სათამაშოები კატეგორია:2000-იანების სათამაშოები კატეგორია:1996 წელს წარმოდგენილი პროდუქტები
გოშის ტბა
გოშის ტბა (Գոշ լիճ) — ტბა სომხეთში, ტავუშის პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1400 მ სიმაღლეზე, სოფელ გოშიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 2 კმ-ში. მოქცეულია დილიჯანის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე. ზედაპირის ფართობი 0,008 კმ², სიგრძე — 100 მ, სიგანე — 80 მ. მაქსიმალური სიღრმე — 8 მ, წყლის მოცულობა — 1500 მ³. საზრდოობს წყაროს წყლითა და ატმოსფერული ნალექებით. ზაფხულში წყლის ზედაპირის ტემპერატურა 14° C-ია. ტბაზე დაჭაობების პროცესი მიმდინარეობს, ილექება ლამი. ტბას თვალყურს ეკოლოგები ადევნებენ.
სქოლიო
კატეგორია:სომხეთის ტბები
კლაუდიო ლოპესი
კლაუდიო ხავიერ ლოპესი (Claudio Javier López; დ. 17 ივლისი, 1979, რიო-ტერსერო, არგენტინა) — არგენტინელი ფეხბურთელი, თავდამსხმელი, მეტსახელად „El Piojo“. სხვადასხვა დროს იცავდა არგენტინული, ესპანური, იტალიური, მექსიკური და ამერიკული საფეხბურთო კლუბების ღირსებას. 1998 წლის საფრანგეთისა და 2002 წლის კორეა-იაპონიის მსოფლიო ჩემპიონატების მონაწილე არგენტინის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში.
სანაკრებო კარიერა
1995–2003 წლებში არგენტინის ეროვნული ნაკრების ღირსებას იცავს, რომლის შემადგენლობაში 55 შეხვედრას ატარებს და 10 ბურთი გააქვს.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 17 ივლისი კატეგორია:დაბადებული 1979 კატეგორია:ესპანელი არგენტინელები კატეგორია:არგენტინელი ფეხბურთელები კატეგორია:ესტუდიანტესის ფეხბურთელები კატეგორია:სერია A-ს ფეხბურთელები კატეგორია:ლაციოს ფეხბურთელები კატეგორია:ესპანეთის პრიმერა დივიზიონის ფეხბურთელები კატეგორია:ვალენსიის ფეხბურთელები კატეგორია:მექსიკის ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:არგენტინის ნაკრების ფეხბურთელები კატეგორია:1996 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების მედალოსნები კატეგორია:1998 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:2002 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები
მონღოლური კულტურა
მონღოლთა სახელმწიფოს წარმოქმნა
მინი|ჩინგიზ ყაენი დასავლეთში მცხოვრებ ადამიანთა უმეტესობა ჩინგიზ ყაენს მიიჩნევს მარადიორად, რომელმაც გადაწვა და გაძარცვა ევროპა,აზია და სპარსეთი. ჩინგიზ ყაენი დაიბადა 1162 წელს მდინარე ონონის მახლობლად. 1189 წელს, როდესაც დიდი დამპყრობელი მხოლოდ 27 წლის იყო, გააერთიანა მონღოლი ხალხი და მონღოლური წარმომავლობის კლანები, ტომები და აქცია ცალკეული ერთეულები ერთ დამოუკიდებელ ნაციად. 1198-1206 წლებში ჩინგიზ ყაენმა გააფართოვა მონღოლეთის საზღვრები. სწორედ ამ მიზეზით გახდა იგი ყველა მონღოლისა და მონღოლეთის ჩინგიზ ყაენი.
მონღოლთა არმია და დაპყრობები
ჩინგიზ ყანის ჯარისკაცები განთქმულნი იყვნენ მძვინვარებით, სიმამაცითა და თავიანთი შესაძლებლობით შუბის ტყორცნასა და ცხენოსნობაში. ჯარისკაცების უზანგი და ჯავშანი ისე იყო კონსტრუირებული, რომ მარტივად და კომფორტულად ეჯირითად ცხენზე, ეს კი შესაძლებლობას აძლევდა მათ, რომ წარმოუდგენელი სიზუსტით ეტყორცნათ შუბი, მაშინ როდესაც ძალიან სწრაფად აჭენებდნენ ცხენს. ჩინგიზ ყაენმა ააშენა ისეთი მილიტარული ორგანიზაცია, რომელიც საშუალებას აძლევდა მას გაეერთიანებინა ქვედანაყოფები უცხოელი ჯარისკაცებისა. ამდენად, ჩინგიზ ყაენს ჰყავდა ძალიან დიდი რაოდენობა შეიარაღებული ძალებისა სხვადასხვა დამპყრობლური ომებისათვის. თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ნამდვილი საიდუმლო იარაღი მონღოლთა შეიარაღებული ძალების სიძლიერისა იყო ის კვების რაციონი, რომელსაც ისინი მკაცრად იცავდნენ: დიდი რაოდენობით ცილის შემცველი ხორცი, რძე და ყველი. მაშინ, როდესაც მთელი ევროპისა და ჩინეთის კვების რაციონს შეადგენდა ბრინჯი, მაკარონის კერძები და შვრიის პროდუქტი.
ყველა დროის უდიდესი სახმელეთო იმპერია
ჩინგიზ ყაენს თავისი გარდაცვალების დროისათვის 1277 წელს, დაპყრობილი ჰქონდა და აკონტროლებდა აბრეშუმის გზას, ცენტრალურ აზიას, რუსეთს, სამხრეთ ბეიჯინგს ყვითელ მდინარემდე და სპარსეთს.ზემოთხსენებული ტერიტორიები არის უდიდესი იმპერია, რომელიც კი ოდესმე დაუპყრია ერთ ადამიანს თავისი მმართველობის პერიოდში.
ჩინგიზ ყაენი და დემოკრატია
არ უნდა ვიფიქროთ, თითქოს ჩინგიზ ყაენმა დემოკრატიული რეფორმები გაატარა. დიდი განსხვავებაა დემოკრატიული პრინციპების დაარსებასა და დემოკრატიული სახელმწიფოს აშენებას შორის. ზოგიერთმა დემოკრატიულმა პრინციპმა შეიძლება იარსებოს არადემოკრატიულ საზოგადოებაში, თუმცა დემოკრატია ვერ იარსებებს ძირითადი დემოკრატიული პრინციპების გარეშე. მიუხედავად ამისა, ჩინგიზ ყაენი შეიძლება მოვისაზროთ, როგორც მამა მონღოლური დემოკრატიისა.
წყაროები,ლეგენდები და ისტორია ჩინგიზ ყაენის შესახებ გვიჩვენებს გარკვეულ დემოკრატიულ პრინციპებს,რომლებსაც ამერიკელი ხალხი მიიჩნევს დემოკრატიის ფუძედ. მეცნიერებმა დაითვალეს 200-ზე მეტი განმარტება დემოკრატიისა. ამერიკული განმარტება კი ეფუძნება ოთხ ძირითად ბურჯს: კომპინირებულ, ერთიან სახელმწიფოს, კანონზე დაფუძნებულ მმართველობას, კანონის თანაზომიერების პრინციპს, ძირითად პიროვნულ თავისუფლებასა და ადამიანის უფლებებს. თვალს თუ გადავავლებთ ჩინგიზ ყაენის პოლიტიკას, ვნახავთ, რომ მან ნამდვილად დააარსა ზოგიერთი პრინციპი ამ ოთხი ბურჯიდან მონღოლი ხალხისათვის თავისი მმართველობის პერიოდში.
ძირითად ინფორმაციას ჩინგიზ ყაენის შესახებ ვეცნობით წიგინიდან სახელად „საიდუმლო ისტორია მონღოლებისა“. დანამდვილებით არავინ იცის თუ ვინ არის ავტორი ამ წიგნისა, თუმცა ზოგიერთი ისტორიკოსი მიიჩნევს, რომ მისი ავტორი არის შიგუ-ჰუტუჰუ, არაბიოლოგიური ვაჟი ჩინგიზ-ყაენისა, რაც ნიშნავს შემდეგს, რომ ეს წიგნი დაწერილ იქნა 30 წლის შემდეგ ჩინგიზ ყაენის გარდაცვალებიდან,1257 წელს. ზემოთ ხსენებული წიგნი იწყება ჩინგიზ ყაენის დაბადების ლეგენდით და გრძელდება მისი უფლებამონაცვლის,მისი შვილის ოგედეის მმართველობით.
მონღოლი ხალხის განმაერთიანებელი და დაპყრობები
ჩინგიზ ყაენის პირველი საჩუქარი თავისი ხალხისათვის იყო ის, რომ მან გააერთიანა მონღოლი ხალხი ერთიან, დამოუკიდებელ  ნაციად ,ნაციად, რომელსაც ჰქონდა უფლება, რომ შეექმნა საკუთარი კანონები. პირველ რიგში ყაენმა ერთ დიდ პოლიტიკურ ერთეულად  გააერთიანა ტომები, რომელნიც მომთაბარეობდნენ ნაიმანის, კერეიტისა და მერკიდის ტერიტორიებზე. შემდეგ ჩინგიზ ყაენმა დაიპყრო მეზობელი ტომები, როგორიცაა ტანგუტი და ჩინეთის დინასტია, მან გაათავისუფლა მონღოლი ხალხი ხარკის გადასახადისაგან და უცხოელი დამპყრობლებისაგან. დაიპყრო სხვა დამპყრობლები და დაუქვემდებარა ისინი თავის მმართველობას. გამარჯვება ჩინელთა დინასტიაზე ნიშნავდა ბეიჯინგისა და აბრეშუმის გზის კონტროლს.
ქვეყნის მართვა
მინი|352x352პქ|მონღოლეთის იმპერია ჩინგიზ ყაენის დროს ჩინგიზ ყაენს ჰქონდა რამდენიმე გზა, რომ ჩაერთო ხალხი მონღოლური პოლიტიკის ჩამოყალიბებაში. თუმცა, რა თქმა უნდა, იგი იყო პასუხისმგებელი საბოლოო გადაწყვეტილებაზე. იგი იყენებდა ტომურ ტრადიციას ლიდერის არჩევისას. შეკრებისას, როდესაც კრება იღებდა მნიშვნელოვან გადაწყევტილებას ძირითადი  თემატიკა ეხებოდა ომსა და მშვიდობას, თუმცა რაღა თქმა უნდა, კრებაზე სხვადასხვა მნიშვნელოვანი საკითხებიც განიხილებოდა. ჩინგიზ ყაენი ასევე ხშირად მიმართავდა ბრძენთა საბჭოს, რომელიც მას ძირითადი პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღებაში ეხმარებოდა. აღსანიშნავია, რომ აზრს ჩინგიზ ყაენი სხვა ტომთა წევრებსა და არამონღოლური წარმომავლობის ხალხსაც ეკითხებოდა.
გამოცემული დადგენილებები და კანონები
1206 წელს ჩინგიზ ყაენმა შიგი-ჰუტუჰუს დაავალა, რომ ფურცელზე დაეტანა თავისი ლეგალური გადაწყვეტილელები და მიღწევები (წოდებები, პასუხისმგებლობები, სამხედრო ტყვეები და ა. შ.) კანონზე დაფუძნებული მმართველობის შექმნისას ჩინგიზ ყაენმა ტომის წევრები აქცია კანონ-მორჩილ საზოგადოებად.
შიგი-ჰუტუჰუ ჩინგიზ ყაენმა მონღოლეთის პირველ მოსამართლედ დანიშნა, რაც იმას ნიშნავდა, რომ შიგი-ჰუტუჰუ უსმენდა დებატებს, კანონდამრღვევს, ასევე იგი პასუხისმგებელი იყო სასჯელაღმსრულებელ ორგანოზე მთელს იმპერიაში.
ჩინგიზ ყაენმა შეიმუშავა კონცეფცია მოქალაქეთა თანაზომიერების პრინციპისა 2 განსხვავებული გზის მიხედვით.
1.თანაზომიერება პერიტოკრატიის მიხედვით, როდესაც ჩინგიზ ყაენმა თავისი არმია დაყო 10 ქვედანაყოფად, დამპყობელმა თითოეულ ქვედანაყოფს თავისი მმართველი მიუჩინა. “საიდუმლო ისტორია მონღოლებისა“ მოგვითხორბს,რომ ჩინგიზ ყაენმა მმართველები გამოარჩია შესაძლებლობების, სიმამაცის, ერთგულების მიხედვით და არა მათი წარმომავლობის მიხედვით.
2.გენდერული თანასწრობა ქალებსა და მამაკაცებს შორის. ჩინგიზ ყაენის მმართველობის დროს გენდერული თანასწორობის პრინციპი უცხო იყო ევროპისა და აზიისათვის. თუმცა „საიდუმლო ისტორია მონღოლებისა“ მოგვითხორბს,რომ ქალები ხშირად იღებდნენ მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებებს, ისინი ურჩევდნენ თვით ჩინგიზ ყაენს, თუ როგორ წარემართა თავისი ცხოვრება და რა მოემოქმედებინა. აღსანიშნავია, რომ ჩინგიზ ყაენის მეუღლე, ბორტე, იყო მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ფიგურა, რომელიც მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებებს იღებდა მონღოლეთის იმპერიაში.
რაც შეეხება ადამიანის უფლებებს, ჩინგიზ ყაენს არ მიუნიჭებია თავისი ხალხისათვის ძირითადი ადამიანის უფლებები და თავისუფლება, მაგალითად ისეთი, რომელიც დასავლეთ ევროპასა და ამერიკაშია გავრცელებული და ეს არც არის უჩვეულო. თუმცა ყაენმა მიანიჭა ხალხს გარკვეული თავისუფლება და უფლებები, მაგალითად სიტყვის თავისუფლება, შინაგანი რწმენის ანუ რელიგიური თავისუფლება. იგი თვლიდა, რომ ყველა რელიგიის მიმართ ტოლერანტული უნდა ყოფილიყო. მიუხედავად იმისა, რომ თვითონ შამანიზმის (კეთილი და ავის სულების კულტი) მიმდევარი იყო.
სიკვდილი და მასთან დაკავშირებული ტრადიციები
მონღოლების მრავალსაუკუნოვან ისტორიაში, დაკრძალვის წესჩვეულება რამდენიმეჯერ შეიცვალა, განსაკუთრებით მეჩვიდმეტე საუკუნეში ბუდიზმის გამოჩენის შემდეგ და რუსების მკაცრი, უხეში მმართველობის პერიოდში. მთავარი ტრანსფორმაცია XX საუკუნის 20-იან-50-იან წლებში მოხდა, მას შემდეგ რაც მოისპო ფეოდალური წყობა და გაბატონდა კომუნიზმი.
თუ გარდაცვლილი იყო რელიგიური მას თან ატანენ ე. წ „გულითად წიგნს“, რომელსაც თავქვეშ უდებენ. დანარჩენ ქონებას უგელებელყოფენ. იურტაში ანთია ლამფა და იწვის საკმეველი. საკვამური და ყოველგვარი ჭუჭრუტანა ამოვსებულია, კარი დაკეტილი. ხალხს ეშინია გვამების. სხეულთან არავინ რჩება, გარდა ლამასი, რომელიც ყარაულობს ლამფას და ლოცვებს კითხულობს. საცხოვრებელი შემოღობილია და აღმართულია ნიშანი „აკრძალულია“. თუ ოჯახი ცხოვრობს კორპუსში მაშინ, ერთი ოთახი გამოიყოფა მიცვალებულისთვის და დანარჩენები სხვა ოთახში გადადიან.
რელიგიური ოჯახი მაშინვე მიდის ლამასთან კონსულტაციისთვის. ლამას შეუძლია „გააღოს ოქროს ჭურჭელი“, ანუ ახსნას სიკვდილის მიზეზი და ამის ბედთან კავშირი. ის განსაზღვრავს განვლო თუარა გარდაცვლილმა ღირსეული ცხოვრება და საd იქნება მისი მომავალი თავშესაფარი. მომავალ ცხოვრებაში ქალი შეიძლება კაცად დაიბადოს ან პირიქით, თუმცა სქესის ცვლილება არაა კარგის ნიშანი.
სული და განსასვენებელი
სული სხეულს სიკვდილამდეც ტოვებს. მეტიც, სულმა სხეული შეიძლება რამდენიმეჯერ დატოვოს. სულის გარეშე ადამიანი უბედურია, და წარმატებას ვერ აღწევს. მონღოლების რწმენით, სული სხეულს მარცხენა ხელის მეოთხე თითიდან ტოვებს, სწორედ ამიტომ ისინი ამ თითზე ვერცხლის ბეჭედს ატარებენ.
ლამა ასევე განსაზღვრავს განსასვენებელ ადგილს. არსებობს სპეციალური კრიტერიუმები: საბოლოო განსასვენებელი უნდა იყოს მზიან ფერდობზე, რომლის სამხრეთით იქნება მდინარე და ახლომოხალო გზა.
დაკრძალვამდე ერთი დღით ადრე არის „ხელით შეხების” რიტუალი. ძალიან ახლო ნათესავები, რომლებიც იმავე ასტროლოგიურ პერიოდში არიან დაბადებულნი, მიდიან და უსიტყვოდ ხელს ადებენ იდაყვზე. მნიშვნელოვანი რიტუალია სხეულის დანიშვნაც, რათა დაბრუნების შემთხვევაში იცნონ.
ნივთების გატანების ტრადიცია
მონღოლებს ასევე აქვეთ მიცვალებულისთვის ნივთების გატანების ტრადიცია. ჭირისუფალი მიცვალებულს თავქვეშ უდებს ჩაის შეკვრას, რათა შეთავაზონ დედამიწელ სულებს. აუცილებელია თასის გატანება, რომელიც განთავსებულია თავის გვერდით. თასი სავსეა ხილით, ცირცელით, ხორბლითა და გამომშრალი ყველით, რომელიც დაფხვნილია ნაყოფის თესლივით. ყველაფერი ეს მიჩნეულია არა საჭმელად, არამედ პროდუქტად, რომელიც გაიზრდება. მიღებულია მიცვალებულისთვის სიმბოლოების გატანება, რომელთაც ცხოველების ფორმა აქვთ. თითოეული ცხოველი განსხვავებული ხასიათს განასახიერებს. ამიტომ გატანებული ცხოველის ფიგურა უნდა შეესაბამებოდეს მიცვალებულის ხასიათს. დაკრძლვის შემდეგ ლამა კითხულობს ლოცვებს, და ახლობლებს პატივისცემის ნიშნად მოაქვთ ზემოთ ნახსენები თასები.
უკან დაბრუნება
დაკრძალვის შემდეგ დამსწრენი სამჯერ შემოუვლიან საფლავს საათის ისრის მიმართულებით. სახლში დაბრუნებისას ჭირისუფალმა არ უნდა გაიხედოს უკან და არც სხვას დაელაპარაკოს. თუ ისინი ცხენით ბრუნდებიან, დეზს კრავენ და ნავარდითა და ხმაურით ბრუნდებიან უკან. სახლში შესვლამდე არსებობს განწმედის ტრადიცია: ცხოველის ექსკრემენტებისგან ანთებენ ცეცხლს და მას ხელს ატარებენ. ცეცხლზე ხელის მოტარების შემდეგ იბანენ ხელ-პირს და სახლში შედიან.
მიცვალებულისთვის პატივის მიგება
სახლში გაშლილია ტრადიციული სუფრა, რომელიც შედეგება რაც შეიძლება მეტი რძის პროდუქტისგან. მიუღებელია ბევრი ალკოჰოლის მიღება. ოჯახის წევრები „ითეთრებენ ხელებს“, საჩუქრების გადაცემით. ნებისმიერი სტუმარი იღებს საჩუქარს, ეს შეიძლება იყოს ასანთი, ნემსი, საპონი, პირსახოცი, რვეული, კალამი, ჩაი, ტკბილეული და ა. შ. საჩუქრების გაცემა არის პატივის მიგებისა და განწმედის გამოვლინება. ისინი ვინც შეეხნენ სხეულს, ვინც ასწიეს ჩასასვენებელი და განსაკუთრებით მანქანის მძღოლი საჩუქრდებიან ფულით. ეს ტრადიციას ხაზს უსვამს იმას, რომ მათ ეს გააკეთეს მიცვალებულისვის პატივის მისაგებად და არა ფულის გამო. სუფრის მსვლელობის დროს ეს ადამიანები საპატიო ადგილებზე სხედან.
49 დღის შემდეგ ტარდება რიტუალი სახელად „მოწყალება ბავშვებს და ძაღლებს“. ახლო მეგობრების, ნათესავების და მეზობლების ბავშვებს იწვევენ და უმასპინძლდებიან ტკბილი ბრინჯით. ასევე ფეტვითა და კუჭმაჭით სავსე თეფშებს უდგამენ ძაღელბსაც.
სამართალი და მისი ტრადიციული საფუძვლები
მონღოლური სამართალი 4 ნაწილად იყოფა: ზოგადი მონღოლური სამართალი ჩინგიზ ყაენისა და მისი შთმომავლების ეპოქაში, ლოკალური ნაციონალური მონღოლური სამართალი, ჩინური წარმომავლობის ზოგადი კანონი და მონღოლეთს გარეთ არსებული ავტონომიების სამართალი.
საჯარო სამართლის ფუნდამენტური ინსტიტუტები
მონღოლური სამართალი კლანურ ურთიერთობებზე დამყარებული სისტემის ნათელი ილუსტრაცია. კლანური ორგანიზაცია არის ერთ-ერთი ყველაზე ძველი და ფართოდ გავრცელებული ინსტიტუტი ადამიანის არსებობის ისტორიაში. თითქმის უნივერსალური იყო იგივე სისტემა აზიაში, ევროპაში, აფრიკაში, ამერიკასა თუ ავსტრალიაში. კლანურმა ორგანიზაციამ საკუთარი თავი გამომაჟღავნა ორი მიმართულებით, მატრიარქატსა და პატრიარქატში. მონღოლებში ეს ყველაფერი პატრიარქალურ ხასიათს ატარებდა, რომელიც შერწყმული იყო მომთაბარეობასთან. რა თქმა უნდა მონღოლი თვისტომნი არ იყვნენ ამ კულტურის ერთადერთი წარმომადგენლები, მაგრამ ყველაზე კარგად ეს ტრადიციები სწორედ მათ შემოინახეს.
გენეალოგია მკაცრად იყო დაცული. მონღოლური კლანი იყო ეგზოგამიური: კლანს შიგნით ქორწინება იყო აკრძალული, ცოლის მოყვნა მხოლოდ სხვა კლანიდან შეიძლებოდა. ამის და გამო ხშირად უწევდათ მოგზაურობა და ზოგჯერ მომავალი ცოლის მოტაცებაც კი. კლანური ურთიერთობების შესანარჩუნებლად ხშირად ხდებოდა იძულებით ქორწინება.
მონღოლების ცხოვრების წესი იყო მკაცრად პატრიარქალური. ძალაუფლება იყო ოჯახის უფროსი კაცის ხელში. თუ ბრძოლაში ვინმე მოკლავდა ქმარს მას შეეძლო მისი ცოლის, როგორც ჯილდოს მიღება. ქმარს შეეძლო ცოლის მიტოვება ან მოკვლა. მამას არანაირი ძალაუფლება არ ჰქონდა ვაჟის ცხოვრებაზე. დაოჯახებულ ვაჟებს შეეძლოთ ოჯახის დატოვება და ახალ კერასთან დასახლება.
აუცილებელია, აღვნიშნოთ, რომ დროის გასვლასთან ერთად კლანური ურთიერთობები დეგრადირდება და სუსტდება. XX საუკუნეში უკვე მხოლოდ გადმონაშთები შეინიშნებოდა ამგვარი ურთიერთობებისა.
ზემოთ აღწერილი ურთეირთობის სახეები ევროპამ ბევრად უფო ადრეულ ეპოქაში მოიშორა. მიუხედავად ამისა, ნებისმიერმა ევროპელმა ხალხმა განვლო განვითარების იგივე საფეხური. მაგალითად კლანური ურთეირთობები არსებობდა ძველ საბერძნეთში, გერმანიაში, რუსეთში და ა. შ. მაგრამ თუ ევროპაში მსგავსი კავშირები შორეულ წარსულშივე მოისპო, აზიურ ქვეყნებში მეოცე საუკუნემდე გასტანა.
=== მუსიკა ===
ისტორია
მუსიკალური და პოეზიური საგანძური ზეპირსიტყვიერად გადაიცემოდა, ეს სიმღერები სახეშეცვლილია. ერთი მომღერლის მიერ ორჯერ ნამღერი სიმღერაც კი განსხვავდება ერთმანეთისგან, ასე რომ ადვილი წარმოსადგენია, როგორ შეიცვალა საუკუნეების განმავლობაში მონღოლური მუსიკა.
მუსიკალური საკრავები
მონღოლური მომთაბარე სტილის ცხოვრებისათვის დამახასიათებელია 4 ძირითადი მუსიკალური ინსტრუმენტის არსებობა: გიტარა, ვიოლინო, ციტრა და ფლეიტა. ისინი შედარებით მარტივი ხერხითაა დამზადებული, ადაპტირებულია მათ ცხოვრების წესთან. ამ ოთხი საკრავიდან მონღოლურ მუსიკაში ყველაზე მეტად ფესვები გადგმული აქვს ვიოლინოს, რომლის 2 სახესხვაობაა ცნობილი. ვიოლოინოს წამომავლობა საკმაოდ შეუსწავლელია. ფიქრობენ, რომ ეს ინსტრუმენტი პირველად ჩინეთში გამოჩნდა და ჩინური კულტურის გავრცელებასთან ერთად აზიის სხვა ხალხებშიც გავრცელდა.
უძველეს საკრავადაა მიჩნეული ციტრაც. თითოეული საკრავის თითოეული ნაირსახეობა გამოიყენება სხვადასხვა დანიშნულების სიმღერების შესასრულებლად იქნება ეს რელიგიური, სახოტბო თუ სხვა.
რძის ღვინო და სუფრის ტრადიციები
მონღოლთა კულტურაში უძველესი დროიდან უდიდესი როლი უკავია სასმელს. განსაკუთრებით პოპულარია რძის ღვინო, რომელიც მონღოლთა წვეულებების უმთავრესი ატრიბუტია. მაშინ როდესაც მასპინძელი სტუმარს სთავაზობს ამ სასმელს, იგი ამ ქმედებით მიუთითებს მას, რომ კარგად აფასებს სტუმარს და პატივს მიაგებს იმ საუკეთესო საშუალებით, რისი შეთავაზებაც მასპინძლის ოჯახს შეუძლია სტუმრებისთვის. სამარისებური სიჩუმე ისადგურებს ხოლმე მაშინ, როდესაც მასპინძელი სითხეს ასხავს შავი მოჭიქული ქვის ბოთლიდან მცირე ზომის ვერცხლის თასში. მონღოლეთში წესად ითვლებოდა, რომ ამ დროს სტუმრებს უნდა მოეხადათ ქუდი, ხოლო ყველაზე სახელოვანი, სტუმართაგანი, ან უბრალოდ ყველაზე ხანში შესული, წამოდგებოდა ფეხზე, აიღებდა ხელში თასს, შემდეგ რამდენიმე წვეთ ღვინოს დაღვრიდა კერიაზე, რათა გამოეხატა ის ფაქტი, რომ სწირავდა მსხერპლს ცეცხლისა და ჰაერის ძალებს, ხოლოდ შემდეგ კი დააგემოვნებდა ღვინოს. ამის შემდეგ წოდების ან ასაკის მიხედვით, სხვა სტუმრებიც იგივე წესით მიაგებდნენ ცეცხლისა და ჰაერის ძალებს პატივს და გამოხატავდნენ პატივისცემას მასპინძლების მიმართ. წესად ითვლებოდა, რომ ასეთი ‘’რიტუალი’’ სამჯერ უნდა შესრულებულიყო. ხოლო მას შემდეგ, რაც მონღოლთა სუფრის ძირითადი ტრადიცია შესრულდებოდა, ღვინის სმა გრძელდებოდა ნაკლებად თავშეკავებული წესით.
კუმისი
მონღოლეთში, ისევე როგორც დანარჩენ ცენტრალურ აზიაში, არსებობს სხვადასხვა სახის გამოხდილი ლიქიორები. მათ შორის ყველაზე ცნობილი, რა თქმა უნდა, კუმისია, რომელიც მზადდება ფაშატის რძით. კუმისი დამზადების პროცესში თავსდება დიდ ტყავის ჩანთებში და ინახავენ მზის გულზე. თუმცა არის ისეთი შემთხვევებიც, როდესაც მას ინახავენ კარავში და მას ძალიან ხშირად ურევენ. დუღილის პროცესში ხშირად არხევენ ჩანთებს, რათა მისი შემცველობა უკეთესად შეერიოს ერთმანეთს. მიღებულ სასმელს აქვს მჟავე, გამაცოცხლებელი გემო, რაც არის ძალიან სასიამოვნო. კუმისში ალკოჰოლის პროცენტულობა არ აღემატება 2 %-ს. იმისათვის რომ დააჩქარონ სასმლის დუღილის პროცესი, ყოველთვის აქვთ შემონახული წინა დუღილის პროცესიდან უკვე გამზადებული ნადუღი, რომელიც საგრძნობლად აჩქარებს ახალი კუმისის მზადების პროცესს. კუმისი მონღოლეთში აგრეთვე ცნობილია, როგორც ‘’არაკი’’ ან ‘’არიკი’’.
სასმლის დაყენების ისტორია
გარკვეული მიზეზების გამო, ბევრი ადამიანი მიიჩნევს, რომ სასმელის დაყენების ტექნიკა მომდინარეობს ძველი ინდური კულტურული სამყაროდან. ეს ტექნიკა ინდოეთიდან გავრცელდა დანარჩენ აზიაში ჯერ კიდევ პრიმიტიული საზოგადოებების დროს. ერთი მხრივ, მეცნიერები ფიქრობენ, რომ სასმელის დაყენების ტექნიკის გავრცელება, ინდოეთიდან აღმოსავლეთ თურქმენეთსა და მონღოლეთში, სწორედ იმ პერიოდს ემთხვევა, როდესაც ბუდიზმმა დაიწყო გავრცელება ინდოეთიდან სწორედ ამავე ქვეყნებში. თუმცა ითვლება, რომ ეს არ შეიძლება მომხდარიყო ამაზე ადრე. დღემდე გაურკვეველია ის ფაქტი, არსებობდა თუ არა ეს ტექნიკა, მანამ, სანამ დამწერლობა გაჩნდებოდა. არსებობს ჩინური წერილობითი წყარო სადაც ნათქვამია, რომ ეს ტექნიკა გავრცელდა ჩრდიოლეთიდან, მონღოლური დინასტიის მმართველობის პერიოდში (ძვ. წ 1367-1280 წწ). ამ წყაროში ასევე წარმოდგენილია ამ ტექნიკის ჩინური ვარიანტის სურათები, რომელიც გვაძლევს დიდ მსგავსებას ჩინურ და მონღოლურ ტექნიკებს შორის. თუმცა უნდა ითქვას, რომ ჩინეთში დასამზადებელ მასალად იყენებდნენ წებოვან ბრინჯს.
მონღოლთა ტრადიციული სამოსი
მონღოლები ატარებდნენ ტანისამოსს, რომელიც ჩვენთვის ცნობილია, როგორც ‘’დილი’’. ეს სამოსი მზადდებოდა ბამბისგან, აბრეშუმისგან და მატყლისგან. ‘’დილის’’ საყელო დაფარული იყო მოკლე ჟილეტით. ქვემოთ, მონღოლები ატარებდნენ სპეციალური სახის ყელიან ფეხსაცმელს, რომელიც, როგორც წესი, იქმნებოდა დეკორატიული დიზაინის მიხედვით. ამ ფეხსაცმლის მთავარი დამახასიათებელი ნიშანი იყო ის, რომ თითის წვერებთან ეს ფეხსაცმელი იყო აწეული. გარდა ამ ფეხსაცმლისა, არსებობდა ჩვეულებრივი ფეხსაცმელიც, რომელიც მზადდებოდა ტყავისაგან. ამ ფეხსაცმლით ფეხით სიარული არც თუ ისე ადვილი იყო, რადგან ისინი ძირითადად იქმნებოდა იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც ცხენით გადაადგილდებოდნენ. ასეთივე ფეხსაცმელები არსებობდა ქალებისთვის. დროთა განმავლობაში, როდესაც მონღულურ კულტურას ბუდისტური კულტურის ინტერპრეტაციები დაემატა, ის განზრახვები, რომლებიც ამოძრავებდა ამ სამოსის შემქმნელთ, თანდათან დავიწყებას მიეცა.
მონღოლური ტრადიციული ქამარი
მონღოლთა ტანისამოსის განუყოფელ ნაწილად ითვლება ბალთა (იგივე ქამარი), რომელსაც უმეტესწილად იმაგრებდნენ წელზე. ბალთის სიგრძე სხვადასხვაგვარი იყო, მაგრამ როგორც წესი, კაცის ბალთის სიგრძე დაახლოებით 15-18 ფუტის (ფუტი არის 0,3 მეტრი) სიგრძე იყო, ხოლო ქალის, 9-12 ფუტი. კაცის ბალთა გადაკეცილი იყო ფართოდ, გასხვავებით ქალისგან, რომლებიც ბალთას შედარებით ვიწროდ იკეცავდნენ. ბალთას მჭიდროდ იმაგრებდნენ წელზე. მონღოლეთში ხშირად ამბობდნენ, რომ სწორედ ეს ბალთა ეხმარებოდა ცხენოსნებს, მონღოლეთის მთიანეთში გადაადგილების დროს, რათა შინაგან ორგანოებს ადგილი არ შეეცვალათ. ბევრი ცრურწმენაც არსებობდა ამ ბალთის შესახებ. მაგალითად, ცუდის მომასწავებლად ითვლებოდა, თუ ბალთას დატოვებდი სადმე შეკრულს. ხოლო ის ადამიანი, რომელიც მას იპოვნიდა აუცილებლად უნდა წასულიყო თავისზე უფროს ადამიანთან და ეთხოვა რომ გაეხსნა იგი. ბალთაზე შესაძლებელი იყო სხვადასხვა ნივთის ჩამოკიდება. მათ შორის, დანის, აგრეთვე მართკუთხა ჩანთის, რომელშიც როგორც წესი, ათავსებდნენ სასმელი წყლის ბოთლებს და სასმლის დასალევ თასს. გარდა ამისა ამ ჩანთაში ინახავდნენ კაჟის ქვასა და ფოლადს, რათა საჭიროების შემთხვევაში დაენთოთ ცეცხლი.
მონღოლ ქალთა სამოსი და ვარცხნილობა
მონღოლ ქალთა სამოსი, როგორც წესი, ნაკარნახები იყო მათი ოჯახური მდგომარეობით. ქორწინებამდე ახალგაზრდა ქალი ატარებდა ტრადიციულ მონღოლურ ‘’დილს’’, ქამრით. მათი თმა იყო დაწნული და ატარებდნენ მრგვალ ქუდს, რომელსაც ერქვა ტურტსოგი. ქორწინება იწვევდა ქალთა ტანისამოსის ცვლილებას. როდესაც ქალი ინიშნებოდა სასიძოს ოჯახი მას აძლევდა საჩუქრად ტანსაცმელს. შემდეგ, ვინაიდან, მზითევის ფენომენი არსებობდა მონღოლეთშიც უძველესი დროიდან, გოგონას ოჯახი ატანდა მას მზითევს, რომელიც შედგებოდა ტანსაცმლისგან, კერძოდ, დაახლოებით ათი ‘’დილისგან’’. ქორწინების დღეს პატარძალს სვავდნენ ცხენის ზურგზე, მას ეცვა წითელი ტანსაცმელი, სახეც დაფარული ჰქონდა, რათა ვერ დაენახა თუ სად მიდიოდა, რადგან თუკი ოდესმე თავის ახალ ოჯახში იგი თავს არ იგრძნობდა ბედნიერად სახლის გზა არ სცოდნოდა და უკან არ დაბრუნებულიყო. ახალ სახლში მისვლისთანავე პატარძალს აცმევდნენ დახვეწილ ტანისამოსს. თავდაპირველად მას აცმევდნენ პატარძლის ‘’დილს’’. შემდეგ მას აძლევდნენ ტრადიციულ მონღოლურ ქამარს (ბალთას), რაც იყო ნიშანი ცოლის ქმრისადმი მორჩილებისა და რომ იგი იღებდა ვალდებულებას ქმრის წინაშე. აქვე უნდა ითქვას, რომ პატარძლის ტანისამოსი იყო ძალიან მოსახერხებელი ორსულობის დროს. პატარძლის ტანისამოსის შიგნით ქალებს ეცვათ პერანგი, რომელიც იმ სიგრძე იყო, რამხელაც გარე ჩაცმულობა. მას შემდეგ, რაც ქორწინების ცერემონია მორჩებოდა, პატარაძალი თავისი მრგვალი ქუდის ნაცვლად იფარებდა წვეტიან ქუდს, რაც უკვე ნიშანი იყო ქალის ცხოვრების ერთი პერიოდიდან მეორეში გადასვლისა. აგრეთვე აღნიშვნის ღირსია მონღოლ ქალთა თმის ვარცხნილობა, რომელიც ყველაზე მეტად იქცევდა მნახველის ყურადღებას. მკვლევარი ჰენინგი თავისი მოგზაურობისას მონღოლეთში, იკვლევდა რა მონღოლთა უნიკალური ვარცხნილობის განვითარების მიზეზებს, ხუმრობით აღნიშნავდა, რომ მონღოლები არიან ძროხების წინაპრები. ეს იმიტომ, რომ მონღოლი ქალები ცდილობდნენ თმები ძროხის რქებივით გაეკეთებინათ. აგრეთვე აღნიშვნის ღირსია მონღოლ ქალთა ვარცხნილობა ქორწილის დროს. ამ დღეს მათი თმა გაყოფილი იყო შუაზე ორ ნაწილად. ისინი უმეტეს შემთხვევაში იკეთებდნენ ფრინველის ფრთის სახელად ცნობილ თმის ვარხნილობას, რომელსაც, როგორც წესი, ფორმას აძლევდნენ და იჩერებდნენ ცხოველის ქონის საშუალებით. ამავე მიზნით იყენებდნენ თმისსამაგრებს და ძვირფას ქვებს. თმის დარჩენილ ნაწილს, (უნდა ითქვას, რომ მონღოლ ქალებს ჰქონდათ საკმაოდ გრძელი თმა) იწნავდნენ. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ მიუხედავად სხვადასხვაგვარი ვარცხნილობებისა, მონღოლეთში ქალის სილამაზე განისაზღვრებოდა არა მისი მორთულ-მოკაზმულობის მიხედვით, არამედ მისი თმის სიგრძით.
თანამედროვე მონღოლეთი
ტერიტორია, რომელზეც განლაგებულია თანამედროვე მონღოლეთი მიეკუთვნება უძველეს გეოლოგიურ წარმონაქმნებს მსოფლიოში. ავსტრიელი მეცნიერის, ზუსეს თქმით, ეს ტერიტორია არის ნაწილი არქაული ერისა, როდესაც არ არსებობდა არანაირი სიცოცხლე დედამიწაზე. დღევანდელი მონღოლეთის ტერიტორია მიეკუთვნება პირველყოფილ კონტინენტს.
მდებარეობა
მონღოლეთი მდებარეობს ცენტრალური აზიის ტერიტორიაზე. კონკრეტულად კი, 42-52 გრადუსს შორის განედით, ხოლო აღმოსავლეთ გრძედით 88-116 გრადუს შორის. მისი ბუნებრივი გეოგრაფიული საზღვრები მდებარეობს ჩრდილო-დასავლეთით.
მაქსიმალური დისტანცია ჩრდილოთ და აღმოსავლეთ საზღვრებს შორის მონღოლეთისა არის 1000 ვერსი, ხოლო დასავლეთსა და აღმოსავლეთ საზღვრებს შორის 2500 ვერსი. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ დღევანდელლი მონღოლეთის ტერიტორია შეადგენს 1/15 რუსეთის ტერიტორიისა. თუკი შევადარებთ მის ორ გიგანტურ მეზობელს, რუსეთსა და ჩინეთს, იგი საკმაოდ პატარა მოგვეჩვენება. ამის მიუხედავად, მონღოლეთის ტერიტორიას თუ მოვათავსებთ აშშ-ს ტერიტორიაზე იგი გადაფარავს მანძილს ქალაქ ვაშინგტონიდან დენვერამდე.
მონღოლურ მთათა სისტემა
ციმბირის ტუნდრიდან სამხრეთით გობის უდაბნომდე მონღოლეთს მრავალფეროვანი ლანდშაფტი გააჩნია. მთებსა და მთისწინებს ქვეყნის ფართობის 40 % უჭირავს. მონღოლეთის ალთაის მთათა სისტემა, რომელიც ყველაზე გრძელი და მაღალი სისტემაა ქვეყნის ტერიტორიაზე, ფარავს დასავლეთის დიდ ტერიტორიას, გადაჭიმულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ, იგი მუდამ თოვლითაა დაფარული. აქვეა ყველაზე მაღალი მწვერვალი ჰუიტენი (ცივი) 4653 მ. აღსანიშნავია, რომ მონღოლეთის ალთაის მთიანეთზე 200-ზე მეტი მყინვარია.
კლიმატი
მონღოლეთი მოქცეულია ზომიერი სარტყლის სტეპის, ნახევარუდაბნოსა და უდაბნოს ზონაში. მისი მდებარეობით აიხსნება მონღოლეთის მკაცრი კლიმატიც. უდაბნოებისა და ნახევარუდაბნოების არსებობის გამო ჰავა მშრალია და კონტინენტური. დამახასიათებელია შედარებით მოკლე ზაფხული და გრძელი ზამთარი. ზამთრის დროს ტემპერატურა -40 გრადუსამდე ეცემა.
რომ შევაჯამოთ, თანამედროვე მონღოლეთი, რომელიც არის ჩრდილოეთ კიდე ცენტრალური აზიისა, არის ამაღლებული და ფართო პლატო გარშემორტყმული მთაგრეხილებით, ხოლო მონღოლეთის ტერიტორიის გარკვეული მხარე კი უერთდება გობის უდაბნოს. ქვენიადაგი  ავტონომიური მონღოლეთისა ძირითადად მოიცავს გრანიტსა და გნეისს, ხოლო თვითონ ნიადაგი ძირითადად შედგება ქვიშისგან, თიხისგან, ცხიმოვანი ქვიშისგან, ალევიური მიწისაგან, ხოლო უმეტესწილად შავი მიწისაგან. მონღოლეთის ფლორა ძირითადად სტეპური ტყეებისაგან შედგება, ხოლო ფაუნა არც თუ ისე მრავალფეროვანი ეგზემპლიარებისაგან. სწორედ ასეთია ფიზიკური მახასიათებლები ავტონომიური მონღოლეთისა. დანაოჭებული ქვეყანა, საკმაოდ მკაცრი ბუნებითა და მოსაწყენი მონოტონური, თუმცა სახასიათო შეუპოვარი სილამაზითა და თავისებური შარმით.
რელიგია
მონღოლების ძირითად რელიგიაა ტიბეტური ბუდიზმი, მაგრამ 66-წლიანი კომუნისტური რეჟიმის შედეგად აგრეთვე არიან მნიშვნელობანი რაოდენობის ათეისტებიც. კომუნისტური მთავრობის ზეწოლისა და დევნის შედეგად განადგურდა 90 %-ზე მეტი ბუდისტური ტაძრები და სალოცავები. აგრეთვე იდევნებოდნენ ბუდისტი ბერებიც, მათი ნაწილი სწორედ რელიგიური ნიშნით დევნას შეეწირა. ამ ყველაფრის მიუხედავად ბუდისტი ბერების გავლენა მაინც დარჩა მოსახლეობაში, ხოლო კომუნისტური რეჟიმის დაშლის შემდეგ, 1990 წელს, უმრავლესობა მონღოლების პრაქტიკაში აღდგა ტიბეტური ბუდიზმი. ზოგიერთებში კი დაბრუნდა უძველესი შამანიზმი. თურქულენოვანი მონღოლები, რომლებიც ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში სახლობენ, ღიად ატარებდნენ ისლამს. ამავე პერიოდში ქრისტიანობას და სხვა რელიგიებს ჰყავდათ საერთო მიმდევრებიც, მათი დიდი ნაწილი ახალი თაობის წარმომადგენლები იყვნენ.
ტრადიციული დღესასწაულები
მიუხედავად მონღოლების განსხვავებული რელიგიური მრწამსისა, მთელი მოსახლეობა აღნიშნავს უძველეს ტრადიციულ დღესასწაულს ნაადამს. ამ ფესტივალის დროს იმართება სხვადასხვა სახის შეჯიბრებები ჭიდაობაში, მშვილდოსნობასა და დოღში. ნაციონალური დღესასწაული აღინიშნება 11-13 ივლისს 1921 წელს ჩინეთისგან დამოუკიდებლობის მოპოვების აღსანიშნავად.
მონღოლების უმრავლესობა მისდევს ტრადიციულ, მომთაბარე ცხოვრების წესს. ისინი ძირითადად პირუტყვის მოშენებას მისდევენ ქალაქგარეთ დასახლებებში, ყოველწლიურ ციკლში რამდენიმეჯერ იცვლიან საძოვრებს. მათი საცხოვრებელ სახლს იურტა ეწოდება, იგი მოსახერხებელია მომთაბარე ცხოვრებისათვის, რადგან ადვილად შეიძლება მისი დაშლა და სხვა ადგილზე გადატანა. მოსახლეობის ნახევარზე მეტი ცხოვრობს ურბანულ დასახლებებში, რომლებიც ზაფხულის პერიოდში თავიანთ თავზე ცდიან თუ როგორია მომთაბარე ცხოვრება. ამიტომაც პრაქტიკულად ყველას შეუძლია ცხენზე ჯირითი და სარგებლობა ტრადიციული მომთაბარე დიეტით.
მოსახლეობა
ცხადია მონღოლეთის მოსახლეობის აღწერა არაერთ გზის ჩატარდა, თუმცა არც ერთი სტატისტიკა არ ყოფილა სწორი და ისეთი, რომელსაც გარკვეულ შემთხვევაში შესაძლებელია, რომ დავეყრდნოთ. ხშირ შემთხვევაში ეს სტატისიკები არ ყოფილა შექმნილი რომელიმე კონკრეტული ფიგურის მიერ, არამედ ეს იყო სტატისტიკები, რომელიც  შექმნილი იყო მოგზაურთა მიერ და ძირითად შემთხვევაში კი ეფუძნებოდა მათ შთაბეჭდილებებს. თითოეული ავტორის სტატისტიკა ეფუძნებოდა ავტორისეულ ანალიზს და არა კონკრეტულ ანალიზს მონღოლეთის მოსახელობის რაოდენობის შესახებ. სტატისტიკებს შორის განსხვავება მოსახლეობის მიხედვით კი ხშირ შემთხვევაში მილიონებს აღწევდა.
1842 წელს გამოქვეყნდა სტატისტიკური ანალიზი ჩინური იმპერიისა, სადაც ეწერა, რომ მოსახლეთა რიცხვი მონღოლეთისა აღწევდა 3 მილიონს. 40 წლის შემდეგ კი პრჟევალსკიმ გამოაქვეყნა სტატისტიკა, რომლის მიხედვითაც მონღოლეთის მოქალაქეთა რიცხვი 3 მილიონიდან 4 მილიონამდე გაიზარდა. ეს სტატისტიკა ასევე დაადასტურეს მ. ი. ბოგოლეპოვმა და მ. ნ. სობოლევმა. შემდეგ კი ცნობილ ინგლისურ გამოცემაში, სახელად „სახელწმიფო მოღვაწეთა წლის წიგნმა“ 1910 წელს ვკითხულობთ, რომ მონღოლთა მოსახლეობა მერყეობს 2 მილიონიდან 6 მილიონამდე. როგორც ვხედავთ, სტატისტიკები სხვადასხვა ავტორებისაგან სხვადასხვას მეტყველებს. თუმცა რეალური რიცხვი მონღოლეთის მოსახლეებისა არის დაახლოებით 540 000. ამ რიცხვს კი დამატებული 105 000 ჩინელი და რუსი წარმოშობის ადამიანი, რომლებიც მონღოლეთში სახლობენ. ამდენად, დიდი ტერტორიის და მცირე რაოდენობის მოსახლეების გამო სიმჭიდროვე პოპულაციისა არის 0,44 ადამიანი 1 კვადრატულ კილომეტრზე, რაც საკმაოდ მცირე რიცხვია. უნდა აღინიშნოს, რომ მოსახლეობის მცირე რაოდენობა გამოწვეულია იმით, რომ მონღოლეთის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი არის უდაბნო, სადაც ადამიანი არ სახლობს.
ეკონომიკა 1991 წლამდე
1991 წლამდე მონღოლეთი ეკონომიკურად მთლიანად საბჭოთა კავშირზე იყო დამოკიდებული. იმპორტიც და ექსპორტიც საბჭოთა კავშირის კონტროლით მიმდინარეობდა. მონღოლეთისთვის ყველაზე მტკივნეული პერიოდი აღმოჩნდა თავისუფალ სავაჭრო სისტემაზე გადასვლა, რადგან მანამდე სრულად დამოკიდებული იყო საბჭოთა წყობილებაზე. კომუნისტური რეჟიმისგან გათავისუფლების შემდეგ ქვეყანაში ვითარება დამძიმდა. გაუქმდა საბჭოთა სუბსიდიები, აგრეთვე ქვეყანას დამოუკიდებლად აღარ შეეძლო ვაჭრობა სხვა ყოფილ საბჭოთა კავშირის ქვეყნებთნ. აგრეთვე მძვინვარებდა უმუშევრობა, მოსახლეობა კვების მინიმალურ დღიურ რაციონსაც ვერ იღებდა, რომ აღარაფერი ვთქვათ გაჩერებულ ქარხნებზე. ამას დაერთო ინფლაცია და საკვების ნაკლებობა.