cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ბორობუდური
თანამედროვე მოვლენები
1985 წლის 21 იანვარს, ცხრა ბომბმა მძიმედ დააზიანა ბორობუდურის ცხრა სტუპა. 1991 წელს, უსინათლო მუსლიმ მქადაგებელს, ჰუსეინ ალი ალ ჰაბსიიეს სამუდამო პატომრობა მიესაჯა 1980-იანი წლებში განხორციელებული აფეთქებების მართვისათვის, რომელთა შორის ბორობუდურზე თავდასხმაც იყო. მემარჯვენე ფრთის ექსტრემისტული დაჯგუფების ორ სხვა წევრს, რომლებმაც ასევე მიიღეს მონაწილეობა აფეთქებებში, 1986 წელს 20 წლიანი პატიმრობა შეეფარდათ, ერთ-ერთ სხვა მონაწილეს კი 13 წლიანი. 2006 წლის 27 მაისს, ცენტრალური იავის სამხრეთ სანაპიროზე მოხდა მიწისძვრა, რომლის სიმძლავრეც რიხტერის შკალით 6,2 მაგნიტუდის იყო. ამ მოვლენამ მძიმედ დააზიანა რეგიონი და შეიწირა მრავალი ადამიანი ქალაქ ჯოკიაკარტის სიახლოვეს, მიუხედავად ამისა, ბორობუდური ხელხულებელი გადარჩა. 2006 წლის 28 აგვისტოს, ცენტრალური იავის გუბერნატორისა და ინდონეზიის კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროს მხარდაჭერით, ბორობუდურთან გაიმართა სიმპოზიუმი „ცივილიზაციის კვალი“, რომელსაც ესწრებოდნენ იუნესკოსა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ბუდისტური ერების წარმომადგენლები, მათ შორის ტაილანდიდან, მიანმიდან, ლაოსიდან, ვიეტნამიდან და კამბოჯიდან. ღონისძიების კულმინაცია იყო ტაძრის წინ გამართული საბალეტო წარმოდგენა „მაჰაკარია ბორობუდური“. იგი ქორეოგრაფიულად დადგმული იყო ტრადიციული იავური ცეკვებით, მუსიკითა და კოსტიუმებით და გადმოსცემდა ბორობუდურის მშენებლობის ისტორიას. სიმპოზიუმის შემდეგ, „მაჰაკარია ბორობუდურის“ საბალეტო წარმოდგენა კიდევ რამდენიმეჯერ იქნა შესრულებული, განსაკუთრებით ვესაკის ყოველწლიურ დღესასწაულზე, რომელსაც ინდონეზიის პრეზიდენტი ესწრება.
იუნესკო ამჟამინდელი კონსერვაციის მდგომარეობის ქვეშ სამ ზრუნვის არეალს გამოარჩევს: (i) ვანდალიზმი ვიზიტორთა მხრიდან, (ii) ნიადაგის ეროზია ძეგლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, (iii) დაკარგული ელემენტების ანალიზი და რესტავრაცია. რბილი ნიადაგი, მრავალი მიწისძვრა და ძლიერი წვიმები სტრუქტურის დესტაბილიზაციას იწვევს. მათ შორის ლომის წვლილი მიწისძვრებზე მოდის, ვინაიდან არა მარტო ქვები ცვივა და თაღები იფხვნება, თავის მხრივ მიწაც გადაადგილდება ტალღისებურად, რაც სტრუქტურის განადგურებას უწყობს ხელს. სტუპების მზარდი პოპულარობა მრავალ მნახველს იზიდავს, რომელთა შორის უმრავლესი ინდონეზიელია. მიუხედავად ყველა დონეზე განთავსებული გამაფრთხილებელი ნიშნებისა, რომ არ შეეხონ არაფერს, ასევე რეგულარული გაფრთხილებებისა მიკროფონით და გვარდიის წარმომადგენლების ყოფნისა, ჩვეულებრივი მოვლენა და პრობლემაა ვანდალიზმი ბარელიეფებსა და სტატუეტებზე, რაც მათ წახდენას იწვევს. 2009 წლისათვის, არ არსებობდა რაიმე სისტემა, რომელიც რაიმე საზღვრებში ჩააყენებდა ყოველდღიურ მნახველთა რიცხვს ან წარმოადგენდა ტურებს მხოლოდ მანდატურების თანხლებით.
ქართლი (სტადიონი)
ქართლი — სპორტული სტადიონი გორში, საქართველო. ძირითადად გამოიყენება საფეხბურთო მატჩებისათვის. 2011 წლამდე იყო სპარტაკი ცხინვალის საშინაო მოედანი, მაგრამ 2011 წლიდან გორის მუნიციპალიტეტის გადაწყვეტილებით სტადიონი გორის დილას გადაეცა და ამ გუნდის საწვრთნელ ბაზას წარმოადგენს. იგეგმება საფარის გამოცვლაც.იტევს 1,500 მაყურებელს.
ბორობუდური
რეაბილიტაცია
მერაპის 2010 წლის ამოფრქვევის შემდგომი რეაბილიტაციისათვის, იუნესკომ 3 მლნ აშშ დოლარი გამოყო. ტაძრის ქვებიდან ვულკანური ნარჩენების მოშორებამ 6 თვეს გასტანა, რასაც შემდგომ ხეების დარგვა მოჰყვა, ტემპერატურის სტაბილიზაციის მიზნით. სადრენაჟო სისტემის აღდგენის მიზნით, რომელიც წვიმის შემდეგ თიხით იყო დაბინძურებული, მოცილებულ იქნა ტაძრის სტრუქტურის 55 000-ზე მეტი ქვის ბლოკი. აღდგენითი სამუშაოები სავარაუდოდ 2011 წლის ნოემბერში უნდა დასრულებულიყო.
ქართლი (სტადიონი)
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:საქართველოს საფეხბურთო სტადიონები კატეგორია:გორის სტადიონები კატეგორია:საფეხბურთო უმაღლესი ლიგის კლუბების სტადიონები
ბორობუდური
არქიტექტურა
მინი|250პქ|ბორობუდურის არქიტექტურული მაკეტი
გეგმა
ბორობუდური ნაგებია როგორც ერთი, ცალკეული დიდი სტუპა. მისი ხედი სიმაღლიდან ვაჯრაიანა ბუდიზმის გიგანტური მანდალის ფორმას იღებს, რაც ერთდროულად განასახიერებს ბუდისტურ კოსმოლიგიასა და აზროვნების ბუნებას. საძირკველი კვადრატულია, დაახლოებით 118 მეტრი ყოველ მხარეს. გააჩნია ცხრა პლატფორმა, რომელთაგან ქვედა ექვსი მართკუთხაა, ზედა სამი კი წრიული. ზედა პლატფორმებზე განლაგებულია ოცდაორი პატარა სტუპა, რომლებიც გარს ერტყმიან ერთ დიდ ცენტრალურ სტუპას. თითოეული სტუპა სათუთად ნაკვეთია და გამოირჩევა მრავალი დეკორატიული ნახვრეტით. ბუდას სტატუეტები ჩამწკრივებულია გამოკვეთილი შესასვლელების მიღმა.
მონუმენტის სამი დანაყოფი განასახიერებს ბუდისტური კოსმოლოგიის სამ „სამეფოს“, რომელთაც ეწოდებათ კამადჰატუ (სურვილების სამყარო), რუპადჰატუ (ფორმების სამყარო) და ბოლოს არუპადჰატუ (უფორმო სამყარო). ჩვეულებრივი შეგრძნებების ადამიანები ცხოვრობენ უდაბლეს დონეზე, სურვილების სამეფოში. მაგრამ, ვინც დაძლია ყველა სურვილი ცხოვრების გასაგრძელებლად, ტოვებს სურვილების სამყაროს და მარტო ცხოვრობს ფორმების სამყაროში: ისინი ხედავენ ფორმებს, მაგრამ არ შეუძლიათ მათი შეცვლა. სულ ბოლოს, სრული ბუდები მიდიან ფორმებს მიღმა, გამოსცდიან მათ რეალურ სიწმინდეს, ყველაზე ფუნდამენტურ დონეზე, ნირვანის უფორმო ოკეანეში. სამსარის ციკლისგან გათავისუფლების შემდეგ, სადაც გასხივოსნებული სული სულ ცოტა ხნით ეხება მიწიერ ფორმებს, შეესაბამება შუნიატის გაგებას, სრულ არარაობას ან „მე“ს არარსებობას (ანატმანი). კამადჰატუ წარმოდგენილია საძირკვლით, რუპადჰატუ ხუთი მართკითხა პლატფორმით, არუპადჰატუ კი სამი წრიული პლატფორმითა და ყველაზე მაღალი სტუპით. არქიტექტურული მახასიათებლები ამ სამ სართულს შორის მეტაფორულად განსხვავდება. მაგალითად, რუპადჰატუზე არსებული კვადრატული და დეტალური დეკორაციები არუპადჰატუს წრიულ პლატფორმებზე უკვე უჩინარდება და განასახიერებს თუ როგორ გადადის ის ეტაპი, როდესაც ადამიანი კიდევ ეხება ფოემებისა და სახელების სამყაროს — უფორმო სამყაროში.
ბორობუდურში პოლიგრიმობის ერთ-ერთი ფორმაა ჯგუფური ღვთისმსახურება. პოლიგრიმები მიუყვებიან კიბეებისა და კორიდორების სისტემას და მიიწევენ პლატფორმის მწვერვალისკენ. თითოეული პლატფორმა გასხივოსნების ერთ საფეხურს განასახიერებს. ბილიკი, რომელსაც პილიგრიმები მიუყვებიან, ისეა დაპროექტებული, რომ განასახიერებს ბუდისტურ კოსმოლოგიას.
1885 წელს, საძირკვლის ქვეშ შემთხვევით იქნა აღმოჩენილი დაფარული სტრუქტურა. „დამალული ფუძე“ შეიცავს რელიეფებს, რომელთაგან 160 აღწერს რეალურ კამადჰატუს. დანარჩენი რელიეფები წარმოადგენს პანელებს მოკლე წარწერებით, რომლებიც ცხადად მიუთითებენ სკულპტორების შესახებ ცნობებზე, ასახავენ მათი ამოკვეთის სცენებს. რეალური საძირკველი დაფარულია გარე საძირკვლით, რისი მიზანიც დღემდე საიდუმლოდ რჩება. თავდაპირველად ფიქრობდნენ, რომ ნამდვილი საძირკვლის დაფარვის მიზანს წარმოადგენდა მონუმენტის დაწევის თავიდან აცილება. სხვა თეორიის თანახმად კი საძირკვლის დაფარვა გამოწვეულია იმ ფაქტით, რომ თავდაპირველი დაფარული ფუძე არასწორად იყო დაპროექტებული, რასაც მოწმობს ვასტუ-შასტრას დოქტრინა — უძველესი ინდური წიგნი არქიტექტურისა და ქალაქგეგმარების შესახებ. მისი განზრახვისგან დამოუკიდებლად, დაფარული საძირკველი დეტალურად და დაწვრილმანებით აშენებულა, ესთეტიკითა და რელიგიური განხილვებით.
ნაგებობის სტრუქტურა
მინი|250პქ|ბორობუდურის კიბეები კალას თაღის ქვეშ მინი|250პქ|ვიწრო კორიდორი და ბარელიეფები ბორობუდურის მშენებლობისათვის ახლომდებარე ქვის კარიერიდან 55 000 კუბური მეტრი ანდეზიტის ქვა. ქვები ზომებად დაიჭრა, შემდეგ გადაიტანეს მშენებლობის ადგილზე ერთმანეთზე დააწყვეს კირხსნარის გარეშე. ქვების შესაერთებლად გამოყენებულ იქნა კოპები, კბილანები და მაკრატელები. ბარელიეფები შეიქმნა მშენებლობის დასრულების შემდეგ, ადგილზე (in situ).
მონუმენტი აღჭურვილია კარგი სადრენაჟო სისტემით, რაც აუცილებელი იყო არეალის ატმოსფერული ნალექების მაღალი მაჩვენებლის გამო. დატბორვის თავიდან ასაცილებლად, ყველა კუთხესთან დაყენებულია 100 საწვეთური და თითოეული მათგანისთვის მიცემულია უნიკალური, გიგანტის ფორმის გორგულია.
ბორობუდური თვის გენერალური გეგმით შესამჩნევად განსხვავდება ამავე დანიშნულების სხვა მონუმენტებისგან. ნაცვლად ბრტყელი ზედაპირისა, ბორობუდური აღმართულია ბუნებრივ ბორცვზე. მიუხედავად ამისა, მშენებლობის ტექნიკა იავის სხვა ტაძრების მსგავსია. სხვა ტაძრებისგან განსხვავებით, ბორობუდურს არ გააჩნია შიდა სივრცე და მისი გენერალური გეგმა პირამიდის ფორმისაა, რის გამოც, უფრო სავარაუდოა, რომ მონუმენტის პირველადი ჩანაფიქრი იყო მისი გამოყენება სტუპად და არა ტაძრად. სტუპა წარმოადგენს ბუდასადმი სამლოცველოს. ზოგჯერ, სტუპები შენდებოდა როგორც მხოლოდ ბუდიზმის განდიდების სიმბოლოები. მეორე მხრივ, ტაძარი გამოიყენება ღვთისმსახურებისათვის. ტაძრის გეგმის ზედმიწევნითი კომპლექსურობა კი უფრო სავარაუდოს ხდის, რომ ბორობუდური სწორედ ტაძარია.
ცოტა რამაა ცნობილი კომპლექსის არქიტექტორის — გუნადჰარმას შესახებ. მისი სახელი უფრო იავურ ხალხურ გადმოცემებშია შემონახული, ვიდრე წარწერებში.
მშენებლობისას მთავარ საზომ ერთეულად გამოიყენებოდა ტალა, რაც აღნიშნავდა მანძილს ადამიანის შუბლის თმის ხაზიდან ნიკაპის წვერამდე ან მანძილს ცერა თითის წვერიდან მის შუამდე. მიუხედავად იმისა, რომ ასე გაზომვა ინდივიდუალურობასთან არის დაკავშირებული, მონუმენტის ზომები ზუსტია. მისმა გამოკვლევებმა, რომელიც 1977 წელს მიმდინარეობდა, გამოააშკარავა ხშირი პროპორციები 4:6:9. ზომების სიზუსტისთვის ბორობუდურის გეგმაში არქიტექტორს გამოყენებული აქვს ფრაქტალისა და თვითმსგავსი გეომეტრიის ფორმულა. ეს პროპორცია ასევე აღმოჩენილია ბორობუდურის მეზობელ ტაძრებში, მენდუტსა და პავონში. არქეოლოგები ვარაუდობენ, რომ პროპორცია 4:6:9-ს და ტალას კალენდარული, ასტრონომიული და კოსმოლოგიური მნიშვნელობა აქვს, რადგან ისინი ასევე გამოყენებულია კამბოჯაში მდებარე ანგკორ-ვატის ტაძარში.
მთავარი სტრუქტურა შეიძლება დაიყოს სამ კომპონენტად: საძირკვლად, მთავარ ნაწილად და ზედა ნაწილად. საძირკვლის ზომებია 123×123 მ და 4 მეტრიანი კედლები. მთავარი ნაწილი შედგება ხუთი მართკუთხა პლატფორმისგან, რომელთაგან თითოეულის სიმაღლე თანდათან მცირდება. პირველი ტერასა საძირკვლის კიდეს 7 მეტრითაა დაცილებული. ყოველი მომდევნო ტერასა წინას კიდეს 2 მეტრით შორდება, რაც თითოეულ სართულზე ვიწრო კორიდორს ტოვებს. ზედა ნაწილი შედგება სამი წრიული პლატფორმისგან, რომელთაგან თითოეულ ეტაპზე კონცენტრულ წრეებად ჩამწკრივებულია სტუპები.
ცენტრში აღმართულია მთავარი გუმბათი, რომელიც მონუმენტის უმაღლესი მწვერვალია და მიწის ზედაპირიდან 35 მეტრ სიმაღლეზეა. ოთხივე მხირდან, მწვერვალისკენ მიემართება კიბეები, რამდენიმე თაღოვანი შესასვლელითა და აღმართული ლომის 32 ქანდაკებებით. შესასვლელების წვერზე გამოქანდაკებულია კალას თავები(კალა — ინდუიზმის მითოლოგიის პერსონაჟი) ქანდაკებებით, გვერდებზე კი მიცემული აქვს მაკარას (ინდუიზმის მითოლოგიის პერსონაჟი, გიგანტი) ფორმები. კალა-მაკარას მოტივი ბოლო დროს აღმოჩენილია იავის სხვა ტაძრებშიც. მთავარი შესასვლელი აღმოსავლეთ მხარეს მდებარეობს, წარწერებიან რელიეფებთან ერთად. ბორცვის ფერდობებზე არსებული კიბეები მონუმენტს ასევე აკავშირებს შედარებით დაბლა არსებულ ვაკესთან.
ბარელიეფები
ბორობუდური იმგვარადაა ნაშენი, რომ ის წარმოსახავს ტერასების სხვადასხვაგვარ დონეებს, წარმოსახავს ჩახლართულ არქიტექტურას, რომელიც დატვირთულია ორნამენტებითა და საძირკვლის ბარელიეფებით, რომლებიც გამოკვეთილია არუპადჰატუს დონის წრიულ ტერასებზე. პირველი ოთხი ტერასის კედლები გამოფენს ბარელიეფურ სკულპტურებს. ისინი საუკეთესო, ჩინებული ნიმუშებია და მიჩნეულია ყველაზე გრაციოზულად და დახვეწილად ძველ ბუდისტურ სამყაროში. მინი|250პქ|მარცხნივ|წარწერებიანი ბარელიეფების მდებარეობა ბორობუდურის კედელზე ბორობუდურის ბარელიეფები ასახავენ ეპიზოდებს VIII საუკუნის იავის ყოველდღიური ცხოვრებიდან, იქნება ეს საცერემონიო სასახლის, ტყეში მცხოვრები განდეგილებისა თუ სოფლის უბრალო ხალხის სცენები. ასევე გამოსახულია ტაძარი, ბაზრობა, მრავალგვარი ფლორა და ფაუნა, ადგილობრივების სახალხო არქიტექტურა. გამოსახულ ადამიანთა შორის არიან მეფეები, დედოფლები, პრონცები, დიდებულები, სამეფო კარისკაცები, ჯარისკაცები, მსახურები, მდაბიოები, მღვდლები და განდეგილები. გამოსახულებათა შორის გვხვდება ასევე ბუდისტური რწმენების მითური, სპირიტუალური არსებები, მაგალითად ასურები, ღმერთები, ბოდჰისატვები, კინარები, განდჰარვები, აპსარები. ამ ბარელიეფებში ასახული სურათები ისტორიკოსებს ხშირად მნიშვნელოვანი თემების კვლევაში ეხმარება, მაგალითად არქიტექტურის, შეიარაღების, ეკონომიკისა და მოდის შესწავლაში, ასევე მათი დახმარებით იკვლევენ VIII საუკუნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის საწყლოსნო გადაადგილების საშუალებებს. ამ პერიოდის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნიმუშია ორმაგი აუტრიგერი ნავი (ერთგვარი ნიჩბიანი ნავი, რომელსაც ნიჩბის პალოები გარედან აქვს), რომელიც ბორობუდურის ნავის სახელწოდებითაა ცნობილი. დღეისათვის, ბორობუდურის ნავის რეალური ზომების ხომალდი, რომლითაც 2004 წელს ინდონეზიიდან აფრიკამდე გასცურეს, სამუდრა რაკსას მუზეუმშია გამოფენილი, ბორობუდურიდან სულ რამდენიმე ასეული მეტრით ჩრდილოეთით.
ბორობუდურის ბარელიეფები ასევე დიდ ყურადღებას უთმობს ინდური ესთეტიკის დისციპლინას, მაგალითად პოზას და ჟესტიკულაციას, რაც შეიცავს ძირითდ მნიშვნელობებს და ესთეტიკურ ღირებულებას. დიდგვაროვნების, მეფეების ან ისეთი ღვთაებების ბარელიეფები, როგორებიცა არიან აპსარები, ტარები და ბოდჰისატვები როგორც წესი, გამოსახულნი არიან ტრიბჰანგას პოზაში. ესაა სამად მოკეცილი პოზა კისერზე, თეძოებსა და მუხლებზე, ერთი ფეხი ჩვეულებრივ დგას და მეორე სხეულის სიმძიმეს უდგას. ეს პოზა მიჩნეულია ყველაზე გრაციოზულად. ასეთივე პოზაა გამოსახული სურასუნდარის ფუგურაში, რომელსაც ლოტოსი უჭირავს.
ბორობუდური შეიცავს დაახლოებით 2 670 ბარელიეფს (1 460 წარწერებიანი და 1 212 დეკორატიული პანელი), რომლებიც ფასადს და ბალუსტრადებს ფარავენ. რელიეფების მთლიანი ფართობი 2 500 მ²-ია და გადანაწილებულია საძირკველსა (კამადჰატუ) და ხუთ კვადრატულ პლატფორმაზე (რუპადჰატუ).
საძირკვლის ბარელიეფები ასახავს კარმის კანონებზე მუშაობას. პირველი გალერეის კედლებზე ასახულია რელიეფების ორი მწკრივი, რომელთაგან თითოეული 120 პანელს შეიცავს. კედლის ზედა ნაწილი ბუდას ბიოგრაფიას ასახავს; ქვედა ნაწილი, ბალუსტრადები, ასევე პირველი და მეორე გალერეები კი ბუდას ყოფილ ცხოვრებებს. დანარჩენი პანელები მიძღვნილია მისი მაძებარი სუდჰანასადმი და მთავრდება მის მიერ სრულყოფილი სიბრძნის (პრაჯნიაპარამიტა) დაუფლებით.
მინი|250პქ|პრინც [[სიდჰართა გაუტამას საშობად ლუმბინისკენ ეტლით მიმავალი დედოფალი მაია]]
160 დაფარული პანელი ვერ აღწერს თანმიმდევრულ, უწყვეტ ამბავს, მაგრამ თითოეულ პანელზე ასახულია მიზეზებისა და შედეგების სრული ილუსტრაციები. დახატულია დამნაშავეთა ქმედებები, დაწყებული ჭორაობიდან მკვლელობით დასრულებული; იქვე ასახულია მათი შესაბამისი სასჯელიც. ასევე მოხატულია ქების ღირსი საქმიანობების სცენები, მაგალითად ისეთის, როგორიცაა ქველმოქმედება და ტაძრების მოლოცვა, მათ გვერდით კი ამ საქმიანობებისათვის მიზღვული ჯილდოებია გამოსახული. იქვე ილუსტრირებულია ჯოჯოხეთის ტანჯვა და სამოთხის სიტკბოება; ყოველდღიური ცხოვრების სცენები, რაც სამსარის (დაბადებისა და სიკვდილის დაუსრულებელი ციკლი) მთლიანი პანორამით სრულდება.
ამბავი იწყება მეუფე ბუდას ტუშიტას სამოთხედან წარმოშობით და მთავრდება მისი პირველი ქადაგებით ქალაქ ირმების პარკში, ვარანასის სიახლოვეს. ბარელიეფები ასახავს ბუდას, როგორც პრინც სიდჰართას, კაპილავასტუს (თანამედროვე ნეპალი) მეფე სუდჰოდანასა და დედოფალ მაიას ვაჟის დაბადებას.
მინი|მარცხნივ|250პქ|პრინცი [[სიდჰართა გაუტამა ასკეტური განდეგილი ხდება]]
ამ ისტორიას წინ უძღვის 27 პანელი, რომლებიც სხვადასხვაგვარ მზადებებს ასახავს, სამოთხეში და დედამიწაზე, ბოლოს კი ესალმება ბოდჰისატვას საბოლოო ინკარნაციას. ტუშიტას სამოთხიდან ჩამოსვლამდე, ბოდჰისატვამ თავის გვირგვინი მის მემკვიდრეს, მომავალ ბუდა მაიტრეიას დაუტოვა. დედამიწაზე ის ექვსეშვიანი თეთრი სპილოს ფორმით ჩამობრძანდა და დედოფალ მაიას მარჯვენა საშვილოსნოში შეაღწია. ამ მოვლენის შესახებ დედოფალ მაიას ძილში ესიზმრა, რაც ისე ახსნეს, რომ მისი ვაჟი ან მონარქი გახდებოდა, ან ბუდა.
როდესაც დედოფალმა მაიამ იგრძნო, რომ დაბადების დრო დადგა, ის ლუმბინის პარკში გაემგზავრა, ქალაქ კაპილავასტუს გარეთ. იგი პლაკსას ხის ქვეშ გაჩერდა, მის ტოტს ჩაეჭიდა მარჯვენა ხელით და სულ მალე ვაჟიც შვა, პრინცი სიდჰართა. ეს ისტორია პანელებზე გრძელდება მანამ, სანამ პრინცი ბუდა გახდება.
ჯაკატები ისტორიებია ბუდას შესახებ, სანამ ის დაიბადებოდა როგორც პირნცი სიდჰათა. ეს ამბები მოგვითხრობს ბუდას წინა ცხოვრებებზე, მისი როგორც ადამიანის, ისე ცხოველის ფორმით. მომავალი ბუდა შეიძლებოდა მოვლენილიყო როგორც მეფე, უსახლკარო, ღმერთი, სპილო, მაგრამ ნებისმიერ ფორმაში ის ინარჩუნებდა გარკვეულ ღირსებებს. ავადანები ჯაკატების მსგავსია, მაგრამ მთავარი ფიგურა აქ თავად ბოდჰისატვა არაა. წმინდა მოქმედებები ავანადებში დაკავშირებულია სხვა ლეგენდარულ პერსონებთან. ჯაკატები და ავადანები ნორობუდურის ბარელიეფების ერთსა და იმავე მწკრივშია განთავსებული.
კედლის პირველი ქვედა 20 პანელის პირველი გალერეა ასახავს სუდჰანაკუმარავადანას ანუ სუდჰანას წმინდა საქმიანობებს. ბალუსტრადებზე არსებული ზედა პირველი 135 პანელის იგივე გალერეა მიძღვნილია ჯატაკის 34 ლეგენდისადმი. დარჩენილი 237 პანელი კი მეორე გალერეის ქვედა რიგების და პანელების მსგავსასდ, ასახავს ისტორიებს სხვა წყაროებიდან. ჯაკატის ზოგიერთი ამბები ორჯერაა გამოსახული, მაგალითად ამბავი მეფე სიბჰის (რამას წინაპარი) შესახებ.
ძიების პროცესში, სუდჰანამ 30-მდე მასწავლებელს მიმართა, მაგრამ ვერც ერთი მათგანისგან ვერ მიიღო სრულად დამაკმაყოფილებელი პასუხი. ამის შემდეგ მას მანჯუსრი ასწავლიდა, რათა ბერ მეგასდარის შეხვედროდა, სადაც მას პირველი დოქტრინა გადაეცა. მოგზაურობის გაგრძელებისას, სუდჰანა შეხვდა სუპრატისთჰითას, ფიზიკოს მეგჰას (ცოდნის სული), ბანკირ მუკტაკას, ბერ სარადჰვაჯას, უპასაკას ასას(უმაღლესი განბრძნილობის სული), ბჰისმოტარანნირგჰოსას, ბრაჰმან ჯაიოსმაიატნას, პრინცესა მაიტრაიანის, ბერ სუდარსანას, ბიჭს სახელად ინდრიესვარას, უპასაკა პრაბჰუტას, ბანკირ რატნაჩუდას, მეფე ანალას, ღმერთ შივას, დედოფალ მაიას, ბოდჰისატვა მაიტრეიას, ამის შემდეგ კი უკან, მანჯუსრიში დაბრუნდა. თითოეულთან შეხვედრისას, სუდჰანას გადაეცემოდა სპეციფიკური დოქტრინა, ცოდნა და სიბრძნე. ეს შეხვედრები მესამე გალერეაშია ნაჩვენები.
მანჯუსრისთან ბოლო შეხვედრის შემდეგ, სუდჰანა ბოდჰისატვა სამანტაბჰადრას საცხოვრებლისკენ გაემართა, რაც მეოთხე გალერეაშია ასახული. მეოთე გალერეის მთლიანი რიგი სამანდაბჰატრას სწავლისადმია მიძღვნილი. ბოლოს, წარწერებიანი პანელები მთავრდება სუდჰანას მიერ უზენაესი ცოდნისა და საბოლოო ჭეშმარიტების დაუფლებით.
ბუდას სკულპტურები
ქვებზე გამოკვეთილი ბუდისტური კოსმოლოგიის ამბების გარდა, ბორობუდურში ბუდას ბევრი, მრავალგვარი სკულპტურაა. ფეხებგადაჯვარედინებული ბუდები ლოტოსის პოზაში სხედან და გადანაწილებული არიან ოთხ მართკუთხა პლატფორმაზე (რუპადჰატუს დონე), ისევე როგორც ზედა პლატფორმაზე (არუპადჰატუს დონე).
ბუდას სკულპტურები რუპადჰატუს დონეზე ნიშებშია, რიგებადაა ჩამწკრივებული ბალუსტრადების მეორე მხარეს. ქანდაკებების რიცხვი ზედა პლატფორმების პროგრესულად შემცირებასთან ერთად მცირდება. პირველ ბალუსტრადებზე 104 ნიშია, მეორეზე 104, მესამეზე 88, მეოთხეზე 72 და მეხუთეზე 64. რუპადჰატუს დონეზე სულ 432 სკულპტურაა განთავსებული. არუპადჰატუს დონეზე (სამი წრიული პლატფორმა) ბუდას სკულპტურები განთავსებულია ნახვრეტებიან სტუპებში. პირველ წლიურ პლატფორმაზე 32 სტუპაა, მეორეზე 24, მესამეზე 16, საერთო ჯამში კი მათი რიცხვი 72-ს შეადგენს. ბუდას თავდაპირველი 504 ქანდაკებიდან 300-ზე მეტი დაზიანებულია (ძირითადად უთავოებია), 43 კი დაკარგულია (მონუმენტის აღმოჩენის დღიდან, თავები ძირითადად კოლექციებისათვის მოიპარეს, უმეტესად დასავლურმა მუზეუმებმა).
ერთი შეხედვით, ბუდას ყველა სკულპტურა ერთმანეთის მსგავსია, მაგრამ მათ შორის მაინც არსებობს უჩინარი განსხვავება მუდრაში, ანუ ხელების ადგილმდებარეობაში. არსებობს მუდრას ხუთი ჯგუფი: ჩრდილოეთი, აღმოსავლეთი, სამხრეთი, დასავლეთი და ზენიტი, რომლებიც განასახიერებს მაჰაიანას ხუთ კარდინალურ მიღწეულ წერტილს. პირველ ოთხ ბალუსტრადზე გვხვდება პირველი ოთხი მუდრა:ჩრდილოეთი, აღმოსავლეთი, სამხრეთი და დასავლეთი, რომელთაგანაც ბუდას ქანდაკებები, რომლებსაც სახე წრიული მიმართულებით აქვთ, მუდრას შეესაბამებიან. მეხუთე ბალუსტრადსა და პლატფორმის წვერზე, 72 სტუპაში მოთავსებულ ქანდაკებებს მუდრას ზენიტის ჯგუფი ახასიათებთ. თითოეული მუდრა წარმოადგენს ერთ-ერთს ბუდას ხუთი დჰიანიდან, თითოეულ მათგანს კი გააჩნია საკუთარი სიმბოლიზმი.
პრადაკშინას (საათის ისრის მიმართულებით განლაგება) მოცემული ცხრილი იწყება აღმოსავლეთიდან, ჩამოთვლილია ბორობუდურის ბუდას სკულპტურების მუდრები:
სქოლიო
კატეგორია:ინდონეზია კატეგორია:ბუდიზმი კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ინდონეზიაში
გარისა
გარისა (Garissa) — ქალაქი კენიაში. მდებარეობს კენიის აღმოსავლეთ ნაწილში. წარმოადგენს ჩრდილო-აღმოსავლეთი პროვინციის მთავარ ქალაქს. მოსახლეობა 2009 წლის მონაცემებით 119,696 კაცს შეადგენს.
სქოლიო
კატეგორია:კენიის ქალაქები
ივანე II (რუსეთი)
ქორწინება და შვილები
ივანე II-ს ორჯერ ჰყავდა ცოლი მოყვანილი. 1341 წელს ივანემ ცოლად შეირთო ბრიანსკის მთავრის დიმიტრი რომანის ძის ასული ფედოსია. ფედოსია გარდაიცვალა 1342 წელს.
ივანემ მეორე ცოლი სამი წლის შემდეგ 1345 წელს შეირთო. მისი მეორე ცოლი გახდა ალექსანდრა ივანეს ასული ველიამინოვა. ალექსანდრას და ივანეს შეეძინათ ოთხი შვილი ესენია:
ლონგფორდის საგრაფო
ლონგფორდი (Longford; Longfort) — საგრაფო ირლანდიის ცენტრალურ ნაწილში. შედის ლენსტერის პროვინციაში. დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი — ლონგფორდი. მოსახლეობა — 39,000 ადამიანი (32-ე ადგილი საგრაფოებს შორის; 2011 წლის მონაცემები).
გეოგრაფია
ტერიტორიის ფართობი — 1091 კმ2 (29-ე ადგილი)
სქოლიო
* კატეგორია:ირლანდიის საგრაფოები
მისი აღმატებულების საიდუმლო სამსახურში
მისი აღმატებულების საიდუმლო სამსახურში (On Her Majesty's Secret Service, 1969) — მეექვსე ფილმი ჯეიმზ ბონდის შესახებ. ფილმი გადაღებულია იენ ფლემინგის 1963 წლის რომანის მიხედვით.
ბონდის თავგადასავლების მეექვსე ფილმი ყველა ფილმისგან გამოირჩევა იმით, რომ ჯორჯ ლეზენბი, ბონდის როლის შემსრულებელი, წარუმატებელ 007-ად ჩათვალეს და ეს მისი მონაწილეობით ბონდიანის ერთადერთი ნაწილია.
სიუჟეტის მიხედვით, ბონდი კვლავ მიჰყვება ორგანიზაცია ბლობელდის ხელმძღვანელის, ბლოფელდის კვალს და თავს ამოჰყოფს პორტუგალიაში, სადაც მას შეუყვარდება ტერეზა დე ვესეზნო. ეს უკანასკნელი, ყველაფერთან ერთად, არის ცნობილი ბოროტმოქმედის, მარკ-ენგ დრაკოს ქალიშვილი. ბონდს იჭერენ დრაკოს დაცვის წევრები. მაგრამ დრაკო ბონდს სთავაზობს ასეთ გზას - ბონდი უნდა დაქორწინდეს ტერეზაზე, სანაცვლოდ კი იგი მიიღებს ინფორმაციას ბლოფელდზე. ტერეზა შეიტყობს მამის გეგმების შესახებ და მამას მოსთხოვს ყველა საიდუმლოს განხილვას, უპირობოდ. მიღებული ინფორმაციით ბონდი მოიძიებს ალპებში დამალულ საიდუმლო ლაბორატორიას, რომელიც კერძო კლინიკის სახეს ატარებს. იქ ბლოფელდი მუშაობს ვირუსის შექმნაზე, რომელიც მთელ კაცობრიობას გაანადგურებს. ბონდი ამ ლაბორატორიაში გენეალოგისტის სახით შეაღწევს, იმ მიზეზით, რომ მან უნდა დაამტკიცოს ბლოფელდის საგრაფო წარმოშობა. მი6-დან ცნობილი ხდება, რომ პრემიერ-მინისტრმა გადაწყვიტა, გამოსასყიდი გადასცეს ბლოფელდს, იმის მაგივრად რომ გაანადგუროს იგი. მაშინ ბონდი ანადგურებს ბლოფელდის ლაბორატორიას. ბლოფელდი კვლავ გარბის.
ფილმის დასასრულს ტერეზა და ჯეიმზი ქორწინდებიან. ბლოფელდი და მისი თანაშემწე გზად ავტომანქანით მისდევენ ახლადდაქორწინებულებს, ესვრიან და კლავენ ტერეზას.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ჯეიმზ ბონდის ფილმები კატეგორია:ამერიკული ფილმები კატეგორია:ბრიტანული ფილმები კატეგორია:1969 წლის ფილმები კატეგორია:United Artists-ის ფილმები
ავკვეთის ეკლესია
ავკვეთის ეკლესია – ეკლესია გორის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ ავკვეთის სამხრეთით, ტყიან მთის ფერდობზე. თარიღდება XI–XII საუკუნეებით.
ეკლესია დარბაზულია (16,8 X 13,7 მ), ნაგებია თლილი ქვით. საპირე ქვა ვარდისფერი და მწვანეა. ნაგებობის შიდა კედლები ამოყვანილია წვრილი ქვით. შენობა დაზიანებულია: შემორჩენილია მხოლოდ ეკლესიის და დასავლეთ სათავსების კედლების ქვედა ნაწილები; დანგრეულია ეკლესიაზე ბევრად დაბალი და ვიწრო ეგვტერებიც, რომელიც ეკლესიის სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან ეკვრის. ჩანს მხოლოდ მათი გეგმის კონტურები.
ეკლესიის თავისებურებას მისი დასავლეთ ნაწილი - ეგვტერ-კარიბჭე წარმოადგენს. იგი ყრუ კედლით გაყოფილია ორად. ჩრდილოეთ ნაწილში წაგრძელებული სათავსია, სამხრეთისაში - მცირე ზომის ეგვტერი ჩრდილოეთისკენ მიმართული აფსიდით. მასში შესვლა სამხრეთ ეგვტერ-კარიბჭიდან შეიძლებოდა.
მარინის თეატრი
მარინის თეატრი (Le Théâtre Marigny) — თეატრი საფრანგეთში. მდებარეობს პარიზის VIII ოლქში, შანზ-ელიზეზე. 1835 წელს ერთმა ილუზიონისტმა დაიწყო ამ შენობაში წარმოდგენების გამართვა, რის გამოც მას ეწოდება „მარინის სიგიჟეები“. 1855 წელს თეატრის ხელმძღვანელი გახდა ჟაკ ოფენბახი. მარინის თეატრის დარქმევაც ამ პერიოდს უკავშირდება.
1880 წელს დარბაზს რეკონსტრუქცია ჩაუტარა შარლ გარნიემ. 1925 წელს კიდევ ერთი რეკონსტრუქციის შედეგად დარბაზი გაფართოვდა.
1948 წელს სიმონ ვოლტერას ხელმძღვანელობით მარინის თეატრში მოიწვიეს კომედი-ფრანსეზის მსახიობები. 1965 წელს თეატრის დირექტორი გახდა ელვის პოპესო, ამჟამად კი ამ თანამდედობაზე იმყოფება რობერ ოსეინი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საფრანგეთის თეატრები
ნიკოლოზი (ფაჩუაშვილი)
მიტროპოლიტი ნიკოლოზი (ერისკაცობაში — პაატა გივის ძე ფაჩუაშვილი; დ. 10 თებერვალი, 1961, თბილისი, საქართველო) — ახალქალაქისა და კუმურდოს ეპარქიის მიტროპოლიტი. საქართველოს საპატრიარქოს მისიისა და ევანგელიზაციის განყოფილების თავმჯდომარის მოადგილე.
ანგელოზის დღე — 6 დეკემბერი (19).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი საეკლესიო მოღვაწეები კატეგორია:დაბადებული 1961 კატეგორია:ქართველი ეპისკოპოსები კატეგორია:დაბადებული 10 თებერვალი კატეგორია:თბილისის სასულიერო აკადემიის კურსდამთავრებულები კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
ალმასები სამუდამოდ
ალმასები სამუდამოდ (1971) — მეშვიდე ფილმი ჯეიმზ ბონდის შესახებ. ფილმი გადაღებულია იენ ფლემინგის 1956 წლის რომანის მიხედვით.
ამ სერიაში ჯეიმზ ბონდი კვლავ ეძებს ერნსტ სტავრო ბლოფელდს, ამჯერად - მეუღლის მოკვლის გამო შურის საძიებლად. იგი პოულობს ბლოფელდის ლაბორატორიას, თავად ბლოფელდს კი აგდებს ადუღებულ სითხეში. მაგრამ აღმოჩნდება, რომ ეს ერნსტის ორეულია.
მ აძლევს ბონდს დავალებას, გამოიძიოს სამხრეთ აფრიკიდან გატაცებული ალმასების საქმე. ამ გამოძიებისას ბონდი მოხვდება ამსტერდამში, სადაც გაიცნობს ვინმე ტიფანი კეისს. აშშ-ში გამგზავრებულ წყვილს ეხმარება ფელიქს ლეითერი. ბონდი აღმოაჩენს, რომ ალმასების საქმის უკან კვლავ ბლოფელდი იმალება, რომელიც მათი მეშვეობით აპირებს კოსმიური ლაზერის სიმძლავრის მომატებას, რათა გაანადგუროს ყველა ატომური რაკეტა და წყალქვეშა ნავი. ბლოფელდი თითქმის კუთხეშია მიმწყვდეული, მაგრამ კვლავ შესძლებს გაქცევას.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ჯეიმზ ბონდის ფილმები კატეგორია:ამერიკული ფილმები კატეგორია:ბრიტანული ფილმები კატეგორია:1971 წლის ფილმები კატეგორია:United Artists-ის ფილმები
მესხური შავი
მესხური შავი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში მესხეთიდან.
ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ან საშუალოზე დიდი ზომისაა, მომრგვალო ფორმის, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარეს მთავარი ძარღვები სუსტადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, აგებულებით ააშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ან მცირე ზომისაა, მომრგვალო ფორმის, მუქი წითელი. თხელკანიანია, ცვილისებრი ფიფქით საშუალოდ დაფარული. რბილობი საშუალოდ წვნიანია, მომჟაო-მოტკბო გემოთი, წვენი მეუფერავია.
მესხური შავი საშუალოზე ძლიერი ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 161-164 დღეა. სრულ სიმწიფეში 15-20 ოქტომბერს შედის. მტევნის საშუალო წონა 80 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 13.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 12.5 გ/ლ-ს.
გამოსადეგია სუფრის მშრალი, შინდისფერი და არომატული ღვინის დასამზადებლად.
ლიტერატურა
კატეგორია:მესხეთის ვაზის ჯიშები კატეგორია:ვაზის წითელყურძნიანი საღვინე ქართული ჯიშები
ტაო
აღმოსავლურ-ქართველური სახელმწიფოს — ქართლის სამეფოს წარმოქმნის (ძვ. წ. IV-III საუკუნეები) ხანაში ტაო მისი ორგანული ნაწილი იყო. ძვ. წ. II საუკუნიდან ის სომხეთის სამეფოს შემადგენლობაში გადადის. IV—VII საუკუნეებში ტაო მამიკონიანთა ფეოდალური საგვარეულოს სამფლობელო იყო. სომხეთის სახელმწიფოს ორბიტაში ყოფნა იწვევდა სომხური კულტურის დანერგვასა და გაძლიერებას, მიგრირებული სომხური ეთნიკური ელემენტის მომძლავრებას. ქართული მოსახლეობა თანდათან კარგავდა თავის ეთნიკურ-კულტურულ სახეს. რელიგიის დაპირისპირების ვითარებაში, როდესაც სომხურმა ეკლესიამ ქალკედონის საეკლესიო კრება დაგმო და მონოფიზიტობა აღიარა, ქართულმა ეკლესიამ კი დიოფიზიტობა. ტაო დიოფიზიტობის (ქალკედონიზმის) ძლიერ ცენტრს წარმოადგენდა; VII საუკუნეში ქართული მოსახლეობა უბრუნდებოდა თავის ეთნიკურ-კულტურულ წრეს; VIII საუკუნეში აქ დამკვიდრდა ბაგრატიონთა სამეფო დინასტია. IX საუკუნის დასაწყისში აშოტ I-მა დიდმა არაბთა ლაშქრობებით და ეპიდემიებით გაპარტახებული მხარე აღადგინა და დაასახლა, ამავე დროს აქ დაიწყო ფართო სამონასტრო მშენებლობა გრიგოლ ხანძთელის თაოსნობით. ტაო გარდაიქცა ქართული სახელმწიფოებრიობისა და კულტურის ერთ-ერთ უდიდეს კერად. XVI საუკუნეში ტაო სამხრეთ საქართველოს სხვა კუთხეებთან ერთად ოსმალეთმა მიიტაცა. 1918-1921 წლებში მისი ნაწილი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შემადგენლობაშია. 1921 წლიდან კი ისევ თურქეთის საზღვრებშია.
გეოგრაფია
ტაო მდინარე ჭოროხის შუა დინების აუზში მდებარეობს. ტაო სამი მიკრორეგიონის ერთობლიობას წარმოადგენს: ოლთისი, თორთუმი და პარხალი. ქართული ისტორიული ტრადიციის თანახმად ტაო ორ ნაწილად იყოფოდა: ამიერი და იმიერი ტაო (ანუ ქვემო და ზემო ტაო). რ. ედვარდსის თანახმად კლარჯეთსა და ტაოს შორის არ არსებობდა მკვეთრი საზღვარი. სომხურ გეოგრაფიაში ცნობილი ისეთი ოქლები, როგორიც არი ნიგალი, მურღული და მრიტი ერთად ეგერის დიდ ნაწილს აყალიბებდნენ, რომელიც კლარჯეთის დასავლეთ საზღვარას წარმოადგენდა. სამხრეთ-აღმოსავლეთ ეგერი IX საუკუნემდე, გარკვეული პერიოდი, შედიოდა ტაოში და აყალიბებდა ამიერ ტაოს.
ტაო ვახუშტი ბატონიშვილის გეოგრაფიაში
ვახუშტი ბატონიშვილის თანახმად, ტაოს, სამხრეთ საქართველოს სხვა ოლქებთან ერთად, ქართლოსის წილია და „ ზემო ქართლის “ ნაწილს წარმოადგენდა.
ტაო „სომხურ გეოგრაფიაში“
VII საუკუნის „ სომხური გეოგრაფია “ ტაოს (ტაიქს) სომხურ პროვინციად მიიჩნევს და მას 9 ოლქად ყოფს. ამ ცნობებზე დაყრდნობით, ს. ერემიანი მიიჩნევდა, რომ ტაოს ფართობი (კოლას ჩათვლით) 10179 კმ² უნდა ყოფილიყო. თუმცა რ. ედვარდსის აზრით, „სომხური გეოგრაფია“ ტაოს ფართობს ზედმეტად აჭარბებს. ეს ვრცელი მხარე სომხური მმართველობის ქვეშ სამ ნაწილად იყოფოდა: ტაო, ბოლხა და კოლა. მათ საერთო სახელი შესაძლოა, 591 წლის ბიზანტიურ-სპარსული ხელშეკრულების შედეგად მიიღეს. როგორც რ. ჰიუსენი აღნიშნავს, უშუალოდ ტაო მოიცავდა არსეაცფორს, აზორდაცფორს, ოკალე და ჩაკის ოლქებს.
ძვ. წ. II საუკუნემდე
მინი|259x259პქ|[[იბერია|ქართლის სამეფო, ფარნავაზის პერიოდში. სამეფოს რვა საერისთავოდან კლარჯეთი ერთ–ერთია, ქვეყნის უკიდურეს სამხრეთ–დასავლეთით.]] ძვ. წ. 760-იანი წლებიდან წყაროებში აღარ ჩანს დიაოხი, თუმცა, ის შემორჩა ქართული — ტაოს, ბერძული — ტაოხის (Τάοχοι) და სომხური — დაიხ ან ტაიქის (Տայք) სახით. „Encyclopædia Britannica“-ს თანახმად დიაოხელები ქართველთა წინაპრები იყვნენ, კერძოდ კი ტაოში მოსახლე ტაოხების. ძვ. წ. IV-III საუკუნეებში ტაო იბერიის სამეფოს ნაწილი გახდა. ძველი ქართული ისტორიული ტრადიციის თანახმად, ფარნავაზ მეფის დროს ეს ტერიტორია კლარჯეთის საერისთავოს შემადგენლობაში შედიოდა.
ძვ. წ. II-ახ. წ. IV საუკუნეები
სტრაბონის „გეოგრაფიის“ (XI, 14, 5) თანახმად ძვ. წ. II საუკუნის დასაწყისში მოცემული ტერიტორია არტაშესიანურმა სომხეთმა იბერიისგან დაიპყრო. იბერიას მხოლოდ არტაან-სამცხე-ჯავახეთი შერჩა, კლარჯეთი კი ეგრისის სამეფოს ხელში გადავიდა. რ. თოფჩიშვილის თანახმად, ახ. წ. I და II საუკუნეებში ტაო კვლავ იბერიის სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა. შემდგომ კვლავ სომხეთმა დაიპყრო და მამიკონიანების ფეოდალურ სამფლობელოდ იქცა. მამიკონიანები ზოგიერთი ისტორიკსის თანახმად ქართველური (ჭანური) წარმომავლების უნდა იყვნენ. მამიკონიანების სომხეთის სამეფოში ინტეგრაცია და საბოლოოდ გაერთიანება, თანდათან: სამხედრო კავშირების, შერეული ქორწინებებისა და სომხეთის მონარქისგან მაღალი თანამდებობის მიღების გზით ხდებოდა. ფავსტოს ბუზანდის თანახმად მამიკონიანები ტაოს IV საუკუნიდან განაგებდნენ. ნ. გარსოიანის მოსაზრებით ტაო ქრისტიანობაზე სავარაუდოდ გრიგოლ განმანათლებელის დროს მოექცა. მინი|259x259პქ|სამხრეთ კავკასია IV-VI საუკუნეებში.387 წელს სომხეთის გაყოფის შემდეგ, ტაო სპარსეთის მფლობელობაში მოექცა, ხოლო მისი დასავლეთ ნაწილი სპარსეთ-ბიზანტიის სასაზღვრო ზოლი გახდა. ეს იყო არა მხოლოდ პოლიტიკური საზღვარი, არამედ იდეოლოგიური: ქრისტიანულ რელიგიასა და ზოროასტრიანიზმს შორის. ტაო რჩებოდა სომხური სამეფოს (სასანიანთა ვასალი), ხოლო შემდეგ სპარსელი მარზპანის (გუბერნატორის) ქვეშ.
V-VIII საუკუნეები
მინი|259x259პქ|მამიკონიანთა სამფლობელოები.428 წელს სომხეთის სამეფო დინასტიის დაცემის შემდეგ, მამიკონიანები, რომელთა უმთავრეს მეტოქეს ბაგრატიდები წარმაოდგენდნენ, უკვე დამოუკიდებლად ატარებდნენ შიდა პოლიტიკას. სპარსეთ-ბიზანტიის ომის დასრულების შემდეგ, 591 წელს, ტაო იმპერატორი მავრიკიოსის მფლობელობაში მოექცა. კ. თუმანოვის თანახმად ტაო უნდა გამხდარიყო ბიზანტიის პროვინცია „Armenia Profunda“ ანუ „ღრმა სომხეთი“, რომელიც სამ ოლქს აერთიანებდა: ტაო, ბოლხა და კოლა. თუმცა რ. ედვარდსის თანახმად, არაფერი მოწმობს იმას, რომ ტაოს „ღრმა სომხეთი“ ეწოდა.
VII საუკუნეში არაბთა შემოსევა მოასწავებდა ტრადიციულად „რომანოფილი“ მამიკონიანების დამხობას. მამიკონიანებმა საკუთარი სამფლობელობის დიდი ნაწილი და პოლიტიკური გავლენა დაკარგეს. VII საუკუნის შუა პერიოდიდან 772 წლამდე, მამიკონიანები ტაოს არაბთა სახელით განაგებდნენ. „Oxford Dictionary of Byzantium“-ის თანახმად მამიკონიანები ტაოს VIII საუკუნემდე მმართავდნენ.
მინი|259x259პქ|ტაო-კლარჯეთის სამთავროს საზღვრები
IX-X საუკუნეები
VIII საუკუნის ბოლოს, არაბთა ლაშქრობების შედეგად განადგურდა ადგილობრივი ქართული დინასტიები და ქართლის ცენტრალური ნაწილი არაბების ხელში მოექცა. დაიშალა ქართლის საერისმთავროც და მის ნანგრევებზე დამოუკიდებელი პოლიტიკური ერთეულები წარმოიქმნა. არაბებისგან შევიწროვებული აშოტ კურაპალატი თავს სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში აფარებს და აქ ტაო-კლარჯეთის სამთავროს აარსებს, ბიზანტიის იმპერატორისგან კურაპალატის ტიტულს ღებულობს და მისივე მხარდაჭერით იწყებს გავერანებული მხარის აღორძინებას. აშოტ კურაპალატის მმართველობის დროიდან აქ ფართოდ გაიშალა გრიგოლ ხანძთელის მიერ წამოწყებული სამონასტრო მშენებლობა, რომელაც აშოტის მემკვიდრეების დროს კიდევ უფრო დიდ მაშტაბებს მიაღწია. აშოტ მემკვიდრეობა ბაგრატიონთა რამდენიმე შტოს შორის განაწილდა. თავდაოურველად ისინი ტაო და კლარჯეთის შტოებად დაიყვნენ, ხოლო მოგვიანებით ტაოს შტოც დაიწყო ამიერ და იმერტაოს შტოებად. ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონები ქართულ ტიტულებთან ერთად, ასევე ატარებდნენ ბიზანტიურ (კურაპალატი, მაგისტროსი, ანთიპატოს-პატრიკიოსი) ტიტულებსაც. 888 წლიდან ამიერ ტაოს წარმომადგენელმა, ადარნასემ აღადგინა ქართველთა სამეფო; „ქართველთა მეფის“ ტიტული ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონებს შორის ამიერიდან უპირატესი გახდა, თუმცა ბიზანტიისთვის ყველაზე მნიშვნელოვან ფიგურად მაინც კურაპალატი რჩებოდა. გურგენ II-ის გარდაცვალების შემდეგ, იმიერ ტაოს პირველი შტო გადაშენდა და მათი სამფლობელო ამიერ ტაოს შტოს წარმომადგენელმა დაიკავა. სწორედ ამ შტოს წარმომადგენელი იყო დავით III კურაპალატი. <!--
ეთნიკური შემადგენლობა ადრეულ შუა საუკუნეებში
რ. თოფჩიშვილის აზრით, მამიკონიანთა მფლობელობაში მყოფ ტაოში, ქართულ მოსახლეობასთან ერთად, განსაკუთრებით იმიერ ტაოში, სომხური მოსახლეობაც გაჩნდა. რ. ჰიუსენის თანახმად, მამიკონიანების ეპოქის პერიოდში ტაო სავარაუდოდ ქართული იყო, მაშინ როცა ბოლხა (ტაოს ნაწილი) და მისი შემოგარენი ბარდაცფორი და პარტიზაცფორი შეიძლება ყოფილიყო ძირითადად სომხური. რ. ედვარდსის თანახმად ორი არქიტექტურული ზონის გამყოფი არსიანის ქედი უნდა ყოფილიყო. რასაც ეთანხმება რ. ჰიუსენი, რომელიც ასევე დასძენს, რომ ქართველები ბოლხას ჩრდილოეთით აღემატებოდნენ, თუმცა აქაც სახლობდნენ სომხები.
ლ. ჯანაშია აზრით სომეხი ლტოლვილები ხშირად აფარებდნენ თავს სპარსეთის შემადგენლობაში მყოფ ტაოს, რადგან ის მთიანი და მიუვალი მხარე იყო. 607 წელს სომხეთში დვინის კრების ანტი-ქალკედონური დადგენილებით, ქალკედონიტები იძულებული გახდნენ თავი ტაოსთვის შეეფარებინათ, რომელიც ამ დროისთვის იბერიის პოლიტიკური გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა. ის ეპისკოპოსები, რომლებმაც არ ემორჩილებოდნენ კათოლიკოსს აბრაჰამს თავს აფარებდნენ ტაოს და ამგვარად გაურბოდნენ დვინის საკათალიკოსოს იურისდიქციას, რადგან ტაო არ იყო სპარსეთის მფლობელობის ქვეშ. ჟ. გარიტის თანახმად, ისინი, სავარაუდოდ. უფრო მეტად ქართული ეკლესიის გავლენის ქვეშ იმყოფებოდნენ, ვიდრე სომხურის. ტაოში განსაკუთრებით მრავალრიცხოვანი პრო-ქალკედონიტური სომხური მოსახლეობა სახლობდა, სადაც ორი ხალხი - სომხები და ქართველები თანაცხოვრობდნენ. პოლიტიკური ძვრები, რაც VII საუკუნის შუა ხანებში არაბთა შემოსევებით იყო გამოწვეული, საფუძველი გახდა ტაოს რიგ მხარეებში, კერძოდ ჭოროხისა და თორთუმის ხეობაში ქართველების (სავარაუდოდ, ლაზების და ჭანების) ჩასახლების. არაბობის პერიოდში ტაოს სომხური ფეოდალური საგვარეულოები (ბაგრატიდები და გნუნები) აფარებდნენ თავს.
IX საუკუნეში ტაოში ქართველთა ჩასახლება აღწერილია „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში“. ამ ცნობებზე დაყრდნობით, სომეხი ისტორიკოსი არუთინოვა-ფიდანიანი ამტკიცებდა, რომ ქართველი ბერები ტაოში სომეხი მოსახლეობით იყვნენ გარშემორტყმული. ამის საწინააღმდეგოდ, ვ. ჯობაძე აღნიშნავს, რომ წყაროში საუბარია გრიგოლ ხანძთელის ტაო-კლარჯეთში ჩასვლაზე, რომელიც არაბების მიერ დაცარიელებული იყო და იმდენად გაუკაცრიებულა, რომ მან (გრიგოლმა) მუშახელის პოვნაც კი ვერ შეძლო ეკლესიის ასაგებად. გ. წულაიას თანახმად, აბორიგენი მოსახლეობის დანარჩენ ფეოდალურ ქართულ მოსახლეობასთან კულტურულმა აბსორბაციამ სძლია აქ გაბატონებულ სომხური სამღვდელოების გავლენას, რომელმაც, ქართველებზე (ქართლელებზე) რამდენიმე საუკუნით ადრე, ეს მხარე საკუთარ სამწყსოდ გადააქციეს. რის შედეგადაც ადგილობრივი მოსახლეობა, რომლებიც ძირითადად მეგრელ-ჭანებს მიეკუთვნებოდნენ და რომლებიც ნიკო მარის გამოხატვით აქ არასოდეს არ კარგავდნენ საკუთარ პირველობას, გადაიქცა ინტენსტიურ ეთნოსთაშორისო პროცესების ობიექტად - თავდაპირველად არმენიზირებული - ადგილობრივი მოსახლეობა უკვე VIII საუკუნიდან დადგა „ქართიზაციის“ გზაზე. ს. რაპის თანახმად, არაბების მიერ აღმოსავლეთ საქართველოსა და მისი დედაქალაქის თბილისის დაპყრობის შემდეგ ქართველთა მნიშვნელოვანი ნაწილი გადასახლდა სამხრეთ-დასავლეთში, მათ შორის ტაოში. ს. რაპი ვარაუდობს, რომ ოკუპაციის შედეგად შესაძლოა ათასობით საერო და სასულიერო ელიტამ დატოვა რეგიონი: „შემდეგი ორი ასწლეულის განმავლობაში შეიქმნა ქართლი დევნილობაში, რომელსაც მე ვუწოდებ ნეო-ქართლს“. უილიამ ედუარდ დევიდ ალენის თანახმად, როცა საქართველოსა და სომხეთის ცენტრალური ნაწილი არაბებმა დაიკავეს, საზღვრისპირა ტერიტორიებზე წარმოიქმნა ჭოროხის ცივილიზაცია — „დევნილთა ცივილიზაცია“ — ნახევრად ქართული და ნახევრად სომხური, რომელიც ბიზანტიური კულტურული გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა. ქ. სტოპკას მოსაზრებით, სომხეთისგან მოწყვეტის შემდეგ, ტაოს ადიგლობრივ სომხურ მოსახლეობაზე გავრცელდა „ქართული“ ქალკედონიტური დოგმატიკა. თუმცა „მოქცეულები“ ისევ აგრძელებდნენ სომხური ენის სალიტურგიო ენის სახით გამოყენებას, ისინი ემორჩილებოდნენ საქართველოს კათოლიკოსის საეკლესიო ძალაუფლებას და საკუთარ თანამემამულებს, რომლებმაც არ მიატოვეს ნაციონალური იურიდიქცია, მიიჩნევდნენ „ მწვალებელ-მონოფიზიტებად“. ის მოსახლეობა, ვინც ეთნიკურად სომეხად დარჩა, მაგრამ ამავდროულად დატოვა ნაციონალური ეკლესიის იურიდიქცია, მიიღო განსაკუთრებული იდენტობა, რომელსაც თანამედროვე სამეცნიერო ენით „არმენო-ქალკედონიტებს“ (სომეხ-ქალკედონიტებს) უწოდებენ. ეს უკანასკნელები აწარმოებდნენ აგიოგრაფიული ნაწარმოებების თარგმნას სომხურიდან ქართულ ენაზე, რაც მიმართული იყო ტაოს სომხური თემისთვის, რომელსაც გ. ჭეიშვილის აზრით, ამ დროისთვის დაკარგული ჰქონდა საკუთარი იდენტობა. -->
XI საუკუნე
დავით III ტაოელის გარდაცვალების შემდეგ იმპერატორი ბასილი II გაურიგდა ბაგრატ III-ს და მხარეებმა ტაოს შესახებ გარკვეულ შეთანხმებებს მიაღწიეს. ტაოს სამხრეთი ნაწილი, ანუ იმიერ ტაო ბიზანტიის ხელში გადავიდა, ხოლო ჩრდილოეთი, ანუ ამიერ ტაო ბაგრატს დარჩა. ამის შედეგად საქართველოს პოლიტიკურმა ცენტრმა, ჩრდილოეთში გადაინაცვლა ისევე, როგორც ქართულმა წარჩინებულმა ფენამ. ახლად შეერთებულ ტერიტორიებზე ბასილმა იბერიის თემის ჩამოაყალიბა. იბერიის თემის შექმნის ზუსტი თარიღი უცნობია და ის 1001-დან 1022 წლამდე მერყეობს, რა დროსაც იმპერატორმა საქართველოში ლაშქრობის შემდეგ (1014-1023) საბოლოოდ მოახერხა ტაოს კონსოლიდირება. გიორგი I-ის მიერ წარმოებული წარუმატბეელი ლაშქრობის შედეგად ტაოს ორივე ნაწილი ბიზანტიის ხელში აღმოჩნდა. მიუხედავად იმისა, რომ ქართველმა მონარქებმა მრავალჯერ სცადეს ტაოს დაბრუნება (1001, 1014, 1021-1022), არ არსებობს არანაირი მოწმობა იმისა, რომ ქართული მოსახლეობა თავდაპირველად შევიწროვებულიყო ახალი სამხედრო ადმინისტრაციის ქვეშ. 1034 წელს ბაგრატ IV-მ დაიბრუნა ამიერ ტაოს მნიშვნელოვანი ნაწილი. ურჩმა ფეოდალმა ლიპარიტ ბაღვაშმა ბიზანტიის დახმარებით ტაოს დაკავება მოახერხა, თუმცა ის მეფის ერთგულმა სულა კალმახის ერისთავმა შეიპყრო და ბაგრატს გადასცა.
ბიზანტიის მმართველობის ქვეშ ტაოს რეგულარულ ბიზანტიურ გარნიზონებთან ერთად, ადგილობრივი მოსახლეობაც იცავდა, რისთვისაც ისინი გადასახადების გარეშე ღებულობდნენ სახელმწიფო მიწებს. დაახლ. 1053 წლიდან მდგომარეობა ამ მხრივ გაუარესდა. კონსტანტინე IX-მ გააუქმა „იბერიული არმია“, რომელიც 50 000 მეომარს ითვლიდა და სამხედრო ვალდებულების სანაცვლოდ მათ გადასახადების დაუწესა. ახლმა გადასახადებმა ბიზანტიის ხელისუფლების მიმართ ადგილობრივი მოსახლეობის უკმაყოფილება გამოიწვია. არსებობის უკანასკნელ პერიოდში იბერიის თემი მოიცავდა იმიერ ტაოს, ბასიანს და კარს. 1064 წელს ალფ-არსლანმა საქართველოში ლაშქრობისას სხვა მხარეებთან ერთად მორბია ტაო ფანასკერტამდე. 1071 წელს მანასკერტის ბრძოლაში სელჩუკებთან განცდილი მარცხის შემდეგ ბიზანტიელებმა იბერიის თემი მიატოვეს და 1072/74 წლებში ის საქართველოს სამეფოს შეუერთდა. თუმცა გრიგოლ ბაკურიანის მიერ ტაოს საქართველოსთვის გადაცემამ ვერ აღკვეთა თურქთა შემოსევა.
XII-XVI საუკუნეები
მინი|301x301პქ ისტორიკოსთა ერთი ნაწილი ტაოს საერისთავოს ჩამოყალიბებას ბაგრატ IV-ის მმართველობას უკავშირებს და მის პირველ ერისთავად ვაჩე კარიჭის-ძეს მიიჩნევენ, თუმცა ამ მოსაზრებას არ იზიარებს მ. ბახტაძე, რომელსაც მიაჩნია, რომ ამ დროს ტაოს გარკვეული ნაწილი მეფის დომენი იყო, რაც ასევე არ გამორიცხავს ტაოს ტერიტორიაზე თუხარისის საერისთავოს არსებობას, რომელიც წყაროებში XI საუკუნიდა ჩნდება. 1124 წელს, სელჩუკებთან წინააღმდეგ ბრძოლის დროს, დავით აღმაშენებელმა ილაშქრა იმიერ ტაოში, მაგრამ ის არ შემოერთებია. 1191 წელს, თამარ მეფის მმართველობის პერიოდში, გუზან აბულასანის ძე ტაოელი უერთდება გიორგი რუსის აჯანყებას. აჯანყებულების დამარცხების შემდეგ ტაოს პირველი ერისთავი ზაქარია ფანასკერტელი ხდება. ტაოს საერისთავო XII საუკუნის 90-იანი წლებიდან XV საუკუნის 60-იან წლებამდე არსებობდა. ცნობილია ტაოს შემდეგი ერისთავები: ზაქარია ფანასკერტელი (XII-ს-ის ბოლო), თაყა ფანასკერტელი (XIII ს-ის ბოლო - XIV ს-ის დასაწყისი) ზაზა ფანასკერტელი (XV საუკუნე). რუქნ-ად დინზე გამარჯვების შემდეგ ტაო სრულიად შემომტკიცდა, გათავისუფლდა ხახული, ოშკი და ბანა.
საქართველოში მონღოლთა გამოჩენის და ქვეყნის დასუსტების შემდეგ ტაოს დაუფლებისთვის აქტიურად იბრძვიან რუმის სასულთნოსა და ხლათის აიუბიანები. XIII საუკუნის II ნახევრიდან სამცხე-საათაბაგოს ფარგლებში შედიოდა. ყვარყვარე ციხისჯვარელის მეთაურებით ბანასთან დამარცხდა თურქმანთა უზარმაზარი ლაშქარი, მოგვიანებით ბექა მანდატურთუხუცესმა ბრწყინვალე გამარჯვება მოიპოვა აზატ-მოსეს ლაშქარზე. განსაკუთრებით თავი იჩინა ტაოს ერისთავმა თაყა ფანასკერტელმა, რომელიც მცირერიცხოვანი ლაშქრით შეება მტერს თორთუმის ციხესთან. XIV საუკუნიდან ტაო კვლავ ერთიანი საქართველოს შემადგენლობაშია. როგორც ჩანს, ამ თაყას შვილიშვილი იყო ის თაყაც, რომლის მეომრებმა, თორთუმის ციხეში გამაგრებულებმა, მედგარი წინააღმდეგობა გაუწიეს თემურ-ლენგის ლაშქარს (1402). XV საუკუნის II ნახევრიდან საქართველოს ცალკეულ სამეფო-სამთავროებად დაშლის შემდეგ, ტაო სამცხე-საათაბაგოს სამთავროს შემადგენლობაში იყო.
XVI საუკუნე და შემდგომი პერიოდი
XVI საუკუნის 50-იან წლებში სამცხე-საათაბაგოს დასავლეთის მხარეები, მათ შორის ტაო, ოსმალეთმა დაიპყრო. ოსმალებმა ტაო სულთან სულეიმანის (1520-1566) დროს დაიპყრეს და ახალ ადმინისტრაციულ ერთეულებად დაყვეს: თორთუმი, მამრავანი, ოლთისი — სანჯაყებად, ხახული კი ნაჰიედ აქციეს. ოსმალებმა ყარს-არზრუმისა და ნაწილობრივ იმიერ ტაოს ქართული მოსახლეობა სომეხთა საპატრიარქოს დაუმორჩილეს. 1878 წელს ტაოს ოლთისის ნაწილი რუსეთის იმპერიამ დაიკავა და ის ყარსის ოლქში შეიყვანა. 1918-1921 წლებში მისი ნაწილი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შემადგენლობაშია. 1921 წლიდან კი ისევ თურქეთის საზღვრებშია. დღესდღეობით ქართული მეტყველება (ტაოური დიალექტი) შემორჩენილია მხოლოდ პარხლისწყლის ხეობის ზოგ სოფლებში.
საეკლესიო იურისდიქცია
ტაოში ორი ეპარქია იყო: ბანელისა და იშხნის საეპისკოპოსოების.
სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
აზოვი
აზოვი (Азов) — ქალაქი როსტოვის ოლქში, მდებარეობს მდინარე დონზე 16 კილომეტრის დაშორებით აზოვის ზღვიდან, მას სახელი ეწოდა აზოვის ზღვის მიხედვით. მოსახლეობის რაოდენობაა 82 937 კაცი (2010 წლის მიხედვით), 82 090 კაცი (2002 წლის აღწერის მიხედვით), 80 297 კაცი (1889 წლის აღწერის მიხედვით).
ისტორია
მდინარე დონის სანაპირო ყოველთვის იყო მნიშვნელოვანი სავაჭრო ადგილი. ძვ. წ. III საუკუნის დასაწყისსი ბერძნებმა დააარსეს კოლონია ბოსფორის სახელმწიფოში, რომელსაც უწოდებდნენ ტანაისს. რამდენიმე საუკუნის შემდეგ ძვ. წ. I საუკუნის პირველ მესამედში იგი გადაწვა პოლემონ I-მა. ბერძნული კოლონიების დანერგვამ აღადგინა ქალაქის კეთილდღეობა, მაგრამ გოთებმა პრაქტიკულად გაანადგურეს III საუკუნეში.
ძველი ტანაისის ტერიტორია ახლა უკავია ხუტორ ნედვიგოვკას XIX საუკუნის შუა წლებიდან.
V საუკუნეში ეს ტერიტორია აკაცირების ტომის ერთ-ერთი ჯგუფის კარადაჩების მიერ იყო დასახლებული, რომელიც ჰუნების მეფე დენგიზიკის ბრძანებით განხორციელდა.
VII საუკუნეში ხანი კუბრატი მართავდა უნოგუნდურის ტომების მიერ დააარსებულ ძველი დიდი ბულგარეთის სამეფოს, რომელიც მისმა მემკვიდრემ ბატბაიანმა ჩააბარა ხაზარებს. X საუკუნეში, როცა ხაზარების სახელმწიფო დაიშალა, ტერიტორია გადავიდა ტმუტარკანის სლავური სამთავროს ხელში. ყივჩაღები ამ ტერიტორიას იპყობენ 1067 წელს და მას არქმევენ აზაქ-ს, საიდანაც მომდინარეობს ქალაქის თანამედროვე სახელწოდება.
1926 წელს აზოვმა მიიღო ქალაქის სტატუსი. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში (1941-1945) აზოვი გერმანელი ჯარისკაცების მიერ იყო ოკუპირებული 1942 წლის 27 ივნისიდან. 1943 წლის 7 თებერვალს გაათავისუფლეს სამხრეთის ფრონტის როსტოვის ოპერაციის დროს.
გეოგრაფია
თანამედროვე ქალაქი აზოვი საოლქო დაქვემდებარების ქალაქია, მდებარეობს როსტოვის ოლქის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, მდინარე დონის მარცხენა ნაპირზე, ტაგანროგის ყურიდან 12,5 კილომეტრში, ხოლო დონის როსტოვიდან - 35 კილომეტრში. ქალაქის ტერიტორიის ფართობია 66,2 კმ².
მოსახლეობა
ქალაქში ცხოვრობს დაახლოებით 20 ეროვნების ადამიანი. მათ შორის ყველაზე მრავალრიცხოვანია: რუსები — 94 %, უკრაინელები — 3,1 %, ბელარუსები — 0,5 %. მოსახლეობის 55 % შრომისუნარიანია.
ღირსშესანიშნაობა
ქალაქში მდებარე ტაძრებიდან აღსანიშნავია აზოვის ღვთისმშობლის ხატის ტაძარი, რომელიც აგებულია 2005 წელს და აზოვის სამების ეკლესია   მართლმადიდებლური ეკლესია აზოვში, მისი მშენებლობა დასრულდა 2004 წელს. ასევე აღსანიშნავია აზოვის ციხესიმაგრე. ქალაქში რვა ბიბლიოთეკაა აქედან ორი საბვშვო. აზოვის ცენტრალური ბიბლიოთეკა ატარებს ნ. კრუპსკაიას სახელს. ქალაქში სულ ოთხი მუზეუმია აზოვის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი, აზოვის ისტორიულ-არქეოლოგიური და პალეონტოლოგიური მუზეუმ-ნაკრძალი, სამოილოვიჩის მუზეუმი და სამხედრო მუზეუმი - „თოფის წამლის საწყობი“. ქალაქში რამდენიმე ძეგლი დგას, მათ შორის აღსანიშნავია პეტრე I-ის ძეგლი, ალექსეი შეინის ძეგლი, სამშობლოსთვის დაღუპულთა მემორიალი, გრიგორ მიროშნიჩენკოს ძეგლი, აზოვის სამხედრო ფლოტილიის მეზღვაურთა ძეგლი.
სქოლიო
კატეგორია:როსტოვის ოლქის ქალაქები
ლევან ლეონიძე
ლევან (ლეონ) ნიკოლოზის ძე ლეონიძე (დ. 1893, სოფ. პატარძეული, ახლანდ. საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი, — გ. 3 ოქტომბერი, 1937) — ქართველი სწავლული ვეტერინარი, ფიზიოლოგი, პედაგოგი.
დაიბადა პედაგოგ ნიკო ლეონიძისა და სოფიო გულისაშვილის ოჯახში. მისი უმცროსი ძმა იყო მწერალი გიორგი ლეონიძე. დაამთავრა ყაზანის უნივერსიტეტი ვეტერინარიის სპეციალობით. 1919 წელს საქართველოს პირველი რესპუბლიკის მთავრობამ მიანიჭა სტიპენდია საზღვარგარეთ სპეციალური განათლების მისაღებად. 1925-1928 წლებში სამეცნიერო მივლინებით იმყოფებოდა გერმანიაში, კილის ბაქტერიოლოგიურ ინსტიტუტში რძისა და რძის პროდუქტების მიკრობიოლოგიის შესასწავლად. იქვე, ბერლინის სავაჭრო წარმომადგენლობის დავალებით, ჩამოაყალიბა ბაქტერიოლოგიური ლაბორატორია. საქართველოში დაბრუნების შემდეგ მონაწილეობა მიიღო ზოოტექნიკურ-სავეტერინარო ინსტიტუტის დაარსებაში; მუშაობდა ცილების ხელოვნური რესურსების შექმნაზე. სტალინური დიდი ტერორის დროს, 1937 წლის აგვისტოში დააპატიმრეს, ბრალად ედებოდა „შალვა ოდილავაძის ტერორისტული დაჯგუფების“ წევრობა. ბრალდებები კატეგორიულად უარყო. 3 ოქტომბერს მიესაჯა სიკვდილით დასჯა, იმავე დღეს დახვრიტეს.
ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 1893 კატეგორია:გარდაცვლილი 3 ოქტომბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1937 კატეგორია:ქართველი ვეტერინარები კატეგორია:ქართველი ბიოლოგები კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში დაბადებულები ლევან კატეგორია:საბჭოთა კავშირის რეპრესიების მსხვერპლნი საქართველოში კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი ქართველები
Pet Shop Boys
Pet Shop Boys (ბიჭები ზოომაღაზიიდან) — ინგლისური სინთპოპ დუეტი, რომლის წევრები არიან ნილ ტენანტი (წამყვანი ვოკალი, კლავიშებიანები, გიტარა) და კრის ლოუ (კლავიშებიანები, დამატებითი ვოკალები).
ჩამოყალიბება და ადრეული წლები: 1981–1984
ნილ ტენანტმა და კრის ლოუმ ერთმანეთი გაიცნეს კინგს როუდზე (ჩელსი, ლონდონი, ელექტრონული ტექნიკის მაღაზიაში, 1981 წლის აგვისტოში. აღმოაჩინეს რა საერთო დაინტერესება საცეკვაო მუსიკით, დაიწყეს ერთად დაკვრა - თავდაპირველად ტენანტის ბინაში, ჩელსიში, მოგვიანებით კი, 1982 წლიდან, კემდენში მდებარე მცირე სტუდიაში. ამ პერიოდში დაიწერა „It's a Sin“, „West End Girls“, „Rent“ და „Jealousy“.
თავდაპირველად მათ West End ერქვათ, ლონდონის ვესტ-ენდის პატივსაცემად, მოგვიანებით კი, ილინგში მდებარე ზოომაღაზიაში მომუშავე მეგობრების პატივსაცემად Pet Shop Boys დაირქვეს. 1983 წლის აგვისტოში მათ მოიპოვეს პირველი წარმატება - ტენანტმა ჟურნალ Smash Hits-ის დავალებით, ჯგუფ The Police-სთან ინტერვიუ ჩაწერა. დუეტი ამ პერიოდში დაინტერესებული იყო Hi-NRG-ის ტიპის ჩანაწერებით, რომლებსაც ქმნიდა ნიუ-იორკელი პროდიუსერი ბობი ორლანდო, ცნობილი უბრალოდ O-ს სახელით. ტენანტი იხსენებდა: „ვიფიქრე: კარგი, თუ The Police-ის კონცერტს უნდა დავესწრო, მაშინ ბობი ო-სთანაც ვივახშმებ.“ რესტორან Apple Jack-ში 19 აგვისტოს შეხვედრისას ტენანტმა ორლანდოს დემო-ფირი გადასცა. ორლანდოს მოეწონა მასალა და შესთავაზა მისი პროფესიონალურად ჩაწერა.