cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
იულიუს ვინცენც ფონ კრომბჰოლცი
ბიოგრაფია
იულიუს კრომბჰოლცი გარდაიცვალა 1843 წლის 2 ნოემბერს (სხვა ცნობებით — 1 ნოემბერს) პრაღაში. ატლასის ბოლო სამი ტომი კრომბჰოლცის გარდაცვალების შემდეგ გამოიცა.
რჩეული ნაშრომები
thumb|left|ამანიტას გვარის სოკოები კრომბჰოლცის ნაშრომში Naturgetreue Abbildungen und Beschreibungen der Schwämme.
სქოლიო
კატეგორია:გერმანელი ბოტანიკოსები კატეგორია:გერმანელი მიკოლოგები
გიორგი ამარტოლი
გიორგი ამარტოლი ( Γεώργιος Ἁμαρτωλός), იგივე გიორგი მონაზონი — IX საუკუნის ბიზანტიელი ბერი და ისტორიკოსი. ცხოვრობდა ბიზანტიის იმპერატორ მიხეილ III-ს ზეობაში. დაწერა თხზულება „ქრონოგრაფია“, რომელიც გადმოსცემს მსოფლიოს ისტორიას, სამყაროს შექმნიდან 842 წლამდე. წყაროდ გამოყენებული აქვს ანტიკური და ბიზანტიური საისტორიო თხზულებები, აგრეთვე ზეპირი გადმოცემები. სრულად აღწერს ისტორიულ მოვლენებს და ეპოქის საზოგადოებრივ-კულტურულ ცხოვრებას. გიორგი ამარტოლის თხზულება საკმაოდ პოპულარული იყო ბიზანტიაში.
XII საუკუნეში ქართულად თარგმნა არსენ იყალთოელმა. არსენის თარგმანი მისდევს უძველეს ხელნაწერებში შემორჩენილ რედაქციას, ამავე დროს იგი ორიგინალის ზოგიერთი ადგილის დაზუსტების, შევსებისა და ახლებურად წაკითხვის საშუალებას იძლევა. არსენის თარგმანი შედგება 9 წიგნისაგან და წყდება ბიზანტიის იმპერატორ თეოდოსიუს II-ის (401–450) მეფობამდე. არსენს თარგმნა დაუწყია მანგანის აკადემიაში. ამ დროს იგი პლატონის ზეგავლენას განიცდიდა, რაც მის „ქრონოგრაფიაშიც“ აისახა. შემდეგ არსენის შეხედულება პლატონის ფილოსოფიასა და ნეოპლატონიზმზე მკვეთრად შეიცვალა. შესაძლოა ამის გამო მან აღარ დაასრულა „ქრონოგრაფიის“ თარგმნა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბიზანტიელები კატეგორია:ბიზანტიელი ისტორიკოსები
კუზნეჩიხა (ხაროვსკის რაიონი)
კუზნეჩიხა (Кузнечиха) — სოფელი რუსეთში, ვოლოგდის ოლქში, ხაროვსკის რაიონში. სოფელი შედის ხაროვსკის სასოფლო დასახლების შემადგენლობაში, მოსახლეობა 2002 წლის მონაცემებით 2 ადამიანს შეადგენდა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ხაროვსკის რაიონის დასახლებული პუნქტები
პირიტუს მუნიციპალიტეტი (ფალკონი)
პირიტუს მუნიციპალიტეტი (Municipio Píritu) — მუნიციპალიტეტი ვენესუელაში, ფალკონის შტატში. წარმოადგენს ფალკონის შტატის 25 მუნიციპალიტეტიდან ერთ-ერთს. ფართობი 1 168 კმ². 2001 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით პირიტუს მუნიციპალიტეტში ცხოვრობდა 9 929 ათასი ადამიანი. მოსახლეობის სიმჭიდროვე შეადგენს 8,5 ადამიანს 1 კვადრატულ კილომეტრზე. მთავარი ქალაქია პირიტუ.
აშპე-აჩონდო
აშპე-აჩონდო (Axpe Achondo, Atxondo) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის ბასკეთის ავტონომიური გაერთიანების ბისკაიის პროვინციის დურანგესადოს კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 23,41 კმ². მოსახლეობა — 1335 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ბისკაიის მუნიციპალიტეტები კატეგორია:ბისკაიის ქალაქები
იოანე პენტელაშვილი
იოანე პენტელაშვილი — XVIII საუკუნის მეორე ნახევრისა და XIX საუკუნის პირველი მეოთხედის ქართველი მდივან-მწიგნობარი, მთარგმნელი. ცნობილია მისი გადაწერილი სიგელ-გუჯრები და ხელნაწერები. მონაწილეობდა საიათნოვას სომხური ლექსების შემცველი ხელნაწერის გადაწერაში. 1808 წელს გადაწერა სასულიერო შინაარსის კრებული. 1798 წელს თარგმნა სომეხი საეკლესიო მოღვაწისა და მწერლის ვარდან აიგეცკის იგავ-არაკთა კრებული „მელის წიგნი“.
ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი მწიგნობრები კატეგორია:ქართველი მთარგმნელები
თომა არწრუნი
ბიბლიოგრაფია
კატეგორია:სომეხი ისტორიკოსები
პუბლიუს ტერენციუსი
პუბლიუს ტერენციუსი (ძვ. წ. 195 - ძვ. წ. 159) — კართაგენული წარმოშობის რომაელი კომედიანტი. ის რომში მოხვდა, როგორც მონა მან მიიღო განათლება და შემდგომში გახდა თავისუფალი მოქალაქე. ის ახალგაზრდა, სავარაუდოდ საბერძნეთში ან უკან რომისკენ გზაში გარდაიცვალა. მისმა ექვსივე კომედიამ დღემდე მოაღწია.
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პანთეონი
საქართველოში პირველი უნივერსიტეტი დაარსდა 1918 წლის 8 თებერვალს, დავით აღმაშენებლის ხსენების დღეს, თბილისში. ამავე წლის 3 სექტემბერს ეწოდა — თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. ეს პირველი და ერთადერთი უნივერსიტეტი იყო იმ დროს მთელ კავკასიაში.
1927 წელს პირველი ვინც დაიკრძალა უნივერსიტეტის ბაღში იყო უნივერსიტეტის პირველი რექტორი პეტრე მელიქიშვილი. ერთი წლის შემდეგ, უნივერსიტეტის დაარსებიდან ათის წლის თავზე, რომელიც საზეიმოდ აღინიშნა მთელ საქართველოსა და ამიერკავკასიაში, უნივერსიტეტის ეზოში გაიხსნა პეტრე მელიქიშვილის ძეგლი.
პანთეონი საქართველოს ერთ-ერთი გამორჩეული კულტურულ-ისტორიული ღირსშესანიშნაობაა. აქ განისვენებს უნივერსიტეტის ყველა დამფუძნებელი, ექვთიმე თაყაიშვილისა (რომელიც დაკრძალულია მთაწმინდის პანთეონში). და გრიგოლ წერეთლის გარდა (რომლის საფლავი არ არსებობს).
სქოლიო
კატეგორია:თბილისის პანთეონები კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეზო-სავანე
Rhytidoponera aquila
Rhytidoponera aquila — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Rhytidoponera-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Ectatomminae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
მუჰუ
thumb|right|300px|წითლად მონიშნული კუნძული მუჰუ საარემაას მაზრის შემადგენლობაში მუჰუ (Muhumaa; Mohn/Moon) — ბალტიის ზღვაში მდებარე პატარა კუნძული. მისი ფართობი შეადგენს 198 კმ² და ესტონეთის სიდიდით მესამე კუნძულია.
მეზობელი მცირე კუნძულებთან: კესელაიდი, ვირელაიდი, ვოილაიდი და სუურლაიდი წარმოადგენ საარემაას მაზრის სასოფლო მუნიციპალიტეტს. მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა შეადგენს 1697 (2010 წლის აღწერით) ადამიანს და მოიცავს 206,12 კმ²-ს. სიმჭიდროვე შეადგენს 8,6 მაცხოვრებელს ერთ კმ²-ზე.
მუჰუს ყველაზე მნიშვნელოვანი დასახლებული პუნქტებია: კუივასტუ, ლიივა და კოგუვა.
კუნძული ესტონეთის ძირითად ტერიტორიიდან გამოყოფილია სუურის სრუტით, ხოლო საარემაასგან ვეიკის სრუტით. ის ბორნით მატერიკზე უკავშირდება ვირტსუს, ხოლო საარემააზე ვეინატამს. ზამთარში კუნძულს მატერიკთან აკავშირებს ყინულის გზა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ესტონეთის კუნძულები
პიერ გასპარ შომეტი
პიერ გასპარ შომეტი (Pierre Gaspard Chaumette; დ. 24 მაისი, 1763, ნევერი — გ. 13 აპრილი, 1794, პარიზი) — ფრანგი რევოლუციონერი. საფრანგეთის დიი რევოლუციის დროს დაირქვა ანაქსაგორა. იყო მემარცხენე იაკობინელი, კორდელიერების კლუბის წევრი. რევოლუციურმა ტრიბუნალმა სიკვდილით დასაჯა.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1763 კატეგორია:დაბადებული 24 მაისი კატეგორია:ფრანგი რევოლუციონერები კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი ადამიანები კატეგორია:გარდაცვლილი 1794 კატეგორია:გარდაცვლილი 13 აპრილი
სეარა-მირინი
სეარა-მირინი (Ceará-Mirim) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, რიუ-გრანდი-დუ-ნორტის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება ლესტე-პოტიგუარის მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ მაკაიბის შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 68 141 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 94.07 კმ²-ზე. ფართობი 724 380 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რიუ-გრანდი-დუ-ნორტის მუნიციპალიტეტები
შოშიტაიშვილი
საკუთარი სახელი შოშიტაიშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
მინჩო
მინჩო (Mincio) — მდინარე ჩრდილოეთ იტალიაში. მდინარე პოს მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 75 კმ, აუზის ფართობი 2.859 კმ². მინჩოს სათავეა მდინარე სარკა, რომელიც გარდის ტბას ერთვის. აქედან გამომავალი მდინარე მინჩოს სახელითაა ცნობილი. მიედინება პადანის დაბლობზე. ორივე მდინარის სიგრძე (ტბასთან ერთად) შეადგენს 194 კილომეტრს.
589 წლამდე მდინარე მინჩო ქალაქ ადრიის სიახლოვეს ჩაედინებოდა ადრიატიკის ზღვაში. 589 წელს მდინარე ადიჯეზე მომხდარი ძლიერი წყალდიდობის გამო შეიცვალა ადგილობრივი ლანდშაფტი და მინჩოს კალაპოტი სამხრეთისაკენ წაიწია, სადაც მდინარე პოს შეურთდა.
მიჩელი (მთა)
მიჩელი (Mount Mitchell) — მთა ჩრდილოეთ კაროლინაში, აშშ-ში. აპალაჩების უმაღლესი მწვერვალი. სიმაღლე ზღვის დონიდან — 2037 მ. იგი უმაღლესი მწვერვალია აშშ-ის აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე მისისიპის აღმოსავლეთ გაყოლებაზე.
სქოლიო
კატეგორია:აშშ-ის მთები
სვეტი-ნიკოლე
ისტორია
XX საუკუნის დასაწყისში სვეტი-ნიკოლე დიდი ბულგარულ-თურქული სოფელი იყო. მისი თურქული სახელია კლისელი.
საბარათიანო
საბარათიანო — სათავადო ფეოდალურ საქართველოში. საბარათიანო საბოლოოდ ჩამოყალიბდა XV საუკუნეში ქვემო ქართლის ტერიტორიაზე. მის ფუძემდებლად მიიჩნევენ ბარათა ქაჩიბაიძეს, რომელიც XVI საუკუნის I ნახევარში ცხოვრობდა და ალექსანდრე I-ის მოლარე იყო. საბარათიანო მოიცავდა ტერიტორიას გაჩიანიდან გარდაბნის საერისთავოდან თბილისის სამხრეთით ლორე-ფარავნამდე. რეზიდენცია იყო სამშვილდეში.
საბარათიანოს სახლის წევრები ამ ტერიტორიის სხვადასხვა კუთხეში ისხდნენ და თავიანთი საუფლისწულოები ჰქონდათ. ბარათაანთ სახლის გაყრის შემდეგ ეს საუფლისწულოები დამოუკიდებელ სათავადოებად იქცნენ. ასე ჩამოყალიბდა საგოსტაშაბიშვილო, საგერმანოზიშვილო, საზურაბიშვილო, საქავთარიშვილო, საიარალიშვილო, საიოთამიშვილო, საბარათაშვილო, საყაფლანიშვილო და სხვა.
ამათ შორის ბრძოლაში გაიმარჯვეს ყაფლანის შვილებმა, რომლებმაც XVII საუკუნეში სომხით-საბარათიანოში წამყვანი მდგომარეობა დაიკავეს. საბარათიანო თანდათან დაკნინდა. XVIII საუკუნეში მთლიანად დაიშალა.
სვეტი-ნიკოლე
სქოლიო
კატეგორია:ჩრდილოეთ მაკედონიის ქალაქები
5
გარდაიცვალნენ
*
საბარათიანო
ლიტერატურა
კატეგორია:სათავადოები ფეოდალურ საქართველოში
ახალციხის ბრძოლა (1444)
ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ბრძოლები კატეგორია:XV საუკუნის ბრძოლები
წყაროსთავის ოთხთავი
წყაროსთავის ოთხთავის ანუ სახარების სახელწოდებით ორი ქართული ხელნაწერია ცნობილი:
სან-ფრანსისკოს მუნიციპალიტეტი (ფალკონი)
სან-ფრანსისკოს მუნიციპალიტეტი (Municipio San Francisco) — მუნიციპალიტეტი ვენესუელაში, ფალკონის შტატში. წარმოადგენს ფალკონის შტატის 25 მუნიციპალიტეტიდან ერთ-ერთს. ფართობი 346 კმ². 2001 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით სან-ფრანსისკოს მუნიციპალიტეტში ცხოვრობდა 10 000 ათასი ადამიანი. მოსახლეობის სიმჭიდროვე შეადგენს 28,90 ადამიანს 1 კვადრატულ კილომეტრზე. მთავარი ქალაქია მირიმირე.
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:ფალკონის შტატის მუნიციპალიტეტები
ჩანქსელიანი
საკუთარი სახელი ჩანქსელიანი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
კატეგორია:ქართული გვარები
ბერისი
ბერისი (Bérriz, Berriz) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის ბასკეთის ავტონომიური გაერთიანების ბისკაიის პროვინციის დურანგესადოს კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 29,9 კმ². მოსახლეობა — 4 580 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ბისკაიის მუნიციპალიტეტები კატეგორია:ბისკაიის ქალაქები
იოზეფ როთი
მოსე იოზეფ როთი (დ. 2 სექტემბერი, 1894 — გ. 27 მაისი, 1939) — ავსტრიელი ჟურნალისტი და რომანისტი, ცნობილია რომანით „რადეცკის მარში“ (1932), რომელიც საოჯახო საგაა და ავსტრია-უნგრეთის იმპერიის დაკნინებისა და დაცემის შესახებ მოგვითხრობს. მის სხვა გახმაურებულ ნამუშევრებს შორისაა რომანი „იობი“ (1930), რომელიც იობის წიგნზეა დაფუძნებული და რწმენაშერყეული ებრაელის შესახებ მოგვითხრობს. ასევე ცნობილია როთის ესე „მოხეტიალე ებრაელები“ (1927), რომელშიც იგი პირველი მსოფლიო ომისა და რუსეთის რევოლუციის შემდეგ აღმოსავლეთიდან დასავლეთ ევროპაში ემიგრირებულ ებრაელთა ყოფას განიხილავს. XXI საუკუნეში როთის შემოქმედებისადმი ინტერესი ინგლისურ ენაზე „რადეცკის მარშის“ და მისი ჟურნალისტური ნაშრომების გამოქვეყნებამ განაახლა.
სქოლიო
კატეგორია:ავსტრიელი მწერლები კატეგორია:ებრაელი მწერლები კატეგორია:XX საუკუნის ავსტრიელი მწერლები
შორელები
შორელები – რუსეთში მცხოვრები ხალხი. ცხოვრობენ კემეროვოს ოლქის სამხრეთ ნაწილში, მდინარე ტომის და მისი შენაკადების ნაპირებზე. ლაპარაკობენ შორულ ენაზე. გავრცელებული რელიგიებია მართლმადიდებლობა, შამანიზმი და ანიმიზმი. ახლოს არიან ჩრდილოეთ ალთაელების და ხაკასების ეთნიკურ ჯგუფებთან.
ლიტერატურა
კატეგორია:აზიის ხალხები კატეგორია:რუსეთის ხალხები
დიდი ატენის ღვთისმშობლის მცირე გუმბათოვანი ეკლესია
300px|მინი|დიდი ატენის ღვთისმშობლის მცირე გუმბათოვანი ეკლესია მინი|დიდი ატენის ღვთისმშობლის მცირე გუმბათოვანი ეკლესია მინი დიდი ატენის ღვთისმშობლის მცირე გუმბათოვანი ეკლესია ან ორბელიანების ეკლესია – ეკლესია გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დიდი ატენის ცენტრში. სტილისტური ანალიზით თარიღდება VII-IX საუკუნეებით.
ჯვარგუმბათოვანი ეკლესია (7,2 X 7,9 მ) გეგმით წარმოადგენს მარტივ თანაბარმკლავიან ჯვარს. ნაგებია რიყის ქვით, ფასადებზე ზოგან გამოყენებულია მწვანე ტუფის ქვაც. შესასვლელები სამხრეთით და დასავლეთითაა. ეკლესიის სამი მკლავი სწორკუთხაა, მეოთხე, აღმოსავლეთისა, აფსიდით მთავრდება. გარედან მკლავების კედლები ქმნიან არათანაბარგვერდებიან ტრაპეციას. ყოველ მკლავში თითო სარკმელია, რვაწახნაგიანი გუმბათის ყელში - ოთხი. გუმბათის ყელის სიგანე, ჯვრის მკლავებთან შედარებით, ერთნახევარჯერ მეტია, რაც ზრდის გუმბათქვეშა კვადრატის სივრცეს. გუმბათქვეშა კვადრატიდან გუმბათის ყელზე გადასვლა ტრომპების ორი რიგით ხდება. აღმოსავლეთის ფასადზე საკურთხევლის ფანჯარა დასრულებულია თლილ ქვაში ამოკვეთილი ნალისებრი თაღით. სამხრეთ ფასადის ფრონტონზე, სარკმლის ორივე მხარეს, სიმეტრიულად, ორი საკმაოდ ღრმა ნახევარწრიული ნიშია. კარის დეკორირებულ ტიმპანში და ნიშებში მოგვიანებით მომწვანო ქვები ჩაუსვავთ. ქვებზე ამოკვეთილი წარწერები დაზიანებულია და მათი წაკითხვა შეუძლებელია. დასავლეთის ფასადის კარის ტიმპანზე ამოკვეთილია რელიეფური კომპოზიცია და ასომთავრული წარწერა: საფიქრებელია, რომ რატი ერისთავმა X საუკუნეში განაახლა „სახლი ღმრთისაი“ და თავისი თავი აღმშენებლად გამოაცხადა. ამავე საუკუნეში გუმბათის ყელი მოუპირკეთებიათ მომწვანო ტუფით და ზედ წარწერაც ამოუკვეთიათ. გუმბათი გადახურულია კარგად გამოყვანილი ქვის ლორფინებით. დასავლეთის მინაშენი (5,7 X 3,9 მ), სამხრეთის კარის არქიტრავზე მოთავსებული მხედრული წარწერის თანახმად, 1870 წელს აუგია მღვდელს დავით დავიდოვს.
სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები კატეგორია:ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესიები კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
მთიანი სომხეთის რესპუბლიკა
მთიანი სომხეთის რესპუბლიკა (Լեռնահայաստանի Հանրապետութիւն), აგრეთვე ცნობილია, როგორც მთიანი სომხეთი (Լեռնահայաստան) ― 1921 წლის 26 აპრილიდან 13 ივლისამდე, სომხეთის მთიან ნაწილში არსებული ანტიბოლშევიკური არაღიარებული სახელმწიფო, რომელიც წარმოიშვა სიუნიქისა და ვაიოცძორის პროვინციებში, სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის იძულებითი გასაბჭოების შემდეგ. საბოლოოდ იგი მაინც მიუერთდა საბჭოთა კავშირს, მისი ტერიტორიები კი სომხეთისა და აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკებს გადაუნაწილდა.
სომხეთის გასაბჭოება და წინაპირობები
მარცხნივ|მინი|284x284პქ|წითელი არმიის შესვლა ერევანში 1920 წლის 29 ნოემბერს საბჭოთა კავშირის 11-ე წითელმა არმიამ სომხეთის დემოკრატიულ რესპუბლიკაში დაიწყო შეჭრა. სომხურმა მთავრობამ ბოლშევიკებს ძალაუფლება ოფიციალურად იმავე წლის 2 დეკემბერს, ერევანში გადასცა. ამას მოჰყვა სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შექმნა, მის მმართველად ბორის ლეგრანი დაინიშნა და სომხეთი ასევე დათანხმდა საბჭოთა სივრცეში გაწევრიანებას. ამის სანაცვლოდ საბჭოთა რუსეთი დათანხმდა სომხეთის არსებული ტერიტორიების დაცვას თურქეთისგან. საბჭოთა კავშირმა ასევე დადო პირობა, რომ არ გამოიყენებდა არმიას არაკომუნისტების დევნისათვის, თუმცა ეს პირობა მან მალევე უარყო და ყველა მოწინააღმდეგე ან გადაასახლეს, ან სიკვდილით დასაჯეს, ან უკეთეს შემთხვევაში ქვეყნიდან გააძევეს. ამის შემდეგ სსრკ-მ ასევე გასაბჭოებულ აზერბაიჯანს შესთავაზა სომხეთის შემადგენლობაში მყოფი სიუნიქისა და მთიანი ყარაბაღის ანექსია. ეს ყველაფერი სასტიკად დაგმო სომეხმა პოლიტიკოსმა გარეგინ ნჟედემ, რომელმაც 1920 წლის 25 დეკემბერს სიუნიქი თვითმმართველ რეგიონად გამოაცხადა. 1921 წლის იანვარში დრასტამატ კანაიანმა გარეგინ ნჟედეს დეპეშა გაუგზავნა, რომელშიც იგი სიუნიქის გასაბჭოების დაშვების სანაცვლოდ მხარდაჭერას ჰპირდებოდა. ამის მიუხედავად, ნჟედემ უარი თქვა და გააგრძელა ბრძოლა აზერბაიჯანისა და საბჭოთა კავშირის ჯარების წინააღმდეგ. მარცხნივ|მინი|296x296პქ|გარეგინ ნჟედე
დამოუკიდებლობის გამოცხადება
1921 წლის 18 თებერვალს ARF-მა ანტისაბჭოთა აჯანყება მოაწყო ერევანში და მოახერხა ძალაუფლების ხელში ჩაგდება. ARF აკონტროლებდა ერევანსა და მის მიმდებარე ტერიტორიებს თითქმის 42 დღის განმავლობაში, სანამ 1921 წლის აპრილში არ დაამარცხეს იგი კომუნისტებმა რიცხობრივი უპირატესობით. აჯანყების ლიდერებმა უკან დაიხიეს და თავი სიუნიქს შეაფარეს.
1921 წლის 26 აპრილს ტატევის მონასტერში გამართულმა მეორე პანზანგეზურულმა ყრილობამ გამოაცხადა ვაიოცძორის, სიუნიქისა და მთიანი ყარაბაღის ტერიტორიებზე მთიანი სომხეთის რესპუბლიკის შექმნა. იმავე წლის 1 ივნისს მათ თავიანთ არაღიარებულ სახელმწიფოს სომხეთის რესპუბლიკა უწოდეს.
რესპუბლიკის აღსასრული
მთიანი რესპუბლიკის დედაქალაქად გორისი გამოცხადდა, ხოლო გარეგინ ნჟედე მისი პრემიერ-მინისტრი და თავდაცვის მინისტრი გახდა. მოგვიანებით, ივლისში, პრემიერ-მინისტრი სიმონ ვრაციანი ხდება, ხოლო ნჟედე გუბერნატორად და გენერალურ მეთაურად იქნა გადაყვანილი. ნჟედე აქტიურად იყო დაკავებული სიუნიქიდან აზერბაიჯანელების გაძევებით.
1921 წლის აპრილიდან ივლისამდე წითელი არმია მასობრივ სამხედრო ოპერაციებს აწარმოებდა რეგიონში და რესპუბლიკას აქტიურად უტევდა ჩრდილოეთიდან და აღმოსავლეთიდან. წითელ არმიასთან გადახდილი რამდენიმე სისხლიანი ბრძოლის შემდეგ, მთიანი სომხეთის რესპუბლიკამ 1921 წლის 13 ივლისს კაპიტულაცია გამოაცხადა, მხოლოდ იმის სანაცვლოდ, რომ ეს პროვინციები საბჭოთა სომხეთს უნდა მიერთებოდა. კონფლიქტის დასრულებისა და რესპუბლიკის გაუქმების შემდეგ, ნჟედემ, მისმა მთავრობამ და არაერთმა ინტელექტუალმა სომხეთი დატოვა და ირანში, ქალაქ თავრიზში გადავიდნენ.
სქოლიო
კატეგორია:არაღიარებული სახელმწიფოები კატეგორია:სომხეთის ისტორია კატეგორია:გამქრალი რესპუბლიკები
Rhytidoponera araneoides
Rhytidoponera araneoides — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Rhytidoponera-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Ectatomminae-ს ქვეოჯახს. .
ჩახვაძე
საკუთარი სახელი ჩახვაძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
Rhytidoponera araneoides
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ჩახვაძე
კატეგორია:ქართული გვარები
კოროვიხა (ვოლოგდის ოლქი)
კოროვიხა (Коровиха) — სოფელი რუსეთში, ვოლოგდის ოლქში, ხაროვსკის რაიონში. სოფელი შედის ხაროვსკის სასოფლო დასახლების შემადგენლობაში, მოსახლეობა 2002 წლის მონაცემებით 4 ადამიანს შეადგენდა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ხაროვსკის რაიონის დასახლებული პუნქტები
ბანოვანი (წოდება)
ბანოვანი — პრივილეგიური წოდების მანდილოსანი, საერთოდ, დარბაისელი და საპატიო ქალი. სომხეთში ამ წოდების შესატყვისია მაინანარ (Մայնանար), რუსულში სვეტსკაია ლვიცა (Светская львица).
საქართველოში ეს წოდებები მთავრებისა და აზნაურების მეუღლეებს ეკუთვნოდათ.
მარინა მდივანი
მარინა ვიქტორის ასული გოგლიძე–მდივანი – ქართველი ვირტუოზი პიანისტი. დაიბადა 1936 წლის 6 ოქტომბერს ქალაქ თბილისში გამოჩენილი ქართველი მოჭადრაკის ვიქტორ გოგლიძის ოჯახში. 1954 წელს ოქროს მედალზე დაამთავრა საშუალო სკოლა, ხოლო 1955 წელს მუსიკალური ათწლედი ცნობილი პედაგოგის ევგენია ჩერნავსკაიას კლასი.
1955 წლიდან 1961 წლამდე იგი სწავლობდა მოსკოვის კონსერვატორიაში და მოსკოვის კონსერვატორიის ასპირანტურაში იაკობ მილშტაინის და ემილ გილელსის ხელმძღვანელობით.
1961 წელს პარიზში ჟაკ ტიბოსა და მარგარეტ ლონგის საერთაშორისო კონკურსში მიიღო მონაწილეობა და დაიმსახურა „გრან პრი“.
1963 წლის 27 ნოემბერს შედგა მარინა გოგლიძის დებიუტი ქალაქ ნიუ–იორკში ცნობილი „კარნეგი ჰოლის“ დარბაზში.
ცქვიტინიძე
საკუთარი სახელი ცქვიტინიძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
მარინა მდივანი
მრავალი წლის განმავლობაში ქალბატონი მარინა გოგლიძე გამოდიოდა მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნებში (აშშ, საფრანგეთი, კანადა, გერმანია, ჩეხოსლოვაკეი,ფინეთი, თურქეთი, მაროკო, ჩილე, პერუ, მექსიკა, იამაიკა, უნგრეთი და ა.შ.)
ცქვიტინიძე
კატეგორია:ქართული გვარები
მარინა მდივანი
მარინა გოგლიძის რეპერტუარშია ბახის, ჰაიდნის, მოცარტის, შოპენის, ბეთჰოვენის, ბრამსის, ლისტის, შუმანის, რახმანინოვის, მუსორგსკის, ჩაიკოვსკის, ჰინდემიტის, შნიტკეს, თაქთაქიშვილის, კეფალიდის, გუბაიდულინას და ბევრი სხვა კომპოზიტორების ნაწარმოებები. 1986 წლის 26 იანვარს მოსკოვის კონსერვატორიის დიდ დარბაზში მარინა გოგლიძემ დაუკრა სერგეი პროკოფიევის ხუთივე საფორტეპიანო კონცერტი. ეს იყო დიდი მოვლენა მოსკოვის მუსიკალურ ცხოვრებაში.
ამჟამად მარინა გოგლიძე–მდივანი მოღვაწეობს მონრეალში “McGill” უნივერსიტეტში პროფესორის თანამდებობაზე.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი მუსიკოსები კატეგორია:დაბადებული 1936 კატეგორია:თბილისში დაბადებულები კატეგორია:ქართველი პიანისტები კატეგორია:საბჭოთა პიანისტები
შავი ზღვა
შავი ზღვა (Μαύρη Θάλασσα; Черно море; Karadeniz; Marea Neagră; Чёрное море; Чорне море) — ატლანტის ოკეანის ხმელთაშუა ზღვა ევროპასა და მცირე აზიას შორის. ესაზღვრება თურქეთი, ბულგარეთი, რუმინეთი, უკრაინა, რუსეთი და საქართველო. ჩრდილო-აღმოსავლეთით ქერჩის სრუტით უკავშირდება აზოვის ზღვას, სამხრეთ-დასავლეთით ბოსფორის სრუტით — მარმარილოს ზღვას, შემდეგ დარდანელის სრუტით — ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვებს. შავი ზღვა ყველაზე ღრმად იჭრება ევრაზიის კონტინენტში.
შავ ზღვას დიდი სატრანსპორტო მნიშვნელობა აქვს. გარდა ამისა, ინარჩუნებს მნიშვნელოვან სტრატეგიულ და სამხედრო მნიშვნელობას. სევასტოპოლსა და ნოვოროსიისკში არის რუსეთის შავიზღვისპირა ფლოტის ძირითადი სამხედრო ბაზები; სინოპსა და სამსუნში — ბაზირდება თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების შავიზღვისპირა დაჯგუფების გემები; ვარნაში — ბულგარეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები, ფოთსა და ბათუმში — საქართველოს სამხედრო-საზღვაო ძალები, კონსტანცაში და მანგალიაში — რუმინეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები. შავი ზღვა თევზჭერის მნიშვნელოვანი რაიონია. შავი ზღვის ხელსაყრელი კლიმატური პირობები ხელს უწყობს კურორტებისა და ტურიზმის განვითარებას. აღსანიშნავია ყირიმის სამხრეთი ნაპირი, რომლის ცენტრია იალტა, კავკასიის სანაპიროზე — სოჭი, ბიჭვინთა, გაგრა, სოხუმი, ბათუმი, ანაპა, გელენჯიკი; ბულგარეთში — ზლატნი-პიასიცი და სლანჩევ-ბრიაგი, რუმინეთში — მამაია.
მნიშვნელოვანი უბეებია: კარკინიტის, კალამიტის, დნეპრ-ბუგის, დნესტრის, ვარნის, ბურგასის, სოხუმის, ბათუმის და სხვა. კუნძულები ცოტაა, მნიშვნელოვანია — ჯარილგაჩი, ბერეზანი და ზმეინი. შავი ზღვის სანაპიროზე არსებული მნიშვნელოვანი ქალაქებია: ბათუმი, ბურგასი, კონსტანცა, გირესუნი, ხოფა, სტამბოლი, ქერჩი, მანგალია, ნევოდარი, ნოვოროსიისკი, ოდესა, ორდუ, ფოთი, რიზე, სამსუნი, სევასტოპოლი, სოჭი, სოხუმი, ტრაპიზონი, ვარნა, იალტა და ზონგულდაქი.
ტამანის ნახევარკუნძულიდან საქართველოსა და თურქეთის სახელმწიფო საზღვრამდე, მდინარე ჭოროხის შესართავის სამხრეთ ტერიტორიამდე გადაჭიმულია კავკასიური რივიერა, რომლის სიგრძეა 725 კმ. შავი ზღვის აუზის კავკასიის რეგიონში დამახასიათებელია ბუნების ვერტიკალური ზონალობა. აქ მკაფიოდ არის გამოხატული კლიმატისა და ჰიდროგრაფიის დამოკიდებულება. შავი ზღვის აუზის ყველაზე მაღალი წერტილია მწვერვალი შხარა (5068 მ).
პონტოს შესახებ პირველი დოკუმენტური ცნობები მიეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვის V საუკუნეს. შავ ზღვას ძველი წელთაღრიცხვის VI-V საუკუნეებში ბერძენი ზღვაოსნები უწოდებდნენ პონტოს აქსინოსს (Pontos Axeinos, სიტყვასიტყვით — არასტუმართმოყვარე ზღვა), ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისში — პონტოს ევქსინოსს (Pontos Evxeinos — სტუმართმოყვარე ზღვა). IX-XX საუკუნეებიდან არაბები უწოდებდნენ რუსეთის ზღვას, XV საუკუნიდან თურქები — ყარადენიზს (Karadeniz — შავი ზღვა). პონტოს ევქსინოსი ხმელთაშუაზღვისპირეთის აღმოსავლეთ სანაპიროზე მცხოვრები ხალხისთვის კარგად იყოს ცნობილი. პონტოს ევქსინოსის შესახებ ცნობები მოიპოვება ჰომეროსის ოდისეაში.
ქალაქები და მოსახლეობა
შავი ზღვის ნაპირებთან განლაგებულია მრავალი ქალაქი და კურორტი, მათ შორის არის მილიონიანი ქალაქებიც:
შესწავლის ისტორია
მინი|220პქ|შავი ზღვის ისტორიული რუკა შავი ზღვა ცნობილი იყო ჯერ კიდევ ძველი ხალხისთვის, რომლებიც სახლობდნენ ხმელთაშუაზღვისპირეთის აღმოსავლეთ ნაწილში. შავი ზღვის ნაპირებს სტუმრობდნენ ფინიკიელი ზღვაოსნები, რომლებიც ვაჭრობას ეწეოდნენ ადგილობრივ მოსახლეობასთან, თუმცა არ დაგვიტოვეს წერილობითი დოკუმენტები არც თავიანთი მოგზაურობის და არც საკუთრივ ზღვის შესახებ. ცნობილი ძველი ბერძენი პოეტის ჰომეროსის პერიოდში მიწას გამოსახავდნენ დისკოს სახით, დიდი მდინარით — ოკეანით შემოსაზღვრულს. შავი ზღვა მიიჩნეოდა ნახევრადჩაკეტილად — დაკავშირებული ხმელთაშუა ზღვასთან.
ჰეროდოტე თავის „ისტორიაში“ პონტოს ევქსინოსში ბერძნების გეოგრაფიული აღმოჩენის აღწერისას მოჰყავს ფართო გეოგრაფიული მასალები. ჰეროდოტემ მოინახულა ჩრდილოეთი შავიზღვისპირეთი. იგი იყო პირველი მოგზაური, რომელმაც ცოტად თუ ბევრად მოგვაწოდა კონკრეტული ცნობები შავი ზღვის შესახებ, თუმცა მის აღწერებში აგრეთვე გვხვდება გულუბრყვილო და ფანტასტიკური ცნობები. მინი|280პქ|მარცხნივ|ჰეროდოტეს რუკა ჰეროდოტეს თანახმად, ყველა ზღვებიდან პონტოსი ყველაზე ღირსშესანიშნავია. მისის სიგრძე 11100 სტადიას აღწევს, ყველაზე განიერ ნაწილში სიგანე 3300 სტადიაა, მაშინ როდესაც ბოსფორის სიგანე, რომელსაც იგი ზღვის შესართავს უწოდებს, მხოლოდ 4 სტადიაა. ზღვის მითითებული სიგანე სინამდვილესთან ახლოს დგას, თუმცა სიგრძე მნიშვნელოვნად არის გაზრდილი. პონტოსის გაღმა არის მეოტიდის ტბა, რომელიც პონტოსის „დედაა“. ჰეროდოტეს თანახმად, სკვითების სანაპიროს კლიმატი მეტად მკაცრია. ჰეროდოტესთან აღწერილი მდინარეები საერთო ჯამში სწორი აღმოჩნდა. მისთვის ცნობილი მდინარეებიდან უდიდესია ისტროსი (დუნაი), და მას ერთვის ყველაზე მეტი შენაკადი. წყალუხვია ზაფხულსა და ზამთარში. ერთვის ზღვის ყურეს, 5 შესართავის გავლით. ბორისთენესი (დნეპრი) სიდიდით მეორეა და ყველაზე მდიდარი მდინარეა დუნაის შემდეგ.
მინი|280პქ|ერატოსთენეს რუკის რეკონსტრუქცია ერატოსთენე თვლიდა, რომ შავი ზღვა მეტად პატარაა, რომელსაც ერთვის მრავალი მდინარე, რომლებსაც მასში შლამი ჩააქვთ. ამითივე ხსნიდა იგი შავი ზღვის წყლების დაბალ მარილიანობას. ერატოსთენეს რუკაზე შავი ზღვის მოხაზულობა შედარებით ზუსტად არის გამოსახული.
ცნობილმა გეოგრაფმა სტრაბონმა მოიარა შავი ზღვის მთელი სამხრეთი სანაპირო. თავის „გეოგრაფიაში“ იგი პონტოსს უწოდებს ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ ყურეს და მის გარშემოწერილობას 25000 სტდიით განსაზღვრავს. პონტოსის სანაპირო ხაზის, მასში ჩამავალი მდინარეებისა და აქ მობინადრე ზოგიერთი ტომისა თუ ქალაქის უფრო დეტალური აღწერა მოგვცა რომაელმა გეოგრაფმა პომპონიუს მელამ. საკუთრივ არ უმოგზაურია, თუმცა სარგებლობდა ბერძნული ლიტერატურული წყაროებით. პონტოსი და მისი სანაპიროები აღწერა აგრეთვე პლინიუს უფროსმა თავის „ბუნების ისტორიაში“. მისთვის პონტოსი ევროპაში რიგით მეოთხე ყურეა, რომლის გარშემოწერილობა 2 150 000 ნაბიჯია. მანძილი თრაკიის ბოსფორიდან კიმერიულამდე შეადგენს 50 000 ნაბიჯს (ერთი ნაბიჯი უდრის 0,75 მ). მდინარე ისტრს აქვს 60 შენაკადი, რომელთაგან ნახევარი სანაოსნოა.
ცნობილმა გეოგრაფმა პტოლემემ პონტოსს მიუძღვნა ხელნაწერი მასალა, რომელიც არ შეიცავს არავითარ არსებითს, თუმცა მოგვცა ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილების — ქალაქების, მდინარეების შესართავების, კონცხებისა და სხვა გეოგრაფიული ადგილების მდებარეობა, რომლებზედაც ადვილად შეიძლება დაიხაზოს ზღვის რუკა.
ბერძენმა გეოგრაფმა არიანემ, რომელმაც 134 წელს განახორციელა ნაოსნობა შავ ზღვაზე, აღწერა იგი შრომაში „მოგზაურობა შავი ზღვის გარშემო“. იგი იყო პირველი მკვლევარი, რომელსაც ფერის მიხედვით შეეძლო გაერჩია მსუბუქი და უფრო მარილიანი წყალი უფრო მძიმე და მარილიანი ზღვის წყლისაგან. იგი წერს: მინი|250პქ|„დონეცი“ მინი|250პქ|„ზაპოროჟეცი“ მინი|250პქ|„გლომარ ჩელენჯერი“ რომის იმპერიის დაცემასთან ერთად შეწყდა პონტოსის შესწავლა ანტიკური მეცნიერების მხრიდან. შუა საუკუნეებში სახელწოდება „პონტოს ევქსინოსი“ თანდათან განდევნა „შავი ზღვის“ სახელწოდებამ, რომელიც ამჟამად საყოველთაო იხმარებაა, მაგალითად, რუსულად — Черное море, თურქულად — Karaderiiz, რუმინულად — Marea neagra, ინგლისურად — Black Sea და სხვა.
პეტრე I-ის განკარგულებით 1696 წელს გაზომილი იქნა აზოვის ზღვის სიღრმე, რომელიც მეტად პატარა აღმოჩნდა. მრავალი მნიშვნელოვანი და ღირებული დაკვირვება და გაზომვა ჩაატარა გემმა „კრეპოსტ”-მა ქერჩიდან ბოსფორისაკენ მიმავალ გზაზე. ამ მონაცემებით იქნა შედგენილი ზღვის რუკა და სიღრმის ნიშნულები და დამტკიცდა, რომ ქერჩის სამხრეთით არის დიდი სიღრმეები, ხოლო შავი ზღვის ცენტრალურ ნაწილში არ არის წყალნაკლებობა, როგორც ეს ადრე მიიჩნეოდა.
გემ „კრეპოსტ“-ზე განხორციელებულ დაკვრივების საფუძველზე, რომელმაც სათავე დაუდო შავი ზღვის ჰიდროგრაფიულ კვლევას, 1703 წელს გამოიცა შავი და აზოვის ზღვების ატლასი. 1820 წელს ფრანკო-რუსულმა ექსპედიციამ აღწერა შავი ზღვის სანაპირო. 1851 წელს შეიქმნა „შავი ზღვის ლოცია“. იმავე პერიოდში პირველად ჩატარდა სიზუსტით შავი ზღვის წყლების ქიმიური შედგენილობის კვლევა.
1871-1876 წლებში ფ. ვრანგელმა და ფ. მანდელმა პირველად გაზომეს ზღვის წყლის ზედაპირის ტემპერატურა და სიმკვრივე შავი ზღვის ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაწილში და აგრეთვე ყირიმისა და კავკასიის სანაპიროზე. მკვლევარებმა დაადგინეს, რომ შავი ზღვის წყლის სიმკვრივე უფრო მცირეა ოკეანურთან შედარებით. შავი ზღვის შესწავლა და მეცნიერული ათვისება დაიწყო XIX საუკუნიდან. პირველი რუსული ექსპედიციების დროს აიგეგმა ნაპირები, გაზომეს სიღრმეები, შეისწავლეს გრუნტი, რის საფუძველზე შეიქმნა შავი ზღვის ლოცია და რუკა. 1881-1891 წლებში გამოიკვლიეს ბოსფორის სრუტე, რომელშიც აღმოაჩინეს დინების ორი ფენა.
1890-1891 წლებში ექსპედიციამ გემებით — „დონეცი“ და „ზაპოროჟეცი“ პირველად მოაწყო ღრმა წყლის დაკვირვებები და დაადგინა გოგირდწყალბადით ზღვის „მოწამვლის“ ფაქტი. 1920-იანი წლებიდან დაიწყო შავი ზღვის გეგმაზომიერი შესწავლა. ჩატარდა მრავალი სამეცნიერო-სარეწაო, ჰიდროლოგიურ-ჰიდროგრაფიული და სხვა ექსპედიცია.
1950-იანი წლების ბოლოდან ტარდება შავი ზღვის სისტემატიური გეოლოგიურ-გეოფიზიკური შესწავლა. 1975 წელს გემ „გლომარ ჩელენჯერზე“ საზღვარგარეთელ სწავლულებთან ერთად ჩატარდა ბურღვა ღრმა წყლის ქვეშ (1 კმ სიღრმემდე).
XX საუკუნის ბოლოს გაიზარდა სახელმწიფოთაშორისი სამეცნიერო პროგრამებისა და ექსპედიციების როლი, ასე მაგალითად, 1990-1995 წლებში ბულგარელი, რუსი, რუმინელი, ამერიკელი, თურქი და უკრაინელი მეცნიერები ერთობლივად მუშაობდნენ HydroBlack, CoMSBlack, NATO TU Black Sea-ის პროგრამების მიხედვით.
ფიზიკურ-გეოგრაფიული დახასიათება
მინი|მარცხნივ|220პქ|[[მერცხლის ბუდე (ყირიმი)|მერცხლის ბუდე, ყირიმი]] მინი|მინი|220პქ|მარცხნივ|შავი ზღვა შავი ზღვა დაახლოებით 6-ჯერ დიდია საქართველოზე და უკავია პლანეტის ყველა ზღვისა და ოკეანის ფართობის 1/853. ფსკერის რელიეფში გამოიყოფა შელფი, კონტინენტური კალთა და ღრმა ზღვის ქვაბული. 110-160 მ სიღრმის შელფი მაქსიმალურ სიგანეს (200 კმ-ზე მეტი) ზღვის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში აღწევს. დანარჩენ რაიონებში შელფის სიღრმე 110 მ-ზე ნაკლებია, სიგანე 10-15-იდან 2,5 კმ-მდე (თურქეთის ნაპირთან). კონტინენტური კალთა ძლიერ არის დანაწევრებული წყალქვეშა ხეობებითა და კანიონებით. კალთის საშუალო დახრილობაა 5-8°. სინოპსა და სამსუნს შორის ნაპირის გასწვრივ გადაჭიმულია წყალქვეშა ქედების სისტემა, რომლის სიგრძე 150 კმ-მდეა. ქვაბულის ფსკერი ბრტყელი აკუმულაციური ვაკეა, რომლის ცენტრისაკენ ზღვის სიღრმე 2000 მ-მდე და უფრო მეტად იზრდება.
უნიკალური ჰიდროლოგიური და ჰიდრობიოლოგიური თავისებურებები კარგად არის შესწავლილი. შავი ზღვის წყალშემკრები აუზის ფართობი ორი კონტინენტის: ევროპისა და აზიის მდინარეებთან ერთად 2 500 000 კმ²-ია. ზამთარი არც თუ ისე ცივია, ზაფხული შედარებით ცხელია. დიდია მზიანი დღეების რაოდენობა. ზღვაზე კლიმატის ფორმირებაზე დიდ გავლენას ახდენს ატმოსფერული ცირკულაცია.
იმ დროს როდესაც ყველა ოკეანესა და ზღვების უმეტესობას აქვთ თითქმის ერთნაირი და ძალიან მაღალი მარილიანობა (35 ‰), შავ ზღვაში ეს მაჩვენებელი 2-ჯერ დაბალია (18 ‰). ეს ყოველივე აიხსნება წყალსატევის ჰიდროლოგიური თავისებურებებით და უფრო მეტად მისი წყლის მასის ფორმირებით, სტრუქტურითა და დინამიკით. მიქცევა და მოქცევა შავ ზღვაში სუსტადაა გამოხატული — ისინი მხოლოდ ხელსაწყოებით რეგისტრირდება.
შავი ზღვა ტიპური შიგა ზღვაა. დასავლეთით მის წყლებს ეკვრის ბალკანეთის ნახევარკუნძულის აღმოსავლეთი ნაპირი, ჩრდილოეთით შემოზღუდულია აღმოსავლეთ ევროპის ვაკით, აღმოსავლეთით — კავკასიის სანაპიროთი და კოლხეთის დაბლობით, ხოლო სამხრეთით — მცირე აზიის სანაპიროთი. სანაპირო ხაზის სიგრძე 3400 კმ-ია. შავი ზღვა ატლანტის ოკეანის ხმელთაშუა ტიპის ზღვაა. ოკეანესთან უშუალო კავშირი არ გააჩნია. გზა ოკეანიდან შავ ზღვაში — გიბრალტარის სრუტის, ხმელთაშუა ზღვის, ეგეოსის ზღვის, დარდანელის სრუტის, მარმარილოს ზღვის და ბოსფორის სრუტის გავლით 3400 კმ შეადგენს. ვიწრო და წყალმარჩხი ქერჩის სრუტე შავ ზღვას აზოვის ზღვასთან აკავშირებს. მინი|მინი|220პქ|შავი ზღვის სანაპირო
შავი ზღვის ფართობია 422 000 კმ². საშუალო სიღრმე 1240 მ, უდიდესი სიღრმე 2210 მ. ყველაზე დიდი მანძილი დასავლეთ და აღმოსავლეთ სანაპიროებს შორის პარალელის გასწვრივ — 1130 კმ-ია. ფსკერი ბრტყელია, ხოლო კალთები ციცაბო, რომელთა საშუალო დახრილობა 6-8°, მაქსიმალური — 20° აღწევს.
შელფი იწყება თანამედროვე სანაპირო ხაზიდან და მთავრდება იქ, სადაც წყალქვეშა ფერდობის დახრილობა მკვეთრად ცვალებადია. შავ ზღვაში შელფი მთავრდება საშუალოდ 90-110 მ სიღრმეზე და მხოლოდ სევასტოპოლისა და იალტის სამხრეთით 140-160 მ-ზე. შავი ზღვის ფსკერის 24 % მოდის შელფზე. უახლოეს გეოლოგიურ წარსულში იგი ვაკე იყო, რომელზედაც მდინარეები გაედინებოდა. ამას ამტკიცებს მასზე არსებული ხეობები, რომლებიც წარმოადგენენ თანამედროვე მდინარეების ხეობების გაგრძელებას. შავი ზღვის შელფის სიგანე ზღვის სხვადასხვა ნაწილში სხვადასხვაგვარია.
ჩრდილო-დასავლეთით, იქ, სადაც ზღვას ერთვის მდინარეები დუნაი, დნესტრი, სამხრეთის ბუგი, დნეპრი, შელფის მაქსიმალური სიგანე 200-250 კმ აღწევს, ხოლო კავკასიისა და მცირე აზიის სანაპიროებთან მისი სიგანე მხოლოდ რამდენიმე კილომეტრია. შელფის დამახასიათებელი რელიეფის ფორმებია დიდი და პატარა წყალქვეშა ზვინულები, როგორებიცაა მაგალითად, ოდესის მარჩხობი, კალიაკრენისა და ემინის ზვინულები და სხვა. მინი|მინი|მარცხნივ|220პქ|თურქეთის სანაპირო მინი|მინი|მარცხნივ|220პქ|ზღვისპირა საკურორტო ქალაქი სოჭი, რომელიც განლაგებულია აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის საზღვართან კონტინენტური კალთა შეადგენს ფსკერის ფართობის 40 %-ს. იგი შემოზღუდულია 100-2000 მ იზობათებით. განსაკუთრებით კავკასიისა და მცირე აზიის ნაწილებში კალთა დანაწევრებულია მრავალრიცხოვანი კანიონისებრი ხეობებით. შავი ზღვის კონტინენტური კალთის ხასიათი მნიშვნელოვანწილად გამოხატულია მიმდებარე ხმელეთის გეოლოგიური აგებულებით. მისი სხვა განსაკუთრებულობა მდგომარეობს იმაში, რომ მასზე არსებობს ახალგაზრდა დადაბლებები.
ქვაბულის ფსკერი, რომელიც შემოხაზულია 2000 მ იზობათით, იკავებს ზღვის აკვატორიის 36 %-ს. იგი მოსწორებულია, აქვს უმნიშვნელო დახრილობა სამხრეთის მიმართულებით. შავი ზღვის სანაპირო ხაზი შედარებით სუსტად არის შეჭრილ-შემოჭრილი. ყველაზე მეტად დანაწევრებულია ჩრდილო-დასავლეთისა და ჩრდილოეთის ნაპირები, რომლებიც დაკავშირებულია შავი ზღვის აუზის ევოლუციის უკანასკნელ (ჰოლოცენურ) ეტაპთან. აქ მდებარეობს ფართო ყურეები — ოდესისა და კარკინიტის. კავკასიის სანაპიროზე ყველაზე დიდი ყურეა ნოვოროსიისკის უბე, თურქეთის სანაპიროზე — სინოპის ყურე და სამსუნის უბე და სხვა. ბულგარეთის სანაპიროსთანაა ბურგასისა და ვარნის ყურეები.
შავი ზღვა ღარიბია ნახევარკუნძულებით. ყველაზე დიდია ყირიმის ნახევარკუნძული. შავი ზღვა აგრეთვე ღარიბია კუნძულებით. აღსანიშნავია კუნძულები ზმეინი და ბერეზანი. შავი ზღვის დანარჩენი კუნძულები ფართობის მიხედვით უმნიშვნელოა — ისინი უმეტეს შემთხვევაში დიდსა თუ პატარა კლდეებს წარმოადგენენ.
შავ ზღვაში ჩაედინება ორი კონტინენტის — ევროპისა და აზიის მდინარეები. დუნაის აუზის ფართობი 817 000 კმ² აღწევს. დნესტრის, დონის, დნეპრისა და სამხრეთის ბუგისა — ნაკლები. აღმოსავლეთიდან ჩამდინარე მდინარეებიდან მნიშვნელოვანია ყუბანი და რიონი, სამხრეთიდან — ყიზილ-ირმაქი, იეშილ-ირმაქი, საქარია და ჭოროხი.
შავი ზღვის ღრმულის რელიეფი ძირითად ნიშნებში ოკეანური აუზების ფსკერის რელიეფთან მსგავსებას იჩენს. აქ, ისევე როგორც ოკეანის ფსკერის რელიეფში მკვეთრად არის გამოხატული 3 მსხვილი უსწორმასწოროდ განვითარებული ელემენტი: შელფი, კონტინენტური კალთა და ქვაბულის ფსკერი. შავი ზღვის ფსკერის რელიეფის ამ ელემენტებს აქვთ გეოლოგიური და მორფოლოგიური სხვაობა.
გეოლოგია
მინი|მარცხნივ|220პქ|კასპიის ზღვა, რომლის ისტორიასთან მჭიდრო კავშირშია შავი ზღვა შავი ზღვის ღრმული ალპური გეოსინკლინური ზონის, ნასხლეტებით შემოსაზღვრულ უზარმაზარ გრაბენშია გაშლილი. ქვაბულის ჩრდილო წყალმარჩხი ნაწილი რუსეთის ბაქნის განაპირა უბანში მდებარეობს. შავი ზღვის ისტორია გეოლოგიურ წარსულში მჭიდროდაა დაკავშირებული კასპიისა და არალის ზღვა-ტბების ისტორიებთან. მეზოზოურ ერასა და კაინოზოური ერის მესამეულ პერიოდში ამ ზღვების ადგილას იყო ერთიანი აუზი, რომელსაც კავშირი ჰქონდა ატლანტის ოკეანესთანაც და წყნარ ოკეანესთანაც. ამ ზღვას ტეთისის ზღვას უწოდებენ. შუა მესამეულში წყნარ ოკეანესთან კავშირი შეწყდა, ატლანტის ოკეანესთან კი ძლიერ შემცირდა. შუა მიოცენში წარმოიქმნა ეგრეთ წოდებული სარმატის ზღვა, რომელიც ღია ოკეანესთან პირდაპირი კავშირის უქონლობის გამო მტკნარი იყო, ზედა მიოცენში აღდგა ოკეანესთან კავშირი და წარმოიშვა მარილიანი მეოტისის აუზი. ქვედა პლიოცენში მის ადგილას მტკნარი პონტის ტბა-ზღვა გაჩნდა, ცალკე გამოყოფილი შავი ზღვის აუზი შემცირდა: კიმერულ, კუიალნიკურ და ჩაუდურ აუზებს, რომლებიც ერთმანეთს ენაცვლებოდნენ, უფრო მცირე ფართობი ეჭირა, ვიდრე დღევანდელ შავ ზღვას.
შავი ზღვის მეოთხეული ისტორია ოთხ სტადიად შეიძლება დაიყოს. პირველ სტადიაში არსებობდა, ეგრეთ წოდებული ძველევქსინური აუზი, რომელიც თანამედროვეს წააგავდა, მაგრამ უფრო მტკნარი იყო და თან კასპიის აუზსაც უერთდებოდა. მეორე სტადიაში, რომლისთვისაც წყლების დამლაშება და ხმელთაშუა ზღვის ფაუნის გავრცელებაა დამახასიათებელი, შავი ზღვა ხმელთაშუა ზღვას უკავშირდებოდა. მას ყარანგატის (ტირენის, უზუნლარის) აუზი ეწოდება. მესამე სტადიაა — ახალევქსინური აუზი, რომლის ფართობიც შემცირდა სანაპირო უბნების აზევების შედეგად. ამ ზღვის წყალი ძლიერ გამტკნარებულია და ფაუნაში კასპიის ფორმების სიჭარბით ხასიათდება. უკანასკნელი, თანამედროვეს წინა სტადიაა დამლაშებული ძველშავზღვიური აუზი, რომლის ფაუნაც დღევანდელი შავი ზღვის ფაუნას ემსგავსება. მეოთხეულ პერიოდში შავი ზღვა არაერთხელ შეერთებია კასპიისას კუმა-მანიჩის ღრმულის მეშვეობით, რასაც თან სდევდა წყლისა და ფაუნის გაცვლა-გამოცვლა.
გეოლოგიური თვალსაზრისით, ფსკერი შედგება სხვადასხვაგვარი და სხვადასხვა ასაკის უბნებისაგან. შავი ზღვის ღრმულის დიდი ნაწილი მოქცეულია ალპური დანაოჭების ზონაში. ქვაბულის ქვეშ დედამიწის ქერქი შედგება დანალექი (სისქე 10-16 კმ) და „ბაზალტური“ ფენებისაგან („გრანიტული“ პერიფერიებზეა). შავი ზღვის ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილი მოიცავს აღმოსავლეთ ევროპის ბაქნისა და ეპიპალეოზოური სკვითური ბაქნის სამხრეთ კიდეს. შავი ზღვის ღრმულის წარმოშობას ზოგიერთი მკვლევარი დედამიწის კონტინენტური ქერქის „ოკეანიზაციის“ პროცესებს უკავშირებს, ზოგი თვლის, რომ ღრმული ძველი ტეთისის ოკეანის აუზის ნაშთია. მინი|220პქ|შავი ზღვა დღეს (ღია ლურჯი ფერით) და ძველი წელთაღრიცხვის 5600 წელს (მუქი ლურჯი ფერით). [[შავი ზღვის დატბორვის თეორია სამეცნიერო ჰიპოთეზაა, რომლის თანახმად ძველი წელთაღრიცხვის 5600 წელს შავ ზღვაში ადგილი ჰქონდა დონის მასშტაბურ და კატასტროფულ აწევას. ეს თეორია პირველად „The New York Times“-ში გაშუქდა 1996 წლის დეკემბერში, შემდეგ კი სწრაფად აიტაცა საერთაშორისო მედიამ. ]] თანამედროვე ღრმულის კონტური ოლიგოცენში ჩაისახა, მაშინ, როცა მცირე აზიაში მიმდინარე ტექტონიკურმა აზევებებმა თანდათანობით გამოყვეს შავი და კასპიის ზღვა ოკეანისაგან. გვიანდელ მიოცენში შავი ზღვა გამტკნარებული ზღვა-ტბების (სარმატული აუზი) წარმოადგენდა. ხმელთაშუა ზღვასთან ხანმოკლე კავშირის შემდეგ, მეოტურ დროში, წარმოიშვა გამტკნარებული პონტური ტბა. პონტური დროის ბოლოს შავ ზღვასა და კასპიის ზღვას შორის კავშირი გაწყდა. სავარაუდოა, რომ შუა და გვიანდელი პლიოცენის განმავლობაში იგი გამტკნარებული გამდინარე ტბა იყო. უკანასკნელი გამყინვარების დროს ჩამოყალიბდა ძლიერ გამტკნარებული ახალევქსინური ზღვა-ტბა, რომელიც 6-7 ათასი წლის წინ სრუტეებით დაუკავშირდა ხმელთაშუა ზღვას. ამან დასაბამი მისცა თანამედროვე შავ ზღვას. ტექტონიკური აქტიურობა ვლინდება მიწისძვრებში, რომელთა ეპიცენტრები ღრმულის პერიფერიებზე მდებარეობს. სანაპირო ზონაში ჭარბობს ტლანქმონატეხი ნალექები: ხრეში, კენჭები, ქვიშები. ნაპირიდან დაშორებით მათ წვრილმარცვლიანი ქვიშები და ალევრიტები ცვლის. ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში ფართოდ არის გავრცელებული ნიჟარიანი კირქვები და თანამედროვე ნიჟარების მარჩხობები. ღრმულის კალთასა და ფსკერზე დალექილია პელიტური ლამი, რომლის კარბონატულობა შუა ზღვისაკენ მატულობს (ზოგან 50 %). სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში 2000 მ სიღრმემდე შეინიშნება მღვრიე ნაკადების მიერ ჩატანილი ალევრიტებისა და ქვიშის ნალექები.
1996 წლის დეკემბერში პირველად „The New York Times“-ში გაშუქდა შავი ზღვის დატბორვის თეორია, რომლის თანახმად ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით 5600 წელს ადგილი უნდა ჰქონოდა შავი ზღვის დონის კატასტროფულ მასშტაბურ აწევას.
წიაღისეულიდან მნიშვნელოვანია: ნავთობი და აირი (ქვაბულის ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაწილში), ტიტანმაგნეტიტური ქვიშები (ტამანი, ურეკი და სხვა).
კლიმატი
მინი|220პქ|ნოვოროსიისკი მინი|220პქ|ყირიმი შავი ზღვის სანაპიროსა და მისი აკვატორიის კლიმატი ჩამოყალიბდა ფიზიკურ-გეოგრაფიული, რადიაციული და ცირკულაციური ფაქტორების ზეგავლენით. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება შავი ზღვის გეოგრაფიულ მდებარეობას, აქ შეჭრილ სხვადასხვა წარმოშობის ჰაერის მასებსა და აგრეთვე გარემომცველი ხმელეთის რელიეფს.
შავი ზღვა მთელი წლის მანძილზე განიცდის კონტინენტური პოლარული, ზღვიური პოლარული და ტროპიკული ჰაერის მასების გავლენას. ჭარბობს კონტინენტური პოლარული ჰაერი. ზამთრობით მის შემოჭრას თან სდევს ჩრდილოეთის და ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის ძლიერი ქარები, ტემპერატურის დაწევა და ნალექები. ეს ქარები განსაკუთრებით ძლიერია ქალაქ ნოვოროსიისკის რაიონში, ატლანტის ოკეანიდან ზღვიური პოლარული ჰაერის შემოჭრა იწვევს აქტიურ ციკლონურ მოქმედებას. ხმელთაშუა ზღვიდან სამხრეთ-დასავლეთ ქარებს შავ ზღვაზე მოაქვს ზღვიური ტროპიკული ჰაერი. შავი ზღვის დიდ ნაწილზე ზამთარი თბილია, ზაფხული — ცხელი და მშრალი. ზღვის ცენტრალურ ნაწილში იანვრის საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით 8 °C, აღმოსავლეთ ნაპირებთან 6 °C, ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაპირთან — 3 °C, სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაპირებთან 6-9 °C. მინიმალური ტემპერატურა ჩრდილოეთ ნაწილში — -30 °C. ზაფხულობით შავ ზღვაზე ვრცელდება აზორის ანტიციკლონის ტოტი, რომელიც განაპირობებს მდგრად, მოწმენდილ და თბილ ამინდს. ივლისის საშუალო ტემპერატურაა 22-24 °C. მაქსიმალური 30-35 °C. ნალექები დასავლეთ და ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში 300-500 მმ წელიწადში, სამხრეთ ნაწილში — 750-800 მმ, აღმოსავლეთ ნაწილში — 180-200 მმ. შავი ზღვის წყლის ბალანსის შემადგენელი ნაწილებია: ატმოსფერული ნალექები (230 კმ³/წ) კონტინენტური ჩამონადენი (310 კმ³/წ) და აზოვის ზღვიდან შემოსული წყალი (30 კმ³/წ), აორთქლება ზღვის ზედაპირიდან (360 კმ³/წ), ბოსფორის სრუტით ხმელთაშუა ზღვაში გასული წყალი (210 კმ³/წ). ატმოსფეროს ციკლონური ცირკულაცია და კონტინენტური ჩამონადენი განსაზღვრავს წყლის ციკლონურ ბრუნვას (საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით) შავი ზღვის ზედაპირზე. მინი|220პქ|მარცხნივ|მამაია მინი|220პქ|მარცხნივ|ვარნა ზამთარში, შავი ზღვის ჩრდილოეთით, რუსეთის ვაკის სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, მაღალი წნევის არეა. ზღვისკენ წნევა თანდათანობით ეცემა, ამიტომ აქ ჩრდილო და ჩრდილო-აღმოსავლეთის ქარები ჭარბობს. მაღალი წნევის არის სამხრეთ კიდეში, ზღვაზე ციკლონები მოქმედებს. ზაფხულში ზღვაზე ჰაერის დიდ ტემპერატურულ სხვაობებს არ აქვს ადგილი. ივლისის საშუალო ტემპერატურა ყველგან დაახლოებით 22 °C-ია. ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში ზამთრის ტემპერატურა მნიშვნელოვნად უფრო დაბალია, ვიდრე აღმოსავლეთში და განსაკუთრებით სამხრეთ-აღმოსავლეთში, სადაც –10 °C დაბლა ტემპერატურა იშვიათად თუ ეცემა.
ზღვაზე ჰაერის სინოტივე მაღალია. ნალექები სანაპიროზე უთანაბროდ ვრცელდება, უფრო ნალექები ჩრდილო-დასავლეთით მოდის (300 მმ-მდე წელიწადში), მეტი — სამხრეთ-აღმოსავლეთით (ბათუმში — 3000 მმ-მდეა წელიწადში). თოვლი შეიძლება ყველგან მოვიდეს, მაგრამ ის რჩება მხოლოდ რამდენიმე დღეს. მინი|220პქ|შავი ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილის სატელიტური გამოსახულება ზამთარში წყლის ტემპერატურა ზღვის ზედაპირის ღია ნაწილში, 6-7 °C-ია, სამხრეთში 8 °C-იდან 10 °C-მდე; ჩრდილო-დასავლეთით კი გაყინვის ტემპერატურამდე ეცემა (-1 °C) და აქ ყოველწლიურად 0,7 კმ სიგანის ნაპირის ყინული წარმოიქმნება. ზაფხულში წყლის ტემპერატურა უფრო ერთფეროვანია და სხვადასხვა რაიონებს შორის განსხვავება 2 °C არ აღემატება. ტემპერატურის სეზონური ცვალებადობა წყლის მხოლოდ ზედა ფენას მოიცავს. 50-70 მ სიღრმეზე მთელი წლის განმავლობაში წყალი ზედაპირული ფენის ზამთრის ტემპერატურას ინარჩუნებს (6 °C - 7 °C). 180 მ სიღრმიდან დაწყებული წყლის ტემპერატურა თანდათან მატულობს და ფსკერთან 9 °C აღწევს. წყლის მთელი მასის ორ ფენად გაყოფა: ზემო, ნაკლებ მარილიანი, ტემპერატურების სეზონური რყევით, და ქვემო, უფრო მარილიანი, მუდმივი ტემპერატურებით, იწვევს წყლის სუსტ ვერტიკალურ ცირკულაციას. წყლის ზედა ფენები, რომლებიც ნაკლები მარილიანობის გამო ზამთარში ცივდება, ქვედა ფენებთან შედარებით, უფრო მეტ სიმსუბუქეს ინარჩუებს. ამის გამო, ჟანგბადით მხოლოდ ზედა, 50 მ სისქის წყლის ფენაა მდიდარი. 50 მ ქვემოთ ჟანგბადის რაოდენობა მცირდება და უკვე 200 მ სიღრმეზე სრულიად უმნიშვნელო ხდება. ამ სიღრმეზე, ორგანიზმების ცხოველმოქმედების შედეგად, ჩნდება გოგირდწყალბადი, ორგანული ნივთიერების დაჟანგვა H2S-ის გამოყოფით, და ჟანგბადის არარსებობის გამო იწყება მისი ხრწნა. გოგირდწყალბადის რაოდენობა სიღრმესთან ერთად მატულობს 0,47 სმ³/ლ-დან 200 მ სიღრმეზე 5,8 სმ³/ლ-მდე 2000 მ სიღრმეზე.
მზის რადიაცია
მინი|220პქ|ალუპკა მინი|220პქ|ყირიმი ძირითადი ფაქტორი, რომელიც განსაზღვრავს მზის რადიაციის ინტენსიურობასა და ხანგრძლივობას არის გეოგრაფიული განედი. ბოსფორის რაიონში რადიაციის წლიური ჯამი შეადგენს 140 კკალ/სმ²-ზე მეტს, ვარნაში — 130 კკალ/სმ². უფრო ჩრდილოეთით, ყირიმის სანაპიროზე 120 კკალ/სმ². მზის ნათების საშუალო წლიური ხანგრძლივობა აგრეთვე სხვადასხვაგვარია შავი ზღვის სანაპირო ცალკეულ რაიონებში: ვარნაში — 2237 სთ, იალტაში — 2223 სთ, ევპატორიაში — 2384 სთ. მზის ნათება განსაკუთრებით ინტენსიურია ზაფხულის თვეებში. ვარნაში მზის ნათების მაქსიმუმი ივლისშია და 333 სთ აღწევს. შავი ზღვის ჩრდილოეთ რაიონებში მზის ნათების მაქსიმალური ხანგრძლივობა დაკავშირებულია დღის დიდ ხანგრძლივობასთან ზაფხულში.
ატმოსფერული ცირკულაცია
შავი ზღვის გეოგრაფიულ მდებარეობასთან დაკავშირებით მის აკვატორიაზე თითქმის ყველა მიმართულებით მოძრაობს ჰაერის მასები. ჩრდილო-დასავლეთიდან, დასავლეთიდან და სამხრეთ-დასავლეთიდან ჰაერი იჭრება ატლანტის ოკეანიდან და ხმელთაშუა ზღვიდან, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთიდან და ჩრდილო-დასავლეთიდან ტროპიკული და ზომიერი განედების კონტინენტური ჰაერია. ჩრდილოეთიდან, ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან და სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ქრის მხოლოდ კონტინენტური ჰაერი: არქტიკული, ზომიერი განედებისა და ტროპიკული. სხვადასხვა რაიონებიდან წამოსული ნებისმიერი წარმოშობის ჰაერის მასა ტრანსფორმირდება შავი ზღვის ზედაპირზე და შემდეგ სანაპიროზე იჭრება როგორც ზღვიური ჰაერის მასა.
შავი ზღვის რაიონში ჰაერის მასების გადაადგილება ძირითადად განისაზღვრება ციკლონური და ანტიციკლონური მოქმედებით, რომელიც ღვივდება ევროპის ტერიტორიაზე. განსაკუთრებით დიდია აზორის ანტიციკლონისა და ისლანდიის დეპრესიის გავლენა, ზამთარში — ხმელთაშუაზღვის ციკლონისა და აღმოსავლეთ ევროპის ანტიციკლონის გავლენა. ისლანდიის დეპრესიის სამხრეთ კიდეზე მიწისპირა ჰაერი ატლანტის ოკეანიდან ევროპის ტერიტორიაზე გადადის და ზოგჯერ კავკასიამდეც აღწევს. ცივი ჰაერის მასების შემოჭრის შედეგად შავ ზღვაზე იწყება შტორმი. შავი ზღვის აუზის კლიმატზე დიდ გავლენას ახდენს ვრცელი აღმოსავლეთ ევროპის ვაკე და ბალკანეთის ნახევარკუნძულის აღმოსავლეთი ნაწილი, რომლებზედაც ყალიბდება კონტინენტური ჰაერი — ზამთარში ძალიან ცივი, ხოლო ზაფხულში — ძლიერ თბილი. წლის ცივ ნახევარში განსაკუთრებული სინოპტიკური მდგომარეობის შედეგად კონტინენტური ჰაერი სამხრეთ რუსეთის ვაკიდან დიდი სიჩქარით ჩადის ზღვისკენ, ეს — ნოვოროსიისკის ბორაა, რომლის შედეგად ქარის სიჩქარე 30-50 მ/წმ აღწევს. მინი|220პქ|მარცხნივ|სანაპირო მინი|220პქ|მარცხნივ|სევასტოპოლი შავი ზღვის რაიონში ამინდს აგრეთვე ციკლონები განსაზღვრავს, რომელიც შეინიშნება თვით ზღვაზე. ეს უმეტეს შემთხვევაში რეგენერირებული ციკლონებია, რომლებიც ხშირად, აქ ხმელთაშუა ზღვიდან აღწევენ. ზაფხულში ატლანტიკური ჰაერის შემოჭრის შედეგად იქმნება მძლავრი ფენა-წვიმიანი ღრუბლიანობა, მოდის ნალექები, ზოგჯერ ფიქსირდება გრიგალი. ასეთი ნალექები ტიპურია ბულგარეთის შავიზღვისპირა სანაპიროსათვის, განსაკუთრებით, ვარნის ყურის ჩრდილოეთ მხარისათვის. აღმოსავლეთ და სამხრეთ სანაპიროებზე ტენიანობის მატებისა და ჰაერის არამდგრადობის გამო ნალექები ზოგჯერ სტიქიური უბედურების ხასიათს იღებს. ნალექები მოაქვთ აგრეთვე ხმელთაშუაზღვის ჰაერის მასებს, რომელიც მეტწილად შავი ზღვის რაიონში იჭრება ცივ ნახევარწელში. ხმელთაშუაზღვის ჰაერს შავ ზღვაზე მოაქვს შედარებით მაღალი ტემპერატურები ზამთარში, ამიტომ სამხრეთ და სანაპიროს აღმოსავლეთი ნაწილის უმეტეს რაიონში თოვლის საფარი თითქმის არასოდეს არ გვხვდება. კონტინენტური ჰაერის მასების გავლენა შავი ზღვის კლიმატზე სხვადასხვაგვარია. თბილ ნახევარწელში ამ მასებს სანაპირო რაიონებში მოაქვთ მაღალი ტემპერატურები და შეიძლება გამოიწვიონ გვალვა. დიდი სიცხეები ფიქსირდება იმ პერიოდებში, როდესაც აქ ჩრდილოეთი აფრიკიდან და მცირე აზიიდან წამოსული კონტინენტური ტროპიკული ჰაერი აღწევს ან აღმოსავლეთ ევროპიდან, შუა აზიის უდაბნოებიდან და ნახევარუდაბნოებიდან წამოსული გადახურებული კონტინენტური ჰაერი. მინი|220პქ|შავი ზღვა აღმოსავლეთ ევროპაში ატმოსფერული წნევის მატებისა და შავ ზღვაზე ციკლონური სიტუაციის შედეგად ზამთარში ჩრდილოეთიდან ცივი კონტინენტური მასების სწრაფი გადაადგილების ხელსაყრელი პირობები იქმნება. ასეთ შემთხვევებში ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილში წარმოიქმნება ძალიან ძლიერი და ცივი ქარები, ხოლო თოვის დროს ქარბუქი. ეს ქარები ყველაზე ძლიერია ნოვოროსიისკის რაიონში. 1976 წლის 17-18 ოქტომბერს ბულგარეთის შავიზღვისპირა სანაპიროზე ჩრდილო-აღმოსავლეთის ქარებთან ერთად წარმოიქმნა შტორმი, რომლის სიჩქარემ 40 მ/წმ მიაღწია.
ზღვის ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილი და სანაპირო, ღიაა ჩრდილოეთიდან წამოსული ცივი ჰაერის მასების შემოჭრისაგან. აცივების პერიოდში ზღვის წყალმარჩხი ნაწილი ჩრდილო-დასავლეთით ხშირად იყინება. ამავე მიზეზით თითქმის ყოველ ზამთარს იყინება აზოვის ზღვა. მნიშვნელოვანი ძგიფი დაფიქსირდა 1928-1929 წლების ზამთარში.
ცივ ნახევარწელში იჭრება ტროპიკული ჰაერის მასებიც. ამასთან ერთად, შეინიშნება მნიშვნელოვანწილად დათბობა და თოვლის სწრაფი დნობა. თბილი ჰაერის მასები ზოგჯერ იჭრება შორს ჩრდილოეთისაკენ, მაშინ ყირიმის სანაპიროზე მაქსიმალური ტემპერატურები აჭარბებებს 10°С-ს. კონტინენტური ჰაერის მასების გავლენა, რომელიც იჭრება დასავლეთიდან და ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროს კლიმატზე ნაკლებად ახდენს გავლენას, ხოლო სამხრეთიდან წამოსული კონტინენტური ჰაერი თითქმის შეუმჩნეველია ჩრდილოეთ სანაპიროზე. მინი|220პქ|მარცხნივ|ბოსფორი მინი|220პქ|მარცხნივ|შავის ზღვის საქართველოს ნაპირი
ჰაერის ტემპერატურა
ტემპერატურული რეჟიმი შესამჩნევად განსხვავდება შავი ზღვის სანაპიროს ცალკეულ ნაწილებში. მანგალიიდან ბოსფორამდე ზამთარში საშუალო ტემპერატურები იცვლება 0 °C-იდან 5 °C-მდე, მანგალიასა და სულინის შორის 0 °C-იდან 0,6 °C-მდე. აპრილის საშუალო თვიური ტემპერატურა ვარნაში უდრის 9,8 °С, ბურგასში 9,8 °C. სანაპიროზე ზაფხულის საშუალო თვიური ტემპერატურები შედარებით მაღალია (ივლისსა და აგვისტოში — 22 და 24 °С) და არ განსხვავდება არსებითად შიდა რაიონების ტემპერატურებისაგან.