cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
კენი დალგლიში
მიღწევები და სტატისტიკა
კენი დალგლიში ოთხჯერ დასახელდა წლის საუკეთესო მწვრთნელად – 1985/86, 1987/88, 1989/90, 1994/95 წლების სეზონებში. რაც შეეხება „ლივერპულს“, მან კლუბში მწვრთნელის რანგში სულ 297 მატჩი ჩაატარა. აქედან 180 მოიგო, მხოლოდ 41-ში დამარცხდა და 76 მატჩი ფრედ დაასრულა. პროცენტულად მან ჩატარებული მატჩების 60,1 მოიგო, რაც საუკეთესო მაჩვენებელია „ლივერპულის“ ისტორიაში. შედარებისთვის ბილ შენკლის 52% ჰქონდა, რაფა ბენიტესს – 55%, როი ჰოჯსონს კი – 43%.
ტიტულები
სელტიკი (მოთამაშე)
ლივერპული (მოთამაშე)
ლივერპული (მწვრთნელი)
ბლექბერნ როვერსი (მწვრთნელი)
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1951 კატეგორია:დაბადებული 4 მარტი კატეგორია:შოტლანდიელი ფეხბურთელები კატეგორია:შოტლანდიის ნაკრების ფეხბურთელები კატეგორია:შოტლანდიელი ფეხბურთის მწვრთნელები კატეგორია:ინგლისის საფეხბურთო ლიგის ფეხბურთელები კატეგორია:ლივერპულის ფეხბურთელები კატეგორია:ლივერპულის მწვრთნელები კატეგორია:ნიუკასლ იუნაიტედის მწვრთნელები კატეგორია:ფიფას 100-ეული კატეგორია:1974 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:1978 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:1982 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრები
მაინასის პროვინცია
thumb|right|250px|მაინასის პროვინცია. მაინასი — პროვინცია პერუში, ლორეტოს რეგიონში. ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება ეკვადორი და კოლუმბია. მაინასის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი იკიტოსი. 2005 წლის აღწერის შედეგად პროვინციის მოსახლეობა შეადგენს 536 423 ადამიანს, საშუალო სიმჭიდროვე კმ²-ზე 4,3 ადამიანს. მაინასის ფართობია 119 859,4 კმ². პროვინცია იყოფა 13 რაიონად.
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:ლორეტოს რეგიონის პროვინციები
ფაკატანე
ფაკატანე (Whakatane, მაორ. Whakatane) — ქალაქი ახალ ზელანდიაში, ჩრდილოეთ კუნძულზე, ბეი-ოვ-პლენტის რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში. მდებარეობს ქალაქ ტაურანგიდან 90 კმ-ით აღმოსავლეთით და როტორუიდან 89 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე ფაკატანეს შესართავთან.
2013 წლის აღწერის მონაცემებით ფაკატანეს მოსახლეობა 32 691 ადამიანს შეადგენს, რომელთაგან 39,86 % (13 032 ადამიანი) მაორული წარმოშობისაა.
ფაკატანეში მდებარეობს ბეი-ოვ-პლენტის რეგიონული საბჭოს ადმინისტრაცია, რომელიც აირჩიეს, როგორც კომპრომისი რეგიონის ორ უმსხვილეს ქალაქს — ტაურანგასა და როტორუას შორის.
ქალაქი დააზიანა 1987 წლის მიწისძვრამ.
ოგიუსტ მიშელ-ლევი
ოგიუსტ მიშელ-ლევი (Auguste Michel Lévy; დ. 7 აგვისტო 1844 — გ. 27 სექტემბერი 1911) — ფრანგი პეტროგრაფი. საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1896). ქანების დეტალური გამოკვლევის მიზნით ერთ-ერთმა პირველმა გამოიყენა პოლარიზაციული მიკროსკოპი. ფერდინანდ ფუკესთან ერთად შეადგინა მინერალთა ოპტიკური თვისებების ცნობარი; ექსპერიმენტულად დაასაბუთა უწყლო მდნარიდან ქანთმაშენ მინერალთა კრისტალიაციის შესაძლებლობა. აღწერა ზოგიერთი ქანის სტრუქტურა და გამოთქვა მოსაზრება, რომ მაგმას აქვს სხვადასხვა შედგენილობის ქანთა ასიმილაციის უნარი.
ფაკატანე
სქოლიო
კატეგორია:ახალი ზელანდიის ქალაქები
ოგიუსტ მიშელ-ლევი
სქოლიო
კატეგორია:ფრანგი გეოლოგები
Wolfmother
thumb|250px|right|Wolfmother 2007 წელს
Wolfmother — ავსტრალიური მძიმე როკ ჯგუფი, რომელიც ჩამოყალიბდა ერსკინვილში, სიდნეი 2000 წელს. თავდაპირველად ტრიოში შედიოდნენ ვოკალისტი და გიტარისტი ენდრიუ სტოკდეილი, ბასისტი და პიანისტი კრის როსი და დრამერი მაილს ჰესკეტი. სადებიუტო ალბომს Wolfmother ეწოდა და გამოვიდა 2005 წლის ოქტომბერში. მან დაიკავა მესამე ადგილი ავსტრალიურ ARIA Albums Chart-ში.ალბომმა წარმატება მოიპოვა ჯერ 2005 წელს - J Award-ის სახით და 2006 წელს. ARIA Awards-ის გამოკითხების შედეგად ეს ალბომი საუკეთესო ალბომად დასახელდა.Woman-სინგლმა ჯგუფს მიაღებინა პირველი გრემის ჯილდო და ჯილდო საუკეთესო როკ-შესრულებისათვის.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:Wolfmother კატეგორია:ავსტრალიური როკ-ჯგუფები კატეგორია:2000 წელს ჩამოყალიბებული ჯგუფები
ძვ. წ. 278
გარდაიცვალნენ
*
Polyrhachis frauenfeldi
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ბაჰამის კუნძულები 1964 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ბაჰამის კუნძულებმა ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეოთხედ იასპარეზა 1964 წელს, იაპონიის დედაქალაქ ტოკიოში. ამ თამაშებზე მათ მხოლოდ ერთი ოქროს მედალი მოიპოვეს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქვეყნები 1964 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:ბაჰამის კუნძულები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:ჩრდილოეთ ამერიკის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ცენტრიოლები
ცენტრიოლები — უჯრედის ცენტრის, ანუ ცენტროსომას უმნიშვნელოვანესი შემადგენელი ნაწილები. მდებარეობენ ცენტროსფეროს შუა ნაწილში მდებარეობენ. ელექტრონული მიკროსკოპიის მონაცემებით, ცენტრიოლებს 0,3 – 0,6 მკმ სიგრძისა და 0,1 მკმ – მდე დიამეტრის პატარა ღრუ ცილინდ­რის ფორმა აქვს. ცენტრიოლის აგებულების საფუძველია მიკრომილაკების ცხრა ტრიპლეტი, განლაგებული წრიულად, რომელიც ქმნის ღრუს მქონე ცილინდრს. ასეთი ცილინდრის კედელი შექმნილია უფრო მკვრივი ციტოპლაზმის ცხრა ორმაგი მილაკით. უკანასკნელნი განლაგებულნი არიან ერთმანეთის პარალელურად ცენტრიოლების პერიფერიაზე. მათზე მაგრდება 700 Ao დიამეტრის პერიცენტრიოლური სხეულაკები. თავისი ულტრასტრუქტურით ცენტრიოლები ძალიან ჰგავს წამწამებს და განსხვავდება მათგან მხო­ლოდ ზომითა და იმით, რომ ცენტრალური ფიბრილები არ აქვს. ულტრასტრუქტურულ მსგავსებას შეესაბამება კინეტიკური ფუნქცია, რომელიც ამ წარმონაქმნებს ახასიათებს. ცენტრიოლები უშუალოდ დაკავშირებულია მიტოზურ გაყოფასთან. ადრეულ ინტერფაზაში ხდება ცენტრიოლების რედუპლიკაცია, რომლებიც შემდგომში ინტერფაზის განმავლობაში­ ცენტროდესმოზის მეშვეობით შეერთებული რჩებიან და ერთმანეთის მიმართ მართი კუთხით არიან განლაგებული. პროფაზაში რედუპ­ლიცირებული ცენტრიოლები სცილდება ერთმანეთს და განსა­ზღვრავს გაყოფადი უჯრედების პოლუსებს. ამ დროს ისინი კარგად ვლინდებიან, ჰაიდენჰაინის მიხედვით, რკინის ჰემატოქსილინით შეღებილი პრეპარატების სინათლის მიკროსკოპიის დროს. ტერმინი „ცენტრიოლი“ შემოიღო ბოვერიმ, 1895 წელს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მედიცინა კატეგორია:უჯრედი
დავით VII ულუ
დავით VII-ის დროს ქვეყანა ეკონომიურმა კრიზისმა მოიცვა. მეფისა და მწიგნობართუხუცეს ბასილი უჯარმელ-ჭყონდიდელის აგრარულმა პოლიტიკამ - საეკლესიო მამულების ფეოდალებისთვის გადაცემამ - ვერ აღადგინა ფეოდალთა მიწათმფლობელობის ადრინდელი სიმტკიცე. საქართველოში ფეხს იკიდებდა მონღოლთა წესები. 1266 წელს საქართველოს სამეფოს გამოეყო სამცხე, რომელიც უშუალოდ ყაენს დაექვემდებარა. ამრიგად, XIII საუკუნის 60-იანი წლებისათვის საქართველო ფაქტობრივად სამ პოლიტიკურ ერთეულად გაიყო.
XIII საუკუნის 70-იან წლებში სიბაზე გაჩენილა მუცლის ავადმყოფობა. ამ ავადმყოფობას ჟამთაამწერელი „მუცლის სალმობას“ უწოდებს. მეფე ულუ დავითი და მისი შვილი გიორგი ამ ავადმყოფობის მსხვერპლნი გამხდარან. გიორგი ბატონიშვილს „მუცლის სალმობა“ თბილისში შეჰყრია. დაკრძალულია სვეტიცხოველში.
სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს მეფეები კატეგორია:გარდაცვლილი 1270 კატეგორია:საქართველოს სამეფოს ბაგრატიონები კატეგორია:ქართველი მონარქების უკანონო შვილები
რობერტ უაიეტი
რობერტ უაიეტი (Robert Wyatt, ნამდვილი სახელი — რობერტ უაიეტ-ელიჯი, დ. 28 იანვარი, 1945) — ინგლისელი მუსიკოსი. იგი ცნობილია, როგორც ჯგუფის Soft Machine თანადამაარსებელი და წევრი, ასევე ე.წ. „კენტერბერიული სცენის“ მოღვაწე. მისი მეუღლეა ცნობილი ინგლისელი მხატვარი და სიმღერების ავტორი ალფრედა ბენჟი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1945 კატეგორია:კენტერბერული სცენა კატეგორია:ინგლისელი მუსიკოსები კატეგორია:Soft Machine-ის წევრები კატეგორია:ინგლისელი დრამერები კატეგორია:დაბადებული 28 იანვარი
ედუარდ ბალტინი
საბჭოთა კავშირის შეიარაღებულ ძალებში იყო 1954 წლიდან. დაამთავრა ს. კიროვის სახ. კასპიის უმაღლესი სამხედრო-საზღვაო სკოლა (1958) და ვოროშილოვის სახ. გენერალური შტაბის აკადემია (1980). 1969 წლიდან მსახურობდა ატომურ წყალქვეშა ფლოტში და მონაწილეობდა ყინულის პირობებში ატომური წყალქვეშა ნავების საბრძოლო გამოცდებში. 1987-1992 წწ. იყო წყნარი ოკეანის ფლოტის მეთაურის მოადგილე. 1992 დეკემბერში, რუსეთსა და უკრაინას შორის ძანგრძლივი და დაძაბული მოლაპარაკებების შემდეგ, დაინიშნა შავი ზღვის ფლოტის სარდლის თანამდებობაზე. მონაწილეობდა შეიარაღებულ ინტერვენციაში საქართველოს ტერიტორიაზე მიმდინარე სამოქალაქო ომების დროს, მ.შ. აფხაზეთსა და სამეგრელოში; 1993 წ. ოქტომბერში ხელმძღვანელობდა ფოთის პორტის ოკუპაციას და ედუარდ შევარდნაძის მთავრობის ჯარების ლოჯისტიკურ მხარდაჭერას ზვიად გამსახურდიას მომხრეების წინააღმდეგ. 1996 წლიდან თადარიგში გავიდა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 21 დეკემბერი კატეგორია:დაბადებული 1936 კატეგორია:გარდაცვლილი 7 ოქტომბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 2008 კატეგორია:რუსეთის სამხედრო მოღვაწეები
შალვა ნუცუბიძე
შალვა (ვარლამ) ისაკის ძე ნუცუბიძე (დ. 14 დეკემბერი, 1888, ფარცხანაყანევი — გ. 6 იანვარი, 1969, თბილისი) — ქართველი ფილოსოფოსი, კულტურის ისტორიკოსი, რუსთველოლოგი, ლიტერატურათმცოდნე, მთარგმნელი, საზოგადო მოღვაწე, ქართული ფილოსოფიის ისტორიის მეცნიერული სკოლის ფუძემდებელი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ერთ-ერთი დამფუძნებელი, მისი პრორექტორი (1920-1929), უნივერსიტეტის ფუნდამენტალური ბიბლიოთეკის დირექტორი, მსოფლიო ლიტერატურის ისტორიის კათედრის გამგე, ფილოსოფიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, საქართველოს სსრ-ის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1944), საქართველოს სსრ მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1961).
სწავლობდა პეტერბურგში, ბერლინსა და ლაიფციგში. 1917 წელს პრივატ-დოცენტის წოდება, ხოლო 1927 წელს ფილოსოფიის დოქტორის ხარისხი მიენიჭა. ხელმძღვანელობდა „პეტრიწის სახელობის საფილოსოფიო საზოგადოებასა“ და „სოციალური ფილოსოფიის შემსწავლელ წრეს“.
1904-1911 წლებში სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის ბოლშევიკური ფრთის წევრი იყო. 1915 წელს სოციალისტ-ფედერალისტთა სარევოლუციო პარტიას შეუერთდა. 1919-1921 წლებში საქართველოს დამფუძნებელი კრების წევრი იყო ამავე პარტიიდან. საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ სამშობლოში დარჩა.
გერმანიაში მოღვაწეობისას ორიგინალურ ფილოსოფიურ მოძღვრებას, ალეთოლოგიას დაუდო სათავე. 1930-იან წლებში ქართული ფილოსოფიის ისტორიის შესწავლას შეუდგა და ქართველოლოგიის ახალ დარგს, ქართული ფილოსოფიის ისტორიას ჩაუყარა საფუძველი. განავითარა აღმოსავლური რენესანსის თეორია. დაამტკიცა პეტრე იბერისა და ფსევდო-დიონისე არეოპაგელის იდენტობა, რასაც შემდეგში ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორია ეწოდა.
დავით VIII
დავით VIII (დ. დაახლოებით 1273/1274 — გ. 1311) — საქართველოს მეფე 1293-1311 წლებში, დემეტრე II თავდადებულის ძე. 1284 წლიდან იზრდებოდა ტარსაიჭ ორბელის სახლში. 1289 წელს დემეტრე II-მ ილხანთა ურდოში წაიყვანა. 1291 წელს ათაბაგი ხუტლუბუღა შეეცადა ვახტანგ II-ის (დავით ნარინის ძე) მაგიერ დავით უფლისწული გაემეფებინა, მაგრამ მიზანს ვერ მიაღწია. 1291 (1292) მონაწილეობდა ქეღათუ-ყაენის მიერ რუმის (მცირე აზია) აჯანყების ჩასაქრობად მოწყობილ ლაშქრობაში. ამის შემდეგ ყაენმა დავით VIII მეფედ დაამტკიცა. დავით VIII ფაქტობრივად აღმოსავლეთ საქართველოს მეფე იყო, დასავლეთ საქართველოსი კი კონსტანტინე I, დავით VI ნარინის ძე განაგებდა. დავით VIII ცდილობდა ილხანსა და ნოინებს შორის ბრძოლა თავის სასარგებლოდ გამოეყენებინა. 1295 წელს მან კავშირი შეკრა ქეღათუ-ყაენის მოწინააღმდეგე თუქალ-ნოინთან. იმავე წელს ბაიდუსა (ილხანი 1295) და ყაზანს (ილხანი 1295-1304) შორის ბრძოლაში თუქალი ბაიდუს მხარეზე იბრძოდა. 1297 წელს დავით VIII ყაზან-ყაენმა ურდოში იხმო. ვაზირთა რჩევის მიუხედავად, მეფე არ ეახლა მას, აჯანყდა და მომხრე ფეოდალებთან ერთად მთიულეთში გამაგრდა. დავით VIII-მ ყაზანის წინააღმდეგ პოლიტიკური კავშირი შესთავაზა ორქოს ურდოს ყაენს - მას თავისი უმცროსი ძმა ვახტანგი გაუგზავნა ელჩად და ირანში შესასევად უმოკლესი, დარიალის გზის მიცემას დაჰპირდა. ამ კავშირის ჩაშლის მიზნით ყაზან-ყაენი შეეცადა დაზავებოდა დავით VIII-ს, მაგრამ უშედეგოდ. მაშინ ყაზანმა ჯარები გამოგზავნა ურჩი ვასალის დასამორჩილებლად. როდესაც ამ გზითაც ვერაფერს გახდა, 1299 წელს მეფედ დაამტკიცა დავით VIII-ის უმცროსი ძმა (შემდეგში გიორგი V ბრწყინვალე).
მონღოლთა განუწყვეტელი შემოსევები ქვეყანას ანადგურებდა. დავით VIII-ის მომხრე მსხვილ ფეოდალთა უმრავლესობა დარწმუნდა, რომ ბრძოლის გაგრძელება უაზრო იყო და ყაენს დამორჩილდა. დავით VIII კვლავ მთიულეთში გამაგრდა და საქართველოს იმ მხარეებს არბევდა, რომლებიც ყაენის ხელისუფლებას ემორჩილებოდნენ. მალე დავით VIII თავის ძმას ვახტანგსაც გადაემტერა, ვახტანგი იძულებული გახდა ყაენს ხლებოდა. 1302 წელს ყაენმა ვახტანგი საქართველოს მეფედ დაამტკიცა. დიდი სამხედრო ძალის მიუხედავად მონღოლებმა ვერ შეძლეს მთიულეთში შესვლა, რამაც მათ ძლევამოსილებას სახელი გაუტეხა. მაგრამ მონღოლთა ლაშქრის ყოველწლიურმა თარეშმა აღმოსავლეთ საქართველო ააოხრა. ბრძოლებს თან შიმშილი მოჰყვა, ქართლის მოსახლეობა სამცხეში გარბოდა.
ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს მეფეები კატეგორია:გარდაცვლილი 1311 კატეგორია:საქართველოს სამეფოს ბაგრატიონები
შალვა ნუცუბიძე
ოჯახი
შალვა ნუცუბიძის ორივე ბაბუა მღვდელი იყო. დედის მამას, ფილიპე დათიაშვილს წიგნების კითხვა უყვარდა და შვილიშვილს ნუსხური კითხვა ადრეულ ასაკშივე ასწავლა. შალვა ნუცუბიძის მამა ისაკ იესეს ძე ნუცუბიძე პედაგოგი იყო. იგი გორის საოსტატო სემინარიაში ვაჟა ფშაველასთან ერთად სწავლობდა, შემდეგ კი ხონისა და ქუთაისის სკოლებში მასწავლებლად მუშაობდა. ისაკ ნუცუბიძე კარგ მონადირედ ითვლებოდა და ვაჟთან ერთად ხშირად დადიოდა სანადიროდ. იგი 1927 წელს გარდაიცვალა. შალვა ნუცუბიძის დედა რებეკა დათიაშვილი სოფელ ქვიტირიდან იყო.
შალვა ნუცუბიძეს ოთხი უფროსი და ჰყავდა: ანეტა, თამარი, ელენე და ნინო. ერთ-ერთი და, თამარი, პეტერბურგის ტექნოლოგიურ უნივერსიტეტში, შემდეგ კი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტზე სწავლობდა. იგი საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის გეოგრაფიის ინსტიტუტში უფრო მეცნიერ-მუშაკისა და სწავლული მდივნის თანამდებობაზე მუშაობდა. მეორე დამ, ნინომ, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიური ფაკულტეტის რუსული სექტორი დაამთავრა და ჯერ სკოლაში, შემდეგ კი თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტში რუსული ენის პედაგოგად მუშაობდა.
ადრეული წლები და განათლება
მინი|მარცხნივ|200px|ახალგაზრდა შალვა ნუცუბიძე შალვა ნუცუბიძე 1888 წლის 14 დეკემბერს სოფელ ფარცხანაყანევში (ქუთაისის მახლობლად) დაიბადა. დაწყებითი განათლება ხონის დაწყებით სკოლასა და ხონის საოსტატო სემინარიაში მიიღო, პირველად ნახა აკაკი წერეთელი, ვაჟა ფშაველა, ნიკო ნიკოლაძე, ივანე გომართელი, ბარბარე ყიფიანი და ილია ხონელი. 1897 წელს სწავლა განაგრძო ქუთაისის კლასიკურ გიმნაზიაში. მეექვსე კლასში ყოფნისას ის არალეგალური ჟურნალის, „განთიადის“ რედაქტორად აირჩიეს, რომელსაც გიმნაზიის დამთავრებამდე ხელმძღვანელობდა.
1904-1905 წლებში აქტიურად მონაწილეობდა გიმნაზიის პოლიტიკურ ცხოვრებაში. 1904 წელს სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის ბოლშევიკურ ფრაქციას შეუერთდა. იგი რაიონულ პროპაგანდისტად მუშაობდა და 1905 წელს რევოლუციონერ ალექსანდრე წულუკიძის დასაფლავებაშიც მიიღო მონაწილეობა, სადაც სამტრედიის ორგანზიაციის სახელით სიტყვაც წარმოთქვა. 1905-1906 წლებში მონაწილეობდა ვანო სტურუას მიერ გამართულ არალეგალურ კრებებში. 1906 წელს იმ ჯგუფის წევრი იყო, რომელიც ვანო სტურუას ხელმძღვანელობით, ვლადიმერ ლენინთან შესახვედრად პეტერბურგიდან ფინეთში გაემგზავრა.
1905 წელს ისაკ ნუცუბიძე სოფელ კულაშის სკოლის გამგედ დანიშნეს და ოჯახი კულაშში გადასახლდა. 1906 წელს შალვა ნუცუბიძემ კლასიკური გიმნაზია დაამთავრა და პეტერბურგის უნივერსიტეტის ისტორიულ-ფილოლოგიური ფაკულტეტის ფილოსოფიის მიმართულებაზე ჩაირიცხა. პეტერბურგში სწავლისას ის კვლავ თანამშრომლობდა ქართველ რევოლუციონერ სტუდენტებთან: ვანო სტურუასთან, მამია ორახელაშვილთან, შალვა ელიავასთან, სილიბისტრო თოდრიასა და სხვ.
1907 წელს პეტერბურგის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის სემინარის საჯარო სხდომაზე შალვა ნუცუბიძემ წაიკითხა მოხსენება თემაზე: „ფილოსოფიური და ისტორიული მატერიალიზმი“. უნივერსიტეტში ყოფნისას იგი ალექსანდრე ვედენსკის, ნ. კარაევის, ნ. ლოსკისა და ი. ლაპშინის სემინარებში მუშაობდა. შალვა ნუცუბიძე ხშირად ჩამოდიოდა საქართველოში და პოლიტიკური საკითხების შესახებ საჯარო მოხსენებებს კითხულობდა. ქუთაისის თეატრში წაკითხულ მოხსენებას „მარქსიზმი და პიროვნება“, დიდი გამოხმაურება მოჰყვა და პოლიციამ კინაღამ სოციალ-დემოკრატიული პარტიის იმერეთ-სამეგრელოს კომიტეტის წევრები დააპატიმრა, რომლებიც კულისებიდან უსმენდნენ მოხსენებას.
1910 წელს შალვა ნუცუბიძემ პეტერბურგის უნივერსიტეტი დაამთავრა და თავდაპირველად ყუბანის ოლქში ისტორიის, ფსიქოლოგიისა და ლათინური ენის მასწავლებლად მუშაობდა. მოგვიანებით, პროფესორ ალექსანდრე ვედენსკის დახმარებით, პეტერბურგის უნივერსიტეტში დაბრუნდა, ზეპირი და წერილობითი სამაგისტრო გამოცდები ჩააბარა და 1917 წელს პრივატ-დოცენტის ხარისხის მოსაპოვებლად საცდელი ლექციების კითხვა დაიწყო. იმავე წელს შალვა ნუცუბიძეს პრივატ-დოცენტის წოდება მიენიჭა.
პეტერბურგის უნივერსიტეტიდან იგი ორჯერ გააგზავნეს სამეცნიერო მივლინებით ევროპაში. 1911-1914 წლებში ყოველი წლის მაის-აგვისტოში გერმანიაში საზაფხულო სემინარებში მონაწილეობდა. გერმანიაში ყოფნისას ორიგინალური ფილოსოფიური მოძღვრება ალეთოლოგია ჩამოაყალიბა. ის უმეტესწილად ლაიფციგში, ცნობილი ფილოსოფოსების: ვუნდტის, ფოლკელტისა და ბარტის ხელმძღვანელობით მუშაობდა. 1914 წელს შალვა ნუცუბიძე პეტერბურგის მეორე გიმნაზიის მასწავლებლად მუშაობდა. აქ ყოფნისას გაიცნო გრიგოლ წერეთელი, რომელიც შემდეგში მისი უახლოესი მეგობარი გახდა. 1916-1918 წლებში შალვა ნუცუბიძე პეტერბურგის უნივერსიტეტის ლექტორად მუშაობდა.
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი
მინი|240px|შალვა ნუცუბიძე თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეზოში შალვა ნუცუბიძე აქტიურად მონაწილეობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსებაში. 1917 წელს, პეტერბურგში ყოფნისას, გიორგი ახვლედიანმა მას ივანე ჯავახიშვილის მოწვევა გადასცა. შალვა ნუცუბიძემ ცოლ-შვილი პეტერბურგში დატოვა და უნივერსიტეტის დაარსების სამზადისში ჩასართავად თბილისში დაბრუნდა. იგი ქართველი პროფესორების უნივერსიტეტში სამუშაოდ მოზიდვის საქმეს ხელმძღვანელობდა.
სხვადასხვა დროს შალვა ნუცუბიძეს უნივერსიტეტის სხვადასხვა თანამდებობა ეკავა: პრორექტორის (1920-1929), დეკანის, ფუნდამენტალური ბიბლიოთეკის დირექტორის, კათედრის გამგის, სოციალურ-ეკონომიკური ფაკულტეტის პირველი დეკანის და ა.შ. მანვე გახსნა იურიდიული ფაკულტეტი, რომელსაც თავად ხელმძღვანელობდა. 15 წლის მანძილზე მსოფლიო ლიტერატურის ისტორიის კათედრის გამგე იყო, რომლის საფუძველზეც შემდეგში დასავლეთ ევროპის ენებისა და ლიტერატურის ფაკულტეტი შეიქმნა. შალვა ნუცუბიძე სხვადასხვა ფაკულტეტზე არაერთ კურსს კითხულობდა: ლოგიკას, ფილოსოფიის შესავალს, ისტორიულ მატერიალიზმს, სოციალურ და პოლიტიკურ მოძღვრებათა ისტორიას, სამეცნიერო მეთოდიკას, დასავლეთ ევროპის ლიტერატურის ისტორიას, მტკიცებით სამართალს და სხვ.
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში შალვა ნუცუბიძეს ფილოსოფიის სხვადასხვა დარგში სტუდენტებისთვის სახელმძღვანელოების შექმნაზე მუშაობაც მოუწია. მან მცირე დროში შეადგინა სახელმძღვანელოები, რომლებზეც შემდეგში თაობები (მოსე გოგიბერიძე, კონსტანტინე მეგრელიძე, სავლე წერეთელი კონსტანტინე ბაქრაძე, ანგია ბოჭორიშვილი) აღიზარდა: 1919 წელს გამოქვეყნდა „ლოღიკა. ელემენტარი სახელმძღვანელო“, მომდევნო წელს - „ლოღიკა, საშუალო სასწავლებელთათვის“ და „ფილოსოფიის შესავალი, ნაწილი 1, შემეცნების პრობლემა“, 1923 წელს კი „ლოღიკა: პროპედევტიკული კურსი“. ამავე პერიოდში გამოქვეყნდა მისი შრომები: „ალეთოლოგიის საფუძვლები“, „ბუნებისათვის ცნებისა“, „შემეცნება, როგორც ფილოსოფიური პრობლემა“, „ხელოვნების თეორია“, „კანტი კაცობრიობის აზროვნების პერსპექტივებში“ და სხვ.
1918 წელს შალვა ნუცუბიძემ თანამოაზრეებთან (სერგი გორგაძე და სხვ.) თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში „პეტრიწის სახელობის საფილოსოფიო საზოგადოება“ დააარსა, რომელიც სემინარებსა და დისკუსიებს აწყობდა და ქართული ფილოსოფიური ძეგლების შეგროვებასა და ფილოსოფიური ცოდნის პოპულარიზებას ისახავდა მიზნად. მანვე დააფუძნა „საერთო განათლების კურსებიც“, რომელშიც საშუალო განათლების ატესტატის უქონელ ყველა ასაკის ადამიანს იღებდნენ და კურსების დამთავრების შემდეგ მათ უნივერსიტეტში სწავლის ნება ეძლეოდათ. 1927 წლიდან კურსები მთავრობის სასწავლებლად გადაკეთდა.
1920-1940
მინი|მარცხნივ|180px|შალვა ნუცუბიძე 1920 წელს შალვა ნუცუბიძე გიორგი ჩუბინაშვილთან ერთად გერმანიაში ქართული ხელოვნების ძეგლების გამოფენას დაესწრო. 1921 წლიდან თედო ღლონტის მიერ რევოლუციური კომიტეტის ნებართვით გამოცემულ გაზეთ „სოციალისტ-ფედერალისტთან“ დაიწყო თანამშრომლობა. ამავე წელს, მისი ხელმძღვანელობით „სოციალური ფილოსოფიის შემსწავლელი წრე“ ჩამოყალიბდა.
1925 წელს უნივერსიტეტის პედაგოგიური ფაკულტეტის დადგენილებით, შალვა ნუცუბიძე ევროპაში გაემგზავრა და ბერლინის უნივერსიტეტში ფილოსოფიური სემინარების მუშაობას გაეცნო. 1925-1926 წლებში შალვა ნუცუბიძე ლაიფციგის უნივერსიტეტის პროფესორად მუშაობდა. მივლინებაში ყოფნისას იგი „ალეთოლოგიის საფუძვლების“ გერმანულ ენაზე თარგმნას აპირებდა, მაგრამ შემდეგ გადაიფიქრა და ახალი გამოკვლევა: „Wahrheit und Erkenntnisstruktur“ („ჭეშმარიტება და შემეცნების სტრუქტურა“) დაწერა, რომელიც 1926 წელს ცნობილი ნეოკანტიანელების, არტურ ლიბერტისა და ბუხენაუს რეცენზიით დაიბეჭდა.
1935 წელს თბილისის სამასწავლებლო ინსტიტუტში უფროს მეცნიერ-თანამშრომლად მუშაობდა.
1940-1950
1940-1941 წლებში შალვა ნუცუბიძე მოსკოვის მაქსიმ გორკის სახელობის მსოფლიო ლიტერატურის ინსტიტუტის პროფესორი იყო. 1942 წელს იგი საქართველოში დაბრუნდა და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ლექციების კურსის კითხვა გააგრძელა. 1944 წელს შალვა ნუცუბიძე საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად აირჩიეს.
1945 წელს შალვა ნუცუბიძე სპეციალური დავალებით გააგზავნეს ბერლინში. ერთ-ერთი ვერსიით, მას იაკობ ჯუღაშვილის ბედის გამოკვლევა ევალებოდა, თუმცა მისი ბერლინში ყოფნა და მუშაობა საბჭოთა უშიშროების ორგანოებმა ქართველი ემიგრანტების დასაკავებლად გამოიყენეს.
1946 წლიდან საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის ფილოსოფიის ინსტიტუტში დაიწყო მუშაობა. პარალელურად თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ქართული ფილოსოფიის ისტორიის კურსს კითხულობდა. 1948 წელს ფილოსოფიის ინსტიტუტში მოწყობილ განხილვაზე ნაშრომი „რუსთაველი და აღმოსავლური რენესანსი“ პეტრე შარიამ და ილარიონ ტალახაძემ მკაცრად გააკრიტიკეს და ერთი წლის შემდეგ შალვა ნუცუბიძე ინსტიტუტიდან დაითხოვეს.
პოლიტიკური მოღვაწეობა
მინი|180px|შალვა ნუცუბიძე შალვა ნუცუბიძე აქტიური პოლიტიკური მოღვაწე იყო. ჯერ კიდევ გიმნაზიაში სწავლისას, აქტიურად მონაწილეობდა სასწავლებლის პოლიტიკურ ცხოვრებაში. 1904 წლიდან სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის ბოლშევიკური ფრთის წევრი იყო, რომელსაც 1911 წელს ჩამოშორდა და 1915 წელს საქართველოს სოციალისტ-ფედერალისტთა სარევოლუციო პარტიას შეუერთდა. 1917 წელს სრულიად რუსეთის ეროვნული სოციალისტური პარტიების ცენტრალურ საბჭოში აირჩიეს, რომლის წარმომადგენლადაც პეტერბურგში გაგზავნეს, სადაც სრულიად რუსეთის ეროვნებათა დეკლარაცია მიიღეს. იმავე წლის ნოემბერში საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრად აირჩიეს.
1918 წელს შალვა ნუცუბიძე საქართველოს სოციალისტ-ფედერალისტთა სარევოლუციო პარტიის მთავრი კომიტეტის წევრად აირჩიეს. 1919-1921 წლებში საქართველოს დამფუძნებელი კრების წევრი იყო ამავე პარტიიდან. ხელი მოაწერა საქართველოს დამოუკიდებლობის აქტს. იყო განათლების და საბიბლიოთეკო კომისიების წევრი.
1921 წლის 1 თებერვალს დამფუძნებელი სხდომის კრება გაიმართა. შესვენებისას შალვა ნუცუბიძე და ბენია ჩხიკვიშვილი შელაპარაკდნენ, რა დროსაც სოციალ-დემოკრატმა ნუცუბიძეს თვალში დაარტყა და ხელი რევოლვერისკენ წაიღო, ხოლო ნუცუბიძემ მას სკამი ესროლა. კონფლიქტიდან რამდენიმე დღეში სოციალისტ-ფედერალისტებმა დამფუძნებელი კრების პრეზიდიუმს ჩხიკვიშვილის დეპუტატობის სტატუსის ჩამორთმევის შესახებ წინადადება წარუდგინეს, თუმცა კრებამ კენჭი უყარა და საკითხი სრულად მოხსნა დღის წესრიგიდან. საზოგადოების უკმაყოფილება დემონსტრაციებში გადაიზარდა.
1921 წლის 25 თებერვალს საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ შალვა ნუცუბიძე მთავრობას ემიგრაციაში არ გაჰყვა. ორი დღის შემდეგ ფედერალისტთა პარტიის დროებითი მთავარი კომიტეტი შეიქმნა, რომლის ხელმძღვანელადაც შალვა ნუცუბიძე აირჩიეს. კომიტეტის გადაწყვეტილებით, ფედერალისტებმა საბჭოთა ხელისუფლებას დაუჭირეს მხარი.
1923 და 1929 წლებში შალვა ნუცუბიძე ამიერკავკასიის საბჭოთა სოციალისტური ფედერაციული რესპუბლიკის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტისა და საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლკის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის წევრი იყო. 1934 წელს იგი უცხოეთთან კულტურული კავშირების საკავშირო საზოგადოების საქართველოს ფილიალს ხელმძღვანელობდა.
რეპრესიები
ციხეში ყოფნისას, იოსებ ჯუღაშვილის დაკვეთითა და ხელშეწყობით, „ვეფხისტყაოსნის“ რუსულ ენაზე თარგმნა დაევალა, თუმცა შალვა ნუცუბიძეს პოემის თარგმნა ჯერ კიდევ 1937 წლიდან დაეწყო და ნაწყვეტებს აუდიტორიაშიც კითხულობდა. თარგმნის სანაცვლოდ იგი პატიმრობიდანაც გაათავისუფლეს. 1939 წლის 1-ელ მაისს შალვა ნუცუბიძემ რუსულ ენაზე „ვეფხისტყაოსნის“ რიგით მეოთხე სრული თარგმანი დაასრულა, რომელიც სტალინს გაუგზავნეს.
1940 წლის 20 ოქტომბერს შალვა ნუცუბიძე სერგო ქავთარაძესთან ერთად პირადად შეხვდა სტალინს. იოსებ ჯუღაშვილმა პოემაში შესწორებები შეიტანა, მთარგმნელს თავისი თარგმნილი ერთი სტროფიც გადასცა და მომდევნო წელს პოემაც დაიბეჭდა, ს. გოროდეცკის ლიტერატურული რედაქციით, სერგო ქავთარაძის წინასიტყვაობითა და მიხაი ზიჩის, სერგო ქობულაძისა და ირაკლი თოიძის ილუსტრაციებით. „გოსლიტიზდატმა“ თარგმანის პირველი და მეორე გამოცემა მასიური ტირაჟით გამოსცა, თუმცა ჰონორარი მთარგმნელს არ მიუღია. შალვა ნუცუბიძეს განცხადება დააწერინეს, რომ ჰონორარს მთლიანად თავდაცვის ფონდში რიცხავდა.
1953 წელს, სტალინის გარდაცვალებისა და ლავრენტი ბერიას ხელისუფლებიდან ჩამოშორების შემდეგ, შალვა ნუცუბიძეს 1938 წელს წაყენებული ბრალდებები გაუხსენეს და იმავე წლის 22 დეკემბერს საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსის ხარისხი ჩამაორთვეს, სამი დღის შემდეგ კი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტიდანაც გაათავისუფლეს. 1960 წლამდე შალვა ნუცუბიძის ნაშრომები: „ქართული ფილოსოფიის ისტორია“ და „რუსთაველი და აღმოსავლური რენესანსი“ დაიბეჭდა, თუმცა სრულფასოვან სამეცნიერო და საგანმანათლებლო საქმიანობას უზღუდავნდნენ. 1956 წლიდან საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტის უფროს მეცნიერ-თანამშრომლად მუშაობდა, 1960 წელს კი სსრკ-ის პროკურატურისაგან სრული რეაბილიტაცია მიიღო და მეცნიერული სტატუსიც აღუდგინეს.
სამეცნიერო მოღვაწეობა
შალვა ნუცუბიძის სამეცნიერო მოღვაწეობა მრავალმხრივია. მის მოღვაწეობას ხშირად ორ პერიოდად ჰყოფენ: მეტაფიზიკურ და ქართული ფილოსოფიის ისტორიის პერიოდად. პირველ პერიოდს ოთხი ნაშრომი: „ბოლცანო და მეცნიერების თეორია“ (1913), „ალეთოლოგიის საფუძვლები“ (1922), „ჭეშმარიტება და შემეცნების სტრუქტურა“ (1926) და „ფილოსოფია და სიბრძნე“ (1931) მიეკუთვნება, რომლებიც ფილოსოფიაში ახალი სისტემის დამკვიდრებისკენ იყო მიმართული.
შალვა ნუცუბიძის ნაშრომები ეხება პედაგოგიკის („ადამიანის იდეა და აღზრდის პრობლემა „ვეფხისტყაოსანში“, „განათლება საგანმანათლებლო იდეები ქართულ რენესანსში“ და სხვ.), ძველ საქართველოში უმაღლესი განათლების სისტემისა და სამეცნიერო ხარისხების, დიალექტიკური და ფორმალური ლოგიკისა და ქართული კულტურის საკითხებს. შალვა ნუცუბიძის ნაშრომი „ხელოვნების თეორია (მონისტური ესთეტიკის საფუძვლები)“ (1929) პირველი ქართული ნაშრომი იყო ამ დარგში.
შალვა ნუცუბიძე ქმნიდა სასკოლო და საუნივერსიტეტო სახელმძღვანელოებს, ფილოსოფიურ ტერმინოლოგიას, ქართული პოეზიის შედევრებს უცხო ენაზე თარგმნიდა და ა.შ. დიმიტრი უზნაძესთან ერთად ქართული ფილოსოფიური ტერმინოლოგიის შექმნასაც ჩაუყარა საფუძველი.
ალეთოლოგია
მინი|200px|შალვა ნუცუბიძე
1931 წელს შალვა ნუცუბიძის მეორე ნაშრომი დაიბეჭდა გერმანულ ენაზე: „Philosophie und Weisheit“ („ფილოსოფია და სიბრძნე“). თუკი 1927 წელს გამოცემული ნაშრომი „პირველი შესავალია ალეთოლოგიურ რეალიზმში“, ეს ნაშრომი „სპეციალური შესავალი იყო ალეთოლოგიურ რეალიზმში“. ალეთოლოგიურ სფეროში შალვა ნუცუბიძე არსსა და აზროვნებას შორის შუალედურ სფეროს გულისხმობდა. იგი აღნიშნავდა, რომ მისი ალეთოლოგიური რედუქცია ზიგვარტის რედუქციული მეთოდისაგან განსხვავდებოდა, რადგანაც იგი ლოგიკურად იყო გაგებული და განსხვავდებოდა ჰუსერლის აიდეტური და ფენომენოლოგიური რედუქციისგანაც.
შალვა ნუცუბიძის მიერ გერმანულ ენაზე გამოქვეყნებულ ნაშრომებს დიდი გამოხმაურება მოჰყვა დასავლურ ფილოსოფიურ ჟურნალებში. მისი ნაშრომების შესახებ არაერთი რეცენზია გამოქვეყნდა გერმანიაში, ინგლისში, შვეიცარიასა და საფრანგეთში. დადებითი რეცენზია გამოაქვეყნა გერმანელმა ნეოკანტიანელმა ფილოსოფოსმა ბრუნო ბაუხმაც, ხოლო ორივე ნაშრომს განსაკუთრებით მაღალი შეფასებები მისცა კურტ გასენმა. 1932 წელს ეთიკის საერთაშორისო ჟურნალში გამოქვეყნდა ბარტოლომეუ ლენდჰირის რეცენზია, რომელშიც ავტორი აღნიშნავდა, რომ შალვა ნუცუბიძემ დიდი წვლილი შეიტანა თანამედროვე ფილოსოფიის რთული პრობლემების მარტივად გადაწყვეტის მიმართულებით. . ერთ-ერთ ნაშრომს ყველაზე ადრე ქართველი ფილოსოფოსი კონსტანტინე ბაქრაძე გამოეხმაურა, რომლის წერილიც, „ჭეშმარიტების პრობლემა და შემეცნების სტრუქტურა“, 1928 წელს ჟურნალ „მნათობში“ დაიბეჭდა.
ჭეშმარიტების პრობლემა
შალვა ნუცუბიძის აზრით, ბოლცანოსთან „ჭეშმარიტება თავისთავად“ მხოლოდ სუბიექტისგან დამოუკიდებლობას ნიშნავს, თავად კი თვლიდა, რომ იგი ყოველგვარი მიმართებისგან დამოუკიდებელი უნდა ყოფილიყო. ფილოსოფოსის აზრით, წინააღმდეგობათა ფარგლებში რჩებოდა ემილ ლასკიც, რომელიც პირველი შეეხო აღნიშნულ სფეროს. შალვა ნუცუბიძის შეფასებით, ვერც არისტოტელეს ონტოლოგიური თეორია, ვერც იმანუელ კანტის ტრანსცენდენტალური თეორია, ვერც ედმუნდ ჰუსერლის ფენომენოლოგია, ვერც ჩვეულებრივი რეალიზმი და ვერც რელაციონალური თეორია ვერ წყვეტს ჭეჭმარიტებისა და შემეცნების სტუქტურის საკითხს. მისი აზრით, „ჭეშმარიტებისკენ თავისთავად“ ნამდვილს გზას მისი ორიგინალური ნააზრევი, „ალეთოლოგიური რეალიზმი“ იძლეოდა.
ქართული ფილოსოფიის ისტორია
მინი|მარცხნივ|240px|შალვა ნუცუბიძე, [[აკაკი შანიძე და სიმონ ყაუხჩიშვილი, 1967 წელი]] 1930 წელს გერმანიიდან საქართველოში დაბრუნების შემდეგ, შალვა ნუცუბიძეს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ფილოსოფიის ლექციების კურსის გაგრძელების შესაძლებლობა აღარ მიეცა. 1930-იან წლებში იგი ქართული ფილოსოფიის ისტორიის შესწავლას შეუდგა და ქართველოლოგიის ახალ დარგს, ქართული ფილოსოფიის ისტორიას ჩაუყარა საფუძველი. მის ნაშრომთაგან განსაკუთრებით საყურადღებოა ნაშრომები რენესანსის აღმოსავლური ფესვების შესახებ და ფსევდოდიონისე არეოპაგელისა და პეტრე იბერის იდენტობის თაობაზე. შალვა ნუცუბიძემ ეს ჰიპოთეზა 1942 წელს გამოთქვა. ათი წლის შემდეგ ასეთივე დასკვნა გააკეთა ბელგიელმა მეცნიერმა, ე. ჰონიგმანმა.
შალვა ნუცუბიძემ ცნობილ ფილოლოგ სიმონ ყაუხჩიშვილთან ერთად ძველი ქართული ფილოსოფიური ძეგლების გამოცემის ფართო გეგმა შეადგინა. 1937 წელს მათი რედაქციით გამოიცა „განმარტებაი პროკლესთვის დიადოხოსისა და პლატონურისა ფილოსოფიისათვის“, რომელსაც მაღალ დონეზე შესრულებული საძიებლებლები, ქართულ-ბერძნული და ბერძნულ-ქართული ლექსიკონები აქვს დართული. ამ გამოცემამ მტკიცე მეცნიერული ნიადაგი შეუქმნა ქართული ფილოსოფიური აზრის მნიშვნელოვანი წარმომადგნელის მეცნიერულ შესწავლას და ქართული ფილოსოფიური აზროვნებისადმი ინტერესიც გააძლიერა.
1956-1958 წლებში შალვა ნუცუბიძის „ქართული ფილოსოფიის ისტორიის“ ორტომეული გამოიცა, რომელიც ქართული ფილოსოფიის ისტორიას უძველესი მითოლოგიური ეპოსიდან სოლომონ დოდაშვილამდე მოიცავს. შალვა ნუცუბიძემ ქართულ მითოლოგიურ ეპოსს რამდენიმე ნაშრომი უფრო ადრეც მიუძღვნა. მკვლევარმა ლექსად აღადგინა, გამოიკვლია და თარგმნა „ამირანის ეპოსი“.
შალვა ნუცუბიძემ ქართული ფილოსოფიური აზროვნების ისტორიაში სამი საფეხური გამოყო: ანტიკური ხანა (კოლხეთის უმაღლესი რიტორიკული და ფილოსოფიური სკოლიდან VI-VII საუკუნემდე), ფეოდალიზმის ხანა (VIII-XVIII) და კაპიტალიზმის ხანა (XIX-XX). თავის მხრივ, ფეოდალიზმის ხანა ადრეული ფეოდალიზმის (VIII-XI სს.), ფეოდალური აბსოლუტიზმისა (XI-XII სს.) და გვიანდელი ფეოდალიზმის (XIII-XVIII) ხანებად დაყო.
შალვა ნუცუბიძე იკვლევდა ქართული კულტურის საკითხებსაც. მან რამდენიმე წერილი მიუძღვნა პალესტინაში აღმოჩენილი ქართული მონასტრების წარწერებს და მონასტრების მშენებლობა პეტრე იბერის სახელს დაუკავშირა. განსაკუთრებულ ინტერესს იჩენდა ქართული „ბალავარიანისადმი“. 1886 წელს ჰერმან ზოტენბერგმა გამოაქვეყნა გამოკვლევა, რომელშიც დაამტკიცა, რომ თხზულება იოანე დამასკელს არ ეკუთვნის. 70 წლის შემდეგ კი, შალვა ნუცუბიძემ რუსულ ენაზე გამოაქვეყნა ნაშრომი „ბერძნული რომანის „ბარლაამისა და იოასაფის“ წარმომავლობის შესახებ“, რომელშიც ბერძნული რომანის ავტორის საკითხი გამოიკვლია და ფრანც ჯოზეფ დოლგერის მოსაზრება გააკრიტიკა. შალვა ნუცუბიძემ დაასკვნა, რომ ბერძნული რომანი ქართული თხზულების საფუძველზეა შექმნილი. მხატვრული ანალიზის საშუალებით, იმ დასკვნამდე მივიდა, რომ „ბალავარიანისა“ და „ლიმონარის“ ავტორი ერთი და იგივე პიროვნებაა და თხზულების თავდაპირველი რედაქციის ავტორი VII საუკუნის ცნობილი მოღვაწე, იოანე მოსხია.
რუსთველოლოგია
მინი|შალვა ნუცუბიძე და ვ. კერბახი, რომელმაც „ვეფხისტყაოსანი“ რუმინულ ენაზე თარგმნა შალვა ნუცუბიძის მიერ 1937-1940 წლებში შესრულებული „ვეფხისტყაოსნის“ რუსული თარგმანი ერთ-ერთ საუკეთესო თარგმანადაა მიჩნეული. ალექსეი ტოლსტოის შეფასებით, „ვეფხისტყაოსნის“ ნუცუბიძისეული თარგმანი „არა მხოლოდ მეცნიერული შრომა, არამედ პოეტური შემოქმედებაა“ და რითმების მორიგეობით, მთარგმნელმა დაქტილური სტრიქონების რუსულად გადათარგმნის პრობლემა გადაჭრა. ალ. ტოლსტოი წერდა:.
შალვა ნუცუბიძის თარგმანი შემდეგში დედნად სხვაენოვანი თარგმანების შესრულებისას გამოიყენეს : ვიქტორ კერბახმა რუმინულ ენაზე თარგმნისას, იგორ სიკირიმ - პოლონურ ენაზე თარგმნისას, იპეი ფუკურომ - იაპონურ ენაზე თარგმნისას, სერგი წულაძემ - ფრანგულად თარგმნისას (რომელიც ფრანგულენოვან თარგმანებს შორის საუკეთესოდაა მიჩნეული). შალვა ნუცუბიძის ხელი ატყვია მარია პრიტვიცის მიერ გერმანულ ენაზე და ავსტრიელი პოეტის, ჰუგო ჰუპერტის მიერ გერმანულად შესრულებულ თარგმანებსაც.
შალვა ნუცუბიძის ცალკეულ სტატიებში როგორც „ვეფხისტყაოსნის“ ზოგადი, ისე ცალკეული დეტალებია განხილული. მისი კვლევა-ძიების მთავარი დებულების მიხედვით, „ვეფხისტყაოსანი“ ორგანულადაა დაკავშირებულ ქართულ სინამდვილესთან. პირველივე ნაშრომში მან პოემის ძირითადი, სამყაროს მთლიანობის იდეა მიმოიხილა, რომელიც ნიშანდობლივ რენესანსულ იდეას წარმოადგენს. შალვა ნუცუბიძემ დაასკვნა, რომ ეს იდეა ნეოპლატონური წარმომავლობისაა.
1958 წელს რუსულ ენაზე გამოიცა შალვა ნუცუბიძის მონოგრაფია „რუსთაველის შემოქმედება“, რომელშიც პოემა ღრმადაა გაანალიზებული. მასში „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორის გარემო, სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური პირობები და პოემის ხალხური, ლიტერატურული და ფილოსოფიური წყაროებია მიმოხილული. შალვა ნუცუბიძის კვლევა-ძიებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება შოთა რუსთაველის მსოფლმხედველობას, რომელიც მჭიდროდაა დაკავშირებული ჰუმანიზმთან.
აღმოსავლური რენესანსის თეორია
მინი|მარცხნივ|200px|შალვა ნუცუბიძე შალვა ნუცუბიძემ აღმოსავლური რენესანსის შესახებ თავისი კონცეფცია და „ევროპაცენტრიზმის“ კრიტიკა პირველად 1940 წელს მოსკოვის მაქსიმ გორკის სახელობის მსოფლიო ლიტერატურის ინსტიტუტში მოხსენების სახით გამოთქვა. კამათში ვიქტორ ჟირმუნსკიც მონაწილეობდა, რომელმაც მომხსენებლის დებულებებისადმი მკვეთრად უარყოფითი პოზიცია დაიკავა და ნუცუბიძის წინააღმდეგ რამდენიმე მოსაზრებაც წამოაყენა. შალვა ნუცუბიძეს ბევრი მომხრეც გამოუჩნდა და რუსთაველისა და აღმოსავლური რენესანსის შესახებ მონოგრაფიის დაწერა დაევალა. 1941 წელს რუსულ ენაზე გამოქვეყნდა ნაშრომი „აღმოსავლური რენესანსი და ევროპოცენტრიზმის კრიტიკა“.
1940-იანი წლებიდან შალვა ნუცუბიძის კვლევის მთავარ საგანი და რუსთველოლოგიური თეორიის მთავარი დასაყრდენი არეოპაგიტული მოძღვრება გახდა. მეცნიერმა ძირითადი შეხედულებები გამოთქვა ნაშრომებში: „რუსთაველი და აღმოსავლური რენესანსი“ (1947, 1967) და „რუსთაველის შემოქმედება“ (1958). შალვა ნუცუბიძემ რუსთველოლოგიაში საბოლოოდ განამტკიცა ნეოპლატონიზმის თეორია და „ქართული ნეოპლატონიზმის“ შესწავლის ფარგლები გააფართოვა. შალვა ნუცუბიძე წერდა, რომ დასავლელი მეცნიერები (მიშლე, ბურჰარდტი, ფოიჰტი და სხვები) რენესანსს ევროპულ მოვლენად მიიჩნევდნენ, ზოგიერთი კი, რენესანსის ცნებიდან ანტიკურობასაც გამორიცხავდა. მსოფლიო კულტურის განხილვისა და შესწავლის შემეგ, შალვა ნუცუბიძემ დაასკვნა, რომ რენესანსი აღმოსავლეთში დაიწყო და შემდეგ განვითარდა დასავლეთში. 1947 წელს რუსულ ენაზე მოგორაფიის, „რუსთაველი და აღმოსავლური რენესანსი“, გამოქვეყნების შემდეგ თეორია ბევრმა მეცნიერმა გაიზიარა, მათ შორის: ვიქტორ ჟირმუნსკიმ, ნ. კონრადმა, ი. ბრაგინსკიმ, მ. კაპუსტინმა, ა. ლოსევმა და სხვებმა.
შალვა ნუცუბიძის აზრით, ბიზანტიური რენესანსი, რომელიც აღმოსავლეთის ხალხთა დასავლეთის კულტურასთან თანამშრომლობით განპირობებული მოვლენა იყო და გარკვეული მიზეზების გამო შეჩერდა, საქართველოში გაგრძელდა, რაც განსაკუთრებით იოანე პეტრიწისა და შოთა რუსთაველის შემოქმედებაში გამოვლინდა. ქართული რენესანსი მსოფლიო რენესანსის საკითხებთან ერთადაა განხილული. შალვა ნუცუბიძის შემოქმედებაში აღმოსავლური რენესანსის იდეა მომწიფდა, რომელიც დასავლური მეცნიერების „ევროპაცენტრისტული“ თეორიების კრიტიკულ განხილვასთან იყო კავშირში. აღმოსავლური რენესანსის საკითხებს შორის შალვა ნუცუბიძემ ორი პრობლემა გამოკვეთა, რომლებიც ქართველოლოგიის ფარგლებს სცდება და მსოფლიო კულტურის ისტორიის სფეროს მიეკუთვნება. პირველი დასავლური კულტურის აღმოსავლური საფუძვლებია, მეორე კი, ფსევდო-დიონისე არეოპაგელის ნაშრომთა მნიშვნელობა და ნამდვილი ავტორის საკითხი.
ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორია
შალვა ნუცუბიძისთვის დასავლური კულტურის აღმოსავლური საფუძვლების თვალსაზრისით, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა არეოპაგიტულ მოძღვრებას, რომელშიც იგი ევროპული რენესანსის თეორიულ, ფილოსოფიურ საფუძვლებს ხედავდა. 1942 წელს შალვა ნუცუბიძემ გამოაქვეყნა ნაშრომი: „ფსევდო-დიონისე არეოპაგელის საიდუმლოება“, რომელსაც დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ქართული ფილოსოფიური აზრის და აღმოსავლური რენესანსის პრობლემების თვალსაზრისით.
არეოპაგიტიკის კვლევამ შალვა ნუცუბიძე მოძღვრების ნამდვილი ავტორის დადგენამდე მიიყვენა, რასაც ფართო გამოხმაურება მოჰყვა მსოფლიო მეცნიერებაში. 1949 წელს შალვა ნუცუბიძის გამოკვლევა ცნობილი გახდა ბელგიელი მეცნიერის, ერნსტ ჰონიგმანისთვისაც, რომელსაც ჯერ კიდევ 1946 წელს დაწერილ და 1950 წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში გამოთქმული ჰქონდა ვარაუდი პეტრე იბერისა და ფსევდო-დიონისე არეოპაგელის იდენტობის შესახებ. შალვა ნუცუბიძის გამოკვლევის შემდეგ ჰონიგმანი საკითხს დაუბრუნდა და დებულება დაამტკიცა. ლეონ მელიქსეთ-ბეგი და სიმონ ყაუხჩიშვილი თავიდანვე ენერგიულად უჭერდნენ მხარს ამ თეორიას.
საბოლოოდ, ამ აღმოჩენას ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორია ეწოდა. ჰონიგმანის გარდაცვალების შემდეგ (1954), ამ თეორიის დაცვა შალვა ნუცუბიძის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა იყო. 1957 წელს შალვა ნუცუბიძემ ნაშრომი „პეტრე იბერი და არეოპაგიტიკის პრობლემები“ ამ საკითხს მიუძღვნა, ხოლო 1963 წელს რუსულ ენაზე გამოაქვეყნა გამოკვლევა „პეტრე იბერი და ანტიკური ფილოსოფიური მემკვიდრეობა“.
ბოლო წლები
მინი|200px|შალვა ნუცუბიძის საფლავი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პანთეონში 1963 წელს შალვა ნუცუბიძეს საქართველოს სსრ მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწის წოდება მიენიჭა. 1967 წელს მან თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ლექციების კითხვა განაგრძო. ამ პერიოდში ძირითადად შუა საუკუნეების ევროპული ფილოსოფიის ისტორიაზე მუშაობდა.
1966 წელს შალვა ნუცუბიძეს რუსთაველის იუბილეში მონაწილეობა არ მიაღებინეს, არც უცხოელ სტუმრებთან შეხვედრებს დაასწრეს და სიტყვით გამოსვლაც დაუშლეს. სიტყვის გამოსვლის უფლება არ მისცეს 1968 წელსაც, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის 50 წლის იუბილეზე.
შალვა ნუცუბიძე 1969 წლის 6 იანვარს, თბილისში გარდაიცვალა. 9 იანვარს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პანთეონში დაკრძალეს. მეცნიერის საფლავზე ოთარ ფარულავას მიერ დამზადებული ქანდაკება დგას.
პირადი ცხოვრება
შალვა ნუცუბიძე ორჯერ იყო დაქორწინებული. პირველი ცოლი, აგნესა ფილიპოვა, გაქართველებული კათოლიკეების ოჯახიდან იყო. 1937 წელს იგი ჭლექით გარდაიცვალა. წყვილს ქალიშვილი ქეთევანი 1915 წელს შეეძინათ. შალვა ნუცუბიძე ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო, როდესაც მისი პირველი ქალიშვილი გარდაიცვალა.
შალვა ნუცუბიძე მეორედ 56 წლის ასაკში, მასზე 25 წლით უმცროს ქეთევან კლიმიაშვილზე დაქორწინდა, რომელიც განათხოვარი იყო და ორი შვილი: ზაქრო და რუსუდანი ჰყავდა. შალვა ნუცუბიძემ ისინი შვილებივით მიიღო. წყვილს სამი შვილი შეეძინათ. პირველი ვაჟი 5 წლის ასაკში დიფტერიით გარდაიცვალა.
შალვა ნუცუბიძეს თავისებური დამოკიდებულება ჰქონდა რელიგიისადმი. ეკლესიაში არ დადიოდა. გიმნაზიაში ნასწავლი ბევრი ლოცვა ზეპირად ახსოვდა და საღვთო სჯული ისე იცოდა, კათოლიკოს-პატრიარქი კალისტრატე ცინცაძეც კი გააკვირვა, რომელთანაც მეგობრობდა. მეცნიერთან თეოლოგიურ საკითხებზე ხშირად საუბრობდა კათოლიკოსი ეფრემ II.
მემკვიდრეობა
1969 წელს სიმონ კანდელაკის ქუჩის მონაკვეთს შალვა ნუცუბიძის სახელი ეწოდა. მისი სახელს ატარებს საბურთალოს პლატოც. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პანთეონის გარდა, შალვა ნუცუბიძის ძეგლი დგას ნუცუბიძის ქუჩის ბაღშიც.
შალვა ნუცუბიძის ალეთოლოგიური რეალიზმის შესახებ ნაშრომები გამოაქვეყნეს ფიდო ნადიბაიძემ, არჩილ ბეგიაშვილმა, გურამ თევზაძემ, თენგიზ ირემაძემ და სხვებმა. შედარებით ნაკლებადაა შესწავლილი მისი ესთეტიკა ანუ ხელოვნების თეორია. 2013 წელს თამაზ და თამარ ნუცუბიძეებმა შალვა ნუცუბიძის პირადი ბიბლიოთეკა, რომელიც 594 დასახელების 635 საბიბლიოთეკო ერთეულს მოიცავს, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკას გადასცეს.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 14 დეკემბერი კატეგორია:დაბადებული 1888 კატეგორია:გარდაცვლილი 6 იანვარი კატეგორია:გარდაცვლილი 1969 კატეგორია:წყალტუბოს მუნიციპალიტეტში დაბადებულები კატეგორია:ქართველი ფილოსოფოსები კატეგორია:ქართველი ქართველოლოგები კატეგორია:ქართველი რუსთველოლოგები კატეგორია:საქართველოს დამფუძნებელი კრების წევრები კატეგორია:საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრები კატეგორია:საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის აკადემიკოსები კატეგორია:რსდმპ-ის წევრები კატეგორია:შრომის წითელი დროშის ორდენის კავალრები კატეგორია:საბჭოთა კავშირის რეპრესიების მსხვერპლნი საქართველოში კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეზო-სავანეში დაკრძალულები კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორები
ლას-პალმასი (საფეხბურთო კლუბი)
დაარსება და ადრეული წლები
კლუბი დაარსდა 1949 წლის 22 აგვისტოს, ავტონომიური გაერთიანება კანარის კუნძულების 5 კლუბის შერწყმის შედეგად, ეს კლუბები იყო: „გრან კანარია“, „ატლეტიკო“, „რეალ კლუბ ვიქტორია“, „მარინო“ და „არენასი“, ყველა მათგანის გერბი დატანიებულია „ლას-პალმასის“ ახლანდელ ლოგოზე. შერწყმის მიზანი იყო შექმნილიყო ძლიერი კლუბი, რომელიც მიაღწევდა უკეთეს შედეგებს.
სახელის შესარჩევად გაიმართა დებატები, რომელშიც შეთანხმდნენ, რომ არც ერთი წინამორბედი კლუბის სახელი არ დაერქმეოდა ახალ კლუბს. სახელი „ლას-პალმასი“ უარჰყვეს იმის გამო, რომ წარსულში უკვე არსებობდა მსგავსი სახელის კლუბი. საბოლოოდ შეარჩიეს „Unión Deportiva Las Palmas“, ვინაიდან კლუბი შექმნილი იყო გაერთიანების მიერ (Union). პირველი საწვრთნელი ვარჯიში ჩატარდა 1949 წლის 16 სექტემბერს.
„ლას-პალმასმა“ ისტორიაში პირველი სეზონი (1949–50) დაასრულა მე-2 ადგილზე, ტერსერა დივიზიონში. მომავალ, 1950-51 წლების სეზონში დაიკავა მე-3 ადგილი სეგუნდა დივიზიონში და ისტორიაში პირველად აღზევდა პრიმერა დივიზიონში. კლუბი გახდა პირველი ესპანური ფეხბურთის ისტორიაში, რომელმაც შეძლო 2 წელში უმაღლეს დივიზიონში აღზევება. 1951-52 წლების სეზონში, „ლას-პალმასი“ დაქვეითდა სეგუნდა დივიზიონში, თუმცა 2 წლის შემდეგ ისევ აღზევდა და მიჯრით 6 სეზონი იასპარეზა პრიმერა დივიზიონში.
წარმატება პრიმერაში
1963-64 წლების სეზონში, „ლას-პალმასი“ გახდა სეგუნდა დივიზიონის ჩემპიონი და აღზევდა პრიმერა დივიზიონში და დააფიქსირა კლუბის საუკეთესო შედეგი ჩემპიონატში. ვისენტე დაუდერის თავკაცობით, 1967-68 წლების სეზონში „ლას-პალმასი“ გავიდა მე-3 ადგილზე, „რეალ მადრიდისა და „ბარსელონის“ შემდეგ. კლუბის 4 მოთამაშე გამოიძახეს ესპანეთის ეროვნულ ნაკრებში, რომელიც მასპინძლობდა 1964 წლის ევროპის ჩემპიონატს და გახდა ჩემპიონი. შემდეგ სეზონში „ლას-პალმასი“ უკეთ ათამაშდა და ლიგაში დამარცხდა მხოლოდ მადრიდის „რეალთან“. ასევე მოიპოვა ევროტურნირებზე ასპარეზობის უფლება, სადაც პირველ ეტაპზევე დამარცხდა გერმანულ „ჰერტასთან“ (0-0 შინ, 0-1 გასვლაზე).
1971 წლის 9 მარტს, 28 წლის ასაკში მოულოდნელად გარდაიცვალა კლუბის მოთამაშე, ხუან ხუედესი. 1971-72 წლების სეზონში ფრანგმა მწვრთნელმა, პიერ სინიბალდიმ „ლას-პალმასი“ მე-5 ადგილზე გაიყვანა ლიგაში, რითიც კლუბმა უეფა-ს თასზე ასპარეზობის უფლება მოიპოვა. „ტორინოს“ და ბრატისლავის „სლოვანის“ დამარცხების შემდეგ, „ყვითლები“ ნიდერლანდურ „ტვენტესთან“ დამარცხდნენ. 1974-75 წლების სეზონის დასრულების შემდეგ, „ლას-პალმასის“ კიდევ ერთი ფეხბურთელი, ტონონო გარდაიცვალა, ღვიძლის ინფექციით.
კლუბის ბოლო და ამ დროისთვის უკანასკნელი მონაწილეობა ევროტურირებზე იყო 1977-78 წლების სეზონში, ტუზლის „სლობოდას“ დამარცხების შემდეგ, ასპარეზობას ინგლისურ „იფსვიჩ თაუნთან“ გამოეთიშნენ. ამავე სეზონის ესპანეთის თასის გათამაშებაში, „ლას-პალმასი“ ფინალში გავიდა. ფინალი გაიმართა 19 აპრილს, სანტიაგო ბერნაბეუზე, „ყვითლები“ „ბარსელონასთან“ დამარცხდნენ, ანგარიშით 1-3. გუნდს მიგელ მუნიოსი თავკაცობდა, შემადგენლობაში იყვნენ არგენტინელი მიგენ ანხელ ბრინდისი, დანიელ კარნევალი, კარლოს მორეტე და კიკე ვოლფი.
1990-იანი წლების დასაწყისში „ლას-პალმასი“ ასპარეზობდა სეგუნდა დივიზიონში, მაგრამ ასევე 6 წელი გაატარა სეგუნდა დივიზიონ ბ-ში (ეს იყო ახალი, დონით მესამე ჩემპიონატი, რომელიც შეიქმნა 1977 წელს). 2000-02 წლებში კლუბი უმაღლეს დივიზიონში გამოდიოდა. 2001 წლის 3 ოქტომბერს, „ლას-პალმასმა“ საშინაო არენაზე დაამარცხა „რეალ მადრიდი“, ანგარიშით 4-2. ახალგაზრდა ფეხბურთელმა, რუბენ კასტრომ შეძლო 2 გოლის გატანა, მაგრამ საბოლოოდ კლუბი მაინც დაქვეითდა სეგუნდა დივიზიონში. 2001 წლის 22 ოქტომბერს, „ლას-პალმასმა“ ითამაშა მე-1000 მატჩი პრიმერა დივიზიონში.
2015 წლის 21 ივნისს, კლუბი დაბრუნდა პრიმერა დივიზიონში. აღსაზევებელ პლეი-ოფში სტუმრად გატანილი გოლის წესით დაამარცხა „რეალ სარაგოსა“.
სქოლიო
კატეგორია:ესპანეთის საფეხბურთო კლუბები კატეგორია:ლას-პალმასი (საფეხბურთო კლუბი)
ალბათობის თეორია
thumb|180px|right|კამათელის გაგორება შემთხვევითი მოვლენაა, ე. ი. ალბათობის თეორიის საკითხი.
ალბათობის თეორია — მათემატიკის ნაწილი შემთხვევითი პროცესების და მათი მათემატიკური მოდელირების შესახებ.
ისტორია
დარგის წარმოშობა დაკავშირებულია XVII საუკუნეში გალილეო გალილეის, პიერ ფერმის და ბლეზ პასკალის შედეგებთან. შემდეგ განივითარდა აბრაამ დე მუავრის პიერ სიმონ ლაპლასის სიმეონ დენი პუასონის შრომებით. XIX საუკუნიდან აღსანიშნავია კარლ ფრიდრიხ გაუსის, პაფნუტი ჩებიშევის, ალექსანდრე ხინჩინის, ანდრეი კოლმოგოროვის, მორის რენე ფრეშეს, ემილ ბორელის, ჰარალდ კრამერის და სხვათა წვლილი.
ელემენტარული აღწერა
ალბათობის თეორიის სტანდარტული ამოცანაა მოცემული შემთხვევითი პროცესის მომცველი ცდისთვის დაადგინოს რაიმე კონკრეტული „მოვლენის“ მოხდენის ალბათობა. მოცემული ცდის პირობებში ყოველ A „მოვლენას“, ხდომილებას (ე. ი. ცდის კონკრეტულ შესაძლო შედეგს) შეესაბამება გარკვეული რიცხვი P(A), 0-დან 1-მდე ინტერვალში – A ხდომილების ალბათობა (ე.ი. ცდის ამ შედეგით დასრულების ალბათობა). ისე რომ, თუ P(A) = 0, მაშინ ცდა A ხდომილებით არ დასრულდება; რაც მეტია ხდომილების ალბათობა მით მეტია ხდომილების მოხდენის შესაძლებლობა; ხოლო თუ P(A) = 1, მაშინ ცდის შედეგი აუცილებლად იქნება ხდომილება A.
მაგალითად, დავუშვათ ცდა მდგომარეობს კამათლის გაგორებაში. ეს ცდა შეიძლება დასრულდეს ექვსი განსხვავებული შედეგით – გაგორდეს „ერთიანი“, „ორიანი“, „სამიანი“, „ოთხიანი“, „ხუთიანი“ ან „ექვსიანი“, თითოეული მათგანი ამ ცდის ხდომილებაა და თუ კამათელი იდეალურია, თითოეულს მათგანის ალბათობა არის 1/6.
კამათლის გაგორების ამოცანაში ხდომილებების ალბათობები ფაქტობრივად აპრიორი ცნობილია. არატრივიალურ შემთხვევებში ალბათობის თეორია განიხილავს ერთმანეთთან ამა თუ იმ წესით დაკავშირებულ ხდომილებებს. მოცემული A და B ხდომილობების საშუალებით შეიძლება განიმარტოს ახალი ხდომილებები, გაერთიანება A U B და თანაკვეთა A ∩ B. A U B არის ხდომილება, რომელსაც ადგილი აქვს მაშინ და მხოლოდ მაშინ თუ ადგილი აქვს ან A ან B ხდომილებას. A ∩ B არის ხდომილება, რომელსაც ადგილი აქვს მაშინ და მხოლოდ მაშინ როდესაც A და B ხდომილებები ერთდროულად ხდებიან. სრულდება ტოლობა: A ∪ B = P(A) + P(B) - A ∩ B. ალბათობას იმისა, რომ „A მოხდება, თუ B მოხდა“ ეწოდება A ხდომილების პირობითი ალბათობა B–ს მიმართ. თუ A მოვლენის პირობითი ალბათობა მოცემული B-თი იგივეა რაც A-ს (უპირობო) ალბათობა P(A), მაშინ A და B დამოუკიდებელი ხდომილებებია. დამოუკიდებელი ხდომილებებისთვის ადგილი აქვს ტოლობას: P( A ∩ B )= P(A)P(B).
თანამედროვე ალბათობის თეორია ემყარება აქსიომატურ სისტემებს. ამ გზით ხერხდება ალბათობის თეორიის ამოცანების ზუსტი მათემატიკური ფორმულირება და შესაძლებელი ხდება მათ გადასაჭრელად მძლავრი მათემატიკური აპარატის გამოყენება.
აქსიომატური ალბათობის თეორია
ისევე როგორც თანამედროვე მათემატიკის ყველა სხვა დარგი, ალბათობის თეორიაც ყალიბდება სიმრავლეთა თეორიის ენაზე და ეფუძნება აქსიომებს. ალბათობის თეორიისადმი აქსიომატური მიდგომა პირველად შემოიტანა ანდრეი კოლმოგოროვმა 1930–იან წლებში. აქსიომატური ალბათობის თეორიისთვის პრინციპული ცნებაა ალბათური სივრცე. აქსიომებს, რომელთაც იგი აკმაყოფილებს, კოლმოგოროვის აქსიომები ეწოდება.
განმარტება
ალბათური სივრცე არის სამეული სადაც:
\Omega–ზე უნდა ვიფიქროთ როგორც გარკვეული შემთხვევითი პროცესის ყველა შესაძლო შედეგის ერთობლიობაზე, ეწოდება ელემენტარულ ხდომილობათა სივრცე. მის ელემენტებს ეწოდება ელემენტარული ხდომილებები. \mathcal{F}–ის ელემენტებს ეწოდება ხდომილებები. თითოეული A ხდომილება \Sigma–დან შედგება გარკვეული ელემენტარული ხდომილებებისაგან. P ზომას ეწოდება ალბათობა, იგი ნებისმიერ A ხდომილებას \mathcal{F}–დან უსაბამებს რიცხვს P(A)–ს [0, 1] ინტერვალში.
მაგალითად ორი კამათელის გაგორების შემთხვევაში ელემენტარული ხდომილება შეიძლება აღინიშნოს წყვილით (x, y), სადაც x და y შესაბამისად პირველ და მეორე კამათელზე მოსული რიცხვებია. ამ შემთხვევაში \Omega შეიცავს 36 ელემენტარულ ხდომილებას. ხდომილება A – „ერთ კამათელზე მაინც მოვა ექვსიანი“ მოიცავს 11 ელემენტატული ხდომილებას (1, 6), ..., (6, 6), (6, 5),..., (6, 1). ამრიგად ამ შემთხვევაში.
თუ \Omega თვლადი სიმრავლეა \mathcal{F}, როგორც წესი, არის \Omega–ს ყველა ქვესიმრავლის სიმრავლე. ზოგად შემთხვევაში \Omega არათვლადი უსასრულო სიმრავლეა.