cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
პიერ ბულეზი
კონტროლირებადი შემთხვევითობა
ამ მეთოდის სახესხვაობები მომდევნო ორი ათწლეულის განმავლობაში ბულეზმა არაერთ ნაწარმოებში გამოიყენა. მესამე საფორტეპიანო სონატაში (1955–1957, რევიზია 1963) პიანისტს შეუძლია, ნაწარმოების ბოლომდე მისასვლელად რამდენიმე გზიდან ერთ-ერთი აირჩიოს, ხოლო ერთ-ერთ ნაწილში (Trope) გარკვეული პასაჟების გამოტოვების უფლებაც აქვს; პიესაში Éclat (1965), დირიჟორი განსაზღვრავს, თუ როდის უნდა შემოვიდეს ანსამბლის კონკრეტული წევრი; ნაწარმოებში Domaines (1961–1968) სოლისტი სცენაზე მოძრაობის საშუალებით კარნახობს, თუ რა თანმიმდევრობით დაიკვრება ნაწილები. უფრო გვიანდელ ნამუშევრებში, მაგალითად, კამერულ კანტატაში 16 სოლო ხმისა და მცირე ორკესტრისათვის ედვარდ ესტლინ კამინგსის ლექსზე, სახელწოდებით „კამინგსი არის პოეტი“ (Cummings ist der Dichter, 1970, რევიზია 1986) დირიჟორს შეუძლია, ცალკეული მოვლენების თანმიმდევრობა განსაზღვროს, მაგრამ ინდივიდუალურ შესმრულებლებს არავითარი თავისუფლება არ ეძლევათ. Pli selon pli თავდაპირველ ვარიანტში ასევე შეიცავდა ალეატორულ ელემენტებს შემსრულებლებისათვის, მაგრამ რევიზიების შედეგად ეს შეიცვალა.
შუა პერიოდის ნამუშევრები
გოლდმანისთვის ამ ცვლილებების დასაწყისია „რიტუალი ბრუნო მადერნას სახსოვრად“ (Rituel in memoriam Bruno Maderna, 1974–75). ეს 25-წუთიანი ნაწარმოები ბულეზის მეგობრისა და კოლეგის, ბრუნო მადერნას ეპიტაფიაა, რომელიც 1973 წელს, 53 წლის ასაკში გარდაიცვალა. პიესა 15 ნაწილად იყოფა, ხოლო ორკესტრი რვა ჯგუფადაა განაწილებული. ნაწარმოების კენტნომრიანი სექციები დირიჟორის ხელმძღვანელობით სრულდება, ხოლო ლუწნომრიან სექციებში დირიჟორი თითოეულ ჯგუფს მხოლოდ დაწყებას მიუთითებს, შემდგომ კი მუსიკის მდინარებას პერკუსიონისტის რიტმი განსაზღვრავს. მიძღვნაში ბულეზმა ნაწარმოებს „გაუჩინარებისა და გადარჩენის რიტუალი“ უწოდა; გრიფიტსი აღნიშნავს ნაწარმოების „განსაცვიფრებელ სიდიადეს“.
Notations I–IV (1980) წარმოადგენს 1945 წელს დაწერილი საფორტეპიანო მინიატურების გარდაქმნის პირველ ოთხ შემთხვევას დიდი ორკესტრისათვის. ნიუ-იორკის პრემიერის მიმოხილვაში კრიტიკოსი ენდრიუ პორტერი წერდა, რომ „თავდაპირველი პიესის თითოეული იდეა, შეიძლება ითქვას, გატარებულია მრავალსახოვან პრიზმაში, დაშლილია ათასობით ურთიერთდაკავშირებულ, ბრწყინვალე ფრაგმენტებად“, ფინალი კი წარმოადგენს „თანამედროვე „რიტუალს“, რომელიც პულსს აჩქარებს“.
ნაწარმოები ელექტრონიკით
ბულეზი წინასწარ ჩაწერილი ელექტრონული მუსიკის საკონცერტო დარბაზში მოსმენას კრემატორიუმის ცერემონიალს ადარებდა. მისი რეალური ინტერესი ცოცხალი ინსტრუმენტული ხმოვანების ელექტრონულ გარდაქმნას უკავშირდებოდა, თუმცა, ამის შესაბამისი ტექნოლოგია 1970-იან წლებამდე და IRCAM-ის დაფუძნებამდე ხელმისაწვდომი არ იყო. მანამდე მან შექმნა „ორი ეტიუდი“ (Deux Etudes, 1951) მაგნიტური ლენტისთვის პიერ შეფერის საფრანგეთის რადიოდიფუზიის კვლევის ჯგუფის (Groupe Recherche de la Radiodiffusion Française) დაკვეთით, ასევე, დიდი მასშტაბის პიესა ცოცხალი ორკესტრისა და ჩანაწერისთვის, სახელწოდებით „პოეზია ძალისთვის“ (Poésie pour pouvoir, 1958). ნაწარმოებებით უკმაყოფილო იყო და ორივე მათგანი უკან გამოითხოვა.
ადრეულ 1970-იან წლებში მუშაობდა ვრცელ კამერულ პიესაზე, სახელწოდებით …explosante-fixe… რვა სოლო ინსტრუმენტისთვის, რომელიც ელექტრონულად გარდაიქმნებოდა ელექტრონული მოწყობილობით, რომელსაც ჰალოფონი ეწოდება, თუმცა, ტექნოლოგია ძლიერ პრიმიტიული იყო და ბულეზმა ნაწარმოები უკან გაითხოვა. გარკვეული მასალა ამ პიესიდან სხვა ნაწარმოებებში გამოიყენა, მათ შორის იყო შედარებით გვიანდელი ნამუშევარი იმავე სახელწოდებით. ეს საბოლოო ვერსია IRCAM-ის ბაზაზე, 1991–1993 წლებში, MIDI-ფლეიტის, ორი თანმხლები ფლეიტის და live-ელექტრონული ანსამბლისთვის დაიწერა. ამ დროისათვის ტექნოლოგია უკვე საკმარისად იყო განვითარებული; კომპიუტერს შეეძლო, მიჰყოლოდა პარტიტურას და შემსრულებლებისგან წამოსულ ამძრავებზე შესაბამისად ეპასუხა. გრიფიტსის მიხედვით, „პირველი ფლეიტა, თითქოს, სარკეებიან დარბაზში აღმოჩნდა. მისი ხაზის იმიტირებას ჯერ სხვა ფლეიტები, ხოლო შემდგ უფრო დიდი ანსამბლი ახდენს“. გრიფიტსი და ჰოპკინსი ნაწარმოებს ახასიათებენ, როგორც მუსიკას, რომელიც „დამახასიათებლად, აღტაცებასა და სასოწარკვეთას შორისაა მოქცეული“.
Anthèmes II ვიოლინოსა და ელექტრონიკისათვის (1997) ემყარება პიესას სოლო ვიოლონოსთვის, Anthèmes I (1991), რომელიც ბულეზმა პარიზის იეჰუდი მენუჰინის სავიოლინო კონკურსისთვის დაწერა და თავის მხრივ, ემყარება მასალას თავდაპირველი ვერსიიდან პიესისა …explosante-fixe… ინსტრუმენტის ვირტუოზული პარტიის ტრანსფორმაცია ელექტრონული სისტემის საშუალებით, ცოცხალ რეჟიმში ხდება და სივრცეში ვრცელდება. ამ გზით, ჯონათან გოლდმანის სიტყვებით, იქმნება ერთგვარი „ჰიპერ-ვიოლინო“. სისტემა იძლევა სიჩქარისა და კომპლექსურობის ისეთი დონის მიღწევის საშუალებას, რაც მევიოლინისთვის შეუძლებელი იქნებოდა, თუმცა, ბულეზი ზღუდავს ელექტრონული ხმოვანების პალიტრას, რათა მათი წყარო – ვიოლინო, ყოველთვის ამოცნობადი დარჩეს.
უკანასკნელი ნაწარმოებები
მომდევნო ნაწარმოებებში ბულეზმა ელექტრონიკის გამოყენება შეწყვიტა, თუმცა, გრიფიტსი ვარაუდობს, რომ ნაწარმოებში sur Incises (1996–1998) შერჩეული მსგავსი, მაგრამ განსხვავებული ინსტრუმენტები, რომლებიც სცენაზე ფართოდაა განაწილებული, ავტორს საშუალებას აძლევს, შექმნას ჰარმონიული, ტემბრული და სივრცული ექოს ეფექტი, რისთვისაც მანამდე ელექტრონული საშუალებები სჭირდებოდა. პიესა განსაზღვრულია სამი ფორტეპიანოს, სამი არფისა და სამი შემსრულებლისთვის დასარტყამ ინსტრუმენტებზე (ფოლადის დოლების ჩათვლით). იგი ეფუძნება მოკლე პიესას საფორტეპიანო კონკურსისათვის, სახელწოდებით Incises (1993–2001). 2013 წელს ერთ-ერთ ინტერვიუში ბულეზმა მას თავისი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწარმოები უწოდა — „რადგან იგი ყველაზე თავისუფალია“.
Notation VII (1999), რომელსაც პარტიტურაზე შენიშვნის სახით hieratic აწერია, დასრულებული საორკესტრო „ნოტაციებიდან“ ყველაზე ხანგრძლივია. გრიფიტსის მიხედვით, „რაც 1945 წელს უეცარი იყო, ახლა კარგად გამოზომილია; რაც უხეში იყო, ახლა მთელი ცხოვრების გამოცდილებითა და ცოდნითაა შესრულებული; რაც მარტივი იყო, ახლა ფანტასტიურად გამშვენებულია, დაფარულიც კი“.
Dérive 2-მა არსებობა 1988 წელს, ელიოტ კარტერისადმი 80 წლის იუბილესთან დაკავშირებით მიძღვნილი ხუთწუთიანი ნაწარმოების სახით დაიწყო, 2006 წლისთვის კი 45-წუთიან ნაწარმოებს წარმოადგენდა 11 ინსტრუმენტისათვის და ბულეზის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნამუშევრად ითვლება. კლოდ სამუელის მიხედვით, კომპოზიტორს სურდა, რიტმული წანაცვლებების, ტემპის ცვლილებების და განსხვავებული სიჩქარეების ერთდროული გაჟღერების სფეროში გადასულიყო, რაც, ნაწილობრივ, დიერდ ლიგეტის მუსიკასთან კონტაქტმა შთააგონა. ბულეზმა მას „ერთვარი თხრობითი მოზაიკა“ უწოდა.
დაუსრულებელი ნაწარმოებები
ბულეზის დაუსრულებელი ნაწარმოებები ორ კატეგორიად შეიძლება დაიყოს: ნაწარმოებები, რომლებზეც იგი აქტიურად მუშაობდა, თუმცა ვერ დაასრულა და ნაწარმოებები, რომლებზე მუშაობაც, მათი პოტენციალის მიუხედავად, კომპოზიტორს შეჩერებული ან შეწყვეტილი ჰქონდა. მეორე კატეგორიიდან არქივებში დაცულია მე-3 საფორტეპიანო სონატის სამი გამოუქვეყნებელი ნაწილი და რამდენიმე სექცია ნაწარმოებისა Éclat/Multiples, რომელთა შესრულების შემთხვევაშიც აღნიშნული პიესის ხანგრძლივობა თითქმის ორმაგდება.
იმ ნამუშევრებს შორის, რომლებზეც ბულეზი დანამდვილებით მუშაობდა უკანასკნელ წლებში, აღსანიშნავია ორი საორკესტრო „ნოტაცია“ (V და VI), რომელთა პრემიერაც ჩიკაგოს სიმფონიურმა ორკესტრმა 2006 წლის მაისში დააანონსა, თუმცა, ეს არ მომხდარა. იგი აქტიურად მუშაობდა Anthèmes 2-ის ქცევაზე მასშტაბურ ნაწარმოებად ვიოლინოსა და ორკესტრისათვის, რომლის სოლისტადაც ან-სოფი მუტერს მოიაზრებდა. აგრეთვე, საუბრობდა ოპერის შესახებაც, რომელიც დაეფუძნებოდა ბეკეტის პიესას „გოდოს მოლოდინი“, თუმცა ეს პროექტები ვერ განხორციელდა.
პიროვნული თვისებები და პირადი ცხოვრება
ახალგაზრდა ბულეზი ფეთქებადი, ხშირად გამომწვევი ხასიათის პიროვნება იყო. ჟან-ლუი ბარო, რომელიც მას ახალგაზრდობაში იცნობდა, მის პიროვნულ თვისებებში წინააღმდეგობებზე საუბრობს: „მისი მძლავრი აგრესიულობა შემოქმედებითი ვნების ნიშანი იყო, სიჯიუტისა და იუმორის განსაკუთრებული ნაზავი. იმან, თუ როგორ ენაცვლებოდა ერთმანეთს სითბო და უხეშობა მის ხასიათში, მასთან დაგვაახლოვა კიდეც.“ მოგვიანებით, მესიანმა თქვა: „იგი ამბოხებული იყო ყველაფრის წინააღმდეგ.“ მეტიც, გარკვეულ ეტაპზე, ბულეზი მესიანის წინააღმდეგაც წავიდა, უწოდა რა მის „სამ ლიტურგიას“ (Trois petites liturgies de la présence divine) „ბორდელის მუსიკა“ და აგრეთვე, განაცხადა, რომ „სიმფონია-ტურანგალილა“ (Turangalîla-Symphonie) გულს ურევდა. ურთიერთობების აღდგენას 5 წელი დასჭირდა.
2000 წელს The New Yorker-ში გამოქვეყნებულ სტატაში ალექს როსმა იგი სხვა მუსიკოსების ბულინგში დაადანაშაულა. ბულეზს ეს არ უარუყვია: „ამის სულაც არ მრცხვენია. ისტებლიშმენტის მტრული განწყობილება ორმოციან და ორმოცდაათიანებში ძალიან ძლიერი იყო. ხანდახან, გიწევს, საზოგადოებას ებრძოლო.“ ამგვარი დამოკიდებულების ერთ-ერთი ცნობილი მაგალითია მისი განცხადება 1952 წელს: „ნებისმიერი მუსიკოსი, რომელსაც არ გამოუცდია —‌ არ ვამბობ, გაუგია, არამედ, ჭეშმარიტად გამოუცდია —‌ დოდეკაფონიის აუცილებლობა, უსარგებლოა. რამეთუ მთელი მისი შემოქმედება მისივე ეპოქის საჭიროებათა მიმართ არარელევანტურია.“
მეორეს მხრივ, ვინც კარგად იცნობდა, ხშირად საუბრობდა მის ერთგულებაზე, როგორც პიროვნებების, ისე ორგანიზაციების მიმართ. 1952 წელს, როცა მისი მენტორი, დირიჟორი როჟერ დეზორმიერი ინფარქტის შედეგად პარალიზებული გახდა, ბულეზმა მისი სახელით ფრანგულ რადიოს ჩანაწერები გაუგზავნა, რათა მოხუც დირიჟორს მათგან მიღებული შემოსავლით ესარგებლა. მწერალი ჟან ვერმეილი, რომელიც 1990-იან წლებში ბულეზისა და ჟან ბატინის (ანსამბლის Percussions de Strasbourg დამაარსებლის) ურთიერთობის მომსწრე იყო, იხსენებდა, თუ როგორ ინტერესდებოდა ბულეზი სტრასბურგის ორკესტრის ერთ-ერთი წევრის ჯანმრთელობის მდგომარეობით, მოიკითხავდა სხვა მუსიკოსის შვილებს, „იცოდა ყველას სახელი და ყველა ადამიანის ახალ ამბავს სიხარულითა თუ მწუხარებით ხვდებოდა.“ ცხოვრების ბოლო პერიოდში განთქმული იყო თავისი შარმით, პიროვნული სითბოთი და განსაკუთრებული იუმორის გრძნობით.
ბულეზი ბევრს კითხულობდა და განსაკუთრებულად აღნიშნავდა მასზე მარსელ პრუსტის, ჯეიმზ ჯოისის და ფრანც კაფკას გავლენას. მთელი ცხოვრების მანძილზე აინტერესებდა ვიზუალური ხელოვნება. ბევრს წერდა ფერმწერ პაულ კლეეზე და აგროვებდა თანამედროვე მხატვრობის ნიმუშებს, მათ შორის, ჟოან მიროს, ფრენსის ბეიკონის, ნიკოლა დე სტაელის და მარინა ელენა ვიეირა და სილვას ნამუშევრებს; ყველა მათგანს პირადადაც იცნობდა. ახლო კავშირები ჰქონდა მისი დროის წამყვან ფილოსოფოსებთან: ჟილ დელეზთან, მიშელ ფუკოსთან და როლან ბარტთან.
განსაკუთრებულა უყვარდა ფეხით სიარული და ბადენ-ბადენში ყოფნისას საღამოებსა და დასვენების დღეებს მეტწილად შვარცვალდში სეირნობას უმობდა. საფრანგეთის ზემო პროვანსის ალპების დეპარტამენტში ძველ სოფლის სახლს ფლობდა, 1970-იანი წლების ბოლოს კი იქვე ახალი, თანამედროვე სახლიც ააშენა.
The New York Times ბულეზის ნეკროლოგში წერდა, რომ მისი პირადი ცხოვრება მკაცრად გასაიდუმლოებული იყო. ჟოან პეიზერთან ბულეზმა აღიარა, რომ 1946 წელს მის ცხოვრებაში ადგილი ჰქონდა ვნებიან სასიყვარულო ურთიერთობას, რომელსაც თავადვე „ინტენსიური და მღელვარე“ უწოდა და რომელიც, პეიზერის ვარაუდით, იმ დროს შექმნილი „უცხო და გაბედული“ ნაწარმოებების ერთ-ერთი განმაპირობებელიც უნდა ყოფილიყო. ბულეზის სიკვდილის შემდეგ მისმა დამ, ჟანმა, ბიოგრაფ კრისტიან მერლინს უთხრა, რომ საუბარი შეეხებოდა ურთიერთობას მსახიობ მარია კასარესთან, თუმცა, მერლინმა დაასკვა, რომ ამის დამადასტურებელი საბუთი თითქმის არ არსებობს. მწერალი და ბლოგერი ნორმან ლებრეხტი, რომელიც ბულეზს პირადად იცნობდა, ვარაუდობს, რომ იგი გეი იყო და ყურადღებას ამახვილებს იმ ფაქტზე, რომ მრავალი წლის მანძილზე კომპოზიტორის სახლში, ბადენ-ბადენში, მასთან ერთად ჰანს მესნერი ცხოვრობდა, რომელსაც ბულეზი თავის „კამერდინერს“ უწოდებდა ხოლმე. კომპოზიტორის გარდაცვალებიდან ცოტა ხნის შემდეგ The New Yorker-ში ალექს როსმა გამოაქვეყნა სტატია სახელწოდებით „ჯადოქარი“ (The Magus), სადაც ბულეზი დაახასიათა, როგორც „სათნო, შეუვალი, შეუცნობელი“.
სადირიჟორო საქმიანობა
ბულეზი აქტიური სადირიჟორო საქმიანობის რამდენიმე მიზეზს ასახელებდა. დომენის ფარგლებში პირველი კონცერტები შეზღუდული ფინანსური სახსრების გამო ჩაატარა: „საკუთარ თავს ვუთხარი, რომ რახან ბევრად უფრო იაფი ვიყავი, თავადვე ვცდიდი.“ აგრეთვე, ამბობდა, რომ კომპოზიტორისთვის საუკეთესო სავარჯიშო იყო თავისივე ნაწარმოების დაკვრა ან დირიჟორობა, რა დროსაც მათი აღსრულების სირთულეებს პირისპირ გადააწყდებოდა, მიუხედავად ამისა, პრაქტიკაში, დატვირთული სადირიჟორო გრაფიკის გამო კომპოზიციისთვის ცოტა დრო რჩებოდა. მწერალი და პიანისტი სიუზან ბრედშოუ ფიქრობდა, რომ ეს განზრახ ხდებოდა და დაკავშირებული იყო ბულეზის წარმოდგენასთან, რომ როგორც კომპოზიტორი, იგი შტოკჰაუზენმა დაჩრდილა, რომლის მნიშვნელობაც 1950-იანი წლებიდან მოყოლებული განუხრელად იზრდებოდა. ფრანგი ლიტერატორი და მუსიკოლოგი პიერ სუვჩინსკი არ ეთანხმება: „ბულეზი დირიჟორი იმიტომ გახდა, რომ ამის დიდი ნიჭი გააჩნდა.“
თუმცა, ამ ნიჭის სიდიადეს ყველა არ აღიარებდა. დირიჟორ ოტო კლემპერერის თქმით, ის იყო „ნამდვილად ერთადერთი ადამიანი თავის თაობაში, რომელიც გამორჩეული დირიჟორი და მუსიკოსია“. კრიტიკოსი ჰანს კელერი კი ამბობდა, მას ფრაზირება არ შეეძლო: „ამის გამოა, რომ ის ბახს, ბეთჰოვესა და ვებერნს ზუსტად ერთნაირად დირიჟორობს.“ ჯოან პეიზერის შეფასებით, „ზოგადად, ბულეზი დიდებულად დირიჟორობს იმას, რაც უყვარს, ძალიან კარგად დირიჟორობს იმას, რაც მოსწონს, ხოლო იშვიათი გამონაკლისების სახით, კლასიკური და რომანტიკული რეპერტუარის გაშეშებულ პერფორმანსებსაც გვთავაზობს.“ ბულეზი ბევრ წამყვან სოლისტთან თანამშრომლობდა და განსაკუთრებით ხანგრძლივი კოლაბორაცია ჰქონდა დანიელ ბარენბოიმთან და ჯესი ნორმანთან.
პიტერ ჰეივორთის თანახმად, ბულეზი დახვეწილ, ათლეტურ ჟღერადობას გამოსცემდა, რომელიც, მის რიტმულ სიზუსტესთან ერთად, „აღტაცების ელექტრონულ შეგრძნებას“ იწვევდა ხოლმე. მისი სადირიჟორო საქმიანობის უმნიშვნელოვანესი ასპექტი იყო მისი უნარი, ნათლად წარმოეჩინა ნაწარმოების სტრუქტურა და გასაგებად გადმოეცა მკვრივი საორკესტრო ტექსტურები. იგი ჯოხის გარეშე დირიჟორობდა და ჰეივორთის დაკვირვებით, მისი სტილი სრულებით იყო დაცლილი თეატრალურობისგან. ბულეზი ამბობდა: „გარეგანი აღტაცება შინაგან აღტაცებას ხარჯავს.“
ლეგენდარული იყო ბულეზის სმენაც: „არსებობს უამრავი გადმოცემა, თუ როგორ შეეძლოა მას, აღმოეჩინა, მაგალითად, მესამე ჰობოის მცდარი ინტონაცია კომპლექსურ საორკესტრო ტექსტურაში“, წერდა პოლ გრიფიტსი The New York Times-ში. ოლივერ კნუსენი, ცნობილი კომპოზიტორი და დირიჟორი, აღნიშნავდა: „მისი რეპეტიციები სუფთა გონებისა და პროფესიული ზრდილობის მაგალითია — იგი პატივისცემას ყოველგვარი ძალისხმევის გარეშე მოიპოვებდა.“
ოპერა
ბულეზი ოპერასაც დირიჟორობდა, თუმცა მისი რჩეული რეპერტუარი მცირე იყო და იტალიურ ოპერას საერთოდ არ შეიცავდა. მეტიც, ვაგნერს თუ არ ჩავთვლით, იგი მხოლოდ XX საუკუნეში შექმნილ ნამუშევრებს დირიჟორობდა.
მისი კოლაბორაცია ვილანდ ვაგნერთან ნაადრევად დასრულდა. „ვოცეკზე“ და „პარსიფალზე“ მათი ერთობლივი მუშაობის შესახებ ბულეზი იხსენებდა: „დიდი სიამოვნებით დავუკავშირებდი მთელს ჩემს ბედისწერას თუ არა, მის ნაწილს მაინც მის მსგავს ადამიანს, რადგან ჩვენი საუბრები მუსიკაზე და დადგმებზე შესანიშნავი იყო.“ ისინი სხვა ოპერების ერთობლივ დადგმასაც გეგმავდნენ, მათ შორის, „სალომეს“, „ელექტრას“, „ბორის გოდუნოვისა“ და „დონ ჯოვანის“, მაგრამ, ბაიროითში „პარსიფალის“ რეპეტიციების დაწყების დროს ვილანდი უკვე მძიმედ ავადმყოფობდა და 1966 წლის ოქტომბერში გარდაიცვალა.
როცა ვილანდის გარდაცვალების შემდეგ ფრანკფურტში „ვოცეკი“ გააცოცხლეს, ბულეზი სამუშაო პირობებით იმედგაცრუებული დარჩა: „არავითარი რეპეტიცია არ ყოფილა, არავინ არაფერზე ზრუნავდა. ის ცინიკური დამოკიდებულება, რომლითაც ასეთი საოპერო თეატრი იმართებოდა, გულისამრევი იყო. ახლაც გულისამრევია.“ მოგვიანებით მან განაცხადა, რომ სწორედ ეს გამოცდილება იყო მომდევნო წელს Der Spiegel-ისთვის მიცემული სკანდალური ინტერვიუს მიზეზი, სადაც განაცხადა, რომ „1935 წლის შემდეგ დაწერილი არცერთი ოპერა ხსენებადაც არ ღირს“, რომ „ბითლზის“ ჩანაწერი ნამდვილად უფრო ჭკვიანურია (და მოკლეც), ვიდრე ჰენცეს ოპერა“ და „ყველაზე ელეგანტური“ გადაწყვეტა ოპერის იმჟამინდელი, მომაკვდავი მდგომარეობისა „საოპერო თეატრების აფეთქება“ იქნებოდა.
1967 წელს ბულეზი, თეატრის დირიჟორი ჟან ვილარი და ქორეოგრაფი მორის ბეჟარი პარიზის ოპერის რეფორმირების გეგმის შესადგენად მიიწვიეს, რომლის მუსიკალური დირექტორიც ბულეზი უნდა გამხდარიყო. გეგმის განხორციელებას ხელი 1968 წლის სტუდენტურმა პროტესტებმა და პოლიტიკურმა არეულობამ შეუშალა ხელი. მოგვიანებით, 1980-იანი წლების შუაში, ბულეზი პარიზის ბასტილიის ოპერის ვიცე-პრეზიდენტი გახდა, სადაც დანიელ ბარენბოიმთან ერთად მუშაობდა, რომელიც ოპერის მუსიკალური დირექტორი უნდა ყოფილიყო. 1988 წელს ახლადდანიშნულმა დირექტორმა, პიერ ბერჟემ, ბარენბოიმი დაითხოვა. სოლიდარობის ნიშნად ბულეზიც გადადგა.
ამის შემდგომ ბულეზი მხოლოდ განსაკუთრებით საინტერესო პროექტებს დირიჟორობდა, როგორც წესი, წამყვან სასცენო რეჟისორებთან ერთად და მხოლოდ მაშინ, თუ სამუშაო პირობები დააკმაყოფილებდა. რენო-ბაროს დასში გატარებული წლების შემდეგ მისთვის სპექტაკლის თეატრალური განზომილება მუსიკალურზე არანაკლებ მნიშვნელოვანი იყო და ყოველთვის ესწრებოდა სასცენო რეპეტიციებს.
ასწლოვანი „ბეჭდის“ რეჟისურისთვის ბულეზმა თავდაპირველად ინგმარ ბერგმანს, ხოლო შემდეგ, პიტერ ბრუკს მიმართა, თუმცა, ორივესგან უარი მიიღო. პეტერ შტაინი თავდაპირველად დათანხმდა, თუმცა, 1974 წელს პროქტი დატოვა. პროექტზე თანხმობა განაცხადა პატრის შერომ, რომელიც უპირველსად თეატრის რეჟისორი იყო და შექმნა თანამედროვეობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საოპერო დადგმა, რომელმაც, ალან კოზინის მოსაზრებით, გზა გაუხსნა ოპერის ახლებურ სარეჟისორო ინტერპრეტაციებს. შერომ ამბავი კაპიტალიზმის ალეგორიად აღიქვა, რისთვისაც ჯორჯ ბერნარდ შოუს „სრულყოფილ ვაგნერიანელში“ (1898) გადმოცემულ იდეებსაც დაეყრდნო. მოქმედება მან XIX-XX საუკუნეებში გადმოიტანა და ინდუსტრიული ერისთვის დამახასიათებელი სურათები გამოიყენა, მომღერლების მხრიდან კი ბუნებრივობის უპრეცედენტო დონეს მიაღწია. ბულეზის დირიჟორობა არანაკლებ სადავო იყო, რადგან მითური სიდიადის და სიმძიმის ნაცვლად, განგრძობითობაზე, მოქნილობაზე და გამჭვირვალობაზე იყო ორიენტირებული. პირველ წელს დადგმას კონსერვატიულად განწყობილი აუდიტორია მტრულად შეხვდა, ხოლო ორკესტრის 30-მდე მუსიკოსმა მომდევნო სეზონებში ბულეზთან თანამშრომლობაზე უარი განაცხადა. დადგმის როგორც სარეჟისორო, ისე მუსიკალური მხარე მომდევნო წლებში დაფასდა და 1980 წელს, ბოლო წარმოდგენას 90-წუთიანი ოვაცია ახლდა თან. ბულეზმა შეროსთან კიდევ ორჯერ, ბერგის „ლულუზე“ (პარიზი, 1979) და იანაჩეკის ოპერაზე „მკვდართა სახლიდან“ (ვენა, 2007) ითანამშრომლა.
მისი კიდევ ერთი რჩეული რეჟისორი პეტერ შტაინი იყო. მათ ერთობლივ „პელეას და მელისანდეს“ შესახებ ბულეზი წერდა: „არ მომწონს სიტკბოსა და სინაზის ფრანგული ტრადიცია... [ნაწარმოები] სულაც არაა ნაზი, არამედ სასტიკი და იდუმალია.“ შტაინმა ეს ხედვა 1992 წელს, უელსის ეროვნულ ოპერაში განახორციელა, რომლის შესახებაც ჯონ როკველი წერდა: „აბსტრაქტული, ბრაზიანი „პელეასი“, რომელიც, ალბათ, ზედმეტადაა მოწადინებული, ხაზი გაუსვას მუსიკის კავშირს თანამედროვეობასთან.“ შონბერგის „მოსე და არონის“ 1995 წლის დადგმას კი, ამსტერდამში, დევიდ სტივენსმა „თეატრალურად და მუსიკალურად გასაოცარი“ უწოდა.
1960-იანი წლების შუა პერიოდიდან ბულეზი ოპერის შექმნაზეც საუბრობდა. ლიბრეტისტის პოვნის მცდელობები მისი მხრიდან წარუმატებელი აღმოჩნდა: „ორივეჯერ მწერალი ჩემთან მუშაობის დროს მოკვდა, ამიტომ მესამე კანდიდატის ძებნას ცოტა არ იყოს, ცრურწმენით ვუყურებ.“ 1960-იანი წლების ბოლოს რამდენიმე იდეა გაუზიარა რადიკალურ ფრანგ დრამატურგსა და მწერალს, ჟან ჟენეს. შეთანხმდნენ იმაზეც, რომ თემა ღალატი უნდა ყოფილიყო. ლიბრეტოს მონახაზის ნაწილები 1986 წელს, ჟენეს გარდაცვალების შემდეგ მის ჩანაწერებში იპოვეს. ბულეზმა შემდეგ გერმანელ დრამატურგს, ჰაინერ მიულერს მიმართა, რომელიც 1995 წელს, ესქილეს „ორესტიას“ რედუქციაზე მუშაობის დროს გარდაიცვალა და ოპერაში გამოსაყენებლად ვარგისი არაფერი დაუტოვებია. 1980-იან წლებში პატრის შეროსთან ჟენეს 1961 წლის პიესის, „ეკრანების“ (Les Paravents) ადაპტაციას განიხილავდა, რომელიც 1989 წელს, ბასტილიის ოპერის გახსნისას უნდა შესრულებულიყო, თუმცა, ესეც უშედეგოდ დასრულდა. 1996 წელს ინტერვიუში თქვა, რომ ფიქრობდა ედვარდ ბონდის „ომის პიესებზე“ და „ლირზე“, თუმცა, „მხოლოდ ფიქრობდა“. 2010 წელს გავრცელდა ამბავი, რომ ბულეზი მუშაობდა ოპერაზე ბეკეტის „გოდოს მოლოდინის“ მიხედვით, თუმცა, ასეთ გვიანდელ პერიოდში მსგავსი ამბიციური პროექტის განხორციელების შესაძლებლობას ბევრი სკეპტიკურად შეხვდა.
ჩანაწერები
1966-დან 1989 წლამდე ბულეზი ჩანაწერებს Columbia Records-ისთვის (მოგვიანებით, Sony Classical) ქმნიდა. მათ პირველ პროექტებს შორის იყო პარიზის „ვოცეკი“ (ბას-ბარიტონ უოლტერ ბერისთან ერთად) და კოვენტ გარდენის „პელეას და მელისანდე“ (ჯორჯ შერლისთან და ელისაბერ ზოდერსტრომთან ერთად). მას ეკუთვნის „კურთხეული გაზაფხულის“ აღიარებული ჩანაწერი კლივლენდის ორკესტრთან და არაერთი ჩანაწერი ლონდონის სიმფონიურთან, მათ შორის, რარიტეტებიც, როგორიცაა ბერლიოზის „ლელიო“ და მალერის „გოდების სიმღერის“ (Das klagende Lied) პირველი სრული ჩანაწერი. LSO აგრეთვე მონაწილეობდა ვებერნის კატალოგის გამოცემაში, რომელსაც ბულეზი ზედამხედველობდა და რომელშიც ყველა ნაწარმოები თხზულებათა (ოპუსის) ნომრებითაა შესული. მას შემდეგ, რაც მან ნიუ-იორკის ფილარმონიულსა და BBC-ს სიმფონიურ ორკესტრებში, მოგვიანებით კი, Ensemble Intercontemporain-ში თანამდებობები დაიკავა, ჩანაწერების უმეტესობასაც მათთან ერთად აკეთებდა. Columbia-სთან მუშაობის პერიოდიდან აღსანიშნავია შონბერგის მუსიკის ფართო კვლევა, რომლის ფარგლებშიც ჩაიწერა „გურეს სიმღერები“, „მოსე და არონი“, აგრეთვე, ნაკლებად ცნობილი ნამუშევრებიც, როგორიცაა ა კაპელა გუნდები. რაც შეეხება თავისივე მუსიკას, 1969 წელს პირველად ჩაიწერა Pli selon pli (სოპრანო ჰალინა ლიუკომსკასთან ერთად), აგრეთვე, ჩაიწერა Rituel და Éclat/Multiples. 2014 წელს Sony Classical-მა გამოსცა Pierre Boulez—The Complete Columbia Album Collection, რომელიც 67კომპაქტ-დისკისგან შედგება.
ამ პერიოდში სამი საოპერო პროექტი სხვა ლეიბლებთან განხორციელდა: ბაიროითის „ბეჭედი“, როგორც ვიდეო, ისე აუდიო ჩანაწერები Philips-სმა გამოსცა, ბაიროითის „პარსიფალი“ და პარიზის „ლულუ“ კი Deutsche Grammophon-მა.
1980-იან წლებში Erato-ს ლეიბლისთვისაც წერდა, მეტწილად, Ensemble Intercontemporain-თან ერთად. ეს ჩანაწერები თავის თანამედროვეთა (ბერიო, ლიგეტი, კარტერი და ა.შ.) მუსიკაზეა ორიენტირებული, აგრეთვე, თავისივე შემოქმედებაზე, საიდანაც აღსანიშნავია Le Visage nuptial, Le Soleil des eaux და Figures—Doubles—Prismes. 2015 წელს ლეიბლმა გამოსცა 14-დისკიანი კომპლექტი, სახელწოდებით Pierre Boulez—The Complete Erato Recordings. 1984 წელს, Ensemble Intercontemporain-თან ერთად, EMI-სთვის ჩაწერა რამდენიმე ნაწარმოები ფრენკ ზაპას ალბომისთვის The Perfect Stranger.
1991 წლიდან მოყოლებული ბულეზი ექსკლუზიური კონტრაქტის პირობებით მხოლოდ Deutsche Grammophon-ისთვის მუშაობდა. ეს პროცესები ამერიკაში ჩიკაგოს და კლივლენდის ორკესტრებთან, ხოლო ევროპაში ვენისა და ბერლინის ფილარმონიულ ორკესტრებთან ერთად მიმდინარეობდა. ამ პერიოდში ხელახლა ჩაწერა თავისი რეპერტუარის ძირითად ნაწილი — დებიუსის, რაველის, სტრავინსკისა და ბარტოკის საორკესტრო მუსიკა, აგრეთვე, ზედამხედველობდა ვებერნის კატალოგის მეორე გამოცემას, რომელშიც კომპოზიტორის გამოუქვეყნებელი ნაწარმოებებიც შევიდა. იწერებოდა მისივე გვიანდელი ნაწარმოებებიც, მათ შორის, Répons, ...explosante-fixe... და sur Incises. შედგა Pli selon pli-ს ახალი, საბოლოო ვერსიის ჩანაწერიც (სოლისტი კრისტინ შეფერი იყო), რომელშიც 1980-იან წლებში გაკეთებული ცვლილებებიც აისახა. მისი დისკოგრაფიისთვის ახალი კომპოზიტორები იყვნენ რიხარდ შტრაუსი, კაროლ შიმანოვსკი და ანტონ ბრუკნერი; ამ უკანასკნელის მე-8 სიმფონიის მისეულმა ინტერპრეტაციამ განსაკუთრებული აღიარება დაიმსახურა. თუმცა, მისი რეპერტუარის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი დანამატი იყო მალერის სიმფონიური და ვოკალურ-სიმფონიური ნაწარმოებების სრული ჩანაწერები რამდენიმე ორკესტრთან ერთად.
Deutsche Grammophon-ისთვის გაკეთებული ბულეზის ჩანაწერები დისკების კომპლექტების სახით არსებობს. 2015 წელს, ბულეზის 90 წლის იუბილესთან დაკავშირებით, ლეიბლმა 44 დისკისგან შემდგარი კომპლექტი გამოსცა, სახელწოდებით Boulez—20th Century. იმავე ლეიბლით არსებობს ორი საოპერო ვიდეო ჩანაწერი: „პელეას და მელისანდე“ უელსის ნაციონალური ოპერიდან და ვენაში დადგმული „მკვდართა სახლიდან“.
გარდა ამისა, რადიოსადგურებისა და ორკესტრების არქივები ინახავს ბულეზის დირიჟორობით ჩატარებული ასობით კონცერტის ჩანაწერს. ამ უმდიდრესი მასალისთვის თვალის შევლება მათი დროდადრო გამოცემული ნაწილებითაა შესაძლებელი. მაგალითად, 2005 წელს ჩიკაგოს სიმფონიურმა ორკესტრმა გამოსცა 2-დისკიანი კომპლექტი, რომელშიც ბულეზის მიერ შესრულებული და ეთერში გადაცემული, მაგრამ სხვა მხრივ ჩაუწერელი ნიმუშებია მოცემული, მათ შორის, იანაჩეკის „გლაგოლური მესა“, სიუიტა დებიუსის „წმინდა სებასტიანის მოწამეობიდან“ და მესიანის „ამაღლება“ (L'ascension).
საშემსრულებლო პრაქტიკა
კარიერის ადრეულ ეტაპზე ბულეზი დროდადრო გამოდიოდა პიანისტის ამპლუაში, როგორც წესი, შერეული საკონცერტო პროგრამის ფარგლებში, სადაც საორკესტრო მუსიკასაც დირიჟორობდა. 1955 წელს აკომპანირება გაუწია ტენორ ჟან ჟირორდოს სტრავინსკის და მუსორგსკის სიმღერებში. 1957-1959 წლებში რამდენჯერმე შეასრულა თავისივე მესამე საფორტეპიანო სონატა (დარმშტადტში, 1959 წლის 30 აგვისტოს გამართული პერფორმანსი 2016 წელს კომპააქტ-დისკზე გამოვიდა). რამდენჯერმე შეასრულა მუსიკა ორი ფორტეპიანოსთვის ივონ ლორიოსთან ერთად, ხოლო 1960-იან და 1970-იან წლებში საორკესტრო პროგრამებში რთავდა სიმღერებს ხმისა და ფორტეპიანოსთვის. მაგალითად, 1966 წლის მარტში, BBC-ს სიმფონიური ორკესტრის კონცერტზე დოროთი დოროუსთან ერთად დებიუსის „სტეფან მალარმეს სამი პოემა“ შეასრულა, ხოლო 1972 წლის თებერვალში, ნიუ-იორკის ფილარმონიულის კონცერტზე ბერგის სიმღერები კრისტა ლუდვიგთან ერთად. ცხოვრების ბოლო წლებში მისი საფორტეპიანო შესრულების იშვიათი მაგალითი დაფიქსირდა 1992 წელს, ავსტრიული სატელევიზიო ფილმისთვის, სადაც თავისივე ადრეული „ნოტაციები“ შეასრულა.
პუბლიცისტური და პედაგოგიური საქმიანობა
ჟან-ჟაკ ნატიეს თანახმად, ბულეზი, შონბერგთან ერთად, იყო ერთ-ერთი მეოცე საუკუნის ორი კომპოზიტორიდან, რომელიც მუსიკაზე ბევრს წერდა. ირონიულია, რომ 1952 წელს, შონბერგის გარდაცვალებიდან ცოტა ხნის შემდეგ, ბრიტანულ ჟურნალ The Score-ში გამოქვეყნებული სტატია პროვოკაციული სათაურით „შონბერგი მკვდარია“ იყო პირველი პუბლიკაცია, რომლითაც ბულეზმა, როგორც პუბლიცისტმა, საერთაშორისო ყურადღება მიიქცია. ამ დიდად პოლემიკურ სტატიას, რომელშიც იგი თავს ესხმის შონბერგს თავისი კონსერვატიულობის გამო და ხაზს უსვამს ვებერნის კონტრასტულ რადიკალიზმს, ფართო და წინააღმდეგობრივი რეაქცია მოჰყვა.
ჯონათან გოლდმანი აღნიშნავს, რომ ათწლეულების განმავლობაში, ბულეზის პუბლიკაციები ძლიერ განსხვავებულ აუდიტორიებს მიემართებოდა. 1950-იან წლებში იგი მუსიკალური დომენის რჩეული პარიზელი მსმენელისთვის წერდა,1960-იანებში სპეციალიზებული, ავანგარდისტი კომპოზიტორებისა და შემსრულებლებისთვის დარმშტადტისა და ბაზელის სასწავლო კურსებზე, ხოლო 1976 და 1995 წლებში დიდად განათლებული, მაგრამ არასპეციალისტი აუდიტორიისთვის, რომელთათვისაც Collège de France-ის პროფესორის რანგში ლექციებს კითხულობდა. ბულეზის პუბლიკაციების დიდი ნაწილი განსაკუთრებულ მოვლენებს უკავშირდება, იქნებოდა ეს ახალი ნაწარმოების პრემიერა, შენიშვნები ჩანაწერისათვის თუ ევლოგია გარდაცვლილი კოლეგისთვის. ზოგადად, თავს არიდებდა დეტალური ანალიზების გამოქვეყნებას, გამონაკლისი მხოლოდ „კურთხეული გაზაფხულისთვის“ დაუშვა. ნატიე შენიშნავს: „როგორც მწერალი, ბულეზი იდეების მომწოდებელია და არა ტექნიკური ინფორმაციის. ამან, ზოგჯერ, შესაძლოა, კომპოზიციის სტუდენტების იმედგაცრუება გამოიწვიოს, მაგრამ ეჭვგარეშეა, რომ მისი პოპულარობა არამუსიკოსთა შორის სწორედ ამ განსაკუთრებულობით აიხსნება.“
კარიერის განმავლობაში მოსაზრებებს ხანგრძლივი ინტერვიუების ფორმატშიც გამოხატავდა, რომელთაგანაც, სავარაუდოდ, ყველაზე მნიშვნელოვანია საუბრები ანტუან გოლეასთან (1958), სელესტენ დელიეჟთან (1975) და ჟან ვერმეილთან (1989). გარდა ამისა, გამოქვეყნებულია მისი კორესპონდენციების ორი ტომი: კომპოზიტორ ჯონ კეიჯთან (1949–62); და ანთროპოლოგ და ეთნომუსიკოლოგ ანდრე შეფნერთან (1954–1970).
ბულეზი 1954-დან 1965 წლამდე დარმშტადტის საზაფხულო სკოლაში თითქმის ყველა სეზონზე ასწავლიდა. იყო კომპოზიციის პროფესორი ბაზელის მუსიკის აკადემიაში, შვეიცარიაში (1960–63) და მიწვეული ლექტორი ჰარვარდის უნივერსიტეტში (1963). კარიერის ადრეულ ეტაპზე კერძო პედაგოგიურ პრაქტიკასაც ეწეოდა. მის სტუდენტებს შორის იყვნენ კომპოზიტორები რიჩარდ როდნი ბენეტი, ჟან-კლოდ ელოი და ჰაინც ჰოლიგერი.
მემკვიდრეობა
ბულეზის 80 წლის იუბილესთან დაკავშირებით The Guardian-მა სტატია გამოაქვეყნა, რომელმაც აჩვენა, რომ ბულეზის კოლეგებს მასზე განსხვავებული და ხშირად, ორაზროვანი შეხედულებები ჰქონდათ. ჯორჯ ბენჯამინის მიხედვით, მას ბრწყინვალე ნაწარმოებების კატალოგი ჰქონდა შექმნილი, რომლებშიც „დიდი კომპოზიტორული ოსტატობა ექსტრაორდინალური ხმოვანი დახვეწილობის წარმოსახვასთანაა შერწყმული“. ოლივერ კნუსენისთვის იგი იყო „ადამიანი, რომელიც თავის პარტიტურებს შუა საუკუნეების ბერის ფანატიკური იდეალიზმით“ ქმნიდა. საწინააღმდეგოდ ამისა, ჯონ ადამსმა იგი დაახასიათა, როგორც „მანერისტი“, კომპოზიტორი, რომელიც შეზღუდულ ნიშაში მოღვაწეობდა, „ოსტატი, რომელიც ძალიან პატარა უროთი მუშაობდა“. ალექსანდრ გერი კი ამბობდა: „ბულეზის ჩავარდნებიც კი ადამიანთა უმეტესობის წარმატებებს აჯობებს“.
ბულეზი 2016 წლის იანვარში გარდაიცვალა და ანდერძი არ დაუტოვებია. იგი სიცოცხლეშივე შეუთანხმდა პაულ ზახერის ფონდს ბაზელში, რომ თავის მუსიკალურ და ლიტერატურულ ხელნაწერებს დაუტოვებდა. 2017 წლის დეკემბერში, საფრანგეთის ნაციონალურმა ბიბლიოთეკამ განაცხადა, რომ ბულეზის ოჯახმა კომპოზიტორის პირადი ქაღალდების და ნივთების მნიშვნელოვანი რაოდენობა შესწირა, რომლებსაც ზახერთან არსებული კონტრაქტი არ ეხებოდა. მათში შედიოდა წიგნები, არქივები, კორესპონდენცია, პარტიტურები, ფოტოები, ჩანაწერები და ასამდე სხვა ნივთი.
2016 წლის ოქტომბერში პარიზის ფილარმონიის დიდ საკონცერტო დარბაზს, რომლისთვისაც ბულეზი მრავალი წლის განმავლობაში იბრძოდა, მისი სახელი დაერქვა (Grande salle Pierre Boulez). 2017 წლის მარტში ბერლინში, ბარენბოიმ-ზაიდის აკადემიის თაოსნობით ახალი საკონცერტო დარბაზი, Pierre Boulez Saal გაიხსნა. ამ მოქნილი სივრცის დიზაინი არქიტექტორ ფრანკ გერის ეკუთვნის და მასში განთავსებულია ახალი, ბულეზის სახელობის ანსამბლი, რომლებშიც შედიან აღმოსავლეთ-დასავლეთის დივანის ორკესტრის, ბერლინის სახელმწიფო კაპელის და სხვადასხვა ქვეყნის ორკესტრებიდან მოწვეული მუსიკოსები.
ბულეზის მუსიკის ინტერპრეტირებას მომდევნო თაობის შემსრულებლებიც აგრძელებენ. 2016 წლის სექტემბერში საიმონ რეტლმა და ბერლინის ფილარმონიულმა ორკესტრმა მისი Éclat მალერის მე-7 სიმფონიასთან დაწყვილებულად წარმოადგინა საერთაშორისო ტურნეზე, რომელშიც შედიოდა კონცერტები ნიუ-იორკში, პარიზში და ლონდონში (BBC-ს პრომენადების ფარგლებში). 2017 წლის მაისსა და ივნისში ბულეზის ბევრი მნიშვნელოვანი ნაწარმოები ვენის კონცერტჰაუსის 38-ე საერთაშორისო ფესტივალის ფარგლებში შესრულდა. დასკვნითი პერფორმანსი იყო ...explosante-fixe... და Répons, რომელსაც Klangforum Wien ბალდურ ბრენიმანის დირიჟორობით ასრულებდა. 2017 წლის ოქტომბერში Ensemble Intercontemporain-მა მატიას პინჩერის დირიჟორობით ორი საღამოს განმავლობაში ოთხჯერ შეასრულა Répons ნიუ-იორკის პარკ ავენიუზე. მსგავსი პრეზენტაციის იდეა პიერ აუდის ეკუთვნოდა. 2018 წლის სექტემბერში, პარიზის ფილარმონიის და ბერლინის სახელმწიფო კაპელის ერთობლივი ინიციატივით და დანიელ ბარენბოიმის ხელმძღვანელობით, პარიზსა და ბერლინში ბულეზის ნაწარმოებები ვიზუალური ხელოვნების იმ ნაწარმოებების გარემოში შესრულდა, რომელთაც მასზე დიდი გავლენა მოახდინეს.
რესურსები ინტერნეტში
კომპოზიტორი
დირიჟორი
დოკუმენტური მასალა
ინტერვიუები
სურათები
სხვა
სქოლიო
კატეგორია:ფრანგი კომპოზიტორები
შოტლანდიის ღია ჩემპიონატი სნუკერში
შოტლანდიის ღია ჩემპიონატი (Scottish Open, აგრეთვე ეწოდებოდა Player’s Championship) — სნუკერის პროფესიონალური ტურნირი.
1982 წლიდან გახდა რეიტინგული. იმართებოდა სხვადასხვა სახელწოდებების ქვეშ, რომლებიც 2003/04 წლების სეზონამდე დაკავშირებული იყო სპონსორებთან. ბოლოჯერ ტურნირი ჩატარდა 2008 წელს და იმ დროისთვის ის უკვე აღარ შედიოდა მეინ-ტურის კალენდარში.
ტურნირის მთელი ისტორიის განმავლობაში ყველაზე წარმატებული მოთამაშე გახდა სტივ დეივისი, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო რვა ფინალში და ამათგან ექვსში გამარჯვება მოიპოვა. სამჯერ ტროფეის მფლობელები გახდნენ სტივენ ჰენდრი და ჯონ ჰიგინსი, ორჯერ — რონი ო’სალივანი.
სქოლიო
კატეგორია:შოტლანდიის ღია ჩემპიონატი სნუკერში
უკადრისასებრნი
უკადრისასებრნი (Balsaminaceae) — ორლებნიან ფურცლებგანცალკევებულ ბალახოვან მცენარეთა ოჯახი.
მარტივფოთლებიანი მცენარეებია. აქვთ წვნიანი და მეტ-ნაკლებად გამჭვირვალე ღერო, ზიგომორფული ყვავილი, 5-ნაკვთიანი ჯამი, მათგან ქვედა წარზიდულია დეზად. ნაყოფი წვნიანი კოლოფია.
აერთიანებს 4 გვარის 450-მდე სახეობას. გავრცელებული არიან ძირითადად ტროპიკულ აზიასა და აფრიკაში. ძირითადი გვარია უკადრისა. უკადრისასებრთა ბევრ სახეობას აშენებენ კულტურაში.
კალიფორნიის უნივერსიტეტი (ლოს-ანჯელესი)
კალიფორნიის უნივერსიტეტი ლოს-ანჯელესში (The University of California) — საჯარო უნივერსიტეტი, რომელიც მდებარეობს ლოს-ანჯელესში, კალიფორნია, აშშ. დაარსდა 1919 წელს და არის კალიფორნიის უნივერსიტეტის 10 კამპუსს შორის სიძველით მეორე ბერკლის შემდეგ (1868). უნივერსიტეტში 337 სხვადასხვა პროგრამაზე მიმდინარეობს სწავლება. კალიფორნიის უნივერსიტეტის ლოს-ანჯელესის განყოფილება მოიცავს ხუთ საბაკალავრო კოლეჯს, შვიდ პროფესიულ სკოლას და ოთხ სამედიცინო სკოლას.
უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულებს შორის არიან: ბერტრან რასელი, ალბერტ გორი, ჯონ უილიამსი და ფრენსის ფორდ კოპოლა.
სქოლიო
კატეგორია:აშშ-ის უნივერსიტეტები
ბალკანეთის კამპანია
ბალკანეთის კამპანია — მეორე მსოფლიო ომის კამპანია, დაიწყო 1940 წლის 28 ოქტომბერს იტალიის სამეფოს საბერძნეთში შეჭრით. 1941 წლის დასაწყის თვებში იტალიის შეტევა შეჩერებული იყო და ბერძნულმა კონტრ-შეტევამ იტალიელები ალბანეთში დახია. გერმანიამ 1941 წლის აპრილში რუმინეთის და ბულგარეთის გავლით საბერძნეთში აღმოსავლეთიდან შეიჭრა, ბრიტანელებმა ბერძნებს დახმარება დესანტებით გაუწიეს. 27 მარტს იუგოსლავიაში ბრიტანეთის მიერ მხარდაჭერილი გადატრიალება მოხდა, რამაც ადოლფ ჰიტლერი აიძულა შეჭრილიყო იუგოსლავიაში.
გერმანელების და იტალიელების იუგოსლავიაში შეჭრა, 6 აპრილს, დაიწყო საერძნეთში ბრძოლების ხანახლებასთან ერთად, ღერძ ბერლინი-რომი-ტოკიოს შეუერთდა უნგრეთის სამეფო, 11 აპრილს. 17 აპრილს იუგოსლავიამ ზავს მოაწერა ხელი, 30 აპრილისთვის მთლიანი კონტინეტური საბერძნეთი გერმანული და იტალიური კონტროლის ქვეშ იყო. 20 მაისს გერმანელები კრეტაში ჰაერით შეიჭრნენ და 1 ივნისს კუნძულზე არსებული ყველა ბრიტანული და ბერძნული სამხედრო შენაერთი დანებდა. შეტევებში მონაწილეობის არ მიღების მიუხედავად, ბულგარეთმა საბერძნეთის და იუგოსლავიის ტერიტორიების ოკუპაცია მოადინა მეორე ბალკანური ომისთვის შურისძიების მიზნით.
წინაპერიოდი
პირველი მსოფლიო ომში ავსტრია-უნგრეთის და ოსმალეთის იმპერიების დაშლის შემდეგ ალბანეთი მფარველ სახელმწიფოდ იტალიის სამეფოს მიიჩნევდა.
1919 წლის პარიზის სამშვიდობო ხელშეკრულებაში საბოლოოდ დამტკიცდა ალბანეთის დამოუკიდებლობა, როდესაც აშშ-ის პრეზიდენტი ვუდრო უილსონი შეეწინააღმდეგა ალბანეთის დაშლას და მეზობლების მიერ განაწილებას.
1928 წელს ალბანეთი სამეფოდ გადაიქცა აჰმედ ზოგუს, ყოფილი პრემიერ მინისტრის და პრეზიდენტის მეტაურობით.
1939 წლის 7 აპრილს ალბანეთის ოკუპაცია მუსოლინის ჯარებმა მოახდინეს, ტახტიდან ჩამოაგდეს ზოგუ I და ალბანეთი იტალიის იმპერიაში მიიერთეს.
იტალია-საბერძნეთის ომი
იტალიის მიერ საბერძნეთში შეჭრა გაგრძელდა 1940 წლის 28 ოქტომბრიდან 1941 წლის 30 აპრილამდე, იყო მეორე მსოფლიო ომის ნაწილი. იტალიელებმა ომი პატარა წარმატებებით დაიწყეს მაგრამ საბერძნეთის კონტრ-შეტევამ იტალიელები ალბანეზთში დააბრუნა, 1940-41 წლების ზამთარი იტალიელებმა მთლიანად ფრონტის სტაბილიზაციას მოახმარეს რის გამოც ალბანეთის მხოლოდ 2/3 დარჩათ. მარტში იტალიის თავდასხმებს მოჰყვა აპრილში ადოლფ ჰიტლერის ნაცისტური გერმანიის ჩარევა, რომელმაც საბერძნეთს აღმოსავლეთიდან წარმატებულად შეუტია, იუგოსლავიის წარმატებული დაპყრობის შემდეგ.
იუგოსლავიაში შეჭრა
იუგოსლავიაში შეჭრა (ასევე ცნობილი როგორც „ოპერაცია 25“), დაიწყო 1941 წლის 6 აპრილს დასრულდა იუგოსლავიის სამეფო არმიის უპირობო დანებებით 1941 წლის 17 აპრილს. ბერლინი-რომი-ტოკიოს-ღერძის წევრმა სახელმწიფოებმა (იტალიის სამეფო, ნაციტური გერმანია, უნგრეთის სამეფო) მოახდინეს იუგოსლავიაში შეჭრა, იუგოსლავიის დაშლა და იუგოსლავიის ზოგი ნაწილის ოკუპაცია. ღერძის ძალებმა ხორვატია, ბოსნია-ჰერცოგოვინია და სირმია გააერთიანეს „ხორვატიის დამოუიდებელ სახელმწიფოში“, გერმანიის მიერ ოკუპირებულ სერბეთის სამეფოსა და ბანატში ჩამოყალიბდა სერბეთის სამხედრო მმართველობის ტერიტორია რომელსაც მილან ნედიჩი ხელმძღვანელობდა და იყო გერმანიის მარიონეტი სახელმწიფო. მონტენეგრო დარჩა იტალიური ოკუპაციის ქვეშ და ბულგარეთმა მოახდინა თანამედოროვე ჩრდილოეთ მაკედონიის ტერიტორიების ოკუპირება.
საბერძნეთის რძოლა
ჰიტლერმა საბერძნეთში შეჭრის დაგეგმვა დაიწყო 1940 წლის ნოემბერში, მას შემდეგ რაც დიდმა ბრიტანეთმა მოახდინა კრეტას და ლემნოსის ოკუპირება, 1940 წლის 13 დეკემბერს ადოლფ ჰიტლერმა გასცა ბრძანება რომ საბერძნეთში შეჭრა (კოდური სახელი: „ოპერაცია მანტია“) მომხდარიყო 1941 წლის მარტში. შეჭრის მიზეზი იყო შეეჩერებინათ ბრიტანელები ისეთი საჰაერო ბაზების დაკავებისგან სადიდანაც რუმინეთის ნავთობმარაგებზე შეტევა იქნებოდა შესაძლებელი. 1941 წლის 6 აპრილს გერმანიის ძალები შეიჭრნენ ჩრდილოეთ საბერძნეთში, გერმანელებმა გვერდი აუარეს ბერძნული მეტაქსასი ხაზის სიმაგრეებს და ბრიტანული წინააღმდეგობის მიუხედავად აიღეს ყველა ქალქი სამხრეთ საბერძნეთში. საბერძნეთში ბრძოლა დასრულდა გერმანული ძალების ათენში და პელოპონესიაში შესვლით. 40 000 მოკავშირეების სამხედროს ევაკუაცია მოხდა კრეტასკენ.
კრეტას ბრძოლა
კოდური სახელი: „ ოპერაცია მერკური “, მსოფლიოს ისტორიაში ყველზე დიდი საჰაერო შეჭრა, დაიწყო 1941 წლის 20 მაისს, გერმანელი პარაშუტისტების გადმოსხმა მოხდა კუნძული კრეტას ჩრდილოეთ ნაწილში, საჰაერო ბაზების თავზე. მოკავშირეების და ადგილობრივი მოსახლეობების წინააღმდეგობის მიუხედავად კუნძული გერმანელებმა მაინც აიღეს, 27 მაისს ბრიტანეთის მთავრობამ კუნძულის ევაკუაციის ბრძანება გასცა. კუნძულზე დარჩენილი ძალები 1 ივნისს დანებდნენ. გერმანულ არმიას კრეტას ბრძოლის შემდეგ ფართომასშტაბიანი საჰაერო ოპერაციები მთელი ომის განმავლებაში აღარ გამოუყენებიათ.
შედეგი
1941 წლის 1 ივნისისთვის სრულიად ალბანეთი, იუგოსლავია და საბერძნეთი ღერძის ძალებს ეკავათ, საბერძნეთი მოექცა სამმაგი ოკუპაციის ქვეშ ხოლო იუგოსლავია დაშალეს და ასე მოახდინეს მისი ოკუპაცია. ნაცისტურმა გერმანიამ მიიღო მნიშვნელოვანი სტრატეგიული უპირატესობა და ხმელთაშუა ზღვაზე პირდაპირი გასასვლელი.
ბულგარული ოკუპაციები
1941 წლის 6 აპრილს, ღერძში ოფიციალურად გაწევრიანების მიუხედავად, ბულგარეთის მთავრობამ არ მიიღო საბერძნეთში და იუგოსლავაში შეჭრებში მონაწილეობა. 20 აპრილს ბულგარეთის არმიამ მოახდინა დასავლეთი თრაკიას და აღმოსავლეთ მაკედონიას ოკუპაცია პირველ მსოფლიო ომამდე არსებული საზღვრების აღდენის და ეგეოსის ზღვაზე გასასვლის მიღების მიზნით.
წინააღმდეგობის მოძრაობები
ომის დასასრულამდე იუგოსლავ, ალბანელ და ბერძენ ხალხთა წინააღმდეგობამ ღერძის ძალები აიძულა აქ მუდმივი გარნისონი ჩაეყენებინა ასი ათასობით ჯარისკაცის შემადგენლობით.
სქოლიო
კატეგორია:მეორე მსოფლიო ომის ოპერაციები და ბრძოლები კატეგორია:1941 წლის კონფლიქტები კატეგორია:სამხედრო კამპანიები გერმანიის მონაწილეობით
ბარბარე ერისთავი-ჯორჯაძე
ბარბარე ერისთავი-ჯორჯაძე (დ. 1833, ქისტაური — გ. 10 აპრილი, 1895) — მეცხრამეტე საუკუნის ქართული კულტურის წარმომადგენელი, ლიტერატურული და საზოგადო მოღვაწე, მათ შორის, ქალთა განათლებისა და უფლებების სფეროში.
ცხოვრება და ოჯახი
ბარბარე ერისთავი-ჯორჯაძე 1833 წელს დაიბადა ერისთავთა საგვარეულო სოფელ ქისტაურში, დავით რაფიელის ძე ერისთავის ოჯახში. როგორც დედის, ისე მამის მხრიდან გენეალოგიური ხაზი არაერთ მწერალს, კალიგრაფსა და საზოგადო მოღვაწეს აერთიანებს. ბარბარე ერთგვარად ლიტერატურული ტრადიციის გამგრძელებელია.
ბარბარემ თავისი ბავშვობა და-ძმის გარემოცვაში, კახეთის სოფელ ქისტაურში გაატარა. ადრე გაათხოვეს, ხელმოცარულ, გაღარიბებულ ყოფილ სამხედროზე — ზაქარია ჯორჯაძეზე, რომელთანაც მშვიდი ცხოვრება არ ჰქონია.
„თორმეტი წლის ბარბალე ერისთავი, უმცროსი და რაფიელ ერისთავისა, ეკლესიაში გვერდით ედგა ზაქარია ჯორჯაძეს, რომელსაც გულფიცხობის გამო სამხედრო კარიერის შექმნის იმედი დაჰკარგოდა და სოფელში დაეწყო ცხოვრება. მათ ჯვარს სწერდნენ ეკლესიაში. ბარბალეს დაგვირგვინების ცერემონიალი თამაშობა ეგონა. მოულოდნელად კელაპტრებით განათებულ ტაძარში ღამურა შემოფრინდა, ბარბალეს ბევრი არ უფიქრია, მღვდელს მიმართა: „ცოტა ხანს გაჩერდი, გეთაყვა, მგონი, ჩემი დაკარგული იადონი შემოფრინდა, ერთ წუთს მას დავიჭერო“... არ ვიცით, გაუშვეს თუ არა პაწია პატარძალი იადონის დასაჭერად, მაგრამ ისიც ცხადია, რომ ეს მდიდარი ბუნების ნიჭიერი ქალი თავიდანვე ცუდ პირობებში ჩავარდა. მისი არანორმალური ქორწინება, ჯორჯაძიანთ დაქვეითებული ოჯახის პატრონობა, ზრუნვა მამულების შენარჩუნებისთვის, სამი შვილის მოვლა, მას ხელს უშლიდა საზოგადოებრივ საქმეებში მონაწილეობა მიეღო...“ /ფუცუ დგებუაძე-ფულარია//მოღვაწე ქალები რევოლუციამდელ საქართველოში/ მას რთულ პერიოდში მოუხდა ცხოვრება და მოღვაწეობა, ჯერ კიდევ გრძელდებოდა ლეკთა ყაჩაღური თავდასხმები კახეთის სხვადასხვა სოფლებსა და ქალაქებზე. თვით ბარბარეც ბევრჯერ მოხვდა განსაცდელში. კახეთის სოფლებზე ლეკების 1854 წლის 4 ივლისის თავდასხმა ბარბარეს აღწერილი და გამოქვეყნებული აქვს „ივერიის“ ფურცლებზე. მაშინ ბარბარეს მეუღლე, ზაქარია ჯორჯაძე თურქეთის წინააღმდეგ ომში იყო გაწვეული. ლეკებს ყვარლის რაიონის სოფლები დაურბევიათ, წინანდლიდან დავით ჭავჭავაძის ოჯახი ტყვედ წაუყვანიათ, თვით ბარბარემაც ძლივს გაასწრო გრემიდან. დავით ერისთავმა თავისი შვილის ოჯახი ჯერ მთაში გახიზნა, შემდეგ კი ქართლში, ნიკოლოზ ბაგრატიონ-მუხრანელის ოჯახში...
შემოქმედება
ვალები, ხელმოცარული ქმარი, შვილები, სიღარიბე და საკუთარი და სხვისი ცხოვრების შეცვლის სურვილი, მიუხედავად ამისა, ბარბარე ცხოვრების ბოლომდე ესწრაფოდა სიახლეებს და საკუთარ შესაძლებლობებს მრავალი მიმართულებით ცდიდა. ის ერთდროულად მწერალიც იყო, პოეზიასა და დრამატურგიაშიც მუშაობდა, პუბლიცისტიკურ თუ ლიტერატურულ წერილებს წერდა, ქალთა განათლების იდეით გამოდიოდა, თანასწორობას ქადაგებდა, ყველა მნიშვნელოვანი მოვლენის შესახებ ჰქონდა საკუთარი აზრი, წერა-კითხვის სწავლების სწავლების საკუთარ მეთოდოლოგიაც შეიმუშავა და პირველი ქართული კულინარიული წიგნის ავტორიც იყო. პოეზია, პროზა, დრამატურგია, პუბლიცისტიკა- ყველა ამ დარგში ბარბარე ერისთავი-ჯორჯაძე თავის საინტერესო ნაწარმოებებს ქმნიდა.
ბარბარე ჯორჯაძის სტატიები თუ მოსაზრებები ხშირად იბეჭდებოდა ისეთ ჟურნალ-გაზეთებში, როგორიცაა: კომედია "რას ვეძებდი და რა ვპოვე" ბარბარემ 1865 წელს დაწერა და ნაწარმოებმა მალევე დაიმსახურა ქართული თეატრალური საზოგადოების ინტერესი. ეს ნაწარმოები უკვე 1867 წელს გათამაშდა ქუთაისის თეატრში და შემდეგ, დიდი ხნის განმავლობაში იდგმებოდა სხვადასხვა თეატრის სცენაზე. კომედიაში ერთ-ერთ მთავარ როლს ცნობილი მსახიობი - ვასო აბაშიძე ასრულებდა. ახალ და ძველ თაობას შორის გამართული კამათისას, რომელიც ენის საკითხებს შეეხებოდა, ბარბარე ჯორჯაძე უფროსი თაობის ინტერესებს წარმოადგენდა. სანამ ახალი თაობის განზრახვებში არ დარწმუნდებოდა, ენასთან ყოველგვარ დამოკიდებულებას სიფრთხილით ეკიდებოდა, ხოლო როცა ილია ჭავჭავაძისა და მისი თანამოაზრეების როლი გაიაზრა, მწერალი ქალი მათი იდეების გულშემატკივრად იქცა.
სრული სამზარეულო
ბარბარე ერისთავი-ჯორჯაძის პირველი კულინარიული წიგნი 1874 წელს გამოიცა და მთელი ტირაჟი სრულად გაიყიდა. მეორედ იგი, „სრული სამზარეულოს“ სახელწოდებით ტფილისელმა მწერალმა და მთარგმნელმა მიხეილ ახპატელოვმა გამოსცა, მესამედ კი, უკვე 1914 წელს — თავად ბარბარეს ქალიშვილმა მანანა ჯორჯაძემ. მოგვიანებით კიდევ იყო წიგნის ხელახალი გამოცემის ცდა. „სრული სამზარეულოს“ ნებისმიერი გამოცემა თავისი დროის ბესტსელერი იყო და თვალის დახამხამებაში ქრებოდა წიგნის დახლებიდან.... წიგნის ერთ-ერთი გამოცემის შესავალში ბარბარეს შვილი წერს: „განსვენებული დედა ჩემი, კნ. ბარბარე ჯორჯაძისა, ერთი იმ დიასახლისთაგანი იყო, რომელიც ოჯახში შინაურ საქმის გაკეთებას და ოჯახის მოვლა-პატრონობას არ თაკილობდა… განსვენებული, არამც თუ თვითონ იყო დიასახლისი, არამედ იგი სხვებსაც აგულიანებდა და აქეზებდა – რომ ოჯახისთვის მიეხედნათ, ოჯახი ფეხზედ დაეყენებინათ და ეკონომიურად გამაგრებულიყვნენ. განსვენებული სიტყვით არ კმაყოფილდებოდა და მწერლობითაც სურდა, გაეწია „პროპაგანდა” დიასახლისთა შორის. სხვათა შორის მან განიძრახა ქართული სამზარეულოს შედგენა და გამოცემა – რადგან გრძნობდა, რომ ერის წარმატებაში და ცხოვრებაში პირველი ალაგი ჯანმრთელობას უკავია – ეს უკანასკნელი კი დამოკიდებულია კარგ და საღ საზრდოზე. მეორე მხრით ოჯახში საჭმელის რიგზე მომზადებას დიდი ეკონომიური მნიშვნელობა აქვს. გამოუცდელი დიასახლისი ყოველთვის მეტ სანოვაგეს ხარჯავს და მასთან ვერც ნოყიერს და ყუათიან სადილს ამზადებს…” გარდა ვიწრო, პროფესიული მნიშვნელობისა, ეს წიგნი საინტერესოა, როგორც ეპოქის ენობრივი, კულტურული, ეთნოგრაფიული სურათი, რადგანაც კულინარია ადამიანის ერთ-ერთ უმთავრეს ინსტიქტთან დაკავშირებული  დარგი, კარგად წარმოაჩენს ენის, როგორც კულტურის სპეციფიკასა და სახეს. ბარბარე ჯორჯაძე, ამ ტექსტის დანიშნულების შესაბამისად, პოულობს ერთგვარ სოციოლექტს, რომელიც შეიცავს მეცხრამეტე საუკუნის ქართული სალიტერატურო ენისა და  დიალექტების მახასიათებლებს, უცხო ენიდან შემოსულ ლექსიკას თუ კონსტრუქციებს, მისი ენა ერთგვარი მედიუმია მეცხრამეტე საუკუნის სხვადასხვა ფენას შორის კომუნიკაციისათვის, ერთნაირად გასაგები ქალაქელი ხელოსნისა   თუ პროვინციელი არისტოკრატისათვის.
ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 1833 კატეგორია:გარდაცვლილი 10 აპრილი კატეგორია:გარდაცვლილი 1895 კატეგორია:ქართველი ფემინისტები კატეგორია:ახმეტის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები კატეგორია:ქართველი საზოგადო მოღვაწეები კატეგორია:ერისთავები (არაგვისა)
მიხეილ ტალი
მიხეილ ტალი (Mihails Tāls; Михаил Нехемьевич Таль; დ. 9 ნოემბერი, 1936 – გ. 28 ივნისი, 1992) — საბჭოთა ლატვიელი მოჭადრაკე და მსოფლიოს მე-9 ჩემპიონი. საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1960).
თავისი გამომგონებლური ნიჭით და კრეატიულობით ფართოდ განიხილება ერთი-ერთ გენიოსად ჭადრაკის მოთმაშეებს შორის. განსაკუთრებით ცნობილია თავისი შემტევი თამაშითა, გამბედავი სვლებით, კომბინაციებზე აგებული სტილით. ყველაზე მეტად ტალის თამაშები ცნობილია იმპროვიზაციულობით და არაპროგნოზირებადი სვლებით. ნათქვამია, რომ „მისი ყველა თამაში შეუდარებელი და ფასდაუდებელია, როგორც ლექსი“. მას ხშირად მოიხსენიებდნენ, როგორც „მიშა“ („მიხეილის“ კნინობითი ფორმა) და „ჯადოქარი რიგადან“. წიგნებში „მსოფლიოს უდიდესი საჭადრაკო თამაშების დიდი წიგნი“ (The Mammoth Book of the World's Greatest Chess Games) და „თანამედროვე ჭადრაკის ვარსკვლავები“ (Modern Chess Brilliancies) მიხეილ ტალის უფრო მეტი თამაშია თავმოყრილი, ვიდრე ნებისმიერ სხვა მოჭადრაკის. ასევე, ტალი შესანიშნავ საჭადრაკო მინიატურებს და ამოცანებს ქმნიდა. მან თავის დროზე მსოფლიო რეკორდი დაამყარა ჭადრაკში წაუგებელი თამაშების ყველაზე ხანგრძლივი სერიით – 95 თამაში და არცერთი წაგება (46 მოგება და 49 ფრე). მისი წაუგებელი თამაშების სერია გრძელდებოდა 1973 წლის 23 ოქტომბრიდან 1974 წლის 16 ოქტომბრამდე. შემდგომში ეს რეკორდი დინგ ლირანმა გააუმჯობესა – 2017 წლის 9 აგვისტოდან 2018 წლის 11 ნოემბრამდე (100 თამაში არცერთი წაგებით, 29 მოგება და 71 ფრე).
2006 წლიდან მოყოლებული მოსკოვში ტალის პატივსაცემად ტარდება ყოველწლიანი მიხეილ ტალის მემორიალი.
ადრეული წლები
ტალი დაიბადა რიგაში, ლატვიის რესპუბლიკის დედაქალაქში, ებრაულ ოჯახში. მისი მეგობრის, გენადი სოსონკოს ცნობით, ტალის ნამდვილი მამა იყო ოჯახის ერთ-ერთი მეგობარი, რომელსაც მიხეილი „ბიძია რობერტად“ იცნობდა. თუმცა, ეს მოსაზრება მკაცრად უარყო ტალის მე-3 ცოლმა, ანჯელინამ.
ტალს ადრეული ასაკიდან აწუხებდა ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემები. მან კითხვა სამი წლის ასაკში ისწავლა, უნივერსიტეტში სწავლის გაგრძელების ნებართვა კი მაშინ მისცეს, როცა ჯერ კიდევ 15 წლის იყო. 9 წლის ასაკში ისწავლა ჭადრაკის თამაში მამამისის თამაშზე დაკვირვებით, რომელიც ექიმი და სამედიცინო მკვლევარი იყო.
მალევე ტალი ლატვიის მეცნიერებათა აკადემიის ახალგაზრდა პიონერთა საჭადრაკო კლუბს შეუერთდა. თავდაპირველად მისი თამაში არ იყო განსაკუთრებული, მაგრამ ის ბევრს ვარჯიშობდა და თანდათან ხვეწდა თამაშს. 1949 წლიდან მას წვრთნიდა ალექსანდრე კობლენტსი, რომელთანაც ტალმა ჭადრაკის თამაში მყისიერად გააუმჯობესა, 1951 წლისათვის მან კვალიფიკაცია იმდენად აიმაღლა, რომ ის უკვე მზად იყო ლატვიის ჭადრაკის ოლიმპიადაში საასპარეზოდ. 1952 წლის ლატვიის ჩემპიონატში ტალმა წარმატებით იასპარეზა. ლატვიის ჩემპიონატი 1953 წელს მოიგო, და ოსტატობის კანდიდატის ტიტული მიიღო. ის საბჭოთა კავშირის ოსტატი გახდა 1954 წელს, მან თავისი ოპონენტი, ვლადიმირ საიგინი, საკვალიფიკაციო მატჩში დაამარცხა. იმავე წელს მან პირველი გამარჯვება იზეიმა დიდოსტატის,იური ავერბახის წინააღმდეგ, როდესაც ამ უკანასკნელმა საყაიმო პოზიციაში დროში წააგო. ტალმა ლატვიის უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი დაამთავრა, ნაშრომი შეეხებოდა თემას- თეზისები ილფი და პეტროვის სატირულ შრომებზე, ასევე ის 20 წლის ასაკში რიგაში სკოლაშიც მუშაობდა. ის დოგავას სპორტული საზოგადოების წევრიც იყო და ლატვიის გუნდი საბჭოთა ჩემპიონატებშიც წარმოაჩინა. 1959 წელს ტალმა იქორწინა 19 წლის სალი ლანდაუზე, რიგის ალახგაზრდული თეატრის მსახიობზე. ისინი 1970 წელს განქორწინდნენ. 2003 წელს ლანდაუმ რუსეთში გამოაქვეყნა ფიოგრაფიული ნაშრომი თავის ყოფილ ქმარზე.
პიროვნულობა
ტალის პირველი ცოლი,სალი ლანდაუ, აღწერს ტალის პიროვნებას:"მიშა მოუმზადებელი იყო ცხოვრებისეული გამოწვევებისათვის... როცა ის ტურნირების გამო მოგზაურობდა, მას თავისი ბარგის ჩალაგებაც კი არ შეეძლო... მან გაზის ჩართვაც კი არ იცოდა, საჭელი რომ მოემზადებინა. თუ თავი მტკიოდა და სახლში მის გარდა არავინ იყო, ის პანიკაში ვარდებოდა: "როგორ შევძლებ ცხელი წყლის დაყენებას?" და როცა საჭესთან ვიჯექი, ის ისე შემომხედავდა, თითქოს სხვა პლანეტიდან ვყოფილიყავი. რა თქმა უნდა, თუმცა დიდი ძალისხევის შედეგად, მაგრამ მან შეძლო ესწავლა, როგორ გამკავებოდა ცხოვრებისეულ გამოწვევებს. მაგრამ ის ძალიან მოსაბეზრებელ იყო მისთვის. მას, უბრალოდ საკუთარი თავის მოვლას არ თვლიდა აუცილებლად. ბევრი შენიშნავდა- ტალის რომ მიეხედა საკუთარი ჯანმრთელობისათვის; მას უწესო ცხოვრებთ რომ არ ეცხოვრა...და ასე შემდეგ. მაგრამ საუბრები,- ნეტავ ეს ასე არ მომხდარიყო, ასე არ ყოფილიყო; და მსგავსი,- აბსურდულია, მაშინ ის ადამიანი ტალი კი არა სხვა ინდივიდი იქნებოდა."