cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
საქართველო რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში
ეკონომიკა
რუსეთის იმპერიას არ დაუთმია დიდი ყურადღება საქართველოში მრეწველობისა და ვაჭრობის განვითარებისთვის. XIX საუკუნის დასაწყისისთვის საქრთველოში სრულებით არ არსებობდა ფაბრიკები. ციციანოვმა სცადა სელის წარმოების განვითარება, თუმცა წამოწყება უშედეგოდ დასრულდა. განვითარებული იყო მხოლოდ ადგილობრივ საშენ მასალათა (აგური, კრამიტი, ხე-ტყე) პირველადი წარმოება. საქართველოში განვითარებული იყო მეაბრეშუმეობა. აბრეშუმი იგზავნებოდა რუსეთის ქარხნებში, მთავრობა ცდილობდა დასამზადებელი აბრეშუმის ოდენობის და ხარისხის გაზრდას ნარგავი ფართობების გაზრდის და გლეხებისთვის ხარისხიანი თესლის მიწოდების გზით. საქართველოდან წლიურად 3000 ფუთამდე აბრეშუმი გაჰქონდათ. 1823 წელს თბილისში გაიხსნა აბრეშუმის სახვევი ფაბრიკა, რომელმაც დიდხანს ვერ იარსება და 1835 წელს გადაკეთდა აბრეშუმსახვევ სასწავლებლად. რუსეთის იმპერია კავკასიას უყურებდა, როგორც ერთი მხრივ ნედლეულის მიმწოდებელს, მეორეს მხრივ — რუსეთში წარმოებული საქონლის გასაღების ბაზარს. ეს გამორიცხავდა ადგილობრივი მრეწველობის განვითარებას. XIX საუკუნის მეორე ნახევრამდე არ გატარებულა მნიშვნელოვანი ღონისძიება საქართველოში მრეწველობის განვითარებისთვის. წარუმატებლად დასრულდა თბილისის მაუდის ფაბრიკის გახსნის მცდლეობა, მცირე ხნით იარსება მინის ქარხნებმა ატენისა და ბორჯომის ხეობებში.
შედარებით ხელსაყრელი პირობები იყო ვაჭრობის განვითარებისთვის. მხოლოდ არმია წელიწადში მილიონ მანეთს ხარჯავდა სურსათისა და ტანსაცმლის შესაძენად. ვაჭრობის განვითარებას ხელი შუწყო ერმოლოვის მიერ დაწესებულმა შეღავათებმა. რუსეთიდან საქონელი შემოდიოდა საქართველოს სამხედრო გზითა და შავი ზღვით. საქართველოდან ნედლეულის სახით გადიოდა ძვირფასი ხე-ტყე (ბზა, კაკალი), აბრეშუმი. ვაჭრობამ განაპირობა ქალაქების ზრდა. მათ შორის თბილისი, რედუტ-კალე და სხვები.
პასკევიჩის დროს დაიწყო ღონისძიებები სოფლის მეურნეობის ხელშეწყობისთვის. იყო მცდელობები ბამბის, ინდიგოს, შაქრის ლერწმის გაშენებისა. მცდელობები გაძლიერდა მიხეილ ვორონცოვის დროს. დასავლეთ საქართველოში შეიტანეს სოკოვან დაავადებათა მიმართ გამძლე ამერიკული ვაზის საძირე „იზაბელა“, სიმინდის ამერიკული ჯიშები, იყო ჩაის კულტურის გაშენების პირველი ცდები გურიაში. დაიწყო თამბაქოს გაშენება. ვორონცოვის მცდელობები ხელს უწყობდა საქართველოში სოფლის მეურნეობის განვითარებას. თუ პასკევიჩის დროს არმიის მოსამარაგებლად რუსეთიდან შემოჰქონდათ 13,5 ტონა ფქვილი და ბურღული, ვორონცოვის დროს მარცვლეულის შმეოტანა უკვე აღარ იყო საჭირო. თუმცა ფეოდალური ბატონყმობის პირობებში გატარებული ღონისძიებები საკმარისი არ იყო და გლეხური მეურნეობა კვლავ სიღარიბეში რჩებოდა. კვლავ პრიმიტიული იყო სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკა და ნიადაგის დამუშავება, გლეხები მამა-პაპისეული წესებით მუშაობდნენ წვრილ ნაკვეთებად დაქუცმაცებულ მეურნეობებში. იმპერიამ ვერ მოახერხა საქართველოს გადაქცევა ნედლეულის ბაზად, ამის მიზეზი გარდა ბატონყმობისა და საქართველოს მეურნეობის სისუსტისა, იყო თავად რუსეთის იმპერიის ჩამორჩენილობა. 1860-იან წლებში ბატონყმობის გაუქმების შემდეგ დაიწყო სოფლის მეურნეობაში კაპიტალის შესვლა, გლეხობის დაყოფა ფენებად. გაღარიბებული გლეხები მიდიოდნენ მუშებად თბილისის, ბათუმისა და ბაქოს ქარხნებში, ხდებოდა პროლეტარიატის ფორმირება.
XIX საუკუნის მეორე ნახევრიდან შედარებით სწრაფად დაიწყო განვითარება მრეწველობამ. ვითარდებოდა სამთო მოპოვება და სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გადამუშავება. დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა გზების განვითარებას. 1857-1861 წლებში მოხდა საქართველოს სამხედრო გზის რეკონსტრუქცია, დაიწყო რეგულარული მიმოსვლა თბილისსა და კავკასიის სხვა ქალაქებს შორის. 1858 წლიდან მოეწყო ნავსადგური ფოთში. 1860-1862 წლებში გაყვანილ იქნა ტელეგრაფი. 1865 წელს დაიწყო ამიერკავკასიის რკინიგზის მშენებლობა, რაც დასრულდა 1871 წელს თბილისი-ფოთის ხაზის გახსნით, მას მოჰყვა 1873 წელს თბილისი-ბათუმის და 1883 წელს თბილისი-ბაქოს ხაზები. 1887 წელს გაყვანილ იქნა ტყიბულის შტო, 1894 წელს ჭიათურის და ბორჯომის შტოები, 1899 წელს გაყვანილ იქნა ყარსი-თბილისის რკინიგზა. რკინიგზამ ხელი შეუწყო სამთამადნო მრეწველობის განვითარებას. 1871 წლიდან დაიწყო ჭითურის მანგანუმის და ტყიბულის ქვანახშირის ექსპორტი ევროპაში. ბაქოსთან სარკინიგზო ხაზით დაკავშირების შემდეგ დაიწყო ნავთობმრეწველობის განვითარება ბათუმში. რკინიგზამ ხელი შეუწყო ვაჭრობის განვითარებას. გაიზარდა საქართველოს ქალაქების ბიუჯეტი. გაიზარდა მწარმოებლურობა სოფლის მეურნეობაში. 1894 წელს ექსპორტზე გატანილ იქნა 7 მილიონი ფუთი სიმინდი. სოხუმის ოლქი იქცა მეთამბაქოეობის ცენტრად, დასავლეთ საქართველოში გაიზარდა აბრეშუმის წარმოება, კახეთში კი ღვინისა.
1867 წელს თბილისში გაიხსნა რუსეთის სახელმწიფო ბანკის განყოფილება. 1871 წელს თბილისში გაიხსნა კომერციული ბანკი. 1874 წელს ასეთივე ბანკი გაიხსნა ქუთაისში. 1897 წლის აღწერით საქართველოს მოსახლეობამ 2 მილიონ ადამიანს გადააჭარბა.
სოციალური წყობა
წარჩინებულ წოდებას შეადგენდა თავადაზნაურობა, რომელიც მოსახლეობის 4-5%-ს არ აღემატებოდა. მიწების უდიდესი ნაწილი დიდგვაროვანთა საკუთრება იყო. უმსხვილესი მიწათმფლობელები იყვნენ ფალავანდიშვილები (ახალქალაქის მაზრაში), ორბელიანები (ბორჩალოს მაზრაში), მაჩაბლები (დუშეთის მაზრაში), ამირაჯიბები (გორის მაზრაში) და სხვა. თავადების პოლიტიკურ სიძლიერეს ძირს უთხრიდა სათავადო სახლების ოჯახებად გაყრა-დანაწევრება, რაც საერთო საგვარეულო მიწისმფლობელობას შლიდა და ინდივიდუალურ მესაკუთრეებს წარმოქმნიდა. ეს მოვლენა განაპირობებდა ქართველი თავადების დამცრობას და საფუძველს უყრიდა სოფლად კაპიტალიზმის განვითარებას. უფრო მრავალრიცხოვანი იყო აზნაურთა ფენა, რომელსაც უფრო მოკრძალებული შემოსავლები გააჩნდა. იმპერიის ხელისუფლება ცდილობდა თავადები და აზნაურები ერთიან კონსოლიდირებულ წრედ ჩამოეყალიბებინა და თავის პოლიტიკურ დასაყრდენად ექცია. XIX საუკუნის 40-იან წლებამდე თავადაზნაურობის მხოლოდ მცირე ნაწილი იყო რუსეთის იმპერიის სამხედრო სამსახურში, ვორონცოვის პერიოდიდან ეს მაჩვენებელი გაიზარდა და ასეულობით ქართველი გახდა იმპერიის არმიის ოფიცერი.
დაბალ წოდებაში XIX საუკუნის დასაწყისში ჭარბობდნენ საბატონო გლეხები. ასევე არსებობდნენ სახაზინო გლეხები, მოჯამაგირეები და შინაყმები. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ბატონყმობის გაუქმების შედეგად გლეხმა მიიღო პირადი თავისუფლება, მაგრამ მისი ეკონომიკური მდგომარეობა საგრძნობლად გაუარესდა. გლეხები იძულებულნი გახდნენ გამოესყიდათ ნადელი, მიწის ნაკვეთი, რომლის ფართობი საქართველოში დაახლოებით 3,4 დესეტინას შეადგენდა. ბევრმა საბატონო გლეხმა მოახერხა მესაკუთრე გამხდარიყო და დაქირავებული შრომის გამოეყენებით ქონება დაეგროვებინა, მაგრამ გლეხთა უმრავლესობა მცირემიწიანი ან უმამულო იყო, რომელიც იძულებული იყო სხვისი ნაკვეთი დაემუშავებინა. XIX საუკუნის 60-იან წლებში 8570 კომლი ხიზანი იყო აღირხული. საგლეხო რეფორმას მათთვის დადებითი ცვლილება არ მოუტანია. კაპიტალიზმის განვითარების კვალდაკვალ გლეხობა ტოვებდა სოფელს და სამუშაოს ეძებდა სამრეწველო ქალაქებში თბილისში, ბათუმში, ჭიათურაში, ოდესაში, ბაქოში. 1890-იანი წლებიდან ფართო ხასიათი მიიღო გურულების მოჯირეეთეებად მიგრაციამ აშშ-ში. წარმოიქმნა პროლეტარიატი, თუმცა ქართველი მუშები არ იყვნენ მოწყვეტილი სოფელს. ქართველი მუშების ძირითადი დასაქმების ადგილი საქართველოს რკინიგზა იყო. XIX საუკუნის 50-იანი წლებიდან მოქალაქეთა ფენა ანგარიშგასაწევ ძალად გადაიქცა.
განათლება და კულტურა
იმპერიის ხელსუფლებამ დახურა 1801 წლამდე არსებული სკოლები, სანაცვლოდ გახსნა თბილისში დაარსდა თბილისის კეთილშობილთა სასწავლებელი თავად-აზნაურთა შვილებისთვის, მათთვისვე დაწესდა სტიპენდიები რუსეთის სასწავლებლებში. სასწავლებლებში სწავლა რუსულ ენაზე მიმდინარეობდა. ამ დაწესებულებების მიზანი იყო არა იმდენად განათლების მიცემა ახალგაზრდებისთვის, რამდენადაც რუსიფიკაცია და იმპერიისთვის საჯარო მოხელეების მომზადება. 1830-იანი წლებიდან დაიწყო სამაზრო სასწავლებლების გახსნა მაზრებში. 1840-იან წლებში დაისვა საქართველოში უნივერსიტეტის გახსნის საკითხი, თუმცა იმპერიის ხელისუფლება ამ იდეას წინააღმდეგობით შეხვდა. 1849 წელს გაიხსნა კავკასიის სასწავლო ოლქი. 1859 წელს თბილისში გაიხსნა პირველი კომერციული სასწავლებელი. 1860-იანი წლების რეფორმების შემდეგ პერმანენტულად იზრდებოდა სკოლების რაოდენობა, მიუხედავად ამისა, 1897 წლის საყოველთაო აღწერის მიხედვით კვლავ დაბალი იყო წერა-კითხვის მცოდნეთა რაოდენობა. განათლებაში არსებითი როლი ჰქონდა 1879 წელს დაარსებულ ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას. 1907 წელს დაფუძნდა საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოება, რომელიც მუშაობდა ისტორიული წარსულის კვლევაზე, აქვეყნებდა სამეცნიერო ნაშრომებს.
1819 წელს დაიწყო პირველი ქართულენოვანი გაზეთის „საქართველოს გაზეთის“ გამოცემა. ის გამოდიოდა 1821 წლამდე. 1829-1832 წლებში გამოდიოდა „თბილისის უწყებები“, რომლის რედაქტორი იყო სოლომონ დოდაშვილი. გაზეთი დაიხურა დოდაშვილის დაპატიმრების გამო. 1838-1856 წლებში გამოდიოდა „ზაკავკაზსკი ვესტნიკი“. მისი სალიტერატურო ნაწილის რედაქტორი იყო პლატონ იოსელიანი. 1846-1918 წლებში გამოდიოდა გაზეთი „კავკაზ“. ის 1856 წლიდან იქცა კავკასიის სამეფისნაცვლოს ოფიციალურ ორგანოდ. 1852-1853 და 1857-1875 წლებში გამოდიოდა ჟურნალი „ცისკარი“. პირველი ყოველდღიური ქართულენოვანი გაზეთი იყო „დროება“, რომელმაც დიდი როლს ასრულებდა საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბებაში. ამიტომ ცენზურამ 1885 წელს გაზეთი დახურა.
1846 წელს თბილსში დაარსდა მუდმივი რუსული თეატრი. 1850 წელს პირველად დაიდგა ქართული სპექტაკლი გიორგი ერისთავის „გაყრა“. ჩამოყალიბდა პირველი ქართული დასი. 1851 წელს კერძო მეწარმე თამამშევმა ააშენა თეატრის შენობა ერევნის მოედანზე, რომელმაც 1874 წლამდე იარსება. 1879 წელს შეიქმნა ქართული დრამატული საზოგადოება, რომელიც სათეატრო საქმის განვითარებას ემსახურებოდა. ქართულ თეატრში გაჩნდნენ ახალი თაობის კადრები, მათ შორის აღსანიშნავი იყო ლადო ალექსი-მესხიშვილი. 1910-1920 წლებში ოპერის სცენაზე მოღვაწეობდა ვანო სარაჯიშვილი.
XIX საუკუნის I ნახევრის ქართულ ლიტერატურაში მოღვაწეობდნენ რომანტიკოსები ალექსანდრე ჭავჭავაძე და გრიგოლ ორბელიანი, მაგრამ ამ პერიოდის ყველაზე გამოჩენილი პოეტია ნიკოლოზ ბარათაშვილი. რეალიზმის ერთ-ერთი პირველი წარმომადგენელი იყო დრამატურგი გიორგი ერისთავი. ამ პერიოდის მწერალთაგან ასევე აღსანიშნავია გლეხთა წრიდან გამოსული დანიელ ჭონქაძე და მისი ბატონყმობის საწინააღმდეგო „სურამის ციხე“, ლავრენტი არდაზიანი და მისი „სოლომონ ისაკიჩ მეჯღანუაშვილი“. ახალი ქართული სალიტერატურო ენის შემქმნელი იყო ილია ჭავჭავაძე, პოეზიაში უმნიშვნელოვანესი როლი შეასრულა აკაკი წერეთელმა. 1880-იან წლებში ასპარეზზე გამოვიდნენ ვაჟა-ფშაველა და ალექსანდრე ყაზბეგი. მუშათა მოძრაობის ზრდა დაეტყო ლიტერატურსაც. ამ მიმდინარეობის მწერლები იყვნენ ეგნატე ნინოშვილი, იროდიონ ევდოშვილი და ჭოლა ლომთათიძე. 1860-იანი წლების ტრადიციებს აგრძელებდა დავით კლდიაშვილი.
სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს ისტორია პერიოდების მიხედვით კატეგორია:რუსეთის იმპერია კატეგორია:რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობები
ჯეთრო ტალი
ჯეთრო ტალი — ინგლისური როკ ჯგუფი, რომელიც ჩამოყალიბდა 1967-1968 წლებში.მათი მუსიკა გამოირჩევა ორიგინალური ვოკალური ჰარმონიითა და ჯგუფის ლიდერის, იენ ანდერსონის მიერ ფლეიტაზე შესრულებული სოლოებით. თავდაპირველად ჯგუფი უკრავდა ბლუზ როკს ექსპერიმენტული ელემენტებით, შემდეგ კი, წლების განმავლობაში, მათ მუსიკას დაემატა ევროპული კლასიკური მუსიკის ფრაგმენტები, ხალხური და ეთნიკური მოტივები, ჯაზისა და არტ როკისთვის დამახასიათებელი თავისებურებები. მსოფლიო მასშტაბით გაიყიდა ჯეთრო ტალის ალბომების 60 მილიონი ასლი.
ჯგუფის სახელით გამოცემული უკანასკნელი ჩანაწერები გამოვიდა 2003 წელს. 2014 წლის აპრილში ანდერსონმა განაცხადა, რომ ჯეთრო ტალი აღარ არსებობდა და მას სურდა ამ ჯგუფის სახელწოდების გავლენისგან გათავისუფლება.
1963–1968: წარმოშობა
იენ ანდერსონის პირველი ჯგუფი, რომელიც ჩამოყალიბდა 1963 წელს, ბლეკპულში, იყო The Blades. 1966 წლისათვის იგი იქცა შვიდკაციან თეთრი სოულის შემსრულებელ კოლექტივად John Evan Band (მოგვიანებით - John Evan Smash), რომელსაც ასე ეწოდა მუსიკოს ჯონ ევანსის პატივსაცემად. ამ უკანასკნელმა საკუთარი გვარიდან სპეციალურად ამოიღო ასო „ს“, რათა გვარს უცნაური ჟღერადობა ჰქონოდა. ამ მომენტისათვის ბერიმორ ბარლოუ უკვე უკრავდა ჯგუფში დასარტყამ ინსტრუმენტებზე.
ჯგუფი გადავიდა ლონდონში, იმოგზაურა ლივერპულში. მაგრამ კონცერტებს მსმენელების მცირე რაოდენობა ესწრებოდა. ამის გამო მომავალი ჯეთრო ტალი ხშირად იცვლიდა სახელს - უშუალოდ, მენეჯერების შემოთავაზებით. „ჯეთრო ტალი“ მათ სახელად აიღეს უფრო მოგვიანებით, XVIII საუკუნის აგრიკულტურისტის პატივსაცემად.
კოლექტივის პირველ სინგლს ერქვა Sunshine Day - თუმცა მასზე ჯგუფის სახელი არასწორად ეწერა - Jethro Toe.
ჯგუფის პირველი სინგლი, Sunshine Day, რომლის პროდიუსერი დერეკ ლოურენსი იყო წარუმატებელი ღმოჩნდა და დიდ რარიტეტად იქცა.
ბლუზური სტილის სადებიუტო ალბომი This Was, რომელიც 1968 წელს გამოვიდა, შეიცავდა ხალხური მოტივებსაც. აქვე იგრძნობოდა ჯაზური განხრა. აშკარა იყო, რომ კოლექტივი საკუთარი თავის ძიებაშია. მიუხედავად ამისა, ფირფიტას საკმაოდ კარგი შეფასება მიეცა.
ალბომის გამოცემის შემდეგ, ანდერსონთან კამათის გამო აბრაჰამსმა დატოვა ჯეთრო ტალი და ჩამოაყალიბა საკუთარი ჯგუფი, Blodwyn Pig. მისი ჯგუფიდან წასვლის ბევრი მიზეზი იყო - იგი თავად ბლუზურ სტილს მიჰყვებოდა, ხოლო ანდერსონს უფრო ფართო მასშტაბის მქონე ექსპერიმენტები სურდა. ამასთან, აბრაჰამსი ვერ შეეწყო კორნიკს. კიდევ ერთი მიზეზი ის, რომ აბრაჰამსს არ სურდა და არ შეეძლო კვირაში სამი საღამოს განმავლობაში დაკვრა. დანარჩენები თვლიდნენ, რომ აქტიურობა იმ ეტაპზე უფრო სწორი იქნებოდა.
მცირე პერიოდის განმავლობაში გიტარისტი ტონი აიომი (Black Sabbath) შეუერთდა ჯეთრო ტალს. მისი ხილვა, მაგალითად, შესაძლებელია ფილმში როლინგ სტოუნზის როკ ენ როლის ცირკი (რომელშიც სინამდვილეში ჟღერს სიმღერის A Song For Jeffrey სტუდიური ვარიანტი).
1969–1971: საკუთარ სტილზე მუშაობა
1968 წლის დეკემბერში, გიტარისტის კასტინგის შემდეგ, არჩეული იქნა მარტინ ბარი, ჯგუფების Motivation, Penny Peeps და Gethsemane ყოფილი წევრი. იმ პერიოდში იგი ნოელ რედინგის ჯგუფში Fat Mattress უკრავდა. ბარი ანდერსონს მოეწონა, მიუხედავად იმისა, რომ ისე ნერვიულობდა, რომ კასტინგის დროს თითქმის ვერაფერი დაუკრა. ბარმა სამუდამოდ შეცვალა აბრაჰამსი.
ახალმა გაერთიანებამ ჩაწერა Stand Up, რომელიც გამოვიდა 1969 წელს. დღემდე იგი რჩება ჯგუფის ერთად-ერთ #1 ალბომად (ჩარტების მიხედვით). ალბომის ყველაზე ცნობილი კომპოზიციაა Bourée, რომელიც ბახის ნაწარმოებს ეფუძნება. ამ პერიოდში ჯეთრო ტალი პროგრესული როკის სახელებს შორის გამოჩნდა - კინგ კრიმსონთან, ჯენესისთან, Yes და სხვებთან ერთად. „Living in the Past“ იმავე პერიოდში იქნა ჩაწერილი და გამოცემული ცალკე სინგლის სახით. ასევე გამოიცა სხვა სინგლები და მინი-ალბომი Life Is a Long Song (1971). 1970 წელს ჯგუფს დაემატა ჯონ ივენი. მასთან ერთად ჩაწერეს Benefit.
ამ დისკის გამოცემის მერე უცნობი მიზეზით კორნიკმა დატოვა ჯეთრო ტალი, მისი ადგილი კი ანდერსონის ბავშვობის მეგობარმა, ჯეფრი ჰემონდმა დაიკავა (მას მიეძღვნა სიმღერები A Song For Jeffrey, Jeffrey Goes to Leicester Square და For Michael Collins, Jeffrey, and Me). მან მოგვიანებით შეასრულა მთხრობელის როლი ალბომზე A Passion Play, სიმღერაში „The Story of the Hare Who Lost His Spectacles“. ალბომების ყდებზე ჯეფრი მითითებულია როგორც „ჰემონდი-ჰემონდი“ - ერთგვარი ხუმრობის სახით, მათთვის, ვისაც ეს ესმოდა - ვინაიდან ქორწილამდე მისი დედის გვარი ასევე იყო ჰემონდი, თუმცა მამაც ჰემონდი ჰყავდა (მიუხედავად იმისა, რომ ორივე ერთმანეთს სულ არ ენათესავებოდა).
1971 წელს ჯგუფმა გამოსცა თავისი ყველაზე ცნობილი სტუდიური ალბომი Aqualung. ეს პოეტურად მდიდარი დისკი ახდენს კონცენტრირებას ანდერსონის საკუთარ პოზიციებზე რელიგიის და საზოგადო ფასეულობების შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ ალბომის სიმღერები სხვადასხვა თემას ეხება, იგი ერთგვარ კონცეფტუალურ დისკად ითვლება. მთავარი გმირი ყველგან არის მაწანწალა, რომელიც ქუჩებში დახეტიალობს და გოგონებისადმი სიმპატიებს ავლენს. სიმღერის „Cross-Eyed Mary“ გმირია სკოლის მოსწავლე-მეძავი. My God დაწერილი იქნა ალბომამდე და უკვე სრულდებოდა კონცერტებზე. მაგრამ ყველაზე დიდი პოპულარობა წილად ხვდა კომპოზიციას Locomotive Breath, რომელიც ჯგუფის კონცერტებზე დღემდე სრულდება.
1972—1976: პროგრესული როკი
1971 წლის დასაწყისში ჯგუფი დატოვა ბანკერმა (ოჯახთან მეტი დროის გატარების სურვილით). მას ჩაენაცვლა ბერიმორ ბარლოუ, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო ეპიკური დისკის Thick as a Brick ჩაწერაში. ამჯერად დისკი ნამდვილად კონცეპტუალური იყო, ხოლო მისი ერთი კომპოზიცია ორი ნაწილისგან შედგებოდა, რომელთა საერთო ჟღერადობა 43 წუთს და 28 წამს შეადგენდა - რას როკ-მუსიკისათვის ნამდვილი სიახლე იყო. მიუხედავად ამისა, რადიოსადგურებმა გაბედეს მათი ნაწილებად ეთერში გაშვება. ეს იყო ჯგუფის ნამდვილი წვლილი პროგრესული როკის განვითარებაში და მისი პირველი დისკი, რომელიც მოხვდა ამერიკულ ჰიტ-აღლუმში.
thumb|left|ჯეთრო ტალი, ჩიკაგო 1973
1972 წელს გამოჩნდა კრებული Living in the Past, რომლის ერთი ნაწილი შეიცავს ნიუ-იორკის კარნეგი ჰოლში 1970 წელს ჩატარებული კონცერტის ჩანაწერს, ხოლო სასათაურო კომპოზიცია იქცა ჯგუფის ერთ-ერთ წარმატებულ სინგლად.
სამშობლოში მაღალი გადასახადების გამო ჯგუფმა დროებით გადაინაცვლა პარიზში, სტუდიაში, რომელსაც მანამდე ელტონ ჯონი, როლინგ სტოუნზი და სხვები იყენებდნენ. მაგრამ ანდერსონი უკმაყოფილო იყო იქ შემოთავაზებული ტექნიკით და რეპეტიციები შეწყდა. 1993 წელს ამ სესიების ნაწილი გამოიცა დისკის Nightcap სახით. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ ჯგუფმა იმუშავა ახალ მასალაზე - ალბომისთვის A Passion Play. ამჯერად დისკის ცენტრალურ თემას წარმოადგენდა სიცოცხლე სიკვდილის შემდეგ. მუსიკალური მხარე გამდიდრებული იქნა ჟღერადობასთან შესამჩნევი ექსპერიმენტებით, კერძოდ - საქსოფონის დამატებით. მიუხედავად იმისა, რომ დისკი არც თუ ცუდად იყიდებოდა, ანდერსონის განწყობაზე იმოქმედეს მუსიკალურმა კრიტიკოსებმა. მათ შორის იყო კრის უელჩი, რომელმაც ჯგუფს დაბალი შეფასება მისცა, მიუხედავად მისი შთამბეჭდავი საკონცერტო გამოსვლებისას.
მაგრამ პრესასთან ურთიერთობების გაფუჭების პარალელურად, იზრდებოდა სიყვარული მსმენელების მხრიდან. 1974 წელს იგი განამტკიცა ალბომის War Child გამოცემამ. დისკმა დიდი წარმატება იქონია ჰიტ-აღლუმებში, ხოლო სიმღერები „Bungle In The Jungle“ და „Skating Away on the Thin Ice of the New Day“ სინგლებად იქცნენ. მნიშვნელოვანი იყო სიმღერა „Only Solitaire“, რომელიც მიეძღვნა ანდერსონის ერთ-ერთ ცნობილ კრიტიკოს რობერტ ჰილბერნს.
1975 წელს გამოვიდა ჯგუფის ახალი ალბომი Minstrel in the Gallery, რომელიც Aqualung-ს ჰგავდა და შეიცავდა ნაზ აკუსტიკურ სიმღერებს, მკვეთრ კომპოზიციებთან ერთად, ბარის გამოკვეთილი პასაჟებით. აქ იყო სევდიანი ფიქრები, ღია ცინიზმის ელემენტებით (შესაძლოა, ანდერსონის პიროვნული კრიზისის ტალღაზე, რომელიც გამოწვეული იქნა მეუღლესთან გაყრით). კრიტიკოსებმა დისკ არაერთგვაროვანი შეფასებები მიანიჭეს, მაგრამ მოყვარულებმა ძირითადად, დადებითად შეაფასეს. მაგრამ გამოცემას მოჰყვა ჰემონდის წასვლა - მან უარი თქვა საერთოდ მუსიკაზე და ფერწერით დაინტერესდა. მას ჯონ გლესკოკი ჩაენაცვლა.
1976 წელს მასთან ერთად ჩაიწერა Too Old to Rock 'n' Roll: Too Young to Die! - ერთგვარი კონცეპტუალური ალბომი მოცუხებული როკ-ვარსკვლავის შესახებ. მაგრამ ანდერსონი უარყოფდა, რომ მისი პროტოტიპი თავად იყო. მიუხედავად ამისა, ალბომში თანდართული კომიქსიდან ნათელი ხდება, რომ მათ შორის საერთო ბევრი რამ არის.
1977—1979: ფოლკ-როკ ალბომების ტრილოგია
შემოქმედებითი ათწლეული დაგვირგვინდა სამი ალბომით, რომლებშიც ფოლკ-როკი დომინირებს. ესენია Songs From The Wood, Heavy Horses  და Stormwatch. ამ ჟანრობრივ ცვლილებაში მოულოდნელი არაფერი იყო - ფოლკ-როკის მოყვარულთა წრეებში ჯგუფი ისედაც პოპულარული იყო. ამ დროისთვის ანდერსონი ცხოვრობდა ფერმაზე ქალაქგარეთ, რამაც უდიდესი გავლენა მოახდინა მის შემოქმედებაზე.
1977 წელს ჯგუფს უკვე დაემატა დევიდ პალმერი (კლავიშები), რომელიც მანამდე საკონცერტო არანჟირებზე ეხმარებოდა. 1979 წელს გლესკოკმა პროგრესირებადი ავადმყოფობის საფუძველზე საბოლოოდ დატოვა კოლექტივი და გარდაიცვალა იმავე წლის შემოდგომაზე, გულზე ქირურგიული ოპერაციის დროს. იგი შეცვალა დეივ პეგმა (ჯგუფი Fairport Convention). ტურნეს შემდეგ ბარლოუმ დატოვა ჯეთრო ტალი, დამძიმებულმა გლესკოკის დაკარგვით.
1970-იანი წლების საკონცერტო გამოსვლები
1970-იანი წლების დასაწყისში გამოირჩეოდა არა მხოლოდ ჯგუფის საკონცერტო ჟღერადობა, არამედ სასცენო იმიჯიც. გამოსვლები თეატრალურ წარმოდგენებს ჰგავდა. ანდერსონი ხშირად დახეული სამოსით გამოდიოდა, მაგრამ მოგვიანებით შოუში ჯგუფის წევრებიც აქტიურობდნენ.
მაგალითად, გლენ კორნიკი ხშირად გამოდიოდა თავზე გაკრული ყელსაბამით, ხოლო ჰემონდი ატარებდა შავ-თეთრ ზოლებიან კოსტუმს. სცენაზე მასთან ერთად ჩნდებოდა ორი ადამიანი პერსონალიდან - ორივე ზებრას განასახიერებდა, რომელიც მაყურებელს აფურთხებდა პინგ-პონგის ბურთებს. ჯონ ივენი სევდიანი კლოუნის როლს ასრულებდა, ხოლმე იღებდა ბოთლს, რომელშიც თითქოს სპირტიანი სასმელი ესხა. ბარლოუ იყენებდა საკმაოდ დიდ დასარტყამ ჯოხებს, შესრულებისას კი მოცული იყო ბოლით. მარტინ ბარი შედარებით მშვიდად გამოიყურებოდა, თუმცა ანდერსონი და ივენი ხოლმე ხუმრობით წიხლებს უთავაზებდნენ.
სასცენო ექსპერიმენტები შემდგომ წლებშიც გაგრძელდა. 1982 წელს საკონცერტო ტურნეს Broadsword and the Beast მსვლელობისას სცენა წარმოადგენდა ვიკინგების გიგანტურ გემს. 1970-იანების ბოლოს ანდერსონი ჩნდებოდა ესკუაირის ფორმით. ალბომის A მხარდასაჭერი ტურნეს დროს ჯგუფი იგივე კოსტუმებს ატარებდა, რაც დისკის ბუკლეტზე. სხვადასხვა სასცენო ხერხებს იგი დღემდე იყენებს. მაგალითად, რომელიმე სიმღერის დროს დარბაზში ჟღერს სატელეფონო ზარი (დღეს მობილური ტელეფონის არსებობისას ეს ხუმრობა უფრო აქტუალურია და ხშირია). გამოსვლის ბოლოს სცენაზე ჩნდება გასაბერი ბუშტები, რომლებსაც ანდერსონი დარბაზში ისვრის.
1980—1984: ელექტრონული როკი
1980 წელს გამოცემული ალბომი A თავდაპირველად დაგეგმილი იყო, როგორც ანდერსონის სოლო-ალბომი, მაგრამ მოგვიანებით მას სხვა მუსიკოსებიც დაემატნენ, მარკ კრეინის და ედი ჯობსონის თანხლებით. სინთეზატორის აქტიური გამოყენება მოხდა რამდენიმე სიმღერაში, რაც გაგრძელდა შემდეგ სტუდიურ დისკზე - Broadsword and the Beast. მასზე, თავის მხრივ, ფოლკ-როკის მცირე რაოდენობაც იყო, მაგრამ სინთეზატორი უკვე ჯგუფის შემოქმედების ახალ ელემენტად მყარად იქცა.
თუმცა, 1983 წელს ანდერსონმა მაინც გამოსცა საკუთარი დისკი - Walk into Light. ელექტრონული მუსიკის ნიშნები აქაც შეიმჩნეოდა. ალბომის რამდენიმე კომპოზიცია ჯეთრო ტალის საკონცერტო გამოსვლებშიც მოხვდა - „Fly by Night“, „Made in England“ და „Different Germany“.
ელექტრონული მუსიკით გადატაცებამ პიკს მიაღწია ჯგუფის ახალ ალბომზე Under Wraps - დასარტყამების პარტიები აქ მთლიანად დრამ-მანქანით იქნა აწყობილი. მიუხედავად იმისა, რომ ჯგუფი გამოხატავდა ახალი ჟღერადობით კმაყოფილებას, კრიტიკოსებმა და მოყვარულებმა ეს ნაბიჯი არ მოუწონეს. დამამშვიდებელი ფაქტორი იყო MTV-ის ეთერში კლიპის „Lap of Luxury“ გამოჩენა.
იმავე პერიოდში ანდერსონს გაუჩნდა პრობლემები ვოკალზე და ჯგუფის შემოქმედებაში სამწლიანი პაუზა ჩამოვარდა. ანდერსონმა თავი გაირთო საკუთარ ფერმაზე თევზის გამრავლებით.
1987—1991: მძიმე როკი
1987 წელს დაბრუნებული ჯგუფის ალბომი Crest of a Knave ჟღერდა, როგორც კლასიკური ჯეთრო ტალი, 1980-იანების მცირეოდენი სტილისტიკით. დისკმა დიდი წარმატება იქონია. ჯგუფის წვლილი მუსიკაში აღინიშნა გრემის მოულოდნელი ჯილდოს სახით - თანაც, საუკეთესო მძიმე მეტალის ჯგუფის კატეგორიაში (ამ პრიზზე პრეტენდენტი ჯგუფი მეტალიკაც იყო . დღემდე ბევრი ამ ფაქტს გაუგებრობად თვლის, თუმცა ანდერსონმა იხუმრა პრესაში - ფლეიტა არის ძალიან მძიმე მეტალისგან დამზადებული ინსტრუმენტი.
1988 წელს გამოვიდა ჯგუფის კრებული 20 Years of Jethro Tull, მანამდე უცნობი ჩანაწერებით და საკონცერტო კრებულით. ეს იქცა დიდ რარიტეტად კოლექციონერებს შორის. გაიმართა საგასტროლო ტურნეც, მარტინ ოლკოკის მონაწილეობით. კონცერტებზე იგი ძირითადად კლავიშებიან საკრავებზე უკრავდა.
1989 წელს გამოვიდა კიდევ ერთი სტუდიური დისკი Rock Island, რომელიც წინა ალბომთან შედარებით ოდნავ შეუმჩნეველი იყო, მაგრამ წარმატება იქონია მისმა სინგლმა „Kissing Willie“. დიდი ხმაური გამოიწვია სიმღერის მუსიკალურმა ვიდეომ, რომელშიც ეროტიკული სცენებიც იყო.
1991 წელს ჯგუფმა სცადა მსმენელების კიდევ ერთი დისკით დაინტერესება - Catfish Rising. ანდერსონი ამტკიცებდა, რომ ბლუზს უბრუნდება, მაგრამ დისკში მკვეთრად ჟღერდა მანდოლინა და აკუსტიკური გიტარა, ელექტრონული ჟღერადობა კი მინიმუმზე იქნა დაყვანილი. საუკეთესო კომპოზიციებს შორის აღმოჩნდნენ „Rocks On The Road“ და „Still Loving You Tonight“.
1992—1994: ტურნეები და კრებულები
1992 წელს გაიმართა საკონცერტო ტურნე A Little Light Music, სადაც ჯგუფის სიმღერები ძირითადად, აკუსტიკურად სრულდებოდა - მათ შორის ძველი და დავიწყებული სიმღერების დიდი რაოდენობაც. ამ გამოსვლების ნაწილი გამოიცა დისკის სახით. მოყვარულები მას დიდი ინტერესით იძენდნენ. სასიამოვნო იყო, რომ ანდერსონის ვოკალიც გაუმჯობესდა.
1993 წელს შემოქმედების 25 წლის აღსანიშნავად ჯგუფმა გამოსცა ძველი სიმღერების გადამუშავებული ვერსიების 4 დისკიანი კრებული, რომელიც ასევე შეიცავდა კლასიკური კომპოზიციების ინტერპრეტაციებსაც. სიმღერის „Living in the Past“ ახალი ვერსია მოხვდა ბრიტანული ჰიტ-აღლუმების #32 პოზიციაზე.
1995— 2011
1992 წლის შემდეგ ფლეიტაზე შესრულების მანერა ანდერსონმა ოდნავ შეცვალა, სიმღერებში ბევრი ეთნიკური მოტივი გამოჩნდა. ჯგუფი დროებით დატოვა დეივ პეგმა, მის მაგივრად კი ჯონათან ჯოისი მოვიდა. გამოვიდა ახალი ალბომები Roots to Branches (1995) და J-Tull Dot Com (1999) - არც თუ მძიმე ჟღერადობით და უკვე ნახსენები ეთნიკური მოტივების ელემენტებით. მთავარი გავლენა მათზე მოახდინა ჯგუფის მოგზაურობამ მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში. განსაკუთრებულად დიდ ინტერესს იწვევდა J-Tull Dot Com, რომელშიც სიტყვების თამაშის ბევრი მაგალითია, გამოკვეთილი სატირით თანამედროვე ტექნოლოგიების თემაზე.
1995 წელს გამოვიდა ანდერსონის ახალი სოლო-დისკი Divinities: Twelve Dances With God, ფლეიტის თანხლებით ჩაწერილი 12 ინსტრუმენტული კომპოზიციით. მის ჩაწერაში მონაწილეობდა ჯეთრო ტალის ახალი მონაწილე ენდრიუ გიდინგზი (კლავიშები) და ორკესტრი. შემდგომში ანდერსონმა კიდევ რამდენიმე სოლო-დისკი ჩაწერა.
მოულოდნელად, ჯეთრო ტალის შემდეგი სტუდიური ალბომი იყო საშობაო თემაზე შექმნილი სიმღერების კომპილაციური ალბომი - როგორც უკვე არსებული ხალხური სიმღერების ინტერპრეტაციით, ასევე სრულიად ორიგინალური მასალით, რომელიც ჯგუფის წევრების მიერ იქნა დაწერილი.
2001 წელს ანდერსონი გაერთიანდა კორნიკთან, ბანკერთან და აბრაჰამსთან. ერთად მათ საკონცერტო ტურნე ჩაატარეს - მცირე ბარებში.
thumb|left
2005 წელს გამოვიდა ორი ცოცხალი ჩანაწერი Nothing Is Easy: Live at the Isle of Wight 1970 (1970 წლის) და Aqualung Live (2005).
2006 წელს გამოვიდა კრებული Collectors Edition, რომელიც შეიცავს ჯგუფის გამოსვლას უაიტის კუნძულზე (1970). კრებულში ასევე მოხვდა 2001 წლის ბრიტანული და ამერიკული ტურნეების ჩანაწერების ნაწყვეტები, ისევე როგორც ჯეთრო ტალის პირველი შემადგენლობის გამოსვლის კადრები.
2007 წელს გამოვიდა კრებული The Best of Acoustic Jethro Tull, ჯგუფის აკუსტიკური სიმღერების კომპილაციური ალბომი. აგრეთვე გამოვიდა Live At Montreux 2003, ჯგუფის გამოსვლით მონტრეს ჯაზ-ფესტივალზე.
2010 წლის თებერვალში ორგანიზაციამ PRS for Music ჯგუფს მიანიჭა სპეციალური ჯილდო მუსიკაში შეტანილი წვლილისათვის. ცერემონია შედგა ბლეკპულის კათოლიკურ ეკლესიაში, სადაც გაიმართა ჯეთრო ტალის პირველი საკონცერტო გამოსვლა.
იენის და მარტინის სოლო შემოქმედება. ჯეთრო ტალის დასასრული (2011–14)
2011 წლის ნოემბერში მარტინი ამბობდა, რომ ჯეთრო ტალის ალბომის ჩაწერა არ იგეგმებოდა. 2012 წელს მან შეკრიბა ჯგუფი Martin Barre's New Day, რომელიც ძირითადად ჯეთრო ტალის სიმღერებს ასრულებდა.
2012 წლის 30 იანვარს ანდერსონისგან ცნობილი გახდა, რომ 2 აპრილს გამოვიდოდა Thick As a Brick 2-ის გაგრძელება Thick As a Brick 2: Whatever Happened to Gerald Bostock?. იგი გამოიცა, როგორც ანდერსონის და არა ჯეთრო ტალის ალბომი. 2012 და 2013 წლებში ტურნეს ფარგლებში იენი და მისი ბენდი ასრულებდნენ როგორც წინამორბედს, ასევე ახალ ალბომსაც.
2013 წლის ნოემბერში ანდერსონმა გამოაცხადა, რომ 2014 წლის აპრილში გამოვიდოდა ახალი ალბომი Homo Erraticus, რასაც თან დაერთვებოდა ტურნეც. ალბომი, ანდერსონის განცხადებით, არის პროგრესული-როკის ჟანრის კონცეპტუალური ნამუშევარი, რომელშიც მიმოხილულია ინგლისის წარსული, აწმყო და შესაძლო მომავალი. როგორც წინა ალბომი, ისიც ანდერსონის სახლით გამოიცა.
ალბომის გამოცემის შემდეგ, 2014 წლის აპრილში, ანდერსონმა განაცხადა, რომ ყველა მომავალი ალბომი მისი სახელით გამოვიდოდა და ჯეთრო ტალი აღარ არსებობდა.
შემადგენლობა
ჯგუფის წამყვანი ვოკალისტი და ფლეიტისტი დაარსებიდან დღემდე არის იენ ანდერსონი.
სქოლიო
კატეგორია:ინგლისური როკ-ჯგუფები კატეგორია:პროგრესული როკ-ჯგუფები კატეგორია:ფოლკ-როკ ჯგუფები კატეგორია:ჯეთრო ტალი
რომაული ლიტერატურა
thumb|250px|ვერგილიუსის ხელნაწერიდან ფრაგმენტი რომაული ლიტერატურა წარმოადგენს ლათინურ ენაზე დაწერილ ლიტერატურულ ნაწარმოებებს რომის დაცემამდე. რომაულ ლიტერატურას ძველ ბერძნულ ლიტერატურასთან ერთად უკავია მნიშვნელოვანი ადგილი ანტიკურ ლიტერატურაში. მიუხედავად სიძველისა იგი დღესაც ძალიან მნიშვნელოვანი და ღირებულია. რომაული ლიტერატურის უძველესი ძეგლები ძვ. წ. III საუკუნეს მიეკუთვნება. მან განიცადა ბერძნული ლიტერატურის გავლენა, მაგრამ მიუხედავად ამისა გამოირჩევა ორიგინალურობით. ასევე რომაულ ლიტერატურაში ჩამოყალიბდა ჟანრები, რომლებიც მანამდე არ არსებობდა ბერძნულ ლიტერატურაში, შემდეგ კი მან უდიდესი ზეგავლენა მოახდინა ევროპულ ლიტერატურაზე.
რომაული ლიტერატურის დაყოფა ხდება ეპოქების მიხედვით და ყოველ ეპოქას თავისი დამახასიათებელი ნიშნები აქვს.
უძველესი პერიოდი
მხატვრული ლიტერატურა რომში წარმოიშვა შედარებით გვიან. რომი უკვე ჩამოყალიბებული ქალაქ-სახელმწიფო იყო, რომელიც აკონტროლებდა თითქმის მთელ იტალიას, ხოლო ლიტერატურა კი როგორც ასეთი ჯერ ჩანასახოვან სტადიაზე იყო. ფართოდ გავრცელებული იყო ფოლკლორი, მითები და ლეგენდები, ასევე რიტუალური გიმნები, მაგრამ ლიტერატურა თანამედროვე გაგებით არ არსებობდა.
ლიტერატურის განვითარების ასეთ სურათზე ალბათ იმან იმოქმედა, რომ ბერძნულ გავლენამდე რომაელები განიცდიდნენ ეტრუსკული კულტურის გავლენას, ხოლო ამ უკანასკნელებს უმეტესად რელიგიური დანიშნულების მწერლობა ჰქონდათ და არა მხატვრული ლიტერატურა. შესაბამისად რომშიც მწერლობა რელიგიას ემსახურებოდა.
რომაული პოეზიის უძველესი ძეგლებიც სწორად რელიგიური გიმნებია. ტიტუს ლივიუსისგან ვიცით თუ რა სახით შემოვიდა ეტრუსკებისგან რელიგიური გიმნების სიმღერის ტრადიცია. ეს ძვ. წ. 364 წელს მოხდა, ეპიდემიის დროს ღმერთების გულის მოსაგებად რომაელებმა ეტრუსკი მომღერლები მოიწვიეს გიმნების შესასრულებლად.
რომაული ფოლკლორი როგორც ავღნისნეთ ძალიან მდიდარია. რომაელი ისტორიკოსები გადმოგვცემენ ქალაქის ისტორიას სავარაუდო დაარსების თარიღიდან ძვ. წ. 753 წლიდან საკმაოდ ზუსტად და დაწვრილებით, თუმცა ისინიც საკმაოდ კრიტიკულად აფასებენ ამ დაარსების სესახებ არსებულ გადმოცემებს. ლივიუსი გვამცნობს რომ ძვ. წ. 390 წელს რომი გალებმა აიღეს გა გადაწვეს, ამიტომ მანამდე მომხდარი მოვლენები არა დოკუმენტურად არამედ გადმოცემების სახით უფრო შემორჩა.
პირველ რომაელ მწერალად მიიჩნევენ აპიუს კლავდიუს ბრმას, რომელიც ძვ. წ. IV - III საუკუნეების პოლიტიკური მოღვაწე იყო. მან შექმნა სენტენციების კრებული, რომელმაც ძალიან მწირად მოაღწია ჩვენამდე, ჩაატარა ორთოგრაფიის რეფორმა, დაწერა იურიდიული ტრაქტატები და ერთი სამხედრო პოლიტიკური სიტყვა პიროსის წინააღმდეგ.
არქაული პერიოდი
დიდი საბერძნეთის დაპყრობის შემდეგ დაიწყო რომაული კულტურის ელინიზაცია. III საუკუნის შუა პერიოდისთვის ეტრურიამ დაკარგა თავისი პოლიტიკური და კულტურული მნიშვნელობა, მათი გავლენა კი ბერძნულმა გავლენამ ჩაანაცვლა. თუ მანამდე განათლებულმა რომაელებმა მშობლიური ლათინურის გარდა იცოდნენ ეტრუსკული ენა ახლა უკვე ბერძნულს სწავლობდნენ. ამან გამოიწვია რომაელების მიერ ბერძნული ლიტერატურის გაცნობა, რომელიც უკვე ჩამოყალიბებული იყო.
რომში ბერძნული ლიტერატურის პოპულარიზაციაში დიდი როლი ითამაშა ლივიუს ანდრონიკუსმა, რომელიც ტყვედ იყო ჩამოყვანილი რომში. იგი ასწავლიდა ბერძნულ და ლათინურ ენებს. მან პირველად თარგმნა ჰომეროსის პოემა ოდისეა ლათინურად. ამის გარდა იგი თეატრისთვის წერდა და თარგმნიდა პიესებს. მიუხედავად იმისა რომ მის ლათინურს საკმაოდ ცუდად აფასებდნენ, მან მოახდინა რომის კულტურაში ნამდვილი რევოლუცია.
გნეუს ნევიუსი
პირველი რომაელი პოეტი გახდა გნეუს ნევიუსი. იგი მოღვაწერობდა პირველი პუნიკური ომის შემდეგ. ნევიუსმა გაამდიდრა პოეზია და კომედია რომაული სიუჟეტებით. კომედიებში იგი ღიად დასცინოდა რომის სახელმწიფო მოღვაწეებს, რისთვისაც მოგვიანებით სასტიკად დაისაჯა. მან დაწერა პოემა "პირველი პუნიკური ომის შესახებ" რომელიც ძველ რომში ძალიან პოპულარული იყო.
კვინტუს ენიუსი
მეორე განთქმული რომაელი პოეტი იყო კვინტუს ენიუსი, რომლის ეპიკურ პოემას ანალები ვერგილიუსის ენეიდამდე ბადალი არ ჰყავდა. მიუხედავად იმისა რომ იგი არ იყო ლათინი და ლათინური ენა მისთვის მსობლიური არ იყო, მან მოახდინა რომაულ პოეზიაში გადატრიალება. მან ლათინური პოეზიისთვის დამახასიათებელი ლექსის წყობა შეცვალა.
პროზა
პოეზიისგან და დრამისგან განსხვავებით პროზა რომში უფრო მოგვიანებით განვითარდა. რომაული პროზის პირველი ცნობილი წარმომადგენელია მარკუს პორციუს კატონი (უფროსი). იგი ძირითადად ისტორიასა და ორატორობაზე წერდა, რაც მოგვიანებით რომაული მხატვრული პროზის ძირითადი ჟანრები გახდა. კატონი ბერძნული გავლების დიდი მოწინააღმდეგე იყო და ცდილობდა თავისი პროზით დაემტკიცებინა რომ ბერძნული გავლენის გარეშეც შეუძლიათ რომაელებს საკუთარი ლიტერატურის შექმნა.
ისტორიოგრაფია რომაელთათვის არ იყო ახალი, მაგრამ კატონამდე რომაელი ისტოტრიკოსები (უმცროსი ანალისტები) წერდნენ ბერძნულად, რადგან რომის ისტორია წარმოადგენდა რომის სიდიადის პროპაგანდის საშუალებას ხმელთაშუაზღვისპირეთში, ამიტომ განკუთვნილი იყო არა რომაელებისთვის არამედ უმეტესად ბერძნებისთვის.
ციცერონისთვის ცნობილი იყო კატონის 150 სიტყვა. მის ნაწარმოებებში ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო "საწყისები" (Origines), რომისა და იტალიის ისტორიის შესახებ. ჩვენამდე სრულად კატონის ვერცერთმა ნაწარმოებმა ვერ მოაღწია.
პლავტუსი
მოცემული პერიოდის ყველაზე გამოჩენილი რომაელი კომედიოგრაფი იყო ტიტუს მაკციუს პლავტუსი. მას 130 კომედიას მიაწერდნენ, მაგრამ ძვ. წ. I საუკუნეში რომაელმა მეცნიერმა ვარონმა მხოლოდ 21 კომედია მიიჩნია ნამდვილად პლავტუსის ავტორობით. ამ კომედიებმა დღემდე მოაღწია. მათ შორის ყველაზე პოპულარულებია "განძი", "კურკულიონი", "ტყუპები", "ტრაბახა მეომარი", "მატყუარა მონა", "ტყვეები" და "ამფიტრიონი".
ტერენციუსი
პუბლიუს ტერენციუსი წარმოშვებით კართაგენელი იყო. მან დაწერა 6 კომედია, რომლებმაც ჩვენამდე მოაღწია. ესენია: "ადრიანიკა" (ძვ. წ. 166), "დედამთილი" (ძვ. წ. 165), "თვითმგვემი" (ძვ. წ. 163), "საჭურისი" (ძვ. წ. 161), "ფორმიონი" (ძვ. წ. 161) და "ძმები" (ძვ. წ. 160). მისი კომედიები უკვე სუფთა რომაული იყო და მოქმედი პირები არა ბერძნები, არამედ რომაელები იყვნენ.
სხვა კომედიოგრაფები
ცეცილიუს სტაციუსი
ტრაგედია
კომედიაზე მეტად, ბერძნული გავლენა იგრძნობა რომაულ ტრაგედიაში. რომში ტრაგედიებს წერდნენ ენიუსი და სხვა დრამატურგები, მაგრამ ტრაგედიამ ვერ დაიმკვიდრა რომში თავი. რამდენადაც პოპულარული იყო კომედია, იმდენად წარუმატებელი გახდა ტრაგედია. თანაც რომაულ მითოლოგიაში ტრაგედიისთვის შესაბამისი სიუჟეტები არ არსებობდა. ამრიგად ტრაგედიამ რომის ფართო მასებში პოპულარობას ვერ მიაღწია და ვიწრო განათლებული წრის ხვედრი გახდა.
ლიტერატურის ოქროს ხანა
ლიტერატურის კლასიკური პერიოდი იწყება ძვ. წ. II საუკუნის ბოლოდან. ლიტერატურის საგანი გახდა პოლიტიკური მდგომარეობა და რომში წარმოიშვა პუბლიცისტიკა. პოლიტიკოსები თავის სიტყვებს აქვეყნებენ, წერენ ბიოგრაფიებს და ავტობიოგრაფიებს, მემუარებს და ა.შ. გაიუს გრაქხუსი თავის პოლიტიკურ პროგრამას აქვეყნებს "ეპისტოლეს" სახით. ამ პერიოდში ასევე სწრაფად განვითარდა ისტორიოგრაფია. საბოლოოდ გარომაულდა კომედიაც. ამ ჟანრმა ჩამოიშორა ბერძნული სიუჟეტების გავლენა და სუფთა რომაულ რეალიებს ასახავდა.
სატირა
რომში წარმოიშვა სრულიად ახალი ჟანრი, რომელსაც არ აქვს ანალოგი ბერძნულ ლიტერატურაში, ეს არის სატირა. სატირის ფუძემდებელი არის გაიუს ლუცილიუსი. სატირაში ავტორი უშიშრად აკრიტიკებდა თავის თანამედროვეობის ზნეობის ვარდნას. ამ ჟანრმა ძალიან დიდი პოპულარობა მოიპოვა.
პროზა
thumb|ციცერონი
ციცერონი
ოქროს ხანის ლათინური პროზის ყველაზე მნიშვნელოვანი წარმომადგენელია მარკუს ტულიუს ციცერონი. რომის რესპუბლიკის უდიდესი ორატორის მოღვაწეობით იწყება ლათინური ლიტერატურის ოქროს ხანა, ანუ კლასიკური ლათინური.
ციცერონის ლიტერატურული მოღვაწეობა ძალიან მდიდარია. მას ეკუთვნის სიტყვები ორატორულ ხელოვნებაზე, იურისპრუდენციაზე, რომაულ სამართალზე, სახელმწიფო წყობაზე და ა.შ. მის ორატორულ ხელოვნებაში ლათინური ენა აყვანილია ახალ სიმაღლეებზე. მას ასევე ეკუთვნის ნამუშევრები ორატორული ხელოვნების თეორიაზე, ფილოსოფიაზე და ისტორიაზე.
გარდაცვალების შემდეგ იგი გახდა რომაელი ლიტერატორებისთვის მისაბაძი ეტალონი.
კეისარი
გაიუს იულიუს კეისარი რომაული ლიტერატურის სრულიად განსხვავებულ სტილს გვთავაზობს. მისი ორატორობა სრულიად განსხვავდება ციცერონისეულ გამდიდრებული აზიური სტილისგან. იგი იყო მშრალი ლაკონიური ახალატიური სტილის წარმომადგენელი, თუმცა სიმშრალე მის ლიტერატურას სულაც არ ავნებს. კეისარის ლიტერატურული მემკვიდრეობიდან ჩვენამდე მოაღწია "გალური ომების შესახებ ჩანაწერებმა" და "სამოქალაქო ომის შესახებ ჩანაწერებმა". ამ ნაწარმოებების ენა ლაკონიური და მკაფიოა.
სხვა ორატორები და პროზაიკოსები
პროზის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი იყო მარკუს ტერენციუს ვარონი, რომელიც წერდა ფილოსოფიაზე, ფილოლოგიაზე, სიძველეებზე, ორატორობის თეორიაზე, სამართალზე, ნავიგაციაზე, სასოფლო მეურნეობაზე და ა.შ. კატონის შემდეგ იგი იყო რომაული მეცნიერული პროზის მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი.
ისტორიოგრაფია
როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ ამ პერიოდში განვითარდა რომაული ისტორიოგრაფიაც. მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი წარმომადგენლები იყვნენ ტიტუს ლივიუსი, გაიუს სალუსტიუს კრისპუსი და კორნელიუს ნეპოსი. მათ ლიტერატურა ახალ დონეზე აიყვანეს, როდესაც მხატვრულ პროზას უკვე ორატორობასთან ჭიდილი შეეძლო.
thumb|ტიტუს ლივიუსი
ტიტუს ლივიუსი
ტიტუს ლივიუსმა ახალი დიდი ნაბიჯი გადადგა რომაულ ისტორიოგრაფიაში. მან დაისახა გრანდიოზული ამოცანა - აღეწერა რომის ისტორია ქალაქის დაარსებიდან. თანამედროვე მკვლევარები ლივიუსს აბრალებენ ანალიზის არ ქონას და წყაროებისადმი ზედმეტ ნდობას, მაგრამ ლივიუს არც ჰქონდა მიზნად დასახყული მოვლენების გაანალიზება, ხოლო რაც შეეხება წყაროებს იგი თვითონ უსვავს ხაზს რომის დაარსების ლეგენდისადმი კრიტიკულ დამოკიდებულებას, შემდეგ კი გალების მიერ რომის აღებაზე იგი მიუთითებს რომ მანამდე აღწერილი მოვლენები ნახევრად ლეგენდარულია და გადმოცემებითაა ცნობილი. კრიტიკის მიუხედავად უნდა ვაღიაროთ რომ ლივიუსის ნაშრომი ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანია მოცემულ დარგში. მისი ისტორიის მხოლოდ 1/4 მოაღწია ჩვენამდე.
ლივიუსის ლიტერატურული ნიჭი კი ყველა შეფასებით უმაღლეს დონეზეა, იგი ცოცხალი ენით აღწერს მოვლენებს, გადმოგვცემს გმირების სიტყვებს და მიისწრაფის წარსულის გმირობები ახალი თაობისთვიოს მაგალითი გახადოს. როგორც ლიტერატურული ეპოსი "რომის ისტორიას" ბადალი არ ჰყავს. ერთ-ერთმა თანამედროვე მკვლევარმა ლივიუსს რომაელი ჰომეროსი უწოდა.
thumb|left|ჰორაციუსი
პოეზია
რომაული პოეზიის ოქროს ხანა უფრო გვიან დადგა, ოქტავიანე ავგუსტუსის მმართველობის პერიოდში. პოლიტიკურ ცხოვრებაში საზოგადოების როლის შემცირებამ და ერთპიროვნული მმართველობის ჩამოყალიბებამ ორატორობას მნიშვნელობა შეუმცირა, მაგრამ პოეზიის განვითარებას მისცა ბიძგი. ამ დროს მოდაში შემოდის ნაწარმოებების საჯაროთ კითხვა და ლიტერატურული წრეების ჩამოყალიბება. ყველაზე ცნობილია მეცენატის წრე, რომელშიც შედიოდნენ ვერგილიუსი და ჰორაციუსი, რომლებიც რომაული პოეზიის უმნიშვნელოვანესს წარმომადგენლებად ითვლებიან. ვერგილიუსის ყველაზე მნიშვნელოვანი პოემაა "ენეიდა", რომელიც ლათინური ეპიკური პოეზიის შედევრს წარმოადგენს.
thumb|ოვიდიუსი ჰორაციუსი წერდა ლირიკულ ლექსებს, ოდებს. მის შემოქმედებაში იგრძნობა ბერძნული პოეზიის დიდი გავლენა. ამავე პერიოდში განვითარდა ელეგია, რომელიც მაშინ არ მიეკუთვნელობა ლირიკურ პოეზიას. ელეგია როგორც წესი სასიყვარულო ჟანრი იყო. ამ ჟანრის ცნობილიწარმომადგენლები არიან ალბიუს ტიბულუსი, სექსტუს პროპერციუსი და პუბლიუს ოვიდიუს ნაზონი. სწორედ ამ პოეტების შემოქმედებაა რომაული პოეზიის ოქროს ხანა.
ლიტერატურის ვერცხლის ხანა
ახალი წელთაღრიცხვის I საუკუნე რომაულ ლიტერატურასი ვერცხლის ხანადაა ცნობილი. ლიტერატურამ შეწყვიტა აქტიური განვითარება და საცაა დაღმავლობის გზას დაადგება, მიუხედავად იმისა რომ ამ საუკუნეში ძალიან ბევრი მწერალი და პოეტი მოღვაწეობდა. პირობითად ვერცხლის ხანად აღინიშნება პერიოდი ტიბერიუსის მმართველობიდან ტრაიანეს გარდაცვალებამდე.
წინა ეპოქისგან განსხვავებით ამ პერიოდში შეიბოწა სიტყვის თავისუფლება, რაც უარყოფითად აისახა ლიტერატურაზე, მიუხედავად იმისა რომ იმპერატორები ნერონი და დომიციანე ყველანაერად ხელს უწყობდნენ მწერლობას, ლიტერატურამ დაკარგა უწინდებური მაშტაბურობა.
რიტორიკა
სიტყვის თავისუფლების მოსპობისა და საზოგადოებრივი პოლიტიკური ცხოვრების შებოჭვის შედეგად ორატორულმა ხელოვნებამ დაკარგა თავისი უწინდებური მნიშვნელობა. რომის იმპერიის ეპოქაში მას რიტორიკა ჩაენაცვლა, რომელიც მხოლოდ სასამართლოებში გამოიყენებოდა. რიტორიკას არ გააჩნდა მნიშვნელოვანი შინაარსობრივი დატვირთვა, მთავარი აქცენტი კეთდებოდა გარეგნულ ეფექტზე.
პოეზია
ახალი დროის პოეტები ბაძავდნენ ვერგილიუსს. ისინი მხოლოდ აკომპილირებდნენ ეპიკურ პოეზიას და რიტორიკულ დეკლამაციას. ნერონის დროს განსაკუთრებით ბევრნი იყვნენ ეპიკური ჟანრის მიმდევრები: ლუკანი, ვალერიუს ფლაკუსი, სილიუს იტალიკუსი, სტაციუსი. პოეზიის გარდა დეკლამაციამ შეაღწია ტრაგედიასიც, რომელსაც შემატა პათოსი.
I საუკუნის მიწურულს მოღვაწეობდა კიდევ ერთი სატირიკოსი მარკუს ვალერიუს მარციალუსი, რომელმაც სახელი გაითქვა თავისი ეპიგრამებით.
სენეკას სტილი
thumb|სენეკა დეკლამაციური ტრაგედიის წარმომადგენელი იყო ლუციუს ანეუს სენეკაც, რომლის ტრაგედიებმაც მოაღწია ჩვენამდე. ტრაგედიების გარდა იგი წერდა ფილოსოფიურ და პოეტურ ნაწარმოებებს. სენეკას დროს არისტოკრატია სრულიად ემორჩილებოდა იმპერატორს და ოპოზიციური აზრი სასტიკად ისჯებოდა, ამიტომ ლიტერატურა არ ისახავდა მიზნად აშკარად გამოეხატა ხალხის დამოკიდებულება არსებული სიტუაციისადმი, არამედ ზოგადად ეთიკურ საკითხებზე იყო მიმართული. შეიქმნა ახალი რიტორიკურ დეკლამაციური სტილი, რომელმაც შეცვალა ძველი ციცერონისეული სტილი.
სენეკას ლიტერატურული მემკვიდრეობა შედგება ფილოსოფიური და პოეტური ნაწაროებებისგან. ფილოსოფიურებს მიეკუთვნება: 1. ეპისტოლეები 2. ტრაქტატები დიალოგები ეთიკაზე ("სიბრაზეზე", "სიცოცხლის ხანმოკლეობაზე", "სიკეთეზე", "ბრძენის სიმტკიცეზე", "ბედნიერ ცხოვრებაზე", "თავისუფალ დროზე", "სულიერ სიმშვიდეზე" და ა.შ.). პოეტურ ნაწარმოებებს კი მიეკუთხვნება სატირიკონი მოკლულ იმპერატორ კლავდიუსზე და 10 ტრაგედია: "გაგიჟებული ჰერკულესი", "ტროელი ქალები", "ფინიკიელი ქალები", "მედეა", "ფედრა", "ოიდიპოსი", "აგამემნონი", "ტიესტი", "ჰერკულესი ეტაზე" და "ოქტავია".
სატირა
ნერონის პერიოდის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სატირიკოსი არის გაიუს პეტრონიუსი. მის შესახებ არანაირი ზუსტი ბიოგრაფიული ცნობები არ მოგვეპოვება. მას მიაწერენ ცნობილ ნაწარმოებს "სატირიკონს" (სატირის წიგნები). ამ ნაწარმოებმა ჩვენამდე მხოლოდ ნაწყვეტებად მოარწია. სატირიკონი დაწერილია პროზით, მაგრამ მასში უხვადაა ჩართული ლექსები. სატირიკონში ნაჩვენებია იმ დროინდელი რომაული ყველა სოციალური ფენის ყოფა ცხოვრება. პერტონიუსის გმირები ასახავენ იმ დროინდელი ხალხის განწყობას, მათ არ აქვთ არაფრის რწმენა და პატივისცემა არ აქვთ ცხოვრების მიზანი და მხოლოდ ერთი დღით ცხოვრობენ.
დომიციანეს სიკვდილის შემდეგ სიტყვის თავისუფლება იმდენად აღარ იბოჭებოდა, რამაც მწერლებს მეტი თავისუფლება მისცა. ამ პერიოდში მოღვაწეობდა დეციმუს იუნიუს იუვენალისი. თავის სატირებში იგი ამხელსს უმეტესად დომიციანეს და ნერონის დროის მმაღალგვაროვანი საზოგადოების უზნეობებს, თუმცა ამაში ამოიცნობიან მისთვის თანამედროვე მოხელეებიც.
პროზა
I საუკუნის მიწურულის პროზის ერთ-ერთი საინტერესო წარმომადგენელია პლინიუს უმცროსი. მან შეადგინა წერილების კრებული და 9 წიგნად გამოსცა, ხოლო მისი კრებულის მეათე წიგნი სავარაუდოდ მისი გარდაცვალების შემდეგ გამოვიდა, აქ არის მისი მიმოწერა იმპერატორ ტრაიანესთან. პლინიუსის წერილები მნიშვნელოვაია არა მხოლოდ როგორც ლიტერატურული ნაწარმოები, არამედ როგორც იმ დროინდელი ყოფაცხოვრების შესასწავლი მასალა. პლინიუსის წერილები უამრავ სხვადასხვა თემებს ეხება, ორატორობას, რიტორიკას, სასამართლო პროცესებს, მემკვიდრეობას, სიზმრებისაგმი დამოკიდებულებას, ოჯახურ ურთიერთობებს და ა.შ. განსაკუთრებულ მნიშვნელობას წარმოადგენს მისი წერილები ვულკან ვეზუვის ამოფრქვევაზე.
thumb|left|პლინიუს უფროსი
ფილოსოფია
სენეკას და ფილოსოფიური სკოლების სხვა წარმომადგენლებისგან განსხვავდებოდა I საუკუნის საბუნებისმეტყველო ფილოოფოსი პლინიუს უფროსი. იგი იყო თავისი დროის ერთ-ერთი ყველაზე განათლებული ადამიანი და მოახდინა იმდროინდელი მეცნიერული ცოდნის აკუმულირება ენციკლოპედიასი "ბუნების ისტორიაში", რომელმაც თავისი მეცნიერუ ღირებულება არ დაკარგა XVII საუკუნემდე. ეს ნაშრომი ერთადერთი და უნიკალურია კაცობრიობის ისტორიაში და დღესაც ძალიან მნიშვნელოვანია ისტორიკოსებისთვის, რადგან მასში მოცემული ცნობების ნაწილი სხვაგან არსად არ შემორჩა და გვაძლევს იმ დროინდელ მეცნიერულ აზროვნებაზე სრულ წარმოდგენას. ამ გრანდიოზული ნაშრომის გარდა მას ეკუთვნის სხვადასხვა შრომები ძირითადად სამხედრო საქმეზე.
thumb|ტაციტუსი
ისტორიოგრაფია
იმპერიის ისტორიოგრაფიაში ჩაისახა ახალი სტილი, რაც რესპუბლიკის დროს არ არსებობდა. ერთპიროვნული მმართველობის და სიტყვის თავისუფლების შებოჭვამ გამოიწვია ისტორიკოსების ორ მიმდინარეობად გაყოფა. ნაწილი შიშით ცდილობდა მხოლოდ კარგი დაეწერათ იმპერატორებზე, ნაწილი კი, ვინც ოპოზიციაში იყო, მხოლოდ ცუდს წერდნენ, ამან გამოიწვია მოვლენების ცალსახა და ძალიან მიკერძოვებული ასახვა. დაიწყო ისტორიკოსეის დევნა. ტიბერიუსის დროს დასაჯეს ისტორიკოსი კრემუტიუს კორდუსი, დომიციანეს დროს არუდენუს რუსტიკუსი და გერენიუს სერეციონუსი. ნერვას და ტრაიანეს მმართველობის პერიოდში ამ სიტუაციას დაუპირისპირდა პუბლიუს კორნელიუს ტაციტუსი, I საუკუნის მიწურულის ისტორიოგრაფიის ყველაზე მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი.
მას ეკუთვნის თავისი სიმამრის იულიუს აგრიკოლას ბიოგრაფია, სადაც იგი აღწერს მის გმირობებს ბრიტანეთში და აქებს მის ცხოვრების წესს, დომიციანესს სისხლიან მმართველობას აღწერს და განიცდის აგრიკოლას ადრეულ გარდაცვალებაზე.
ტაციტუსის "გერმანია" კი იმ დროინდელი გერმანული ტომების ყოფაზე ფასდაუდებელი წყაროა. თავის "ისტორიაში" კი ტაციტუსი აღწერს რომის ისტორიის იმ პერიოდს რომლის შესახებაც კარგად იცის, ნერონიდან დომიციანემდე, ხოლო "ანალებში" კი უფრო ადრინდელ პერიოდს, იულიუს-კლავდიუსების დინასტიის ისტორიას. ტაციტუსი შესავალში ამბობს რომ იგი ეცდება იყოს სრულიად ობიექტური, მაგრამ თანამედროვე მკვლევარები ბრალს დებენ რომ ობიექტურობისგან ტაციტუსი ძალიან შორს იყო, მაგრამ ამაში არ შეიძლება მისი დადანაშაულება, ობიექტურად წერა იმ მოვლენებზე რისი თვითმხილველიც იყო ადამიანი, ან რაც მის დაბადებამდე არც ისე დიდი ხნის წინ მოხდა შეუძლებელია.
ლიტერატურული თვალსაზრისით კი ტაციტუსის ნაწარმოებები ძალიან ძლიერია, იგი მისდევს ლივიუსის ტრადიციას და ცდილობს თავისი ისტორიული ნაშრომები ლიტერატურული თვალსაზრისითაც საინტერესო წასაკითხი იყოს. ტაციუსის ნაწარმოებებმაც ვერ მოაღწია სრულად ჩვენამდე.
გვიანდელი პერიოდი
რომაულ და ბერძნულ ლიტერატურას შორის ზღვარი თითქმის წაიშალა, ლათინურად წერდნენ სხვადასხვა პროვინციების წარმომადგენლები, ბევრი იტალიელი კი წერდა ბერძნულად. პრაქტიკულად სვეტონიუსი იყო უკანასკნელი რომაელი მწერალი.
ამ პერიოდის მწერლები იყვნენ რიტორი კორნელიუს ფრონტონი, წარმოშვებით აფრიკელი, რომელიც ცდილობდა არქაული ლათინურის აღორძინებას და წერდა ლათინური გრამატიკის შესახებ. აპულეუსი, ასევე აფრიკელი, ცნობილია თავისი ნაწარმოებებით "მეტამორფოზები, ანუ ოქროს ვირი" და "ფლორიდები", გამოსვლების და სიტყვების კრებულით. მისი ლათინური აღარაა სუფთა კლასიკური ლათინური, მან შემოიტანა ე. წ. აფრიკული ლათინური.
ამავე ეპოქიაში ფილოლოგიური და ლიტერატურული საკითხებით დაინტერესებული იყო ავლუს ჰელიუსი, რომელმაც დაწერა "ატიკური ღამეები". ამ ნაშრომში თავმოყრილია სხვადასხვა რომაელი და ბერძენი ავტორების ციტატები.
როგორც ზემოთთქმულიდან ჩანს ლიტერატურის დონე ძალიან მკვეთრად დაეცა. უწინდებურ სიმაღლეზე მხოლოდ იურისპრუდენცია დარჩა. რომმა კი დაკარგა კულტურული ცენტრის მნიშვნელობა. გალიაში უხვად იწერებოდა პანეგრიკები, რომლებსიც რიტორები აქებდნენ იმპერატორებს.
II საუკუნეს მოყვა III საუკუნე თავისი მძიმე კრიზისით. ამ პერიოდში განათლების დონე საყოველთაოდ დაეცა რაც დამღუპველად აისახა ისედაც დაკნინებულ ლიტერატურაზე. ეს კარგად ჩანს ე. წ. Scriptores historiae Augustae - ავგუსტების ბიოგრაფიებში, რომლის ავტორები მხოლოდ ძველი ისტორიკოსების ნაწარმოებების კომპილაციას და შემოკლებას ახდენდნენ, წყაროების ანალიზის გარეშე. მათი ენა კი არა ლიტერატურული არამედ ვულგარული ლათინურია, თანაც ხსირად გრამატიკულად გაუმართავიც.
ერთადერთ გამონაკლის წარმოადგენს IV საუკუნის ისტორიკოსი ამიანუს მარციანუსი, ბერძენი, წარმოშობით ანტიოქიიდან. იგი განათლებით თავის თანამედროვეებზე ბევრად მაღლა იდგა. მან დაწერა რომის ისტორია ნერვას იმპერატორობიდან (96) ვალენტამდე (378). მიუხედავად კარგი განათლებისა ეტყობა რომ ლათინური მისთვის არ იყო მშობლიური, ამიტომ ენობრივი თვალსაზრისით მისი ნაშრომი საკმაოდ ცუდია.