cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
გარსია I (გალისია)
გარსია I (García I; დ. 1042 — გ. 22 მარტი, 1090) — გალისიის მეფე 1065-1071 წლებში. ფერდინანდ I დიდის მესამე შვილი. 1065 წელს მამამისის გარდაცვალების შემდეგ სამართავად მიიღო გალისია და თანამედროვე პორტუგალიის ნაწილი კოიმბრის ჩათვლით. დედის მხრიდან იყო ალფონსო V-ის შვილიშვილი. გალისიის სამეფოს ხარკს უხდიდნენ სევილიისა და ბადახოსის საემიროები.
ბიოგრაფია
გალისიის ფლობისას თავისი ინტერესებისათვის იყენებდა დაძაბულობას, რომელიც გამოწვეული იყო სამოქალაქო ომით მის ძმებს სანჩოსა და ალფონსოს შორის. მან გამოაცხადა დამოუკიდებელი გალისიისა და პორტუგალიის სამეფოს შექმნა. გარსიას პოლიტიკამ ნუნუ II მანდესის უკმაყოფილება გამოიწვია, რომელიც იყო დამოუკიდებელი პორტუგალის ბოლო მმართველი ვიმარა პერეშის დინასტიიდან. ნუნუ II აჯანყდა 1070 წელს. 1071 წელს გარსიამ სძლია ნუნუ II მანდესი პედროსასთან ბრძოლაში. ასე გახდა გარსია პირველი, ვინც გამოიყენა პორტუგალიის მეფის ტიტული.
ფერდინანდის მიერ სამეფოს გაყოფამ შექმნა ნიადაგი მომავალი კონფლიქტებისათვის ძმებს შორის და გარსია გახდა პირველი, ვინც დაკარგა გვირგვინი. დედის სიკვდილის შემდეგ 1067 წელს დაიწყო ბრძოლა ძმებს შორის. მას შემდეგ, რაც 1068 წელს დასრულდა ომი სამ სანჩოს შორის (სანჩო II კასტილიელი სანჩო IV ნავარელისა და სანჩო I არაგონელის წინააღმდეგ).
გარსიას ძმებმა, მეფე სანჩო II კასტილიელი და ალფონსო VI-მ მოილაპარაკეს გაეყოთ მისი მიწები. ამის შემდეგ მათ დაიპყრეს გალისია და გაიყვეს მისი მიწები. გარსია გაიქცა. სანჩოს სიკვდილის შემდეგ 1072 წელს გარსიამ დაიბრუნა გალისია, მაგრამ მოტყუებით დაიჭირეს 1072 წელს, ალფონსო VI-მ, რომელმაც მემკვიდრეობით მიიღო სანჩო და კასტილია გადაასახლეს ლუნას ციხესიმაგრეში, სადაც სასჯელს იხდიდა სიკვდილამდე. 1090 წლის 22 მარტს სიკვდილის წინ გარსიამ დაიბარა, რომ მისი ციხის ხელბორკილები გამოკვეთილი ყოფილიყო მისი საფლავის ფილაზე.
მიუხედავად იმისა, რომ გარსიას სამეფომ ცოტა ხანს იარსება, მან მოამზადა ნიადაგი მომავალი პორტუგალიის სამეფოს ჰენრიხ ბურგუნდიელთან ერთად.
შვილები
გარსიას ჰყავდა არაკანონიერი შვილი ფერნანდო, რომელსაც ზოგი მკვლევარი აიგივებეს 1034 წელს დაღუპულ ფერნანდო დე კასტროსთან, იტისა და უსედის ბატონთან, რომელიც იყო კასტილიელი კასტროების გვარის დამაარსებელი, რომელმაც მიაღწია დიდ წარმატებას მეფე ალფონსო VII მართველობის დროს, მაგრამ არ არსებობს ამ ჰიპოთეზის დამადასტურებელი ისტორიული წყაროები.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გალისიის მეფეები კატეგორია:დაბადებული  1042 კატეგორია:გარდაცვლილი 22 მარტი კატეგორია:გარდაცვლილი 1090
კასარი
კასარი (Kassari) — კუნძული ესტონეთის დასავლეთ ნაწილში. მდებარეობს მოონზუნდის არქიპელაგში. კუნძულზე მდებარეობს ესტონეთის კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტი კასარის სამრეკლო.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ესტონეთის კუნძულები
ლუგარის კვლევითი ცენტრი
რიჩარდ ლუგარის სახელობის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კვლევითი ცენტრი — საქართველოს დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის ბაზაზე არსებული კვლევითი ცენტრი (ლაბორატორია), რომელიც 2011 წელს გაიხსნა და სრულ ექსპლუატაციაში 2013 წლის აგვისტოში შევიდა. ლუგარის ცენტრი ქვეყნის ლაბორატორიული ქსელის უმაღლესი დონის დაწესებულებაა, რომელიც წარმოადგენს საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემის რეფერალურ ლაბორატორიას. ლუგარის ცენტრი ერთ-ერთი საუკეთესო ბაზაა რეგიონში ბიოსამედიცინო სფეროში და ბიოუსაფრთხოებაში სამეცნიერო კვლევებისათვის და სტუდენტების, მაგისტრების და დოქტორების მოსამზადებლად. კვლევითი ცენტრი მდებარეობს თბილისში, კახეთის გზატკეცილზე.
ლუგარის კვლევითი ცენტრი (ლაბორატორია) საზოგადოების ყურადღების ცენტრში 2017 წლიდან მოექცა, მას შემდეგ, რაც რუსეთის ხელისუფლების სხვადასხვა ინსტანციებმა ცენტრის საქმიანობა გააკრიტიკეს და დაადანაშაულეს დაავადებების გავრცელებაში, რაც თითქოს აშშ-ის მთავრობის მხარდაჭერით ხორციელდება.
ისტორია
საბჭოთა პერიოდიდან მოყოლებული საქართველოში არსებობდა სხვადასხვა პროფილის ლაბორატორიები, როგორიცაა თბილისში, საბურთალოს რაიონში, ასათიანის ქუჩაზე არსებული „შავი ჭირის საწინააღმდეგო საქართველოს სადგური“, რომელიც დღეს „დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრად“ არის გადაკეთებული, სადაც თითქმის 70 წლის განმავლობაში შავი ჭირის, ჯილეხის, ბრუცელოზის საშიშ პათოგენებზე მუშაობდნენ. კიდევ ერთი ასეთი უწყება იყო ტაბახმელას ბიოლოგიური კომბინატი, რომელიც ვაქცინებს აწარმოებდა, თუმცა საიდუმლო გეგმის შესაბამისად მას 24 საათში შეეძლო გადაეწყო სამუშაო პროცესი და ბიოლოგიური იარაღის კომპონენტების გამოშვებაც დაეწყო.
მიმდინარე ცენტრის მშენებლობა 2004 წელს, აშშ-ის მთავარობასა და საქართველოს მთავრობას შორის 1997 წელს ხელმოწერილი ხელშეკრულების და აშშ-ის თავდაცვის დეპარტამენტსა და საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს შორის 2002 წელს დადებული შეთანხმების საფუძველზე დაიწყო. შეთანხმების სრული სახელწოდება „ბიოლოგიური იარაღის განვითარებასთან დაკავშირებული ტექნოლოგიების, პათოგენების და გამოცდილების გავრცელების თავიდან აცილების სფეროში თანამშრომლობის შესახებ“ იყო. აშშ-ის ხელისუფლებას არ სურდა, საბჭოთა პერიოდიდან საქართველოს ტერიტორიაზე ბიოლოგიურ იარაღზე მომუშავე მეცნიერები მსოფლიოს ძნელად კონტროლირებად ქვეყნებში, ირანში ან ჩრდილოეთ კორეაში წასულიყვნენ, ასევე ცდილობდნენ საქართველოდან არ გასულიყო ბიოლოგიურ იარაღთან დაკავშირებული ტექნოლოგიები და უსაფრთხოდ დაცული ყველა ის პათოგენი, რომლებიც ათწლეულების განმავლობაში ინახებოდა საქართველოში.
ლუგარის კვლევითი ცენტრი 2011 წელს გაიხსნა, თუმცა, სრულ ექსპლუატაციაში 2013 წლის აგვისტოში შევიდა. ლუგარის კვლევითი ცენტრი დაავადებათა ქვეყნის ლაბორატორიული ქსელის უმაღლესი დონის დაწესებულებაა, რომელიც წარმოადგენს საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემის რეფერალურ ლაბორატორიას.
ზემოთ აღნიშნული შეთანხმების საფუძველზე ბოლო 13 წლის განმავლობაში, ადამიანისა და ცხოველთა ჯანმრთელობისა და ბიოუსაფრთხოების სფეროში განხორციელდა და ხორცილდება ფინანსური და ტექნიკური დახმარების პროგრამა, რომლის საერთო ჯამური ღირებულება 2018 წლისთვის შეადგენს დაახლოებით 350 მილიონ დოლარამდე ინვესტიციას. ამ პროგრამის ფარგლებში ქვეყანაში მოეწყო თანამედროვე დონეზე აღჭურვილი ბიოუსაფრთხოების ლაბორატორიული ქსელი ადამიანისა და ცხოველთა საშიშ დაავადებათა გამომწვევი პათოგენების დიაგნოსტირებისთვის.
ლუგარის კვლევითი ცენტრი, მთელი თავისი აღჭურვილობით სრულად გადმოცემულია საქართველოს მთავრობის საკუთრებაში, 2018 წლიდან კი ლუგარის კვლევითი ცენტრის და ლაბორატორიული ქსელის სრულ დაფინანსებას უზრუნველყოფს საქართველოს მთავრობა.
საქმიანობა
ლუგარის კვლევით ცენტრში განლაგებულია თანამედროვე დონეზე აღჭურვილი ბიოუსაფრთხოების მე–2 და მე–3 დონის ლაბორატორიები, რომელთა მიზანია ადამიანისა და ცხოველთა საშიშ დაავადებათა გამომწვევი პათოგენების დროული აღმოჩენა და იდენტიფიკაცია „ერთიანი ჯანმრთელობის“ პრინციპით. კვლევით ცენტრში ასევე განლაგებულია პათოგენების ეროვნული საცავი, სადაც უსაფრთხოდ დაცულია ადამიანისა და ცხოველის დაავადებების გამომწვევი განსაკუთრებით საშიში პათოგენები.
კვლევით ცენტრში ფუნქციონირებს ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (გაეროს ქვე-ორგანიზაცია) მიერ აკრედიტებული 3 ვირუსოლოგიური ლაბორატორია.
ბრალდებები
ბიოლოგიური იარაღის დამზადება, საშიში ვირუსების გავრცელება, სახიფათო მწერების დივერსიული მიზნებით გამოყენება და ხალხის მოწამვლა — ეს ბრალდებები უკვე წლებია, ლაბორატორიის გახსნის მომენტიდან, რუსეთის ხელისუფლება და მისი მედია საშუალებები ლუგარის კვლევითი ცეტრის მიმართ აჟღერებენ. 2016 წელს, BBC-ის რუსული სააგენტოსთვის მიცემულ ინტერვიუში, „როსპოტრებნადზორის“ ყოფილი ხელმძღვანელი და რუსეთის პრემიერ-მინისტრის მრჩეველი გენადი ონიშენკო განაცხადა, რომ 2012 წლიდან აფხაზეთში ზიკას გადამყვანი მწერები გამოჩნდნენ, რაც პირდაპირ უკავშირდება ამერიკულ ლაბორატორიას, რომელიც თბილისში მდებარეობს.
ასევე, რუსეთის ოფიციალური პირები ლაბორატორიას ბიოლოგიური ომის წარმოებაში ადანაშაულებენ, აგრეთვე აცხადებენ, რომ ლაბორატორია რუსი მეცნიერებისთვის დახურულია. თუმცა, ლაბორატორიის გენერალური დირექტორი ამირან გამყრელიძე უარყოფს რუსეთის ოფიციალური პირების განცხადებას და დასძენს, რომ დაავადებათა კონტროლის ეროვნულმა ცენტრმა რუსეთის ჯანდაცვის სამინისტრო არაერთხელ მიიწვია ლუგარის ცენტრში, მაგრამ მათ დღემდე არ გამოუხატავთ ჩამოსვლის სურვილი. მისივე თქმით, ლუგარის ცენტრში რუსი მეცნიერები არაერთ პროექტზე მუშაობდნენ.
ოფიციალური მოსკოვის მიუხედავად, რუსული მედია ლაბორატორიით არაერთხელ დაინტერესდა. რუსული მედიის მოთხოვნის საფუძველზე, მედიის წარმომადგენლები ლაბორატორიაში სამჯერ იყვნენ. „მათ გადაიღეს სამუშაო პროცესი, ჩაწერეს ინტერვიუები, მაგრამ მხოლოდ ერთმა არხმა — „როსია 24“-მა გადასცა სიუჟეტი“ — განაცხადა გამყრელიძემ.
2018 წლის 25 ივლისს, საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ ბტიკ-ის მონაწილე სახელმწიფოებისათვის გაგზავნილი წერილით მოიწვია ყველა დაინტერესებული მონაწილე სახელმწიფო თბილისში, დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის რიჩარდ ლუგარის ჯანდაცვის კვლევით ცენტრში დაგეგმილ გამჭვირვალობის კოლეგიალური შეფასების ვიზიტში მონაწილეობის მისაღებად. 2018 წლის 14-15 ნოემბერს განხორციელდა ექსპერტების ვიზიტი და 15 ნოემბერს, ვიზიტორთა გუნდმა დასკვნითი ანგარიში მოამზადა. გამჭვირვალობის ვიზიტმა აჩვენა საქართველოს და ლუგარის ცენტრის მიერ ბტიკ-ის დებულებებისა და ვალდებულებების სათანადო განხორციელება.
სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები
ბონდარეუკა (ტელენეშტის რაიონი)
ბონდარეუკა (Bondareuca) — სოფელი მოლდოვაში, ტელენეშტის რაიონში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 66 მეტრზე. 2004 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 4 ადამიანს შეადგენდა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ტელენეშტის რაიონის სოფლები
ანგელოს ხარისტეასი
ანგელოს ხარისტეასი ( დ. 9 თებერვალი, 1980, სტრიმონიკო)— ბერძენი ფეხბურთელი, საბერძნეთის ეროვნული ნაკრების წევრი 2001-2011 წლებში. 2004 წელს ნაკრებთან ერთად მოიგო ევროპის ჩემპიონატი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1980 კატეგორია:ბერძენი ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 9 თებერვალი კატეგორია:2004 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:2008 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:ევროპის ჩემპიონები ფეხბურთში
უჯარმის მეორე ნაგებობა
უჯარმის მეორე ნაგებობა — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის დასავლეთით, დაახლოებით 2 კილომეტრზე, ფიდნის ეკლესიისკენ მიმავალი გზის მარჯვენა მხარეს, ბლებად წოდებულ ადგილას. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.
ნაგებობა გეგმით ოთხკუთხაა (სიგანე — 6,4 მეტრი, სიგრძე არ დგინდება), რომლის გრძივი ღერძი სამხრეთ-ჩრდილოეთითაა მიმართული. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილია: ჩრდილოეთ კედელი (მთელ სიგრძეზე), აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ბოლო და დასავლეთ კედლის ფრაგმენტები (შემორჩენილი კედლების მაქსიმალური სიმაღლე 1,2 მეტრია). სამხრეთ კედელი და აღმოსავლეთ კედლის დანარჩენი ნაწილი მიწის პირამდეა დანგრეული, ისე, რომ მათი კვალიც კი აღარ იკითხება.
შემორჩენილი კედლები საშუალო ზომის, რიყის ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები. შიგნით, ჩრდილოეთ კედლის გაყოლებით, კედლიდან 1,6 მეტრზე, მოჩანს საყრდენი კედლის კვალი. ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ კიდესთან მცირე ზომის, ოთხკუთხა ნიშაა.
ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კაუკაუნა (უისკონსინი)
კაუკაუნა (Kaukauna) — ქალაქი აშშ-ში, უისკონსინის შტატში. შედის აუტაგამის ოლქის შემადგენლობაში. 2000 წლის აღწერის მონაცემებით, ქალაქის მოსახლეობა 15 462 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 779,3 კაცი/კმ². ფართობი 20,88 კმ².
ტაჯ ედ-დინ ალ-ჰასანი
ტაჯ ედ-დინ ალ-ჰასანი (تاج الدين الحسني‎, დ. 1885, დამასკი, ოსმალეთის იმპერია — გ. 17 იანვარი, 1943, დამასკი, სირია) — სირიელი პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე, ორგზის ეკავა პრემიერ-მინისტრის (1925-1926 და 1934-1936 წწ.)  და ასევე ორგზის პრეზიდენტის (1928-1931, 1941-1943 წწ.) თანამდებობა.
ხაიუ
იუხა ან ხაიუ — ეგვიპტის ფარაონი წინადინასტიურ პერიოდში. ხაიუ მართავდა ნილოსის დელტას, სავარაუდოდ, ძვ. წ. IV ათასწლეულის ბოლოს. მიეკუთვნება ნულოვან დინასტიას. მისი სახელი ცნობილია მხოლოდ პალერმოს ქვიდან, რომელზეც ჩამოწერილია ქვემო ეგვიპტის ფარაონების სია. ისტორიულ წყაროებში ხაიუს შესახებ სხვა არანაირი მტკიცებულება არ მოგვეპოვება, ის შეიძლება მითური მეფე, ან საერთოდაც გამოგონილი პიროვნება იყოს. მისი სახელის მნიშვნელობა უცნობია.
სქოლიო
კატეგორია:ეგვიპტის ფარაონები
ჯემალ გოგუაძე
ჯემალ მელქისედეკის ძე გოგუაძე (დ. 16 იანვარი, 1939, სოფ. ჭყონაგორა, ახლანდ. ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტი — გ. 19 ნოემბერი, 2000, თბილისი) — ქართველი ტრავმატოლოგ-ორთოპედი. მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1993), პროფესორი (1996), საქართველოს მედიცინის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1998), ტრავმატოლოგიისა და ორთოპედიის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის დირექტორი (1997–2000).
ტაჯ ედ-დინ ალ-ჰასანი
ბიოგრაფია
250px|მინი|მარცხნივ|სირიის პრეზიდენტი ტაჯ ედ-დინ ალ-ჰასანი (მარცხნივ) ტაჯ ედ-დინ ალ-ჰასანი დაიბადა და გაიზარდა რელიგიურ ოჯახში. შეისწავლა ისლამური ღვთისმეტყველება და გახდა მამამისის თანაშემწე. 1916 წელს გახდა ყოველდღიური გაზეთის „აშ-შარკის“ (აღმოსავლეთი) რედაქტორი, რომელსაც გამოსცემდა ოსმალეთის გუბერნატორი სირიაში ჯამალ-ფაშა.
ჯემალ გოგუაძე
ბიოგრაფია
1963 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი. 1966-1968 წლებში ჩაირიცხა მოსკოვის ცენტრალური ტრავმატოლოგიისა და ორთოპედიის ინსტიტუტის ორდინატურაში, შემდეგ მუშაობა განაგრძო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის ტრავმატოლოგიისა და ორთოპედიის კათედრაზე. 1994 წლიდან იყო ამავე კათედრის გამგე, 1997-2000 წლებში — რესპუბლიკის მთავარი ტრავმატოლოგ-ორთოპედი. არის 10 გამოგონებისა და ერთი მონოგრაფიის ავტორი („სამხედრო საველე ქირურგიის საკითხები“, თბ., 1999).
ტაჯ ედ-დინ ალ-ჰასანი
ბიოგრაფია
1918 წელს მამამისმა პირადი ვიზიტით გააგზავნა მეფე ფეისალ I-თან, პირველ პოსტოსმალური სირიის პირველ მეფესთან, რათა ესაუბრათ სირიაში მუსულმანური დაწესებულებების საჭიროების შესახებ. მეფე მოიხიბლა ალ-ჰასანის მჭერმეტყველებით და 1920 წელს დანიშნა სამეფო სასახლის დირექტორად. მაგრამ 1920 წლის ივლისში ფრანგ კოლონიზატორებთან ერთად მონაწილეობდა მეფე ფეისალის გადადგომის საქმეში. ამის შემდეგ იგი გაემგზავრა პარიზში და საიდუმლო ურთიერთობა დაამყარა დაფრანგეთის ხელისუფლებასთან, საკუთარი პოლიტიკური კარიერის წინსვლისთვის.
ჯემალ გოგუაძე
ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი ტრავმატოლოგ-ორთოპედები კატეგორია:დაბადებული 16 იანვარი კატეგორია:დაბადებული 1939 კატეგორია:გარდაცვლილი 19 ნოემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 2000 ჯემალ
კაუკაუნა (უისკონსინი)
გეოგრაფია
აშშ-ის ბიუროს აღწერის მონაცემებით, ქალაქის ფართობი შეადგენს 20,88 კმ²-ს. აქედან, 19,84 კმ² ხმელეთს, ხოლო 1,04 კმ² წყალს უჭირავს.
სქოლიო
კატეგორია:აუტაგამის ოლქის ქალაქები
ტაჯ ედ-დინ ალ-ჰასანი
ბიოგრაფია
1928-1931 წლებში პრემიერ-მინისტრი და სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობის შემსრულებელია, მაგრამ ყველა თავის მოქმედებას და გადაწყვეტილებას უთანხმებდა ბეირუთში საფრანგეთის უმაღლეს კომისარს. ამ პერიოდში მისი ხელმძღვანელობის ქვეშ შეიცვალა სამი მთავრობა. მისი მთავრობის იმიჯი შეირყა კორუფციული სკანდალების გამო. მისმა პოლიტიკურმა ოპოზიციამ ეროვნული ბლოკიდან მას ბრალი დასდო ამომრჩეველთა ბიულეტენების გაყალბებაში.
1932 წელს ანტიკოლონიური ზეწოლის გაძლიერების გამო საფრანგეთის ხელისუფლება გაერიდა არჩევნებს და მათი მხარდაჭერის გარეშე დარჩენილი ალ-ჰასანი დამარცხდა.
ყოფილი პრემიერ-მინსტრი ჩვეულებრივი პოლიტიკური ცხოვრებით ცხოვრობდა 1941 წლამდე. ინგლისურ-ფრანგული ინტერვენციის შედეგად ეროვნული ბლოკის დამარცხების შემდეგ შარლ დე გოლმა ალ-ჰასანი პრეზიდენტად დანიშნა. მისი პრეზიდენტობიდან 8 დრეში სირიამ საფრანგეთისაგან დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. შარლ დე გოლმა პირობა დადო ევროპაში საომარი მოქმედებების დასრულებისთანავე სრულიად გაიყვანდა ჯარს სირიიდან. საფრანგეთმა მიიღო უფლება შეენარჩუნებინა სამხედრო ბაზები და როგორც ფინანსური, ასევე პოლიტიკური პრივილეგიები სირიაში. ალ-ჰასანი ცდილობდა გამიჯვნოდა საფრანგეთს და დაახლოება დაიწყო ეროვნული ბლოკის წევრებთან. ცდილობდა არედგინა 1936-1939 წლების დემოკრატიულად არჩეული პარლამენტი, მაგრამ უშედეგოდ.
1947 წლის 17 იანვარს ტაჯ ედ-დინ ალ-ჰასანი მოულოდნელად გარდაიცვალა.
ლიტერატურა
კატეგორია:სირიის პრეზიდენტები კატეგორია:სირიის პრემიერ-მინისტრები კატეგორია:დაბადებული 1885 კატეგორია:გარდაცვლილი 17 იანვარი კატეგორია:გარდაცვლილი 1943 კატეგორია:მეორე მსოფლიო ომის პოლიტიკური ლიდერები
ლეონ ფოკა
ლეონ ფოკა შეიძლება ნიშნავდეს შემდეგ ბიზანტიელ სამხედრო მოღვაწეთაგან ერთ-ერთს:
კელეჩი იჰეანაჩო
კელეჩი პრომისე იჰეანაჩო (დ. 3 ოქტომბერი, 1996) — ნიგერიელი ფეხბურთელი. ინგლისური „ლესტერ სიტისა“ და ნიგერიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების თავდამსხმელი.
იჰეანაჩომ კარიერა 2015–16 წლების სეზონში, „მანჩესტერ სიტიში“ დაიწყო. 2017 წელს 25 მილიონი ფუნტი სტერლინგის სანაცვლოდ „ლესტერ სიტიმ“ შეიძინა.
2013 წელს იჰეანაჩომ ნიგერიის 17 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრებთან ერთად მოიგო მსოფლიო ჩემპიონატი. 2015 წელს ნიგერიის 20 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრების მაისურით ითამაშა მსოფლიო 20 წლამდე ფეხბურთელთა ჩემპიონატზე. იჰეანაჩოს დებიუტი ნიგერიის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში შედგა 2015 წელს. ნაკრების წევრი იყო 2018 წლის ფიფა-ს მსოფლიო ჩემპიონატზე.
ტიტულები
მანჩესტერ სიტი
ნიგერია 17 წლ.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 3 ოქტომბერი კატეგორია:დაბადებული 1996 კატეგორია:ნიგერიელი ფეხბურთელები კატეგორია:ლესტერ სიტის ფეხბურთელები კატეგორია:მანჩესტერ სიტის ფეხბურთელები
მატნის სამების ეკლესია
მატნის სამების ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტში, დგას სოფელ მატნის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ერთ კილომეტრზე, კურტანიძეულების ხევის პირას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (6,6 X 5 მ), ნაგებია რიყის ქვით. წყობა ირეგულარულია. კუთხეებში და კარ-სარკმლების თაღებისათვის გამოყენებულია ტლანქად დამუშავებული მოზრდილი შირიმის ქვები. ძეგლი დაზიანებულია: დასავლეთ კედელი მთელ სიმაღლეზე გარღვეულია, ხოლო აღმოსავლეთისა - გაბზარული. ჩამონგრეულია კამარა და კონქის მნიშვნელოვანი ნაწილი. შესასვლელი ეკლესიაში დასავლეთიდანაა (შემორჩენილია მხოლოდ წირთხლები). აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, თაღოვანი სარკმელია, რომლის გარეთა თაღი შირიმის სწორკუთხა ქვაშია გამოკვეთილი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები ტრაპეზი. დარბაზის გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში თითო სწორკუთხა ნიშია, დასავლეთ კედელში - ერთი სარკმელი (შემორჩენილია თაღის მცირე ნაწილი). ეკლესიის აღმოსავლეთ ფასადზე შემორჩენილია აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნის (გვიანდელია) მცირე ნაწილი. შენობა გადახურული ყოფილა ღარიანი კრამიტით.
ლიტერატურა
კატეგორია:ახმეტის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სეკა (ფარაონი)
სეკუ ან სეკა — ეგვიპტის ფარაონი წინადინასტიურ პერიოდში. სეკა მართავდა ქვემო ეგვიპტეს, სავარაუდოდ, ძვ. წ. IV ათასწლეულის ბოლოს. მიეკუთვნება ნულოვან დინასტიას. მისი სახელი ცნობილია მხოლოდ პალერმოს ქვიდან, რომელზეც ჩამოწერილია ქვემო ეგვიპტის ფარაონების სია. სეკას მეფობის პერიოდის არანაირი დამამტკიცებელი საბუთი არ მოგვეპოვება, შეიძლება მითური ფარაონიც იყოს. გერმანელი ეგვიპტოლოგის, ლუდვიგ მორენცის, მიხევით ფარაონის სახელი ითარგმნება, როგორც „მხვნელი“.
სქოლიო
კატეგორია:ეგვიპტის ფარაონები
პტოლემეების სამეფო
პტოლემეების სამეფო ძვ.წ. 305 წელს პტოლემე სოტერმა დააარსა, რომელმაც საკუთარი თავი ეგვიპტის ფარაონდა გამოაცხადა და ძლიერი ელინისტური დინასტია შექმნა, დინასტიის წარმომადგენლებიც 275 წლის მანძილზე მართავდნენ სამეფოს, რომელიც განფენილი იყო სამხრეთ სირიიდან კირენამდე და სამხრეთით ნუბიამდე. ალექსანდრია სახელმწიფოს დედაქალაქი, ბერძნული კულტურისა და ვაჭრობის ცენტრი გახდა. ეგვიპტის ადგილობრივ მოსახლეობაში აღიარების მოპოვებისა და მათდამი პატივისცემის გაზრდის მიზნით დინასტიის წევრები საკუთარ თავს ფარაონების მემკვიდრეებს უწოდებდნენ. მოგვიანებით პტოლემეების დინასტიის წევრებმა ძველი ეგვიპტის ფარაონების მსგავსად ოჯახის წევრებზე ქორწინების ტრადიციის მიმდევრები გახდნენ, ისინი საკუთარ თავს ძველი ეგვიპტის ფარაონების მსგავსად სახალხო მონუმენტებში ასახავდნენ, ასევე მონაწილეობას იღებდნენ ეგვიპტურ რელიგიურ ცხოვრებაში. დინასტიას ადგილობრივ მემბოხეებთან, ასევე უცხოელ დამპყრობლებთან და სამოქალაქო ომშიც კი მოუწია ბრძოლა, ეს ყველაფერი კი წინ უძღვოდა სამეფოს გაუქმებას და რომის იმპერიის მიერ მის ანექსიას. ელინისტური კულტურა რომის და ბიზანტიის მმართველობის პერიოდში განაგრძობდა არსებობას მუსულმანების მიერ ეგვიპტის დაპყრობამდე.
ისტორია
ეგვიპტეში პტოლემეების მმართველობა ელინისტური ერის ერთ-ერთი ყველაზე კარგად აღწერილი და დოკუმენტირებული პერიოდია. ეგვიპტეში უამრავი პაპირუსია აღმოჩენილი, რომლებზეც ბერძნულად და ეგვიპტურად აღწერილია პტოლემეების დინასტიის მმათველობა.
სამეფოს დაარსება
ძვ.წ. 323 წელს ალექსანდრე მაკედონელის გარდაცვალების შემდეგ, ალესანდრეს გენერლებს შორის დაიწყო მემკვიდრეობის გადანაწილების კრიზისი. თავდაპირველად იმპერიას პერდიკა მართავდა, როგორც ალესანდრეს ნახევარძმის არიდეის რეგენტი, რომელიც მოგვიანებით ფილიპე III მაკედონელი გახდა. მოგვიანებით პერდიკა იმპერიას მართავდა, როგორც ფილიპე III-ის და ალექსანდრე IV-ის რეგენტი. აღსანიშნავია, რომ ალექსანდრე მაკედონელის გარდაცვალების დროს მისი ვაჟი ალექსანდრე IV ჯერ დაბადებული არ იყო. პერდიკამ პტოლემე, რომელიც ალექსანდრეს ერთ-ერთი უახლოესი მეგობარი იყო, ეგვიპტის სატრაპად დანიშნა. პტოლემე ეგვიპტეს ძვ.წ. 323 წლიდან მართავდა, მეფეების ფილიპე III-ისა და ალექსანდრე IV-ის სახელით. თუმცა, ალექსანდრეს იმპერიის დაშლის შემდეგ, პტოლემემ ეგვიპტის საკუთარი უფლებებით მართვა დაიწყო. მან წარმატებით დაიცვა ეგვიპტე ძვ.წ. 321 წელს პერდიკას შემოსევებისაგან. ის ასევე იცავდა ეგვიპტესა და მის შემოგარენ ტერიტორიებს დიადოქოსების ომის დროს (ძვ.წ. 322 - ძვ.წ. 301 წლები). ძვ.წ. 305 წელს პტოლემემ ოფიციალურად მიიღო ტიტული მეფე (ფარაონი). ამის შემდეგ პტოლემე I სოტერმა ("პტოლემე I მხსნელი") დააარსა პტოლემეების დინასტია, რომელიც ეგვიპტეს დაახლოებით 300 წლის მანძილზე მართავდა.
პტოლემეების დინასტიის ყველა მნიშვნელოვან მმართველს სახელად პტოლემე ერქვა, ხოლო პრინცესები და დედოფლები სახელად ირქმევდნენ კლეოპატრას, არსინოას და ბერენიკას. პტოლემეების დინასტიის მეფეები ძველი ფარაონების მსგავსად საკუთარ დებზე ქორწინდებობდნენ, ამიტომაც მეფეების უმეტესობა სამეფოს მეუღლეებთან ერთად მართავდნენ, რომლებიც მეფეების მსგავსად სამეფო ოჯახის წევრები იყვნენ. დინასტიაში ქორწინებასთან დაკავშირებით ამგვარი პოლიტიკის გამო, დინასტიის მომავალი წევრები უფრო სუსტები, სავარაუდოდ გონებრივადაც ჩამორჩენილები იყვნენ. ბერენიკა III და ბერენიკა IV დინასტიაში ერთადერთი დედოფლები იყვნენ, რომლებიც სამეფოს საკუთარი წესებით მართავდნენ. კლეოპატრა V იყო თანამმართველი დედოფალი, რომელიც ბერენიკა IV-სთან ერთად მართავდა სამეფოს. ხოლო კლეოპატრა VII სამეფოს პტოლემე XIII-სთან, პტოლემე XIV-სთან და პტოლემე XV-სთან ერთად მართავდა, თუმცა რეალურად ის ეგვიპტეს მარტო მართავდა.
დინასტიის მოგვიანებითი წევრები ეგვიპტელების რელიგიასა და კულტურას აღარ აწუხებდნენ, პირიქით ისინი ეგვიპტური ღმერთების სახელზე დიდებულ ტაძრებს აგებდნენ. პტოლემე II-ის და პტოლემე III-ის მეფობის დროს ათასობით მაკედონიელ ვეტერანს გადაეცა სხვადასხვა საჩუქარი და ფერმის მიწა, რის შემდეგაც დასაჩუქრებული მაკედონიელები სამეფოს კოლონიებში, გარნიზონებსა და სოფლებში სახლდებოდნენ. საუკუნის განმავლობაში ბერძნების გავლენამ მთელი სამეფო მოიცვა, ბერძნებსა და ეგვიპტელებს შორის ხშირმა ქორწინება კი ბერძნო-ეგვიპტური განათლებული კლასი წარმოშვა. მიუხედავად ამისა, ბერძნები ყოველთვის რჩებოდნენ პრივილეგირებულ უმცირესობად პტოლემეების ეგვიპტეში. ისინი ცხოვრობდნენ ბერძნული კანონებით, იღებდნენ ბერძნულ განათლებას, ასამართლებდნენ ბერძნულ სასამართლოში და ცხოვრობნენ ბერძნულ ქალაქებში.
ქალაქები
ეგვიპტის მართვის დროს, პტოლემეების დინასტიამ უამრავი ბერძნული დასახლება დააარსა იმპერიის სხვადასხვა წერტილში. იმდროინდელ ეგვიპტის სამეფოში არსებობდა სამი მთავარი ბერძნული ქალაქი: ნავკრატისი, ალექსანდრია და პტოლემაიდა.
ნავკრატისი
ნავკრატისი სამი ბერძნული ქალაქიდან ერთ-ერთი იყო. ეგვიპტეში ალესანდრიის დაარსების შემდეგ ნავკრატისის კომერციული მნიშვნელობა შედარებით შემცირდა, თუმცა ის ისევ განაგრძობდა არსებობას, როგორც ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფო. ალექსანდრე მაკედონელის გარდაცვალებასა და პტოლემეს გამეფებას შორის არსებულ შუალედში ქალაქმა ნავკრატისმა საკუთარი ფულის მოჭრაც კი დაიწყო (პირადი დიზაინით). როგორც პტოლემეების ისე რომაული პერიოდის დროს, ნავკატისის მოქალაქე მამაკაცების წერილებიდან ჩანს, რომ ქალაქი ბერძნული ტრადიციების მიმდევარი და ერთგული იყო. პტოლემე II ქალაქს საკუთარ ყურადღებას არ აკლებდა. მან 100 მეტრის (330 ფუტის) სიგრძისა და 18 მეტრის (60 ფუტის) სიგანის კირქვის ნაგებობა ააშენა, რათა დიადი ტემენოსის გატეხილი შესასვლელი შეევსო. მისი ბრძანებით ტემენოსში პალატის დიდი ლოდი გაამაგრეს და განამტკიცეს. მიუხედავად იმისა, რომ ნავკრატისი ელინისტური ხასიათის ქალაქი იყო, ის ეგვიპტურ ელემნებსაც შეიცავდა. ქალაქი პტოლემეების მართველობის დროს ყვაოდა, ამის მიზეზს იმპორტირებული ამფორების რაოდენობა გვაძლევს, რომელთაც შტამპი როდოსზე დაადეს. ზენოს პაპირუსის მიხედვით, ნავკრატისი იყო ლიდერი ნავსადგური მემფისიდან ალექსანდრიაში ზღვით მოგზაურობისას. ამავდროულად იყო ერთგვარი სადგური, შესაჩერებელი (მოსასვენებელი) ადგილი პელუზიიდან დედაქალაქისკენ ხმელეთით მოგზაურობისას. იგი ასევე იყო ადმინისტრაციული სისტემის სეპ-მეჰის ნომოსის წევრი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ეგვიპტის ისტორია კატეგორია:აფრიკის ყოფილი ქვეყნები კატეგორია:პტოლემეების დინასტია კატეგორია:იმპერიალიზმი ძველ საბერძნეთში
პედრო III (არაგონი)
ბიოგრაფია
1260 წელს იგი დაინიშნა თეოდორე II ლასკარისის უმცროს ქალიშვილზე ევდოკია ლასკარისზე. ისინი გაშორდნენ მას შემდეგ რაც ევდოკიას ძმამ დაკარგა სამეფო ტახტი და ევდოკია დაქორწინდა ტენდის გრაფზე. 1262 წლის 13 ივნისს პედრო დაქორწინდა კონსტანციაზე, მანფრედის შვილსა და მემკვიდრეზე. მისი ახალგაზრდობის განმავლობაში სრულწლოვანებამდე პედრომ მოიპოვა დიდი სამხედრო გამოცდილება მამამისის ომებში რეკონკისტის დროს მავრების წინააღმდეგ.
ხაიმეს სიკვდილის შემდეგ არაგონის მიწები გაიყო არაგონად და ვალენსიად. კატალონია შეხვდა უფროს ვაჟს პედრო, ხოლო მაიორკაში მეორე ვაჟი ხაიმე. პედრო დაქორწინდა კონსტანციაზე სარაგოსაში ტარაგონის მთავარეპისკოპოსის მიერ.
1285 წლის 2 ნოემბერს პედრო უცნობი მიზეზების გამო გარდაიცვალა. იგი დაკრძალეს სანტეს-კრეიოს მონასტერში. არაგონის აღმოსავლეთ მხარეები ერგო ალფონსო III-ს, ხოლო სიცილიის ტერიტორია ხაიმე I-ს. პედროს ასევე ჰყავდა ორი ქალიშვილი, ელისაბედი, რომელიც პორტუგალიის მეფეს გაჰყვა ცოლად, ხოლო მეორე ქალიშვილმა იოლანდამ ნეაპოლის მმართველ რობერტთან იქორწინა.
ლიტერატურა
კატეგორია:არაგონის მეფეები კატეგორია:სიცილიის მეფეები კატეგორია:დაბადებული 1239 კატეგორია:გარდაცვლილი  11 ნოემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1285 კატეგორია:ბარსელონის დინასტია
დელავერის ინდიელები
შესავალი
დელავერის ინდიელები მიეკუთვნებიან ალგონკიანურ ლინგვისტურ ოჯახს. საკუთარი თავის ხსენებისას ,ისინი იყენებენ ტერმინს Lenape ან Lenni Lenape, რაც „ნამდვილს“ ან „მამაკაცად დაბადებულს“ ნიშნავს. დელავერის ინდიელების თავდაპირველი საცხოვრებელი ადგილი მდებაორებდა სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნიუ იორკში, აღმოსავლეთ პენსილვანიაში, ნიუ ჯერსისა და დელავერში. ამ ტერიტორიაზე მათ პირველად ეწვივნენ ჰოლანდიელი, შვედი და ინგლისელი მოგზაურები მე-16 მე-17 საუკუნეებში. დაახლოებით 1720-ში, მათთვის დაიწყო პრობლემა , რადგან იროკეების წნეხის ქვეშ აღმოჩნდნენ. ამით დაიწყო მიგრაციების სერია ,როდესაც დელავერის ინდიელების ჯგუფი ტოვებდა მემკვიდრეობით/მშობლიურ სახლებს და აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ გადაადგილდებოდნენ. ისინი პირველად გადავიდნენ სასქუახანას ხეობაში, სადაც ისინი დასახლდნენ ვაიომინგში 1742 წელს. 1951 წლისკენ მათ მიაღწიეს აღმოსავლეთ ოჰაიოს და შექმნეს კოლონიები. მორიგმა გადაადგილებამ მიიყვანა ისინი ინდიანაში. 1789 წელს ესპანურმა მთავრობამ ნება მისცა,რომ დასახლებულიყვნენ მისურისა და არკანზასში. მოგვიანებით ტომის უმეტესი ნაწილი შეიკრიბა კანზასში რეზერვაციაში და აქედან ისინი გადასახლდნენ ოკლაჰომაში და გაერთიანდნენ ჩიროკისთან (Cherokee). სხვა ჯგუფები გადაიხვეწნენ კანადაში ონტარიოს პროვინციაში ,სადაც ისინი დელავერების (Delawares), მანსისა (Munsee) და მორავიანების (Moravians) სახელწოდებებით არიან ცნობილები. დელავერის ინდიელების დღევანდელი მოსახლეობა შეადგენს 1,400 კაცს. 1,000 აქედან ოკლაჰომაშია ,ხოლო დანარჩენი ონტარიოს პროვინციაში, კანადაში.
კვების რაციონი
როდესაც ჩვენ ვსაუბრობთ იმ საკვების შესახებ, რასაც ადრეული ლენაპეს ხალხი ჭამდა, არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ იმ დროისთვის არ არსებობდა მაღაზიები, სადაც ისინი იყიდიდნენ საკვებს და არ არსებობდა მაცივრები ამ საკვების შესანახად. უძველესი საზოგადოების ადამიანებისათვის საკვების მოპოვების ოთხი ძირითადი გზა არსებობდა: ნადირობა და თევზაობა, შემგროვებლობა, მოსავლის მოყვანა და შინაური ცხოველების გაზრდა. ამერიკის მკვიდრ მოსახლეობაში, რომელთა შორის იყვნენ დელავერი ინდიელები, პირველი სამი ყველაზე მეტად იყო გავრცელებული. ნებისმიერ საკვებს, რაც ბუნებრივად არსებობა მათ გარშემო, მოიპოვებდნენ და ჭამდნენ. ეს შეიძლებოდა ყოფილიყო თაფლი, კვერცხი, ნეკერჩხლის სიროფი და შაქარი, თხილი, ხილი, მრავალფეროვანი მარცვლეული და მცენარეთა ფესვები. საკვები, რომელსაც მოიპოვებდნენ, მალევე უნდა შეეჭამათ ან უნდა მოემზადებინათ ისე, რომ შესაძლებელი ყოფილიყო ამ საკვების შენახვა და მოგვიანებით ჭამა. დელავერი ინდიელები ფერმერები იყვნენ. მოსავალი ძირითადად ლენაპეს ქალებს მოჰყავდათ. მამაკაცები კი ნადირობდნენ და თევზაობდნენ.
ნადირობა
როგორც ასაკიანმა, ისე ახალგაზრდა მამაკაცებმა იცოდნენ, რომ ნადირობა და თევზაობა ძალიან მნიშვნელოვანი იყო გამოკვებისათვის. ირემი, შავი დათვი, ცხენ-ირემა, ენოტები, თახვები და კურდღლები იყვნენ ის ცხოველები, რომლებსაც ხორცის, ტყავის და მყესების გამო ინადირებდნენ, დათვის ცხიმს კი ადნობდნენ, წმენდდნენ და ინახავდნენ ტყავის ჩანთებში. ინდაურებს, იხვებს, ბატებსა და სხვა ფრინველებს კი ხორცისა და ბუმბულის გამო ხოცავდნენ. ხორცს ძირითადად ცეცხლზე ან ცხელ ქვებზე წვავდნენ. ასე მომზადებულ ხორცს კი მაშინვე მიირთმევდნენ. იმისათვის, რომ გაფუჭება თავიდან აერიდებინათ, ხორცისა და თევზის გარკვეულ ნაწილს შებოლავდნენ და მზეზე აშრობდნენ. მშრალი ხორცი საკმაოდ დიდხანს ძლებდა, რომელიც მოგვიანებით შეეძლოთ უბრალოდ ეჭამათ ან მისგან წვნიანი მოემზადებინათ. ყველას შეეძლო საკუთარი მეურნეობა ჰქონოდა, ისინი ყოველთვის თანაბრად იყოფდნენ საჭმელს, ამიტომ მშიერი არავინ რჩებოდა, მანამ სანამ სოფელში საკვები იყო, ეს ძალიან მნიშვნელოვანი იყო მათთვის.
ნადირობდნენ ჩიტებზე, უგებდნენ მახეებს და ჭამდნენ როგორც მათ ხორცს, ისე კვერცხებს. წყლის ფრინველებს, როგორებიც არიან იხვები და ბატები შუბებითა და ისრებით კლავდნენ. ინდაურები მათი საყვარელი ფრინველები იყვნენ, რომლებიც ტყეში ბინადრობდნენ. მათი ხორცი საჭმელად კარგი იყო, ამასთან ინდიელ ქალებს უყვარდათ მათი ბუმბულისაგან ფერადი მოსაცმელების გაკეთება. ისინი ბუმბულებს ამაგრებდნენ ხელნაკეთ ლითონის ბადეზე, რაც შემდეგ მტკიცედ მაგრდებოდა ტყავის მოსასხამზე.ლენაპეების კიდევ ერთი საყვარელი ფრინველი მტრედი იყო. ინდიელები მტრედებს ბადეებით იჭერდნენ, საიდანაც შემდეგ მათ კვერცხებს იღებდნენ და ჭამდნენ. მოგვიანებით „თეთრმა მონადირეებმა“ იმდენი მტრედი დახოცეს, რომ გადაშენდნენ.
თევზაობა
თევზაობით მოპოვებული საკვები ლენაპეების კვების რაციონის დიდ ნაწილს შეადგენდა. უმეტესად გამომცხვარ ან შებოლილ თევზს ჭამდნენ. ზოგიერთ მდინარესა და ტბაში თევზი მთელი წლის განმავლობაში იყო. ისეთი თევზები, როგორებიცაა ქაშაყი, ორაგული და ზუთხი წელიწადის ცივ დროს ოკეანეში ატარებდნენ და მდინარეში მხოლოდ გაზაფხულზე ბრუნდებოდნენ კვერცების დასადებად, ამისათვის კი რამდენიმე ათას მილს გადიოდნენ, ატლანტის ოკეანიდან- ამერიკის მდინარეებისაკენ. ლენაპეები იყენებდნენ მახეების მსგავსს ჯებირებს ან ღობეებს და გრძელ ბადეებს ამ თევზების დასაჭერად. ზოგიერთი მათგანი შედარებით ადვილად დასაჭერი იყო, მაგრამ ზუთხის დაჭერა საკმაოდ რთული სამქმე იყო, რადგან ისინი ექვს ფუტზე მეტი სიგრძისანი იყვნენ და ორას გირვანქაზე მეტს იწონიდნენ. ზოგჯერ ირმის რქებისაგან გაკეთებული ჰარპონები დიდი თევზების მოსაკლავად გამოიყენებოდა.
ხამანწკები და კუწუბები გროვდებოდნენ ოკეანის ნაპირებთან და ყურეებში, ის ლენაპეები, რომლებიც სანაპიროსთან ახლოს ცხოვრობდნენ ათასობით მოლუსკს აგროვებდნენ და ჭამდნენ. ხოლო ისინი, რომლებიც მდინარეების, ტბებისა და სხვადასხვა დინებების გასწვრივ ცხვრობდნენ მტკნარი წყლის მიდიებს მიირთმევდნენ. კიბოები და კიბოსნაირებიც გამოიყენებოდა საკვებად, რომლებსაც მდინარეებსა და ტბებში იჭერდნენ.
ველური მცენარეული საკვები
ქალები და ბავშვები მინდვრებსა და ტყეებში აგროვებდნენ მცენარეთა ფესვებს, ხილს, კენკრას, სოკოსა და თხილს. ზოგჯერ ეს ძალიან ადვილი საქმიანობა იყო, მაგალითად, კენკრის ბუჩქებიდან გამოკრეფა. ზოგჯერ კი შეიძლებოდა გართულებული ყოფილიყო და სპეციალურ ხელსაწყოებსა და ვარჯიშს მოითხოვდა. ასეთი იყო მაგალითად ხეებიდან ნეკერჩხლის სიროფის შეგროვება ან რკოების გამოტუტვა ფქვილში დასამატებლად. ამ საკვების უმეტესობა მაშინვე იჭმეოდა, როგორც კი დამწიფდებოდა. ზოგჯერ მცენარეული საკვები იმდენად ბევრი იყო, რომ შეეძლოთ გამოეშროთ და მარაგი ზამთრისათვის შეენახათ. გაზაფხულობით ხარობდა ველური მარწყვი, მოცვი და მაყვალი. მოცვს იყენებდნენ “pemmican-ის“ მოსამზადებლად, რისთვისაც მას ჭყლეტდნენ, აშრობდნენ და ურევდნენ ირმის ხორცს. შემდეგ კი ამ ნარევს პატარა პურის ფუნთუშებში ათავსებდნენ. ეს დიდხანს ძლებდა და კარგი იყო ხანგრძლივი მოგზაურობებისათვის. ცნობილია, რომ მოცვი მშვიდობის სიმბოლოდ გამოიყენებოდა. ასევე აგროვებდნენ ხურმასა და ველურ ქლიავსაც. თხილს, როგორიცაა ნიგოზი, მუქი ფერის კაკალი და წაბლი, ოქტომბერსა და ნოემბერში იმარაგებდნენ. მუხის ხეებიდან იმარაგებდნენ რკოებს, მაგრამ ზოგიერთ რკოს მწარე გემო ჰქონდა. ლენაპელმა ქალებმა აღმოაჩინეს, რომ შეეძლოთ სიმწარის მოშორება რკოების შეწვით, ან ცხელ წყალში გამორეცხვით. ასე გარეცხილი რკოები შეეძლოთ ფაფის მოსამზადებლად გამოეყენებინათ ან დაეფქვათ და შეერიათ ფქვილში პურის გამოსაცხობად.
საკვებ ზეთს თხილისაგან ამზადებდნენ, თხილს აქუცმაცებდნენ და მდუღარე წყალში ხარშავდნენ. თხილის ზეთი ჭურჭლის თავზე, წყლის ზემოთ ტივტივებდა, რასაც კოვზის ან მოლუსკის ნაჭუჭის დახმარებით იღებდნენ და თიხის ქოთნებში ინახავდნენ, იქამდე სანამ არ დასჭირდებოდათ.
ბაღის მცენარეები
ლენაპეები მშვიდობიანი ფერმერები იყვნენ და მრავალი სახეობის მარცვლეული მოჰყავდათ. დაახლოებით თორმეტი სახეობის მარცვლეულს ზრდიდნენ, რომელთა შორის იყო: სიმინდი, შვრიის ბურღული, მარცვლეული შეჭამადის მოსამზადებლად და ბევრი სხვა. მარცვლეული სხვადასხვა ფერის იყო- თეთრი, ყვითელი, ლურჯი, წითელი და ფერადი. სპეციალურ „მძიმე“ სიმინდს ახმობდნენ და ურევდნენ საკვებ სიმინდთან პურის, „aphone-ს“, გასაკეთებლად, რომელსაც დღეს სიმინდის კვერს ეძახიან. ასევე აცხობდნენ „სამოგზაურო ტორტებს“, თუმცა იმ დროს ტორტი პურს ნიშნავდა. საკუთარ ბაღებში ლენაპეს ინდიელებს უმეტესად ხორბალი და ლობიო მოჰყავდათ. ასევე რგავდნენ მზესუმზირას, მწვანილებსა და ზოგიერთ თამბაქოსაც. ბოსტნეული მაშინვე იჭმეოდა, როგორც კი დამწიფდებოდა, ზოგჯერ კი ნაწილს ზამთრისათვისაც ინახავდნენ. სიმინდის ქერქსაც ინახავდნენ, ბოხჩებში ყრიდნენ და სახლის ჭერებში კიდებდნენ გასაშრობად, რასაც შემდეგ კალათების, მოკასინების (ჩრდილო ამერიკის ინდიელთა ქალამანი) და თოჯინების გასაკეთებლად იყენებდნენ. ხოლო სიმინდისა და ლობიოს მარცვლებს ასუფთავებდნენ და ტყავის ჩანთებში ინახავდნენ. გოგრებს მრგვალ ნაჭრებად ჭრიდნენ, ჯოხზე აგებდნენ და მზეზე გასაშრობად კიდებდნენ. იმის გამო, რომ ეს საკვები მშრალად ინახებოდა, არ ფუჭდებოდა. როცა ლენაპელ ქალებს უნდოდათ გამომშრალი საკვების გამოყენება, მას წყალში ხარშავდნენ. წყალი გამხმარ საკვებს ბერავდა და საკმარისად რბილს ხდიდა საჭმელად.
ზოგიერთი ლენაპე თხრიდა ღრმა, ფართო ხვრელებს ან შესანახ ორმოებს მიწაში. გამომშრალ ხორცს, თევზს, თხილსა და სხვა გამხმარ საკვებს ათავსებდნენ ამ ორმოებში. ასე შენახული საკვები ეხმარებოდა ლენაპეებს ცივი ზამთრის გადატანაში.
ევროპელებმა ამერიკელებს რამდენიმე ისეთი მცენარე და ცხოველი „გააცნეს“, რაც ამერიკის კონტინენტზე არ ბინადრობდა: ბანანი, ხორბალი, ცხვარი და ძროხა. როგორც სხვა ტომებმა ისე დელავერის ინდიელებმა დაიწყეს ამ ახალი სახეობების მოშენება, ტრადიციულ მარცვლეულთან და ცხოველებთან ერთად.
თანამედროვე საკვები
როგორც ყველა თანამედროვე ამერიკელი, ლენაპეები დღეს ყველანაერი სახის საკვებს ჭამენ- პიცას, სტეიკს, შემწვარ ქათამს, ჰამბურგერს და ა.შ. არსებობს განსაკუთრებული ადგილები, სადაც ძველი რეცეპტებით მომზადებულ ინდურ საკვებს სთავაზობენ მომხმარებლებს და სადაც შეგვიძლია ვნახოთ ისეთი საკვები, როგორიცაა სიმინდი და ხორცი, და ყურძნის გუფთები.
შესავალი და ზოგადი განმარტება
ცნობილია,რომ დელავერის ინდიელებს აქვთ პერიოდული ცერემონიები, რომლებიც წარმოადგენენ მათთვის უმნიშვნელოვანეს რიტუალებს. ისინი ატარებენ ცერემონიებს, რათა შეასრულონ სასულიერო ვალდებულებები. მე-17 და მე-18 საუკუნეში შვედი, ინგლისელი და ჰოლანდიელი მოღვაწეები,დენტონი (1670),უილიამ პენი (1683),ბრაინერდი (1745),ზაისბერგერი (1779-80),ლოსკიელი (1794), აღწერენ დეტალურად დელავერის ინდიელების უმნიშვნელოვანეს დღეებს. არსებობს რამდენიმე ცერემონია: „კანტიკო“, „გემვინგი- დიდი სახლი“, „ყოველწლიური ცერემონია“ და ა.შ. ადგილობრივებისთვის ზედმეტად მნიშვნელოვანი იყო რიტუალები რელიგიური ცხოვრებისთვის. დღევანდელი წყაროების მტკიცებულებები ასევე მიუთითებს მონათესავე წარმოდგენებზეც, რომელთა რელიგიური ქცევები შაუნის მოსახლეობასაც ახასიათებდა.
„დიდი სახლის“ ცერემონიალი
დიდი სახლის ცერემონია ანუ იგივე რაც „გემვინგი“, დელავერის რელიგიური წეს-ჩვეულების ერთ-ერთი მთავარი ცერემონიაა, რომელიც მე-18 საუკუნის მეორე ნახევრიდანა არის ცნობილი. ორ ნაწილად ტარდებოდა, ერთი -ივნისში, რომელიც მხოლოდ ერთ დღეს გრძელდებოდა, მეორე კი ზამთრის დასაწყისსში, რომელიც 12 დღე-ღამეს მოიცავდა. დელავერის ტომურ გაერთიანებამდე შესაძლებელია ეს ცერემონიალი არც არსებობდა ისეთი, როგორიც ახლაა ცნობილი. მთლიანად ეს რიტუალი ეძღვნებოდა წარსულის დალოცვასა და მომავალი ცხოვრების უზრუნველყოფას. მოსახლეობას სწამდა, რომ ამ რიტუალს წელიწადში ერთხელ მაინც თუ არ შეასრულებდნენ, მათი მოსავალი გაფუჭდებოდა და დაკარგავდნენ სულების დახმარებას.
რიტუალების 12 დღე-ღამე (გემვინგი)
ვინც ამ წლიურ ცერემონიაზე მიდის, ყველას გარკვეული პასუხისმგებლობა ენიჭება.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ლიდერის ფუნქცია. ის ვალდებულია, ყოველდღე აცნობოს ხალხს თუ რა რიტუალი უნდა აღასრულონ და მოუწოდებს მათ ყურადღებით ყოფნას. რამდენიმე დღით ადრე სანამ ცერემონია დაიწყება, დელავერის ინდიელები იწყებენ დიდი სახლის, „თაძრის“, მოწესრიგებას. ეს სახლი დასახლებისგან ძალიან შორსაა, ჩრდილოეთ ოკლაჰომაში, პატარა მდინარის პირას. სახლი აშენებულია უხეში მორებისგან, რომელსაც ორი საკვამური აქვს და მხოლოდ და მხოლოდ წლიური ცერემონიისთვის იყენება. ლიდერი ირჩევს სამ მამაკაცს და სამ ქალს, რომელთაც დაუხვეწელი მუშაობა უწევთ. ითვლება დიდ პატივად, თუ ამ ექვსეულში მოხვდები. შემდეგ ლიდერი ირჩევს ორატორს,ორ მომღერალს და მონადირეების მეთაურს, რომელიც ვალდებულია უზრუნველყოს ირმის ხორცი ნადიმისთვის. პირველ დღეს ,როდესაც დელავერის ინდიელები მიდიან „დიდ სახლში“, შესვლისთანავე მადლობას იხდიან წარსულისთვის, იმისთვის, რომ ცოცხლები და ჯანმრთელები არიან. ისინი შესთხოვენ მშვიდობას მათ მამას,შემქმნელსა და დიად სულს. მათთვის ასევე დამთრგუნველია, წარსულის გახსენება, რადგან დროთა განმავლობაში ნათესაობის რაოდენობა მცირდება და სულ უფრო და უფრო ცარიელდება „დიდი სახლი“. ლიდერის სიტყვის შემდეგ სამჯერ არტყამს დამკვრელი დოლზე და ერთ-ერთი მომღრალი იწყებს სიმღერას, რასაც მოყვება ცეკვა და შემდეგ „ჰაუ“-ს შეძახილი.
მეორე დღეს ,როდესაც დამთავრდება სიტყვით გამოსვლები, დელავერის ინდიელები იწყებენ სახლის დასუფთავებას. დალაგების შემდეგ მამაკაცებს მოაქვთ მოხარშული სიმინდის მარცვლები, რომელსაც შემდეგ ყველა მიირთმევს. ყველას გარკვეულად განსაზღვრული პორცია ერგება. მათ სწამთ, რომ ამით ისინი საკუთარ მამას, რომელიც ცაშია, აძლიერებენ.
მესამე საღამოს ყველა იწყებს ვედრებას, იმისთვის ,რომ მათ დაეხმაროს ველური ცხოველების სული მეოთხე დღისთვის,ნადირობისთვის.
მომდევნო დილას იწყება ცერემონია მონადირეების გამგზავრებამდე. იყენებენ თამბაქოს, რომელიც წარსულის გადმონაშთია და ამით ისინი ევედრებიან ველური ცხოველების სულს, რათა მისცეს მათ ველური ცხოველების ხორცი. მონადირეები დიდი შეძახილებით ემზადებიან სანადიროდ წასასვლელად. შუადღეს ყველა იკრიბება დიდი სახლის წინ. მართავენ ნადიმს, რომელსაც ქალები ამზადებენ. ასევე ატანენ საჭმლით სავსე ტომრბს. როდესაც დაამთავრებენ ჭამას, დგებიან ერთ რიგში და თითოეული მონადირე დგება მარცხენა ფეხზე, მარჯვენა ფეხის ცერა თითით კი ნაზად ეხებიან მიწას (ამ მოქმედებას ახსნა ჯერჯერობით არ აქვს). შემდეგ ორატორი დგება ფეხზე და ამბობს სიტყვას. ის მოუწოდებს მონადირეებს, რომ ირმის ნადირობისას იფიქრონ მხოლოდ და მხოლოდ საკუთარ ბედზე. ლაპარაკის დროს ის მიდის ჯერ ერთ ცეცხლთან და ისვრის თამბაქოს 6-ჯერ, შემდეგ მეორე ცეცხლთან და წმინდა სამკურნალო მცენარეებს აგდებს, იქაც 6-ჯერ. თან თხოვს M˘isinghâli'kŭn-ს, რომ დაიმორჩილოს ირმები,რათა ადვილად მოკლან მონადირეებმა. ხოლო დარჩენილ თამბაქოს აძლევს მონადირეების მეთაურს და აფრთხილებს, რომ ისიც უნდა შეევედროს M˘isinghâli'kŭn-ს ირმის დამორჩილებისთვის. დაახლოებით ორი დღე გრძელდება მათი ნადირობა. დაბრუნებისთანავე კი მონადირების მეთაურს ევალება ნიშანი მისცეს სახლში მყოფებს. ის ისვრის იმდენჯერ, რამდენი ირემიც მოინადირეს. მედოლეები კი ყურადღებით არიან,რათა ნებისმიერ დროს შესაძლებელია მონადირეების სიგნალი გაიგონ. სიგნალის მიღებისთანავე სასწრაფოდ დიდ სახლში უნდა გაიქცნენ და ყველას გააგებინონ, რათა მოემზადონ დასახვედრად. სიგნალის გაგონებისთანავე ისინი ემზადებიან ველური ცხოველების სულის სამადლობელად. იწყება ცეკვები და სიმღერები,რომელიც მხოლოდ სულს ეძღვნება.
მეხუთე და მეექვსე დღე გამოირჩევა სახლში მონადირეების გარეშე ცეკვებითა და შეძახილებით.
დაახლოებით მეშვიდე დღეს კი მონადირეები ბრუნდებიან. მადლობას უხდიან მათ შემქმნელ მამას იმ ნადავლისთვის, რაც მათ მოინადირეს. იწყება სამადლობელი საღამო, რომელიც ცხოველების სულს მიეკუთვნება.
მერვე საღამო არ გამოირჩევა განსხვავებულობით, იგივე ცეკვებითა და მოხსენებებით ატარებენ დროს. მეცხრე დღეს ყველა იწყებს ცეცხლისთვის დასანთები ადგილის გაწმენდას. ყველა ვალდებულია დაანთოს ცეცხლი. ვინც ვერ დაანთებს, ნიშნავს იმას, რომ ის არაა სუფთა. ლიდერი ვალდებულია მოაგროვოს სპეციალურ კუს ბაქანში მძივები,რომელთა ქონა აუცილებელია ყველასთვის. შემდეგ ყველა ვალდებულია შეღებოს სახლში ყველა ამოკვეთილი სურათი(როგორც ცნობილია 12 სახეა ამოკვეთილი სახლის კედლებზე). ამის შემდეგ კი დელავერები იწყებენ მოხარშული სიმინდის მარცვლებისა და ხორცის ჭამას თითოეულისთვის განსაზღვრული რაოდენობით. ჭამის შემდეგ კი ვისაც ეკუთვნის ძილი ,მათ მოაქვთ ნებისმიერი ნივთი რაც გამოადგებათ დასაძინებლად. მეათე და მეთერთმეტე დღეები კვლავ ცეკვებითა და შეძახილებით გრძელდება.
მეთორმეტე დღე იწყება ქადაგებით. ქადაგებაში ძირითადად შეჯამებაა იმისა, თუ რატომ და როგორ ჩაიარა ცერემონიალმა.დელევერის ინდიელები კმაყოფილები უსმენენ მქადაგებელს, რომელიც აიმედებს მათ, როგორც წარსულით ისევე მომავლით. მეთორმეტე ღამეს კი ქალთა ღამეს უწოდებენ. წვავენ ორ ცეცხლში კედრის ფოთლებს. ინდიელებს მიაჩნდათ, რომ მათ უნდა ჩაესუნთქათ ბოლი, იმისთვის, რომ განწმენდილიყვნენ საბოლოოდ. განწმენდის შემდეგ ორი ქალი დგება და იღებს თითოეულისთვის განსაზღვრულ ჭურჭელს.ერთი ვალდებულია აიღოს ქერქის ჭურჭელი, სადაც წითელი საღებავი ასხია, ხოლო მეორე ვალდებულია აიღოს ჭურჭელი, სადაც ქონი და ცხიმი იქნება. შემდეგ დგებიან კარებთან,ქალები კი რიგრიგობით უახლოვდებიან, რათა ყველას სათითაოდ ერთ ლოყაზე ქონი, ხოლო მეორეზე საღებავი წაუსვან. ყველას, ვინც ამ რიტუალში იღებს მონაწილეობას, ერგება ერთი ნაჭერი ირმის ხორცი, რომელსაც დამსწრეები გარეთ ცეცხლში ამზადებენ. მომდევნო დილა კი იწყება ორი მამაკაცის სიმღრით. ამასობაში კი ყველა ცეკვავს. სულ მალე იწყებენ ლოცვას, რომელსაც ასრულებენ 12-ჯერ. შემდეგ კი 12-ჯერ ყვირიან. იჩოქებიან და კვლავ დგებიან ხელებაწეულები 12-ჯერ. ორი ქალი დგება და ყველას ურიგებს 2 ან 3 მძივის მარცვალს.ბოლოჯერ ცეკვავენ თავიანთ ცეკვას. ეს კი დასასრულს აღნიშნავს. შემდეგ ყველაფერს ალაგებენ და ასე მთავრდება 12-დღიანი ცერემონია, რომელსაც უდიდეს პატივს სცემენ და ყოველ წელს სულმოუთქმელად ელიან.
წლიური ცერემონიის ადრეული ფორმა
აღმოჩნდა, რომ ადრეულ წლებში დელავერის ინდლიელების წლიური ცერემონია, რაც დღეისთვის ცნობილია, განსხვავებული იყო. ეს ცერემონია ჰგავდა „გემვინგს“ იმით, რომ მსგავს სახლში ტარდებოდა და მსგავსი რიტუალები ახასიათებდა თუმცა განსხვავებებიც იყო. ამ ცერემონიას MuxhatoL'zing-ს ეძახდნენ. ასევე იყო ის განსხვავებაც, რომ ეს ცერემონია 12 დღის ნაცვლად 8 დღე გრძელდებოდა. მონადირეების დაბრუნებისთანავე კი ირმის ტყავს ავსებდნენ ბალახით და დგავდნენ დიდი სახლის ცენტრალურ ადგილას.ირმის კისერზე კი მძივებს აბავდნენ. ბოლო დღე კი, შეიძლება ითქვას, საერთოდ არ ჰგავს „გემვინგს“. გათენებისთანავე, კაცები აშენებენ საუნის ტიპის პატარა სახლს და ქვებს აცხელებენ. დღისით კი შედიან შიგნით და იქიდან თითოეულს გამოაქვს თითო ცხელი ქვა. ამის შემდეგ შესასვლელს კეტავენ და ასხამენ წყალს ქვებზე. როდესაც კვამლი იზრდება და სახლი უფრო და უფრო ცხელდება, მომლოცველები ევედრებიან დამცველ სულებს. მათ სწამთ, რომ თუ კვამლი სწორად ავა ცაში, ესეიგი ყველაფერი რიგზეა, მაგრამ თუ გაიფანტა ხალხისკენ, ნიშნავს იმას, რომ რაღაც შეცდომა დაუშვეს და არასწორად წავიდა საქმე.
სახელების მინიჭება
ბავშვი კლანის წევრობას მემკვიდრეობით დედისგან იღებდა. იმ დროს ,როცა არსებობდა ქვეჯგუფებიც ,რომლებიც დაიფუძნა ადგილმდებარებაზე დაყრდნობით, დელავერულ საზოგადოებაში დომინირებდა სამი განსხვავებული მატრიკლანი. ისინი დაკავშირებულები იყვნენ ჰაერთან, წყალსა და მიწასთან. შინაური ფრინველი გამოსახული იყო როგორც ფრინველის ფეხი ან ინდაური. დაკბილული ქუსლი ან კუ წარმოდგენილები იყვნენ ზემოდან დანახული მოხაზულობით. მრგვალი ტერფი ან ძაღლი ასოცირებულია თათთან ან მგელთან. თანამედროვე დელავერელები დაჟინებით ამტკიცებენ ,რომ ძველი სოფლებიდან ყოველი მიეკუთვნება ერთ-ერთ კლანს ან სეგმენტის დასახელებას. სპეციალური შეკვრები და რიტუალები გადაეცა მემკვიდრეობით ამ სეგმენტებისა და კლანების დახმარებით, რომლებიც სოციალურ ფენას ან მატრირილიანურს მოვალეობებს მიაწერდნენ რიტუალებსა და ზეგავლენას ყოველი ახალი თაობის ცხოვრებისეულ მიმართულებაზე.
ახალშობილს ეძახდნენ ასაკს ,სქესს, დაბადების თანმიმდევრობას ან მეტსახელს, სანამ საბოლოოდ არ დამტიცდებოდა რომ ბავშვი უეჭველი დარჩებოდა საცხოვრებლად. წარსულში, ბავშვს 5 წლის ასაკში სახალხოდ აძლევდნენ პერსონალურ სახელს „დიდი სახლის“ რიტუალისა ან სხვა რომელიმე რიტუალის დროს, სადაც ბევრ ხალხს შეეყარა თავი. სახელის მიცემის სხვადასხვა მეთოდი არსებობდა, თუმცა ყველაფერი მაინც სქესს ეყრდნობოდა.ერთ-ერთი მორავიანელი მისიონერის თქმით, დელავერელ დედებს სახელის მიცემა განსაკუთრებული დამახასიათებლის მიხედვით შეეძლოთ ,მაგრამ ეს პრაქტიკა უფრო მეტსახელისთვის გამოდგებოდა. ალტერნატიულად, მამას შეიძლება დასიზმრებოდა სახელი. ასევე უხუცესებს თხოვდნენ სახელების დასიზმრებას, რის გამოც მათ საჩუქრად ვამპუმს გადასცემდნენ , რადგან ეს ბავშვის ცხოვრების გახანგრძლივების გარანტი იყო. სახელები არასდროს იყო მუდმივი, ყოველთვის იცვლებოდა რამე მნიშვნელოვანი ან წარმატებული მოვლენის შემდეგ. ზოგიერთი წინაპრის სახელს იღებდა, რომელიც ელიტურ პრაქტიკას შეეფერებოდა და ადიდებდა და პატივს სცემდა მათ წინაპარს. როდესაც ყველას გააჩნდა სახელი, ის არასდროს იხმარებოდა სახალხოდ, რადგან დაკავშირებული იყო პირად არსებობასა და სისუსტეებთან. ერთადერთხელ, როდესაც ის იხმარებოდა სახალხოდ იყო „დიდ სახლის“ რიტუალის გამოძახების ,ერთადერთი წმინდა ადგილი ,რომელსაც საკმარისი ძალა გააჩნდა ადამიანის დასაცავად. სახელის პირვანდელი ფუნქცია იყო უნიკალური ყოველი ადამიანისთვის, ის შემოქმედის მიერ იდენტიფიცირებას ახდენდა.
უმაღლესი არსება
ძველი ცივილიზაციებისთვის დამახასიათებელია განსხვავებული წარმოდგენები სამყაროს შექმნასთან დაკავშირებით. მათი რელიგიები განსხვავდება ერთმანეთისგან და საკმაოდ საინტერესოა შესასწავლად. საინტერესო რელიგიით არც ლენაპეს ხალხი ჩამოუვარდება სხვებს. მათ ჰქონდათ განსხვავებული წარმოდგენა უმაღლესი ქმნილების ანუ „სამყაროს შემქმნელის“ შესახებ. მათი წარმოდგენით ღმერთების ლიდერი იყო „ უდიდესი სული“ ან „უმაღლესი ქმნილება“. დანარჩენები ანუ სახელით man˘i'towŭk იყვნენ „უდიდესი ქმნილების“ მიერ დანიშნული წარმომადგენლები. ლენაპეს ხალხის წარმოდგენით, მან შექმნა დედამიწა და ყველაფერი რაც მასში ან მასზედ არის, ასევე მან მისცა ლენაპეს ხალხს ყველაფერი, რაც მათ გააჩნდათ: წყალი, ხეები, ცეცხლი და წყაროები, საერთოდ ყველაფერი რაც მათ გააჩნდათ. მისთვის ხალხი ლოცულობდა და ატარებდა სხვადასხვა რიტუალებს, იმისთვის, რომ მან ლენაპეს ხალხს ბევრი სარგებელი მისცა, ისინი უხდიდნენ მას სამადლობელსაც. ყველაზე დიდი პატივისცემა ჰქონდათ man˘i'towŭk - ის, მისი წარმომადგენლების მიმართ. მათ მიეწერებოდათ ადამიანების პიროვნული სიახლოვე ერთმანეთთან, მათი ხელი ერია ყველა მზის ამოსვლაში, ქარიშხალში და ნებისმიერ ქარშიც კი , რომელიც პრერიაში ქროდა. ამ რელიგიის მიხედვით „შემოქმედი“ ცხოვრობდა მეთორმეტე, ანუ ყველაზე მაღალ სამოთხეში დედამიწის ზემოთ, ამის გამო თორმეტჯერ ყვირილი იყო საჭირო მის ყურამდე ხმის მისაღწევად. უმაღლესი სულის კონცეფციის შესახებ ლენაპეს ხალხში, ცნობები გვხვდება სხვა და ხვა წყაროებში. 1679 წელს „Danker and Sluyter's Journal“ - ში გამოქვეყნდა ნიუ ჯერსისთან მცხოვრები მოხუცი ინდიელის სიტყვები, სადაც ის ამბობდა: „ პირველი და ყველაფრის დასაწყისი იყო კიკერონი ან კიკერომი, ვინც არის ყველაფრის დასაწყისი, ვინც არა მხოლოდ ერთხელ შექმნა ყველაფერი , არამედ ყოველდღე ქმნის. ... ის არის ყველაფრის მმართველი.“ უდიდესი სულის შესახებ ცნობები გვხვდება ამავე პერიოდის წერილებსა და სტატიებშიც, სადაც უფრო დაწვრილებით არის აღწერილი ის, თუ როგორი რწმენა ჰქონდა ამ ტომს. მინსის ხალხს მსგავსი რწმენა-წარმოდგენები ჰქონდა „შემოქმედის“ შესახებ, მაგრამ „ უდიდესი სულის“ კონკრეტული სახელი მათ დიალექტზე იქნება Pa`'tŭmawas მნიშვნელობით- „ის ვისაც თხოვნით მიმართავენ“. დამტკიცებულია, რომ „უმაღლესი ქმნილების“ კონცეფცია კოლონიამდელ პერიოდში არ არსებობდა. შემდეგ კი „ უდიდესი სულის“ კონცეფციის გაჩენა და გავრცელება ამ ტომებში, შეიძლება მისიონერთა სწავლებებს მივაწეროთ.
ბოროტი სულები
„შემოქმედისგან“ განსხვავებით, სხვა წარმოდგენებია ბოროტ სულებთან დაკავშირებით. ამ საკითხთან დაკავშირებით არ იუწყება იმდენი წყარო, რამდენიც ღმერთების შემთხვევაში. მიუხედავად ამისა, არსებობს სამხილები იმის შესახებ, რომ მსგავსი ძალები არსებობდნენ ლენაპეს რწმენაში. რამდენიმე წყარო იუწყება, რომ ლენაპეს რწმენაში ეშმაკიც არსებობდა, მაგრამ ზუსტი თარგმანით ეს სიტყვა “man˘i'to” გამოდის, რაც აღნიშნავს ზებუნებრივ არსებას, როგორც ცუდს , ისევე კარგსაც. ამ წყაროების ავტორები ირწმუნებიან, რომ ეს „ეშმაკი“ არ არის პირდაპირი გაგებით ქრისტიანული დოგმატით გათვალისწინებული ეშმაკი. ლენაპეს ხალხს ჰქონდათ წარმოდგენა ბოროტი და კეთილი მისტიური ძალების შესახებ, მაგრამ ეშმაკის, როგორც „წყვდიადის პრინცის“ შესახებ წარმოდგენები ევროპელების მათ კონტინენტზე ჩასვლამდე არ ჰქონიათ.