cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
მანანა თანდაშვილი
ბიოგრაფია
1999 წელს გახდა ალექსანდერ ფონ ჰუმბოლდტის სტიპენდიატი ენათმეცნიერების დარგში და ორი წლის განმავლობაში მუშაობდა გერმანელ კავკასიოლოგებთან ვოლფგანგ შულცესა და იოსტ გიპერტთან ერთად უდიური სახარების ელექტრონული ვერსიის შექმნაზე და ტექსტის გრამატიკის საკითხებზე. 2002 წლიდან არის ფრანკფურტის გოეთეს უნივერსიტეტის მუდმივი შტატის პროფესორი. გერმანიაში მოღვაწეობის პარალელურად აგრძელებს პედაგოგიურ მოღვაწეობას საქართველოში. განსაკუთრებით მჭიდრო ურთიერთობა აკავშირებს მას ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან. ბათუმისა და ფრანკფურტის უნივერსიტეტებს შორის დადებული ურთიერთთანამშრომლობის მემორანდუმის ფარგლებში დააარსა ბათუმის საზაფხულო სკოლა კორპუსის ლინგვისტიკასა და ქართველოლოგიაში. აქტიურად თანამშრომლობს სამეცნიერო ფონდებთან (ალექსანდრე ფონ ჰუმბოლდტის ფონდი, ფოლკსვაგენის ფონდი, შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდი) და არის საერთაშორისო ექსპერტი კავკასიოლოგიის დარგში.
2011 წელს აირჩიეს თბილისის საპატიო მოქალაქედ ქართულ-გერმანული სამეცნიერო და კულტურული თანამშრომლობის სფეროში გაწეული ღვაწლისათვის.
აკადემიური მოღვაწეობა საქართველოში
მანანა თანდაშვილის სამეცნიერო მოღვაწეობა ძირითადად უკავშირდება ენის მოდელირების, ენათა ელექტრონული დოკუმენტაციისა და კორპუსის ლინგვისტიკის საკითხებს. ასპირანტურის დამთავრების შემდეგ 1992-1997 წლებში მუშაობდა ქართული ენის მოდელირების საკითხებზე პროფესორ თედო უთურგაიძის სამეცნიერო ჯგუფში. 1995-1998 წლებში არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტში ხელმძღვანელობდა ენის კომპიუტერიზაციის საკითხებისადმი მიძღვნილ სამეცნიერო კონფერენციებს და ირაკლი ძოწენიძესთან ერთად გამოსცემდა ჟურნალს „ენის კონცეპტუალური და კომპიუტერული მოდელები“. ირაკლი ღარიბაშვილთან ერთად აქტიურად თანამშრომლობდა პროფესორ იოსტ გიპერტთან ქართული შრიფტების — ასომთავრულისა და ნუსხა-ხუცურის უნიკოდში (UNICODE) ინტეგრაციის საკითხებზე.
პედაგოგიური მოღვაწეობა გერმანიაში
1999-2001 წლებში კითხულობდა ლექციებს მიუნხენის მაქსიმილიანეს სახელობის უნივერსიტეტში, 2007-2008 წლებში მიწვეული იყო იენის შილერის სახელობის უნივერსიტეტში კავკასიოლოგიის კათედრის ხელმძღვანელად. 2002 წლიდან ხელმძღვანელობს კავკასიოლოგიას ფრანკფურტის გოეთეს უნივერსიტეტის ემპირიული ენათმეცნიერების ინსტიტუტში. ფაკულტატიური სემინარის „კავკასიოლოგიის სპეციალური პრობლემების“ ბაზაზე 2010 წელს დააარსა ფრანკფურტის ლინგვისტური წრე. ზაქარია ფურცხვანიძესთან ერთად ქართველური და კავკასიური ენებისათვის შეიმუშავა სწავლების თანამედროვე დიდაქტიკური სცენარი „24 საათიანი სასწავლო სივრცე“ და შექმნა ქართული ენის სწავლების ინოვაციური პლატფორმა ფრანკფურტის უნივერსიტეტში. მანანა თანდაშვილი არის საქართველოში კორპუსის ლინგვისტიკის განვითარებისა და ქართული ენის ეროვნული კორპუსის შექმნის ერთ-ერთი ინიციატორი.
საზოგადოებრივი მოღვაწეობა
2005 წელს დააარსა ფრანკფურტის ქართველთა სათვისტომო „ქართული კულტურის ფორუმი“. 2008 წელს ფრანკფურტისა და თბილისის მერიებთან თანამშრომლობით ფრანკფურტში ჩაატარა კულტურული ღონისძიება „ქართული კულტურის დღეები ფრანკფურტში - 2008“. 2006 წელს ფრანკფურტის ქართული კულტურის ფორუმის ფარგლებში ქართველი ბავშვებისათვის დააარსა საკვირაო სკოლა და 2013 წლამდე ხელმძღვანელობდა მას.
2010 წელს დააარსა ქართული ლიტერატურის სალონი, რომელიც „ფრანკფურტის ლიტერატურული სალონი ევტერპეს“ სახელით არის ცნობილი. გერმანიაში მთარგმნელობითი საქმიანობის გააქტიურების მიზნით 2011 წელს სალონთან შექმნა მთარგმნელთა და ლიტერატურულ ლექტორთა ასოციაცია და გერმანელ ქართველოლოგ იოსტ გიპერტთან ერთად გამოსცემს ქართულ ლიტერატურას გერმანულად.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 22 მაისი კატეგორია:დაბადებული 1960 კატეგორია:ქართველი ენათმეცნიერები კატეგორია:ქართველი კავკასიოლოგები კატეგორია:ქართველი ფილოლოგები კატეგორია:ქართველი საზოგადო მოღვაწეები კატეგორია:თბილისის საპატიო მოქალაქეები (2011) კატეგორია:ქალი მეცნიერები კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები კატეგორია:თბილისში დაბადებულები მ
მიტაგჰორნი
მიტაგჰორნი (Mittaghorn) — მთა ბერნის ალპებში, შვეიცარიაში, ბერნისა და ვალეს კანტონების საზღვარზე. მდებარეობს ლაუტერბრუნენის კედლის შუაგულში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ალპები კატეგორია:შვეიცარიის მთები
მედიანა-დე-ვოლტოია
მედიანა-დე-ვოლტოია (Mediana de Voltoya) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის კასტილია და ლეონის ავტონომიური გაერთიანების ავილის პროვინციის დე-ავილის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 18,38 კმ². მოსახლეობა — 116 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ავილის მუნიციპალიტეტები
Lasioglossum gussakovskii
Lasioglossum gussakovskii — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1929 წელს.
სქოლიო
gussakovskii
ბესოსი
ბესოსი (Besòs) — მდინარე კატალონიაში, ესპანეთში. სათავე აქვს პირენეის მთებში. სიგრძე 17,7 კმ, აუზის ფართობი 1038 კმ². ერთვის ხმელთაშუა ზღვას ბარსელონასთან ახლოს. 1970-1980-იან წლებში იგი ევროპის მასშტაბით ყველაზე დაბინძურებული მდინარე იყო, მაგრამ ამჟამად მიმდინარეობს მისი რეაბილიტაცია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ესპანეთის მდინარეები
ტეილორ სვიფტის დისკოგრაფია
ამერიკელ მომღერალს და კომპოზიტორს ტეილორ სვიფტს აქვს გამოშვებული ოთხი სტუდიური ალბომი, სამი საკონცერტო ალბომი, ორი ვიდეო ალბომი, სამი EP, ოცდაცხრა სინგლი, ექვსი პრომო სინგლი და ოცდახუთი მუსიკალური ვიდეო–კლიპი. სვიფტს აქვს გაყიდული 22 მილიონზე მეტი ალბომი მსოფლიოში.
პილტსამაა
პილტსამაა (Põltsamaa) — ქალაქი ესტონეთში, იიგევამაას მაზრაში, პილტსამაას მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე პილტსამააზე. ქალაქში XIII საუკუნის ციხე-კოშკია. XVI საუკუნეში იყო ლივონიის სამეფოს დედაქალაქი და ჰერცოგ მაგნუსის რეზიდენცია.
ქალაქის მოსახლეობის 97,44 % ესტონელია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია: ესტონეთის ქალაქები
ზაალ ანდრონიკაშვილი
ზაალ ანდრონიკაშვილი (გ. 1803) — მარტყოფის მოურავი (დაახლოებით 1772-დან).
ლიტერატურა
კატეგორია:გარდაცვლილი 1803 ზ
აბელ ანდრონიკაშვილი
აბელ ანდრონიკაშვილი — კახეთის სამეფოს პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე XVII საუკუნის ბოლოსა და XVIII საუკუნის I ნახევარში. ქიზიყის მოურავი, სარდალი.
ბიოგრაფია
დაწინაურდა ბეჟან-ხანის მმართველობის (1677-1683) დროს. XVII საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოს კახეთის ხანის ძალაუფლების დასუსტების შედეგად ქვეყნის პოლიტიკური ცხოვრების სადავები ხელთ იგდეს რევაზ ჩოლოყაშვილმა, მერაბ ჯორჯაძემ და ანდრონიკაშვილმა, რომელთაც ქართლის მეფე გიორგი XI მფარველობდა (1688-1703 ქიზიყი ქართლის მეფეს ემორჩილებოდა). ანდრონიკაშვილს ცოლად ჰყავდა ერეკლე I-ის ქალიშვილი ქეთევანი (გ. 1718). ერეკლე I-ის ირანში გაწვევის (1703) შემდეგ ანდრონიკაშვილის პოლიტიკური პოზიციები შეირყა. ქიზიყის მოურავობა მისმა უახლოესმა ნათესავებმა - პაატა და რევაზ ანდრონიკაშვილებმა მიიღეს. ოსმალების მიერ კახეთის მეფე კონსტანტინე II-ის და კახი დიდებულების დახოცვის (1729) შემდეგ კვლავ დაწინაურდა და დაიწყო ბრძოლა ოსმალთა წინააღმდეგ. ერთ-ერთ ბრძოლაში ანდრონიკაშვილმა დაამარცხა ისაყ-ფაშა (ახალციხის ფაშა, რომელიც თბილისის მმართველად იყო დანიშნული). 1735-1736 იბრძოდა ალექსანდრე ბატონიშვილის (ალი-მირზას) კახეთში გასამეფებლად. მის ამ განზრახვას წინ აღუდგა თეიმურაზ II-ის მეუღლე თამარი. ანდრონიკაშვილმა ქიზიყის მოსახლეობას მიმართა, მაგრამ მათ მეფე თეიმურაზს უერთგულეს და ანდრონიკაშვილს მხარი არ დაუჭირეს. ალექსანდრე ბატონიშვილის ირანში გაწვევის (1737) შემდეგ ანდრონიკაშვილი ჩამოშორდა პოლიტიკურ ასპარეზს.
ლიტერატურა
კატეგორია:მოურავები ა
დიქსი კარტერი
დიქსი ვირჯინია კარტერი (დ. 25 მაისი, 1939 - გ. 10 აპრილი, 2010) - ამერიკელი კინოს, ტელევიზიისა და სცენის მსახიობი. მან ითამაშა, ჯულია სუგარბეიკის როლი სიტკომში დიზაინის ქალები (1986– 1993) და რენდი კინგი ამერიკულ დრამატულ სერიალში, ოჯახის სამართალი (1999– 2002). 2006-2007 წლებში გლორია ჰოჯის როლს თამაშობდა სერიალში, სასოწარკვეთილი დიასახლისები, რომლისთვისაც იგი ნომინირებული იყო 2007 წლის პრაიმტაიმ ემის ჯილდოზე, კომედიურ სერიალში გამოჩენილი სტუმრის მსახიობი ქალისთვის.
კარტერის დებიუტი პროფესიონალურ სცენაზე 1960 წელს შედგა მიუზიკლში კარუსელი. ხოლო ბროდვეის თეატრში პირველად ითამაშა 1974 წლის მიუზიკლში, სექტეტი. ორი წლის შემდეგ, რაიონის ადვოკატის, ბრენდი ჰენდერსონის, როლი მოირგო CBS-ს სერიალში, ღამის პირას (1974– 1976), 1976 წელს მან ითამაშა ბროდვეის მიუზიკლში, პალ ჯოი. მის სხვა სატელევიზიო როლებს შეადგენდა სიტკომი საკუთარ თავზე (1977– 1978), Filthy Rich (1982– 1983) და განსხვავებული ინსულტები (1984– 1985). იგი ბროდვეიში დაბრუნდა 1997 წელს, მარია კალასის როლით, სპექტაკლში მასტერ კლასში. ქალბატონ მიირსის როლი ითამაშა ბროდვეიზე, 2004 წელს, მიუზიკლში „საფუძვლიანად თანამედროვე მილი “.
ადრეული ცხოვრება
დიქსი ვირჯინია კარტერი დაიბადა 1939 წლის 25 მაისს, ტენესში, აშშ-ში. იყო ესთე ვირჯინიას (ჰელსმანი; 1909– 1988) და ჰალბერტ ლეროი კარტერის (1910– 2007) ქალიშვილი. კარტერმა თავისი ბავშვობის ადრეული წლები მემფისში გაატარა. იგი სწავლობდა მემფისისა და როდოსის უნივერსიტეტში.
კარიერა
1960 წელს კარტერის დებიუტი შედგა პროფესიონალურ სცენაზე მიუზიკლში კარუსელი, სადაც მასთან ერთად თამაშობდა მსახიობი ჯორჯ ჰერნი, რომელსაც ცოლად გაჰყვა 17 წლის შემდეგ. იგი 1963 წელს გადავიდა ნიუ-იორკში და მიიღო მონაწილეობა შექსპირის "ზამთრის ზღაპრის" წარმოებაში.
იგი გამოჩნდა ისეთ სერიალებში, როგორიცაა: ლურჯიდან, სადაც მოირგო დეიდა მარიონის როლი, საკუთარ თავზე, რომელშიც განასახიერა აპრილ ბაქსტერი, ''განსხვავებული ინსულტები, სადაც ითამაშა მეგი მაკკინი, ფილიპ დრამონდის მეორე მეუღლე. შემდეგ მონაწილეობა მიიღო ტელესერიალში, უდიდესი ამერიკელი გმირი, სადაც გამოჩნდა როგორც კგბ-ს ჯაშუში, ხოლო 1982 წელს ჩარლოტა ბეკი განასახიერა სერიალში, Filthy Rich'' (1982).
1986-1993 წლებში,  Filthy Rich  -ში ნათამაშები როლის შემდეგ, მან მიიღო მისი ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი, ჯულია სუგარბეკერი, სატელევიზიო პროგრამაში Designing Women, გადაღებულია ატლანტაში.
მან ნეცილის პერსონაჟი გაახმოვანა ანიმაციაში, სანტა კლაუსის ცხოვრება და თავგადასავალი. მან ასევე ერთ-ერთი პერსონაჟი გაახმოვანა ანიმაციაში,  ჩემი მეზობლები იამადაში .
1999 წლიდან 2002 წლამდე იგი თამაშობდა რენდი კინს იურიდიულ დრამაში, „საოჯახო სამართალი“. 1999 წლიდან 2000 წლამდე თამაშობდა სიტკომში, Ladies Man 2004 წელს გამოჩნდა სერიალშიი, სამართალი და წესრიგი: სპეციალური დაზარალებულთა განყოფილება, სადაც ითამაშა ადვოკატის, დენიზ ბროკმორტონის როლი, ეპიზოდში სახელწოდებით "სახლი", ამ ეპიზოდში ის იცავდა ორი შვილის პარანოიდულ დედას ( თამაშობდა დაიან ვენორა).
კარტერმა ითამაშა ბროდვეის რამდენიმე მიუზიკლსა და სპექტაკლში.1976 წელს მელბა სნაიდერი ითამაშა სპექტაკლში, მასტერ კლასი.
პირადი ცხოვრება
მარცხნივ|მინი|200x200პქ| ჰალ ჰოლბრუკი და დიქსი კარტერი [[ემის ჯილდო|ემის 41-ე დაჯილდოებაზე, 1989 წლის 17 სექტემბერს]] 1967 წელს კარტერი დაქორწინდა ბიზნესმენ არტურ კარტერზე. ქალიშვილების დაბადების შემდეგ, კარტერმა მსახიობობა რვა წლის განმავლობაში მიატოვა, რომ შვილები არტურის სამ შვილთან, ჯონთან, უენდი და ელენ კარტერთან ერთად აღეზარდა.
იგი არტურ კარტერს გაშორდა 1977 წელს და იმავე წელს დაქორწინდა თეატრისა და ტელევიზიის მსახიობ ჯორჯ ჰერნზე. ორი წლის შემდეგ იგი ჰერნს დაშორდა.
იგი მესამედ დაქორწინდა 1984 წლის 27 მაისს, მსახიობ ჰალ ჰოლბრუკზე, რომელიც მან 1980 წელს გაიცნო "რენდი ვებსტერის მკვლელობის" გადასაღებ მოედანზე.
გარდაიცვალა ჰაუსტონში, ტეხასში, 2010 წლის 10 აპრილს.
გიორგი არაბული
გიორგი არაბული (დ. 7 მარტი, 1991) — ქართველი პოეტი, რეჟისორი.
ბიოგრაფია
დაიბადა ხევსურეთში, დაამთავრა შატილის საშუალო სკოლა. 2009—2013 წლებში სწავლობდა შოთა რუსთაველის თეატრისა და კინოს სახელმწიფო უნივერსიტეტში, დრამის რეჟისურის ფაკულტეტზე. 2017 წლიდან არის თემურ ჩხეიძის სახელოსნოს წევრი.
პოეზია
2012 წელს გამომცემლობა „ინტელექტმა“ დაბეჭდა მისი სადებიუტო ლექსების კრებული „გზაზე გასვლა“ (რედაქტორი: დიანა ანფიმიადი)
დიქსი კარტერი
სქოლიო
კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი ქალი მსახიობები კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ქალი მსახიობები კატეგორია:ამერიკელი ლგბტ მოძრაობის აქტივისტები კატეგორია:კალიფორნიელი რესპუბლიკელები კატეგორია:ამერიკელი ქალი გამხმოვანებლები კატეგორია:ამერიკელი ტელემსახიობი ქალები კატეგორია:ამერიკელი ქალი თეატრის მსახიობები კატეგორია:ამერიკელი ქალი კინომსახიობები კატეგორია:გარდაცვლილი 2010 კატეგორია:დაბადებული 1939
1716
თარიღი უცნობია
*
გიორგი არაბული
პოეზია
2015 წლიდან არის ხელოვნების ფესტივალ „ჩირდილის“  ორგანიზატორი.
2017 წელს გამომცემლობა „ინტელექტმა“ გამოსცა გიორგი არაბულის მეორე კრებული „გვრინი“ (რედაქტორი: ზურაბ კიკნაძე ). წიგნი პრემია საბას (2018) ფინალისტია.
გიორგი არაბულის ლექსები თარგნილია ინგლისურ, იტალიურ, შვედურ, ჩეხურ, პოლონურ, უკრაინულ და სომხურ ენებზე.
თეატრი
2012 წელს ათონელის თეატრში პირველი სპექტაკლის პრემიერა – უილიამ საროიანის „ჰეი გესმით ჩემი“.
2013 წლის დეკემბრიდან გიორგი არაბული არის დუშეთის თეატრის მთავარი რეჟისორი.
2014 წელს დუშეთის თეატრში დადგა საბავშვო სპექტაკლი „ჩიპოლინოს თავგადასავალი“.
2014 წელს დუშეთის თეატრში დადგა ილია ჭავჭავაძის „კაცია-ადამიანი?!“.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი რეჟისორები კატეგორია:ქართველი პოეტები კატეგორია:დაბადებული 1991 კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
მუნიოგალინდო
მუნიოგალინდო (Муньогалиндо) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის კასტილია და ლეონის ავტონომიური გაერთიანების ავილის პროვინციის დე-ავილის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 18 კმ². მოსახლეობა — 309 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ავილის მუნიციპალიტეტები
ვენტსპილსის საერთაშორისო რადიო ასტრონომიული ცენტრი
ვენტსპილსის საერთაშორისო რადიო ასტრონომიული ცენტრი ( Ventspils Starptautiskais radioastronomijas centrs (VSRC),Ventspils International Radio Astronomy Centre (VIRAC)) —  დაარსდა 1971 წელს ირბენეში (საბჭოთა დროს "ვენტსპილს-8"), ქალაქ ვენტსპილსიდან ჩრდილოეთით 30 კილომეტრში, ლატვია ში ბალტიის ზღვაზე. იგი შეიქმნა საბჭოთა ჯარების მიერ, როგორც კოსმოსური სადაზვერვო სადგური "ზვეზდა" (ხშირად მოიხსენიებენ, როგორც "ზვეზდოჩკას"), სამხედრო ნაწილი 51429 (649 ცალკეული პუნქტი კოსმოსური ობიექტებიდან რადიო გამოსხივების დაზვერვისთვის), ხოლო 1994 წელს. სამხედრო ძალების გასვლის შემდეგ, გადაეცა ლატვიის მეცნიერებათა აკადემიას. 2004 წელს VIRAC გადაეცა Ventspils University College-ს (ვენტსპილსის უნივერსიტეტის კოლეჯი). 2016 წლის ოქტომბრიდან VIRAC შედის ევროპის რადიო ინტერფერენციის ქსელში (EVN).
ობსერვატორიის ხელმძღვანელები
"ზვეზდას" სისტემის ერთ-ერთი შემქმნელია პროფესორი გორელიკი.1996 - 2005 წელში ვენტსპილსის საერთაშორისო რადიო ასტრონომიული ცენტრს ხელმძღვანელობდა  ედგარს ბერვალდსი. ამჟამად VIRAC-ის დირექტორის პოსტს იკავებს ინდრა დედზე.
ობსერვატორიის ისტორია
1967 წლის ზაფხულში დაიწყო 649-ე ცალკეული პუნქტის მშენებლობა გარე კოსმოსიდან რადიო გამოსხივების დაზვერვისთვის. "ზვეზდას" კოსმოსური სადაზვერვო სადგური (სამხედრო ნაწილი 51429) აშენდა 1971 წელს. ცენტრის ბაზაზე 4 რადიოტელესკოპი განთავსდა. სადგურის ძირითადი ამოცანები იყო თანამგზავრებისა და სამხედრო ბაზების სიგნალების ჩაჭრა და თანამგზავრებისთვის თვალყურის დევნება. სპეციალურად კოსმოსური სადაზვერვო სადგურისთვის აშენდა დასახლება ირბენე, რომელშიც 2000 ადამიანი ცხოვრობდა — სამხედროები და მათი ოჯახები.
1994 წლის 22 ივლისს ლატვიიდან რუსული ჯარების გაყვანასთან დაკავშირებით, სადგური გადავიდა ლატვიის მეცნიერებათა აკადემიის განკარგულებაში. სამხედროებმა დაშალეს და თან წაიღეს ერთი რადიოტელესკოპი. დარჩენილი რადიოტელესკოპების საფუძველზე 1996 წელს დაარსდა ვენტსპილსის საერთაშორისო რადიოასტრონომიული ცენტრი.Ventspils International Radio Astronomy Centre (VIRAC). 1999 წელს ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას VIRAC-ის მონაწილეობის შესახებ LFVN ქსელის მუშაობაში (VLBI დაკვირვებები). მაგრამ LFVN-თან მუშაობა ხანმოკლე იყო. 2004 წელს VIRAC გადაიყვანეს Ventspils University College-ში. 2007 წლიდან ობსერვატორია კვლავ მონაწილეობს LFVN პროექტში, მონაწილეობს ასახული ექო სიგნალების მიღებაში ახლო კოსმოსური ობიექტებიდან 6 სმ. ტალღის სიგრძეზე. ძირითადი კვლევის თემები, რომლებიც მიმდინარეობს ამ ცენტრში არის რადიო ასტრონომია, რადიოინტერფერომეტრია., ასტრომეტრია, დედამიწისა და მზის ფიზიკა. ცენტრში ამჟამად 24 თანამშრომელია.
2014-2015 წლებში RT-32 მოხდა ანტენის მასშტაბური მოდერნიზაცია. ობსერვატორიის მთავარი ინსტრუმენტის გარდა, განახლდა RT-16 რადიოტელესკოპი. 2019 წლიდან VIRAC ობსერვატორიაში ფუნქციონირებს LOFAR რადიოტელესკოპის ქსელის სადგური.
ობსერვატორიის განყოფილებები
ობსერვატორიის განყოფილებებში შედის: რადიო ასტრონომიის დეპარტამენტი და სატელიტური ტექნოლოგიების დეპარტამენტი.
სქოლიო
კატეგორია:ობსერვატორიები კატეგორია:რადიოასტრონომიული ობსერვატორიები კატეგორია:ლატვიის ობსერვატორიები
Lasioglossum gynochilum
Lasioglossum gynochilum — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1965 წელს.
სქოლიო
gynochilum
ფეეხოპფი
ფეეკოპფი (Feechopf) — მთა პენინის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს სოფელ ზაას-ფეეს სიახლოვეს, ვალეს კანტონში. აღმართულია ალფუბელისა და ალალინჰორნის მთებს შორის.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ალპები კატეგორია:შვეიცარიის მთები
ვილჰელმ ვუნდტი
ბიოგრაფია
ვილჰელმ მაქსიმილიან ვუნდტი (დაიბადა 1832 წელს 16 აგვისტოს, გერმანიაში, ქალაქ ნეკარაუში . გარდაიცვალა 31 აგვისტოს 1920 წელს) იყო გერმანელი ფიზიოლოგი, ფიზიკოსი,ფსიქოლოგი და ფილოსოფოსი, რომელიც ექსპერიმენტული ფსიქოლოგიის მამად არის წოდებული. მედიცინას სწავლობდა ტიუბინჰემისა და ჰაიდელბერგის უნოვრსიტეტებში. გადიოდა წვრთნას ბერლინში ფიზიოლოგიის მამად წოდებულ იოჰანეს მიულერთან
ჰაიდელბერგის პერიოდი
ფიზიოლოგიის მეცნიერად გახდომის შემდეგ, 1855 წლიდან იწყებს მოღვაწეობას ჰაიდელბერგში. ასევე მუშაობს ჰერმან ჰელმჰოლცის ასისტენტად. ენიჭება ექსრაორდინალური პროფესორის წოდება. მის ლექციებს თანდათან ფსიქოლოგიით დაინტერესება ეტყობა და უკვე 1873-1874 წწ გამოდის ფიზიოლოგიური ფსიქოლოგიის საფუძვლები
ლაიფციგის პერიოდი
1875 წლიდან იწყება ლაიფციგის პერიოდი, სადაც ფილოსოფიის კათედრას ხელმძღვანელობდა და ერთ ხანს, ლაიფციგის უნივერსიტეტის რექტორიც იყო. 1879 წელს აარსებს პირველ ფსიქოლოგიურ ლაბორატორიას. 80-ანი წლები მისი ფილოსოფიური მოღვაწეობის პერიოდია. მისი ნაშრომები იბეჭდება ,1881 წელს მის მიერვე დაარსებულ, ჟურნალში ფსიქოლოგიური კვლევები. = ფსიქოლოგია = ვუნდტი გამოყოფს ფიზიოლოგიურ ფსიქოლოგიას(_ ერთიანდება მარტივი ფსიქიკური პროცესები, რომლებიც ექსპერიმენტულ კვლევას ექვემდებარება) და ხალხთა ფსიქოლოგია(_ერთიანდება მაღალი ფსიქიკური პროცესები, რომელთა გაგება ენის, კულტურის, ტრადიციების შესწავლით არის შესაძლებელი).
ფსიქოლოგიის ამოცანები
ვუნდტი მიიჩნევდა, რომ ფსიქოლოგია დამოუკიდებელი მეცნიერებაა, უშუალო გამოცდილების შესახებ, რომელმაც უნდა გადაჭრას შემდეგი ამოცანები
რა ელემენტებისგან შედგება ყოველი ფსიქიკური მოვლენა
რთული ფსიქიკური მოვლენა, თვითდაკვირვების მეთოდით, შეიძლება დაიყოს შეგრძნებებად და მარტივ გრძნობებად. შეგრძნებებს ახასიათებთ ინტენსივობა და დისპარატულობა.გამოყოფს შეგრძნებათა 8 სახეს: სინათლის, ბგერის, სუნის, გემოს, დაწოლვის,ტემპერატურის, ტკივილის და ორგანული შეგრძნებები. მარტივ გრძნობებში გამოყოფს: აღგზნება-დამშვიდებას,სიამოვნება-უსიამოვნებას და დაძაბვა-შეკავებას, რომლებიც ემოციათა სამგანზომილებიან სივრცეს ქმნიან.
რა კავშირია ელემენტებს შორის
ფსიქიკის ელემენტები გარკვეულ შენაერთებს ქმნიან.თუ ამ შენაერთში შეგრძნებები სჭარბობს ეს წარმოდგენაა, სადაც ელემენტები პასიურად კი არ ერთიანდებიან, არამედ ახალ თვისებებსაც იძენენ. მარტივ გრძნობათა გაერთიანებით კი მიიღება სრულიად ახალი ემოცია, სადაც გრძნობათა გამოდიფერენცირება შეუძლებელია.ამას ვუნდტი ემოციურ მდგომარეობათა ერთიანობას უწოდებს. ელემენთტა შორის კავშირი მყარდება ასოციაციის და აპერცეფციის საშუალებით.
ასოციაცია
ასოციაციის დროს ელემენტთა შორის კავშირის დამყარება გაუცნობიერებლად ხდება. გამოიყოფა სამი ფორმა: შერწყმა_ერთი მოდალობის ელემენტების გაერთიანება, ასიმილაცია_ძველი და ახალი შთაბეჭდილებების შერევა, კომპლიკაცია_სხვადასხვა მოდალობის გრძნობათა გაერთიანება ერთი საგნის აღქმაში(მგ. ვაშლი-ფერის, ზომის, ფორმის... გაერთიანებით)
აპერცეფცია
ცნობიერებაში შინაარსები გვხვდება პერცეფციის ან აპერცეფციის სახით. ეს უკანასკნელი ცნობიერების შინაარსებისადმი ყურადღების მიპყრობას და ისეთი ოპერაციების მიმდინარეობას გულისხმობს, როგორიცაა ანალიზი, სინთეზი, მსჯელობა.
კანონები,რომლებიც ცნობიერების ფენომენებს შორის კავშირის უზრუნველყოფს
ვუნდტი უარყოფს ფსიქიკის სუბსტანციურობას და ამ კონტექსტში აყალიბებს სულის აქტუალობის პრინციპს,რომლის თანახმადაც სული მუდმივად ცვალებადი აქტიობაა, ის აქ და ამჟამად განიცდება და პასიურობის და სტატიკურობის ოპოზიციაა. ვუნდტი გამოყოფს ფსიქიკური კაუზალობის 3 კანონს: ფსიქიკური რეზულტანტობის კანონი(_ცალკეულის შეერთებით თვისობრივად ახალი კოვლენა იქმნება, ფსიქიკურ მიმართებათა კანონი(_ყოველი კერძო ფსიქიკური მოვლენა მნიშვნელობას იძენს იმის მიხადვით თუ რა მიმართებაში იმყოფება სხვა მოვლენებთან) და კონტრასტის კანონი(_გარკვეულ პირობებში ურთიერთსაწინააღმდეგო მოვლენები აძლიერებენ ერთმანეთს)
კაბრეხას-დელ-პინარი
სქოლიო
კატეგორია:სორიის მუნიციპალიტეტები
რუპერტ ფრენდი
რუპერტ ფრენდი (Rupert Friend; დ. 1 ოქტომბერი 1981) — ბრიტანელი მსახიობი, რეჟისორი და სცენარისტი.
ბიოგრაფია
რუპერტ ფრენდი დაიბადა და გაიზარდა სოფელ სტოუნსფილდში. სკოლის დამთავრების შემდეგ გადაინაცვლა ლონდონში, სადაც მიიღო სამსახიობო განათლება. კინოში მისი დებიუტი შედგა 2004 წელს ფილმში „მექალთანე“. თავდაპირველად ძირითადად მეორეხარისხოვან როლებში უწევდა გამოსვლა, მოუწია თამაში ფილმებში: „ბიჭი ზოლიან პიჟამაში“, „შერი“, „ახალგაზრდა ვიქტორია“. 2008 წელს ტომ მისონთან ერთად გადაიღო მოკლემეტრაჟიანი კინო, რომელშიაც მთავარი როლები თავადვე განასახიერეს. 2010 წელს შედგა მისი როგორც თეატრის მსახიობის დებიუტი. 2010 წელს რუპერტ ფრენდიმ კიდევ ერთხელ გადაიღო მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „სტივი“, სადაც ითამაშეს კოლინ ფერთმა, კირა ნაიტლიმ და სხვა.
2005 წლიდან ხვდებოდა ჰოლივუდის მსახიობ კირა ნაიტლის, რომელიც მან ფილმ „სიამაყე და ცრურწმენა“ გადაღების დროს გაიცნო. თუმცა 2010 წელს წყვილი ერთმანეთს დაშორდა.
სქოლიო
კატეგორია:ინგლისელი მსახიობები კატეგორია:ინგლისელი კინორეჟისორები კატეგორია:დაბადებული 1981 კატეგორია:დაბადებული 1 ოქტომბერი
რუისის კვირაცხოვლის ეკლესია
რუისის კვირაცხოვლის ეკლესია — ეკლესია ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ რუისში. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით; სასაფლაოზე. თარიღდება XVIII-XIX საუკუნეებით.
ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზამბია
ზამბია (Zambia), ოფიციალურად "ზამბიის რესპუბლიკა" (Republic of Zambia), ყოფილი ჩრდილოეთ როდეზია — ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო სამხრეთ აფრიკაში. 2010 წლის აღწერის თანახმად ქვეყანაში მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს — 13 092 666 ადამიანს. ფართობი — 752 614 კმ².
1964 წლის 24 ოქტომბერს დიდი ბრიტანეთის პროტექტორატმა ჩრდილოეთ როდეზიამ გამოაცხადა დამოუკიდებლობა ერთა თანამეგობრობის ფარგლებში და ქვეყანას სახელად მდინარე ზამბეზის გამო ზამბია დაარქვა. ქვეყნის დედაქალაქი და ყველაზე უფრო დიდი ქალაქია ლუსაკა.
გეოგრაფია
thumb|right|250px|ზამბიის რუკა. thumb|right|250px|ზამბიის ფიზიკური რუკა. thumb|right|250px|ხედი თანამგზავრიდან ზამბია მდებარეობს სამხრეთ აფრიკაში. ქვეყანაში გავრცელებულია ტროპიკული კლიმატი, მას არ გააჩნია ზღვაზე გასასვლელი და ძირითადად მდებარეობს პლატოზე. ფართობის მიხედვით (752 614 კმ²) უკავია 38-ე ადგილი მსოფლიოში.
რელიეფი
ზამბიის ტერიტორიის დიდი ნაწილი წარმოადგენს პლატოს სიმაღლით ზღვის დონიდან 900 მეტრიდან 1500 მეტრამდე. აქ რელიეფის ძირითადი ფორმებია რიფტული გრაბენები და მდინარეების ხეობები. ზამბიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით არსებული ტანგანიიკის ტბა მდებარეობს პლატოს დონეზე დაახლოებით 600 მეტრით დაბლა. ყველაზე უფრო დიდი რიფტი გადის მდინარე ლუანგვაზე. ყველაზე უფრო მაღალია ქვეყნის აღმოსავლეთი ნაწილი, სადაც მალავის საზღვარზე მდებარე ნიიკას პლატო, რომლის სიმაღლეც 1800 მეტრზე უფრო მეტია, ამოწეულია და ქმნის მაფინგას მთებს, რომელიც ზღვის დონიდან 2100 მეტრ სიმაღლეს აღწევს. ქვეყნის ყველაზე უფრო მაღალი წერტილი მდებარეობს ზღვის დონიდან 2339 მეტრ სიმაღლეზე (მაფინგის მთა). პლატოს საერთო ქანობი მიმართულია სამხრეთ-დასავლეთისკენ.
გეოლოგია
ზამბია მდებარეობს აფრიკის ფილაქნის სამხრეთ ნაწილში. მის ტერიტორიაზე გამოიყოფა როგორც სტაბილური ბლოკები (კასაის მასივი, ბანგვეულუს კრატონი), ასევე მოძრავი სარტყლები. ქვეყნის დასავლეთში მდებარე კასაის მასივს აქვს არქეული საფუძველი გადაფარული ზედა პროტეროზოური და პერმულ-ტრიასული დანალექებით. ბანგვეულუს კრატონი წარმოშობილია არქეული ეონის მეტამორფული წარმონაქმნებით, რომლებიც გადაფარულია ქვედა პროტეროზოური კომპლექსებით. უბენდიის მოძრავ სარტყელს უკავია მცირე ტერიტორია ზამბიის ჩრდილო-აღმოსავლეთში; ის აგებულია არქეული ეონის და ქვედა რიფეული კომპლექსის მეტამორფული ჯიშებით. კიბალი-დამარის სარტყელი გადაჭიმულია ტანზანიის საზღვრიდან ნამიბიამდე და აგებულია არქეული ეონის გნაისებით და პროტეროზოური ეონის მეტამორფული ჯიშებით. მოზამბიკის სარტყელი გადაჭიმულია ქვეყნის აღმოსავლეთით და აგებულია არქეული ეონის და პროტეროზოური ეონის მეტამორფული წარმონაქმნებით, ასევე სხვადასხვა ასაკის გრანიტოიდებით. ლუფილიის რკალი მდებარეობს ზამბიის ჩრდილოეთით; მის დანალექებში დაგროვილია სპილენძის და სხვა მადნების ცნობილი საბადოები.
სასარგებლო წიაღისეული
ქვეყნის სასარგებლო წიაღისეული შედგება სპილენძის, კობალტის, ზურმუხტის, ოქროს, ვერცხლის, ურანის, ტყვიის, თუთიის, კალის, ნიკელის, ნახშირის, მანგანუმის მარაგისაგან.
ქვანახშირის საბადოები მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთში, კარიბის ხელოვნური ტბის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროს სიახლოვეს, ასევე ზამბიის ცენტრალურ რაიონებში. სპილენძის მარაგით ზამბიას უკავია ერთ-ერთი მოწინავე პოზიცია მსოფლიოს ყველა ქვეყნებს შორის (2008 წლის მონაცემებით — 9-ე ადგილი). სპილენძის საბადოები მდებარეობს ცენტრალური აფრიკის სპილენძისშემცველ სარტყელში, კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საზღვარზე. კალის საბადო — საკმაოდ მცირე, მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთში.
კლიმატი
ქვეყანაში გავრცელებულია ტროპიკული კლიმატი. წვიმიანი სეზონი გრძელდება ნოემბრიდან აპრილის ჩათვლით და ხასიათდება მაღალი ტემპერატურებით და ხშირი შტორმებით. ქვეყნის დედაქალაქში ჰაერის საშუალო ტემპერატურა და ნალექების საშუალო რაოდენობა შეადგენს: იანვარში -27 °C და 126 მმ, ივლისში 22 °C და 7 მმ.
ყველაზე უფრო მეტი ნალექი ხდება პლატოს უფრო მაღალ მონაკვეთებში, განსაკუთრებით ქვეყნის ჩრდილოეთ რაიონებში. სპილენძისშემცველ სარტყელში წელიწადში ნალექების რაოდენობაა 1200 მმ-მდე.
შიდა წყლები
thumb|right|250px|ჩანჩქერი [[ვიქტორია (ჩანჩქერი)|ვიქტორია]] ქვეყნის დასავლეთი და სამხრეთი საზღვრის გასწვრივ ჩამომდინარე მდინარე ზამბეზის აუზს უკავია ზამბიის ტერიტორიის დაახლოებით სამი მეოთხედი, დანარჩენი ნაწილი მიეკუთვნება მდინარე კონგოს აუზს. ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთის ტერიტორიის უმნიშვნელო ნაწილი მიეკუთვნება გაუდინარი რუკვის ტბის აუზს, რომელიც ტანზანიაში მდებარეობს. წყალგამყოფი ატლანტის ოკეანეში ჩამდინარე მდინარე კონგოსა და ინდოეთის ოკეანეში ჩამდინარე მდინარე ზამბეზის შორის თითქმის ემთხვევა ზამბიასა და კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის არსებულ სახელმწიფო საზღვარს. მდინარე ზამბეზი სათავეს იღებს ზამბიის უკიდურეს ჩრდილო-დასავლეთში, შემდეგ მიედინება ანგოლის ტერიტორიაზე და ისევ ბრუნდება ზამბიაში, რითაც ქმნის მისი სამხრეთი საზღვრის დიდ ნაწილს. ზამბიის ზიმბაბვესთან საზღვარზე, მდინარე ზამბეზიზე, მდებარეობენ ჩანჩქერები, მათ შორის განთქმული ვიქტორიის ჩანჩქერი. ზამბიის ტერიტორიაზე ზამბეზის ყველაზე უფრო დიდი შენაკადებია მდინარეები — კაფუე და ლუანგვა. მდინარე კონგოს აუზს ეკუთვნის დიდი მდინარეები ჩამბეში და ლუაპულა.
მიწები
2005 წლის მონაცემებით ზამბიაში სარწყავი მიწების ფართობი შეადგენს დაახლოებით 1560 კმ²-ს.
ფლორა და ფაუნა
XX საუკუნის დასაწყისში ზამბიის სოფლის რაიონების უმრავლესობაში ველური ბუნების მდგომარეობა იყო ისეთი, როგორიც დღეისათვის არსებობს ეროვნულ პარკებში. დღეისათვის შავი მარტორქა (Diceros bicornis) თითქმის გადაშენებულია, აფრიკული სპილო და ლომი გვხვდება საკმაოდ იშვიათად და ისიც ეროვნულ პარკებში, აფრიკული კამეჩი ბინადრობს ეროვნულ პარკებში და მხოლოდ მის ახლომდებარე ტერიტორიებში. სხვა დიდი ცხოველებიდან, მხოლოდ ხალებიანი აფთარი, ნილოსის ნიანგი, ბეჰემოთი და ანტილოპა ლიჩი (Kobus leche) გვხვდება ეროვნული პარკებიდან დაშორებულ არეალში, განსაკუთრებით იმ ადგილებში, სადაც ადამიანის ზემოქმედების კვალი ნაკლებად შეიმჩნევა.
ცხოველთა პოპულაციის ასეთი მკვეთრი შემცირების მიზეზია ქვეყნის მოსახლეობის ოთხჯერ ზრდა უკანასკნელი 50 წლის განმავლობაში, რის შედეგადაც მკვეთრად შემცირდა ტყეების და ტყის მასივების ფართობი და შესაბამისად ცხოველთა ბინადრობის არეალი. თუმცა კომერციული მიწადმოქმედება და მეცხოველეობა ერთ-ერთი მიზეზია ხე-ნარგავების გაჩეხვისა და კონკურენტი მტაცებელი ცხოველების ლიკვიდაციისა. კომერციულად გამოსაყენებელი მიწების რაოდენობა, არის მცირე, უფრო მეტად გავრცელებული და ნაკლებად ინტენსიური დამხმარე მეურნეობა, რომლის გაუაზრებელი ზრდა (რის გამოც წელიწადში ხდება დაახლოებით 9000 კმ² ტყის გაჩეხვა), ქვანახშირის წარმოებასთან ერთად (რის გამოც წელიწადში ხდება დაახლოებით 2000 კმ² ტყის გაჩეხვა) იწვევს მცენარეული საფარის მნიშვნელოვან შემცირებას.
მეორე მხრივ, მოსახლეობის ზრდას თან სდევდა სიღარიბე. 1940-იანი და 1950-იანი წლების ეკონომიკური ბუმის შემდეგ დადგა რეგრესის პერიოდი. ადამიანები იძულებულები იყვნენ დაკავებულიყვნენ ნატურალური სოფლის მეურნეობით და თევზაობით, რომელმაც გარკვეული მნიშვნელოვანი დაღი დაასვა ველური ცხოველების საბინადრო არეალს. წვიმიანი სეზონების არასაიმედოობა, რომელიც სავარაუდოდ გლობალური დათბობის შედეგადაა გამოწვეული, კიდევ უფრო ამძაფრებს პრობლემას.
მესამე, ბუნებრივი რესურსების არარაციონალურმა გამოყენებამ, სახელმწიფო სექტორში კორუფციის გარკვეულმა დონემ ხელი შეუწყო ბრაკონიერობას და რესურსების უკონტროლო ექსპლოატაციას. ზოგიერთ ეროვნულ პარკს საერთოდ არ ჰქონდა არანაირი მმართველობა. ამ პრობლემების გადაჭრას ხელს უშლის პოლიტიკურ ლიდერებს შორის მეტოქეობა და პარტიებს შორის მკვეთრი დაპირისპირება.
ამ ფონზე იმ ცხოველებს, რომლებიც ზამბიაში ბინადრობენ ეროვნული პარკების ფარგლებს გარეთ, აქვთ საჭმლის ან საცხოვრებელი რესურსების მცირე რაოდენობა და ადამიანებისგან დაცვის მცირე შესაძლებლობა. მათ შორის არიან ფრინველების უმრავლესობა; უფრო მცირე ზომის ძუძუმწოვრები, როგორებიცაა ღამურა, ბიგა, მღრღნელები, მანგუსტი, ღამის მომცრო კატა, ანთარი და გალაგო; და ქვეწარმავლები, როგორებიცაა ნილოსის ვარანი და გველების და ხვლიკების უმრავლესობა, ტყის ჯიშების გარდა.
ისტორია
შემდგომში, დაახლოებით ათასი წლის წინ, ცენტრალური აფრიკიდან მოვიდნენ ბანტუს ხალხის ტომები, რომლებმაც საკმაოდ შეავიწროვეს ჰოტენტოტები. ბანტუს ხალხი დაკავებული იყო მიწადმოქმედებით, მეცხოველეობით, მჭედლობით. შემდგომში დაიწყეს სპილენძის მადნეულის საბადოების დამუშავება, ინდოეთის ოკეანის სანაპიროს ვაჭრებთან ვაჭრობა.
XVIII საუკუნეში ჩამოყალიბდა ადრესახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი — ბაროტსე. უმაღლესი მმართველი (მულენა) და არისტოკრატია ცხოვრობდა ადგილობრივი თემის და მონების შრომის გამოყენების ხარჯზე. მონები ძირითადად იყვნენ ტყვეები, რომლებიც ძირითადად შეპყრობილები იყვნენ მეზობელ ტომებზე თავდასხმების შედეგად.
პირველი ევროპელები (პორტუგალიელი ვაჭრები) თანამედროვე ზამბიის ტერიტორიაზე გამოჩნდნენ XVIII საუკუნეში. ისინი (ასევე არაბი ვაჭრები) ყიდულობდნენ სპილოს ძვალს და სპილენძს. XIX საუკუნეში ამ რეგიონით დაინტერესდა დიდი ბრიტანეთი, გერმანია და ბელგია. ყველაზე უფრო მეტი წარმატებები მიაღწიეს ბრიტანელებმა. 1891 წლიდან ბაროტსელენდი (დღეისათვის ეს ზამბიის დასავლეთი პროვინციაა) გახდა დიდი ბრიტანეთის პროტექტორატი. იმავე წელს დიდმა ბრიტანეთმა და პორტუგალიამ ხელი მოაწერეს შეთანხმებას მდინარე ზამბეზის აუზის ერთმანეთში გაყოფის შესახებ.
ჩრდილოეთ როდეზია
XIX საუკუნის ბოლოს ამ რეგიონში სპილენძის და პოლიმეტალების მდიდარი საბადოების გახსნამ ზამბიაში სტიმული მისცა სესილ ჯონ როდსის მიერ შექმნილი «ბრიტანულ სამხრეთ-აფრიკული კომპანიის» (BSAC) შემოღწევას. კომპანიამ დაიწყო ადგილობრივი სამთომომპოვებელი და სპილენძის წარმოების განვითარება, ქალაქების და რკინიგზების მშენებლობა.
კომპანია ბრიტანეთის ხელისუფლებისგან იღებდა უზარმაზარი ტერიტორიის ათვისების მონოპოლურ უფლებას — მდინარე კონგოს სათავეებიდან მდინარე ზამბეზიმდე. 1895 წელს ტერიტორიებს, სადაც მუშაობდა BSAC, სახელად უწოდეს სამხრეთი, ჩრდილო-დასავლეთი და ჩრდილო-აღმოსავლეთი როდეზია (სახელწოდება, წარმოქმნილი როდსის გვარისაგან). ამ სამი ტერიტორიიდან ჩრდილო-დასავლეთი და ჩრდილო-აღმოსავლეთი როდეზია 1911 წელს გაერთიანდა და ეწოდა ჩრდილოეთი როდეზია. მხოლოდ 1924 წელს ჩრდილოეთ როდეზიას მიენიჭა ბრიტანეთის სამეფოს კოლონიის ოფიციალური სტატუსი; კოლონიას დაუნიშნეს გუბერნატორი (ბაროტსელენდის პროტექტორატის შენარჩუნებით).
1920-1930-იან წლებში კოლონია წარმატებით ვითარდებოდა, სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების და ფერმების დამაარსებელი თეთრკანიანი ადამიანების იმიგრაციის ხარჯზე.
1953-1963 წლებში ჩრდილოეთ როდეზია სამხრეთ როდეზიასა და ნიასალენდთან ერთად შედიოდა როდეზიის და ნიასალენდის ფედერაციაში.
დამოუკიდებლობის პერიოდი
1964 წლის 24 ოქტომბერს ქვეყანამ მიიღო დამოუკიდებლობა და ეწოდა — ზამბიის რესპუბლიკა. პრეზიდენტი გახდა კენეთ კაუნდა.
1967 წლის აპრილში კენეთ კაუნდამ გამოაცხადა საკუთარი კონცეფცია «ზამბიური ჰუმანიზმის აშენების» შესახებ. ამ კონცეფციაში უარყოფილი იყო ეკონომიკის კაპიტალისტური ფორმა, რომლის ნაცვლადაც მკვიდრდებოდა სახელმწიფოებრივი რეგულირება.
«ზამბიური ჰუმანიზმის აშენების» დაწყებისას დაიწყო სულ უფრო და უფრო მეტი სიძნელეები ქვეყნის ცხოვრებაში — სამომხმარებლო ფასების ზრდა, უმუშევრობის მატება, ძირითადი საკვები პროდუქტების დეფიციტი. მიუხედავად 1970 წლიდან გაფიცვების აკრძალვისა, ასეთი საპროტესტო აქციების რაოდენობა იზრდებოდა.
ზამბია, რომელსაც ჰქონდა უდიდესი ბუნებრივი რესურსები, გადაიქცა ერთ-ერთ უღარიბეს ქვეყნად მსოფლიოში. 1991 წელს კენეთ კაუნდამ ნება დართო არჩევნები ჩატარებულიყო მრავალპარტიულ საფუძველზე. ამ არჩევნებში გაიმარჯვა «მოძრაობამ მრავალპარტიული დემოკრატიისათვის» და 1991 წლის 2 ნოემბერს კენეთ კაუნდა ჩამოშორდა ხელისუფლებას. დამთავრდა «ზამბიური ჰუმანიზმის აშენების» ეპოქა.
ზამბიის ახალი პრეზიდენტი გახდა «მოძრაობა მრავალპარტიული დემოკრატიისათვის» ლიდერი, პროფკავშირების მოღვაწე ფრედერიკ ჩილუბა, რომელიც კენეთ კაუნდას პოლიტიკას მკაცრად აკრიტიკებდა. მან გააუქმა ეკონომიკის ცენტრალიზებული მმართველობა, სახელმწიფო სუბსიდიები და დაიწყო ნაციონალიზებული საწარმოების პრივატიზაცია. სახელმწიფოს ახალმა მეთაურმა შეძლო შეენარჩუნებინა პოპულარობა და გაიმარჯვა 1996 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში, მაგრამ უკვე მომავალ წელს საზოგადოების ნაწილის მიერ მისი პოლიტიკით უკმაყოფილება გადაიზარდა სამხედრო გადატრიალების მცდელობაში, რომლის ორგანიზებაში ბრალი დაედო კენეთ კაუნდას. რამდენიმეწლოვანი სამხედრო მდგომარეობის მოქმედების შემდეგ ფრედერიკ ჩილუბამ ჩაატარა ახალი საპრეზიდენტო არჩევნები.
2002 წლის 2 იანვარს ახალი პრეზიდენტი გახდა ასევე «მოძრაობა მრავალპარტიული დემოკრატიისათვის» წარმომადგენელი — ლევი მვანავასა.
2011 წლის 23 სექტემბერს საპრეზიდენტო არჩევნებში უკვე გაიმარჯვა «პატრიოტული ფრონტის» ლიდერმა მაიკლ სატამ. 2013 წლის გაზაფხულზე რუპია ბანდა დაპატიმრებული იქნა სამსახურეობრივი უფლებამოსილებების გადაჭარბების გამო. მთელი 2014 წელი მაიკლ სატამ ავადმყოფობაში გაატარა და იმავე წლის 28 ოქტომბერს ლონდონში გარდაიცვალა. პრეზიდენტის მოვალეობის შესრულებას შეუდგა ვიცე-პრეზიდენტი გაი სკოტი — მეორე თეთრკანიანი ქვეყნის ლიდერი სამხრეთ აფრიკაში სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის შემდეგ.
2015 წლის 20 იანვრის საპრეზიდენტო არჩევნებში გაიმარჯვა ისევ «პატრიოტული ფრონტის» წარმომადგენელმა ედგარ ლუნგუმ.
სახელმწიფო წყობა
ზამბია დემოკრატიული რესპუბლიკაა მრავალპარტიული სისტემით.
აღმასრულებელი ხელისუფლება
სახელმწიფოს მეთაური, მთავრობის მეთაური და უმაღლესი მთავარსარდალია პრეზიდენტი, რომელიც ირჩევა ხუთწლიანი ვადით პირდაპირი არჩევნების გზით არაუმეტეს ორი ვადისა. მას აქვს უფლება დანიშნოს და თანამდებობიდან გაანთავისუფლოს მინისტრთა კაბინეტი, ასევე ვიცე-პრეზიდენტი, გადაწყვიტოს ომის და მშვიდობის საკითხები, მოიწვიოს ეროვნული ასამბლეა, დაადოს ვეტო პარლამენტის მიერ მიღებულ კანონპროექტებს.
საკანონმდებლო ხელისუფლება
ეროვნული ასამბლეა შედგება 158 დეპუტატისაგან, რომელთაგან 150 ირჩევა პირდაპირი არჩევნების გზით და 8 ინიშნება პრეზიდენტის მიერ. გადაწყვეტილების მიუღებლობის შემთხვევაში პრეზიდენტს შეუძლია დაითხოვოს ეროვნული ასამბლეა. პარლამენტის ყველა წევრი ირჩევა ხუთწლიანი ვადით.
შეიარაღებული ძალები
1964 წელს ზამბიის რესპუბლიკის შექმნის შემდეგ, ყოფილი როდეზიის ჩრდილოეთის საჰაერო ფრთა გადაკეთდა ზამბიის საჰაერო ფრთად, რომელიც გაგრძელდა 1968 წლამდე და რის შემდეგაც შეიქმნა ზამბიის სამხედრო-საჰაერო ძალები.
სამხედრო-საჰაერო ძალების უპირველესი მოვალეობაა დაიცვას ზამბიის საზღვრები და საკუთარი საჰაერო სივრცე. ამას გარდა, ის ახორციელებს სამთავრობო დაწესებულებების ჰაერიდან დაცვის სხვადასხვა ფორმებს. ის ასევე ახორციელებს დაზვერვას, ჯარების გადასხმას, პოლიციის სატრანსპორტო მისიებს და მედიკამენტებისა და მედპერსონალის საჰაერო გადაყვანებს ძნელადმისადგომ რაიონებში. იგი ასევე უზრუნველყოფს ტრანსპორტირებას აუცილებლობის შემთხვევაში.
ეთნიკური ჯგუფები
thumb|right|300px|ზამბიის ეთნიკური და ენობრივი რუკა. ზამბიის მოსახლეობა დაახლოებით 73 ეთნიკური ჯგუფისგან შედგება, რომელთა უმრავლესობა ბანტუს ხალხის წარმომადგენლებს წარმოადგენს. ზამბიის მოსახლეობის თითქმის 90 %-ს შეადგენს 9 ძირითადი ეთნოლინგვისტური ჯგუფი: ჩევა, ბემბა, ტონგა, ტუმბუკა, ლუნდა, ლუვალე, კაონდე, ნკოია და ლოზი. სოფლებში, თითოეული ეთნიკური ჯგუფი თავმოყრილია ქვეყნის კონკრეტულ გეოგრაფიულ რაიონში, ბევრი მათგანი საკმაოდ მცირერიცხოვანია და ნაკლებად არიან ცნობილები. მიუხედავად ამისა, თითქმის ყველა ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენელი, მნიშვნელოვანი რაოდენობით, მოიძებნება ლუსაკაში და კოპერბელტში.
ექსპატრიანტები, ძირითადად ბრიტანელები და სამხრეთაფრიკელები, ასევე ზამბიის ზოგიერთი თეთრკანიანი მოქალაქეები, ძირითადად ცხოვრობენ ლუსაკაში და კოპერბელტში, სადაც ისინი მუშაობენ შახტებში, ფინანსურ და მასთან დაკავშირებულ ორგანიზაციებში ან იმყოფებიან პენსიაში. 1964 წელს ზამბიაში ცხოვრობდა 70 000 ევროპელი, მაგრამ მას შემდეგ ბევრმა მათგანმა დატოვა ქვეყანა.
ზამბიაში ცხოვრობს მცირერიცხოვანი, მაგრამ ეკონომიკურად აქტიური აზიელი მოსახლეობა, რომელთაგან უმრავლესობა ინდოელები და ჩინელებია. ზამბიაში ცხოვრობს 13 000 ინდოელი და 80 000 ჩინელი ადამიანი. უკანასკნელ წლებში ზამბიის მთავრობის თხოვნით რამდენიმე ასეულმა ადგილობრივი ხელისუფლებისგან დევნილმა თეთრკანიანმა ფერმერმა დატოვა ზიმბაბვე და დასახლდა ზამბიის სამხრეთ რეგიონში ფერმერული მეურნეობის განვითარების მიზნით.
დევნილების და იმიგრანტების შესახებ ამერიკულმა კომიტეტმა 2009 წელს გამოაქვეყნა დევნილების გამოკითხვა, რომლის მონაცემებითაც ზამბიაში ცხოვრობდა დაახლოებით 88 900 დევნილი. ქვეყანაში დევნილთა უმეტესობა იყო კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკიდან (47 300 დევნილი), ანგოლიდან (27 100 დევნილი), ზიმბაბვედან (5400 დევნილი) და რუანდიდან (4900 დევნილი).
2008 წლის მაისიდან დაწყებული ზიმბაბვეს მაცხოვრებელთა რაოდენობამ ზამბიაში ასევე დაიწყო მნიშვნელოვნად მატება; მატება ძირითადად შედგებოდა სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში გაქცეული ზიმბაბველებისაგან, რომლების გაურბოდნენ სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში არსებული ქსენოფობიიდან გამომდინარე ძალადობას. დაახლოებით 60 000 დევნილი ცხოვრობს ზამბიის ბანაკებში, მაშინ როდესაც 50 000 დევნილი შეერია ადგილობრივ მოსახლეობას. დევნილებმა, რომელთაც სურთ იმუშავონ ზამბიაში უნდა გააფორმონ ოფიციალური ნებართვა, რომელიც შეიძლება ღირდეს $500-მდე წელიწადში.
ენა
ზამბიაში არსებობს რამდენიმე ძირითადი ადგილობრივი მკვიდრი ენა და ისინი ყველა მიეკუთვნება ბანტუს ენების ოჯახს. ინგლისური ენა ოფიციალური ენა და ძირითადი ენაა ბიზნესში და განათლებაში.
ზამბიაში ფართედაა გავრცელებული 72 ენაზე მეტი, თუმცა ბევრი მათგანი შეიძლება განხილული იყოს დიალექტების სახით. ამ ენათაგან ზოგიერთ მათგანს ზამბიაში აქვს დიდი ხნის ისტორია, მაშინ როდესაც სხვები, როგორიცაა ლოზი, აღმოცენდნენ XVIII და XIX საუკუნეების მიგრაციის შედეგად. ზამბიის ყველა ადგილობრივი ენა ბანტუს ენების ოჯახს მიეკუთვნება და მჭიდროდ არიან დაკავშირებული ერთმანეთთან.
7 ადგილობრივ ენას აქვს ოფიციალური სტატუსი. ყველა ისინი წარმოადგენენ ძირითად ენებს თითოეულ პროვინციაში: ბემბა (ჩრდილოეთის პროვინცია, ლუაპულა, მუჩინგა და კოპერბელტი), ჩევა (აღმოსავლეთის პროვინცია და ლუსაკის პროვინცია), ლოზი (დასავლეთის პროვინცია), ტონგა (სამხრეთის პროვინცია), კაონდე, ლუვალე და ლუნდა (ჩრდილო-დასავლეთის პროვინცია). ეს 7 ენა, ინგლისურთან ერთად, გამოიყენება დაწყებით სკოლებში და ზოგიერთ სახელმწიფო გამოცემებში. საერთო ორთოგრაფია დაამტკიცა განათლების სამინისტრომ 1977 წელს.
წყარო: 2010 წლის აღწერა
რელიგია
ზამბია 1996 წლის კონსტიტუციის თანახმად ოფიციალურად გამოცხადებულია ქრისტიანულ ქვეყნად, მაგრამ არსებობენ რელიგიური ტრადიციების ფართე ნაირსახეობები. ტრადიციული რელიგიური აზროვნება ადვილად ეთვისება ქრისტიანულ სარწმუნოებას ქვეყნის ბევრ სინკრეტულ ეკლესიებში. 2010 წლის მონაცემებით მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი ქრისტიანია, რომლებიც 95 %-ს შეადგენენ. აქედან პროტესტანტები — 75 % და კათოლიკები — 20 %. პროტესტანტული კონფესიების წარმოადგენლები არიან: ანგლიკანები, ორმოცდაათიანელები, ახალი აპოსტოლური ეკლესიის მიმდევრები, ლუთერანები, იეჰოვას მოწმეები, მეშვიდე დღის ადვენტისტები, უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის მიმდევრები და სხვადასხვა ევანგელისტური დენომინაციები.
ზამბიის ბაჰაისტური მოსახლეობა შეადგენს დაახლოებით 160 000 ადამიანს, ანუ 1,5 %-ს. მოსახლეობის დაახლოებით 1 %-ს შეადგენენ მუსულმანები, თანაც მათი უმრავლესობა ცხოვრობს ქალაქის რაიონებში და მთავარ როლს ასრულებენ ქვეყნის ეკონომიკურ ცხოვრებაში. დაახლოებით 500 ადამიანი მიეკუთვნება აჰმადიის რელიგიურ მიმდინარეობას. ქვეყანაში ასევე ცხოვრობენ ინდუსების, სიქების და ასევე ძირითადად აშქენაზებისგან შემდგარი იუდეველების მცირერიცხოვანი ჯგუფები.
ეკონომიკა
ზამბია «ჰუმანიზმის მშენებლობის» ეპოქაში გახდა უღარიბესი ქვეყანა მსოფლიოში, მოსახლეობის 82 % ცხოვრობს სიღარიბის ზღვარს მიღმა.
კენეთ კაუნდას მმართველობის პერიოდში ქვეყანაში ჭარბობდა მეურნეობის მართვის სოციალისტური ტიპი. 1991 წელს მრავალპარტიულ სისტემაზე გადასვლის შემდეგ დაიწყო ეკონომიკის რეფორმირება. კერძო წარმოებაზე გადასვლამ გამოიწვია ეკონომიკის ზრდა.
2009 წელს მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ) ერთ სულ მოსახლეზე — 1,5 ათასი აშშ დოლარი. (200-ე ადგილი მსოფლიოში).
დღემდე მომუშავეთა 85 % დაკავებულია სოფლის მეურნეობაში (მშპ-ს 19 %). კულტივირებულია — სიმინდი, სორგო, ბრინჯი, არაქისი, მზესუმზირა, ბოსტნეული კულტურები, თამბაქო, ბამბა, შაქრის ლერწამი, ტაპიოკა, ყავა. მომრავლებულია მსხვილი რქოსანი საქონელი, თხა, ღორი, ფრინველები.
მრეწველობა (მომუშავეთა 6 %, მშპ-ის 31 %) — სპილენძის და სხვა ლითონების მადნების დამუშავება, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის გადამუშავება.
ბუნებრივი რესურსები — სპილენძი, კობალტი, თუთია, ტყვია, ნახშირი, ზურმუხტი, ოქრო, ვერცხლი, ურანი, ჰიდროენერგეტიკული რესურსები.
ზამბიის ფულადი ერთეულია — კვაჩა, შედგება 100 ნგვესაგან.
სოფლის მეურნეობა
სოფლის მეურნეობაში დაკავებულია შრომისუნარიანი მოსახლეობის 85 %, რასაც მოაქვს მშპ-ის 18 %. ის ძირითადად ორიენტირებულია შიდა მოხმარებაზე. მთავარი სასოფლო-სამეურნეო კულტურებია ფეტვი, სიმინდი (1,1 მილიონი ტონა), მანიჰოტი (950 ათასი ტონა), სორგო, ბრინჯი, ხორბალი (135 ათასი ტონა), არაქისი, შაქრის ლერწამი (1,8 მილიონი ტონა). მეურნეობის პროდუქტიულობა მექანიზაციის დაბალი დონისა და მიწის დამუშავების პრიმიტიული საშუალებების გამოყენების გამო საკმაოდ დაბალია. მეცხოველეობა სუსტადაა განვითარებული ცეცე ბუზის გავრცელების გამო. ქვეყანაში ტყეების ფართობი 1990 წლიდან 2000 წლის ჩათვლით შემცირდა 851 ათას ჰა-მდე.
მრეწველობა
ზამბიის მრეწველობის მთავარი დარგია სპილენძის წარმოება. სამთომომპოვებელმა წარმოებამ ზამბიაში განვითარება დაიწყო ჯერ კიდევ კოლონიალურ პერიოდში. რაფინირებული სპილენძის ექსპორტი ძირითადად იზრდება ჩინეთის მხრიდან მასზე მოთხოვნის გამო. სპილენძის გარდა, ქვეყანაში მოიპოვება თუთია, კობალტი, ოქრო, ვერცხლი, მარმარილო, სელენიუმი. გადამამუშავებელი მრეწველობა წარმოდგენილია სასოფლო-სამეურნეო ნედლეულის გადამუშავებით, ქაღალდის წარმოებით და ავტომობილების აწყობით ქალაქ ნდოლაში.
ტრანსპორტი
აეროპორტები
რკინიგზა
ავტოტრანსპორტი
ტურიზმი
ზამბიას აქვს ერთ-ერთი საუკეთესო ველური ბუნება და ნაკრძალები, რის გამოც ქვეყანას გააჩნია დიდი ტურისტული პოტენციალი. ჩრდილოეთ ლუანგვის, სამხრეთ ლუანგვის და კაფუეს ეროვნული პარკები აფრიკაში ცხოველთა რაოდენობით და ნაირფეროვნებით ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მდიდარია. ჩანჩქერი ვიქტორია მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში და იგი მთავარი ტურისტული ღირსშესანიშნაობაა.
ქვეყანაში ცხოვრობს 73 ეთნიკური ჯგუფი, რის გამოც არსებობს ბევრი ტრადიციული ცერემონიები, რომლებიც ტარდება ყოველ წელს და იგი ტურისტებში დიდ ინტერესს იწვევს.
ჯანდაცვა
ჯანდაცვის სამინისტრო ზრუნავს ზამბიელი ხალხის ჯანდაცვაზე და იძლევა ინფორმაციებს ქვეყანაში მოსახლეობის ჯანმრთელობის შესახებ. 2010 წელს სახელმწიფო ხარჯებმა ჯანდაცვაზე შეადგინა მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) 3,4 %, რაც ყველაზე დაბალია სამხრეთ აფრიკაში. 2014 წელს, ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს შეფასებით, ზამბიაში სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა შეადგენდა 51,83 წელს.
ზამბიაში გამწვავებულია აივ-ინფექციის ეპიდემიის საკითხი, რომლის გავრცელების სავარაუდო მაჩვენებელი 2009 წელს შეადგენს 13,5 %-ს მოზრდილთა შორის (15-49 წლის ასაკი). შიდსით დაავადება ზამბიაში შემცირდა 25 %-ზე უფრო მეტად 2001 წლიდან 2010 წლამდე პერიოდში, რაც ამტკიცებს იმას, რომ ეპიდემია მიდის შემცირებისკენ.
ზამბიაში საავადმყოფოები არსებობენ მთელ ქვეყანაში, რომლებშიც შედიან: ლევი მვანავასას ჰოსპიტალი, ჩიპატას ჰოსპიტალი, კიტვეს ცენტრალური საავადმყოფო, კონკოლას საბადოს საავადმყოფო, ლუბვეს მისიის ჰოსპიტალი, მააჩას საავადმყოფო, მტენდერეს მისიის ჰოსპიტალი, მუკინგეს მისიის ჰოსპიტალი, მვანდის მისიის საავადმყოფო, ჩრდილოეთ ნჩანგას რაიონის საავადმყოფო, ჩიკანკატას ხსნის არმიის საავადმყოფო, კალენეს მისიის საავადმყოფო, წმინდა ფრანსისკის საავადმყოფო და წმინდა ლუკას მისიის ჰოსპიტალი.
უნივერსიტეტის საავადმყოფოს კლინიკა წარმოადგენს საავადმყოფოს და სავარჯიშო მოედანს მომავალი სამედიცინო მუშაკებისათვის. ზამბიის სოფლის რეგიონებში და დაშორებულ ადგილებში საავადმყოფოების რაოდენობა საკმაოდ მცირეა. ასეთ რეგიონებში მოსახლეობის უმრავლესობა სარგებლობს ჯანდაცვის მცირე სახელმწიფო სათემო ცენტრებით და სოფლის სამედიცინო პუნქტებით.
2010 წელს ზამბიაში დედათა სიკვდილიანობა 100 000 დაბადებულზე შეადგენს 470-ს. მაშინ როდესაც ეს მაჩვენებელი 2008 წელს იყო 602,9 და 1990 წელს 594,2. სიკვდილიანობის კოეფიციენტი 1000 დაბადებულზე შეადგენს 145-ს და 5 წლამდე ჩვილთა სიკვდილიანობა პროცენტებში შეადგენს 25-ს.
ზამბიაში ექთნების რაოდენობა 1000 ახალდაბადებულზე შეადგენს 5-ს და ორსული ქალების სიცოცხლეშივე გარდაცვალების რისკი შეადგენს 1: 38. ქალთა წინადაცვეთამ ჯერჯერობით ვერ მიიღო ფართე გავრცელება, ის გამოიყენება მხოლოდ ქვეყნის ზოგიერთ რაიონებში. ზამბიაში სექსუალური ქცევის გამოკვლევის 2009 წლის მონაცემებით ქალების 0,7 %-ს ჩატარებული აქვს წინადაცვეთა. გაეროს ბავშვთა ფონდის მონაცემებით, 5 წლამდე ასაკის ბავშვთა 45 % დაბალი სიმაღლისაა.
განათლება
ზამბიაში არსებობს სამი ტიპის განათლება: დაწყებითი, საშუალო და უმაღლესი.
ზამბიაში დაწყებითი განათლება სკოლის თითოეული მოსწავლის ფუნდამენტია. მოსწავლეები სწავლას იწყებენ I კლასში და ამთავრებენ VII კლასში, რის შემდეგაც აბარებენ გამოცდებს, რომელსაც ადგენს ზამბიის საგამოცდო საბჭო VII კლასის სასწავლო წლის დასრულებისას. დაწყებითი სკოლები გავრცელებულია ქვეყნის ყველა ნაწილში. დაწყებითი სკოლები იმყოფებიან ხელისუფლების საკუთრებაში, კერძო სექტორს და თემებსაც აქვთ თავიანთი სკოლები ქვეყანაში.
ზამბიელი მოსწავლეების უმრავლესობა დადიან სახელმწიფო სკოლებში, რომლებიც ნომინალურად I კლასიდან VII კლასამდე უფასოა, თუმცა მშობლებს უწევთ "სასკოლო ხარჯების" გადახდა ან სასკოლო ფორმის ყიდვა.
სკოლების საზოგადოება იმყოფება თემების დაქვემდებარებაში და მასწავლებლები იქ მუშაობენ საკუთარი ნებით ან მცირე ანაზღაურებით, ისიც მაშინ, თუ ეს სკოლები იმყოფებიან იმყოფებიან საქველმოქმედო ორგანიზაციების მეურვეობის ქვეშ. ზოგიერთი სკოლების საზოგადოება აგროვებს მნიშვნელოვან ანაკრებს და ჰგავს საბიუჯეტო კერძო სკოლებს, მაგრამ მათი უმრავლესობა საკმაოდ იაფია და ემსახურებიან მოსწავლეები, რომლებისათვისაც ადგილობრივი თვითმმართველობის სკოლები მდებარეობენ საკმაოდ შორს.
ზოგიერთი გამორჩეული კერძო სკოლისგან განსხვავებით, ზამბიის სკოლებს ქრონიკულად არ ჰყოფნის საკმაო რესურსები და საგანმანათლებლო სტანდარტები საკმაოდ დაბალია.
სასკოლო განათლება დაყოფილია შემდეგ დონეებად:
დაწყებითი სკოლის დამთავრების შემდეგ, მოსწავლეები ან გადადიან საერთო საგანმანათლებლო სკოლებში (საშუალო სკოლებში სწავლა მიმდინარეობს VIII-XII კლასებში), ან ამთავრებენ სკოლაში შემდგომ სწავლას. არსებობს ზონა inZambia, სადაც არ არსებობს საშუალო სკოლები, თუმცა მიღებული იქნა ზომები და მათ შექმნეს საბაზისო სკოლები. ტრადიციულად VIII-IX კლასები იყო საშუალო სკოლებში სწავლის ნაწილი, მაგრამ მოსწავლეები დღეს სწავლობენ თანამედროვე დაწყებით სკოლებში, რომლებიც ცნობილია როგორც "საბაზისო სკოლები".
ზამბიაში არსებობს სამი უმაღლესი სასწავლებელი და რამდენიმე ტექნიკუმი, რომლებიც იძლევიან უმაღლეს განათლებას. ზამბიის მეცნიერების, ტექნოლოგიის და პროფესიონალური სწავლების სამინისტრო დაარსდა 1992 წელს, რათა ხელი შეწყობოდა ტექნიკური დარგების სფეროში განათლების ზრდას. ზამბიაში საერთო საგანმანათლებლო სკოლების ფარგლებს გარეთ შეზღუდულია განათლების მიღების შესაძლებლობა. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ, მოსწავლეთა უმრავლესობა სწავლობს სხვადასხვა კოლეჯებში მთელ ქვეყანაში. როგორც წესი ყველა სტუდენტი იქ მოხვედრილია თავისი ნიჭის საფუძველზე.
1990-იანი წლების ბოლოს გადასახადების შემოღებამ ზოგიერთებისთვის საუნივერსიტეტო განათლების მიღება შეუძლებელი გახადა, თუმცა ხელისუფლება იძლევა სახელმწიფო пსტიპენდიებს. კოპერბელტის უნივერსიტეტი გაიხსნა 1980-იანი წლების ბოლოს და თავის თავზე აიღო ზამბიაში ყოფილი კიტვეს ტექნოლოგიური ინსტიტუტის ფუნქციების დიდი ნაწილი. ასევე არსებობს რამდენიმე პედაგოგიური კოლეჯი, რომლებიც იძლევიან ორწლიანი სწავლების პროგრამულ განათლებას, ხოლო მთელი ქვეყნის მისიონერულ საავადმყოფოებში ამზადებენ მედდებს საერთაშორისოდ მიღებული სწავლების მეთოდებით. რამდენიმე ქრისტიანული სკოლა ატარებს სემინარული დონის მოსამზადებელ კურსებს.