აჭარა-გურიის_იარაღის_წარმოების_ზონა
უძველესი პერიოდიდანვე რეგიონი მსხვილ მეტალურგიული კერას წარმოადგენდა. 1960-1980 წლებში ცატარებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მიმდებარე ტერიტორიებზე გამოვლინდა ორი ძირითადი მსხვილი კერა, როგორებიცაა ჭოროხისა (დათარიღებულია ძვ. წ. II ათასწლეულის დამდეგსა და VIII-VII ს.) და ჩოლოქ-ოჩხამურისა (ძვ. წ. XI საუკუნიდან-დან ძვ. წ. III საუკუნის ჩათვლით). ეს კერები წარმოდგენილია კომპაქტურ ჯგუფებად განლაგებული რკინის ქურა-სახელოსნოებისა და რკინის წიდების სახით. XVI საუკუნიდან მოყოლებული რეგიონი ოსმალეთსა და საქართველოს სამეფო-სამთავროებს შორის განუწყვეტლივი ბრძოლის ასპარეზს წარმოადგენდა, შესაბამისად, რეგიონის ცალკეული რაიონები პერიოდულად გადადიოდა ოსმალეთსა თუ საქართველოს სამეფო-სამთავროების დაქვემდებარებაში. ომების ეპიცენტრში ყოფნის გამო აქ იარაღის წარმოება მუდამ სათანადო სიმაღლეზე იდგა. ხოლო რეგიონის მოსახლეობას არ შეუწყვეტია კულტურული თუ სხვა სახის კავშირები დანარჩენ საქართველოს კუთხეებთან. აჭარა-გურიის იარაღის წარმოების ზონაში საჭურვლის დამზადება თავიდან მაინც ადგილობრივი ნედლეულის ბაზაზე ვითარდებოდა, რეგიონში საკმაოდ ბევრი რკინის და სხვა მეტალების საბადოა, რომლის დამუშავება მრავალი საუკუნის განმავლობაში ხდებოდა. რკინის ნედლეულის ადგილობრივ წარმოებასთან დაკავშირებით საყურადღებოა გურიისა და აჭარის ტერიტორიაზე, მრავალ ათეულ ლოკაციაზე არსებული შუასაუკუნეების რკინის გამონამუშევრები-მიმოფანტული რკინის წიდები, რომელიც დაფიქსირებულია, როგორც მთის, ასევე ბარის ზონაში. იმის გათვალისწინებით, რომ როგორც უშუალოდ ოსმალეთის მიერ მიტაცებულ ქართულ რაიონებში, ასევე მის მომიჯნავე გურიასა თუ იმერეთში ანტითურქული გამოსვლები არასოდეს შეწყვეტილა, ოსმალეთის იმპერია რკინის საბადოების ადგილზე დამუშავებით არ იყო დაინტერესებული, ამიტომ ოსმალეთის ბატონობის პერიოდში ქართველი მეიარაღეები იმპორტულ მასალასაც იყენებდნენ. შარლ დე პეისონელის ცნობით, „თურქეთის საქართველოში“ შეჰქონდათ „ძალიან დიდი რაოდენობის“ რკინა, ასევე ფოლადიც, მათ შორის ხაზგასმულია ჭანეთის ქალაქი რიზე, სადაც იარაღის წარმოების დიდი ცენტრი მდებარეობდა, როგორც ჩანს გვიან შუა საუკუნეებში ოსმალეთიდან რკინის საგრძნობი რაოდენობა შემოდიოდა გურიის სამთავროშიც. ოსმალეთის იმპერიაში XIX საუკუნის დასაწყისიდანვე განსაკუთრებით გაძლიერდა ინგლისის სავაჭრო კაპიტალი, ბათუმსა და მის შემოგარენში, რეგიონის რუსეთის იმპერიასთან შემოერთებამდე (1878) რკინა და ფოლადი უცხოეთიდან შემოჰქონდათ, კერძოდ, შვედეთიდან, ინგლისიდან, გერმანიიდან, ბელგიიდან, შესაბამისად, ადგილობრივი მჭედლები ბათუმში იძენდნენ საჭირო ნედლეულს. გურიისა და აჭარის რუსეთის იმპერიასთან შეერთების შემდეგ შემოდიოდა რუსული რკინაც. XVIII საუკუნის შუა ხანებში, აღმოსავლეთ ლაზისტანში, გურიისათვის წართმეულ ზღვისპირა ქალაქ რიზეში, პეინსონელის ცნობით, საკმაო რაოდენობის ფოლადი შედიოდა იმპორტით, რომლითაც ადგილობრივი ოსტატები ხმლებს, იატაგანებს და სხვა იარაღს ამზადებდნენ. აქ იყო განლაგებული 60-80 სახელოსნო მეიარაღეთა და დანის დამამზადებელი ოსტატებისა. მაჭახელაში შეკრებილი მეიარაღეთა გენეალოგიური მონაცემების შესწავლით კი დგინდება, რომ XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში მაჭახელას ხეობაში იარაღის წარმოება უკვე მაღალ დონეზე მდგარა. ზაქარია ჭიჭინაძეც, რომელიც მაჭახელას ხეობაში რუსეთის იმპერიასთან შემოერთების შემდეგ (1878) სპეციალურად ჩავიდა და შეკრიბა ცნობები ადგილობრივი იარაღის წარმოების შესახებ, ამბობს, რომ იშვიათად, მაგრამ მაინც შემორჩენილია აქაური იარაღი, რომელიც ქართული წარწერებითაა დამშვენებული და ქართველ მეფეთა ხანაშია დამზადებული. XIX საუკუნეში მოცემულ რეგიონში უკვე იარაღის წარმოების ბევრი ლოკალური ცენტრი არსებობდა, სადაც წარმოებული იარაღი ადგილზეც საღდებოდა და როგორც ჩანს ექსპორტზეც გადიოდა, წყაროებში სახელდება ყველანაირი იარაღი: ხმლები, ხანჯლები, იატაგანები, დანები, თუმცა განსაკუთრებულ ხელოვნებად ადგილობრივი ხელოსნები თვლიდნენ ცეცხლსასროლი იარაღების — თოფების და დამბაჩების დამზადების ხელოვნებას. ძირითადი ლოკალური ცენტრებიდან შეიძლება დავასახელოთ პირველ რიგში მაჭახელას ხეობა, რომელიც იმდენად განთქმული იყო იარაღის წარმოებით, რომ ხშირად მთელი რეგიონის მეიარაღეობის გულადაც კი ითვლებოდა. მაჭახელში არსებული სოფლების თითქმის მთლიანი მოსახლეობა იარაღის წარმოებით იყო დაკავებული, ასევე იარაღი მზადდებოდა ქვემო აჭარასა და ლაზისტანში, იარაღის წარმოების ლოკალური ცენტრები არსებობდა ზემო აჭარაშიც. ასევე რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში მყოფი გურიის ნაწილშიც (ცენტრი -ოზურგეთი). როგორც ჩანს მეიარაღეები ქვემო გურიაშიც (ქობულეთის მხარეშიც) იყვნენ. მაჭახლის ხეობის გარდა იარაღი მზადდებოდა ქვედა აჭარაში (ცხმორისი, ახო, საღორეთი), ასევე საველე ეთნოგრაფიული მასალების მიხედვით საიარაღო ცენტრები იყო შემდეგ ლოკაციებზე: ხულო, დიდაჭარა, ჭვანის ხეობა, უჩამბა, მარითის და სხალთის ხეობებში. საველე ეთნოგრაფიული მონაცემებით ქვედა აჭარის ხელოსნური ცენტრებიდან ცეცხლსასროლი იარაღის დამზადებას XIX საუკუნის მეორე ნახევარში უფრო ფართე ხასიათი ცხმორისში ჰქონდა, სადაც ბოლო პერიოდში იარაღის დამამზადებელი 25 სამჭედლო არსებობდა. როგორც ჩანს ცეცხლსასროლ იარაღს ამზადებდნენ რეგიონის სხვა ლოკაციებზეც, მაგალითად ბათუმის სიახლოვეს სოფელ სარფში, სადაც ლაზი მჭედელი ოსმან აბდულოღლი (აბდულიში) ამზადებდა თოფს „რუჯას“ სახელწოდებით, რომელსაც ექვსკუთხა ლულა ჰქონია. იარაღის წარმოების დიდი ცენტრი იყო ცენტრალურ ჭანეთში მდებარე ტრაპიზონიც. აქ მოღვაწე ხელოსნების დიდი ნაწილი ლაზები ყოფილან, რომლებიც უხვად ამზადებდნენ საუკეთესო იარაღს. ტრაპიზონიდან რკინა და იარაღი დასავლეთ საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში შედიოდა, მაგალითად აფხაზეთში, სადაც იგი ნატურალურ პროდუქტზე იცვლებოდა. 1860-იანი წლების ლაზისტანის სანჯაყში შემავალი 11 ყაზიდან (ბათუმი, ჩურუქსუ, ქვედა და ზედა აჭარა, მაჭახელი, ლივანა, გონიო, ხოფა, არქავე, ხემშინი, ათინა) საომარ იარაღებს მხოლოდ მაჭახელსა და ქვედა აჭარაში ამზადებდნენ. ტრაპიზონის ვილაიეთის 1869 წლის ოფიციალურ სალნამეში მოცემულია ლაზისტანის სანჯაყის ეკონომიკურ მდგომარეობაზე არსებული ცნობები და მითითებულია, რომ ბათუმსა და ხოფაში საიუველირო ნაკეთობებიც მზადდებოდა, ხოლო ქვემო აჭარაში იწარმოება ცივი და ცეცხლსასროლი იარაღი, რომელიც იყიდებოდა მთელს ლაზისტანის სანჯაყში. ქვედა აჭარაში იარაღების წარმოებაზე XIX საუკუნის 70-იან წლებში განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებდა თავის ანგარიშებში ინგლისელი კონსული ტრაპიზონში ჯიფორდ პალგრევი. მისი დახასიათებით აქ არ მოიპოვება არცერთი დუქანი, მაგრამ სამაგიეროდ ბევრი ყოფილა თოფ-იარაღის სახელოსნო, სადაც აკეთებდნენ თოფებს, დამბაჩებს, ხანჯლებს, რომლებიც გამოირჩეოდნენ კარგი ნაკეთობით და ვერცხლის ლამაზი მოჭედილობით. რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში მყოფ გურიაშიც საკმაოდ იყვნენ ხელოსნები და მათ შორის იარაღის ხელოსნები. 1859 წლისთვის მხოლოდ ოზურგეთში მუდმივად მყოფი 49 მჭედელი იყო აღრიცხული. დაახლოებით იგივე პერიოდის მონაცემებით კი ქალაქ ოზურგეთში მყოფი 200 ხელოსნიდან, ყველაზე მეტი მჭედელი და დურგალი იყო, ხოლო ქალაქში დამზადებული პროდუქციის დიდი ნაწილი იარაღი და ლითონის ნაწარმი იყო. ოზურგეთში ცეცხლსასროლი იარაღის დამზადების ხელოვნება ისეთ დონეზე მდგარა, რომ გარდა ადგილობრივი იარაღის სახეობებისა, ადგილზე დამზადებული პიბოდი-მარტინისა და ბერდენის შაშხანების ეგზემპლარებსაც კი შეხვდებოდით. XIX საუკუნეში რეგიონის მეიარაღეობის შესახებ შედარებით უხვი ცნობები მოიპოვება, ამ პერიოდისათვის რუსეთის იმპერიაში მხოლოდ ზემო გურია (მდინარე ჩოლოქის ჩრდილოეთით) იყო მოქცეული, ხოლო ქვემო გურია, აჭარა, მაჭახელი და ლაზისტანი ოსმალეთის ფარგლებში იყო, თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ მიუხედავად პოლიტიკური საზღვრებისა რეგიონის მცხოვრებლებს შორის მჭიდრო სავაჭრო და სხვა სახის ურთიერთობები არ შეწყვეტილა. სავაჭრო ურთიერთობებში თავისი ადგილი ეჭირა იარაღით ვაჭრობასაც, თუმცა რა მასშტაბებს აღწევდა იარაღით ვაჭრობის სავაჭრო ბრუნვა, ამის შესახებ მსჯელობა ძნელია, ვინაიდან სასაზღვრო ზონაში არსებული რეგიონი კონტრაბანდული ვაჭრობის ყველანაირ რეკორდებს ხსნიდა.