cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ცენტრალური შეიარაღებული ძალების მუზეუმი
ისტორია
1919 წლის 23 დეკემბერს გამოიცა ბრძანება მუზეუმ-ექსპოზიციის "წითელი არმიისა და ფლოტის ცხოვრება" ერთსა და იმავე ადგილას ჩამოყალიბების შესახებ, რომლის მიზანი იყო საზოგადოების ინფორმირება ოქტომბრის რევოლუციის შემდგომ საბჭოთა რუსეთის სამხედრო მიღწევების შესახებ, კულტურა და პოლიტიკური დისციპლინა წითელ არმიასა და საზღვაო ძალებში.
მუზეუმის პირველ წლებში ყველაზე დიდი მოვლენა იყო მეხუთე საიუბილეო გამოფენა მშრომელ-გლეხური წითელი არმიის (RKKA) შექმნისათვის 1923 წლის 23 თებერვლიდან 1 ნოემბრის ჩათვლით, რომელსაც 500 ჯგუფი და 70,000 ადამიანი ეწვია. 1924 წელს, ქვეყნის მასშტაბით მსგავსი მუზეუმების გახსნის შემდეგ, მას დაარქვეს წითელი არმიისა და ფლოტის ცენტრალური მუზეუმი. იგი გადავიდა წითელი არმიის ცენტრალური სახლის მარცხენა ფრთაზე ეკატერინსკაიაზე, 1928 წელს. 1951 წელს მუზეუმს კიდევ ერთხელ ეწოდა საბჭოთა არმიის ცენტრალური მუზეუმი და 1965 წელს გადავიდა მის ახლანდელ ადგილას. ახალი, სპეციალური შენობა, რომელიც დააპროექტა არქიტექტორებმა ნ. გაიგაროვამ და ვ. ბარხინმა. მას კიდევ ერთხელ დაერქვა სსრკ შეიარაღებული ძალების ცენტრალური მუზეუმი; მას ახლანდელი სახელი მიენიჭა 1993 წელს.
გამოფენები
თავისი ისტორიის განმავლობაში მუზეუმმა მოახერხა საბჭოთა პერიოდის ყველაზე გამოჩენილი და მნიშვნელოვანი სამხედრო რელიქვიების დაგროვება და შექმნა მისი სამხედრო წარსულის ჩანაწერი. სულ მუზეუმში შვიდი ათასზე მეტი ინდივიდუალური ექსპონატია დაცული. ყველაზე ძვირფასი ნაჩვენებია მთავარი შენობის 25 დარბაზში.
რუსეთის სამოქალაქო ომის პერიოდი მოიცავს ორიგინალური ბრძანებულების ასლს, რომელიც ასახავს RKKA– ს შექმნას, რომელიც მოიცავს ლენინის შესწორებებს; ბანერი 195 -ე ქვეითი პოლკისა, რომელშიც ლენინი ოფიციალურად გაიწვიეს; იარაღი, დოკუმენტები, ჯილდოები და ცნობილი წითელი არმიის მამაკაცების პირადი ნივთები, როგორიცაა მიხაილ ფრუნზე, გრიგორი კოტოვსკი, ვასილი ჩაპაევი და ვასილი ბლუჩერი, ისევე როგორც სხვა, ეს ყველაფერი ხელს უწყობს პოსტ-რევოლუციური ატმოსფეროს აღდგენას.
ყველაზე ძვირფასი ჩვენება არის ის, რაც ეძღვნება დიდ სამამულო ომს, რომელიც მოიცავს გამარჯვების დროშას, ასევე ყველა ფრონტს და ტყვედ ჩავარდნილ ნაცისტებს, რომლებიც გამოყენებულ იქნა გამარჯვების აღლუმის დროს 1945 წელს. დიდი სამამულო ომი განსხვავდება მეორე მსოფლიო ომისგან ეს დაიწყო 1941 წლის 22 ივნისს საბჭოთა კავშირის გერმანიის შეჭრით. მეორე მსოფლიო ომი (ევროპაში), დაიწყო 1939 წლის 1 სექტემბერს გერმანიისა და საბჭოთა კავშირის პოლონეთზე კოორდინირებული თავდასხმებით.
დიდი სამამულო ომის ნაწილი ეთმობა საბჭოთა კავშირის მოკავშირეებს დასავლეთის ფრონტზე. არსებობს საბჭოთა პროპაგანდისტული პლაკატების მაგალითები, რომლებიც ასახავს გერმანიას ორ ფრონტს შორის და მოკავშირეების რუქები ნორმანდიიდან გერმანიაში. გამოფენილია ბრიტანული და ამერიკული მცირე ზომის იარაღი და უნიფორმა. ცოცხალი ზომის დიორამა მოიცავს ჯიპს, რომელიც საველე იარაღს უბიძგებს ომაჰას პლაჟის კედლის ზომის ფოტოსურათის წინ. ფოტოსურათი არის ომაჰას პლაჟი, რომელიც გამოსახულია ფილმში "ყველაზე გრძელი დღე" (1962) და არა ომაჰას სანაპიროზე 1944 წლის ივნისში. კოლექციას შორის არის ნივთები, რომლებიც ადოლფ ჰიტლერს და სხვა ნაცისტურ ჩინოვნიკებს ეკუთვნოდათ.
ბოლო დარბაზები ასახავს საბჭოთა არმიისა და საზღვაო ძალების ომის შემდგომ და თანამედროვე მოვლენებს, ცივი ომის განყოფილება შეიცავს U-2 ჯაშუშური თვითმფრინავის ნანგრევებს, რომელსაც მართავდა გარი პაუერსი და საბჭოთა ძალების მონაწილეობა ცივ ომში. სპეციალური ჩვენება ეძღვნება საბჭოთა კავშირის მონაწილეობას ავღანეთში და ჩეჩნეთში ბოლოდროინდელ საბრძოლო მოქმედებებს.
მუზეუმის გარეთ არის სამხედრო აღჭურვილობისა და ტექნოლოგიის გაფართოებული კოლექცია, მათ შორის ჯავშანი, არტილერია, სარკინიგზო მანქანები, თვითმფრინავები და რაკეტები.
1975 წელს სსრკ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმმა მუზეუმს გადასცა წითელი ვარსკვლავის ორდენი.
ალექსანდრე კაველაძე
ალექსანდრე კაველაძე (დ. 18 აგვისტო, 1950, თბილისი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი, ალერგოლოგი. მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატი, სამედიცინო ბიოტექნოლოგიის ინსტიტუტის წამყვანი მეცნიერ-თანამშრომელი. დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი 1973 წელს. ავტორია 36 სამეცნიერო ნაშრომის, რომლებიც ეხება ალერგიულ დაავადებათა დიაგნოსტიკას და პათოგენეზის მკურნალობას. გამოქვეყნებული აქვს ერთი მონოგრაფია — „კვებითი ალერგია“ (1977).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 18 აგვისტო კატეგორია:დაბადებული 1950 კატეგორია:თბილისში დაბადებულები კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის კურსდამთავრებულები კატეგორია:მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატები კატეგორია:ქართველი ალერგოლოგები
წითელი მოცხარი
წითელი მოცხარი, ჩვეულებრივი მოცხარი (ლათ. Ribes rubrum) — მცენარე ხუნწისებრთა ოჯახისა. ველურად იზრდება ევრაზიის ტყის ზონაში. უპირატესობას ანიჭებს მდინარეებისა და ნაკადულების სანაპიროებს, ქმნის ბუჩქნარებს. სიმაღლე 1-2 მ აღწევს. ყლორტი ნაცრისფერი ან მოყვითალოა. მერქანი მომწვანოა, შუაგული ღია ფერისაა. ყვავილები მოყვითალო მომწვანო ან მოწითალო მურა შეფერილობისაა. ყვავის მაისში. ნაყოფი ღია-მოწითალო წვნიანი კენკრაა, მომჟავო, დიამეტრი 8-12 მმ. ქმნის მტევანს. მისგან ამზადებენ ჯემსა და სხვ. სკანდინავიურ ქვეყნებში გამოიყენება როგორც სუპისა და პუდინგის კომპონენტი. თაფლოვანი მცენარეა.
აჭარაში უწოდებენ ჯენეთყურძენას.
სქოლიო
კატეგორია:ხუნწისებრნი
Asperdaphne sepulta
Asperdaphne sepulta — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
გურჯაანის მუნიციპალიტეტი
გურჯაანის მუნიციპალიტეტი — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში, კახეთის მხარეში. გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია 1917 წლამდე შედიოდა თბილისის გუბერნიის თელავის მაზრაში, 1921 წლიდან საქართველოს ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით იგი შედიოდა თელავის მაზრაში, 1930 წლიდან კახეთის ოლქშია დამოუკიდებელ რაიონად, შემდეგ ცალკე რაიონია. 2006 წლიდან მუნიციპალიტეტია.
ისტორია
გურჯაანი კახეთის მხარეში მდებარე მუნიციპალიტეტია. იგი უძველესი დროიდან ყოფილა დასახლებული, აღმოჩენილია ქვის ხანის ადამიანის სადგომი. მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მჭიდროდ ყოფილა დასახლებული როგორც ბრინჯაოს, ისე ანტიკურ და ფეოდალურ ხანაში. სახელ გურჯაანს თურქული წარმოშობა აქვს: სიტყვა „გურჯ“ თურქულია და ქართველს ნიშნავს, ხოლო „გურჯაანი“ - ქართველთა სადგომს.
გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის დიდი ნაწილი ჰერეთის ფარგლებში იყო და ვეჯინის საერისთავოში შედიოდა. XV საუკუნის 70-იანი წლებიდან, კახეთში საერისთავოების გაუქმების შემდეგ, აქ რამდენიმე სამოურავო იყო (ვეჯინის, ველისციხის, კალაურის, შაშიანის, ახაშნის, ჯიმითის, ჩუმლაყის და სხვა).
ადმინისტრაციული მოწყობა
გურჯაანის მუნიციპალიტეტი არის დასახლებათა ერთობლიობა, რომელსაც აქვს ადმინისტრაციული საზღვრები და ადმინისტრაციული ცენტრი - ქალაქი გურჯაანი. გურჯაანის მუნიციპალიტეტს გააჩნია არჩევითი წარმომადგენლობითი (საკრებულო) და აღმასრულებელი ორგანო (მერია). რეგისტრირებული მოსახლეობა და აქვს საკუთარი ქონება, ბიუჯეტი, შემოსულობები. მუნიციპალიტეტი საჯარო სამართლის იურიდიული პირია. გურჯაანის მუნიციპალიტეტის საკრებულო და მერი 4 წლის ვადით ირჩევა. ბოლო არჩევნები ჩატარდა 2021 წელს.
მუნიციპალიტეტში გაერთიანებულია 24 ადმინისტრაციული ერთეული. ეს ადმინისტრაციული ერთეულებია:
გეოგრაფია
გურჯაანის მუნიციპალიტეტს საზღვრავს 5 ადმინისტრაციული მუნიციპალიტეტი. დასავლეთით ესაზღვრება საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი, სამხრეთ-აღმოსავლეთით სიღნაღის მუნიციპალიტეტი, ჩრდილო-დასავლეთით თელავის მუნიციპალიტეტი, ჩრდილოეთით ყვარლის მუნიციპალიტეტი, აღმოსავლეთით კი ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტი. კახეთის მხარის ფარგლებში გურჯაანის მუნიციპალიტეტი ყველაზე პატარა ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულია. მისი ფართობია 846,0 კმ². სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებს 39 430 ჰა უკავია, ხოლო ტყით დაფარული საერთო ფართი შეადგენს 27 730 ჰა-ს. ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი გურჯაანი.
გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მიეკუთვნება ზომიერ ნოტიო სუბტროპიკულ ჰავის ოლქს. აღმოსავლეთით ვაკეზე ჩამოყალიბებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა, ზომიერი ზამთრითა და ცხელი ზაფხულით. გომბორის ქედზე ზომიერად ნოტიო ჰავაა, იცის ხანგრძლივი ზაფხული. ივრის ზეგანზე იცის მშრალი სუბტროპიკული სტეპური ჰავა, ზომიერად ცივი ზამთრითა და ცხელი ზაფხულით.
საშუალო წლიური ტემპერატურაა 12,4 °C, წლის ყველაზე ცივი თვის, იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 0,9 °C, ხოლო ყველაზე ცხელი თვის, აგვისტოსი — 23.6 °C. ნალექების საშუალო წლიური მოცულობა ტერიტორიის დიდ ნაწილში 800 მმ-მდეა, ხოლო ზეგნისკენ 500-600 მმ-მდე მცირდება. მუნიციპალიტეტის მთავარი მდინარეა ალაზანი, მცირეწყლიანი მოკლე შენაკადებით (ჭერმისხევი, შრომისხევი, ჩალაუბნისხევი, წილიანა და სხვა).
რელიეფი
მინი|გურჯაანი, ახტალა გურჯაანის მუნიციპალიტეტის რელიეფი მის უდიდეს ნაწილში დაბალმთიანია, ზოგან არის საშუალმთიანი რელიეფიც. ტერიტორიის ძირითადი სიმაღლე მერყეობს 300-450 მეტრიდან 850-1000 მეტრამდე. მუნიციპალიტეტი მდინარე ალაზნის აუზში ვრცელდება. ცენტრალურ ნაწილში აღმართულია გომბორის საშუალდაბალმთიანი ქედი. გომბორის ქედი აქ საგარეჯოს მუნიციპალიტეტიდან იჭრება. იგი აგებულია ცარცული და ნეოგენური თიხებით, ქვიშაქვებით, კირქვებით, კონგლომერატებითა და ტუფოგენური დანალექი წყებებით. ყველაზე ახალგაზრდა გეოლოგიური ფორმაციაა ე.წ. ცივის წყება, რომლის ჯამური სიმძლავრე თითქმის 2000 მ-ია. გომბორის ქედის ჰიდროგრაფიული ქსელი უმეტესწილად მცირეწყლიანია. ძირითადად დანაწევრებულია ხშირი ხევ-ხეობების ქსელით. მასზეა მთები: ცივი, მანავისცივი, გომბორი, ვერონა, კოდა, ჟატისმთა, მთავარი მოწყალე, ტბისწვერი, ხარისთავი და ა.შ. გადასასვლელებიდან აღსანიშნავია ჩალაუბნის უღელტეხილი (ზღვის დონიდან 750 მ). გურჯაანის მუნიციპალიტეტის გარეთ გომბორის ქედი თანდათანობით დაბლდება, ბორცვნალ სერად იქცევა და უერთდება ივრის ზეგანს.
მუნიციპალიტეტის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში იჭრება ივრის ზეგნის მონაკვეთი. იგი აგებულია ძირითადად ნეოგენურ მეოთხეული თიხებით, ქვიშაქვებით, კირქვებითა და კონგლომერატებით. მას ახასიათებს ვაკე-ბორცვიანი რელიეფი. მუნიციპალიტეტის ფარგლებში ივრის ზეგანი წარმოადგენს ტალღოვან ვაკეს, რომლის სიმაღლე 400-500 მეტრია. აქ ზეგნის კალთები მშრალი ხევ-ხეობებით არის დანაწევრებული.
გურჯაანის მუნიციპალიტეტის აღმოსავლეთით ვრცელდება ალაზნის მთათაშორისი ვაკე. მუნიციპალიტეტის ფარგლებში ალაზნის ვაკის სიგრძე დაახლოებით 32 კმ-ია, სიგანე კი 13-14 კმ, სიმაღლე 380 მ-იდან 450 მ-დე. იგი აგებულია მეოთხეული თიხებით, რიყნარითა და ქვიშებით. ვაკის ჩამოყალიბება დაიწყო ნეოგენიდან. დაძირვა თანამედროვე ეპოქაშიც გრძელდება. ალაზნის ვაკე მის უდიდეს ნაწილში იდეალური სიბრტყით ხასიათდება, მხოლოდ აქა-იქ არის პატარა სიმაღლის გორაკები, რომლებიც ართულებენ ბრტყელზედაპირიან შეხედულებას.
აღსანიშნავია აგრეთვე ახტალა, რომელიც მდებარეობს ზღვის დონიდან 412 მ სიმაღლეზე. მისი სამკურნალო ფაქტორია ფსევდოვულკანური ტალახი, რომელიც სამკურნალოდაა გამოყენებული. მის ბაზაზე აშენებულია კურორტი ახტალა.
შიგა წყლები
მინი|მდინარე ფაფრისხევი სოფელ ჩუმლაყში მუნიციპალიტეტის ჰიდროგრაფიული ქსელი არც თუ ისე მჭიდროა. ტერიტორია ძირითადად დასერილია ვიწრო და მშრალი ხევ-ხეობების ქსელით. უმეტესი ნაწილი უწყლო და მშრალია. მთავარი სამდინარო არტერიაა მდინარე ალაზანი და მისი მცირეწყლიანი მოკლე შენაკადები. მუნიციპალიტეტის ფარგლებში ალაზნის უმთავრესი შენაკადებია ჭერმისხევი, შენაკად ფაფრისხევით, შრომისხევი, ჩალაუბნისხევი, წილიანა, მღვრიე ხევი. მათგან ყველაზე დიდი ფიზიკურ-გეოგრაფიული მნიშვნელობისაა მდინარე ჭერმისხევი, რომელიც სათავეს იღებს გომბორის ქედის საშუალომთიან ზონაში ზღვის დონიდან 1118 მ-ზე. სოფელ ჭერმამდე მდინარეს აქვს სამხრეთ-აღმოსავლური მიმართულება, მის შემდეგ კი დინება საკმაოდ ცვალებადია. ალაზნის ველზე გამოსვლისას მისი მცირე მონაკვეთი იტოტება კიდეც. ჭერმისხევის მთლიანი სიგრძეა 35 კმ, აუზის ფართობი კი 155 კმ². იგი იკვებება თოვლის, წვიმის და მიწისქვეშა წყლებით. საშუალო წლიური ხარჯია 1,8 მ³/წმ.
ჭერმისხევის მთავარი შენაკადია მდინარე ფაფრისხევი (სიგრძე 22 კმ), რომელიც თავის მხრივ იწყება გომბორის ქედის დაბალმთიან ზონაში.
გურჯაანის მუნიციპალიტეტში მნიშვნელოვანია ასევე მდინარე ლაკბე, რომელიც წარმოადგენს მდინარე ივრის მარცხენა შენაკადს. ლაკბე სათავეს იღებს გომბორის ქედზე. სიგრძე 32 კმ. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლებით. გაზაფხულზე ახასიათებს წყალდიდობა. მთავარი შენაკადებია: კარათხევი, ჯიმითისწყალი (მარჯვენა), მყრალი ოლე (მარცხენა).
ჰავა
გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მიეკუთვნება ზომიერ ნოტიო სუბტროპიკულ ჰავის ოლქს. აქ კარგად გამოსახული ჰავის სიმაღლებრივი ზონალობაა. მუნიციპალიტეტის აღმოსავლეთით ვაკეზე ჩამოყალიბებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა, ზომიერი ზამთრითა და ცხელი ზაფხულით.
გომბორის ქედზე ზომიერად ნოტიო ჰავაა, იცის ხანგრძლივი ზაფხული. ივრის ზეგანზე იცის მშრალი სუბტროპიკული სტეპური ჰავა, ზომიერად ცივი ზამთრითა და საკმაოდ ცხელი ზაფხულით.
ზღვის დონიდან 420 მ-ზე საშუალო წლიური ტემპერატურაა 12.4 °C, იანვრის 0.9 °C, აგვისტოს 23.6 °C. ნალექები 800 მმ-მდე, საერთოდ ტერიტორიის დიდ ნაწილში წლიურად 800 მმ ნალექი იცის. მხოლოდ ზეგნისკენ კლებულობს ნალექი 500-600 მმ-მდე.
აქაური კლიმატისთვის ნიშანდობლივია ასევე საკმაოდ ძლიერი თავსხმა წვიმები.
ნიადაგები
გამოზიდვის კონუსებსა და გომბორის ქედის კალთებზე განვითარებულია ტყის ყავისფერი ნიადაგები, ზემი ნაწილებში კი გაბატონებულია საშუალო და მცირე სისქის ტყის ყომრალი ნიადაგები. გარე კახეთის ზეგანზე გვხვდება მცირე და საშუალო სისქის შავმიწები. ალაზნის ვაკეზე კი გაბატონებულია ალუვიური უკარბონატო ნიადაგები.
ლანდშაფტები
მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები:
ფაუნა
აქაურ მიწაზე საკმაო რაოდენობითაა ფაუნის წარმოდგენლები. მ.შ. გვხვდება მგელი, კურდღელი, ტურა, მაჩვი, დედოფალა; ტყეებში გვხვდება მურა დათვი, შველი, გარეული ღორი. მღრღნელებიდან არის მემინდვრია, ტყის თაგვი, ძილგუდა და სხვ. ორნითოფაუნას შეადგენენ მწყერი, ხოხობი, ყვავი, კაკაბი, შაშვი და ა.შ.
ქვეწარმავლებიდან არის ხვლიკი, გველის რამდენიმე სახეობა და კუ.
ფლორა
გომბორის ქედის მთისწინეთზე გაბატონებულია ასკილი, კუნელი, ძეძვი, ჯაგრცხილა და სხვ. დაბალმთიანეთში იზრდება მუხნარ-რცხილნარი და სხვა ფართოფოთლოვანი მცენარეულობა.
მდინარე ალაზნის გასწვრივ გავრცელებულია ჭალის ტყის ფრაგმენტები. აღსანიშნავია ისიც რომ ალაზნის მარჯვენა სანაპიროს პირველადი მცენარეული საბურველი, რომელიც ძირითადად ტყით იყო წარმოდგენილი, დღეისათვის მხოლოდ გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ალაზნისპირა ნაწილშია შემონახული.
ივრისა ზეგანზე გავრცელებულია უროიან-ვაციწვერიანი და ჯაგ-ეკლიანი სტეპური მცენარეულობა.
დემოგრაფია
2014 წლის მდგომარეობით, გურჯაანის მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა შეადგენს 54 337 კაცს. სულ 31 დასახლებაა, მათ შორის ერთი ქალაქია, რომლის მოსახლეობაა 8024 კაცი, სოფლად კი 46 313 კაცი ცხოვრობს. მოსახლეობის სიმჭიდროვეა 64,23 კაცი/კვ.კმ, რაც ქვეყნის საშუალო მაჩვენებელს (67 კაცი/კვ,კმ) ოდნავ ჩამოუვარდება. მოსახლეობის შემოსავლის ძირითადი წყაროებია: საბიუჯეტო ორგანიზაციები, სოფლის მეურნეობა, ხე-ტყის გადამუშავება და მცირე ბიზნესი.
ეკონომიკა
წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა, ძირითადად მევენახეობა და მეცხოველეობა. ვაზის კულტურას უკავია სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების 20 %. მრეწველობის მთავარი დარგია მეღვინეობა, რაიონში რამდენიმე ღვინის და სპირტის ქარხანაა, ასევე სხვა პროფილის მცირე საწარმოები. რაიონის ტერიტორიაზე გადის სარკინიგზო და საავტომობილო მაგისტრალები.
განათლება
გურჯაანის მუნიციპალიტეტში არის 25 საჯარო სკოლა და 37 საბავშვო ბაღი. გურჯაანის მუნიციპალიტეტში არის 13 ბიბლიოთეკა, მათ შორისაა ქ. გურჯაანში განთავსებული შოთა რუსთაველის სახელობის ბიბლიოთეკა. ამ ბიბლიოთეკის ბაზაზე ფუნქციონირებს ღვინის ბიბლიოთეკა.
კულტურა
მინი|ნატო ვაჩნაძის მუზეუმი სოფელ კარდენახში ფუნქციონირებს ცნობილი ქართველი პოეტის, იოსებ ნონეშვილის სახლ-მუზეუმი. მუზეუმი გაიხსნა 1986 წელს.
სოფელ ვაჩნაძიანში ასევე მდებარეობს გიორგი მაისურაძის სახელობის სოფლის ისტორიის მუზეუმი. მუზეუმი გახსნილია 1966 წელს და განთავსებულია თავად ლევან ჯანდიერის საცხოვრებელ სახლში, რომელიც აგებულია 1889 წელს.
ქალაქ გურჯაანში მდებარეობს დიდების მემორიალური მუზეუმი. მუზეუმი წარმოადგენს მემორიალურ კომპლექსს და ეძღვნება II მსოფლიო ომში დაღუპულთა ხსოვნას. მუზეუმის ტერიტორიაზე არის ამფითეატრი, დგას „ჯარისკაცის მამის“ სპილენძის მონუმენტი, რომელიც 80 ტონას იწონის და 20 მეტრი სიმაღლისაა. ნაშენებია შინმოუსვლელთა კედელი, სადაც ამოტვიფრულია დაღუპულ მეომართა გვარები.
სოფელ ვეჯინში გახსნილია ცნობილი ქართველი აკადემიკოსის, საქართველოში ფიზიოლოგიური სკოლის ფუძემდებლის, ივანე ბერიტაშვილის მუზეუმი.
ქალაქ გურჯაანში 1987 წლიდან არსებობს და ფუნქციონირებს თოჯინების თეატრი. თავდაპირველად, თეატრი ფუნქციონირებდა როგორც კულტურის სახლთან არსებული თოჯინების სახალხო თეატრი, ახლა მას სახელმწიფო თეატრის სტატუსი აქვს.
სოფელ ველისციხეში 1885 წლიდან ფუნქციონირებს სახალხო თეატრი. თეატრი ვასო გოძიაშვილის სახელობისაა.
სპორტი
გურჯაანის მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირება 49 სპორტული წრე. ქალაქ გურჯაანში არის ჭადრაკის კლუბი.
ღირსშესანიშნაობანი
მარჯვნივ|მინი|გურჯაანის ყველაწმინდა გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე შემორჩენილია საკმაოდ ბევრი ისტორიულ არქიტექტურული ძეგლი. მათგან ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესია VIII-IX სს ქართული ძეგლი, გურჯაანის ყველაწმინდა, ნაგები რიყის ქვით. მნიშვნელოვანია ასევე ქართული ხუროთმოძღვრული ძეგლი ყველაწმინდის მონასტერი, რომელიც მდებარეობს სოფელ ვაჩნაძიანიდან რამდენიმე კმ-ის მოშორებით.
სოფელ ვეჯინთან ახლოს დგას ციხესიმაგრე, რომელიც რიყის ქვითაა აგებული. ციხის შიგნით რამდენიმე ეკლესიაა, რომელთაგან აღსანიშნავია აღდგომის ამაღლებისა და წმინდა მარიამის ეკლესიები.
სოფელ კარდანახში შემონახულია XIII ს. საბაწმინდის ეკლესია, რომელიც საკმაოდ ძლიერაა დაზიანებული. ჭერემთან ახლოს დგას ქართული ხუროთმოძღვრული ძეგლი „წვერდაბალი“, აქვეა ნაქალაქარი.
სხვა ისტორიული ძეგლებია: ვაზისუბნის სამნავიანი ბაზილიკა, მონასტერი „სანაგირე“ და ა.შ.
გამოჩენილი ადამიანები
{| class="wikitable"
დიდოეთი
მინი|დიდოეთი კავკასიის 1450 წლის რუკაზე დიდოეთი — ისტორიული რეგიონი დღევანდელი დაღესტნის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე. მოიცავს მდინარე მეტლუდას აუზს, ხოლო ადმინისტრაციულად შედის წუნტის რაიონში, ბეჟტის მონაკვეთში და ნაწილობრივ წუმადის რაიონში. ისტორიულად იმყოფებოდა საქართველოს პოლიტიკური გავლენის ქვეშ. XVIII საუკუნიდან დიდოეთი ავარიის სახანომ დაიპყრო.
გეოგრაფიული აღწერა
დიდოეთი დაღესტნის უკიდურეს მთიანეთში — მიტლუდის წყლისა (ყადორის უღელტეხილიდან იღებს სათავეს) და მისი შენაკადების ხეობებში მდებარეობს ზღვის დონიდან 1600-2200 მ-ზე. იგი მოქცეულია კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი მთაგრეხილის ჩრდილოეთ კალთებზე და მოიცავს საკმაოდ ვრცელ ტერიტორიას — ყადორის უღელტეხილიდან ჩრდილოეთით ვიდრე საჰადამდე, ხოლო ქიდიროდან დასავლეთით სოფელ ქიმიაჰლამდე. განმხოლოებით მდებარეობს ორი დიდოური სოფელი: ხუშეთი და ქიჲონი, რომლებსაც სამხრეთით თუშეთი ესაზღვრება, ჩრდილოეთით — ხუნძური სოფლები, აღმოსავლეთით დიდოეთი, დასავლეთით ჩეჩნეთი.
დიდოეთს (და დიდოურ ენას) სამხრეთ-დასავლეთით, კავკასიონის მთავარი ქედის მთლიან გაყოლებაზე, უშუალოდ ესაზღვრება საქართველო (შიგნიკახეთი და თუშეთი), ჩრდილოეთით მჭიდროდ ეკვრიან ხვარშიელები და ანდიელები, აღმოსავლეთით — ბეჟიტელ-ჰუნზიბელები და ჰინუხელები.
საქართველოდან დიდოეთში ძირითადად ორი გზა მიდის — ერთი ყადორის უღელტეხილიდან, მეორე კი თუშეთიდან (დიკლო-ხუშეთის გზა).
დიდოეთი გარეშემორტყულია მაღალი მთებით, რომელბიც მარადიული თოვლითაა დაფარული. დიდოეთი ალპურ ზონაში მდებარეობს და შესაბამისად მთაში ცოტაა მცენარეული საფარი. ზამთარში დიდთოვლობის დროს ხეობაში მიმოსვლა წყდება. გაზფხულზე კი გამდნარი თოვლისაგან ადიდებული მდინარეები გზად ასწორებენ ყველაფერს.
მინი|დიდოეთი ვახუშტის რუკაზე ვახუშტი ბატონიშვილი დიდოეთს ასე აგვიღწერს:
იოანე ბატონიშვილი თავის „ქართლ-კახეთის აღწერისას“ დიდოეთის, როგორც კახეთის დაქვემდებარებაში მყოფი მხარის დასახლებულ პუნქტებსაც ეხება.
დიდოელები სასოფლო საზოგადოებათა სამხედრო-პოლიტიკურ და ტერიტორიულ-ეთნიკურ კავშირებში (თავისუფალ საზოგადოებებში) იყვნენ გაერთიანებული. ის სამი ნაწილისგან შედგებოდა: დიდო-შურატლი (13 სოფელი), დიდო-ასახი (9 სოფელი) და დიდო-შაიტლი ანუ ილანხევი (12 სოფელი).
სოციალური თვალსაზრისით, დიდოელთა ჯამაათები (თემები) თითქმის ერთგვაროვანი იყო. მათ შორის უმნიშვნელო რაოდენობით იყვნენ მონები, სამხედრო ტყვეები და მათი შთამომავლები. მოსახლეობა შედგებოდა თავისუფალი, დამოუკიდებელი ოჯახებისგან, რომლებსაც საკუთრებაში სახვნელი და სათიბი მიწები ჰქონდათ. სათიბების ნაწილი, საძოვრები და ტყეები მთელი თემის საერთო საკუთრებაში შედიოდა.
სასოფლო მმართველობა სასოფლო ყრილობისა და უხუცესებისგან შედგებოდა. სასოფლო ყრილობა ჯამაათის უმაღლესი ორგანო იყო. ადათსა და შარიათზე დაფუძნებულ სამართალწარმოებასაც უხუცესები წარმართავდნენ. ყრილობაში ყველა სრულწლოვანი მამაკაცი მონაწილეობდა. ჯამაათები მონათესავე ოჯახთა ჯგუფების - თუხუმებისგან შედგებოდა. გადმოცემით, ზოგიერთი თუხუმი უცხოეთნიკური წარმოშობისაა.
ისტორია
დიდოელებს თავისი არსებობის მანძილზე არ გააჩნდათ სახელმწიფოებრიობა. დიდო საქართველოს გავლენის ქვეშ მყოფი დაღესტნის მხარე იყო. დიდოში კახეთიდან (შტორის ხევიდან) და თუშეთიდანაა შესასვლელი. ლეონტი მროველი დიდოეთს ძვ. წ. II საუკუნის მოვლენებთან დაკავშირებით იხსენიებს. დიდოელებს იხსენიებს პლინიუს უფროსი, როგორც კავკასიის ერთ-ერთ ტომს. პლინიუსისა და კლავდიუს პტოლემაიოსის (II საუკუნე) მონაცემებით, დიდოები და მონათესავე ტომები დიდოს (დიდურების) ტომთა კავშირში შედიოდნენ. იბერიასთან დიდოეთის პოლიტიკური და კულტურული ურთიერთობა რეალურად ჩანს V საუკუნიდან. ამ დროიდან დიდოში საქართველოდან ქრისტიანობა ვრცელდებოდა. მაგრამ ახალმა რელიგიამ აქ ფეხი მყარად ვერ მოიკიდა. დიდოეთი და გაღმამხარი შედიოდა ნეკრესის საეპისკოპოსოში. კვირიკე დიდი ქორეპისკოპოსი დიდოეთს შტორის საერისთავოში იხსენიებდა. XII-XIII საუკუნეებში დიდოეთი საქართველოს სამეფოდ ყმადნაფიცი გახდა. თამარის დროს დიდოეთი ფხოვთან ერთად აუჯანყდა მეფის ხელისუფლებას. აჯანყება ჩააქრო ივანე ათაბაგმა. XV საუკუნიდან დაიწყო დიდოელთა ისლამიზაცია. საქართველოს სამეფოს დაშლის შემდეგ, დიდოეთი კახეთის სამეფოს შემადგენლობაში მოექცა. მეფე გიორგი VIII-მ დიდოეთში სამოურავო დააწესა. XVII საუკუნეში დიდოეთი განუდგა კახეთის სამეფოს. XVIII საუკუნის I მეოთხედში ეკონომიკური დაინტერესების გამო პოლიტიკურად კვლავ კახეთის სამეფოს ემორჩილებოდა. XVIII საუკუნის II ნახევრიდან დიდოეთი ქართლ-კახეთის სამეფოს გამოეყო. საბოლოოდ ისლამი დიდოელებში XVIII საუკუნის ბოლოს და XIX საუკუნის დასაწყისში დამკვიდრდა.
ხუნძახელი ხანების გაძლიერებული ექსპანსიის შედეგად დიდოს ბევრი სასოფლო საზოგადოება ჩამოშორდა. დიდოელები აქტიურად მონაწილეობდნენ განმათავისუფლებელ ბრძოლაში, რომელსაც შამილი ედგა სათავეში. ამ ბრძოლაში ისინი 1840-იანი წლების დასაწყისში ჩაებნენ. რუსეთის მიერ დაღესტნის დაპყრობის შემდეგ, დიდოელები (ცეზები) დაღესტნის ოლქის დიდოს სანაიბოში შედიოდნენ. ისინი 1877 წლის ანტიკოლონიურ აჯანყებაშიც მონაწილეობდნენ. 1910 წლის გაზაფხულზე რუსეთის მუზეუმის ეთნოგრაფიული განყოფილების მიერ დიდოეთში მივლინებული იყო არქეოლოგიური ექსპედიცია ნ. მოგილიანსკის ხელმძღვანელობით. იქედან გამომდინარე რომ არც რუკებზე და არც ფიზიკურად გზები არ არსებობდა, მოგილიანსკი ჯერ ტემირ-ხან-შურაში ჩავიდა, იქედან კი სოფელ ბოტლიხში გადავიდა, სადაც დახვდა ანდის ოკრუგის მმართველი ა. გველესიანი. მეორე დღისით კი მგზავრები ცხენით დიდოეთის სოფელ შაიტლში ჩავიდნენ.
დიდოელები
„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით ქართლში ცხოვრობდნენ ბუნ-თურქნი ანუ ყივჩაღნი, რომელთაც გამაგრებული ციხეები ჰქონდათ მტკვრის პირას და ალექსანდრე მაკედონელის წინააღმდეგ ბრძოლისას გაიხიზნენ კავკასიის მთებში.
მეფის რუსეთის დროს დიდოელებს ხშირად ლეზგინებად მოიხსენიებდნენ. ჩვეულებრივ, ტერმინით „დიდოელებით“ იხსენიებენ საკუთრივ დიდოელებს (საკუთარი სახელწოდება цезы, მომდინარეობს სიტყვიდან цеи — არწივი), ჰინუხელებს, კაპუჭელებს (საკუთარი სახელწოდება კაპუჭას სუკო ან ბეჟტ'ას სუკო, ცხოვრობენ ბეჟტას მონაკვეთში) და ჰუნზიბელებს (საკუთარი სახელწოდება ენზეესი). რაოდენობა 30 ათას კაცამდე აღწევს, თუმცა მონაცემები დაუზუსტებელია — დიდოელები ოფიციალურად ხუნძებად აღირაცხებიან და ცალკე ეროვნებად არ გამოიყოფიან.
დიდოელები ანთროპოლოგიურად დაღესტნელთა დასავლურ ვარიანტს მიეკუთვნებიან. ისინი კავკასიელთა კლასიკური წარმომადგენლები არიან. მკვლევარი მაქსიმ კოვალევსკი აღნიშნავდა, რომ დიდოელებში ხშირად გვხვდებიან ქართული ტიპისანი. ის ამ ფაქტს იმით ხსნიდა, რომ საქართველოს მოსაზღვრედ მცხოვრები დიდოელები ბევრ ტყვეს იტაცებდნენ. ტყვეებს, რომელთა გაყიდვასაც ვერ ახერხებდნენ, თავიანთ შორის ასახლებდნენ.
მოსახლეობა
იოანე ბაგრატიონი დიდოს ხეობის კომლთა რიცხვს 1671-ით განსაზღვრავს. ვფიქრობთ, ეს ციფრი გადამეტებულია, რადგან როგორც ჩანს, მასში სხვა ეთნოსთა წარმომადგენლებიც (მაგალითად, ბეჟტიელები) ჰყავს შეყვანილი. 1989 წლის მონაცემებით, დიდოელების საერთო რაოდენობა 9 ათასი კაცია (სხვა მონაცემებით 7500-8000 კაცი).
1910 წლისთვის დიდოეთში ცხოვრობდა 5340 ადამიანი და იყო 36 სოფელი გაერთიანებული 9 თემში.
რელიგია
დიდოელები სუნიტი მუსლიმები არიან. დიდოეთში თავის დროზე საქართველოდან ქრისტიანობაც ვრცელდებოდა და ბევრი პატარა ქრისტიანული ეკლესიაც აუგიათ. მიუხედავად ამისა, ქრისტიანობა დიდოელთა ცხოვრებაში ღრმად ვერ შეიჭრა. მუსლიმობაც დიდოებში გვიან გავრცელდა, ვიდრე დაღესტნის სხვა ხალხებში. შემორჩენილია წარმართული რელიგიური რწმენა-წარმოდგენები: მიწის, მთვარის, მზის, ცის, ცეცხლის, მთის, მდინარის კულტი, ანიმისტური, ტოტემისტური და მაგიური ელემენტები. განსაკუთრებით აღსანიშნავია დიდოელთა რწმენა თეთრი ქვის კულტის შესახებ, კალენდარული დღესასწაულებიდან - პირველი ხნულის გავლება. დიდოელთა ფოლკლორი ორენოვანია (ცეზური და ხუნძური). დიდოელი მკურნალები ცნობილი იყვნენ დაღესტნის სხვა სოფლებშიც. ვახუშტი ბაგრატიონი დიდოელთა სარწმუნოებისა და თვითშეგნების შესახებ საკმაოდ კრიტიკულად წერდა: “ენა აქუსთ თუისი საკუთარი, სარწმუნოებით არიან კერპნი და უმეტეს ეშმაკის მორჩილნი... არა უწყიან სრულიად ღმერთი, არცა ნათესავი და ნათესაობა”.
დიდოური სახლი
დიდოური სახლი ძირითადად კლდისაგან ჩამოშლილი ქვის ფილებით იგებოდა, რომელთა შორის არსებული ღრიჭოები თიხიანი ტალახით ივსებოდა. ჭერი როგორც წესი ეყრდნობოდა ხის ბოძებს. დიდოური სახლი შედგებოდა შემდეგი განყოფილებისაგან: საცხოვრებელი სახლი (ვიდკუ), ცხენის თავლა ან სარაია (რეჩუ), ნავესი (ოც), საკუჭნაო (ბოტლი), შეშის სარაია (ლაგონე). მათ სახლში შემდეგი განლაგება აქვთ: ქვევით სარაია, მასზე დგას საცხოვრებელი სახლი, ხოლო ზემოდან ზვინის შესანახი. საცხოვრებელს მართკუთხედის ფორმა აქვს. აშენებულია ქვის ფილებით უდუღაბოდ. შიგნიდან ამოლესილია მიწით. იატაკი მიწისაა. სამხრეთი მხარე ხის ბოძებიანი დახურული გალერეაა. კარები მომცროა. ფანჯრები — კვადრატული, რომლებშიც ხის დახვრეტილი ფირფიტებია ჩადგმული. საცხოვრისს ასევე აქვს ღრიჭოები თოფის სასროლად. სახურავზე არის მინით დაფარული ხვრელები სინათლის შემოსასვლელად.
დიდოელთა დასახლება ისტორიულად ჩამოყალიბდა. ადრე შუა საუკუნეებში დიდოელებში, ისევე როგორც დაღესტნის სხვა ხალხებში, გავრცელებული იყო ნათესაური კოლექტივების მცირე დასახლებები, რომლებიც, როგორც ფიქრობენ, თუხუმური გახლდათ. XII-XIV საუკუნეებში ასეთი მცირე დასახლებები გამსხვილდა. ხეობებში განთავსებულ დიდოელთა საფეხურებრივ-შეჯგუფული დასახლება მთის ფერდობებზე იყო შეფენილი. დასახლებას შემოვლებული ჰქონდა თავდასაცავი კედლები, ხშირად კი - თავდასაცავი კოშკები. თავდასაცავი კოშკების დიდი რაოდენობა, აგრეთვე “ციხე-სახლები” XIX საუკუნის 40-50-იან წლებში კავკასიური ომების დროს დაანგრიეს.
სოფლის მეურნეობა
დიდოელები ძირითადად მისდევენ მიწათმქმედებას, მესაქონლეობას, მეფუტკრეობას, ნადირობას, მეთევზეობას და მეტყევეობას. მეცხოველეობა დიდოეთის ძირითადი დარგია, რომელიც ყველაზე კარგადაა განვითარებული. ცხოველებიდან ყავთ ცხენი, ცხვარი, თხა, კამეჩი და ძროხა. რელიეფიდან და კლიმატიდან გამომდინარე მიწათმოქმედება შედარებით სუსტადაა განვითარებული. ასევე სუსტადაა განვითარებული მეფუტკრეობაც.
დიდოელთა ძირითადი სამეურნეო საქმიანობა მომთაბარე მეცხვარეობა იყო. ჰყავდათ დუმიანი დიდოური, თუშური და ანდიური ჯიშის ცხვარი. საქონლის დიდი ნაწილი ზამთარში კახეთისა და საინგილოს საძოვრებზე ჰყავდათ. ადგილზე მხოლოდ პირუტყვის მცირე რაოდენობას ტოვებდნენ. სახვნელი ფართობები ძირითადად მთის ფერდობებზე ჰქონდათ მოწყობილი (დიდოელებს ტერასები არ ჰქონდათ). განვითარებული იყო გარე სამუშაოზე სიარული. ძველთაგანვე მისდევდნენ ლითონების დამუშავებას. ხელოსნობის დარგებიდან შეიძლება დავასახელოთ მჭედლობა, წინდებისა და ჩექმების ქსოვა, ხურჯინების კეთება, ხისა და ქვის დამუშავება. გაცვლითი ვაჭრობა ჰქონდათ მხოლოდ საქართველოსთან.
ვაჭრობა
დიდოელებს თითქმის ისეთივე ტიპის ტანსაცმელი ჰქონდათ, როგორიც დაღესტნის სხვა ხალხებს: მამაკაცთა ქამარი ვერცხლით იყო მორთული. იცვამდნენ შალისგან მოქსოვილ ჩექმებს. დიდოელებს საუკუნეების განმავლობაში გაცხოველებული სავაჭრო-ეკონომიკური ურთიერთობები ჰქონდათ საქართველოსთან. გასაყიდად ჩამოჰქონდათ მატყლი, მაუდი, ტყავი, გამომშრალი ხორცი, ცხიმი, ერბო, ყველი. აქ კი იძენდნენ პურს, ქსოვილს, ტანსაცმელს, ხილს, ხელოსნობის ნაწარმს და სხვ. “და კახეთის მხრისანი ჰყმობენ კახთა მეპატრონეთა და აძლევენ ხარკთა და არა ლაშკართა, რათა ვიდოდნენ სავაჭროდ კახეთს, ვინაითგან ზიდვენ კახეთიდამ საზრდელსა, საშიშლოსა და სახმარსა თუისსა”.
ფლორა და ფაუნა
დიდოეთის ტყეებში მრავალი ნადირია. გვხვდება: დათვი, მგელი, ტურა, მელა, მაჩვი, ირემი, გარეული თხა, ფოცხვერი და სხვა.
დიდოური ენა
მინი|დიდოური ენის გავრცელების არეალი
დიდოელები ლაპარაკობენ დიდოურ (ცეზურ) ენაზე. სალიტერატურო ენად იყენებენ ხუნძურს. საბჭოთა ხელისუფლების დროს დიდოელებს ხუნძებად აღრიცხავდნენ. დიდოურ ენაში გამოიყოფა ორი დიალექტი: საკუთრივ დიდოური და საჰადური. საჰადურ დიალექტზე ლაპარაკობენ აულების - საჰადის, მითლუდისა და თლაცუდის მცხოვრებნი. სხვა დიდოური აულების მცხოვრებნი დიდოურ დიალექტზე მეტყველებენ, რომელიც თავის მხრივ, კილოკავებად იყოფა. ენათმეცნიერთა დასკვნით, დიდოური ენის ლექსიკაში ბევრია ხუნძურიდან შეთვისებული სიტყვები. შეიმჩნევა ქართული ენის გავლენაც.
XIX საუკუნეში ბევრი დიდოელი ქართულადაც მეტყველებდა, რაც იმით უნდა აიხსნას, რომ საუკუნეების განმავლობაში მათ მჭიდრო სამეურნეო-ეკონომიკური კავშირები ჰქონდათ კახეთის მოსახლეობასთან. კასპიისპირეთში ჩასახლებული დიდოელები ყუმუხურ და აზერბაიჯანულ ენებზეც ლაპარაკობენ.
სქოლიო
კატეგორია:დაღესტანი
ჩადი 1988 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ჩადმა ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეხუთედ იასპარეზა 1988 წელს, სამხრეთ კორეის დედაქალაქ სეულში. ამ თამაშებზე მათ ვერცერთი მედალი ვერ მოიპოვეს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქვეყნები 1988 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:ჩადი ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:აფრიკის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
გუაიტეკასის არქიპელაგი
გაიტეკასის არქიპელაგი (Archipiélago de las Guaitecas) — არქიპელაგი ჩილეს სანაპიროსთან, წყნარ ოკეანეში, ეკუთვნის ჩილეს. შედის ჩილეს აისენის პროვინციის გუაიტეკასის კომუნის შემადგენლობაში. არქიპელაგის ერთადერთი დასახლებული პუნქტია ქალაქი მელინკა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ჩილეს კუნძულები
Air (ჯგუფი)
Air — ფრანგული ელექტრონული ჯგუფი, რომელიც დაფუძნდა 1995 წელს. მისი წევრები არიან ნიკოლა გოდენი და ჟან-ბენუა დუნკელი. მათ პირველ ალბომს Moon Safari კრიტიკოსებმა უმაღლესი შეფასება მისცეს, რასაც მოჰყვა Premiers Symptômes, The Virgin Suicides, 10,000 Hz Legend და Talkie Walkie.
სქოლიო
კატეგორია:ფრანგული ელექტრონული ჯგუფები კატეგორია:ელექტრონული მუსიკა კატეგორია:ტრიპ-ჰოპ ჯგუფები კატეგორია:ემბიენტ მუსიკალური ჯგუფები კატეგორია:Air (ჯგუფი)
487
თარიღი უცნობია
*
ჭელიძეები
ჭელიძე — რაჭული წარმოშობის ქართული გვარი
გვარი სათავეს იღებს XI-XII-ე საუკუნეებიდან და მისი წარმოშობა დაკავშირებულია ჭელიშის მონასტრის მშენებლობასთან. გვარის ფუძე „ჭელი" წარმოადგენს ძველ ქართულ სახელს. ამავე სახელიდანაა წარმოშობილი ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფელი ჭელიაღელეს სახელწოდება, რომელიც ითვლება საგვარეულოს საწყის საცხოვრებლად. ჭელიძეები იყვნენ ცნობილი მშენებლები და მებრძოლები იმერეთის მეფის კარზედ.
ჭელიძეების არსებობს ორი შტო: რაჭველებისა და გურულების. დამთხვევის მიუხედავად მათი წარმოშობის ისტორია განსხვავებულია.
ზურაბ ჭუმბურიძე წერს, რომ გურიაში მჭედლიძის გვარს სახე უცვლია (ორი თანხმოვანი -მ და დ დაკარგულა) და ჭელიძედ ქცეულა. ამ ვარაუდის დასასაბუთებლად მას მოყავს ქუთაისის საყდრის გამოსავალი ბეგრის დავთარი (1578 წლის), სადაც გურიაში სოფელ ბახვის მცხოვრებთა შორის დასახელებულია ბევრი მჭედლიძე. ამჟამად კი, სოფელ ბახვაში მჭედლიძე არავინაა, მაშინ როცა ჭელიძეები მრავლად სახლობენ.
ამჟამად ჭელიძეებს ვხვდებით საქართველოს არაერთ კუთხეში. მათი რაოდენობა საქართველოში დაახლოებით 5000-ს აღწევს
განსახლების ძირითადი არეალი: ბაჯი, ჭელიაღელე, ღები და ა.შ
ლიტერატურა
* კატეგორია:ქართული გვარები
Asperdaphne subzonata
Asperdaphne subzonata — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
ტრამვაი, სახელად სურვილი
ტრამვაი, სახელად სურვილი (A Streetcar Named Desire) — ტენესი უილიამსის პიესა. პრემიერა შედგა ბროდვეიზე 1947 წლის 3 დეკემბერს. პიესა მოგვითხრობს სამხრეთელი ლამაზმანი ბლანშ დიუბუას შესახებ, რომელიც ვალების გამო მემკვიდრეობით მიღებული სახლის დაკარგვის შემდეგ საცხოვრებლად დასთან და სიძესთან ნიუ-ორლეანის ღარიბ გარეუბანში გადადის.
„ტრამვაი სახელად სურვილი“ XX საუკუნის კრიტიკულად აღიარებულ პიესებს შორის ერთ-ერთი პირველია. დღემდე ის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად დადგმადი პიესაა, მისი არაერთი სხვა სახის ადაპტაცია არსებობს, მათ შორის აღსანიშნავია 1951 წლის ფილმი, რომელშიც მთავარ როლებს ვივიენ ლი და მარლონ ბრანდო ასრულებენ.
კინო
1951 წელს Warner Bros.-მა ელია კაზანის რეჟისორობით პიესის კინოადაპტაცია გადაიღო, რომელშიც, ბროდვეის დადგმისგან განსხვავებით, მთავარი როლი ჯესიკა ტენდის ნაცვლად ვივიენ ლიმ შეასრულა. ფილმმა ათი ნომინაციიდან ოთხი ოსკარის ჯილდო მიიღო. ეკრანიზაციაში უილიამსის სიუჟეტი გარკვეულწილად შეცვლილია, რადგან ფილმის დასასრულს, პიესისგან გასნსხვავებით, სტელა სტენლისთან არ რჩება.
როგორც არაერთმა კრიტიკოსმა აღნიშნა, 2013 წლის ვუდი ალენის ოსკაროსანი ფილმი „სევდიანი ჟასმინი“ სწორედ „ტრამვაი, სახელად სურვილითაა“ შთაგონებული. მათ მსგავსი სიუჟეტი და პერსონაჟები აერთიანებთ, თუმცა ალენის ფილმი თანამედროვე მაყურებლისთვისაა გათვლილი.
ინსპირაცია
ტრამვაი, სახელად სურვილი 1920-48 წლებში ნიუ-ორლეანში მოძრაობდა. მას სახელი ამავე სახელწოდების ქუჩის მიხედვით ეწოდა. აღსანიშნავია, რომ ქუჩების სახელწოდებები, რომელთა გავლაც ბლანშს უწევს, ალეგორიულია: „მითხრეს, ჯერ ერთ ტრამვაიში, აქაურები „სურვილს“ რომ ეძახიან, ჩაჯდებიო, მერე მეორეში — „სასაფლაო“, ექვს უბანს გაივლი და ელისეს მინდვრებზე ჩამოხვალო.“
ბლანშის პერსონაჟი სავარაუდოდ დაფუძნებულია უილიამსის დაზე, როუზ უილიამსზე, რომელსაც მენტალური პრობლემები ჰქონდა, ლობოტომიის შემდეგ კი სრულიად ქმედუუნარო გახდა. პიესის წარმატებამ უილიამსს თავისი დის სამედიცინო საჭიროებების ფინანსური უზრუნველყოფის საშუალება მისცა. სხვა ბიოგრაფიულ ელემენტებს შორისაა უილიამსის დედის სამხრეთული წარმოშობა, რაც სტელასა და ბლანშის სამხეთულ წარმოშობაში აისახა. მისი მამა კი მოგზაური და გამყიდველი იყო და მეგობრებთან დალევა და პოკერის თამაში უყვარდა, რაც სტენლი კოვალსკის პერსონაჟში აისახა. მთავარი პერსონაჟის მსგავსად, უილიამსიც მისისიპიში დაიბადა. აგრეთვე ბიოგრაფიული დეტალია ჰომოსექსუალობის მოტივი პიესაში, რადგან უილიამსს პრობლემები ჰქონდა თავის სექსუალურ ორიენტაციასთან დაკავშირებით. აგრეთვე, სტენლის ზიზღი ბლანშის ხასიათის მიმართ სავარაუდოდ შთაგონებული იყო უილიამსის მამის ზიზღის დედამისის სამხრეთული თვისებების მიმართ.
ბლანშ დიუბუას სახელი უილიამსმა თეატრის კრიტიკოსი და ყოფილი მსახიობი ბლანშ მარვინისგან აიღო, ბლანშის დას, სტელას, კი სახელი მარვინის ქალიშვილობის გვარის მიხედვით შეურჩია. აგრეთვე ცნობილი სიტყვები პიესიდან „მე ყოველთვის უცნობების სიკეთის იმედი მქონდა“ ბლანშ მარვინს ეკუთვნის.
სქოლიო
კატეგორია:პიესები
კენდელ შმიდტი
კენდელ ფრენსის შმიდტი (ინგლ.Kendall Francis Schmidt) დ.2 ნოემბერი 1990 წელი, კანზასი) — პოპულარული ამერიკელი მომღერალი და მსახიობი. ცნობილო გახდა Nickelodeon-ის ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული თინეიჯერული ტელესერიალით Big Time Rush, "წინ წარმატებისკენ"
ფილმოგრაფია
კატეგორია:დაბადებული 1990 კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები კატეგორია:დაბადებული 2 ნოემბერი
მარტაბანის ყურე
მარტაბანის ყურის სანაპირო ტალღებითაა გამორჩეული. მათი სიმაღლე 4-7 მეტრია. ყველაზე მაღალი ტალღები ყურის დასავლეთ ნაწილშია გაბატონებული. ყურე სახეობათა მრავალფეროვნებით გამოირჩევა, განსაკუთრებით, ზოლიან ვეშაპისებრთა სახეობებით.
2008 წელს რეგიონში ნავთობის რეზერვები აღმოაჩინეს. 2014 წლიდან ნავთობის მოპოვება ზავტიკას განვითარების პროექტის ფარგლებში დაიწყო, რომელიც ამერიკული, ბრიტანული, ფრანგული, ჩინური, ტაილანდური, ინდონეზიური და ინდური ნავთობკომპანიების საერთაშორისო კონსორციუმს წარმოადგენს. ნავთობს M6, M9 და M11 განყოფილებებში მოიპოვებენ.
სქოლიო
კატეგორია:მიანმარის წყალსატევები კატეგორია:ინდოეთის ოკეანის ყურეები კატეგორია:ანდამანის ზღვა კატეგორია:ბენგალის ყურე კატეგორია:მიანმარის რამსარის ძეგლები
მერსია
250px|მინიატიურა|ბრიტანული სახელმწიფოები 800 წლისათვის. მერსია — ანგლოსაქსთა მიერ ბრიტანეთის დაპყრობის დროს ჩამოყალიბებული ერთ-ერთი სამეფო. დააარსეს ანგლებმა VI საუკუნის დამლევს. თავისი აყვავების ხანაში მერსია მოიცავდა ტერიტორიას ჰამბერის ყურესა და მდინარე ტემზას შორის (შუა ინგლისი). განსაკუთრებით გაძლიერდა VIII საუკუნეში, როდესაც სხვა ანგლოსაქსური სამეფოები დაიმორჩილა. IX საუკუნის 20-იან წლებში უესექსმა დაიპყრო.
ლიტერატურა
კატეგორია:ევროპის ყოფილი მონარქიები კატეგორია:გაერთიანებული სამეფოს ისტორია
კაპაჩის კულტურა
left|thumb|250px|კაპაჩის კულტურის გავრცელების რუკა right|thumb|150px|კაპაჩის კულტურის ლარნაკი კაპაჩის კულტურა არსებობდა მექსიკის დასავლეთით. იგი წარმოდგენილია ქალაქ კოლიმასთან არსებული არქეოლოგიური კომპლექსით. ეს მეტნაკლებად ადრეული კულტურაა მესოამერიკის არქეოლოგიური კულტურებიდან და თარიღდება ძვ. წ. XX-ძვ. წ. XII საუკუნეებით. ის აღმოაჩინა და პირველად დაწვრილებით აღწერა ამერიკელმა არქეოლოგმა იზაბელ ტრასდელ-კელიმ, რომელიც აწარმოებდა გათხრებს კოლიმას ზონაში 1939 წელს. მსგავსება მოცემული კულტურისა და იმავე პერიოდის კერამიკის, რომელიც ნაპოვნია ეკვადორში, საფუძველს გვიქმნის, ვიმსჯელოთ, მესოამერიკის დასავლეთსა და ანდების კულტურებს შორის ადრეულ კავშირებს.
კაპაჩის ტიპის კერამიკის ნარჩენები გვხვდება მთელს წყნარი ოკეანის მექსიკის სანაპიროებზე, ჩრდილოეთით სინალოას შტატიდან სამხრეთით გერეროს შტატამდე. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დასაფლავება, რომელიც აღმოაჩინა გორდონ ეკჰოლმა გუასავეში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:კოლუმბამდელი კულტურები
ფიზიკური კოსმოლოგია
ფიზიკური კოსმოლოგია (ბერძ. κοσμολογία – სამყაროს ვსწავლობ) — ასტროფიზიკის განშტოებაა და შეისწავლის კოსმოსის სტრუქტურას, ცდილობს პასუხი გასცეს ისეთ ფუნდამენტულ შეკითხვებს, როგორიცაა სამყაროს შექმნა და ევოლუცია. კოსმოლოგია ჩართულია კოსმიურ სხეულთა მოძრაობისა და პირველადი საწყისის შესწავლაში. ადამიანთა განვითარების ისტორიის დიდი ნაწილის მანძილზე ეს საკითხი მეტაფიზიკის საგანი იყო. კოსმოლოგიას, როგორც მეცნიერებას, დასაბამი მისცა კოპერნიკის პრინციპმა, რომლის მიხედვით ციური სხეულები დედამიწისთვის იდენტურ ფიზიკურ კანონებს ემორჩილებიან, და ნიუტონის მექანიკამ, რომელმაც საშუალება მისცა ადამიანებს გარკვეულიყვნენ ამ სხეულთა მოძრაობის კანონზომიერებებში. ფიზიკური კოსმოლოგია, დღევანდელი გაგებით, დაიწყო XX საკუნეში ალბერტ აინშტაინის ფარდობითობის თეორიისა და უკიდურესად შორეულ ობიექტებზე გაუმჯობესებული ასტრონომიული დაკვირვების მეთოდების განვითარებასთან ერთად.
შესავალი
= ერთგვაროვანი და იზოტროპული სამყარო = ასტროფიზიკური დაკვირვებები ადასტურებენ, რომ დიდ მასშტაბებში (სივრცის იმ უბნებში, რომელთა ზომა ასეულობით მეგაპარსეკს აღემატება (იხ. პარსეკი)) მატერიის განაწილება სამყაროში ერთგვაროვანია, ხოლო სივრცის ყველა მიმართულება ეკვივალენტურია. ამ ფაქტებზე დაფუძნებულ ფრიდმანისეულ მოდელებში მატერია განიხილება როგორც უწყვეტი გარემო, რომელიც თანაბრად ავსებს მთელ სივრცეს, და დროის ყოველ მომენტში სიმკვრივის და წნევის გარკვეული მნიშვნელობებით ხასიათდება. ამ გარემოს მოძრაობის გასაანალიზებლად თანმხლებ ათვლის სისტემასიყენებენ. ამ სისტემაში ნივთიერება უძრავია, ნივთიერების დეფორმაციას ათვლის სისტემის დეფორმაცია ასახავს, ასე რომ ამოცანა ათვლის სისტემის დეფორმაციის აღწერაზე დაიყვანება. თანმხლები ათვლის სისტემის სამგანზომილებიან სივრცეს თანმხლები სივრცე ვუწოდოთ. ერთგვაროვანი და იზოტროპული სივრცის შემთხვევაში სიგრძის ელემენტის კვადრატი შემდეგი ფორმულით გამოისახება: რაც ეხება ოთხგანზომილებიან ინტერვალს, მას შემდეგი სახე აქვს: აქ t დროა, x, y, z - უგანზომილებო სივრცითი კოორდინატებია,R - სივრცის სიმრუდის რადიუსი, c - სინათლის სიჩქარე, k = -1 (სივრცეს აქვს უარყოფითი სიმრუდე), 0 (ევკლიდური სივრცე), 1 (დადებითი სიმრუდე). დროის მიხედვით R - ის ცვლილება თანხლები ათვლის სისტემის, და მაშასადამე, ნივთიერების გაფართოებას ან შეკუმშვას აღწერს. ათვლის სისტემის დეფორმაციის ამოცანის ამოსახსნელად საჭიროა ერთადერთი R (t) ფუნქციის პოვნა, რომელიც მოცემულ შემთხვევაში ფარდობითობის ზოგადი თეორიის შემდეგ ორ განტოლებას აკმაყოფილებს: აქ შტრიხები R – ის თავზე და t ინდექსი აღნიშნავენ გაწარმოებას დროის მიხედვით ორჯერ და ერთხელ შესაბამისად.λ კოსმოლოგიური მუდმივაა, რომელიც ვაკუუმის გრავიტაციას აღწერს. სიდიდე ათვლის სისტემაში წრფივი მასშტაბების ფარდობითი ცვლილების სიჩქარეს განსაზღვრავს; ეს სიდიდე H ასოთი აღინიშნება, მას ჰაბლის მუდმივა ეწოდება. (1)და(2) განტოლებებიდან შემდეგი თანაფარდობა გამომდინარეობს: ეს განტოლება გრავიტაციის გამო სამყაროს გაფართოების ტემპის შენელებას აღწერს. მასში გათვალისწინებულია, რომ მიზიდულობა ნივთიერების წნევითაც იქმნება. ვინაიდან ერთგვაროვან სამყაროში წნევის გრადიენტი არ არსებობს, ადგილი არ აქვს ჰიდროდინამიკულ ძალებს, რომლებიც წნევათა სხვაობითაა გამოწვეული და რომლებიც ნივთიერების მოძრაობაზე გავლენას ახდენენ. წნევა მხოლოდ მიზიდვაში ვლინდება. (1) და (2) განტოლებათა ამოსახსნელად უნდა ვიცოდეთ კავშირი წნევასა და სიმკვრივეს შორის (ნივთიერების მდგომარეობის განტოლება). სამყაროს ევოლუციის სხვადასხვა ეტაპებზე ეს დამოკიდებულება სხვადასხვაა.თანამედროვე სამყაროში კოსმოლოგიური მუდმივა λ = 0, ან იმდენად მცირეა, რომ (3) და (4) განტოლებებში ის შეიძლება უგულებელვყოთ.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:კოსმოლოგია კატეგორია:ასტროფიზიკა
ბრონისლავ კომოროვსკი
მინი|250პქ|ბრონისლავ კომოროვსკი ბრონისლავ მარია კომოროვსკი (Bronisław Maria Komorowski; დ. 4 ივლისი, 1952) — პოლონელი პოლიტიკოსი, პოლონეთის პრეზიდენტი 2010 წლის 6 აგვისტოდან 2015 წლის 6 აგვისტომდე. (პარტია სამოქალაქო პლატფორმა), 2000-2001 წლებში თავდაცვის მინისტრი, 2007 2010 წლებში პოლონეთის სეიმის მარშალი (თავმჯდომარე). სმოლენსკში მომხდარი ავიაკატასტროფის შემდეგ, რომელშიც დაიღუპა პრეზიდენტი ლეხ კაჩინსკი, 2010 წლის 10 აპრილიდან პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი. პრეზიდენტად არჩეული იქნა არჩევნების მეორე ტურის შედეგად, ხმათა 52%-ით.
ბავშვობა და ახალგაზრდობა
დაიბადა 1952 წლის 4 ივნისს პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკის სამხრეთ დასავლეთში, არისტოკრატულ ოჯახში. იყო პოლონეთის პიონერთა ორგანიზაციის წევრი. 1977 წელს, დაამთავრა ვარშავის უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი. 1977–1980 წლებში ჟურნალის რედაქციაში მუშაობდა.
დისიდენტური და პოლიტიკური მოღვაწეობა
კომუნისტური რეჟიმის დროს დემოკრატიული ოპოზიციის მოქმედებებში მონაწილეობდა, 1979 წლის ნოემბერში, დემონსტრაციაში მონაწილეობისათვის ერთი თვით პატიმრობა მიესაჯა. თანამშრომლობდა მოძრაობა სოლიდარობასთან, 1981–1989 წლებში ასწავლიდა ისტორიას.
პოლონეთის განთავისუფლების შემდეგ, იყო მესამე რესპუბლიკის ყველა მოწვევის სეიმის წევრი. 2007 წელს აირჩიეს მარშლად, ლეხ კაჩინსკის დაღუპვის შემდეგ ასრულებდა პრეზიდენტის მოვალეობას.
სქოლიო
კატეგორია:პოლონეთის პრეზიდენტები კატეგორია:დაბადებული 1952
კირიბატული ენა
კირიბატული ენა ან გილბერტული ენა — კირიბატის რესპუბლიკიც ოფიციალური ენა ,წარმოადგენს ავსტრონეზიული ენების ოჯახს.
სახელი
კირბატულს ხშირად მოიხსენიებენ როგორც გილბერტულ ენას, ქვეყნის აღმომჩენის ტომას გილბერტის პატივსაცემად.
სქოლიო
კატეგორია:კირიბატული ენა
488
თარიღი უცნობია
*
მონკაიო
სქოლიო
კატეგორია:დავაო-დე-ოროს მუნიციპალიტეტები
Asperdaphne suluensis
Asperdaphne suluensis — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
ალექსანდრა ხავთასი
ალექსანდრა ხავთასი (დ. 14 ივლისი, 1922, თბილისი — გ. 	თებერვალი, 2007) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი, ნევროპათოლოგი, მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატი.
1949 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი. 1950–1953 წლებში გაიარა კლინიკური ორდინატურის კურსი ნერვულ სნეულებათა კათედრაზე. 1954 წლიდან იუო შრომის ჰიგიენისა და პროფესიულ დაავადებათა სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის უმცროსი და უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი, ნევროლოგიური განყოფილების ხელმძღვანელი, დირექტორის მოადგილე სამკურნალო დარგში. ავტორია 50 სამეცნიერო ნაშრომისა პროფესიული პათოლიგიის აქტუალურ საკითხებზე.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 14 ივლისი კატეგორია:დაბადებული 1922 კატეგორია:გარდაცვლილი    2007 კატეგორია:ქართველი ექიმები
ჩილოე
მინი|მარჯვნივ|250პქ|კ. ჩილოე ჩილოე (Isla de Chiloé) — კუნძული წყნარ ოკეანეში, შედის ჩილეს შემადგენლობაში. ფართობი 8394 კმ². ჩილოეს არქიპელაგის (9181 კმ²) მთავარი კუნძული. მოიცავს არქიპელაგის 91,4 %. იგი მსოფლიოში ფართობით 87-ე კუნძულია.
კ. ჩილოე შედის ლოს-ლაგოსის რეგიონის ამავე სახელწოდების პროვინციის შემადგენლობაში და იყოფა რამდენიმე კომუნად.
კუნძულზე მდებარეობს XVIII–XIX საუკუნეების კულტურულ-ისტორიული ძეგლები, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი ჩილოეს მონასტრები.
2002 წლის მონაცემებით კუნძულის მოსახლეობა შეადგენს 154,7 ათ. კაცს.მსხვილი ქალაქია — კასტრო აღმოსავლეთით და ანკუდი ჩრდილოეთით.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ჩილეს კუნძულები
კალციუმი
კალციუმი (Calcium; ქიმიური სიმბოლო — ) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეოთხე პერიოდის, მეორე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მეორე ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის, IIა) ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია 20; ატომური მასა — 40.078, tდნ — 842 °C, tდუღ — 1484 °C, სიმკვრივე — 1.55 გ/სმ3. მოვერცხლისფრო-თეთრი მსუბუქი ლითონი. ბუნებრივი კალციუმი შედგება ხუთი სტაბილური, , , , და ერთი სუსტად რადიოაქტიური  (T1/2=5.6 წ) იზოტოპისაგან.
აღმოჩენის ისტორია
Ca-ის ნაერთებია - კირი, მარმარილო, თაბაშირი. ჯერ კიდევ ძველი დროიდან მათ გამოიყენებდნენ სამშენებლო მასალად. მე-18 საუკუნის ბოლომდე ქიმიკოსები კირს მარტივ ელემენტად თვლიდნენ. 1789 წელს ლავუაზიემ წამოაყენა ვერსია რომ: კირი, მაგნეზია, ბარიტი - რთული ნივთიერებებია. 1808 წელს ჰემფრი დევიმ ხსნარის ელექტროლიზის საშუალებით ჩამქრალი კირისა და ვერცხლისწყლის ჟანგით დაამზადა კალციუმის ამალგამა, ხოლო აქედან ვერცხლისწყლის განდევნით მიიღო ლითონი, რომელსაც უწოდეს კალციუმი.
სტანდარტული ატომური მასა
კალციუმის სტანდარტულ ატომურ მასად მიღებულია — 40,078, რომელიც როგორც წესი იანგარიშება ბუნებაში არსებულ ყველა სტაბილურ იზოტოპტთა საშუალო შეწონილი მასით, მათი დედამიწის ქერქსა და ატმოსფეროში გავრცელების პროპორციულად.
მიღება
მრეწველობაში Ca მიიღბენ 2 ხერხით:
ფიზიკური თვისებები
კალციუმი - მოვერცხლისფრო-თეთრი ლითონია. არსებობს ორ ალოტროპიულ მოდიფიკაციით: 443 C მდგრადია, კრისტალური მესერი კუბური წიბოცენტრულია Cu-ის მსგავსი, a=0,558 ნმ, ატომური რადიუსი: 1,97 სივრცული ჯგუფი Fm3m, სიმკვრივე - 1,54 გ/სმ3; 464 C-ზე მაღლა მესერი მდგრადია - გეკსაგონალური b-ფორმის. α- Fe-ის მსგავსი. დნობის t=851 C, დუღილის t=1482 C, თბოგამტარობა 20 C-ის დროს - 125,6 ვტ/(მ*К). აქვს საკმაოდ მაღალი პლასტიკურობა.
ქიმიური თვისებები
კალციუმი ტიპური ტუტემიწა ლითონია. ის აქტიური ლითონია თუმცა ყველაზე უფრო ინერტულია ტუტემიწა ლითონებს შორის.ის ღია გარემოში ადვილად შედის რეაქციაში ჟანგბადთან და ჰაერში მყოფ წყალთან, რის გამოც მისი ზედაპირი რუხი ფერისაა, ამიტომაც მას ნავთში ან თხევად პარაფინში ინახავენ. გარე ელექტრონული კონფიგურაციაა - Ca 4s2, რის შესაბამისად კალციუმი ნაერთებში ორ ვალენტიანია.
ეგზოთერმული რეაქციები
thumb|left|კალციუმის დაჟანგვა ეს ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი რეაქცია ეგზოთერმულია.
ხსნადი
კალციუმის უმეტესი ნაერთები არალითინებთან წყალთან რეაგირებისას იშლებიან: Ca2+ იონი უფერულია, კალციუმის მარილები ალში აგურისფერ-წითელ ფრად იწვიან. წყალში ასევე კარგად იხსნებიან: კალციუმის ქლორიდი CaCl2, კალციუმის ბრომიდი CaBr2, კალციუმის იოდიდი CaI2, კალციუმის ნიტრატი Ca(NO3)2.
უხსნადი
კალციუმის ფტორიდი CaF2, კალციუმის კარბონატი CaCO3, კალციუმის სულფატი CaSO4, კალციუმის ორთოფოსფატი Ca3(PO4)2, კალციუმის ოქსალატი CaC2O4 და სხვანი. ასევე მეთად მნიშვნელოვანია რომ კალციუმის ჰიდროკარბონატი Ca(HCO3)2 განსხვავებით კალციუმის კარბონატისა - Ca(CO3)2 წყალში იხსნება. ბუნებაში ამიტომ ხდება შემდეგი პროცესები: როდესაც წვიმის ან მდინარის წყალი (რომელიც გაჯერებულია ნახშირორჟანგით ჩადის მიწაში და ხვდება კირქვოვანებს, მაშინ შეინიშნება მათი გახსნა წყალში: ხოლო იქ სადაც კალციუმის ჰიდროკარბონატით გაჯერებული წყალი გამოდის მიწის ზედაპირზე, სადაც თბება სხივებით მიდის უკურეაქცია: რის შედეგადაც ხდება ნივთიერებების დიდი მასების გადატანა რაც წარმოიქმნის ზემოთ აღნიშნულ პროცესებს (კარსტს, მღვიმეებს). წყალში გახსნილი კალციუმის ჰიდროკარბონატები განსაზღვრავენ წყლის სიხისტეს.
კალციუმის ნაერთები
კალციუმის ნაერთები გამოყენება მეტალურგიაში (მეტალოთერმიაში)- CaH2, წყალბადის მისაღებად, ოპტიკაში (კალციუმის ფტორიდი) ლინზები, ობიექტივები, ლაზერებში (კალციუმის ვოლფრამატი), აცეტილენის მისაღენად (კალციუმის კარბიდი) და ლითონების აღსადგენად. გამოიყენება დენის ქიურ წყაროებში (კალციუმის ქრომატი) ბატარეებში, ცეცხლგამძლე საგნების დამზადებისას (კალციუმის ოქსიდი) კერამიკაში. დიდი გამოყენება აქვს ასევე სამკურნალო საშუალებებში (კალციუმის ქლორიდი, კალციუმის გლუკანატი, კალციუმის გლიცეროფოსფატი) მოხუცებისა და ფეხმძიმეთათვის.