cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
კონფედერაცია
განსხვავება კონფედერაციასა და ფედერაციას შორის
ფედერაციულ სახელმწიფოსა და სახელმწიფოთა კონფედერაციულ კავშირს შორის არსებული განსხვავების მეცნიერულ ანალიზში დიდი წვლილი მიუძღვის XIX და XX საუკუნის გერმანულ იურიდიულ თეორიას. მთავარი განსხვავება ემყარება კავშირის სამართლებრივ საფუძვლებს, ფედერალური სახელმწიფოს იურისდიქციას მის მოქალაქეებზე და კონფედერაციის წევრ-სახელმწიფოთა საერთაშორისო სამართლებრივ მდგომარეობას.
კონფედერაცია წარმოადგენს სუვერენულ სახელმწიფოთა ინსტიტუციონალურ კავშირს ცალკეული, ერთობლივი კომპეტენციების შესრულების მიზნით. ფედერაციულ სახელმწიფოში სუვერენიტეტი ეკუთვნის ერთიან სახელმწიფოს, ხოლო კონფედერაციულ კავშირში სუვერენიტეტის მატარებელი არიან მასში შემავალი სახელმწიფოები. ანუ, კონფედერაციულ გაერთიანებაში არის რამდენიმე სუვერენიტეტი, ფედერაციის შემთხვევაში მხოლოდ ერთი - ფედერაციული სახელმწიფოს სუვერენიტეტი. კონფედერაციულ ხელისუფლებას არ გააჩნია თავისი ნების იძულებითი წესით განხორციელების სახელმწიფო-სამართლებრივი ინსტრუმენტები. კონფედერაციის წევრ სუბიექტთა შორის ურთიერთობები მოგვაგონებს კერძოსამართლებრივი ხასიათის ურთიერთობას, რომელიც მხარეთა თანასწორობას ემყარება.
კონფედერაცია არ არის სახელმწიფო, სახელმწიფოს ელემენტებით აღჭურვილი არიან მხოლოდ მასში გაერთიანებული სუბიექტები. კონფედერაციას არ აქვს უშუალო იურისდიქცია მოქალაქეებზე, ანუ იგი არ ახორციელებს სახელმწიფო ხელისუფლებას უშუალოდ მოქალაქეების მიმართ, ვინაიდან არ არის აღჭურვილი მათთვის სავალდებულო კანონების გამოცემისა და აღსრულების კომპეტენციით. კონფედერაცია ეფუძნება დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა შორის დადებულ ხელშეკრულებას, ხოლო ფედერაციული სახელმწიფო კონსტიტუციას. კონფედერაციული კავშირის დამფუძნებელი ხელშეკრულების შეცვლა მოითხოვს ყველა წევრის თანხმობას, ფედერალური კონსტიტუცია კი შეიძლება საპარლამენტო უმრავლესობამ შეცვალოს. კონფედერაციის წევრებს აქვთ სეცესიის უფლება ანუ კავშირის დატოვების უფლება. ამასთან, კონფედერაციული ხელისუფლება და კონფედერაციის წევრ-სახელმწიფოთა ხელისუფლება ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი არიან. ფედერაციის აღმასრულებელ და საკანონმდებლო ორგანოებს გადაწყვეტილებები გამოაქვთ საერთო პოლიტიკური ნების საფუძველზე, ფედერაციის სახელით. კონფედერაციის ბიუჯეტი მოიცავს მისი წევრი სუბიექტების ნებაყოფლობით შენატანებს. კონფედერაციის გამგებლობას განეკუთვნება საკითხთა მხოლოდ განსაზღვრული ვიწრო წრე - ომისა და ზავის საკითხები, საგარეო პოლიტიკა, ერთიანი შეიარაღებული ძალების ჩამოყალიბება, კომუნიკაციის საერთო სისტემები. კონფედერაციულ გაერთიანებაში ყალიბდება მხოლოდ ის ორგანოები, რომლებიც სახელშეკრულებო აქტით განსაზღვრული ამოცანების განსახორციელებლად არის საჭირო.
კონფედერაციასთან ხშირად აიგივებენ სახელმწიფოთა ალიანსს. მათ შორის არის გარკვეული მსგავსებები - ალიანსი ემყარება საერთაშორისო ხელშეკრულებას და მასში გაერთიანებული სახელმწიფოები თანამშრომლობენ განსაზღვრულ საკითხებში (დიპლომატიურ და/ან სამხედრო), ამასთანავე, ალიანსის მონაწილე თითოეული სახელმწიფო ინარჩუნებს სრულ სახელმწიფო სუვერენიტეტს. მისგან განსხვავებით, კონფედერაციის წევრი სახელმწიფოები აფუძნებენ მართვის საერთო-პოლიტიკურ ორგანოს, რაც არ გვხვდება ალიანსის შემთხვევაში. იურიდიულ ლიტერატურაში კონფედერაცია ყოველთვის მიჩნეული იყო როგორც გარდამავალი ფორმა სახელმწიფოთა შემდგომი ინტეგრაციის ან სახელმწიფოს სრული დეზინტეგრაციის პროცესში.
ისტორიულად, კონფედერაციები ხშირად ერი სახელმწიფოების ფედერალურ კავშირებად ჩამოყალიბების პროცესში გადადგმულ პირველ ნაბიჯს წარმოადგენდა. მაგალითად, თანამედროვე შვეიცარიის ფედერალურ კავშირს წინ უძღოდა შვეიცარული კანტონების კონფედერაცია; გერმანიის თანამედროვე ფედერალურ მოწყობას გერმანიის კონფედერაცია XIX საუკუნეში; აშშ-ს ფედერალური კონსტიტუცია წარმოადგენს კონფედერაციის კონგრესის შთამომავალს. სხვა შემთხვევებში, კონფედერაციებმა ჩაანაცვლეს უფრო ცენტრალური მოწყობები, მაგალითად, როდესაც იმპერიები დაიშალა და ისინი მათი ყოფილი კოლონიების ნებაყოფლობითმა ასოციაციებმა ჩაანაცვლა. ბრიტანული თანამეგობრობა სწორედ ამის მაგალითს წარმოადგენს.
ისტორიული კონფედერაციები
XX საუკუნემდე არსებული ისტორიული კონფედერაციები, თავისი არსით, რა თქმა უნდა, არ შეესაბამება კონფედერაციის თანამედროვე განმარტებას. ისინი უფრო ხშირად ფედერაციების ან იმპერიების სახით გვხვდება, თუმცა, თანამედროვე პოლიტოლოგები მათ ახასიათებენ როგორც კონფედერაციებს. XX საუკუნემდე თავად „კონფედერაციის“ ცნება პირობითი და არაერთგვაროვანია. XI საუკუნეში უფრო მეტად გვხვდებოდა ეკონომიკურ და არა პოლიტიკურ ნიადაგზე შექმნილი კონფედერაციები.
კონფედერაციის მუხლები
კონფედერაციული მოწყობის მაგალითი, რომელმაც დასაბამი მისცა ფედერალურ კავშირს და წინ უსწრებდა აშშ-ს კონსტიტუციას, არის 1777 წლის „კონფედერაციის მუხლები“. 1776 წლის 4 ივლისს მიღებული „დამოუკიდებლობის დეკლარაციით“ დიდი ბრიტანეთის ყოფილმა 13-მა კოლონიამ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და მალევე შეუდგა ახალი კავშირის ძირითადი კანონის - „კონფედერაციის მუხლების” განხილვას.
კონფედერაციის მუხლები განსაზღვრავდა კონგრესის, როგორც ხელისუფლების საკავშირო ორგანოს უფლებამოსილებებს, ადგენდა შტატების სუვერენიტეტის ხელშეუხებლობას. მართალია, კონფედერაციული სისტემა არ აღმოჩნდა სიცოცხლისუნარიანი, მაგრამ მთლიანობაში მან სათავე დაუდო ამერიკული სახელმწიფოებრიობის ფორმირების პროცესს. კონფედერაციის საკავშირო ორგანოს გადაცემული ჰქონდა ეროვნული უშიშროების პრეროგატივა, ასევე, შეზღუდული ფორმით, უცხოეთის სახელმწიფოებთან მოლაპარაკების უფლებამოსილება.
თითოეული შტატის მოქალაქეს უფლება ჰქონდა ესარგებლა თავისუფალი მოქალაქის იმ პრივილეგიებითა და შეღავათებით, რაც დადგენილი იყო სხვა შტატის მოქალაქეებისათვის. კონფედერაციის მუხლებით შემოიღეს საკავშირო ხაზინა თავდაცვაზე გაწეული ხარჯებისთვის. გარდა ამისა, დაფუძნდა ერთიანი საფოსტო სამსახური. ამერიკის კონფედერაციული გაერთიანება, როგორც ყველა ამ ტიპის სხვა კავშირი, საკმაოდ მყიფე აღმოჩნდა, ვინაიდან ცენტრალური ხელისუფლების ძალაუფლება სიმბოლურ ხასიათს ატარებდა. კონფედერაციის კონგრესი წარმოადგენდა 13 შტატიდან წარდგენილი ელჩების ერთპალატიან ასამბლეას, სადაც თითოეულს ჰქონდა ერთი ხმის უფლება. კონგრესს ჰქონდა უფლებამოსილება დაენიშნა შტატების აღმასრულებელი კომიტეტი, რომელსაც თავის მხრივ შეეძლო დაენიშნა თავმჯდომარე ან პრეზიდენტი ერთი წლის ვადით.ნებისმიერ ორ ან მეტ შტატს შორის წარმოშობილი დავის შემთხვევაში კონფედერაციის კონგრესი წარმოადგენდა დავის განხილვის საბოლოო ინსტანციას. თუმცა, კონგრესის უფლებამოსილებების აღსრულება დამოკიდებული იყო შტატებზე. თითოეული შტატი ინარჩუნებდა თავის სუვერენიტეტს, თავისუფლებასა და დამოუკიდებლობას, ყველა უფლებამოსილებას, იურისდიქციასა და უფლებას, რომელიც კონფედერაციის მიერ არ იყო დელეგირებული კონგრესისთვის.
კონფედერაციული კავშირის არაეფექტურმა ხასიათმა მწვავედ დააყენა ფედერაციულ სახელმწიფოდ მისი რეორგანიზაციის საკითხი. 1787 წლის მაისში ფილადელფიაში შეკრებილმა კონვენტმა თავის სხდომებზე (25 მაისიდან 17 სექტემბრამდე) შეიმუშავა ახალი კონსტიტუცია, რომელიც ძალაში 1789 წელს შევიდა. ამით, საფუძველი ჩაეყარა ცენტრალიზაციის და აშშ-ს ფედერალისტურ კავშირად მოწყობის ხანგრძლივ პროცესს. მკვლევართა აზრით, ფედერალიზმი ამერიკული საზოგადოების პოლიტიკური ტრადიციის, ეკონომიკის, სოციალური სტრუქტურისა და რელიგიის განუყოფელი ნაწილია.
ამერიკის კონფედერაციული შტატები
წარმოადგენდა აშშ-დან გამოყოფილი სამხრეთ შტატების გაერთიანებას 1861-1865 წლებში, რომელიც პრეზიდენტ აბრაამ ლინკოლნის მიერ მონობის გაუქმების შემდეგ ჩამოყალიბდა. გამოყოფილი შტატების წარმომადგენლები აცხადებდნენ, რომ ისინი უბრუნდებოდნენ აშშ-ს დამაარსებელი მამების მიერ დადგენილ პრინციპებს და „კონფედერაციის მუხლებს“, რომელიც თითოეული შტატის დამოუკიდებლობასა და მათ შიდა პოლიტიკაში ჩაურევლობას უზრუნველყოფდა. ამ მოვლენებს შედეგად მოჰყვა აშშ-ის სამოქალაქო ომი, რომელიც ჩრდილოეთ შტატების გამარჯვებით და სამხრეთ შტატების კონფედერაციული კავშირის გაუქმებით დასრულდა.
ამერიკის ე.წ. სამხრეთის და ჩრდილოეთის შტატების სოციალურ-ეკონომიკური სტრუქტურა, მათი ცხოვრების წესი ფუნდამენტურად განსხვავდებოდა ერთმანეთისგან. სამხრეთის შტატებში მონათმფლობელობის საფუძველზე აგებული პლანტაციური მეურნეობა და არისტოკრატიულ-პატრიარქალური ცხოვრების წესი სულ უფრო უპირისპირდებოდა თავისუფალ შრომაზე დაფუძნებულ ინდუსტრიულ და თანამედროვე კაპიტალისტურ ჩრდილოეთს.
თავდაპირველად კავშირს 7 შტატი გამოეყო: სამხრეთ კაროლინა, მისისიპი, ფლორიდა, ალაბამა, ჯორჯია, ლუიზიანა და ტეხასი. მათ მოგვიანებით შეუერთდა ვირჯინია, არკანზასი, ჩრდილოეთი კაროლინა და ტენესი. კონფედერაციამ მისური და კენტუკიც წევრებად გამოაცხადა, თუმცა ამ ორ შტატს ოფიციალურად არასდროს განუცხადებიათ სეცესია.
1861 წლის თებერვალში სამხრეთის შტატებმა გამოაცხადეს ახალი სახელმწიფოს - ამერიკის შტატების კონფედერაციის შექმნის შესახებ და ახალი კონსტიტუციაც შეიმუშავეს, პრეზიდენტად ყოფილი სენატორი მისისიპის შტატიდან ჯეფერსონ დეივისი აირჩიეს, დედაქალაქად კი ვირჯინიის დედაქალაქი რიჩმონდი დაასახელეს. ჩრდილოეთმა არ სცნო ეს სახელმწიფო წარმონაქმნი და სამხრეთელები უბრალოდ მეამბოხეებად გამოაცხადა.
1865 წლისთვის, მძიმე საომარი მოქმედებების შემდგომ, კონფედერაციული შტატების სამხედრო ძალების უმეტესობა დანებდა, რასაც საბოლოოდ ამერიკის კონფედერაციული შტატების დაშლა-გაუქმება მოჰყვა. აღსანიშნავია, რომ მსოფლიოს არცერთ სუვერენულ სახელმწიფოს ოფიციალურად არ უღიარებია კონფედერაციული შტატები როგორც დამოუკიდებელი სახელმწიფო.
მკვიდრი ამერიკელების კონფედერაციები ჩრდილოეთ ამერიკაში
იროკეზების კონფედერაცია აერთიანებდა მკვიდრი ამერიკელებისა და პირველი ერების ხუთ, მოგვიანებით ექვს, საზოგადოებას. მათ ჰყავდათ საერთო საბჭო, რომელიც თითოეული საზოგადოებისგან წარგზავნილი ხელმძღვანელებისგან შედგებოდა. საბჭოს ფარგლებში კონფედერაციის სახელით მიიღებოდა გადაწყვეტილებები.
გერმანიის კავშირი
გერმანიის კავშირი წარმოადგენდა გერმანულენოვანი სუვერენული სახელმწიფოების და თავისუფალი გერმანული ქალაქების კონფედერაციას, რომელიც 1815 წელს ავსტრიის იმპერატორის და პრუსიის, დანიისა და ნიდერლანდების მეფეთა შეთანხმებით დაარსდა. გაერთიანება 1866 წლამდე არსებობდა და გარკვეულ სახელმწიფოებრივ ელემენტებს ატარებდა. თუმცა, მას არ ჰქონდა სახელმწიფო სუვერენიტეტი, მისი კომპეტენცია განსაზღვრული იყო მის წევრთა შორის დადებული შეთანხმებით. კავშირი მიზნად ისახავდა წევრი სუბიექტების შიდა და გარე უსაფრთხოების უზრუნველყოფას. კონფედერაციის ცენტრალურ მმართველ და ერთადერთ ორგანოს წარმოადგენდა ე.წ. „კონფედერაციული ასამბლეა“ (Bundesversammlung), რომელიც წევრების წარმომადგენლებისგან შედგებოდა. კავშირი საკმაოდ სუსტი იყო, ვინაიდან არ არსებობდა ერთიანი პოზიცია სახელმწიფოსა და საზოგადოების მოწყობაზე, ამასთან, პოლიტიკური ძალაუფლების მოპოვებისთვის პრუსიასა და ავსტრიას შორის დაპირისპირებამ და 1848-1849 წლების გერმანულმა რევოლუციებმა კიდევ უფრო დაასუსტა იგი. კონფედერაცია საბოლოოდ 1866 წელს დაიშალა, მას შემდეგ რაც პრუსიის სამეფომ ავსტრიის იმპერიაზე გამარჯვება მოიპოვა. დავა იმის შესახებ, თუ ვის უნა ემართა გერმანული მიწები პრუსიის სასარგებლოდ გადაწყდა, რასაც შედეგად პრუსიის მმართველობის ქვეშ ჩრდილო გერმანული კონფედერაციის დაარსება მოჰყვა 1867 წელს. ისტორიკოსთა უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ კონფედერაცია იყო ძალიან არაეფექტური და ერთიანი გერმანული ერი-სახელმწიფოს დაარსების შემაფერხებელი.
ბრიტანულ ერთა თანამეგობრობა
წარმოადგენს კონფედერაციის იმ მაგალითს, რომელიც იმპერიის დეცენტრალიზაციისა და დეზინტეგრაციის შედეგად წარმოიშვა. 1931 წელს მის შემადგენლობაში შედიოდა გაერთიანებული სამეფო, ავსტრალია, კანადა, ირლანდიის დამოუკიდებელი სახელმწიფო (ირლანდია), ნიუფაუნდლენდი, ახალი ზელანდია და სამხრეთ აფრიკის კავშირი. 1949 წელს ნიუფაუნდლენდი კანადის პროვინციად გამოცხადდა, ხოლო ირლანდია თანამეგობრობიდან გავიდა. 1961 წელს სამხრეთ აფრიკამ ასევე დატოვა ორგანიზაცია, თუმცა 1994 წელს კვლავ შეუერთდა მას. თანამეგობრობის არაერთი წევრი XX საუკუნის მეორე ნახევარში ბრიტანეთის ყოფილ კოლონიებს წარმოადგენდნენ, როგორიცაა მალაიზია (1957), კვიპროსი (1961), კირიბატი (1979), ბრუნეი (1984), ნამიბია (1990). XXI საუკუნის დასაწყისში თანამეგობრობას კიდევ 50-მდე ახალი წევრი შეუერთდა, მათ შორის, მოზამბიკი (1995) და რუანდა (2009), რომლებიც არ წარმოადგენენ ბრიტანეთის ყოფილ კოლონიებს. ვესტმინისტერის 1931 წლის სტატუტით დადგენილ იქნა, რომ თითოეულ წევრს ჰქონდა თანასწორი სტატუსი. 1949 წლის ლონდონის დეკლარაციამ ნება დართო წევრებს ყოფილიყვნენ რესპუბლიკები, თუმცა ყველა წევრ ქვეყანას უნდა ეღიარებინა ბრიტანული მონარქია, როგორც თანამეგობრობის სიმბოლური ხელმძღვანელი. თანამეგობრობის მთავრობები თანამეგობრობის წევრ სხვა სახელმწიფოებში წარმოდგენილი არიან კომისრების მიერ, რომლებიც თავიანთი სტატუსით ელჩებს უტოლდებიან. თანამეგობრობის სამდივნო ორგანიზებას უწევს შეხვედრებს, ინფორმაციას აწვდის წევრ სახელმწიფოებს და აღასრულებს კოლექტიურ გადაწყვეტილებებს. წევრი ქვეყნები სარგებლობენ სავაჭრო პრივილეგიებით, ტექნიკური დახმარებით და საგანმანათლებლო გაცვლითი პროექტებით.
შვეიცარია
შვეიცარიის კონფედერაცია წარმოადგენს თანამედროვე სახელმწიფოს მაგალითს, რომელიც კონფედერაციად მოიხსენიება. აღნიშნული განპირობებულია იმით, რომ შვეიცარიის სახელი გერმანულად არის „შვეიცარული თანამეგობრობა“, რომელიც ლათინურში როგორც „ჰელვეტური კონფედერაცია“ ითარგმნა. შვეიცარული ლეგენდის თანახმად, 1291 წელს, სამი კანტონის წარმომადგენლები შეიკრიბნენ და დადეს ცნობილი „რუტლის ფიცი“, რამაც დასაბამი მისცა შვეიცარიის კონფედერაციას. 1798 წელს შვეიცარია გამოცხადდა ერთიან, ცენტრალიზებულ ჰელვეტურ რესპუბლიკად, თუმცა მმართველობის ამ ფორმამ დიდი უკმაყოფილება გამოიწვია როგორც პოლიტიკურ სუბიექტებში, ისე ხალხში. ამდენად, დროთა განმავლობაში ქვეყანა კვლავ კონფედერაციულ მოწყობას დაუბრუნდა. მასში შემავალი კანტონები იყვნენ თითქმის დამოუკიდებელი სახელმწიფოები, თუმცა მნიშვნელოვანი პოლიტიკური გადაწყვეტილებები ერთად მიიღებოდა. კონფედერაცია უზრუნველყოფდა საერთო ინტერესების გატარებას, როგორიცაა, მაგალითად, გარეშე დომინაციისგან (განსაკუთრებით ავსტრიელი ჰაბსბურგებისგან) დამოუკიდებლობის შენარჩუნება, რესპუბლიკური ინსტიტუტების განვითარება, თავისუფალი ვაჭრობა და ცენტრალურ ალპებში მკვიდრ სხვადასხვა კულტურის მატარებელ საზოგადოებებს შორის მშვიდობის შენარჩუნება. დღეს შვეიცარია ფედერალური სახელმწიფოა, თუმცა მის ოფიციალურ სახელწოდებაში „კონფედერაცია“ შენარჩუნებულია, როგორც ისტორიული ტრადიციის გაგრძელება. თითოეულ კანტონს აქვს თავისი კონსტიტუცია და კანონმდებლობა, თუმცა მათი უფლებამოსილება ფედერალური კონსტიტუციით არის განსაზღვრული.
ბელგია
ბევრი მკვლევარი ამტკიცებდა, რომ ძალიან რთული ფედერალური სტრუქტურის მქონე ბელგიის სამეფომ, სეპარატისტული მოძრაობების ზეწოლის შედეგად კონფედერაციის გარკვეული მახასიათებლები დაამკვიდრა, განსაკუთრებით ფლანდრიაში. სხვათა მოსაზრებით, ბელგიურ რეგიონებსა და კომუნებს შორის მიღწეული შეთანხმების შემდგომ ბელგია, პოლიტიკური სისტემის თვალსაზრისით, თითქმის კონფედერაციას წარმოადგენდა. არსებობს ასევე მოსაზრება, რომ ბელგია წარმოადგენს მყარ ფედერაციას, კონფედერაციის გარკვეული ელემენტებით.
მიუხედავად ზემოხსენებულისა, ბელგიის ცალკეული რეგიონული ერთეულები არ ფლობენ იმ ავტონომიას, რომ გამოეყონ ბელგიურ სახელმწიფოს. ფედერალური ელემენტები ჯერ კიდევ დომინირებს. ასევე, ფისკალური პოლიტიკისა და საჯარო ფინანსების მიმართულებით, ფედერალური სახელმწიფო ხელისუფლების სხვა უწყებებზე მაღლა დგას.
ბელგიის ფედერალური სახელმწიფოს სულ უფრო ზრდადი კონფედერაციული ასპექტები უფრო მეტად წარმოადგენს ფლამანდიელებსა (ბელგიელები, რომლებიც საუბრობენ ნიდერლანდურად ან ნიდერლანდურის სხვადასხვა დიალექტზე) და ვალონებს (ბელგიელები რომლებიც საუბრობენ ფრანგულად ან ფრანგულის სხვადასხვა დიალექტზე) შორის არსებული ფუნდამენტური კულტურული, სოციოლოგიური და ეკონომიკური განსხვავებების პოლიტიკურ ანარეკლს. მაგალითისთვის, ბოლო რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში, ბელგიელების 95% ხმას აძლევდა იმ პოლიტიკურ პარტიებს, რომლებიც წარმოადგენდნენ მხოლოდ ერთი რომელიმე კომუნის ელექტორატს. პარტიები, რომლებიც ბელგიურ ერთობას ლობირებენ და ორივე ჯგუფისთვის მისაღებია, როგორც წესი ეროვნულ დონეზე დიდი მხარდაჭერით ვერ სარგებლობენ. ამ სისტემას ბელგიაში კონსოციონალიზმი ეწოდება.
კანადა
კანადაში სიტყვა „კონფედერაციას“ დამატებითი მნიშვნელობა აქვს და აღნიშნავს კანადის ფედერალური სახელმწიფოს დაარსების პროცესს. თანამედროვე პოლიტიკური ტერმინოლოგიის ფარგლებში, კანადა წარმოადგენს ფედერაციას და არა კონფედერაციას. თუმცა, 1867 წლის „კონსტიტუციის აქტის“ შემქმნელებისთვის „კონფედერაცია“ სხვა დატვირთვის იყო. კანადის კონფედერაცია გულისხმობს 1867 წლის კონსტიტუციის აქტს, რომლითაც ბრიტანული ჩრდილოეთ ამერიკის სამი კოლონიიდან და შემდგომში სხვა კოლონიებისა და ტერიტორიების მიერთებით, დაფუძნდა კანადის დომინიონი. აქედან გამომდინარე, 1867 წლის 1-ელ ივლისს კანადა იქცა ბრიტანეთის იმპერიის თვითმმართველ დომინიონად, რომელსაც ჰქონდა ფედერალური სტრუქტურა. კანადა დღეისთვის არის უჩვეულოდ დეცენტრალიზებული ფედერალური სახელმწიფო და არა სუვერენული შტატების კონფედერაციული გაერთიანება. კანადის კანონმდებლობა და სასამართლო პრაქტიკა ადგენენ მოლაპარაკებების პირობებს, რომლის ფარგლებშიც კანადის პროვინციებს უფლება ეძლევათ დატოვონ კანადის ფედერალური სახელმწიფო, თუმცა, ვინაიდან ეს მოითხოვს საკონსტიტუციო ცვლილებას, დღესდღეობით არ არსებობს დატოვების „კონსტიტუციური“ მეთოდი.
ევროპის კავშირი
თავისი უნიკალური ბუნებიდან და მის გარშემო არსებული პოლიტიკური სენსიტიურობიდან გამომდინარე, არ არსებობს ევროპის კავშირის (ევროკავშირის) საყოველთაოდ აღიარებული ან სამართლებრივი კლასიფიკაცია. თუმცა, მას აქვს გარკვეული მსგავსება როგორც კონფედერაციასთან ისე ფედერაციასთან. ხშირად ასევე გამოიყენება ტერმინი სუპრანაციონალური კავშირი. ევროკავშირი საერთო ეკონომიკურ პოლიტიკას ათასობით საერთო კანონების მეშვეობით ატარებს, რომელთა მეშვეობითაც წევრ სახელმწიფოებს შორის ფუნქციონირებს ერთიანი ეკონომიკური ბაზარი, ერთიანი საბაჟო ტერიტორია, ღია შიდა საზღვრები და საერთო ვალუტა. თუმცა, ფედერაციისგან განსხვავებით, ევროკავშირს არ აქვს ექსკლუზიური უფლებამოსილებები საგარეო ურთიერთობების, თავდაცვის და დაბეგვრის მიმართულებით. ამას გარდა, ევროკავშირის კანონების უმრავლესობა (რომლებიც მიღებულ იქნა ეროვნული სამთავრობო წარმომადგენლების კონსესუსის საფუძველზე და დამტკიცდა ევროპული პარლამენტის მიერ) იმპლემენტირებულ უნდა იქნეს ეროვნულ კანონმდებლობებში წევრი სახელმწიფოების პარლამენტების მიერ. წევრი სახელმწიფოების კოლექტიური გადაწყვეტილებების უმრავლესობა მიიღება ან უმრავლესობის მიერ ხმის მიცემის ან უმცირესობის მიერ გადაწყვეტილების ბლოკირების საფუძველზე და არა ერთსულოვნად. ნებისმიერი ხელშეკრულება და ცვლილებები საჭიროებს თითოეული წევრის მიერ რატიფიცირებას, სანამ ძალაში შევა.
ამდენად, ევროკავშირს, როგორც სუპრანაციონალურ ორგანიზაციას, აქვს როგორც კონფედერაციის ისე ფედერაციის ელემენტები. ერთის მხრივ, მას აქვს ცენტრალური აღმასრულებელი მექანიზმი (ფედერალური სისტემის მთავარი მახასიათებელი), თუმცა, მეორეს მხრივ თითოეული წევრი სახელმწიფოს მთავრობები ინარჩუნებენ ეროვნული სუვერენიტეტის არსებით ნაწილს, რაც კონფედერაციული სისტემის მნიშვნელოვანი ასპექტია.
სერბეთი და მონტენეგრო
ისინი გაერთიანებული იყვნენ მხოლოდ რამდენიმე სფეროში - თავდაცვა და საგარეო ურთიერთობები, და ჰყავდათ კონფედერაციის საერთო პრეზიდენტი. თავისი არსებობის მოკლე პერიოდში, ორივე რესპუბლიკა დამოუკიდებლად მოქმედებდა, ჰქონდათ დამოუკიდებელი ეკონომიკური პოლიტიკა, იყენებდნენ განსხვავებულ ვალუტას. 2006 წლის 21 მაისს ჩატარდა მონტენეგროს დამოუკიდებლობის რეფერენდუმი. ელექტორატის 55,5 % ხმა მისცა დამოუკიდებლობას. შესაბამისად, იუგოსლავიის კონფედერაცია დასრულდა, მას შემდეგ, რაც მონტენეგრომ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა 2006 წლის 3 ივნისს, ხოლო სერბეთმა ამავე წლის 5 ივნისს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სახელმწიფო მმართველობის ფორმები
Cerapachys bryanti
Cerapachys bryanti — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Cerapachys-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Cerapachyinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
წმინდა ძროხა
აგჰნია, წმინდა ძროხა (სანსკ. अघ्न्य aghnya „არა-დასაკლავი“) — ცნება ინდუიზმში, ძროხის კულტი, მისი ხელშეუხებლობა.
ისევე, როგორც ბევრ უძველეს კულტურაში, ინდოეთში ოდითგანვე ძროხა მარჩენალი ცხოველის სტატუსით სარგებლობდა. მისი ყოლა რძის, რძის ნაწარმისა და საწვავის (ნეხვის) დაუშრობელ წყაროს ნიშნავდა. ამიტომ ძროხის მოკვლა მთელი ოჯახის გაღატაკებისა და საზრდო წყაროს დაკარგვის თანაბარი იყო.
ძროხის თაყვანისცემა განსაკუთრებით ღვთაება კრიშნასთანაა დაკავშირებული, რომელსაც ორი ძლიერ გავრცელებული მეტსახელი აქვს — გოვინდა და გოპალა (ორივე „ძროხების მწყემსს“ ნიშნავს).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ინდუისტური ფილოსოფიის კონცეფციები კატეგორია:ინდური კულტურა კატეგორია:ცხოველთა თაყვანისცემა კატეგორია:მსხვილი რქოსანი საქონელი
ჰანო დიდი
სქოლიო
კატეგორია:კართაგენელები
პარო
thumb|300px|ხიდი მდინარეზე პაროსაკენ პარო — ქალაქი ბჰუტანის დასავლეთით 15000 მცხოვრებით, მდებარეობს ზღვის დონიდან 2400 მეტრზე. ასევე პაროს მხარის ადმინისტრაციული ცენტრი, მდებარეობს პაროს ხეობაში.
ისტორია
XVII საუკუნიდან მოყოლოებული პაროს მნიშვნელოვანი სტრატეგიული დანიშნულება ჰქონდა. ამ პრეიოდში ბჰუტანი მოელოდა აგრესიას ტიბეტის მხრიდან, პაროს ხეობა კი ყველაზე მოსახერხებელი და პირდაპირი გზა იყო ტიბეტიდან ბჰუტანისაკენ.
პაროს გამგებლები აქტიურად ცდილობდნენ ქვეყნის სათავეში მოსვლას, თუმცა ბრიტანეთის დახმარებით ხელისუფლებაში უგენ ვანგჩუკი მოდის, რომელიც ახერხებს ქვეყნის გაერთიანებას და 1907 წელს პუნაქაში აცხადებს საკუთარ თავს ბჰუტანის პირველ მეფედ.
ტურიზმი
იმის გამო, რომ ქვეყანა არიც ისე გახსნილია დანარჩენი მსოფლიოსათვის, პაროს ხეობაში ტურისტების მაქსიმალური რაოდენობა თავს იყრის ტსეჩუს სამონასტრო დღესასწაულებისას. ამ დროს მათი რაოდენობა ასეულობით ადამიანს აღწევს.
ფოტო გალერეა
კატეგორია:ბჰუტანის ქალაქები
Too Young to Die (Jamiroquai-ს სიმღერა)
„Too Young to Die“ — ბრიტანული ფანკ-ჯგუფ Jamiroquai-ს სიმღერა. შეტანილია ალბომში Emergency on Planet Earth. სიმღერის ორიგინალური ვერსიის ხანგრძლივობაა 10:18, თუმცა ალბომისთვის და სინგლისთვის იგი შემოკლდა და შესაბამისად, შეადგენდა 6:05-ს და 3:22-ს.
სიმღერა ბრიტანეთის სინგლების ჩარტის პირველ პოზიციაზე მოხვდა.
ისტორია
სიმღერის კომერციულად გამოცემული სინგლი შეიცავს მის სამივე ვერსიას. ტექსტში ასახულია პოლიტიკური მაქინაციებით გამოწვეული ომის და სიკვდილის შიში. მისთვის W.I.Z.-მა ოფიციალური მუსიკალური ვიდეო გადაიღო. კადრებში ვოკალისტი ჯეი კეი უდაბურ ადგილებში დადის და მღერის.
სინგლის გარეკანზე ჯეი კეი გამოსახულია ფონზე, ხოლო ძირითად გრაფიკულ ელემენტს წარმოადგენს მრავალი ჯვარი, როგორც სიკვდილიანობის სიმბოლო.
სქოლიო
კატეგორია:Jamiroquai-ს სიმღერები კატეგორია:1992 წლის სიმღერები კატეგორია:1993 წლის სინგლები
პურის ხოჭო
მინი პურის ხოჭო (Anisoplia austriaca) —  ხოჭო ფირფიტულვაშიანთა ოჯახისა. პურეული მარცვლოვნების მავნებელია. გავრცელებულია თითქმის ყველგან. საქართველოში გვხვდება პურის ხოჭო, კავკასიის ჯვაროსანა, ალაზნის ჯვაროსანა და თეთრფრთიანი ხოჭო. განსაკუთრებით მავნეა პურის ხოჭო, რომელიც გავრცელებულია ევროპაში, მცირე აზიაში, ირანში.
ბრძოლის ღონისძიებანი: ნაწვერალის აოშვა, მზრალად ხვნა, ანეულის კულტივაცია, სათოხნი კულტურების რიგთშორისების დამუშავება, ნათესების შესხურება ინსექტიციდებით და სხვა.
ლიტერატურა
კატეგორია:ფირფიტულვაშა ხოჭოსებრნი
ახრიანსკო
ახრიანსკო (Ахрянско) — დასახლება ბულგარეთში. მდებარეობს კირჯალის ოლქში, შედის არდინოს მუნიციპალიტეტში. მოსახლეობა შეადგენს 60 ადამიანს.
პოლიტიკური სიტუაცია
ადგილობრივ ახრიანსკოს საკმეტოში, რომლის შემადგენლობაშიც შედის ახრიანსკო, კმეტის (უხუცესის) თანამდებობას ასრულებს ჯემალ რეჯებ სალი (მოძრაობა უფლებებისა და თავისუფლებებისთვის) არჩევნების შედეგების მიხედვით.
მუნიციპალიტეტის კმეტი (მერი) — რესმი მეჰმედ მურადი (მოძრაობა უფლებებისა და თავისუფლებებისთვის) არჩევნების შედეგების მიხედვით.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:არდინოს მუნიციპალიტეტის დასახლებული პუნქტები
თურქეთი
თურქეთი (Türkiye), ოფიციალურად თურქეთის რესპუბლიკა (Türkiye Cumhuriyeti) — ტრანსკონტინენტალური ქვეყანა ევრაზიაში, რომელიც ძირითადად მდებარეობს დასავლეთ აზიაში, მცირე ნაწილით ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში. თურქეთი ესაზღვრება რვა ქვეყანას: ჩრდილო-დასავლეთით საბერძნეთსა და ბულგარეთს, ჩრდილო-აღმოსავლეთით საქართველოს, აღმოსავლეთით სომხეთს, აზერბაიჯანის ექსკლავს ნახიჩევანსა და ირანს, და სამხრეთით ერაყსა და სირიას. ქვეყანას სამი მხრიდან ზღვა გარს აკრავს, კერძოდ, დასავლეთით ეგეოსის ზღვა, ჩრდილოეთით შავი ზღვა და სამხრეთით ხმელთაშუა ზღვა. ბოსფორი, მარმარილოს ზღვა და დარდანელი, რომლებიც ერთად ქმნიან თურქეთის სრუტეებს, იყოფს თრაკიასა და ანატოლიას, ისევე, როგორც აზიასა და ევროპას. ქვეყნის დედაქალაქი ანკარაა, ხოლო უმსხვილესი ქალაქი და მთავარი კულტურული და კომერციული ცენტრი, რომელიც მსოფლიოს გლობალურ ქალაქად კლასიფიცირებულია — სტამბოლია.
ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით 70-80 % თავიანთ თავს ეთნიკურად თურქებად თვლიან. ქურთები სახელმწიფოში არსებული ყველაზე დიდი უმცირესობაა, სადაც მოსახლეობის დაახლოებით 20 % ეთნიკურად ქურთია. სხვა ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლები არიან ჩერქეზები, ალბანელები, არაბები, ბოშნაკები და ლაზები. სახელმწიფოს ოფიციალური ენა თურქულია, რომელიც მსოფლიოში ყველაზე ფართოდ გავრცელებული თურქული ენაა. თურქეთში დღეს არსებული უმცირესობათა ენებია: კურმანჯი, ბოსნიური, არაბული, ზაზაკი, ყაბარდოული ენა და სხვა.
ტაძარი
ტაძარი — საკულტო ნაგებობა ღვთისმსახურებისა და რელიგიურ წეს-ჩვეულებათა შესასრულებლად. ტაძრის სახე და მისი განვითარების ისტორია განპირობებულია არა მარტო საკულტო მოთხოვნილებებით, არამედ სხვადასხვა ხალხისა და ქვეყნის არქიტექტურისა და სამშენებლო ტექნიკის განვითარების დონით და შესაბამისად ატარებს მკვეთრად გამოხატულ ეროვნულ ხასიათს.
თურქეთი
ორ კონტინენტზე სტრატეგიული მდებარეობის გამო თურქეთის კულტურა აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ტრადიციათა უნიკალური ნაზავია. ძლიერი ისტორიული, კულტურული და ეკონომიკური გავლენით რეგიონში ევროპას, ცენტრალურ აზიას, რუსეთსა და ახლო აღმოსავლეთს შორის, თურქეთმა ბოლო საუკუნეებში სტრატეგიული მნიშვნელობა შეიძინა.
ტაძარი
ძველ ქართულ ძეგლებში ტაძარი გვხვდება როგორც უფლის (ღმერთის) სახლის, სამლოცველო სახლის (ეკლესია), ისე უფლის (მეფე, მთავარი) რეზიდენციის, სასახლის, მნიშვნელობით. ამავე მნიშვნელობით იხმარებოდა — ეზო, პალატი, დარბაზი, სასახლე, სადგომი. მეფის ან მთავრის სასახლესთან იყო მუდმივად მყოფი სამხედრო-სამეურნეო მსახურეულ პირთა შტატი — ტაძრეული.
თურქეთი
თურქეთი დემოკრატიული, სეკულარული, უნიტარული, კონსტიტუციური რესპუბლიკაა. მისი თანამედროვე პოლიტიკური სისტემა 1923 წელს ჩამოყალიბდა მუსტაფა ქემალ ათათურქის მეთაურობით, რომელიც მთავრობაში პირველი მსოფლიო ომის ბოლოს ოსმალეთის იმპერიის დაცემის შემდეგ მოვიდა. მას შემდეგ თურქეთი სულ უფრო მჭიდროდ ხდება ინტეგრირებული დასავლეთთან ევროპის საბჭოში, ნატო-ში, OECD, OSCE და G-20-ში გაწევრიანებით. თურქეთმა ევროკავშირში სრულუფლებიან წევრობაზე მოლაპარაკება 2005 წელს დაიწყო, იყო რა ევროპის ეკონომიკური საბჭოს ასოცირებული წევრი 1963 წლიდან და საბაჟოს კავშირის წევრი 1995 წლიდან. ამასთან ერთად, როგორც მეტწილად მაჰმადიანური ქვეყანა, თურქეთი აგრძელებს ახლო კულტურულ, პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და ინდუსტრიულ ურთიერთობებს აღმოსავლეთის ქვეყნებთან, განსაკუთრებით ახლო აღმოსავლეთსა და ცენტრალურ აზიასთან, ისეთ ორგანიზაციებში წევრობით, როგორიცაა OIC და ECO. აშშ-ის ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს კლასიფიკაციით თურქეთი განვითარებული ქვეყანაა, ხოლო პოლიტიკური მეცნიერებისა და ეკონომისტების შეფასებით ის რეგიონული ზესახელმწიფოა.
ეტიმოლოგია
თურქეთის სახელი „Türkiye“ თურქულ ენაზე შეიძლება დაიყოს ორ სიტყვად: Türk, რაც ნიშნავს „ძლიერს“ ძველ თურქულზე და ზოგადად აღნიშნავს თურქეთის მცხოვრებს, ან თურქ ხალხთა წარმომადგენელს, „თუ-ქინ“-ის გვიანდელი ფორმა, სახელი, რომელიც ჩინელებმა შეარქვეს ცენტრალური აზიის ალთაის მთების სამხრეთით მცხოვრებ ხალხს ძვ. წ. 177 წლისთვის; და აბსტრაქტული სუფიქსი -iye (წარმოებული არაბული ბოლოსართი -iyya-სგან, მაგრამ ასევე ასოცირდება შუასაუკუნეების ლათინური სუფიქსი -ia-სთან სიტყვაში Turchia, და შუასაუკუნეების ბერძნულ სუფიქსთან –ία სიტყვაში Τουρκία), რაც ნიშნავს „მესაკუთრეს“ ან „მონათესავეს“. პირველი დოკუმენტური წყარო, სადაც ტერმინი „Türk“ ან „Türük“ არის ნახსენები, როგორც აუტონიმი, არის ცენტრალური აზიის გიოქთურქების (Göktürks) ორხონის წარწერები (დაახ. VIII ს.).
ტაძარი
ლიტერატურა
*
თურქეთი
ანტიკური პერიოდი
thumb|left|200px|[[ტროას ლეგენდარული კედლის ნაწილი, ადგილი, სადაც ტროას ომი უნდა მომხდარიყო (დაახ. ძვ. წ. 1200)]] ანატოლიის ნახევარკუნძული (ასევე მცირე აზია), რომელზეც თანამედროვე თურქეთის უმეტესი ნაწილი მდებარეობს, ერთ-ერთი უძველესი განუწყვეტლივ დასახლებული რეგიონია მსოფლიოში მისი ევროპისა და აზიის გასაყარზე მდებარეობის გამო. ადრეული ნეოლითური დასახლებები, როგორიცაა ჩათალჰოიუკი (მექოთნეობის ნეოლითი), ჩაიონიუ (მექოთნეობამდელი ნეოლითი ა), ნევალი ჩორი (მექოთნეობამდელი ნეოლითი ბ), ჰაჩილარი (მექოთნეობის ნეოლითი), გიობექლი თეფე (მექოთნეობამდელი ნეოლითი ა) და მერსინი მსოფლიოში ერთ-ერთ უძველეს დასახლებებად არის მიჩნეული. ტროას დასახლება იწყება ნეოლითიდან და გრძელდება რკინის ხანის პერიოდში. დოკუმენტური წყაროებიდან ჩანს, რომ ანატოლიელები ინდო-ევროპულ, სემიტურ და ქართველურ ენებზე მეტყველებდნენ, ისევე როგორც მრავალ გაურკვეველი ნათესაობის ენაზე. ფაქტობრივად, ინდო-ევროპული ხეთურისა და ლუვიურის ანტიკურობის გამო, ზოგიერთი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ანატოლია უნდა იყოს ის რეგიონი, საიდანაც ინდო-ევროპული ენები გავრცელდა. thumb|left|200px|[[ცელსუსის ბიბლიოთეკა, ეფესო, 135 წ.]] პირველი მნიშვნელოვანი იმპერია ამ არემარეში იყო ხეთების, ძვ. წ. XVIII-დან XIII-მდე. შემდეგ გაძლიერდნენ ფრიგიელები, ინდო-ევროპელი ხალხი, სანამ მათ სამეფოს ქიმერიელები გაანადგურებდნენ ძვ. წ. VII საუკუნეში. ფრიგიელთა მემკვიდრე სახელმწიფოთაგან ყველაზე ძლიერები იყვნენ ლიდია, ქარია და ლიკია. ლიდიელები და ლიკიელები ფუნდამენტურად ინდო-ევროპულ ენებზე მეტყველებდნენ, თუმცა ორივე ენას არა-ინდო-ევროპული ელემენტები ჰქონდა ათვისებული ხეთებისა და ელენისურ პერიოდებამდე.
ტაძარი
ლიტერატურა
wuu:寺 寺庙 佛寺
თურქეთი
თურქები და ოსმალეთის იმპერია
thumb|left|200px|ოსმალეთის იმპერია მისი დიდების მწვერვალზე (დაახ. 1680) thumb|250px|[[სულთან აჰმედის მეჩეთი (ცისფერი მეჩეთი) ოსმალეთის იმპერიის ერთ-ერთი ყველაზე განთქმული არქიტექტურული მემკვიდრეობაა.]] სელჩუკთა გვარი „კინიკ“ ოღუზ თურქთა ერთი განშტოება იყო, რომელიც IX საუკუნეში მაჰმადიანური სამყაროს პერიფერიაში, კასპიისა და არალის ზღვების ჩრდილოეთით სახლობდა ოღუზთა კონფედერაციის იაბღუს სახანოში. X საუკუნეში სელჩუკებმა მიგრაცია დაიწყეს მათი წინაპრების სამშობლოდან ანატოლიის აღმოსავლეთ რეგიონებისკენ, რაც საბოლოოდ ოღზ თურქ თემთა ახალი სამშობლო გახდა 1071 წელს მანციკერტის ბრძოლის მოგების შემდეგ. სელჩუკთა გამარჯვებამ საფუძველი დაუდო კონიის სასულთნოს (ანატოლიის სელჯუკთა სასულთნო), რომელიც ცენტრალური აზიის, ირანისა და სამხრეთდასავლეთ აზიის ტერიტორიებს მოდებული უფრო ვრცელი სელჩუკთა იმპერიის განშტოება გახდა.
1243 წელს სელჩუკთა არმიები მონღოლებმა დაამარცხეს და მათი იმპერიის გავლენა ნელ-ნელა დაკნინდა. ამ პერიოდში, ერთ-ერთი თურქული სამთავრო, რომელსაც ოსმან I მმართველობდა, თანდათან ოსმალეთის იმპერიად გადაიქცა, შეავსო რა პოლიტიკური ვაკუუმი დაკნინებულ სელჩუკთა და ბიზანტიელებს შორის.
623-წლიანი ისტორიის განმავლობაში ოსმალეთის იმპერიას მჭიდრო კავშირები ჰქონდა როგორც აღმოსავლეთის, ისე დასავლეთის კულტურებთან. XVI-XVII საუკუნეებში ის უკვე მსოფლიოს ერთ-ერთი უძლიერესი პოლიტიკური გაერთიანება გახდა, რომელიც ხმელეთით საღვთო რომის იმპერიას ეჯიბრებოდა და დამაჯერებლად იკვლევდა გზას ცენტრალური ევროპისკენ ბალკანეთისა და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის სამხრეთ ნაწილის მითვისებით; ხოლო წყლით ხმელთაშუა ზღვაზე ბატონობაში ეცილებოდა ჰაბსბურგის ესპანეთის, ვენეციის რესპუბლიკისა და წმინდა იოანეს რაინდების გაერთიანებულ ძალებს (საღვთო ლიგა); ამასთან ხშირად ეწინააღმდეგებოდა პორტუგალიის ხომალებს ინდოეთის ოკეანეში აღმოსავლეთ აზიასა და დასავლეთ ევროპას შორის უძველეს საზღვაო სავაჭრო გზებზე იმპერიის მონოპოლიის დასაცავად (რამაც მნიშვნელოვანი მარცხი განიცადა 1488 წელს კეთილი ნების კონცხის აღმოჩენის შემდეგ).
ძალაუფლების დაკნინების წლების ბოლო ფაზაში ოსმალეთის იმპერია პირველ მსოფლიო ომში ჩაერთო 1914 წელს ოსმალეთ-გერმანიის ალიანსში გაერთიანებით, და საბოლოოდ დამარცხდა კიდეც. ხოლო ომის შემდეგ გამარჯვებულმა მოკავშირე ძალებმა ოსმალეთის სახელმწიფოს დანაწილება მოინდომეს სევრის ხელშეკრულებით.
რესპუბლიკის ხანა
სტამბოლისა და იზმირის ოკუპაციამ მოკავშირეების მიერ პირველი მსოფლიო ომის ბოლოს გააღვივა თურქული ეროვნული მოძრაობა. მუსტაფა ქემალ ფაშას, სამხედრო ხელმძღვანელი, რომელმაც თავი გამოიჩინა გალიპოლის ბრძოლაში, მეთაურობით გაჩაღდა თურქეთის დამოუკიდებლობის ომი, რომლის მიზანი სერვის ხელშეკრულების პირობების გაუქმება იყო. 1922 წლის 18 სექტემბრისთვის საოკუპაციო ჯარები განდევნილ იქნა და ქვეყანაში ახალი თურქული სახელმწიფო დაიბადა. 1 ნოემბერს ახლადდაფუძნებულმა პარლამენტმა ფორმალურად გააუქმა სასულთნო, რითაც დასრულდა ოსმალეთის მმართველობის 623 წლიანი პერიოდი. 1923 წლის 24 ივლისს დადებულმა ლოზანის ხელშეკრულებამ საფუძველი ჩაუყარა ახლადდაფუძნებული „თურქეთის რესპუბლიკის“ სუვერენულობის საერთაშორისო აღიარებას, როგორც ოსმალეთის იმპერიის მემკვიდრე ქვეყანას. რესპუბლიკა ოფიციალურად გამოცხადდა 1923 წლის 29 ოქტომბერს ახალ დედაქალაქ ანკარაში.
მუსტაფა ქემალი რესპუბლიკის პირველი პრეზიდენტი გახდა, რის შემდეგაც მან მრავალი რადიკალური რეფორმა გაატარა ახალი სეკულარული რესპუბლიკის დაარსებისთვის ოსმალეთის წარსულის ნარჩენებისგან. გვარების კანონის მიხედვით, თურქეთის პარლამენტმა მუსტაფა ქემალს მიუძღვნა პატივსაცემი სახელი „ათათურქი“ („თურქების მამა“) 1934 წელს.
თურქეთმა მეორე მსოფლიო ომში მოკავშირეების მხარე დაიჭირა 1945 წლის 23 თებერვალს, როგორც ცერემონიული ჟესტი, და გაეროს ქარტიის წევრი გახდა 1945 წელს. საბერძნეთში კომუნისტების აჯანყების გამო წარმოქმნილი სირთულეებისა და საბჭოთა კავშირის მიერ თურქეთის სრუტეებში სამხედრო ბაზების მოთხოვნის შედეგად შეერთებულმა შტატებმა 1947 წელს ტრუმენის დოქტრინა გამოაცხადა. დოქტრინა ხაზს უსვამდა თურქეთისა და საბერძნეთის უსაფრთხოების გარანტიის დაცვას ამერიკის მიერ და დიდძალი სამხედრო და ეკონომიკური დახმარება გაუწია ამ ორ ქვეყანას.
კორეის კონფლიქტში გაეროს ძალებთან მონაწილეობის შემდეგ, თურქეთი ნატოს წევრი გახდა 1952 წელს, რითაც ბოლო მოუღო ხმელთაშუა ზღვაში საბჭოთა ექსპანსიის მცდელობას. კვიპროსის კუნძულზე ათწლიანი ეთნიკური კონფლიქტისა და 1974 წლის საბერძნეთის ხუნტის შემდეგ, რომელმაც პრეზიდენტი მაკარიოსის ნაცვლად დიქტატორი ნიკოს სამპსონი მოიყვანა ქვეყნის სათავეში, თურქეთი შეიჭრა კუნძულზე. ცხრა წლის შემდეგ ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკა ჩამოყალიბდა. დღემდე ჩკთრ-ს მხოლოდ თურქეთი ცნობს.
1945 წელს ერთპარტიული პერიოდის დასრულების შემდეგ, მრავალპარტიულობის დამყარებამ პოლიტიკური სირთულეები მოიტანა. სიტუაცია განსაკუთრებით გართულდა 1960-იან და 1980-იან წლებში რამდენიმე გადატრიალების მცდელობით 1960, 1971, 1980 და 1997 წლებში. თურქეთის ეკონომიკის ლიბერალიზაციამ 1980-იან წლებში თითქმის სრულიად შეცვალა ქვეყანა, რასაც პერიოდული სწრაფი ზრდისა და კრიზისის წლები მოჰყვა მომდევნო ათწლეულებში.
გეოგრაფია და კლიმატი
თურქეთი ტრანსკონტინენტური ევრაზიული ქვეყანაა. აზიური თურქეთი მეტწილად ანატოლიაში მდებარეობს და ქვეყნის 97 %-ს შეადგენს. ევროპული ნაწილისგან მას ბოსფორი, მარმარილოს ზღვა და დარდანელი ჰყოფს. ევროპული თურქეთი აღმოსავლეთ თრაკეზე ან რუმელიაში მდებარეობს ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე. მოსაზღვრე ქვეყნებია: ბულგარეთი, საბერძნეთი, სირია, ერაყი, ირანი, აზერბაიჯანი, სომხეთი, საქართველო.
თურქეთის ტერიტორიის სიგრძე 1600 კმ-ს, ხოლო სიგანე 800 კმ-ს აღემატება და მას მართკუთხედის მსგავსი ფორმა აქვს. თურქეთის ფართობი, ტბების ჩათვლით, მოიცავს 783 562 კვ. კმ-ს, რომლის 755 688 კვ. კმ აზიაში, ხოლო 23 764 კვ. კმ. ევროპაშია. შესაბამისად, ფართობის მიხედვით თურქეთი სიდიდით 37-ე ქვეყანაა მსოფლიოში, და დაახლოებით კონტინენტური საფრანგეთისა და გაერთიანებული სამეფოს ტოლია ერთად. თურქეთს სამი მხრიდან ზღვა აკრავს: ეგეოსის ზღვა დასავლეთით, შავი ზღვა ჩრდილოეთით და ხმელთაშუა ზღვა სამხრეთით. მის საზღვრებშია ასევე მარმარილოს ზღვა ჩრდილოდასავლეთით.
thumb|left|200px|[[ოლუდენიზი|ოლუდენიზის სანაპირო თურქეთის ლაჟვარდოვან ნაპირზე.]] თურქეთის ევროპული ნაწილი ქმნის საზღვრებს საბერძნეთსა და ბულგარეთთან. ქვეყნის აზიური ნაწილი ძირითადად მაღალი ცენტრალური პლატოსგან შედგება ვიწრო სანაპირო დაბლობებით ქოროღლუსა და აღმოსავლეთ შავი ზღვის მთათა ქედებით ჩრდილოეთში და ტავრის მთებით სამხრეთით. აღმოსავლეთ თურქეთი უფრო მთაგორიანია. აქ იდებს სათავეს ევფრატი, ტიგროსი და არაქსი. აქ მდებარეობს ვანის ტბა და მთა არარატი, თურქეთის უმაღლესი მწვერვალით (5165 მ).
thumb|200px|[[არარატი თურქეთის უმაღლესი პიკია 5165 მეტრით]] თურქეთის მრავალფეროვანი ტოპოგრაფია ათასობით წლების განმავლობაში დედამიწის ქერქის კომპლექსური მოძრაობის შედეგია. ეს რეგიონი დღესაც ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური მიწისძვრებისა და ვულკანური ამოფრქვევების ზონაშია. ბოსფორისა და დარდანელის არსებობა დედამიწის ქერქში გეოლოგიური რღვევის შედეგია, რამაც შავი ზღვის წარმოშობა განაპირობა. მიწისძვრების არეალი გადის ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილზე დასავლეთიდან აღმოსავლეთით, რომელმაც 1999 წლის ერთ-ერთი უმსხვილესი მიწისძვრა გამოიწვია (ეპიცენტრით იზმირში).
ხმელთაშუა ზღვის გასწვრივ სანაპირო რეგიონს ზომიერი ხმელთაშუა კლიმატი ახასიათებს, ცხელი, მშრალი ზაფხულითა და ნესტიანი, გრილი ზამთრით. პირობები გაცილებით მკაცრია ქვეყნის შუაგულში. სანაპიროს გასწვრივ მთათა ქედები ხელს უშლის ხმელთაშუა ზღვის ჰავის გავრცელებას ქვეყნის შიგნით, რაც ანატოლიის პლატოს კონტინენტურ კლიმატს აძლევს მკაცრად კონტრასტული სეზონურობით. ზამთარი პლატოზე განსაკუთრებით მკაცრია. აღმოსავლეთ ნაწილში ზამთარში ტემპერატურა შეიძლება -30°C-ზე დაეცეს, ხოლო თოვლი მიწაზე შესაძლოა წელიწადში 120 დღე იდოს. დასავლეთ ნაწილში ზამთრის საშუალო ტემპერატურაა 1 °C. ზაფხული ცხელი და მშრალია, საშუალო ტემპერატურით 30 °C-ზე მაღლა დღისით. წლიური ნალექების რაოდენობა საშუალოდ 400 მილიმეტრს აღწევს. ფაქტობრივი რაოდენობა დამოკიდებულია სიმაღლეზე ზღვის დონიდან. ყველაზე მშრალი რეგიონებია კონიასა და მალათიას გავაკება, სადაც წლიური ნალექების რაოდენობა 300 მმ-ზე ნაკლებია. მაისი ზოგადად ყველაზე ნესტიანი თვეა, ივლისი და აგვისტო კი — ყველაზე მშრალი.
მთავრობა და პოლიტიკა
თურქეთი საპარლამენტო წარმომადგენლობითი დემოკრატიაა. 1923 წელს რესპუბლიკად დაარსების შემდეგ თურქეთში სეკულარიზმის ძლიერი ტრადიცია განვითარდა. თურქეთის კონსტიტუცია მართავს ქვეყნის იურიდიულ საკითხებს. მასში ასევე განსაზღვრულია მთავრობის ძირითადი პრინციპები და თურქეთს აყალიბებს, როგორც უნიტარულ ცენტრალიზებულ სახელმწიფოს.
სახელმწიფოს მეთაურია რესპუბლიკის პრეზიდენტი, რომელსაც მეტწილად ცერემონიული როლი აკისრია. პრეზიდენტს ირჩევენ ხუთი წლით, პირდაპირი არჩევნებით. ბოლო პრეზიდენტი, აჰმეთ ნეჯდეთ სეზერი, 2000 წლის 16 მაისს აირჩიეს. მანამდე ის საკონსტიტუციო სასამართლოს პრეზიდენტი იყო. 2007 წლის 28 აგვისტოს ის შეცვალა აბდულა გიულიმ. აღმასრულებელი ხელისუფლების მეთაურია პრემიერ-მინისტრი და მინისტრთა საბჭო, რომლებიც ერთად მთავრობას ქმნიან. საკანონმდებლო ხელისუფლებას ერთპალატიანი პარლამენტი, თურქეთის დიდი ნაციონალური ასამბლეა წარმოადგენს. სასამართლო დამოუკიდებელია აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ორგანოებისგან, ხოლო საკონსტიტუციო სასამართლო კონსტიტუციის თურქეთის რესპუბლიკის ლეგალურ სისტემასთან მორჩილებას განაგებს. თურქეთის სახელმწიფო საბჭო ადმინისტრაციული საქმეების უკიდურესი შემთხვევების განხილვის ტრიბუნალია, ხოლო სააპელაციო უმაღლესი სასამართლო კი ყველაფერი დანარჩენის.
thumb|left|რეჯეფ თაიფ ერდოღანი ორჯერ იქნა არჩეული პრემიერ-მინისტრად 2002 წლიდან. პრემიერ-მინისტრს ირჩევს პარლამენტი მისი მთავრობის მხარდაჭერით და, როგორც წესი, მმართველი პარტიის მეთაურია. მიმდინარე პრემიერ-მინისტრი რეჯეფ თაიფ ერდოღანი, სტამბოლის ყოფილი მერი, ხელისუფლებაში მისი პარტიის, კონსერვატიული სამართლიანობისა და განვითარების პარტიის (AKP) 2002 წლის საყოველთაო საპარლამენტო არჩევნებში ადგილების უმრავლესობის მიღების შედეგად მოვიდა. ამ არჩევნებში ამომრჩეველთა მხოლოდ 34 %-მა მიიღო მონაწილეობა მიმდინარე ეკონომიკური კრიზისის ფონზე. 2007 წლის ზოგად არჩევნებში AKP-ამ ხმების 46,6 % მიიღო, რითაც მანდატების უმრავლესობა შეინარჩუნა. პრემიერ-მინისტრისა და მინისტრების პარლამენტის წევრობა სავალდებულო არ არის, თუმცა უმეტესწილად ეს ასეა (ერთი გამონაკლისი იყო ქემალ დევრიში, სახელმწიფო მინისტრი ეკონომიკის სფეროში 2001 წლის ფინანსური კრიზისის შემდეგ; ამჟამად ის გაეროს განვითარების პროგრამის პრეზიდენტია).
პარლამენტში 550 დეპუტატია, რომელთაც ოთხწლიანი მანდატით ირჩევენ პარტიული პროპორციული წარმომადგენლობითი სისტემით 85 საარჩევნო ოლქიდან, რომლებიც 81 ადმინისტრაციულ პროვინციას წარმოადგენენ (სტამბოლი სამ საარჩევნო უბნად იყოფა, ხოლო ანკარა და იზმირი ორ-ორად მჭიდრო დასახლების გამო). პარლამენტში გადაჭარბებული პოლიტიკური ფრაგმენტაციის თავიდან ასაცილებლად დაწესებულია 10 %-იანი საარჩევნო ბარიერი (მხოლოდ ის პარტიები იღებენ საპარლამენტო მანდატს, რომლებიც საყოველთაო არჩევნებში საერთო ხმების მინიმუმ 10 %-ს იღებენ). ამ მინიმუმის გამო 2007 წლის არჩევნებში პარლამენტში სამი პარტია მოხვდა. მიუხედავად ამისა, ალიანსებისა და დამოუკიდებელ კანდიდატთა სისტემის წყალობით, პარლამენტი ამჟამად წარმოდგენილია შვიდი პარტიით. კენჭისყრა დამოუკიდებელ კანდიდატებსაც შეუძლიათ, თუმცა დეპუტატობის მისაღებად 10 %-იანი ბარიერი მათაც უნდა გადალახონ.
საგარეო პოლიტიკა
thumb|240px|თურქეთი [[OECD და G-20-ის დამფუძნებელი წევრია]] თურქეთი გაეროს (1945), OECD (1961), OIC (1969), OSCE (1973), the ECO (1985), ბისეკის (1992) და G-20-ის (1999) დამფუძნებელი წევრია. 2008 წლის 17 ოქტომბერს თურქეთმა 151 ქვეყნის ხმა მიიღო არჩეულ იქნა გაეროს უშიშროების საბჭოში ავსტრიასთან ერთად, რომელმაც 132 ხმა მიიღო. თურქეთის წევრობა საბჭოში ოფიციალურად დაიწყო 2009 წლის 1 იანვარს. ადრე თურქეთი უშიშროების საბჭოს წევრი იყო 1951–1952, 1954–1955 და 1961 წლებში.
ტრადიციული დასავლური ორიენტაციის შესაბამისად, ევროპასთან ურთიერთობა მუდამ იყო თურქეთის საგარეო პოლიტიკის ცენტრალური ნაწილი. თურქეთი გახდა ევროპის საბჭოს დამფუძნებელი წევრი 1949 წელს და ევროპის ეკონომიკური თანამეგობრობის ასოცირებულ წევრობაზე შეიტანა განაცხადი 1959 წელს, ხოლო წევრი გახდა 1963 წელს. რამდენიმე ათწლეულის პოლიტიკური მოლაპარაკებების შემდეგ თურქეთმა თანამეგობრობის სრულ წევრობაზე შეიტანა განაცხადი 1987 წელს, დასავლეთ ევროპის კავშირის ასოცირებული წევრი გახდა 1992 წელს, ევროკავშირთან საბაჟო შეთანხმებას მიაღწია 1995 წელს, ხოლო ევროკავშირში გაწევრიანებაზე მოლაპარაკება ოფიციალურად დაიწყო 2005 წლის 3 ოქტომბერს. ეს პროცესი სავარაუდოდ სულ მცირე 15 წელს გაგრძელდება თურქეთის სიდიდისა და გარკვეულ საკითხებზე პოლარული შეუთანხმებლობის გამო. ამ საკითხთა შორისაა უთანხმოება ევროკავშირის წევრ კვიპროსის რესპუბლიკასთან თურქეთის მიერ 1974 წელს კვიპროსში სამხედრო რეჟიმის დამყარებასთან დაკავშირებით. 1974 წლიდან თურქეთი არ ცნობს მეტწილად ბერძნულ კვირპოსის რესპუბლიკას, როგორც კუნძულის ერთადერთ მმართველობას და ნაცვლად მხარს უჭერს დე-ფაქტო ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქულ რესპუბლიკას, რომელიც მხოლოდ თურქეთის მიერ არის ცნობილი.
თურქეთის საგარეო პოლიტიკის კიდევ ერთი განმსაზღვრელი ასპექტია მისი კავშირი აშშ-სთან. საბჭოთა კავშირიდან წამოსული საერთო საფრთხის გამო თურქეთი ნატოში გაწევრიანდა 1952 წელს, რამაც ცივი ომის პერიოდში მისი ვაშინგტონთან მჭიდრო კავშირი განაპირობა. ცივი ომის შემდგომ წარმოქმნილ გარემოებებში თურქეთის გეოსტრატეგიული მნიშვნელობა მის ახლო აღმოსავლეთთან, კავკასიასთან და ბალკანეთთან სიახლოვეში ინაცვლებს. სირიის სიახლოვეს მდებარე ნატოს ავიაბაზა და თურქეთის მეზობლობა ერაყთან აშშ-ის სამხედრო ოპერაციებისთვის განსაკუთრებით ხელსაყრელი გახდა. ასევე მნიშვნელოვანი იყო თურქეთის სტატუსი, როგორც სეკულარული დემოკრატიის და მისი პოზიტიური ურთიერთობები ისრაელთან. სანაცვლოდ თურქეთმა აშშ-სგან პოლიტიკური, ეკონომიკური და დიპლომატიური მხარდაჭერა მიიღო, მათ შორის ისეთ მნიშვნელოვან საკითხში, როგორიც მისი ევროკავშირში გაწევრიანებაა.
1980-იან წლებში თურქეთმა გაააქტიურა თანამშრომლობა აღმოსავლეთ აზიის მოწინავე ეკონომიკებთან, განსაკუთრებით იაპონიასა და სამხრეთ კორეასთან მთელ რიგ ინდუსტრიულ სექტორებში, დაწყებული ავტო და ხელსაწყოთმშენებლობიდან, დამთავრებული საყოფაცხოვრებო საქონლითა და სამხედრო ინდუსტრიით.
თურქულენოვანი სახელმწიფოების საბჭოთა კავშირიდან 1991 წელს გამოყოფამ თურქეთს საშუალება მისცა განევრცო მისი ეკონომიკური და პოლიტიკური ურთიერთობები ცენტრალურ აზიაშიც. ამ ურთიერთობათაგან ყველაზე ნაყოფიერი გამოდგა მრავალმილიარდდოლარიანი ნავთობისა და ბუნებრივი აირის მილსადენის პროექტი ბაქოდან, აზერბაიჯანი, ჯეიჰანში, თურქეთი. ბაქო-თბილისი-ჯეიხანის ნავთობსადენით თურქეთი დასავლეთისთვის ენერგომატარებლების ერთ-ერთი სტრატეგიული მიმწოდებელი გახდა. თუმცა თურქეთის საზღვარი სომხეთთან დღემდე ჩაკეტილი რჩება, ამ უკანასკნელის მიერ აზერბაიჯანის ტერიტორიის ოკუპირების გამო ყარაბაღის ომის პერიოდში.
შეიარაღება
მინი|[[თურქეთის არმია|თურქეთის არმიის ჯარისკაცები]] თურქეთის შეიარაღებული ძალები შედგება არმიის, ფლოტის და საჰაერო ძალებისგან. ჟანდარმერია და სანაპირო დაცვა მშვიდობიან პერიოდში შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაშია, თუმცა საომარ პირობებში ისინი არმიისა და ფლოტის განკარგვაში გადადის, რომლის პერიოდშიც მათ შინაგანი წესრიგისა და სამხედრო ფუნქციები ეკისრება.
2009 წლისთვის თურქეთი ნატოს ხუთიდან ერთ-ერთი წევრი სახელმწიფო იყო, რომელიც ალიანსის ბირთვული განაწილების პოლიტიკის ნაწილი იყო ბელგიასთან, გერმანიასთან, იტალიასა და ნიდერლანდებთან ერთად. სულ 90 B61 ბირთვული ბომბი არის დაბინავებული ინჩირლიკის ავიაბაზაზე, რომელთაგან 40 გამოყოფილია თურქეთის საჰაერო ძალების გამოსაყენებლად.
1998 წელს თურქეთმა მოდერნიზაციის პროგრამა გამოაცხადა, რომლის მიხედვით 20 წლის განმავლობაში $160 მილიარდი დოლარის ღირებულების სხვადასხვა პროექტი უნდა განხორციელებულიყო, მათ შორის იყო ახალი ტანკები, მოიერიშეები, შვეულმფრენები, წყალქვეშა გემები, ჯავშნოსნები და სხვა. თურქეთი ასევე მესამე დონის წვლილის შემტანია ერთობლივი დარტყმის მოიერიშე (JSF) პროგრამაში.
თურქეთის გენერალური შტაბის უფროსს ნიშნავს პრეზიდენტი და ის პრემიერ-მინისტრის წინაშეა ანგარიშვალდებული. მინისტრთა საბჭო ანგარიშვალდებულია პარლამენტის წინაშე ეროვნული უშიშროების საკითხებში ქვეყნის დაცვისთვის შეიარაღებული ძალების ადეკვატურ მომზადებაში. მიუხედავად ამისა, ომის გამოცხადების და თურქეთის შეიარაღებული ძალების უცხო ქვეყნის ტერიტორიაზე განლაგების ან უცხო ქვეყნის ძალების თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგების გადაწყვეტილების პრეროგატივა პარლამენტს ეკუთვნის. 2008 წლის 30 აგვისტოდან შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელია გენერალური შტაბის მეთაური გენერალი ილქერ ბაშბუღი.
ადმინისტრაციული დაყოფა
თურქეთის დედაქალაქია ანკარა. ადმინისტრაციულად თურქეთის ტერიტორია დაყოფილია 81 პროვინციად (ილი). პროვინციები თავის მხრივ გაერთიანებულია 7 რეგიონში ცენზისთვის, თუმცა მათ ადმინისტრაციული დატვირთვა არ აქვს. ყოველი პროვინცია დაყოფილია რაიონებად, რაც საერთო ჯამში 923 რაიონს შეადგენს.
პროვინციებს, როგორც წესი, იგივე სახელი აქვს, რაც მათ შესაბამის პროვინციულ დედაქალაქს, რასაც ასევე ცენტრალური რაიონი ჰქვია; გამონაკლისებია ჰათაი (დედაქ. ანტაკია), ქოჯაელი (დედაქ. იზმითი) და საქარია (დედაქ. ადაფაზარი). პროვინციები უდიდესი მოსახლეობით არის სტამბოლი (+12 მილიონი), ანკარა (+4,4 მილიონი), იზმირი (+3,7 მილიონი), ბურსა (+2,4 მილიონი), ადანა (+2,0 მილიონი) და კონია (+1,9 მილიონი).
უდიდესი ქალაქი და რესპუბლიკამდელი დედაქალაქი სტამბოლი ქვეყნის ფინანსური, ეკონომიკური და კულტურული ცენტრია. სხვა მნიშვნელოვან ქალაქებს შორისაა იზმირი, ბურსა, ადანა, ტრაბზონი, მალათია, გაზიანთეფი, ერზურუმი, კაისერი, ქოჯაელი, კონია, მერსინი, ესკიშეჰირი, დიარბაქირი, ანთალია და სამსუნი. თურქეთის მოსახლეობის დაახლ. 70,5 % ურბანულ ცენტრებში ცხოვრობს. ყველა პროვინციებიდან 18-ის მოსახლეობა 1 მილიონს აჭარბებს, ხოლო 21 პროვინციაში მოსახლეობა 1 მილიონსა და 500 000-ს მერყეობს. მხოლოდ ორ პროვინციაში ცხოვრობს 100 000-ზე ნაკლები ადამიანი.
დემოგრაფია
200px|thumb|[[დერვიშები, მევლევი სუფიზმის განშტოება თურქეთში]] 2018 წლის მონაცემებით თურქეთის მოსახლეობა 81.3 მილიონს შეადგენდა და 0,49 % იზრდება წლიურად. მოსახლეობის საშუალო სიმჭიდროვეა 105 ად. კმ²-ზე. ქალაქად მცხოვრები მოსახლეობის წილია 75,1 %. 15-64 წლის ასაკის მოსახლეობის წილი 67,96 %-ია, ხოლო 14 წლამდე ასაკისა — 24,26 %, მაშინ როდესაც 65 წელზე უფროსი ასაკის მოსახლეობის წილია 7,79 %. CIA Factbook-ის თანახმად, ცხოვრების ხანგრძლივობა 72,9 წელია მამაკაცთათვის და 77,7 წელი ქალთათვის, რაც საშუალოდ მთელი მოსახლეობისთვის 75,3 წელს აღწევს. განათლება სავალდებულოა და უფასოა 6-დან 15 წლამდე. წერა-კითხვის გავრცელების დონე 95,3 % მამაკაცთათვის და 79,6 % ქალთათვის, რაც საშუალოდ 87,4 %-ია. დაბალი მაჩვენებელი ქალებისთვის განპირობებულია არაბებისა და ქურთების ტრადიციით, რომლებიც ქვეყნის სამხრეთაღმოსავლეთ რეგიონებში სახლობენ.
თურქეთის კონსტიტუციის 66-ე მუხლი განსაზღვრავს „თურქს“, როგორც „ნებისმიერ ადამიანს, რომელიც ემორჩილება თურქეთის სახელმწიფოს მოქალაქეობის ვალდებულებით“; შესაბამისად, ტერმინის „თურქი“ ლეგალური მნიშვნელობა განსხვავდება მისი ეთნიკური განსაზღვრებისგან. მიუხედავად ამისა, თურქი მოსახლეობის დიდი ნაწილი ეთნიკურად თურქია. სხვა მნიშვნელოვანი ეთნიკური ჯგუფებია (მათი უმეტესობა ინტენსიურად გაათურქეს სელჩუკებისა და ოსმალების პერიოდში) ქართველები, აფხაზები, ალბანელები, არაბები, ასირიელები, ბოსნიაკები, ჩერქეზები, ქურთები, ლაზები, პომახები, ბოშები და სამი ოფიციალურად აღიარებული უმცირესობა (ლოზანის ხელშეკრულებით), ანუ სომხები, ბერძნები და ებრაელები. თურქეთში არის ასევე აფრო-თურქების მოსახლეობა, რომელთა უმეტესობა დასავლეთის სანაპირო ქალაქებში ცხოვრობს და ადგილობრივ მოსახლეობასთან არის შერეული ქორწინებებით. დასავლეთ ევროპელ უმცირესობათა შორის არიან ლევანტინები (ძირითადად ფრანგი, გენუელი და ვენეციელი წარმოშობის), რომლებიც ქვეყანაში (უმეტესწილად სტამბოლში და იზმირში ცხოვრობენ) შუასაუკუნეების პერიოდიდან, ან ბოსფორის გერმანელები და სტამბოლის პოლონელები, რომლებიც თურქეთში XIX საუკუნიდან სახლობენ. ქურთები, რომელთა უმრავლესობა კონცენტრირებულია სამხრეთაღმოსავლეთ პროვინციებში, უდიდესი არათურქული ეთნიკური ჯგუფია. უმცირესობებს, გარდა ოფიციალურად აღიარებული სამი ჯგუფისა, არ აქვთ რაიმე ეთნიკური პრივილეგიები, ამასთან ტერმინია „უმცირესობა“ თურქეთში დღემდე მტკივნეული საკითხია. სარწმუნო მონაცემები თურქეთი ზუსტ ეთნიკურ შემადგენლობაზე არ არსებობს, ვინაიდან თურქეთის ცენზის ინფორმაცია მათ არ შეიცავს. თურქული ენა ერთადერთი ოფიციალური ენაა მთელ ქვეყანაში. მოსახლეობის ლინგვისტურ განაწილებაზე მონაცემები არ არსებობს ზემოთაღნიშნული მიზიზის გამო. მიუხედავად ამისა, TRT მაუწყებლობს პროგრამებს ადგილობრივ ენებსა და დიალექტებზე კვირაში რამდენიმე საათით. სრულიად ქურთულენოვანი სატელევიზიო არხი, TRT 6, გაიხსნა 2009 წლის დასაწყისში.