cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
თავის ტვინის ევოლუცია
ჰომო ჰაბილისი
ზოგი პალეონტოლოგი ფიქრობს რომ ჰომო-ჰაბილისი არ განსხვავდებოდა ფსიქიკურად ავსტრალოპითეკინისგან და უფრო უკეთ აღიქმებოდა როგორც ადრეული ავსტრალოპითეკინი ან ადრეული ჰომო-ერექტუსი, როცა ისინი იქცნენ მეტად შემგროვებლებად სავანებში. ავსტრალოპითეკინის ტვინი სტაბილური იყო, რადგან ხორცის შემგროვებლური დიეტა ძლივს აკმაყოფილებდა მოთხოვნებს და ვერ შეედრებოდა ტყის ხილით გამდიდრებულ დიეტას. ავსტრალოპითეკინების საკვებს წარმოადგენდა ძვლის წითელი ტვინი, რომელზეც მოთხოვნა არ იყო სხვა ცხოველებისგან. შეიძლება მათი იარაღები ისეთივე განვითარებული არ იყო როგორიც ჰაბილისის, მაგრამ კარგი იყო ძვლის გასატეხად და ძვლის შემადგენელობის გამოსათავისუფლებად, რომელიც დიდხანს იყო საჭმელად ვარგისი. ბიკერტონი ამბობს, რომ ამ ყველაფერმა განაპირობა ჩვენს წინაპრებში ტვინის ზომის გასამმაგება, მაგრამ არ უნდა შეგვეშალოს რომ ტვინის ზომის ზრდა არაფერ შუაში არ არის ენის ჩამოყალიბებასთან. იგი ამბობს რომ მათ არ სჭირდებოდათ ტვინი ან ცოდნა, როგორც სწორი სახის ნიშე. ტვინის ზომას არ მოაქვს ინოვაციები, ინოვაციებს მოაქვს ტვინის ზომაში ზრდა. ბიკერსტონი დარწმუნებულია რომ ენების გამოყენება დაიწყო 2 000 000 წლის წინ და განვითარდა ნელა, გრძელი პერიოდის განმავლობაში. ეს საკმაოდ კონტრასტულია ჩომსკის დიდი აფეთქების თეორიასთან. მისი თეორია პოსტულატად მიიჩნევს ენობრივ აფეთქებას მხოლოდ 60 000 წლის წინ, რაც სავარაუდოდ განპირობებული იყო მონსტრი გენეტიკური მუტაციისგან. მინი
ჰომო ერექტუსი
ზოგი რაღაც შეიცვალა ჰომო ერექტუსის გამოჩენის შემდეგ 1,8-1,5 მილიონი წლის წინ. როცა გამოჩნდა ქვის ბოლოების დამუშავებისა და ცეცხლის გამოყენების შესაძლებლობები (ცოდნა), ახალი სახეობა კვლავ არალინგვისტური იყო. ტვინის და ვოკალური სალაპარაკო სტრუქტურის გარეშე მისი თავის ქალის (კრანიალური) მოცულობა გაორმაგდა 550 კუბ. სმ.-დან 1100 კუბ. სმ.-მდე. ჰომო-ერექტუს ჰქონდა უფრო ფართო იარაღების მრავალფეროვნება, ჰქონდა წინამორბედ ჰომინიდებთან შედარებით და მათი კომუნიკაციური მარაგი და ზოგადად სოციალიზაცია მკვეთრად გაიზარდა. თავის წინა ნაწილი გაიზარდა და გასწორდა, რითაც ცვლილებებს შეეგუა. მიუხედავად ამისა ახალდაბადებული ბავშვები უფრო დაუცველები იყვნენ და ზრდისას მეტი ყურადღება სჭირდებოდათ. ქალები მეტად მგრძნობიარეები გახდნენ სქესობრივად და შეიმჩნევა მკერდის ზრდა. მესის უნივერსიტეტი გვთავაზობს მოსაზრებას, რომ ამან წყვილებად ყოფნას შეუწყო ხელი და შეამცირა დაპირისპირება მამრებს შორის. ჯამში, გაიზარდა სოციალური კავშირები და კონფლიქტებს ხელი შეეშალა. კოგნიტური ფუნქციები მიმართული იყო მიმიკრიისკენ, რაშიც იგულისხმებოდა ვოკალიზაცია, სახის მიმიკები, თვალის მოძრაობები და ემოციის გამოხატულებები. ასეთ რაღაცებზე ყურადღების გამახვილება შეიძლება იყოს მიზეზი იმ ტენდენციისა, რომ ჰომო-საპიენსის მიერ ახალდაბადებულ ბავშვის თვალებზე დაკვირვება და იგივე ხდება ყველა სურათზე, სადაც ადამიანის სახეა გამოსახული.
ჰომო-ერექტუსის ტვინი ლატერალიზირებული იყო, რომ შეექმნა ორი ჰემისფერო. ტვინის მარჯვენა მხარე შესაძლებლობას აძლევდა ემოციებით კომუნიკაცია მოეხდინათ. იარაღები უფრო სიმეტრიული, დახვეწილი და ბასრი იყო. იარაღების მრავალფეროვნებას შეემატა ნაჯახი, დიდი და პატარა დანები.
ბუნება მას აიძულებდა ამინდის მიხედვით დაბანაკებულიყო და გადარჩენისთვის ებრძოლა საშინელი კლიმატის დროს. ისინი იყენებდნენ წყალს მიგრაციისთვის სამხრეთ საფრანგეთში და სამხრეთ აზიამდეც კი, ხოლო დაბრუნებულიყვნენ ჩრდილოეთ აფრიკაში ზამთარში. მათ შექმნეს რეგიონალური რუკები. ყველა ამ შესაძლებლობით ჰომო ერექტუსმა მიიღო დიდი საჩუქარი ბუნებისგან. მას შემდეგ რაც განვითარდნენ იარაღის დამზადებაში, მათ იცხოვრეს ასეთი იარაღებით კიდევ მილიონი წლის განმავლობაში.
ნეანდერტალელი და ჰომო ჰაიდელბერგენსისი
დაახლოებით 300 000 წლის წინ ორი ახალი სახეობა — ჰომო-ჰაიდელბერგენსისი და ნეანდერტალი გახდნენ ჰომო-ერექტუსის კონკურენტები, სანამ იგი არ გადაშენდებოდა. ნეანდერტალის სხეული უფრო დიდი იყო შედარებით თხელი ძვლებით და უფრო მსხვილი კუნთოვანი მასით. მისი ტვინი გაიზარდა 1400 კუბ. სმ.-მდე (რომელიც საპიენსზე დიდია), მაგრამ მისი ტვინის განლაგება განსხვავებულია. ჩვენ ვიცით რომ ნეანდერტალელები ამის გამო პრევერბალური იყვნენ და ჰქონდათ თავის ქალის ისეთი აგებულება, რომელიც ხელს არ უწყობდა მეტყველებას, მაგრამ მიუხედავად ამისა მათ შექმნეს სამი ახალი იარაღი, რომელიც უკვე რამდენიმე განსხვავებული მატერიისგან იყო შექმნილი, ხელშემწყობი უფრო ფართო ნადირობისთვის. მათი უნარი, რომ ქვების ბოლოები უფრო ბასრი გაეხადათ იყო განმაცვიფრებელი და ჰომო-ერექტუსის მსგავსად, მანაც შეძლო ეს გადაეცა თაობებისთვის მეტყველების უნარის გარეშე. იგი იყენებდა კაჟს და ირმის რქებს რათა დაემზადებინა ისეთი ხელსაწყოები, რომელსაც შემდგომში სხვა ხელსაწყოების დასამზადებლად გამოიყენებდა. ასეთი უნარების ჩამოსაყალიბებლად ჩვენ მრავალი წელი დაგვჭირდებოდა. ნეანდერტალელი ასევე ქმნიდა ქვისგან კერებს და ღრანტეებს, რაც მიგვანიშნებს მუდმივი საცხოვრებლის შენებისკენ და სოციალურ ორგანიზაციისკენ, რომელიც გულისხმობდა ნათესაობრივ კლანებზე. ზოგიერთი მათი ხელსაწყოები არაპრაქტიკული გამოყენებისთვისაც იყო. ნაპოვნია ადგილები, სადაც ისინი თავისიანებს მარხავდნენ, რაც გვიჩვენებს რომ არსებობდა სიკვდილის მერე სიცოცხლის რწმენა რაღაც ფორმებით. მიუხედავად ამისა, განვითარებულმა ნეანდერტალელმა მხოლოდ 90 000 წელი იარსება. მინი
ჰომო საპიენსი
150 000 წლის წინ, პირველი სრულიად თანამედროვე ჰომო-საპიენსი გაჩნდა აფრიკაში. ეს მოხდა ასორმოცდაათი ათასი წლის შემდეგ რაც ნეანდერტალელი გამოჩნდა ევროპაში, მაგრამ ზოგს მაინც სჯერა, რომ ამ ორმა სახეობამ რაღაც პერიოდის განმავლობაში იარსება ერთად ევროპაში. დაახლოებით 50 000 წლის წინ, საპიენსი მიგრირდა ევროპაში და აზიაში, დედამიწის ყველა კუთხეში დასამკვიდრებლად. 20 000 წლის წინ მათ არქტიკამდეც მიაღწიეს. ისინი იყვენენ ამერიკაში 10 000 წლის წინ და პოლინეზიაში 2000 წლის წინ. ჰომო-ერექტუსთან შედარებით, რომელიც არსებობდა 1,5 მილიონი წლის განმავლობაში და ნეანდერტალელთან, რომლებიც მხოლოდ გავრცელებული იყო ევროპის და სამხრეთ აზიის ირგვლივ, ჰომო-საპიენსმა მთელ მსოფლიოში გავრცელება მოახერხა 50 000 წელში.
ციტირება
ვარაუდები მეტყველების უნარის წარმოშობის შესახებ
გასაკვირი არ უნდა იყოს, რომ მეტყველების წარმოშობის ისტორია ყველასთვის უცნობია. ყველაზე დეტალური ინფორმაცია რაც ვიცით არის ის, რომ ტვინი განვითარდა ანატომიურად იმ დონეზე, რომ მეტყველება შესაძლებელი ყოფილიყო, ეს ყველაფერი ვიცით აღმოჩენილი ნამარხებიდან.
ჰომო საპიენსის ტვინმა მიაღწია დღევანდელ ზომას 1450 კუბურ სანტიმეტრს. უფრო დიდ მარცხენა ნახევარსფეროში გაჩნდა უფრო დიდი ადგილი მეტყველებისთვის, რომელსაც ბროკას ნაწილს უწოდებენ, ამ ნაწილის მეშვეობით გრამატიკულად გამართულად ვლაპარაკობთ. კიდევ არის ვერნიკეს არეალი, რომელიც სიტყვების სემანტიკურად გაგებაში და მეტყველების აღქმაში გვეხმარება. ასეთი არეალები ძირითადად ტვინის მარცხენა ნახევარსფეროშია. როგორც გაზანიგა (1985) აღნიშნავს მარცხენა ნახევარსფერო ტვინის მარჯვენა ნახევარსფეროს თარჯიმანია. ვერბალური სიმბოლოების გამოყენებამ ჰომო საპიენსს ნება დართო, რომ ეცხოვრა არა მხოლოდ დღევანდელ სამყაროში, არამედ შესძლებოდა ეცხოვრა აბსტრაქტულ, უფრო მგრძნობიარე სამყაროში, სადაც თავისი ჰიპოთეტური სამყარო ექნებოდა. სწრაფი კულტურული ცვლილებები უკვე აღარ არის დამოკიდებული ტვინის ზომაზე ან ბიოლოგიურ ცვლილებებზე. ახლა უკვე ტექნოლოგიური ცვლილებები აღარ არის უცხო და დრამატულად სწარაფად ვითარდება.
გაზანიგადან ვიგებთ, რომ მხოლოდ ჰომო საპიენსის ტვინში ენის განვითარების მიზნით, შესაძლებელი გახდა ტვინის ვასკულიზირება და საკმარისი სისხლით მომარაგება. ეს უკეთ ჩანდა ვერნიკეს ნაწილში. ეს პროცესი ვითარდებოდა ადრეული ჰომინდების დროსაც, თუმცა იმ კრიტიკულ დონემდე არ იყო მიღწეული, რომ ენის განვითარებისთვის შეეწყო ხელი.
აღმოჩენილი თავის ქალების გამოკვლევისას არქეოლოგებმა დაადგინეს თუ როგორ გადაეცემოდა სისხლი ალტერალურ ზედაპირებზე, სადაც სისხლძარღვების ანაბეჭდები იყო.
ადვილი გამოსაცნობია, რომ ტვინის მარჯვენა ნაწილიც იგივე რაოდენობის სისხლს იღებდა. ეს მნიშვნელოვან ზრდა ნიშნავდა ესთეტიკურ მნიშვნელობას მარჯვენა ნახევარსფეროში. უფრო მეტად რომ გავერკვიოთ ესთეტიკური უნარი თვალშისაცემად ადამიანურია.
მარტივი სათქმელია, რომ ტვინის ორგანიზაციული სტურქტურა და მეტყველების უნარი განვითარდა იმიტომ, რომ რაციონალურად მომხდარიყო გადაწყვეტილების მიღება. ბევრი მეცნიერი დღეს დაობს იმის შესახებ, რომ ენა განვითარდა სოციალური მიზეზების და ადამინური კავშირების გამო. ძველ დროში ჯგუფის სიდიდე დამოკიდებული იყო იმაზე, თუ რა დროში მოხდებოდა ერთმანეთის დავარცხნა. როცა ენა განვითარდა ჯგუფის სიდიდე აღარ იყო დამოკიდებული ამ ფაქტორზე. ადამიანის ტვინის დიდი ზომის გამო ერთმანეთთან რაიმე საკითხზე.
შეთანხმება მარტივი გახდა. გონების განვითარებაც სოციალურად მომწიფებული გარემოს შედეგია, როდესაც დაიწყეს შემგროვებლობა და მონადირეობა, რომელმაც ხელი შეუწყო მუდმივი საცხოვრებლების შექმნას. გადაჭარბებულმა საკვების რაოდენობამ, რომელიც გამოწვეული იყო მცენარეების დიდი რაოდენობის გაზრდით და ცხოველების მოშინაურებით, საფუძველი ჩაუყარა ქალაქის ტიპის დასახლებების შექმნას 10 000-12 000 წლის წინ. თუ შიმპანზეები დროის 20 %-ს ერთმანეთის მოვლაში ატარებდნენ, ადამიანები უკვე ამ 20 %-ის განმავლობაში ერთმანეთთან საუბრობდნენ. ადამიანებს შორის ერთმანეთთან ლაპარაკის 2/3 ნაწილს შეადგენს ჭორაობა სხვა ვინმეზე, ვიდრე ტექნოლოგიურ პრობლემებსა და გადაწყვეტილებების მიღებაზე.
მნიშვნელოვანი უნარი, რაც ნეოკორტექსმა ავსტრალოპითეკინს შესძინა, იყო სოციალური მგრძნობელობა. სოციალური კოორდინაცია იყო უმნიშვნელოვანესი სტრატეგია ახალ ადამიანში. ჰომო საპიენსმა ჩვენი ტვინის ზომას 150 000 წლის წინ მიაღწია. მანამდე 6 მილიონი წლით ადრე, როდესაც ადამიანის ხაზი შიმპანეებს გამოეყო, მათი ტვინის ზომა გასამმაგდა შიმპანზეებთან შედარებით 450-1250 კუბური სანტიმეტრი.
ბევრ ჩვენგანს აინტერესებს ეს განვითარება ნელი და მუდმივი იყო თუ ერთიან ნაკადებად მოხდა. ზოგიერთი ევოლუციის ფსიქოლოგები ფიქრობენ, რომ დღევანდელი ადამიანის უნარი, რომელიც ჰომო საპიენსში გაჩნდა, თვითონ განავითარა და ის არ მოდიოდა შიმპანზეების ხაზიდან. თუმცა ზოგიერთი მათგანი ამას არ ეთანხმება, რადგან ეს ეწინააღმდეგება ევოლუციის პროცესს.
ტრადიციულად ინტელექტის განვითარება დამხმარე იარაღად აღიქმება. ბიპედალიზმის განვითარება ერთ-ერთი დიდი პლიუსი იყო, მათ გაუთავისუფლდათ ხელები და დაიწყეს იმაზე ფიქრი, რომ დამატებითი იარაღები შეექმნათ. ამ ყველაფერს თუ დროის ცხრილზე განვიხილავთ ვნახავთ, რომ ამ აქტივობებს შორის ძალიან დიდი დროა გასული, ადამიანმა ბიპედალიზმი დაიწყო 5 მილიონი წლის წინ, იარაღები გამოიგონა 2,5 მილიონის წინ, ხოლო ტვინის ზომა გაიზარდა 200 000 წლის წინ.
ციტირება
6 თეორია ენის წარმოშობის შესახებ
ამ თეორიის მიხედვით ადამიანებმა დაიწყეს ლაპარაკი ხმების მიმბაძველობით: ბაუ-ვაუ, მუუ, ბაა და ასე შემდეგ. თუმცა დღევანდელ მეტყველებაში ჩვენ ასეთ ხმებს არ ვიყენებთ და რა სიტყვასაც ვამბობთ იმას თავისი მნიშვნელობა აქვს.
მეტყველება წარმოიშვა ადამიანისგან, როდესაც ის თვითონ პასუხს სცემდა შინაგან გრძნობებს, როგორებიცაა ტკივილი, გაკვირვება ან სხვა ემოციები: სიცილი, ყვირილი, მძიმედ სუნთქვა. თუმცა ბევრ სხვა ცხოველსაც შეუძლია მსგავსი ხმების გამოცემა, ამიტომ ეს თეორია ბოლომდე გამართლებული არ არის.
ამ თეორიის მიხედვით მეტყველება შეიქმნა იმ ხმებისგან, რომლებსაც ხალხი გამოსცემდა ფიზიკური მუშაობის დროს. თუმცა საკმაოდ დიდი განსხვავებაა დღევანდელ სამუშაო ენასა და იმ დროინდელ სამუშაო ენას შორის.
ამ თეორიის მიხედვით მეტყველება შეიქმნა იმ დროს, როდესაც ადამიანი ცდილობდა მეტყველებითი ბგერების და მიმიკების ხელით გადმოცემას. მაგალითად ტა-ტა ნიშნავს ხელის დაქნევას დამშვიდობებისას. მაგრამ ყველაფერს რასაც ვამბობთ არ აქვს ზუსტი შესატყვისი ხელით გადმოცემისას.
ამ თეორიის მიხედვით მეტყველების შექმნის შთაგონება მოდის სიყვარულიდან, პოეტური მგრძნობელობიდან და სიმღერიდან.
ბოლო დროის მოვლენები:
მეცნიერები დღემდე იკვლევენ თუ როგორ წარმოიშვა მეტყველება, თუმცა ამჯერად იკვლევენ პალეონთოლოგიიდან, სადაც აკვირდებიან ხმის ტრაქტს ჰომინდებიდან და ადრეული ადამიანებიდან. იმის ნაცვლად, რომ მათ დაადგინონ თუ რომელმა ვოკალიზაციამ მისცა საფუძველი მეტყველების შექმნას, ისინი ეძებენ თუ რომელმა ფიზიკურმა, კოგნიტურმა და სოციალურმა ფაქტორმა განაპირობა ენის წარმოშობა.
ციტირება
ინტელექტი და მეტყველება
ინტელექტის განვითარებაზე ზეწოლა სოციალური ორგანიზაციის მოთხოვნებით იყო განპირობებული. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო უპირატესობა, რომელიც საშუალებს იძლეოდა სხვების რეაქციების და სოციალური მოქმედებების შედეგების პროგნოზირებას. ეს უნარები შედარებით სუსტად შეიმჩნევა დღევანდელ შიმპანზეებში, განსაკუთრებით ბონობოებში, რომელთა დეტალური შესწავლით ნათელი ხდება ჩვენ და მათ შორის გარკვეული მსგავსებები. ადამიანები ცხოვრობდნენ უფრო დიდ, უფრო სტაბილურ გარემოში, რაც მათ უფრო დიდ დროს უტოვებდა კრეატიულობისთვის. ბევრი მეცნიერის აზრით სწორედ ეს იყო ფაქტორი რამაც ტექნოლოგიური წინსვლა ასე დააჩქარა. ადამიანებს ჯერ ჰქონდათ იარაღები და თავშესაფარი, ანუ უფრო ადრე, სანამ ისინი ლაპარკს დაიწყებდნენ. რაც იმას ნიშნავს რომ აზროვნება ენამდე ჩამოყალიბდა, მაგრამ ეს არ უარყოფს იმ ფაქტს რომ ლაპარაკის გარეშე ფიქრი არ შეიძლება. ჰომო საპიენსი და ადრეული ადამიანები ვერც გადარჩებოდნენ მათ რომ არავერბალური, ლოგიკური აზროვნება არ ჰქონოდათ.
ფაქტი რომ აზროვნება წინ უსწრებს ენას სავსეა იმპლიკაციებით და ის გარკვეულ კვლევებს საჭიროებს. გრინსპანის და შენკერის კვლევა მიგვითითებს 20 000 ან 25 000 წლის წინანდელი კერებისა და ორმოებისკენ რუსეთის გარშემო. ამ ადგილებში ქვის და ძვლების ნივთები მუშავდებოდა, ასევე აღმოჩენილია გამაოგნებელი ნამარხი ატრიბუტიკა, მაგალითად ტანსაცმელი, ხელსაწყოები და სამკაულები. ერთ-ერთ საფლავში, მამაკაცის სხეულთან ერთად მოთავსებული იყო მოსასხამი და ფეხსაცმელი. ერთ-ერთ ტანსაცმელზე კი 3000-მდე სპილენძის მძივებია ნაპოვნი, ხოლო მის თავი მელიის ტყავის ქუდით იყო დაფარული. ეს ფაქტები რა თქმა უნდა მაღალ განვითარებულ სოციალურ სტრუქტურაზე მიგვანიშნებს.
ჰობსის აზრით ჰომო საპიენსს კითხვის უნარი 150 000 წლის წინაც კი ჰქონდა, მაგრამ კითხვის უნარი არ არის საკმარისი მეტყველების განვითარებისთვის. ყველაზე ფართოდ გავრცელებული თარაღის მიხედვით ენის და მეტყველების საწყისად 70 000-35 000 წლის წინანდელი ეპოქა ითვლება, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ჰომო საპიენსს იმ პერიოდში მეტყველება შეეძლო. მეტყველების წარმოშობა დამოკიდებულია კულტურულ და ანატომიურ მზადყოფნაზე. ამ ყველაფრის საუკეთესო დასტური შეიძლება იყოს არტიფაქტები, რომლებიც ნაპოვნია, თუმცა მათი დათარიღება არ სცდება 70 000 წელს აფრიკაში, ხოლო 40 000 წელს მთელს მსოფლიოში.
მნიშვნელოვანი ანატომიური ცვლილება, რომელმაც მეტყველების განვითარებას მისცა ბიძგი არის კუჭ-ნაწლავის ფართობის შემცირება. ეს ცვლილება გამოიწვია საკვები რაციონის შეცვლამ, კერძოდ ხორცეულიდან გამომცხვარ პროდუქტზე გადასვლამ, რამაც ტვინს გაფართოების საშუალება მისცა და ასევე გაფართოვდა ყელში ის ადგილი, რომელიც მეტყველებაში ეხმარება ადამიანს.
ადამიანს განვითარებული აქვს “ბროკას” და “ვერნეკის” წილები ტვინში. ბროკას წილი უზრვენლყოფს მეტყველებას, ხოლო ვერნეკის წილი უზრუნველყოფს მეყტველების აღქმას. როგორც ჩანს ეს ორი წილი ადამიანს ნამდვილად ევოლუციურად განუვითარდა, განსაკუთრებით ბროკას წილი, იქიდან გამომდინარე, რომ შიმპანზეს მაგალითისთვის უფრო კარგად შეუძლია მეტყველების აღქმა, ვიდრე თვითონ მეტყველება. ჰომო საპიენსის თავის ტვინის ევოულიცა ასევე მოიცავს შუბლის და შუბლისწინა ქერქის განვითარებას, ასევე სახის და ორალური მოტორული ქერქის განვითარებას.
კიდევ ერთი ანატომიური ცვლილება, რომელიც ორგანიზმმა მეტყველების გამო განიცადა, არის ყელის და ენის მოცულობის გაზრდა სხვადასხვა ტიპის ხმის გამოსაცემად, რომლის კვალიც ასევე ისრაელში ნაპოვნ ნეადერტალელში აღინიშნება.
ტვინის მასის შეფარდების პოვნა მთლიანი ტანის მასასთან საკმაოდ რთული საქმეა. თავის ტვინის ქერქის ნეირონები და ამ ნეირონების სისწრაფე ძალიან მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს ჰომო საპიენსის რეგულარული ტვინის შესასწავლად. ასევე აღსანიშნავია, რომ ტვინის პლასტიკურობა და მოქნილობა მნიშვნელოვანია და ზოგადად ეხმარება ტვინს ახალი დავალებების ათვისებაში და აზროვნების წესის შეცვლაში.
გარდა ამისა, ადამიანის თავის ტვინის გაზრდას აქვს თავისი მინუსები. მაგალითისთვის დიდი თავი უფრო რთულს და ფიზიკურად საშიშს ხდის ქალისთვის მშობიარობას. ახალშობილისთვის საშვილოსნოს გარეთ ცხოვრება რთულია და ის მუდმივ ყურადღებას საჭიროებს მშობიარობის შემდეგ. ახალშობილის თავის ტვინის განვითარებას დიდი დრო სჭირდება, რაც საფუძველს უქმნის მომავალში მის მსწავლელობით და ინფორმაციის დამახსოვრების უნარს.
თავის ტვინი ასევე დიდ “ხარჯებს” უქმნის ორგანიზმს. თავის ტვინი მოიხმარს ძალიან დიდი რაოდენობის კალორიებს და ასევე დიდი რაოდენობის ელექტროქიმიურ ენერგიას, ასევე ჟანგბადსაც. ედელმანის თქმით ადამიანის თავის ტვინი სამყაროში ყველაზე ჩახლართული მატერიალური ობიექტია. ასეთი ჩახლართულობის და სირთულის უარყოფითი მხარე ისაა, რომ ადამიანის თავის ტვინი უფრო მიდრეკილია მენტალური გადახვევებისკენ ვიდრე ეს სხვა მაიმუნებშია. მაშინ ჩნდება კითხვა, თუ ამდენი ნაკლი აქვს თავის ტვინის დიდ ზომას, რატომ გაიზარდა ის უკანასკნელი 6 მილიონი წლის განმავლობაში? რადგან ამ მინუსებს შედეგიც აქვთ, ადამიანი არის მაღალინტელექტუალური სოციალური არსება, რომელსაც აზროვნება ეხმარება სამყაროში თავის დამკვიდრებასა და გადარჩენაში.
ციტირება
ცოტა რამ ტვინის ზომის შესახებ
ტვინის წონის და ტანის შეფარდებას თვლიან კუვიერის ფორმულით E/S მიხედვით. (სადაც E ტვინის წონაა, ხოლო S ტანის წონა, საიდანაც შემდეგი შეფარდება გამომდინარეობს). ადამიანში და თაგვებში ეს მაჩვენებელი ტოლია 1/40, ხოლო სპილოში 1/560 და ცხენში 1/600. უნდა აღინიშნოს, რომ თაგვების და ადამიანის ტვინის შეფარდება თითქმის ერთი და იგივეა, ხოლო სპილოს და ცხენის შეფარდებაც ერთმანეთს ემსგავსება.
ტვინის ზომის გამოსათვლელად იყენებენ ალომეტრიის მეთოდს. ეს მეთოდი განვითარდა XIX საუკუნეში სნელის მიერ E=CS^r, სადაც E არის ტვინის წონა, S არის ტანის წონა, C ცეფალიზაციის ფაქტორი, r არის ექსპონენციალური მუდმივა. კულენბეკის აზრით ეს მუდმივა 0,56-ის ტოლია ძუძუმწოვრებისთვის, ხოლო მაკფაილი თვლის, რომ ის დაახლოებით უდრის 0,66-ს. ამ ფორმულაში ყველა რიცხვის ჩასმის შემდეგ რჩება ცეფალიზაციის ფაქტორი, რომელიც ინდივიდუალურად გამოითველება. EQ-ის (ცეფალიზაციის წილის) გამოთვლისას, თუ ზოგიერთ სახეობას აქვს EQ=2, ეს იმას ნიშნავს, რომ ამ სახეობას აქვს C ორჯერ უფრო დიდი, როგორიც მოსალოდნელია შესაბამისი წონის ძუძუმწოვარში.
მონაცემების ჩასმის შემდეგ მივიღებთ შემდეგ კოეფიციენტებს. უნდა აღინიშნოს, რომ ადამიანებში ეს მაჩვენებელი ყველაზე მაღალია 7,44, დელფინებში 5,31, შიმპანზეებში 2,49, სპილოებში 1,87, ვეშაპებში 1,76, ძაღლებში 1,17, თაგვებში 0,50 ხოლო ვირთხებსა და კურდღლებში 0,40.
ციტირება
ევოლუცია, როგორც აუცილებლობა თავის ტვინის ევოლუციის გასაგებად
გაყოფილი თავის ტვინის კვლევიდან ცნობილია, რომ მარცხენა ტვინი, როგორც თარჯიმანი, მუდმივად ძიების პროცესშია და ცდილობს მნიშვნელობების პონვას. ამასთან ერთად მარცხენა ტვინი არასაიმედოა როცა საქმე წარსულის გახსენებას ეხება. ჯორჯ ვოლფორდის ექსპერიმენტი იმაში მდგომარეობდა, რომ ადამიანს უნდა გამოეცნო ეკრანის რომელი ნაწილი აინთებოდა ზედა თუ ქვედა. კომპიუტერი კი ისე იყო დაპროგრამებული რომ შემთხვევების 80 %-ში ზედა ნაწილი ინთებოდა. ადამიანებმა რა თქმა უნდა დააფიქსირეს, რომ ზედა ნაწილი უფრო ხშირად ინთებოდა ვიდრე ქვედა, თუმცა ეს მარცხენა ტვინისთვის საკმარისი არ არის. ამიტომ ის ხშირად უყურებს ქვედა მხარეს და მის ანთებას ელოდება, რის გამოც ამ ტესტში ადამიანებში მხოლოდ 68 % იყო სწორი.
საინტერესო ისაა, რომ ვირთხები და სხვა ცხოველები, რომლებსაც ადამიანივით განვითარებული მარცხენა ტვინი არ აქვთ ამ შეცდომას არ უშვებენ და ირჩევენ ზედა მხარეს. მიუხედავად ასეთი პრობლემებისა, რომელიც თან ახლავს კონცეპტუალურ ინტელიგენტს, ჰომო საპიენსი ნამდვილად უფრო მაღლა დგას ვიდრე ვირთხა. ღრმა მიზეზის ძიების გარეშე, ვირთხა მხოლოდ ერთი მომენტით ცხოვრობს.
მაიკლ გაზანინგა ამ ყველაფერს აღიქვამს ერთ-ერთ მაგალითად თუ რატომ არ შეგვიძლია შევისწავლოთ ტვინი ევოლუციური მიდგომის გარეშე. მისი თქმით ადამიანის თავის ტვინი, ისევე როგორც ყველა ტვინი, არის ევოლუციური ადაპტაციების ნაკრები, რომელიც ბუნებრივი გადარჩევის შედეგად ჩამოყალიბდა. ცხოველების ტვინები არ იღებენ და ინახავენ ინფორმაციას ტვინის მხოლოდ ერთ მხარეს, არამედ ამ ყველაფერს ორივე მხარეზე ანაწილებენ. წარსულში ნეირომეცნიერებს ეგონათ, რომ ლიტერალიზაცია ადამიანში ევოლუციის “დანამატი” იყო. ბოკას და ვერნიკის არეა ამის კარგი მაგალითი იყო. ადამიანის თავის ტვინის არაჩვეულებრივი ადგილის შემნახველ აპარატი აქვს და საერთოდ ადამიანის თავის ტვინის კარგად შესასწავლად ჯობია მას ევოლუციური ჭრილიდან შევხედოთ.
გასაკვირია, მაგრამ პრელინგვისტი ახალშობილები ეძებდნენ მიზეზებს გარეგან სამყაროში. როცა სამყაროში რაიმე აუხსნელი მოხდებოდა ისინი მას ინტენსიურად უყურებდნენ თითქოს მის გარკვევას ცდილობდნენ და ამავდროულად მათ სწყინდებათ ისეთი მოვლენების ყურებას რასაც მიჩვეულნი იყვნენ. ეს მიანიშნებს, რომ მიზეზის ძებნა კარგად არის მოწყობილი ადამიანის ტვინში.
თავიდანვე ჰოპო საპიენსები, ისევე როგორც ჩვილი ბავშვები, ეძებდნენ მიზეზებს და სვამდნენ პრაქტიკულ კითხვებს, მაგალითად: “რა მოხდება თუ ამას ვიზამ?”, ასევე ისინი გარკვეულ ვარაუდებს გამოთქვამდნენ. ძალიან ადრე, ჰომო საპიენსის ისტორიაში მოკაზმულობა და მძივები იყო სტატუსის მიმანიშნებელი, რომელიც იყო სოციალური და არა ბუნებითი. სიკვდილის შესახებ მღელვარების შეგრძნება ნეადერტალელშიც იყო, ხოლო ჰომო საპიენსები უფრო დიდ ყურადღებას ამახვილებდნენ მომავალზე, ანუ რა ხდებოდა სიკვდილის შემდეგ. გავითვალისწინოთ, რომ “არაფერი ხდება” საზოგადოების უდიდესი ნაწილისთვის მიუღებელი პასუხია, როცა რწმენა გაქვს წარსული და მომავალი უფრო მნიშვნელოვანი ხდება და სიკვდილის შემდეგ სიცოცხლეც უფრო სასურველია. ისეთი პრაქტიკული კითხვებზე როგორიცაა: “რომელი ქვა არის უკეთესი იარაღის დასამზადებლად?” ან “როგორ შევინარჩუნოთ სითბო?” პასუხები არსებობს და მათი შემოწმება შეიძლება. მაგრამ იმის შემოწმება თუ ვინ ვართ ჩვენ, რატომ ვართ ამ სამყაროში, რა მოგვივა სიკვდილის შემდეგ და ა. შ. ამ კითხვებზე პასუხი პრაქტიკული არაა და მათი შემოწმებაც არ შეიძლება. კითხვები ცხოვრების არსზე შესაძლებელია შემოწმდეს, მაგრამ ეს კითხვები მაინც დაისმება ჩვენი მარცხენა ტვინის ახსნის ძიების დაჟინებული მოთხოვნის გამო.
ერნესტ ბეკერი, საკუთარ ჯილდოს მფლობელ ნამუშევარში “სიკვდილის უარყოფა” რწმენას ეძახის “გმირულ სისტემას”, ამ სისტემის ნათელ მაგალითად კი დღეს შეგვიძლია ის ადამიანები ვიგულისხმოთ, რომლებიც რელიგიის გამო იბრძვიან. ამერიკის ყოფილი პრეზიდენტი ჯორჯ ბუში ავღანეთში და ერაყში მიმდინარე ომებს ჯვაროსნულ ომებს ადარებს და მას რელიგიებს შორის ომს უწოდებს. იმ ტეროტიროიაზე ომის ერთ-ერთი მიზეზი რწმენაა, რომელიც ომის რაციონალიზაციას ახდენს. რწმენა და რაციონალიზაცია კი ტვინის მიერ მიზეზის ძებნას უკავშირდება, იმის მიუხედავად მოძებნის თუ არა საკუთარ კითხვაზე, ანუ რწმენაზე პასუხს.
მნიშვნელოვანი განვითარებები თავის ტვინის ევოლუციაში
ციტირება
სქოლიო
კატეგორია:ინტელექტი
მოლოკანოვო
მოლოკანოვო (Молоканово; Молоканово) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის კუიურგაზის რაიონში.
2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 338 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ ერმოლაევოდან დაშორებულია 17 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია ერმოლაევო, რომელიც დაშორებულია 17 კმ-ით.
2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას რუსები შეადგენენ (58%).
სქოლიო
კატეგორია:კუიურგაზის რაიონის სოფლები
კათნარატი (ლორე)
კათნარატი (Կաթնառատ) — სოფელი სომხეთში, ლორეს პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1 540 მეტრზე. 2008 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 1 003 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 20 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 50.8 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ლორეს პროვინციის სოფლები
უნაი
უნაი (Unaí) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მინას-ჟერაისის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 575 მეტრზე. მიეკუთვნება მინას-ჟერაისის შტატის ჩრდილო-დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ უნაის შემადგენლობაში.
ჯად ტრამპი
ჯად ტრამპი (Judd Trump; დ. 21 აგვისტო, 1989, ბრისტოლი; ინგლისი) — ინგლისელი პროფესიონალი სნუკერისტი. დაიბადა 1989 წლის 21 აგვისტოს ბრისტოლში (ინგლისი). 2011 წლის დიდი ბრიტანეთის ჩემპიონატის გამარჯვებული.
უნაი
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 77 565 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 9.18 კმ²-ზე. ფართობი 8 447 107 კმ²-ია.
ჯად ტრამპი
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ინგლისელი სნუკერისტები კატეგორია:დაბადებული 21 აგვისტო კატეგორია:დაბადებული  1989
უნაი
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მინას-ჟერაისის შტატის მუნიციპალიტეტები
Palmtex Portable Videogame System
დაანონსდა 1983 წლის 30 იანვარს. კონსოლის თავდაპირველი ფასი შეადგენდა 39.95 აშშ დოლარს. მასზე ხელმისაწვდომი იყო მხოლოდ და მხოლოდ სამი ერთეული თამაში: „React Attack“, „Aladdin's Adventures“ და „Outflank“. საერთო ჯამში კონსოლის გაყიდვების რაოდენობამ შეადგინა დაახლოებით 37,200 ეგზემპლარი. მისი წინამორბედებისგან განსხვავებით, LCD ეკრანი განთავსებული იყო არა კარტრიჯზე, არამედ კონსოლის კორპუსზე.
სქოლიო
კატეგორია:პორტატიული ვიდეო თამაშების კონსოლები კატეგორია:პორტატული ელექტრონული თამაშები კატეგორია:მეორე თაობის ვიდეო თამაშების კონსოლები კატეგორია:1984 წელს წარმოდგენილი პროდუქტები კატეგორია:1980-იანების სათამაშოები კატეგორია:1984 წელი ვიდეო თამაშებში
ერევნის წმინდა გრიგოლ განმანათლებლის საკათედრო ტაძარი
ისტორია
ტაძარი აშენდა კათოლიკოს ვაზგენ I-ის ინიციატივით. მისი მშენებლობა დაიწყო 1997 წლის 7 აპრილს კათოლიკოს გარეგინ I-ის მიერ საფუძვლის საკურთხებლად აღვლენილი წირვის შემდეგ. ტაძრის კომპლექსი დააპროექტა არქიტექტორმა სტეპან კურკჩიანმა. მშენებლობა დასრულდა 2001 წელს.
საკათედრო ტაძრის ეკურთხა 2001 წლის 23 სექტემბერს სომხეთში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების 1700 წლისთავთან დაკავშირებით. ტაძარში განთავსებულია გრიგოლ განმანათლებლისა და წმინდა გრიგორის წმინდა ნაწილები, რომლებიც აქ იტალიიდან, ნეაპოლიდან ჩამოასვენეს. ტაძრის კურთხევიდან მალევე მას პაპი იოანე პავლე II ეწვია.
არქიტექტურა
გრანდიოზული კათედრალი სამი ეკლესიის შემცველი კომპლექსია: კათედრალი (მთავარი ტაძარი), რომელიც 1 700 ადამიანს იტევს, მეფე თრდატ III-სა და დედოფალ აშხენის ტაძრები (ორივე 150 აგილიანი). ამ ორმა სამეფო ფიგურამ წმინდა გრიგოლს სომხეთის გაქრისტიანების საქმეში გადამწყვეტი დახმარება გაუწია. კათედრალის შესასვლელთან დგას სამრეკლო კოშკი (რომელიც 30-ზე მეტ თაღს მოიცავს) და სასამართლო.
კომპლექსის საერთო ფართობია 3 822 კვადრატული მეტრი, ხოლო სიმაღლე მიწიდან ჯვრის წვერამდე 54 მეტრია.
კომპლექსის მთავარი ტაძარი აშენდა ალექსანდრე მანუკიანისა და ლუიზა მანუკიან სიმონეს შემოწირულობებით მათი გარდაცვლილი მამის, ქველმოქმედის, მეწარმისა და AGBU-ს ყოფილი პრეზიდენტის, ალექს მანუკიანისა და მისი ცოლის მერი მანუკიანის მოსახსენებლად. მეორე მხრივ, დანარჩენი ორი ეკლესია აშენდა ნაზარ და არტემის ნაზარიანებისა და ლინდა გეორქიანის, ხოლო სამრეკლო — ედუარდო ერნეკიანის შემოწირულობებით.
სქოლიო
კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები კატეგორია:ერევნის ეკლესიები
ედმუნდ კალანდაძე
ედმუნდ ლავროსის ძე კალანდაძე (დ. 4 მაისი, 1923, ხიდისთავი — გ. 13 აგვისტო, 2014) — ქართველი ფერმწერი, საქართველოს სსრ დამსახურებული მხატვარი (1964), საქართველოს კულტურის მინისტრი 1991-1992 წლებში
ბიოგრაფია
1956 წელს დაამთავრა თბილისის სამხატვრო აკადემია. 1972-1986 წლებში იყო თბილისის სამხატვრო აკადემიის პროფესორი. 1986 წლიდან იყო საქართველოს სამუზეუმეო გაერთიანებასთან არსებული სახვითი ხელოვნების თეორიისა და პრაქტიკის სინთეზის სახელოსნოს ხელმძღვანელი. 1991 წლის 9 ივლისიდან 1992 წლის 24 ნოემბრამდე იკავებდა საქართველოს კულტურის მინისტრის თანამდებობას.
შემოქმედება
მისი ადრეული პორტრეტები ლირიკული ხასიათისაა. შემდეგ შექმნა პუანტილისტური პორტრეტები და პეიზაჟები. მომდევნო ნამუშევრებში უარყო პუანტილიზმი, მაგრამ შეინარჩუნა კოლორიტის სიმდიდრე. გამოფენები ჰქონდა გერმანიაში, ავსტრიაში, საფრანგეთში, ლუქსემბურგში, ბრაზილიაში, თურქეთში, რუსეთსა და საქართველოში. მოსკოვის საერთაშორისო ფესტივალის ლაურეატი. მისი ნამუშევრები დაცულია: საქართველოს საპატრიარქოში, ეროვნულ მუზეუმში, ტრეტიაკოვის გალერეაში (მოსკოვი, რუსეთი), აღმოსავლეთის ხალხთა ხელოვნების მუზეუმში (მოსკოვი, რუსეთი), ხელოვნების ნაციონალური მუზეუმი (ბუენოს-აირესი, არგენტინა), ხელოვნების მუზეუმი (სტამბული, თურქეთი); კერძო კოლექციები - საქართველო, ავსტრია, ახალი ზელანდია, აშშ, გერმანია, საფრანგეთი, საბერძნეთი, რუსეთი, ესპანეთი, უკრაინა, დიდი ბრიტანეთი, შვეიცარია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1923 კატეგორია:დაბადებული 4 მაისი კატეგორია:გარდაცვლილი 2014 კატეგორია:გარდაცვლილი 13 აგვისტო კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული მხატვრები კატეგორია:ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები კატეგორია:საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის მინისტრები ე კატეგორია:შოთა რუსთაველის სახელობის პრემიის ლაურეატები
წებელდის ტაფობი
წებელდის ტაფობი — პლატო-ქვაბული საქართველოში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ამტყელ-ჯამპალისა და მაჭარის ხეობებს შორის. აგებულია ცარცულ-პალეოგენური კირქვებით. ქვაბულის ფსკერი სოფელ წებელდის მიდამოებში 400-500 მ სიმაღლეზეა, გარს შემორტყმული მთები 1000-1200 მ აღწევს. კალთები შემოსილია ფოთლოვანი ტყით, თვით ქვაბულში ნათეს-ნარგავებია. წებელდის ტაფობი მდიდარია კარსტული წარმონაქმნებით. აღსანიშნავია გერგემიშის მშრალი ხეობა და მრავალი მღვიმე, რომელთა უმრავლესობა ხეობების გვერდებში იხსნება. ამ მხრივ აღსანიშნავია ქვაჭარა და შაქურიანი.
ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ქვაბულები
იმარუი
იმარუი (Imaruí) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, სანტა-კატარინას შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 225 მეტრზე. მიეკუთვნება სანტა-კატარინას შტატის სამხრეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ ტურბანის შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 11 672 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 21.51 კმ²-ზე. ფართობი 542 633 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სანტა-კატარინას მუნიციპალიტეტები
უზუნთა
უზუნთის ზედა ნაწილში მდინარე ქამუშაძის ღელეზე, რომელიც წარმოადგენს მდინარე ფასკნარას აუზს, გაშენებულია ხელოვნური წყალსაცავი, რომლის სიგრძე 160 მეტრს, სიგანე - 110 მეტრს, ხოლო მაქსიმალური სიღრმე 3 მეტრს შეადგენს, ხელოვნურ წყალსაცავს „ქამუშაძის ტბა“ ეწოდება.
ლიტერატურა
კატეგორია:საჩხერის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ფრანც მერინგი
ფრანც მერინგი (დ. 27 თებერვალი, 1846 — გ. 29 იანვარი, 1919, ბერლინი) — გერმანელი მარქსისტი ფილოსოფოსი, ისტორიკოსი და პოლიტიკოსი.
ბიოგრაფია
1866-1870 წლებში განათლება მიიღო ლაიფციგისა და ბერლინის უნივერსიტეტებში. 1882 წელს გახდა ფილოსოფიის დოქტორი. 1891 წლიდან იყო გერმანიის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის წევრი, იყო ამ პარტიის მემარცხენე-რევოლუციური ფრთის ლიდერი. იყო პარტიის გამოცემის, „Neue Zeit-ის“ თანამშრომელი. 1902-1907 წლებში რედაქტორობდა „Leipziger Volkszeitung-ს“.
ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 27 თებერვალი კატეგორია:დაბადებული 1846 კატეგორია:გარდაცვლილი 29 იანვარი კატეგორია:გარდაცვლილი 1919 კატეგორია:გერმანელი ისტორიკოსები კატეგორია:გერმანელი პოლიტიკოსები კატეგორია:მარქსისტები
რუსიანის ციხე
მშენებლობის ქრონოლოგიური თანამიმდევრობით ირკვევა, რომ თავდაპირველად ამ ადგილას იდგა მხოლოდ ეკლესია, რომელსაც მოგვიანებით, დასავლეთიდან კოშკი მიადგეს, თანაც ისე რომ ეკლესიიის დასავლეთ კედელი კოშკის აღმოსავლეთ კედელშია მოქცეული. მომდევნო ხანებში, კოშკის წინ, აუგიათ მძლავრი, როგორც ჩანს, კოშკურა ნაგებობა, რომლის აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კედლები მიშენებულია ეკლესიის შესაბამის კედლებზე, უმეტესი ნაწილი კი ეკლესიაზეა დაშენებული.
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა, დანგერულია სამხრეთ კედლის დასავლეთ მონაკვეთი და დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნახევარი, დაბზარულია კედლები, ინტერიერი დაახლოებით 2 მეტრ სიმაღლეზე ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვებით. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, გაჭრილია სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშაა. აფსიდი დარბაზის გრძვი კედლებიდან მცირედშვერილი პილასტრების წყვილითაა გამოყოფილი. პილასტრები ზემოთკენ თანდათან თხელდება და კონქის ქუსლის დონეზე ქრება, კონქის თაღის გარდა, დარბაზის კამარა დაყრდნობილი იყო კიდევ სამ საბჯენ თაღზე.
ეკლესიის სამხრეთ ფასადზე ლავგარდნის ნაწილია შემორჩენილი. რომელიც ეკლესიის აგების დროინდელი არ არის. სავარაუდოდ, იგი კოშკურა ნაგებობის მშენებლობის დროისაა. ლავგარდანი აგურისაა. იგი კედლის სიბრტყიდან ოდნავ გადმოშვებულია და ორი რიგისგან შედგება. თავდაპირველად ეკლესიას ნატეხი ქვით ნაწყობი, თაროსებრი ლავგარდანი ჰქონია, რომლის ნაშთი ეკლესიის დასავლეთ კედელზეა დარჩენილი. შემორჩენილი არის ასევე ეკლესიის თავდაპირველი, ორკალთა სახურავიანი ნაშთიც.
კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის, ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. წყობაში ალაგ-ალაგ გამოყენებულაი აგურიც. კედლების ზედაპირი ბათქაშითაა გასწორებული. კედლების სიმტკიცისტვის მასში დატანებული ყოფილა ხის ძელები. კოშკი ძლიერ დაზიანებულია: ჩრდილოეთ კედელი სამი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. გარედან კოშკს ჩრდილოეთით მდებარე ოირვე კუთხე მომრგვალებული აქვს, საკუთრივ კედლები კი ზემოთენ თანდათან თხელდება. კოშკის პირველი სართული თითქმის მთლიანად ნანგრევებითაა ამოვსებული. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელის შესასვლელის ჩრდილოეთით წირთხლია შემორჩენილი, კოშკის სართულშუა გადახურვა ხის ძელებზე ყოფილა გამართული. ციხის აღმოსავლეთით ორმოციოდე მეტრძე ნახევრად დანგრეული ნაგებობბა, რომელიც შიგნით მრგვალია და წმინდა დუღაბითაა შელესილი.
ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ხნკოიანი
ხნკოიანი (Խնկոյան) — სოფელი სომხეთში, ლორეს პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1 800 მეტრზე. 2008 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 285 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 24 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 11.96 კმ²-ია.
თამაზ ობგაძე
თამაზ ობგაძე (დ. 5 აპრილი, 1955) — ქართველი პოლიტიკოსი.
ხნკოიანი
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ლორეს პროვინციის სოფლები
თამაზ ობგაძე
დაამთავრა მოსკოვის მიხეილ ლომონოსოვის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 1980 წლიდან იყო საქართველოს რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის გამოთვლითი ცენტრის, ამავე აკადემიის კირიაკ ზავრიევის სახელობის სამშენებლო მექანიკისა და სეისმომედეგობის ინსტიტუტის, რესპუბლიკის სახელმწიფო საგეგმო კომიტეტის გამოთვლითი ცენტრის, სახელმწიფო სახმშენის წყალთა მეურნეობის თბილისის განყოფილების, ტექნიკური უნივერსიტეტის ინჟინერი, ლაბორანტ-სტაჟორი, უმცროსი, უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი, უფროსი მასწავლებელი, დოცენტი, დეკანის მოადგილე სამეცნიერო ნაწილში. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“,  ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი). 1992-1995 წლებში იყო საქართველოს მე-3 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „მერაბ კოსტავას საზოგადოება“.
65 (რიცხვი)
სამოცდახუთი — სამოცდამეხუთე ნატურალური რიცხვი. არის სამოცდაოთხის მომდევნო და სამოცდაექვსის წინამდგომი. აღინიშნება სიმბოლოთი 65. 65 არის კენტი და შედგენილი რიცხვი. სიტყვა „სამოცდახუთი“ რთული შედგენილობისაა და მისი პირვანდელი ვარიანტია ორი ოცი და ხუთი (იგულისხმება სამოცზე ხუთი ერთეულით მეტი).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რიცხვები
ურუნა-დი-მინასი
ურუნა-დი-მინასი (Uruana de Minas) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მინას-ჟერაისის შტატში; მიეკუთვნება მინას-ჟერაისის შტატის ჩრდილო-დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ უნაის შემადგენლობაში.
სალაჰობა
სალაჰობა (Salahoba) — სოფელი აზერბაიჯანში, გუსარის რაიონში. მოსახლეობის რაოდენობა — 261 კაცი.
ურუნა-დი-მინასი
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მინას-ჟერაისის შტატის მუნიციპალიტეტები
სალაჰობა
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გუსარის რაიონის სოფლები
ლილიან ტურამი
ლილიან ტურამი (Lilian Thuram; დ. 1 იანვარი, 1972, გვადელუპა, საფრანგეთი) — ფრანგი ვეტერანი ფეხბურთელი, საფრანგეთის საფეხბურთო ნაკრების მცველი. 1997 წელს გახდა წლის საუკეთესო ფრანგი ფეხბურთელი. ნაკრებში ჩატარებული აქვს რეკორდული 142 მატჩი, ასევე ითამაშა რეკორდული 16 მატჩი ევროპის ჩემპიონატებზე (16 მატჩი, რეკორდს იყოფს ედვინ ვან დერ სართან ერთად) და იასპარეზა ევროპის ოთხ (1996, 2000, 2004, 2008) ჩემპიონატზე. ნაკრებთან ერთად გახდა მსოფლიოსა (1998) და ევროპის (2000) ჩემპიონი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ფრანგი ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 1972 კატეგორია:ლიგა 1-ის ფეხბურთელები კატეგორია:დაბადებული 1 იანვარი კატეგორია:მსოფლიო ჩემპიონები ფეხბურთში კატეგორია:ბარსელონის ფეხბურთელები კატეგორია:იუვენტუსის ფეხბურთელები კატეგორია:პარმის ფეხბურთელები კატეგორია:მონაკოს ფეხბურთელები
ყიტაანის ღვთისმშობლის ეკლესია
ყიტაანის ღვთისმშობლის ეკლესია — ვარამაანთ საყდარი, არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყიტაანში. სოფლის აღმოსალეთით 1 კილომეტრზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ჩრდილოეთიდან ეკვროდა თანადროული მინაშენი, რომელიც ეკლესიას წყობით უკავშირდებოდა. შენობა ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. წყობაში დაცულია რიგების სწორხაზოვნება. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კონქი და კამარა, დანგრეულია კედლების ზედა ნაწილები; ჩრდილოეთ მინაშენი მთლიანად დანგრეულია და დაფარულია მიწითა და მცენარეულობით. ეკლესიის შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი გარედან მოზრდილი ზომის ქვითაა გადახურული - თარაზულად, შიგნით - თაღოვანია. ეკლესია აღმოსავლეთით დასრულებული ღრმა ნალისებრი აფსიდით. აფსიდში ვიწრო, ბრტყლად გადახურული სარკმელია გაჭრილი, რომელიც ზემოთკენ ოდნავ შევიწროებულია. სარკმლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშაა. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მხრებით. ჩრდილოეთ მხართან მინაშენში გასასვლელია. კარი თაღოვანია. მოგვიანებით ამოუსენებიათ და ნიშად გადაუკეთებიათ.
ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
არიშპაროვო
არიშპაროვო (Арышпар) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის ბელორეცკის რაიონში.
2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 59 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ ბელრეცკიდან დაშორებულია 110 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია ინზერი, რომელიც დაშორებულია 28 კმ-ით.
2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას ბაშკირები შეადგენენ (100%).
სქოლიო
კატეგორია:ბელორეცკის რაიონის სოფლები
შაშიანის კვირაცხოვლის ეკლესია
შაშიანის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაშიანის შუა ნაწილში. ეკლესიიდან შემორჩენილია დასავლეთ კედლის ნაშთი: აქა-იქ ჩანს საძირკვლის კვალიც. XX საუკუნის 80-იან წლებში ადგილობრივ მოსახლეობას ნაეკლესიარზე პატარა ნიში აუგია.
ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ბილიკი არლთან ახლოს
ბილიკი არლთან ახლოს — ნიდერლანდელი პოსტიმპრესიონისტი მხატვრის, ვინსენტ ვან გოგის ნახატი, შესრულებული ზეთის საღებავებით ტილოზე, 1888 წელს, მაშინ, როცა ვინსენტი არლში ცხოვრობდა. ნახატზე გამოსახულია ხეებით გარშემორტყმული საცალფეხო ბილიკი, რომლის ბოლოსაც ყვითელი სახლი მოჩანს და მინდვრები, რომლებიც არლს გარს არტყია. ნახატის შესრულების სტილი ზუსტად ემთხვევა მხატვრის იმ პერიოდში შესრულებული ტილოების სტილს, ფერები ნათელი და ცოცხალია, ნათელი ტილო იმაზე კარგად გვაწვდის ხედს, ვიდრე ის სინამდვილეში აღიქმება. იდეალურ მომენტში დანახული ბუნება ფერების სწორი გამოყენებითაა გადმოცემული.
ბილიკი არლთან ახლოს ეკუთვნის გრაიფსვალდის პომერანულ მუზეუმს, გერმანიაში.
კატეგორია:ვინსენტ ვან გოგის ნახატები კატეგორია:1888 წლის ნახატები კატეგორია:ნახატები ანბანის მიხედვით
ვილაბერტრანი (დალი)
ვილაბერტრანი — ესპანელი სიურეალისტი მხატვრის, სალვადორ დალის ნახატი, რომელიც მის ადრეულ ნამუშევართა სიაშია, შესრუებული ზეთის საღებავებით მუყაოზე, 1913 წელს. მაშინ დალი დაახლოებით ცხრა წლის იყო და ხშირად ხატავდა ვილაბერტრანის ხედებს.
უდაბნოს რკინის გამოსადნობი სახელოსნოები
უდაბნოს რკინის გამოსადნობი სახელოსნოები — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს მთელს ტერიტორიაზე. მათი უმეტესობა განლაგებულია ხეობებისა და ხრამების ნაპირებზე. სახელოსნოები თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის დასაწყისით. სახელოსნოების უმეტესობა აღმოჩენილი იქნა 1980-იან წლებში კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით.
სახელოსნოების დიდი კონცენტრაციაა სოფელ სათაფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 5 კილომეტრის მოშრებით, რკინის მთის გარშემო და ამავე ამავე სახელწოდების მთის მიდამოებში, რომელიც დავითგარეჯის აღმოსავლეთით, 4-5 კილომეტრის მოშრებით მდებარეობს. სახელოსნოები წარმოდგენილია წითელი ლაქებით, რასაც ქმნის დამწვარი ლოდები და თიხნარი ნიადაგი. ბევრ მათგანზე კარგად ჩანს ერთ სწორ ხაზზე განლაგებული, რამდენიმე მოგრძო, ოთხკუთხა სათავსი ან მათი კვალი. წესისამებრ, არცერთ მათგამზე არქეოლოგიური მასალა არ აღმოჩნდა.
1988 წელს კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ შეისწავლა სოფელ უდაბნოში, მწარე წყლად წოდებულ ტერიტორიაზე მდებარე ერთ-ერთი სახელოსნო. მიწის ზედაპირიდან 60 სანტიმეტრის სიღრმეზე ამოღებულ ნახევრადმიწურულს შიდა მხარეს, ქვის მშრალი წყობით, კედელი ჰქონდა ამოშენებული. სათავსის წინ გაიწმინდა რკინის გამოსადნობი ორი ღუმელი, რომლებიც 1.3 მეტრის დიამეტრის, წრიულად განლაგებული, ვერტიკალურად ჩადგმული, ბრტყელი ქვებით იყო ნაგები.
ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კოღესი
კოღესი (Կողես) — სოფელი სომხეთში, ლორეს პროვინციაში. 2008 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 368 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 36 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 10.21 კმ²-ია.
ლივენცოვის ციხესიმაგრე
ლივენცოვის ციხესიმაგრე (Ливенцовская крепость) — ციხესიმაგრე, რომელიც ააგეს ჩრდილოეთკავკასიური კულტურის მატარებელმა ტომებმა ძვ. წ. XV-XIV საუკუნეებში. წარმოადგენს ლივენცოვის არქეოლოგიური კომპლექსის ნაწილს, რომელიც მდებარეობს სოფელ კარატაევოსა და ლივენცოვკას შორის დონის როსტოვის საბჭოს რაიონში, მდინარე მკვდარი დონეცის ნაპირზე. ბრინჯაოს ხანის საფორტიფიკაციო ნაგებობა აღმოაჩინეს არქეოლოგებმა 1950-იან წლებში. 1977 წელს აღმოსავლეთ ევროპაში ერთ-ერთი უძველესი ციხესიმაგრე როსტოვის აღმასკომის გადაწყვეტილებით აღიარეს ადგილობრივი მნიშვნელობის კულტურული მემკვირეობის ობიექტად.
ისტორია
მრავალრიცხოვანი არქეოლოგიური აღმოჩენები მდინარე დონის ნაპირებზე მოწმობს, რომ მოსახლეობის დასახლება აღნიშნულ ტერიტორიაზე იწყება ენეოლითის ხანიდან. ამ ტერიტორიაზე ძველთაგანვეა რბილი კლიმატი, მოსახერხებელი გეოგრაფიული მდებარეობა თევზისა და ხორცის დიდი მარაგით - დონის ტერიტორიაზე გავრცელებული იყო ბიზონი, ბეწვიანი მარტორქა და მამონტი. ამ პერიოდში ჯერ კიდევ არ იყო დასრულებული უკანასკნელი გამყინვარება. მოსახლეობა აღნიშნულ ტერიტორიაზე ცხოვრობდა მსხვილ ტომებად, რაც აადვილებდა საკვების მოპოვებას. სამუშაო იარაღებს ამზადებდნენ სილიციუმისაგან.
ბრინჯაოს ხანაში (ძვ. წ. XXXIII—XIII/XI სს.) როსტოვის ტერიტორიაზე აღინიშნება ციხესიმაგრეების მშენებლობა, რომელიც თარიღდება ძვ. წ. III ათასწლეულით. აღნიშნული კულტურის შესახებ მცირე რამაა ცნობილი. აღმოჩენილია სულ რამდენიმე ამფორა. გამოთქმულია მოსაზრება, რომ აქ ცხოვრობდნენ არიელები, თუმცა მტრების თავდასხმების შედეგად მოხდა მათი ემიგრირება შუა აზიაში.
აღწერა
არქოოგიური კომპლექსი აღმოჩნდა 1920-იან წლებში რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიის ინსტიტუტის ჩრდილოეთ-კავკასიური არქოლოგიური ექსპედიციის სამუშაოების დროს. რომელსაც ხელმძღვანელობდა ალექსანდრე მილერი. არქოლოგიური კომპლექსის კომპლექსური შესწავლა გრძელდებოდა ათწლეულების მანძილზე, მისი გამოკვლევა დღემდე გრძელდება. კონკრეტულად ლივენცოვსკის ციხესიმაგრე აღმოაჩინეს მოგვიანებით, XX საუკუნის 50-იან წლებში, რამაც გამოიწვია სენსაცია სამეცნიერო წრეებში. თვლიან, რომ ეს არქიტექტურული ძეგლი აგებულია ტროაზე რამდენიმე ასეული წლით ადრე. ამ თვალსაზრისით ლივენცოვის ციხესიმაგრე ითვლება აღმოსავლეთ ევროპის ერთ-ერთ უძველეს ნაგებობად.
არქეოლოგიურ ტერიტორიაზე შემონახულია კედლების ნანგრევები, რომელიც ნაგებია რიყის ქვით. ნაპოვნია ასევე ათასობით ისრისპირი. ციხესიმაგრის ტერიტორიაზე ასევე აღმოჩენილია ყორღანული სამარხები. ლივენცოვის ციხესიმაგრის სიგრძე 280 მეტრია. ესწავლილია არქეოლოგიური ტერიტორიის მხოლოდ 25 %.
პრესაში გავრცელებული სახელია „ევროპის უძველესი ციხესიმაგრე“ „დონის ტროა“.
ამჟამად ციხესიმაგრის ტერიტორია სავალალო მდგომარეობაშია. როსტოველი მხარეთმცოდნეები და ისტორიკოსები ამუშავებენ ლივენცოვის ციხესიმაგრის აღდგენის გეგმას, ფიქრობენ შექმნან არქეოლოგიური პარკი ღია ცის ქვეშ, რომელიც განკუთვნილი იქნება ტურისტებისთვის. ამისათვის აუცილებელია ჯერ შეიქმნას ლივენცოვის ციხესიმაგრის საზღვრები. ამისათვის საჭიროა აღიკვეთოს არასანქცირებული ნაგავსაყრელი, რომელიც საფრთხეს უქმნის არქეოლოგიურ ძეგლს.
ლივენცოვის ციხეესიმაგრე ფედერალურ ბალანსზეა. როსტოვის ოლქს არ შეუძლია ფინანსებია გამოყოფა მის ასაღორძინებლად, ფედერალური ხელისუფლება კი რატომღაც არ აფინანსებს აღნიშნულ პროექტს. არქეოლოგიური ძეგლი იქცა ადგილობრივი მოსახლეობის ნაგავსაყრელად.
სამართლებრივი დავა
2012 წელს ტერიტორია გადაეცა კოტეჯების ასაშენებლად. დონის როსტოვის საბჭოს რაიონის სასამართლოში შეიტანეს სარჩელი აღნიშნული ქმედების არაკანონიერად ცნობის შესახებ და მოითხოვეს ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა. 2013 წლის გაზაფხულზე სასამართლომ მიწის გადაცემა მშენებლობისათვის უკანონოდ ცნო.
სქოლიო
კატეგორია:დონის როსტოვის ღირსშესანიშნაობები კატეგორია:როსტოვის ოლქის ციხესიმაგრეები
სტივენ მაგუაიერი
სტივენ მაგუაიერი (Stephen Maguire; დ. 13 მარტი 1981, გლაზგო; შოტლანდია) — შოტლანდიელი პროფესიონალი სნუკერისტი. დაიბადა 1981 წლის მარტს გლაზგოში (შოტლანდია).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:შოტლანდიელი სნუკერისტები კატეგორია:სნუკერისტები 100-ზე მეტი სენჩერი-ბრეიკით კატეგორია:დაბადებული 1981 კატეგორია:დაბადებული 13 მარტი
ლენსოის-მარანეინსისის ეროვნული პარკი
ლენსოის-მარანეინსისის ეროვნული პარკი (Parque Nacional dos Lençóis Maranhenses) — ეროვნული პარკი ჩრდილო-დასავლეთ ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში. წარმოადგენს დაბალ, ბრტყელ, პერიოდულად დატბორვად არეალს; დაფარულია ქვიშის წყვეტილი დიუნებით. მოიცავს დაახლოებით 1500 კმ² ტერიტორიას. მიუხედავად უხვი წვიმებისა, თითქმის არაა მცენარეული საფარი. 1981 წლის 2 ივნისს ტერიტორია ეროვნულ პარკად გამოცხადდა.
აღწერა
პარკი შედგება ვრცელი, თეთრი დიუნებისაგან, რითაც ერთი შეხედვით უდაბნოს წააგავს, თუმცა ასე არაა. მდებარეობს ამაზონის აუზს მიღმა, რეგიონში, სადაც წლის დასაწყისი უხვი წვიმებით გამოირჩევა. წვიმიანი სეზონი განაპირობებს სპეციფიკურ ფენომენს: ქვიშის დიუნებს შორის გროვდება წვიმის წყალი, რომელსაც გაჟონვის საშუალებას ქვიშის ქვეშ მდებარე ქანების ჰერმეტულად დახურული შრე არ აძლევს. შედეგად წარმოიქმნება ლურჯი, მწვანე და შავი ლაგუნები, რომლებიც გარშემორტყმულია უდაბნოს მაგვარი ქვიშით. ლაგუნებში წყლის დონე მაქსიმუმს ივლის-სექტემბერში აღწევს.
ლაგუნებში უხვადაა თევზი, რომლებიც იქ სავსეობის დროს შედიან, როცა ტბორები ერთმანეთთანაა დაკავშირებული, საბოლოოდ კი მდინარე რიუ-ნეგრუს უკავშირდებიან, საიდანაც თევზები ახერხებენ შემოსვლას. თევზის ერთ-ერთი სახეობა, რომელსაც მგელთევზას ან ვეფხვთევზას უწოდებენ (Hoplias malabaricus), ლაგუნებში წყლის აორთქლების დროს ნოტიო ქვიშაში იძინებს და ხელახლა იღვიძებს შემდეგი წვიმიანი სეზონის დროს.
მაცხოვრებლები
ადგილობრივი ხალხური თქმულებების თანახმად, რეგიონი კაეტეს ინდიელებით იყო დასახლებული, რომლებმაც ერთ დღესაც გაიღვიძეს და აღმოაჩინეს, რომ მათი ქალაქი ქვიშით დაფარულიყო.
ეროვნული პარკის სტატუსი არეალის ეკოლოგიის დაცვას გულისხმობს. ადგილობრივი მაცხოვრებლების ძირითადი საქმიანობა წვიმიანი სეზონის დროს თევზაობაა. ბევრი მათგანი მშრალი სეზონის დროს არეალს ტოვებს და ახლომდებარე რეგიონებში მიწის დასამუშავებლად მიდის.
დათვალიერება
ეროვნული პარკი მდებარეობს მარანიანის შტატის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე, მდინარე პრეგუიკასის ნაპირებზე. შემოსაზღვრულია უმბერტუ-დი-კამპუსის, პრიმეირა-კრუსის, სანტუ-ამარუ-დუ-მარანიანისა და ბარეირინიასის მუნიციპალიტეტებით. შტატის დედაქალაქ სან-ლუისიდან ახლომდებარე ბარეირინიასის მუნიციპალიტეტისაკენ რეგულარულად სრულდება ავტობუსის რეისი; ასევე დადიან ტაქსები.
იქიდან გამომდინარე, რომ პარკი საკმაოდ ვრცელია, არ არსებობს პირდაპირ მისასვლელი გზები. იმის გამო, რომ მას დაცული ტერიტორიის სტატუსი აქვს, სატრანსპორტო საშუალებატა უმეტეს ნაწილს აკრძალული აქვს გადაადგილება.
სქოლიო
კატეგორია:ბრაზილიის ეროვნული პარკები
ციფრული ტელევიზია
ციფრული ტელევიზია — სატელევიზიო გამოსახულებისა და ხმის გადაცემის ტექნოლოგია ვიდეოსიგნალის და ხმოვანი სიგნალის ციფრული არხებით კოდირების გამოყენებით. თანამედროვე ციფრული ტელევიზიის საფუძველია მონაცემთა შეკუმშვის MPEG სტანდარტი.
განვითარების ისტორია
ციფრული ტელევიზიის განვითარების ისტორია პირობითად შეიძლება დავყოთ რამდენიმე ეტაპად, რომელთაგან თითოეული ხასიათდება სამეცნიერო-კვლევითი და საცდელ-საკონსტრუქტორო სამუშაოებით, ექსპერიმენტალური სისტემებით და მოწყობილობებით და შესაბამისი სტანდარტებით.