cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ჯორჯ ჰერბერტ უოკერ ბუში
ბუში მასაჩუსეტსში დაიბადა. მისი მამა პრესკოტ ბუში ბანკირი და სენატორი იყო კონექტიკუტიდან. 1941 წელს პერლ-ჰარბორზე თავდასხმის შემდეგ ბუშმა კოლეჯში სასწავლებლად წასვლა გადადო და, 18 წლის ასაკში, აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ფლოტის იმ დროისთვის ყველაზე ახალგაზრდა ავიატორი გახდა. მეორე მსოფლიო ომში, მან 58 საბრძოლო მისია გადაიფრინა. ერთ–ერთ მისიაზე, წყნარ ოკეანეზე გადაფრენისას, ბუში იაპონიის ჰაერსაწინააღმდეგო ძალებმა ჩამოაგდეს, ის აშშ–ის წყალქვეშა ნავმა იხსნა. ბუში ბრძოლაში გამოჩენილი სიმამაცისთვის დააჯილდოვეს. იგი ჯარში ომის დასრულებამდე მსახურობდა. ამის შემდეგ ის იელის უნივერსიტეტში სწავლობდა. უნივერსიტეტში მან თავი სპორტში გამოიჩინა: კალათბურთის გუნდის კაპიტანი გახდა. 1945 წელს დაქორინდა ბარბარა პირსზე, რომელთანაც 6 შვილი ეყოლა: ჯორჯი, რობინი, ჯონი, ნილი, მარვინი და დოროთი. 1948 წელს ბუში თავის ოჯახით ტეხასში გადავიდა და ნავთობის ბიზნესში ჩაება. 40 წლის ასაკში იგი უკვე მილიონერი იყო.
ბუში პოლიტიკაში საკუთარი ნავთობკომპანიის დაარსებიდან მალევე ჩაება. იგი ორი ვადის განმავლობაში იყო ტეხასის წარმომადგენელი კონგრესის წარმომადგენელთა პალატაში. ასევე დიპლომატიურ თანამდებობებზე და ცენტრალური სადაზვერვო სამმართველოს დირექტორად მუშაობდა. 1980 წელს მან წარუმატებლად სცადა პრეზიდენტის ნომინაციის მოპოვება, მაგრამ რესპუბლიკურ პრაიმერებში გამარჯვებულმა რონალდ რეიგანმა იგი ვიცე-პრეზიდენტობის კანდიდატად დაასახელა.
2012 წელს დაუდგინდა პარკენსონის დაავადება. გარდაიცვალა 2018 წლის 30 ნოემბერს, 94 წლის ასაკში, თავის სახლში, ქალაქ ჰიუსტონში. თანაგრძნობა გამოთქვეს ყოფილმა პრეზიდენტებმა — ჯორჯ ბუშმა, ბარაკ ობამამ, აგრეთვე პრეზიდენტ ნიქსონის ქალიშვილებმა.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 12 ივნისი კატეგორია:დაბადებული 1924 კატეგორია:გარდაცვლილი 30 ნოემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 2018 კატეგორია:აშშ-ის პრეზიდენტები კატეგორია:აშშ-ის ვიცე-პრეზიდენტები კატეგორია:აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის წევრები კატეგორია:ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს დირექტორები კატეგორია:ცივი ომის ლიდერები კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ბიზნესმენები
ლიებიგი
ლიებიგი (Mount Liebig) — მთა ცენტრალურ ავსტრალიაში, ჩრდილოეთ ტერიტორიის სამხრეთით. მდებარეობს მაკ-დონელის ქედზე. სიმაღლე 1267 მ. წარმოადგენს მაკ-დონელის ქედის უმაღლეს წერტილს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ჩრდილოეთ ტერიტორიის მთები
ენციკლოპედია
ადრეული ნაშრომები
ყველაზე ადრეული არაბულენოვანი ენციკლოპედია არის უზბეკური წარმომავლობის ფილოსოფოსის ალ-ფარაბის (დაახლოებით 870-950) „მეცნიერებათა ნუსხა“; ტაჯიკმა მეცნიერმა იბნ სინამ დაწერა ენციკლოპედიური ტრაქტატი „დონიშნომა“ („ცოდნის წიგნი“), XV საუკუნის დასაწყისში ჩინეთში გამოიცა დიდი ენციკლოპედიური ლექსიკონი „იუნ-ლე და დიანი“; შუა საუკუნეების დასავლეთ ევროპიდან ჩვენამდე მოაღწია ბევრმა სხვადასხვა სისტემურმა ენციკლოპედიამ. მ. შ. უდიდესი იყო ე. წ. „დიდი სარკე“, შედგენილი დომინიკელი ბერის ვინცენტო ბოველის მიერ (1190 — დაახლოებით 1264); XIV-XVI საუკუნეებში შეიქმნა სისტემური ენციკლოპედიები როგორც ლათინურ, ისე სხვა ენებზე.
საქართველოში ენციკლოპედიურ და ლექსიკოგრაფიულ საქმიანობას დიდი ხნის ტრადიცია აქვს. ჯერ კიდეე შორეულ შუა საუკუნეებში ფილოსოფიურ-თეოლოგიურ და საისტორიო-ჰაგიოგრაფიულ თხზულებებს თითქმის ყოველთვის ერთვოდა ენციკლოპედიური ხასიათის კომენტარი. სამეცნიერო ცნობების, ტერმინების, უცხოურ გეოგრაფიულ სახელთა განმარტებანი უხვად გვხვდება ეფრემ მცირის, იოანე პეტრიწის, არსენ იყალთოელისა და სხვა მოღვაწეთა ნაშრომებში. შემორჩენილია იმავე ხანის თარგმნილ ლექსიკონთა ფრაგმენტები.
უდიდესი როლი ითამაშა ქართული საენციკლოპედიო-ლექსიკოგრაფიული მეცნიერების განვითარებაში სულხან-საბა ორბელიანის „ქართულმა ლექსიკონმა“. XVIII საუკუნის მიწურულს ცნობილმა პოეტმა და მწიგნობარმა დავით რექტორმა ენციკლოპედიური მასალით შეავსო საბას ლექსიკონი. ქართული საგანმანათლებლო ცოდნის ისტორიაში განსაკუორებული ადგილი უკავია იოანე ბატონიშვილის ენციკლთპედიურ ნაშრომს „კალმასობას“ (1813-1828 წლები), რომელიც მოიცაეს მაშინდელი ცოდნის თითქმის ყველა დარგს. 1898-1899 წლებში ივანე როსტომაშვილის რედაქციით გამოვიდა მრაეალტომეულად განზრახული, „რუსულ-ქართული ენციკლრპედიური ლექსიკონის“ პირეელი ოთხი წიგნი. XX საუკუნის დასაწყისში მეცნიერებისა და კულტურის განეითარების დონემ, ერთვნული ინტელიგენციის მომძლავრებამ კიდევ უფრო თვბლსაჩინო გახადა ქართული ენციკლოპედიის შექმნის აუცილებლობა. რუსეთის უმაღლეს სასწავლებლებში მოღვაწე ქართველმა მეცნიერებმა ალექსანდრე ცაგარლის, ვასილ პეტრიაშეილისა და ალექსანდრე სასანაშვილის მეთაურობით გადაწყეიტეს გამოეცათ „საქაროეელოს ენციკლოპედია“. შეიქმნა ცნობილ მეცნიეროა და საზოგადო მოღვაწეთა საგანგებო ამხანაგობა, შედგენილი იქნა გამოცემის ვრცელი პროგრამა, მაგრამ მაშინდელ პირობებში ამ პატრიოტულ საქმეს განხორციელება არ ეწერა.
სამეცნიერო-ლექსიეოგრაფიულმა მუშაობამ ორგანიზებული და სისტემატური ხასიათი მხოლოდ საბჭოთა ხელისუფლების წლებში მიიღო.
30-იან წლებში ჩეენი ქვვყნის საერთო კულტურული აღმავლობის ფონზე დიდი მნიშენელობა ჰქონდა კომუნისტური პარტიისა და საბჭოოა მმთავრობის გადაწყეეტილებას „დიდი ქართული საბჭთოა ენციკლოპედიის“ გამოცემის შესახებ. ამ დიდ ეროვნულ საქმეში ჩაება რესპუბლიკის მთელი სამეცნიერო საზოგადოებრიობა, 1933 წელს მზად იყო გამოცემის სიტყვანი, უკვე ერთი წლის შემდეგ რედაქციამ დაასრულა I ტომზე მუშაობა, მაგრამ შემდგომ ეტაპზე თავი იჩინა პთლიგრაფიულმა და სხვა სახის მატერიალურ-ტექნიკურმა სიძნელეებმა და ბეჭდვა შეფერხდა. მალე, მოახლთებული მეორე მსოფლიო ომის გართულებულ პირობებში გამოცემაზე მუშაობა შეწყდა. შყმორჩენილია რედაქციის არქივი და სამაკეტოდ დასტამბული ტექსტის ათიოდე თაბახი.
თანამედროვე ენციკლოპედიები
XVII-XVIII საუკუნეებში პოპულარული იყო პ. ბეილის „ისტორიული და კრიტიკული ლექსიკონი“. 1704 წელს ჯ. ჰერისმა გამოსცა „ტექნიკური ლექსიკონი ანუ ხელოვნებისა და მეცნიერების საყოველთაო ინგლისური ლექსიკონი“. პოპულარობით სარგებლობდა XVIII საუკუნის ფრანგ განმანათლებელ-ფილოსოფოსთა შესანიშნავი ძეგლი „ენციკლოპედია ანუ მეცნიერების, ხელოვნებისა და ხელოსნობის განმარტებითი ლექსიკონი“, რომლის შექმნაში დიდი ღვაწლი მიუძღვის დ. დიდროს, მონაწილეობდნენ აგრეთვე შ. მონტესკიე, ვოლტერი, ჟ. ჟ. რუსო და ლ. დ’ალამბერი. 1768 — 1771 წლებში შოტლანდიელმა მესტამბემ უ. სმელიმ გამოსცა ინგლისის უდიდესი ეროვნული ენციკლოპედიის „ბრიტანიკის“ სამტომეული. დიდი გავრცელება პოვა ბროკჰაუზის „სასაუბრო ლექსიკონმა“, რომელიც გამოვიდა გერმანიაში XIX საუკუნის დამდეგს. პოპულარული იყო აგრეთვე მაიერის ენციკლოპედიური ლექსიკონი. საფრანგეთში მოწონებით სარგებლობს „XIX საუკუნის დიდი საყოველთაო ლექსიკონი“, რომლის რედაქტორი-გამომცემელი იყო პ. ლარუსი; 1885 — 1901 წლებში გამოვიდა „დიდი ენციკლოპედია“ (31 ტ. პარიზი). 1929 — 1939 წლებში იტალიური ენციკლოპედია „იტალიანა“, 1905 — 1930 წლებში — „ესპანური ენციკლოპედია“ და სხვა. XIX საუკუნის II ნახევარში აშშ-ში გამოსცეს „ახალი ამერიკული ენციკლოპედია“; 1903 — 1904 წლებში გამოვიდა ენციკლოპედია „ამერიკანა“. საფრანგეთში 1933 წლიდან გამოდის სისტემური „ფრანგული ენციკლოპედია“ (21 ტომად) და ერთტომეული „პატარა ლარუსი“. ენციკლოპედიები გამოდის ბულგარეთში, უნგრეთში, პოლონეთში და რუმინეთში.
რუსეთში XIII საუკუნიდან არსებობდა „გაუგებარი“ სიტყვების ლექსიკონები. XVIII საუკუნეში გამოდიოდა ე. წ. რეალური, გეოგრაფიული, ისტორიული და სხვა ლექსიკონები. 1835 — 1841 წლებში გამოვიდა „ენციკლოპედიური ლექსიკონი“ (17 ტ., გამოცემა ვერ დაამთავრეს). 1847 — 1855 წლებში გამოიცა „საცნობარო ენციკლოპედიური ლექსიკონი“ (12 ტომად), 1899 — ფ. პავლენკოვის ერთტომეული „ენციკლოპედიური ლექსიკონი“. 1890 — 1907 წლებში პეტერბურგში გამოვიდა ბროკჰაუზისა და ეფრონის ენციკლოპედიური ლექსიკონი. საყურადღებოა აგრეთვე გრანატის ენციკლოპედიური ლექსიკონი. 1926 — 1947 წლებში სსრკ-ში გამოიცა „დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია“ (I გამოცემა, 66 ტომად), ხოლო 1969 — 1978 წლებში მისი III გამოცემა (30 ტომად). 1953 — 1955 წლებში გამოიცა „ენციკლოპედიური ლექსიკონი“ 3 ტომად, II გამოცემა 2 ტომად — 1963 — 1964 წლებში. სამჯერ — „მცირე საბჭოთა ენციკლოპედია“; გამოვიდა დარგობრივი ენციკლოპედიები: „ტექნიკური ენციკლოპედია“ (26 ტომად, დამატებითი ტომით, 1927 — 1936), „თანამედროვე ტექნიკის ენციკლოპედია“ [მშენებლობა (1964 — 1965, 3 ტომად), „წარმოების ავტომატიზაცია და სამრეწველო ელექტრონიკა“ (1962 — 1965, 4 ტომად)], „ფიზიკის ენციკლოპედიური ლექსიკონი“ (5 ტომად, 1960 — 1966), „მოკლე ქიმიური ენციკლოპედია“ (5 ტომად, 1961 — 1967), „სასოფლო-სამეურნეო ენციკლოპედია“ (IV გამოცემა, 6 ტომად, 1969 — 1975), „დიდი სამედიცინო ენციკლოპედია“ (35 ტომად, 1928 — 1936, II გამოცემა 36 ტომად, 1956 — 1964), „ლიტერატურული ენციკლოპედია“ (10 ტომად, 1929 — 1939, დაუმთავრებელი), „მოკლე ლიტერატურული ენციკლოპედია“ 1 – 9 ტ. (1962 — 1978), „ფილოსოფიური ენციკლოპედია“ (5 ტომად, 1960 — 1970), „საბჭოთა ისტორიული ენციკლოპედია“ (16 ტომად, 1961 — 1976), „პედაგოგიური ენციკლოპედია“ (4 ტომად, 1964 — 1968), „თეატრალური ენციკლოპედია“ (5 ტომად, 1961 — 1967), „მუსიკალური ენციკლოპედია“ (4 ტომად, 1973 — 1978), „საბავშვო ენციკლოპედია“ (III გამოცემა, 12 ტომად, 1971 — 1978; არსებობს მისი II გამოცემის ქართული თარგმანი ქართული მასალის დართვით) და სხვა.
XX საუკუნის 60 — 70-იან წლებში სსრკ-ის ცალკეულმა რესლუბლიკებმა გამოსცეს ენციკლოპედიები: „უკრაინული საბჭოთა ენციკლოპედია“ (1959-1965, 17 ტომად), „ბელორუსული საბჭოთა ენციკლოპედია“ (1969 — 1975, 12 ტომად), „ლიტვური მცირე საბჭოთა ენციკლოპედია“ (1966 — 1975, 2 ტომად), ლატვიის მცირე ენციკლოპედია (1967 — 1972, 3 ტომად), „ესტონური საბჭოთა ენციკლოპედია“ (1968 — 1976, 8 ტომად), „სომხური საბჭოთა ენციკლოპედია“, „მოლდავური საბჭოთა ენციკლოპედია“, „ყაზახური საბჭოთა ენციკლოპედია“, „ლიტვური საბჭოთა ენციკლოპედია“, „აზერბაიჯანული საბჭოთა ენციკლოპედია“ და სხვა.
ქართულენოვანი ენციკლოპედიები
1975 წლიდან გამოსვლა დაიწყო „ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის“ 12–ტომეულმა. გამოცემულია აგრეთვე ენციკლოპედიები: „საქართველო“ (1997 წ. I ტომი, 2013 წ. II ტომი; ), „თბილისი“, „საბავშვო ენციკლოპედია“, 8–ტომეული, რომელიც წარმოადგენს ამავე სახელწოდების მქონე რუსულენოვანი ენციკლოპედიის ქართულ თარგმანს. უკანასკნელ წლებში საქართველოში ბევრი ენციკლოპედიური ნაშრომი შეიქმნა, რომლებიც ძირითადად უცხო ენებიდანაა ნათარგმნი.
ქართულენოვან ელექტრონულ ენციკლოპედიებში ყველაზე მასშტაბურია ქართული ვიკიპედია, რომელიც დღეისათვის სპეციალური:Statistics სტატიას შეიცავს.
ინტერნეტ-ენციკლოპედიები
ინტერნეტის ფართოდ გავრცელებამ სტიმული მისცა ენციკლოპედიური ნაშრომების ვირტუალური ვერსიების შექმნას, მათ შორის არის როგორც ფასიანი, ასევე უფასო ენციკლოპედიები. უკანასკნელი წლების უმნიშვნელოვანესი პროექტია ვიკიპედია, თავისუფალი ენციკლოპედია, რომელსაც რამდენიმე ათასი მოხალისე ქმნის რამდენიმე ათეულ ენაზე. წინამდებარე სტატია ქართული ვიკიპედიიდანაა. თანდათან სულ უფრო პოპულარული ხდება „ქართული ელექტრონული სამედიცინო ენციკლოპედია“ (ლალი დათეშიძის პროექტი ). იგი მოიცავს 30 000 გვერგსა და 6 000 სურათს, და ეხება მედიცინის თითქმის ყველა სფეროს.
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:ენციკლოპედიები
ემილი დიკინსონი
ემილი დიკინსონი (დ. 10 დეკემბერი, 1830 — გ. 15 მაისი, 1886) — ამერიკელი პოეტი. დაიბადა ამჰერსტში, მასაჩუსეტსის შტატში, წარმატებულ ოჯახში, რომელსაც ძლიერი საზოგადოებრივი კავშირები გააჩნდა, თუმცა ემილი საკმაოდ ინტროვერტული და ჩაკეტილი ცხოვრებით ცხოვრობდა. მას შემდეგ, რაც ახალგაზრდობაში ამერსტის აკადემიაში შვიდი წელი ისწავლა, მცირე ხანი მოუნტ ჰოლიოკის ქალთა სემინარიაშიც გაატარა, სანამ სახლში დაბრუნდებოდა. ემილი, რომელიც ადგილობრივებს ექსცენტრიულად მიაჩნდათ, ცნობილი იყო იმით, რომ სტუმრებსაც იშვიათად ეგებებოდა, ხოლო მოგვიანებით თავისი ოთახიდან თითქმის აღარ გამოდიოდა.
ემილის სიცოცხლეში მისი ათას რვაასამდე ლექსის მხოლოდ მცირე რაოდენობა გამოქვეყნდა, რომელიც გამომცემლების მიერ იქნა ჩასწორებული, რათა იმ დროის პოეზიურ წესებში ჩამჯდარიყო. დიკინსონის ლექსები უნიკალურია იმ ეპოქისათვის, რომელშიც ის წერდა. ისინი შეიცავენ მოკლე ხაზებს და ჩვეულებრივ არ აქვთ სათაურები. ბევრი მათგანი ეხება სიკვდილისა და უკვდავების თემას - ორი საკითხი, რომელიც ემილის მიერ მეგობრებისადმი მიწერილ წერილებში ჭარბობს.
მიუხედავად იმისა, რომ ემილის ნაცნობების უმრავლესობამ იცოდა მისი ნაწერების შესახებ, სწორედ მისი გარდაცვალების შემდეგ, 1886 წელს აღმოაჩინა მისმა უმცროსმა დამ - ლავინიამ ლექსების კრებული, რის შემდეგაც დიკინსონის შემოქმედება ცნობილი გახდა. მისი პირველი კრებული 1890 წელს გამოიცა თომას ვენტვორტ ჰიგინსონისა და მებელ ლუმის ტოდის მიერ, რომლებმაც ბევრი რამ ჩაასწორეს, ხოლო სრული და ჩაუსწორებელი კრებული პირველად ხელმისაწვდომი 1955 წელს გახდა, როდესაც "ემილი დიკინსონის ლექსები" (The Poems of Emily Dickinson) თომას ჰ. ჯონსონის მიერ გამოიცა. მიუხედავად ემილის შემოქმედების იმ არასასურველი შეფასებებისა და სკეპტიციზმისა, რომელიც მე-19 საუკუნის ბოლოსა და მე-20 საუკუნის დამდეგს სუფევდა, ამჟამად კრიტიკოსები დიკინსონს დიდ ამერიკელ პოეტად მიიჩნევენ.
ოჯახი და ადრეული ბავშვობა
ემილი ელიზაბეთ დიკინსონი 1830 წლის 10 დეკემბერს ამერსტში, მასაჩუსეტსში, შეძლებულ, მაგრამ არა მდიდარ ოჯახში დაიბადა. ორასი წლით ადრე, დიკინსონები ჩამოვიდნენ "ახალ სამყაროში" პურიტანების დიდი მიგრაციის დროს. ემილის მამის მხრიდან ბაბუამ - სამუელ დიკინსონმა თითქმის მარტომ დააარსა ამერსტის კოლეჯი. 1813 წელს მან ოჯახის საგვარეულო უზარმაზარი სახლი ქალაქის მთავარ ქუჩაზე ააშენა, რაც დიკინსონების მთავარი სამკვიდრებელი ადგილი გახდა. სამუელის უფროსი ვაჟი, ედუარდი ორმოცი წლის განმავლობაში ამერსტის კოლეჯის ხაზინადარი იყო, ასევე ბევრჯერ იმსახურა, როგორც შტატის კანონმდებელმა და იყო ჰემპშაირის რაიონის წარმომადგენელი ამერიკის შეერთებული შტატების კონგრესში. 1828 წლის 6 მაისს მან იქორწინა ემილი ნორკროსზე, რომელიც მონსონიდან იყო. მათ სამი შვილი ეყოლათ: ყოველი ინფორმაციის თანახმად, პატარა ემილი კარგად აღზრდილი გოგონა იყო. მონსონში დიდხნიანი ვიზიტისას, როდესაც ის ორი წლის იყო, ემილის დეიდა ლავინიამ ის აღწერა როგორც: "საოცრად კარგი და დამჯერი - ის ძალიან კარგი ბავშვია და პატარა პრობლემა". ემილის დეიდამ ასევე აღნიშნა გოგონას მისწრაფება მუსიკისადმი და მისი განსაკუთრებული ნიჭი პიანინოსთან მიმართებაში, რომელსაც ემილი "მუუზიქს" (moosic) ეძახდა.
დიკინსონი დაწყებით სკოლას პლეზენტ სტრიტზე, ორსართულიან შენობაში ესწრებოდა. მისი განათლება იყო "ვიქტორიანული გოგონასათვის ამბიციურად კლასიკური". მის მამას სურდა, რომ თავისი შვილები განათლებულები ყოფილიყვნენ და მათ პროგრესს ყოველთვის აკვირდებოდა, მაშინაც კი, როდესაც საქმის გამო სხვაგან იყო წასული. როდესაც ემილი შვიდი წლის იყო, მამა სახლში წერილებს აგზავნიდა და ახსენებდა შვილებს: "გააგრძელეთ სკოლაში სიარული და სწავლა, რათა როდესაც სახლში დავბრუნდები მითხრათ თუ რამდენი ახალი რამ ისწავლეთ". სანამ ემილი თავის მამას მუდამ თბილი მანერებით აღწერდა, მისი ნაწერები გვაფიქრებინებს, რომ დედამისი გულცივი და მოშორებული იყო.
1840 წლის 7 სექტემბერს ემილი და მისმა დამ ლავინიამ სწავლა დაიწყეს ამერსტის აკადემიაში, რომელიც ყოფილი ვაჟთა სკოლა იყო და მხოლოდ ორი წლით ადრე გაიხსნა მოსწავლე გოგონებისათვის. დაახლოებით ამ პერიოდში ემილის მამამ შეიძინა სახლი ჩრდილო პლეზენტ სტრიტზე. ემილის ძმა ოსტინმა მოგვიანებით აღწერა ახალი საცხოვრებელი, როგორც "უზარმაზარი სახლი", სადაც ის და ემილი ისე გრძნობდნენ თავს, როგორც "ლორდი და ლედი", როდესაც მათი მშობლები შინ არ იმყოფებოდნენ. სახლი გადაჰყურებდა ამერსტის სასაფლაოს მიწას, რომელიც ერთ-ერთმა ადგილობრივმა მინისტრმა აღწერა როგორც ხენაკლული და "ასაკრძალი".
მოზარდობის წლები
დიკინსონმა აკადემიაში შვიდი წელი გაატარა, სადაც გაიარა ინგლისურის, კლასიკური ლიტერატურის, ლათინურის, ბოტანიკის, გეოლოგიის, ისტორიის, "გონებრივი ფილოსოფიის" და არითმეტიკის კლასები. სკოლის იმ დროინდელმა დირექტორმა დენიელ ტეგარტ ფისკემ მოგვიანებით გაიხსენა, რომ ემილი იყო "ძალზედ ნიჭიერი" და "საუკეთესო მოსწავლე, სანდო ყოველგვარ სასკოლო მოვალეობებში". მიუხედავად იმისა, რომ მას რამდენიმე სემესტრი ავადმყოფობის გამო გაუცდა (რომელთაგანაც ყველაზე გრძელვადიანი 1845-1846 წლებში იყო, როდესაც ის მხოლოდ თერთმეტი კვირით იყო ჩარიცხული ) მას მოსწონდა თავისი სასწავლებელი, მეგობარს წერდა, რომ აკადემია იყო "ძალიან კარგი სკოლა".
როდესაც სოფია ჰოლენდი - მისი მეორე ბიძაშვილი და ახლო მეგობარი, ტიფისაგან ავად გახდა და 1844 წლის აპრილში გარდაიცვალა, მაშინ ამის გამო ემილი ნამდვილად ტრავმირებული იყო. ორი წლის შემდეგ, როდესაც ეს შემთხვევა გაიხსენა, მან დაწერა: "მიმაჩნდა რომ მეც უნდა მოვმკვდარიყავი, თუკი არ ვიქნებოდი ნებადართული, რომ მისთვის მომეარა ან უბრალოდ მისი სახისთვის შემეხედა". ის იმდენად მელანქოლიური გახდა, რომ მისმა მშობლებმა ბოსტონში, ოჯახთან გაგზავნეს, რათა გამოჯანმრთელებულიყო, ხოლო მას შემდეგ, რაც ჯანმრთელობა და შინაგანი სიმშვიდე აღიდგინა, სწავლის გასაგრძელებლად ამერსტის აკადემიაში დაბრუნდა. სწორედ ამ პერიოდში შეხვდა იგი პირველად იმ ადამიანებს, რომლებიც შემდეგ მთელი ცხოვრების მეგობრები და ახლობლები გახდნენ, მაგალითად: აბია რუთი, ები ვუდი, ჯეინ ჰამფრი და სუზან ჰანტინგტონ გილბერტი (რომელიც მოგვიანებით ემილის ძმა ოსტინზე დაქორწინდა).
1845 წელს ამერსტში რელიგიური გამოცოცხლება იყო. მომდევნო წელს დიკინსონმა მეგობარს მიწერა: "არასოდეს განმიცდია ასეთი შეუდარებელი სიმშვიდე და ბედნიერება, როგორც ამ მოკლე დროში, როდესაც ვიგრძენი, რომ ჩემი გადამრჩენელი ვიპოვე". ასევე მან თქვა, რომ ეს იყო "უდიდესი სიამოვნების განცდა, როდესაც ურთიერთობ დიდ ღმერთთან და გრძნობ, რომ ის ჩემს ლოცვებს მოუსმენს". თუმცა ამ ყველაფერმა დიდხანს არ გასტანა: დიკინსონს არასოდეს გაუკეთებია რწმენის ფორმალური დეკლარაცია და "რელიგიურ სამსახურს" რეგულარულად მხოლოდ რამდენიმე წლის განმავლობაში ესწრებოდა. მას შემდეგ, რაც დაახლოებით 1852 წელს მისი ეკლესიაში სიარულის პერიოდი დასრულდა, მან ლექსის დასაწყისი დაწერა: "Some keep the Sabbath going to Church – / I keep it, staying at Home" („ზოგი შაბათობით ეკლესიაში დადის – მე კი, შინ ვარ ხოლმე“).
მისი აკადემიაში ყოფნის ბოლო წელს ემილი ახალგაზრდა დირექტორ ლეონარდ ჰამფრის დაუმეგობრდა. მას შემდეგ, რაც 1847 წლის 10 აგვისტოს დიკინსონმა აკადემიაში საბოლოო სემესტრი განასრულა, მან მერი ლიონის მოუნტ ჰოლიოკის ქალთა სემინარიაში (რომელიც მოგვიანებით მოუნტ ჰოლიოკის კოლეჯი გახდა) სწავლა დაიწყო, რომელიც სამხრეთ ჰედლიში, ამერსტიდან დაახლოებით ათ მილში (16 კმ) მდებარეობდა. სემინარიაში მან მხოლოდ ათი თვე გაატარა. მიუხედავად იმისა, რომ ემილის მოსწონდა აქ მყოფი გოგონები, მას დიდხნიანი მეგობრები აქ არ შეუძენია. დიკინსონის ჰოლიოკში მოკლეხნიანი დარჩენის მიზეზები განსხვავდება: შესაძლოა მას ჯანმრთელობა არ უწყობდა ხელს, მამამისს სურდა, რომ ის სახლში ყოფილიყო, მან ამით იმ ევანგელისტური მხურვალების წინაშე გაილაშქრა, რაც სკოლაში სუფევდა, მას არ მოსწონდა ძლიერ დისციპლინირებული პედაგოგები, ან შესაძლოა უბრალოდ თავისი სახლი ენატრებოდა და დარდობდა. ემილის ძმა 1848 წლის 25 მარტი მის სახლში წასაყვანად მოვიდა, ხოლო ამერსტში დაბრუნებულმა დიკინსონმა სახლის საქმეებს მიჰყო ხელი. მან დაიწყო ცხობა და ესწრებოდა ადგილობრივ შეკრებებსა და სანახაობებს.
ადრეული გავლენა და წერა
როდესაც ემილი თვრამეტი წლის იყო, მისი ოჯახი დაუმეგობრდა ახალგაზრდა ადვოკატს, სახელად ბენჯამინ ფრანკლინ ნიუტონს. იმ წერილის თანახმად, რომელიც ნიუტონის გარდაცვალების შემდეგ დიკინსონის მიერაა დაწერილი, ის იყო "ჩემს მამასთან ორი წელი, სანამ უორკესტერში წავიდოდა სწავლის გასაგრძელებლად და ჩვენს ოჯახშიც ხშირად მოდიოდა". მიუხედავად იმისა, რომ მათი ურთიერთობა შესაძლოა არ იყო რომანტიკული, თავად ნიუტონმა მაინც დიდი გავლენა იქონია და მეორე მამაკაცი გახდა (ჰამფრის შემდეგ), რომელზეც დიკინსონი საუბრობდა, სხვადასხვაგვარად, როგორც მის მრჩეველზე, დამრიგებელსა და პედაგოგზე.
ნიუტონმა მას უილიამ უორდსვორტის ნაწერები გააცნო და მისმა საჩუქარმა, რომელიც რალფ უალდო ემერსონის ლექსების პირველ წიგნს წარმოადგენდა, განსაკუთრებული ეფექტი მოახდინა ემილიზე. მოგვიანებით მან დაწერა, რომ ის, "ვისი სახელიც მამაჩემის სტუდენტმა მასწავლა, საიდუმლო გაზაფხულს შეეხო". ნიუტონი ძლიერ აფასებდა ემილის, სჯეროდა და აღიარებდა მას როგორც პოეტს. როდესაც ის ტუბერკულოზისაგან კვდებოდა, ემილის მისწერა, რომ ისურვებდა მანამ ეცხოვრა, სანამ ის იმ დიდებას არ მიაღწევდა, რაც მან უწინასწარმეტყველა. ბიოგრაფებს სჯერათ, რომ დიკინსონის 1862 წლის განაცხადი ნიუტონს ეხება — "When a little Girl, I had a friend, who taught me Immortality – but venturing too near, himself – he never returned" („პატარაობისას მე მყავდა მეგობარი ბიჭი, რომელმაც მასწავლა უკვდავება – მაგრამ ძლიერ მივუახლოვდი და აღარც არასდროს დაბრუნებულა“).
დიკინსონი კარგად იცნობდა არა მხოლოდ ბიბლიას, არამედ თანამედროვე ლიტერატურას. მასზე შესაძლოა, გავლენა იქონია ლიდია მარია ჩაილდის წიგნმა „წერილები ნიუ-იორკიდან“ (Letters from New York), რომელიც ასევე ნიუტონის საჩუქარი იყო. მისმა ძმამ კი ჰენრი უოდსვორტ ლონგფელოუს "Kavanagh"-ი მისთვის ჩუმად მოიტანა სახლში (რადგან, შესაძლოა, მამამისი ამას არ დათანხმებოდა) და 1849 წლის ბოლოს კი მეგობარმა მას შარლოტ ბრონტეს „ჯეინ ეარი“ (Jane Eyre) ათხოვა. არ არის ცნობილი რა გავლენა ჰქონდა ამ წიგნს, თუმცა როდესაც დიკინსონმა თავისი პირველი და ერთადერთი ძაღლი შეიძინა, მან, პერსონაჟ ჯონ რივერსის ძაღლის პატივსაცემად, მას კარლო დაარქვა. ასევე ემილის ცხოვრებაზე ძლიერი გავლენას უილიამ შექსპირი ახდენდა. მის პიესებთან დაკავშირებით მან ერთ მეგობარს მისწერა: „ამის გარდა სხვას ხელი რას უნდა ჩამოართვა?“, ხოლო - მეორეს: „რა საჭიროა რომელიმე სხვა წიგნი?“
ზრდასრულობა და განმარტოება
1850 წლის ადრეულ პერიოდში დიკინსონმა დაწერა: "ამ ზამთარს ამერსტი მხიარულებით ცოცხალია ... ო, ეს ძლიერ დიდებული ქალაქია!". მალე კი მისი დიდი სიმშვიდე მომდევნო ადამიანის გარდაცვალების შემდეგ მელანქოლიად იქცა. ამერსტის აკადემიის დირექტორი ლეონარდ ჰამფრი უეცრად "ტვინის სისხლსავსეობით" 25 წლის ასაკში გარდაიცვალა. მისი სიკვდილიდან ორი წლის შემდეგ კი ემილიმ მეგობარ აბია რუთს თავისი დეპრესია გაანდო: "... ზოგი ჩემი მეგობარი წასულია და ზოგიერთს კი სძინავს – სძინავთ ეკლესიის ეზოს ძილით – საღამოს დრო მოსაწყენია – ეს ერთ დროს ჩემი სწავლის დრო იყო – ჩემი დამრიგებელი მიიცვალა, წიგნის ღია ფურცელი და სკოლაში მარტოდარჩენილი მოსწავლე ცრემლებს მადენენ და მე არ შემიძლია ისინი მოვიშორო, არ მოვიშორებდი, რომც შემეძლოს, რადგან ეს არის ერთადერთი ვალი, რომელიც შემიძლია, გარდაცვლილ ჰამფრის გადავუხადო".
1855 წლამდე ემილი ამერსტიდან არ წასულა. იმ გაზაფხულს, თავისი დედისა და დის თანხლებით, მან დიდხანს და შორს იმოგზაურა. თავდაპირველად, მათ სამი კვირა დაჰყვეს ვაშინგტონში, სადაც მამამისი კონგრესში მასაჩუსეტსის შტატს წარმოადგენდა. შემდეგ ისინი ოჯახის მოსანახულებლად ორი კვირით ფილადელფიაში გაემგზავრნენ. აქ ის შეხვდა ჩარლზ უოდსუორტს - პრესვიტერიანული ეკლესიის სახელგანთქმულ წინამძღოლს, რომელთანაც ემილიმ ძლიერი მეგობრობა წამოიწყო, რაც 1882 წლამდე - მეგობრის გარდაცვალებამდე გაგრძელდა. მიუხედავად იმისა, რომ 1855 წლის შემდეგ მან ის მხოლოდ ორჯერ ნახა (ის 1862 წელს სან-ფრანცისკოში გადავიდა), ემილი მას ხშირად იხსენიებდა, როგორც "ჩემი ფილადელფია", "ჩემი მოძღვარი", "ჩემი უძვირფასესი ამქვეყნიური მეგობარი" და "ჩემი მწყემსი სიყმაწვილის პერიოდიდან".
შუა-1850-იანი წლებიდან ემილის დედა სხვადასხვა ქრონიკული ავადმყოფობების გამო საწოლს მიეჯაჭვა და 1882 წელს გარდაიცვალა. 1858 წელს მეგობრისათვის მიწერილ წერილში ემილიმ თქვა, რომ ის მას ნახავდა თუკი შეძლებდა სახლის ან დედის დატოვებას. "სახლიდან საერთოდ არ გავდივარ, თუკი მამას არ მოვენატრები და არ ჩამოვა ან სადმე წასვლა არ მოუნდება, რაც მე შესაძლოა დამავიწყდეს, სად უნდა გავიქცე - დედა ისევ ისეა, როგორც ყოველთვის. არ ვიცი მის შესახებ რისი იმედი მქონდეს". რაც დედის მდგომარეობა გაუარესდა, ემილის შრომითი პასუხისმგებლობაც ძლიერ გაიზარდა და ამის გამო კარმიდამოში ჩაიკეტა. ორმოცი წლის შემდეგ ლავინიამ თქვა, რომ რადგან დედა იყო ქრონიკულად ავად, ერთ-ერთი ქალიშვილი მუდამ მის გვერდით უნდა ყოფილიყო. ემილიმ ეს მოვალეობა თავის თავზე აიღო და "მას შემდეგ, რაც იპოვა სიცოცხლე თავის წიგნებთან და ახლობელ ბუნებასთან, ასე განაგრძო ცხოვრება".
სქოლიო
კატეგორია:ამერიკელი მწერლები კატეგორია:დაბადებული 1830 კატეგორია:გარდაცვლილი 1886 კატეგორია:ამერიკელი ქალი პოეტები კატეგორია:ქრისტიანი პოეტები კატეგორია:XIX საუკუნის ამერიკელი პოეტები კატეგორია:XIX საუკუნის ამერიკელი ქალი მწერლები
იკალუიტი
2004 წლის იანვრარში ჩატარებული აღწერის შედეგად, აქ სახლობს 6 000 ადამიანი (5 000 მოსახლე, 2000 წლისათვის). ამ ქალაქის მოსახლეობა სწრაფად მატულობს. საშუალო სიმჭიდროვე შეადგენს 118.2 კაცს კმ²-ზე. ქალაქის ფართობია 52.34 კმ².
ამ ტერიტორიებზე იყო აშშ-ს სამხედრო ბაზები.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:კანადის ქალაქები
ოლგა ოროსკო
ოლგა ნოემი გულიოტა ოროსკო (Olga Noemí Gugliotta Orozco; დ. 17 მარტი, 1920, ტოაი, ლა-პამპა, არგენტინა — გ. 15 აგვისტო, 1999, ბუენოს-აირესი, არგენტინა) — არგენტინელი პოეტი, მწერალი, ჟურნალისტი, მთარგმნელი და სცენარისტი.
ბიოგრაფია
ბავშვობა ბაია-ბლანკაში გაატარა. 16 წლის იყო, როდესაც მისი ოჯახი ბუენოს-აირესში გადასახლდა, საიდანაც მისი სამწერლო მოღვაწეობა დაიწყო.
ჟურნალისტად მუშაობის პერიოდში ზოგიერთ ლიტერატურულ ნაწარმოებს ფსევდონიმით აქვეყნებდა. მიეკუთვნებოდა სიურეალიზმის გავლენით ჩამოყალიბებულ ე. წ. „მესამე ავანგარდს“ (ოლივერიო ხირონდო და სხვ.). მის პოეზიაზე გავლენა მოახდინეს ჟან რემბომ, ნერვალმა, ბოდლერმა, მილოშ ჩესლავმა და რილკემ.
ოლგა ოროსკო 1999 წელს, ბუენოს-აირესში, 79 წლის ასაკში გულის შეტევით გარდაიცვალა.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 17 მარტი კატეგორია:დაბადებული 1920 კატეგორია:გარდაცვლილი 15 აგვისტო კატეგორია:გარდაცვლილი 1999 კატეგორია:არგენტინელი პოეტები
აკაკი ხოშტარია
მინი|აკაკი ხოშტარია აკაკი მეთოდეს ძე ხოშტარია (დ. 1873, — გ. 1932) — ქართველი ფინანსისტი, მრეწველი, საზოგადო მოღვაწე და ქველმოქმედი.
დაამთავრა პეტერბურგის სასოფლო-სამეურნეო აკადემია. პირველი მსოფლიო ომის წინა პერიოდში ბაქოში ჩამოაყალიბა მსხვილი სამრეწველო კომპანია და სავაჭრო ოპერაციებს წარმართავდა სამხრეთ კავკასიასა და ირანში. მის მფლობელობაში იყო ორი დიდი კომერციული ორგანიზაცია: სანავთობე ამხანაგობა „რუპენტო“ და თურქულ-სპარსული „ხოშტარიას ბანკი“, ასევე მექანიკური ქარხანა, საპნის ქარხანა, სამიწათმოქმედო იარაღების ფაბრიკა და სხვა საწარმოები თბილისში. 1918 წ. ხოშტარიამ თბილისელთა თხოვნით საჯარო აუქციონზე შეიძინა მრეწველისა და საზოგადო მოღვაწის, დავით სარაჯიშვილის სახლი, რომელიც საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ ემიგრაციაში წასვლის წინ სხვა უძრავ-მოძრავ ქონებასთან ერთად ქართველ ხალხს საჩუქრად დაუტოვა. ამ სახლში შემდგომში განთავსდა მწერალთა სახლი.
ხოშტარია აქტიურ საქველმოქმედო და საზოგადოებრივ საქმიანობას ეწეოდა. 1907 წ. თბილისში ახლადშექმნილ საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოებას ბაქოდან 8 ათასი მანეთი გამოუგზავნა. 1920 წელს მანვე შეიძინა საზღვარგარეთ 4 სამხედრო გემი და საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას გადასცა საჩუქრად. აფინანსებდა ქართველ სტუდენტებს საზღვარგარეთ.
აკაკი ხოშტარია დაკრძალულია პარიზის პერ-ლაშეზის სასაფლაოზე. მისი მეუღლე, მინადორა ხოშტარია (1881—1924) დაკრძალულია თეირანის დულაბის მართლმადიდებლურ რუსულ სასაფლაოზე. მისი აკლდამა, რომელიც აკაკი ხოშტარიამ ააგებინა, ქართული სასულიერო ხუროთმოძღვრების ერთადერთი ნიმუშია ირანის ტერიტორიაზე.
ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 1873 კატეგორია:გარდაცვლილი 1932 კატეგორია:ქართველი მეწარმეები კატეგორია:ქართველი საზოგადო მოღვაწეები კატეგორია:ქართველები საფრანგეთში
264
თარიღი უცნობია
*
Solenopsis foersteri
Solenopsis foersteri — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Solenopsis-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Ponerinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ჩამპანერ-პავაგადჰი
ჩამპანერ-პავაგადჰი – არქეოლოგიური პარკი ინდოეთში, გუჯარათის შტატში. პარკის ტერიტორიაზე მდებარეობს მაჰმადიანთა ქალაქი, რომელიც არ შეცვლილა მოგოლთა იმპერიის დროიდან. ეს ერთადერთი მსგავსი ობიექტია ინდოეთის ტერიტორიაზე, რომელმაც დღემდე მოაღწია. უნიკალური არქეოლოგიური ობიექტების კონცენტრაციის გამო (100-ზე მეტი ძეგლი) 2004 წელს ობიექტი შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ინდოეთში
დან-დე-ჟამანი
დან-დე-ჟამანი (Dent de Jaman) — მთა ბერნის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ქალაქ მონტრეს თავზე, ვოს კანტონში, ზღვის დონიდან 1875 მეტრზე.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ალპები კატეგორია:შვეიცარიის მთები
ფიჯი
ფიჯი (Fiji, Viti, फ़िजी) — სახელმწიფო წყნარი ოკეანის სამხრეთ–დასავლეთით, ამავე სახელწოდების არქიპელაგზე. იგი მდებარეობს ვანუატუდან აღმოსავლეთით, ტონგიდან დასავლეთით და ტუვალუდან სამხრეთით. 1970 წლიდან ფიჯი დამოუკიდებელი სახელმწიფო და გაეროს წევრია.
ქვეყნის ოფიციალური დასახელებები სხვადასხვა წლებში:
გეოგრაფიული მდებარეობა
ფიჯის საერთო ფართობი შეადგენს 18 274 კმ²-ს (ხმელეთის — 18 074 კმ²-ს). ქვეყანა განლაგებულია 332 კუნძულზე, რომელთაგან დასახლებულია მხოლოდ კუნძულთა მესამედი. მათგან ყველაზე დიდებია — კუნძულები ვიტი-ლევუ და ვანუა-ლევუ, რომელთა ფართობები შესაბამისად შეადგენენ 10 429 კმ²-ს და 5556 კმ²-ს. კუნძულ ვიტი-ლევუზე ცხოვრობს ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით 70 %. მასზე მდებარეობს ფიჯის სამი ყველაზე დიდი ქალაქი (სუვა, ნანდი და ლაუტოკა), ასევე ნანდის მთავარი აეროპორტი. სხვა დიდი კუნძულებია — ტავეუნი (470 კმ²), კანდავუ (411 კმ²), ნგაუ (140 კმ²) და კორო (104 კმ²). ფიჯის კუნძულთა უმრავლესობა დაჯგუფებულია კუნძულთა ჯგუფებად, რომელთაგან ყველაზე დიდებია: ვიტი-ლევუს კუნძულები, ვანუა-ლევუს კუნძულები, კანდავუს კუნძულები, მოალის კუნძულები, ლომაივიტის კუნძულები, იასავის კუნძულები, მამანუტის კუნძულები და ლაუს კუნძულები. ქვეყნის შემადგენლობაში ასევე შედის კუნძული როტუმა (43 კმ²), რომელიც მდებარეობს დაახლოებით 650 კმ-ში ჩრდილო-დასავლეთით ქალაქ სუვადან. ფიჯის კუნძულები ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 595 კმ-ზე (როტუმას კუნძულის გამოკლებით), ხოლო ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთისკენ — 454 კმ-ზე. ქვეყნის უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან — მთა ტომანივი, რომელიც აღწევს 1324 მეტრს და მდებარეობს კუნძულ ვიტი-ლევუზე.
ფიჯის ყველაზე ჩრდილოეთით მდებარე კუნძულია უეა, რომელიც შედის როტუმას კუნძულთა ჯგუფის შემადგენლობაში, ყველაზე დასავლეთით და ამავდროულად ყველაზე სამხრეთით — რიფი ტევაირა, ყველაზე აღმოსავლეთით — ვატოა.
გეოლოგია
ფიჯის კუნძულები მდებარეობს ტონგა-კერმადეკის და ახალი ჰებრიდების კონვერგენციის ზონების შუაში, რომლებიდანაც ის გამოყოფილია ორი გაფართოებული რკალსგარეთა ქვაბულით — დასავლეთიდან ჩრდილოფიჯური ქვაბულით და აღმოსავლეთიდან ლაუს ქვაბულით, ასევე ტრასფორმაციული რღვევების მთელი ჯგუფით, მათ შორის ფიჯის რღვევის ზონით და მეტიუ-ჰანტერის ქედით. წყნარი ოკეანის ტექტონიკურობის და შედგენილობის შესწავლის საფუძველზე შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ შედარებით უახლეს პერიოდში ფიჯი იყო წყნარი ოკეანის ვულკანური ცეცხლოვანი რგოლის განუყოფელი ნაწილი.
ცნობილია, რომ გვიანდელი მიოცენის დადგომამდე, დაახლოებით 8 მილიონი წლის წინ წყნარი ოკეანის ფილაქანი მოძრაობდა დასავლეთის მიმართულებით. თანამედროვე ფიჯის კუნძულები კი ამ ისტორიულ პერიოდში იყო გარე მელანეზიურ კუნძულოვან რკალთა სისტემის ნაწილი, მეომრის რკალის, რომელიც ასევე მოიცავდა სოლომონის არქიპელაგის, ახალი ჰებრიდების და ტონგის რკალებს. ამ სუბდუქციის ზონის კვალი შენარჩუნებულია მეომრის ღარის სახით, ხოლო ძველი კუნძულოვანი რკალთა სისტემის ეოცენურ-მიოცენური ბირთვი ქმნის ტონგის კუნძულების (ეუა), ფიჯის (ვიტი-ლევუ) და ვანუატუს გეოლოგიური ფუნდამენტის ნაწილს. სუბდუქცია მეომრის ქვაბულის სისტემის გასწვრივ ნაწილობრივ დაბლოკილი იყო ოკეანის ქერქის (ონტონგ-ჯავას პლატო) უმნიშვნელო დაპლასტირების შედეგად ქვაბულის ზოგიერთ რაიონში სოლომონის კუნძულების გასწვრივ და ახალი ჰებრიდების ჩრდილოეთ ნაწილში. შემდგომში სუბდუქცია ამ რაიონში მთლიანად შეწყდა, ხოლო შემდეგ ისევ განახლდა, მაგრამ ფიჯის რკალთან მიმართებაში უკვე ჩრდილოეთი და დასავლეთი მიმართულებით. დაძაბულობის შედეგად, რომელიც წარმოიქმნა ავსტრალიური და წყნარი ოკეანის ტექტონიკური ფილაქნების ერთმანეთზე მოძრაობის გამო, თანამედროვე ფიჯის კუნძულების რაიონში მოხდა ფიჯის ნაწევის ზონის ჩამოყალიბება ჩრდილოეთში და ჰანტერის ნაწევის ზონის ჩამოყალიბება სამხრეთში. იმავე დროს ოკეანის საგების სპრედინგმა მოიტანა ფენების განცალკევება და ჩრდილოფიჯური და ლაუს ღრმულების წარმოშობა. მას შემდეგ არქიპელაგის რაიონში არ არსებობს ვულკანური აქტივობა, რომელიც დღეისათვის თავს იჩენს ტონგის და ახალი ჰებრიდების კუნძულების რაიონში. მიუხედავად ამისა გეოლოგიური ცვლილებები ფიჯის რაიონში გრძელდება დღემდე. ოკეანის საგების აქტიური სპრედინგი აღმოსავლეთის მიმართულებით აღინიშნა ლაუს ღრმულში, ხოლო დასავლეთის მიმართულებით — ჩრდილოფიჯურ ღრმულში.
ფიჯის კუნძულებს შორის ჭარბობენ დიდი მთიანი კუნძულები, რომლებსაც უფრო მეტად აქვთ ვულკანური წარმოშობა (მაგალითად, ვიტი-ლევუ და ვანუა-ლევუ), მრავალრიცხოვანი მცირე ვულკანური კუნძულები, დაბლობი ატოლები და წყლიდან ამოწეული რიფები. არქიპელაგის კუნძულების გეოლოგიური აგებულება რთულია. მხოლოდ იასავის კუნძულები და ვიტი-ლევუს კუნძულის სამხრეთ მესამედს აქვთ ეოცენური წარმოშობა და შედგებიან ვულკანური დანალექი, მეტამორფული და პლუტონო-ინტრუზიული მთის ჯიშებისგან. ვიტი-ლევუს ცენტრალური, დასავლეთი და სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი აგებულია პლიოცენის პერიოდის ანდეზიტებისგან, ხოლო ჩრდილოეთი ნაწილი — პლეისტოცენის პერიოდის ბაზალტისგან ანდეზიტის ნარევით. ვანუა-ლევუს კუნძული აგებულია შედარებით ახალგაზრდა პლიოცენის პერიოდის მთის ჯიშებისგან, კუნძული კანდავუ — გვიანდელი პლიოცენის პერიოდის ანდეზიტური ვულკანური ჯიშებისგან, ტავეუნი — პლეისტოცენის პერიოდის ბაზალტური ვულკანური ჯიშებისგან.
ვულკანური კუნძულები, როგორც წესი, ხასიათდება საკმაოდ არასწორი რელიეფით, მაღალი მთებით და ვულკანური წარმოშობის ქედებით. ბორცვიანი ადგილები, რომელთა ფერდოების დახრის კუთხე 18°-ზე მეტია, მოიცავს ვიტი-ლევუს ზედაპირის 67 %-ს, ვანუა-ლევუს 72 %-ს, ტავეუნის 49 %-ს და კანდავუს 78 %-ს. ყველაზე დიდი მთა — ტომანივი, რომელიც მდებარეობს კუნძულ ვიტი-ლევუზე, აღწევს 1322 მეტრ სიმაღლეს. მთლიანად კი ფიჯის ტერიტორიაზე მდებარეობს 30 სიმაღლე, რომელთა სიმაღლე აჭარბებს 1000 მეტრს. ზღვის დონიდან იასავას კუნძულების უმაღლესი წერტილი, რომელიც მდებარეობს კუნძულ ნავიტიზე, აღწევს 388 მეტრს, ხოლო ლაუს კუნძულების უმაღლესი წერტილი, რომელიც მდებარეობს კუნძულ ვატუ-ვარაზე, აღწევს 314 მეტრს.
სასარგებლო წიაღისეული
ფიჯის კუნძულებზე მდებარეობს სპილენძის, ოქროს, ტყვიის, თუთიის და რიგი სხვა ლითონების საბადოები. მაგალითისთვის, 1970-იანი წლების დასაწყისში ჩატარებული გამოკვლევების შედეგად ქალაქების სინგატოკას და მბას რაიონებში კუნძულ ვიტი-ლევუზე აღმოჩნდა რკინოვანი ქვიშაქვის საბადო რკინის შემადგენლობით 57-58 %, ტიტანის ოქსიდი (IV)-ის — 6,7-7,5 %, ვანადიუმის ოქსიდი (V)-ის — 0,7-0,1 %, ქრომის ოქსიდი (III)-ის — 0,3-0,35 %.
მიუხედავად ამისა მათი დამუშავების არარენტაბელობის გამო დღეისათვის ქვეყანაში ლითონებიდან მოიპოვება მხოლოდ ოქრო და მას მოყოლებული ვერცხლი. ოქრო მოიპოვება და ქვეყნიდან ექსპორტზე გადის 1933 წლიდან. ამას გარდა, სხვა მინერალურ რესურსებს შორის გამოიყოფა არასწორი ფორმის ქვის ნატეხები და ქვები ერთეულობით, ფოსფატები, ქვიშა, ხრეში და ცემენტის ნედლეული (სუვაში მდებარეობს ქვეყანაში ერთადერთი პორტლანდცემენტის მწარმოებელი ქარხანა). ადგილობრივი ცემენტის ძირითადი კომპონენტებია — კარბონატული (მარჯნული) და კვარცული ქვიშა, რომლებიც მოიპოვება სანაპირო ზონაში (კარბონატული ქვიშა — ლაუტალას უბეში, ასევე სანაპიროს გასწვრივ, სუვიდან დასავლეთით; კვარცული ქვიშა — მდინარე ვუნიდავას კალაპოტში, რომელიც ჩაედინება ლაუტალას უბეში). ფოსფორიტების საბადო არსებობს ლაუს კუნძულებზე, უპირველეს ყოვლისა კუნძულ ტუვუტაზე.
ფიჯის კუნძულებზე არსებულ სასარგებლო წიაღისეულის საბადოებთან ერთად არსებობს მაღალი ალბათობა ქვეყნის სანაპირო რაიონებში ნავთობის არსებობის შესახებ. როგორც ცნობილია, არქიპელაგი წყნარი ოკეანის კუნძულთა რკალოვანი სისტემის სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილია, რომელიც ავსტრალიის და წყნარი ოკეანის ლითოსფერულ ფილაქნებს შორის საზღვარია. ფიჯის ტერიტორიული წყლების საზღვრებში კი მდებარეობს მესამეული სისტემის ორი მეჩხერწყლოვანი დანალექი აუზი, რომლებსაც აქვთ მათ ტერიტორიაზე ნავთობის დიდი საბადოების აღმოჩენის უზარმაზარი პოტენციალი, რომლის მოცულობა შეფასებულია 5,4—20 მილიარდ ბარელად.
კლიმატი
ფიჯის კუნძულებზე კლიმატი ოკეანური ტროპიკულია. არქიპელაგთან უშუალოდ ახლოს, მისგან ჩრდილო-აღმოსავლეთით და სამხრეთ-დასავლეთით, მდებარეობს წყნარი ოკეანის კონვერგენციის ზონა, რომელიც ხასიათდება დიდი რაოდენობის ნალექებით, წვიმის სახით. ეს ზონა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს კლიმატის სეზონებს შორის ცვლილებებზე, უპირველეს ყოვლისა ნალექების რაოდენობაზე, რომელიც მოდის კუნძულებზე. მშრალ პერიოდში, რომელიც გრძელდება მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით, ეს არის კონვერგენციული ზონა, რომელიც როგორც წესი, თავს იყრის ფიჯიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ხოლო წვიმების პერიოდში ნოემბრიდან აპრილის ჩათვლით — პირდაპირ ფარავს ამ რეგიონს. მეორე არანაკლები ფაქტორი, რომელიც გავლენას ახდენს ნალექების რეჟიმზე, სამხრეთ-აღმოსავლეთი პასატებია, რომლებსაც ფიჯის კუნძულებზე მოაქვთ სინოტივით გაჯერებული ჰაერი. დიდ მთიან კუნძულებზე, უპირველეს ყოვლისა ვიტი-ლევუზე და ვანუა-ლევუზე, მკაფიოდ გამოირჩევიან ნალექების დიდი რაოდენობის მქონე რაიონები (ესაა კუნძულების სამხრეთ-აღმოსავლეთის, ანუ ქარსზედა, მხარე) და რაიონები უფრო მშრალი კლიმატით (ესაა დასავლეთი, ანუ ქარსქვედა, მხარე). მაგალითად, ვიტი-ლევუს აღმოსავლეთ სანაპიროზე, სადაც მდებარეობს ქალაქი სუვა, ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა მერყეობს 3000-დან 5000 მმ-მდე, იმ დროს, როდესაც დასავლეთ ნაწილში, სადაც მდებარეობენ ქალაქები მბა, ლაუტოკა, ნანდი და სინგატოკა, ნალექები ყოველწლიურად მოდის 2000-დან 3000 მმ-მდე. ფიჯის კუნძულებზე გვალვების ძირითადი მიზეზია ელ-ნინიოს მოვლენები. როგორც წესი, ყველაზე უფრო მშრალი და თბილი პირობები ამ მოვლენების დროს შეიმჩნევა დეკემბრიდან თებერვლის ჩათვლით, ხოლო ყველაზე უფრო მშრალი და გრილი — ივნისიდან აგვისტოს ჩათვლით. ამასთან გვალვების ნეგატიური ზემოქმედება ყველაზე უფრო მეტად ხდება ფიჯის დასავლეთ რაიონებში.
დღის საშუალო ტემპერატურის მერყეობა დამოკიდებულია სეზონზე. გვალვების პერიოდში ის მერყეობს 23-დან 25 °C-მდე, ხოლო წვიმიან სეზონში — 26-დან 27 °C-მდე. მთლიანად ტემპერატურა ყველაზე უფრო გრილ (ივლისი-აგვისტო) და ყველაზე უფრო თბილ (იანვარი-თებერვალი) თვეებში ერთმანეთისგან განსხვავდება 3-დან 4 °C-ის ფარგლებში. ეს აიხსნება ოკეანის ძლიერი ზემოქმედებით. სანაპიროებთან ახლოს ღამის საშუალო ტემპერატურა შეიძლება დაეცეს 18 °C-მდე, ხოლო დღის, პირიქით აიწიოს 32 °C-მდე. კუნძულების შიდა რაიონებში ღამის ტემპერატურა შეიძლება დაეცეს 15 °C-მდე, თუმცა ფიჯიზე როდესმე დარეგისტრირებული მინიმალური ტემპერატურა, შეადგენს 8 °C-ს, ხოლო მაქსიმალური — 39,4 °C-ს. ქვეყანაში ყველაზე უფრო მეტად გავრცელებული ქარებია − პასატები, რომლებიც ქრიან აღმოსავლეთიდან და სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან. ორი მთავარი კუნძულის (ვიტი-ლევუ და ვანუა-ლევუ) სანაპიროზე, ჩვეულებრივ მოვლენად ითვლება ბრიზები. ქარის სიჩქარე, როგორც წესი, მცირეა. ძლიერი ქარი რეგისტრირდება მხოლოდ ივნისიდან ნოემბრის ჩათვლით.
ფიჯი განიცდის ტროპიკული ციკლონების ნეგატიურ ზემოქმედებას, რომლებიც ხშირად აღწევენ გამანადგურებელ ძალებს, იწვევენ დიდ წყალდიდობებს და მეწყერებს. ციკლონების ყველაზე უფრო ბევრი რაოდენობა, როგორც წესი რეგისტრირდება ნოემბრიდან აპრილის ჩათვლით, თანაც ყველაზე უფრო დამანგრეველი ხდება იანვარ—თებერვალში. მთლიანად კი ათწლეულის განმავლობაში ფიჯიზე ხდება ათიდან თხუთმეტამდე ციკლონი, რომელთაგან ორს—ოთხს მოაქვს სერიოზული ზარალი.
ნიადაგი
ფიჯის კუნძულებზე ნიადაგის უმრავლესობას აქვს ვულკანური წარმოშობა, რითაც აიხსნება მათი მაღალი ნაყოფიერება. ამავე დროს მათ ნაწილს აქვს მარჯნის და სხვა ნალექების შენაერთები, ხოლო მდინარეების გასწვრივ განლაგებულია ალუვიური დაბლობები ალოქტონური ნიადაგით. დაბლობ ადგილებში ნიადაგი, რომელიც დამახასიათებელია პლაჟებისთვის, ზღვის მარშებისთვის, დაბლობებისთვის და პენეპლენისათვის, ჩამოყალიბებულია შედარებით ახალგაზრდა და გამოფიტული ვულკანური მასალებისაგან და ვულკანური ფერფლისაგან, რომელიც ზევიდან ადევს მარჯნულ კირქვას, კირქვულ ტუფს და თიხას. შემაღლებული ადგილების (600 მეტრზე მაღალი) ნიადაგი უპირატესად შედგება ღარიბი ალუვიური დანალექებისაგან, ვულკანური მასალებისაგან და ძირითადი მთის ჯიშებისგან. საძოვარი ნიადაგი, როგორც წესი, ხასიათდება ნატრიუმის, ფოსფორის, გოგირდის და კალიუმის დაბალი შემადგენლობით. ფიჯიში ყველაზე ნაყოფიერი ნიადაგი მდებარეობს ისეთი მდინარეების ჭალებში, როგორებიცაა სინგატოკა, რევა, ნანდი, მბა, ნავუა და ლამბასა.
ჰიდროლოგია
ფიჯის კუნძულების უმრავლესობაზე არსებობს მტკნარი წყლების შეზღუდული რაოდენობის მუდმივი წყარო. იმის შედეგად, რომ წყალი ნიადაგში დიდ ხანს ვერ ჩერდება მისი ფორიანობის გამო, მოსახლეობა ძირითადად ხმარობს ან სახურავებიდან ბეტონის ცისტერნებში შეგროვილ წვიმის წყალს, ან პატარა ჭებიდან ამოღებულ წყალს, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელია ოდნავ მარილიანი წყლების მცირე ლინზებამდე მიღწევა.
მიუხედავად ამისა დიდ ვულკანურ კუნძულებზე არსებობს მრავალრიცხოვანი პატარა მდინარეები და ნაკადულები, ხოლო კუნძულ ვიტი-ლევუზე კი წყალუხვი მდინარეები. ამ კუნძულის ფართობის დაახლოებით 70 %-ზე მდებარეობენ ქვეყნის სამი დიდი მდინარეთა სისტემის აუზი — რევის, ნავუას და სინგატოკას, რომლებიც ჩაედინებიან ზღვაში ვიტი-ლევუს სამხრეთ ნაწილში. ქვეყნის ყველაზე დიდი მდინარის — რევას სიგრძე აღწევს 145 კმ-ს (მათ შორის გემებისთვის გამოსაყენებელია დაახლოებით 100 კმ), ხოლო მისი მდინარის აუზის ფართობი შეადგენს დაახლოებით 3000 კმ²-ს. მაგრამ, ეკონომიკის თვალსაზრისით, ყველაზე დიდ ფასეულობას წარმოადგენენ მდინარეები მბა და ნანდი. კუნძულ ვანუა-ლევუს მდინარეები, როგორც წესი, არ გამოირჩევიან დიდი სიგრძით. გამონაკლისია მდინარე დრეკეტი, რომლის სიგრძე აღწევს 55 კმ-ს.
ფიჯის კუნძულებზე ტბები საკმაო იშვიათობაა. რამდენიმე მცირე წყალსატევი ძირითადად თავმოყრილია მთიან რაიონებში. ყველაზე დიდი ტბა, ტანგიმაუტია (ფიჯური ენა — Tagimaucia), მდებარეობს კუნძულ ტავეუნიზე. მისი ფართობი სულ შეადგენს 23 ჰა-ს. სხვა აღსანიშნავი ტბებია (როგორც წესი, ან ოდნავ მარილიანი, ან მლაშე წყლებით) — ნგალონგალო, ნგასაუვა და ნდრანო კუნძულ ვანუა-ლევუზე.
ფლორა და ფაუნა
ფიჯის კუნძულების სხვადასხვანაირი გეოლოგიური აგებულების, მათი დიდი რაოდენობის, სხვადასხვა კლიმატური პირობების და არქიპელაგის ზოგიერთი კუნძულის ეკოსისტემების იზოლირების გამო ფიჯი გამოირჩევა დიდი მრავალფეროვნებით. ფიჯის კუნძულების უმრავლესობა დაფარულია ხშირი მცენარეულობით. სანაპირო რაიონებში გვხვდება მანგროს ტყეები, მრავალრიცხოვანი რიფული წარმონაქმნები. არსებობს ტროპიკული ტყეები და სავანები. ხმელეთის ფლორისტული დაყოფიდან გამომდინარე, ადგილობრივი ფლორა პალეოტროპიკული ფლორისტული სამეფოს ინდო-მალეზიური ქვესამეფოს ფიჯის ოლქის ნაწილია. შედეგად, ყველა თესლოვანი მცენარეულობის დაახლოებით 90 % ასევე გვხვდება კუნძულ ახალ გვინეაზე. ამას გარდა, ასევე გვხვდება ისეთი სახეობის მცენარეები, რომლებიც იზრდებიან ავსტრალიის კონტინენტზე, ჰავაის კუნძულებზე, ახალ კალედონიაში, ახალ ზელანდიაში და საფრანგეთის პოლინეზიაში.
ქვეყანაში მანგროს ტყეების საერთო ფართობი შეადგენს 42 ათას ჰა-ს. მათი უმრავლესობა მდებარეობს ან ფიჯის ისეთი დიდი მდინარეების დელტის რაიონებში, როგორებიცაა: მბა, რევა, ნანდი და ლამბასა, ან ბარიერული რიფებით დაცული კუნძულების ქარსზედა მხრიდან. რაიმე ენდემური მცენარეების სახეობები მანგროს ტყეებში არ არის დარეგისტრირებული. ყველაზე უფრო დიდი ბიომრავალფეროვნებით გამოირჩევიან ნოტიო ტროპიკული ტყეები, რომლებიც გვხვდება არქიპელაგის დიდი კუნძულების ქარსზედა მხარეს.
სულ ფიჯის კუნძულებზე არსებობს ჭურჭლოვანი მცენარეების დაახლოებით 2600 სახეობა, რომელთაგან დაახლოებით 1600 ადგილობრივი სახეობაა და დაახლოებით 1000 სახეობა ადამიანის მიერაა შემოტანილი. მათგან დაახლოებით 310 სახეობა წარმოადგენს ჭურჭლოვან სპოროვანებს და 2225 სახეობა — თესლოვან მცენარეებს. ენდემური სახეობების წილი შედარებით მაღალია: ადგილობრივი მცენარეებიდან ისინი შეადგენენ დაახლოებით 63 %-ს. მთლიანად ენდემურებს მიეკუთვნება Degeneriaceae-ის ოჯახის მცენარეები, ასევე 11 ოჯახი მცენარეთა დაახლოებით 450—470 ოჯახიდან.
ქვეყნის ცხოველთა სამყარო შედარებით ღარიბია და უპირატესად წარმოდგენილია შემოყვანილი სახეობებით. დიდი ნაირფეროვნებით გამოირჩევა მწერების სამყარო. სულ არქიპელაგზე, სხვადასხვა მონაცემებით, არსებობს 3500 სახეობის მწერი, მათგან დაახლოებით 400 სახეობა მიეკუთვნება ქერცლფრთიანები სახეობას, რომელთაგან შვიდი ოჯახი ენდემურია. ამას გარდა, ფიჯიში გვხვდება ციკადების (Cicadidae) 15 სახეობა, რომელთაგან ენდემურია 14 სახეობა, და ნემსიყლაპიების 33 სახეობა, რომელთაგან ენდემურია — 22 სახეობა. ფიჯიზე არსებობს ჭიანჭველასებრთა 187 სახეობა (43 ოჯახიდან), 70 % ფიჯის ენდემების ჩათვლით (Strumigenys chernovi და სხვები).
დიდ ინტერესს წარმოადგენს ადგილობრივი ორნიტოფაუნა, რომელიც წარმოდგენილია კუნძულებზე არსებული ფრინველების მიწაზე მცხოვრები 55 სახეობით (მათგან 24 სახეობა — ენდემურია) და გადამფრენი ფრინველების დიდი რაოდენობის სახეობებით. ქვეწარმავლებიდან გვხვდება გველების სამი სახეობა (ერთი ენდემურია), ენდემური ბრახილოფუსის (Brachylophus) სამი სახეობა, გეკონისებრთა 10 სახეობა (ორი სახეობა ენდემურია), სცინკისებრთა 12 სახეობა (ხუთი სახეობა ენდემურია). ღამურების 6 სახეობა ფიჯის კუნძულების ერთადერთი ადგილობრივი ძუძუმწოვარია.
სანაპირო წყლებში დაცურავენ ზღვის კუები, მოლუსკები, თევზები.
ისტორია
thumb|ტაკომბაუ — ფიჯის სახელმწიფოს დამაარსებელი ფიჯის კუნძულებზე ადამიანების დასახლება დაიწყო დაახლოებით 3,5 ათასი წლის წინ მიგრანტების რამდენიმე ჯგუფებით ცენტრალური ვანუატუდან. ფიჯიში ევროპელების მოსვლამდე ადგილობრივი მოსახლეობა იმყოფებოდაპირველყოფილი წყობის დაშლის სტადიაში.
ფიჯის არქიპელაგი 1642 წელს აღმოაჩინა ნიდერლანდელმა ზღვაოსანმა აბელ ტასმანმა, მაგრამ გავიდა 150 წელზე მეტი, სანამ პირველი ევროპელები დასახლდნენ ამ კუნძულებზე. პირველად ესენი იყვნენ გამოქცეული კატორღელები, ვაჭრები, გემების ჩაძირვის დროს გადარჩენილი მატროსები. შემდეგ მოვიდნენ მისიონერები. 1860-იანი წლებიდან ევროპელებმა ფიჯიზე დაიწყეს ბამბის პლანტაციების ჩამოყალიბება, ხოლო 1870-იანი წლებიდან ბამბა მსოფლიო ბაზარზე ბამბის ბოჭკოზე ფასების დაცემის გამო შეცვალა შაქრის ლერწამმა.
ფიჯის სახელმწიფოებრიობის დამაარსებლად ითვლება ტაკომბაუ (მთლიანი სახელი — რატუ სერუ ეპენისა ტაკომბაუ). ახალგაზრდობაში კანიბალიზმის მიმდევარმა ტაკომბაუმ შემდგომში უარი თქვა ამ პრაქტიკაზე და მიიღო ქრისტიანობა. მან დააარსა თანამედროვე გაგებით პირველი პარლამენტი მის მიერვე გაერთიანებულ ქვეყანაში, ასევე ადმინისტრაცია ინგლისურ მანერაზე. 1871 წლიდან 1874 წლამდე პერიოდში ტაკომბაუ იყო დამოუკიდებელი და ერთიანი ფიჯის პირველი მეფე. მაგრამ 1874 წელს იგი ტახტიდან გადადგა დიდი ბრიტანეთის დედოფალ ვიქტორიას სასარგებლოდ, რათა ინგლისელებისთვის მიეცა შესაძლებლობა ფიჯიზე მოეგვარებინათ ეკონომიკური და სოციალური პრობლემები, კერძოდ სხვადასხვა რეგიონების სწრაფვა გამოყოფისაკენ. ტაკომბაუ გადადგომის დღიდან გარდაცვალებამდე კუნძულებზე რჩებოდა ერთ-ერთ პატივსაცემ ადამიანად, „უზენაესი ბელადის“ ტიტულით.
1970 წელს ფიჯიმ მიიღო დამოუკიდებლობა. 1970 წლის კონსტიტუციის თანახმად ფიჯი არის სახელმწიფო ერთა თანამეგობრობის შემადგენლობაში. სახელმწიფოს მეთაური იყო დიდი ბრიტანეთის დედოფალი, რომელიც ფიჯიზე წარმოდგენილი იყო მის მიერ დანიშნული გენერალ-გუბერნატორით. საკანონმდებლო ორგანო — პარლამენტი, შედგებოდა ორი პალატისაგან: სენატისაგან და წარმომადგენელთა პალატისაგან. აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნოდა მთავრობას პრემიერ-მინისტრის მეთაურობით. დემოკრატიული მმართველობა შეწყდა ორი სამხედრო გადატრიალებით 1987 წელს. მათი მიზეზი გახდა აბორიგენი ფიჯელების უკმაყოფილება მთავრობის მიმართ, რომელშიც დომინირებდნენ ინდური თემის წარმომადგენლები. ბოლო სამხედრო გადატრიალების შედეგად (1987 წლის სექტემბერი) კონსტიტუცია შეჩერდა, გენერალ-გუბერნატორის პოსტი გაუქმდა, ქვეყანა გამოცხადდა რესპუბლიკად. სახელმწიფოს მეთაური გახდა პრეზიდენტი. 1987 წლის ოქტომბერში ფიჯი გაირიცხა ერთა თანამეგობრობის შემადგენლობიდან.
1990 წლის კონსტიტუცია ფიჯელებს ფიჯიზე კონტროლის გარანტიას აძლევდა, მაგრამ მას მოჰყვა ქვეყნიდან ინდოეთიდან ჩამოსული მოსახლეობის შთამომავლების ძლიერი ემიგრაცია; ამან გამოიწვია ეკონომიკური სიძნელეები, მაგრამ უზრუნველყო აბორიგენი ფიჯელების ქვეყნის მოსახლეობის წილში უმრავლესობა.
1997 წლის შესწორებებმა კონსტიტუცია გახადა უფრო თანაბარუფლებიანი, სახელმწიფო დაუბრუნდა ერთა თანამეგობრობას. 1999 წლის თავისუფალმა და მშვიდობიანმა არჩევნებმა მოიტანეს ის, რომ ახალ მთავრობაში უკვე დომინირებდნენ ინდო-ფიჯელები. ერთი წლის შემდეგ იგი გადაყენებული იქნა გადატრიალების მეშვეობით, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ძლიერი აბორიგენი ფიჯელი ნაციონალისტი ჯორჯ სპეიტი (George Speight). 2000 წლის შუაში დემოკრატია ქვეყანაში აღდგა, და ლაისენია ნგარასე, რომელიც მეთაურობდა დროებით მთავრობას, არჩეული იქნა პრემიერ-მინისტრად.
ლაისენია ნგარასეს მთავრობას სამხედრო ხელმძღვანელობამ არაერთხელ წაუყენა ბრალდება კორუფციაზე, რომელსაც მთავრობა მუდამ იგნორირებდა, შედეგად 2006 წლის დეკემბერში პრემიერ-მინისტრი გადაყენებული იქნა თანამდებობიდან და აყვანილ იქნა შინაპატიმრობაში. სახელმწიფო გადატრიალებას ხელმძღვანელობდა ფიჯის თავდაცვის მინისტრი ფრენკ მბაინიმარამა. ის გახდა დროებითი პრემიერ-მინისტრი.
2006 წლის 8 დეკემბერს ფიჯის წევრობა ერთა თანამეგობრობაში შეჩერდა. ერთა თანამეგობრობის გენერალურმა მდივანმა დონ მაკინონმა განაცხადა, რომ ფრენკ მბაინიმარამა უნდა გადამდგარიყო, და ყველა მომხდარი ფაქტი თანამეგობრობის ნებისმიერი პრინციპების სრული დარღვევაა. ასევე თანამეგობრობამ ფიჯის ახალ ხელისუფლებას მოსთხოვა დაეწყო მომზადება 2010 წლის თავისუფალი დემოკრატიული არჩევნებისათვის. მას შემდეგ, რაც სამხედროები არ წავიდნენ ამ მოთხოვნების შესრულებაზე, ფიჯის წევრობა ერთა თანამეგობრობაში „მთლიანად შეწყდა“ („full suspended“) 2009 წლის 1 სექტემბერს.
ფიჯიში საპარლამენტო არჩევნები ნაცვლად 2009 წლის მარტისა გაიმართა 2014 წლის 17 სექტემბერს. არჩევნებში აირჩიეს ფიჯის პარლამენტის წარმომადგენელთა პალატის 17 წევრი (House of Representatives (Fiji)), რომლებიც თავის მხრივ აირჩევენ ფიჯის ახალ პრემიერ-მინისტრს და მთავრობას. ეს არჩევნები გახდა პირველი დემოკრატიული არჩევნები ფიჯის 2006 წლის სამხედრო გადატრიალების შემდეგ.
ადმინისტრაციული დაყოფა
225px|thumb|ფიჯის ადმინისტრაციული დაყოფის რუკა ადმინისტრაციული თვალსაზრისით ფიჯის რესპუბლიკა დაყოფილია ოლქებად. სულ ქვეყანაში არსებობს ოთხი ოლქი და ერთი დამოკიდებული ტერიტორია:
რაოდენობა და განლაგება
მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა ფიჯიზე ტარდება რეგულარულ საფუძველზე, დაწყებული 1891 წლიდან. იმ დროიდან აღწერა ტარდება ყოველ ათ წელიწადში ერთხელ (უკანასკნელი ჩატარდა 2007 წელს).
ამ ბოლო 2007 წლის აღწერის საფუძველზე (ფიჯის სტატისტიკის დეპარტამენტის მონაცემები), ქვეყნის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენდა 837 271 ადამიანს. 2010 წლისთვის, აშშ-ის ცსს-ს შეფასებით, ეს ციფრი გაიზარდა 957 780 ადამიანამდე. ფიჯიში მოსახლეობის ზრდის ტემპი შედარებით დაბალია ოკეანეთის სხვა ქვეყნების ფონზე: 1,4 % 2010 წლის შეფასებით. 2007 წლის აღწერამ აჩვენა მოსახლეობის რაოდენობის ზრდა 0,7 %-ით 1996 წლის აღწერის მონაცემებთან შედარებით, ანუ 62 196 ადამიანით.