cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ბაიკალი
პირველი პერიოდი
ბაიკალი ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაწერილ ერთ-ერთ ჩინურ ხელნაწერში მოიხსენიება. მის შესახებ ცნობებს გვაწვდის აგრეთვე გამოჩენილი იტალიელი მოგზაური მარკო პოლო. 1643 წელს ტობოლელმა კაზაკმა კურბატ ივანოვმა მოინახულა ოლხონის კუნძული. 1645 წელს ატამანმა ვასილი კოლესნიკოვმა მოახერხა და მივიდა მდინარე ანგარის სათავესთან. 1650 წელს კოლესნიკოვმა ხელმეორედ მოინახულა ბაიკალის ტბა, ამჯერად იგი თან ახლდა ე. ზაბოლოცკის, რომელიც ბაიკალზე გამოგზავნილი იყო დიპლომატიური მისიით — მოსკოვის სახელმწიფოს, ჩინეთთან და მონღოლეთთან ურთიერთობის დასამყარებლად. ბაიკალზე გადაადგილების შემდეგ, მოგზაურები დასახლდნენ იმ ადგილას, რომელსაც დღეს პოსოლსკი ეწოდება. აქ მათ თავს დაესხნენ ბურიატები და ყველანი დახოცეს, მათ შორის ზაბოლოცკიც. 1681 წელს ამ ბრძოლის ადგილას დაარსდა მონასტერი, რომელსაც ზაბოლოცკის ხსოვნის უკვდავსაყოფად „პოსოლსკი“ ეწოდა. მონასტერის ირგვლივ, მოგვიანებით დასახლება შეიქმნა, ხოლო მიმდებარე ტერიტორიაზე დღემდე არის შემონახული ზობოლოცკის საფლავი.
ბაიკალის პირველი, თუმცა მოკლე აღწერა ეკუთვნით აბაკუმს (1662), ნიკოლაე მილესკუსა (1675) და ებერჰარდ იზბრანტ იდესს (1692).
პეტრე I-ს კარგად ესმოდა, რომ აუცილებელი იყო საერთოდ ციმბირის ტერიტორიაზე დიდი რუსული სამფლობელოების განმტკიცება და ამ ტერიტორიების ბუნებრივი სიმდიდრეების დეტალურად შესწავლა, მათ შორის ბაიკალისა. კვლევები გაგრძელდა თითქმის მთელი XVIII საუკუნის განმავლობაში. ამ პერიოდში ციმბირში და კერძოდ, ბაიკალის ტბაზე გაიგზავნა პირველი სამეცნიერო ექსპედიციები, რომლებმაც შეისწავლეს ციმბირის ტერიტორია და მათ შორის ბაიკალის ტბა. პეტრე I-ის განკარგულებით, პირველად ბაიკალზე სამეცნიერო თვალსაზრისით, გაემგზავრა დანიელ გოტლიბ მესერშმიდტი, რომელმაც ტბა თავისი ათწლიანი მოგზაურობის (1719-1729) დროს მოინახულა და პირველად შეისწავლა ბაიკალი მეცნიერული თვალსაზრისით. მანვე მოგვცა ტბის პირველი რუკა და აღწერა.
1725 წელს მეცნიერებათა აკადემიის დაარსებასთან ერთად, იმთავითვე დაიწყო ციმბირის ტერიტორიის ინტენსიური შესწავლა, რომელიც ბაიკალის ტბასაც შეეხო. ეგრეთ წოდებული კამჩატკის მეორე ექსპედიცია, რომელსაც ბერინგი ხელმძღვანელობდა 1732-1743 წლებს შორის, მოგვცა გმელინის მიერ შედგენილი ბაიკალის ტბის პირველი მეცნიერული აღწერა. 1771-1772 წლებში ბაიკალზე მუშაობდა ექსპედიციის სპეციალური განყოფილება, რომელიც აღჭურვილი იყო მეცნიერებათა აკადემიით პეტრე პალასის ხელმძღვანელობით.
მეორე პერიოდი
ბაიკალის კვლევის მეორე პერიოდი მოიცავს XIX საუკუნის პირველ 2/3-ს და ხასიათდება საკუთრივ ბაიკალის შედარებით სუსტი შესწავლით. იმ პერიოდში ძირითადი აქცენტი გადაიტანეს არა ტბაზე, არამედ მისი გარემომცველი ტერიტორიების შესწავლაზე. რიგი გეოგნოსტიკური ექსპედიციის შედეგად, გამოკვლეული იქნა ბაიკალის სანაპირო რაიონების სასარგებლო წიაღისეულები. აღსანიშნავია აგრეთვე გეოგრაფიული საზოგადოების ციმბირის განყოფილების მიერ 1855-1857 წლებში შესრულებული კვლევები საკუთრივ ბაიკალის ტბაზე.
1855 წელს ცნობილ ნატურალისტს გუსტავ რადეს დაეკისრა ბაიკალის შესწავლა. რადემ ნავით მთელი ბაიკალი მოიარა და მოგვცა ტბის შესახებ დეტალური და საყურადღებო ცნობები. სხვათა შორის, რადეს შეცდომით მიაჩნდა, რომ ბაიკალის უხერხემლოების ფაუნა ღარიბია, რამაც დიდი ხნის განმავლობაში შეუშალა ხელი ტბაზე ფაუნის შესწავლის საქმეს. იმავე პერიოდში იკვლევდნენ თევზჭერის საკითხებს და აგრეთვე, ჩატარდა სიღრმის გაზომვები.
მესამე პერიოდი
ბაიკალის კვლევის მესამე პერიოდი მოიცავს XIX საუკუნის დაახლოებით ორ ათეულ წელიწადს (1866-1890) და ხასიათდება ინტენსიური კვლევებითა და დიდძალი ინფორმაციის მოპოვებით. იმ დროს გაიზარდა ეკონომიკური ინტერესი აღმოსავლეთ ციმბირის მიმართ. იმ პერიოდის მკვლევართაგან უნდა დასახელდეს: ბ. დიბოსვსკი, ი. ჩერსკი, ა. ჩეკანოვსკი, ვ. გოდლევსკი და ვ. კსენჟოპოლსკი, რომელთა კვლევებმა მოიცვა ბაიკალი და მისი მიმდებარე ტერიტორია. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ბენედიქტ დიბოვსკისა (1833-1930) და ივანე ჩერსკის (1845-1892) შრომები. 1867-1868 და 1875-1876 წლებში ბენედიქტ დიბოვსკი იკვლევდა ბაიკალის ბუნებრივ თავისებურებებს; ამასთანავე გაზომა ტბის სიღრმეები, პირველმა შეისწავლა სხვადასხვა სიღრმეში არსებული წყლის ტემპერატურები და წყლის დონის რყევები; დაადგინა ბაიკალის ტბის ენდემიზმის ხასიათი და მანვე შეისწავლა და მეცნიერულად დაამუშავა ენდემური ფაუნის ძირითადი ჯგუფები.
უნდა აღინიშნოს, რომ ბენედიქტ დიბოვსკისა და ვიქტორ გოდლევსკის ჩატარებული სამუშაოები ბაიკალზე მძიმე პირობებში მიმდინარეობდა. თავის ავტობიოგრაფიაში ბ. დიბოვსკი წერდა: საქმე იქამდეც მიდიოდა, რომ სიღრმის გამოსაკვლევად განკუთვნილი ხვეული თოკების დიდ ნაწილს ისინი თავადვე ამზადებდნენ. რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების აღმოსავლეთ ციმბირის განყოფილებამ მკვლევარებს მხარდაჭერა მხოლოდ ბოლო ხანებში გაუწია. იმავე პერიოდში ორლოვის მიერ შესწავლილი იქნა ბაიკალის წყლის დონის მდგომარეობა, ხოლო თევზის წარმოების დაცემასთან დაკავშირებით, საბუროვმა, კირილოვმა და ელეზინმა შეისწავლეს ბაიკალის თევზჭერის საკითხები.
მეოთხე პერიოდი
ბაიკალის კვლევის მეოთხე პერიოდი გრძელდება XIX საუკუნის 90-იანი წლებიდან ოქტომბრის რევოლუციამდე, ე.ი. 1917 წლამდე და ხასიათდება გამოკვლევითი სამუშაოებით, რომელიც უკავშირდებოდა ბაიკალის სანაპიროსთან რკინიგზის გაყვანას და ამ მხარის ბუნებრივი სიმდიდრეების გარკვევას. დიდი ჰიდროგრაფიული ექსპედიცია, რომელიც მუშაობდა დრიჟენკოს ხელმძღვანელობით 1896-1902 წლებში მოგვცა ბაიკალის ტბის სიღრმეების დეტალური ატლასი და ლოცია. თ. დრიჟენკოს, ა. ვოზნესენსკისა და ბ. შოსტაკოვიჩის მიერ პირველად იყო აღწერილი ტბის კლიმატური თავისებურებები, თერმიკული, მყინვარული საფრისა და წყლის გამჭვირვალობის საკითხები. ჰიდროგრაფიული ექსპედიციის დამოუკიდებლად, 1900-1902 წლებში მუშაობდა სპეციალური ზოოლოგიური ექსპედიცია, რომელსაც ა. კოროტნევი ხელმძღვანელობდა. ექსპედიცია აღჭურვილი იყო გემით, თავისი ვოიაჟით მთელი ბაიკალის ტბის სანაპიროები მოიარეს და შეკრიბეს დიდძალი ფაუნისტური მასალა, რომელიც მოგვიანებით საფუძვლად დაედო არაერთი მონოგრაფიის შექმნას. განსაკუთრებით აღსანიშნავია გეოგრაფისა და ზოოლოგის ლევ ბერგის შრომები.
ბაიკალისპირეთში ჩატარდა ასევე მნიშვნელოვანი გეოლოგიური გამოკვლევები, რომელთაგან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ვლადიმერ ობრუჩევის მონოგრაფია. ბაიკალისპირეთში სპეციალურ გამოკვლევებს ატარებდნენ პ. პრეობრაჟენსკი და ვ. კატულსკი.
1916 წელს მეცნიერებათა აკადემიაში დაარსდა კომისია, რომელსაც ბაიკალის ყოველმხრივი შესწავლა დაეკისრა. კომისიამ თავისი მოღვაწეობა დაიწყო ვ. დოროგოსტაისკის ხელმძღვანელობის ქვეშ მყოფი ექსპედიციით, რომელმაც გაარკვია მუდმივი სადგურისთვის განკუთვნილი ადგილი. იმავე წელს ბაიკალზე პირველად აშენდა სამეცნიერო-გამოკვლევებისათვის განკუთვნილი ნავი — მოტორული კატერი „ჩაიკა“.
მეხუთე პერიოდი
ბაიკალის კვლევის მეხუთე პერიოდი გაგრძელდა 1917 წლიდან საბჭოთა კავშირის დაშლამდე. ამ მონაკვეთში შეიქმნა კომპლექსური ექსპედიციები, რომელიც ფართო თვალსაზრისით, აწარმოებდა ტბის შესწავლას. გარდა ამისა, შეიქმნა საყურადღებო შრომები კვლევის ცალკეულ და სპეციალურ დარგებში. ტბის კომპლექსურ შესწავლას ხელი მოჰკიდა ბაიკალის ექსპედიციამ, სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის სადგურმა და ირკუტსკის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან არსებულმა ბიოლოგიურ-გეოგრაფიულმა ინსტიტუტმა. ბაიკალის ექსპედიციამ მუშაობა დაიწყო 1925 წლის ივნისში, ხოლო 1928 წელს აღნიშნული ექსპედიცია რეორგანიზებული იყო ბაიკალის ლიმნოლოგიური (თავდაპირველად ბიოლოგიური) სადგურის სახით. ექსპედიციისა და მოგვიანებით სადგურის კვლევებმა მოიცვა მთელი ბაიკალი და მისი სანაპიროები. სხვადასხვა დროს ამ ექსპედიციებს 1944 წლამდე უცვლელად ხელმძღვანელობდა გლებ ვერეშაგინი.
რელიეფი
მინი|მარჯვნივ|ბაიკალის ერთ-ერთი მცირე შემდინარე. ბაიკალის ტბას გააჩნია წაგრძელებული ნამგლისებური ფორმა. მისი უკიდურესი წერტილები მდებარეობს ჩრდილოეთ განედის 51° 29′ (მურინო) და 55° 46′ (კიჩერის შესართავი) და სამხრეთ გრძედის 103° 44′ (კულტუკი) და 109° 51′ (დაგარის უბე) შორის. ტბის უდიდესი სიგრძეა 636 კმ, მაქსიმალური სიგანე 79,5 კმ, მინიმალური სიგანე 25 კმ.
მინი|მარჯვნივ|ბაიკალის სანაპირო. საკუთრივ ბაიკალის ტბა მდებარეობს შედარებით არაფართო ქვაბულში, რომელიც შემოსაზღვრულია კლდოვანი მთათა ჯგუფით, კერძოდ, საიანის განშტოებებით, რომელიც ადგილ-ადგილ ჩაჭრილია შედარებით ვიწრო მდინარეული ხეობებით, რომლებიც ტბაში ჩაედინებიან. სამხრეთით, აღმოსავლეთ სანაპიროს გასწვრივ, გადაჭიმულია ხამარ-დაბანის ქედი (სიმაღლე 2000 მ-მდე), რომლის მწვერვალები თითქმის მთელი წლის განმავლობაში თოვლითაა დაფარული.
სამხრეთი ბაიკალის დასავლეთ ნაპირებთან ვრცელდება ბაიკალისპირეთის ქედი, რომლის სიმაღლე ზღვის დონიდან 1200-1300 მეტრია. მცირე ზღვიდან დაწყებული ბაიკალის დასავლეთი ნაპირების უკიდურეს ჩრდილოეთ დაბოლოებამდე გადაჭიმულია ბაიკალის ქედი, რომლის სიგრძე 300 კმ-ია, ხოლო სიმაღლე 2572 მ-მდე (მთა ჩერსკი). ბაიკალის ტბისკენ მოქცეული კალთები ციცაბოა, 900-1000 მ-მდე დაფარულია ტყესტეპით და ფიჭვის კორომებით. ბაიკალის ქედის თითქმის მთელ სიგრძეზე აღმართული მწვერვალები მარადი თოვლითაა დაფარული, ხოლო მრავალ ადგილას შეინიშნება ძველი მყინვარების კვლები.
ქედი გადაკვეთილია რიგი ღრმა ჩაჭრილი ხეობით, რომლებშიც მთის ნაკადები გაედინება. ლანდშაფტების თვალსაზრისით ბაიკალის ტბის ჩრდილოეთის მონაკვეთის დასავლეთი ნაპირები არის ერთ-ერთი ყველაზე თვალწარმტაცი რაიონი მთელ ბაიკალზე. აღმოსავლეთ ნაპირებთან, დაწყებული ჩივირკუის ყურიდან ტბის უკიდურეს ჩრდილოეთ დაბოლოებამდე გადაჭიმულია ბარგუზინის ქედი, რომლის სიმაღლე ზღვის დონიდან 2700 მეტრია. ქედის მთისწინეთები მიკრულია ტბის ნაპირებთან, რომლებიც ადგილ-ადგილ ქმნიან კლდოვან მთებს. მინი|მარცხნივ|ბაიკალი გაზაფხულზე. მინი|მარცხნივ|ბაიკალის სატელიტური ფოტოსურათი. ბაიკალის ტბის სანაპირო ხაზის ყველაზე უფრო მეტად გამოკვეთილი ნახევარკუნძულია სვიატოი-ნოსი, რომელიც ბარგუზინისა და ჩივირკუის ყურეებს შორისაა მოქცეული. სვიატოი-ნოსის ნახევარკუნძული, რომელიც მასიური კლდოვანი სახითაა წარმოდგენილი და ზღვის დონიდან ამაღლებულია 1684 მეტრამდე ტბის ნაპირებთან ეშვება ციცაბო კლდოვანი კალთებით. ეჭვს არ იწვევს, რომ წარსულში სვიატოი-ნონის ნახევარკუნძული იყო კუნძული, ხოლო ჩივირკუისა და ბარგუზინის ყურეების წყლები ქმნიდნენ საერთო ყურეს, რომლებიც შემდგომ აივსო მდინარე ბარგუზინის ნაყარით.
ბაიკალის ტბაში არის 19 მუდმივი კუნძული, რომელთაგან უდიდესია ოლხონი. უკანასკნელის სიგრძეა 71,7 კმ, ფართობი 729, 4 კვ.კმ.
ოლხონი კონტინეტისაგან გამოყოფილია ერთ კილომეტრზე ნაკლები სიგანის სრუტით, რომელსაც „ოლხონის ჭიშკარი“ ეწოდება. აღსანიშნავია აგრეთვე უშკანის კუნძულების ჯგუფი, რომელიც ტბის დაახლოებით შუა ნაწილშია განლაგებული. აღნიშნული კუნძულთა ჯგუფი შედგება ოთხი კუნძულისაგან, რომელთაგან უდიდესია დიდი უშკანის კუნძული (ფართობი 9,41 კვ. კმ). დანარჩენი (ვიწრო, მრგვალი და გრძელი უშკანის კუნძულების) ფართობი არ აღემატება ნახევარ კვადრატულ კილომეტრსაც.
დიდი უშკანის კუნძულის სიმაღლეა 150 მეტრი, ხოლო დანარჩენი კუნძულების სიმაღლე სულ რამდენიმე მეტრია. უშკანის კუნძულების ჯგუფი კლდოვანია, აგებულია ძირითადად კირქვებით, დაფარულია ხშირი ტყით. აღნიშნული ყველა კუნძული ძლიერ ნგრევას ექვემდებარება.
სულ ბაიკალის ტბაში 27 კუნძულია, რომელთაგან 5 ხანგამოშვებით წყლის იფარება, ხოლო დანარჩენი კუნძულები მუდმივია. ჩივირკუის ყურეში მდებარეობს 4 მომცრო კუნძული, მცირე ზღვაში 6 კუნძულია, დანარჩენი მომცრო კუნძულები ბაიკალის ტბის ნაპირების სიახლოვესაა. ბაიკალის ტბის კუნძულების საერთო ფართობია 742 კვ.კმ. მათი დიდი ნაწილი დიდი კონცხების ერთობლიობაა, გარდა ამისა, ბაიკალზე არის რამდენიმე დაბალი ქვიშიანი კუნძული, რომელიც წყლით იფარება.
ყურეები და უბეები, რომლებიც ესოდენ მნიშვნელოვანია მცირე გემების სადგომად, ბაიკალის ტბაზე იშვიათი მოვლენაა, ამასთანავე ისინი განლაგებული არიან სანაპიროს გასწვრივ ძალზე არათანაბრად. ყველაზე დიდი ყურეები ჩივირკუისა და ბარგუზინისა წარმოქმნილი არიან სვიატოი-ნოსის ნახევარკუნძულის ტბაში ღრმად შემოჭრის ხარჯზე. თითქმის ყურეს წარმოადგენს ეგრეთ წოდებული მცირე ზღვა, რომელიც ღია ბაიკალიდან გამოყოფილია ოლხონის კუნძულით და პროვალის ყურით. თვალწარმტაცი ლანდშაფტებით არის განთქმული პესჩანაიას და ბაბუშკის ყურეები სამხრეთ ბაიკალში. მინი|მარჯვნივ|კუნძული ოლხონი. მინი|მარჯვნივ|ბაიკალის სანაპირო. მინი|მარჯვნივ|ოლხონი. მინი|მარჯვნივ|ზამთარი ბაიკალზე. თავისებურ ყურეების ჯგუფს ქმნიან (უფრო ზუსტად ლაგუნებს) პოსოლისა და ისტოკის უბეები (ბაიკალზე მათ „სორებს“ უწოდებენ), რომლებიც ბაიკალიდან გამოყოფილი არიან ხმელეთის ვიწრო მონაკვეთებით. აღსანიშნავია ანგარის სორი. სორები გვხვდება აგრეთვე ჩივირკუის ყურეში. თითოეული მათგანი ბაიკალიდან გამოყოფილია ვიწრო ხაზობრივი ნაყარით; ზოგჯერ სორები დიდწყლიანობის დროს სავსებით წყლითაა დაფარული. ბაიკალის ტბის სანაპიროს მრავალ ადგილას ეშვება რამდენიმე ათეული მეტრის სიმაღლის კლდე. განსაკუთრებით აღსანიშნავია სოსნოვკისა და ჩივირკუის ყურის მონაკვეთი, აგრეთვე მონაკვეთი ონგურენისა და კოჩერიკოვსკის კონცხს შორის.
ბაიკალის ტბის ფსკერის რელიეფი იყოფა 3 ძირითად ნაწილად: სამხრეთის ღრმული, შუა ღრმული და ჩრდილოეთის ღრმული.
პირველი მათგანია — სამხრეთი ღრმული, რომელიც იკავებს მთელ სამხრეთ ბაიკალს. ამ ღრმულის მაქსიმალური სიღრმე აღწევს 1473 მეტრს, საშუალო სიღრმე 810 მეტრია. სამხრეთ ღრმულში ტბის დანალექებმა არც თუ ისე შეარბილეს ფსკერის პირვანდელი რელიეფი. ფსკერზე გვხვდება წყალქვეშა ჭიუხები, რომლებიც მკვეთად არის გამოყოფილი ღრმულის იმ ნაწილში, რომელიც მდინარე სელენგის დელტისკენაა მიქცეული; ჭიუხები აქ სელენგის ნაყარითაა დაფარული. ერთ-ერთი ჭიუხი ზედაპირზე იმდენად არის ამოწეული, რომ სოფლებს გოლოუსტნისა და პოსოლსკის შორის წარმოქმნის თავთხელს, რომელშიც სიღრმე მხოლოდ 94 მეტრია. აღნიშნული თავთხელი, სავარაუდოდ, წარმოადგენს კუნძულ სტოლბოვის რელიქტს, რომელიც ბაიკალის წყლებით იყო დანგრეული.
ბაიკალის ტბაში გამოიყოფა აგრეთვე შუა ღრმული, რომელიც სამხრეთის ღრმულის გადაკვეთის ადგილზე სიღრმეში 428 მეტრს აღწევს. შუა ღრმულში ბაიკალის ტბა აღწევს თავის მაქსიმალურ სიღრმეს — 1642 მ-ს. აღნიშნული სიღრმე განლაგებულია ოლხონის კუნძულზე მდებარე უხანის კონცხის საპირისპიროდ 10 კილომეტრის მანძილზე. შუა ღრმულის საშუალო სიღრმეა 803 მ.
გამოკვეთილი ჩაღრმავებები მდებარეობს ოლხონის კუნძულის აღმოსავლეთით მდებარე ფსკერზე; დიდი სიღრმეები აღრიცხულია აგრეთვე უშკანის კუნძულების აღმოსავლეთ რაიონში, სადაც ფსკერის ზოგიერთ მონაკვეთზე დახრის კუთხის სიდიდე 80°-ზე მეტრია. ფსკერის რელიეფის განსაკუთრებული სირთულე ახასიათებს ბარგუზინის ყურეს, რომელიც წარმოადგენს შუა ღრმულის შემადგენელ ნაწილს. წყალქვეშა ქედებით იგი გაყოფილია ორ ღრმულად.
შუა ღრმული ჩრდილოეთი ღრმულისაგან გამოყოფილია აკადემიის ქედის მეშვეობით, რომელიც გადაჭიმულია ოლხონის კუნძულის ჩრდილოეთი დაბოლოებიდან უშკანის კუნძულებამდე და შემდეგ გრძელდება ვალუკანის კონცხამდე.
ამრიგად, უშკანის კუნძულები წარმოადგენს მხოლოდ და მხოლოდ წყლის ზედაპირზე ამოზიდულ აკადემიის ქედის ჩრდილოეთ ნაწილს. ქედის კალთები ციცაბოდ ეშვება სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ ბაიკალის ტბის შუა ღრმულის რაიონამდე და ჩრდილო-დასავლეთისაკენ ჩრდილოეთი ღრმულისაკენ.
ჩრდილოეთი ღრმული იკავებს სივრცეს, რომელიც ვრცელდება აკადემიის ქედის ჩრდილოეთით და მოიცავს „მცირე ზღვის“ აკვატორიას. ღრმულის მაქსიმალური სიღრმე უდრის 988 მ-ს, საშუალო სიღრმე — 564 მ-ს. ჩრდილოეთი ღრმულისათვის დამახასიათებელია ფსკერის ნაზი რელიეფი, რომლის სიღრმეები იზრდება მცირე ზღვის სამხრეთი მონაკვეთიდან კოტელნიკოვის კონცხის რაიონამდე. ღრმულის დასავლეთი ნაპირების სიახლოვეს ფსკერი უფრო ციცაბოდ ეშვება სიღრმეში, ვიდრე აღმოსავლეთ ნაპირებთან, სადაც დამახასიათებელია მნიშვნელოვანი მცირე სიღრმეები.
ბაიკალის ტბის ფსკერის ზედაპირის დიდი ნაწილი (100 მეტრზე მეტი სიღრმეები) დაფარულია სქელი ფენის დანალექი შლამით, რომელიც ძირითადად შედგება მრავალრიცხოვანი მცენარეული ნარჩენებისაგან. ზოგან, მაგალითად, აკადემიის ქედზე, ბაიკალის ფსკერი შედგება დედაქანისაგან, მოიპოვება აგრეთვე ფსკერის ისეთი მონაკვეთები, სადაც დიდ სიღრმეებზე შეიძლება შევხვდეთ რიყის ქვებსა და კენჭებს.
ბაიკალის მცირე სიღრმეების დიდი ნაწილი (განსაკუთრებით მდინარეთა დელტისკენ მოქცეული მონაკვეთები) შედგება ქვიშისგან ან ისეთი ქვიშისაგან, რომელიც შლამთან ერთადაა აღრეული. ნაპირებთან უფრო ახლოს მდებარე ფსკერის მონაკვეთები უმეტესწილად დაფარულია ქვებით და ასე თუ ისე მსხვილი კენჭით. მხოლოდ ფსკერის მცირეოდენი მონაკვეთია ისეთი, რომლებიც ქვიშითაა დაფარული.
ქვაბულის მორფოლოგია
არსებობს საფუძველი იმისა, რომ აღნიშნული ტბების სისტემა ვრცელდებოდა ბაიკალისპირეთში, მონღოლეთსა და შესაძლოა მანჯურიასა და ჩრდილოეთ ჩინეთში. ამრიგად, ბაიკალი მისი თანამედროვე მდგომარეობით, წარმოადგენს წყალსატევის ნაშთს, რომელიც ოდესღაც მოზრდილ ფართობს იკავებდა და არაერთხელ განიცდიდა სხვადასხვა პროცესებით გამოწვეულ ცვლილებებს.
გამყინვარების პერიოდში, როდესაც მძლავრი მყინვარები ფართოდ ვრცელდებოდნენ ციმბირის ზოგიერთ რაიონში, ბაიკალისპირეთში ამ დროს გამყინვარება ნაწილობრივ იყო წარმოდგენილი, ხოლო მყინვარები ბაიკალის სანაპირომდე მხოლოდ გარკვეულ ადგილებამდე აღწევდნენ. ქვებისა და ქვიშების მორიგეობა მყინვარების მიერ იყო მოტანილი ჩრდილოეთ ბაიკალში თვით ტბის სანაპირომდე. ასეთი ნატეხი ქანების გროვას მორენებს უწოდებენ, რომელსაც ტბის ზედაპირის მთელი ფართობი არასოდეს არ დაუფარია. თუმცა გამყინვარების პერიოდის შემდეგ შემორჩენილმა მორენებმა დიდი როლი ითამაშეს ჩრდილოეთ ბაიკალის სანაპიროს ფორმირებაში, ხოლო მყინვარების მიერ გადამუშავებული ნატეხი ქანებისგან აგებულია ჩრდილოეთი ბაიკალის ზოგიერთი კონცხი, მაგალითად, ბოლსოდეი. უფრო წვრილი ლოდები და ფხვიერი მასალები წაირეცხა, ხოლო მოზრდილი ლოდები შემორჩა ამ რაიონში დიდი წყალქვეშა ქვების სახით, რომელიც ნაოსნობისათვის არის სახიფათო. XVIII საუკუნის განმავლობაში და XIX საუკუნის დასაწყისში გეოლოგების ვარაუდით, ბაიკალის ქვაბული წარმოადგენს დედამიწის ქერქის ღრმულს, რომელიც წარმოიშვა მატერიკის ამ ადგილზე არსებული ძლიერი კატასტროფის ხარჯზე. ცნობილმა გეოლოგმა და გეომორფოლოგმა ივანე ჩერსკიმ არსებითად შეცვალა აღნიშნული წარმოდგენა. ჩერსკის მიხედვით, ბაიკალი არის არა ღრმული, არამედ უძველესი წყალსატევი, რომელიც სილურული ზღვის დროიდან შემორჩა, თანდათანობით ჩაღრმავდა დედამიწის ქერქის დაძირვის შედეგად. მოგვიანებით აკადემიკოსი ვლადიმერ ობრუჩევი დაუბრუნდა უწინდელ წარმოდგენას ქვაბულის წარმოშობის შესახებ, კერძოდ, იგი მიიჩნევდა, რომ ტბის ქვაბული არსებითად გრაბენია. დაძირვა მიმდინარეობდა აზევებასთან ერთად, რომლებმაც ბაიკალის სანაპიროზე შექმნეს მთიანი ქვეყანა. ე. პავლოვსკის შეხედულებით, ბაიკალის ვარდნობები და მათი გამყოფი ქედები წარმოადგენენ ეგრეთ წოდებული სინკლინებისა და ანტიკლინების ერთობლიობას. ცნობილი გეოლოგის ნ. დუმიტრაშკოს შეხედულებით, ბაიკალი არის 3 ქვაბულის რთული სისტემა. სამხრეთი — შეიქმნა ზედა იურულის განმავლობაში, შუა — მესამეულის პერიოდში, ჩრდილოეთი — მესამეულსა და მეოთხეულ პერიოდებს შორის. მინი|მარჯვნივ|ბაიკალის სანაპირო. მინი|მარჯვნივ|ჩივირკუის ყურე. მინი|მარჯვნივ|ოლხონი. არსებობს დამამტკიცებელი ფაქტები იმისა, რომ ბაიკალის ქვაბულის ფორმირება თანადროულ დროშიც გრძელდება, ხოლო ქვაბულის ფსკერი დღესაც განიცდის დაძირვას. ყველაზე კარგად სანაპიროს დაძირვა შეინიშნება იმ ადგილებში, სადაც ქვაბული სცილდება ნაპირების საზღვარს. ასეთი ადგილება გვაქვს ბარგუზინის ყურესთან, მდინარეების კიჩერისა და ზემო ანგარის რაიონთან და სხვ. ამ ადგილებში შეინიშნება სანაპირო ხაზის თავისებურება, რომელიც მიუთითებს ტბის დონეზე დაბლა მდებარე ნაპირების დაძირვისაკენ. მოიპოვება აგრეთვე ისტორიული ფაქტები დაძირვასთან დაკავშირებით. ასე მაგალითად, სოფელ უსტ-ბარგუზინმა რამდენიმეჯერ შეიცვალა თავისი მდებარეობა. ამჟამად სოფელი ნახევრად დატბორილია. ანალოგიური სიტუაცია შეინიშნება მდინარე კიჩერის შესართავის რაიონში. მდინარე სელენგის დელტაში ხმელეთის დადაბლება განპირობებულია თანდათანობითი დატბორვით, რომელსაც მოჰყვა ხმელეთის მასების ჭაობად გადაქცევა.
1861 წლის დეკემბერში მდინარე სელენგის რაიონში დაფიქსირდა ხმელეთის მნიშვნელოვანი დადაბლება, რომელიც ყურის წარმოქმნით დაგვირგვინდა. იმ დროს ბაიკალის წყლის ქვეშ მოექცა მდინარე სელენგის დელტის ჩრდილოეთი მონაკვეთი (წყლით დაიფარა 190 კვადრატული კილომეტრი). მანამდე დაფიქსირდა მიწისძვრა, ამასთანავე შეინიშნებოდა ძლიერი ვერტიკალური დარტყმა, რომელმაც ნაპრალები შექმნა. სტეპი წყლით დაიფარა, 2 მეტრის სიმაღლის ყოფილი შადრევნებით. მეორე დღეს ბაიკალის წყლით დაიტბორა ყველა დადაბლებული მონაკვეთი ბორტოგოის სტეპამდე. სტეპის ადგილას კი 3 მეტრის სიღრმის პროვალის ყურე შეიქმნა.
XX საუკუნის დასაწყისში და ცოტა მოგვიანებით რკინიგზის გასწვრივ ჩატარებული ნიველირების ხარჯზე გამოირკვა ზოგიერთი ხმელეთის მონაკვეთის დადაბლებისა და აზევების სიჩქარე. ბაიკალისპირეთის რაიონში დედამიწის ქერქი მშვიდ მდგომარეობაში არ იმყოფება, რაზეც მეტყველებს ამ რაიონში ხშირი მიწისძვრების, ცხელი წყაროებისა და სხვ. ბუნებრივი მოვლენების ერთობლიობა. ბაიკალის სანაპიროზე შეინიშნება რამდენიმე წყაროს არსებობა.
მნიშვნელოვანია აგრეთვე მდინარე ბარგუზინის ხეობაში არსებული ცხელი წყაროების გამოსავლები. სოფელ უსტ-ბარგუზინის რაიონში ჩადგეს ჭაბურღილი, რომელმაც 400 მ სიღრმეზე დანალექებში გამოავლინა მცირე ასაკის ხეების ღერო. მდინარეების მიერ შემოტანილი ნაყარის გამო მნიშვნელოვან ცვლილებას განიცდის აგრეთვე სანაპირო ფორმები, რის გამოც დელტებიც კი იქმნება. ყველაზე მსხვილ დელტას წარმოშობს მდინარე სელენგა, რომელიც თანდათან გაფართოებას განიცდის. საპირისპირო სურათია მდინარე ბარგუზინის შესართავის რაიონში. ეს უკანასკნელი არ ქმნის ტიპურ დელტებს. ნაყარი დიდი რაოდენობით გროვდება სვიატოი-ნოსთან, იმ ადგილში, სადაც იგი მთებს ებჯინება. კარგად გამკვეთილი დელტები გამომუშავებულია ბაიკალის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, იმ ტერიტორიაზე, სადაც ნაპირები აზევებას განიცდის. ასეთი მდინარეებია ბუგულდეიკა, რელი, ტია და სხვ.
მთის ნაკადებს წარსულის ეპოქაში როგორც ჩანს მეტი წყალი მოჰქონდათ, ვიდრე დღეს, მოაქვთ დიდი რაოდენობით ნაყარი, აქვეა გამომუშავებული თავისებური გამოზიდვის კონუსები, რომლებიც განვითარებულია დასავლეთ სანაპიროს აზევებულ რაიონში. მრავალრიცხოვანი კონცხები სწორედ გამოზიდვის კონუსებს წარმოადგენენ, რომლებიც თანდათან ეშვებიან ბაიკალის ტბის დონემდე; ასეთი ნახევრად მომრგვალო გამოშვერილი ნაპირების სიგრძე იშვიათად აღწევს 7 კილომეტრს, სიმაღლე 200 მ-მდეა.
წყლის შედგენილობა
მნიშვნელოვანია აგრეთვე მდინარე ბარგუზინი (წყალშემკრები აუზი 21 100 კმ², სიგრძე 480 კმ). ბაიკალის შენაკადების უმეტესობა პატარა მდინარეები და ნაკადულებია, ზოგიერთი მათგანი შრობადი ტიპისაა, ზოგიც მხოლოდ წვიმიან სეზონში წარმოიქმნება. ბაიკალის ტბიდან მხოლოდ 1 მდინარე გამოედინება — ანგარა, რომლის სიგრძე 1779 კმ, ხოლო წყალშემკრები აუზის ფართობი 1 040 000 კმ²-ია. სულ ბაიკალის ტბას 336 დიდი თუ პატარა მდინარე ერთვის.
წყლის ბალანსი
ძლიერი და ხანგრძლივი დონეების გადახრა გამოწვეულია ძლიერი ქარებითა და ტბის ზედაპირზე არსებული ბარომეტრიული წნევის არათანაბარი გავრცელებით. ბაიკალი განსაკუთრებით ღელავს გაფართოებულ შუა ნაწილში, რომელიც სახიფათოა მცირე გემებისათვის. წელიწადის დროების მიხედვით, ტბაზე წარმოქმნილი ღელვები უთანასწოროა. უფრო ხშირად გამოხატულია შემოდგომის თვეებში, სადაც იგი თავისი სიძლიერის პიკს აღწევს. ამა თუ იმ რაიონში ძლიერი ქარის არსებობა ღელვას იწვევს მაზობლად მდებარე რაიონებშიც, სადაც მოცემული ქარი საერთოდ არ აღინიშნება ან ქრის სხვადასხვა მიმართულებით. აღნიშნული ღელვის არსებობა, იმ რაიონში, სადაც არ არის დამახასიათებელი ქარი (ეგრეთ წოდებული „მკვდარი ლივლივი“) ნიშანდობლივია ბაიკალის მრავალი რაიონისთვის.
კლიმატი
ბაიკალის წყლის მასა გავლენას ახდენს და არბილებს სანაპირო ჰავას. ზამთარი შედარებით რბილია, ზაფხული გრილი. ჰაერის საშუალო ტემპერატურა იანვარ-თებერვალში დაახლოებით –19 °C, აგვისტოში დაახლოებით 11 °C. აგვისტოში წყლის ტემპერატურა ზედაპირზე (ტბის ღია ნაწილში) 9-12 °C, ნაპირებთან ზოგჯერ 20 °C. წყლის ტემპერატურის სეზონური რყევა 250-300 მ სიღრმემდე შეინიშნება, ქვემოთ კი ტემპერატურა შედარებით მუდმივია 3,2-3,5 °C. ბაიკალი იანვარში იყინება, ყინულძვრა მაისშია დამახასიათებელი. ყინულის სისქე 70-115 სმ. ატმოსფერული ნალექები ტბის შუა და ჩრდილოეთ ნაწილში 200-350 მმ წელიწადში, სამხრეთით 500-900 მმ. სანაპიროებიდან ტბისკენ ქრის სხვადასხვა მიმართულების ძლიერი ქარები (ზოგიერთის სიჩქარე შემოდგომაზე და ზამთრის დასაწყისში 30-40 მ/წმ აღწევს). ქარით გამოწვეული ტალღების სიმაღლეა 1-3 მ, ზოგჯერ 4-5 მ. ბაიკალისთვის ნიშანდობლივია ტიპური ქარები, რომლებსაც თავიანთი ადგილობრივი სახელწოდება აქვთ: ბარგუზინი, სარმა, ვერხოვიკი და კულტუკი. მზის ნათების ხანგრძლივობა დიდია. ბოლშოე-გოლოუსტნოეს დასახლებაში იგი 2524 სთ. აღწევს.
ყინული
მინი|ბაიკალის ყონულოვანი წარმონაქმნები. მინი|ბაიკალი ზამთარში. ბაიკალი გაძგიფვის პერიოდში (საშუალოდ 9 იანვრიდან — 4 მაისამდე) თითქმის მთლიანად იყინება. ნაოსნობის სამგზავრო და სატვირთო გემების პერიოდი ჩვეულებრივ გახსნილია ივნისიდან სექტემბრის ჩათვლით. სამეცნიერო საკვლევი გემები ნავიგაციას ყინულის გათავისუფლებასთან ერთად იწყებენ და ასრულებენ მას ბაიკალის გაყინვამდე, ე.ი. მაისიდან იანვრის ჩათვლით. ზამთრის ბოლოს ყინულის სისქე ბაიკალზე 1 მ აღწევს, ხოლო ყურეებში — 1,5-2 მ-ს. ძლიერი ყინვების დროს აქ არსებული ბზარები ყინულს ცალკეულ ველებზე აღვივებენ. ასეთი ბზარების სიგრძე უდრის 10-30 კმ-ს, სიგანე 2-3 მ-ს. რღვევები წარმოიქმნება ყოველწლიურად, ტბის დაახლოებით ერთსა და იმავე ადგილზე. ბაიკალის ყინულები მეტად გამჭვირვალეა, ამასთანავე მას ჭრის მზის სხვივები, რის გამოც წყალში უხვად იზრდება პლანქტონური მცენარეულობა, რომლებიც ჟანგბადს გამოყოფენ. ზამთრის პერიოდში სანაპიროებზე შეიმჩნევა ყინულოვანი გროტები და შხეფები.
1930-იან წლებში ბაიკალის ლიმნოლოგიური სადგურის სპეცილისტებმა აღმოაჩინეს მხოლოდ ბაიკალისთვის ნიშანდობლივი ყინულოვანი საფრის უჩვეულო ფორმები. მაგ., ეგრეთ წოდებული „სოპკები“ — 6 მ სიმაღლის კონუსისებრი ყინულოვანი ბორცვები, რომლებიც გარეგნულად მოგვაგონებენ ყინულოვან კარვებს. „სოპკები“ განკერძოებულად ვრცელდება, ზოგჯერ კი მინიატურულ ქედებს ქმნიან. გარდა ამისა, ბაიკალზე გვხვდება რამდენიმე სხვა ტიპის ყინული.
ბაიკალის ყინულოვან საფარზე დაკვირვებები ჯერ კიდევ XVII საუკუნის მეორე ნახევრიდან დაიწყო. ყინულოვანი წარმონაქმნების შესახებ ცნობებს გვაწვდის ნიკოლაე მილესკუ (1636-1708). ყინულოვანი რეჟიმის სისტემატური კვლევა დაიწყო 1869-1876 წლებში. ყინულოვანი საფრისა და მოვლენების შესწავლა განაგრძო მეცნიერებათა აკადემიის ბაიკალის ლიმნოლოგიურმა სადგურმა, რომელიც 1925 წელს დაარსდა.
თანამგზავრული გამოსახულებების ხარჯზე, შესაძლებელი გახდა ბაიკალზე წარმოქმნილი და დანგრეული ყინულოვანი საფრის შესახებ ინფორმაციის მოპოვება. 2003 წლის გაზაფხულზე კოსმოსიდან მიღებული გამოსახულებების შედეგად მეცნიერებმა ყინულის ზედაპირზე აღმოაჩინეს უჩვეულო ბეჭედისებური სტრუქტურები. თანამგზავრული ინფორმაციის ანალიზმა უჩვენა, რომ აღნიშნული სტრუქტურები ტბაზე 1999 წელსაც შეინიშნებოდა.
სეისმოაქტიურობა
მინი|მარჯვნივ|[[ხუბსუგულის ტბა, რომელიც მოქცეულია ბაიკალის რიფტული ზონის ტერიტორიაზე.]] ბაიკალის ტბა მდებარეობს ბაიკალის რიფტული ზონის შუა ნაწილში, რომელმაც ფორმირება დაიწყო ჯერ კიდევ ოლიგოცენის დასაწყიში, დაახლოებით 40 მლნ. წლის წინ. დამახასიათებელია რეგულარული ხასიათის მიწისძვრები, რომელთა ძალა MSK-64 ინტენსივობის სკალის შესაბამისად უმეტეს შემთხვევაში 1-2 ბალია; ზოგჯერ უფრო ძლიერი ხასიათის მიწისძვრებიც იცის. ასე მაგ., 1862 წელს მდინარე სელენგის დელტის ჩრდილოეთ ნაწილში მოხდა ე.წ. კუდარინსკის მიწისძვრა, რომელმაც დაძირა ხმელეთის მონაკვეთი ფართობით 200 კმ². მიწისძვრის შედეგად წარმოიქმნა პროვალის ყურე.
ძლიერი მიწისძვრა დაფიქსირდა აგრეთვე 1903, 1950, 1957 და 1959 წლებში. შუაბაიკალის მიწისძვრის ეპიცენტრი მდებარეობდა ბაიკალის ტბის ფსკერზე, სოფელ სუხაიას რაიონში (სამხრეთ-აღმოსავლეთი სანაპირო), სადაც მიწისძვრამ 9 ბალს მიაღწია. ქალაქებს ულან-უდესა და ირკუტსკში მთავარი ბიძგის სიმძლავრემ 5-6 ბალი შეადგინა. წარმოიქმნა ნაპრალები და აღინიშნებოდა შენობა-ნაგებობების უმნიშვნელო ნგრევა.
უკანასკნელი ძლიერი მიწისძვრა ბაიკალზე აღინიშნა 2008 წლის აგვისტოსა და 2010 წლის მარტში. ტექტონიკური მოძრაობა თანადროულ დროშიც გრძელდება.
ფლორა
მინი|მარჯვნივ|Anemone nemorosa. მინი|მარჯვნივ|მხოხავი ბეგქონდარა. ბაიკალის ფლორა მრავალფეროვანია. იგი მოქცეულია ზომიერ მკვეთრკონტინეტურ კლიმატურ ზონაში, რომელიც გავლენას ახდენს სანაპირო მცენარეულობაზე. დასავლეთი სანაპირო დაფარულია შერეული ტყით, სადაც ხარობს არყი, მთრთოლავი ვერხვი, ჩვეულებრივი ფიჭვი, ციმბირული ლარიქსი. ქვეტყეს ქმნის: მურყანი, შოთხვი, ცირცელი, წყლის იელი. ტყეში ბევრია ლამაზი ყვავილი. ადრეულ გაზაფხულზე პირველი იზრდება მედგარა და თეთრყვავილა, რომლებიც ფარავენ მშრალ ფერდობებს. მათ შემცვლელად გვევლიანებიან უძოვარა, Anemone nemorosa. ხშირად გვხვდება უიშვიათესი დაცული მცენარე — ორქიდეას ერთ-ერთი სახეობა Cypripedium macranthos. ზაფხულის ბოლოს მწიფდება ციმბირული კენკრები: მოცვი, წითელი მოცვი, ჟოლო, შავი და წითელი მოცხარი, ლურჯი მოცვი, ხახამა, არქტიკული მაყვალი. ბაიკალის ქედის ტბისკენ მიქცეული კალთები ციცაბოა, ზღვის დონიდან 900-1000 მ-მდე გაბატონებულია ტყესტეპი და ფიჭვის კორომები. უფრო ზემოთ მუქწიწვიანი ტაიგაა, შუა და ჩრდილოეთ ნაწილში ლარიქსიანი ტაიგა. 1400 მ მაღლა ლარიქსის მეჩხერი ტყეა ქონდარა ფიჭვის რაყებით, მწვერვალებზე ტყის ტუნდრა და ქვაყრილებია. ბარგუზინის ქედის დასავლეთ კალთებზე, ზღვის დონიდან 1200-1400 მ-მდე განვითარებულია ფიჭვისა და ლარიქსის, სოჭისა და კედრის ტაიგა, ზემოთ მეჩხერი ტყე, ალპური მდელოები და მთის ტუნდრაა, აღმოსავლეთ კალთაზე, 1400-1800 მ-მდე ჭარბობს ლარიქსიანი ტაიგა. ხამარ-დაბანის ქედის კალთები, ზღვის დონიდან 1500-1800 მ-მდე შემოსილია კედრის, სოჭისა და ფიჭვის ტყით.
ფაუნა
ბაიკალის ტბაში გვხვდება 54 სახეობის თევზი. ამათგან 27 სახეობა მხოლოდ ამ ტბისთვის არის ნიშანდობლივი. ბევრია ღორჯო. სამრეწველო მნიშვნელობისაა ომული, კაპოეტი და სიგი. აქაური თართი სიგრძით 180 სმ, წონით 100-120 კგ აღწევს. ენდემურია გოლომიანკა — ცოცხლადმშობი თევზი. აქვთ მომკრთალო-მოვარდისფრო შეფერილობა. გამოიყოფა მათი 2 სახეობა: დიდი გოლომიანკა და დიბოვსკის ანუ პატარა გოლომიანკა. ორივე სახეობა სხვადასხვა სიღრმეებზე გვხვდება. აღწევენ ფსკერამდე. დღის საათებში პატარა გოლომიანკა უმეტესწილად 250-500 მ-მდე ბინადრობს, ღამით ამოდის 50-100 მ სიღრმემდე. ყველაზე დიდი ეგზემპლარის სიგრძეა 25 სმ. იგი ბაიკალის ერთადერთი ცოცხლადმშობი თევზია. ტბებს შორის ბაიკალი უნიკალურია იმითაც, რომ აქ დიდ სიღრმეებზე გვხვდება მტკნარი წყლის ღრუბლები.
ეკოლოგია
ბაიკალის ტბა უნიკალური ეკოლოგიური სისტემაა. დაცვის უფლების საფუძვლები რეგულირებულია 1999 წელს მიღებული ფედერალური კანონის „ბაიკალის ტბის დაცვის“ შესახებ. ამ კანონის შესაბამისად, ბაიკალის ბუნებრივ ტერიტორიაზე დაწესებულია განსაკუთრებული საწარმოო და სხვა საქმიანობის რეჟიმი. ბაიკალის ბუნებრივ ტერიტორიაზე გაძლიერდა ანთროპოგენური გავლენა, რაც ნეგატიურ გავლენას ახდენს ტბის ეკოლოგიაზე. ყველაზე მეტად ტბას აბინძურებს ბაიკალის ცელულოზა-ქაღალდის კომბინატი და აგრეთვე მდინარე სელენგა.
წყლის ტრანსპორტი
წყლის ტრანსპორტი დიდი მნიშვნელობისაა, სხვადასხვა მარშრუტების შესრულებით შესაძლებელია გადაადგილება მთელი ბაიკალის ტერიტორიაზე. მდინარე სელენგა სანაოსნოა მრავალ კილომეტრზე; ბარგუზინზე ნაოსნობა შენაკად გარგამდეა, ამასთანავე მისი წყლები სარწყავადაც გამოიყენება. ხე-ტყის დაცურება საკუთრივ ტბაზე და მრავალ მდინარეზეა შესაძლებელი. ბაიკალი ერთგვარი დიდი აუზია, სადაც თავს იყრიან სანაოსნო და მოძრავი გზები.
ჰიდროენერგეტიკა
დიდი ფართობის გამო, ბაიკალი ჩამონადენის ერთადერთი რეგულატორია მდინარე ანგარისათვის. წყლის უეცარი დაცემა და აწევა შეინიშნება ბაიკალის შენაკადებზე, მათ შორის სელენგაზე, თუმცა საერთოდ არ აღინიშნება მდინარე ანგარაზე. უპირველეს ყოვლისა, აღსანიშნავია ანგარის კასკადი — მძლავრი ჰიდროტექნიკური კასკადი მდინარე ანგარაზე, რომელსაც წყლის ენერგიის უდიდესი პოტენციური მარაგი აქვს. ხელსაყრელი ადგილმდებარეობის გამო ანგარის კასკადის მაღალდაწნევიანი კაშხლების მშენებლობაში სამშენებლო სამუშაოების ხვედრითი მოცულობა შედარებით უმნიშვნელოა. სულ 7 საფეხური გამოიყოფა:
ანგარის კასკადის ელექტროენერგიის ბაზაზე მდინარე ანგარის აუზში ვითარდება ენერგოტევადი დიდი სამრეწველო კომპლექსები.
დაკვირვების შედეგები
2002-2007 წლებში მრავალჯერ დაფიქსირდა სხვადასხვა მაჩვენებლების მიხედვით ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციის გადაჭარბება. ცხრილში მოცემულია ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციის გადაჭარბების სიხშირე პროცენტებში:
თევზჭერა
ბაიკალის სახალხო მეურნეობაში გამოყენების ერთ-ერთი ძირითადი ფორმაა მისი ნედლეული რესურსების, მათ შორის, უპირველეს ყოვლისა მისი იქთიოფაუნის ათვისება. ბაიკალის სანაპიროებისადმი ადამიანის ინტერესი დიდი ხანია გაღვივდა. მრავალი წლის განმავლობაში ბაიკალის თევზის მრეწველობა ადგილობრივი მნიშვნელობისა იყო. მხოლოდ 1943 წლიდან მიეცა თევზის წარმოებას საკავშირო მნიშვნელობა. ადრეული ცნობები ბაიკალის თევზჭერის შესახებ მიეკუთვნება XIX საუკუნის 30-იან წლებს. იმ პერიოდში დიდი რაოდენობით იჭერდნენ ომულს. 1923-1927 წლებში თევზის რეწვა შემცირდა, თუმცა აღნიშნული მაჩვენებელი 1937 წლიდან ისევ გაიზარდა. სარეწაო მნიშვნელობის თევზებია: ომული, კაპოეტი და ტბის სიგი. მოიპოვება აგრეთვე წერი, ქორჭილა, ნაფოტა და სხვ.
ღირსშესანიშნაობები
ბაიკალზე და მის გარშემო ტერიტორიაზე მდებარეობს მრავალრიცხოვანი ბუნებისა და კულტურის ძეგლი, ისტორიული და არქეოლოგიური ღირსშესანიშნაობანი. აღსანიშნავია:
ტურიზმი
მინი|მარჯვნივ|ლისტვიანკა დეკემბერში. ბაიკალი ცნობილია როგორც „ციმბირის მარგალიტი“. ტბაზე მოხვედრა შესაძლებელია სხვადასხვა გზით. როგორც წესი ტბის მნახველები თავდაპირველად მიემგზავრებიან ახლომდებარე რომელიმე მსხვილ ქალაქში: ირკუტსკში, ულან-უდეში ან სევერობაიკალსკში, საიდანაც შესაძლებელია დეტალურად დაიგეგმოს მოგზაურობის მარშრუტი. ირკუტსკიდან 70 კმ-ში, ბაიკალის სანაპიროზე, მდინარე ანგარის სათავის სიახლოვეს მდებარეობს სოფელი ლისტვიანკა — ბაიკალის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ტურისტული პუნქტი, რომელშიც აშენებულია შვიდსართულიანი სასტუმრო — „მაიაკი“. საოლქო ცენტრიდან აქ მოხვედრა შესაძლებელია ავტობუსით ან თბომავალით. ტბის ირგვლივ სხვადასხვა მონაკვეთზე გადის ბაიკალის დიდი ბილიკი — ეკოლოგიური ბილიკების სისტემა. ლისტვიანკიდან ყველაზე პოპულარული მარშრუტები გადის ბოლშიე-კოტიში, სვიატოი-ნოსის ნახევარკუნძულზე, და სხვა ადგილებში, სადაც ტურისტებს მისვლა შეუძლიათ. აღმოსავლეთ სანაპიროზე პოპულარობით სარგებლობს ბარგუზინის ყურე, სადაც გრძელდება ტურისტულ-რეკრეაციული ზონის მშენებლობა. ვიქტორ გრიგოროვმა ქალაქ ირკუტსკში, როგორც ერთ-ერთმა ინვესტორმა დაგეგმა 3 სასტუმროს აშენება, სადაც შეიქმნება 570 სამუშაო ადგილი. 2007 წელს რუსეთის ხელისუფლებამ ბაიკალის რეგიონი გამოაცხადა განსაკუთრებულ ეკონომიკურ ზონად. 1996 წელს იუნესკომ ბაიკალი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა. ტბის ჩრდილოეთ ნაწილში გაშენებულია კურორტი ხაკუსი.
სქოლიო
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები რუსეთში კატეგორია:ბაიკალი კატეგორია:ბურიატეთის ტბები კატეგორია:ირკუტსკის ოლქის ტბები
მსხალიჭა
მსხალიჭა (Pyrola minor) — მრავალწლიანი ბალახოვანი მცენარეა. ღერო 5-15 (20) სმ სიმაღლისაა. ფოთლები ფესვთანურია, ფართო, მკვრივი, ელიფსური ფორმის, კიდეებზე დაშორიშორებულკბილა. ყვავილედი მჭირდო მტევანია, გვირგვინი თითქმის სფეროს ფორმისაა, თავდახრილი. ფურცლები თეთრია ან ვარდისფერი. იზრდება მთის შუა სარტყლიდან სუბალპურ სარტყლამდე, ტყეებსა და ბუჩქნარებში. გავრცელებულია თითქმის მთელ საქართველოში. გავრცელების საერთო არეალი მოიცავს კავკასიას, ევროპას, მცირე აზიას, ცენტრალურ და აღმოსავლეთ აზიას, ჩრდილოეთ ამერიკას.
ლიტერატურა
კატეგორია:ფარულთესლოვნები კატეგორია:მანანასებრნი
შარლ VII (საფრანგეთი)
შარლ VII დე ვალუა (Charles VII de Valois) მეტსახელად ძლევამოსილი (le Victorieux) (დ. 22 თებერვალი, 1403, პარიზი, საფრანგეთი — გ. 22 ივლისი, 1461, მეენ-სიურ-იევრი, საფრანგეთი) — საფრანგეთის მეფე 1422–1461 წლებში. მამის შარლ VI-ის სიკვდილის შემდეგ, მიუხედავად ტრუის ხელშეკრულებისა (1420 წელი), თავი საფრანგეთის მეფედ გამოაცხადა. ჟანა დ’არკის დახმარებით შარლ VII 1429 წელს რეიმსში მეფედ ეკურთხა და 1437 წელს პარიზში შევიდა. მან გაატარა მთელი რიგი რეფორმები მეფის ხელისუფლების გასამტკიცებლად.1439 წელს დააარსა მუდმივი არმია, დააწესა პირდაპირი გადასახადი — ტალია. 1435 წლიდან შეწყვიტა გენერალური შტატების რეგულარული მოწვევა. გამოსცა პრაგმატული სანქცია. ჩაახშო დიდებულთა აჯანყება — პრაგერია (1440 წელი).
ლიტერატურა
კატეგორია:საფრანგეთის მეფეები კატეგორია:XV საუკუნის ევროპის მონარქები კატეგორია:დაბადებული 22 თებერვალი კატეგორია:დაბადებული 1403 კატეგორია:გარდაცვლილი 22 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1461 კატეგორია:ვალუები კატეგორია:სენ-დენის ბაზილიკაში დაკრძალულები
ნეანდერტალელის გენომის გაშიფვრა
2006 წლის ივლისში მაკს პლანკის ინსტიტუტმა გერმანიაში და კომპანია 454 Life Sciences აშშ-ში, გამოაცხადეს ნეანდერტალელის გენომის სრული წაკითხვის სამუშაობის დაწყება. ნეანდერტალელის გენომი ზომით ახლოს დგას თანამედროვე ადამიანის გენომთან; წინასწარი შედეგებიდან ჩანს, რომ ადამიანის და ნეანდერტალელის დნმ იდენტურია 99,5 %-ით. მკვლევარებმა ნეანდერტალელის ნამარხი დნმ ამოიღეს ბარძაყის ძვლიდან, რომელიც 38 000 წლის წინანდელ ნეანდერტალელი მამაკაცის ჩონჩხს ეკუთვნოდა. ჩონჩხი ნაპოვნია ვინდიას გამოქვაბულში, ხორვატიაში; ასევე სხვა ძვლებიდან, ნაპოვნი ესპანეთში, რუსეთში და გერმანიაში. გენომის სეკვენსირებისთვის საჭირო იყო დაახლოებით ნახევარი გრამი ძვალი, თუმცა პროექტში სირთულეებმა იჩინა თავი - ძვლები დაბინძურებული აღმოჩნდა ბაქტერიებით, და იმ ადამიანთა მიერ, რომლებიც გათხრებზე და ლაბორატორიაში ეხებოდნენ მათ.
2009 წლის თებერვალში გერმანელ გენეტიკოსთა ჯგუფმა, სვანტე პეებოს ხელმძღვანელობით, გაშიფვრის შავ სამუშაოთა (63 %) დასრულება გამოაცხადა. აღმოჩნდა, რომ ნეანდერტალელთა გენომში არ იყო გენი „Lct“, რაც ლაქტოზის აუტანლობას იწვევს.
ღოლამ რეზა ნიკპეი
ღოლამ რეზა ნიკპეი (სპარს. غلامرضا نیک‌پی‎; დ. 1 აპრილი, 1927, ისპაჰანი — გ. 11 აპრილი, 1979, თეირანი) — ირანელი პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე შაჰ მუჰამედ რეზა ფეჰლევის მმართველობის დროს, თეირანის მერი 1969-1978 წლებში. ირანის დედაქალაქში არაერთი მასშტაბური პროექტი განახორციელა. მანამდე მსახურობდა ჰასან ალი მანსურის და ამირ აბას ჰოვეიდას მთავრობებში. ისლამური რევოლუციის მოწინააღმდეგე, სიკვდილით დასაჯეს ისლამური რევოლუციური სასამართლოს განაჩენით.
მთავრობის წევრი
ღოლამ რეზა ნიკპეის მამა მოჰამედ  რეზა ფეჰლევის მმართველობის დროს ქერმანშაჰის ოსტანის გამგებელი იყო. დედის ბაბუა ნასერ ალ-დინ შაჰის ერთ-ერთი ვაჟი გახლდათ. ღოლამ რეზა ნიკპეი სწავლობდა სამართალს თეირანის უნივერსიტეტში, შემდეგ — ლონდონის ეკონომიკის სკოლაში. დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია.
ღოლამ რეზა ნიკპეი შაჰ მუჰამედ რეზა ფეჰლევისა და თეთრი რევოლუციის რეფორმების აქტიური მხარდამჭერი გახლდათ. იყო  მმართველი პარტია ირანე ნოვინის  წევრი, ხოლო 1975 წლიდან — რასთახიზის.
თეირანის მერი
პოლიტიკურად, ღოლამ რეზა ნიკპეი ძირითადად პრემიერ მინისტრ ჰოვეიდაზე იყო ორიენტირებული. მას  მეგობრული ურთიერთობა აკავშირებდა ბრიტანეთის ელჩთან — ენტონი პარსონსთან.
გადადგომა და დაპატიმრება
1978 წელს, ისლამური რევოლუციის დროს, ნიკპეის მერის ადმინისტრაციიდან თეირანის მმართველობა დიდწილად გადავიდა სამხედრო მეთაურის, გენერალ ოვეისის კაბინეტში. თუმცა, ნიკპეის, როგორც საზოგადოებრივი პიროვნების პოპულარობა გადაიზარდა რევოლუციური ბრბოების მხრიდან ძალადობრივ სიძულვილში. მას დაეკისრა პასუხისმგებლობის წილი ისლამისტების დემონსტრაციების დარბევისას მომხდარ სისხლისღვრაზე.
1978 წლის ნოემბრის დასაწყისში შაჰმა ბრძანა მაღალი თანამდებობის პირთა ჯგუფის დაპატიმრება, საპროტესტო მუხტის ჩაცხრობის იმედით (ამას განსაკუთრებით დაჟინებით მოითხოვდნენ გენერალი ოვეისი და ირანის ელჩი შეერთებულ შტატებში, არდეშირ ზაჰედი). დაკავებულებს შორის იყვნენ ყოფილი პრემიერი ჰოვეიდა, სავაქის ყოფილი დირექტორები ნასირი და ფაქრავანი, თეირანის ყოფილი მერი ნიკპეი. ნიკპეი თეირანის კასრის ციხეში იმყოფებოდა. ცოტა ხნის შემდეგ მისი ცოლ-შვილი ამერიკის შეერთებულ შტატებში გაემგზავრა.
განაჩენი და აღსრულება
სასამართლო პროცესზე ნიკპეიმ უარყო კავშირი სავაქთან და ისაუბრა უთანხმოებაზე რასთახიზის პარტიის პოლიტიკურ კურსთან მიმართებაში. მან კატეგორიულად უარყო კორუფციასთან დაკავშირებული ბრალდებები. თეირანის ინფრასტრუქტურის განვითარებასთან დაკავშირებით ნიკპეი არსებით დებატებში შევიდა ხალხალთან. უპირველეს ყოვლისა, იგი ამტკიცებდა მიმდინარე სატრანსპორტო პოლიტიკის ოპტიმალურობას, ყურადღებას ამახვილებდა ავტოსადგომების რაოდენობის ზრდაზე, საცობებთან წარმატებულ ბრძოლასა და მუნიციპალური ავტობუსების პარკის მოდერნიზაციაზე (სასამართლომ განსაკუთრებით გაამახვილა ყურადღება ამ საკითხებზე). ურბანული პოლიტიკის წარუმატებლობები აიხსნებოდა სახსრების ობიექტური ნაკლებობითა და მთავრობის არაკომპეტენტურობით, რომლის წევრები, თავად ნიკპეისგან განსხვავებით, „ეკონომისტები არ იყვნენ“.
ნიკპეის თავდაცვითი არგუმენტები ძალიან დამაჯერებლად ჟღერდა. თუმცა „ჯალათმა მოსამართლე“ ხალხალმა სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანა. ღოლამ რეზა ნიკპეი დახვრიტეს გამოჩენილ სამხედრო ლიდერებთან და პოლიტიკოსებთან ერთად (1979 წლის 11 აპრილს ნიკპეისთან ერთად დახვრიტეს სავაქის ყოფილი დირექტორები ჰასან ფაქრავანი და ნასერ მოყადამი, საგარეო საქმეთა ყოფილი მინისტრი აბას-ალი ხალათბარი. შაჰის გვარდიის ყოფილი მეთაური ალი ნეშატი).
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1 აპრილი კატეგორია:დაბადებული 1927 კატეგორია:გარდაცვლილი 11 აპრილი კატეგორია:გარდაცვლილი 1979 კატეგორია:ირანის ისლამური რევოლუციის მოწინააღმდეგეები კატეგორია:თეირანის მერები კატეგორია:ირანელი მონარქისტები კატეგორია:ირანელი პოლიტიკოსები კატეგორია:ირანის მინისტრები კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი პოლიტიკოსები
საუთ-ესკი
საუთ-ესკი (South Esk River) — მდინარე ავსტრალიაში. მდებარეობს ტასმანიის შტატში ამავე სახელწოდების კუნძულზე. მისი სიგრძე შეადგენს 255 კილომეტრს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ტასმანიის მდინარეები
ჭაობი (საფრანგეთის ისტორია)
„ჭაობი“ (ფრანგ. Les Marais), „ველი“ (Les Plaine), საფრანგეთის რევოლუციის (1789-99) დროს იმ დეპუტატთა სახელწოდება, რომლებიც ეროვნულ კონვენტში უმრავლესობას წარმოადგენდნენ. სახელწოდება მიიღეს მუდმივად მერყევი პოლიტიკის გამო. თვითონ „ჭაობი“ არცერთ პოლიტიკურ დაჯგუფებას არ ეკუთვნოდა და უფრო გავლენიან დაჯგუფებას ემხრობოდა ხოლმე. „ჭაობის“ ცნობილი წარმომადგენლები იყვნენ ემანუელ სიეიესი, ანტუან ტიბოდო, პოლ ბარასი. „ჭაობი“ ჟირონდისტების მხარეზე იყო, შემდეგ იაკობინელებისა. 1794 წ. იაკობინელებს შორის მომხდარი განხეთქილების დროს ისინი რობესპიერს მიემხრნენ, თერმიდორული გადატრიალების დროს კი განუდგნენ მას.
ლიტერატურა
კატეგორია:საფრანგეთის რევოლუცია
Formica lucida
Formica lucida — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Formica-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Formicinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
პუერტო-მალდონადო
პუერტო-მალდონადო (Puerto Maldonado) — ქალაქი პერუს აღმოსავლეთ ნაწილში, მადრე-დე-დიოსის რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. ქალაქიდან 55 კილომეტრში მდებარეობს პერუ-ბოლივიის სახელმწიფო საზღვარი. პუერტო-მალდონადო საავტომობილო ხაზით დაკავშირებულია ლიმასთან. დასახლებული პუნქტის სიახლოვეს მიედინება სამხრეთ ამერიკის ყველაზე გრძელი და წყალუხვი მდინარე ამაზონი. პუერტო-მალდონადომ ქალაქის სტატუსი მიიღო 1902 წლის 10 ივლისს. ქალაქის სიახლოვეს მდებარეობს რამდენიმე მნიშვნელოვანი ეროვნული პარკი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:პერუს ქალაქები
ალფრედ ტეიერ მეჰენი
ალფრედ ტეიერ მეჰენი (Alfred Thayer Mahan; დ. 27 სექტემბერი, 1840, ვესტ-პოინტი, ნიუ-იორკი — გ. 1 დეკემბერი, 1914, კუოგი, ნიუ-იორკი) — ამერიკელი სამხედრო-საზღვაო თეორეტიკოსი და ისტორიკოსი, კონტრ-ადმირალი (1906), გეოპოლიტიკის ერთ-ერთი ფუძემდებელი.
ისტორია
დაამთავრა ამერიკის სამხედრო–საზღვაო აკადემია (1859), მონაწილეობდა 1861–1865 წლების სამოქალაქო ომში ჩრდილოეთის მხარეს. 1886–1888 და 1892–1893 იყო ნიუ-პორტის სამხედრო–საზღვაო კოლეჯის პრეზიდენტი. 1893–1895 წლებში ხელმძღვანელობდა კრეისერ „Chicago“–ს, ხოლო 1896 წლიდან თადარიგშია.
ესპანეთ–ამერიკის ომის დროს 1898 წელს ის არის საზღვაო სტრატეგიის კომიტეტის წევრი, ხოლო 1899 წელს ამერიკის დელეგაციის წევრი ჰააგის კონფერენციაზე.
ავტორია დიდი ფაქტობრივი მასალის შემცველი შრომების, რომელებმაც საფუძველი ჩაუყარა ზღვის ბრძოლების კანონზომიერებას. ინგლისელ სამხედრო-საზღვაო თეორეტიკოს და ისტორიკოს კოლომბოსთან ერთად საფუძველი ჩაუყარა „საზღვაო ძალების“ თეორიას (Sea Power). თეორიის თანახმად, ზღვაზე გაბატონება მიიჩნეოდა ომის მთავარ პირობად და მტერზე გამარჯვების უზრუნველყოფად, რაც განაპირობებდა მსოფლიო ბატონობას.
თეორია
თეორიის ძირითადი შინაარსი გაანალიზებულია „საზღვაო ძალების“ სერიაში, განსაკუთრებით მის პირველ და ყველაზე მნიშვნელოვან ნაშრომშიː „საზღვაო ძალების გავლენა 1660–1783 წლების ისტორიაზე“, რომელიც გამოიცა 1890 წელს, ყველა წიგნის სტრუქტურა მსგავსიაː დასაწყისში ჩამოყალიბებულია რომელიმე პრინციპი და შემდგომ თავებში მიმდინარეობს მისი დამამატკიცებელი ისტორიული მასალის განხილვა.
აფრების ეპოქის ინგლისის წარმატებებზე დაყრდნობით, მეჰენმა გააანალიზა ინგლისის გამარჯვების მიზეზები და განაცხადა ამ მიზეზების აუცილებელი საჭიროებისა და საკმარისობის შესახებ.
გავლენა სამხედრო–საზღვაო პოლიტიკაზე
მეჰენის თეორიამ სწრაფად ჰპოვა გამოძახილი მსოფლიოში. მას ძალიან ბევრი მიმდევარი გამოუჩნდა, ამასთან, ხელისუფლების მაღალ ეშელონებში. ვიქტორიანულ ინგლისში ეს თეორია გახდა მომავალი სამხედრო–საზღვაო ბრძოლის ოფიციალური თვალსაზრისი. გერმანია, რომელიც სწრაფად იარაღდებოდა პირველი მსოფლიო ომის წინ, ასევე, იზიარებდა მეჰენის შეხედულებებს. განსაკუთრებით, მისი  გავლენიანი მიმდევრები იყვნენ გერმანიის სამხედრო მინისტრი ალფრედ ფონ ტირპიცი და კაიზერი – ვილჰელმ II. ერთადერთი განსხვავება ინგლისელთა შეხედულებებისაგან იყო იმ ფაქტის აღიარება, რომ გერმანია იმყოფებოდა მდევარი ქვეყნის როლში, ამიტომ უნდა ეჩქარა გენერალური ბრძოლისათვის გაეხლიჩა ინგლისური ფლოტი, რომ შემდგომ ნაწილ–ნაწილ გაენადგურებინა მთლიანად. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც იუტლანდიის ბრძოლამ არ მოიტანა სასურველი შედეგი, გერმანიამ რადიკალურად შეცვალა საზღვაო სტრატეგია. აშშ–ში მისი ყველაზე ცნობილი მომხრე იყო პრეზიდენტი თეოდორ რუზველტი, რომელიც პირადად იცნობდა მეჰენს სამხედრო–საზღვაო კოლეჯის ლექციებით. მეჰენის ორი "შვილობილი" – პანამის არხი და დიდი თეთრი ფლოტი – მის შეხედულებებთან სრული შესაბამისობით შეიქმნა. ამავე შეხედულებებს იზიარებდნენ იტალიის, იაპონიის უმაღლესი სამხედრო წრეები და თვით საბჭოთა კავშირის მაშინდელი ხელმძღვანელი სტალინიც. ომისშემდგომ წლებში სტალინმა ბრძანება გასცა აეგოთ ფლოტი ე.წ. გეგმა „5-25-250“, რომლის განხორციელება მისი გარდაცვალების შემდეგ შეწყდა.
სამეცნიერო მემკვიდრეობა
მეჰენის თეორიამ წარმოშვა მრავალი მიმდევარი. მისი გამოქვეყნებს დღიდან არ წყდებოდა მცდელობები, მოერგოთ ის თანამედროვე პირობებიათვის. თუმცა ორი მსოფლიო ომის გამოცდილებამ გვაჩვენა, რომ პრინციპები „დიდი ბრძოლა“ და „მეორეხარისხოვანი საკრეისერო ბრძოლა“ ჩავარდა, შესაბამისი კვლევები მაინც გრძელდება. ამის მიზეზია სურვილი იმისა, რომ შეიქმნას თანმიმდევრული მწყობრი თეორია და რთული მოვლენები აიხსნას მარტივი მიზეზებით. მეჰენის პრინციპებისა და დასკვნების ნაწილი დარჩა აქტუალური დღესაც მაშინ, როდესაც სხვები მოძველდნენ მთლიანად ან ნაწილობრივ.
მეჰენის შრომების სია
აგრეთვეː
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გეოპოლიტიკოსები კატეგორია:ამერიკელი ისტორიკოსები კატეგორია:ამერიკელი სამხედრო მოღვაწეები კატეგორია:დაბადებული 27 სექტემბერი კატეგორია:დაბადებული 1840 კატეგორია:გარდაცვლილი 1 დეკემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1914
Б
Б, б (IPA გამოთქმა — „ბ“; ; ; ; ) — კირილური დამწერლობის ასო. ის თანხმოვანია და შეესატყვისება ქართულ „ბ“-ს.
დამატებითი ინფორმაცია
რუსულსა და ბულგარულში, სიტყვის ბოლოში შეიძლება გამოითქვას როგორც [p] ან [bʲ]. კირილიცაში მისი სახელწოდებაა „ბუკი“, ხოლო რიცხვითი მნიშვნელობა არ გააჩნია.
კირილიცაში და გლაგოლიცაში „ბუკი“ ნიშნავს „გრაფემას“-„ასო“ს. კირილიცაში ის გამოიყურება როგორც 30px, ხოლო გლაგოლიცაში როგორც — 13px.
აღნიშნული ასო გამოიყენება შემდეგ ენებში:
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:კირილური ასოები
ქიურაქჩაი (გორანბოი)
ქიურაქჩაი (Kürəkçay) — სოფელი აზერბაიჯანში, გორანბოის რაიონში. მოსახლეობის რაოდენობა  —  	504  კაცი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გორანბოის რაიონის სოფლები
Megarachne
Megarachne servinei — ნამარხი ევრიპტერიდი Megarachne გვარისა. ცნობილია არგენტინის (კორდოვას მახლობლად) ზედა კარბონული (პენსილვანიური) ნალექებიდან. ფეხის სიგრძე 50 სანტიმეტს აღწევდა. თავდაპირველად იგი არასწორად მიაკუთვნეს ობობებს და მოიაზრებოდა როგორც ყველა დროის ყველაზე დიდი ობობა. ამან კი სერიოზული შეცდომა გამოიწვია CGI სატელევიზიო სერიებში Walking with Monsters. კომპანიას პროდუქცია უკვე გასაყიდად ჰქონდა გატანილი, როდესაც, 2004 წელს, Megarachne servinei ზუსტი ბიოლოგიური კლასიფიცირება მოხდა, ამიტომ შეცდომის გამოსწორება ვეღარ მოხერხდა. კომპანიამ მხოლოდ სახელი შეუცვალა გამოგონილ ობობას და მყიდველს წარუდგინა Mesothelae სახელით.
სქოლიო
კატეგორია:ევრიპტერიდები
Formica lusatica
Formica lusatica — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Formica-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Formicinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
პოსტ-როკი
პოსტ-როკი — ექსპერიმენტული როკის ჟანრი, რომელიც წარმოიშვა 1980-იანი წლების ბოლოს. როგორც წესი, ამ ჟანრის მუსიკალური კომპოზიციები გამოირჩევა რითმით, ჰარმონიით, მელოდიებით და აკორდების პროგრესირებით.
პოსტ-როკის ჟანრის მუსიკას ასრულებენ Sigur Rós, Godspeed You! Black Emperor, Stereolab, Mogwai, Explosions in the Sky, This Will Destroy You და Tortoise და სხვები.
სქოლიო
კატეგორია:როკ-მუსიკის ჟანრები
ბურნაშეთი
ბურნაშეთი — სოფელი ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში, ახალქალაქის პლატოს ჩრდილოეთ ნაწილში, მდინარე ჟირულის მარცხენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1900 მ, ახალქალაქიდან დაშორებულია 22 კმ–ით.
ბურნაშეთში ადამიანი ჯერ კიდევ წინაფეოდალურ ხანაში სახლობდა. სოფლის ძველი სახელი „ბურნაშენი“ უნდა ყოფილიყო.
სოფელში შემორჩენილია დარბაზული ტიპის დიდი ეკლესია, რომელსაც შეწყვილებულთაღებიანი  კარიბჭე აქვს. თავისი სიდიდისა და სიმაგრის წყლობით ეკლესია შედარებით უკეთაა შემონახული. არქიტექტურულ-დეკორატიული ფორმებითა და აღმოსავლეთის ფასადის რელიეფების მიხედვით აშენებული უნდა იყოს არა უგვიანეს X საუკუნისა.
დაცულია ორი წარწერა (X და XII–XIII სს.). ერთი ეკლესიის აღმოსავლეთ ფასადზე, მეორე — ინტერიერში, ჩრდილოეთის კედელზე.
აღმოსავლეთის მხარეზე არსებული რელიეფი წმ. დანიელი ლომების ხაროში იკითხება შემდეგნაირად:
მეორე წარწერა არის ეპიგრაფიკული საბუთი ყანის შეწირვის შესახებ (XII–XIII სს.):
1595 წელს სოფელი შედიოდა ხერთვისის ლივის ტყე-ჯავახეთის რაიონში. იგი 11-კომლიანი სოფელი იყო. მოხსენიებულია აგრეთვე ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარში.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 488 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კუმანაიაგუა
კუმანაიაგუა (Cumanayagua) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი კუბაში, სიენფუეგოსის პროვინციაში. მდებარეობს პროვინციულ დედაქალაქ სიენფუეგოსიდან 23 კმ-ით აღმოსავლეთით.
დემოგრაფია
2004 წელს, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 51 435 ადამიანს შეადგენდა. 1 099 კმ² ფართობზე მოსახლეობის სიმჭიდროვე იყო 46,8 ადამიანი კმ²-ზე.
ეკონომიკა
ეკონომიკის ძირითადი დარგია სოფლის მეურნეობა. მოყავთ ციტრუსები და ყავა.
ღირსი საბიანა
ღირსი საბიანა სამცხის დედათა მონასტრის წინამძღვარი. საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე ძველი სტილით 31 დეკემბერი (13 იანვარი).
საქართველო ოდითგანვე ცნობილია ქალის სიწმინდით. საქართველოს დედათა მონასტრებში მოღვაწე ქალები საოცარი გულმოდგინებით გამოირჩეოდნენ: გამუდმებული ლოცვა, მარხვა, ხელსაქმე და ობოლთა აღზრდა იყო მათი ძირითადი მოვალეობა. მონაზონ დედათა სიწმინდესა და სიბრძნეს ანგარიშს უწევდნენ და მათ წინაშე ქედს იდრეკდნენ მეფე-დედოფალნიც.