cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
რუანდა
სამხედრო მმართველობა
1973 წლის 5 ივლისს თავდაცვის მინისტრმა გენერალ-მაიორმა ჟიუვენალ ჰაბიარიმანამ პუტჩის შედეგად გადააყენა გრეგუარ კაიიბანდა. ჟიუვენალ ჰაბიარიმანამ შეაჩერა კონსტიტუციის მოქმედება, დაშალა ეროვნული კრება და დაადო მკაცრი აკრძალვა ნებისმიერ პოლიტიკურ მოქმედებებს.
პირველად ჟიუვენალ ჰაბიარიმანამ შეაჩერა კვოტების სისტემა, რითაც ტუტსის ტომის მოსახლეობის სიმპათიები დაიმსახურა. მიუხედავად ამისა, ეს დიდ ხანს არ გაგრძელებულა. 1974 წელს საზოგადოებრივი რეზონანსი გამოიწვია იმ აზრის განხილვამ მასზედ, რომ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები საკმაოდ ბევრნი არიან წარმოდგენილნი პროფესიონალურ სფეროებში, ისეთებში, როგორიცაა მედიცინა და განათლება. ათასობით ტუტსის ტომის წარმომადგენელი იძულებული იყო გადამდგარიყო დაკავებული თანამდებობებიდან, ბევრმა მათგანმა დატოვა სამშობლო. ძალადობის შედეგად რამდენიმე ასეული ტუტსის წარმომადგენელი იქნა მოკლული. თანდათან ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა დაუბრუნდა თავისი წინამორბედის მეთოდებს, რომელმაც გააძლიერა მტრობა ამ ორ ტომს შორის.
1975 წელს პრეზიდენტმა ჟიუვენალ ჰაბიარიმანამ ჩამოაყალიბა ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისათვის და განვითარებისათვის, რომლის ოფიციალურ მიზნებს მოიცავდა მშვიდობის პროპაგანდა, ერთიანობა და ეროვნული განვითარება. პარტია პარმეჰუტუ დაიშალა.
ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისათვის და განვითარებისათვის გახდა ერთპარტიული სისტემის საფუძველი, რომელიც გამოქვეყნებული იყო 1978 წლის რეფერენდუმზე მიღებულ ახალ კონსტიტუციაში. რამდენიმე კვირის შემდეგ ჩატარდა საპრეზიდენტო არჩევნები. ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა, როგორც ერთადერთი მმართველი პარტიის მეთაური იყო ერთადერთი კანდიდატი საარჩევნო ბიულეტენებში. ის ხელმეორედ აირჩიეს 1983 და 1988 წლების არჩევნებში, ყოველთვის როგორც ერთადერთი კანდიდატი. საზოგადოებრივი დაწოლის პასუხად, პრეზიდენტმა ჟიუვენალ ჰაბიარიმანამ 1990 წლის ივლისში განაცხადა თავის გადაწყვეტილებაზე გადაექცია ერთპარტიული სახელმწიფო მრავალპარტიულ დემოკრატიად.
კავშირი ბურუნდიში მიმდინარე მოვლენებთან
რუანდაში არსებული სიტუაცია მჭიდროდ იყო დაკავშირებული მეზობელ ბურუნდიში არსებულ სიტუაციაზე. ორივე ქვეყანა უპირატესად ჰუტუს ტომის ხალხით იყო დასახლებული, მაგრამ ტუტსის ტომის არმია, რომელსაც ხელისუფლება ვერ აკონტროლებდა, ათეულწლების განმავლობაში დაბანაკებული იყო ბურუნდიში. ლუი რვაგასორეს მკვლელობის შემდეგ, მისი პარტია უპრონა დაიყო ტუტსის და ჰუტუს ტომის წარმომადგენელთა ფრაქციებად. ტუტსის ტომის წარმომადგენელი პრემიერ-მინისტრი აირჩიეს მონარქად, მაგრამ ერთი წლის შემდეგ, 1963 წელს, ის იძულებული იყო პრემიერ-მინისტრად დაენიშნა ჰუტუს ტომის წარმომადგენელი პიერ ნგენდანდუმბე, რომ დაეშოშმინებინა ჰუტუს ტომის წარმომადგენელთა უკმაყოფილება. მიუხედავად ამისა, მონარქმა იგი მალევე შეცვალა მეორე ტუტსის ტომის პრინცით. 1965 წლის ბურუნდის საკანონმდებლო ორგანოების პირველ არჩევნებზე ნგენდანდუმბე აირჩიეს პრემიერ-მინისტრად. ის ძალიან მალევე მოკლეს ტუტსის ტომელმა ექსტრემისტრებმა და ის შეცვალა ჰუტუს ტომის მეორე წარმომადგენელმა — ჯოზეფ ბამინამ. ჰუტუს ტომის წარმომადგენლებმა ეროვნულ პარლამენტში მიიღეს 33 ადგილიდან 23 ადგილი, მაგრამ მონარქმა არჩევნები გამოაცხადა არაკანონიერად. ბამინაც ასევე მალე იქნა მოკლული და ტუტსის ტომის მონარქმა პრემიერ-მინისტრად დანიშნა თავისი პირადი მდივანი — ლეოპოლდ ბიჰა. ამან გამოიწვია სამთავრობო გადატრიალება და მვამი გაიქცა ქვეყნიდან, ხოლო ლეოპოლდ ბიჰა დაიჭრა. ტუტსის ტომის არმიამ, მიშელ მიჩომბეროს მეთაურობით მკაცრი პასუხი გასცა: ჰუტუს ტომის თითქმის ყველა პოლიტიკოსი იქნა მოკლული. მიშელ მიჩომბერომ საკუთარ კონტროლ ქვეშ აიღო მთავრობა და რამდენიმე თვის შემდეგ ჩამოაგდო თავისი მვამი, წინა მონარქის შვილი და საერთოდ მონარქიის ლიკვიდაცია მონარქია. შემდეგ ის დაიმუქრა რუანდაში შეჭრით. ბურუნდიში სამხედრო დიქტატურა შენარჩუნდა კიდევ 27 წელი, შემდეგ 1993 წლის თავისუფალ არჩევნებამდე.
1969 წელს მოხდა ჰუტუს ტომის კიდევ ერთი ეთნიკური წმენდა ტუტსის ტომის არმიის მხრიდან. პასუხი გახდა 1972 წლის ჰუტუს ტომის ძლიერი აჯანყება, რომელიც გადაიზარდა გენოციდში და რის შედეგადაც დაიღუპა დაახლოებით 200 000 ადამიანი. ამ ძალადობამ გამოიწვია ჰუტუს ტომის დევნილების მორიგი ტალღა ბურუნდიდან რუანდაში, რის შედეგადაც ეთნიკური დაძაბულობა კიდევ უფრო გაიზარდა.
სამოქალაქო ომი
ტუტსის ტომის მოსახლეობის დევნილების მნიშვნელოვანი ნაწილი შეუერთდა იოვერი მუსევენის აჯანყებულთა ძალებს უგანდის სამოქალაქო ომის დროს, რომელიც მათი გამარჯვებით დამთავრდა 1986 წელს. მათ შორის იყვნენ ფრედ რვიგიემა და პოლ კაგამე, რომლებმაც დევნილებისაგან ჩამოაყალიბეს რუანდის პატრიოტული ფრონტი (რპფ) — რუანდის ტუტსის ტომის აჯანყებულთა ჯგუფი. 1990 წლის 1 ოქტომბერს რპფ-ს არმია შეიჭრა რუანდაში უგანდის ბაზიდან. სამი წლის განმავლობაში ჰუტუს ტომის მთავრობის წინააღმდეგ საბრძოლო მოქმედებებისა და მრავალრიცხოვანი სამშვიდობო შეთანხმებების შემდეგ 1993 წლის აგვისტოში მხარეებმა ხელი მოაწერეს „საბოლოო“ შეთანხმებას ცეცხლის შეწყვეტის თაობაზე, ცნობილს როგორც არუშის შეთანხმება.
სიტუაცია კიდევ უფრო გამწვავდა, როდესაც ბურუნდის არჩეული პრეზიდენტი, ჰუტუს ტომის წარმომადგენელი მელქიორ ნდადაიე, მოკლული იქნა ტუტსის ტომის ჯარისკაცების მიერ 1993 წლის ოქტომბერში. ბურუნდიში დაიწყო გაცხარებული სამოქალაქო ომი ტუტსის და ჰუტუს ტომის მოსახლეობას შორის. ეს კონფლიქტი გადავიდა რუანდის ტერიტორიაზე და ამ ორ ტომს შორის არსებულმა ბეწვზე მყოფმა სიმშვიდემ საკმაოდ საშიში ფორმა მიიღო. თუმცა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციამ გააგზავნა სამშვიდობო ძალები, რომელსაც ერქვა რუანდის დასახმარებელი გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მისია (UNAMIR), მაგრამ მისია სუსტად იყო დაკომპლექტებული და მნიშვნელოვნად არაეფექტური სამოქალაქო ომის პირობებში საბრძოლველად. გაეროს ძალების გენერალ-ლეიტენანტი რომეო დალერუს გარდაუვალი გენოციდის საფრთხის თავიდან ასაცილებლად უარი ეთქვა დამატებითი ჯარების გამოყოფაზე.
გენოციდი რუანდაში (1994 წელი)
ამ მოვლენამ შეძრა მთელი რუანდა: ორივე პრეზიდენტი ჰუტუს ტომის წარმომადგენელი იყო, რის შედეგადაც ჰუტუს შეიარაღებულმა დაჯგუფებებმა დაიწყეს ტუტსის ტომის წარმომადგენლების ტერიტორიების ალყაში მოქცევა და მათი დახოცვა, რადგან ავიაკატასტროფის მთავარ დამნაშავეებად ისინი ჩაითვალენ. მკვლელობების ტალღა სწრაფად გავრცელდა კიგალიდან ქვეყნის ყველა კუთხეებში. 6 აპრილიდან ივლისის დასაწყისამდე პერიოდში გაჩაღდა მასობრივი მკვლელობები: ჰუტუს ტომის მოსახლეობის შეიარაღებულმა ჯგუფებმა (ინტერაჰამვე) მოკლეს 500 000-დან 1 000 000-მდე ტუტსის ტომის და ზომიერად განწყობილი ჰუტუს ტომის მაცხოვრებელი. ადგილობრივი ჩინოვნიკების მიერ თვით რიგითი მოქალაქეებიც კი იყვნენ დავალებულები, რომ მოეკლად თავისი მეზობელი. გენოციდისკენ უბიძგებდნენ მასმედიის ორგანოები, რომლებიც ღიად მოუწოდებდნენ ტუტსის ტომის მოსახლეობაზე ძალადობისკენ.
გაიგო რა რუანდაში გენოციდის შესახებ, რპფ-ს ლიდერმა პოლ კაგამემ დაიწყო თავისი რაზმების მომზადება მეზობელი ქვეყნებიდან რუანდაში შესაჭრელად. შედეგად დაიწყო სამოქალაქო ომი. ტუტსის ტომის მოსახლეობამ რპფ-ს ხელმძღვანელობით დაიწყო მოძრაობა დედაქალაქ კიგალისაკენ და ივნისისთვის დაიკავა ქვეყნის ჩრდილოეთი, აღმოსავლეთი და სამხრეთი ნაწილი. ათასობით სამოქალაქო პირი იქნა მოკლული კონფლიქტის დროს. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წევრმა სახელმწიფოებმა უარი თქვეს პასუხი გაეცათ UNAMIR-ის თხოვნებზე რათა გაზრდილიყო მშვიდობისმყოფელების კონტიგენტი. რპფ-ს კონტროლს გარეშე დარჩენილი ქვეყნის ნაწილის ოკუპაცია მოახდინა საფრანგეთმა. ფრანგებმა თავიანთი დესანტის გადმოსხმა ოფიციალურად ახსნეს, როგორც მასობრივი მკვლელობების თავიდან აცილების მცდელობისათვის აუცილებელი პირობა, მაგრამ ფაქტობრივად ჰუტუს ტომის მოსახლეობის მასიური მკვლელობები გრძელდებოდა მათ მიერ კონტროლირებად ზონებშიც.
სამოქალაქო ომის დასასრული
1994 წლის ივლისიდან აგვისტოს ჩათვლით პერიოდში ტუტსის ტომის ჯარი, პოლ კაგამეს მეთაურობით შევიდა კიგალიში და სულ მალე დაიკავა ქვეყნის ყველა ნაწილი. შედეგად გენოციდი დამთავრდა, მაგრამ ქვეყნის ფარგლებს გარეთ ხელახლა დაიწყო დევნილების ტალღის გადინება, ოღონდ ამ შემთხვევაში დევნილები იყვნენ ჰუტუს ტომის წარმომადგენლები, რომლებსაც ეშინოდათ ტუტსის წარმომადგენლების მიერ სამაგიეროს გადახდის. მეზობელ ბურუნდიში, ტანზანიაში, უგანდაში და ზაირში შეიქმნა დევნილების ბანაკები.
ქვეყანაზე კონტროლის დამყარების შემდეგ პოლ კაგამემ ჩამოაყალიბა ეროვნული ერთიანობის მთავრობა ჰუტუს ტომის პრეზიდენტის — პასტერ ბიზიმუნგუს მეთაურობით. თვითონ პოლ კაგამე გახდა თავდაცვის მინისტრი და ვიცე-პრეზიდენტი, ასევე ქვეყნის ქარიზმატული ლიდერი.
1997 წლის ოქტომბერში დევნილების უზარმაზარი რაოდენობა — 600 000 ადამიანზე მეტი — უკან, რუანდაში დაბრუნდა. ამ მასობრივი რეპატრიაციის შემდეგ დაბრუნება დაიწყო კიდევ 500 000 დევნილმა ტანზანიიდან. არა ნაკლებ 100 000 რუანდელისა რჩება სამშობლოს ფარგლებს გარეთ. რუანდაში ითვლება, რომ ესენი არიან ყოფილი მთავრობის განადგურებული არმიის და მათი მოკავშირე სამოქალაქო პირების — ინტერაჰამვეს ნარჩენები. კონგოს აღმოსავლეთ ნაწილის ტყეებში რჩებიან გენოციდთან არანაირი კავშირის მქონე ჰუტუს ტომის დევნილები, კერძოდ, რუტშურუს, მასისის და ბუკავუს რაიონებში, — რომლებიც დეზინფორმირებულები იყვნენ აჯანყებულების მიერ და მათ ატყუებდნენ, რომ რუანდაში დაბრუნებისთანავე იქნებოდნენ მოკლულები. მიუხედავად ამისა, იმის მერე დევნილების უმრავლესობა დაბრუნდა და ქვეყანა მთლიანობაში ტურისტებისათვის საშიშროებას არ წარმოადგენს.
რუანდის ყავამ მოიპოვა სულ უფრო მეტი მნიშვნელობა საერთაშორისო ბაზარზე, მის განაშენიანებაში და მოვლა-შენახვაში აშშ-მა ჩადო 8 მილიონი დოლარი. რუანდა დღეისათვის იღებს განსაზღვრულ შემოსავალს ყავის და ჩაის ექსპორტისაგან, თუმცა მისთვის ძნელია კონკურენცია გაუწიოს მის უფრო დიდ მწარმოებლებს. მაგრამ შემოსავლების ძირითადი წყარო მაინც ტურიზმია — განსაკუთრებით, მთის გორილების საცხოვრებელი ადგილების მონახულება. ასევე ტურისტების ინტერესს წარმოადგენს „ლეს ნიუნგვეს“ (მსოფლიოში ერთ-ერთი უკანასკნელი მაღლობი ტროპიკული ტყე) და აკაგერას (საფარი-პარკი) ეროვნული პარკები, ასევე დასვენება გისენის და კიბუეს ტბებთან.
2000 წელს პასტერ ბიზიმუნგუს მთავრობა კრიზისის გამო დაითხოვეს, ხოლო პრეზიდენტი პოსტიდან გადააყენა პოლ კაგამემ. პასტერ ბიზიმუნგუმ დააარსა ოპოზიციური პარტია — PDR, მაგრამ ის აკრძალა პოლ კაგამეს მთავრობამ. პასტერ ბიზიმუნგუ დააპატიმრეს 2002 წელს სამშობლოს გაყიდვის ბრალდებით და მიუსაჯეს თავისუფლების აღკვეთა 15 წელი, მაგრამ გაანთავისუფლეს პრეზიდენტის ამნისტიით 2007 წელს.
პირველი და მეორე კონგოს ომი
კონფლიქტის დროს ლორან-დეზირე კაბილამ, ვისი ძირითადი მიზანიც იყო მობუტუს ჩამოგდება, ჯარი წაიყვანა კინშასას მიმართულებით. 1997 წელს მობუტუ გარდაიცვალა პროსტატიტის კიბოსგან და კაბილამ დაიპყრო კინშასა, ხოლო შემდეგ გახდა ზაირის პრეზიდენტი, რომელსაც მან სახელი გადაარქვა და უწოდა კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა. ამის შემდეგ კაბილას აღარ სჭირდებოდა ტუტსის ტომის წარმომადგენლების რპფ-სთან და უგანდის ჯარებთან კავშირი. 1998 წლის აგვისტოში მან მოთხოვა მათ დაეტოვებინათ ქვეყანა. მაგრამ არც ტუტსის ტომის შეიარაღებულ ძალებს და არც იოვერი მუსევენის უგანდის ჯარს არც უფიქრიათ ქვეყნის დატოვება, რამაც გამოიწვია კონგოს მეორე ომი.
კონგოს მეორე ომის დროს რუანდელი ტუტსის ტომის შეიარაღებულმა ძალებმა სცადეს კივუს პროვინციის ანექსირება, რომ გაეწმინდათ იგი ჰუტუს ტომის დევნილების ბანაკებისგან. უგანდამ და რუანდამ თითქმის შეძლო დაეკავებინა კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ტერიტორიის დიდი ნაწილი. მაგრამ კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა იყო SADK-ის (სამხრეთ აფრიკის განვითარების თანამეგობრობა) წევრი და პრეზიდენტმა ლორან-დეზირე კაბილამ სთხოვა მის სხვა წევრ სახელმწიფოებს დახმარება. შედეგად კონფლიქტი რეგიონალურიდან გადაიზარდა საერთო აფრიკულში. კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას დაეხმარა ანგოლა და ზიმბაბვე. გაერთიანებულმა არმიამ შეძლო დაებრუნებინა რუანდელების და უგანდელების მიერ დაკავებული ყველა დაპყრობილი ტერიტორიები.
ლორან-დეზირე კაბილა მოკლული იქნა 2001 წელს და იგი შეცვალა მისმა შვილმა — ჟოზეფ კაბილა. 2002 წლის 20 ივლისს პრეტორიაში ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებას ჟოზეფ კაბილასა და რუანდის ტუტსის ტომის წარმომადგენელ პრეზიდენტ პოლ კაგამეს შორის რუანდის ჯარის 20-ათასიანი კონტიგენტის გაყვანაზე, ტუტსის ტომის ორგანიზაციის კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ტერიტორიაზე ოფიციალურ აღიარებაზე, ჰუტუს ტომის შეიარაღებული ძალების განიარაღებაზე.
დღეისათვის კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში კვლავ მიმდინარეობს ომი, რომელიც დაიწყო 2012 წელს კივუს პროვინციაში გაეროს მშვიდობისმყოფელებით მხარდაჭერილ პრეზიდენტ კაბილას სამთავრობო ჯარებსა და „23 მარტის მოძრაობის“ აჯანყებულებს შორის, რომლებსაც ეხმარება რუანდა და უგანდა.
თანამედროვე რუანდა
დღეისათვის რუანდა მთელი ძალებით ცდილობს აღადგინოს ომით და გენოციდით დანგრეული ეკონომიკა და ავლენს ჩქარი ეკონომიკური განვითარების ნიშნებს, მაგრამ საერთაშორისო შეშფოთება ქვეყანაში ადამიანის უფლებების დარღვევების გამო არ ცხრება.
რუანდის ძირითადი ეკონომიკური პარტნიორები არიან ბელგია, გერმანია და ჩინეთი. 2007 წლის აპრილში ხელი მოეწერა სავაჭრო შეთანხმებებს ბელგიასა და რუანდას შორის. მის თანახმად, ბელგია რუანდის ეკონომიკაში ჩადებს 25-35 მილიონ ევროს წელიწადში და ითანამშრომლებს ადგილობრივ სოფლის მეურნეობის და მეცხოველეობის სამინისტროსთან. ბელგიელები ასევე დაეხმარნენ თევზჭერის აღდგენაში კივუს ტბაში.
რუანდამ 2007 და 2009 წლებში გააკეთა წარდგინება ერთა თანამეგობრობაში გაწევრიანებაზე, რითაც ცდილობდა დისტანცია დაეჭირა ფრანგული საგარეო პოლიტიკიდან. 2009 წელს პორტ-ოვ-სპეინის თანამეგობრობის სახელმწიფოთა მეთაურების შეხვედრაზე რუანდას მიანიჭეს წევრობის სტატუსი. ავსტრალიის საგარეო საქმეთა მინისტრმა სტივენ სმიტმა საქვეყნოდ განაცხადა, რომ ამას შეუძლია „გააძლიეროს კანონის უზენაესობა და დაეხმაროს რუანდის მთავრობის ძალისხმევას დემოკრატიის მშენებლობაში და ეკონომიკის ზრდაში“.
მაგრამ მას შემდეგ ორგანიზაცია Freedom House-ს არაერთხელ გამოუთქვამს შეშფოთება რუანდაში ადამიანის უფლებების დარღვევის გამო. 2010 წელს ორგანიზაცია საერთაშორისო ამნისტიამ გადაჭრით დაგმო თავდასხმა ოპოზიციონერ პოლიტიკოსებზე საპრეზიდენტო არჩევნების წინ, გაერთიანებული დემოკრატიული ძალების პრეზიდენტ ვიქტუარ ინგაბირეს და მისი მოადგილის ჟოზეფ ნტავანგუნდის ინციდენტის დროს, როდესაც ისინი აგროვებდნენ პარტიის სარეგისტრაციო დოკუმენტებს სამთავრობო შენობასთან კიგალიში. პრეზიდენტობის კანდიდატი ბერნარდ ნტაგანდა დააპატიმრეს 2000 წლის 24 ივნისს „გენოციდის იდეოლოგიის“ ბრალდებით.
რუანდის მწვანეთა პარტიის თავმჯდომარე ფრენკ ჰაბინეზამ ასევე განაცხადა მასზე, რომ იღებდა მუქარებს. 2009 წლის ოქტომბერში მწვანეთა პარტიის მიტინგი დაშალა პოლიციამ. არჩევნებამდე სულ რამდენიმე კვირით ადრე, 2009 წლის 14 ივლისს, მწვანეთა პარტიის ვიცე-პრეზიდენტი ანდრე რვისერეკა მოკლული იქნა ნაპოვნი ბუტარაში (სამხრეთი რუანდა).
ხელისუფლების მკაცრ კონტროლ ქვეშ იმყოფება მასმედია. 2009 წლის ივნისში გაზეთ „Umuvugizi“-ის ჟურნალისტი ჟან-ლეონარდ რუგამბაგე მოკლული იქნა საკუთარი სახლის ახლოს კიგალიში. „Umuvugizi“ იმ დროს აწარმოებდა საკუთარ გამოძიებას გენერალ ფაუსტინ კაიუმბუ ნიამვასუს მკვლელობის თაობაზე, რომელიც იმყოფებოდა დევნილობაში სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში. 2009 წლის ივლისში აგნეს ნკუსი უვიმანას, გაზეთ „Umurabyo“-ს რედაქტორს, წაუყენეს ბრალდება „გენოციდის იდეოლოგიაში“. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციამ, ევროპის კავშირმა, აშშ-მა, საფრანგეთმა და ესპანეთმა სახალხოდ გამოხატეს შეშფოთება ამ მოვლენების გამო.
სახელმწიფო წყობა
რუანდა საპრეზიდენტო რესპუბლიკაა, მრავალპარტიული სისტემით.
სახელმწიფოს მეთაურია — პრეზიდენტი, რომელსაც ირჩევენ 7-წლიანი ვადით (შესაძლოა მიმდევრობით მეორე ვადაც). პრეზიდენტი 2000 წლის აპრილიდან — პოლ კაგამე, 2010 წლის სექტემბერში აირჩიეს მეორე ვადით.
პარლამენტი — ორპალატიანია. სენატი — 26 ადგილიანი (12 — ირჩევა ადგილობრივი საბჭოების მიერ, 8 — ინიშნება პრეზიდენტის მიერ, 4 — ინიშნება პოლიტიკური ორგანიზაციების მიერ, 2 — ინიშნება უმაღლესი სასწავლებლების მიერ); უფლებამოსილების ვადა — 8 წელი. დეპუტატების პალატა — 80 ადგილი (53 ირჩევა მოსახლეობის მიერ, 24 ქალი ირჩევა ადგილობრივი საბჭოების მიერ, 3 ინიშნება ახალგაზრდების და ინვალიდების მიერ); უფლებამოსილების ვადა 5 წელი.
ყველაზე დიდი პოლიტიკური პარტიები:
რუანდაში კიდევ არსებობს 3 ნებადართული პარტია და 2 აკრძალული პარტია.
რუანდის შეიარაღებული ძალები
საერთო რაოდენობაა 35 - 45 ათასი ადამიანი (სხვადასხვა მონაცემებით), მათ შორის დაახლოებით 7 ათასს შეადგენს ჟანდარმერია, ხოლო 1 ათასს სამხედრო საჰაერო ძალები. დაკომპლექტება ხდება ნებაყოფლობით საფუძველზე, გასაწვევი ასაკი — 18 წელი. რუანდის ხარჯები თავდაცვაზე 1990 წელს შეადგენდა მთლიანი შიდა პროდუქტის 3,75 %-ს, 2000 წელს — 3,53 %-ს, ხოლო 2010 წელს — 1,91 %-ს.
ადმინისტრაციული დაყოფა
thumb|right|250px|რუანდის ადმინისტრაციული დაყოფა (2006 წლის შემდეგ) 2006 წლის 1 იანვრიდან რუანდა დაყოფილია ხუთ პროვინციად (intara), პროვინციები იყოფა ოცდაათ რაიონად (akarere), რომლებიც იყოფიან სექტორებად.
2006 წლის 1 იანვრამდე რუანდა იყოფოდა 12 პროვინციად.
მოსახლეობა
მოსახლეობის რაოდენობა — 12 012 589 ადამიანი (2013 წლის ივლისის შეფასება).
წლიური მატება — 2,8 % (ფერტილობა — 4,99 დაბადებული ერთ ქალზე).
სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა — 49 წელი მამაკაცებში, 52 წელი ქალებში. 55 წელი 2011 წელს.
იმუნოდეფიციტის ვირუსით დაავადებულნი (შიდსი) — 2,8 % (2007 წლის შეფასება).
ქალაქის მოსახლეობა — 18 %.
განათლება — 76 % მამაკაცები, 64 % ქალები (2003 წლის შეფასება).
ეთნიკური შემადგენლობა — ჰუტუ (ბანტუს ხალხი) — 84 %, ტუტსი (ჰამიტები) — 15 %, ტვა (პიგმეები) — 1 %.
რუანდის მოსახლეობის შერიგება
ჯერჯერობით ტუტსის და ჰუტუს ტომების შერიგების ყველა მცდელობა მთავრდება უშედეგოდ. ჩავარდა ნელსონ მანდელას მიერ სამხრეთ აფრიკაში გამოცდილი მეთოდიც. სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ყოფილი პრეზიდენტი 1993 წელს გახდა საერთაშორისო შუამავალი ბურუნდის მთავრობასა და აჯანყებულებს შორის გამართულ მოლაპარაკებაში. მოლაპარაკებისას ნელსონ მანდელამ წამოაყენა სქემა „ერთი ადამიანი — ერთი ხმა“ და განაცხადა რომ შვიდწლიანი ერთაშორისი კონფლიქტის სამშვიდობო დარეგულირება შესაძლებელია მხოლოდ უმცირესობაში მყოფი ტუტსის ტომის წარმომადგენლების ხელისუფლების მონოპოლიაზე უარის თქმის შემთხვევაში. მან განაცხადა, რომ „არმია უნდა იდგეს, უკიდურეს შემთხვევაში ნახევრად, მეორე ძირითადი ტომის ხალხის — ჰუტუსაგან, ხოლო ხმის მიცემა უნდა ტარდებოდეს პრინციპით ერთი ადამიანი — ერთი ხმა“.
ბურუნდის ხელისუფლება შეეცადა წასულიყო ამ ექსპერიმენტზე, მაგრამ იგი სავალალოდ დამთავრდა. იმავე 1993 წელს ქვეყნის პრეზიდენტმა პიერ ბუიოიამ გადასცა ხელისუფლება კანონიერად არჩეულ ჰუტუს ტომის წარმომადგენელ პრეზიდენტს მელქიორ ნდაიდეს. იმავე წლის ოქტომბერში სამხედროებმა მოკლეს ახალი პრეზიდენტი. პასუხად ჰუტუს ტომის წარმომადგენლებმა გაწყვიტეს 50 ათასი ტუტსის ტომის მაცხოვრებელი, ხოლო არმიამ პასუხად გაანადგურა 50 ათასი ჰუტუს ტომის მოქალაქე. ასევე გარდაიცვალა ქვეყნის მომდევნო პრეზიდენტი — კიპრიენ ნტარიამირა — ზუსტად ის მიფრინავდა ერთ თვითმფრინავში რუანდის პრეზიდენტთან 1994 წლის 4 აპრილს. ამის შედეგად 1996 წელს პიერ ბუიოია ხელმეორედ გახდა პრეზიდენტი.
მდგომარეობა რუანდაში გამოიყურება უფრო დამამშვიდებლად — რუანდის ტუტსის ტომის პრეზიდენტი პოლ კაგამე თავის თავს ეძახის ყველა რუანდელის პრეზიდენტს, განურჩევლად მათი ეთნიკური წარმომავლობისა. მაგრამ საკმაოდ მკაცრად ექცევა იმ ჰუტუს ტომის წარმომადგენლებს, რომლებიც დამნაშავეები არიან რუანდის გენოციდში 1990-იანი წლების დასაწყისში.
ენა
რუანდის ოფიციალური ენებია ფრანგული, კინიარუანდა და ინგლისური (2003 წლიდან). ვაჭრობის სფეროში გავრცელებულია სუაჰილი.
რუანდა-საფრანგეთის სახელმწიფო ურთიერთობების დაძაბვის შემდეგ, რუანდის ახალმა ხელისუფლებამ (2003 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ) მიიღო გადაწყვეტილება ქვეყნის განათლების სისტემაში სწავლების ენად ინგლისური ენის გამოყენების (ფრანგული ენის მაგივრად) და სახელმწიფო ენის სტატუსის შესახებ. რუანდაში ეთნიკური ომების გამო 1990-იან წლებში ქვეყნის მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი გაიქცა მეზობელ ინგლისურენოვან ქვეყნებში, სადაც დევნილებს გაეზარდათ ბავშვების ახალი თაობა, რომლებიც სწავლობდნენ ინგლისურენოვან სკოლებში. ომების შეწყვეტისა და დევნილების საკუთარ ქვეყანაში დაბრუნების შემდეგ, რუანდაში გაჩნდა დიდი ინგლისურენოვანი თემი. ქვეყნის მოსახლეობის ახალი ინგლისურენოვანი ნაწილის წარმომადგენელია რუანდის დღევანდელი პრეზიდენტი პოლ კაგამე (Paul Kagame), რომელმაც ინიცირება გაუკეთა ქვეყნის გადასვლას ფრანგული ენიდან ინგლისურ ენაზე. ამ გადაწყვეტილების ოფიციალურ მოტივაციას დაერქვა მსხვილ ინგლისურენოვან სახელმწიფოებთან მეზობლობა, რომლებთანაც მიმდინარეობს ძირითადი სავაჭრო და სხვადასხვა ურთიერთობები.
რელიგია
რუანდის მოსახლეობის დიდი ნაწილი — კათოლიკეა — 49,5 %, პროტესტანტია — 43,4 % , მუსლიმი — 1,8 %. ყველაზე დიდი პროტესტანტული კონფესიებია ანგლიკანიზმი, ადვენტიზმი და ორმოცდაათიანელობა (თითოეულ კონფესიაში მილიონზე მეტი მორწმუნე).
ეკონომიკა
ბუნებრივი რესურსები — ოქრო, კალა, ვოლფრამი, ბერილიუმი, ბუნებრივი აირი, ჰიდროენერგია, ნაყოფიერი ნიადაგი.
რუანდა — ღარიბი, აგრარული ქვეყანაა საკმაოდ მაღალი მოსახლეობის სიმჭიდროვით. სასარგებლო წიაღისეული თითქმის არ მოიპოვება და მუშავდება, წარმოება იმყოფება პრიმიტიულ მდგომარეობაში, ძირითადი საექსპორტო საქონელი — ყავა და ჩაი. მიუხედავად ნიადაგის ნაყოფიერებისა (მუშავდება ქვეყნის ტერიტორიის 46 %, კიდევ 10 % — სათიბი ტერიტორიაა), სწრაფად მზარდი მოსახლეობის გამო ხდება საკვები პროდუქტების იმპორტირება. რუანდა იღებს მნიშვნელოვან უცხოურ დახმარებას (კერძოდ, საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან) და ატარებს მკაცრ საგადასახადო პოლიტიკას.
მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ) ერთ სულ მოსახლეზე 2009 წელს შეადგენს დაახლოებით 900 დოლარს. (216-ე ადგილი მსოფლიოში). სიღარიბის ზღვარზე დაბლა იმყოფება მოსახლეობის დაახლოებით 60 %.
სოფლის მეურნეობა (მომუშავეთა 90 %) — ყავა, ჩაი, ბანანი, პარკოსნები, სორგო, კარტოფილი; გამრავლებულია შინაური პირუტყვი.
მრეწველობა — სასოფლო სამეურნეო პროდუქციის დამუშავება, ლუდის, საპნის, ფეხსაცმლის, სიგარეტის წარმოება. მცირე რაოდენობით მოიპოვება კალა, ვოლფრამი, ოქრო.
საგარეო ვაჭრობა
ძირითადი მყიდველები: ჩინეთი — 9,1 %, ტაილანდი — 8,6 %, გერმანია — 7,3 %, აშშ — 4,5 %, ბელგია — 4,1 %.
იმპორტი — 0,8 მილიარდი დოლარი. საკვები პროდუქტები, სამრეწველო პროდუქცია, ნავთობპროდუქტები, ცემენტი და სამშენებლო მასალები.
ძირითადი მომწოდებლები: კენია — 15 %, უგანდა — 13,1 %, ჩინეთი — 6,2 %, ბელგია — 5,2 %, გერმანია — 4,5 %.
შედის საერთაშორისო ორგანიზაციაში — აფრიკის, კარიბის აუზის და წყნარი ოკეანის რეგიონის ქვეყნები.
ტრანსპორტი
ტრანსპორტი განვითარებულია მხოლოდ მსხვილ ადმინისტრაციულ ცენტრებში. რუანდაში არ არსებობს არანაირი სარელსო ტრანსპორტი — არც მეტრო, არც ტრამვაი და არც რკინიგზა.
სკოლამდელი და დაწყებითი განათლება
სკოლამდელი განათლება უპირატესად კერძოა ბავშვებისათვის 2,5-დან 6 წლამდე, მაგრამ მთავრობა ამუშავებს და ამტკიცებს სწავლების სტანდარტებს. დაწყებითი განათლება უფასოა და სავალდებულოა ბავშვებისათვის 7-დან 13 წლამდე. სწავლების პირველი სამი წელი მიმდინარეობს კინიარუანდას ენაზე, შემდეგში მოსწავლე და მისი მშობლები თვითონ ირჩევენ სწავლების ენას (კინიარუანდა, ინგლისური ან ფრანგული).
საშუალო განათლება
საშუალო განათლება გრძელდება 6 წელი და მთავრდება გამოცდებით.
პროფესიონალურ-ტექნიკური სწავლება
ქვეყანაში არსებობს 22 სახელმწიფო და 16 კერძო ტექნიკური სკოლა, ასევე 6 ტექნიკუმი და 79 პროფესიონალური სწავლების ცენტრი.
უმაღლესი განათლება
სტუდენტების რიცხვი მკვეთრად გაიზარდა 1995-2009 წლებში, მაგრამ შესაბამისი ასაკის ახალგაზრდობის უმაღლესი განათლების წილი 2005 წელს შეადგენდა მხოლოდ 3 %-ს. 1995-1996 წლებში რუანდაში იყო 3948 სტუდენტი (ყველა სახელმწიფო უმაღლეს სასწავლებლებში), 2010 წელს კი სახელმწიფო და კერძო უმაღლეს სასწავლებლებში მათი რაოდენობა შეადგენდა 62 736 სტუდენტს. 2008 წელს სახელმწიფოს ფინანსური დახმარება მიიღო 15 710 სტუდენტმა. განათლება ორსაფეხურიანია — ბაკალავრიატი და მაგისტრატურა. სახელმწიფო უმაღლესი სასწავლებლები ასევე გთავაზობენ დაჩქარებული პროგრამით 3 წელიწადში მიიღოთ ეროვნული დიპლომი ვეტერინარიაში, მედიცინაში, ტექნოლოგიაში და პედაგოგიკაში, რაც არ ედრება ბაკალავრიატს.
მეცნიერება
რუანდაში, ქალაქ ბუტარაში მოქმედებს აგრონომიული კვლევების ინსტიტუტი (დაარსდა 1932 წელს) 6 ფილიალით ქვეყნის სხვა ქალაქებში, სამშვიდობო დიალოგის ინსტიტუტი (2002 წლიდან), ასევე სამეცნიერო მუშაობა, უპირატესად გამოყენებითი ხასიათის, მიმდინარეობს უმაღლესი სასწავლებლების დიდ ნაწილში.
არქიტექტურა
ხალხური სახლი უპირატესად მრგვალია. სახლების კარკასი შედგება თხელი ხის ძელებისგან, რომლებიც ერთმანეთზე გადაკვანძულია ტოტებით, ლელქაშით და ბალახით. საცხოვრებელის შიგნით თიხისგან გაკეთებული კედლები მოხატულია გეომეტრიული ორნამენტებით. შიდა სივრცის ზონირება ხდება ორნამენტებიანი ხალიჩების გამოყენებით.
ერთი ოჯახის ქოხი მდებარეობს დამოუკიდებლად, ეზოსთან ერთად, ბეღელის და „წინაპრების სულების“ ქოხის გვერდით. ეზო შემოფარგლულია.
დასახლება როგორც წესი მდებარეობს გორაკების წვერზე და ფერდოებზე.
თანამედროვე სახლები მართკუთხაა, აგურისგან აგებული, ორმაგ დაფერდებიანი კრამიტის სახურავით, ვერანდებით და ფანჯრებით.
ქალაქმშენებლობა ნაკლებადაა განვითარებული.
ეგვიპტის ახალი სამეფო
მინიატიურა|ეგვიპტის ახალი სამეფოს ტერიტორია ძვ. წ. XV საუკუნეში ახალი ეგვიპტური სამეფო — ძველი ეგვიპტის ისტორიის ერთ-ერთი ეტაპი, რომელიც გრძელდებოდა ძვ. წ. 1570-1080 წლებში. იგი მოიცავს ეგვიპტის XVIII, XIX და XX დინასტიებს.
ეგვიპტის ისტორიაში ახალი ერის ფუძემდებლად აღიარებულია ფარაონი იაჰმეს I (ძვ. წ. 1570–1576 წწ.), მენესისა და მენტუჰოტეპ I-ის მსგავსად. მან ჰიქსოსები ქვეყნიდან განდევნა, მისდია შარუჰენამდე (სამხრეთ პალესტინა), რომელიც მათ მთავარ ბაზას წარმოადგენდა. ამის შემდეგ მან წესრიგი დაამყარა ქვემო ნუბიაში, რომელიც ეგვიპტის კონტროლიდან გამოვიდა, ხოლო შემდეგ თანდათან სამხრეთით წაიწია. ნუბიის მმართველად ფარაონმა დანიშნა თავისი უფროსი ვაჟი, ისიც იაჰმესი და მას უბოძა ტიტული „ფარაონის ვაჟი, სამხრეთის ქვეყნების ზედამხედველი“. ამით მან დააარსა ახალი რგოლი ფარაონის ადმინისტრაციულ აპარატში, რომელმაც იარსება ახალი სამეფოს მთელი პერიოდის მანძილზე.
დაახლ. ძვ. წ. 1350 წელს ახალი სამეფოს სტაბილურობას საფუძველი შეურყია ამენჰოტეპ IV-ის ტახტზე ასვლის შემდეგ მის მიერ გატარებულმა რადიკალური და ქაოტური რეფორმების სერიამ. საკუთარი სახელის ახენატენით შეცვლით მან მანამდე ნაკლებად ცნობილი მზის ღმერთი ატონი უზენაეს ღვთაებად შერაცხა, აკრძალა დანარჩენი ღვთაებების მსახურება და ქურუმებზე გაილაშქრა. დედაქალაქის ახალ ქალაქ ახეტატონში (თანამედროვე ამარნა) გადატანით მან საგარეო საქმეები მეორეხარისხოვნად მიიჩნია და საკუთარი თავი ახალ რელიგიას და არტისტულ სტილს მიუძღვნა. მისი გარდაცვალების შემდეგ ატენის კულტი სწრაფად დაივიწყეს, ხოლო მისმა შემდგომმა ფარაონებმა ტუტანხამონმა, ეიემ და ჰორემჰებმა სრულიად წაშალეს მისი მკრეხელობის ხსენება, რომელიც ამჟამად ამარნას პერიოდით არის ცნობილი.
დაახლ. ძვ. წ. 1279 წელს, რამზეს II, აგრეთვე ცნობილი როგორც რამზეს დიდი, ადის ტახტზე და უფრო მეტი ტაძრების და ობელისკების მშენებლობას იწყებს. ფარაონების ისტორიაში მას ყველაზე მეტი შვილი ჰყავდა. გამჭრიახი სამხედრო მმართველი რამზეს II მის არმიას უძღოდა ხეთების წინააღმდეგ ბრძოლაში კადეშთან და საბოლოოდ დათანხმდა ისტორიაში პირველ საზავო ხელშეკრულებაზე ძვ. წ. 1258 წელს.
თუმცა ეგვიპტის სიმდიდრე მაცდური სამიზნე გახდა უცხოელი დამპყრობლებისთვის, განსაკუთრებით ძველი ლიბიელებისა და ზღვის ხალხისთვის. თავდაპირველად ეგვიპტელთა სამხედრო ძალები წარმატებით უმკლავდებოდნენ შემოსევებს, თუმცა საბოლოოდ ეგვიპტემ სირიასა და პალესტინაზე გავლენა დაკარგა. გარე საფრთხის გავლენას განსაკუთრებით ამძაფრებდა საშინაო პრობლემები — კორუფცია, აკლდამების ძარცვა და სამოქალაქო არეულობა. ამუნის ტაძრის უმაღლესი ქურუმები თებეში ვრცელ მამულებსა და უზარმაზარ სიმდიდრეს ფლობდნენ და მათმა მზარდმა ძალაუფლებამ ქვეყანა მესამე გარდამავალ პერიოდში შეიყვანა.
სქოლიო
კატეგორია:ეგვიპტის ისტორია
ქარი (ალბომი)
ქარი — ანსამბლ „ორერას“ რიგით მეცხრე  ალბომი. ალბომი ჩაწერილია 1975-76 წლებში. გამოვიდა 1976 წელს.
ალბომში შეტანილია 11 სიმღერა. სიმღერები სრულდება ქართულ, რუსულ და ინგლისურ ენებზე.
Lasioglossum kotschyi
Lasioglossum kotschyi — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1981 წელს.
Vexitomina optabilis
Vexitomina optabilis — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
დედა ენა
„დედა ენაში“ ორი წლის კურსის მასალაა. წერა-კითხვა ისწავლება ბგერითი ანალიზურ-სინთეზური მეთოდით. 1906 წლიდან „დედა ენა“ 2 წიგნად გამოიცა: პირველში მოთავსებულია წერა-კითხვის შესასწავლი მასალა, მეორეში — საყმაწვილო მხატვრული თხზულებები, ხალხური შემოქმედების ნიმუშები და საბუნებისმეტყველო, გეოგრაფიული, ისტორიული და ეთნოგრაფიული შინაარსის მეცნიერულ-პოპულარული სტატიები.
„დედა ენას“ საფუძვლად უდევს მაღალი დიდაქტიკურ-მეთოდიკური პრინციპები, გამსჭვალულია ხალხურობის სულისკვეთებით. ავტორის სიცოცხლეში (1912 წლამდე) იგი 33-ჯერ გამოიცა. ი. გოგებაშვილის გარდაცვალების შემდეგ  „დედა ენის“ გამოეცემა მიენდო სპეციალურ კომისიას, რომელსაც ლ. ბოცვაძე ხელმძღვანელობდა. 1876-1925 წლებში „დედა ენა“ 45-ჯერ გამოიცა. ძირითადად ი. გოგებაშვილის ბგერითი ანალიზურ-სინთეზური მეთოდია მომარჯვებული ვ. ძიძიგურისა და ა. გვახარიას „დედა ენის“ 1935-1943 წლების გამოცემებში.
ი. გოგებაშვილის „დედა ენის“ საფუძველზეა შედგენილი და 1944 წლიდან სისტემატურად გამოდის ნ. ბოცავიძისა და ე. ბურჯანაძის „დედა ენა“ (2 წიგნად) I და II კლასელებისათვის (ამჟამად I კლასის  „დედა ენა“ 2 ნაწილად გამოდის). ი. გოგებაშვილის „დედა ენის“ მიხედვითაა აგებული ვ. რამიშვილის მიერ შედგენილი მოსამზადებელი კლასის „დედა ენა“ და იმ I კლასის  „დედა ენა“, რომელმაც გაიარა მოსამზადებელი კლასი (პირველად გამოიცა 1973). 1976 წელს ზეიმით აღინიშნა „დედა ენის“ 100 წლისთავი; საიუბილეოდ დაისტამბა 1876 და 1912 წლების გამოცემები. 1994 წელს რუსთაველის თეატრში დაიდგა „დედა ენის“ მოტივზე აგებული სპექტაკლი „იაკობის სახარება“ (რეჟისორი რობერტ სტურუა).
ქვედა ლუხვანო
ქვედა ლუხვანო — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ცაგერის მუნიციპალიტეტში. ლუხვანოს თემის ცენტრი (სოფლები: ზარაგულა, ზედა ლუხვანო). მდებარეობს ცაგერის ქვაბულის დასავლეთ ფერდობზე, მდინარე ნამყაშურის (ცხენისწყლის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში. ზღვის დონიდან 650 მეტრზე, ცაგერიდან დაშორებულია 6 კილომეტრით.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 85 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ცაგერის მუნიციპალიტეტის სოფლები
სამხრეთ ამერიკის ქვეყნების გერბები
ცენტრში|325px სამხრეთი ამერიკის ქვეყნებს აქვთ შემდეგი სახელმწიფო გერბები:
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:სამხრეთი ამერიკა კატეგორია:სამხრეთ ამერიკის ქვეყნები
ალექსანდრე ჭავჭავაძე
thumb|ალექსანდრე ჭავჭავაძე ალექსანდრე გარსევანის ძე ჭავჭავაძე (დ. 1786, სანქტ-პეტერბურგი, რუსეთის იმპერია — გ. 6 ნოემბერი, 1846, თბილისი) — ქართველი პოეტი, რუსეთის იმპერიის არმიის გენერალ-ლეიტენანტი.
ბიოგრაფია
ალექსანდრე დაიბადა 1786 წ. პეტერბურგში. 9 წლის ალექსანდრე მიაბარეს ბამანის პანსიონში, სადაც 1799 წლამდე დაჰყო. აქ მან შეისწავლა რუსული, ფრანგული და გერმანული ენები. 1799 წ. 10 აგვისტოს გარსევან ჭავჭავაძემ და კოვალენსკიმ იმპერატორ პავლეს მიერ გამოგზავნილი სამეფო გვირგვინი და სხვა სამეფო ნიშნები წამოიღეს და ჩამოვიდნენ თბილისში გიორგი XII–ის მეფედ კურთხევაზე დასასწრებლად. გარსევანმა ოჯახიც თან ჩამოიყვანა. მომავალი პოეტი თბილისში დარჩა და მამის ხელმძღვანელობით განაგრძობდა სწავლას.
1804 წ. 17 იანვარს გ. ჭავჭავაძემ იმპერატორს წარუდგინა თხოვნა თავისი ვაჟიშვილის კამერპაჟად ჩარიცხვის შესახებ, რაც დაკმაყოფილებულ იქნა იმავე წლის 3 სექტემბერს. მაგრამ სწორედ ამ დროს ცარიზმის მოხელეთა აღვირახსნილობის გამო არაგვის ხეობის ქართველ მთიელთა აჯანყებამ იფეთქა. აჯანყებასთან დაკავშირებული იყვნენ ფარნაოზი და სხვა ბატონიშვილები.
1804 წლის 14 სექტემბერს ალექსანდრე ჭავჭავაძე შეუერთდა მთიულეთის აჯანყებას. მეფის რუსეთის ჯარებმა აჯანყება სწრაფად ჩაახშეს და მისი მეთაურები სასტიკად დასაჯეს. ალ. ჭავჭავაძე თბილისის საპყრობილეში მოათავსეს ; 1805 წლის 11 ნოემბერს იგი ტამბოვში გადაასახლეს 3 წლით. 1806 წელს ა. ჭავჭავაძე თავისუფალია ტამბოვის გადასახლებისაგან. 1807 წ. დამდეგს იგი პაჟთა კორპუსშია.
1808 წ. ალ. ჭავჭავაძემ დაამთავრა პაჟთა კორპუსი და იმავე წლის 19 დეკემბერს მიიღო პოდპორუჩიკობა.
პაჟთა კორპუსის დამთავრების შემდეგ ალ. ჭავჭავაძე დიდ სამხედრო ოპერაციებში მონაწილეობს. 1811 წ. იგი პორუჩიკი გახდა. 1811 წ. გენერალ-ლეიტენანტ მარკიზ პაულიჩის ადიუტანტია, რომლის ბრძანებით 1812 წ. თებერვალში მას გზავნიან კახეთში – სიღნაღისა და თელავის მაზრებში კახეთის გლეხთა აჯანყების ჩამხშობ ექსპედიციაში.
სტუმართმოყვარეობით განთქმული ალ. ჭავჭავაძის ოჯახი მაშინდელი საქართველოს მოწინავე აზრისა და კულტურის ერთ-ერთი მთავარი კერაც იყო. რუსეთისა და დასავლეთ ევროპის ბევრი გამოჩენილი მოღვაწე, ვისაც კი საქართველოში ყოფნა უხდებოდა, უპირველეს ყოვლისა, ალ. ჭავჭავაძის სახლში ეცნობოდა ქართველი ერის ისტორიასა და მწერლობას.
1828 წ. 28 აგვისტოს მან ბრძოლით აიღო ციხესიმაგრე ბაიაზეთი, 8 სექტემბერს - სიმაგრე დადიანი და 10-ში – ციხე სიმაგრე თოფრაყალა.
1829 წელს ალ. ჭავჭავაძეს კახეთის სამხედრო სასაზღვრო დაცვის უფროსის პოსტი უჭირავს; 1830 წ. ხევსურთა საჩივრების კომისიას თავმჯდომარეობს.
1832 წლის შეთქმულების გამოაშკარავების შემდეგ მას 4 წლით ტამბოვში გადასახლება მიუსაჯეს, თუმცა მალე გაათავისუფლეს ”წარსულში დამსახურებისთვის”.
1838-1841 წლებში, როგორც საკარანტინო ზონის უფროსმა, ალ. ჭავჭავაძემ დიდი მუშაობა გასწია ამიერკავკასიის სხვადასხვა ადგილას გამძვინვარებული შავი ჭირის წინააღმდეგ ბრძოლაში.
1838 წლის 4 აპრილს იგი ამიერკავკასიის მთავარმმართველობის წევრად დაინიშნა. 1842 წ. 23 დეკემბრიდან 1843 წ. 13 მარტამდე ალ. ჭავჭავაძე ამიერკავკასიის მხარის სამოქალაქო სამმართველოს უფროსის მოვალეობას ასრულებს; 1842–1844 წლებშია ამავე სამმართველოსთან შექმნილ აღალართა უფლებების მომწესრიგებელ კომიტეტს თავმჯდომარეობს. ალ. ჭავჭავაძე ადგენს პროგრესულ პროექტს, რომლის მიხედვითაც აღალარებს ეკრძალებოდათ დასახლებული ადგილების ყიდვა, მოეთხოვებოდათ სახელმწიფო და სამხედრო სამსახური, სახელმწიფოს ევალებოდა ზრუნვა მათს სწავლა-განათლებაზე და სხვ.
1846 წ. 18 ნოემბერს (ძვ. სტ.). დღის პირველ საათზე სახლიდან ახალი გამოსული ალ. ჭავჭავაძე ეტლით მიემგზავრებოდა; მოულოდნელად ცხენები დაფრთხა, პოეტი შეეცადა მეეტლეს მიშველებოდა, ამასობაში პალტოს კალთა ეტლის თვალში მოჰყვა, იგი გადმოვარდა და სასიკვდილოდ დაშავდა, მეორე დღეს; დილის ცხრა საათზე, ალ. ჭავჭავაძე გარდაიცვალა.
შემოქმედება
ალექსანდრე ჭავჭავაძე ქართული რომანტიზმის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წარმომადგენელია. მკვლევართა ნაწილი მას საქართველოში რომანტიკული მიმდინარეობის დამწყებად აღიარებს. იგი ქართულ ლირიკაში წმინდა საზოგადოებრივ-დემოკრატიული მოტივების შემომტანია. მის ლირიკაშიც რომანტიკული ჟღერადობისაა ეროვნულ აწმყოზე სამდურავის, წარსულზე დარდისა და უიმედობის მოტივები. დიდი ადგილი უჭირავს ასევე სატრფიალო ლირიკასაც.
ოსერი (საფეხბურთო კლუბი)
საფეხბურთო კლუბი ოსერი (Association de la Jeunesse auxerroise), არის საფრანგეთის საფეხბურთო კლუბი ქალაქ ოსერიდან, ბურგუნდია, დაარსდა 1905 წელს. 1980 წლიდან კლუბი გამოდის საფრანგეთის უმაღლეს დივიზიონში, Ligue 1-ში. კლუბს ერთხელ აქვს მოგებული უმაღლესი დივიზიონი – 1995-96 წლების სეზონში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საფრანგეთის საფეხბურთო კლუბები კატეგორია:ოსერი (საფეხბურთო კლუბი)
ზერდაგი
ზერდაგი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან.
ივანე ჯავახიშვილის მოსაზრებით ზერდაგის სახელწოდებით ჯიში საუკუნეებში უნდა გაჩენილიყო.
სოკოვანი დაავადებებისა და ფილოქსერას გამოჩენამდე ზერდაგი მასობრივად იყო გავრცელებული სამეგრელოს მთისპირა სოფლებში. ზერდაგს ძირითადად სასუფრე ყურძნად იყენებდნენ, ვაზზე ტოვებდნენ და საჭიროების მიხედვით კრეფდნენ, მაგრამ მისგან ღვინოსაც აყენებდნენ, რომელსაც ხანგრძლივად შენახვის უნარი გააჩნდა. 1940-1950 წლებამდე ეს ჯიში საკმაოდ ფართოდ იყო გავრცელებული სამეგრელოს სოფლებში, ამჟამად კი ერთეული ძირებია შემორჩენილი მაღლარების სახით სენაკის მუნიციპალიტეტში.
ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური ფორმის, ხუთნაკვთიანი. ნაკლებად დანაკვთული. ფოთლის ქვედა მხარე სქლად ქეჩისებრადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური ან კონუსური ფორმის, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი — საშუალო ზომის, ოვალური ან მოგრძო, სიმწიფეში მოყვითალო ქარვისფერი ხდება. კანი სქელი და მკვრივი აქვს. რბილობი — მკვრივი, ხორციანი და წვნიანი, სასიამოვნო ტკბილი გემოთი.
მიიღება ჰარმონიული, ალკოპოლის ნორმალური შემცველობის სუფრის თეთრი მშრალი ღვინო.
ლიტერატურა
კატეგორია:სამეგრელოს ვაზის ჯიშები კატეგორია:ვაზის თეთრყურძნიანი საღვინე ქართული ჯიშები
კატალანური ვიკიპედია
კატალანური ვიკიპედია (Viquipèdia en català) — ვიკიპედიის განყოფილება კატალანურ ენაზე. დაფუძნდა 2001 წლის 16 მარტს. თავისუფალი ღია ინტერნეტ ენციკლოპედია. 2009 წლის სექტემბერში კატალანურ ვიკიპედიაში არსებობდა 200 ათასი სტატია. 2012 წლის მაისის მდგომარეობით მოიცავს 374 ათასს სტატიას. კატალანური ვიკიპედია ქრონოლოგიურად ვიკიპედიის მესამე განყოფილებაა. იგი გერმანული ვიკიპედიის დაარსებიდან რამდენიმე წუთის შემდეგ შეიქმნა. 2001 წლის 16 მარტს ვიკიპედიის დამფუძნებელმა ჯიმი უეილზმა განაცხადა, რომ დაინტერესებულია შექმნას ვიკიპედია სხვა ენებზე, მათ შორის კატალანურ ენაზე. პირველი ტესტები ჩაატარეს deutsche.wikipedia.com-ზე, ხოლო მოგვიანებით, სულ რამდენიმე წუთის შემდეგ შეიქმნა კატალანური ვიკიპედია დომენზე сatalan.wikipedia.com. პირველი რედაქტირება არაინგლისურენოვან ვიკიპედიაში შესრულდა კატალანურ განყოფილებაში 2001 წლის 16 მარტს: 21:07 UTC. პირველი არაინგლისურენოვანი სტატია აგრეთვე კატალანურ ვიკიპედიში დაიწერა 2001 წლის 17 მარტს, სტატია: Àbac — „აბაკი“.
გარკვეული დროის შემდეგ დომენი შეიცვალა ca.wikipedia.com-ით, ხოლო შემდეგ ca.wikipedia.org-ით. კატალანურ ვიკიპედიაში პირველ ვიკიპედიელად მიიჩნევა მომხმარებელი: Cdani. აღსანიშნავია, რომ 2004 წლის მდგომარეობოთ კატალანურ ვიკიპედიაში მხოლოდ 10 ათასი სტატია არსებოდა. ერთი წლის შემდეგ სტატიების რაოდენობამ 20 ათასს მიაღწია. 2007 წელს აღრიცხული იყო 50 ათასი სტატია, 2008 წლის იანვრისთვის 100 ათასი სტატია. კატალანური ვიკიპედიაში დიდი ხნის განმავლობაში მიმდინარეობოდა სტატიების დამუშავება სიიდან ვიკიპედია:აუცილებელი სტატიები.
ამჟამად კატალანურ ვიკიპედიაში 27 ადმინისტრატორია, აქტიურ მომხარებელთა რიცხვი 1000 აჭარბებს.
სქოლიო
კატეგორია:ვიკიპედიები ენების მიხედვით
სან-პედრუ (რიუ-გრანდი-დუ-ნორტი)
სან-პედრუ (São Pedro) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, რიუ-გრანდი-დუ-ნორტის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 100 მეტრზე. მიეკუთვნება აგრესტი-პოტიგუარის მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ აგრესტი-პოტიგუარის შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 6 235 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 31.94 კმ²-ზე. ფართობი 195 238 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რიუ-გრანდი-დუ-ნორტის მუნიციპალიტეტები
ქვემო კრიხი
ქვემო კრიხი — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში (იწის თემი), მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე კრიხულის (რიონის მარცხენა შენაკადი) ნაპირებზე. ზღვის დონიდან 650 მეტრი, ამბროლაურიდან 3,5 კილომეტრი.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 113 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
დედას ლევანა
დედას ლევანა (ნამდვილი სახელი და გვარი — ლევან ივანეს ძე ასაბაშვილი; დ. 15 დეკემბერი, 1859, სოფ. შილდა, ახლანდ. ყვარლის მუნიციპალიტეტი, — გ. 1934, იქვე) — ქართველი სახალხო მომღერალი. ქართლ-კახური სასიმღერო შემოქმედების უბადლო მცოდნე და შემსრულებელი.
დაიბადა და ცხოვრობდა სოფ. შილდაში. ჰქონდა ფართო დიაპაზონის, ძლიერი, მოქნილი, მომხიბლავი ტენორი. დიდი ოსტატობით ასრულებდა კახური სიმღერების კლასიკურ ნიმუშებს: „ჩაკრულოს“, გრძელ „მრავალჟამიერს“, „ხეუროს“, „გუშინ შვიდნი გურჯანელნის“, „ჩონგუროს“, მაყრულებს და სხვა. 1908 წელს კომპოზიტორმა ზაქარია ფალიაშვილმა იმოგზაურა კახეთში, კერძოდ სოფ. შილდაში, სადაც მოისმინა და ჩაიწერა დედას ლევანასა და მისი მეგობრების მიერ შესრულებული 15 სიმღერა. დედას ლევანათან მეგობრობდნენ ტიციან ტაბიძე, გიორგი ქუჩიშვილი, იოსებ მჭედლიშვილი. ამ უკანასკნელის ინიციატივითა და მეცადინეობით მოეწყო 1927 წელს მოეწყო დედას ლევანას საჯარო გამოსვლა შილდელ მომღერლებთან ერთად რუსთაველის თეატრის სცენაზე (პოეტ ი. მჭედლიშვილის ინიციატივით).
ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი მომღერლები კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები კატეგორია:დაბადებული 15 დეკემბერი კატეგორია:დაბადებული 1859 კატეგორია:გარდაცვლილი 1934
მაქს ფაბიანი
მაქს ფაბიანი (დ. 29 აპრილი, 1865 — გ. 18 აგვისტო, 1962) — იტალიელ-სლოვენიელი არქიტექტორი, გორიციის რეგიონიდან. თავის სამშობლო სლოვენიაში იგი იყენებდა სლოვენიურ სტილს — „კირილ-მეთოდ კოჩს“ და აგრეთვე ვენის არქიტექტურულ სტილს (არტ-ნუვოს სტილს).
ბიოგრაფია
იგი არ ესწრებოდა დაწყებითი სკოლის გაკვეთილებს, სამაგიეროდ განათლებას მამამისის სახლში და ლუბლიანის გერმანული ენის სკოლაში იღებდა. შემდეგ ვენაში გადავიდა. იქ არქიტექტურის კურსებზე დადიოდა ვენის ტექნოლოგიურ უნივერსიტეტში. 1889 წელს მიღებულმა დიპლომმა ფაბიანს ევროპასა და აზიაში მგზავრობის სამწლიანი უფლება მისცა. 1894 წელს იგი დაბრუნდა ვენაში და ოტო ვაგნერის პერსონალური მიწვევით შევიდა ოტო ვაგნერის სახელობის არქიტექტურულ სტუდიაში და დარჩა იქ საუკუნის დასრულებამდე. ამ დროის განმავლობაში მან დიზაინის გარდა შეისწავლა ქალაქმშენებლობა. მან ისე კარგად შეისწავლა არქიტექტურა, რომ მზად იყო, სხვისთვისაც ესწავლებინა.
1917 წელს იგი დასახელდა ვენის ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორად და 1919 წელს მისმა ერთ-ერთმა მოსწავლემ ივან ვურნიკმა შესთავზა მას მასწავლებლის ადგილი ახლად დაარსებულ, ლუბლიანის უნივერსიტეტში. მაგრამ ფაბიანმა შემოთავაზებაზე უარი თქვა. მან დატოვა მასწავლებლის ადგილი ვენაში და გორიციაში დაბრუნება გადაწყვიტა. იმ დროისთვის გორიცია შედიოდა იტალიის სახელმწიფოში, ამის გამო მას მოუხდა იტალიის მოქალაქეობის აღება. 1920-1930 წლებში მან მოასწრო არაერთი დიდი, ისტორიული ძეგლისა და შენობის რეკონსტრუქცია  ჯულიან მარჩის რეგიონებში. ამ ძეგლების და შენობების უმეტესობა პირველმა მსოფლიო ომმა შეიწირა.
1935 წელს მან მიიღო თავის მშობლიურ ქალაქ შტანჯელის მერის თანამდებობა. იგი გახდა მერი და წოდება შეინარჩუნა მეორე მსოფლიო ომის დროსაც, მან ეს მოახერხა გერმანული ენის ცოდნის წყალობით. იგი ევედრებოდა გერმანელებს,  ქალაქ შტანჯელს თავს არ დასხმოდნენ. ქალაქი შტანჯელი მაინც განადგურდა 1930 წელს. ეს გამოიწვია სლოვენიელი და ვერმახტელი პარტიზანების ბრძოლამ.
1944 წელს, ფაბიანი დაბრუნდა გორიციაში, სადაც გაატარა თავისი ცხოვრების უკანასკნელი წლები.
Vexitomina pilazona
Vexitomina pilazona — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
ხოლო (სულუ)
ხოლო (ოფიციალურად ხოლოს მუნიციპალიტეტი; Lungsod sa Jolo; Bayan ng Jolo) ― პირველი კლასის მუნიციპალიტეტი სულუს პროვინციაში, ფილიპინებში. 2020 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 137 266 ადამიანს შეადგენს. მოიცავს 8 ბარანგაის.
სქოლიო
კატეგორია:სულუს მუნიციპალიტეტები კატეგორია:ფილიპინების პროვინციული დედაქალაქები
Lasioglossum kowitense
Lasioglossum kowitense — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1937 წელს.
სქოლიო
kowitense
თამარაშენი (ქარელის მუნიციპალიტეტი)
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 401 ადამიანი.
ისტორია
მომხდურთა თარეშის გამო ფრონის ხეობის მრავალი სოფელი, მათ შორის თამარაშენი უკვე 1794-1799 წწ. აღწერის მასალებში მოხსენებულია, როგორც ნასოფლარი. გაუქმებული თამარაშენი აღდგა 1804 წლის შემდეგ, როდესაც რუსეთმა საბოლოოდ დაიმორჩილა აღმოსავლეთ საქართველო. 1818 წლიდან აქ ირიცხება 6 კომლი (27 კაცი). სოფელი ახალმოსახლეებს აღუდგენიათ. მოსახლეთა შორის ძველი გვარი აღარ მოიხსენება. 1818 წლის მდგომარეობით სოფელში ცხოვრობდნენ: ჭეღელიძე, სიმონიშვილი, მაჭარაშვილი, ჯოღერდიშვილი, ბარჯაძე (ბარჯაძეები იმერეთიდან ქართლში გადმოსულან 1790 წლის ახლო ხანებში). 1818-1830 წწ. დასახლებულან სოფელში: ბიწაძე, ფარქოსაძე. 1839-1859 წწ. მოსულან სოფელში: კაჟაშვილი (სოფელ ცერონისიდან), მეტრეველი (სოფელ ფციდან), სიდამონიძე (სოფელ ფციდან), ნებიერიძე, პაპელიშვილი, ხუციშვილი, თხელიძე, კეხოშვილი, ქოქოშვილი. 1859-1873 წწ. მოსულან: ცოტნიაშვილი, ჯამბრიშვილი.
ღირსშესანიშნაობები
ისტორიული ძეგლებით თამარაშენი დიდად განებივრებული არ არის. სოფლის სასაფლაოზე მიკვლეულია ანტიკური ხანის სამარხი, რაც მიუთითებს, რომ მოსახლეობა ამ ტერიტორიაზე დიდი ხნის წინ ცხოვრობდა. აღსანიშნავია, აგრეთვე, სამების მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია, რომელიც XIX საუკუნის შუახანებით თარიღდება. ტაძრის შესასვლელის თავზე არსებული წარწერა გვამცნობს, რომ იგი 1883 წელს აუგიათ. ტაძარი იყო დიდხანს გაუქმებული და მიტოვებული. იგი რამდენიმე წელია მოქმედებს.
სქოლიო
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფლები
თავკვერი დიდმარცვალა
თავკვერი დიდმარცვალა — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.
ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, უფრო ხშირად განივოვალური, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე თხელ აბლაბუდისებრადაა შებუსული, რომელსაც ქვემოდან ჯაგრისებრი შებუსვა ერთვის. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო და საშუალოზე დიდი ზომისაა, ფორმა კი სხვადასხვანაირი აქვს. უფრო ხშირად განიერკონუსური და დატოტვილია, აგრეთვე გვხვდება. ცილინდრულ-კონუსური, ძლიერ დატოტვილი და უფორმო მტევნები. კუმსია, იშვიათად საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო და საშუალოზე დიდი ზომისაა, მომრგვალო, იშვიათად ოვალური, მუქი ლურჯი - თითქმის შავი. კანი უხეში და მვვრივია, უსვადაა დაფარული ცვილისებრი ფიფქით. რბილობი საშუალო სიმკვრივის და მდნარია, სუსტად გამოხატული ჯიშური არომატით. მარცვლები მტევანში არათანაბრად მწიფდება.
დიდმარცვალა თავკვერი ძლიერი ზრდისა და უხვმოსავლიანია. მტევნის სავეგეტაციო პერიოდი ვვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 143-172 დღემდე მერყეობს. მტევნის წონა 250-800 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 10.0-15.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 17-18%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6.5-7.5 გ/ლ-ს.
დიდმარცვალა თავკვერისგან მიიღება თხელი, მცირესხეულიანი, მსუბუქი სუფრის ვარდისფერი ღვინო. ძირითადად გამოიყენება სასუფრე ყურძნად და საბრენდე სპირტის დასამზადებლად.
ლიტერატურა
კატეგორია:კახეთის ვაზის ჯიშები კატეგორია:ვაზის წითელყურძნიანი საღვინე ქართული ჯიშები
ბეა
ბეა (Bea, Beya) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის არაგონის ავტონომიური გაერთიანების ტერუელის პროვინციის ხილოკის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 23,367926 კმ². მოსახლეობა — 29 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ტერუელის მუნიციპალიტეტები
ჭაჭა
thumb|230px|ჭაჭის სახდელი მოწყობილობა ჭაჭა — ყურძნის ბრენდი, ტრადიციულად წარმოებული საქართველოს მრავალ რეგიონში, ხშირად მოიხსენიება როგორც ყურძნის არაყი. პირველად მეღვინეობაში ყურძნის ტექნოლოგიური და მექანიკური გადამუშავების ნაწარმი. ჭაჭა მაღალალკოჰოლური სასმელია, რომელიც მიიღება ჭაჭის ალკოჰოლური დუღილის შემდეგ ერთჯერადი, ორჯერადი ან გამონაკლის შემთხვევაში სამჯერადი გამოხდით. ჭაჭა შეიძლება იყოს თეთრი და წითელი, ტკბილი (რასაც დუღილის ფაზა არ გაუვლია) და დადუღებული. ჭაჭიდან იღებენ a-ღვინომჟავას და ეთილის სპირტს. ყურძნის წიპწიდან გამოყოფენ ყურძნის ზეთს და ენატონინს. გამოწურულ ჭაჭას იყენებენ საქონლის საკვებად ან სასუქად, ძველად საქართველოში ჭაჭის ნაწურისგან აკეთებდნენ „მდაბიოს ღვინო“ - ე.წ. შამანს. წითელი ჭაჭისგან იღებენ წითელ საღებავს, რომელსაც საკონდიტრო წარმოებაში იყენებენ.
წარმოშობა და ისტორია
ჭაჭის მოხმარების პირველი შემთხვევები დოკუმენტირებული არ არის, თუმცა, სავარაუდოდ მისი გამოხდა საქართველოში ღვინის დამზადებასთან ერთად უნდა დაეწყოთ. ალკოჰოლური სასმელების სპეციალისტს, წიგნის - „ქართული ღვინისა და ალკოჰოლური სასმელების მატიანეს“ ავტორს, ბონდო კალანდაძეს ეჭვი არ ეპარება, რომ ჭაჭის არაყს საქართველოში ისეთივე დიდი ისტორია აქვს, როგორც ღვინოს: „სადაც ღვინო იყო, იქ ჭაჭაც აუცილებლად იქნებოდა და თუკი საქართველო ღვინის აკვანია, ჭაჭის არაყიც ხომ ღვინის თანმდევია?!“
ბონდო კალანდაძის თქმით, ისეთი მარტივი აპარატები, როგორსაც ქართველი გლეხები ახლაც ფართოდ იყენებენ ჭაჭის არაყის გამოსახდელად, მრავალი საუკუნის წინ არაბებმა გაავრცელეს ევროპაში. საქართველოში არაყი სწორედ ასეთი კუსტარული სახდელებით იხდებოდა. მე-19 საუკუნიდან კი აქა-იქ სრულყოფილი სახდელებიც გაჩნდა და რამდენიმე ისეთი ბრენდიც შეიქმნა, რომლებმაც შემდეგ მთელ მსოფლიოში გაითქვეს სახელი. მაგალითად, ივანე ერისთავის სახელი არყის წარმოების მსოფლიო ისტორიაშია შესული. ამჟამად მის სახელს ატარებს ცნობილი ევროპული ბრენდი Eristoff Vodka. მე-19 საუკუნეში ძმებმა ოცხელებმა, ბარბარე იმერლიშვილმა, იაკობ ზუბალაშვილმა, გიორგი ბოლქვაძემ, კახია ადანაიამ, დავით სარაჯიშვილმა და სხვებმა ქართული ალკოჰოლური სასმელები პირველებმა აქციეს მაღალხარისხიან საბაზრო პროდუქტად. რამდენიმე ნიმუშმა ალკოჰოლური სასმელების მაშინდელ საერთაშორისო გამოფენებზე მთავარი პრიზებიც კი მოიპოვა.
XVII საუკუნეში რუსი ელჩების, ტოლოჩანოვისა და იევლევის წანაწერებიდან უკვე დოკუმენტურად დასტურდება, რომ ქართველები არაყს ხდიდნენ. არყის გამოხდის ტრადიციები საართველოში საუკუნეების მანძილზე არსებობდა, მაგრამ მას უფრო სამკურნალო-პროფილაქტიკური მიზნით იყენებდნებ და არა სათრობად.
არსებობს საწინააღმდეგო აზრიც: ქართველი ეთნოგრაფები და ზოგადად ალკოჰოლური სასმელების შექმნის ისტორიით დაინტერესებული ადამიანების დიდი ნაწილი მიიჩნევს, რომ არაყის გამოხდა საქართველოში ძირითადად მე-17, მე-18 საუკუნიდან დაიწყეს. მათ ამის მტკიცების საფუძველს აძლევს ის ფაქტი, რომ სულხან-საბას „სიტყვის კონამდე“ ძველ საისტორიო წყაროებში და დოკუმენტებში ღვინისაგან განსხვავებით არაყი ფაქტობრივად არსად არაა ნახსნები. სულხან-საბა არაყთან დაკავშირებით ასეთ განმარტებას იძლევა: „რახი ბერძნულია, არაყი არაბულია და იყი ქართულად ქვიან... რახი ერთჯერ გამოხდილსა ეწოდების, ხოლო ორჯელ და სამჯერ გამოხდილსა - აბეკამქი“.