დელავერის_ინდიელები
ისტორია
დელავერის ინდიელები თავიანთ თავს უწოდებენ ლენაპებს ან ლენი ლენაპებს, ანუ „პირველ ხალხს”. მათი გავრცელებული სახელი, დელავერის ინდიელები, გამომდინარეობს ფაქტიდან, რომ იმ მდინარეს, რომელზეც მათი პირველი საცხოვრებელია აღმოჩენილი, ინგლისელი კოლონისტის, ვირჯინიის მმართველის სერ ტომას ვესტის, ანუ ლორდ დე ლა ვორის, პატივსაცემად, დელავერი უწოდეს. დელავერის ინდიელების ენდოგამიურობაზე თავიდან იყო შეხედულობა, რომ მათი კლანები ერთმანეთს არ ერეოდნენ და წმინდა ხაზებად რჩებოდნენ. დღესდღეობით ეს თეორია უარყოფილია ისტორიული და თანამედროვე გარემოებებით. დელავერების უძველესი კუს, მგლისა და ინდაურის დასახელებით სამ ჯგუფად დაყოფასთან დაკავშირებითაც აზრთა სხვადასხვაობას ვაწყდებით. მათი ისტორიული ტერიტორია დღევანდელ ნიუ ჯერსის, დასავლეთ ლონგ აილენდს, ჰუდსონის ველსა და აღმოსავლეთ პენსილვანიას მოიცავდა. აბორიგენულ დროს დელავერის ინდიელების სამი კულტურა, ლენაპები, მუნსები და „ჯერსები“, ინაწილებდა მდინარის მიდამოების სხვადასხვა ნაწილს. მათგან გამორჩეულები და, ალბათ, ყველაზე მეტად იდენტიფიცირებულნი დელავერის ინდიელებთან, არიან ლენაპები. დღესაც სწორედ მათი შთამომავლები არიან შემორჩენილები ოკლაჰომაში. 1656 წლის მონაცემებით ლენაპები განლაგებულნი იყვნენ ფილადელფიის მიდამოებში, დელავერის დასავლეთით, ხოლო მათი მონათესავე დელავერის ინდიელები, მუნსები და „ჯერსები“ კი - აღმოსავლეთით. ჩანს, რომ ლენაპები თავიანთ ტერიტორიაზე საუკუნეების განმავლობაში ცხოვრობდნენ, თუ არა - ათასწლეულების. ასე იყო 1500 წლამდე. ლენაპები და „ჯერსები“ წესით ერთმანეთთან ახლოს უნდა ყოფილიყვნენ განლაგებულნი, თუმცა უკვე 1600 წლისთვის მათ შორის ქორწინება და მსგავსი აქტივოებები აღარ იყო ( თანაც ისინი ერთმანეთისგან საკმაოდ განსხვავდნებოდნენ), რამაც ხელი შეუწყო ერთმანეთში კოოპერიციისა და მიგრაციის საშიშროების აღმოფხვრას. სამხრეთით მათ ესაზღვრებოდნენ სინკონისინები, დაბალი დონის ტომი, რომელსაც თავისი ბელადი ჰყავდა და მთავარი საცხოვრებელი ჰქონდათ იქ, სადაც დღეს ქალაქი ლევსია დელავერში. დასავლეთით - ცენტრალურ პენსილვანიაში - იყვნენ ძლევამოსილი სასქვეჰანოკები, რომლებიც აკონტროლებდნენ ბეწვით ვაჭრობას მონონგაჰელისა და ოჰაიოს მდინარიდან მისისიპიმდე. იროკეზების ტერიტორიის შუაგული მუნსების ჩრდილოეთით იყო, „ჯერსების“ ჩრდილოეთით კი - სხვადასხვა დამოუკიდებელი ჯგუფები ცხოვრობდნენ, რომლებიც საკვებს ჰუდსონისა და მანჰეტენის კუნძულის ირგვლის მდებარე სხვა მდინარეებთან მოიპოვებდნენ. სასქვეჰანოკებმა და იროკეზებმა ეს უკანასკნელები დაჩრდილეს. დელავერის ველის ყველა ხალხმა შექმნა ცალკე ეკონომიკური ყურე, რომელიც მინიმალურად ღებულობდა მონაწილეობას ბეწვით ვაჭრობაში. პირველად ევროპელებს 1524 წელს შეხვდნენ ლენაპები - იტალიელი მკვლევრის, ჯოვანი დე ვერაცანოს, ექსპედიცია მოუახლოვდა მათს ტერიტორიას. ასევე, პორტუგალიელები და ესპანელები, რომლებიც დიდ მოგზაურობებში პიონერები იყვნენ, მალე მოვიდნენ ამ მიწებზე. შემდეგ ინგლისელებმა გააკეთეს იგივე. ჰოლანდიურმა „ისტ ინდია კომპანიმ“ დაიქირავა ინგლისელი ჰენრი ჰუდსონი და ისიც გამოუშვა ექსპედიციაში 1609 წელს. შემდეგ ევროპელებთან ურთიერთობა ვაჭრობის მხრივ გაღრმავდა და საბოლოოდ კოლონიზაციით დასრულდა. 1622 წელს პოტომაკების კონფედერაციის აღმასვლის გამო სასქვეჰანოკებს მოუწიათ ბეწვით ვაჭრობისთვის ახალი გზების ძიება. ყველაზე მოსახერხებელი გზა მათთვის აღმოჩნდა მინკას პატარა უბის ბილიკის გავლით ვაჭრობა, რაც ნიშნავდა ლენაპების ტერიტორიით სარგებლობას. ამან სასქვეჰანოკები მიიყვანა მდინარე დელავერის იმ ნაპირებთან, რომლებთანაც ჰოლანდიელ ვაჭრებს ახალი ამსტერდამიდან (ნიუ იორკიდან) მოწყობილი ჰქონდათ სავაჭრო სივრცე. მათ დატოვეს ჩანაწერები 1623 წლის დასაწყისში, რომელთა მიხედვითაც, სასქვენჰანოკები აკონტროლებდნენ ლენაპებს ამ პერიოდის განმავლობაში და ისინიც 40 წელი მათ ჩრდილქვეშ იმყოფებოდნენ. ამ პერიოდში ჰოლანდიელი ვაჭრები და შვედი კოლონისტები ლენაპებისგან ყიდულობდნენ მიწებს, რათა იქ თავიანთი პოსტები გაემაგრებინათ, ვინაიდან ეს ადგილები სტრატეგიული და სასურველი მდებარეობით გამოირჩეოდა. შვედებმა ააშენეს პატარა სოფელი, რომლის ადგილზეც დღესდღეობით არის ვილმინგტონი დელავერის შტატში. შვედი ფერმერები საკმაოდ მომრავლდნენ ქვედა ლენაპში და მოხდა მათი ერთმანეთთან შერევა - ისინი ქორწინდებოდნენ. შვედ კოლონისტებს არ ჰქონდათ ბევრი სუბსიდია ევროპიდან და ამიტომ ბეწვით ვაჭრობის ნაცვლად მათ გადაწყვიტეს თამბაქოსთვის მიექციათ ყურადღება. მათ, რა თქმა უნდა, სჭირდებოდათ საკვები, რასაც მიაქციეს ყურადღება საკვების მწარმოებელმა ლენაპებმა, რომლებმაც გადაწყვიტეს გაეზარდათ სიმინდის პლანტაციები, რომლებიც ზაფხულობით მოჰყავდათ თავიანთ ბაღებში და მიეყიდათ ნიდერლანდებისთვის. 1640-სა და 1660 წელს შორის სიმინდი მთავარი შემოსავლის წყარო გახდა მათთვის. მათ უკვე ხელი მიუწვდებოდათ იმ ევროპულ პროდუქტზე, რომელსაც სხვა ერები ბეწვით ვაჭრობით მოიპოვებდნენ. 1660 წლიდან მარცვლეულის სხვა კოლონიებიდან იმპორტმა და ზემოთ ხსენებულმა ფაქტორებმა ლენაპებს შეუქმნა ადგილობრივი ბაზარი. ინგლისელები და ჰოლანდიელები ვაჭრობისა და კოლონიების დაარსების მხრივ გამუდმებულ კონკურენციაში იყვნენ ერთმანეთთან. ამან ისინი ბრძოლებამდე მიიყვანა, რომლებიც 1652-1674 წლებში მიმდინარეობდა. ინგლისმა ახალი ნიდერლანდები და ბევრი სხვა კოლონია დაიკავა 1664 წელს, რამაც მეორე ანგლო-ჰოლანდიური ომი გამოიწვია და კვლავაც ინგლისის გაფართოებით დასრულდა 1667 წელს. იორკის ბარონმა შეძლო, მთელი დელავერი თავისი კოლონიად გადააქცია და ახალი ნიდერლანდების შემადგენლობაში შეიყვანა. მალე სასქვენჰანოკებს მოუწიათ ებრძოლათ, განსაკუთრებით სენეკას წინააღმდეგ, ამან მათი მაღალი ტონი დაწია ლენაპების წინაშე და ისინი მოკავშირეები გახდნენ, რამაც დელავერის ინდიელებს საშუალება მისცა, ბეწვით ვაჭრობაში ფართოდ ჩართულიყვნენ. 1660-იან წლებში, როდესაც უკვე ინგლისელმა იმიგრანტებმა დაიწყეს დელავერის მიდამოებზე დასახლება, მათაც იყიდეს მიწები ლენაპებისგან და ფერმები გააშენეს. ამ პროცესებმა კიდევ ახალი ალიანსები წარმოშვა ამ არეალში. 1674 წელს მერილენდის კოლონისტები შეუერთდნენ სენეკას და ერთად შეუტიეს სასქვენჰანოკებს, რომლებიც ადრე მათი მოკავშირეები იყვნენ. სასქვენჰანოკები დამარცხდნენ, დაიფანტნენ და სამუდამოდ დაიშალნენ. მათი მიწები ცენტრალურ პენსილვანიასა და დასავლეთით უკვე ლენაპებისთვის გახდა მისაწვდომი, თუმცა მერილენდის კოლონია და ხუთი ერი (იროკეზებს ასე უწოდებდნენ ინლისელები) ითხოვდა, ეს მიწები მათი გამხდარიყო. ლენაპი კი მათ საწინააღმდეგოდ უფრო და უფრო აქტიური ხდებოდა ბეწვით ვაჭრობაში. ისინი ტერიტორიის მხრივაც ფართოვდებოდნენ, თუმცა 1680 წელს ევროპელმა იმიგრანტებმა შეავიწროვეს. ინგლისის სამეფო ხელისუფლებამ უილიამ პენის დახმარებით (ამერიკაში ინგლისის კოლონიების დაარსებაში ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა კოლონიზაციის ადრეულ ეტაპზე), მოიპოვა სიგელი ამ რეგიონის მართვისთვის და ლენაპებისთვის ამას თავიდან დიდი მნიშვნელობაც ჰქონდა. უილიამ პენის მოსვლამდე მდინარე ჯერ კიდევ მთლიანად მათს ხელში იყო. დელავერის ინდიელების მიმართ უილიამ პენის მოპყრობამ ინგლისელებისთვის შედეგი გამოიღო და მათ უკვე ლენაპის ყველა მხარესთან ჰქონდათ კავშირი და თანდათანობით მეტ მიწას იძენდნენ დელავერის ველზე. პენის ეს პროგრამა 1681-1701 წლებში მიმდინარეობდა. მიუხედავად იმისა, რომ პენი იცავდა ლენაპების უფლებებს იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც მათ ეკუთვნოდათ, ვაჭრობა მაინც თავისას ითხოვდა და მისი დაყრდნობა საჭირო იყო ტყესა და დელავერის მდინარის უხვ თევზზე. ასე რომ, ნელ-ნელა მათ მოუწიათ თავიანთი სავაჭრო და საცხოვრებელი ადგილების რეგიონის შიგნით შემოწევა, მათი საწყისი საცხოვრებლის დასავლეთში, რომელშიც ცხოვრობდნენ მათი მონათესავე ხალხი და ამ რეგიონს ანიჭებდნენ სიცოცხლეს მთელი 50 წლის განმავლობაში. ეს მიგრაცია 1754 წელს ფრანგებთან შეტაკებებმაც გამოიწვია. ინდიელებს უკვე სურდათ თეთრკანიანი კოლონისტებისგან შორს ყოფნა. ბევრი მათგანი, ვინც დატოვა საცხოვრებელი უფრო დასავლეთით წავიდა და სხვა მკვიდრი ამერიკელი ჯგუფებისგან იყიდა მიწა. ისე მოხდა, რომ მიწებს აბორიგენებისგან ყიდულობდნენ და შემდეგ კოლონისტებს ჰყიდნენ ან აშშ-ს მთავრობას 1780 წლიდან. წლების განმავლობაში ლენაპებმა თავიანთი დასახლებები და სოფლები შექმნეს ოჰაიოში, ინდიანაში, ილინოისში, კანზასსა და ტეხასში. ბევრი მათგანი იმიგრანტს გაჰყვა ცოლად და ინდივიდუალურად გაემიჯნა ლენაპებს. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში კი ბევრმა კანზასში ინდიელი ჩეროკებისგან შეიძინა მიწა, რომელიც შემდეგ ოკლაჰომას შტატად გადაიქცა. ჩეროკების მიწაზე შეიქმნა სტაბილური გარემო ლენაპებისთვის, თუმცა გარე ძალის ზეგავლენა მაინც გარდაუვალი იყო. „წარმართი“ (ასეთები იყვნენ ისინი ევროპელებისთვის) დელავერის ინდიელები, ასევე, სახლდებოდნენ დასავლეთ ინდიანაში, თეთრი მდინარის ნაპირზე. 1821 წელს ისინი ფედერალური მთავრობის მითითებით აუყვნენ მისისიპის და დასახლდნენ ლივენვორტში, კანზასში. იქ ისინი გაერთიანდნენ იმ ტომების მეთაურობით, რომლებიც 1789 წელს მისურისკენ დაიძრნენ ესპანური მთავრობის ნებით. 1867 წელს დელავერებმა ეს მიწებიც გაყიდეს კანზასში, რათა ეყიდათ ოკლაჰომის ჩეროკების ნაციის წევრობა. ჩვენ არ გვაქვს ზუსტი მონაცემები იმის შესახებ, თუ თეთრკანიანებთან პირველი კონტაქტისას რამდენი იყო დელავერის ინდიელების ზუსტი რიცხვი. შემდეგ ისინი შეერივნენ და დაუკავშირდნენ სხვა ტომებს და დარჩა ერთადერთი სოფელი, რომელიც მხოლოდ ნამდვილ დელავერის ტომებს იტევდა. 1824 წლისთვის მათი რიცხვი იყო დაახლოებით 1500 კანზასში, 650 მიმობნეულად ნიუ-იორკში, კანადასა და ოჰაიოში. 1910 წლის მონაცემებით კი დელავერის ინდიელები ჯამში 1850 იყვნენ, რომელთაგან 895 -ოკლაჰომაში, 55 - კანზასში, 250 მუნსი - უისკონსინში და 619 ონტარიოს სხვადასხვა ზონაში ცხოვრობდა. 30-იან წლებში ოკლაჰომაში ისინი 874 კაცით შემცირდნენ. 1920-იან წლებში უკვე ლენაპების უმეტესი ნაწილი ინგლისურად საუბრობდა და იქ სადაც, ლენაპის ენა ჩაისახა, ძალიან ცოტა დელავერის მკვიდრ ინდიელს თუ შეხვდებოდით. ასეთი იყო ინგლისური კოლონიალიზმის გავლენა. როგორც ვიცით, კოლონიები გათავისუფლდნენ ინგლისელების მმართველობისგან და დელავერიც ერთ-ერთი მათგანი იყო. მას უფრო პენსილვანიის მმართველობისგან გამოცალკევება სურდა და ამას მიაღწია კიდეც. 1787 წელს მან პირველმა მოაწერა ხელი აშშ-ს კონსტიტუციას და გახდა ახალი ფედერალური კავშირის პირველი შტატი, თუმცა, უკვე ამ მოვლენებში მკვიდრი ინდიელი მოსახლეობის როლი ძალიან დაკნინებული იყო.