cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ტონგა
სამართალდამცველი ორგანოები
ტონგაში არსებობს პოლიციური ძალები (Tonga Police Force). რაოდენობა 2000 წლისთვის — 420 ადამიანი, ტერიტორიულად დაყოფილია: პოლიციის 4 განყოფილება + სასწავლო ცენტრი + სპეციალური ჯგუფი. შტაბ-ბინა მდებარეობს ნუკუალოფაში.
მათი ძირითადი ფუნქციაა კანონის და წესრიგის დაცვა, სიმშვიდის შენარჩუნება, სიცოცხლის და საკუთრების დაცვა, დანაშაულის თავიდან აცილება და მისი აღმოჩენა და სხვა ფუნქციები, რომელიც განსაზღვრულია კანონმდებლობით. ტონგის პოლიციას ხელმძღვანელობს პოლიციის მინისტრი, რომელიც პასუხისმგებელია მინისტრთა კაბინეტის წინაშე.
2005 წელს ქვეყანაში მოხდა 2932 დანაშაული (2002 წელს — 2517). მათ შორის: პიროვნების წინააღმდეგ — 652, საკუთრების წინააღმდეგ — 1952.
საგარეო პოლიტიკა და საერთაშორისო ურთიერთობები
ტონგას დიპლომატიური ურთიერთობები დამყარებული აქვს მსოფლიოს ბევრ ქვეყანასთან. ორმხრივი ურთიერთობის ყველაზე გრძელი ისტორია სამეფოს აქვს საფრანგეთთან: მასთან ურთიერთობა დამყარდა ჯერ კიდევ 1855 წელს, მეგობრობის შესახებ ხელმოწერილი შეთანხმებით. მიუხედავად ამისა, მხოლოდ ავსტრალიას, ჩინეთს, ახალ ზელანდიას და იაპონიას აქვს თავისი საელჩო ან უმაღლესი კომისრის წარმომადგენლობა წყნარი ოკეანის ამ სახელმწიფოს დედაქალაქში — ნუკუალოფაში. ტონგის ერთადერთი დიპლომატიური წარმომადგენლობა საელჩოს სახით მდებარეობს პეკინში. ქვეყანას ასევე ჰყავს მუდმივი წარმომადგენელი გაერთიანებული ერების ორგანიზაციაში, საპატიო კონსულები ლონდონში და სან-ფრანცისკოში (აშშ) და სავაჭრო წარმომადგენლები ავსტრალიაში, ახალ ზელანდიაში და აშშ-ში.
ტონგას სამეფო — გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის, მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის, წყნარი ოკეანის თანასაზოგადოების სამდივნოს, წყნარი ოკეანის კუნძულების ფორუმის, ერთა თანამეგობრობის, აფრიკის, კარიბის აუზის და წყნარი ოკეანის რეგიონის ქვეყნების და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების წევრია.
ადმინისტრაციული დაყოფა
thumb|250px|ტონგის რუკა. ტონგას სამეფო იყოფა ხუთ ადმინისტრაციულ ოლქად: ვავაუს ოლქი, ნიუასის ოლქი, ტონგატაპუს ოლქი, ჰააპაის ოლქი და ეუას ოლქი. ოლქები, თავის მხრივ, იყოფა 23 რაიონად და სოფლად.
რაოდენობა და განლაგება
ტონგაში მოსახლეობის აღწერა ხდება რეგულარულად, დაწყებული 1921 წლიდან. მაგრამ ასევე არსებობს სტატისტიკური მონაცემები, რომლებიც ჩატარებულია ჯერ კიდევ ადრეულ წლებში (მაგალითად, 1891 წელს). 1956 წლიდან მოსახლეობის აღწერა ტარდება ყოველ ათ წელიწადში ერთხელ (უკანასკნელი ჩატარდა 2011 წელს).
2006 წლის აღწერის თანახმად (ტონგის სტატისტიკის დეპარტამენტის მონაცემები), ქვეყნის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენდა 101 991 ადამიანს. 2011 წლის მოსახლეობის აღწერის მონაცემებით ეს ციფრი გაიზარდა 103 252 ადამიანამდე. ტონგაში მოსახლეობის ზრდის ტემპი — 1,236 % შედარებით დაბალია ოკეანეთის სხვა ქვეყნებთან შედარებით: 1,669 % 2008 წლის შეფასებით. 2006 წლის აღწერამ აჩვენა მოსახლეობის რაოდენობის ზრდა 4,3 %-ით 1996 წლის აღწერის მონაცემებთან შედარებით, ანუ 4207 ადამიანით მეტი (ყოველწლიური ზრდა — 0,4 %).
სტატისტიკური თვალსაზრისით ტონგა დაყოფილია ხუთ ოლქად: ტონგატაპუ, ვავაუ, ჰააპაი, ეუა და ნიუასი. 2011 წელს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ოლქია ტონგატაპუ, რომლის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენდა 75 416 ადამიანს (73,0 %). ვავაუში ცხოვრობდა 14 922 ადამიანი (14,5 %), ჰააპაიში — 6616 ადამიანი (6,4 %), ეუაში — 5016 ადამიანი (4,9 %), ნიუასში — 1282 ადამიანი (1,2 %). მოსახლეობის ზრდა დარეგისტრირებულია მხოლოდ ტონგატაპუზე (4,7 % 2006 წელთან შედარებით). სხვა ოლქებში დაფიქსირდა მოსახლეობის კლება: ვავაუში — 3,9 %-ით, ჰააპაიში — 11,4 %-ით, ეუაში — 10,4 %-ით ხოლო ნიუასში — 13,0 %-ით. დაბალი მაჩვენებლების ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზია მოსახლეობის ემიგრაცია ან ტონგატაპუს კუნძულზე, ან საზღვარგარეთ.
ტონგიდან ემიგრირებულთა დიდი დიასპორებია ახალ ზელანდიაში, ავსტრალიაში და აშშ-ში. 2001 წელს ახალ ზელანდიაში დარეგისტრირებული იყო 40 700 ტონგელი (ოკეანეთის ხალხთა რაოდენობის დაახლოებით 18 %, რომლებიც ცხოვრობენ ახალი ზელანდიის ტერიტორიაზე). მათი დიდი ნაწილი (78 %) ცხოვრობდა ქალაქ ოკლენდში, 5 % — უელინგტონში. 2006 წელს ავსტრალიაში დარეგისტრირებული იყო 7580 ტონგელი (2001 წელს — 7720 ადამიანი), რომელთაგან უმრავლესობა ცხოვრობდა შტატ ახალ სამხრეთ უელსში (4920 ადამიანი, ანუ 65 %) და შტატ ვიქტორიაში (1190 ადამიანი, ანუ 15,7 %). ამას გარდა, არსებობს დიდი დიასპორა აშშ-ში: 2000 წელს — 27 686 ადამიანი, ანუ ოკეანეთის ხალხთა რაოდენობის 7,3 %, რომლებიც ცხოვრობენ აშშ-ის ტერიტორიაზე. დასახლების ძირითადი ადგილებია — იუტას შტატი, კალიფორნიის შტატი და ჰავაის შტატი.
მოსახლეობის აღწერამ ასევე აჩვენა, რომ ტონგატაპუს ოლქში მოსახლეობამ იმატა ყველა რაიონში, ლაპაჰას გარდა, სადაც მოხდა მოსახლეობის რაოდენობის კლება 2 %-ით. ყველაზე მაღალი ზრდა აღინიშნა ვაინის რაიონში — 12 %. ვავაუს ოლქში მოსახლეობამ ყველაზე უფრო მოიმატა პანგაიმოტუს რაიონში — 8 %, ხოლო კლება დარეგისტრირდა მოტუს (43 %-ით) და ჰიჰიფოს (5 %-ით) რაიონებში. ჰააპაის ოლქში მოსახლეობის რაოდენობამ იკლო ყველა რაიონში, ფოას გარდა (ზრდა 3 %-ით). ეუას ოლქის ორ რაიონში აღინიშნა მოსახლეობის ზრდა, ხოლო ნიუასის ოლქში, პირიქით, კლება.
2011 წელს ყველაზე მაღალი მოსახლეობის სიმჭიდროვე დარეგისტრირებული იყო ტონგატაპუს ოლქში — 283,52 ადამიანი კმ²-ზე, მაშინ როდესაც ქვეყანაში ეს ციფრი შეადგენდა 138,04 ადამიანი კმ²-ზე (ყველაზე დაბალი სიმჭიდროვე — ნიუასის ოლქში, 17,09 ადამიანი კმ²-ზე). 2006 წლის აღწერის მონაცემებთან შედარებით მოსახლეობის სიმჭიდროვემ იკლო ოლქებში: ვავაუ, ჰააპაი, ეუა და ნიუასი, ხოლო გაიზარდა მხოლოდ ტონგატაპუს ოლქში.
2011 წელს ტონგის სამეფოს ქალაქის მოსახლეობის წილმა შეადგინა 23,47 % (ანუ 24 229 ადამიანი). ქალაქის მოსახლეობა ცხოვრობდა ქალაქის ტიპის დასახლებებში: კოლოფოოუ, კოლომოტუა და მაუფანგა, ასევე კუნძულ ტონგატაპუზე. 2006 წელს ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობამ შეადგინა 23 658 ადამიანი. ასე რომ, ათი წლის განმავლობაში ეს მაჩვენებელი გაიზარდა 2,41 %-ით.
2011 წელს მამაკაცები შეადგენდნენ 50,34 %-ს (51 979 ად.), ქალები — 49,66 %-ს (51 273 ად.). 2011 წელს ბავშვების წილი 15 წლამდე — 37,3 %, მოზრდილი მოსახლეობა 15-დან 59 წლამდე — 54,4 %, 60 წელზე უფროსები — 8,3 %, შედეგად, მოსახლეობის საშუალო ასაკი შეადგენდა 21,0 წელს. მამაკაცების საშუალო სიცოცხლის ხანგრძლივობა, 2008 წლის მოსახლეობის შეფასებით — 67,9 წელი, ქალების — 73,1 წელი.
ეთნიკური შემადგენლობა
ტონგის მოსახლეობა ჰომოგენურია: 2011 წლის აღწერის თანახმად მოსახლეობის 96,5 % პოლინეზიელი ხალხის მკვიდრი წარმომადგენლები — ტონგელები არიან, 1,04 % — ტონგელების და სხვა ხალხების შერეული ქორწინების შთამომავალთა წარმომადგენლებია. უცხოელების წილი (ევროპელები, წყნარი ოკეანის სხვა კუნძულებიდან წამოსულები და აზიელები) მინიმალურია. 1996 წელთან შედარებით აღინიშნა ჩინელების, ინდოელების, ასევე ფიჯელების რაოდენობის ზრდა.
2006 წელს ჩინელთა რაოდენობამ ტონგაში შეადგინა 395 ადამიანი, მაშინ როდესაც 1996 წელს ქვეყანაში ცხოვრობდა ამ ხალხის სულ 55 წარმომადგენელი. 2011 წლის აღწერით მათი რაოდენობა გაიზარდა 843 ადამიანამდე. პირველი ეთნიკური ჩინელები არქიპელაგზე გამოჩნდნენ ჯერ კიდევ 1920-იან წლებში ანგლიკანი რელიგიური პირების სახით, ხოლო 1974 წელს ტონგაში გამოჩნდა პირველი ტაივანელი ბიზნესმენი. ტონგას სამეფოში ჩინელი მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ზრდა XX საუკუნის ბოლო ათწლეულში გამოწვეულია იმით, რომ 1990-იან წლებში ტონგას მთავრობა ყიდდა საკუთარი ქვეყნის პასპორტებს ჩინელებზე და ჰონგ-კონგის მაცხოვრებლებზე, რითაც ამ სახით გამოიმუშავა მნიშვნელოვანი თანხები. პასპორტებს ძირითადად იძენდნენ ჩინელი ნაციონალისტები (ტაივანელები). შედეგად 2001 წლისთვის დედაქალაქ ნუკუალოფაში მუშაობდა დაახლოებით 120 მაღაზია, რომელთა მფლობელები იყვნენ ჩინეთიდან ჩამოსულები. მაგრამ ჩინელი ემიგრანტების მოზღვავება იწვევს ადგილობრივი მოსახლეობის უკმაყოფილებას, რომლებიც შეშფოთებულები არიან მათი ეკონომიკური უპირატესობით. ამასთან, ტონგელებს შორის გაიზარდა უმუშევრობა. 1999 წელს ტონგის ჩინელთა ასოციაციამ დაარეგისტრირა ჩინელი მეწარმეების დევნის 40 შემთხვევა, მათ შორის თავდასხმა. 2000 წელს ნუკუნუკუს რაიონის ხელისუფლებამ აკრძალა ყველა ჩინური მაღაზია. 2001 წელს ქვეყანაში უკვე დარეგისტრირებული იყო დაახლოებით 100 თავდასხმა რასობრივ ნიადაგზე, რომლებიც ტონგელების ორგანიზებული იყო ჩინელების წინააღმდეგ. საზოგადოებაში დაძაბულობის ზრდამ აიძულა ტონგის პრემიერ-მინისტრი, პრინცი აჰოეიტუ უნუაკიოტონგა ტუკუაჰო, უარი ეთქვა 600 ჩინელისათვის მუშაობაზე თანხმობის გაგრძელებაზე. მათ უბრძანეს დაეტოვებინათ ქვეყანა 12 თვის განმავლობაში. 2006 წელს მოხდა მორიგი დარბევები ნუკუალოფაში, რომელიც ორგანიზებული იყო ჩინელი მეწარმეების წინააღმდეგ. ამან გამოიწვია კიდევ რამდენიმე ასეული ჩინელის შემდგომი ემიგრაცია. მიუხედავად ადგილობრივი მოსახლეობის ცუდი მიდგომისა, ტონგაში დღემდე ცხოვრობს ჩინელების მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელთა უმრავლესობა არ აპირებს მიატოვოს საკუთარი ბიზნესი არქიპელაგზე.
ენები
ინგლისურ ენასთან ერთად ქვეყნის ოფიციალური ენაა ტონგური ენა, ერთ-ერთი ავსტრონეზიული ენების ოჯახის პოლინეზიური ენების ჯგუფის მრავალრიცხოვანი ენებიდან, როგორებიცაა ჰავაის ენა, მაორი ენა, სამოური ენა, ტაიტური ენა და სხვა. ნიუეს ენასთან ერთად ტონგური ენა შეადგენს პოლინეზიური ენათა ჯგუფის ტონგურ ქვეჯგუფს. ენის დამწერლობა შეიქმნა XIX საუკუნის პირველ ნახევარში ევროპელი მისიონერების მიერ. ტონგურ ენაზე მოლაპარაკე ხალხის საერთო რაოდენობა 1998 წელს შეადგენდა 96 334 ადამიანს.
ენაში გამოიყენება ლათინური ანბანი. ის შედგება სულ 16 ასოსაგან: 5 ხმოვანი და 11 თანხმოვანი. ზეპირსიტყვიერებაში დიდ როლს თამაშობს ხმოვანი ასოების წარმოთქმის ხანგრძლივობა, რის გამოც შესაძლებელია შეიცვალოს სიტყვის მნიშვნელობა. წერის დროს ხანგრძლივობა აღინიშნა მაკრონით (მაგალითად, „ā“), ხოლო ხორხული შეკავშირება, ანუ ყრუ ხორხული ფეთქებადი თანხმოვანი ბგერა — აპოსტროფით („ʻ“).
ქვეყანაში არსებობს სხვა წყნაროკეანურ ენაზე — ნიუაფოოუზე მოლაპარაკენი, რომელზეც 1981 წელს ლაპარაკობდა 690 ადამიანი (გამოიყენება კუნძულებზე ნიუაფოოუ და ეუა). XIX საუკუნემდე კუნძულ ნიუატოპუტაპუზე ასევე არსებობდა საკუთარი ადგილობრივი ენა, მაგრამ 1862 წლის ივნისის ჯორჯ ტუპოუ I-ის მიერ ანექსიის შემდეგ ის მთლიანად განდევნა ტონგურმა ენამ.
რელიგიური შემადგენლობა
ტონგის კუნძულებზე გაბატონური რელიგიაა ქრისტიანობა. არქიპელაგზე გადასვლის პირველი ცდა ქრისტიანი მისიონერებისა განხორციელდა ლონდონის მისიონერული საზოგადოების მისიონერების მიერ 1797 წელს. მიუხედავად ამისა ის წარუმატებელი გამოდგა. პირველი მუდმივი ქრისტიანული მისია ტონგის კუნძულებზე დაფუძნდა მხოლოდ 1826 წელს.
2011 წლის მოსახლეობის აღწერის თანახმად ტონგელების დიდი ნაწილი (36 592 ადამიანი, ანუ 35,4 %) თავისუფალი უესლიური ეკლესიის (Free Wesleyan Church) წევრია. 18,0 % (18 554 ად.) უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის წარმომადგენელია, 15,0 % (15 441 ად.) — რომის კათოლიკური ეკლესიის წევრია, 11,5 % (11 863 ად.) — ტონგის თავისუფალი ეკლესიის (Free church of Tonga) წევრია, 6,7 % (6935 ად.) — ტონგის ეკლესიის (Church of Tonga) წევრია, 2,5 % (2602 ად.) — ღმერთის ასამბლეის წევრია, 2,45 % (2533 ად.) — ტოკაიკოლოს ქრისტიანული ეკლესიის (Tokaikolo Christian Church) წევრია, 2,26 % (2331 ად.) — მეშვიდე დღის ადვენტისტების ეკლესიის წევრია, 0,93 % (961 ად.) — ტონგის კონსტიტუციური ეკლესიის (Constitutional Church of Tonga) წევრია, 0,71 % (728 ად.) — ანგლიკანური ეკლესიის წევრია, 1,97 % (2029 ად.) — სხვა ქრისტიანული სწავლებების და რელიგიის მიმდევარია. ამასთან მხოლოდ 288 ადამიანმა განაცხადა მასზე, რომ ისინი ათეისტები არიან, ხოლო 1034 ადამიანმა უარი თქვა საკუთარი რელიგიური კუთვნილების შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ ტონგაზე გაბატონებულ რელიგიურ მიმდინარეობად რჩება თავისუფალი უესლიური ეკლესია, ბოლო აღწერების დროს აღინიშნა მათი მიმდევრების რაოდენობის შემცირდება. ასევე შემცირდა რომის კათოლიკური ეკლესიის, ტონგის თავისუფალი ეკლესიის, ტონგის ეკლესიის, ტოკაიკოლოს ქრისტიანული ეკლესიის, მეშვიდე დღის ადვენტისტების ეკლესიის მიმდევრების რაოდენობა. სხვა სწავლებების და რელიგიის მიმდევრების წილი პირიქით გაიზარდა (ყველაზე მნიშვნელოვანი ზრდა აქვს უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიას, რომელმაც გადაუსწრო რომის კათოლიკურ ეკლესიას).
თავისუფალი უესლიური ეკლესია (ტონგური ენა — Siasi Uesiliana Tau‘ataina ‘o Tonga) — ყველაზე დიდი ქრისტიანული (მეთოდისტული) ეკლესიაა ტონგის სამეფოში, რომლის მუდმივი წევრები არიან სამეფო ოჯახის წარმომადგენლები. ეკლესია შეიქმნა 1924 წელს დედოფალ სალოტე ტუპოუ III-ის თანხმობით, ორი მეთოდისტური მოძრაობის გაერთიანების შედეგად — ტონგის თავისუფალი ეკლესიის (შეიქმნა 1885 წელს მეფე ჯორჯ ტუპოუ I-ის ბრძანებით) და უესლიელების.
პირველი კათოლიკე მისიონერები ტონგის არქიპელაგზე მოვიდნენ 1837 წელს, მაგრამ მუდმივი მისიის შექმნაზე თანხმობა მათ მიიღეს მხოლოდ 1842 წელს. არსებული კათოლიკური საზოგადოება იმ დროს იმყოფებოდა ცენტრალური ოკეანეთის აპოსტოლური ვიკარიატის (Vicariatus apostolicus) დაქვემდებარებაში, რომელიც შეიქმნა 1842 წლის 23 აგვისტოს. ტონგის აპოსტოლური ვიკარიატი დაარსდა მხოლოდ 1937 წლის 13 აპრილს. 1966 წლის 21 ივნისს არქიპელაგზე შეიქმნა დამოუკიდებელი ეპარქია.
უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის პირველი წარმომადგენლები ტონგაში მოვიდნენ 1891 წელს, მაგრამ უკვე ექვსი წლის შემდეგ მისია დაიკეტა. ის ხელახლა აღდგა მხოლოდ 1916 წელს. დღეისათვის იგი ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დინამიურად განვითარებადი რელიგიური მიმდინარეობაა სამეფოში. ეკლესიის მონაცემების თანახმად, ქვეყნის მოსახლეობის რაოდენობასთან მიმართებაში ტონგაში ამ რელიგიური ორგანიზაციის მიმდევრების ყველაზე დიდი წილია მსოფლიოში — 54 281 წევრი. მაგრამ 2006 წლის მოსახლეობის აღწერის ოფიციალური მონაცემების თანახმად სამეფოში ცხოვრობს ამ რელიგიური მიმდევრობის 17 109 წევრი. ტონგას მთავარ კუნძულზე — ტონგატაპუზე, მდებარეობს ქვეყანაში ამ რელიგიური ორგანიზაციის ერთადერთი ეკლესია.
ქვეყნის კონსტიტუციით გარანტირებულია რელიგიური აღმსარებლობის თავისუფლება.
საერთო დახასიათება
დახასიათებები, რომლებიც განსაზღვრავენ ტონგის ეკონომიკურ სიტუაციას, არაფრით არ განსხვავდება ოკეანეთის სხვა ქვეყნების დახასიათებებისაგან: უზარმაზარი განსაკუთრებული ეკონომიკური ზონა, შეზღუდული ბუნებრივი სიმდიდრე, მსოფლიო ძირითადი გასაღების ბაზრიდან დაშორება, მაღალკვალიფიციური სპეციალისტების დეფიციტი. ამასთან ძირითადი ფაქტორები, რომლებსაც შეუძლიათ ხელი შეუშალოს ტონგის ეკონომიკურ სტაბილურობას, არიან ბუნებრივი კატასტროფები (ძირითადად, გვალვები და ციკლონები) და მსოფლიო ბაზრის მერყეობა. ეს დაკავშირებულია იმასთან, რომ ტონგის ექსპორტის საფუძველს წარმოადგენს საქონელი (ყაბაყი, ვანილი, თევზი, კავა (Piper methysticum)), რომელიც საკმაოდ მგრძნობიარეა ბუნებრივი პროცესებისადმი, ხოლო თვითონ ქვეყანა არის ეკონომიკური აგენტი, რომელსაც არ შეუძლია ზემოქმედება მოახდინოს გლობალური ბაზრების ფასწარმოქმნაზე. პროდუქციის გასაღების ძირითადი ბაზრებიდან დაშორებას კი მოაქვს არა მხოლოდ მაღალი სატრანსპორტო ხარჯები, არამედ ხელს უშლის წარმოების ფაქტორების საერთაშორისო მობილურობას და ქვეყანაში სხვადასხვა კომერციული და ტექნიკური ნოუ-ჰაუების შეღწევას.
ცსს-ს მონაცემების თანახმად 2007 წლის შეფასებით ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ) მსყიდველობითი უნარის პარიტეტის (მუპ) მიხედვით შეადგენდა დაახლოებით $526 მილიონს, ხოლო მშპ ერთ სულ მოსახლეზე — $5100. 1973 წლიდან 1995 წლამდე პერიოდში ყოველწლიური ეკონომიკური ზრდა, რომელიც მნიშვნელოვნად განისაზღვრება სახელმწიფოს ხარჯებით და უცხოეთიდან გადმოგზავნილი თანხების დონით, შეადგენდა დაახლოებით 1,8 %-ს. რეალური მშპ-ის ზრდა 1994 წლიდან 2001 წლამდე პერიოდში საშუალოდ შეადგენდა 2,2 %-ს, ამასთან ეს მაჩვენებელი მერყეობს 0,1 %-დან 6,2 %-მდე, რაც ამტკიცებდა ეკონომიკის დამოკიდებულებაზე ისეთ სექტორებზე, როგორიცაა სოფლის მეურნეობა და ტურიზმი. 2007 წლის შეფასების თანახმად მშპ-ის ზრდას ჰქონდა უარყოფითი მაჩვენებელი: −3,5 %, რაც იყო ტონგის ეკონომიკის უკან სვლის ანარეკლი.
სოფლის მეურნეობა
ტონგის ეკონომიკის ერთ-ერთი მთავარი სექტორია სოფლის მეურნეობა. მიუხედავად ამისა უკანასკნელ წლებში შეიმჩნევა ამ სექტორის წილის შემცირება ქვეყნის მთლიან შიდა პროდუქტში. მაგალითად, 1994/1995 წლებში სოფლის მეურნეობის წილი მშპ-ში შეადგენდა 34 %-ს, ხოლო 2005/2006 წლებში ეს ციფრი დაეცა 25 %-მდე. ეს გამოწვეულია ადგილობრივი ეკონომიკის დივერსიფიკაციით, რის შედეგადაც მნიშვნელოვნად გაიზარდა მომსახურების სფეროს როლი. ამ პროცესის ძირითადი მიზანია ტონგის ეკონომიკური ბაზის გაფართოება მომავალში გარე შოკის შემთხვევებში ეკონომიკის გამყარებისათვის. სოფლის მეურნეობა უზრუნველყოფს ქვეყანას საკვები პროდუქტებით, სამუშაო ადგილებით, მშენებლობისთვის და ხელსაქმეობისათვის მასალებით, სტიმულს აძლევს უცხოური ვალუტის შემოდინებას.
ძირითადი სასოფლო-სამეურნეო კულტურებია: ქოქოსის პალმა (ამ მცენარის კაკლების ზეთოვანი ენდოსპერმისგან აწარმოებენ კოპრას), ბანანი, ვანილი, ყაბაყი, კაკაო, ყავა, ჯანჯაფილი, შავი პილპილი.
თევზჭერა
თევზი — ტონგის ერთ-ერთი ეროვნული სიმდიდრეა, რომელიც საკმაოდ მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ქვეყნის ეკონომიკაში და ცხოვრებაში. შიდა ბაზრისათვის თევზს ძირითადად იჭერენ რიფების და ლაგუნების საზღვრებში და ადგილობრივი მოსახლეობის საკვების ძირითადი წყაროა.
ქვეყანას აქვს უზარმაზარი განსაკუთრებული ეკონომიკური ზონა, რომლის ფართობი შეადგენს დაახლოებით 700 ათას კმ²-ს. სახელმწიფო ბიუჯეტის შევსება ასევე ხდება უცხოური გემებისათვის განსაკუთრებულ ეკონომიკურ ზონაში თევზჭერის უფლებისათვის ლიცენზიების გაცემის ხარჯზე, ამასთან ლიცენზირებიდან შემოსავალი ბევრად დამოკიდებულია ამინდის პირობებზე (უპირატესად ელ-ნინიოს და ლა-ნინიას მოვლენებზე). უცხოური გემებისათვის ძირითად ინტერესს იწვევს თინუსი.
1960-იანი წლების ბოლოს ტონგაში დაიწყო კიბორჩხალების კომერციული რეწვა, რომელიც ყოველწლიურად შეადგენდა დაახლოებით 36 ტონას. მაგრამ უკანასკნელ წლებში მოხდა მისი შემცირება. ამის გარდა, მოიპოვება ზღვის მოლუსკების სხვადასხვა სახეობა: მათი ნაწილი მიდის შიდა მოხმარებისათვის, ხოლო ნიჟარა გამოიყენება ტურისტებისათვის სუვენირების დასამზადებლად. ქვეყნის მთავრობა ასევე ცდილობდა ხამანწკების გამრავლებას, მაგრამ ეს ექსპერიმენტები დიდნაწილად უშედეგო აღმოჩნდა. ქვეყანაში ამ მოლუსკების გამრავლება დაიწყო 1960-იანი წლების დასაწყისში, ხოლო 1975 წელს ტონგის მთავრობამ შექმნა ფრთიანი ხამანწკების (Pteria penguin) მომრავლების ექსპერიმენტალური საწარმო, რომელიც სპეციალურად ამ მიზნებისთვის შემოიყვანეს იაპონიიდან. 1993 წელს ვავაუს კუნძულებზე პირველად იქნა ინიცირებული მარგალიტის მოპოვების კომერციული ფერმის შექმნის პროცესი.
ტრანსპორტი
ქვეყანაში ავტოსაგზაო ქსელის განვითარებისთვის ერთ-ერთი წინააღმდეგობაა მიწის რესურსების დეფიციტი, ასევე მიწის მოხმარების არსებული რეჟიმი. ამას გარდა, გზების დიდი ნაწილი აშენებულია იმ სახსრებზე, რომლებიც მიღებულია უცხოეთის სახელმწიფოებისგან. 2000 წელს ტონგის ავტოგზების სიგრძე სულ შეადგენდა 680 კმ-ს. მათგან 184 კმ იყო მყარი საფარით. ქვეყანაში არ არსებობს რკინიგზის ტრანსპორტი, თუმცა ადრე არსებობდა ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზა კუნძულ ტონგატაპუზე, რომელიც გადიოდა ნუკუალოფის ცენტრის გავლით პორტისკენ და ემსახურებოდა კოპრის გატანას.
ტონგის კუნძულებს შორის ავიაგადაყვანას ახორციელებს 2013 წელს დაარსებული ტონგის კერძო ავიაკომპანია REALtonga. ძირითადი საერთაშორისო ავიაკომპანიები, რომლებიც ქვეყანაში ახორციელებენ ფრენებს, დღეისათვის არიან „Air Pacific“, „Air New Zealand“, „Pacific Blue“. სულ 2007 წელს ქვეყანაში მოქმედებდა 6 აეროპორტი, მაგრამ მათ შორის მხოლოდ ერთის (ფუაამოტუს საერთაშორისო აეროპორტი) ასაფრენ-დასაჯდომ ზოლს ჰქონდა მყარი საფარი. სიდიდით მეორე აეროპორტია ვავაუს აეროპორტი.
ქვეყნის ყველაზე დიდი პორტია — ნუკუალოფა.
მასმედია
ტონგის პრესა წარმოდგენილია სამი ყოველკვირეული გამოცემით: გაზეთი „Tonga Chronicle“ (ტონგური ენა — Ko e Kalonikali Tonga) ეკუთვნის ქვეყნის მთავრობას და გამოიცემა კვირაში ერთხელ პარასკევობით ორ ენაზე, ტონგურზე და ინგლისურზე (გაზეთის ტირაჟი ტონგურ ენაზე შეადგენს დაახლოებით 5 ათას ეგზემპლარს, ინგლისურ ენაზე — 1,5 ათასს .); „Times of Tonga“ (ტონგური ენა — Taimi o Tonga) კერძოა და გამოიცემა ოკლენდში (ახალი ზელანდია) კვირაში ორჯერ ცალკე გამოცემად ტონგისათვის (დაარსდა 1989 წლის აპრილში .); ჟურნალი „Matangi Tonga“ ასევე კერძოა. ქვეყანაში იბეჭდება კიდევ რამდენიმე სტამბური გამოცემა: „Lao moe Hia“ (სასამართლო საქმეების პუბლიკაცია; ტონგურ ენაზე .), „Ko e Kele’a“ (პოლიტიკური კომენტარები .) და რამდენიმე რელიგიური გამოცემა.
ტონგაში მაუწყებლობს ერთი AM-სადგური („Radio Tonga 1“), ოთხი FM-სადგური: „Kool 90FM“ (ეკუთვნის ტონგის სამთავრობო ტელერადიოსამაუწყებლო კომისიას), „Radio 2000“ (კერძო რადიოსადგური), 93FM (კერძო რელიგიური), „Radio Nuku’alofa“ (კერძო). 2004 წელს ტონგაში სამი კომპანია წარმოადგენდა სატელევიზიო მომსახურებას: ტონგის ტელერადიოსამაუწყებლო კომისია (Tonga Broadcasting Commission, სამთავრობო ორგანიზაცია, რომელსაც ეკუთვნის არხები „Television Tonga“ და „TV Tonga 2“), „Tonfon“ (ფასიანი საკაბელო ტელევიზია), „Friendly Island Broadcasting Network“ (კერძო კომპანია, რომელიც ახორციელებს მომსახურებას ვავაუს კუნძულებზე).
ტონგაზე შესაძლებელია სხვადასხვა ტელესაკომუნიკაციო სახეობებით სარგებლობა, მათ შორის, ტელეფონი და ინტერნეტი. 2007 წელს ქვეყანაში სარგებლობაში იყო 21 ათასზე მეტი საშინაო ტელეფონი და 46 500 მობილური ტელეფონი. ინტერნეტით სარგებლობდა 8400 ადამიანი.
ტურიზმი
საკმაოდ დიდ ხანს ტონგის ეკონომიკის შედარებით სუსტად იყო განვითარებული. მხოლოდ 1966 წელს სამეფოს მთავრობამ გადადგა პირველი დიდი ნაბიჯი არქიპელაგზე ტურიზმის განვითარების გზაზე: აშენდა ქვეყანაში უდიდესი ოტელი „International Dateline Hotel“. დღეისათვის ტურიზმი ასრულებს მთავარ როლს ტონგის ეკონომიკაში, რომელიც უცხოური ვალუტის მოზიდვის ერთ-ერთი ძირითადი წყაროა. 2004 წელს ქვეყანა მოინახულა 41 208 ტურისტმა, რაც თითქმის 10 ათასით მეტია, ვიდრე 1999 წელს: მაშინ ქვეყანას ეწვია 30 949 ადამიანი. ქვეყანას ძირითადად სტუმრობენ ტურისტები ახალი ზელანდიიდან, ავსტრალიიდან და აშშ-დან. 2003 წელს ტონგაში ჩამოსულების ძირითადი მგზავრობის მიზანი იყო კუნძულებზე არდადეგების/შვებულების გატარება, ასევე მეგობრების და ნათესავების მონახულება, ხოლო დასვენების ძირითადი სახეობები უცხოელებისათვის იყო — დაივინგი, სპორტული თევზაობა, კულტურული ტურიზმი, იახტით ცურვა, სერფინგი, ბანაკი.
რამდენიმე სახელმწიფოს მოქალაქეებს არ სჭირდებათ ვიზების მიღება ქვეყანაში ჩასასვლელად. როგორც წესი, ვიზა გაიცემა უფასოდ აეროპორტშივე სამეფოში შესვლისას. მოქმედების ვადა — 1 თვე. მისი მიღებისთვის აუცილებელი პირობებია უკან დასაბრუნებელი ბილეთი და საკმაო რაოდენობის თანხა ტონგაში დასასვენებლად. მიუხედავად ამისა, რიგი სახელმწიფოების მოქალაქეები ვალდებულები არიან აიღონ ვიზა ქვეყანაში შესვლამდე.
საგარეო ეკონომიკური კავშირები
ძირითადი პარტნიორები იმპორტის სფეროში 2007 წელს იყვნენ ფიჯი (32 %), ახალი ზელანდია (27 %), აშშ (9 %), ავსტრალია (8 %), ჩინეთი (5 %). ძირითადი პარტნიორები ექსპორტის სფეროში — აშშ (34 %), იაპონია (20 %), სამხრეთი კორეა (10 %), ფიჯი (6 %), სამოა (5 %).
ფულადი სისტემა და ფინანსები
ტონგის ფულადი ერთეულია 1967 წლის 3 აპრილს ბრუნვაში შემოღებული — ტონგური პაანგა (აქამდე გამოიყენებოდა ტონგური ფუნტი). ის არ არის კონვერტირებული ვალუტა, ხოლო მისი კურსი მიბმულია ავსტრალიურ დოლარზე, ახალზელანდიურ დოლარზე, ამერიკულ დოლარზე და იაპონურ იენაზე. ბრუნვაში იმყოფება 7 მონეტა ნომინალებით 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 სენიტი, ასევე 7 ბანკნოტი ნომინალებით 1, 2, 5, 10, 20, 50 და 100 პაანგა.
2007—2008 წლების ბიუჯეტით (საბიუჯეტო წელი გრძელდება 1 ივლისიდან 30 ივნისის ჩათვლით) ხარჯებმა შეადგინა 109,8 მილიონი აშშ დოლარი, ხოლო შემოსავლებმა — 80,48 მილიონი აშშ დოლარი. ბიუჯეტის ხარჯვითი ნაწილის ყველაზე დიდი დარგებია საბინაო-კომუნალური მეურნეობა, ეკონომიკა, ჯანდაცვა. შემოსავლებს შორის ყველაზე დიდი მნიშვნელობა აქვს საგადასახადო შემოსავლებს.
ტონგის შიდა საბანკო სისტემას წარმოადგენს სამი უცხოური (Westpac Bank of Tonga, ANZ Bank, Malaysian Banking finance) და ერთი ადგილობრივი ბანკი (Tonga Development Bank). ამ ბანკების ზედამხედველობას ახორციელებს ტონგის ეროვნული სარეზერვო ბანკი (National Reserve Bank of Tonga), რომელიც ქვეყნის ცენტრალური ბანკია.
ჯანდაცვა
ჯანდაცვის სისტემის უკეთ მართვისა და მოსახლეობისადმი ხარისხიანი მომსახურების მიზნით ტონგის სამეფო დაყოფილია ოთხ სამედიცინო ოლქად. ქვეყანაში მოქმედებს ნუკუალოფაში არსებული 199 ადგილიანი საერთო ტიპის ერთი საავადმყოფო, რომელიც უზრუნველყოფს სხვადასხვა ტიპის ავადმყოფობებით დაავადებული პაციენტების მკურნალობას (მათ გარდა, რომელთა მკურნალობა მოითხოვს წამყვან ქირურგიას და სხვა მაღალტექნოლოგიურ სამედიცინო მოწყობილობებს). ეუას, ჰააპაის და ვავაუს კუნძულებზე მოქმედებს სამი საოლქო ცენტრალური საავადმყოფო შესაბამისად 16, 28 და 61 ადგილიანი. ამას გარდა, ქვეყანაში არსებობს პირველადი სამედიცინო დახმარების 14 ცენტრი და დედების ჯანდაცვის 34 ცენტრი. 2003 წელს ტონგაში დარეგისტრირებული იყო 32 თერაპევტი, 23 სტომატოლოგი, 342 მედდა, 21 აკუშერი.
ფართედ გავრცელებულია თამბაქოს მოწევა: 2006 წლის მოსახლეობის აღწერის მონაცემებით, ყოველდღიურად ეწევა ტონგის 16 წელზე უფროსი ასაკის მოსახლეობის დაახლოებით 21 % (33 % მამაკაცები და 9 % — ქალები).
განათლება
სასკოლო განათლება ტონგის არქიპელაგზე გაჩნდა პროტესტანტ მისიონერებთან ერთად, რომლებიც ჯონ უესლის იდეებს ავრცელებდნენ და რომლებმაც პირველებმა დააარსეს ქრისტიანული მისია არქიპელაგზე. შემდგომში განათლების სისტემაში დიდი გავლენა მოახდინა სხვა ქრისტიანული სწავლებების წარმომადგენლებმა. უკვე 1876 წელს ტონგის კუნძულებზე შემოიღეს საყოველთაო დაწყებითი განათლება. 1882 წელს განათლების სისტემა გადავიდა მთავრობის კონტროლის ქვეშ, მაგრამ უკვე 1906 წელს ბევრ რელიგიურ მისიებს ხელახლა ნება დართეს გაეხსნათ საკუთარი სკოლები. მთლიანად, სამეფოში განათლების სისტემა ოკეანეთის სხვა ქვეყნებთან შედარებით გამოირჩევა მაღალი დონით, მაგალითად, ქვეყანაში აღინიშნა განათლების მაღალი დონე: 1999 წლის შეფასებით, მოსახლეობის 98,9 %-მა იცოდა წერა-კითხვა ტონგურ და ინგლისურ ენებზე.
ქვეყანაში დაწყებითი განათლება სავალდებულოა. 1997 წელს დარეგისტრირებული 116 დაწყებითი სკოლიდან 105 სკოლა იმყოფებოდა მთავრობის დაქვემდებარებაში, დანარჩენი — არასამთავრობო (ძირითადად საეკლესიო). 2006 წელს მათში სწავლობდა 16 941 ბავშვი (მათ შორის ბიჭები — 8958, გოგონები — 7983), მასწავლებლების რაოდენობა — 760 ადამიანი.
1997 წელს ტონგაში მოქმედებდა 41 საშუალო საგანმანათლებლო სკოლა, ან კოლეჯი. 2006 წლის მდგომარეობით მათში სწავლობდა 14 311 ბავშვი (მათ შორის ბიჭები — 7364, გოგონები — 6947); მასწავლებლების რაოდენობა — 999 ადამიანი. ამასთან ბავშვების დიდი ნაწილი განათლებას იღებდა არასამთავრობო სკოლებში.
საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ შემდგომი განათლების მიღება შეიძლება 14 საგანმანათლებლო დაწესებულებაში (მათ შორის 8 — სამთავრობო), მათ შორის პროფესიონალურ-ტექნიკური სწავლების და განათლების ინსტიტუტში (Institute for Vocational Education and Training), პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში (Polytechnical Institute), პედაგოგიურ კოლეჯში (Teacher's College), დედეფალ სალოტეს სახელობის მედდების სკოლაში (Queen Salote School of Nursing) და ტონგის პოლიციის სპეციალურ სასწავლებელში (Tonga Police Training School). ამას გარდა, ნუკუალოფაში მდებარეობს სამხრეთ წყნარი ოკეანის უნივერსიტეტის კამპუსი.
ბევრი ქვეყანა, უპირველეს ყოვლისა ავსტრალია, ახალი ზელანდია და იაპონია, ტონგას მნიშვნელოვან დახმარებას უწევს, რაც გამოიხატება ქვეყნის სხვადასხვა საგანმანათლებლო პროექტების დაფინანსებაში.
სოციალური ორგანიზება
ტონგას თანამედროვე საზოგადოება, ისევე როგორც ტრადიციული, განსხვავდება მოსახლეობის მაღალი სოციალური სტრატიფიკაციით ( − ფენა და facio − ვაკეთებ) და იერარქიულობით. რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში საზოგადოების რანგებად დაყოფის მიუხედავად მოხდა მნიშვნელოვანი ცვლილებები, რომლებმაც საზოგადოებაში საკმაოდ გაათანაბრა განსხვავება სხვადასხვა სოციალურ დაჯგუფებებს შორის. ტონგის საზოგადოებაში გამოიყოფა სამი ძირითადი სოციალური ჯგუფი: სამეფო ოჯახის წარმომადგენლები, ანუ ჰა’ა ტუ’ი (ტონგური ენა — Ha’a Tu’i), არისტოკრატია/ბელადები, ანუ ჰოუ’ეიკი (ტონგური ენა — hou’eiki), და ჩვეულებრივი ხალხი, ანუ კაუ ტუ’ა (ტონგური ენა — kau tu’a). ყველა ტიტული დღემდე რჩება შთამომავლობითად და, როგორც წესი, გადაეცემა მხოლოდ და მხოლოდ მამრობითი ხაზით. 1875 წლის კონსტიტუციით ტონგაში შემოღებულია ახალი რანგი — მიწის არისტოკრატია, ანუ ნოპელე (ტონგური ენა — nōpele).
ტონგაში საზოგადოების სოციალური ორგანიზება, რომელიც წარმოადგენს მოსახლეობის იერარქიას, რომელიც დამოკიდებულია მათ სტატუსზე და ხელისუფლებაზე, მნიშვნელოვნად მოქმედებს ოჯახის, ანუ გვარის (ტონგური ენა — famili), და გაფართოებული ოჯახის, ანუ კაინგას (ტონგური ენა — kainga) სისტემის საფუძველზე. ტონგური გვარი შედგება ოჯახური წყვილისაგან და მათი ბავშვებისაგან, რომლებიც ცხოვრობენ ერთ სახლში, ხოლო კაინგა — ყველა ნათესავისაგან, რომლებიც ცხოვრობენ ერთ ან რამდენიმე სოფელში. ადამიანის სტატუსის გამოსავლენად მნიშვნელოვან როლს თამაშობს მისი სქესი და ასაკი. მაგალითად, ტონგის საზოგადოებაში ქალების მდგომარეობა ტრადიციულად ითვლება უფრო პრივილიგებურად, ვიდრე მამაკაცების მდგომარეობა. მაგრამ მიწის ან ტიტულების მემკვიდრეობა ხდება მამაკაცის ხაზით. ბავშვების სტატუსი, როგორც წესი, განისაზღვრება დაბადების რიგით, სქესით, დაბადების ადგილით, მათი მშობლების სტატუსით და ავტორიტეტით.
სამზარეულო
ძველი ტონგელების რაციონის საფუძველს წარმოადგენდნენ ისეთი სასოფლო-სამეურნეო მცენარეები, როგორებიცაა: ტარო, იამსი, ბანანი, ქოქოსი. საკმაოდ გამოიყენებოდა თევზი, რომელიც, როგორც წესი, იწვებოდა სპეციალურ ფურცლებში გახვეული მიწისქვეშა ღუმელებში. დელიკატესად ითვლებოდა სხვადასხვა მოლუსკები, რომლებსაც უმად ჭამდნენ. ფართედ იყო გავრცელებული ქოქოსის რძისაგან დამზადებული სასმელები. არქიპელაგის ძველი მაცხოვრებლები ასევე ამრავლებდნენ ღორებს, მაგრამ მათ მიირთმევდნენ მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში, მაგალითად დღესასწაულებზე.
XIX—XX საუკუნის დასაწყისში ადგილობრივი მოსახლეობის რაციონში გამოჩნდა ბევრი პროდუქტი და მცენარეულობა, რომლებიც არქიპელაგზე შემოიტანეს ევროპელებმა, მაგალითად ხახვი, კომბოსტო, სტაფილო, ჩვეულებრივი პომიდორი, ფორთოხალი, ლიმონი და მანიჰოტი, რომლებიც უფრო ადვილად მოსაყვანები იყვნენ, ვიდრე ტრადიციული იამსი. ამას გარდა, გამოჩნდა საზამთრო, რომელმაც ტონგაში მოიპოვა დიდი პოპულარობა: მისგან დაიწყეს უალკოჰოლო გრილი სასმელის ოტაის (ტონგური ენა — ‘otai) დამზადება (საზამთროს სოკის, ქოქოსის რძის და, შესაძლებელია სხვა ხილის სოკების, მაგალითად მანგოს და ანანასის ნარევი).
ტონგის ტრადიციულ კერძებს შორის შეიძლება გამოიყოს:
კუნძულელების ცხოვრებაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია პოლინეზიაში ფართედ გავრცელებულ ნარკოტიკულ სასმელ კავას, რომელიც კეთდება მცენარე Piper methysticum ფესვებისაგან. ცერემონიალური ფუნქციების და საკმაოდ სასიამოვნო სასმელის გარდა, კავა ტონგელების მიერ იხმარება თავის ტკივილის, დიარეის, ჰემოგლობინურიის, ტუბერკულოზის, კეთრის, კარცინომის, ასთმის, კუჭის აშლილობის და უძილობის წინააღმდეგ საშუალებად. ტონგურ მითოლოგიაში არსებობს ლეგენდა, რომელშიც აიხსნება სასმისის წარმოშობა. ლეგენდაში მოთხრობილია იმასზე, თუ როგორ გადაწყვიტა უზენაესმა ბელადმა ლოაუმ ქვეყანაში შიმშილობის დროს გამგზავრებულიყო თავის ქვეშევრდომებთან ფევა’ანგასთან და მის ცოლ ფეფაფასთან, რომლებიც ცხოვრობდნენ კუნძულ ეუეიკიზე. მაგრამ საპატიო სტუმარს ტონგელებმა სუფრაზე ვერაფერი მიართვეს, ამიტომ მათ გადაწყვიტეს მოეკლათ საკუთარი ქალიშვილი სახელად კავა’ონაუ, რომელიც კეთრით იყო დაავადებული, და მისგან დაემზადებინა რაიმე გემრიელი საჭმელი. როდესაც ამის შესახებ შეიტყო ლოაუმ, მან უარი თქვა საჭმელზე და თავის ქვეშევრდომებს უბრძანა დაემარხათ ის სახლის უკან. ფევა’ანგა და ფეფაფა მას უსიტყვოდ დაემორჩილა, საკუთარი მოკლული ქალიშვილის თავი დამარხეს ერთ ადგილას, ხოლო დანარჩენი ნაწილი — მეორე ადგილას. ხუთი დღის შემდეგ დამარხვის ადგილებზე გამოჩნდა ორი სავსებით უცნობი მცენარე: ქალიშვილის თავის დამარხვის ადგილას გაიზარდა მცენარე კავა (Piper methysticum), ხოლო მეორე ადგილას — შაქრის ლერწამი.
მუსიკა
ცნობები ტონგის მუსიკაზე და მუსიკალურ ინსტრუმენტებზე, რომელიც არსებობდა კუნძულებზე ევროპელების გამოჩენამდე, პრაქტიკულად არ არის შემონახული. ზოგიერთმა პირველმა ევროპელმა მოგზაურმა, რომლებიც იყვნენ არქიპელაგზე, ჯეიმზ კუკმა და უილიამ მარინერმა, გააკეთეს საკუთარ დღიურებში რამდენიმე ჩანაწერი ტრადიციულ მუსიკაზე, რომლებიც მათ მოისმინეს ცეკვების შესრულების დროს. ტონგის ხალხურ ინსტრუმენტებს შორის გვხვდება: იდიოფონი (ბარაბანი, გონგი, ვარგანი), ქორდოფონი, აეროფონი (ცხვირის ფლეიტა, ნიჟარისგან დამზადებული საყვირი, ჩვეულებრივი ნიჟარები, ფლეიტები).
ვარგანის ადგილობრივი ნაირსახეობაა ʻუტეტე (ტონგური ენა — ʻutete), რომელიც კეთდება ქოქოსის პალმის ფურცლისაგან სიგრძით 25 სმ და სიგანით 3 სმ. ძველად მასზე დაკვრა გავრცელებული გართობა იყო ბავშვებს შორის, მაგრამ დღეისათვის ეს მუსიკალური ინსტრუმენტი საკმაო იშვიათობაა. სხვა იდიოფონებს შორის შეიძლება აღინიშნოს ტოფუა (ტონგური ენა — tofua) — დახვეული ქსოვილი, რომლის შიგნით მდებარეობს ბამბუკის ღერო და რომლის ხმოვანობა მიიღწევა ორი ჯოხის დარტყმით; გამოიყენება ფაჰაიულას, ულას და ოტუჰაკას ცეკვების მუსიკალური გაფორმების დროს.
ქორდოფონებიდან ტონგაზე გვხვდება მხოლოდ ევროპელების მიერ შემოტანილი გიტარები, ასევე უკულელე. ყველა ისინი გამოიყენება, როგორც წესი, სასიყვარულო სიმღერების, ანუ ჰივა-კაკალას შესრულებისას. აეროფონებიდან გავრცელებულია ცხვირის ფლეიტები, ანუ ფანგუფანგუ (ტონგური ენა — fangufangu), როგორც სხვადასხვანაირი მოლუსკების ნიჟარები, რომლებიც გამოიყენებოდნენ მუსიკალური საყვირის სახით. ფლეიტები, ანუ მიმიჰა (ტონგური ენა — mimiha) უკანასკნელ ასწლეულში დიდი იშვიათობა გახდა.
ტონგის თანამედროვე მუსიკა ჩამოყალიბდა ევროპული, წყნაროკეანური და კარიბული წარმოშობის სხვადასხვა მუსიკალური მიმდინარეობების გავლენით. სიმღერების სიტყვები წარმოადგენენ ლექსებს, რომლებიც აგებულია ჰელიაკის (ტონგური ენა — heliaki) პრინციპზე: „ერთის თქმა, მაგრამ მეორის აღქმა“. სიმღერებიდან ყველაზე დიდ ინტერესს წარმოადგენენ ცერემონიალური საცეკვაო სიმღერები, ანუ ფაივა (ტონგური ენა — faiva). საკმაოდ პოპულარულია სასიყვარულო სიმღერები ჰივა-კაკალა (ტონგური ენა — hiva kakala).
ცეკვები
ძველად ფართედ გავრცელებული და დღეისათვის შემორჩენილი ოფიციალური ცერემონიალური ცეკვაა მეʻეტუʻუპაკი (ტონგური ენა — meʻetuʻupaki), რომელსაც ასრულებენ მამაკაცები. ამ ცეკვის შესრულებისას გამოიყენება სპეციალური მარაოები, რომლებსაც ჰქვია პაკი (ტონგური ენა — paki), ასევე ტონგური ნასვრეტიანი ბარაბანი, ანუ ნაფა (ტონგური ენა — nafa), რომელზეც ურტყავენ ორ სპეციალურ ხის ჯოხს. ხმოვან თანხლებას უზრუნველყოფს მამაკაცების და ქალების ჯგუფი, რომლებიც სხედან მოცეკვავეთა წინ ნაფაზე შემსრულებელთან ერთად. ძველად მეʻეტუʻუპაკი სრულდებოდა მხოლოდ საგანგებო შემთხვევების დროს, რომელსაც ჰქონდა საერთო ეროვნული მნიშვნელობა, მაგალითად, წელიწადში პირველი ხილის ცერემონიის — ʻინასის (ტონგური ენა — ʻinasi) დროს, როდესაც ტონგის მოსახლეობას მოჰქონდა ძღვენი არქიპელაგის ერთ-ერთ უზენაეს ბელად ტუი-ტონგასთან. დღეისათვის ეს ცეკვა სრულდება სოფლებში, რომლებშიც ცხოვრობენ ტუი-ტონგას შთამომავლები.
ტონგაზე მამაკაცების ცეკვისაგან განსხვავებით ქალთა ცეკვა გამოირჩევა მცირე ფორმალობით და შეიძლება სრულდებოდეს მთელი დღე-ღამის განმავლობაში (მამაკაცთა ცეკვა, როგორც წესი დღისით). მათ შორის ყველაზე ცნობილია მჯდომარე ცეკვა ʻოტუჰაკა (ტონგური ენა — ʻotuhaka) და მდგომარე ცეკვა ულა (ტონგური ენა — ula). ამ ცეკვების შესრულებისას მუსიკალური თანხლება და ხელების მოძრაობა საკმაოდ მსგავსია, ხოლო თვითონ ისინი, როგორც წესი, სრულდება ერთი მეორის შემდეგ. თუმცა დღეისათვის ცეკვების შესრულებისას უფრო ხშირად იყენებენ ჩვეულებრივ ბარაბანს ან გიტარას, ძველად ʻოტუჰაკას და ულას თან სდევდა ტაფუას ხმა, მუსიკალური ინსტრუმენტისა, რომელიც კეთდებოდა ქსოვილში გახვეული ორი ბამბუკის შტოსაგან. ხმის მისაღებად გამოიყენებოდა ორი სპეციალური ჯოხი. ბოლო დროს საკმაო პოპულარობით სარგებლობს ცეკვა ტაუʻოლუნგა (ტონგური ენა — tauʻolunga), რომელიც, სავარაუდოდ, ტონგაზე შემოტანილია სამოადან. მასში შედის ყველა მოძრაობა, რომელიც არსებობს ულას ცეკვაში, მაგრამ ფეხების ბევრი მოძრაობით.
მეორე ცნობილი ტონგური ცეკვა, რომელიც იუნესკომ 2003 წელს გამოაცხადა „კაცობრიობის საგანძურის ზეპირი და არამატერიალური მემკვიდრეობის შედევრად“, არის ლაკალაკა (ტონგური ენა — lakalaka). ის სრულდება როგორც მამაკაცების, ასევე ქალების მიერ ერთი სოფლიდან (მათი რაოდენობა ზოგჯერ აღწევს 400 ადამიანს ), რომლებიც მწკრივდებიან ორ რიგად: ქალები — მარცხნივ, მამაკაცები — მარჯვნივ. ცეკვის დროს, რომელიც იწყება ლექსებიდან, შემსრულებლები პრაქტიკულად დგანან ადგილზე, მხოლოდ ხელებით აკეთებენ სპეციალურ მოძრაობებს, ამასთან მამაკაცები იყენებენ ერთ მოძრაობას, ხოლო ქალები — მეორეს (ამიტომ იქმნება შთაბეჭდილება, რომ სრულდება ორი სხვადასხვა ცეკვა).
მაʻულუʻულუ (ტონგური ენა — māʻuluʻulu) — მჯდომარე ცეკვაა როგორც მამაკაცებისთვის, ისევე ქალებისათვის, რომელშიც გამოიყენება მოძრაობა, რომელიც არსებობს ოტუჰაკას, ულას და ლაკალაკას ცეკვებში. სავარაუდოდ, იგი ტონგაზე შემოტანილი იქნა სამოადან XIX საუკუნის ბოლოს. მისი შესრულებისას მოცეკვავეები იატაკზე ფეხებგადაჯვარედინებულები სხედან რამდენიმე რიგში. ცეკვას თან ახლავს ბარაბანზე დაკვრა, ხელების განსაკუთრებული მოძრაობა და ტაშის ცემა. იგი სრულდება მხოლოდ განსაკუთრებული ოფიციალური შემთხვევების დროს და გამოხატავს ტონგაში არსებული საზოგადოების სოციალურ-პოლიტიკური სტრუქტურისადმი ლოიალურობას. 2008 წელს ჯორჯ ტუპოუ V-ის კორონაციის დროს ცეკვა მაʻულუʻულუს ასრულებდა 9000 მოსწავლე.
არქეოლოგიური ძეგლები
მიუხედავად იმისა, რომ არქეოლოგიური თვალსაზრისით ტონგის კუნძულები საკმაოდ ცუდად არის შესწავლილი, მთელ რიგ კუნძულებზე შენარჩუნებულია ძვირფასი არქეოლოგიური ძეგლები, მათ შორის აღმოჩენათა დიდი რაოდენობა, რომელიც ეკუთვნის ლაპიტას კულტურას და რომლებიც ნაპოვნია სამეფოს ყველა კუნძულზე (სულ არქეოლოგიური გათხრების დაახლოებით 30 ადგილი, რომელთაგან უმრავლესობა მდებარეობს ჰააპაის კუნძულებზე). კანადის საიმონ ფრეიზერის სახელობის უნივერსიტეტის (Simon Fraser University) პროფესორის — დევიდ ბერლის (David Burley) გამოკვლევების თანახმად, ტონგატაპუს აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე სოფელი ნუკულეკა სავარაუდოდ ტონგელების ან პოლინეზიელების უძველესი დასახლებაა, ანუ იგი შეიძლება ჩაითვალოს „პოლინეზიის აკვნად“. ისტორიული და არქეოლოგიური თვალსაზრისით განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ქალაქი მუა (ტონგური ენა — Muʻa), რომელიც მდებარეობს დაახლოებით 12 კმ-ში ტონგის თანამედროვე დედაქალაქ — ნუკუალოფადან, და რომელიც იყო XIII საუკუნიდან XIX საუკუნემდე სამეფოს რიგით მესამე დედაქალაქი (პირველი ითვლება სოფელი ტოლოა, მეორე — ჰეკეტა). ქალაქ მუას ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს ლაპაჰას რაიონი, ტუი-ტონგას დინასტიის საცხოვრებელი ადგილი და უზენაესი ხელისუფლების ცენტრი. ამას გარდა, ის ცნობილია როგორც ტონგის იმპერიის გეოგრაფიული ცენტრი XIII საუკუნიდან XIX საუკუნის ჩათვლით პერიოდში, ისევე როგორც უზენაესი ბელადების დაკრძალვის ადგილი (სულ ლაპაჰაში სავარაუდოდ არსებობს 22 სამარხი, ანუ ლანგი (ტონგური ენა — langi), რომლებიც წარმოადგენენ მომცრო ბორცვებს საკმაოდ წაკვეთილი პირამიდების ფორმით).
ჰაამონგა-ა-მაუის ტრილიტი
კუნძულ ტონგატაპუს ჩრდილოეთ ნაწილში, სოფელ ნიუტოუადან შორიახლოს, მდებარეობს ცნობილი 12-ტონიანი ტრილიტი ჰაამონგა-ა-მაუი (ტონგური ენა — Haʻamonga ʻa Maui; ტონგური ენიდან თარგმანში — „ღმერთ მაუის ტვირთი“) — წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში ერთადერთი მეგალითური თაღი, რომელიც შედგება სამი მარჯნული ფილისაგან სიმაღლით 5 მეტრი, სიგანით 2 მეტრი და სიგრძით 6 მეტრი (გარედან ჰგავს სტოუნჰენჯს). შენობის აშენების ზუსტი დრო და მისი დანიშნულება უცნობია. სავარაუდოდ, ის აშენებული იქნა XIII საუკუნის დასაწყისში, რიგით მეთერთმეტე ტუი-ტონგას — ტუიტატუის მართველობის პერიოდში. ასევე არსებობს რამდენიმე თვალსაზრისი ჰაამონგა-ა-მაუის ფუნქციის შესახებ. ერთ-ერთი მათგანის თანახმად, შენობა აშენდა ტუიტატუის მიერ საკუთარი, ერთმანეთისადმი მტრულად განწყობილი ვაჟების შესარიგებლად (ტრილიტს სიმბოლურად მათ შორის უნდა გამოესახა ნათესაური კავშირი), ან მას შეეძლო გამოესახა ძველად ამ ადგილას არსებული სამეფოს ტერიტორიის შესასვლელი.
ტრადიციული თამაშები
მთელ სამყაროში ფართედ გავრცელებული თამაშების გარდა, რომლებიც ტონგაშიც პოპულარულია (მაგალითად, რაგბი, კრიკეტი, ფეხბურთი), ქვეყანაში არსებობს ბევრი ტრადიციული გართობა (ძირითადად ბავშვებისათვის). მათ შორის ყველაზე ცნობილია პანი (ტონგური ენა — pani), ჰიკო (ტონგური ენა — hiko) და ლანიტა (ტონგური ენა — lanita).
პანი წარმოადგენს თამაშს ორ გუნდს შორის, რომელშიც გამოიყენება ჩოგბურთის ბურთი და 10-12 ალუმინის ქილა. ერთ-ერთმა გუნდმა ამ ქილებისგან უნდა ააშენოს პატარა კოშკი. მას შემდეგ, როდესაც გუნდი ამას გააკეთებს, მეორე გუნდმა უნდა ისროლოს ჩოგბურთის ბურთი, რომ დაანგრიოს კოშკი. თუ ამ მომენტში მეორე გუნდის წევრს შეეხება ბურთი, მაშინ ის გადის თამაშიდან. თუ ის გუნდი, რომელმაც ააშენა პირველი კოშკი კიდევ შეძლებს მის აშენებას, მაშინ მან ხმამაღლა უნდა დაითვალოს 10-მდე და შემდეგ დაიყვიროს „პანი“. თითოეული „პანის“ დაყვირებაზე გუნდი იღებს ერთ ქულას.
ჰიკოს თამაში წარმოადგენს ცეკვებს და ჟონგლირებას. იგებს ის მოთამაშე, რომელიც ყველაზე დიდ დროს მოანდომებს ჟონგლირებას ნებისმიერი საგნით (ხილით, ჩოგბურთის ბურთებით ან ცარიელი ბოთლებით).
ლანიტა გუნდური თამაშია, რომელიც საკმაოდ ჰგავს კრიკეტს (თუმცა, ჯოხის გამოკლებით). მასში მომგერიებელმა მოთამაშემ ბურთი მაღლა ჰაერში უნდა ააგდოს, ხოლო შემდეგ ხელით უნდა დაარტყას. თუ ბურთს დაიჭერენ, მაშინ ის გადის თამაშიდან. თუ ვერა, მაშინ მომგერიებელი მოთამაშე უნდა გაიქცეს ორ ბაზას შორის, მანამდე სანამ მასში მოხვდება ბურთი, რომელიც ნასროლია მიმღები მოთამაშისგან. როგორც კი მომგერიებელი მოთამაშე ეხება მეორე ბაზას, მისი გუნდი იღებს ქულას.
სპორტი
ტონგის ფეხბურთის ფედერაცია ფიფას და ოკეანეთის ფეხბურთის კონფედერაციის წევრია 1994 წლიდან. პირველი საერთაშორისო მატჩი ტონგის ეროვნული ნაკრების მონაწილეობით ფეხბურთში გაიმართა 1979 წლის 31 აგვისტოს, რომელშიც ტონგის ნაკრებმა წააგო ტუვალუს ნაკრებთან ანგარიშით 3:5. ტონგის ნაკრები ყველაზე დიდი ანგარიშით დამარცხდა ავსტრალიის ნაკრებთან 2001 წლის 9 აპრილს ანგარიშით 0:22. ყველაზე დიდი მოგება ტონგის ნაკრებმა განიცადა 2003 წლის 5 ივლისს სამხრეთ წყნარი ოკეანეთის თამაშებზე ფიჯიში მიკრონეზიის ფედერაციული შტატების ნაკრებთან ანგარიშით 7:0.
ქვეყნის ეროვნული ოლიმპიური კომიტეტი ჩამოყალიბდა 1963 წელს და ოფიციალურად აღიარებული იქნა საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის მიერ 1984 წელს. პირველად ტონგის ნაკრებმა ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებში მიიღო მონაწილეობა 1984 წელს (გაიმართა ქალაქ ლოს-ანჯელესში). მაგრამ პირველი და ჯერჯერობით ერთადერთი მედალი (ვერცხლი) მოპოვებული იქნა მხოლოდ ქალაქ ატლანტაში ჩატარებულ 1996 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებში, ტონგელი მოკრივის პაეა ვოლფგრამის მიერ. კლიმატური პირობების გამო ტონგას არასოდეს არ უასპარეზია ზამთრის ოლიმპიურ თამაშებში, თუმცა იგეგმებოდა, რომ 2010 წელს 2010 წლის ზამთრის ოლიმპიურ თამაშებზე ვანკუვერში (კანადა) მონაწილეობას მიიღებდა ტონგელი მოციგავე, რომელიც მომზადებას გადიოდა გერმანიაში. მიუხედავად ამისა მან ვერ შეძლო კვალიფიკაციის გავლა. სოჭის 2014 წლის ზამთრის ოლიმპიურ თამაშებზე გაემგზავრა ერთი სპოტსმენისაგან შემდგარი პირველი „დელეგაცია“: მოციგავე ბრუნო ბანანი. თავის სახეობაში მან დაიკავა 32-ე ადგილი და ლიდერს ჩამორჩა 8 წამით.
სქოლიო
კატეგორია:ტონგა კატეგორია:პოლინეზია კატეგორია:ოკეანეთის ქვეყნები კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები კატეგორია:კონსტიტუციური მონარქიები კატეგორია:სამეფოები კატეგორია:კუნძულოვანი სახელმწიფოები
თავისუფლების ზარი
მინი|თავისუფლების ზარი თავისუფების ზარი (Liberty Bell) — ზარი, რომელიც მდებარეობს აშშ-ში, ქალაქ ფილადელფიაში, პენსილვანიის შტატში და წარმოადგენს აშშ-ის ისტორიაში დიდი ბრიტანეთისგან დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის მთავარ სიმბოლოს. ამ ზარის რეკვამ მოუწოდა ფილადელფიის მცხოვრებლებს 1776 წელს მეორე კონტინენტურ კონგრესზე მიღებული დამოუკიდებლობის დეკლარაციის გახმოვანებაზე.
ზარი დაახლოებით 943 კგ-ს იწონის, მისი პერიმეტრი 3,7 მ, ხოლო სიმაღლე 1 მეტრია. დამზადებულია სპილენძისა (70%) და თუთიის (25%) შენადნობისგან ლონდონში, კომპანია Whitechapel Bell Foundry-ის მიერ.
სქოლიო
კატეგორია:აშშ-ის ისტორია კატეგორია:ფილადელფიის ღირსშესანიშნაობები
რონდონია
რონდონია (პორტ. Rondônia, RO) — ბრაზილიის შტატი 1981-დან, მანამდე ფედერალური ტერიტორია გუაპორე. მდებარეობს მდინარე მადეირას აუზში.
Rhytidoponera pilosula
Rhytidoponera pilosula — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Rhytidoponera-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Ectatomminae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ვახტანგ აბაშიძე (ეკონომისტი)
ვახტანგ აბაშიძე (დ. 5 იანვარი, 1941. სოფ. ურეხი, ბათუმის რაიონი, საქართველოს სსრ — გ. 11 თებერვალი, 2013) — ქართველი ეკონომისტი, პოლიტიკოსი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 5 იანვარი კატეგორია:დაბადებული 1941 კატეგორია:გარდაცვლილი 11 თებერვალი კატეგორია:გარდაცვლილი 2013 კატეგორია:ქართველი ეკონომისტები კატეგორია:საქართველოს IV მოწვევის პარლამენტის წევრები კატეგორია:საქართველოს V მოწვევის პარლამენტის წევრები კატეგორია:საქართველოს VI მოწვევის პარლამენტის წევრები კატეგორია:ბათუმში დაბადებულები ვახტანგ
იმერხეველები
იმერხეველები — ქართველთა ეთნოგრაფიული ჯგუფი. ისინი ცხოვრებენ თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე, ისტორიული ტაო-კლარჯეთის ერთ პროვინციაში – იმერხევის მთიან რეგიონში. მათ დღემდე შენარჩუნებული აქვთ ქართული ენა, კულტურისა და ყოფის რიგი თავისებურებები. იმერხეველები სარწმუნოებით მუსლიმები არიან. მათი მეტყველება ძალიან ჰგავს აჭარულ-გურულს.
ანთროპოლოგიურად იმერხეველები ანუ ტაო-კლარჯები დასავლურ ქართული გარეგნული იერ-სახით და საშუალოზე მაღალი სიმაღლით გამოირჩევიან. ქართული წარმოშობის იმერხეველებს სწორნაკვთოვანი სახე, სწორი ცხვირი, ღია ფერის თვალები და ღია ფერის თმა (ღია ჩალისფერიდან წაბლისფრამდე) აქვთ.
კატეგორია:ეთნოგრაფია კატეგორია:ქართველები კუთხეების მიხედვით
ჰენრი უოდსუორთ ლონგფელო
ჰენრი უოდსუორთ ლონგფელო (Henry Wadsworth Longfellow; დ. 27 თებერვალი, 1807 - გ. 24 მარტი, 1882) — ამერიკელი პედაგოგი და პოეტი, რომლის ნამუშევრებია: „პოლ რევერეს მგზავრობა“, „ჰაიავათას სიმღერა“, და „ევანჯელინა“. ის იყო აგრეთვე პირველი ამერიკელი რომელმაც გადათარგმნა დანტე ალიგიერის ღვთაებრივი კომედია და იყო ერთ-ერთი წევრი ჯგუფისა სახელად Fireside Poets.
სქოლიო
კატეგორია:ამერიკელი პედაგოგები კატეგორია:ამერიკელი პოეტები კატეგორია:დაბადებული 1807 კატეგორია:გარდაცვლილი 1882
იაულის პროვინცია
250პქ|მინი|მარჯვნივ|ჯაულის პროვინცია ჯაული — პროვინცია პერუში, ხუნინის რეგიონში. ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება პასკოს რეგიონი და ხუნინის პროვინცია, აღმოსავლეთიდან ტარმას პროვინცია, სამხრეთიდან ხაუხა და დასავლეთიდან ლიმას რეგიონი. 2002 წლის მონაცემებით, პროვინციაში ცხოვრობს 66 093 ადამიანი, ფართობი კი შეადგენს 3 617,35 კმ²-ს. პროვინციის დედაქალაქია ლა-ოროია.
პროვინცია ადმინისტრაციულად იყოფა 10 რაიონად.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ხუნინის რეგიონის პროვინციები
სილეზია
thumb|სილეზია სილეზია (პოლ. Śląsk, ჩეხ. Slezsko, გერმ. Schlesien, სილ. Ślůnsk, ქვ.სილ. Schläsing) — ისტორიული მხარე ცენტრალურ ევროპაში. სილეზიის დიდი ნაწილი შედის პოლონეთის შემადგენლობაში, მცირე ნაწილი კი ჩეხეთის. სილეზიის სულ მცირე ნაწილს გერმანია ფლობს.
უმსხვილესი ქალაქებია: ვროცლავი და კატოვიცე.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:პოლონეთის ისტორიული რეგიონები კატეგორია:გერმანიის ისტორიული მხარეები კატეგორია:ჩეხეთის ისტორიული მხარეები კატეგორია:ავსტრიის ისტორიული მხარეები
ანტონინუსების დინასტია
მარჯვნივ|მინი|ანტონინების დინასტია ანტონინების დინასტია — რომის საიმპერატორო დინასტია, რომლის სახელწოდება მომდინარეობს ანტონინუს პიუსისაგან. დინასტია ისტორიაში „ხუთი კარგი იმპერატორის“ სახელითაც შევიდა. მისი წარმომადგენლები არ იყვნენ ერთმანეთის ნათესავები. დინასტიის პირველი იმპერატორი იყო ნერვა 96 წლიდან, რომელიც სენატმა აირჩია. ამის შემდეგ წესად დამკვიდრდა, რომ სენატის მიერ არჩეულ კანდიდატს იმპერატორი იშვილებდა. ნაშვილები ხდებოდა მისი მემკვიდრე.
5 კარგი იმპერატორის პერიოდი (96 წლიდან 180 წლამდე) რომის ისტორია ხასიათდება პოლიტიკური სტაბილურობით და იმპერიის აყვავებით. წინ ამ პერიოდს ფლავიუსების უკანასკნელი იმპერატორის დომიციანეს სისხლიანი მმართველობა უძღვოდა, დინასტიის მმართველობისას მნიშვნელოვანი რეფორმები გატარდა მარკუს ავრელიუსისა და ტრაიანეს მოღვაწეობის პერიოდში. დინასტიის შემდეგ დადგა III საუკუნის კრიზისი (რომის იმპერიის დაღმავალი პერიოდი), რომლისაგან რომმა საბოლოოდ გამოსვლა ვერ მოახერხა. გავრცელებული აზრით, ანტონინუსების მმართველობის პერიოდი იყო რომის იმპერიის „ოქროს ხანა“.
ანტონინების დინასტიას მიაკუთვნებენ ამ დინასტიის უკანასკნელ წარმომადგენელს კომოდუსს, რომელიც ხუთ კარგ იმპერატორში არ შედის.
ლიტერატურა
კატეგორია:დინასტიები კატეგორია:რომის იმპერატორები კატეგორია:რომი
ბიტი
ბიტი (bit) — რიცხვთა ორობით სისტემაში გამოყენებული ციფრი, რომლის შესაძლო მნიშვნელობებია 0 ან 1. ორობით სისტემაში რიცხვის ჩაწერა ხდება ნულისა და ერთიანებისაგან შემდგარი მწკრივის საშუალებით. ორობით რიცხვში გამოყოფენ თანრიგებს. მაგ. 0110110101101101–ში თანრიგის მდგომარეობა გვიჩვენებს მის მნიშვნელობას, ანუ 2–ის შესაბამის ხარისხს. მარჯვენა კიდური თანრიგი უმცირესი მნიშვნელობისაა, მარცხენა კიდური — უდიდესი. ხშირად ბიტებს ბაიტებად აერთიანებენ და ბიტების ჩაწერის თანამედროვე ფორმაც ამას ეფუძნება. რვა ბიტად გაერთიანებულ ბაიტში (მაგ. 11101100) ზოგჯერ მარცხენა კიდური თანრიგი გამოიყენება როგორც ნიშნითი.
ვაგიტ ალეკპეროვი
ვაჰიდ იუსუფი უფრო ცნობილია როგორც ვაგიტ ალეკპეროვი (Vahid Yusuf oğlu Ələkbərov, Вагит Юсуфович Алекперов; დ. 1 სექტემბერი, 1950) — აზერბაიჯანელი და რუსი ბიზნესმენი, წამყვანი რუსული ნავთობკომპანიის ლუკოილის პრეზიდენტი.
2021 წლის 16 აპრილის მიხედვით, ბლუმბერგ მილიარდელების ინდექსზე დაყრდნობით, ალეკპეროვის ქონება 19.6 მილიარდ დოლარს შეადგენს, არის 94-ე უმდიდრესი პიროვნება მთელ მსოფლიოში, და მე-5 უმდიდრესი ადამიანი რუსეთში.
ბიოგრაფია
ალეკპეროვი დაიბადა ბაქოში, აზერბაიჯანის სსრ-ში, რომელიც ნავთობის საერთაშორისო ინდუსტრიის ერთ-ერთი ადრეული ცენტრია. მამამისი, მთელი ცხოვრება ნავთობის საბადოებში მუშაობდა და შთააგონებდა ალეკპეროვს, გაჰყოლოდა მის კვალს. ალეკპეროვის მამა აზერბაიჯანელი მუსლიმი იყო, დედა კი რუსი მართლმადიდებელი. ალეკპეროვი რელიგიურია, მაგრამ თავს არც მუსლიმად და არც მართლმადიდებლად არ განსაზღვრავს. ის თვრამეტი წლის იყო, როცა ინდუსტრიაში თავისი პირველი სამსახური მიიღო.
ალეკპეროვმა 1974 წელს დაამთავრა აზერბაიჯანის ნავთობისა და ქიმიის ინსტიტუტი. სტუდენტობის პერიოდში ის ასევე მუშაობდა ბურღვის ოპერატორად Kaspmorneft-ში, კასპიის რეგიონალურ მწარმოებელ კომპანიაში.
სკოლის დამთავრების შემდეგ მან განაგრძო მუშაობა და 1979 წლისთვის ინჟინერის თანამდებობიდან გადავიდა საწარმოო განყოფილების უფროსის მოადგილედ. მას ნავთობის პლატფორმებზე ექსტრემალურ პირობებში უწევდა მუშაობა. ერთხელ მუშაობის დროს, აპარატის აფეთქების შედეგად კასპიის ზღვაში გადავარდა.
ალეკპეროვი გადავიდა დასავლეთ ციმბირში 1979 წელს და მუშაობდა Surgutneftegaz- ში 1979-1985 წლებში, რითაც მოიპოვა თავისი რეპუტაცია, როგორც ინდუსტრიის ექსპერტი. ის აღმავალ თანამდებობებზე იყო და 1985 წლისთვის გახდა ბაშნეფტის საწარმოო კომპანიის გენერალური დირექტორის პირველი მოადგილე. 1987 წელს გახდა ახლად შექმნილი საწარმოო კომპანია Kogalymneftegaz- ის გენერალური დირექტორი.