cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
წიგნისა და საავტორო უფლებების მსოფლიო დღე
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:განათლება კატეგორია:კულტურა კატეგორია:იუნესკოს საერთაშორისო დღეები
ძვ. წ. 594
გარდაიცვალნენ
*
მთის მასივი
მინი|მყინვარწვერის მასივი მთის მასივი — შედარებით იზოლირებულად აზიდული და სუსტად დანაწევრებული მთიანი კომპლექსი ან მთათა კვანძი, რომლის სიგრძე და სიგანე გეგმილში დაახლოებით ერთნაირია. მთის მასივი მეზობელი მთებისაგან გამოყოფილია ფართო და ღრმა ხეობებით. არსებობს ტექტონიური, ვულკანური, კარსტული და სხვა წარმოშობის მთის მასივები.
მთის მასივი როგორც წესი, სუსტად არის დანაწევრებული, აქვს მკვეთრად გამოხატული მორფოლოგიური მთლიანობა. მთის მასივს უწოდებენ აგრეთვე ზედაპირზე ძველ, კრისტალურ საფუძვლის მქონე ბაქნების ფუნდამენტის გამოსავალს, რომელსაც უფრო მცირე ფართობი უკავია, ვიდრე კრისტალურ ფარს.
ცნობილია მონბლანის მასივი, რომელიც დაგვირგვინებულია მწვერვალ მონბლანით, ვინსონის მასივი ანდარქტიდაში და სხვა. საკმაოდ ვრცელია ჩეხეთის მასივი, რომელიც დაახლოებით 500 კმ-ზეა გადაჭიმული.
მთის მასივე ფართოდ გვხვდება კავკასიონსა და მცირე კავკასიონზეც. ამ თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია ვულკანური წარმოშობის იალბუზის მასივი, რომლის საფუძვლის დიამეტრია 15 კმ. აღმოსავლეთ კავკასიონზეა მყინვარწვერის ვულკანური მასივი, რომლის ფართობია დაახლოებით 80 კმ². მისთვის დამახასიათებელია ძალიან ბევრი მიწისძვრა, მიკრო-ბიძგები და მძლავრი გამყინვარება.
კარსტული მასივებიდან მნიშვნელოვანია არაბიკის მასივი, სადაც გამომუშავებულია მსოფლიოს უღრმესი ვერიოვკინის მღვიმე და ასხის მასივი. მცირე კავკასიონზეა ლოქის კრისტალური მასივი, რომელზედაც საქართველოს უძველესი ქანებია გაშიშვლებული.
სქოლიო
კატეგორია:გეომორფოლოგია კატეგორია:რელიეფის ფორმები
სისერდუ-დანტასი
სისერდუ-დანტასი (Cícero Dantas) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, ბაიას შტატში, ბრაზილიის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთი რეგიონში. მიეკუთვნება ბაიას შტატის ჩრდილო-აღმოსავლეთ მეზორეგიონს.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 32 304 ადამიანს შეადგენდა. ფართობი 658.940 კმ²-ია. მოსახლეობის სიმჭიდროვე 49.02 კმ²-ზე.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბაიას შტატის მუნიციპალიტეტები
ძვ. წ. 595
გარდაიცვალნენ
*
OpenSSH
OpenSSH (OpenBSD Secure Shell) — თავისუფალი პროგრამების კრებული რომლებიც საშუალებას იძლევიან შიფრირებული SSH პროტოკოლების გამოყენებით ქსელში კავშირის დამყარებისთვის.
იგი შექმნილი იქნა როგორც ღია კოდიანი ალტერნატივა SSH Communications Security კომპანიის მიერ გაკეთებული პროგრამების, OpenSSH არის დაწერილი OpenBSD-ის ჯგუფის მიერ, რომელსაც მეთაურობს პროექტის დამფუძნებელი, თეო დე რაადტი, და გავრცელებულია  BSD ლიცენზიის მიხედვით.
წარმოდგენა
OpenSSH-ი მოიცავს შემდეგ პროგრამებს:
ssh user@example.com
scp user@example.com:~/directory.
sshd
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საინფორმატიკო უშიშროება
Cerapachys sexspinus
Cerapachys sexspinus — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Cerapachys-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Cerapachyinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
პროქშინო (მოსკოვის მეტრო)
პროქშინო (Прокшино) — მოსკოვის მეტროპოლიტენის სადგური. მდებარეობს სოკოლნიჩესკაიას ხაზზე და შედგება 1 კუნძულოვანი ბაქნისაგან. სადგური გაიხსნა 2019 წლის 20 ივნისს.
A Question of Lust
A Question of Lust — ინგლისური ელექტრონული ჯგუფ Depeche Mode-ის დისკოგრაფიაში რიგით მე-16 სინგლი. იგი გამოიცა ბრიტანეთში, 1986 წლის 14 აპრილს, როგორც მეორე სინგლი სტუდიური ალბომიდან Black Celebration. სიმღერაში წამყვანი ვოკალი მარტინ გორს ეკუთვნის.
სიმღერის ოფიციალური მუსიკალური ვიდეოს რეჟისორია კლაივ რიჩარდსონი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:1986 წლის სინგლები კატეგორია:Depeche Mode-ის სიმღერები
ნინო ალექსი-მესხიშვილი (1896-1956)
ნინო ალექსი-მესხიშვილი (დ. 1896, თბილისი — გ. 16 მაისი, 1956, მოსკოვი) — დრამისა და ესტრადის ქართველი მსახიობი. საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტი (1950). ლადო მესხიშვილის ქალიშვილი და ბარბარე ალექსი-მესხიშვილი და.
ბიოგრაფია
1914 წელს მოსკოვში ერთდროულად დაამთავრა პედაგოგიური და დრამატული კურსები. ხშირად გამოდიოდა მამას ერთად ვოდევილებსა და ფარსებში. მოღვაწეობდა რუსეთში (1914–1920, 1922–1925), კიევში (1920–1922) და თბილისის რუსთაველის სახელობის თეატრში (1926–1928). განასახიერა კარმენსიტას ( კონსტანტინე ლიპსკეროვის „კარმენსიტა“), ქსენიას (ბორის ლავრენიოვის „რღვევა“) და სხვა როლები. 1928–1932 წლებში თბილისის ფილარმონიის ესტრადის მსახიობი იყო, ხოლო 1941–1946 წლებში ― კვლავ რუსთაველის სახელობის თეატრის სცენაზე გამოდიოდა. მეორე მსოფლიო ომის წლებში მონაწილეობას იღებდა ფრონტებზე და ჰოსპიტლებში, აგრეთვე დონბასელი, ჭიათურელი და ტყიბულელი მეშახტეებისათვის გამართულ კონცერტებში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1896 კატეგორია:გარდაცვლილი 16 მაისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1956 კატეგორია:ქართველი მსახიობები კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტები ნინო კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
თავგადასავლების დრო
თავგადასავლების დრო (Adventure Time) — Cartoon Network-ის ანიმაცური სერიალი რომელიც შექმნა პენდლტონ უორდმა. სერიალი არის 14 წლის ადამიან ფინზე და მის ნაშვილებ ძმაზე და საუკეთესო მეგობარზე ჯადოსნურ ძაღლ ჯეიკზე, რომლებიც ცხოვრობენ პოსტ-აპოკალიპსურ მსოფლიოში — ვუს მიწებზე. სერიალს აქვს მიღებული რეიტინგი TV-PG და E+10, ასევე გავლილი აქვს ცენზურა ავსტრალიის, ფილიპინების, ინდონეზიის და მალაიზიის Cartoon Network-ზე.
საპილოტო ეპიზოდი პირველად გავიდა ეთერში 7 დეკემბერს, 2008 წელს გადაცემა Random! Cartoons-ში, მის შემდეგ ის გახდა ჰიტი.
სიუჟეტი
სერიალის მოქმედება ხდება მსოფლიოში სახელად ვუ, რომელიც არის დედამიწა, რომელმაც გადაიტანა ატომური ომი (სახელად "სოკოს ომი"), ამის შემდეგ წარმოიქმნა მუტანტები, და მოვიდა მაგია. ვუში არის ბევრი სამეფო რომელსაც პრინცესები ან მეფეები მართავენ.
ეპიზოდები მიყვებიან სწორ ქრონოლოგიურ მიმდინარეობას (კერძოდ, ფინი გახდა 2 წლით დიდი ეპიზოდების მიმდინარეობაში).
მთავარი გმირები
ფინი (სრული სახელი ადამიანი ფინი, პილოტურ ეპიზოდში ერქვა პენი) — 14 წლის ბიჭი. ჯეიკის მშობლებმა იპოვეს ფინი, და იშვილეს. დასაშვებია რომ ფინი არის უკანასკნელი ადამიანი დედამიწაზე (თუმცა არსებობს სავარაუდო ადამიანები და ჰუმანოიდები). ფინს აცვია ცისფერი მაისური, ლურჯი შორტები, თეთრი წინდები და შავი ფეხსაცმელი და თეთრი ქუდი წამონაზარდებით, ხანდახან, ცივ ამიდში ფინს აცვია ნარინჯისფერი მაისური, ზოგჯერ კი ვარდისფერი მაისური, რომელიც შეუკერა პრინცესა საღეჯ რეზინმა, ის ყოველთვის თან ატარებს მწვანე ჩანთას. იმის მიუხედავად რომ ფინს მუდამ ქუდი ახურავს, მას აქვს ძალიან გრძელი ოქროსფერი თმები (რომლებიც ჩვეულებრივ არ უჩანს).
ჯეიკი (სრული სახელი ძაღლი ჯეიკი) — 28 წლის (მაგიურ ძაღლის წლებში) ჯადოსნური ძაღლი, ფინის ნაშვილები ძმა და საუკეთესო მეგობარი. ის არის ყვითელი და მას აქვს დიდი თვალები, შეუძლია გაიწელოს და მიიღოს სხვადასხვანაირი ფორმები. მას ზოგჯერ შეუძლია გადააქციოს თავისი ფანტაზია რეალობად, კარგად მღერის და უკრავს ვიოლინოზე. ხშირად მისი რჩევები ფინისთვის არის ხოლმე არასწორი და საშიში, ასევე ზოგჯერ არ ეხმარება ფინს გაჭირვების დროს სიზარმაცის გამო.
პრინცესა საღეჭი რეზინი (სრული სახელი ბონიბელი) — ტკბილეულობის სამეფოს მმართველი. ის არის 18 წლის, წააგავს ადამიანს თუმცა შედგება ტკბილეულობის ბიომასისგან (როგორც ყველა ტკბილეულობის სამეფოს მაცხოვრებელი), და თმები შედგება საღეჭი რეზინისაგან. ბოლო ეპიზოდებამდე იყო ფინის სიყვარულის ობიექტი, სანამ ჯეიკმა არ აპოვნინა ახალი — ცეცხლოვანი პრინცესა. ხასიეთით, პრინცესა საღეჭ რეზინს აქვს კეთილი და სამართლიანი ხასიეთი, მას უყვარს თავისი მსახურები, თუმცა თუ ის ბრაზდება ვლინდება მისი საპირისპირო ხასიეთი. თავზე მას აფარია გვირგვინი ცისფერი ძვირფასი ქვით, რომელიც მას იცავს ბოროტი მაგიისგან.
მარსელინი — ვამპირების დედოფალი, როკ-მუსიკოსი, ფინის და ჯეიკის დაქალი. ის არის დაახლოებით 1000 წლის თუმცა გამოიყურება როგორც ახალგაზრდა. ის არის ერთ-ერთი პერსონაჯი რომელმაც გადაიტანა სოკოების ომი, ეპიზოდში "მოგონების მოგონებაში" ნაჩვენებია პატარა გოგო მარსელინი და მოზარდი მარსელინი. მასელინი უკრავს ბას-გიტარაზე და წერს სიმღერებს. როდესაც მარსელინი იყო მოზარდი, მამამისმა შეუწამა კარტოფილი-ფრი, რის გამოც მარსელინმა კავშირი გაწყვიტა მამასთან. მასელინი ადრე ცხოვრობდა იმ სახლში, რომელსშიც ახლა ფინი და ჯეიკი ცხოვრობს, პირველ ეპიზოდებში (როდესაც ფინი და ჯეიკი პირველად შეხვდა მარსელინს) ჯეიკს განსაკუთრებით ეშინოდა მარსელინის. მარსელინი სისხლის მაგივრად სხვავს წითელ ნივთებს, მაგალითად წითელ ვაშლებს. მას შეუძლია გადაიქცეს სხვადასხვა საშიშ არსებებად.
ყინულოვანი მეფე — ყინულოვანი სამეფოს მმართველი, ის დაახლოებით 1000 წლისაა, როდისღაც ის იყო ჩვეულებრივი ადამიანი, არტეფაქტებზე მონადირე, თუმცა როდესაც მან იპოვა ყინულოვანი სამეფოს გვირგვინი და დაიფარა ის, ნელ-ნელა გადაიქცა ყინულოვან მეფედ. ყინულოვანი მეფე მუდმივად იტაცებს პრინცესებს მათზე დაქორწინების მიზნით. თავისუფალ დროს ის უკრავს მუსიკალურ ინსტურმენტებზე ან დროს ატარებს განტერთან (ერთ-ერთ მის საუკეთესო მეგობარ პინგვინთან). ის ცდილობს დამეგობრდეს ფინთან და ჯეიკთან, თუმცა რისხნდება როდესაც ფინი და ჯეიკი მოტაცებულ პრინცესების წართმევას აპირებენ.
მეორეხარისხოვანი გმირები
ხორკლებიანი კოსმოსის პრინცესა — წააგავს იისფერ ღრუბელს, პრინცესა საღეჭი რეზინის ერთ-ერთი საუკეთესო მეგობარი, ასევე ფინის და ჯეიკის, არის 15 წლის. არის უხეში, მუდმივათ ცუდი ურთიერთობა აქვს მშობლებთან, რის გამოც სახლიდან გარბის და ტყეში იშენებს თავშესაფარს. როგორც ყველა ხორკლებიან კოსმოსის ხალხს შეუძლია მსუბუქად ფრენა.
ცეცხლოვანი პრინცესა — ის პირველად გვხვდება მესამე სეზონის ბოლოში, როდესაც ჯეიკმა გადაწყვიტა ფინისათვის ახალი მეგობარი მოეძებნა. ის იყო ჩაკეტილი ლამფაში, რადგანაც იყო ვარაუდი რომ ის იყო გამანადგურებელი, და შეეძლო მსოფლიოს განადგურება. ცეცხლოვანი პრინცესა საშიშია ვუს სხვა მაცხოვრებლებისათვის რადგან ცუდად აკონტროლებს ცეცხლს.
ბიმო (ან ბმო) — ფინის და ჯეიკის ვიდეო თამაშების ცოცხალი კონსოლი/კომპიუტერი, მუსიკალური ფლეიერი, კამერა, და სხვა. შეუძლია შექმნას თამაშები, არავირტულური ობიქტები შეიყვანოს ვირტუალურში ან პირიქით, ბიმოს შეუძლია ფეხბურთის თამაშიც. ბიმო უსქესოა. ერთ-ერთ ეპიზოდში მარსელინი თამაშობდა ბიმოს თამაშებს. ბმო არის ფინის და ჯეიკის მეგობარი.
ლედი წვიმისრქა (სხვანაირი თარმნანით - ლედი ცისარტყელა) — პრინცესა საღეჭი რეზინის, ფინის და ჯეიკის მეგობარი. შეუძლია ფრენა და ნივთების ფერის შეცვლა ჯადოსნური სხივით. ლაპარაკობს კორეულად (დადასტრურებულია, რომ კორეული ესმის პრინცესა საღეჭ რეზინს და ჯეიკს, მისი მშობლების ჩაუთვლელად).
თრი თრანკსი — ყვითელი მინი სპილო. ის ცხოვრობს პატარა სახლში, ტყეში, უყვარს ვაშლები და აცხობს ვაშლის ღვეზელებს.
პრინცესა ჰოთ-დოგი — ძაღლი რომელიც წააგავს სოსისს. მას ჰყავს ჰოთ-დოგი რაინდები, რომლებიც არიან სულელები.
პრინცესა კუ — წააგავს კუს, თითქმის ყველა ეპიზოდში გვხვდება ბიბლიოთეკაში, არის ბიბლიოთეკარი.
სქოლიო
კატეგორია:ანიმაციური სერიალები
.sj
.sj — ზედა დონის ეროვნული დომენი (ccTLD) შპიცბერგენის და იან-მაიენის კუნძულებისთვის. ამ ზედა დონის დომენს ხელმძღვანელობს UNINETT Norid. ამჟამად ის არ გამოიყენება, რადგან სვალბარდი და იან-მაიენი ნორვეგიის ნაწილს წარმოადგენენ.
რესურსები ინტერნეტში
sj კატეგორია:სვალბარდი კატეგორია:იან-მაიენი
რელიეფი
მინი|[[ალპები]] მინი|[[ანდების მაღალმთიანი რელიეფი]] მინი|მაღალმთანი რელიეფი, [[ევერესტი]] რელიეფი (relief < relevo — მაღლა ვწევ) — ხმელეთის ზედაპირის, ოკეანისა და ზღვის ფსკერის უსწორმასწორობათა ერთობლიობა, რომელიც წარმოიქმნება ენდოგენური და ეგზოგენური ძალების დედამიწის ქერქზე მოქმედებით და მოიცავს განსხვავებული სიდიდის, წარმოშობის, ასაკისა და განვითარების ისტორიის მქონე ფორმებს. რელიეფის ფორმები არის დადებითი და უარყოფითი. ფორმათა სიდიდის მიხედვით გამოყოფენ: მეგარელიეფს (კონტინენტი), მაკრორელიეფს (ქედი, ვაკე), მეზორელიეფს (ხეობა), მიკრორელიეფს (კარსტული ძაბრი), ნანორელიეფს (მცირე ღარტაფი).
ეგზოგენური პროცესების შედეგად ხდება მორფოსტრუქტურების ნგრევა, დანაწევრება, ხმელეთის ზედაპირის გადარეცხვა და რელიეფის მცირე ფორმების — მორფოსკულპტურების წარმოქმნა. ეს პროცესები დედამიწის ზედაპირზე ერთდროულად, მაგრამ დროსა და სივრცეში განსხვავებული სიძლიერით მოქმედებს. დედამიწის ქერქის მოძრაობით განპირობებული რელიეფის დიდი ელემენტების უმეტესობა განვითარდა მეზო-კაინოზოურ ეპოქაში, მაგრამ მისი ზედაპირის თანამედროვე სახით ჩამოყალიბებაში უდიდესი როლი შეასრულა ტექტონიკურმა მოძრაობებმა ნეოგენურსა და ანთროპოგენურ პერიოდებში.
ტექტონიკური მოძრაობა ორგვარია — დადებითი და უარყოფითი. დადებითი მოძრაობების (აზევების) სიჭარბე, გარეგანი ძალების მოქმედებასთან შედარებით, იწვევს რელიეფის ამაღლებას და დენუდაციის გაძლიერებას. ასეთ მოძრაობას უმთავრესად განიცდიან ახალგაზრდა მთები (მაგ.: კავკასიონი, ჰიმალაი, პამირი). ნგრევითი პროცესის სიჭარბე იწვევს რელიეფის დადაბლებას, ეროზიული და დენუდაციური პროცესების შენელებას. უარყოფითი მოძრაობის (ტექტონიკური დაძირვის) დროს ძლიერდება ჩამორეცხილი მასალის დალექვა, აკუმულაცია. რელიეფის ფორმირებაში აქტიურად მონაწილეობს აგრეთვე ადამიანი (ანთროპოგენური რელიეფი).
მორფოსკულპტურული ფორმების განვითარება დიდად არის დამოკიდებული ადგილობრივ ჰავაზე. ამიტომ მათი განლაგება დედამიწის ზურგზე ემორჩილება გეოგრაფიული ზონალურობის კანონს. ვაკეზე მკაფიოდ არის გამოსახული მორფოკლიმატური ზონები, რომლებიც შეესაბამება თანამედროვე ეგზოგენური პროცესების ტერიტორიულ დიფერენციაციას. მთაში ადგილი აქვს ვერტიკალურ მორფოლოგიურ ზონალურობას ანუ სარტყლურობას.
ლიტერატურა
კატეგორია:ფიზიკური გეოგრაფია კატეგორია:ტოპოგრაფია
ლჰოძე
ლჰოძე — რვაათასიანი მწვერვალი ჰიმალაის მთებში, ჩინეთსა და ნეპალში. სიმაღლის მიხედვით დედამიწის მე-4 მწვერვალი. სიმაღლე 8516 მ. ადმინისტრაციულად მოქცეულია ჩინეთის — ტიბეტის ავტონომიური რეგიონისა და ნეპალის — ქუმბუს რეგიონის საზღვარზე. წარმოადგენს ევერესტის მასივის ნაწილს. უკანასკნელთან დაკავშირებულია სამხრეთი უნაგირათი. აგებულია კრისტალური ქანებით. მთავარ მწვერვალთან ერთად ლჰოძე წარმოდგენილია შედარებით მცირე მწვერვალებით: შუა ლჰოძეთი (8414 მ) და ლჰოძე-შარით (8383 მ). ტიბეტურად ლჰოძე ნიშნავს „სამხრეთის მწვერვალს“.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ჩინეთის მთები კატეგორია:ნეპალის მთები
პაულინო ალკანტარა
პაულინო ალკანტარა (Paulino Alcántara; 7 ოქტომბერი 1896, ილოილო, ფილიპინები — 13 თებერვალი 1964, ბარსელონა, ესპანეთი) — ფილიპინური წარმოშობის ესპანელი ფეხბურთელი. იგი საფეხბურთო კლუბ „ბარსელონას“ ისტორიაში საუკეთესო თავდამსხმელია. ამ კლუბის მაისურის ქვეშ მის ანგარიშზე 357 ოფიციალურ და ამხანაგურ შეხვედრაში 369 გოლია. გარდა ამისა პაულინო „ბარსას“ ყველაზე ახალგაზრდა ფეხბურთელია, რომელიც კი ოდესმე გამოსულა მოედანზე.
დებიუტი 15 წლის ასაკში
პაულინო ალკანტარა დაიბადა ფილიპინებზე კატალონიელი მამისა და ფილიპინელი დედის ოჯახში, მაგრამ მოგვიანებით მშობლებთან ერთად გადასახლდა ესპანეთში. პაულინო ბარსელონაში გაიზარდა და თავდაპირველად საფეხბურთო კლუბ გალენოს ღირსებას იცავდა, სანამ იგი ჟოან გამპერმა არ აღმოაჩინა, რომელმაც ახალგაზრდა პაულინო „ბარსელონაში“ წაიყვანა. მისი დებიუტი გუნდში შედგა 1912 წლის 25 თებერვალს კატალონიის ჩემპიონატში, კატალას წინააღმდეგ მატჩში. იმ დროისთვის პაულინო მხოლოდ 15 წლის, 4 თვისა და 18 დღის იყო. იმ მატჩში ბარსელონამ გამარჯვება მოიპოვა ანგარიშით 9:0, ალკანტარამ კი პირველი სამი გოლი გაიტანა. ალკანტარა გახდა პირველი ფილიპინელი და ზოგადად აზიელი ფეხბურთელი ევროპულ კლუბში.
მის თანაკლუბელეს შორის იმ დროისთვის იყვნენ ისეთი ფეხბურთელები, როგორებიც არიან ფრანსიცკო ბრუ, ჯეკ გრინველი და რომა ფორნსი. პაულინო კლუბს 1913 წელს ესპანეთის თასისა და 1916 წელს კატალონიის ჩემპიონატის მოგებაში დაეხმარა.
სანაკრებო კარიერა
ალკანტარამ 1915 წელს დებიუტი განახორციელა კატალონიის საფეხბურთო ნაკრებში. 1915 და 1924 წლებს შორის პერიოდში პაულინიომ 6 შეხვედრაში მიიღო მონაწილეობა და 4 გოლის გატანა შეძლო. თუმცა ამ სტატისტიკის მტკიცებულებამ ჩვენამდე ვერ მოაღწა, შესაძლოა, პაულინომ ითამაშა და გაიტანა მეტი. კატალონიისა და ფილიპინების ნაკრებში თამაშისას, სადაც მან 5 მატჩში 14 გოლი გაიტანა, პაულინომ ესპანეთის ნაკრებში თამაშიც მოასწრო.
მიღწევები
1913, 1916, 1919, 1920, 1921, 1922, 1924, 1925, 1926, 1927 1913, 1920, 1922, 1925, 1926
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1896 კატეგორია:გარდაცვლილი 1964 კატეგორია:ესპანელი ფეხბურთელები კატეგორია:ბარსელონის ფეხბურთელები კატეგორია:კატალონიელი ფეხბურთელები
Lasioglossum sutepellum
Lasioglossum sutepellum — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1937 წელს.
სქოლიო
sutepellum
ანდორის გერბი
ანდორის გერბი — ანდორას სახელმწიფო სიმბოლო დროშასა და ჰიმნთან ერთად.
ანდორას გერბი ასახავს ქვეყნის ისტორიას. ოფიციალურად იქნა მიღებული სახელმწიფო გერბად 1969 წელს. დევიზის ინგლისური თარგმანია "United virtue is stronger". ფარის მეოთხედებს წარმოადგენენ იმ სახელმწიფოების და ფეოდალური წარმონაქმნების ჰერალდიკური სიმბოლოები, რომლებსაც ისტორიულად ექვემდებარებოდა ანდორა: ურგელის საეპისკოპოს (კატალონიაში), არაგონის (ესპანური სამეფო), ფუას, და ბეარნის (საფრანგეთში).
კატეგორია:სახელმწიფო გერბები კატეგორია:ანდორის ეროვნული სიმბოლოები კატეგორია:გერბები მიტრის გამოსახულებით
ძვ. წ. 596
'''ძვ. წ. 596''' — წლების რაოდენობა ქრისტესშობამდე.
გარდაიცვალნენ
*
საალყო არტილერია
საალყო არტილერია — ციხესიმაგრის კედლებისა და შიგა ნაგებობების დასანგრევად, მისი დამცველების გასანადგურებლად განკუთვნილი მსხვილკალიბრიანი ქვემეხები. საალყო არტილერიას უძველესი დროიდან იყენებდნენ. როგორც არტილერია დამოუკიდებელი სახეობა, XVI-XVII საუკუნეებში ჩამოყალიბდა. რუსეთში XVIII საუკუნის დასაწყისში მიეცა მუდმივი ორგანიზაცია საალყო პარკის სახით, რომელიც შედგებოდა 462 ქვემეხის, 18 საკანონირო და 6 საბომბარდო ასეულისაგან.
რუსეთ-იაპონიის ომის (1904-1905) შემდეგ რუსეთის არმიაში საალყო არტილერიას ეწოდა მძიმე საველე არტილერია. პირველი მსოფლიო ომის (1914-1918) შემდეგ ტერმინი „საალყო არტილერია“ აღარ იხმარება; მის ნაცვლად იყენებენ ტერმინს „დიდი და განსახუთრებული სიმძლავრის არტილერია“.
ლიტერატურა
კატეგორია:არტილერია
მონტევიდეოს დეპარტამენტი
მონტევიდეოს დეპარტამენტი (Departamento de Montevideo) — დეპარტამენტი ურუგვაიში. ფართობის მხრივ ყველაზე პატარაა ქვეყანაში, თუმცა მოსახლეობით პირველი. მის ტერიტორიაზე მდებარეობს ურუგვაის დედაქალაქი მონტევიდეო. მიუხედავად იმისა, რომ ტერიტორიის უდიდეს ნაწილს სწორედ დედაქალაქი იკავებს, მაინც არსებობს პატარა ქალაქები, რომლებიც დღემდე არ არიან მონტევიდეოსთან შერწყმულნი და მის თანამგზავრებს წარმოადგენენ.
2011 წლის მონაცემებით მოსახლეობა 1 319 108 ადამიანს შეადგენს, სადიანაც სოფლის მოსახლეობა 14 026-ია.
სქოლიო
კატეგორია:ურუგვაის დეპარტამენტები
მაგადანი
მაგადანი (Магадан) — საპორტო ქალაქი რუსეთში. მაგადანის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი. 2022 წლის მონაცემებით ქალაქში მაგადანის ოლქის მოსახლეობის 66% ცხოვრობს.
გეოგრაფია
მარცხნივ|მინი|მაგადანი რუკაზე მდებარეობს აღმოსავლეთ რუსეთში, ნაგაევისა და გერტნერის უბეებს შორის, ოხოტის ზღვის სანაპირო ზოლზე. მანძილი მაგადანსა და მოსკოვს შორის შეადგენს 10 210 კმ-ს.
ისტორია
XX საუკუნეში რუსეთის მთავრობის ინტერესი ჩუკოტკისა და ოხოტის ზღვის სანაპირო ზოლის მიმართ გაიზარდა. მიმდებარე ტერიტორიაზე რამდენიმე ექსპედიცია ჩატარდა, მაგრამ ოქროს აღმოჩენა ვერ მოხერხდა. 1915 წელს კოლიმაში ოქრო აღმოაჩინეს. 1928 წელს იური ბილიბინის ექსპედიციამ კოლიმის დეტალურ კვლევას ჩაუყარა საფუძველი. მხარის ეკონომიკაზე დეტალური ინფორმაციის მიღების შემდეგ ნაგაევის უბე პორტის აშენებისთვის შესაბამის ადგილად იქნა არჩეული.
1928 წლის 13 ოქტომბერს ოლას რაიონული აღმასრულებელი კომიტეტის მიერ მიღებული იქნა ნაგაევის კულტბაზის აშენების განკარგულება, ხოლო 1929 წლის 22 ივნისს დაიწყო სახლების, სკოლის, ვეტერინარული პუნქტის და საავამდყოფოს შენება.
იმავე წელს დაარსდა დასახლება მაგადანი. 1930–1934 წლებში ის ოხოტა-ევენის ეროვნული ოკრუგის ადმინისტრაციული ცენტრი იყო.
1931 წლის 11 ნოემბერს გამოცემული იქნა რეზოლუცია, რომელიც მოიცავდა მაგადანის მახლობლად ოქროს მოპოვებისთვის სპეციალური ტრესტის აგებას. 13 ნოემბერს შეიქმნა ზემო კოლიმის რაიონში საგზაო და სამრეწველო ობიექტების მშენებლობის სახელმწიფო ტრესტი, იგივე „დალსტროი“. მაგადანში მუდმივი მოსახლეობის არარსებობის გამო, „დალსტროის“ სამშენებლო პროცესების განაპირობების მიზნით განკარგულება № 287/с-ს გამოცემის შემდეგ შეიქმნა ჩრდილო-აღმოსავლეთის გამოსასწორებელი სამუშაო ბანაკი (სევვოსტლაგი). ამავდროულად დაიწყო საავტომობილო გზა „კოლიმის” მშენებლობა.
1939 წლის 14 ივლისს მუშათა დაბა მაგადანს ქალაქის სტატუსი მიეცა.
სტალინის სიკვდილის შემდეგ, გულაგის ტყვეები სსრკ-ს სხვა რეგიონებიდან ჩამოსული სპეციალისტებით ჩანაცვლდა.
1953 წლის 3 დეკემბერს სსრ-ს უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმმა „მაგადანის ოლქის ჩამოყალიბების“ განკარგულება გამოსცა. ქალაქი მაგადანი მისი ადმინისტრაციული, ეკონომიკური, კულტურული და სამეცნიერო ცენტრი გახდა.
კლიმატი
მაგადანში კლიმატი სუბარქტიკულია. ზამთარი გრძელი და ცივია, ხოლო ზაფხული მოკლე და გრილი. საშუალო ტემპერატურა 0 °C-ზე ზევით მაისში ადის, ხოლო ქვევით ოქტომბერში ჩადის. წელიწადის ყველაზე თბილი თვე აგვისტოა, ხოლო ყველაზე ცივი – იანვარი.
მოსახლეობა
2021 წლის მონაცემების მიხედვით, მაგადანი რუსეთის 1117 ქალაქიდან მოსახლეობის რაოდენობით 185-ე ადგილზეა.
ეკონომიკა
მარცხნივ|მინი|მაგადანის ნავსადგური 1933 წელს ქალაქში აშენდა 682 კვტ სიმძლავრის ელექტროსადგურის მშენებლობა.
სითბურ ენერგიას მაგადანის თბო ელექტროსადგური აწარმოებს.
მრეწველობა
ქალაქში აწარმოებენ სამთო აღჭურვილობას, მდებარეობს თევზის გადამუშავების ფირმები, მანქანათმშენებელი კომპანია და სხვა სამრეწველო კომპანიები.
სარემონტო-მექანიკური ქარხანა ახდენს მძიმე სამთო აღრუჭვილობის რუსეთში, დსთ-სა და აფრიკის ქვეყნებში მიწოდებას.
ავტოტრანსპორტი
მაგადანიდან სხვადასხვა დაბების გავლით გადის ფედერალური საავტომობილო გზა R504 რომელიც ქალაქს იაკუტიასთან აკავშირებს.
ნავსადგური
ქალაქში აღმოსავლეთ რუსეთის სიდიდით მე-2 პორტი (პეტროპავლოვსკ-კამჩატსკის შემდეგ) მდებარეობს.
ავიატრანსპორტი
ქალაქის მახლობლად მდებარე სოკოლის საერთაშორისო აეროპორტი ჩრდილო-აღმოსავლეთ რუსეთის უდიდესი აეროპორტია. მეორე აეროპორტმა მაგადან-13-მა 1990-2000 წლებში თავისი მნიშვნელობა დაკარგა და დღესდღეობით მხოლოდ პატარა თვითმფრინავების მიღებისთვის გამოიყენება.
მეცნიერება და განათლება
მაგადანში მდებარეობს რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის შორეული აღმოსავლეთის განყოფილების ჩრდილო-აღმოსავლეთის სამეცნიერო ცენტრი, რომელიც აერთიანებს შემდეგ აკადემიურ ინსტიტუტებს: ჩრდილო-აღმოსავლეთის სამეცნიერო ინსტიტუტი, ჩრდილოეთის ბიოლოგიური პრობელემების ინსტიტუტი და სამეცნიერო ცენტრი „არქტიკა“. გარდა ამისა, მაგადანში მდებარეობს ოკეანოგრაფიისა და მეთევზეობის სამეცნიერო ინსტიტუტი.
ქალაქში მდებარეობს 11 ბიბლიოთეკა და რამდენიმე მუზეუმი.
კინოთეატრები
მაგადანში მუშაობს 3 კინოთეატრი — „გორნიაკი“, „ნაგაევსკიი“ და „რადუგა-კინო“.
თეატრები
მაგადანში მუშაობს 2 თეატრი — მაგადანის კულტურის სასახლე და თოჯინების სახელმწიფო თეატრი.
სახვითი ხელოვნება
1956 წლის აპრილში ქალაქში სახვითი ხელოვნების სახელოსნო გაიხსნა. 1962 წელს შეიქმნდა მხატვრებთა კავშირის განყოფილება მაგადანში, რომელიც ყოველწლიურად მართავს მაგადანის ოლქის მხატვრების ნამუშევრებთა გამოფენას.
მუსიკა
მაგადანის საოლქო ფილარმონია ახდენს კონცერტებისა და მუსიკალური კოლექტივების საქმიანობის ორგანიზაციას.
მაგადანში ყოველწლიურად ტარდება საშემსრულებლო ხელოვნების კონკურსი, რომლის მიზანია საესტრადო მუსიკის შემსრულებლების ნიჭის დაფასება.
რელიგია
მაგადანში მდებარეობს წმინდა სამების ტაძარი, რომელიც ასევე პოლიტიკური რეპრესიების მსხვერპლებს მიძღვნილი ძეგლია. მისი მშენებლობა 2001 წელს დაიწყო. მშენებლობის ინიციატორი ფეოფან ეპისკოპოსი იყო, (რომელმაც მაგადანი კრასნოდარში გადაყვანის შემდეგ დატოვა). წმინდა სამების ტაძარი უდიდესი მართლმადიდებელი ტაძარია შორი აღმოსავლეთის რეგიონში. ის ასევე რუსეთის ერთ-ერთი უდიდესი ტაძარია — მისი ფართობი 9000 მ²-ს აღემატება, ხოლო სიმაღლე 71.2 მეტრს აღწევს.
სქოლიო
კატეგორია:მაგადანის ოლქის ქალაქები
მალავი
მალავი (Republic of Malawi; მალავის რესპუბლიკა) — ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო აღმოსავლეთ აფრიკაში. შედის ერთა თანამეგობრობაში. საერთო ფართობი — 118 494 კმ² (ხმელეთის ფართობია — 94 080 კმ²). 2008 წლის აღწერით მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს 13 077 160 ადამიანს. დედაქალაქი — ლილონგვე. ოფიციალური ენები — ჩინიანჯა (მალავის ენა) და ინგლისური. ეროვნული დღესასწაული 6 ივლისი — დამოუკიდებლობის დღე (1964). ფულის ერთეული მალავიური კვაჩა.
საზღვრების საერთო სიგრძეა 2881 კმ. სახელმწიფო მალავის სამხრეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით ესაზღვრება მოზამბიკის რესპუბლიკა (1569 კმ), დასავლეთით ზამბია (837 კმ), ჩრდილოეთით ტანზანია (475 კმ).
მალავი რესპუბლიკაა. საკანონმდებლო ხელისუფლებას ახორციელებს პრეზიდენტი და ერთპალატიანი პარლამენტი. სახელმწიფოს მეთაურია პრეზიდენტი.
ძველი დრო
მალავიში აღმოჩენილია ანთროპოიდების ნაშთები და ქვის იარაღები ასაკით ერთ მილიონ წლამდე.
თანამედროვე ტიპის პირველი ადამიანები სახლობდნენ ნიასას (მალავის) ტბის მიდამოებში დაახლოებით 50-60 ათასი წლის წინ.
ადამიანის ნაშთები, დათარიღებული დაახლოებით ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 8000 წლით, ანთროპოლოგიური დახასიათებით ახლო დგას სომალის ნახევარკუნძულის თანამედროვე მოსახლეობასთან. სხვა ადგილის ნაშთები, დათარიღებული დაახლოებით ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 1500 წლით, ჰგავს თანამედროვე ბუშმენების აკაფულას ან ბატვას ტომის ხალხს. სავარაუდოდ, ზუსტად ამ კულტურის მატარებელმა ხალხმა შექმნა კლდეზე ნაკვეთი გამოსახულებები ლილონგვედან სამხრეთში ჩენჩერერეს გამოქვაბულში და მფუნზიში. მოგვიანებით მალავის ტერიტორია განიცდის ბანტუს ტომის მეცხოველეების მიგრაციას.
მალავის ტერიტორიაზე ასევე აღმოჩენილია ჩვენი წელთაღრიცხვის 250—1100 წლების არქეოლოგიური ძეგლები, რომლებიც კლასიფიცირდებიან, როგორც კაპენის, ნკოპეს, ლონგვეს კულტურა.
მალავის იმპერია
მალავის იმპერიის მოსახლეობამ იცოდა რკინის დამუშავება. დასახელება მალავი ნიშნავს „სინათლის სხივებს“ და შეიძლება დაკავშირებული იყო ღამით მომუშავე ბევრი სამჭედლო ღუმელებიდან გამოსულ კაშკაშა შუქთან. დინასტია დააარსა ამარავის ხალხმა XV საუკუნის ბოლოს. ამარავი, დღეისათვის ცნობილი, როგორც ჩევა (სიტყვა, რომელიც შეიძლება საწყის ეტაპზე ნიშნავდა „უცხოს“), ომებისა და ავადმყოფობების თავიდან აცილების მიზნით მალავიში შემოვიდა თანამედროვე კონგოს რესპუბლიკის ტერიტორიიდან. ჩევას ტომები თავს დაესხნენ პიგმეების ტომებს, რომლებიც ცხოვრობდნენ მცირე ოჯახურ კლანებად და არ ჰყავდათ საკუთარი ჯარი. განადგურების ორგანიზებული სისტემის გამოყენებით, რომელსაც მოგვიანებით იყენებდნენ მტაცებელ ცხოველებზე ნადირობისას, ჩევას ტომმა გაანადგურა პიგმეების ტომი.
გარკვეული დროის შემდეგ, მოიცვეს რა მალავის თანამედროვე ტერიტორიის დიდი ნაწილი, ასევე თანამედროვე მოზამბიკისა და ზამბიის ტერიტორიის ნაწილი, მალავის იმპერია იწყებოდა მალავის ტბის სამხრეთ-დასავლეთი სანაპიროს ტერიტორიიდან. მისი ექსპანსიების დროს იმპერიის მმართველი იყო კალონგა (ან კარონგა), რომელიც მას მართავდა დედაქალაქ მანხამბადან (Mankhamba).
კონტაქტი პორტუგალიელებთან
ევროპელებთან ვაჭრობამდე მალავის იმპერიის ეკონომიკა, სადაც ხელისუფლება ხელში ეკავა ჩევას ტომის ხალხს, მნიშვნელოვანწილად დამოკიდებული იყო მიწადმოქმედებაზე, სადაც ჭარბობდა ფეტვის და სორგოს წარმოება. იმ დროისათვის მისი ტერიტორია აღწევდა თანამედროვე მოზამბიკის ნაპირებს.
პორტუგალიელებმა ამ ტერიტორიას მიაღწიეს ტეტეს პორტის საშუალებით XVI საუკუნეში და შეადგინეს მალავის პირველი წერილობითი აღწერა. ზუსტად მათ მოიტანეს აქ სამხრეთ ამერიკიდან სიმინდი, რომელმაც მალე განდევნა სორგო ქვეყნის მაცხოვრებლების რაციონიდან.
სანაპირო ტერიტორიების საშუალებით ჩევას ტომის ხალხი პორტუგალიელებისგან და არაბებისგან იღებდა სპილოს ძვალს და რკინას მონებში გასაცვლელად, რომლებიც იგზავნებოდნენ პორტუგალიის კოლონიების — მოზამბიკის და ბრაზილიის პლანტაციებში სამუშაოდ. ვაჭრობას ხელს უწყობდა ის ფაქტორიც, რომ ჩევას ხალხის ენა გავრცელებული იყო მთელ იმპერიაში.
მალავის იმპერიის დაცემა
მალავის იმპერიამ დაცემა დაიწყო XVIII საუკუნის დასაწყისში, როდესაც დაბალი რანგის სამხედრო მეთაურებს შორის ომებმა და მზარდმა მონათვაჭრობამ დაასუსტა იმპერიის ცენტრალური ხელისუფლება.
დიდი ბრიტანეთის პროტექტორატი
1859 წელს მალავის ესტუმრა დეივიდ ლივინგსტონი. XIX საუკუნის შუა პერიოდიდან დაიწყო დღევანდელი მალავის ტერიტორიის ბრიტანული კოლონიზაცია, 1891 წელს შეიქმნა დიდი ბრიტანეთის პროტექტორატი — ბრიტანეთის ცენტრალური აფრიკა (British Central Africa), რომელსაც 1907 წელს სახელად დაერქვა ნიასალენდი. ამ პერიოდიდან მუდმივად ხდებოდა აჯანყებები, ყველაზე უფრო დიდი მოხდა 1915 წელს. 1929— 1933 წლების დიდი დეპრესიის დროს საკმაოდ შემცირდა ჩაის და თამბაქოს წარმოება. 1944 წელს შეიქმნა აფრიკელების პირველი პოლიტიკური ორგანიზაცია — „ნიასალენდის აფრიკული კონგრესი“. 1959 წელს ქვეყანაში შემოღებული იქნა საგანგებო მდგომარეობა და დააპატიმრეს გამანთავისუფლებელი მოძრაობის ლიდერი ჰეისტინგზ კამუზუ ბანდა. სექტემბერში „ნიასალენდის აფრიკული კონგრესი“ გადაკეთდა „მალავის კონგრესის პარტიად“. 1961 წელს მიღებული იქნა ახალი კონსტიტუცია, რომლის თანახმადაც აფრიკელებმა პირველად მიიღეს საარჩევნო უფლება. 1963 წლის 1 თებერვალს ნიასალენდი გამოცხადდა თვითმმართველ ტერიტორიად.
დამოუკიდებლობა
1964 წლის 6 ივლისს გამოცხადდა მალავის დამოუკიდებლობა. სახელმწიფოს მეთაური გახდა ჰეისტინგზ კამუზუ ბანდა. ოფიციალურად გამოცხადდა მიუმხრობლობის კურსი, მაგრამ რეალურად ბანდა ორიენტირებული იყო დიდ ბრიტანეთზე, დასავლეთ გერმანიაზე, აშშ-ზე. მალავი იყო ერთადერთი ქვეყანა აფრიკის კონტინენტზე, რომელსაც ოფიციალურად ჰქონდა დამყარებული დიპლომატიური ურთიერთობა სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მაშინდელ რასისტულ რეჟიმთან. ბანდას პოლიტიკამ გამოიწვია მალავის ბევრი პოლიტიკოსის უკმაყოფილება, მათ შორის მისი თანაგუნდელებისაც. პასუხად ბანდამ მათ მიმართ გაატარა რეპრესიული ღონისძიებები. 1964 წლის ოქტომბერში მიღებული იქნა შესწორებები კონსტიტუციაში, რომლებმაც ბანდას მიანიჭეს განსაკუთრებული უფლებები ქვეყნის უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში. 1965 წლის თებერვალში იფეთქა შეიარაღებულმა აჯანყებამ, ხოლო 1967 წლის ოქტომბერში იყო სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობა. 1966 წლის 6 ივლისს გაუქმდა მალავის დომინიონი და გამოცხადდა მალავის რესპუბლიკა. მალევე პარლამენტმა ბანდა გამოაცხადა პრეზიდენტად სიცოცხლის ბოლომდე. შემდგომ წლებში შეიქმნა სასამართლოების სისტემა, რომლებსაც შეეძლოთ გამოეტანათ სასიკვდილო განაჩენი. ბანდა გახდა დიქტატორი. ოპოზიცია მკაცრად იდევნებოდა, დამყარდა ბანდას პიროვნების კულტი. 1980-იანი წლების დასაწყისში მსოფლიო ბაზარზე დაეცა ჩაის და თამბაქოს ფასები, რამაც გამოიწვია ეკონომიკური კრიზისი ქვეყანაში. ბანდას რეჟიმის პოზიციები დასუსტდა. 1990-იანი წლების დასაწყისში დაიწყო სისხლისმღვრელი შეტაკებები ბლანტაირში და ლილონგვეში. ჩამოყალიბება დაიწყეს ოპოზიციურმა პარტიებმა. 1994 წლის 17 მაისს ჩატარდა მრავალპარტიული არჩევნები, რომელშიც გაიმარჯვა ბაქილი მულუზიმ, „გაერთიანებული დემოკრატიული ფრონტის“ კანდიდატმა. ჰეისტინგზ კამუზუ ბანდა გარდაიცვალა 1997 წლის 25 ნოემბერს იოჰანესბურგში, 99 წლის ასაკში (შესაძლებელია იგი იყო 92 ან 101 წლის) და დაკრძალული იქნა სამშობლოში.
გეოგრაფია
thumb|მალავის ტოპოგრაფიული რუკა მალავი მდებარეობს დოკემბრიის პერიოდის აფრიკის ფილაქნის კიდეზე, რომელიც დანაწევრებულია ჰორსტებად და გრაბენებად, რაც განსაზღვრავს რელიეფის უფრო მეტად მთიან სახეს (პლატო ნიიკა და შირე, მულანჯეს მასივი). ქვეყნის ტერიტორიის დიდ ნაწილს შეადგენენ ზეგნები, საშუალო სიმაღლით 1000—1500 მეტრი. ქვეყნის ყველაზე უფრო მაღალი წერტილია — საპიტვა (3002 მეტრი), რომელიც მდებარეობს მალავის სამხრეთი ნაწილის მაღალმთიანეთში. სასარგებლო წიაღისეულიდან არსებობს ქვანახშირის, რკინის მადნის, ბოქსიტების საბადოები.
მალავის კლიმატი ეკვატორული მუსონურია წვიმიანი ზაფხულით (ნოემბერი — მარტი) და მშრალი ზამთრით. ყველაზე თბილი თვის (ნოემბერი) საშუალო ტემპერატურა მერყეობს 20 °C-დან მთებში 27 °C-მდე ნიასას ტბის სანაპიროზე, ყველაზე ცივი თვის (ივლისი) შესაბამისად 14 °C-დან 19 °C-მდე. 2000 მეტრზე უფრო მაღალ სიმაღლეზე ტემპერატურა ზოგჯერ ეცემა 0 °C-ზე უფრო დაბლა, ხოლო მწვერვალები იფარება თოვლით. ნალექების რაოდენობა წელიწადში შეადგენს 750—1000 მმ-დან დაბლობებში 2500 მმ-მდე მთებში.
შიდა წყლების ქსელის საფუძველს ქმნის ნიასას ტბა, რომელიც მალავის ტერიტორიაზე გადაჭიმულია 560 კმ-ზე. მალავის გარდა ტბასთან მისასვლელი ასევე აქვთ მოზამბიკს და ტანზანიას, მაგრამ, თუ საზღვარი მალავისა და მოზამბიკს შორის გადის ტბის მედიანურ ხაზზე, როგორც ეს მიღებულია მსოფლიო პრაქტიკაში, საზღვარი მალავისა და ტანზანიას შორის დადგენილი იქნა ბრიტანეთის და გერმანიის იმპერიებს შორის 1890 წელს მიღებული შეთანხმებით და გადის ტანზანიის სანაპიროზე, რითაც მას არ გააჩნია ტბასთან გასასვლელი და ამ საკითხზე ტანზანიას აქვს პრეტენზიები მალავისთან. ნიასის ტბაში, მოზამბიკის ტერიტორიულ წყლებში, მდებარეობენ მალავის კუთვნილი კუნძულები ლიკომა და ჩისუმულუ, რის გამოც ისინი ერთგვარ ექსკლავებსაც წარმოადგენენ. ნიასის ტბიდან გამოედინება გემების სანაოსნო მდინარე შირე (ზამბეზის შენაკადი). მდინარე შირე მიედინება მალომბეს ტბის გავლით. სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს გაუდინარი მარილიანი ტბა ჩილვა, რომელშიც მდებარეობს პატარა კუნძული ჩისი.
ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში ჭარბობს ტროპიკული სეზონურად ნოტიო ტყეები, გამოკვეთილი სიმაღლის ზონით, დანარჩენ ტერიტორიაზე — ქსეროფიტული ტროპიკული ტყეები, აკაციების სავანა ბაობაბებით და პარკების ტიპის სავანა პალმებით. მდინარეების ხეობებში გავრცელებულია გალერეული ტყეები. 1500 მეტრზე უფრო მაღლა მდებარე რაიონებში გავრცელებულია მთის სტეპები.
სავანებისთვის ტიპური ცხოველთა სამყარო წარმოდგენილია სპილოებით, აფრიკული კამეჩებით, მარტორქები, ანტილოპებით, ზებრებით, ჟირაფები, ლომებით, ჯიქებით, ავაზებით, ტურებით, აფთრებით და სხვა ცხოველებით. ბევრი დიდი ცხოველის სიმრავლით გამოირჩევა ჩილვის ტბის ჭაობიანი ადგილები. ტბა ნიასა მდიდარია თევზით. მწერებიდან ფართედაა გავრცელებული ბუზი ცეცე.
საშინაო პოლიტიკა
მალავი — საპრეზიდენტო რესპუბლიკაა. მალავის პრეზიდენტი ირჩევა მოსახლეობის მიერ 5 წლიანი ვადით.
ძირითადი პოლიტიკური პარტიები (2014 წლის მაისის არჩევნების შედეგების მიხედვით):
საგარეო პოლიტიკა
მალავი ატარებს მიუმხრომლობის პოლიტიკას. ჰეისტინგზ კამუზუ ბანდას რეჟიმის დროს (1963 წლიდან 1994 წლის ჩათვლით) დამყარებული ჰქონდა კავშირი სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკასთან, ისრაელთან. აქვს ტერიტორიული დავა ტანზანიასთან. 1980-იან წლებში მალავის საკუთარ ტერიტორიაზე განლაგებული ჰყავდა მოზამბიკის ანტისამთავრობო „მოზამბიკის ეროვნული წინააღმდეგობის“ ორგანიზაცია.
შეიარაღებული ძალები
მალავის ჰყავს მცირე რაოდენობის მუდმივი სამხედრო შეიარაღებული ძალები დაახლოებით 25 000 ჯარისკაცის რაოდენობით. ის შედგება სახმელეთო, სამხედრო-საზღვაო და სამხედრო-საჰაერო ქვედანაყოფებისაგან. მალავის სახმელეთო ჯარი შეიქმნა ბრიტანეთის კოლონიალური ქვედანაყოფებისაგან, რომელიც ჩამოყალიბდა დამოუკიდებლობის მიღებამდე და დღეისათვის შედგება ორი მსროლელი პოლკისაგან და ერთი საპარაშუტო-სადესანტო პოლკისაგან. მალავის სამხედრო-საჰაერო ძალები შეიქმნა გერმანიის დახმარებით 1976 წელს, რომელსაც ემსახურება მცირე რაოდენობით სატრანსპორტო თვითმფრინავი და მრავალმიზნობრივი ვერტმფრენი. მალავის ნიასის ტბაზე აქვს გემების 3 ფლოტი, რომელთა ბაზა იმყოფება მანკი-ბეიში.
ადმინისტრაციული დაყოფა
thumb|right|300px|მალავის ადმინისტრაციული რუკა მალავი ადმინისტრაციული თვალსაზრისით შედგება 3 რეგიონისაგან, რომლებიც იყოფიან 28 რაიონად.
ენა
ოფიციალური ენებია — ჩიჩევა (ფლობს მოსახლეობის 57 %) და ინგლისური. ამ ენების გარდა მალავიში ძირითადად გავრცელებულია შემდეგი ენები: ჩევა — 12,8 %, იაო — 10,1 % და ტუმბუკა — 9,5 %. ამას გარდა ქვეყანაში ლაპარაკობენ სხვა მცირერიცხოვან ენებზეც: მალავის ლომვეს ენა, რომელზეც ლაპარაკობს დაახლოებით 250 000 ადამიანი ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში; კოკოლა, რომელზეც ლაპარაკობს დაახლოებით 200 000 ადამიანი სამხრეთ-აღმოსავლეთში; ნკოია, რომელზეც ლაპარაკობს დაახლოებით 45 000 ადამიანი ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთ კიდეზე; ნდალი, რომელზეც ლაპარაკობს დაახლოებით 70 000 ადამიანი; ნიაკიუსა-ნგონდე, რომელზეც ლაპარაკობს დაახლოებით 300 000 ადამიანი მალავის ჩრდილოეთ ნაწილში; მალავის სენა, რომელზეც ლაპარაკობს დაახლოებით 270 000 ადამიანი მალავის სამხრეთ ნაწილში; და ტონგა, რომელზეც ლაპარაკობს დაახლოებით 170 000 ადამიანი ჩრდილოეთში.
რელიგია
2008 წლის აღწერის მონაცემებით მოსახლეობის 82,7 % ქრისტიანია, მუსულმანების რაოდენობა 13,0 %-ია, სხვა რელიგიების აღმსარებელი 1,9 %, ხოლო ათეისტების რაოდენობაა 2,5 %. მალავიში ქრისტიანებს შორის ყველაზე უფრო მეტი კათოლიკები და პრესვიტერიანელები არიან. ქვეყანაში მცირე რაოდენობით ასევე ცხოვრობენ ევანგელისტები, ანგლიკანები, ადვენტისტები, ბაპტისტები. მუსულმანების უმრავლესობა სუნიტია. სხვა რელიგიური მიმდინარეობებია: რასტაფარი, ინდუიზმი, ბაჰაიზმი და სხვა.
ეკონომიკა
მალავი იმყოფება ყველაზე უფრო ნაკლებად განვითარებულ ქვეყნებს შორის. მოსახლეობის დაახლოებით 85 % ცხოვრობს სოფლებში. ეკონომიკა ემყარება სოფლის მეურნეობას და მთლიანი შიდა პროდუქტის ერთ მესამედზე მეტი და საექსპორტო შემოსავლების 90 % შემოდის ამ დარგიდან. ძველად ეკონომიკა დამოკიდებული იყო მნიშვნელოვან ფინანსურ დახმარებაზე მსოფლიო ბანკისგან, საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან (სსფ) და სხვა ქვეყნებისგან. მალავის უკავია 119-ე ადგილი მსოფლიოში უსაფრთხო ინვესტიციების მხრივ 2011 წლის მარტში ჟურნალ euromoney-ის ქვეყნების რეიტინგში.
2000 წლის დეკემბერში საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა შეწყვიტა ფულადი დახმარება კორუფციის პრობლემების გამო, რასაც მიბაძა ბევრმა ინდივიდუალურმა დონორმა, რის შედეგადაც მალავიში შემცირდა ბიუჯეტის თითქმის 80 %. მაგრამ, 2005 წელს, მალავიმ დახმარების სახით მიიღო US$575 მილიონზე მეტი. მალავის მთავრობა აწყდება საბაზრო ეკონომიკის განვითარების, გარემოს დაცვის გაუმჯობესების, სწრაფად მზარდი შიდსის, განათლების სისტემის გაუმჯობესების და საკუთარი უცხოელი დონორების დაკმაყოფილების პრობლემებს, რის გამოც მას საკმაოდ ეშლება ხელი გახდეს ფინანსურად უფრო დამოუკიდებელი. ფინანსური დისწიპლინის გაუმჯობესება აღინიშნა 2005 წლიდან პრეზიდენტ პიტერ მუთარიკას და ფინანსთა მინისტრის გუდოლ გონდვეს მმართველობის დროს. ამ დისწიპლინის დადებითი შედეგები მაშინვე გაქრა, როდესაც 2009 წელს პრეზიდენტისთვის შეძენილ კერძო თვითმფრინავში გადახდილი თანხის გამო ქვეყანაში შეწყდა საწვავით მომარაგება, მაგრამ მალე მკაცრი სავალუტო პოლიტიკის გამო ყველაფერი თანდათან გამოსწორდა. ეკონომიკის საერთო ხარჯები (ჯანდაცვის სისტემისაც) უცნობია.
ამას გარდა, ზოგიერთი წარუმატებლობა იყო გამოუცდელობის ბრალი და მალავიმ უცხოური ვალუტის საერთო დეფიციტის გამო დაკარგა შესაძლებლობა აენაზღაურებინა იმპორტი. 2009 წელს ინვესტიციების დონე დაეცა 23 %-ით. მალავიში არსებობს ბევრი საინვესტიციო ბარიერი, რომელიც მთავრობამ ვარა და ვერ გადაწყვიტა, მათ შორის მაღალი ხარჯები მომსახურებაზე და ელექტრომომარაგების, წყალმომარაგების და ტელეკომუნიკაციების ცუდი ინფრასტრუქტურა. 2009 წლის მდგომარეობით გამოთვლილია, რომ მალავის მთლიანი შიდა პროდუქტი (მსყიდველობითი უნარის პარიტეტის მიხედვით) შეადგენს $12,81 მილიარდს, მთლიანი შიდა პროდუქტი ერთ სულ მოსახლეზე $900, ხოლო ინფლაციის დონე 2009 წელს შეფასებულია დაახლოებით 8,5 %-ად.
სოფლის მეურნეობის წილზე მოდის მთლიანი შიდა პროდუქტის 35 %, მრეწველობაზე 19 % და დანარჩენი 46 % მომსახურების სფეროზე. მალავის აქვს ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დაბალი შემოსავალი ერთ სულ მოსახლეზე მსოფლიოში, თუმცა 2008 წელს ეკონომიკური ზრდა შეფასებულია 9,7 %-ის დონეზე და საერთაშორისო სავალუტო ფონდის შეფასებით მნიშვნელოვანი ზრდა მოსალოდნელია 2009 წლისთვის. სიღარიბის დონე მალავიში ეცემა მთავრობის და მისი მხარდამჭერი ორგანიზაციების მიერ ჩატარებული აქტიური ღონისძიებების გამო და ადამიანთა რაოდენობა, რომლებიც ცხოვრობდნენ სიღარიბის ზღვარზე უფრო დაბლა შემცირდა 54 %-დან 1990 წელს 40 %-მდე 2006 წელს, ხოლო „ულტრაღარიბების“ რაოდენობა შემცირდა 24 %-დან 1990 წელს 15 %-მდე 2007 წელს.
ბევრი ანალიტიკოსი თვლის, რომ მალავის ეკონომიკური პროგრესი დამოკიდებულია მოსახლეობის რაოდენობის ზრდის კონტროლის უნარზე.
2015 წლის იანვარში მალავის სამხრეთი ქვეყნის ისტორიაში მომხდარი ყველაზე დიდი წყალდიდობის გამო. ამ უბედურების გამო დაზარალდა მილიონზე მეტი ადამიანი მთელ ქვეყანაში, მათ შორის გაეროს ბავშვთა ფონდის მონაცემებით 336 000 ადამიანი გადაასახლეს სხვა ადგილებში. 100 ადამიანზე მეტი დაიხოცა და სახნავი მიწების დაახლოებით 64 000 ჰა ფართობი დაიტბორა.
სოფლის მეურნეობა და მრეწველობა
მალავის მთავარი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებია: თამბაქო, შაქრის ლერწამი, ბამბა, ჩაი, სიმინდი, კარტოფილი, სორგო, მსხვილი რქოსანი საქონელი და თხა. მრეწველობის მთავარი დარგებია თამბაქო, ჩაის და შაქრის დამუშავება, ხე-ტყის პროდუქციის, ცემენტის და სამომხმარებლო საქონლის დამზადება. სამრეწველო წარმოების ზრდა შეფასებულია 10 %-ის დონეზე (2009 წელი). ქვეყანაში მნიშვნელოვანი რაოდენობით არ მოიხმარება ბუნებრივი აირი. 2008 წლის მდგომარეობით, მალავი არ ახდენს ნებისმიერი სახის ელექტროენერგიის არც იმპორტს და არც ექსპორტს, მაგრამ იმპორტზე გააქვს მთელი თავისი ნავთობი, ქვეყანაში გადამუშავების გარეშე. 2006 წლიდან დაწყებული ქვეყანაში დაიწყო არაეთილირებულ ბენზინში 10 % ეთანოლამიდის შერევა, რომელიც ქვეყნის ორ ქარხანაში იწარმოება, იმპორტულ საწვავზე დამოკიდებულების შემცირების მიზნით. 2008 წელს, მალავიში დაიწყო მანქანების გამოცდა, რომლებიც დადიოდნენ მხოლოდ ეთანოლამიდით და პირველი შედეგები დიდი იმედების მომტანი აღმოჩნდა, რის შემდეგაც ქვეყანაში გრძელდება ეთანოლამიდის გამოყენების ზრდა.
2009 წლის მდგომარეობით, მალავის ექსპორტზე გააქვს დაახლოებით $945 მილიონი ტონა ტვირთი წელიწადში. ქვეყანაში ძლიერაა დამოკიდებული თამბაქოს წარმოებაზე, რაც ძლიერ ტვირთად აწვება ქვეყნის ეკონომიკას, რადგანაც მისი ფასები მსოფლიოში ეცემადა მსოფლიო თანამეგობრობა აძლიერებს დაწოლას, რომ შემცირდეს მისი წარმოება. მალავის თამბაქოს წარმოებაზე დამოკიდებულება იზრდება, მისი საექსპორტო შემოსავლები მერყეობს 53 %-დან 70 %-მდე 2007 და 2008 წლებს შორის პერიოდში. ქვეყანა მნიშვნელოვანწილად დამოკიდებულია ჩაის, შაქრის და ყავის წარმოებაზე. ყველა ეს სამი სახეობის პროდუქტი და ასევე თამბაქო შეადგენს მალავის საექსპორტო შემოსავლების 90 %-ზე მეტს. ხარჯების ზრდის და გასაყიდი ფასების ზრდის გამო, მალავი ხელს უწყობს ფერმერებს უარი თქვან თამბაქოს წარმოებაზე და გადაერთონ უფრო მომგებიანი კულტურების წარმოებაზე, მათ შორის სანელებლების. ინდური კანაფი კიდევ ერთი შესაძლებელი ალტერნატივაა, მაგრამ გამოითქვა აზრი, რომ ეს ქვეყანაში მოიტანდა უფრო ბევრ დანაშაულებებს, რადგანაც ის ძალიან ჰგავს იმ კანაფის ჯიშს, რომელიც გამოიყენება დასვენებითი წამლების გამოყენებისას და მათი ერთმანეთისგან განსხვავება საკმაოდ რთულია. ეს საკითხი საკმაოდ ყურადსაღებია, რადგანაც მალავიში კანაფის მოყვანა, ცნობილი როგორც მალავის ოქრო, წამლების საშუალების სახით მნიშვნელოვნად გაიზარდა. მალავი ცნობილია „საუკეთესო“ კანაფის მოყვანით მსოფლიოში დასვენებითი წამლების გამოყენებისთვის, სულ ახლახან მსოფლიო ბანკის მიერ გამოქვეყნებული მოხსენების თანახმად, კანაფის მოყვანაც და მისი გაყიდვაც ხელს უწყობს კორუფციას პოლიციის რიგებში.
სხვა საექსპორტო საქონელია ბამბა, არაქისი, ხის ნაკეთობები და ტანსაცმელი. საექსპორტო საქონლის ძირითადი მყიდველებია: სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა, გერმანია, ეგვიპტე, ზიმბაბვე, აშშ, რუსეთი და ნიდერლანდები. იმპორტი შეფასებულია $1,625 მილიარდად წელიწადში, რომელშიც ძირითადი საქონელია საკვები პროდუქტები, ნავთობპროდუქტები, სამომხმარებლო საქონელი, სატრანსპორტო საშუალებები და მოწყობილობები. მალავისთვის იმპორტის ძირითადი მომწოდებლებია: სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა, ინდოეთი, ზამბია, ტანზანია, აშშ და ჩინეთი.
2006 წელს, კატასტროფულად დაბალი სასოფლო-სამეურნეო მოსავლის დონის პასუხად, მალავიმ დაიწყო სასუქებზე სუბსიდიების პროგრამა, რომლის დანიშნულებაც იყო მიწების გააქტიურება და სასოფლო-სამეურნეო კულტურების წარმოების ზრდა. როგორც იტყობინებოდნენ, ამ პროგრამას მხარს უჭერდა ქვეყნის პრეზიდენტი, რომლის მიზანი იყო რადიკალურად გაუმჯობესებულიყო სოფლის მეურნეობა ქვეყანაში და ქვეყანა გამხდარიყო საკვების ექსპორტიორი მეზობელ ქვეყნებში.
ტრანსპორტი
ტრანსპორტი მალავიში სუსტადაა განვითარებული. ქვეყანაში სულ 39 აეროპორტია, აქედან 6 მყარი და 33 გრუნტიანი ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლით. რკინიგზების საერთო სიგრძეა 797 კმ, რომლის ლიანგადის სიგანეა 1067 მმ. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანას არ გააჩნია ზღვაზე გასასვლელი, მას მაინც აქვს 700 კმ საწყლოსნო გზა ნიასას (მალავის) ტბაზე და მდინარე შირეზე.
ავტოგზები
ბოლო შეფასებებით ქვეყნის ავტოგზების საერთო სიგრძეა 15 451 კმ; მათ შორის 6956 კმ (45 %) არის მყარი საფარით. დანარჩენი 8496 კმ გრუნტიანია.
პორტები
თბომავალი MV Ilala აკავშირებს კუნძულ ლიკომას მატერიკთან, ასევე მალავის და მოზამბიკის ტბის ნაპირებს ერთმანეთთან. 2010 წელს გაიხსნა პორტი ნსანჯე, რომლის საშუალებით მდინარე შირეს და ზამბეზის საშუალებით ქვეყანა გადის ინდოეთის ოკეანეზე. 2015 წლიდან დაწყებული პორტი არ ფუნქციონირებს მოზამბიკთან მოუწესრიგებელი შეთანხმებების გამო.
საჰაერო ტრანსპორტი
2001 წელს ქვეყანაში საერთო ჯამში არსებობდა 44 აეროპორტი. 2015 წელს ორი აეროპორტი ახორციელებდა რეგულარულ საერთაშორისო რეისებს.
მყარი ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლი:
გრუნტიანი ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლი:
რკინიგზა
2001 წლისთვის რკინიგზის ქსელის საერთო სიგრძე შეადგენდა 797 კმ-ს. ამ ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზის ლიანდაგის სიგანე შეადგენს 1067 მმ-ს.
ტურიზმი
მალავიში არსებობს ტურიზმის მნიშვნელოვანი პოტენციალი. ტურიზმის დარგი მნიშვნელოვნად გაიზარდა 1970-იანი წლების შუიდან და მალავის ხელისუფლება ცდილობს იგი ყოველმხრივ გააფართოვოს. ტურისტული სექტორი საკმაოდ დააზარალა 1980-იან წლებში სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ეკონომიკურმა ვარდნამ, რომელიც იყო მალავიში ტურისტების მნიშვნელოვანი წყარო. ასევე სერიოზულად დაზარალდა მრეწველობა ზიმბაბვეში დესტაბილიზაციის გამო, მაგრამ ბოლო წლებში მან განიცადა ზრდა. 2014 წელს ტურიზმი ქვეყანაში შეადგენს მთლიანი შიდა პროდუქტის 4,5 %-ს და უზრუნველყოფს მთელი სამუშაო ადგილების 3,8 %-ს. ძირითადი ღირსშესანიშნავი ადგილებია ნიასას (მალავის) ტბა, მთები, როგორებიცაა ზომბის მასივი და მულანჯეს მასივი და ეროვნული პარკები. ტურისტულ ინდუსტრიას ხელს უწყობს მალავის ეროვნული პარკები, მათ შორის ნიიკის ეროვნული პარკი, კასუნგუს ეროვნული პარკი და ლივონდეს ეროვნული პარკი.
ჯანდაცვა
მალავიში არსებობს ცენტრალური საავადმყოფოები რეგიონალურ და კერძო ობიექტებზე. სახელმწიფო სექტორში მედიკამენტები და სამედიცინო მომსახურება უფასოა, მაშინ როდესაც კერძო ორგანიზაციებში ეს ყველაფერი ფასიანია. სამედიცინო დაზღვევა შეიქმნა 2000 წლის შემდეგ. ქვეყანაში არსებობს ფარმაცევტული წარმოების დარგი, რომელიც შედგება ოთხი კერძო ფარმაცევტული კომპანიისაგან. მალავის ჯანდაცვის სფეროს მიზანია „ჯანმრთელობის განმტკიცება, ავადმყოფობისგან გაფრთხილება, შეზღუდვა და განკურნება, ასევე მოსახლეობას შორის ადრეული სიკვდილიანობის შემთხვევების რაოდენობის შემცირება“.
ბავშვთა სიკვდილიანობის დონე მაღალია და სიცოცხლის ხანგრძლივობა შეადგენს 50,03 წელს. მოზრდილებში არსებობს შიდსის გავრცელების მაღალი დონე. 2007 წელს ქვეყანაში ცხოვრობდა ამ სენით დაავადებული დაახლოებით 930 000 მოზრდილი მოსახლეობა (ანუ მოსახლეობის 11,9 %). წელიწადში დაახლოებით 68 000 სიკვდილიანობის შემთხვევა ფიქსირდება ამ დაავადების გამო (2007 წელი). ყოველდღიურად ამ სენით დაახლოებით 250 ახალი ადამიანი ავადდება და მალავის საავადმყოფოების საწოლების ყველაზე ცოტა 70 % დაკავებული აქვთ შიდსით დაავადებულებს. დაინფეცირების მაღალი დონის შედეგად სოფლის მეურნეობაში დასაქმებული მუშა ძალის დაახლოებით 5,8 % იღუპება ამ დაავადების გამო. ხელისუფლება ყოველწლიურად ხარჯავს $120 000 მეტს იმ სამოქალაქო მოსამსახურეების დაკრძალვაზე, რომლებიც კვდებიან ამ დაავადებისაგან. 2006 წელს, საერთაშორისო სუპერვარსკვლავმა მადონამ მალავიში შექმნა ფონდი, რომელიც ეხმარება შიდსისგან გარდაცვლილთა ობლებს, ასევე დააფინანსა დოკუმენტალური ფილმი, რომელშიც ასახულია ამ ობლების გაჭირვებული ცხოვრება. მალავის მხარდასაჭერად ასევე მუშაობს „ათასწლეულის სოფლების“ პროექტი ქვეყანაში განათლების, ჯანდაცვის, ინფრასტრუქტურის და სოფლის მეურნეობის გასაუმჯობესებლად.
არსებობს ძირითადი ინფექციური დაავადების საკმაოდ მაღალი რისკის ხარისხი, მათ შორის ბაქტერიალური და პროტოზოური დიარეა, A ჰეპატიტი, ტიფი, მალარია, ჭირი, შისტოსომოზი და ცოფი. მალავი წარმატებებს აღწევს ბავშვთა სიკვდილიანობის, შიდსის, მალარიის და სხვა დაავადებების შემცირების სფეროში; მიუხედავად ამისა, ქვეყანა ჯერ კიდევ საკმაოდ ჩამორჩება დედათა სიკვდილიანობის შემცირების და გენდერული თანასწორობის საკითხებში. ქალთა წინადაცვეთა მთელ ქვეყანაში ფართედ არ არის გავრცელებული, მას იყენებენ ზოგიერთი ადგილობრივი თემები.
განათლება
მალავიში დაწყებითი განათლება არ არის სავალდებულო, მაგრამ კონსტიტუცია მოითხოვს, რომ ყველა ადამიანს აქვს უფლება მიიღოს, როგორც მინიმუმ ხუთწლიანი დაწყებითი განათლება. 1994 წელს ხელისუფლებამ ყველა ბავშვისათვის დააწესა უფასო დაწყებითი განათლება, რომელმაც მოიტანა დასწრების დონის მომატება. სკოლაში არმოსიარულე ბავშვებიდან გოგონების რიცხვი უფრო მეტია, ვიდრე ბიჭებისა, პრობლემის მიზეზი გენდერული ძალადობის გავრცელების უფრო მაღალი დონეა, რომელსაც აწყდებიან გოგონები შორ მანძილზე სკოლაში სიარულის დროს. მაგრამ ყველა ბავშვის დასწრების მაჩვენებელი უმჯობესდება, დაწყებით სკოლებში დამსწრეთა რაოდენობა გაიზარდა 58 %-დან 1992 წელს 75 %-მდე 2007 წელს, ხოლო მოსწავლეთა რიცხვი, რომლებიც სწავლობენ პირველიდან მეხუთე კლასამდე გაიზარდა 64 %-დან 1992 წელს 86 %-მდე 2006 წელს. მაგრამ საშუალო სკოლებში დასწრება ეცემა დაახლოებით 25 %-მდე, მხოლოდ ბიჭების დასწრების მაჩვენებელი ცოტათი მაღალია. ახალგაზრდებს შორის განათლების დონე ასევე გაიზარდა, 68 %-დან 2000 წელს 82 %-მდე 2007 წელს. ეს ზრდა უფრო მეტად ხდება სკოლებში სასწავლო საგნების, ინფრასტრუქტურის და პროგრამების დაფინანსებების გაუმჯობესების გამო.
განათლება მალავიში შედგება დაწყებითი სკოლის 8 კლასისგან, საშუალო სკოლის 4 კლასისგან და უნივერსიტეტის 4 კურსისაგან.
მალავიში არსებობს 4 სახელმწიფო უნივერსიტეტი, კერძოდ მზუზუს, ლილონგვეს სოფლის მეურნეობის და ბუნებრივი რესურსების, მალავის და მალავის მეცნიერების და ტექნოლოგიის უნივერსიტეტები. ამათ გარდა ასევე არსებობს კერძო უნივერსიტეტები, როგორებიცაა; ლივინგსტონია, მალავი ლეიკვიუ, მალავის კათოლიკური უნივერსიტეტი და სხვა. უნივერსიტეტში მოსაწყობად საჭიროა მალავის სკოლის განათლების ატესტატი, რომელიც O levels-ის ეკვივალენტურია.
2014 წელს ირლანდიის ქალაქ კორკის საუნივესიტეტო კოლეჯის სამედიცინო საინფორმაციო სისტემის სამეცნიერო-საკვლევმა ცენტრმა (HISRC) მალავის მზუზუს უნივერსიტეტთან პარტნიორობით შექმნა მალავიში პირველი სამედიცინო საინფორმაციო სისტემის სამეცნიერო-საკვლევი და განათლების ცენტრი. ეს ახალი საკვლევი ცენტრი ხელს შეუწყობს ქვეყნის საზოგადოების ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას და სოციალურ შედეგებს, სამეცნიერო კვლევების ხარისხის გაუმჯობესების და ჯანმრთელობისა და საინფორმაციო სისტემის სფეროში განათლების ხარჯზე.