cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
სარა ბარელისი
პირადი ცხოვრება
ბარელისი საკუთარ თავს „ნამდვილ ფემინისტად" თვლის და ამბობს: „არა მგონია, რომ ფემინისტობა რაიმეს სიძულვილთან იყოს დაკავშირებული. ეს არის ქალების მნივნელობის აღნიშვნა. ინტელექტუალ ქალებს უბრალო სექს-სიმბოლოებად აღიქვამენ“. ბარელისი არის ლგბტქ+ საზოგადოების მხარდამჭერი, რის შესახებაც მან გამოუშვა სინგლი „Brave“.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 7 დეკემბერი კატეგორია:დაბადებული 1979 კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები კატეგორია:ამერიკელი მუსიკოსები კატეგორია:ამერიკელი მსახიობები კატეგორია:ამერიკელი მსახიობი ქალები კატეგორია:ამერიკელი მომღერალი ქალები
ამერიკუ ტომაში
ამერიკუ დეუშ რუდრიგეშ ტომაში ან ამერიკუ ტომაში (Américo de Deus Rodrigues Tomás; დ. 19 ნოემბერი, 1894 — გ. 18 სექტემბერი, 1987) — პორტუგალიელი ადმირალი და პოლიტიკური მოღვაწე.
პროფესიონალი მეზღვაური. 1944 წელს სამხედრო-საზღვაო ფლოტის მინისტრი. 1958 წელს სუფთა ფორმალური არჩევნების შედეგად (სალაზარის დიქტატურის დროს) აირჩიეს რესპუბლიკის პრეზიდენტად. აღნიშნულ თანამდებობაზე შეცვალა ფრანცისკო კრავეირო ლოპიში. პარლამენტმა ხელახლა აირჩია 1965 და 1972 წწ. თავდაპირველად ასრულებდა ცერემონილალურ ფუნქციას, მაგრამ 1968 წელს გაზარდა თავისი საპრეზიდენტო უფლებამოსილება, რათა თანამდებობიდან გადაეყენებინა ავადმყოფი სალაზარი და დაენიშნა ახალი პრემიერ-მინისტრი მარსელუ კაეტანუ.
კატეგორია:პორტუგალიის პრეზიდენტები კატეგორია:დაბადებული 19 ნოემბერი კატეგორია:დაბადებული 1894 კატეგორია:გარდაცვლილი 18 სექტემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1987
გოტარენდურა
გოტარენდურა (Gotarrendura) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის კასტილია და ლეონის ავტონომიური გაერთიანების ავილის პროვინციის დე-ავილის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 10 კმ². მოსახლეობა — 169 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ავილის მუნიციპალიტეტები
უმუგულსუმი
უმუგულსუმი (უმუგულსუმ სადიგზადე; Ümmügülsüm Sadıqzadə; ქალიშვილობის გვარი რასულზადე Ümmügülsüm Rəsulzadə; 1899, ნოვხანი — 17 სექტემბერი, 1944, შემახა) — აზერბაიჯანელი პოეტი ქალი, პირველი აზერბაიჯანელი პროზაიკოსი ქალი.
1819
თარიღი უცნობია
*
უმუგულსუმი
ბიოგრაფია
აზერბაიჯანელი პოეტი უმუგულსუმ სადიგზადე 1899 წელს ბაქოს სოფელ ნოვხანში სასულიერო პირის ოჯახში დაიბადა. ის აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის ფუძემდებლის მამედ ემინ რასულზადეს ბიძაშვილია. მისი ოჯახი დიდხანს ცხოვრობდა რასულზადეს ოჯახთან ერთად ერთ ეზოში. მოგვიანებით მამედ ემინმა ცოლად შეირთო უმუგულსუმის და უმულბანუ. უმუგულსუმმა ლექსების წერა 9 წლის ასაკში დაიწყო. მისი ლექსები და მოთხრობები იბეჭდებოდა გაზეთებსა და ჟურნალებში.
1915 წელს ჟურნალ „გურთულუშში“ გამოქვეყნდა უმმუგულსუმ სადიგზადეს მოთხრობა „ფერმკრთალი ყვავილი“. ამ მოთხრობით მან პირველი აზერბაიჯანელი პროზაიკოსი ქალის წოდება დაიმსახურა. ამ მოთხრობამ ჟურნალ „გურტულუშში“ ორგანიზებულ კონკურსში ერთ-ერთი პირველი ადგილი დაიკავა.
ამის ის ხვდება თავის მომავალ მეუღლეს სეიდ ჰუსეინს, ჟურნალის რედაქტორს და გამოჩენილ მწერალს. სეიდ ჰუსეინი სანამ უმუგულსუმ პირადად გაიცნობდა, პრესაში ხშირად ეცნობოდა მის ნაწერებს და იმ დროს უხაროდა ისეთი ახალგაზრდა აზერბაიჯანელი ქალის წარმატება. ის დაინტერესებული იყო მისი პიროვნებით. ცოტა ხნის შემდეგ, აზერბაიჯანელი მწერალი ჰუსეინ ჯავიდი, რომელიც ახლოდან იცნობდა სეიდ ჰუსეინს და უმუგულსუმის ოჯახს, წყვილი ერთმანეთს გააცნო თეატრში, როცა ბაქოში პირველად დაიდგა ჯალილ მამედყულიზადეს პიესა.
1920-იანი წლების რთული დღეების დაწყების მიუხედავად, ისინი მალე დაქორწინდნენ და ბედნიერი ცხოვრება დაიწყეს. სიყვარული, ურთიერთგაგება, სულიერი და ლიტერატურული სიახლოვე ხელს უწყობდა ყველა სირთულის დაძლევას. მათი ცხოვრება ცოტა ხნით მშვიდად და წყნარად გრძელდება. იბადება მათი პირველი ქალიშვილი გუმრალი.
1918-1920 წლები უმუგულსუმის შემოქმედების ყველაზე ნაყოფიერ პერიოდად ითვლება. თავის ლექსებში იგი ადიდებდა აზერბაიჯანელი ერის ეროვნულ დამოუკიდებლობას.
1937 წელს, მისი მეუღლის სეიდ ჰუსეინის დაპატიმრების შემდეგ, უმუგულსუმი დააკავეს და ბაილის ციხეში ჩასვეს, როგორც „ხალხის მტრის“ ცოლი. ის ერთადერთი აზერბაიჯანელი პოეტია, რომელიც ბოლშევიკურ რეჟიმს ადანაშაულებდა ყველაფერში. ის გაგზავნეს რუსეთის მორდვას ოლქის 7-წლიან ციხეში. მისი ნაწარმოებები კი აიკრძალა. დოკუმენტებიდან ირკვევა, რომ უმუგულსუმი გაგზავნილ ბანაკში მკერავად მუშაობდა და მისთვის დაკისრებულ დავალებებს ასრულებდა.
1941 წელს, შრომით მოძრაობაში აქტიური მუშაობის გამო, ბანაკის ხელმძღვანელობამ ნება მისცა მას ოჯახის წევრებისთვის მიეწერა წერილი. 1941 წლის 10 თებერვალს უმუგულსუმმა მიმართა მე-4 ბანაკის სადგურის ხელმძღვანელს, რათა შეხვედროდა თავის 14 წლის ვაჟს, თოღრულს, 11 წლის ქალიშვილს, გუმრალს და მის ახლო ნათესავს საიარას, რომელიც ბავშვების ძიძა იყო. თუმცა, მეორე მსოფლიო ომის დაწყების გამო, მას ამ თხოვნაზე უარი უთხრეს.
ამის შემდეგ უმუგულსუმ რასულზადე თითქმის ყოველდღე წერდა წერილებს შვილებს, ინტერესდებოდა მათი საქმითა და ცხოვრების წესით. 1943 წელს მან მიმართა საბჭოთა კავშირის სპეციალურ საბჭოს და სთხოვა მათ მისი გათავისუფლება. ციხიდან გათავისუფლების საკითხი გადაწყდა მხოლოდ 1944 წლის აპრილში.
გადასახლების შემდეგ, ბაქოში ჩასვლიდან 20 დღის შემდეგ, უმუგულსუმს აქ ცხოვრება აუკრძალეს. ყველა მხრიდან იმედგაცრუებულმა შემახაში გადასვლა გადაწყვიტა. იქაც რამდენიმე თვე იცხოვრა. ის 17 სექტემბერს თავისი 15 წლის ქალიშვილის გუმრალის მკლავებში გარდაიცვალა. მეზობლებმა უმუგულსუმ სადიგზადე შემახის სასაფლაოზე დაკრძალეს.
მისი ქალიშვილი გუმრალი მამის გზას გაჰყვა და მწერალი გახდა. თავის რომანი „უკანასკნელი გზა ხაზარი გახდა“, რომელიც მამამისს სეიდ ჰუსეინს მიუძღვნა დედის შესახებაც საკმაოდ ვრცლად წერს. უმუგულსუმის ვაჟები ოქტაი და თოღრული მსოფლიოში ცნობილი მხატვრები არიან. მისი სხვა ვაჟი ჩაღათაი შრომით ბატალიონში მძიმე შრომის შედეგად ტუბერკულოზით დაავადდა და 24 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
სქოლიო
კატეგორია:აზერბაიჯანელი ქალები კატეგორია:აზერბაიჯანელი ქალი პოეტები კატეგორია:დაბადებული 1899 კატეგორია:გარდაცვლილი 17 სექტემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1944
ძვ. წ. 909
— წლების რაოდენობა ქრისტესშობამდე.
გარდაიცვალნენ
*
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ნორვეგიაში
2011 წლის მონაცემებით ნორვეგიაში იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის 7 ძეგლია.
სტატისტიკა
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში მსოფლიოს მასშტაბით 962 ძეგლია შეტანილი, მათ შორის 0,76 % ნორვეგიის ძეგლებია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ნორვეგია კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ნორვეგიაში ნორვეგია კატეგორია:ნორვეგიის ტურიზმი
ალდე დედოფალი
ალდე დედოფალი — გიორგი I-ის მეორე ცოლი, ოსთა მეფის ასული. ქმრის გარდაცვალების შემდეგ შვილთან - დემეტრე უფლისწულთან ერთად ცხოვრობდა ანაკოფიის ციხეში. 1032 წელს, ბაგრატ IV-თან შინადინასტიური ბრძოლების დროს, მან და დემეტრემ ანაკოფია ბერძნებს გადასცეს. დემეტრე უფლისწულის გარდაცვალების შემდეგ ალდე დედოფალი შვილიშვილთან (დემეტრეს შვილთან) ერთად ოსეთში დასახლდა.
ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს დედოფლები
ალა დუდაევა
ალა დუდაევა, ქალიშვილობაში ალეფტინა თევდორეს ასული კულიკოვა (დაბ.10 აგვისტო 1947 წ. მოსკოვის ოლქი, რსფსრ, სსრკ) - მხატვარი, ტელეწამყვანი, ჩეჩნეთის პრეზიდენტის ჯოხარ დუდაევის ქვრივი.
ბიოგრაფია
ალა საბჭოთა ავიაციის ოფიცრის თევდორე კულიკოვის ოჯახში იზრდებოდა. მამის სამსახურეობრივი მივლინებების გამო ის არაერთ სკოლაში სწავლობდა, საშუალო განათლების ატესტატი კი მან ჩუკოტკის ნახევარკუნძულზე მდებარე შმიდტის კონცხზე მიიღო. საცხოვრებელი ადგილის ხშირ ცვლას ბავშვის განათლებაზე ცუდი გავლენა არ მოუხდენია. პირიქით, მისი თვალსაწიერი ამით მხოლოდ გაფართოვდა.
მშობლებთან ერთად გამგზავრება ალას ახარებდა. ციმბირის ტაიგაში ის სოკოს დასაკრეფად დადიოდა, ჩუკოტკაზე გირჩს აგროვებდა, ანადირში თევზებს იჭერდა და ზამთრისთვის წითელ ხიზილალას ამზადებდა, კუნძულ ვრანგელზე კი ბატებს უვლიდა და თეთრი დათვის ბელებთან თამაშობდა. სათხილამურო ტრასებზე დაშვებაც დიდ სიხარულს ჰგვრიდა ალას, რომლისთვისაც ერთგვაროვანი ქალაქური ცხოვრება მოსაწყენი მოჩანდა.
20 წლის ალა სმოლენსკის პედაგოგიური ინსტიტუტის სამხატვრო-გრაფიკული ფაკულტეტის მეორე კურსზე სწავლობდა, როცა მამის უმცროსი კოლეგა, ლეიტენანტი ჯოხარ დუდაევი კალუგის ოლქში მდებარე შაიკოვკის ავიაბაზის გარნიზონის ოფიცერთა სახლში გაიცნო.
წყვილს სამი შვილი შეეძინა, ორი ვაჟი და ერთი ქალიშვილი, ჯოხარი კი 1989 წელს ესტონეთში მდებარე 46-ე საჰაერო არმიის დივიზიის სარდლის თანამდებობაზე ყოფნისას სსრკ სამხედრო-საჰაერო ძალების გენერალ-მაიორი გახდა.
საბჭოთა კავშირის რღვევის დაწყების პროცესში გენერალი 1990 წელს თადარიგში გავიდა, რის გამოც წყვილი ჩეჩნეთში გაემგზავრა. ჯოხარი აქტიურად ჩაერთო პოლიტიკაში. ჩეჩნეთის საერთო-ეროვნულ ყრილობაზე ის აღმასკომის თავმჯდომარედ აირჩიეს, მოგვიანებით კი - პრეზიდენტად.
1996 წელს, რუსეთ-ჩეჩნეთის ომის მიმდინარეობისას, ჯოხარ დუდაევი სარაკეტო დარტყმის შედეგად დაიღუპა. 1999 წლის ოქტომბერში, როდესაც მოსკოვმა მეორე სამხედრო კამპანია დაიწყო, ალა დუდაევა შვილებთან ერთად უცხოეთში გაემგზავრა. 2000-იან წლებში მან ორჯერ სცადა ესტონეთის მოქალაქეობის მიღება იმ გარემოებიდან გამომდინარე, რომ ჯოხარ დუდაევი ტარტუს გარნიზონის უფროსად მსახურობდა, თუმცა უარი მიიღო.
2013 წლიდან ცხოვრობს შვედეთში.
ჯოხარ დუდაევზე
1991 წლის 9 ნოემბერს პრეზიდენტად ჯოხარ დუდაევის ინაუგურაციას ალა დუდაევა ემოციური ლექსით გამოეხმაურა, რომელიც თავად წაიკითხა გროზნოს ტელევიზიით.
ალა დუდაევას თქმით, მეუღლის მკვლელობის გამო მას სურდა ჰააგის სასამართლოში საჩივრის შეტანა, თუმცა ეს ვერ მოხერხდა, რადგან აუცილებელი იყო სიკვდილის გარემოებების შესახებ ცნობის წარდგენა, ცხედრის ექსჰუმაციის გარეშე კი ეს შეუძლებელი აღმოჩნდა. დუდაევის დაკრძალვის ადგილი გასაიდუმლოებულია.
ურთიერთობა საქართველოსთან
2009 წელს 23 მაისს ალა დუდაევამ საკუთარი ნახატების გამოფენა ზუგდიდში პირადად გახსნა. მან აგრეთვე მონაწილეობა მიიღო ჩეჩნეთის ომის შესახებ ფოტოდოკუმენტურ გამოფენაში "ჯოჯოხეთის ქრონიკა", რომელიც თბილისში კოსტავას ქუჩაზე ღია ცის ქვეშ გაიმართა. 2011 წლის 24 იანვარს მან ლიეტუვადან თბილისში გამოფენაზე ჩაიტანა ბოლო 20 წლის განმავლობაში მის მიერ შექმნილი ნახატები. ამ პერიოდში ალა თბილისში მოქმედ ტელეკომპანია "პიკ"-თან თანამშრომლობდა საკუთარი საავტორო გადაცემით "კავკასიური პორტრეტი". თავის გამოსვლებში ალა ყოველთვის თბილად და პატივისცემით ახსენებს საქართველოს. 2010 წლის 25 იანვარს თავის ვაჟთან დეგისთან ერთად მიმართა საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მოქალაქეობის მიღების თხოვნით.
2008 წლის ომის შესახებ
ალა დუდაევამ დაგმო რუსეთის ფედერაციის სამხედრო ქმედებები საქართველოს წინააღმდეგ, მათ შორის ომში ჩეჩნური შენაერთების მონაწილეობის ფაქტი. "იცოდეთ, რომ ესენი ჩვენი ქვეყნის მოღალატეები არიან, რომლებიც რუსი ოკუპანტების სამსახურში ყოფნისას ცდილობენ დაასამარონ არა მარტო ქართველთა, არამედ ჩეჩენთა თავისუფლების წყურვილი. ასეთი გამყიდველები მრავლად არიან ყველა ერებში, არ ჩათვალოთ ისინი ჩეჩნებად! ნამდვილი ჩეჩნები დღემდე ომობენ მთებში რუსი ოკუპანტების წინააღმდეგ".
ზვიად გამსახურდიას შესახებ
1992 წლის თებერვალში ხელისუფლებიდან განდევნილი ზვიად გამსახურდია თავის გარემოცვასთან ერთად სომხეთიდან გროზნოში ჩაფრინდა. პოლიტიკური თავშესაფრის მინიჭების გარდა, ჯოხარმა მას საკუთარი რეზიდენცია დაუთმო, თავად კი პატარა სახლში განთავსდა. 2007 წელს, როდესაც თბილისში ზვიად გამსახურდიას გადასვენება მოხდა, ალა დუდაევამ ქართველი ხალხისადმი სამძიმრის წერილი გამოაქვეყნა, სადაც ხაზი გაუსვა ორი ლიდერის ცხოვრებისეული გზის მსგავსებას.
კავკასიაზე
ალა აღფრთოვანებული დარჩა მისთვის უცნობი ტრადიციებით და ნირით. მისი თქმით, სწორედ მათი წყალობით შეინარჩუნეს კავკასიელებმა თავიანთი თვითმყოფადობა. "ტყუილად არ უწოდებენ კავკასიურ წეს-ჩვეულებებს კეთილშობილურს. კავკასია ჰგავს მოხუცს, რომლისგანაც ყოველთვის ისწავლი".
რუსეთის შესახებ
"რუსეთის იმპერია უკანასკნელ იმპერიას წარმოადგენს. ის აუცილებლად დაიშლება, რომლის მოწმე ჩვენ გავხდებით. თავად რუსი ხალხიც გათავისუფლდება".
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1947 კატეგორია:ჩეჩნეთის პირველი ომი კატეგორია:ჩეჩენი მხატვრები
ჟოჟონი
ჟოჟონი — ნასოფლარი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მდინარე მთიულეთის არაგვის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1600 მ, დუშეთიდან 74 კმ.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.
სქოლიო
კატეგორია:ქვეშეთის თემის ნასოფლარები
ტავლაში
ტავლაში (Тавлаш) — სოფელი რუსეთში, ვოლოგდის ოლქში, უსტ-კუბინსკის რაიონში. სოფელი შედის ნიკოლსკოეს სასოფლო დასახლების შემადგენლობაში, მოსახლეობა 2002 წლის მონაცემებით 10 ადამიანს შეადგენდა.
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:უსტ-კუბინსკის რაიონის დასახლებული პუნქტები
ძვ. წ. 820
გარდაიცვალნენ
*
მუმადონა დიაში
მუმადონა დიაში (Mumadona Dias; დ. 900 — გ. 968) — პორტუგალიის საგრაფოს მე-4-ე გრაფი (924–950 წწ.). ონეგა ლუსიდეშის და დიოგო ფერნანდეშის შვილი. საგრაფოს მართავდა მეუღლესთან, მენდუ I-თან ერთად.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:პორტუგალიის გრაფები კატეგორია:დაბადებული 900 კატეგორია:გარდაცვლილი 968
სპარსული ენა
სპარსული ენა, იგივე ფარსი — სპარსელების ენა, მიეკუთვნება ინდოევროპული ოჯახის ირანულ ენებს. სპარსულთან ძალიან ახლოსაა დარი ანუ ქაბულის სპარსული ენა. განსხვავება მათ შორის უმნიშვნელოა, ლექსიკის დონეზე. სპარსულის დიალექტზე საუბრობენ ტაჯიკებიც (იხ. ტაჯიკური ენა და დარი). იყენებს სპარსულ დამწერლობას, რომელიც არაბულ გრაფიკაზეა დაფუძნებული.
ზოგადი ცნობები
ცნობილია სპარსული ენის სამი ფორმა: ძველი სპარსული - ამჟამად მკვდარი ენაა, ცნობილია ლურსმული წარწერებიდან (ძვ. წ. VI ს.); საშუალო სპარსული ანუ ფალაური - მკვდარი ენაა, იხმარებოდა ახ. წ. III-XI სს-ში; ახალი სპარსული - სალიტერატურო ენა IX საუკუნიდან.
თანამედროვე სპარსულის დიალექტებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანია თეირანის დიალექტი. იგი წარმოადგენს სალაპარაკო სპარსულის ფორმირების ძირითად წყაროს. სხვა დიალქტებია: ყაზვინი, მაჰალათი, ჰამადანი, ქაშანი, ისფაჰანი, სედეჰი, ქერმანი, არაკი, შირაზი, ჯაჰრომი, შაჰრუდი, კაზერუნი, მაშხადი და სხვა.
სტატუსი
ოფიციალური ენა:
გავრცელების არეალი:
ირანი, ავღანეთი, ერაყი ...
ანბანი
სპარსული ენის დამწერლობა ეფუძნება არაბულ დამწერლობას და მოიცავს 32 ასო–ნიშანს (გრაფემას).
ლექსიკა
რიცხვები
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სპარსული ენა
ხორჩანა
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 62 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ტყიბულის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ლოლე
ლოლე (Loulé) — ქალაქი პორტუგალიაში. მდებარეობს ლოლეს მუნიციპალიტეტში. ქალაქის მოსახლეობა 2004 წლის აღწერით შეადგენდა 24000 კაცს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:პორტუგალიის ქალაქები
პავლე პოტიომკინი
გრაფი პავლე სერგეის ძე პოტიომკინი (1743—1796) — რუსი ჯარისკაცი, სახელმწიფო მოღვაწე და მწერალი. გრიგორი პოტიომკინის შორეული ნათესავი. ხელი მოაწერა გეორგიევსკის ტრაქტატს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რუსი სახელმწიფო მოღვაწეები კატეგორია:დაბადებული 1743 კატეგორია:გარდაცვლილი 1796
გრანდეს-ი-სან-მარტინი
გრანდეს-ი-სან-მარტინი (Grandes y San Martín) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის კასტილია და ლეონის ავტონომიური გაერთიანების ავილის პროვინციის დე-ავილის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 11,59 კმ². მოსახლეობა — 26 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ავილის მუნიციპალიტეტები
სოლომონ დოდაშვილი
სოლომონ დოდაშვილი (დ. 17 მაისი, 1805, სოფ. მაღარო — გ. 20 აგვისტო, 1836, ვიატკა, რუსეთი) — ქართველი მეცნიერი და საზოგადო მოღვაწე, ლოგიკის ქართული მეცნიერული სკოლის დამფუძნებელი. ავტორი მრავალი გავლენიანი სამეცნიერო შრომისა ლოგიკის, ქართული ენისა და ლიტერატურის ისტორიის სფეროებში.
1994 წელს ვიატკიდან გადმოსვენებულ იქნა საქართველოში, თბილისის მთაწმინდის პანთეონში.
ბიოგრაფია
დაიბადა სოფ. მაღაროში (ახლანდელი სიღნაღის მუნიციპალიტეტი). სოლომონის მამა, ივანე (იგივე იოანე) დოდაშვილი,— წარმოშობით გლეხი იყო. დავითგარეჯას და შემდეგ ბოდბის სამონასტრო სკოლაში სასულიერო განათლების მიღების შემდეგ, იგი მღვდლად იქნა განწესებული სოფელ მაღაროს წმინდა გიორგის ეკლესიაში. ივანე დოდაშვილი თავისი დროის კვალობაზე საკმაოდ განათლებული და მწიგნობრობის მოყვარული კაცი ჩანს. აღსანიშნავია, რომ მას ცხრიდან შვიდი შვილი შერჩა და შვიდივეს მიაღებინა განათლება. ივანე დოდაშვილის პიროვნების წარმოსადგენად საინტერესო დეტალს ვპოულობთ, მისი შვილის, სტეფანეს წერილში სოლომონისადმი: „მამამან ჩვენმა რაღაც პოლიტიკა იცოდა, ისიც დაუტევა. რუსებთან გავლა დიდათა სძულს, სუდში ასის თუმანის საქმე, რომ ჰქონდეს, არ წავა და ესსრეთვე ფოჩტაშიაც წიგნს ვერა გზავნისო.“
პირველდაწყებითი განათლების მიღების შემდეგ, სოლომონი შეიყვანეს თბილისის სასულიერო სემინარიაში. 1822 წელს, - ისე, რომ სემინარიის კურსი არც კი ჰქონდა დასრულებული, - იგი დანიშნეს სიღნაღის სასულიერო სასწავლებელში მასწავლებლად.
1827 წელს, სანქტ-პეტერბურგის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის ფაკულტეტი დაამთავრა. 1828 წელს, ამავე უნივერსიტეტში ფილოსოფიის მაგისტრის ხარისხი აიღო.
მეცნიერებაში უკრიტიკოდაა მიღებული თვალსაზრისი, დეკაბრისტული იდეების არსებითი ზეგავლენის შესახებ სოლომონ დოდაშვილის მსოფლმხედველობაზე. დოდაშვილისთვის, შეიძლება, მისაღები ყოფილიყო დეკაბრისტთა ზოგიერთი შეხედულება სოციალურ საკითხებზე, მაგრამ, ეს, ჯერ კიდევ არ იძლევა საფუძველს ვამტკიცოთ დეკაბრისტული იდეების არსებითი გავლენა სოლომონ დოდაშვილის მსოფლმხედველობაზე. ჯერ ერთი, დოდაშვილის სოციალური შეხედულებები და, კერძოდ, მისი დამოკიდებულება ბატონყმობისადმი საქართველოში ისტორიულად ჩამოყალიბებული სოციალური სტრუქტურების ღრმა ანალიზის შედეგია. მეორე და მთავარი კი ისაა, რომ სოლომონ დოდაშვილისთვის უმთავრესი და უპირველესი იყო ეროვნული საკითხი. მის ნამოღვაწარში, სწორედ, ეროვნული საკითხს ექვემდებარებოდა ყველა დანარჩენი. დეკაბრისტებს კი, რუსეთის მიერ დაპყრობილი ქვეყნების სრული ასიმილაცია უნდოდათ. სოლომონ დოდაშვილი, გვიან შუასაუკუნეებში მოშლილი ქართული ფილოსოფიური სკოლის ამაღორძინებელი და მისი უდიდესი წარმომადგენელია. ნიშანდობლივია, რომ შალვა ნუცუბიძე დოდაშვილის ფილოსოფიური მემკვიდრეობის კვლევისას, ხაზგასმით ამბობს: „საკითხი - რა ადგილი ეკუთვნის სოლომონ დოდაშვილს ქართული ფილოსოფიის ისტორიაში, პირდაპირაა დაკავშირებული საკითხთან, რა ადგილი ეკუთვნის სოლომონ დოდაშვილს მსოფლიო ფილოსოფიაში?“ შემდეგ, შალვა ნუცუბიძე გვაფრთხილებს: „ეს განდიდებად ნურავის მოეჩვენება, რადგან... ახალგაზრდა ქართველი მოაზროვნე თავისი ხანმოკლე, მაგრამ საკვირველი სიძლიერის მქონე, აზროვნების დასაწყისშივე თანამედროვე ევროპული აზროვნების სიმაღლეზე აღმოჩნდა და აქედან სცადა მან საკუთარი გზით წასვლა.“
მართალია, სოლომონ დოდაშვილი იოანე ხელაშვილისადმი მიწერილ წერილში თავის თავს, ხშირად უწოდებს „მორჩილ შვილს“, „მორჩილ მოწაფეს“, მაგრამ სინამდვილეში იგი ფილოსოფიაში, - და პოლიტიკაშიც,- არ აღმოჩნდა „მორჩილი მოწაფე“. იგი გასცდა იმ აზრს, რომ „ფილოსოფიაც არს უფროსღა ღვთისმეტყველება“.
კიტა კაციტაძის აზრით, დოდაშვილის ფილოსოფიური შეხედულებები, არ იყო მოწყვეტილი მშობლიურ ნიადაგს, ვინაიდან გერმანული კლასიკური იდეალიზმის ერთ-ერთი უმთავრესი წყარო ნეოპლატონიზმიც იყო. ნეოპლატონიზმი კი, როგორც ცნობილია, საუკუნეების მანძილზე კვებავდა ქართულ ფილოსოფიურ და ლიტერატურულ აზროვნებას.
საერთოდ, სოლომონ დოდაშვილისთვის დამახასიათებელი იყო ფილოსოფიური და საზოგადოებრივ-პოლიტიკური აზროვნების მიღწევათა ქართული გააზრება. ამასთანავე, მან საქართველოში აღადგინა და ააღორძინა ჭეშმარიტი ფილოსოფოსობის ტრადიცია.
პოლიტიკური ვითარება
XVIII ს.-ის დასასრულს ერეკლე II იძულებული შეიქნა, რუსეთი გაეხადა მფარველად და მოკავშირედ. მაგრამ მალევე გამოირკვა, რომ რუსეთი არ დასჯერდებოდა მფარველისა და მოკავშირის როლს. ამდენად ალექსანდრე I-ის მიერ 1801 წლის 12 სექტემბრის მანიფესტით სამეფო ტახტის გაუქმება და საქართველოში სახელმწიფოებრიობის მოსპობა, სამწუხაროდ, მოვლენათა განვითარების ლოგიკური გაგრძელება იყო.
რუსეთის იმპერიამ, რომელსაც ამ დროისთვის უკვე ჰქონდა კოლონიური ჩაგვრის „მდიდარი გამოცდილება“, ადვილად შეძლო სისხლისგან დაცლილი ქვეყნის დაპყრობა. ჩვენმა ერთმორწმუნე ჩრდილოელმა მეზობელმა და „მფარველმა“ მალევე გააუქმა 15 საუკუნოვანი ქართული მართლმადიდებლური ეკლესიის ავტოკეფალია და გადააქცია იგი რუსული სინოდის საეგზარქოსოდ. ამით, ქართველმა ხალხმა ის სულიერი საყრდენი დაკარგა, რომელიც საუკუნეების მანძილზე კრავდა და აერთიანებდა მტრის წინააღმდეგ ბრძოლაში.
სულ ცოტა ხანში, - ნიკო ბერძენიშვილის სიტყვებით, - „საქართველოს მმართველობა, უკვე რუსული იყო და ქართულ ელემენტს აქ დამხმარე, მეორეხარისხოვანი მნიშვნელობა ჰქონდა... საქართველო პოლიტიკურად აღარ არსებობდა, რეალურად ის რუსეთის გუბერნია იყო.“
მალევე შემუშავდა, ამ „ახალი გუბერნიის“, ადმინისტრაციული რეფორმის პროექტი, რომლის ძირითადი მიზანი ასე ჩამოყალიბდა: „სამოქალაქო და პოლიტიკური თვალსაზრისით შევაკავშიროთ რუსეთი და საქართველო ერთ მთლიან ორგანიზმად. ვაიძულოთ „ტუზემცები“ ილაპარაკონ და იაზროვნონ რუსულად.“
სოლომონ დოდაშვილი, სამოღვაწეო ასპარეზზე გამოვიდა 1820-იან წლებში, როდესაც რამდენიმე უშედეგო გაბრძოლების შემდეგ, ქართულ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში აშკარად გამოიკვეთა რუსიფიკაციასთან თანდათანობით შერიგების უაღრესად საშიში, - არსებითად საქრათველოსა და ქართველების დამღუპველი, - სიმპტომები. ამასთანავე საქართველოს ტერიტორიაზე ერთმანეთს ეჯახება ირან-ოსმალეთისა და რუსეთის პოლიტიკური და სამხედრო ინტერესები, რაც, თავის მხრივ, უმძიმეს პირობებს უქმნიდა ქართველი ხალხის ფიზიკურ არსებობას და ტერიტორიულ მთლიანობას.
აი, ეს არის, ის ისტორიული გარემო, რომლის ფონზეც მკაფიოდ და რელიეფურად ჩანს სოლომონ დოდაშვილის, - ჭეშმარიტად დიდი ეროვნული მოღვაწის, - წარუვალი მნიშვნელობის წვლილი ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ისტორიაში.
მოღვაწეობა
დოდაშვილის ფილოსოფიური თხზულებებიდან, მხოლოდ სამია შემორჩენილი - „ლოგიკა“, „ლოგიკის მეთოდოლოგია“ და „რიტორიკა“ (ეს ორი უკანასკნელი ნაშრომი, მხოლოდ ჩვენს დროში 1955 წელს გამოქვეყნდა).
ეჭვმიუტანლად დასტურდება, რომ დოდაშვილს ჰქონდა აგრეთვე „პიიტიკა“ და ზოგიერთი სხვა თხზულება, რომლებიც დღესდღეობით დაკარგულად ითვლება. ასეთი ცნობაც არსებობს, თითქოს 1876 წელს თბილისის სასულიერო სემინარიის ბიბლიოთეკაში ინახებოდა სოლომონ დოდაშვილის „ფილოსოფიის“ ხელნაწერები ექვს ტომად, მაგრამ ეს საკითხიც ჯერჯერობით ვარაუდების სფეროში რჩება.
სოლომონ დოდაშვილის პირველი და მის სიცოცხლეში ერთადერთი გამოქვეყნებული ფილოსოფიური ნაშრომია „ფილოსოფიის კურსი. ნაწილი პირველი. ლოგიკა“. იგი ანა დედოფლის, იოანე ხელაშივლისა და სხვათა ხარჯით გამოიცა პეტერბურგში, 1827 წელს. ამ წიგნის გამოსვლას დიდი რეზონანსი მოჰყვა. გამოქვეყნდა რეცენზიები, „მასკოვსკი ტელეგრაფში“, „მასკოვსკი ვესტნიკში“, „სევერნაია პჩელაში“. რეცენზიები ერთხმად უწოდებდნენ წიგნს „შესანიშნავ თხზულებას“, „უდიდეს სიახლეს“, „ახალ მოვლენას რუსეთის ფილოსოფიურ აზროვნებაში“, ხოლო აღფრთოვანებული იოანე ხელაშვილი ამაყად აცხადებდა: „უწყოდეს ევროპამ, რომ ძველისძველი ნათესავი ჩვენში ჰფხიზლობს და გაჰყურებს წინ!“
სოლომონ დოდაშვილის, ეს ნაშრომი, იყო რუსულ ენაზე შექმნილი პირველი წიგნი ლოგიკაზე, როგორც სამეცნიერო დისციპლინაზე. რამდენიმე წლის შემდეგ ავტორს დაუწყია ზრუნვა „ლოგიკის“ ქართულად გამოცემაზე, მაგრამ ამ საქმეს ხელი შეუშალა მისმა დაპირისპირებამ 1832 წელს.
სოლომონ დოდაშვილის, უკვე პეტერბურგშივე ჰქონდა ჩამოყალიბებული საზოგადოებრივ-პოლიტიკური და კულტურულ-საგანმანათლებლო საქმიანობის ფართო პროგრამა, რომლის პრაქტიკულ ხორცშესხმასაც საქართველოში აპირებდა. მან, არ მიიღო ფაკულტეტის დეკანის წინადადება, - უნივერსიტეტში დარჩენილიყო პროფესორობისთვის მოსამზადებლად, - და სწავლის დასრულებისთანავე გამოემგზავრა საქართველოში. ზემოაღნიშნული პროგრამის განხორციელებაზე ზრუნვა, სამშობლოსკენ მომავალ მოღვაწეს, გზაშივე დაუწყია: შეხვდა, მოსკოვის ლიტერატურული პრესის რედაქტორებს და დაამყარა მათთან საქმიანი ურთიერთობა. აქვე მოინახულა მან, ოქროპირ ბატონიშვილის მიერ ჩამოყალიბებული, „ქართველ შეთქმულთა მოსკოვის უჯრედი“, მიიღო სათანადო კონსულტაციები და დავალებები.
შემდეგ, სოლომონი შეჩერდა ხარკოვში. მან თავისი წიგნი „ლოგიკა“, ხარკოვის უნივერსიტეტისა და მისი სასწავლო ოლქის მზრუნველს, ალექსი პეროვსკის, უძღვნა მინაწერით: კავკასიის შვილთა აზრი და გონება საზრდოს ეძებს. თქვენ, იმედია ხელს შეუწყობთ მათი მისწრაფებების დაკმაყოფილებას და ამით ამ აზიური ქვეყნის ევროპული განათლების საფეხურზე აყვანასო.
1827 წლის ივლისში, ევროპულად განსწავლული და რუსეთის სამეცნიერო და პედაგოგიურ წრეებში ცნობილი, 22 წლის მოღვაწე, სამშობლოშია...
რა ვითარებაა ამ დროს საქართველოში?
ივანე აფხაზის სიტყვებით: „ქართველობა ცხოვრობდა უსაგნოდ, დაეხეტებოდა უგზოდ, ვითარცა ბნელსა ღამესა შინა“.
საქართველოში შექმნილმა ვითარებამ, მაღალი იდეოლოგიებით აღძრულ სოლომონ დოდაშვილზე, შემზარავი შთაბეჭდილება მოახდინა. იგი შეძრწუნებული წერს იოანე ხელაშვილს: „ვერცა ერთსა ვიხილავ თანამემამულეთაგან, რათა ეძიებდეს სარგებლობასა მამულისასა, მხოლოდ თავის თავის გამოზრდას ცდილობენ დღიურად... არ არის მათსა სულსა შინა ჭეშმარიდება, არამედ დანერგილ არს ყოველი ვნება... არ არს სიყვარული სწავლისა და სწავლულთა, არამედ ყოველი სიძულვილი და მტერობა... არა მოყვარენი არიან შრომის, უკანონოდა და უწესოდ და ფრიად შერევნილად მდგომარეობენ... რაი ვყო მუნ, სადაცა ვერ მომიძიებია არა რაი ღონე და საშუალება“. ხოლო სხვა წერილში იმავე, იოანე ხელაშვილს სწერს: გუშინ „ჟამსა განთიადისასა“ თბილისში მიწა ისე ძლიერ იძრა, რომ ყველა გააღვიძა და ლოგინიდან წამოყარა, მაგრამ „გაღვიძება ესე“ მხოლოდ ფიზიკური იყო. სულიერად ქართველებს ისე ღრმად სძინავთ, რომ ვშიშობ, მათ ვერანაირი მიწისძვრა ვერ გამოაღვიძებსო. მაგრამ, საბედნიეროდ, სოლომონ დოდაშვილმა მოძებნა „ღონე და საშუალება გაღვიძებისთვის ქართველთა“. იგი მიხვდა, რომ საჭირო იყო თავგანწირული შრომა და ბრძოლა, ბრძოლა ქართველთა გამოფხიზლებისათვის. ამ დღიდან დაპატიმრებამდე, - ციხეებამდე და გადასახლებამდე, - სოლომონს დარჩენილი აქვს 5 წელი. ამ ხუთ წელიწადში მან შეუძლებელი შეძლო - მოახერხა ჯერ კიდევ შემორჩენილი, მაგრამ გაბნეული ინტელექტუალური ძალების შემოკრება, პოლიტიკური და კულტურულ-საგანმანათლებლო საქმიანობის გაშლა და ამით ქართველთა ეროვნული თვითშეგნების გამოღვიძება და ამოძრავება.
სოლომონ დოდაშვილის, როგორც დიდი ეროვნული მოღვაწის, რამდენადმე რთული პორტრეტის წარმოსადგენად აუცილებელია მისი, როგორც პედაგოგის, ჟურნალისტის, მეცნიერის, მწერლის, პოლიტიკოსის დახასიათება. მაგრამ, სანამ, ამ საკითხზე გადავიდოდეთ, საჭიროა, ამთავითვე განვიხილოთ მისი ორი კარდინალური თეზა, ორი ბურჯი, რომელზედაც, არსებითად, დგას სოლომონ დოდაშვილის მსოფლმხედველობა. ერთია, ქართველი ერის ფიზიკური და სულიერი ერთიანობის იდეა. ხოლო მეორე - ევროპეიზმის პროპაგანდა და პრაქტიკული დამკვირდება ქართულ სინამდვილეში.
სოლომონ დოდაშვილის ნააზრევის ზერელე გადათვალიერებაც კი გვარწმუნებს, რომ აქ უკვე მოცემულია ეროვნული იდეოლოგიის ის მონახაზი, რომელმაც შემდეგ განვითარება და სრულყოფა ჰპოვა ილია ჭავჭავაძის პროგრამაში. დოდაშვილი თანმიმდევრულად ავითარებდა აზრს, რომ თავისუფლების მიღწევის ერთადერთი გზა, ყველა საზოგადოებრივი ფენის გაერთიანებაა მხსნელი მიზნის გარშემო - მიუხედავად მათი სოციალური თუ საზოგადოებრივი მდგომარეობისა და ინტელექტუალური შესაძლებლობებისა: „არა გვარითა იქების კაცი, არამედ გონებითა და მოქმედებითა ხელოვნად“. ძნელი არ არის აქ ჩანასახის სახით დავინახოთ ქართული აზროვნების უდიდესი მოღვაწე და მონაწოვარი - ილიასეული „საერთო ნიადაგის“ თეორია. ამის გარდა, სოლომონ დოდაშვილისთვის ეროვნული, სოციალური და ზოგადადამიანური თავისუფლების იდეები ბუნებრივ მთლიანობაშია მოქცეული. ხოლო ამ იდეების პრაქტიკული ხორცშესხმის უმთავრესი საშუალება განათლება და მეცნიერებაა. აქაც იგი „თერგდალეულთა“ საგანმანათლებლო პროგრამის წინამორბედად გვევლინება.
გვიანი შუასაუკუნეების წყვდიადის შემდეგ, სოლომონ დოდაშვილი იყო საქართველოში ევროპეიზმის ყველაზე მხურვალე პროპაგანდისტი და დამამკვირდრებელი. რა საქმისთვისაც არ უნდა მოეკიდა მას ხელი, ყველგან საბოლოო მიზნად ისახავდა ქართული საზოგადოებრივი ცხოვრებისა და საზოგადოებრივი აზრის დაკავშირებას ევროპულ აზროვნებასა და ცივილიზაციასთან - ქადაგებდა ქართული ენის განვითარების აუცილებლობაზე და ხალხში განათლების გავრცელებას „მოახლოებისათვის განბრძნობილთა მცხოვრებთა ევროპიისათა“. ხაზს უსვამდა ძველი ქართული ფილოსოფიური და ლიტერატურული აზროვნების შესწავლის აუცილებლობას, „რომელიცა აქამომდე წყვდიადსა შინა სიბნელისასა დაფარული იყო მხედველობათა განათლებულის ევროპიისათა“, ხარკოვის უნივერსიტეტის მზრუნველს შემწეობას სთხოვდა სასწავლო-აღმზრდელობითი საქმის წინ წაწევაში. და ა.შ.
რუსეთის მონარქიამ, საქართველოში ევროპეიზმის ერთადერთ წყაროდ მის მიერ შემოტანილი კულტურა გადააქცია, რაც მას, თავის მხრივ, ხელსაყრელ ვითარებას შეუქმნიდა ჩვენში ასიმილატორული პოლიტიკის განხორციელებისათვის.
ამდენად, საქართველოს სწრაფვა ევროპისაკენ, პეტერბურგსა და მოსკოვს არ გასცილებია. ასეთ პირობებში სოლომონ დოდაშვილის მცდელობა, ეზიარებინა ქართველობა უშუალოდ ევროპულ აზროვნებას და ცივილიზაციას, განსაკუთრებული მნიშვნელობის მოვლენა იყო.
ხაზგასმით უნდა ითქვას, რომ ევროპეიზმი სოლომონ დოდაშვილისთვის იყო არა პოლიტიკური ან კულტურული ორიენტაციის საკითხი, არამედ ქართული აზროვნების, კულტურისა და ცივილიზაციის დაბრუნება მშობლიურ წიაღში, ვინაიდან ქართული კულტურა (ამ სიტყვის უფართოესი გაგებით) ტიპოლოგიურად იმთავითვე ევროპული ხასიათისა იყო. ასე, რომ სოლომონ დდოაშვილისთვის ევროპეიზმი ეროვნული თავისთავადობის შენარჩუნების საშუალება იყო.
სოლომონ დოდაშვილმა თვითონვე შეუწყო ხელი ქართული ფილოსოფიური და ლიტერატურული აზროვნების მიღწევათა გატანა-გავრცელებას საქართველოს ფარგლებს გარეთ. მხედველობაში მაქვს მისი ნაშრომის „მოკლე განხილვა ქართულისა ლიტერატურისა ანუ სიტყვიერებისა“, რომელიც 1832 წელს გამოქვეყნდა ჟურნალ - „სალიტერატურონი ნაწილნი ტფილისის უწყებათანი“, ითარგმნა და დაიბეჭდა „ტფილისკოე ვედომოსტიში“, შემდეგ „მასკოვსკიე ვედომოსტიში“, აქედან კი შევიდა ჟარრი დე მანსის წიგნში — „ძველი და ახალი ლიტერატურის, მეცნიერებათა და ნატიფი ხელოვნების ისტორია“.
პეტერბურგიდან სამშობლოში დაბრუნებულმა სოლომონ დოდაშვილმა, სამსახური დაიწყო თბილისის კეთილშობილთა სასწავლებელში, რომელიც მოგვიანებით გიმნაზიად გადაკეთდა. აქ იგი ასწავლიდა ქართულ ენას და სიტყვიერებას, აგრეთვე, გეოგრაფიას. კეთილშობილთა სასწავლებელში შექმნილ ატმოსფეროს შესანიშნავად გვიხატავს დიმიტრი ყიფიანი: „მთელი მაშინდელი პედაგოგიური სიბრძნე ორი უმთავრესი და ამასთან ერთად, წესით გამოიხატებოდა, - გაკვეთილების სწავლა ზეპირად, ე.ი. შეუგნებლად, მექანიკურად და ყოველი დანაშაულისთვის ხელისგულზე სახაზავით ცემა“. სასწავლებელში შექმნილმა ვითარებამ სოლომონ დოდაშვილზე მძიმე შთაბეჭდილება მოახდინა. „მოწაფეთა ჩემთა არ აქვსთ სული აღძრული და განღვიძებული მისწვდნენ ჭეშმარიტსა კეთილსა და საამო აღმკობილებასა. არ აქვს მიდრეკილება განათლებისადმი“-ო - წერდა იგი იონა ხელაშვილს. მაგრამ მასწავლებლის დაუღალავმა შრომამ, მაინც გამოიღო ბედნიერი ნაყოფი. სოლომონ დოდაშვილმა შეძლო მოწაფეებში ეროვნული გრძნობებისა და ბუნებისაგან ბოძებული ნიჭის გამოღვიძება და ამოძრავება. რამდენიმე წლის შემდეგ ბედნიერი მასწავლებელი აღფრთოვანებული წერს: „მოწაფენი, რომელნიცა აწ იზრდებიან სასწავლებელთა შინა, აღგვითქმენ ფრიად მრავალსა სარგებლობისათვის მამულისა... გული ჩემი მარადდღე ტრფიალებს, ვინაიდგან მრავალთა ახლაგაზრდათა კაცთა იწყის თხზვა შვენიერთა სწიხთა და აღწერა პროზად სხვადასხვათა საგანთა.“
ხაზგასმით უნდა ითქვას, რომ სწორედ სოლომონ დოდაშვილის გამოზრდილმა და გამოწვრთნილმა თაობამ იკისრა მისი სიკვდილის შემდეგ ეროვნული მოძრაობის მესვეურობა. მისი მოწაფეებიდან, მარტო დიმიტრი ყიფიანისა და ნიკოლოზ ბარათაშვილის დასახელებაც კმარა.
საგანგებოდ უნდა შევჩერდეთ სოლომონ დოდაშვილისა და ნ. ბარათაშვილის ურთიერთობაზე. თანამედროვეთა გადმოცემით - „ბარათაშვილი სულ დოდაშვილის გვერდით იყო - ან გიმნაზიაში, ან სახლში, ანდა სტამბაში და ყველგან სადაც დოდაშვილი იქნებოდა“. თავის მასწავლებელზე მლოცველ ნიკოლოზს მამა ხშირად ეჩხუბებოდა თურმე: - „დოდაშვილს თავი გაანებე, თორემ გაგთოკავენო“, - დაბეჟითებით ამბობდა ვახტანგ ორბელიანი, თან დასძენდა: - დოდაშვილი რომ არა, ალბათ, არც ბარათაშვილი გვეყოლებოდაო. ამ სიტყვებში, ცხადია, არის გადაჭარბება - ნ. ბარათაშვილის გენია ყველა შემთხვევაში გაიკვლევდა გზას. თუმცა ვახტანგ ორბელიანის სიტყვებში, ჭეშმარიტების მარცვალიც უთუოდ არის. მასწავლებელი და მოწაფე ხასიათით ჰგავდნენ ერთმანეთს...
ორივე საზოგადოების სული და გული იყო, ორივე გამოირჩეოდა გონებამახვილობითა და მოსწრებული სიტყვა-პასუხით, ორივეს უყვარდა სხვადასხვა უწყინარი საოხუნჯო სცენების გამოგონება და გათამაშება. ამასთანავე, ორივეს ღრღნიდა მელანქოლია და სურვილი განმარტოებისა. მასწავლებელსა და მოწაფეს სიკვდილიც ერთნაირი არგუნა ბედმა. ორივე სრულიად ახლაგაზრდა გარდაიცვალა, ორივე უცხო მიწაზე აღესრულა.
1830 წელს მან თბილისში გამოსცა „შემოკლებული ქართული ღრამატიკა“, რომელიც ალექსანდრე ცაგარელის აზრით, გაცილებით უფრო დემოკრატიზირებულია, ვიდრე მის წინამავალთა ანალოგიური ხასიათის თხზულებანი. სოლომონ დოდაშვილის გრამატიკული სისტემის ზეგავლენა დიდია, მისი მოწაფეების, - განსაკუთრებით ნ. ბარათაშვილზე, - ენასა და ორთოგრაფიაში.
სოლომონ დოდაშვილის, როგორც პედაგოგის პორტრეტი, სრული არ იქნება, ოროდე სიტყვით თუ არ შევჩერდით მის „შესხმაზე“. „შესხმაში“ როგორც იმდროინდელი სავალდებულო ეტიკეტი მოითხოვდა, არის რამდენიმე რევერანსი მონარქიული ხელისუფლების შესამკობლად. ამ რევერანსებს შორის კი გადმოცემულია მხურვალე ქადაგება, რომ ქართველმა ახალგაზრდობამ, - „სასოებამან საქართველოისა“, - როგორც ორატორი ამბობს, - თავაუღებლად იშრომოს და თავგანწირვით იბრძოლოს მამულის კეთილდღეობისთვის. „შესხმაში“ იდეალიზებულია ძველი საქართველო, შემდეგ ორატორი ყრუდ კიცხავს ჩვენი უკანასკნელი მეფეების საგარეო პოლიტიკას, რომელმაც „მიიყვანეს საყვარელი მამული ჩვენი ესევითარ ხარისხამდე დამდაბლებისა“. მაგრამ ამ სიტყვაში დიდი ოპტიმიზმიცაა. ჩვენ ძალგვიძსო, - მიმართავს დოდაშვილი საზოგადოებას, - მივაღწიოთ წარსულ დიდებას და გავუთანასწორდეთ დღევანდელ ყველაზე განვითარებულ ევროპულ ხალხებს. ამ სიტყვაში დიდი იმედიცაა: - თქვენი სიბეჯითე, თქვენი სიყვარული სიბრძნის დაუფლებისა, მაფიქრებს, რომ „მამული ესე ჩვენი მოისთვლებს ოდესმე ნაყოფსა კეთილდღეობისა და დიდებისა თვისასა“-ო.
იგი ფიქრობდა თბილისში სახალხო ბიბლიოთეკის დაარსებას, ხელნაწერთა გადაწერა-გამრავლებას, ლიტერატურული ჯგუფებისა თუ სალონების დაარსებას და ა.შ. ზოგიერთი რამ მან აქედან მოასწრო კიდეც, ზოგს კი წერტილი დაუსვა მისმა დაპატიმრებამ და გადასახლებამ. მას აღუწერია რიცხვით ექვსასამდე ხელნაწერი წიგნი. ეს იყო არამარტო ხელნაწერების უბრალო აღნუსხვა, არამედ მათი დარგობრივი კლასიფიკაციაც, დღესდღეობით ეს კატალოგიც დაკარგულად ითვლება.
თვითონ სოლომონ დოდაშვილს, იმ დროის კვალობაზე, უმდიდრესი ბიბლიოთეკა ჰქონდა.
იგი იყო პირველი ჟურნალისტი, რომელმაც ქართული პრესა ეროვნულ ინტერესებს დაუმორჩილა. თავიდან იგი რედაქტორობდა რუსული „ტიფლისკოე ვედომოსტის“ ქართულ ვარიანტს, „ტფილისის უწყებანს“, სადაც ახერხებდა კიდეც ზოგიერთი მნიშვნელოვანი სტატიის თუ ცალკეული ცნობის გაპარებას. დოდაშვილმა გადაწყვიტა ჟურნალის გამოცემა საკუთარი ხარჯებით, მაგრამ, ვინაიდან დამოუკიდებელი ორგანოს დაარსება შეუძლებელი შეიქნა, ფორმალურად დაუკავშირდა ის „ტფილისის უწყებათანი“-ს. მიუხედავად ასეთი სახელწოდებისა, ჟურნალი არსებითად დამოუკიდებელი გამოცემა იყო. მთელი თავის შემოსავალსაც მას ახმარდა, თვითონ კი იმდენად ხელმოკლედ ცხოვრობდა, რომ საკუთარი სახლიც კი არ ჰქონდა.
შეიძლება ითქვას, რომ „სალიტერატურონი ნაწილი ტფილისის უწყებათანი“ შინაარსით, მსოფლმხედველობრივი მთლიანობით, ეროვნული მიზანდასახულობით, პუბლიცისტური სულისკვეთებით, ლიტერატურული და მეცნიერული დონით თამამად უსწორებს თავს იმდროინდელი რუსეთისა და ევროპის საუკეთესო გამოცემებს. ამასთანავე იგი XIX საუკუნის მეორე ნახევრის დიდი ქართული ეროვნული ჟურნალისტიკის ღირსეული წინამორბედია. აქ დაიბეჭდა გიორგი ერისთავის „ოსური მოთხრობა“, გიორგი ერისთავის, - „სენატორად“ წოდებულის, - „მოწოდება ივერთა მამულის დაცვისათვის“, თადეოზ გურამიშვილის „საყვარელო მამულო!“ და სხვა. რაც მთავარია, ჟურნალში სისტემატიურად იბეჭდებოდა თვითონ სოლომონ დოდაშვილის თხზულებები - მეცნიერულიც და მხატვრულიც.
„მოკლე განხილვაში“ ავტორი მსჯელობს, აგრეთვე, ქართული სალიტერატურო ენის საკითხებზე. იგი იბრძვის არაქართული ლექსიკის მექანიკურ გადმოღების წინააღმდეგ და ასაბუთებს ეროვნული ლექსიკური მარაგის მაქსიმალურად ათვისების და გამოყენების აუცილებლობას.
სოლომონ დოდაშვილის პოლემიკური ოსტატობის საილუსტრაციოდ შეიძლება დავასახელოთ მისი ნაშრომი „შენიშვნა დამარხვის წესსა და ზედა უკანასკნელთა მეფეთა საქართველოისათა“. ესაა პასუხი თბილისში მცხოვრები ჟურნალისტის გორდეევის წერილისა „საქართველოს უკანასკნელ მეფეთა დამარხვის წესები“, რომელშიც მთლიანადაა დამახინჯებული და გაყალბბეული ქართული სამეფო კარის ისტორიულად ჩამოყალიბებული ეტიკეტი. დოდაშვილმა დამაჯერებლად დაასაბუთა „უფალი გორდეევის“ უვიცობა, უსინდისობა და თაღლითობა. ამით მან ბევრს დაუკარგა ქართული საისტორიო წყაროებში ცხვირის ჩაყოფისა და საქართველოს ისტორიის ფალსიფიკაციის სურვილი.
უაღრესად საგულისხმოა, ის ფაქტი, რომ 1835 წლის გიმნაზიის მოსწავლეებმა თავიანთ ხელნაწერ ჟურნალში, „ტფილისის გიმნაზიის ყვავილი“, გამოაქვეყნეს სოლომონ დოდაშვილის ორი ნაშრომი: „მეფობა ირაკლი მეორისა“ და ზემოხსენებული „მოკლე განხილვა ქართული ლიტერატურისა ანუ სიტყვიერებისა“. ესაა პერიოდი, როცა სოლომონ დოდაშვილის არა თუ ნაწერების გამოქვეყნება, მისი სახელის ხსენებაც კი სასტიკადაა აკრძალული.
1832 წლის შეთქმულება
საგანგებოდ უნდა შევჩერდეთ დოდაშვილის მონაწილეობაზე 1832 წლის შეთქმულება.
თვითონ იდეა შეთქმულებისა, 1825 წელს ჩაისახა საქართველოდან გადასახლებული და პეტერბურგში მცხოვრები ბატონიშვილების წრეში. 1827 წელს დოდაშვილის სამშობლოში დაბრუნების კვალდაკვალ შეთქმულების ცენტრმა საქართველოში გადმოინაცვლა. შეთქმულება იდეურადაც არ იყო ერთგვაროვანი. ერთი ჯგუფი - უმრავლესობა - ავითარებდა საქართველოში კონსტიტუციური მონარქიის დამყარების თვალსაზრისს. მეორე კი - სოლომონ დოდაშვილის მეთაურობით - პარლამენტარული სახელმწიფოს შექმნის იდეას იცავდა. და მაინც 1832 წლის შეთქმულების იდეურ ხელმძღვანელად დოდაშვილი უნდა ჩაითვალოს. მასვე ეკუთვნის, ტექსტი იმ მოწოდებისა, რომლითაც აჯანყების ორგანიზატორებს უნდა მიემართათ ხალხისთვის. ეს მოწოდება ქართული ეროვნული მოძრაობის შესანიშნავი დოკუმენტია (სრული ვერსია):
შეთქმულებისთვის ცხადი გახდა, რომ საქართველო ეროვნული კატასტროფის წინაშე აღმოჩნდა. სულ დაპატიმრებულ იქნა 145 კაცი. ეს იყო ქვეყნის ინტელექტუალური ნაღები და მისი განადგურება ეროვნული მოძრაობის უეჭველ დაღუპვას უქადდა.
შეთქმულები მთელ იმპერიაში გაფანტეს, მაგრამ მათმა აბსულუტურმა უმრავლესობამ რამდენიმე წლის შემდეგ შეძლო სამშობლოში დაბრუნება. საუბედუროდ, მათ შორის არ იყო სოლომონ დოდაშვილი. მას მიესაჯა სამუდამო გადასახლება და დაუწესდა უმკაცრესი მეთვალყურეობა. და აი, ავლაბრის ყაზარმებში 18 თვის პატიმრობის შემდეგ, ის ცოლშვილთან ერთად შორეულ ვიატკის გზას გაუყენეს. პეტერბურგში კი შეძრწუნებული და მუხლებზე დაცემული იონა ხელაშვილი მოსთქვამს და ჰგოდებს: ''„ვჰსტირ კაცსა მას სოლომონ დოდაშვილს... ვჰსტირ და ვგლოვობ დღეთა და ღამეთა შინა... განვილიენით, განვილიენით.“''
გარდაცვალება
ვიატკაში სოლომონი საგუბერნიო სამმართველოს კანცელარიაში განამწესეს გადამწერად.
სოლომონ დოდაშვილის შერყეული ჯანმრთელობა, ცხადია, დიდხანს ვერ გაუძლებდა ჩრდილოეთის მკაცრ კლიმატს. იგი ჭლექით დაავადდა. ერთ-ერთი თვითმხილველის სიტყვებით, სიკვდილამდე ერთი კვირით ადრე სოლომონ დოდაშვილი დანებდა ავადმყოფობას. მან ერთი კვირა ლოცვასა და სულიერ სიმშვიდეში გაატარა.
1836 წლის 20 აგვისტოს სოლომონ დოდაშვილი, 31 წლის ასაკში გარდაიცვალა. 1994 წელს ვიატკიდან გადმოსვენებულ იქნა საქართველოში, თბილისის მთაწმინდის პანთეონში.
სქოლიო
კატეგორია:ქართველი საზოგადო მოღვაწეები კატეგორია:დაბადებული 17 მაისი კატეგორია:დაბადებული 1805 კატეგორია:გარდაცვლილი 20 აგვისტო კატეგორია:გარდაცვლილი 1836
ძვ. წ. 910
— წლების რაოდენობა ქრისტესშობამდე.
ტაკნის რეგიონი
რეგიონის მთავარი ბუნებრივი რესურსებია: ბამბა და ყავა.
ადმინისტრაციული დაყოფა
ტანაკას რეგიონის პროვინციების სია:
კატეგორია:პერუს რეგიონები
კაპული
კაპული (ოფიციალურად კაპულის მუნიციპალიტეტი; Lungsod sa Capul; Bayan ng Capul) ― მეხუთე კლასის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთ სამარის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2020 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 12 323 ადამიანს შეადგენს. მოიცავს 12 ბარანგაის.
1817
თარიღი უცნობია
*
საუთჰემპტონი (საფეხბურთო კლუბი)
საფეხბურთო კლუბი „საუთჰემპტონი“ (Southampton Football Club) — ინგლისური საფეხბურთო კლუბი. დაარსდა 1885 წელს. ასპარეზობს ინგლისის პრემიერლიგაში.
2001 წლიდან საშინაო მატჩებს ატარებს სენტ-მერისის სტადიონზე. ვინაიდან საფეხბურთო კლუბი „საუთჰემპტონი“ დაარსდა როგორც ეკლესიის საფეხბურთო კლუბი, წმიდა მარიამის ეკლესიასთან არსებული ახალგაზრდული ასოციაციის წევრების მიერ (St Mary’s Church of England Young Men’s Association), კლუბის ზედმეტსახელია „წმინდანები“ და თამაშობს ტრადიციული წითელი და თეთრ ზოლიანი მაისურით.
„საუთჰემპტონს“ ერთხელ, 1976 წელს აქვს მოგებული ასოციაციის თასი. კლუბის საუკეთესო შედეგი ჩემპიონატში იყო 1983-84 წლების სეზონში, როდესაც „წმინდანებმა“ უმაღლეს ლიგაში დაიკავეს მე-2 ადგილი. პრემიერლიგაში გატარებული 27 სეზონის შემდეგ, 2005 წლის 15 მაისს „საუთჰემპტონი“ დაქვეითდა ინგლისის უმაღლესი ლიგიდან. 7 წლიანი პაუზის შემდეგ კი ისევ აღზევდა პრემიერლიგაში, სადაც დღემდე აგრძელებს ასპარეზობას.
სქოლიო
კატეგორია:ინგლისის საფეხბურთო კლუბები კატეგორია:საუთჰემპტონი (საფეხბურთო კლუბი) კატეგორია:ინგლისის პრემიერლიგის კლუბები
აჯი-ჩალაბი
1752 წელს განჯის ბრძოლაში აჯი ჩალაბმა დაამარცხა ქართლ-კახეთის ლაშქარი, დაიკავა განჯა, ყაზახი და ბორჩალო. 1755 წელს შირვანზე გაილაშქრა, მაგრამ შირვანისა და ყუბის გაერთიანებული ლაშქრის წინააღმდეგობას წააწყდა და დიდი დანაკარგით უკუიქცა. გარდაიცვალა იმავე წელს.
სისტოლა
მინი სისტოლა (sistole — შეკუმშვა) — გულის კუნთის, ანუ მიოკარდიუმის შეკუმშვა; შედგება წინაგულების სისტოლისა და პარკუჭების სისტოლისაგან. ურთიერთმიმდევარი სისტოლა და დიასტოლა შეადგენენ გულის მოქმედების ციკლს. თუ ადამიანის გულის შეკუმშვათა რაოდენობა 1 წთ-ში არის 75, წინაგულების სისტოლის ხანგრძლივობა 0,1 წმ იქნება, პარკუჭებისა კი 0,3 წმ. წინაგულების სისტოლის დროს სისხლი გადადის პარკუჭებში; პარკუჭთა სისტოლისას კი სისხლი გადაისროლება აორტაში.
ლიტერატურა
კატეგორია:გულ-სისხლძარღვთა სისტემა
ძვ. წ. 821
'''ძვ. წ. 821''' — წლების რაოდენობა ქრისტესშობამდე.
გარდაიცვალნენ
*
პეროზ I
პეროზი ( - გამარჯვებული; გ. 484) — სასანიდური ირანის მე-18 შაჰინშაჰი 459—484 წლებში, იეზდიგერდ II-ის უფროსი ვაჟი.
მამამისის გარდაცვალების დროს იმყოფებოდა სისტანის პროვინციაში. მისმა უმცროსმა ძმამ, ჰორმიზდ III-მ მიიტაცა ტახტი, რის გამოც პეროზის განცვიფრება გამოიწვია. მან მალევე შემოიკრიბა იმპერიის მოსახლეობის დიდი ნაწილი და ჰუნები. აჯანყების შედეგად ტახტიდან ჩამოაგდო ჰორმიზდ III და სიკვდილით დასაჯა. ძმის დატყვევებაში პეროზს ჰუნები დაეხმარნენ. იმავე ჰუნებთან ომში გაიარა მისმა მთელმა მეფობამ. დაიღუპა მათ წინააღმდეგ ბრძოლაში, 484 წელს.
პეროზი და საქართველო
როგორც აღწერილია ჰაგიორგაფიულ ნაწარმოებში „წამებაჲ წმიდისა შუშანიკისი დედოფლისაჲ“ პეროზ მეფის მეფობის მერვე წელს (467 წ.) ესტუმრა ქვემო ქართლის პიტიახში ვარსქენი, რომელმაც შემდგომ ატროშანი მიიღო და პეროზის ქალიშვილი შეირთო ცოლად.
მას აქტიურად და შეუპოვრად ებრძოდა ქართლის მეფე — ვახტანგ გორგასალი. 484 წელს აჯანყებული ქართლის ასაოხრებლად გაგზავნილი სპარსული ჯარი სწორედ პეროზის ომში დაღუპვის ამბავმა გააბრუნა ირანში.
მოიხსენიება ბოლნისის სიონის ტაძრის ერთ-ერთ წარწერაში.
სქოლიო
კატეგორია:გარდაცვლილი 484 კატეგორია:ბრძოლის ველზე დაღუპული მონარქები კატეგორია:V საუკუნის სასანიანი მონარქები
Feinwerkbau
Feinwerkbau (ფაინვერკბაუ; შემოკ. FWB) — გერმანული სპორტული იარაღის მწარმობელი ფირმა. იგი აწარმოებს აირშაშხანებს და პისტოლეტებს, ასევე მცირეკალიბრიან შაშხანებს და პისტოლეტებს. კომპანიის შტაბ-ბინა მდებარეობს ნეკარის ობერნდორფში
ისტორია
Feinwerkbau Westinger & Altenburger GmbH მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ, უფროსმა ინჟინრებმა: კარლ ვესტინგერმა და ერნსტ ალტენბურგერმა დააარსეს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:იარაღის მწარმოებლები კატეგორია:გერმანიის კომპანიები
ფილენსკოე
ფილენსკოე (Филенское) — სოფელი რუსეთში, ვოლოგდის ოლქში, უსტ-კუბინსკის რაიონში. სოფელი შედის ნიკოლსკოეს სასოფლო დასახლების შემადგენლობაში, მოსახლეობა 2002 წლის მონაცემებით 24 ადამიანს შეადგენდა.
ძვ. წ. 911
გარდაიცვალნენ
*
ლორეში
ლორეში (Loures) — ქალაქი პორტუგალიაში. მდებარეობს ლორეშის მუნიციპალიტეტში. ქალაქის მოსახლეობა 2004 წლის აღწერით შეადგენდა 26000 კაცს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:პორტუგალიის ქალაქები
ლიონი
ლიონი (lyon) — ქალაქი საფრანგეთში. მდებარეობს საფრანგეთის ცენტრალურ ნაწილში, რონა-ალპების რეგიონის დედაქალაქი. მოსახლეობით საფრანგეთის სიდიდით მესამე ქალაქია პარიზისა და მარსელის შემდეგ. ქალაქში ცხოვრობს დაახლოებით 470 000 ადამიანი (2007). გარეუბნებიანად ლიონი არის სიდიდით მეორე მეტროპოლია (1 783 400 მოსახლით) საფრანგეთში პარიზის შემდეგ.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საფრანგეთის ქალაქები კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები საფრანგეთში
ერადონ-დე-პინარესი
ერადონ-დე-პინარესი (Herradón de Pinares) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის კასტილია და ლეონის ავტონომიური გაერთიანების ავილის პროვინციის დე-ავილის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 48,4 კმ². მოსახლეობა — 436 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ავილის მუნიციპალიტეტები
ჯინლი-ზეინალი
ჯინლი-ზეინალი  (Cinli Zeynallı) — სოფელი აზერბაიჯანში, გორანბოის რაიონში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გორანბოის რაიონის სოფლები
ზემო მაკვანეთი
ზემო მაკვანეთი — სოფელი საქართველოში, გურიის მხარის ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, მაკვანეთის თემში (სოფლები: გოგიეთი, ზემო მაკვანეთი, ქვემო მაკვანეთი). მდებარეობს მდინარე აგიდაყვის მარჯვნივ, ზღვის დონიდან 140 მეტრზე. ქვემო მაკვანეთიდან 0,5 კმ., ოზურგეთიდან 5 კმ. სოფელში მოიპოვება კაოლინი, კაოლინის ფენის სიმძლავრე 0,4-დან 11 მეტრამდეა.
ისტორია
გვიან ფეოდალურ ხანაში წარმოადგენდა ნაკაშიძეების სამფლობელოს. აქვე ცხოვრობდა ნაკაშიძეების ერთი შტო, რომელსაც XVII-XVIII საუკუნეების მიჯნაზე მაკვანეთში სასახლე ჰქონდა მოწყობილი. მამუკა ნაკაშიძე მოხსენიებული იყო სოფელში მდგარი მთავარანგელოზის ეკლესიის მთავარანგელოზის ვერცხლის ხატის ქვემო არშიაზე. აღნიშნული წარწერა XVIII საუკუნის დასაწყისს მიეკუთვნება. ნაკაშიძეების სახელი დღემდე აქვს შემორჩენილი ერთ-ერთ გორაკს.
მთავარანგელოზის ხის ტაძარი, მთა გორმაღალზე იდგა და ქვის გალავანი ჰქონდა. 1828 წლისთვის მის სამრევლოში 58 კომლი შედიოდა. ამჟამად ნაკაშიძეების ნამოსახლარზე სოფლის სასაფლაოა.
სქოლიო
კატეგორია:ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ურდუ ენა
ურდუ (اُردُو) — ჰინდუსტანის ერთ-ერთი ვარიანტი, სამწერლობო და ლიტერატურული ენა, რომელსაც იყენებენ პაკისტანისა და ინდოეთის მუსლიმები. ურდუ პაკისტანის ოფიციალური ენა და ინდოეთის ერთ-ერთი მთავარი ლიტერატურული ენა, მიეკუთვნება ინდოევროპული ოჯახის ინდურ ჯგუფს. გენეტიკურად და სტრუქტურულად წარმოადგენს ჰინდის ნაირსახეობას. მისგან განსხვავდება სპარსული და არაბული სიტყვების სიუხვით. ურდუმ აღიარება ბრიტანეთის ინდოეთში 1837 წელს მოიპოვა, როდესაც ბრიტანელებმა სპარსული და ადგილობრივი ენები ჩრდილოეთ ინდოეთში ინგლისურით და ურდუთი ჩაანაცვლეს.
ზოგადი ცნობები
ურდუს საფუძველი გახდა დელის რაიონის კილოკავები, რომლებიც ცნობილია სახელწოდებით „ქჰარი ბოლი“. მათ ბაზაზე XIII—XVI სს-ში ჩამოყალიბდა სალაპარაკო ენა ჰინდუსტანი, რომელიც ეთნოსთაშორისი ურთიერთობების ენის ფუნქციას ასრულებდა. იგი გავრცელდა დიდ ქალაქებსა და სავაჭრო გზებზე საკუთრივ ჰინდუსტანში (ამჟამად უტარ-პრადეში) და პენჯაბში. XVI—XVIII სს-ში მოხდა ჰინდუსტანის ერთ-ერთი ნაირსახეობის ფორმირება (შემდგომში ურდუ), რომელზეც დიდი იყო სპარსულის და არაბულის ზეგავლენა. ურდუს დამწერლობა არაბულ გრაფიკაზეა.
სტატუსი
ოფიციალური ენა:
გავრცელების არეალი:
ლექსიკა
ფრაზები და სიტყვები
რიცხვები
სქოლიო
კატეგორია:ურდუ ენა
ძვ. წ. 822
'''ძვ. წ. 822''' — წლების რაოდენობა ქრისტესშობამდე.
გარდაიცვალნენ
*
ჩიკაილოვო
ჩიკაილოვო (Чикайлово) — სოფელი რუსეთში, ვოლოგდის ოლქში, უსტ-კუბინსკის რაიონში. სოფელი შედის ნიკოლსკოეს სასოფლო დასახლების შემადგენლობაში, 2002 წლის მონაცემებით სოფელში აღარავინ ცხოვრობდა.
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:უსტ-კუბინსკის რაიონის დასახლებული პუნქტები
აგიტპროპი
thumb|right|აგიტპროპ პლაკატი [[ვლადიმირ მაიაკოვსკის მიერ: "1. გინდა დასძლიო სიცივეს? 2. გინდა დასძლიო შიმშილს? 3. გინდა ჭამო? 4. გინდა დალიო? იჩქარე ჩაეწერო სამაგალითო შრომის დამრტყმელ ბრიგადაში!"]] აგიტ-პროპი (агитпроп) — აგიტაცია-პროპაგანდა. ტერმინი გაჩნდა ბოლშევიკურ რუსეთში (მომავალ საბჭოთა კავშირში), სადაც იგი აგიტაციისა და პროპაგანდის განყოფილების შემოკლებულ სახელად გამოიყენებოდა, რომელიც თავის მხრივ საბჭოთა კავშირის კომპარტიის ცენტრალური და რეგიონული კომიტეტების ნაწილი იყო. მას მოგვიანებით იდეოლოგიური განყოფილება დაარქვეს.
ტერმინს "პროპაგანდა" რუსულ ენაში რაიმე ნეგატიური ქვეტექსტი იმ დროს არ გააჩნდა. ის უბრალოდ ნიშნავდა "იდეათა გავრცელებას". აგიტპროპის შემთხვევაში გასავრცელებელი იდეები კომუნიზმის შესახებ იყო, რაც საბჭოთა სახელმწიფოსა და კომპარტიის პოლიტიკას მოიცავდა. სხვა კონტექსტში პროპაგანდა შეიძლება ნიშნავდეს ნებისმიერი სახის სასარგებლო ცოდნას, მაგ. ახალ მეთოდებს სოფლის მეურნეობაში. "აგიტაცია" ნიშნავდა ხალხისთვის მოწოდებას გაეკეთებინათ ის, რასაც მათგან საბჭოთა ლიდერები მოითხოვდნენ. სხვა სიტყვცებით, პროპაგანდა გონებაზე ახდენდა გავლენას, მაშინ როდესაც აგიტაცია ემოციებზე იყო გათვლილი, თუმცა ორივე როგორც წესი ერთდროულად მიმდინარეობდა, რამაც დასაბამი მისცა კლიშეს "აგიტ-პროპი".
დასავლურ სამყაროში აგიტ-პროპს ნეგატიური კონოტაცია აქვს. გაერთიანებულ სამეფოში 1980-იან წლებში პოლიტიკური ნომენკლატურის სოციალისტურ ელემენტებს ხშირად აბრალებდნენ აგიტ-პროპს სატელევიზიო პროგრამებით, თეატრითა თუ საბავშვო წიგნებით ულტრამემარცხენე იდეების გავრცელების მიზნით. უფრო ზოგადად, სატელევიზიო მულტფილმიც კი შეიძლება ჩაითვალოს აგიტ-პროპად, თუ მასში რაიმე სათამაშოს გაყიდვის მარკეტინგის ელემენტია ჩადებული.
ამ ტერმინით თანამედროვე რუსულ ენაში აღწერენ მასმედიის მიერ გავრცელებულ ინფორმაციას, თუ ის პრო-სამთავრობოდ მოიაზრება.
კატეგორია:პროპაგანდა კატეგორია:საბჭოთა ფრაზები
1816
თარიღი უცნობია
*