cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ალბანური ენა
მინი|ალბანური ენის გავრცელების არეალი ალბანური ენა (ალბანურად: shqip ან gjuha shqipe; ითარგმნება როგორც ალბანური ენა) — ალბანელების ენა, არის ინდოევროპული ოჯახის ცალკე ჯგუფის ენა. ვარაუდობენ, რომ ალბანური ენა გამქრალი პალეობალკანური ენების წარმომადგენელია. იგი გენეტიკურად ყველაზე ახლოს არის ილირიულთან, მესაპურთან და თრაკიულთან. ალბანურად დაახლოებით 5 მილიონი ადამიანი საუბრობს, ძირითადად ალბანეთში, კოსოვოში (სერბეთი), ჩრდილოეთ მაკედონიასა და საბერძნეთში.
ალბანური პირველად მოხსენებულია დუბროვნიკში დახულ XIII საუკუნის ბოლოდროინდელ დანაშაულის შესახებ გაკეთებულ რეპორტში. ალბანურის პირველი აუდიო ჩანაწერი გაკეთებულია ნორბერტ იოკლის მიერ 1914 წლის 4 აპრილს ქალაქ ვენაში.
სტატუსი
ოფიციალური ენა:
გავრცელების არეალი:
თურქეთი, საბერძნეთი, იტალია, ბულგარეთი, უკრაინა
გრამატიკა
მე-17 საუკუნეში იყო მცდელობა ალბანური ენისთვის ორიგინალური ანბანი შეექმნათ, მაგრამ იგი წარუმატებლად დასრულდა. ალბანური ანბანი ასე გამოიყურება: a, b, c, з, d, dh, e, ё (რედუცირებული ხმოვანი), f, g, gj, h, i, j, k, l, ll, m, n, nj, o, p, q, r, rr, s, sh, t, th, u, v, x, xh, y, z, zh. იგი შედგება 36 ასოსაგან, რომელთაგან 7 ხმოვანს აღნიშნავს, 29 - თანხმოვანს. ენაში არის აგრეთვე დიგრაფები: dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh. მორფოლოგია საკმაოდ რთულია. ალბანურში არის 8 დრო, 2 ასპექტი და 6 ბრუნვა. წინადადებაში სიტყვათა წყობა ასეთია: ქვემდებარე-შემასმენელი-დამატება. ზედსართავი სახელი ხშირად დგას ბოლო ადგილზე.
ლექსიკა
ფრაზები და სიტყვები
სქოლიო
კატეგორია:ინდოევროპული ენები
კაკაბეთი
კაკაბეთი — სოფელი საქართველოში, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 700 მეტრი, საგარეჯოდან 23 კილომეტრი.
ისტორია
1800 წლის 7 ნოემბერს, სოფლის მახლობლად, მდინარე ივრის მარჯვენა ნაპირზე, ნიახურის ველზე, გაიმართა დიდი ბრძოლა ომარ-ხან ავარიელის 20 ათასიანი ლაშქრის წინააღმდეგ. საისტორიო ლიტერატურაში ეს ბრძოლა იხსენიება როგორც კაკაბეთის, ისე ნიახურის ბრძოლის სახელით.
რუსეთისგან ქართლ-კახეთის სამეფოს ჩამოშორებას, ირანთან ერთად, ავარიის მფლობელი ომარ-ხანიც ცდილობდა. გეგმის მიხედვით, დაღესტნელებსა და ყიზილბაშებს თბილისისთვის ორი მხრიდან უნდა შეეტიათ, მაგრამ, ირანში შინააშლილობისა და მაშინდელი გამგებლის ბაბა-ხანის პოლიტიკური მოსაზრების შეცვლის გამო, ირანელებმა გადაიფიქრეს და დასახული მიზნის შესრულება ომარ-ხანის ლაშქარს დაეკისრა. დაღესტნელთა მოსალოდნელი შემოსევის მოსაგერიებლად, იოანე და ბაგრატ ბატონიშვილების მეთაურობით, შეიქმნა ქიზიყელ მოხალისეთა რაზმი. მათ რუსთა 2 ბატალიონიც დაეხმარა.
ბრძოლა ომარ-ხანის ლაშქრის სრული განადგურებით დამთავრდა. თვით ომარ-ხანმა ძლივს დააღწია თავი ტყვეობას. ქვეყანა აოხრებას გადაურჩა.
1812 წლის კახეთის აჯანყების დროს კაკაბელებმა სოფელში განლაგებული რუსთა საეგზეკუციო რაზმი გაანადგურეს.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2771 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
პაკრუოის რაიონი
პაკრუოის რაიონი (Pakruojo rajonas) — რაიონი ჩრდილო-დასავლეთ ლიეტუვაში, შიაულიაის მაზრაში.
ჩვეულებრივი მეღორღია
ჩვეულებრივი მეღორღია (Oenanthe oenanthe) — ფრინველი მემატლიასებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 14,5–15,5 სმ, წონა 22–28 გ აღწევს. ფრთების შლილი 26–32 სმ-ის ტოლია. გავრცელებულია ევროპაში, აზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. იკვებება მწერებით, ობობებით, ლოკოკინებითა და ჭიებით. შემოდგომაზე აგრეთვე იკვებება კენკრით. უპირატესობას ანიჭებს ღია და ქვიან ადგილებს. გამოსაზამთრებლად აფრიკის კონტინენტზე მიფრინავენ. მათი ბუდე ბრტყელია, დიამეტრით დაახლოებით 15 სმ.
სქოლიო
კატეგორია:მეღორღია
პაკრუოის რაიონი
დასახლებული პუნქტები
მოსახლეობის რაოდენობა (2001):
თვითმმართველობა
რაიონი მოიცავს 8 სამამასახლისოს:
კატეგორია:ლიეტუვის რაიონები
Xanthodaphne dalmasi
Xanthodaphne dalmasi — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
ეკალუგაარსუიტი
ეკალუგაარსუიტი — დასახლება გრენლანდიაში, კუიალეკის მუნიციპალიტეტში. 2010 წლის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენს 144 კაცს.
სქოლიო
კატეგორია:გრენლანდიის დასახლებული პუნქტები
მარცვლოვანნი
მარცვლოვანნი (Poaceae, Gramineae) — ერთლებნიან მცენარეთა ოჯახი. ერთწლოვანი, ორწლოვანი და მრავალწლოვანი ბალახები, იშვიათად ბუჩქისებრი ან ხისმაგვარი მცენარეებია. მარცვლოვანთა ღერო ჩალისებრია, უმეტესად ცილინდრული სწორმდგომი, წამოწეული ან გართხმული; დაყოფილია მუხლებად და მუხლთშორისებად, ჩვეულებრივ ღრუიანია (ქარის დროს მარცვლოვანთა წვრილი ღრუ ღერო იღუნება და არ იმტვრევა), იშვიათად ამოვსებულია ფაშარი ქსოვილით. მათი სიმაღლე 1 სმ-იდან ათეულ მეტრს აღწევს, ზოგიერთისა კი (ბამბუკის გახევებული ღერო) — 40 მ. ფოთლები ღეროს მუხლიდან გამოდის: როგორც წესი, შედგება ღერომხვევი ხალთის (ვაგინის), ვიწროხაზური ფირფიტისა და ქერქლისებრი ენაკისაგან, რომელიც ამოზრდილია ფირფიტისა და ხალთის საზღვარზე. ფესვები ფუნჯაა. პირველადი ფესვები ადრევე სცილდება. ზოგ მარცვლოვანს ზედაპირული ფესვთა სისტემა აქვს, ზოგს — ღრმად ჩახრდილი ნიადაგში (1—1,5 მ და მეტი). მარცვლოვანთა ყვავილები პატარა, ორსქესინი, იშვიათად — ერთსქესიანი, შეკრებილია მარტივ ყვავილელებად — თავთუნებად, რომლებიც თავის მხრივ, თავმოყრილია რთულ ყვავილედებად (რთული თავთავი, საგველა, თავთავისებური საგველა, ცრუ თავთავი და სხვა).
მარცვლოვანნი ჯვარედინმტვერია მცენარეებია. ზოგს თვითდამტვერვა ახასიათებს. ნაყოფი მარცვალა, იშვიათად კურკიანასებრი ან კენკრისებრი (ბამბუკისა). თესლი დიდი რაოდენობით შეიცავს ენდოსპერმს. მარცვლოვანთა უმეტესობას ღეროს ქვედა ნაწილში მუხლები ძლიერ მიახლოვებული აქვს და ე. წ. ბარტყობის მუხლს ქმნის, რომლის კვირტებიდანაც ამოიზრდება ხოლმე ახალი მიწისზედა ყლორტები. თავის მხრივ ესენიც ახალი ბარტყობის მუხლებს წარმოშობენ. აქედან გამოსული ყლორტები ან ამოხევენ ხალთას (ხალთის გარე ყლორტები), ან ხალთაშივე იზრდებიან (ხალთის შიგა ყლორტები). ყლორტების წარმოშობის მიხედვით მარცვლოვანნი იყოფიან გრძელფესურიან (ან ფესურიან), მეჩხერბუჩქოვან და მკვრივბუჩქოვან (მკვრივკორდოვან) მარცვლოვანებად.
მარცვლოვანნი ფარულთესლოვანთა ერთ-ერთი დიდი ოჯახია, ადრე განეკუთვნებოდა კილებსაფრიანების რიგს (Glumiflorae). შეიცავს 620-ზე მეტი გვარის 10000-მდე სახეობას, რომელიც გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში არქტიკიდან ანტარქტიკამდე.
მარცვლოვანთ ხშირად ყოფენ 2 ან რამდენიმე (12-მდე) ქვეოჯახად. 25 (60-მდე) ტრიბად. საქართველოში მარცვლოვანთა 100-მდე გვარის 330 სახეობა გვხვდება. მარცვლოვანნი თითქმის ყველგან არიან გავრცელებული, სადაც კი მცენარეული საფარია. ხშირად დიდ ტერიტორიებს იკავებენ. განსაკუთრებით დიდი როლი მიეკუთვნებათ მდელოს, ველის (ტეპის), პრერიის, პამპისა და სავანის ბალახნარში. მარცვლოვანნი ეკონომიკის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი ოჯახია. მათ განეკუთვნება ისეთი კულტურული პურეული მცენარეები, როგორიცაა ხორბალი, ბრინჯი, სიმინდი, შვრია, ჭვავი, ქერი, ქვრიმა, ღომი, სორგო, აგრეთვე შაქრის ლერწამი და სხვა. ველური და კულტივირებული მარცვლოვანნი სასოფლო-სამეურნეო ცხოველთა ერთ-ერთი ძირითადი საკვებია.
ზოგიერთ მარცვლოვანს იყენებენ საჭმელად, სახამებლის, სპირტის, ქაღალდისა და არომატული ზეთების მისაღებად. ზოგს — საშენ მასალად, ლიქიორისა და არყის წარმოებაში, სამკურნალო და დეკორატიულ მცენარედ, ზოგს — ფხვიერი ნიადაგებისა და ქვიშების გასამაგრებლად. ამ მხრივ ერთ-ერთი საუკეთესო საშუალებაა ფესურიან მარცვლოვანთა (ჭანგა, გლერტა, თივაქასრა, ნამიკრეფია და სხვა) გამოყენება ეროზიის საწინააღმდეგოდ მათი ფესვთა სისტემის ძლიერად განვითარების გამო. იგივე მცენარეები კარგია აეროდრომის, იპოდრომის, სტადიონისა და გაზონის მოსაწყობად. ზოგი მარცვლოვანნი აბეზარა, ძნელად მოსასპობი სარეველაა. ასეთია: ვირჯინიული ურო, ლაკარტია, ჭანგა, გლერტა, შვრიუკა და სხვა.
რესურსები ინტერნეტში
*
ესპანეთის ავტონომიური გაერთიანებები
ესპანეთის ავტონომიური გაერთიანებები (comunidad autónoma) — ესპანეთის სამეფოს ძირითადი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ერთეული. ამჟამად ქვეყანაში 17 ავტონომიური გაერთიანებაა. ავტონომიური გაერთიანებები იყოფიან პროვინციებად. პროვინციები იყოფიან კომარკებად ხოლო კომარკები — მუნიციპალიტეტებად.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ესპანეთის ავტონომიური გაერთიანებები
იონა
იონა შეიძლება იყოს:
Lasioglossum laraticum
Lasioglossum laraticum — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1926 წელს.
სქოლიო
laraticum
ნოვოალმეტევო
ნოვოალმეტევო (Яңы Әлмәт; Новоальметьево) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის ბაკალის რაიონში.
2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 135 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ ბაკალიდან დაშორებულია 19 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია ტუიმაზი, რომელიც დაშორებულია 98 კმ-ით.
2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას თათრები (95 %) შეადგენენ.
დაკიის ციხესიმაგრეები
დაკიის ციხესიმაგრეები — მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი რუმინეთში. წარმოადგენს მურუს-დაკისუსის სტილში, ქვის დიდი ნატეხებით ნაგებ ექვს ციხესიმაგრეს, რომლების ძვ. წ. I და ახ. წ. I საუკუნეებში რომაელებისგან თავდაცვის მიზნით ააგეს.
ფართო და საკმაოდ კარგად შემონახული ნანგრევები ძლიერ და ინოვაციურ უძველეს ცივილიზაციას ეკუთვნის.
ექვის ციხესიმაგრე - სარმიზეგეტუზა, ორასტიოარა-დე-სუსი, კოსტესტი-ბლიდარუ, ლუნკანი-პიატრა-როსიე, ბანიტა და კაპილნა, რომელთა აშენებაც დაკიის მეფე დეცებალს მიეწერება, მიმდებარე დასახლებასა და თავდაცვით ნაგებობებთან ერთად 1999 წელს იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რუმინეთის არქეოლოგიური ძეგლები კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები რუმინეთში
ნოგერასი
ნოგერასი  — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის არაგონის ავტონომიური გაერთიანების ტერუელის პროვინციის ხილოკის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 18,849478 კმ². მოსახლეობა — 21 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ტერუელის მუნიციპალიტეტები
როგოვსკოე
აღწერა
ბუნების ძეგლი როგოვსკოე წარმოადგენს ბუნებრივ ტყის მასივს ხელოვნური ჭალის მუხნარით. ხეების ნაწილი როგოვსკოეში დარგეს XIX საუკუნის 50-იან წლებში. ბუნების ძეგლის საერთო ფართობი შეადგენს 386 ჰა-ს.
ბუნების ძეგლი როგოვსკოე მდებარეობს სოფელ სარინოვკასა და ხუტორ მიხაილოვკას შორის, მდინარე ბოლშაიას სანაპიროდან, მისი და მდინარე ნაგოლნაიას შეერთების ადგილამდე. ბუნების ძეგლს უკავია კიევის სატყეო მეურნეობის კაშარის ტერიტორიული სატყეოს 19, 22, 25 და 26 კვარტალი.
სან-კრისტობალი (ვენესუელა)
სან-კრისტობალი (San Cristóbal) — ქალაქი ვენესუელაში, ტაჩირის შტატის დედაქალაქი. 2010 წლის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა შეადგენს 645 925 ადამიანს. მდებარეობს დასავლეთ ვენესუელის მთიან რეგიონში, ზღვის დონიდან 818 მეტრზე, ჩრდილოეთ ანდებში, რომელიც გადაჰყურებს მდინარე ტორბესს. კოლუმბიის საზღვრიდან დაშორებულია 56 კმ-ით. ქალაქი 1561 წელს დააარსა ხუან დე მალდონადომ. დაარსებისთანავე, ქალაქმა სწრაფი ზრდა იწყო და გადაიქცა ქვეყნის ვაჭრობის ერთ-ერთ ყველაზე მზარდ და მნიშვნელოვან ცენტრად, რაც უპირველესად გამოწვეულია მისი ნაყოფიერი ნაიდაგითა და კოლუმბიასთან სიახლოვით.
როგოვსკოე
აღწერა
ბუნების ძეგლის ლანდშაფტის ფორმირებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს ჭალის ტყეებს, რომელიც წარმოდგენლია ბუნებრივი ტყით. მცენარეთა ძირითადი სახეობებია: მუხა, თელა, იფანი და მასთან დაკავშირებული ჯიშები - მთრთოლავი ვერხვი, ნეკერჩხალი, აკაცია, კვრინჩხი, ჭანჭყატი.
როგოვსკოეში ბინადრობს მრავალი მცირე ზომის ძუძუმწოვარი ცხოველები, რაც თავის მხრივ იზიდავს მტაცებლებს.
სან-კრისტობალი (ვენესუელა)
ქალაქი მძიმედ დაზიანდა კუკუტას მიძისძვრისას (აგრეთვე ცნობილი როგორც ანდების მიწისძვრა) 1875 წელს. სან-კრისტობალზე გაივლის პანამერიკული გზატკეცილი.
როგოვსკოე
აღწერა
ბუნების ძეგლ როგოვსკოეს აქვს უდიდესი ბუნებისდაცვითი, სასწავლო და საგანმანათლებლო მნიშვნელობა.
სან-კრისტობალი (ვენესუელა)
დაძმობილებული ქალაქები
სან-კრისტობალი დაძმობილებულია შემდეგ ქალაქებთან და მუნიციპალიტეტებთან:
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ვენესუელის ქალაქები
Lasioglossum lasereanum
Lasioglossum lasereanum — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1964 წელს.
სქოლიო
lasereanum
როგოვსკოე
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:როსტოვის ოლქის დაცული ტერიტორიები
ვარნა
ვარნა (ბულგ.: Варна) — სიდიდით მესამე ქალაქი ბულგარეთში სოფიასა და პლოვდივის შემდეგ, მოსახლეობა - 345.371 ადამიანი. ვარნის ოლქის დედაქალაქი და მნიშვნელოვანი პორტი შავ ზღვაზე ვარნის ტბის სიახლოვეს. ქალაქს 1949-56 წლებში "სტალინი" ერქვა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბულგარეთის ქალაქები კატეგორია:შავიზღვისპირა ქალაქები კატეგორია:ძველბერძნული ქალაქები კატეგორია:ანტიკური ქალაქები კატეგორია:ვარნის ოლქი კატეგორია:ბულგარეთის კურორტები
სოხუმის სუბტროპიკული კულტურების საცდელი სადგური
'''ნ. ვავილოვის სახელობის მემცენარეობის საკავშირო სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის სოხუმის სუბტროპიკული კულტურების საცდელი სადგური''' — დაარსდა 1926 წელს სოფელ გულრიფშში. სადგურს ჰქონდა ციტრუსოვანი კულტურების, სუბტროპიკული-ტექნიკური კულტურების, ბოსტნეულისა და მარცვლოვან-პარკოსანი კულტურების, საინტროდუქციო საკარანტინო სანერგე განყოფილებები, ბიოქიმიური, ციტოემბრიოლოგიური, აგრომეტერეოლოგიური, ფიზიოლოგიური, აგრომეტეროლოგიური, ფიზიოლოგიური, მცენარეთა იმუნიტეტის ლაბორატორიები. მუშაობის ძირითადი მიმართულება იყო ყოფილი სსრკ სუბტროპიკულ ზონაში მსოფლიოს მცენარეული კოლექციის შექმნა, ახალი ჯიშებისა და ფორმების მიღება-დანერგვა და სხვა. ჰქონდა დამხმარე ექსპერიმენტულიი მეურნეობა, 2 საცდელი პუნქტი, ბიბლიოთეკა. დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის ორდენით.
ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ყოფილი სამეცნიერო ორგანიზაციები სუბ
რკინის კაცი 2
რკინის კაცი 2 (Iron Man 2) — კომპანიის Marvel Comics ამავე სახელწოდების კომიქსების სერიის ეკრანიზაცია, რომელშიც მონაწილეობენ რობერტ დაუნი უმცროსი (ტონი სტარკი), გვინეტ პელტროუ (პეპერ პოტსი), მიკი რურკი (ივან ვანკო), სკარლეტ იოჰანსონი (ნატაშა რომანოვა/შავი ქვრივი) და სემიუელ ლეროი ჯექსონი (ნიკ ფიური). იგი არის პირველ ფილმში განვითარებული მოვლენების გაგრძელება, რომელშიც მოთხრობილია მულტიმილიონერ ტონი სტარკის თავგადასავლის შესახებ. ფილმი ეკრანებზე გამოვიდა 2010 წლის აპრილში (ინგლისი, ავსტრალია) და მაისში (აშშ).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:2010 წლის ფილმები კატეგორია:ამერიკული ფილმები კატეგორია:ინგლისურენოვანი ფილმები კატეგორია:Marvel-ის კინოსამყაროს ფილმები
კავშირი (ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტი)
კავშირი — სოფელი საქართველოში, ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში, (შრომის თემი), მდებარეობს ალაზნის ვაკეზე, მდინარე ნინოსხევის (ალაზნის სისტემა) აღმოსავლეთით. ზღვის დონიდან 400 მეტრი, ლაგოდეხიდან 3 კილომეტრი.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 433 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის სოფლები
განძი (1961 წლის ფილმი)
განძი — 1961 წლის ქართული საბჭოთა ფილმი, გადაღებული რეჟისორ რევაზ ჩხეიძის მიერ. პირველი ჩვენება საკავშირო ეკრანებზე შედგა 1961 წლის 14 ნოემბერს. გადაღებულია დემნა შენგელაიას ამავე სახელწოდების მოთხრობის მიხედვით.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სსრკ-ის ფილმები კატეგორია:ქართულენოვანი ფილმები კატეგორია:1961 წლის ქართული ფილმები კატეგორია:რეზო ჩხეიძის ფილმები კატეგორია:კინოსტუდია ქართული ფილმი კატეგორია:მოთხრობებზე დაფუძნებული ფილმები
ანტონ პოლიაკოვი
ანტონ ედუარდის ძე პოლიაკოვი (დ. 11 ნოემბერი, 1987 – გ. 8 ოქტომბერი, 2021) — უკრაინელი ბიზნესმენი და პოლიტიკოსი. დაიბადა ჩერნიგოვში. პოლიაკოვი იყო უკრაინის უმაღლესი რადის დეპუტატი 2019 წლიდან გარდაცვალებამდე. პოლიტიკური პარტია „ხალხის მსახურის“ წევრი.
2021 წლის 8 ოქტომბერს 33 წლის ასაკში გარდაიცვალა გულის გაჩერების შედეგად. დაიღუპა მაშინ როდესაც კიევში, ტაქსიში იჯდა.
სქოლიო
კატეგორია:უკრაინის მე-9 მოწვევის უმაღლესი რადის წევრები
აბდულკადირ ინანი
ფათხელკადირ სულეიმანოვი ( Фәтхелҡадир Мостафа улы Сөләймәнов ), ემიგრაციაში — აბდულკადირ ინანი ( Абдулҡадир Инан ; დ. 29 ოქტომბერი, 1889, სარიკულმიაკი, პერმის პროვინცია —  26 ივლისი, 1976, სტამბოლი) — ბაშკირი მეცნიერი, მწერალი, ბაშკირეთის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის წევრი. 350-ზე მეტი სამეცნიერო სტატიის ავტორი.
ბიოგრაფია
ფათხელკადირ სულეიმანოვი (ემიგრაციაში აიღო ფსევდონიმი — აბდულკადირ ინანი) დაიბადა 1889 წლის 29 ოქტომბერს ბაშკირულ სოფელ შიგაიში (ახლანდელი სარიკულმიაკი კუნაშის რაიონი, ჩელიაბინსკის ოლქი). მუსტაფას მამა ასწავლიდა მედრესეში, ხოლო მეცნიერის დედა ზაკია, ბიკულ გალიკეევის, სალავათ იულაევის თანამოაზრის შთამომავალი იყო. იშან ბიქკულ ალიკეევის (გალიკეევის) საფლავი დღემდე მუსლიმთა თაყვანისცემის ადგილია.
სწავლობდა ადგილობრივ მეჩეთთან არსებულ სკოლაში, შემდეგ კი აკ-მეჩეთთან ჰაკიმ-ახუნის ჩელიაბინსკის მექთებში და ტროიცკში "რასულიას" მედრესეში.
1918 წლის გაზაფხულზე, როგორც მეტელევსკის ვოლოსტის დელეგატმა (ახლანდელი სოფელი მეტელევო, ჩელიაბინსკის რეგიონის არგაიაშსკის ოლქი), მონაწილეობა მიიღო ურალის მუსლიმთა კონგრესის მუშაობაში, რომელიც გაიმართა ჩელიაბინსკში. მას შემდეგ, რაც ბაშკირის რესპუბლიკის მთავრობა ორენბურგიდან ჩელიაბინსკში გადავიდა, 1918 წლის 18 ივნისს დაინიშნა ცენტრალური ბაშკირული შურის (საბჭო) გაზეთის " Bashkor itfaki bureau synin mekhbire " მთავარ რედაქტორად. 1919-1920 წლებში, როგორც ბაშკირეთის მთავრობის წევრი, აქტიურად მონაწილეობდა ბაშკირეთის რესპუბლიკის სახელმწიფოს მოწყობასი, მუშაობდა მოსკოვის სტერლიტამაკში, უფაში.
1920 წლის აპრილიდან ინანი ბაშკირეთის ავტონომიური საბჭოთა რესპუბლიკის სახელმწიფო გამომცემლობის გამგეობის წევრი იყო. იგი არ ეთანხმებოდა რესპუბლიკის უფლებების შეზღუდვას, რის გამოც პროტესტის ნიშნად რუსეთის ფედერაციის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტისა და რსფსრ სახალხო კომისართა საბჭოს ბრძანებულების წინააღმდეგ " ავტონომიური საბჭოთა ბაშკირული რესპუბლიკის სახელმწიფო სტრუქტურის შესახებ " 1920 წლის 19 მაისს დატოვა თანამდებობა და გაემგზავრა შუა აზიაში, შემდეგ 1923 წელს ახმეტძაკი ვალიდთან ერთად დატოვა საბჭოთა რუსეთი. მინი|220x220პქ| [[ახმედ ზაკი ვალიდი|ა.ვალიდი, ა.ინანი, გ.ტაგანი . ბუდაპეშტი, 1925 წ.]] ავღანეთში, ირანში, ინდოეთსა და ევროპის ქვეყნებში ორწლიანი ხეტიალის შემდეგ, 1925 წლიდან ინანი დარჩა თურქეთში, სადაც გაატარა სიცოცხლის დარჩენილი წლები. 1933-1944 წლებში მუშაობდა თურქოლოგიის ინსტიტუტში — თურქეთის ლინგვისტურ საზოგადოებაში, 1955-1961 წლებში — ანკარის უნივერსიტეტში, 1964-1971 წლებში — თურქეთის კულტურის ინსტიტუტში. მუშაობდა სტამბოლის თურქული კვლევების ინსტიტუტში, თურქეთის ლინგვისტურ საზოგადოებაში, კულტურის ინსტიტუტის რელიგიის განყოფილებაში, უნივერსიტეტში ასწავლიდა ალთაურ, იაკუტურ, ტუვის და ხაკასურ ენებს. იყო პოლიგლოტი, კარგად იცოდა არა მხოლოდ თურქული, არამედ არაბული, გერმანული და სპარსული. ამ ენებზე ორიგინალებთან მუშაობამ მას საშუალება მისცა ღრმად შეესწავლა თურქ ხალხთა ეთნოლოგია ხალხური ტრადიციები, ზეპირი ხალხური ხელოვნებისა და ისლამამდელი პერიოდის რწმენები.
სამეცნიერო საქმიანობა
ინანი იყო თურქი ენციკლოპედისტი, ის 350-ზე მეტი სამეცნიერო სტატიის ავტორია. მან მეცნიერული ანალიზი და ინტერპრეტაცია გაუკეთა უმნიშვნელოვანეს თურქულ წერილობით ძეგლებს: იუ. ბალაგასუნსკი, " დივანუ ლუგატ ათ-თურქი " მ. კაშგარი, " კიტაბე დედე-ი კორკუტი " ("ჩემი ბაბუა კორკუტის წიგნი"), პოლოვციური ლექსიკონი " Codicus Cumanicus ", "Chingisname", ყირგიზული ეპოსი " მანასი " და სხვა.
ელის მანოლოვა
ელის მანოლოვა (Элис Манолова) (დ. 17 იანვარი, 1996) — აზერბაიჯანელი-ბულგარელი თავისუფალი სტილით მოჭიდავე. 2019 წელს, ნურ-სულთანში, ყაზახეთში გამართულ ჭიდაობის მსოფლიო ჩემპიონატზე მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი (65 კგ წონით კატეგორიაში). არის ევროპის ჩემპიონატის ერთგზის გამარჯვებული და ორგზის ვერცხლის მედლის პრიზიორი. წარადგინა აზერბაიჯანი იაპონიაში, ტოკიოში გამართულ 2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე.
აბდულკადირ ინანი
სამეცნიერო საქმიანობა
თავისი სამეცნიერო მოღვაწეობის 60 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში მან შექმნა 300-ზე მეტი ფუნდამენტური ნაშრომი თურქეთის ისტორიაზე, ეთნოგრაფიაზე, ფოლკლორზე, ლინგვისტიკასა და ლიტერატურულ კრიტიკაზე და ფილოსოფიაზე. აბდულკადირ ინანის ნაწარმოებებში "ბაშკორტ მოჩო" ("ბაშკირის ლტოლვა"), "აკშან-ბატირი", "მონლო ტენი" ("სევდიანი ღამე") უმღერიან ბაშკირი ხალხის გმირულ წარსულს. ისტორიული დრამა "სალაუთ ბატირი" შევიდა ბაშკირეთის დრამატული თეატრის რეპერტუარში.
ელის მანოლოვა
კარიერა
2015 წელს აზერბაიჯანში გადასვლამდე წარმოადგენდა ბულგარეთს რამდენიმე კადეტთა ტურნირზე. როგორც ერთ-ერთი უმაღლესი დონის შეჯიბრი, რომელშიც მან მონაწილეობა მიიღო იყო ქალთა თავისუფალ სტილში 69 კგ წონით კატეგორიაში 2015 წლის ჭიდაობის მსოფლიო ჩემპიონატზი, რომელიც ლას-ვეგასში, ამერიკის შეერთებულ შტატებში გაიმართა. მანოლოვა პირველივე შეხვედრაში დამარცხდა ყაზახ ელმირა სიზდიკოვასთან. 2016 წელს მონაწილეობა მიიღო 2016 წლის ევროპის ჭიდაობის ოლიმპიურ შესარჩევ ტურნირზე, იმ იმედით რომ მოიპოვებდა ლიცენზიას რიო-დე-ჟანეიროში, ბრაზილიაში გასამართ ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე. მან ვერ მოახერხა ოლიმპიურ თამაშებზე გასვლა. ბრინჯაოს მედლისთვის შეხვედრაში დამარცხდა უკრაინელ ალინა ბერეჟნასთან. ერთი თვის შემდეგ მან მონაწილეობა მიიღო მსოფლიო ოლიმპიურ შესარჩევ ეტაპზე, რომელიც სტამბოლში, თურქეთში გაიმართა. პირველ ეტაპზე მანოლოვა დამარცხდა პოლონელ მონიკა მიჩალიკთან. მისმა მეტოქე მიჩალიკამა მოახერხა ოლიმპიურ თამაშებზე გასვლა და მოგვიანებით 63 კგ წონით კატეგორიაში 2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი.
2017 წელს მან მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი 69 კილოგრამ წონით კატეგორიაში, ივან იარიგინის ოქროს გრან პრიზე, რომელიც გაიმართა კრასნოიარსკში, რუსეთში. რამდენიმე თვის შემდეგ, 2017 წლის მაისში, დამარცხდა ბრინჯაოს მედლისთვის მატჩში თავისუფალ სტილში 69 კილოგრამ წონით კატეგორიაში, 2017 წლის ჭიდაობის ევროპის ჩემპიონატზე, რომელიც გაიმართა სერბეთში, ნოვი სადში. იმავე თვეში, 2017 წლის ისლამური სოლიდარობის თამაშებზე, რომელიც გაიმართა ბაქოში, აზერბაიჯანში, მან მოიპოვა ოქროს მედალი 69 კგ წონით კატეგორიაში. ფინალში მან დაამარცხა ყაზახეთის ჟამილა ბაქბერგენოვა. მან ასევე იასპარეზა 2017 წლის ჭიდაობის მსოფლიო ჩემპიონატზე, რომელიც ჩატარდა პარიზში, საფრანგეთში.
აბდულკადირ ინანი
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 29 ოქტომბერი კატეგორია:დაბადებული 1889 კატეგორია:გარდაცვლილი 26 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1976 კატეგორია:ბაშკირი პოეტები კატეგორია:თურქი დრამატურგები კატეგორია:XX საუკუნის დრამატურგები კატეგორია:რუსი დრამატურგები კატეგორია:თურქი პოეტები კატეგორია:XX საუკუნის პოეტები კატეგორია:რუსი პოეტები კატეგორია:თურქი მწერლები კატეგორია:XX საუკუნის რუსი მწერლები კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით კატეგორია:რუსი ენათმეცნიერები კატეგორია:რუსი აღმოსავლეთმცოდნეები კატეგორია:თურქი ფილოსოფოსები კატეგორია:XX საუკუნის ფილოსოფოსები კატეგორია:რუსი ფილოსოფოსები
ელის მანოლოვა
კარიერა
2018 წელს, დაღესტანში, რუსეთში, კასპიისკში გამართულ ჭიდაობის ევროპის ჩემპიონატზე 65 კგ წონით კატეგორიაში მოიპოვა ვერცხლის მედალი მოიპოვა. 2019 წელს მანოლოვამ მოახერხა ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვბება შემდეგ წელს 2020 წელს, 65 კგ წონით კატეგორიაში რომში, იტალიაში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე მოიპოვა ვერცხლის მედალი. ამავე წელს მოიგო ბრინჯაოს მედალი 65 კგ წონით კატეგორიაში, 2020 წლის ინდივიდუალურ ჭიდაობის თასზე, რომელიც ბელგრადში, სერბეთში გაიმართა.
2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე იასპარეზა 68 კგ წონით კატეგორიაში. პირველ მატჩში დამარცხდა მომავალ ვერცხლის მედალოსან ნიგერიელ ბელსინგ ობორუდუდუსთან. ამის შემდეგ რეპეშაჟში დამარცხდა მომავალ ბრინჯაოს მედლის პრიზიორ ყირგიზ მერიმ ჟუმანაზაროვასთან.
სქოლიო
კატეგორია:აზერბაიჯანელი მოჭიდავეები თავისუფალ სტილში
ბრიჯიტ რეგანი
ბრიჯიტ კეტრინ რეგანი (Bridget Catherine Regan, დაბ. 3 თებერვალი 1982, სან-დიეგო, კალიფორნია) — ამერიკელი მსახიობი. 2008 წელს ბრიჯიტმა სერიალში „ლეგენდა მაძიებელზე“ (ტერი გუდკაინდის ნაწარმოებების ციკლ „ჭეშმარიტების მახვილის“ მოტივებზე) შეასრულა კალან ამნელის როლი, რამაც მას სახელი გაუთქვა.
ბიოგრაფია
2009 წელს ბრიჯიტმა პროდიუსირება გარისკა — „Camp Wanatachi“, მიუზიკლი, რომლის პრემიერაც ნიუ-იორკის თეატრ „La MaMa ETC“-ში (La MaMa Experimental Theatre Club) შესდგა 2011 წლის იანვარში.
პირადი ცხოვრება
2010 წლის 28 დეკემბერს ბრიჯიტს შეეძინა ქალიშვილი, ფრენკი ჯინი (Frankie Jean), რითიც აიხსნება მისი „შემოქმედებითი პაუზა“.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1982 კატეგორია:ამერიკელი მსახიობები კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ქალი მსახიობები
მარწყვი
მარწყვი (Fragaria) — მცენარეთა გვარი ვარდისებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი ბალახია.
საქართველოში ველურად იზრდება 3 სახეობა. ტყის მარწყვი (Fragaria vesca) ხარობს ტენიან და დაჩრდილულ ადგილებზე, ტყის პირებზე, მდელოებსა და ველობებზე. მწვანე მარწყვი (Fragaria viridis) ეტანება შედარებით მშრალ და ქვიან ადგილსამყოფელს; მუშკის მარწყვი (Fragaria moschata) კი მხოლოდ თბილ მიდამოებში იზრდება.
მარწყვს ამრავლებენ ჩითილით, სელექციურ მუშაობაში-თესლით. უმთავრესად მოჰყავთ ბაღის მარწყვი (Fragaria ananassa), რომელიც ველურად არ გვხვდება. სარგავად არჩევენ ნიადაგის სწორ ზედაპირს, ხოლო ნოტიო ადგილებში კვლებს აკეთებენ. მცენარეს რგავენ შემოდგომაზე ან გაზაფხულზე, ნარგავს უხვად რწყავენ. მოსავალს იღებენ დარგვიდან ერთი წლის შემდეგ.
საქართველოში — ლაგოდეხისა და ყვარლის მუნიციპალიტეტებში, მოჰყავთ ბაღის მარწყვის მსხვილ-ნაყოფა ჯიში „კრასავიცა ზაგორია“. ნაყოფს იყენებენ ნედლად, გაყინულს და გადამუშავებულს (მურაბა, პასტილა, წვენი). მოსავლიანობა საშუალოდ 6-7 ტ/ჰა. ბაღის მარწყვის ძირითადი მავნებლებია ჟილო-მარწყვის ცხვირგრძელა. მარწყვის ნემატოდა, მარწყვის ტკიპა. დაავადებები — მარწყვის ნაცრისფერი სიდამპლე, ნაცარი, ფოთლის თეთრი და მურა ლაქიანობა.
ლიტერატურა
კატეგორია:ვარდისებრნი კატეგორია:კენკრა
მოზამბიკი
მოზამბიკი, ოფიციალურად მოზამბიკის რესპუბლიკა (República de Moçambique) — სახელმწიფო სამხრეთ-აღმოსავლეთ აფრიკაში. პორტუგალიის ყოფილი კოლონია. დამოუკიდებელია 1975 წლიდან. აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება ინდოეთის ოკეანე, ჩრდილოეთიდან ტანზანია, ჩრდილო-დასავლეთიდან ზამბია და მალავი, დასავლეთიდან — ზიმბაბვე, ხოლო სამხრეთიდან სამხრეთი აფრიკა და ესვატინი. დედაქალაქია მაპუტუ (დამოუკიდებლობამდე ერქვა ლორენსუ-მარკიში).
მოზამბიკი გაწევრიანებულია აფრიკის კავშირში, ერთა თანამეგობრობაში, პორტუგალიურენოვანი ქვეყნების თანამეგობრობაში, სამხრეთ აფრიკის განვითარების საზოგადოებაში, აფრიკის, კარიბის აუზის და წყნარი ოკეანის რეგიონის ქვეყნების, ლათინურ კავშირში, ისლამური თანამშრომლობის ორგანიზაციაში და ფრანკოფონიაში.
კოლონიამდელი პერიოდი
მოზამბიკის ტერიტორიაზე თავდაპირველად, ბუშმენების და ჰოტენტოტების ტომები სახლობდნენ, რომლთა ძირითად საქმიანობას ნადირობა და შემგროვებლობა წარმოადგენდა. ახალი წელთაღრიცხვის I-V საუკუნეებში ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან გადმოსახლდა ბანტუზე მოლაპარაკე ხალხი. მათ შექმნეს სასოფლო-სამეურნეო თემები, რომელიც დაფუძნებული იყო საქონლის მომრავლებაზე და მათ მოვლა-შენახვაზე. მათ თან მოიტანეს რკინის გამოდნობის ტექნოლოგია და სამჭედლო საქმიანობა.
XV საუკუნის შუა პერიოდისთვის დღევანდელი მოზამბიკის შუა ნაწილში (ზამბეზის და სავეს მდინარეებს შორის, ასევე დღევანდელი ზიმბაბვეს აღმოსავლეთით) გაჩნდა ადრეფეოდალური სახელმწიფო — მუტაპას სამეფო.
1498 წელს მოზამბიკის ტერიტორიას ესტუმრა ინდოეთისკენ მიმავალი პორტუგალიის ექსპედიცია, რომელსაც მეთაურობდა ვასკო და გამა. XVI საუკუნის დასაწყისში პორტუგალიელებმა დაიწყეს აღმოსავლეთი აფრიკის სანაპიროს ათვისება. 1505 წელს მათ ააშენეს ფორტი სოფალაში, 1508 წელს — ციხე-სიმაგრე მოზამბიკის კუნძულზე, 1530-იან წლებში — სენას და ტეტეს ფორტები მდინარე ზამბეზის სანაპიროზე.
1607 წელს მუტაპას სამეფოს ადგილობრივ ბელადებში გაჩნდა სეპარატისტული ტენდენციები, რის გამოც სამეფოს მმართველმა პორტუგალიელებთან ხელი მოაწერა შეთანხმებას, რის თანახმადაც ის უთმობდა პორტუგალიელებს ოქროს და ვერცხლის საბადოებს იარაღის და ამბოხებულ ბელადებთან ბრძოლაში დახმარების სანაცვლოდ.
კოლონიალური პერიოდი
XVI—XVII საუკუნეებში მოზამბიკში პორტუგალიელების მიერ დაარსებული საყრდენი პუნქტები მათ ემსახურებოდა ინდოეთთან ვაჭრობის განვითარებაში.
1752 წელს პორტუგალიის სამფლობელოები აღმოსავლეთ აფრიკაში ოფიციალურად გამოცხადდა მოზამბიკის კოლონიად.
XX საუკუნის დასაწყისისათვის პორტუგალიამ თავისი კოლონიის დიდი ტერიტორია მმართველობაში დაუთმო დიდი ბრიტანეთის სამ კერძო კომპანიას: მოზამბიკის კომპანიას, ზამბეზის კომპანიას და ნიასას კომპანიას. ამ კომპანიებმა ააშენეს რკინიგზა, რომელმაც მოზამბიკი დააკავშირა დიდი ბრიტანეთის სხვა კოლონიებთან, რამაც უზრუნველყო იაფი მუშა ძალით მომარაგება რეგიონის ქვეყნების პლანტაციებში და შახტებში.
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ პორტუგალიამ არ გაითვალისწინა ევროპის სხვა ქვეყნების მაგალითი და დამოუკიდებლობა არ მიანიჭა საკუთარ კოლონიებს. ისინი გამოცხადდნენ „ზღვისიქითა ტერიტორიებად“, მათში გრძელდებოდა ხალხის მიგრაცია მეტროპოლიიდან. აფრიკის კონტინენტის ქვეყნების უმრავლესობის დეკოლონიზაციისა და საერთაშორისო არენაზე ეროვნულ-გამანთავისუფლებელი მოძრაობის გავლენის ზრდის პირობებში, პორტუგალიის სამფლობელოებში დაიწყო არსებული რეჟიმის ოპონენტების პოლიტიკური კონსოლიდაციის პროცესები. 1962 წელს რამდენიმე ანტიკოლონიალური პოლიტიკური დაჯგუფება გაერთიანდა მოზამბიკის განთავისუფლების ფრონტში (FRELIMO), რომელმაც 1964 წლის სექტემბერში დაიწყო შეიარაღებული ბრძოლა პორტუგალიის კოლონიალური ხელისუფლების წინააღმდეგ. ფრონტი თავიდანვე მჭიდრო კონტაქტებს ამყარებდა ანგოლის (მპლა) და გვინეა-ბისაუს (გვინეისა და კაბო-ვერდეს დამოუკიდებლობის აფრიკული პარტია) ამბოხებულ დაჯგუფებებთან.
ფრელიმო, რომელიც ეყრდნობოდა ბაზებს ტანზანიაში და საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირის და ჩინეთის დახმარებას, აწარმოებდა აქტიურ საბრძოლო მოქმედებებს ქვეყნის ჩრდილოეთ რეგიონებში და ჰქონდა უნარი მის კონტროლ ქვეშ არსებულ ტერიტორიებზე ჩაეტარებინა პარტიული ყრილობები, მაგრამ სამხედრო სპეციალისტების აზრით, 1970-იანი წლების შუა პერიოდისთვის დაპირისპირების შედეგების მიხედვით ვერც ერთი მხარე გადამწყვეტ უპირატესობას ვერ ღებულობდა.
დამოუკიდებლობის პერიოდი
პორტუგალიაში სამხედრო გადატრიალების შემდეგ, ცნობილი როგორც მიხაკების რევოლუცია, ქვეყანამ მიიღო დამოუკიდებლობა 1975 წლის 25 ივნისს.
ფრელიმომ ქვეყანას ოფიციალურად უწოდა მოზამბიკის სახალხო რესპუბლიკა, დაამყარა ერთპარტიული სისტემა სოციალისტური ბანაკის ქვეყნებთან ორიენტაციით, აკრძალა რელიგიური სასწავლო დაწესებულებები, მოახდინა ტრადიციული სისტემის დემონტირება, რომლის საფუძველი ბელადების მართვაზე იყო დამყარებული, შემოიღო გეგმიური ეკონომიკა, რომელსაც თან მოჰყვა კერძო საკუთრების დიდი ნაციონალიზაცია, ცუდად მოფიქრებული აგრარული რეფორმა და ყველა პორტუგალიელი დასახლებულის ქვეყნიდან გაძევება, რამაც ახალ ქვეყანას მოაშორა კვალიფიცირებული სპეციალისტების პრაქტიკულად მთელი კორპუსი.
სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოწერისა და ოპოზიციის პოლიტიკურ სივრცეში გადასვლის შემდეგ მოზამბიკში მიმდინარეობს ბრძოლა სამოქალაქო ომში ყოფილ დაპირისპირებულ მხარეებს, ხოლო დღეისათვის პოლიტიკური სცენის გიგანტებს შორის, რომლებიც არიან ფრელიმო და რენამო. ორივე ძალა მნიშვნელოვანწილად ეყრდნობა ქვეყნის მსხვილ ეთნიკურ ჯგუფებს; რენამო დახმარებას იღებს ჩრდილოეთში, ხოლო მისი ოპონენტები სამხრეთში. ფრელიმო ყოველთვის იმარჯვებს საპარლამენტო და საპრეზიდენტო არჩევნებში.
მიუხედავად საერთაშორისო თანამეგობრობის მიერ აღნიშნულ ეკონომიკაში მიღწეული მიღწევებისა, მოზამბიკი ისევ რჩება მსოფლიოს ერთ-ერთ უღარიბეს ქვეყნად.
გეოგრაფია
thumb|მარჯვნივ|250პქ|მოზამბიკის ფიზიკური რუკა მოზამბიკი მდებარეობს სამხრეთ-აღმოსავლეთ აფრიკის სანაპიროზე. მისი ფართობი შეადგენს 801 537 კმ²-ს, რითაც იგი ტერიტორიის მიხედვით მსოფლიოში დგას 36-ე ადგილზე. საზღვრების სიგრძეებია: მალავისთან — 1569 კმ, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკასთან — 491 კმ, ესვატინთან — 105 კმ, ტანზანიასთან (მდინარე რუვუმაზე) — 756 კმ, ზამბიასთან — 419 კმ, ზიმბაბვესთან — 1232 კმ. ქვეყნის სანაპირო ზოლის სიგრძეა: 2470 კმ. ქვეყნის ყველაზე მაღალი წერტილი მდებარეობს ბინგას მთაზე (Monte Binga), ზღვის დონიდან 2436 მეტრზე.
მდინარე ზამბეზის გამო ქვეყანა დაყოფილია ორ ტოპოგრაფიულ რეგიონად. მდინარე ზამბეზის ჩრდილოეთით, ვიწრო სანაპირო ზოლზეს ცვლის ბორცვები და დაბალი სიმაღლის პლატოები. ბორცვიანი ადგილები მიემართება დასავლეთისკენ; ისინი მოიცავენ ნიასას მთიანეთს, ნამულის მთიანეთს, ანგონიას მთიანეთს, ტეტეს მთიანეთს და მაკონდეს პლატოს, რომელიც დაფარულია მიომბოს ტყით. მდინარე ზამბეზის სამხრეთით მდებარეობს ვრცელი დაბლობი, მაშონალენდის პლატოს სახით და ლებომბოს მთები უკიდურეს სამხრეთში.
ზამბეზის გარდა, მოზამბიკში ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი მდინარეა ლიმპოპო, რომელიც ინდოეთის ოკეანეს უერთდება დაახლოებით 160 კმ-ით ჩრდილოეთით მაპუტუს ყურედან.
ქვეყანაში მოედინება 5 ძირითადი და რამდენიმე უფრო პატარა მდინარე, რომელთაგან ყველაზე უფრო დიდი და მნიშვნელოვანია ზამბეზი. ქვეყანაში არსებობს ოთხი აღსანიშნავი ტბა: ნიასა (იგივე მალავის ტბა), ჩიუტა, კაჰორა-ბასა და შირვა, ყველა მათგანი მდებარეობს ჩრდილოეთით.
კლიმატი მოზამბიკის ჩრდილოეთში სუბეკვატორიალური, მუსონურია, სამხრეთში — ტროპიკული, პასატური. მოზამბიკის დაბლობის იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 26°C-დან 30°C-მდე, ივლისის 15°C-დან 20°C-მდე. ზეგნებზე ზაფხულის და ზამთრის ტემპერატურა 3-5°C-ით დაბალია.
პოლიტიკური მოწყობა
სახელმწიფო წყობა — რესპუბლიკა. სახელმწიფოს მეთაურია — პრეზიდენტი, რომელსაც მოსახლეობა ირჩევს 5-წლიანი ვადით (შესაძლებელია მიმდევრობით მეორე ვადით არჩევაც).
აღმასრულებელ ხელისუფლებას წარმოადგენს მინისტრთა კაბინეტი, რომელსაც ხელმძღვანელობს პრემიერ-მინისტრი.
პარლამენტში წარმოდგენილი ყველაზე დიდი პარტიები (2014 წლის ოქტომბერში ჩატარებული საყოველთაო არჩევნების შემდეგ):
სასამართლო სისტემა მოიცავს უმაღლეს სასამართლოს, პროვინციულ, სარაიონო და მუნიციპალურ სასამართლოებს. საარჩევნო უფლება საყოველთაოა 18 წლიდან.
შეიარაღებული ძალები
მოზამბიკის შეიარაღებული ძალები (პორტუგალიურად: Forças Armadas de Defesa de Moçambique) — მოზამბიკის აღმასრულებელი ხელისუფლების სამხედრო სტრუქტურა, რომელიც ექვემდებარება ქვეყნის პრეზიდენტს და იმართება თავდაცვის სამინისტროს მიერ. შეიარაღებული ძალების მისიაა შეინარჩუნოს მოზამბიკის სუვერენიტეტი, დაიცვას მისი სახმელეთო ტერიტორიები, ტერიტორიული წყლები, საჰაერო სივრცე და მათი განუყოფელი მთლიანობა. ასევე მისი მოვალეობაა ქვეყანაში კონსტიტუციური წესრიგის დამყარება და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფა. მის შემადგენლობაშია არმია, სამხედრო-საზღვაო ძალები, სამხედრო-საჰაერო ძალები და მილიცია.
ადმინისტრაციული დაყოფა
thumb|მარჯვნივ|200px|მოზამბიკის პროვინციების რუკა მოზამბიკი იყოფა 11 პროვინციად.
ეთნიკური ჯგუფები
ქვეყნის მოსახლეობა განლაგებულია არათანაბრად. მისი დიდი ნაწილი ცხოვრობს სანაპირო რაიონებში, მდინარე ზამბეზის გასწვრივ და ანგონიას პლატოზე.
მოზამბიკის მოსახლეობის 98 %-ს შეადგენენ ბანტუს ხალხი. ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანი ხალხია მაკუა (50 %-ზე მეტი), რომლებიც ქვეყნის ჩრდილოეთში ცხოვრობენ. სამხრეთში, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის საზღვართან, ცხოვრობს ცონგას ხალხი (დაახლოებით 25 %). ნიასას ტბის გასწვრივ ცხოვრობენ მალავის (დაახლოებით 13 %) და იაოს (3 %-ზე მეტი) ხალხი, ცენტრში — შონა და სენა (დაახლოებით 6 %), ჩრდილო-აღმოსავლეთში — მაკონდე. ასევე ცხოვრობენ სუაჰილის ხალხი და ზულუსები, რომლებიც რაოდენობით გაცილებით უფრო ცოტანი არიან.
ქვეყანაში ცხოვრობენ აზიიდან ჩამოსულები (ინდოელები შეადგენენ მოსახლეობის 0,08 %-ს), ასევე მულატები. ევროპელების რაოდენობამ მკვეთრად მოიკლო (2 %-დან 0,06 %-მდე) მოზამბიკის დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ.
ენები
მოზამბიკის ერთადერთი სახელმწიფო ენაა პორტუგალიური, რომელიც ასევე ყველაზე უფრო გავრცელებული ენაა ქვეყანაში. მოსახლეობის აღწერის თანახმად პორტუგალიურ ენაზე ლაპარაკობს ქვეყნის მთელი მოსახლეობის 50,3 %, მათ შორის პორტუგალიურ ენაზე, როგორც ძირითადზე, ანუ პირველ ენაზე ლაპარაკობს მხოლოდ 10,7 %. ქალაქებში მცხოვრები მოზამბიკელების უმრავლესობა პორტუგალიურს მიიჩნევს, როგორც თავის პირველ ენას.
1975 წელს, მოზამბიკის დამოუკიდებლობის მიღწევის შემდეგ, მოზამბიკელთა დაახლოებით 80 % ვერ ლაპარაკობდა პორტუგალიურ ენაზე. მოზამბიკის ახალი ხელმძღვანელობა პორტუგალიურ ენას განიხილავდა, როგორც ახალი დამოუკიდებელი ქვეყნის პოლიეთნიკური მოსახლეობის გაერთიანების და ახალი მოზამბიკური ერის შექმნის საშუალებად.
მოზამბიკში კიდევ არსებობს 43 ადგილობრივი ენა. ადგილობრივ ენებს შორის გავრცელებულია ბანტუს ენების ჯგუფის ბევრი დიალექტი. ქვეყნის ჩრდილოეთის სანაპიროზე, ტანზანიასთან საზღვრის სიახლოვეს გავრცელებულია სუაჰილი ენა. ქვეყნის დანარჩენ ნაწილზე გავრცელებულია ბევრი მცირე ადგილობრივი ენა მაკუა, სენა, Ndau, Shangaan (Tsonga), Lomwe, Makonde, Chopi, Chuwabu, Ronga, Kimwani, Zulu, Tswa და სხვა.
ყველაზე უფრო მეტად გავრცელებული ადგილობრივი ენებია:
მაკუა, რომელზეც ლაპარაკობს ქვეყნის მთელი მოსახლეობის დაახლოებით 41 %;
Nyanja-Sena, ლაპარაკობს, როგორც მინიმუმ, მოსახლეობის 10 %;
Shona, ლაპარაკობს მოსახლეობის დაახლოებით 8 %;
Tsonga, ლაპარაკობს ქვეყნის მთელი მოსახლეობის დაახლოებით 19 %.
მოზამბიკში მცხოვრები არაბები, ჩინელები და ინდოელები ძირითადად ლაპარაკობენ პორტუგალიურ ენაზე.
პორტუგალიურ ენაზე ასწავლიან ქვეყნის სკოლებში და უმაღლეს სასწავლებლებში. მოზამბიკში მაუწყებლობენ ტელეარხები პორტუგალიიდან და ბრაზილიიდან. განათლებისა და ურბანიზაციის ზრდის მიხედვით ქვეყანაში პორტუგალიური ენის ცოდნა მუდმივად ფართოვდება.
რელიგია
მოსახლეობის უკანასკნელი აღწერის თანახმად, რომელიც 2007 წელს ჩაატარა მოზამბიკის სტატისტიკის ეროვნულმა ინსტიტუტმა, ქვეყნის მოსახლეობის 56,1 % იყო ქრისტიანი, 17,9 % იყო მუსლიმი (ძირითადად სუნიტები), 18,7 % არანაირ რელიგიურ მიმდევრობას არ მიეკუთვნებოდა და 7,3 % ეკუთვნოდა სხვა რელიგიურ მიმდევრობას. მოზამბიკში ასევე ცხოვრობენ ტრადიციული აფრიკული რწმენების მიმდევარი უმცირესობები. ამ ციფრებს დიდი სიფრთხილით მიდგომა სჭირდება, რადგანაც ისინი საკმაოდ პრობლემატურია
რელიგიური თემები გავრცელებულია მთელ ქვეყანაში. ჩრდილოეთის პროვინციებში უპირატესად ცხოვრობს მუსლიმი მოსახლეობა, განსაკუთრებით სანაპირო ზოლის გასწვრივ, მაგრამ აქვე, ზოგიერთ რაიონებში აღინიშნება პროტესტანტული და კათოლიკური სარწმუნოების მიმდევარი მოსახლეობის ძლიერი კონცენტრაცია. პროტესტანტები და კათოლიკები, როგორც წესი, უფრო მრავალრიცხოვანნი არიან სამხრეთის და ცენტრალურ რეგიონებში, მაგრამ აქ ასევე ცხოვრობს მუსლიმი უმცირესობის გარკვეული რაოდენობაც.
იუსტიციის სამინისტროს რელიგიური საქმეების ეროვნული სამმართველოს მონაცემებით ქვეყანაში ევანგელისტი ქრისტიანები წარმოადგენენ დინამიურად მზარდ რელიგიურ ჯგუფს. როგორც წესი, რელიგიური თემები ისწრაფიან მოიზიდონ თავიანთ წევრებად სხვადასხვა ეთნიკური, პოლიტიკური, ეკონომიკური და რასობრივი ჯგუფების წარმომადგენლები.
ქალაქები
ინტერნეტ-საიტ World Gazeteer-ის მონაცემებით, მოზამბიკში არსებობს 34 ქალაქი, რომელთა მოსახლეობა აჭარბებს 24 000 ადამიანს.
ყველაზე დიდი ქალაქებია (2012 წლის მონაცემები): მაპუტუ (დედაქალაქი) — 1 149 666 ად., მატოლა — 817 008 ად., ნამპულა — 575 587 ად., ბეირა — 441 723 ად., შიმოიო — 272 875 ად., ნაკალა — 230 229 ად., კელიმანე — 212 519 ად.
მთავარი საზღვაო პორტებია: ბეირა, ნაკალა, კელიმანე.
ეკონომიკა
მოზამბიკი მდიდარია ბუნებრივი რესურსებით — ნახშირი, ტიტანი, ტანტალი, მეთანის აირი, ჰიდროენერგია.
1975 წელს დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ, მმართველობის კომუნისტური მეთოდების დანერგვამ და სამოქალაქო ომმა, რომელიც 1992 წლამდე გრძელდებოდა, მოზამბიკი გახადა ერთ-ერთ უღარიბეს ქვეყნად მსოფლიოში. შემდგომში, უცხოური დახმარებებისა და სტაბილური შიდაპოლიტიკური კურსის დამყარების გამო, დაიწყო ეკონომიკური ზრდა. მაგრამ ქვეყანა მაინც საკმაოდ დამოკიდებულია უცხოურ დახმარებებზე, 2001 წელს სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ ცხოვრობდა მოსახლეობის 70 %.
მოზამბიკი უპირველეს ყოვლისა რჩება აგრარულ სახელმწიფოდ — მომუშავეთა 80 %-ზე მეტი დაკავებულია სოფლის მეურნეობით. ამასთან, ქვეყნის ნაყოფიერი მიწების 88 % რჩება დაუმუშავებელი. ქვეყნისთვის მნიშვნელოვანი ზარალი მოაქვს რეგულარულ სტიქიურ უბედურებებს.
2001 წლიდან, მოზამბიკის წლიური მშპ-ის ზრდა მსოფლიოს პირველ ათეულში შედის. მიუხედავად ამისა, ეშპ ერთ მოსახლეზე ერთ-ერთი ყველაზე დაბალია მსოფლიოში, ერთ-ერთი ყველაზე ცუდი მაჩვენებლებია ადამიანის განვითარების ინდექსისა და სიცოცხლის ხანგრძლივობის მხრივ. 2009 წელს მშპ ერთ სულ მოსახლეზე — დაახლოებით 900 ამერიკული დოლარი (218-ე ადგილი მსოფლიოში). სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ ცხოვრობს — მოსახლეობის დაახლოებით 70 %.
მრეწველობა (მომუშავეთა 6 %, მთლიანი შიდა პროდუქტის 30 %) — სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის გადამუშავება, სასმელები, საპონი, ალუმინი, ტექსტილი, სიგარეტი.
ასევე მზარდია ქვეყნის ტურისტული სექტორი.
საგარეო ვაჭრობა
ექსპორტი: 2,7 მილიარდი ამ. დოლარი. (2008 წელს) — ალუმინი, კიბორჩხალა, აკაჟუ, ბამბა, შაქარი, ციტრუსოვანი კულტურები, ხე-ტყის მასალები.
იმპორტი: 3,5 მილიარდი ამ. დოლარი. (2008 წელს) — მანქანათმშენებლობის პროდუქცია, სატრანსპორტო საშუალებები, საწვავი, ქიმიური პროდუქცია, საკვები პროდუქტები, ტექსტილი.
ჯანდაცვა
შობადობის კოეფიციენტი ერთ ქალზე შეადგენს დაახლოებით 5,5 დაბადებულ ბავშვს. 2004 წელს ჯანდაცვაზე გაწეული სახელმწიფო დანახარჯები შეადგენდა მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) 2,7 %-ს, როდესაც იმავე წელს ჯანდაცვაზე კერძო დანახარჯები შეადგენდა 1,3 %-ს. 2004 წელს ჯანდაცვის ხარჯები ერთ სულ მოსახლეზე შეადგენდა 42$ დოლარს (მსყიდველობითი უნარის პარიტეტი (მუპ)). XXI საუკუნის დასაწყისში მოზამბიკში იყო 3 ექიმი 100 000 მაცხოვრებელზე. 2005 წელს ბავშვთა სიკვდილიანობა შეადგენდა 100 ბავშვს 1000 დაბადებულზე.
1975 წელს პორტუგალიისგან დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ მოზამბიკში შეიქმნა პირველადი სამედიცინო დახმარების გაწევის სახელმწიფოებრივი სისტემა, რომელიც აღნიშნულია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის დოკუმენტებში, როგორც მაგალითი სხვა განვითარებადი ქვეყნებისადმი. მოსახლეობის 90 %-ზე მეტმა ჩაიტარა აცრები. 1980-იანი წლების დასაწყისში, სახელმწიფო ბიუჯეტის დაახლოებით 11 % მიმართული იყო ჯანდაცვაზე. მოზამბიკში არსებულმა სამოქალაქო ომმა ქვეყნის ჯანდაცვის პირველად სისტემას მოუტანა დიდი ზიანი. რენამოს დაჯგუფების შეტევები სამთავრობო ინფრასტრუქტურებზე მოიცავდა ჯანდაცვის და განათლების სისტემის ობიექტებსაც 1980 წლიდან 1992 წლამდე.
2011 წლის ივნისში განსახლების დარგში გაეროს ფონდმა გამოაქვეყნა მოხსენება მსოფლიოში მეანეების მდგომარეობის შესახებ. მასში შეტანილი იყო 58 ქვეყნის ახალი მონაცემები მეანეების შესახებ, დაკავშირებული ახალდაბადებულებთან და დედათა სიკვდილიანობასთან. 2010 წელს მოზამბიკში დედათა სიკვდილიანობა 100 000 დაბადებულზე იყო 550, მაშინ როდესაც 2008 წელს ეს ციფრი იყო 598,8 და 1990 წელს 385. მოზამბიკში მეანეების რაოდენობა 1000 დაბადებულზე შეადგენს 3-ს და 37 ფეხმძიმე ქალიდან მშობიარობა დედის სიკვდილით მხოლოდ ერთ შემთხვევაში მთავრდება.
მოზამბიკში აივ-ინფექციით დაავადების გავრცელების ოფიციალურმა მაჩვენებელმა 2011 წელს შეადგინა 15-დან 49 წლამდე ასაკის მოსახლეობის 11,5 %. ქვეყნის სამხრეთი რეგიონებისთვის — მაპუტუს და გაზის პროვინციებისთვის და ქალაქ მაპუტუსთვის — ოფიციალური ციფრები ორჯერ უფრო მეტია ქვეყნის საშუალო მაჩვენებელზე. 2011 წელს ჯანდაცვის ორგანოების შეფასებით დაახლოებით 1,7 მილიონი მოზამბიკელი იყო აივ-დადებითი ვირუსის მატარებელი, რომელთაგან 600 000 საჭიროებდა ანტირეტროვირუსულ თერაპიას. 2011 წლის დეკემბრის მონაცემებით 240 000 დაავადებული იღებდა ასეთ მკურნალობას, რომელთა რაოდენობა ჯანდაცვის ორგანოების მონაცემებით 2014 წლის მარტისთვის გაიზარდა 416 000-მდე. UNAIDS-ის მოხსენებით 2011 წლის შედეგების მიხედვით, აივ/შიდსის ეპიდემია მოზამბიკში, სავარაუდოდ თანაბრდება.
განათლება
1975 წელს პორტუგალიისგან დამოუკიდებლობის მიღების მომენტიდან, სკოლების მშენებლობა და მასწავლებლების რაოდენობა არ შეესაბამებოდა ქვეყნის მოსახლეობის ზრდას. განსაკუთრებით მოზამბიკის სამოქალაქო ომის (1977-1992) შემდეგ, როდესაც ომისშემდგომი წლების სტაბილურობის პერიოდში მოსახლეობის რაოდენობის (განსაკუთრებით ახალგაზრდობის) ზრდამ მიაღწია ისტორიულ მაქსიმუმს, განათლების მიღების ხარისხი დაბალია. განათლება მოზამბიკში მოიცავს სამ ძირითად ეტაპს: დაწყებითი განათლება, საშუალო განათლება და უმაღლესი განათლება. 2013 წლისთვის განათლების დონე შეადგენდა 48 %-ს. განათლება სავალდებულო და უფასოა 12 წლის ასაკამდე, მაგრამ გადასახდელია სკოლაში შესვლის შენატანები და ეს ბევრი ოჯახისთვის მძიმე ტვირთია. სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფ ოჯახებს შეუძლიათ მიიღონ სერტიფიკატი, რომელიც ათავისუფლებს მათ გადასახადისაგან. სავალდებულო განათლების შესახებ კანონის შესრულება არ სრულდება, რესურსებისა და მაღალი კლასების სკოლების არ ყოფნის გამო. კანონის მიხედვით ყველა პორტუგალიელი ბავშვი ვალდებულია იაროს სკოლაში და მიიღოს დაწყებითი განათლება; მაგრამ მოზამბიკში ბევრი ბავშვი არ დადის დაწყებით სკოლებში, რადგანაც ისინი მუშაობენ დამხმარე მეურნეობებში თავიანთი ოჯახებისთვის დასახმარებლად. 2007 წელს, ერთი მილიონი ბავშვი არ დადიოდა სკოლაში, რომელთა დიდი რაოდენობა სოფლის ღარიბი ოჯახებიდან იყო და მოზამბიკის მასწავლებელთა თითქმის ნახევარი იყო დაბალკვალიფიცირებული. გოგონების სასკოლო განათლება 2002 წელს 3 მილიონიდან გაიზარდა 2006 წელს 4,1 მილიონამდე, ხოლო სკოლადამთავრებული გოგონების რიცხვი ამავე პერიოდში გაიზარდა 31 000-დან 90 000-მდე, რომელიც ადასტურებს სკოლადამთავრებულების საკმაოდ დაბალ რაოდენობას.
VII კლასის დამთავრების შემდეგ მოსწავლეებმა უნდა ჩააბარონ სტანდარტიზირებული ეროვნული გამოცდები საშუალო სკოლაში მოსახვედრად, სადაც სწავლა მიმდინარეობს VIII კლასიდან X კლასის ჩათვლით. მოზამბიკის უმაღლესი სასწავლებლების სივრცე საკმაოდ შეზღუდულია; ასე რომ, საშუალო სკოლა დამთავრებული მოსწავლეების უმრავლესობა მაშინვე არ აგრძელებს სწავლას უნივერსიტეტებში. ბევრი მიდის სამუშაოდ ან უმუშევარი რჩება. არსებობენ ასევე ინსტიტუტები, რომლებიც იძლევიან სასოფლო-სამეურნეო, ტექნიკური ან პედაგოგიური სპეციალობის უფრო პროფესიონალურ სწავლებას, რომელსაც მოსწავლეებს შეუძლიათ დაესწრონ X კლასის დამთავრების შემდეგ.
უმაღლესი განათლება მოზამბიკის მოსახლეობის მხოლოდ საკმაოდ მცირე ნაწილისთვის იყო შესაძლებელი. 1996 წელს ქვეყანაში იყო მხოლოდ 40 უმაღლესდამთავრებული სტუდენტი 100 000 მოსახლეზე, როცა ამავე წელს ზიმბაბვეში იყო 638 სტუდენტი და აშშ-ში 5339. პირველი უმაღლესი სასწავლებელი ქვეყანაში დაარსდა 1962 წელს და უმაღლესი სასწავლებლის სტატუსი მიიღო (ლორენსუ-მარკიშის უნივერსიტეტი) 1968 წელს.
1975 წელს პორტუგალიისგან დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ, პორტუგალიის და მოზამბიკის მთავრობებს შორის დადებული ორმხრივი შეთანხმების საფუძველზე, მოზამბიკელი ბავშვების ნაწილი ყოველ წელს აგრძელებდა სწავლას პორტუგალიურ საშუალო სკოლებში, პოლიტექნიკურ ინსტიტუტებში და უნივერსიტეტებში.
2010 წლის მონაცემების შეფასებით, მოზამბიკის მოსახლეობის განათლების დონე შეადგენს 56,1 %-ს (70,8 % მამაკაცი და 42,8 % ქალი).
მასმედია
მოზამბიკის მასმედია იმყოფება ხელისუფლების ძლიერი წნეხის ქვეშ. მოზამბიკში ინფორმაცია გადაიცემა ტელევიზიის, რადიოს, გაზეთების, ჟურნალების და ინტერნეტის საშუალებით. რადიო ქვეყანაში მასმედიის ყველაზე უფრო პოპულარული სახეა. მასობრივი საინფორმაციო საშუალებები რეგულირდება კანონით მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების შესახებ.
ბეჭვდითი საშუალებები
მოზამბიკში პრესას აქვს შედარებით ნაკლები ტირაჟი გაზეთების მაღალი ფასებისა და განათლების დაბალი დონის გამო. ერთი კვლევა აჩვენებს, რომ მხოლოდ 5 ადამიანი 1000-დან კითხულობს გაზეთებს. ორი ყველაზე უფრო პოპულარული ყოველდღიური გაზეთებია სახელმწიფო „Noticias“ და კერძო „O Pais“. სახელმწიფო აკონტროლებს ისეთ გაზეთებს, როგორებიცაა ყოველდღიური „Diário de Moçambique“ და ყოველკვირეული „Domingo“, რომლებიც ასევე საკმაოდ პოპულარულები არიან. მოზამბიკში ასევე გამოიცემა სხვა შედარებით ნაკლებად პოპულარული გაზეთებიც „Savana News“ და „Tempo“. ყოველკვირეული გამოცემა, ცნობილი როგორც „Verdade“ უფასოდ ვრცელდება დედაქალაქ მაპუტუში და გამოირჩევა თავისი ნეგატიური შეხედულებით მოზამბიკის ხელისუფლებაზე.
ყველაზე უფრო მეტი დაფინანსება და რეკლამებისგან შემოსავალი გააჩნიათ პრო-სამთავრობო გაზეთებს. მიუხედავად ამისა, კერძო გაზეთების რაოდენობა, რომლებთაც აქვთ კრიტიკული შეხედულებები ხელისუფლებაზე, მნიშვნელოვნად გაიზარდა უკანასკნელ წლებში.
რადიო
რადიოპროგრამები მასმედიის ყველაზე უფრო მეტად გავრცელებული ფორმაა ქვეყანაში. ყველაზე უფრო მეტად გავლენიანი რადიოსადგურები სახელმწიფოს კონტროლ ქვეშაა, ხოლო კერძო რადიოსადგურების უმრავლესობას ჰყავს მხოლოდ ლოკალური აუდიტორია. „Rádio Moçambique-ის“ სახელმწიფო კომპანია ყველაზე უფრო პოპულარული რადიოსადგურია ქვეყანაში. ის შეიქმნა 1975 წლის ივნისში მოზამბიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან სულ მალე სამი რადიოსადგურის გაერთიანების შედეგად. იმავე წლის ოქტომბერში, „LM Radio“ და „Rádio Moçambique-ის“ აფრიკაანსის და ინგლისურენოვანი კომპანიები დაიხურა და მათი შენობა-ნაგებობები ნაციონალიზებული იქნა.
ტელევიზია
მაპუტუში საკაბელო ტელევიზიის შეღწევადობის დონე შეადგენს დაახლოებით 30 %-ს. "Televisão de Moçambique" შეიქმნა 1981 წელს, რომელიც ქვეყანაში სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებადი სატელევიზიო სადგურია. მისი შტაბ-ბინა მდებარეობს მაპუტუში. ასევე მუშაობს დაახლოებით 5 კერძო სატელევიზიო სადგური, რომელთა შტაბ-ბინები ასევე მაპუტუშია განლაგებული. უცხოურ სატელევიზიო სადგურებს, როგორიცაა "Portueguese state TV" და "Brazilian-based Miramar" ჰყავთ მაყურებელთა დიდი აუდიტორია.
ინტერნეტი
არ არსებობს არანაირი სამთავრობო შეზღუდვა ინტერნეტით სარგებლობაზე, მიუხედავად ამისა, ოპოზიციური პარტიის წევრები აღნიშნავენ, რომ მთავრობა თავისი აგენტების საშუალებით აკონტროლებს მათ ელექტრონულ ფოსტას.
მუსიკა
მოზამბიკის მუსიკა ბევრ მიზნებს ემსახურება, რელიგიური სარწმუნოებიდან დაწყებული ტრადიციული ცერემონიებით დამთავრებული. მუსიკალური ინსტრუმენტები ძირითადად ხელითაა დამზადებული. ზოგიერთ ინსტრუმენტს, რომელიც გამოიყენება მოზამბიკის მუსიკალურ გამოხატულებაში, მიეკუთვნება ხისგან და ცხოველის ტყავისგან დამზადებული ბარაბანი; ცხოველის რქისგან ან ხისგან დამზადებული სასულიერო ინსტრუმენტი — lupembe; და მარიმბა, რომელიც თავისებური ფორმის მოზამბიკური ქსილოფონია.
მარიმბა პოპულარული ინსტრუმენტია ცენტრალური სანაპიროს სამხრეთში მცხოვრები ჩოპი ხალხისა, რომლებიც განთქმულნი არიან თავისი მუსიკალური ოსტატობით და ცეკვებით. ზოგიერთის აზრით, მოზამბიკური მუსიკა ჰგავს რეგის და ვესტ-ინდოეთის კალიფსოს. მოზამბიკში ასევე პოპულარულია მუსიკის სხვა სახეებიც, მაგალითად მარაბენტა და პორტუგალიურენოვანი მუსიკის სხვა ფორმები, როგორებიცაა: ფადუ, სამბა, ბოსა-ნოვა, მაშიშე (წარმოიშვა ქალაქ მაშიშედან და ცეკვა კიზომბადან).