cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
აფხაზები
რელიგია
[[მოქვის ტაძარი|მოქვის საკათედრო ტაძარი, ქართული მართლმადიდებლობის მიმდევარი აფხაზების მნიშვნელოვანი რელიგიური ცენტრი|250პქ|მინიატიურა]] [[ახალი ათონის მონასტერი|250პქ|მინიატიურა]]
აფხაზთა ძირითად რელიგიას ადრეულ შუა საუკუნეებში მართლმადიდებლური ქრისტიანობა წარმოადგენდა. IX-X საუკუნეებამდე აფხაზეთის ქრისტიანული მრევლი ბიზანტიის ბერძნულ ეკლესიას ექვემდებარებოდა, აღნიშნულ პერიოდში კი აფხაზთა მთავრების აქტიური მონაწილეობით აფხაზეთში საეკლესიო რეფორმა გატარდა, რის შედეგადაც აფხაზეთის მოსახლეობა რელიგიურად მცხეთის ქართულ მართლმადიდებელ ეკლესიას შეუერთდა.
აფხაზთა რელიგიური ცვლილება, მასობრივი გამუსულმანება XV-XVIII საუკუნეებს უკავშირდება. ეს ხანგრძლივი პროცესი განაპირობა ერთი მხრივ ჩრდილოკავკასიელი წარმართი ადიღეური ტომების ჩამოსახლებამ, ხოლო მეორე მხრივ ისლამური ოსმალეთის ბატონობამ აფხაზებზე. (აფხაზთა გამუსლიმების შესახებ უფრო ვრცლად იხილეთ ამავე სტატიის ქვეთავი „ისლამის გავრცელება“).
შუა საუკუნეების აფხაზ მოსახლეობაში, როგორც ქრისტიანებში, ისე მუსულმანებში, როგორც ჩანს რწმენა ყოველთვის შერყეული იყო. თურქი მოგზაური ევლია ჩელები აბაზთა (სავარაუდოდ, მათ შორის აფხაზებიც იგულისხმებიან) რელიგიაზე წერს :
მისივე თქმით, ყურანი არც სხვა ჩრდილოკავკასიურმა ხალხებმა იცოდნენ, ზოგ ხალხში კი ერთი სარწმუნოება არ იყო გავრცელებული. არც ქრისტიანი აფხაზები ყოფილან მტკიცე მორწმუნეები. არქანჯელო ლამბერტის თქმით, აფხაზები მხოლოდ სიტყვით იყვნენ ქრისტიანები. იმავეს აღნიშნავენ ჯოვანი და ლუკა, პატრიარქი მაკარიოსი   , პავლე ალეპოელი  და ნიკოლაი ვიტსენი. უცხოელ ავტორთა ამ ცნობებს ადასტურებს ვახუშტი ბატონიშვილიც, რომელიც წერს :
თუმცა, ვახუშტისავე ცნობით აფხაზებს მაინც შეუნარჩუნებიათ გარკვეული ქრისტიანული ჩვეულებები, მაგალითად ერთი ცოლის ყოლა, მარხვა, სამღვდელოების პირთა პატივისცემა; ასევე, არ ახასიათებთ სიძვა და მრუშობა.
ქრისტიანობისა და ისლამის გარდა აფხაზ ხალხში დღემდეა შემორჩენილი ტრადიციული წარმართული რწმენის გადმონაშთებიც. აფხაზური მითოლოგიის მთავარი ღვთაებაა ანცვა (Анцәа), სხვა ღმერთებიდან კი თითოეული სხვადასხვა სამეურნეო დარგის მფარველია. მაგალითად:
გარდა ამისა, ფართოდაა გავრცელებული წმინდა ხეებისა და მთების კულტიც. სალოცავ ადგილებში დღესაც სრულდება ტრადიციული რიტუალები, ლოცვები და მსხვერპლშეწირვა. მიუხედავად ამისა, წარმართობა აფხაზ ხალხში დღეს დამოუკიდებელი რელიგია არაა და ეს ჩვეულებები შერწყმულია ქრისტიანობასა და ისლამში. წარმართულ ცერემონიებში მონაწილეობენ როგორც ქრისტიანი, ისე მუსლიმი აფხაზები.
2011 წლის ივნისში, საინფორმაციო სააგენტო „ჯი-ეიჩ-ენ“-ის მიერ გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, სეპარატისტულ აფხაზეთში მცხოვრები ახალგაზრდობა მასობრივად ისლამის მიღებას იწყებს. ახალგაზრდებზე დიდ გავლენას ახდენენ თურქეთიდან „ისტორიულ სამშობლოში“ დაბრუნებული ე. წ. მოჰაჯირების შთამომავლები.
ფოლკლორი
აფხაზური ფოლკლორი მდიდარი და მრავალფეროვანია. ზოგიერთი აფხაზური ეპიკური თქმულება გვაროვნული წყობილებიდან იღებს სათავეს. ასეთია მაგალითად თქმულება აბრსკილზე, მშვიდობისა და სიმართლის მცველზე, რომელიც ზრუნავდა საკუთარი ხალხის კეთილდღეობაზე, იცავდა მათ უცხოელთა დაპყრობებისაგან და დევნიდა ბოროტ ადამიანებს. აბრისკილი ღმერთებსაც არ ემორჩილებოდა, ამიტომ იგი ღვთის მსახურებმა ღრმა გამოქვაბულში ჩაკეტეს.
აფხაზურ ხალხურ შემოქმედებაში, ზოგიერთი სხვა კავკასიელი ხალხის ფოლკლორის მსგავსად, განსაკუთრებული ადგილი უკავია ნართების ეპოსს. ნართები ასი ძმანი იყვნენ, მათი საგმირო თავგადასავლები არაერთ სიმღერასა და თქმულებაშია გადმოცემული. ნართებში ყველაზე გამორჩეულია სასრიყვა, უმცროსი ძმა. აღსანიშნავია ასევე ნართების დედა — სათანეი-გუაშა, მის მხატვრულ სახეში აშკარად ჩანს მატრიარქალური ნიშნები. აღსანიშნავია, რომ ნართული ეპოსის აფხაზურ ვერსიაში ნართები ცხოვრობენ ქვის საცხოვრებლებსა და ციხე-კოშკებში, რაც არც აფხაზებისთვის ყოფილა დამახასიათებელი და არც ჩდილოკავკასიელი ადიღეველებისათვის. აფხაზურ ეპოსში არ ჩანს არც ქრისტიანული ნიშნები. ამის გამო მეცნიერები ფიქრობენ, რომ ძველი ქრისტიანი აფხაზებისათვის ნართული ეპოსი უცნობი იყო, იგი აფხაზურ ფოლკლორში შედარებით ახალია და იგი თან მოიტანეს ჩრდილოკავკასიელმა ხალხებმა შუა საუკუნეების მიგრაციისას. მნიშვნელოვანია ის გარემოებაც, რომ ნართული ეპოსის აფხაზურ ვერსიაში აღწერილი გეოგრაფიული გარემო არ ემთხვევა აფხაზეთის გარემოს, მდებარეობას, მცენარეულ და ცხოველურ სამყაროს, რასაც მკვლევარები იმით ხსნიან, რომ დღევანდელი აფხაზების წინაპრები ეთნიკურად ერთ ერად აფხაზეთის ტერიტორიაზე არ ჩამოყალიბებულან.
აფხაზური ფოლკლორიდან დღეს ყველაზე მეტად პოპულარულია სხვადასხვა ჟანრის ხალხური სიმღერები და ეროვნული ცეკვები, ხალხური სპორტული თამაშობები. აფხაზური სიმღერები და ცეკვები პოპულარულია არა მარტო აფხაზურ საზოგადოებაში, არამედ ეთნიკურად ქართველებშიც. ისინი ან მათი გათანამედროვებული ვერსიები ხშირად სრულდება და იდგმება სცენებზე ქართული ფოლკლორული ანსამბლების მიერ.
ანთროპოლოგია
დღევანდელ აფხაზთა (აფსუაა) ეთნიკური წარმომავლობა მეცნიერთა შორის საკამათოა და აზრთა სხვადასხვაობას იწვევს. არსებობს ორი ძირითადი ჰიპოთეზა მათი ეთნიკური კუთვნილობის შესახებ; ერთის მიხედვით აბაზგები და აფსილები დღევანდელი აფხაზების (აფსუაა, შემდგომში „აფსუები“) წინაპრები არიან, ხოლო მეორის თანახმად ამ ორ ანტიკურ ხალხს ეთნიკური კავშირი არ აქვს თანამედროვე აფხაზებთან. ამ უკანასკნელი ვარაუდის მომხრენი მიიჩნევენ, რომ აბაზგები და აფსილები ისეთივე კოლხური (ქართველური) მოდგმის ხალხები იყვნენ, როგორც ეგრები და სვანები. შემდგომში, XV-XVII საუკუნეებში ჩრდილოეთიდან ჩამოსახლებულმა „აფსუებმა“ დაიკავეს მათი ადგილი (ან დასახლდნენ მათთან ერთად), ქართველებმა კი მოსულებსაც და აბორიგენებსაც საერთო სახელი — აფხაზები უწოდეს. მეორე ძირითადი ჰიპოთეზის თანახმად, აბაზგები და აფსილები არ იყვნენ ქართული წარმოშობის ხალხები და მათ ეთნიკური თვითშეგნება შენარჩუნებული ჰქონდათ. ჩრდილოეთიდან მოსულმა მათმა მონათესავე „აფსუებმა“ გააძლიერეს საკუთრივ აფხაზური (ამ სიტყვის ვიწრო გაგებით) ეთნიკური ელემენტი. „აფსუებმა“ თან მოიტანეს საკუთარი ენა, წეს-წესჩვეულებები. შემდგომში, როდესაც საქართველოში ცენტრიდანულმა ტენდენციამ გაიმარჯვა, თანდათან „აფსუური“ თვითშეგნება გაძლიერდა და და ჩამოყალიბდა ერი „აფსუაა“, რომელსაც ქართველებმა ძველი ტრადიციისამებრ აფხაზები უწოდეს. აღსანიშნავია, რომ მეცნიერთა უმრავლესობა (მათ შორის ნიკო მარი, ივანე ჯავახიშვილი, სიმონ ჯანაშია, ნიკოლოზ ბერძენიშვილი, გიორგი მელიქიშვილი, ლ. ლავროვი, ზურაბ ანჩაბაძე, ედიშერ ხოშტარია-ბროსე) აბაზგ-აფსილებისა და აფსუების ნათესაურ კავშირზე უფრო ამახვილებს ყურადღებას, ვიდრე მათ ეთნიკურ სხვაობაზე.
აფხაზთა ანთროპოლოგიაზე საუბრობს ქართველი მეცნიერი მალხაზ აბდუშელიშვილი საკუთარ ნაშრომებში. იგი განიხილავს სამი აფხაზური ანთროპოლოგიური ჯგუფის თავისებურებებს და განსაზღვრავს მათ ადგილს კავკასიელი ხალხის ანთროპოლოგიური ტიპების სისტემაში. მან შეისწავლა ოჩამჩირის, გაგრისა და გუდაუთის რაიონებში მცხოვრები აფხაზები და ასევე მუჰაჯირობის დროს გადასახლებული, დღეს ბათუმის მიდამოებში მცხოვრები აფხაზთა მცირე ჯგუფი. მიხეილ აბდუშელიშვილი ასკვნის, რომ აფხაზთა ეს ოთხივე ჯგუფი ყოველგვარი რეგიონალური თავისებურებების გარეშე ქართული ანთროპოლოგიური ტიპების ვარიაციების ფარგლებში თავსდება. ავტორი აფხაზებს მიაკუთვნებს წინააზიური რასის შავიზღვისპირულ ანთროპოლოგიურ ტიპს და მათ უპირისპირებს ენობრივად მონათესავე ადიღურ ჯგუფს, რომელიც პონტური რასის ადიღურ ნაირსახეობას მიეკუთვნება. აღსანიშნავია, რომ შესაბამისი ჯგუფების კვლევისას ანალოგიურ დასკვნამდე მივიდა აფხაზი ანთროპოლოგი ი. ლადარიაც.
შავკანიანი აფხაზები
შავკანიანი აფხაზების ოჯახი აძიუბჟიდან. კოვალევსკი «კავკასიის ხალხები», 1914|250პქ|მინიატიურა
აფხაზთა შორის განსაკუთრებულ ანთროპოლოგიურ ჯგუფს ქმნის ე. წ. „შავკანიანი აფხაზები“, რომლებიც ნეგროიდულ რასას მიეკუთვნებიან. ცხოვრობენ სოფელ აძიუბჟასა და კოდორის მიმდებარე რამდენიმე აფხაზურ სოფელში, ასევე რუსეთსა და ევროპაში. აფრიკული წარმომავლობის ხალხის აფხაზეთში მოსვლასთან დაკავშირებით რამდენიმე ჰიპოთეზა არსებობს. მეცნიერთა ნაწილი ვარაუდობს, რომ ისინი XVII საუკუნეში შარვაშიძეებმა სტამბოლის მონათა ბაზარზე იყიდეს და აფხაზეთში დაასახლეს. მეორე ჰიპოთეზით შავკანიანი აფხაზები ძველი კოლხების შთამომავლები არიან. ცნობებს იმის შესახებ, რომ კოლხები შავგვრემნები იყვნენ და სავარაუდოდ აფრიკიდან (ეგვიპტიდან) მოვიდნენ, ჰეროდოტეს შრომებშიც ვხვდებით. მეცნიერული შესწავლის შედეგად აღმოჩნდა, რომ შავკანიან აფხაზთა ენა ენათესავება ამჰარულ ენას, რაც ეთიოპიელებთან სავარაუდო ეთნიკურ კავშირს უსვამს ხაზს.
გენეტიკა
გენეტიკური მანძილით აფხაზებთან ყველაზე ახლოს მყოფი ეთნიკური ჯგუფი ქართველებია, მათი გენეტიკა თითქმის იდენტურია დასავლეთ ქართველების გენეტიკასთან.
მარტორქა ხოჭო
მარტორქა ხოჭო (Oryctes nasicornis) — მწერი ხეშეშფრთიანთა რიგისა. ფართოდ არის გავრცელებული ევროპაში. მისი სიგრძე 4 სმ აღწევს. მამლებს თავზე უკან გაღუნული რქა აქვთ. მარტორქა ხოჭოს მატლი იკვებება გახრწნილი მცენარეული ნარჩენებით. ზოგჯერ აზიანებს მცენარეების ფესვებსაც. განვითარება 4 წელი გრძელდება. გვხვდება ყველგან ტუნდრისა და ტაიგის გარდა.
ლიტერატურა
კატეგორია:ხოჭოები
It's So Easy
It's So Easy — დაფ მაკ-კეგენისა და უესტ ერკინის მიერ დაწერილი სიმღერა, რომელიც შეტანილია ჯგუფ Guns N' Roses-ის 1987 წლის სტუდიურ ალბომში Appetite for Destruction. იგი გამოვიდა დიდ ბრიტანეთში ჯგუფის პირველი სინგლის სახით, 1987 წლის 15 ივნისს. გაერთიანებული სამეფოს სინგლების ჩარტში მან #84 ადგილი დაიკავა. 12" სინგლში შეტანილი სიმღერები "Shadow of Your Love" და "Move to the City" დაიწერა ჯგუფის წევრების მიერ Hollywood Rose-ის პერიოდში. მოგვიანებით ისინი შეტანილი იქნა EP დისკზე Live from the Jungle.
შექმნა
ჟურნალში Hit Parader 1988 წლის მარტში გამოქვეყნებული ინტერვიუს თანახმად, "It's So Easy"-ში ასახულია ის პერიოდი, როდესაც ჯგუფის წევრები ჯერ კიდევ ფეხს იდგამდნენ და ფინანსურადად უჭირდათ. მიუხედავად იმისა, ისინი ერთობოდნენ გოგონებთან და "ყველაფერი მეტად ადვილად მიმდინარეობდა. არსებობს სიცარიელე, ეს მეტად ადვილია".
ედი ტრანკთან 2006 წლის ინტერვიუში ექსლ როუზი ამტკიცებს, რომ დაფმა და უესტმა თავდაპირველად დაწერეს აკუსტიკური "Hippie Ya-Ya", ხოლო სლეშს აზრად მოუვიდა მისი როკ-კომპოზიციად გადაკეთება.
მუსიკალური ვიდეო
სიმღერის ოფიციალური (და პირველი ჯგუფის შემოქმედებაში) მუსიკალური ვიდეო შეიცავს ცოცხალი გამოსვლის კადრებს. მოგვიანებით გამოვიდა კიდევ ერთი პრომო-ვიდეო, რომელიც ოდნავ შეცვლილი იყო - თუმცა საკონცერტო ჩანაწერი მასში კვლავ იქნა შენარჩუნებული. ამის გარდა, მეორე ვერსიაში ნაჩვენებია გოგონები ბიკინიში და სხვა კადრები. ეს ვიდეო არ იქნა შეტანილია DVD-ში Welcome to the Videos, ამიტომ საკმაოდ იშვიათია და მხოლოდ ინტერნეტ-ქსელში მოიძიება. გამოსვლის პერიოდში იგი არც თუ პოპულარული იყო, აშშ-ში სინგლი არ გამოცემულა, ამიტომ არც MTV-მ გამოხატა მისდამი დაინტერესება.
საკონცერტო ვერსიები
"It's So Easy" ხშირად სრულდება ჯგუფის კონცერტებზე, განსაკუთრებით 1986 წლიდან. ჯგუფი მას როგორც წესი, საკონცერტო სიის პირველ ნაწილში ასრულებს. ტურის Use Your Illusion მსვლელობისას იგი, როგორც წესი, სიაში პირველ სიმღერებს შორის იყო. ტურის Chinese Democracy პერიოდში მას ძირითადად, მეორე ან მესამე ნომრად ასრულებდნენ, "Welcome to the Jungle"-ის შემდეგ.
სიმღერების სია
ყველა სიმღერის ავტორები - Guns N' Roses; "It's So Easy"-ს თანაავტორი - უესტ ერკინი.
სქოლიო
კატეგორია:Guns N' Roses-ის სიმღერები კატეგორია:მძიმე როკ სიმღერები კატეგორია:1987 წლის სიმღერები კატეგორია:1987 წლის სადებიუტო სინგლები
კადმიუმის მოლიბდატი
კადმიუმის მოლიბდატი — არაორგანული ნივთიერება, ქიმიური ფორმულით CdMoO4. არის წყალში მცირედ ხსნადი, უფერო კრისტალური ნაერთი.
მიღება
მიიღება მიმოცვლის რეაქციით, კერძოდ, კადმიუმის ნიტრატისა და ნატრიუმის მოლიბდატის ხსნარების შერევით:
ლიტერატურა
კატეგორია:კადმიუმის ნაერთები კატეგორია:მოლიბდატები
ლორთქიფანიძეების ციხე
ლორთქიფანიძეების ციხე — არქიტექტურული ძეგლი ხონის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძეძილეთში. ციხე აგებულია ფლეთილი ქვითა და კირხსნარით, შედგება ციტადელისა და სამეურნეო ნაწილისგან. ციტადელი, ბორცვის აღმოსავლეთით, შედარებით შემაღლებულ მხარესაა აგებული. ციხის აღმოსავლეთ ნაწილში აღმართულია კედლებში ორგანულად შერწყმული, მრგვალი კოშკის ნანგრევი. ნანგრევებში შეინიშნება მშენებლობის ორი შრე. ციტადელის დასავლეთ კედელთან გამართულია ქვიტკირით ნაშენი წყლის რეზერვუარი. სამხრეთით მდებარე მოსახლის ეზოში დღემდე არის შემორჩენილი წყლის მილის მაგისტრალი, რომელიც მიემართებოდა ციხისკენ. ნაგებობა ისტორიულ წარსულში წარმოადგენდა სალორთქიფანიძეოს საკუთრებას, რომელიც ისტორიულ წყაროებში მოხსენიება, როგორც გვაშტიბის ციხე (ვახუშტი ბაგრატიონთან გოსტიბე). ციხე უნახავს გიულდენშტედტს და მოიხსენიებს, როგორც სალორთქიფანიძეო ციხეს. ციხის სამხრეთით, თანამედროვე სახლსა და ციხის კოშკს შორის მოვაკებულ ადგილზე, მოჩანს ძველი საძირკველის ნაშთი.
გიორგი გიგაური
გიორგი ხვთისოს ძე გიგაური (დ. 23 მაისი, 1928, ბლო, ახლანდელი დუშეთის მუნიციპალიტეტი — გ. 2011, თბილისი) ― ქართველი პოეტი.
ბიოგრაფია
1953 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. პირველი ლექსები გამოაქვეყნა 1951, პირველი წიგნი „მთების სიმღერა“ - 1957. გამოქვეყნებული კრებულთაგან აღსანიშნავია: „ჭიუხი, წვიმა და ჩანჩქერები“ (1961), „ბალადა შვიდი ხევსურისა“ (1965), „სიცოცხლე გრძელდება“ (1969), „აღსარება“ (1974), „იმედის ბილიკი“ (1976), „გზაგასაყართან“ (1980), „ხევსურეთ რა ამბავია?“ (1985) და სხვა. მის ლექსებში გაცოცხლებულია სახელოვან წინაპართა სახეები, საინტერესოდაა დახატული მთიელი ადამიანების ცხოვრება. პოეტს განსაკუთრებით ახარებს ნასოფლარების აღდგენა-აღორძინება და ჩამქრალ კერებში სიცოცხლის დაბრუნება. შალვა დადიანის და ვაჟა-ფშაველას სახელობის ლიტერატურული პრემიების ლაურეატი (1994).
ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი პოეტები კატეგორია:დაბადებული 1928
M-60 Patton
M60 Patton — აშშ-ი დამზადებული უკანასკნელ ტანკი, რომელსაც მიენიჭა გენერალ პატონის სახელი. ტანკი დიდი რაოდენობით გავიდა ექსპორტზე და მისი უმეტესი მომხმარებელი ნატოს წევრი ან აშშ-ს მოკავშირე ქვეყანა იყო. აშშ-მ ტანკის ჩანაცვლება M1 Abrams-ით შეძლო, თუმცა დღეს ტანკი კვლავ რჩება უამრავი ქვეყნის შეიარაღებაში, მათ შორის ყველაზე დიდი რაოდენობით ეგვიპტეს ჰყავს 1716 M60A3. იგი აგრეთვე გააჩნია თურქეთს - 816 ცალი, რომლის მოდერნიზაციას კვლავ განაგრძობენ, ხოლო რაოდენობით მესამეზე ისრაელია, რომელსაც 700მდე მათ მიერ გაძლიერებული M60 გააჩნია.
შექმნის ისტორია
ძირითადი საბრძოლო ტანკი M-60 წარმოადგენს M-48 - ის გაძლიერებულ ვერსიას,წინა ვერსიისგან განსხვავებით M-60 გამოირჩევა ბევრად ძლიერი 105მმიანი ქვემეხით ასევე მცირე ცვლილებები იქნა შეტანილი სასში,გარდა ამისა 50მმით გაძლიერებული იქნა ჯავშანი,ახალ ბრიტანულ ქვემეხს გააჩნდა ეჟექტორი რომელიც ბევრად ძლიერს ხდიდა ვიდრე თავისი წინამორბედს რომელსაც 90მმ ქვემეხი ჰქონდა,გარდა ამის ტანკი ამუნიციაში შედიოდა : ქვეკლიბრული,პლასტიკური ამაფეთქებელი,კუმულაციური და ფუგასური ჭურვები.
ასევე ტანკზე დაყენებულია მანძილმძომი და ბალისტიკური გამომთვლელი,ასევე მცირე ცვლილებები იქნა შეტანილი მის მამოძრავებელ ადგილას,ძრავა მთლიანად შეიცვალა და დაუყენდა დიზელის. წინა ტანკების დაკვირვების მიხედვით ახალ ტანკს დაუყენდა ავტომატური ხანძარ საწინააღმდეგო სისტემა,გარდა ამისა ღამის ხედვის ხელსაწყოები და ინფრაწითელი სამიზნე. სულ გამოშვებული იქნა 15 ათასამდე ტანკი საიდანაც 9 ათასი აშშ-ს არმიაში ირიცხებოდა 1990 წლისთვის.
M60A2 "ვარსვლავთა ხომალდი"
M60A2 - არის სპეციალურად შექმნილი მოდიფიკაცია რომელსაც უნდა დროებით უნდა ჩაენაცვლებინა პროექტი MBT-70,ახალი მოდიფიკაცია ძველისგან განსხვავდებოდა შემცირებული სიმაღლით,კერძოდ კი შეამცირეს კოშკურის ზომა რის შემდეგადაც უფრო ნაკლებად შესამჩნევი გახდა,ასევე მეთაური ბევრად უფრო უკეთესად ხედავდა მის გარშემო პერიმეტრს,ტანკს ასევე დაუყენდა ახალი 152 ქვემეხი მსგავსი როგორიც M551 შეიარიდანს ჰქონდა, რომელიც MGM-51 შეილაიგალის ტიპის ტანკ საწინააღმდეგო რაკეტებს ისვრიდა,გარდა ამისა ქვემეხზე სპეციალური წმენდავი ეყენა რომელიც ყოველი გასროლის შემდეგthumb|250px| M60A2 "ვარსვლავთა ხომალდი" ასუფთავდებდა,ამ ინოვაციამ უამრავი პრობლემის მოგვარება შეძლო,ეს ტექნოლოგიური მიღწევა გამოყენებული ასევე იქნა მომავლის პროექტ MBT-70 - ზე თუმცა ახალი მოდიფიკაცია მაინც არ აკმაყოფილებდა მოთხოვნებს რის გამო 1981 წლისთვის შეიარაღებიდან მოხსნეს,კოშკურები დაჭრეს და ტანკები M60A3 - მოდიფიკაციად გადააკეთეს ხოლო ზოგი კი საინჟინრო მანქანებად.
M-60A3
ახალ ვერსიაზე მუშაობა 1978 წელს დაიწყო,ახალი ტანკი შეიცავდა ბევრ ტექნოლოგიურ მიღწევას მათ შორის,საკვამლე ყუმბარების დამტენას,ასევე ახალ ლაზერულ მანძილ მზომს რომლის გამოყენება მეთაურს და დამტენს შეეძლო,ასევე დაყენებული იყო უახლესი M21 ტიპის ბალისტიური კომპიუტერი,ხოლო ქვემეხზე კი ქვემეხი სტაბილიზატორი.
M60A3-ის გვიან ვერსიებზე საერთოდ არ ეყენა მეთაურისთვის განკუთვნილი გუმბათოვანი ადგილი,ამან კი ტანკი სიმაღლე შეამცირა თუმცა მეთაურს აღარაფელი იცავდა მსუბუქი იარაღის წინააღმდეგ. M60A3 - ი შეიარაღებიდან 1997 წელს მოხსნეს და ჩაანაცვლეს M1 Abrams - ით,ამისდა მიუხედავად M60A3 ჰქონდა უპირატესობები აბრამსთან შედარებით ესენია:
ვიეტნამი
ვიეტნამის ომში M-60 არ გამოიყენებოდა, თუმცა აშშ-ს არმია იყენებდა M-60-ის ბაზაზე დამზადებულ ხიდ გამდებ ტანკებს.
ისრაელი
პირველი ომი სადაც ტანკი გამოიყენეს იყო იომ-ქიფურის ომი,ტანკს იყენებდნენ გოლანის მაღლობებზე და სინაიზე,ტანკები კი მიწოდებული იქნა აშშ-ს მიერ,ომის შემდეგ ისრაელმა თითქმის ყველა M-60-ის მოდერნიზაცია მოახდინა,ახალ ვერსიებს ეყენა რეაქტიული ჯავშანი (იგივე დინამიკური დაცვის კონტეინერები),ახალ ტანკს Magach - ი ეწოდა,Magach-ის უკანასკნელი ვერსია არის მისი 7 ვარიანტი რომელიც შეიარაღებაში დღემდე რჩება.
ქუვეითი
აშშ-ს არმიამ M-60-ები ასევე გამოიყენა ოპერაცია უდაბნოს ქარიშხლის დროს 1991 წელს,ერაყის შეიარაღება შედგებოდა საბჭოთა ტანკებისგან T-54, T-55, T-62, Type 69,და T-72.ამერიკული ტანკებზე ეყენა რეაქტიული ჯავშანი თუმცა ბრძოლისას მსუბუქად დაზიანდა მხოლოდ 1 M-60,ქუვეითის აეროპორტთთან.
შეჯამება
M-60-ი საკმაოდ კარგად იბრძოდა საბჭოთა ტანკების წინააღმდეგ მათ შორის T-54, T-55, T-62, Type 69,და T-72,დაწყებული იომ ქიფურის ომიდან დამთავრებული ლიბანის ომამდე M-60-მა თითქმის ყველა ბრძოლა მოუგო T-54/55 ტიპის ტანკებს რომლების ეკიპაჟებიც საკმაოდ გაუწვრთნელები იყვნენ,ისრაელის ტანკები უმეტესად ნადგურდებოდა ტანკ საწინააღმდეგო რაკეტების მიერ (ეფექტურობით გამოირჩედო მალიუტკა),1982 წელს ლიბანის ომის დრო პირველად დაუპირისპირდნენ ერთმანეთს უახლესი T-72 და M-60-ი,გამარჯვებული კვლავაც M-60 აღმოჩდა მათ შორი ბეირუთის ბრძოლისას სადაც 400მდე სირიული ტანკი ნონაწილეობდა,ამ ტანკების უმრავლესობა კი T-72 - ი იყო, ბრძოლაში უამრავი სირიული ტანკი განადგურდა.
ვარიანტები
thumb|250px| M728 thumb|250px|Magach-7
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ცივი ომის ამერიკული ტანკები
ჩილე
ჩილე, ოფიციალურად ჩილეს რესპუბლიკა (República de Chile; მაპუდ. Gulumapu) — ქვეყანა სამხრეთ ამერიკაში, მოიცავს ვიწრო სანაპირო ზოლს ანდებსა და წყნარ ოკეანეს შორის. ჩრდილოეთით ესაზღვრება პერუ, ჩრდილო-აღმოსავლეთით ბოლივია, აღმოსავლეთით არგენტინა და სამხრეთით — დრეიკის სრუტე. სამხრეთ ამერიკაში მხოლოდ ჩილეს და ეკვადორს არ აქვთ საზღვარი ბრაზილიასთან. ჩილეს სანაპირო ზოლი წყნარ ოკეანესთან შეადგენს 6,435 კილომეტრს. ჩილეს ტერიტორიებში შედის წყნარ ოკეანეში მდებარე ხუან-ფერნანდესის, სალა-ი-გომესის, დესვენტურადასის და აღდგომის კუნძულები. ჩილეს ასევე აქვს პრეტენზია ანქტარქტიკის ნაწილზე (დაახლოებით 1250000 კმ²), თუმცა ეს მოთხოვნა ექცევა ანტარქტიკის ხელშეკრულების ფარგლებში.
განსხვავებული კონტური — 4 300 სიგრძე და საშუალოდ 175 კმ სიგანე ჩილეს მსოფლიოში ერთ–ერთ ყველაზე გრძელ ქვეყნად აქცევს სიგრძე–სიგანის მაჩვენებლების მიხედვით. სანაპირო ზოლი 7 800 კმ–ს შეადგენს და ამ მხრივ ჩილე მსოფლიოში მე–6 ქვეყანაა. ჩრდილოეთით არსებული უდაბნოები შეიცავს დიდი რაოდენობის მინერალურ რესურსებს, ძირითადად სპილენძს. შედარებით მცირე ცენტრალური ნაწილი დომინირებს მოსახლეობის რაოდენობისა და სასოფლო–სამეურნეო რესურსების თვალსაზრისით. ამავე დროს, ეს ნაწილი ქვეყნის პოლიტიკური და კულტურული ცენტრია, საიდანაც მოხდა ჩილეს ექსპანსია XIX საუკუნეში, როდესაც მან ჩრდილოეთ და სამხრეთ რეგიონები შემოიერთა. სამხრეთი ჩილე მდიდარია ტყეებითა და საძოვრებით, წარმოდგენილია მთელი რიგი ტბები და ვულკანები. სამხრეთი სანაპირო ზოლი ფიორდების, ყურეების, სრუტეების, ნახევარკუნძულებისა და კუნძულების ლაბირინთია.
XVI საუკუნეში ესპანელთა მოსვლამდე, ჩრდილოეთი და ცენტრალური ჩილე ინკების მმართველობის ქვეშ იყო, სამხრეთ–ცენტრალურ ნაწილში კი თავისუფალი მაპუჩეს ხალხი სახლობდა. 1818 წლის 12 თებერვალს ჩილემ ესპანეთისგან დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. წყნარი ოკეანის ომში (1879–83) ჩილემ დაამარცხა ბოლივია და პერუ და დაიკავა მისი ამჟამინდელი ჩრდილოეთი ტერიტორია. მაპუჩეს ხალხის სრული დამორჩილება ჩილემ მხოლოდ 1880–იან წლებში მოახერხა. ქვეყანამ გადაიტანა 16½ წლიანი სამხედრო დიქტატურის პერიოდი (1973–1990), რა დროსაც ემსხვერპლა ან დაიკარგა 3 000–ზე მეტი ადამიანი.
დღეისათვის, ჩილე სამხრეთ ამერიკის ერთ–ერთი ყველაზე სტაბილური და წარმატებული ქვეყანაა; აღიარებულია საშუალო ძალაუფლებად და დამწყებ ეკონომიკად. ლათინური ამერიკის ქვეყნებს შორის ლიდერობს ადამიანური განვითარების, კონკურენტუნარიანობის, ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავლის, გლობალიზაციის, ეკონომიკური თავისუფლების და კორუფციის დაბალი მონაცემების თვალსაზრისით. იგი რეგიონში ასევე ლიდერია სახელმწიფოებრივი მდგრადობისა და გლობალური მშვიდობის ინდექსის მხრივ. მიუხედავად ამისა, ქვეყანას აქვს მაღალი ეკონომიკური უთანასწორობა, როგორც ამას ჯინის ინდექსი აჩვენებს. 2010 წლის მაისში, ჩილე პირველი სამხრეთამერიკული ქვეყანა გახდა, რომელიც ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციას შეუერთდა. ჩილე დამფუძნებელი წევრია გაეროსი, სამხრეთ ამერიკის ერთა კავშირის და ლათინური ამერიკისა და კარიბის აუზის ქვეყნების საზოგადოებისა.
გეოგრაფია
thumb|250პქ thumb|250პქ|[[ატაკამა]]
ქვეყანა მდებარეობს სამხრეთ ამერიკაში. მას საკმაოდ უნიკალური კონფიგურაცია აქვს — იგი გადაჭიმულია წყნარი ოკეანის სანაპიროს გასწვრივ 4300 კმ-ზე, ამასთან საშუალო სიგანე 175 კმ-ია. ამან განაპირობა მისი ბუნებრივი მრავალფეროვნება: უკიდურეს ჩრდილოეთში მდებარეობს მსოფლიოში ყველაზე მშრალი უდაბნო ატაკამა, ხოლო სამხრეთი თოვლიან მწვერვალებს და მყინვარებს უკავია. ფართობი: 756 950 კმ².
კლიმატი
ჩილეს კლიმატი დიდი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის სისტემის მიხედვით, ჩილეში გვხვდება კლიმატის ძირითადი შვიდი ქვეტიპი, დაწყებული უდაბნოს კლიმატით ჩრდილოეთში, დამთავრებული ალპური ტუნდრით და მყინვარებით აღმოსავლეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ნოტიო სუბტროპიკულით აღდგომის კუნძულზე, ოკეანური ჰავით სამხრეთში და ხმელთაშუაზღვიურით ქვეყნის ცენტრალურ ნაწილში. ქვეყნის ტერიტორიის უმეტეს ნაწილზე გამოიყოფა ოთხი სეზონი: ზაფხული (დეკემბერი-თებერვალი), შემოდგომა (მარტი-მაისი), ზამთარი (ივნისი-აგვისტო) და გაზაფხული (სექტემბერი-ნოემბერი).
ეტიმოლოგია
სიტყვა ჩილეს წარმოშობის შესახებ მრავალი თეორია არსებობს. XVII საუკუნის ესპანელი მემატიანის — დიეგო დე როსალესის თანახმად, ინკები აკონკაგუის ხეობას პიკუნჩეს ხალხის ბელადის სახელის დამახინჯებით ეძახდნენ ტილის, იგი ამ ტერიტორიას ინკების მიერ დაპყრობამდე, XV საუკუნემდე განაგებდა. მეორე თეორია ეყრდნობა აკონკაგუის ხეობის მსგავსებას პერუში მდებარე კასმას ხეობასთან, სადაც არსებობდა ქალაქი სახელწოდებით ჩილი.
სხვა თეორიებზე დაყრდნობით სახელწოდება ჩილე შესაძლოა მომდინარეობდეს ადგილობრივ ინდიელთა სიტყვიდან, რაც „დედამიწის დასასრულს“ ან „ზღვის თოლიებს“ ნიშნავს. მათ შორისაა მაპუჩეს სიტყვა ჩილი, რაც ნიშნავს — „სადაც მიწა მთავრდება“, კეჩუას ჩირი — „ცივი“ or tchili, meaning either "snow" ან ტჩილი — „თოვლი“ ან „დედამიწის უღრმესი წერტილი“."
დემოგრაფია
ჩილეს მოსახლეობის რაოდენობა დაახლოებით 17 მილიონს შეადგენს. მოსახლეობის 85% ცხოვრობს ურბანულ არეალში, საიდანაც ნახევარი (დაახლოებით 7 მილიონი) კოცენტრირებულია სანტიაგოში. მოსახლეობის ზრდის მაჩვენებელი (0.97%) თითქმის ყველაზე დაბალია, ლათინური ამერიკის მასშტაბით. მოსახლეობის რაოდენობა 20 მილიონს დაახლოებით 2035–2040 წლებში მიაღწევს.
ეთნიკური ჯგუფები
thumb|250პქ|[[პარინაკოტა (ვულკანი)|ვულკანი პარინაკოტა ჩრდილოეთ ჩილეში]] thumb|250პქ|[[მოაი აღდგომის კუნძულზე, ჩილე]] მექსიკის ეროვნული ავტონომიური უნივერსიტეტის ლათინური ამერიკის მკვლევარი პროფესორი ფრანცისკო ლისკანო თვლის, რომ ჩილეს მოსახლეობის 52.7%-ს შეადგენენ ევროპელები, ხოლო მეტისები — დაახლოებით 44 %-ს. სხვა კვლევის მიხედვით თეთრები შეიძლება შეადგენდნენ მოსახლეობის 60-დან 90 პროცენტამდე.
2002 წლის აღწერის მიხედვით, ჩილეს მოსახლეობის მხოლოდ 3.2% მიიჩნევს თავს ჩილეს მკვიდრ მოსახლედ, ხოლო უმეტესობა შერეული წინაპრების შთამომავალია.
სახელმწიფო წყობა
მინი|250პქ|[[ჩილეს პრეზიდენტის სასახლე სანტიაგოში]]
ჩილეს პოლიტიკური სისტემა — ეს არის საპრეზიდენტო, წარმომადგენლობითი დემოკრატიის რესპუბლიკა, სადაც სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურია ჩილეს პრეზიდენტი. მოქმედებს მრავალპარტიული სისტემა. აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნის მთავრობას, ხოლო საკანონმდებლო ხელისუფლება განაწილებულია მთავრობასა და ორპალატიან ეროვნულ კონგრესს შორის. აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ხელისუფლებისგან აბსოლუტურად განცალკევებულია სასამართლო ხელისუფლება.
ეკონომიკა
ჩილეს ეკონომიკა არის დინამიურ, საბაზრო და საერთაშორისო ვაჭრობაზე ორიენტირებული. ადრეული 1990-იანი წლების განმავლობაში, როდესაც პატრისიო ეილვინის დემოკრატიულმა მთავრობამ გააღრმავა მათი წინამორბედი სამხედრო ხელისუფლების დაწყებული ეკონომიკური რეფორმები, ჩილეს, როგორც ეკონომიკური რეფორმატორი ქვეყნის რეპუტაცია განმტკიცდა. ჩილეს ეკონომიკას ჰქონდა მთლიანი შიდა პროდუქტის რეალური 8%-იანი ზრდა 1991–1997 წლებში, მაგრამ 1998 წელს ეს მაჩვენებელი განახევრდა, ვიწრო მონეტარული პოლიტიკით შემოღებული იმპორტ–ექსპორტის ბალანსის კონტროლისა და ექსპორტიდან მიღებული მცირე მოგების გამო — ეს უკანასკნელი კი აზიის ფინანსური კრიზისის შედეგი იყო. ბოლო წლებში ჩილეს ეკონომიკამ აღიდგინა ძალები და ზრდამ 5-7%-ს მიაღწია.
სქოლიო
კატეგორია:სამხრეთ ამერიკის ქვეყნები კატეგორია:ესპანურენოვანი ქვეყნები კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები
ბიომასა
250px|მინიატიურა|მერქანი — ბიომასის ტიპური წყარო 250px|მინიატიურა| ბიომასა — ბიოლოგიური წარმოშობის ორგანული, არაწიაღისეული მასალა ქიმიური ენერგიის შემცველობით. ბიომასას ტყეების და სასოფლო-სამეურნეო ნარჩენების სახეობებისგან იღებენ.
ბიომასის წვა
მშრალი ბიომასა ყველაზე ფართოდ გამოიყენება პირდაპირ საწვავის სახით და გამოყოფს 10-20 მჯ/კგ სითბოს. მის ფორმებსა და წყაროებში შედის ხის საწვავი, კომუნალური მყარი ნარჩენების ბიოგენური ნაწილები და გამოუყენებელი საველე კულტურები.
ბიომასის დაწვა შესაძლებელია ქვაბებში სითბოს, ელექტროობის ან ორივე პროდუქტის ერთად (კოგენერაცია) მისაღებად. წვა გარდაქმნის მთავარი მეთოდია. ელექტროობის წარმოქმნის უმეტესი ნაწილი ორთქლტურბინასთან ერთად გამოყენებად რენკინის ციკლს ეფუძნება სითბოს ტიპური მოხმარება საშუალო და მსხვილი მასშტაბით გამოიყენება რაიონული გათბობისა და ტექნოლოგიური პროცესის გათბობისთვის. ბიომასის წვის სისტემები გამოიყენება კომერციული დანიშნულებით და სხვადასხვა ქვაბ-აგრეგატეტის ტექნოლოგიებს მოიცავს, რომლებიც ფართო სპექტრის ბიომასის საწვავს წვავენ. ქვაბების ყველაზე გავრცელებული ტიპებია: მექანიკური შრისებრსაცეცხლებიანი ქვაბები, შეტივტივებული წვის ქვაბები და ქვაბები ფსევდოგათხევადების ფენით. ქვაბის ამ უკანასკნელ ტექნოლოგიას უპირატესობას ანიჭებენ ელექტროსადგურები >10 MWe, მათი სუფთა და ენერგოეფექტური წვის თვისებების გამო. ქარხნები ტიპურად 100 MWe-ის ქვემოთ მუშაობენ. ქვაბების გავრცელებული ტიპების ეფექტურობის მაჩვენებლები 20%-ში მერყეობს მცირე სიმძლავრის ქვაბებისთვის (20-50 MWth), რაც შედარებით დაბალია. აღნიშნული ხის მასალების გათბობის დაბალი მაჩვენებლებისა და ტენიანობის მაღალი შემცველობით არის განპირობებული. გამოყოფის უნარი უმეტესწილად დამოკიდებულია გამოყენებულ ტექნოლოგიაზე, რა დროსაც უპირატესობა თანამედროვე ტექნოლოგიებს ენიჭებათ.
ინდუსტრიულ სფეროში ბიომასის წვა ელექტროენერგიისა და სითბოს მისაღებად აგრეთვე ხდება საყოფაცხოვრებო დონეზე, სივრცის გასათბობად და საკვების მოსამზადებლად. ორივე შემთხვევაში მთავარი მიზანია სუფთა და ეფექტურ წვის უზრუნველყოფა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ეკოლოგია კატეგორია:ბიოენერგია კატეგორია:განახლებადი ენერგია
რუანდა
რუანდის რესპუბლიკა, (უწოდებენ „ათასი ბორცვის მხარეს“, (République Rwandaise)) — ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო აღმოსავლეთი აფრიკის ცენტრში. ესაზღვრება უგანდას, ბურუნდის, კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას და ტანზანიას. მოსახლეობის რაოდენობა 2012 წლის აღწერით შეადგენს 10 515 973 ადამიანს, ფართობი — 26 338 კმ².
გეოგრაფია
thumb|275px|რუანდის რუკა thumb|275px|რუანდის ტოპოგრაფიული რუკა thumb|275px|რუანდის ხედი კოსმოსიდან რუანდა მდებარეობს აფრიკის ცენტრში, ეკვატორიდან ახლოს სამხრეთში. დასავლეთ საზღვარზე კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასთან მდებარეობს კივუს ტბა და მდინარე რუზიზი, რომლებიც აღმოსავლეთ აფრიკის რღვევის ხაზის ნაწილია. ქვეყნის ცენტრში მდებარეობს მისი დედაქალაქი — კიგალი.
რუანდის რელიეფი ძირითადად შედგება საშუალო სიმაღლის გორაკებით, დასავლეთ საზღვარზე სიმაღლე მკვეთრად ეშვება კივუს ტბის და მდინარე რუზიზის ნაპირებთან, აღმოსავლეთით თანდათან მცირდება ტანზანიის მიმართულებით, სადაც ძირითადად მდებარეობს მდელოები და ჭაობები. რუანდაში მდებარეობს მდინარე ნილოსის ზოგიერთი სათავე.
მდინარე ნილოსის და კონგოს აუზები რუანდის ტერიტორიაზეცაა. ყველაზე დიდი ტბაა — კივუს ტბა, რომელიც აფრიკაში ერთადერთი ტბაა, რომელშიც არ ბინადრობენ ნიანგები. ქვეყნის სამხრეთით და აღმოსავლეთით არსებობს მცირე ტბების ჯაჭვი (იქ ნიანგები ბინადრობენ).
ფლორა და ფაუნა
მცენარეულობა — ძირითადად სავანა, მთების ფერდოებზე ტენიანი ტროპიკული ტყეები.
ცხოველთა სამყარო თითქმის განადგურებულია. ყველაზე დიდი ცხოველები (ანტილოპები, კამეჩები, მარტორქები, ზებრები, ლომები, სპილოები, ბეჰემოთები, ნიანგები, გორილები) შენარჩუნებულია მხოლოდ ნაკრძალებში.
ნეოლითი და შუა საუკუნეები
თანამედროვე რუანდის ტერიტორია იყო აყვავებული და ნაყოფიერი რამდენიმე ათასწლეულების განმავლობაში, უკანასკნელი გამყინვარების პერიოდის დროსაც კი. უცნობია როდის მოხდა ქვეყნის ადამიანებით დასახლება, მაგრამ ითვლება, რომ ადამიანი ამ რაიონში მოვიდა ან გამყინვარების პერიოდის გასვლიდან მალე, ან ნეოლითის პერიოდში — დაახლოებით ათი ათასი წლის წინ, ან ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 3000 წლის წინ. რეგიონის აბორიგენულ მოსახლეობად ითვლებიან პიგმეები ტვას ტომიდან — ტყეებში მონადირეები და საკვების შემგროვლებლები, რომელთა შთამომავლები დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში.
1950 წელს ჩატარებულმა არქეოლოგიურმა გათხრებმა ამ რეგიონში გამოავლინეს ადამიანის აქტიური მოღვაწეობის მტკიცებულებები ქვის საუკუნის ბოლო პერიოდში. რკინის ხანას ეკუთვნის ნაპოვნი არტეფაქტები — კერამიკა, რკინის ინსტრუმენტები და იარაღები.
ასობით წლების წინ ტვას ტომი ნაწილობრივ ტყეებში განდევნა სამხრეთიდან მოსულმა ბანტუს ხალხმა. ამ ჯგუფის ხალხის საფუძველს შეადგენდა ჰუტუს ტომი. ჰუტუს ტომმა დაიწყო ტყეების ათვისება და გაკაფვა თავისი მუდმივი დასახლებებისათვის. XVI საუკუნეში ჩრდილოეთიდან მოვიდა ნილოტის ხალხის ტუტსის ტომი, მომთაბარე-მეცხოველეები. ტუტსის ტომმა დაიწყო გაბატონება ჰუტუს და ტვას ტომებზეც, თანაც ტუტსი გადავიდა ჰუტუს სალაპარაკო ენაზე. მაგრამ არ იყო დაშვებული შერეული ქორწინებები ტუტსის, ჰუტუს და ტვას წარმომადგენელთა შორის.
ტვას ტომი ცხოვრობდა ჯუნგლებში, აგრძელებდა ნადირობას და საკვების შეგროვებას, ან იყვნენ ჰუტუს და ტუტსის მოსამსახურეები. ჰუტუს ტომი იყვნენ მიწადმოქმედები და იხდიდნენ დაწესებულ გადასახადებს. ტუტსის ტომი, მათი ღირსების წესის მიხედვით, არ იყვნენ დაკავებული ხელოსნობით და ფიზიკური სამუშაოებით, სამხედრო საქმის გარდა. ისინი ასევე იყვნენ რუანდის მთელი პირუტყვის და სასოფლო-სამეურნეო მიწის სავარგულების მეპატრონენი. ბელადები, ასევე ჩინოვნიკები მხოლოდ ტუტსის ტომის ხალხი შეიძლება ყოფილიყო.
კოლონიამდელი პერიოდი
XV საუკუნისთვის ჰუტუს და ტუტსის ტომებმა შექმნეს რამდენიმე მცირე სახელმწიფოები. ოგოს თანახმად, ამ სახელმწიფოთა რიცხვი სულ ცოტა სამი იყო. ყველაზე ძველი სახელმწიფო, რომელსაც სახელი არ ჰქონდა, სავარაუდოდ შექმნა სინგას კლანმა და ეკავა თანამედროვე რუანდის დიდი ნაწილი, ჩრდილოეთის რაიონების გარდა. მუბარის სახელმწიფოს ასევე ეკავა დიდი ტერიტორია. ბოლოს, გისაკას სახელმწიფო რუანდის სამხრეთ-აღმოსავლეთში იყო საკმაოდ ძლიერი და შეინარჩუნა თავისი დამოუკიდებლობა XIX საუკუნის შუამდე.
რუანდის სამეფო დაარსდა XI საუკუნეში ტუტსის ტომის ერთობლიობის მიერ. მას ეკავა დაახლოებით იგივე ტერიტორია, რაც უკავია თანამედროვე რუანდას. XV საუკუნიდან ქვეყნის მოსახლეობის უმრავლესობას — 82-85 %-ს — შეადგენდა ჰუტუს ტომი. მაგრამ ისინი ძირითადად იყვნენ ღარიბი გლეხები, მაშინ როდესაც მეფეები (მვამი), როგორც წესი, იყვნენ ტუტსის ტომის ხალხი. რა თქმა უნდა, ზოგიერთი ჰუტუს წარმომადგენელი შედიოდა საზოგადოების ელიტაში, მაგრამ მათი რიცხვი იყო უმნიშვნელო. ზუსტად სოციალურმა უთანხმოებებმა ტუტსის და ჰუტუს წარმომადგენლებს შორის მოიტანა სისხლიანი დაპირისპირებები და ხოცვა-ჟლეტა.
XIX საუკუნეში ტუტსის და ჰუტუს ტომების სახელმწიფო გახდა უფრო ცენტრალიზებული. მისი ტერიტორიის გაფართოება გრძელდებოდა და კივუს ტბის ნაპირებს მიაღწია. ეს გაფართოება ხდებოდა არა მარტო სამხედრო დაპყრობების ხარჯზე, არამედ მოსახლეობის ბუნებრივი მიგრაციის გამოც სოფლის მეურნეობის განვითარების შედეგად. სულ მალე მვამის ბრძანებით საკვანძო საზღვრების გასწვრივ სამხედროებისათვის დაიწყო ბანაკების მოწყობა შესაძლო თავდასხმების თავიდან ასაცილებლად. მხოლოდ სხვა კარგად განვითარებული სახელმწიფოების მიმართ, როგორებიცაა გისაკა, ბუგესერა და ბურუნდი, ექსპანსია ხორციელდებოდა იარაღის ძალით.
მონარქიის პირობებში დისბალანსი ჰუტუსა და ტუტსის წარმომადგენლებს შორის გახდა კიდევ უფრო თვალსაჩინო. ტუტსის ტომის პოლიტიკური ბატონობა უზრუნველყოფილი იყო მეფის (მვამის) ხელისუფლების მეშვეობით. მეფე განიხილებოდა, როგორც ნახევრად ღვთიური არსება, რომელიც პასუხს აგებდა ქვეყნის აყვავებაზე. მეფის სიმბოლო იყო კალინგი — საღვთო ბარაბანი.
მვამებმა საკუთარ თავს შეუქმნეს მყარი საფუძველი — აკონტროლებდნენ ასზე მეტ მსხვილ მამულს. სამეფო საკუთრებაში იმყოფებოდა ბანანის ხეები და მსხვილი რქოსანი საქონლის დიდი ნაწილი; მამულები იყო სიმდიდრის ძირითადი საფუძველი. სახელმწიფო იერარქიაში მვამიზე დაბლა იდგნენ ტუტსის დიდი ბელადების საბჭოს წარმომადგენლები — batware b’intebe, რომელთა დაქვემდებარებაშიც იყვნენ ტუტსის უფრო დაბალი ჩინოვნიკების ჯგუფი, რომლებიც უპირველეს ყოვლისა მეთვალყურეობდნენ შინაურ ცხოველებს და მიწის რესურსებს სამეფო დომენის ფარგლებს გარეთ. ყველა ჩინოვნიკის 95 %-ზე მეტი იყო ტუტსის ტომიდან.
ასევე მთავარ როლს თამაშობდნენ სამხედრო მეთაურები, რომლებიც აკონტროლებდნენ საზღვრისპირა რაიონებს. ისინი ასრულებდნენ, როგორც თავდაცვით, ისევე შემტევ ფუნქციებს, რისი მეშვეობითაც იცავდნენ საზღვრებს და აწარმოებდნენ თავდასხმით რეიდებს მეზობელი ტომების წინააღმდეგ. და ბოლოს, Biru, ანუ „შეიარაღებული დამცველთა საბჭო“, რომელიც ასევე იყო ადმინისტრაციის მთავარი ნაწილი. ეს ორგანო შედგებოდა ტუტსის მაღალი წრის პიროვნებებისაგან და წყვეტდა სასამართლო საკითხებს.
ტუტსის და ჰუტუს ერთად ყოფნის ადგილი იყო არმია. ორი ტომის ერთად ყოფნამ სამხედრო ბანაკებში მოიტანა ის, რომ გარკვეულ ეტაპზე ტუტსის ტომმა აითვისა ჰუტუს ტომის ენა. არსებული ცნობები ამტკიცებენ იმას, რომ ორ ტომს შორის ურთიერთობა იმ დროს ძირითადად იყო მშვიდობიანი.
ადგილობრივი სასამართლოს ტრადიციულ სისტემას ერქვა Gacaca და იმ რეგიონის ქვეყნების უმეტესობაში იყო გავრცელებული, როგორც კონფლიქტების მოგვარების და შერიგების ერთ-ერთი ინსტიტუტი. ტუტსის ტომის წარმომადგენელი მეფე იყო უმაღლესი მოსამართლე. მიუხედავად სასამართლო სისტემის ტრადიციული ხასიათისა, ის საკმაო ხანს აერთიანებდა რუანდას, როგორც ერთიანი, მთლიანი სახელმწიფო.
კოლონიალური ერა
რუანდა დიდი ხნის განმავლობაში იყო დაკეტილი ევროპელებისათვის. პირველი ევროპელი, რომელმაც ფეხი დაადგა რუანდის მიწას იყო ავსტრიელი ოსკარ ბაუმანი 1892 წელს, რომლის ექსპედიციის თანხაც გადაიხადა „გერმანიის აღმოსავლეთაფრიკული კოლონიზაციის საზოგადოებამ“. აფრიკის დიდი ნაწილისგან განსხვავებით, რუანდის და დიდი აფრიკული ტბების რეგიონის ბედი არ იყო დარეგულირებული 1884 წლის ბერლინის კონფერენციაზე. მაგრამ უკვე 1890 წელს ბრიუსელის კონფერენციამ დაადგინა გადაცემულიყო რუანდის და ბურუნდის მიწები გერმანიის პროტექტორატის ქვეშ უგანდის ტერიტორიაზე პრეტენზიის სანაცვლოდ. ორი სამეფოს დასავლეთ ტერიტორიებზე პრეტენზია ასევე გამოთქვა ბელგიამ, მაგრამ 1900 წელს რამდენიმე სასაზღვრო დაპირისპირების შემდეგ დამყარდა კოლონიების საბოლოო საზღვრები.
გერმანიის აღმოსავლეთი აფრიკა (1895—1919 წლები)
პირველი გერმანელი, რომელიც ეწვია და შეისწავლა რუანდა, იყო გრაფი გუსტავ ადოლფ ფონ გიოტცენი — 1893 წლიდან 1894 წლის ჩათვლით ის ხელმძღვანელობდა ექსპედიციას, რომელმაც გამოიკვლია ტანგანიიკის კოლონიის შიდა რაიონები. გიოტცენი მოგზაურობდა რუანდაში, შეხვდა მვამს მის სასახლეში, ნიანზაში, და საბოლოო ჯამში მიაღწია კივუს ტბას სამეფოს დასავლეთის უკიდურეს წერტილში. გერმანიის აღმოსავლეთ აფრიკაში სულ 2500 ჯარისკაცის ყოფნით, გერმანიამ ბევრი ვერაფერი მოახერხა რეგიონში სოციალური სტრუქტურების შესაცვლელად.
1897 წელს გერმანელი კოლონიზატორები და მისიონერები ჩავიდნენ რუანდაში. რუანდელები დაყოფილები იყვნენ — სამეფო ოჯახის ნაწილი შეშფოთებული იყო ევროპელების ვიზიტებისაგან, სხვები თვლიდნენ, რომ გერმანელებს შეეძლოთ გამხდარიყვნენ დომინირებული ბუგანდის ან ბელგიის კარგი ალტერნატივა. საბოლოოდ იმარჯვა მეორე აზრმა, რამაც ხელი შეუწყო გერმანელებს დამკვიდრებულიყვნენ ქვეყანაში. ჯამში რუანდამ ევროპელ კოლონიზატორებს გაუწია მნიშვნელოვნად ნაკლები წინააღმდეგობა, ვიდრე, მაგალითად ბურუნდიმ.
ამის შემდგომ პირველ წლებში გერმანელები პრაქტიკულად არ აკონტროლებდნენ რეგიონს და მთლიანად დამოკიდებული იყვნენ მკვიდრ მოსახლეობაზე. გერმანელები არ ახალისებდნენ მოდერნიზაციას და ხელისუფლების ცენტრალიზაციას. ამის ნაცვლად, თვლიდნენ რა რეგიონს, როგორც შემოსავლების წყაროს, მათ შემოიღეს ახალი გადასახადები. ამ გადასახადებს აკისრებდნენ სასოფლო სამეურნეო პროდუქციას, უპირველეს ყოვლისა, ყავას.
იმ დროს ევროპაში პოპულარული მეცნიერული რასიზმის თეორიის სულისკვეთებით გერმანელები გამსჭვალული იყვნენ ადამიანების ჯგუფებად დაყოფის იდეებით. ისინი თვლიდნენ, რომ ტუტსის მმართველი კლასი იმთავითვე იყო განსხვავებული რასობრივი ტიპი, ვიდრე ჰუტუ, და წარმოშობით უფრო ახლოს იყო ევროპელებთან. გერმანელი მეცნიერების აზრით ამის დამამტკიცებელი იყო ტუტსის ტომის უფრო მაღალი სიმაღლე ჰუტუს ტომთან შედარებით. ამ შეხედულებების მიხედვით, ევროპელები კეთილი თვალით უყურებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლებს, ნიშნავდნენ მათ მაღალ თანამდებობებზე და მიზნად ჰქონდათ დაეკანონებინათ მათი ბატონობა ჰუტუს წარმომადგენლებზე. ბოლოს და ბოლოს რუანდაში დამყარდა რასობრივი სეგრეგაცია და ერთი ტომის მეორეზე ბატონობის პრაქტიკა.
გერმანელებმა რეგიონში შემოიტანეს კაპიტალიზმის ელემენტები. ჰუტუს ტომის მოსახლეობა ფულს უყურებდა, როგორც მსხვილი რქოსანი პირუტყვის სანაცვლო კეთილდღეობით შემცვლელს. ზოგიერთი მათგანი აგროვებდა ფულს და შედეგად უფრო მატერიალურად უზრუნველყოფილი ხდებოდა, რაც არ აწყობდა ტუტსის ტომის წარმომადგენლებს. საბოლოოდ მვამიმ შემოიღო ახალი გადასახადები ჰუტუს წარმომადგენლებისათვის.
1899 წლისთვის გერმანელებმა განაწესეს თავიანთი მრჩევლები ადგილობრივი ბელადების მმართველობებში. 1905—1907 წლებში გერმანელები დაკავებულები იყვნენ ტანგანიიკის აჯანყებების, განსაკუთრებით მაჯი-მაჯის აჯანყების ჩახშობით. 1910 წლის 14 მაისს ბრიუსელის კონვენციამ დააფიქსირა უგანდის, კონგოს და გერმანიის აღმოსავლეთი აფრიკის საზღვრები, რომელიც მოიცავდა ტანგანიიკას და რუანდა-ურუნდის. 1911 წელს გერმანელები დაეხმარნენ ტუტსის ტომს ჰუტუს ტომის წარმომადგენლების აჯანყების ჩახშობაში რუანდის ჩრდილოეთ ნაწილში, სადაც ჰუტუს მოსახლეობა წარმოადგენდა აბსოლუტურ უმრავლესობა.
ბელგიის მმართველობა (1922—1945 წლები)
ბელგიის მთავრობა აგრძელებდა ტუტსის ხელისუფლების სტრუქტურებზე დაყრდნობას ქვეყნის მართვის დროს, თუმცა მათ დაიწყეს უფრო აქტიური მონაწილეობის მიღება განათლების და სოფლის მეურნეობის განვითარებაში. ბელგიელებმა ქვეყანაში შეიტანეს მანიჰოტი, სიმინდი და ირლანდიური კარტოფილი, რომ გაეზარდათ კვების პროდუქტების წარმოება ფერმერებისათვის. ეს განსაკუთრებით საჭირო იყო ორი გვალვის და შემდეგი შიმშილობის პირობებში 1928—1929 და 1943—1944 წლებში. მეორე შიმშილობის პერიოდში, რომელიც ცნობილია რუზაგაიურას სახელით, გარდაიცვალა მოსახლეობის ერთი მეხუთედიდან ერთ მესამედამდე. ამას გარდა, ბევრი რუანდიელი გადაიხვეწა მეზობელ კონგოში, რითაც იქ კიდევ უფრო გამწვავდა ისედაც უფრო მძიმე სიტუაცია.
ბელგიელებს უნდოდათ საკუთარი კოლონია გადაექციათ შემოსავლიანად. მათ ყავა გადააქციეს ძირითად სავაჭრო კულტურად და იყენებდნენ იძულებით შრომით სისტემას მის მოსაყვანად. თითოეული გლეხი ვალდებული იყო გამოეყო თავისი მიწის ნაკვეთის გარკვეული პროცენტი ყავის მოსაყვანად, ამის გასაკონტროლებლად ბელგიელებს ეხმარებოდნენ მოკავშირეები — ტუტსის ტომის წარმომადგენლები. აღორძინდა იძულებითი შრომის სისტემა, რომელიც არსებობდა მეფე რვაბუგირის დროს. ეს იძულებითი შრომა და მოსახლეობის მკაცრი ექსპლოატაციის სისტემა დაგმობილი იქნა ბევრი სახელმწიფოს მიერ საერთაშორისო დონეზე და საკმაოდ არაპოპულარული იყო რუანდაში. რუანდის ასობით ათასი მაცხოვრებელი საცხოვრებლად გადავიდა დიდი ბრიტანეთის პროტექტორატ უგანდაში, რომელიც იყო გაცილებით მდიდარი და არ ატარებდა მსგავს პოლიტიკას.
ბელგიის ხელისუფლებამ გააძლიერა ეთნიკური დაპირისპირება ტუტსის და ჰუტუს ტომებს შორის. ევროპელები მხარს უჭერდნენ ტუტსის წარმომადგენელთა ხელისუფლებას. ევროპაში ევგენიკის განვითარებასთან დაკავშირებით კოლონიალური ხელისუფლება შეშფოთდა ჰუტუსა და ტუტსის შორის არსებული განსხვავებებით. მეცნიერები ჩამოვიდნენ მოსახლეობის თავის ქალების გასაზომად და მათი აზრით, შესაბამისად ტვინის ზომების ასაღებად. ტუტსის მოსახლეობის თავის ქალები აღმოჩნდა უფრო დიდი, ისინი აგრეთვე იყვნენ უფრო მაღლები, და მათი კანი უფრო ღია იყო ვიდრე ჰუტუს ტომის მოსახლეობისა. ამის შედეგად ევროპელები მივიდნენ იმ შეხედულებამდე, რომ ტუტსის ტომს ჰქონდა კავკასიური წარმომავლობა და ეთნიკურად იყვნენ უფრო „მაღლა“, ვიდრე ჰუტუს ტომი. თითოეულმა მოქალაქემ მიიღო რასობრივი პირადობის მოწმობა, რომელმაც იურიდიულად გაყო ჰუტუს და ტუტსის ტომის მოსახლეობა. ტუტსის მოსახლეობამ დაიჯერა მითი საკუთარი რასობრივი უპირატესობის შესახებ. 1920-იან წლებში ბელგიელმა ეთნოლოგებმა გააანალიზეს რუანდის ათასობით მაცხოვრებელის თავის ქალების ზომები რასობრივი კრიტერიუმების მიხედვით, რომლებიც შემდგომში გამოიყენეს ნაცისტებმა.
ბელგიელებმა დაყვეს მოსახლეობა კატეგორიებად, რომლებიც ითვალისწინებდა არა მარტო ეთნიკურ წარმოშობას, არამედ კეთილდღეობასაც. ისინი იყენებდნენ კლასიფიკაციის მეთოდს, რომელიც დამოკიდებული იყო პიროვნების საკუთრებაში არსებულ პირუტყვის რაოდენობაზე. ნებისმიერი ადამიანი, რომელსაც ჰყავდა ათი ან მეტი სული მსხვილი რქოსანი პირუტყვი, ითვლებოდა ტუტსის კლასის წევრად. მოსახლეობის დაყოფაში მონაწილეობდა კათოლიკური ეკლესიაც: მან შეიმუშავა განათლების განცალკევებული სისტემა თითოეული ტომისათვის, თუმცა 1940—1950-იანი წლების განმავლობაში მოსწავლეთა დიდი უმრავლესობა იყო ტუტსის ტომის წარმომადგენელი.
უფრო გვიანდელმა არქეოლოგიურმა და ლინგვისტიკურმა გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ რასობრივი განსხვავებები ჰუტუს და ტუტსის წარმომადგენლებს შორის არ არსებობს, მათ განასხვავებდნენ მხოლოდ ტრადიციული მოღვაწეობები — ტუტსის ტომის მოსახლეობა ძირითადად ამრავლებდა და უვლიდა პირუტყვს, ხოლო ჰუტუს მოსახლეობა მისდევდა ფერმერობას.
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ რუანდა-ურუნდი გახდა ბელგიის სამეურვეო ტერიტორია გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მანდატით. ბელგიელთა მიერ 1950 წელს ჩატარებულმა რეფორმებმა ხელი შეუწყო დემოკრატიული პოლიტიკური ინსტიტუტების ზრდას, მაგრამ წინააღმდეგობა შეხვდა ტუტსის ტომის ტრადიციონალისტების მხრიდან, რომლებიც მათში ხედავდნენ საკუთარი მდგომარეობის მიმართ საფრთხეს.
1940-იანი წლების ბოლოდან ტუტსის ტომის წარმომადგენელმა მეფე რუდაჰიგვამ, რომელსაც ჰქონდა დემოკრატიული შეხედულებები, გააუქმა იძულებითი შრომის სისტემა და გადაანაწილა პირუტყვი და მიწა. თუმცა საძოვრების უმრავლესობა დარჩა ტუტსის ტომის კონტროლ ქვეშ, ჰუტუს ტომის მოსახლეობამ თავი გაცილებით უფრო თავისუფლად იგრძნო ტუტსის ტომის მოსახლეობის ბატონობისგან. რეფორმების შემდეგ ტუტსის მოსახლეობა უკვე ვერ სარგებლობდა პირუტყვზე მთლიანი კონტროლით — რუანდის საზოგადოებაში სიმდიდრის მთავარი საზომით. ასე რომ, მიუხედავად თავისი დემოკრატიული მიმართულებისა, რეფორმებმა ხელი შეუწყო ეთნიკურ დაძაბულობას.
მვამი მუტარა III-მ მიიღო ზომები, რომ ბოლო მოეღო დესტაბილიზაციისთვის და ქაოსისთვის. მუტარა III-მ ჩაატარა რამდენიმე მთავარი რეფორმა. 1954 წელს მან დაუნაწილა მიწა ჰუტუს და ტუტსის ტომის წარმომადგენლებს და მოელაპარაკა კაბალური ვალის (ubuhake) გაუქმების შესახებ.
უთანხმოებები და მოძრაობა დამოუკიდებლობისაკენ
1950-იან და 1960-იანი წლების დასაწყისში პანაფრიკანიზმის ტალღებმა მოიცვა ცენტრალური აფრიკა. მისი იდეოლოგები იყვნენ ჯულიუს ნიერერე ტანზანიაში და პატრის ლუმუმბა კონგოში. ანტიკოლონიალური განწყობილება ძლიერდებოდა მთელ ცენტრალურ აფრიკაში, რომელიც შემდგომში ძლიერდებოდა სოციალისტური დოქტრინით, რაც გამოიხატებოდა ერთობით და თანასწორობით.
პანაფრიკანური იდეები აღმაფრენით აღიქვა ჰუტუს ტომის ხალხმა. გრეგუარ კაიიბანდამ დააარსა ეროვნული პარტია პარმეჰუტუ (Parmehutu) ჰუტუს ტომის განთავისუფლების და თანაბარუფლებიანობის ლოზუნგებით. 1957 წელს მან დაწერა „ჰუტუს მანიფესტი“. მისი პარტია მალე გახდა გასამხედროვებული. ამის პასუხად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებმა 1959 წელს ჩამოაყალიბეს პარტია უნარი (UNAR), რომელიც ატარებდა რუანდა-ურუნდის დამოუკიდებლობის იდეას ტუტსის ტომის მონარქიული მმართველობით. ეს ჯგუფი ასევე შეიარაღდა. მალე დაიწყო დაპირისპირებები ამ ორ პარტიას შორის. 1959 წლის ივლისში, როდესაც მვამი მუტარა III გარდაიცვალა გეგმიური ვაქცინაციის შემდეგ, ზოგიერთმა ტუტსის ტომის წარმომადგენელმა ჩათვალა, რომ ის მოკლული იქნა. მისი უმცროსი გერი ძმა გახდა მორიგი მონარქი, სახელად კიგელი V.
1959 წლის ნოემბერში ტუტსის მოსახლეობა შეეცადა მოეკლა გრეგუარ კაიიბანდა. ხმები ჰუტუს წარმომადგენელი პოლიტიკოსის — დომინიკ მბონომუტვას სიკვდილის შესახებ ტუტსის წარმომადგენლების მიერ, გახდა მიზეზი სამხედრო შეტაკებების დაწყებისა ამ ორ ტომს შორის. ჰუტუს ტომის აჯანყებას მოჰყვა 20 000-დან 100 000-მდე ტუტსის ტომის მოსახლეობის სიკვდილი. ათასობით ტუტსის ტომის წარმომადგენელი, მათ შორის მვამი, გაიქცა მეზობელ უგანდაში მანამდე, სანამ ქვეყანაში მოვიდნენ ბელგიელი კომანდოსები ძალადობის აღსაკვეთად. ტუტსის ლიდერებმა ბრალი დასდეს ბელგიელებს, რომ ისინი აქეზებდნენ ჰუტუს ტომის მოსახლეობას აჯანყების დაწყებაში. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის სპეციალურმა კომისიამ შეაფასა ეს მოვლენები, როგორც რასიზმის გამოვლინება ეროვნული უმცირესობის — ტუტსის ტომის მიმართ და აღნიშნა მთელი რიგი დიკრინიმინაციული მოქმედებები ბელგიის ხელისუფლების მხრიდან.
1959 წლის აჯანყებამ სერიოზულად შეცვალა რუანდის პოლიტიკური ცხოვრება. დაახლოებით 150 000 ტუტსის ტომის მოსახლეობა იძულებული გახდა გაქცეულიყო ქვეყნიდან და თავშესაფარი იპოვეს მეზობელ ქვეყნებში. ამ დევნილთაგან ბევრი იმყოფებოდა ემიგრაციაში 90-იანი წლების დაწყებამდე. დევნილთა რიგებიდან პირველ და მეორე თაობებიდან შემდგომში ხდებოდა კადრების აყვანა რუანდის პატრიოტული ფრონტისთვის. ტუტსის ტომის რუანდაში დარჩენილი მოსახლეობა, გამორიცხული იქნა პოლიტიკური ხელისუფლებიდან, რომელიც გადავიდა ჰუტუს ტომის ხელში.
1960 წელს ბელგიის ხელისუფლება დათანხმდა ჩაეტარებინა დემოკრატიული მუნიციპალური არჩევნები რუანდა-ურუნდიში. ჰუტუს ტომის უმრავლესობამ ეროვნულ ასამბლეაში აირჩია თავისი წარმომადგენლები. ტუტსის მონარქია გაუქმდა. ბელგიელთა ძალისხმევამ შექმნილიყო რუანდა-ურუნდის დამოუკიდებელი სახელმწიფო ტუტსის და ჰუტუს ტომის წარმომადგენელთა თანაბარი როლით პოლიტიკურ და სოციალურ სფეროებში, ვერ მოიპოვა წარმატება. გაეროს მოთხოვნით ბელგიის ხელისუფლებამ დაჰყო რუანდა-ურუნდი ორ დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ — რუანდა და ბურუნდი.
დამოუკიდებლობის პირველი ათწლეული
1961 წლის 25 სექტემბერს შედგა რეფერენდუმი, რომელზეც დაისვა კითხვა — გახდეს რუანდა რესპუბლიკა თუ შეინარჩუნოს მონარქია. მოქალაქეებმა მხარი დაუჭირეს რესპუბლიკას. 1961 წლის საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ პრემიერ-მინისტრი გახდა გრეგუარ კაიიბანდა. სიკვდილს გადარჩენილი დომინიკ მბონომუტვა გამოცხადდა გარდამავალი მთავრობის პირველ თავმჯდომარედ.
1961 და 1962 წლებს შორის ტუტსის ტომის პარტიზანულმა დაჯგუფებებმა მოაწყვეს მთელი რიგი თავდასხმები რუანდის ტერიტორიაზე მეზობელი ქვეყნებიდან. რუანდის მთავრობამ ჩაატარა კონტრშეტევა, რის შედეგადაც კიდევ რამდენიმე ათასი ადამიანი ორივე მხრიდან იქნა მოკლული.
1962 წლის 1 ივლისიდან ბელგიამ, გაეროს მეთვალყურეობის ქვეშ, მიანიჭა მთლიანი დამოუკიდებლობა რუანდას და ბურუნდის. რუანდა ოფიციალურად გახდა რესპუბლიკა, პარლამენტში პარმეჰუტუს პარტიის უმრავლესობით, რომელმაც თანდათან მოიპოვა მთლიანი კონტროლი ეროვნულ პოლიტიკაზე. 1963 წელს ტუტსის ტომის პარტიზანები ხელმეორედ შეიჭრნენ ქვეყანაში ბურუნდიდან, რამაც გამოიწვია შეტაკებები, რომლის შედეგადაც მოკლული იქნა დაახლოებით 14 ათასი ადამიანი. ეკონომიკური კავშირი რუანდასა და ბურუნდის შორის გაწყდა, ხოლო მათ შორის დაძაბულობა უფრო გამწვავდა. გრეგუარ კაიიბანდამ რუანდა გამოაცხადა ერთპარტიული სისტემის ქვეყნად.
გრეგუარ კაიიბანდა 1962 წელს გახდა რუანდის პირველი არჩეული პრეზიდენტი. მან ოფიციალური ურთიერთობა დაამყარა 43 ქვეყანასთან, მათ შორის აშშ-თან. მიუხედავად შიდა პოლიტიკაში მიღწეული პროგრესისა, ქვეყანაში არსებულმა კორუფციამ ყველაფერი ნულთან მიიყვანა.
გრეგუარ კაიიბანდას ადმინისტრაციამ დააწესა კვოტები, რომ ეცადა გაეზარდა ჰუტუს ტომის მოსახლეობის რაოდენობა სკოლებში და სახელმწიფო სამსახურებში. ეს ძალისხმევები საბოლოო ჯამში იწვევდა ტუტსის ტომის მოსახლეობის მარგინალიზაციას. მათ საშუალო სკოლებში და უნივერსიტეტებში გამოუყვეს მხოლოდ ადგილების ცხრა პროცენტი. კვოტები ასევე ვრცელდებოდა სახელმწიფო სამსახურზეც. უმუშევრობის მაღალმა დონემ გამოიწვია მკაცრი კონკურენცია თითოეულ სამუშაო ადგილზე, რამაც გაზარდა ეთნიკური დაპირისპირება. გრეგუარ კაიიბანდას მთავრობა ასევე აგრძელებდა ბელგიის კოლონიური მთავრობის პოლიტიკას, დააბრუნა ეთნიკური პირადობის მოწმობები და აკრძალა „შერეული“ ქორწილები.
მთავრობა ყოველმხრივ ჩაგრავდა პოლიტიკურ ოპოზიციას. მან აკრძალა ტუტსის ტომის პოლიტიკური პარტიები უნარი (UNAR) და რადერი (RADER). ჰუტუს ტომის ბოევიკები ხმარობდნენ დამამცირებელ ტერმინ „ინიენზის“ (კინიარუანდა — inyenzi) — ტარაკანები, რომ დაეხასიათებინათ ქვეყანაში შემოჭრილი ტუტსის ტომის აჯანჯებულები.
კათოლიკური ეკლესია მჭიდროდ იყო დაკავშირებული პარმეჰუტუსთან. ეკლესიის დახმარებით ხელისუფლება უკავშირდებოდა თავის მოკავშირეებს ბელგიაში და გერმანიაში.