cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ძველი ეგვიპტე
დამწერლობა
ეგვიპტური დამწერლობა 3 ათასი წლის განმავლობაში იქმნებოდა. ყველა წერილობითი ძეგლი, რომელმაც ჩვენამდე მოაღწია, იეროგლიფური დამწერლობის ნიმუშია.
იეროგლიფი ბერძნული სიტყვაა: hietes — საღვთო, lyphe — ამოკვეთა, ამოჭრა. იეროგლიფური დამწერლობა უძველესი ხატოვანი ნიშნების დამწერლობაა. პირველი იეროგლიფები ჩნდება ჩნდება ძვ. წ. IV ათასწლეულის ბოლო ხანებიდან. ზოგიერთი იეროგლიფი მთელ სიტყვას გამოხატავს, ზოგიც მის ნაწილს (ძირს) და, ამასთან, ცალკეულ თანხმოვნებსაც (ეგვიპტურში 30-მდე თანხმოვანია)
thumb|440px|ძველი ეგვიპტური იეროგლიფი
იეროგლიფურ დამწერლობაში დამხმარე ნიშნებსაც იყენებენ. ამ ნიშნებს დეტერმინატივებს უწოდებენ. დეტერმინატივი წაკითხვისას არ გამოითქმის, იგი მხოლოდ სიტყვის მნიშვნელობას აზუსტებს.
ფუნჯით წერა პაპირუსზე, ან იშვიათად, ტყავზე სისწრაფეს მოითხოვდა, იეროგლიფების გამოყვანას კი დიდი დრო სჭირდებოდა. პირველი დინასტიის ხანაში (დაახლ. ძვ. წ. XXX საუკუნე) იეროგლიფიკის პარალელურად განვითარდა იერატიკული დამწერლობა, იეროგლიფურის კურსივული ფორმა. პირველ ხანებში იგი იხმარებოდა როგორც საღვთო შინაარსის ტექსტების, ისე საქმიანი ქაღალდების შესადგენად. ძვ. წ. VII საუკუნიდან, დემოტიკური დამწერლობის (იერატიკული დამწერლობის გაკრული ხელი) შემუშავების შემდეგ, იერატიკული დამწერლობა მხოლოდ რელიგიური ტექსტების შესადგენად გამოიყენებოდა. ძვ. წ. XII საუკუნიდან ეს დამწერლობა ისე დაშორდა პროტოტიპს — იეროგლიფურს, რომ ძნელად გასარჩევი გახდა. თავდაპირველად წერდნენ ვერტიკალურად, შემდეგ ჰორიზონტალურად — მარჯვნიდან მარცხნივ. იარსება დაახლოებით 3 ათას წელიწადს (III საუკუნემდე)
წიგნები და საქმიანი ქაღალდები ეგვიპტეში განსაკუთრებულ, ჭილის „ქაღალდზე“ იწერებოდა. იგი პაპირუსისგან მზადდებოდა და ჩვეულებრივ ქაღალდზე გამძლე და მოქნილი იყო. ეს „ქაღალდი“ ძვირი ჯდებოდა და ამიტომ უბრალო, ყოფილი ჩანაწერებისა და სასკოლო სავარჯიშოებისათვის ე.წ „ოსტრაკონს“ — ბრტყელ ქვას ან თიხის ფირფიტას იყენებდნენ. კალმად ლერწმის ღეროს ხმარობდნენ, მელანს კი ჭვარტლისგან ამზადებდნენ.
1798 წელს ნაპოლეონის ექსპედიციის წევრმა მეცნიერებმა ეგვიპტეში აღმოაჩინეს როზეტის ქვა, რომელზეც ერთი და იგივე ტექსტი ორ ენაზე ეწერა: ბერძნულსა და ეგვიპტურზე. 26 წლის შემდეგ (1824 წ.) ამ წექსტის საფუძველზე ფრანგმა მეცნიერმა შამპოლიონმა გაშიფრა ეგვიპტური იეროგლიფები.
მითოლოგია
thumb|170px|ქალღმერთი ისიდა ძველი ეგვიპტის მითოლოგია ჩამოყალიბდა ძვ. წ. VI -IV ათასწლეულებში, კლასობრივი საზოგადოების წარმოშობამდე დიდი ხნით ადრე.
ძველი ეგვიპტის მითოლოგიის წყაროები არასრული და უსისტემოა. მრავალი მითის ხასიათი და წარმოშობა ბუნდოვანია და მათი აღდგენა მხოლოდ გვიანდელ ტექსტებზე დაყრდნობით არის შესაძლებელი.
ძირითადი ძეგლები, რომლებშიც ძველი ეგვიპტელების მითოლოგიური წარმოდგენაა არეკლილი, არის სხვადასხვა რელიგიური ტექსტები: ჰიმნები, ლოცვები, სამარხთა კედლებზე აღწერილი დაკრძალვის რიტუალები.
მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია „პირამიდების ტექსტები“, განკუთვნილი მეფეთა დაკრძალვის რიტუალისათვის. ეს ტექსტები ამოკვეთილია ძველი სამეფოს V და VI დინასტიების (ძვ. წ. XXVI — XXIII სს.) ფარაონების პირამიდების შიდა სათავსებში; „სარკოფაგების ტექსეტი“, რომლებიც შუა სამეფოს ხანის (ძვ. წ. XXI — XVIII სს.) სარკოფაგებზეა შემონახული; „მიცვალებულთა წიგნი“ — შედგენილი ახალი სამეფოს დასაწყისიდან (ძვ. წ. XVI საუკუნის შუახანები) ძველი ეგვიპტის ისტორიის დასასრულამდე.
ეგვიპტური მითოლოგიური წარმოდგენები თავისებურად აისახა ისეთ ტექსტებშიც, როგორებიცაა: „წიგნი ძროხისა“, „წიგნი სიფხიზლის ჟამისა“, „წიგნები საიქიო სამყაროზე“, „წიგნი სუნთქვისა“, „ამდუატი“ და სხვ.
ეგვიპტური მითოლოგიის შესახებ ცნობებს გვაწვდის ძველი ბერძენი ისტორიკოსის, „ისტორიის მამად“ წოდებული ჰეროდოტეს (ძვ. წ. 485 — ძვ. წ. 424 წწ., ეგვიპტეში მოგზაურობდა ძვ. წ. V ს-ში) ნაშრომი „ისტორია“; ძველი ბერძენი პროზაიკოსის, ისტორიკოსისა და ფილოსოფოს-ეთიკოსის პლუტარქეს (ძვ. წ. I — ძვ. წ. II სს.) ნაშრომი „ისიდისა და ოსირისზე“ და სხვ.
ღმერთები
thumb|170px|ოსირისი ძველ ეგვიპტეში ბევრი რელიგიური ცენტრი იყო და მათგან თითოეულს თავისი კოსმოგონიური სისტემა ჰქონდა. შესაბამისად, არსებობდა სამყაროს შექმნის მრავალი ვერსია. რას კულტის აღზევების შემდეგ (V დინასტიის ეპოქა) ქვეყანაში გაბატონდა ჰელიოპოლისური (მზის ქალაქი, ეგვიპტური იუნუ) კოსმოგონია, რომლის თანახმადაც ყოველი ღვთაებრივსა და ცოცხლის (ყოფიერის) პირველსაწყისი და წარმომქმნელია ღმერთი ატუმი. ლეგენდის მიხედვით, იგი მოვლენილია ქაოსიდან — ნუნიდან. პირველად მან ღმერთ შუს და ქალღმერთ ტეფნუტის ღვთაებრივი წყვილი შექმნა. შუ იყო დედამიწასა და ცას შუა მოქცეული, ცისა და დედამიწის გამყოფი სივრცის განსახიერება, ტეფნუტი კი — მისი მდედრული დანამატი. ამ წყვილმა შვა ღმერთი გები და ქალღმერთი ნუტი. გები დედამიწის ღმერთი, არსებითად, თავად დედამიწაა, ნუტი — ცის ქალღმერთი, ანუ თავად ცა.
დროთა განმავლობაში ოსირისი იქცა კვდომადი და მარად განახლებადი ბუნების სიმბოლოდ. იგი მცენარეულთა ღვთაებაც არის, მიცვალებულთა სამეფოს (საიქიო სამყაროს) მბრძანებელიც. ოსირისი თოტთან ერთად იდგა და გარდაცვლილთა გულებს წონიდა. როგორც კეთილი ღვთაება, ოსირისი მიცვალებულთა მხარესაა და იცავს მათს ინტერესებს.
ისიდა, დიდი ქალღმერთი, დედობისა და ცოლქმრული ერთგულების სიმბოლოა.
ოსირისი და ისიდა ყველაზე მნიშვნელოვანი ღმერთები არიან ეგვიპტურ ღვთაებათა პანთეონში. ლეგენდის მიხედვით, ოსირისი ღმერთების პირმშოა. მის შემდეგ გაჩნდნენ ხორი უფროსი, სეხტი, ისიდა და ნეფტიდა.
სეხტი ბოროტებაა; როცა ნილოსის ნაყოფიერ და აბიბინებულ მიწებს ცხელი, მშრალი და ქვიშიანი ქარი გადაუქროლებს, ეს სეხტის ბოროტება და ბოღმაა.
ძველი ეგვიპტის რელიგიაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა მზის ღმერთს რას. იგი სინათლის ღმერთიცაა. — ყოველდღე თავისი ნავით ცაზე ადის და მთელ დედამიწას ასხივებს. საღამოს რა ქვესკნელში ეშვება, მთელი ღამე იქ წყვდიადის ბოროტ ძალებს ებრძვის და, გამარჯვებული, კვლავ მზედ უბრუნდება ქვეყნიერებას. მისი უცვლელი და უწყვეტი აღორძინების ნიშანია ანხ-ი — ჯვარი, რომელსაც წრის გამოსახულება აზის (შუა საუკუნეთა ალქიმიაში ანხ-ი უკვდავების სიმბოლო იყო).
ეგვიპტელთა რწმენით არსებობდა სააქაო და საიქიო ცხოვრება. სააქაო ადამიანთა დროებით, საიქიო კი მუდმივ სამყოფლად წარმოედგინათ. საიქიოს ეგვიპტელები დასავლეთის ქვეყანას ეძახდნენ. დასავლეთის ქვეყნის ღვთაება იყო ოსირისი. ოსირისის მეუღლე კი ისიდა — ნაყოფიერებისა და დედობრივი სიყვარულის ქალღმერთი.
ეგვიპტელები უზენაეს ღვთაებად მზის ღმერთებს — რას, ამონსა და ატონს აღიარებდნენ. მათ სწამდათ რომ რა ლოტოსისგან წარმოიშვა. რას ბაგეთაგან ღმერთები გაჩნდნენ, თვალებისგან — ადამიანები.
უმთავრესი ღმერთები
left|thumb|150px|საიქიო სამყაროს ღმერთი „ანუბისი“ პტახი ერთ-ერთი უმთავრესი ღმერთია და იწოდება ჭეშმარიტების მეუფედ, სამართლიანობის ღვთაებად. ამბობენ, რომ პტახი ერთდროულად იყო მზეც (რა) და მთვარეც (თოტი). ითვლებოდა ხელოვნების მფარველად. იგი ენეადების (9 ღმერთის) თავში დგას. მისი ენით (სიტყვით) და გულით შეიქმნა ყველა და ყველაფერი — ღმერთებიც და დანაღცენი სხვა არსებებიც. იგია მთელი სამყაროს შემოქმედი.
ხორი (ოსირისის ვაჟი) ძველ ეგვიპტელთა ასევე ერთი მთავარი ღმერთია. მისი გამოხატულებაა ღვთაებრივი არწივი. იბრძვის მამის მკვლელ სეხტის წინააღმდეგ. ითვლება რას და თოტის თანამგზავრად. ზოგჯერ მზის დისკოს სიმბოლოთიც გამოსახავდნენ. იგი ეგვიპტის ფარაონთა ყველა დინასტიის მამამთავარი და ფუძემდებელია. ხორის სახელი ყველა ფარაონის სახელში ფიგურირებს. მისი მეუღლე და მდედრული წყვილია ჰათხორი — სიყვარულის, მხიარულების, ცეკვისა და მუსიკის ქალღმერთი (ბერძენთა აფროდიტე).
საიქიო სამყაროს ღმერთია ანუბისი. იგი გამოისახებოდა ტურისთავიან ადამიანად. ჭირისუფლები ანუბისს ევედრებოდნენ, რომ საიქიოში მიცვალებულისთვის მფარველობა არ მოეკლო.
სებეკი, რომელსაც ხშირად ნიანგის სახით გამოსახავდნენ, ერთ-ერთი მთავარი ღმერთი იყო ეგვიპტურ პანთეონში. მას შესთხოვდნენ სხვადასხვა სენისგან განკურნებას და ცხოვრების მძიმე წუთებში თანადგომას. მისი ცოლი და მდედრული განსახიერებაა ქალღმერთი სებეკეთი, რომელიც ლომისთავიან ქალაქ გამოისახებოდა
გაღმერთებული ცხოველები
ძველ ეგვიპტურ რელიგიში გაღვთაებრივებული ცხოველების სიმრავლე, შესაძლოა, იქაური ფაუნის სიმწირით იყოს გამოწვეული.
ყველაზე მნიშვნელოვანი ღვთაებრივი ცხოველი იყო შავი ხარი — აპისი. მემფისის ტაძარში მუდამ ჰყავდათ ცოცხალი ხარი — ღვთაებრივი ხარის მიწიერი განსახიერება. როგორც თეთრი, ისე შავი ხარი წმინდა ცხოველად ითვლებოდა და მისი მკვლელი უმკაცრესაც ისჯებოდა. მკვდარი ხარისთვის ქვის უზარმაზარ სარკოფაგს აგებდნენ. თაყვანს ცემდნენ წმინდა ძროხასაც („წიგნი ძროხისა“). ძველი ეგვიპტელები ცარგვალს ძოხის სახითაც გამოხატავდნენ, რომელსაც ტანზე ვარსკვლავები ასხდა.
გავრცელებული იყო ნიანგის კულტიც. ტაძრებში, გარდა აპისებიდა, ცოცხალი ნიანგებიც ჰყავდათ. მათ ქურუმები კვებავდნენ. სიკვდილის შემდეგ ნიანგს დააბალზამებდნენ და სარკოფაგში ჩაასვენებდნენ. საკულტო ცხოველებად მიიჩნევდნენ ცხვარსა და ლომსაც, აგრეთვე შავ ძაღლს, ტურას და ა.შ.
ყოველდღიური ცხოვრება
thumb|მდაბიო ძველეგვიპტელთა საქმიანობის ამსახველი ქანდაკებები. thumb|ძველ ეგვიპტელთათვის დამახასიათებელი იყო მდიდარი კულტურული ტრადიციები, რომლებსაც თან სდევდა საზეიმო ცერემონიები, ნადიმები, ცეკვა და მუსიკა. ძველ ეგვიპტელთა უმრავლესობა ფერმერი იყო. მათი საცხოვრებელი ნაგებობები გამიჯნული იყო ერთმანეთისგან ოჯახების მიხედვით და ტალახის აგურით იყო ნაგები, რაც ცხელი დღის განმავლობაში მის სიგრილეს განაპირობებდა. ყოველ სახლს სამზარეულო ჰქონდა ღია სახურავით. აქ იყო საფქვავი ქვა ხორბლისთვის და მცირე ღუმელი პურის საცხობად. კედლები თეთრად იყო შებათქაშებული და სავარაუდოდ დაფარული იყო შეღებილი სელის ფარდებით. იატაკზე ლერწმით ნაქსოვი ფარდაგები ეფინა, ხოლო ავეჯს წარმოადგენდა ხის სამფეხა სკამები, იატაკიდან აწეული საწოლი და ინდივიდუალური მაგიდები.
ძველი ეგვიპტელები დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ ჰიგიენასა და ესთეტიკას. მათი უმრავლესობა ნილოსში იბანდა ტანს და ცხოველური ცხიმისა და ცარცისგან შექმნილ რბილ საპონს იყენებდა. მამაკაცები მთელ ტანს იპარსავდნენ სისუფთავისთვის, ხოლო უსიამოვნო სუნისა და კანის დასაამებლად არომატულ ნელსაცხებლებსა და ზეთებს იყენებდნენ. ტანსაცმელი უბრალო სელისგან იქმნებოდა, რაც ძირითადად თეთრი ფერის იყო. მაღალი წრის მამაკაცებიც და ქალებიც პარიკებს და სამკაულებს ატარებდნენ და სახეს კოსმეტიკით იფარავდნენ. ბავშვები 12 წლამდე ტანსაცმლის გარეშე დადიოდნენ. ამ ასაკში ბიჭებს წინადაცვეთის რიტუალს უტარებდნენ და თავს პარსავდნენ. ბავშვების მოვლა დედებს ევალებოდა, მამებს კი — ოჯახში სარჩოს შემოტანა.
ძირითადი საკვები იყო პური და ლუდი, რასაც ემატებოდა ბოსტნეული, ძირითადად ხახვი და ნიორი, და ხილი — ლეღვი და ჩირი. ღვინო და ხორცეული ძირითადად დღესასწაულების დღეებში იყო მასებისთვის, ხოლო მაღალი წრისთვის კი უფრო რეგულარულად. თევზი, ფრინველი და ხორცეული მარილდებოდა და შრებოდა, შემდეგ კი წვნიანად კეთდებოდა ან იწვებოდა. მუსიკა და ცეკვა პოპულარული გართობის საშუალება იყო მათთვის, ვისაც ამისთვის ხელი მიუწვდებოდა. ადრეულ ინსტრუმენტთა შორის იყო ფლეიტა და ფანდური, მოგვიანებით დამუშავდა საყვირის, ობოისა და დუდუკის მსგავსი საკრავებიც. ახალ სამეფოში ეგვიპტელები უკვე მსოფლიოს სხვა ნაწილებიდან შემოტანილ საკრავებსაც იყენებდნენ. სისტრუმი ჟანჟრარა მუსიკალური ინსტრუმენტი იყო, რომელიც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო რელიგიური ცერემონიებისთვის.
დასვენების ჟამს ძველეგვიპტელები სხვადასხვა თამაშით ირთობდნენ თავს. სანეტი, დაფის თამაში იყო, რომელზეც ქვები კამათელზე ამოსული ნიშნის მიხედვით გადაადგილდებოდა და განსაკუთრებით პოპულარული იყო ადრეულ ხანებში; კიდევ ერთი მსგავსი თამაში იყო მეჰენი, რომელსაც მრგვალი სათამაშო დაფა ჰქონდა. ბურთით თამაში პოპულარული იყო ბავშვებში. ბენი ჰასანის აკლდამაში ასევე აღწერილია ორთაბრძოლის ტრადიცია. მდიდარი ძველეგვიპტელები თავს ირთობდნენ ნადირობითა და ნაოსნობით.
მუშათა სოფლის დიერ ელ-მადინა გათხრებში აღმოჩენილ იქნა ძველი მსოფლიოს საზოგადოებრივი ცხოვრების ერთ-ერთი ყველაზე დეტალური დოკუმენტური მასალა, რომელიც თითქმის ოთხას წელიწადს მოიცავს. არ არსებობს სხვა არქეოლოგიური ძეგლი, სადაც უფრო უკეთ შეიძლება თემთა ორგანიზაციის, სოციალური ურთიერთობების, შრომისა და ცხოვრების პირობების დეტალების შესწავლა.
არქიტექტურა
ეგვიპტელები განთქმულნი იყვნენ არქიტექტურით მთელ იმდროინდელ მსოფლიოში. მათი ნაგებობები გეომეტრიული სიზუსტით არის აშენებული, რაც უდავოდ მოწმობს იმას, რომ ძველი ეგვიპტელები კარგად იცნობდნენ როგორც არქიტექტურას, ასევე მათემატიკას. ეგვიპტელთა მიერ აშენებული ნაგებობების მსგავსი ნაგებობების აშენებაც კი დღევანდელი ტექნიკით ძნელად მისაღწევია.
ეგვიპტელებს ჰქონდათ სპეციალური ქვის სამტეხლოები, სადაც მზადდებოდა სკულპტურული ნაკეთობები. ზოგჯერ მთლიანად კლდეში აქანდაკებდნენ ფარაონების, ან ღმერთების გამოსახულებებს. ამისი კარგი მაგალითია დიდი სფინქსი, რომლის სიმაღლე 20 მეტრია, სიგრძე კი 60 მეტრს აღემატება. სფინქსი არის ფარაონის თავიანი და ლომის ტანიანი ფიგურა, რომელიც ფარაონის ღვთაებრივი წარმოშობისა და სიძლიერის სიმბოლოა.
ეგვიპტელები ხშირად აშენებდნენ მაღალ სვეტებს — ობელისკებს. ობელისკების სიმაღლე ზოგჯერ 20 მეტრამდეც აღწევდა. ისინი ერთი მთლიანი გამოკვეთილი ქვა იყო და არა ცალ-ცალკე ქვებით აშენებული. 20 მეტრიანი ობელისკების აღმართვა ძნელი საქმე იქნებოდა. მათ სავარაუდოდ დახრილი სიბრტყის დახმარებით აღმართავდნენ. ობელისკებზე ეგვიპტური იეროგლიფებით ამოტვიფრული იყო ფარაონი ან რომელიმე ღვთაების სადიდებელი სიტყვები, ზოგჯერ კი დიდგვაროვანის (ფარაონი, ნომარქი) მთელი ისტორია იყო მოთხრობილი.
270px|thumb|ხეფრენის პირამიდა და დიდი სფინქსი ეგვიპტურ არქიტექტურაში ყველაზე ღირსშესანიშნავი მაინც პირამიდებია. მათი მშენებლობა ძვ. წ. XXVII საუკუნეში დაიწყეს. თავდაპირველად პირამიდის ფორმა საფეხუროვანი იყო, შემდეგ კი საფეხუროვანი კედლები სწორმა და მოპირკეთებულმა კედლებმა შეცვალა. პირველი პირამიდა ფარაონ ჯოსერს ეკუთვნოდა. მისი სიმაღლე 60 მეტრს აღემატებოდა. ჩვენამდე მოღწეულ ასამდე პირამიდიდიან თავისი სიდიდით გამოირჩევა ფარაონ ხეოფსის პირამიდა. იგი ძვ. წ. XXVI საუკუნეშია აგებული. მისი სიმაღლე 147 მეტრამდე იყო, დღეს კი 136 მეტრია დარჩენილი. გვერდების სიგრძე 233 მეტრია.მის მშენებლობაზე დაახლოებით 2300000 ლოდი დაიხარჯა. თითოეული ლოდი ორ ტონაზე მეტს იწონიდა. ძველი ეგვიპტელები ლოდების შესაწებლებად არავითარ დუღაბს არ იყენებდნენ. პირამიდის მშენებლობა დაახლოებით ოცი წელი გაგრძელდა. ეგვიპტის პირამიდები დღესაც არქიტექტურის საუკეთესო ნიმუშად მიიჩნევა. ფარაონთა პირამიდები მსოფლიოს პირველი საოცრებაა.
დიდი პირამიდა
thumb|270px|ხეოფსის პირამიდა ქრისტიანული რწმენით მაცხოვრის მოვლინებამდე დაახლოებით საუკუნე-ნახევრით ადრე სახელგანთქმულმა ბერძენმა მათემატიკოსმა ფილონ ბიზანტიელმა დაწერა მცირე რიტორიკური ტრაქტატი, რომელსაც „დე სეპტუმ ორბის სპექტაკლეს“, ანუ „სამყაროს შვიდი საოცრება“ უწოდა. ამ ტრაქტატში შესული შვიდი საოცრებიდან სამი (სემირამიდას დაკიდებული ბაღები, როდოსის კოლოსი, ზევსის ქანდაკება ოლიმპიაში) უკვალოდაა გამქრალი. სამის — ალექსანდრიის შუქურის, მაუზოლუსის აკლდამისა (ჰალიკარნასში) და არტემიდას ტაძრისა (ეფესო), მხოლოდ უმნიშვნელო ნამსხვრევებია დარჩენილი. რაც შეეხება ხეოფსის (ხუფუს) დიდ პირამიდას, ის ერთადერთია ფილონ ბიზანტიელისეული სამყაროს საოცრებათაგან, რომელმაც დღემდე მეტ-ნაკლებად პირვანდელი სახით მოაღწია.
სივრცე, რომელიც ამ უზარმაზარ ძეგლს უჭირავს, ერთად დაიტევს რომის წმინდა პეტრეს ტაძარი, უესტმინსტერის სააბატოს, ფლორენციისა და მილანის უდიდეს ტაძრებს.
ხეოფსის პირამიდა 2 300 000 ქვის ბლოკითაა ნაგები და სიმაღლით 146 მეტრია. თითოეული ბლოკის წონა რამდენიმე ათეული ტონაა, ზოგიერთის კი 200 ტონასაც აღწევს. ხეფრენის (ხაფრა) პირამიდის სიმაღლე 143,5 მეტრია, მიკერინისა (მენკაურა) — 65,5 მ. ხეოფსის დიდი პირამიდის არქიტექტორია ხემიუნი.
პირამიდებზე, ისევე როგორც ეგვიპტური კულტურის სხვა სიმბოლოებზე, მრავალი მოსაზრებაა გამოთქმული. ერთ-ერთი ვერსიით, პირამიდა მთის სახეხატებაც არის, სიმბოლო დასაბამიერ და ქაოსურ წყალთან ამოზიდული იმ პირველი ბორცვისა, რომლითაც დაიწყო სიცოცხლე დედამიწაზე.
ხეფრენის პირამიდა (ძვ. წ. 2520-ძვ. წ. 2494 წწ.) უფრო პატარაა, ვიდრე ხეოფსისა, მაგრამ უფრო მაღალი ჩანს, რადგან ოდნავ ამაღლებულ ადგილზეა აღმართული. მის წვერზე ახლაც არის შემორჩენილი თეთრი კირქვის ფილები, რომლითაც პირამიდა ერთ დროს იყო მოპირკეთებული.
პირამიდებთან სიახლოვე მარადიული სიცოცხლის კარიბჭესთან დგომასაც ნიშნავდა. ხეოფსის პირამიდის ირგვლივ ფარაონის წარჩინებული და დიდგვაროვანი მსახურები განისვენებენ.
პირამიდების ტექსტები
1880 წელს ფრანგმა ეგვიპტოლოგმა გ.მასპერომ საკარაში აღმოაჩინა ძველი ეგვიპტის რელიგიური და ლიტერატურული ძეგლი — ”პირამიდების ტექსტები”. შესრულებული მწვანე ფერის იეროგლიფებით ძვ. წ. III ათასწლეულის II ნახევარში.
„პირამიდების ტექსტებში“ შესულია ღმერთებისადმი მიძღვნილი ჰიმნები, მითების ნაწყვეტები, მაგიური ფორმულები. ტექსტები რამდენიმე ნაწილისგან შედგება. უძველესი ნაწილი წინადინასტიურ ხანას ეკუთვნის და საფიქრებელია, რომ, ვიდრე პირამიდების კედლებზე მიაწერდნენ, ზეპირად გადაეცემოდა თაობიდან თაობას.
მესამე დინასტიის ფარაონმა ჯოსერმა (ძვ. წ. 2630 — ძვ. წ. 2611 წწ.) გადაწყვიტა, ძველი სამაროვნის საძირკველზე თავისთვის ახალი სარკოფაგი აეგო. მთელი სამაროვანი კომპლექსი, რომელიც არქიტექტორმა იმჰოტეპმა შექმნა, იმ დროის ეგვიპტის ხუროთმოძღვრებაში ნამდვილი რევოლუციური გადატრიალება იყო.
კომპლექსის შუაში იდგა ჯოსერის საფეხუროვანი (ტერასული) პირამიდა — ცნობილი ეგვიპტის პირველი პირამიდის სახელით. მის ირგვლივ განლაგებულ ნაგებობებში საიუბილეო დღესასწაულები იმართებოდა.
იმჰოტები იყო ის არქიტექტორი, ვინც პირველი პირამიდა ააგო და მშენებლობის პრაქტიკაში სრულიად ახალი მასალა გამოიყენა. მისი ტერასული პირამიდა მთლიანად ქვით ნაგები პირველი კოლოსალური ძეგლია. ლერწმის, ხის და ნილოსის თიხის ახალი სამშენებლო მასალით შეცვლა თითქმის შეუმჩნეველი რჩებოდა, რადგან წინა „ენა“ არქიტექტურისა დაცული იყო.
IV, V და VI დინასტიების ხანაში აყვავებას იწყებს ახალი სწილის არქიტექტურა. ამ პერიოდში აიგო სამი პირამიდა. პირველი მემფისის სამხრეთით, მენდუმის რაიონში აღიმართა. ორი სხვა — ერთი ცნობილი, როგორც ორმაგი დახრილობისა და მეორე — „წითელი პირამიდა“, მდებარეობს დაჰშურში, დედაქალაქიდან 16 კმ-ის დაშორებით. წითელი პირამიდა ხეოფსის დიდი პირამიდის პროტოტიპად გამოიყენეს. ხეოფსი იყო სნოფრუს ვაჟი და მემკვიდრე გიზაში. მისი დროიდან სამეფო სამარხებმა ჩრდილოეთით — გიზისა და აბუ როშისკენ გადაინაცვლა.
V დინასტიის უკანასკნელმა ფარაონმა უნისმა (ძვ. წ. 2355 — ძვ. წ. 2325 წწ.) ისევ საკარა ირჩია. მისი პირამიდა იმ ეპოქიდან დღემდე შემონახული ერთ-ერთი ამგვარი უნიკალური ძეგლია. იგი ქვითაა ნაგები. სამარხი დარბაზების კედლებზე წარწერილია პირამიდების ტექსტები, რომლებიც ეგვიპტელთა რწმენით გარდაცვლილ ფარაონს საიქიოში სჭირდებოდა.
სფინქსი
thumb|160px|სფინქსი არსებობს მოსაზრება, რომ სიტყვა „სფინქსი“ ეგვიპტური წარმოშობის არ უნდა იყოს. ეგვიპტეში მას „შესეფ-ანხ“-ის ეძახიან, რაც ნიშნავს „ცოცხალ ხატს“ და რაც, რა თქმა უნდა, ღმერთის ამ მბრძანებლის ცოცხალ სახებას გულისხმობდა. ღმერთს ხშირად ადამიანის ტანითა და წმინდა ცხოველის თავით გამოსახავდნენ. ფარაონი ან მბრძანებელი, რომელიც ღმერთის მიწიერ ნაცვლად და მის ძედ მოიაზრდებოდა, უკუმიმდევრობით იყო გამოსახული — ადამიანის-მბრძანებლის თავით და ცხოველის ტანით. ამ ნახევრად ადამიანის, ნახევრად ცხოველის ფიგურებში ჩაქსოვილია ის ღრმა აზრი, რომ არსი ღმერთისა და კაცისა ერთია, ხოლო განსხვავება მათს საპირისპიროობშია.
მსგავსი კოლოსალური ფიგურა აღმოჩენილია ნიმრუდში (ძვ. კალხა) ოსტინ ჰენრი ლეიარდის მიერ 1845 წელს ჩატარებული გათხრების შედეგად; ფრთიანი გველი — ამერიკელ ინდიელთა საცხოვრებელ ტერიტორიებზე; ადამიანი-ხარი — სირიაში, კრეტასა და მესოპოტამიაში, ხოლო შივას სპილოსთავა ვაჟი — ინდოეთში.
სარიტუალო წეს-ჩვეულებები
სულის მოსახსენიებელი სარიტუალო წესები მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ძველ ეგვიპტელთა რელიგიურ და კულტურულ ცხოვრებაში.
გარდაცვლილს ჭირისუფლები ტაძარში მიასვენებდნენ. იქ გვამს აბალზამებდნენ. მიცვალებულს ამოაცლიდნენ ყველა შინაგან ორგანოს, მათ შორის გულსაც, რომელსაც განსაკუთრებულ ჭურჭელში დებდნენ და გვამთან ერთად ინახავდნენ. გულს მთავარი როლი უნდა შეესრულებინა გარდაცვლილის საიქიო ცხოვრებაში. ეგვიპტელთა რწმენით, მიცვალებული გაცოცხლდებოდა, თუ მისი სხეული, ანუ სახ-ი, დაცული იქნებოდა.
ეგვიპტელები თავიანთ მიცვალებულებს ისე ექცეოდნენ, როგორც ცოცხლებს: მიდიოდნენ სამარხებთან, მიჰქონდათ საჭმელი, ესაუბრებოდნენ, ლოცულობდნენ, გაჭირვების ჟამს შველასაც სთხოვდნენ და წერილსაც კი უტოვებდნენ საჩინო ადგილას, რათა სარკოფაგიდან და სხეულიდან გამოსულ და კვლავ მობრუნებულ სულს იგი შეემჩნია და წაეკითხა.
მიცვალებულთა წიგნი
thumb|320px|„მიცვალებულთა წიგნი“. ფრაგმენტი ძველ ეგვიპტელს სწამდა, რომ იმქვეყნიურ კეთილდღეობას სიცოცხლეში ყოველდღიური ლოცვით და რიტუალების ერთგულად შესრულებით მიაღწევდა. საჭირო იყო ბნელი ძალების წინააღმდეგ ბრძოლა და მომზადება საიქიო სამსჯავროზე წარსადგომად. სწორედ ამ მიზნით შეიქმნა „მიცვალებულთა წიგნი“. მასში აღწერილია ყველა ის საშუალება, რომელიც, ეგვიპტელთა რწმენით, სულს სამჯავროზე დაეხმარებოდა.
ყველა მოვალე იყო, დაწვრილებით აღეწერა სამზეოზე გატარებული თავისი ცხოვრება. ასეთი აღწერა, როგორც წმინდა ტექსტი, გარდაცვლილს თან უნდა წაეღო. სამჯავროზე მიცვალებულის სული ამ ტექსტს კითხულობდა და ღმერთები მასში მოთხრობილ ამბავს ითვალისწინებდნენ. იმქვეყნიური ნეტარებისთვის ეგვიპტელი ხშირად ცრუობდა კიდეც. ამიტომ საიქიო სამჯავროზე მაინც გარდაცვლილის გული იყო მთავარი. აქ გული აიწონებოდა და გამოჩნდებოდა განსასჯელის ავი და კარგი საქმენი. რათა გულს არ გაეცა თავისი პატრონი, მიცვალებულის სული მაგიურ შელოცვებს წარმოთქვამდა.
ორი მაატის — ორმაგი ჭეშმარიტების დარბაზში, სადაც განსასჯელს მკაცრი გამოცდა ელოდა, სამსჯავრო სრული შემადგენლობით სუფევდა დიადი ღმერთის — რას მეთაურობით. იქ იყვნენ თოტი, ორმაგი ჭეშმარიტების დარბაზის ქურუმები და ქვესკნელის მეუფე ოსირისი. მათთან ერთად სამსჯავროს ესწრებოდა 42 ზებუნებრივი არსება. ყოველი მათგანი ერთ რომელიმე შეცოდებას განიკითხავდა. მიცვალებული წარმოთქვამდა სიტყვას, რომლითაც ამტკიცებდა თავის უცოდველობას. სამსჯავროზე რომ არ ემხილებინათ, იგი საგანგებოდ ჩამოთვლიდა 42 ზებუნებრივ არსებას, რითაც ერთგვარად მათ გულს იგებდა.
ძველი ეგვიპტელების წარმოდგენით, მართალი ადამიანის გული ბუმბულივით მსუბუქი იყო, ამიტომ ოსირისის სამსჯავროზე მას ბუმბული არ უნდა გადაეწონებინა. განკითხვის დასასრულს თოტი და ანუბისი იწყებდნენ გულის აწონას. თუ დაიმსახურებდა, მიცვალებულისთვის საიქიოს კარი ღია იყო, წინააღმდეგ შემთხვევაში „სულთა მსვლეპი“ იქვე შესანსლავდა ცოდვილ და უბედურ სულს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ცივილიზაციები კატეგორია:უძველესი ისტორია კატეგორია:ძველი ეგვიპტე კატეგორია:ისტორიული სახელმწიფოები
ზღვის ციცინათელა
ზღვის ციცინათელა (Noctiluca scintillans ან Noctiluca miliaris) — უმარტივესთა სახეობა ჯავშნიანი შოლტოსნების რიგის ნოქტილუკას (Noctiluca) გვარისა. აქვს 2-3 მმ-მდე დიამეტრის სფერული სხეული. მრავლდება გაყოფით ან სხეულის ზედაპირზე კვირტების წარმოქმნით. ზღვის ციცინათელას ციტოპლაზმა ამოვსებულია ცხიმოვანი ჩანართებით, რომლებიც გაღიზიანებისას იჟანგება და ანათებს (ბიოლუმინესცენცია). ბინადრობს თბილ, იშვიათად ბორეალურ ზღვებში, აგრეთვე შავ ზღვაშიც.
ლიტერატურა
კატეგორია:უმარტივესები
ჭიის ხვრელის გავლით
„ჭიის ხვრელის გავლით“ (Through the Wormhole) — სამეცნიერო დოკუმენტური ტელესერიალი, რომლის წამყვანი არის მსახიობი მორგან ფრიმენი. სერიალი პირველად ტელეკომპანია Science-მა აშშ-ში 9 ივნისს 2010 წელს აჩვენა.
DVD დისკები
პირველი სეზონი DVD-ზე გამოჩნდა 8 მარტს 2011 წელს, ხოლო მეორე სეზონი გაყიდვაში 22 ნოემბერს 2011 წელს გამოვიდა. რაც შეეხება მესამე სეზონს ის გაყიდვაში 2012 წლის 23 ოქტომბერს გამოჩნდა.
...and the Beat Goes On!
...and the Beat Goes On! — გერმანული ჰარდ-დენს ჯგუფ სკუტერის სადებიუტო სტუდიური ალბომი, რომელიც გამოვიდა 1995 წელს. მასში შეტანილია სინგლებად გამოცემული ჰიტები: Hyper Hyper, Move Your Ass!, Friends და Endless Summer.
სქოლიო
კატეგორია:სკუტერის ალბომები კატეგორია:1995 წლის სადებიუტო ალბომები
ისლანდიური ვიკიპედია
ისლანდიური ვიკიპედია (ისლ. Wikipedia á íslensku) — ვიკიპედიის განყოფილენა ისლანდიურ ენაზე.
ისლანდიური ვიკიპედია შეიქმნა 2003 წლის 5 დეკემბერს. 2011 წლის 27 დეკემბრისთვის სტატიათა რაოდენობა 32 950 აღწევს, რაც მას ვიკიპედიათა შორის 58-ე ადგილის დაკავების საშუალებას აძლევს. ისლანდიურ ვიკიპედიაში დარეგისტრებულია 24 014 მომხმარებელი, 141 მათგანს კი ბოლო 30 დღის განმავლობაში გარკვეული წვლილი აქვთ შეტანილი. 30 მომხმარებელს ადმინისტრატორის სტატუსი გააჩნია. რედაქტირებათა საერთო რაოდენობა 1 210 259-ია.
ისლანდიური ვიკიპედიის სიღრმე არც თუ ისე მაღალია და მიმდინარე მომენტში 37.2 ერთეულს შეადგენს.
პრეტენდენტთა I ტურნირი მსოფლიოს პირველობაზე ჭადრაკში ქალთა შორის
'''პრეტენდენტთა I ტურნირი. 21 ოქტომბერი - 20 ნოემბერი 1952. მოსკოვი'''
ალექსანდრე გრიბოედოვი
ალექსანდრე სერგეის ძე გრიბოედოვი დ. 15 იანვარი [ძვ. სტ. 4 იანვარი], 1795 — გ. 11 თებერვალი [ ძვ. სტ. 30 იანვარი], 1829, თეირანი; დაკრძალულია თბილისში, მთაწმინდიის პანთეონში) — რუსი მწერალი და დიპლომატი.
პრეტენდენტთა I ტურნირი მსოფლიოს პირველობაზე ჭადრაკში ქალთა შორის
გაიმართა მოსკოვში. მონაწილეთა შერჩევა მოხდა ზონალურ ტურნირებში. პერსონალურად იყვნენ მოწვეულნი: ვალენტინა ბორისენკო, ელისაბედ ბიკოვა, ედიტ კელერ-გერმანი, ოლღა რუბცოვა, ე. ტერნერი და შ. შოდე დე სილანი, რომლებიც მონაწილეობდნენ 1949/1950 წლების ტურნირში მსოფლიოს პირველობაზე.
ალექსანდრე გრიბოედოვი
ბავშვობა
ალექსანდრე სერგეის ძე გრიბოედოვი დაიბადა 1795 წლის 4 იანვარს ძველ თავადურ ოჯახში. მიხეილ I რომანოვმა 1609–1610 წლებში მოსკოვის პოლონელთაგან დაცვისას გამოჩენილი სიმამაცისა და ერთგულებისთვის უბოძა მიხეილ გრიბოედოვის ოჯახს 4 სოფელი ველებითა და ტყეებით. მიუხედავად იმისა, რომ ალექსანდრეს დედაც და მამაც იყვნენ მიხეილის შთამომავლები, მათი ნათესაობა ძალზედ შორიული იყო და დაქორწინებაში ხელი არ შეუშალა. ალექსანდრე გრიბოედოვის მშობლებს ჰქონდათ სოფლები სამ გუბერნიაში, სადაც ათასზე მეტი გლეხი ცხოვრობდა. ალექსანდრე გრიბოედოვის მამა სამხედრო სამსახურიდან მხოლოდ მაიორის ჩინით გადადგა. ალექსანდრეს მშობლები მაშინ დაშორდნენ ერთმანეთს, როდესაც იგი ახალი დაბადებული იყო. განშორების შემდეგ შვილს მამა ძალიან იშვიათად უნახავს. ბავშვი ცხოვრობდა დედასთან, ნასტასია გრიბოედოვთან. ალექსანდრეს დედა ოჯახში თავის მიმართ უსიტყვო მორჩილებასა და პატივისცემას მოითხოვდა. ორი წლის ალექსანდრეს მიუჩინეს ფრანგულის მასწავლებელი, რადგანაც ფრანგულის ცოდნა იმ დროის რუსული არისტოკრატიისათვის სავალდებულო იყო.
პრეტენდენტთა I ტურნირი მსოფლიოს პირველობაზე ჭადრაკში ქალთა შორის
! style="background: #ddffdd;"|ა ! s! style="background: #ddffdd;"|მოჭადრაკე ! s! style="background: #ddffdd;"|1 ! s! style="background: #ddffdd;"|2 ! s! style="background: #ddffdd;"|3 ! s! style="background: #ddffdd;"|4 ! s! style="background: #ddffdd;"|5 ! s! style="background: #ddffdd;"|6 ! s! style="background: #ddffdd;"|7 ! s! style="background: #ddffdd;"|8 ! s! style="background: #ddffdd;"|9 ! s! style="background: #ddffdd;"|10 ! s! style="background: #ddffdd;"|11 ! s! style="background: #ddffdd;"|12 ! s! style="background: #ddffdd;"|13 ! s! style="background: #ddffdd;"|14 ! s! style="background: #ddffdd;"|15 ! s! style="background: #ddffdd;"|16 ! s! style="background: #ddffdd;"|ქ
ალექსანდრე გრიბოედოვი
ბავშვობა
გარდა ფრანგულისა, დედამ გადაწყიტა ალექსანდრესთვის კიდევ ერთი ენა ესწავლებინა, ამიტომაც დაიქირავა გერმანულის პედაგოგი, სახელად იოჰან პეტროზილიუსი. გარდა გემანულისა, ის თავის მოწაფეს გეოგრაფიასა და ისტორიას ასწავლიდა.
პრეტენდენტთა I ტურნირი მსოფლიოს პირველობაზე ჭადრაკში ქალთა შორის
კატეგორია:მსოფლიო ჩემპიონატი ჭადრაკში ქალთა შორის
ალექსანდრე გრიბოედოვი
შემოქმედება
გრიბოედოევის მსოფლმხედველობას განსაზღვრავს განმათავისუფლებელი მოძრაობის პირველი თაობის - რევოლუციონერ თავად-აზნაურთა იდეები. მისი შემოქმედების საფუძველს რეალიზმი წარმოადგენს. გრიბოედოვის მთავარი თხზულებაა კომედია „ვაი ჭკუისაგან“ (სრული ტექსტი გამოქვეყნდა 1862 წელს). ნაწარმოების კონფლიქტს ქმნის ორი მსოფლმხედველობის, ორი იდეოლოგიის შეჯახება: ფეოდალიზმის დამცველთა და რევოლუციის ძალთა ბრძოლა, რეაქციული რუსეთისა და ახალი, თავისუფლებისმოყვარე თაობის ჭიდილი.
„ვაი ჭკუისაგან“ მაღალიდეური და მხატვრულად სრულყოფილი ქმნილება, რეალისტური დრამატურგიის ბრწყინვალე ნიმუშია. გრიბოედოვის ადრეული ნაწარმოებებიდან აღსანიშნავია ფრანგულიდან გადმოკეთებული კომედიები „ახალგაზრდა ცოლ-ქმარი“ (1815), „მოგონილი ღალატი“ (1817) და სხვა ავტორებთან ერთად დაწერილი პიესები: „საკუთარი ოჯახი, ანუ გათხოვილი საპატარძლო“ (1817), „სტუდენტი“ (1817). გრიბოედოვი მეგობრობდა მაშინდელი ქართული საზოგადოების თვალსაჩინო წარმომადგენლებთან (ა. ჭავჭავაძის ოჯახი, გრიგოლ ორბელიანი, გიორგი ერისთავი და ძმები ჭილაშვილები, სოლომონ დოდაშვილი და სხვ.). მის სახელთანაა დაკავშირებული გაზეთ „ტიფლისსკიე ვედომოსტის“ გამოცემა, სამაზრო სკოლების გახსნა, თბილისის საჯარო ბიბლიოთეკის დაარსების ცდა, „კომერციული ბანკის“ დაარსება. მასვე ეკუთვნის აღა-მაჰმად-ხანის მიერ დანგრეული თბილისის განახლების პროექტი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მის მიერ შედგენილი მთელი ამიერკავკასიის სამეურნეო-კულტურული გარდაქმნის პროექტი. საქართველოსთანაა დაკავშირებული გრიბოედოვის მხატვრული შემოქმედების ნაწილი:„მგზავრის წერილები“, ლექსი „იქ,სადაც რბის ალაზანი“, პოემა „მეყალიონე“, ფრაგმენტები დაუმთავრებელი ტრაგედიისა „ქართული ღამე“, გეგმა ტრაგედიისა „რადამისტი და ზენობია“.
შემონახულია ცნობები, რომ „ვაი ჭკუისაგან“ პირველად ა. ჭავჭავაძის სახლში წარმოუდგენიათ, ხოლო შემდეგ — რომან ბაგრატიონის სასახლეში (გრიბოედოვის სახელობის თეატრის ყოფილი შენობა). კომედიის პირველი მთარგმნელები იყვნენ გ. წინამძღვრიშვილი (1853), ალექსანდრე ყაზბეგი, განდეგილი (დომინიკა ერისთავი). უახლესი თარგმანი ეკუთვნის სიკო ფაშალიშვილს (გამოიცა 1960). გრიბოედოვის შემოქმედებამ მაღალი შეფასება მიიღო ჯერ კიდევ რევოლუციამდელ ქართულ კრიტიკაში.
თბილისში არსებობს მისი სახელობია ქუჩა.
სქოლიო
კატეგორია:რუსი მწერლები კატეგორია:რუსი დრამატურგები კატეგორია:რუსი დიპლომატები კატეგორია:დაბადებული 1795 კატეგორია:გარდაცვლილი 1829 კატეგორია:მთაწმინდის პანთეონში დაკრძალულები
ნასიმის ძეგლი (კიევი)
ნასიმის ძეგლი კიევში (Статуя Імадеддіна Насімі; İmadəddin Nəsiminin heykəli) — XIV-XV საუკუნეების აზერბაიჯანელი პოეტის, იმადედინ ნასიმის ქანდაკება, რომელიც დაიდგა კიევში (უკრაინა) 2019 წელს.
იოანე II (პაპი)
მინი|250პქ||იოანე II იოანე II (Johannes PP. II; დ. უცნობია — გ. 17 ოქტომბერი, 535) — რომის პაპი 533–535 წლებში.
იოანე II იყო რომაელი, სახელად მერკური. ებრძოდა პაპის არჩევნებისას მექრთამეობას. მის დროს რომი აიღო იუსტინიანეს სახელოვანმა სარდალმა ველიზარიუსმა.
იგი პირველი პაპი იყო, რომელმაც შეიცვალა სახელი პაპად არჩევის შემდეგ.
სქოლიო
კატეგორია:რომის პაპები კატეგორია:პიროვნებები გაურკვეველი დაბადების თარიღით კატეგორია:გარდაცვლილი 17 ოქტომბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 535
ტაკო
ტაკო (田子町) — დასახლება იაპონიაში, მდებარეობს აომორის პრეფექტურაში, სანოჰეს მაზრში.
გეოგრაფიული მდებარეობა
ტაკო მდებარეობს კუნძულ ჰონსიუზე, აომორის პრეფექტურაში, ტოჰოკუს რეგიონში. ესაზღვრება ქალაქები ნინოჰე, ჰატიმანტაი, კაძუნო, სანოჰე.
მოსახლეობა
ტაკოს მოსახლეობა შეადგენს, ხოლო სიმჭიდროვე —  ადამიანი/კმ².
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დასახლებები (პრეფექტურა აომორი)
ნოქტილუკა
ნოქტილუკა (Noctiluca) — უმარტივესთა გვარი შოლტოსნების კლასისა. აქვთ მრგვალი სხეული, რომლის დიამეტრი 2-3 მმ აღწევს. ციტოპლაზმაში ცხიმოვანი გროვებია, რომლებიც გაღიზიანებისას იჟანგება და ნათებას იწყებს (ბიოლუმინაცენცია). ნოქტილუკა ერთ-ერთი ძირითადი ორგანიზმია, რომელიც ზღვის ნათებას იწვევს. გვხვდება თბილ, იშვიათად ბორეალური წყლების ზედაპირულ ფენებში, ყოფილ სსრკ-ის შავ და შორეულ აღმოსვლეთის ზღვებში.
ლიტერატურა
კატეგორია:უმარტივესები
Leptogenys antillana
Leptogenys antillana — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Leptogenys-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Ponerinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
მანუელ II (პორტუგალია)
მანუელ II (პორტუგ. Manuel II, 1889-1932) — პორტუგალიის ბოლო მეფე. ტახტზე ავიდა 19 წლის ასაკში მამის კარლუშ I-ისა და ტახტის მემკვიდრე ძმა ლუიშ-ფილიპის 1908 წლის 1 თებერვალს მკვლელობის შემდეგ. ამ თავდასხმისას თავად მანუელიც მსუბუქად დაიჭრა. მის მიერ გაუქმდა დიქტატორული მმართველობა, მანვე დანიშნა დემოკრატიული არჩევნები, რომელზეც მტკიცე გამარჯვება სოციალისტებმა და რესპუბლიკელებმა მოიპოვეს. ორ წელიწადში (1910) მისი მმართველობა ჩამოაგდეს, რის გამოც მას ბრიტანეთში მოუწია გაქცევა. ამის შემდეგ პორტუგალია რესპუბლიკად გამოცხადდა. გარდაიცვალა ბრიტანეთში ემიგრაციაში, უშვილოდ; დინასტიაში ტახტის მემკვიდრეობა გადაეცა შორეულ ნათესავებს დუარტეს შტოდან.
ლიტერატურა
კატეგორია:პორტუგალიის მეფეები კატეგორია:დაბადებული 1889 კატეგორია:გარდაცვლილი 1932 კატეგორია:ტახტიდან გადამდგარი მონარქები
ლარსა
200px|მინიატიურა|ლარსის მეფეთა სია. [[ლუვრი.]] ლარსა — ძველი ქალაქ-სახელმწიფო სამხრეთ შუამდინარეთში. დააარსა ამორეველების ერთ-ერთმა ბელადმა ნაპლანუმმა (დაახლ. ძვ. წ. XXI საუკუნე). ლარსის შესახებ პირველი წერილობითი ცნობები მეფე გუნგუნუმის დროს განეკუთვნება (ძვ. წ. XX საუკუნე). ლარსა პოლიტიკურად გაძლიერდა ძვ. წ. XX საუკუნის მიწურულს. მან დაიპყრო ური და ლაგაში, ხოლო ჩრდილოეთ შუამდინარეთში - ქალაქი ქაზალუ. ძვ. წ. 1833 წელს ელამის მმართველმა ქუდურმაბუქმა ჩამოაგდო ლარსის ადგილობრივი დინასტიის წარმომადგენელი და თავისი ძე ვარადსუენი გაამეფა (ძვ. წ. 1832-1821 წწ.). ძვ. წ. 1739 წელს ლარსა ბაბილონელებმა დაანგრიეს, მოგვიანებით აღადგინეს, მაგრამ უკვე დაკარგა მნიშვნელობა. ჩვენამდე მოაღწია ლარსის სამეფოს კანონების ერთმა ნაწილმა შუმერულ ენაზე.
ლარსის არქეოლოგიური შესწავლა 1854 წლიდან დაიწყო ინგლისელმა დიპლომატმა უ. ლოფტუსმა, ხოლო XX საუკუნის 80-იან წლებში არქეოლოგიურ გათხრებს აწარმოებდა საფრანგეთის ექსპედიცია ანდრე პაროს ხელმძღვანელობით;
ლიტერატურა
კატეგორია:შუმერული ქალაქები კატეგორია:ერაყის არქეოლოგიური ძეგლები კატეგორია:ძველი შუამდინარეთი
ტახტიწყაროს ეკლესია
ტახტიწყაროს ეკლესია — არტიტექტურული და არქეოლოგიური ძეგლი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ ივანოვკაში. აგებულია X-XIV საუკუნეებში.
ტახტიწყაროს ნასოფლარის კიდეში, ძირითადი ბირთვის ჩრდილოეთით, გახსნილ მდელოზე, გალავნით შემოსაზღვრულ ტერიტორიაზე, ბაზალტის უშველებელი ქვებით ნაგები მცირე ზომის ეკლესიაა განთავსებული. მის ეზოში ძველი საფლავის ქვებია. ეკლესია მცირე ზომის დარბაზული ტიპის ნაგებობაა, რომელიც ერთსაფეხურიან ცოკოლზე დგას. ის ძალიან დიდი ზომის, ბაზალტის ქვით კარგად დამუშავებული კვადრებითაა ნაგები. ქვები არასწორი მოხაზულობისაა, ერთმანეთთან მჭიდროდ მიმაგრებული. დუღაბის თხელი ფენა, ჩასხმულია საპირე ქვებს შორის. ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კუთხის ქვები ძალიან დიდია და ასეთივე გრანდიოზული არქიტრავის ქვით არის დასრულებული. მის აღმოსავლეთ ნაწილში რელიეფური ჯვარია ამოკვეთილი. ეკლესიის აღმოსავლეთ ფასადთან უშველებელი ქვაა, რომლის ცენტრშიც სარკმლის ვიწრო თაღია ამოკვეთილი. ეზოში დიდი ზომის ზეთსახდელი ქვაცაა დაცული.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
აბაშის მუნიციპალიტეტის დროშა
აბაშის მუნიციპალიტეტის დროშა – აბაშის მუნიციპალიტეტის სახელმწიფო სიმბოლო გერბთან ერთად. აბაშის მუნიციპალიტეტის გერბი და დროშა დამტკიცებულია აბაშის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2010 წლის 24 სექტემბრის #91 განკარგულებით.
აღწერილობა
დროშა ვერტიკალურადაა დაყოფილი სამ ნაწილად დროშის პროპორციაა 2/3.
აბაშის მუნიციპალიტეტის დროშა წარმოადგენს ვერტიკალურად გამოსახულ ფერებს, რომელთაგან თითოეულს საკუთარი მნიშვნელობა გააჩნია:
სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს მუნიციპალური დროშები
ფარნავაზიანები
ფარნავაზიანები — ქართლის (იბერიის) სამეფო დინასტია ძვ. წ. IV საუკუნის მიწურულს და ახ. წ. VI ს. 20-იანი წლები, რომლის ფუძემდებელი იყო მეფე ფარნავაზ I. დინასტიას ეკუთვნოდნენ იბერიის ცნობილი მეფეები ფარსმან I, ფარსმან II, მირიან III, ვახტანგ I გორგასალი, იყო გურგენი. ზოგიერთ ისტორიულ წყაროებში ქართლის ერის მთავრებიც ფარნავაზიანებად იწოდებოდნენ. იბერია-ქართლის მეფენი ფარნავაზიანები
კომენტარები
<references group="კ"/>
სქოლიო
კატეგორია:ფარნავაზიანები
ჯორდან ჰენდერსონი
ჯორდან ბრაიან ჰენდერსონი (დ. 17 ივნისი, 1990) — ინგლისელი ფეხბურთელი, პრემიერ ლიგის კლუბ „ლივერპულის“ და ინგლისის ეროვნული ნაკრების ცენტრალური ნახევარმცველი.
კარიერა დაიწყო მშობლიურ ქალაქში, კლუბ „სანდერლენდში“. 2009 წელს იჯარით თამაშობდა „ქოვენთრი სიტიში“. 2011 წლის 9 ივნისს „სანდერლენდიდან“ და „ლივერპულში“ გადავიდა £17 მილიონის სანაცვლოდ. პრემიერ ლიგაში „ლივერპულის“ შემადგენლობაში ჰენდერსონის დებიუტი 2011 წლის 13 აგვისტოს, ყოფილ კლუბთან, „სანდერლენდთან“ ფრედ, 1-1 დასრულებულ მატჩში შედგა. 2012 წელს კლუბთან ერთად მოიგო პირველი ტიტული, ინგლისის ლიგის თასი. 2015 წლიდან გახდა „ლივერპულის“ კაპიტანი. 2019 წელს მისი კაპიტნობით „ლივერპულმა“ უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა და უეფას სუპერთასი მოიგო. იმავე წელს ჰენდერსონი გახდა „ლივერპულის“ პირველი კაპიტანი, ვინც კლუბთან ერთად მსოფლიოს საკლუბო ჩემპიონატში გაიმარჯვა.
ინგლისის ეროვნულ ნაკრებში ჰენდერსონის დებიუტი 2010 წელს შედგა. მანამდე მას ნათამაშები ჰქონდა ინგლისის 19, 20 და 21-წლამდელთა ნაკრებებში. ეროვნული ნაკრების რიგებში ჰენდერსონს 50-ზე მეტ მატჩში აქვს ნათამაშები. ნაკრებთან ერთად მონაწილეობა აქვს მიღებული ოთხ მნიშვნელოვან საერთაშორისო ტურნირში: 2012 და 2016 წლების ევროპის ჩემპიონატსა და 2014 და 2018 წლების მსოფლიო ჩემპიონატშში. 2019 წელს ჰენდერსონი ინგლისის საფეხბურთო ასოციაციამ წლის საუკეთესო მოთამაშედ დაასახელა.
საკლუბო
ლივერპული:(5)
სანაკრებო
ინგლისი:
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1990 კატეგორია:ინგლისელი ფეხბურთელები კატეგორია:სანდერლენდის ფეხბურთელები კატეგორია:ლივერპულის ფეხბურთელები კატეგორია:პრემიერ ლიგის ფეხბურთელები კატეგორია:2014 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:2016 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 17 ივნისი კატეგორია:2020 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:ინგლისის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების ფეხბურთელები
ედნილსონი
ედნილსონ პედრო როჩა ანდრადე მენდეში, აგრეთვე ცნობილი როგორც ედნილსონ (დ. 25 სექტემბერი, 1982, ბისაუ, გვინეა-ბისაუ) — გვინეა-ბისაუელი ყოფილი ფეხბურთელი, ასევე აქვს პორტუგალიის მოქალაქეობა. გამოდიოდა როგორც პორტუგალიის, ასევე გვინეა-ბისაუს ეროვნულ ნაკრებში.
საკლუბო
საფეხბურთო კარიერის განმავლობაში სხვადასხვა დროს უთამაშია „რომაში“, პორტუგალიურ კლუბებში – „ბენფიკაში“, გიმარაინშის „ვიტორიასა“ და „ჟილ ვისენტეში“. აგრეთვე ბერძნულ “ოფიში“, სერბულ ბელგრადის „პარტიზანსა“ და კვიპროსულ „აეკში“. 2009-2012 წლებში იცავდა თბილისის „დინამოს“ ღირსებას, სადაც კარიერის უკანასკნელი მატჩი ჩაატარა.
სანაკრებო
ასპარეზობდა პორტუგალიის ახალგაზრდულ ნაკრებში, რომლის შემადგენლობაში 26 მატჩი ჩაატარა და 2 გოლი გაიტანა, 2002 წლის მსოფლიოს ჩემპიონატის შესარჩევ ციკლში გამოიძახეს პორტუგალიის ეროვნულ ნაკრებში, სადაც ერთ ოფოციალურ მატჩში მიიღო მონაწილეობა. 2010–2011 წლებში გვინეა-ბისაუს ეროვნულ ნაკრებში ჩაატარა 3 მატჩი
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1982 კატეგორია:პორტუგალიელი ფეხბურთელები კატეგორია:რომას ფეხბურთელები კატეგორია:სერია A-ს ფეხბურთელები კატეგორია:ლისაბონის ბენფიკას ფეხბურთელები კატეგორია:ჟილ ვისენტეს ფეხბურთელები კატეგორია:ოფის ფეხბურთელები კატეგორია:ბელგრადის პარტიზანის ფეხბურთელები კატეგორია:ლარნაკას აეკის ფეხბურთელები კატეგორია:თბილისის დინამოს ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 25 სექტემბერი
ნიოტაიმორი
მინი|ნიოტაიმორი [[სუშით]] ნიოტაიმორი (女体盛り — „ქალის ტანის დემონსტრირება“) — საშიმისა, ან სუშის ჭამა ქალის შიშველი ტანიდან. ეს სექსუალური ფეტიშიზმი საკვებით თამაშს განეკუთვნება. ნაკლებად გავრცელებულია ნანტაიმორი (男体盛り), სადაც მსავსი მიზნით კაცს იყენებენ.
კატეგორია:პარაფილიები კატეგორია:იაპონური სიტყვები და ფრაზები
აღმოსავლეთის ექსპრესი
thumb|230px|ორიენტ-ექსპრესის სარეკლამო პოსტერი აღმოსავლეთის ექსპრესი, ორიენტ-ექსპრესი (Orient-Express) — შორი დისტანციის სამგზავრო მატარებლის სახელი, რომელსაც Compagnie Internationale des Wagons-Lits მართავდა. მისი მარშრუტი მრავალჯერ შეიცვალა, და წარსულში ამ სახელს რამდენიმე მათგანი იყენებდა. მიუხედავად იმისა, რომ თავდაპირველი ორიენტ-ექსპრესი ჩვეულებრივი საერთაშორისო სარკინიგზო რეისების სახელი იყო, დროთა განმავლობაში იგი ფუფუნებით მგზავრობის სინონიმი გახდა. თანამედროვე ორიენტ-ექსპრესი პარიზი-ვენა მონაკვეთზე დადის.
პირველი ორიენტ-ექსპრესი
თავდაპირველი მარშრუტი, რომელიც პირველად 1883 წლის 4 ოქტომბერს ამოქმედდა პარიზი-ჯურჯუ (რუმინეთი) მონაკვეთზე, დადიოდა მიუნხენისა და ვენის გავლით. გიურგიუში მგაზვრები ბორანს გადაჰყავდა დუნაის გადაღმა რუსზე (ბულგარეთი) ვარნასკენ მიმავალ მატარებელზე გადასასხდომად, საიდანაც ისინი მოგზაურობას ბორნით სტამბოლში ასრულებდნენ. 1885 წელს მეორე მარშრუტი ამუშავდა, ამჯერად მგზავრები რკინიგზით სტამბოლში ჩადიოდნენ ვენიდან ბელგრადსა და ნიშში, მარხილით პლოვდივში და ისევ რკინიგზით სტამბოლში.
მოგვიანებით იმავე წელს მატარებლის აღმოსავლეთის ბოლო წერტილი ვარნა გახდა ბულგარეთში, საიდანაც მგზავრებს სტამბოლში გემით შეეძლოთ ჩასვლა. 1889 წელს მატარებელი იწყებს შეუჩერებლივ მოძრაობას უკვე სტამბოლამდე, რაც მის ბოლო დანიშნულების ადგილად რჩებოდა 1977 წლის 19 მაისამდე. აღმოსავლეთის ბოლო წერტილი ოქროს რქაზე სირკესის ტერმინალი იყო. საბორნე სამსახურს ტერმინალის მისადგომებიდან მგზავრები ბოსფორის სრუტის გადაღმა ჰაიდარფაშას ტერმინალში გადაჰყავდა, რომელიც ოსმალეთის რკინიგზის აზიური ხაზების ბოლო წერტილი იყო.
პირველი მსოფლიო ომი
1914 წელს პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისას ორიენტ-ექსპრესის ხაზები გაჩერდა. მოძრაობა აღდგა 1918 წელს კონფლიქტის დასრულების შემდეგ, ხოლო 1919 წელს სიმპლონის გვირაბის გაყვანამ შესაძლებელი გახადა რკინიგზა სამხრეთის ხაზზე გადასულიყო მილანის, ვენეციისა და ტრიესტის გავლით. ეს ხაზი ცნობილი იყო როგორც სიმპლონის ორიენტ-ექსპრესი და ის ძველი მარშრუტის პარალელურად მოქმედებდა. სენ-ჟერმენის ხელშეკრულებაში ჩადებული მუხლი ავსტრიას აიძულებდა რკინიგზის ამ ხაზისთვის დაბრკოლება არ შეექმნა: მანამდე ავსტრია (რომელიც მოიცავდა ტრიესტსაც იმ პერიოდში) საერთაშორისო მარშრუტის უფლებას მხოლოდ ვენაზე ვალით იძლეოდა. მცირე ხანში სიმპლონის ორიენტ-ექსპრესი ყველაზე მნიშვნელოვანი სარკინიგზო მარშრუტი გახდა პარიზსა და სტამბოლს შორის.
ორიენტ-ექსპრესის ზენიტი
left|300px|thumb|ორიენტ-ექსპრესის ბოლო სადგური - სირკესის ტერმინალი სტამბოლში. 1930-იან წლებში ორიენტ-ექსპრესის პოპულარობა ზენიტს აღწევს, რომელსაც ამ პერიოდში უკვე სამი პარალელური ხაზი ჰქონდა: ორიენტ-ექსპრესი, სიმპლონის ორიენტ-ექსპრესტი და ასევე არლბერგის ორიენტ-ექპსრესი, რომელიც ციურიხისა და ინსბრუკის გავლით ბუდაპეშტში მიდიოდა, იქიდან კი საძინებელი ვაგონები უკვე ბუქარესტსა და ათენში ჩადიოდა. ამ დროისთვის ორიენტ-ექსპრესი იხვეჭს კომფორტისა და ფუფუნების რეპუტაციას, მუდმივი მომსახურების საძინებელი ვაგონებითა და მოძრავი რესტორნებით, რომლებიც განთქმული იყო მათი სამზარეულოს ხარისხით. ამ მატარებლებით მგზავრობდნენ სამეფო ოჯახების დიდებულები, არისტოკრატები, დიპლომატები, მსხვილი მეწარმეები და, ზოგადად, ბურჟუაზია. ორიენტ-ექსპრესის ყოველ რეისს ასევე ემატებოდა საძინებელი ვაგონები კალედან პარიზამდე, რაც მატარებლის სამსახურს ევროპის კონტინენტის ერთი ბოლოდან მეორემდე აერთებდა.
მეორე მსოფლიო ომი
1939 წელს მეორე მსოფლიო ომის დაწყებამ ისევ შეაფერხა ექსპრესის მომსახურება, ამჯერად უკვე 1945 წლამდე. ომის დროს გერმანული კომპანია მიტროპა ასრულებდა მომსახურებას მარშრუტის ნაწილზე ბალკანეთის გავლით, მაგრამ პარტიზანები ლიანდაგებს ხშირად საბოტაჟს უწყობდნენ, რის გამოც იგი შეჩერდა.
პირდაპირი ორიენტ-ექსპრესი
1962 წელს ორიენტ-ექსპრესისა და არლბერგის ორიენტ-ექპსრესის მარშრუტებზე მომსახურება შეწყდა, დარჩა მხოლოდ სიმპლონის ორიენტ-ექსპრესი. ამავე წელს დარჩენილი ხაზი შეცვალა პირდაპირმა ორიენტ-ექსპრესმა (Direct Orient Express), რომელიც რეისს ყოველდღიურად ასრულებდა პარიზი-ბელგრადის მიმართულებით, ხოლო კვირაში ორჯერ პარიზი-სტამბოლი და პარიზი-ათენის მიმართულებით.
1971 წელს კომპანიამ ვაგონ-ლიტსი შეწყვიტა თავად რეისების განხორციელება და ყველა მატარებელი სხვადასხვა ეროვნულ სარკინიგზო კომპანიას მიჰყიდა, თუმცა კვლავაც განაგრძობდა ვაგონებისთვის მომსახურე პერსონალის უზრუნველყოფას. 1976 წელს მარშრუტს გამოეყო პარიზი-ათენის პირდაპირი ხაზი, ხოლო 1977 წელს პირდაპირი ორიენტ-ექსპრესი სრულიად გაჩერდა - ბოლო მატარებელი პარიზი-სტამბოლის მიმართულებით 19 მაისს გავიდა.
პირდაპირი ორიენტ-ექსპრესის მომსახურების შეჩერება აღქმული იყო როგორც ორიენტ-ექსპრესის დასასრული, თუმცა ფაქტობრივად იგივე რეისები უწინდებურად სრულდებოდა იმავე სახელწოდებით პარიზი-ბუდაპეშტი და პარიზი-ბუქარესტის ხაზებზე. ეს გრძელდებოდა 2001 წლამდე, როცა მარშრუტი შემოკლდა პარიზი-ვენის მონაკვეთამდე. ეს რეისები დღემდეგ ფუნქციონირებს ოფიციალურად ორიენტ-ექსპრესის სახელით 2005 წლიდან.
ამჟამად, ყველაზე სწრაფად პარიზიდან სტამბოლში ჩასასვლელად სამი მატარებლის გამოყენება არის საჭირო: პარიზი-ვენა, ვენა-ბელგრადი და ბელგრადი-სტამბოლი, რომელიც ყოველდღიურად დადის.
ორიენტ-ექსპრესი პოპულარულ კულტურაში
ორიენტ-ექსპრესი ხშირად ჩნდებოდა წიგნებსა თუ ფილმებში, და, როგორც წესი, საიდუმლო ინტრიგების სცენა იყო. აგათა კრისტის რომანში „მკვლელობა აღმოსავლეთ ექსპრესზე“ მოქმედება სიმპლონის ორიენტ-ექსპრეზე ვითარდება, ხოლო გრემ გრინის „სტამბოლის მატარებელი“ მოქმედება მეორე ორიენტ-ექსპრესის ხაზზეა. ჯეიმზ ბონდის ხიფათიანი გაქცევაც ფილმში „რუსეთიდან სიყვარულით“ (1963) ამ მატარებელზე ხდება.
მარშრუტების რუკა
thumb|center|722px|ორიენტ-ექსპრესის მარშრუტები მისი შექმნიდან
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რკინიგზა კატეგორია:ევროპის უახლესი ისტორია
ნასიმის ძეგლი (სუმგაითი)
ნასიმის ძეგლი სუმგაითში (İmadəddin Nəsiminin abidəsi) — XIV-XV საუკუნეების აზერბაიჯანელი პოეტის, იმადედინ ნასიმის ბრინჯაოს ქანდაკება, რომელიც დაიდგა 2003 წელს სუმგაითში, ს. ვურღუნის ქუჩაზე, ნასიმის სახელობის პარკში.
ძეგლის ავტორები არიან სკულპტორები ვაგიფ ნაზიროვი და აგილ გულიევი.
სქოლიო
კატეგორია:ქანდაკებები კატეგორია:2003 წლის ნამუშევრები
Leptogenys antongilensis
Leptogenys antongilensis — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Leptogenys-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Ponerinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ბრძოლა სამხრეთ კოლხეთში
ბრძოლა სამხრეთ კოლხეთში — ბერძნების სამხრეთ კოლხეთში გავლისას მომხდარი ბრძოლა ბერძენ ჰოპლიტებსა და სამხრეთ კოლხეთში მცხოვრებ ტომებს შორის.
წინაპირობა
ძვ. წ. 410 წლისათვის აქემენიდებს კოლხები, მოსინიკები და ხალიბები აღარ ემორჩილებოდნენ. მეფე არტაქსერქსე II-ს (ძვ. წ. 404–ძვ. წ. 359) აუჯანყდა საკუთარი ძმა კიროსი, რამაც განაპირობა აქემენიანთა გავლენის დაკარგვა იმპერიის პერიფერიებზე. კიროსი, რომელიც კაბადოკიისა და ლიდიის სატრაპი იყო. მან საკუთარი ჯარების გასაძლიერებლად დაიქირავა უცხო ძალები, რომელთა შორისაც იყვნენ ბერძენი ჰოპლიტები. მათ მეთაურობდა ქსენოფონტი. მეფე კიროსი ბაბილონთან მომდარ ბრძოლაში დაიღუპა, მისი ლაშქარი კი დაიშალა. ბერძნებმა გადაწყვიტეს კავკასიის გავლით ქალაქ ტრაპიზონში ჩასვლა და იქედან სამშობლოში დაბრუნება. 10 000-ან არმიას დიდი რაოდენობით სურსათ სანოვაგე სჭირდებოდა რაც ბერძნების ადგილობრივებთან ბრძოლის ძირითადი მიზეზი იყო. ზოგ გამაგრებულ ქალაქს, რომელიც მოიცავდა სიმაგრეთა მთელს სისტემას შტურმით იღებდნენ, ზოგს კი ვერ  იღებდნენ  დაგვერდს უვლიდნენ. ქსენოფონტს, რომელიც სამხედრო  საქმის კარგი მცოდნე იყო, მისი ჩანაწერებიდან ნათლად ჩანს, რომ სამხრეთ კავკასიაში  მცხოვრები ქართველი მოსახლეობა კარგად  ფლობდა მაშინდელი სამხედრო საქმის ძირითად ელემენტებს. კერძოდ, მათ ჰქონდათ სასიმაგრო-საფორტიფიკაციო სპეციალური ნაგებობები-თხრილები, ხის სასიმაგრო კედლები, კოშკები, მიწაყრილები; გააჩნდათ იმ დროისათვის მოწინავე რკინის  იარაღი; შუბი, სატევარი, ცული, მშვილდ-ისარი; ინდივიდუალრი თავდაცვის საშუალებები: ფარი, მუზარადი, ჯავშანი; ფლობდნენ საომარ ხერხებს: სწრაფი იერიში, გადაჯგუფება, რელიეფის მოხაერხებულად გამოყენება. უკვე ტრაპიზონთა მიახლოებისას ქსენოფონტს მოუწია სამხრეთ კოლხეთში გავლა სადაც ადგილობრივებმა ამჯერად სიმაგრეების გარეთ გაუმართეს ბრძოლა.
კოლხური ტომები
კოლხური სამხედრო აღჭურვილობის სპეციფიკაზე ნათლად მეტველებს მწირი არქეოლოგიური მასალა. მასზე ასევე მოგვითხრობს ბერძენი ისტორიკოსი ჰეროდოტე როდესაც აღწერს სპარსეთის არმიაში კოლხ, მოსონიკ და ტიბერან მოლაშქრეებს, რომლებიც თან გაყვნენ ქსერქსეს არმიას საბერძნეთის კამპანიაში. ტომებად დაქსაქსული კოლხეთის ტერიტორია არ წარმოადგენდა ძლიერ და ორგანიზებულ სამხედრო სისტემის მქონე რეგიონს, ამიტომაც მოსახლეობა თავად აღიჭურვებოდა და ადგილობრივ პირობებში იოლად მოსაპოვებელ და მწირ ფინანსურ ხარჯებზე გათვლილ საჭურველს და იარაღს იმზადებდა. ჩვეულებრივი კოლხი მეომრის დამახასიათებელი აღჭურვილობა იყო ხის მრგვალი ტყავგადაკრული ფარი, ტყავის ან ხისაგან დამზადებული ჩაფხუტი, ტყავის ან სელის აბჯარი, მოკლე ხელშუბები, აგრეთვე რკინის მოკლე სატევრები ან უკეთეს შემთხვევაში ადგილობრივი ბრინჯაოს ან რკინისაგან დამზადებული კოლხური ცული. რკინისაგან დამაზადებული ხარისხიანი აღჭურვილობის და იარაღის ქონა კი მხოლოდ დიდგვაროვნებს და შეძლებულ მეთემეებს შეეძლოთ. მათი რიცხვი კი მთლიან მოსახლეობაში სკამაოდ მწირი იყო. ბრძოლაში ასევე იხსენიებიან კოლხი მხედრები, რომლებიც როგორც ჩანს ადგილობრივი ტომების დიდგვაროვნები და მმართველი ოჯახის წევრები უნდა ყოფილიყვნენ.
ბერძნები
ბერძნები იმ პერიოდის უდიდესი სამხედრო პოტენციალის მქონე მეომრები იყვნენ. უმაღლესი ხარისხის აღჭურვილობა, უნიკაური წვრთვნა და მაღალი დონის სამხედრო ორგანიზებულობა ამ ხალხის ერთ ერთი მთავარი ღირსება იყო. ბერძნულ დორიულ ფალანგას მძიმედ შეიარაღებული (მახვილებით, შუბებით, ფარებით,  მუზარადებით, საბარკულებით, ჯავშნებით) მეომრების, ჰოპლიტების მწკრივად (დაახლოებით 15 მწკრივი) დალაგებულ მწყობრს უწოდედნენ, რომელიც მთელს ხაზზე იყოაგებული. ფალანგა ბერძენთა ჯარის ძირითად საბრძოლო დანაყოფს წარმოადგენდა და სწორ რელიეფზე მოქმედებისას შემჭიდროვებული, დამრტყმელი ფრონტის ხაზს ქმნიდა, რაც მას მრისხანე ძალად აქცევდა. ფალანგის მწკრივების სისწორისათვის აუცილებელი იყოფეხაწყობილი სიარული, რაც მკაცრი წვრთვნით, დისციპლინით და მუსიკალურისაკრავებით ტაქტის დაცვით მიიღწეოდა. ასეთი სამხედრო მწყობრები ფაქტობრივად შეუვალი სამხედრო ძალა იყო. ეს მეთოდი მოგვიანებით დაიხვეეწა მაკედონური ფალანგის შექმნით.