cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ვენერას ბუზიჭერია
აღმოჩენა
ეს იყო ამ მცენარის შესახებ პირველი დეტალური ჩანაწერი ევროპელთა მიერ. 1768 წლის 1 სექტემბერს, გამოცემა The London Magazine-ში მცენარე ინგლისელმა ბუნებისმეტყველმა ჯონ ელისმა აღწერა ამავე წლის 23 სექტემბერს, იგი მცენარეს აღწერდა შვედი ბუნებისმეტყველის, კარლ ლინესადმი გაგზავნილ წერილში და სთავაზობდა, რომ ინგლისურად მისთვის „ვენერას ბუზსაჭერი“ ეწოდებნათ, სამეცნიერო სახელად კი Dionaea muscipula.
აღწერა
ვენერას ბუზიჭერია პატარა მცენარეა, რომლის სტრუქტურაც შეიძლება აღიწეროს, როფორც 4-7-ფოთლიანი როზეტი, რომელიც ამოსულია მიწისქვეშა ღეროდან; ეს ღერო ბოლქვის მსგავსი ობიექტია. თითოეული ღერო მაქსიმუმ 3-10 სანტიმეტრამდე იზრდება — ზომა წელიწადის დროზეა დამოკიდებული. როგორც წესი, მომწიფების შემდეგ ყალიბდება გრძელი ფოთლები ძლიერი ბუზსაჭერებით. შვიდ ფოთოლზე მეტის მქონე ვენერას ბუზიჭერიები სინამდვილეში კოლონიებია, რომლებიც წარმოქმნილია როზეტების მიწისქვეშა დაყოფის შედეგად.
ფოთლის პირი დაყოფილია ორ რეგიონად: ვრტყელ, გულის ფორმის, ფოტოსინთეზის უნარის მქონე ყუნწად და მთავარ ძარღვზე ჩამოკიდებულ ტერმინალური ნაკვთის წყვილად, რაც წარმოქმნის ნამდვილ ფოთოლს — ხაფანგს. ამ ნაკვთების ზემო ზედაპირი შეიცავს ანტოციანის პიგმენტებს, კიდეები კი გამოყოფს მცენარეულ წებოს. ნაკვთებს ახასიათებს სწრაფი მცენარეული მოძრაობა — სწრაფი დახურვა, როდესაც მათ მსხვერპლი ეხება. ხაფანგის მექანიზმი მოქმედებას მაშინ იწყებს, როცა მსხვერპლი თითოეული ნაკვთის ზემო ზედაპირზე არსებულ თმის მსგავსი სამი ბუსუსიდან რომელიმეს შეეხება. მექანიზმი იმდენად დახვეწილია, რომ შეუძლია ერთმანეთისგან გაარჩიოს ცოცხალი მსხვერპლი და არამსხვერპლი სტიმული, მაგალითად, წვიმის წვეთები; იმისათვის, რათა ხაფანგი სულ რაღაც წამის მეათედში დაიხუროს, საჭიროა, რომ მსხვერპლი 20 წამის განმავლობაში ორ ბუსუსს შეეხოს ან შეეხოს მხოლოდ ერთს სწრაფი მიმდევრობით. ნაკვთების კიდებიდან გამოშვერილია უხეში თმის მსგავსი წამწამები, რომლებიც ერთმანეთში ჯდება და მოზრდილ მსხვერპლს გაქცევის შანსს არ უტოვებს. ეს წამწამები და სასხლეტი ბუსუსები დიდი ალბათობით შეესაბამება მის ახლო ნათესავ მცენარეში — დროზერაში არსებულ საცეცებს. მეცნიერები მივიდნენ დასკვნამდე, რომ ხაფანგის ეს მექანიზმი დროზერას მსგავსი ხაფანგისგან განვითარდა.
ფოთლების ბადეში არსებული ხვრელებიდან პატარა მსხვერპლს გაქცევა შეუძლია, სავარაუდოდ იმიტომ, რომ მისგან მიღებული სარგებელი უფრო ნაკლები იქნება, ვიდრე მისი მონელებისთვის გაღებული ხარჯი. თუ მსხვერპლი ძალიან პატარაა და გაიქცა, ხაფანგი 12 საათის განმავლობაში კვლავ გაიღება. თუ მსხვერპლი ხაფანგში მოძრაობას დაიწყებს, ის მოუჭერს და მონელებაც უფრო სწრაფად დაიწყება.
დახურვის სისწრაფე ცვალებადია და დამოკიდებულია ტენიანობისა და სინათლის რაოდენობაზე, მსხვერპლის ზომაზე და ზრდის ზოგად გარემოზე. სისწრაფე, რომლითაც ხაფანგი იხურება, მცენარის ზოგადი ჯანმრთელობის ინდიკატორია. ვენერას ბუზიჭერია ტენიანობაზე ისე დამოკიდებული არ არის, როგორც სხვა ხორცისმჭამელი მცენარეები, მაგალითად, ნეპენტესი, Cephalotus-ი, ჰელიამფორების უმეტესობა და ზოგიერთი დროზერა.
ვენერას ბუზიჭერიას აქვს სხვასასხვა ფორმისა და სიგრძის ყუნწი; ფოთლები ბრტყლად მიწაზე დევს ან აწეულია 40=60 გრადუსიანი კუთხით. მცენარე ყვავილს გრძელი, დაახლოებით 15 სმ სიგრძის ღეროს წვერზე იკეთებს. ყვავილს მტვერავს სხვადასხვა მწერი, მაგალითად, ფუტკარი, ხარაბუზასებრნი და ჭრელასებრნი.
ბუნებრივი გარემო
ვენერას ბუზიჭერია გვხვდება აზოტითა და ფოსფორით მწირ გარემოში, მაგალითად, ჭაობებსა და ნესტიან სავანებში. არის დაბალი და ნელა მზარდი, იტანს ხანძარს და კონკურენციის მოსაგებად დამოკიდებულია პერიოდულ გადაწვებზე. ხანძრების აღკვეთა საფრთხეს უქმნის ველურ ბუნებაში მის მომავალს. ხარობს ნოტიო ქვიშიან და ტორფიან ნიადაგებში. მიუხედავად იმისა, რომ ის წარმატებით გადარგეს და გაამრავლეს მთელ მსოფლიოში, მისი სამშობლო მხოლოდ აშშ-ის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კაროლინას შტატების სანაპირო ჭაობებია, კერძოდ ჩრდილოეთ კაროლინას ქალაქ უილმინგტონის შემოგარენი, 100 კმ რადიუსში. ერთ-ერთი ასეთი ადგილია ჩრდილოეთ კაროლინას ე. წ. მწვანე ჭაობი. ვენერას ბუზიჭერიას ნატურალიზებული პოპულაციები გამოჩნდა ჩრდილოეთ ფლორიდაშიც, პოპულაცია შეიტანეს ვაშინგტონის შტატის დასავლეთშიც. ნიადაგში საკვები ნივთიერებების სიმწირე არის ის გარემოება, რის გამოც მას ასე დახვეწილი ხაფანგები განუვუითარდა: მსხვერპლი მწერი მას უზრუნველყოფს ცილების წარმოქმნისთვის საჭირო აზორით, რაც მიწაში არ არის. ეგუება ზომიერ ზამთარს, მაგრამ ვენერას ბუზიჭერია, რომელიც ზამთარში ძილს არ მიეცემა, დასუსტდება და რაღაც დროის შემდეგ მოკვდება.
სრული მზის მოყვარული მცენარეა; მიკროჰაბიტატი, სადაც ის გვხვდება, როგორც წესი ღარიბია ბალახით, მცენარეებით, ხავსით და ხშირად, წარმოადგენს მოშიშვლებულ მონაკვეთებს, სადაც არ არის არახორცისმჭამელ მცენარეთათვის საკმარისი საკვები ნივთიერებები ან სადაც ცეცხლი რეგულარულად ასუფთავებს კონკურენტებს. გამომდინარე აქედან, ბუნებრივი ხანძრები მისი ჰაბიტატის მნიშვნელოვანი ნაწილია, და საჭიროა ყოველ 3-5 წელიწადში ერთხელ. ხანძრის შემდეგ, ვენერას ბუზიჭერიას თესლები უკეთესად აღმოცენდება ნაცრიან და ქვიშიან ნიადაგში, ახლად ამოსული მცენარეები კი ნახანძრალ გარემოში კარკად იზრდება. თესლები დაუყოვნებლივ აღმოცენდება, მიძინების პერიოდის გარეშე.
გავრცელება
Dionaea muscipula ბუნებრივად გავრცელებულია მხოლოდ აშშ-ის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კაროლინას შტატების სანაპირო ვაკეზე; გავრცელების ყველა ცნობილი ადგილი თავს იყრის ჩრდილოეთ კაროლინას ქალაქ უილმინგტონიდან 90 კმ რადიუსში. 1958 წელს ჩატარებული კატალოგიზაციისა და ძველი დოკუმენტების საშუალებით, ჩრდილოეთ და სამხრეთ კაროლინას 21 საგრაფოში აღმოაჩინეს 259 ადგილი, სადაც ისტორიული ჩანაწერები ვენერას ბუზიჭერიას გავრცელებაზე მიუთითებდა. 2019 წლის მონაცემებით, ჩრდილოეთ და სამხრეთ კაროლინას რამდენიმე საგრაფოში ეს მცენარე უკვე გამქრალია.
პოპულაცია
2019 წელს ჩრდილოეთ კაროლინას ბუნებრივი მემკვიდრეობის პროგრამის ფარგლებში ჩატარებული კატალოგიზაციისას, ჩრდილოეთ კაროლინას ტერიტორიაზე დაითვალეს ვენერას ბუზიჭერიას 163 951 ინდივიდი, სამხრეთ კაროლინაში კი 4876; აღმოჩნდა, რომ ველურ ბუნებაში ჯამში 302 000 ინდივიდი იყო დარჩენილი. ეს მაჩვენებელი 93 პროცენტით არის შემცირებული 1979 წლის შემდეგ, როდესაც ველურ ბუნებაში დათვლილი იყო 4 500 000 ინდივიდი. 1958 წელს აღმოჩენილი იყო გავრცელების 259 ადგილი. 2016 წელს კი დააფიქსირეს მხოლოდ 71 ისეთი ადგილი, სადაც ვენერას ბუზიჭერია ველურ ბუნებაში იზრდება. ამ 71 ადგილიდან, მხოლოდ 20 შეფასდა, ბრწყინვალე ან კარგი, გრძელვადიანი სიცოცხლისუნარიანობის მქონედ.
მსხვერპლის შერჩევა
მწერიჭამია მცენარეთა უმეტესობა შერჩევით იკვებება სპეციფიკური მწერებით. შერჩევა გამომდინარეობს ხელმისაწვდომი მწერებიდან და ორგანიზმის მიერ გამოყენებული ხაფანგიდან. ვენერას ბუზიჭერიას შემთხვევაში, მწერები შემოიფარგლება ხოჭოებით, ობობებითა და სხვა მცოცავი ფეხსახსრიანებით. მისი რაციონის 33%-ს შეადგენს ჭიანჭველები, 30%-ს ობობები, 10%-ს ხოჭოები, 10%-ს კუტკალიები და 5%-ზე ნაკლებს მფრინავი მწერები.
გამომდინარე იქიდან, რომ დიონეა დროზერას (მწერიჭამია მცენარე, რომელიც ჩამკეტი ხაფანგის ნაცვლად წებოვან ხაფანგს იყენებს) მემკვიდრეობითი ფორმიდან ჩამოყალიბდა, მისი ევოლუციური განშტოების მიზეზი ცნობილია. დროზერა მცირე, მფრინავ მწერებს მოიხმარს, დიონეა კი უფრო მიწის მოზრდილ ხოჭოებს; შესაბამისად, მას ამ წერებისგან უფრო მეტი საკვები ნივთიერებების მიღება შეუძლია. ამან კი დიონეას ევოლუციური უპირატესობა მიანიჭა თავის წინაპრის წებოვანი ხაფანგის ფორმასთან შედარებით.
ხაფანგის მექანიზმი
ვენერას ბუზიჭერია მცენარეთა იმ მცირე ჯგუფში შედის, რომლებსაც სწრაფი მოძრაობა შეუძლიათ; მათ შორის ასევე არის მორცხვი მიმოზა (Mimosa pudica), ტელეგრაფის მცენარე (Codariocalyx motorius), დროზერა და ბუშტოსანა, იგივე წყლის სანთელა (Utricularia).
მექანიზმი, რომლითაც ხაფანგი მომენტალურად იკეტება, მოიცავს კომპლექსურ ურთიერთქმედებას ელასტიკურობას, ტურგორსა (ქსოვილის დაძაბულობა და ელასტიკურობა) და ზრდას შორის. ხაფანგი მხოლოდ მაშინ იხურება, როდესაც სასხლეტი ბეწვები ორ სტიმულაციას განიცდის; ამის მიზეზი კი ის არის, რომ მცენარემ თავიდან აიცილოს მექანიზმის გააქტიურება მტვრის ან ქარის მიერ მოტანილი სხვა ნარჩენებისგან. ღია, გახსნილ მდგომარეობაში, ხაფანგის ფოთლები ამოზნექილია, ზემოთ არის მიმართული, მაგრამ დახურულ მდგომარეობაში ისინი შეღუნულია, შიგნით წარმოქმნის სიცარიელეს. ხაფანგს სწორედ ამ ბისტაბილური მდგომარეობის სწრაფი ცვლილება ხურავს, თუმცა, მექანიზმი, რომელიც ამას მართავს, მწირად არის შესწავლილი. სასხლეტი ბეწვების სტიმულირებისას გამომუშავდება ქმედების პოტენციალი, რომელიც ფოთლების მასშტაბით ვრცელდება და მათი და შუა ძარღვის უჯრედებს ასტიმულირებს.
სქოლიო
კატეგორია:დროზერასებრნი
კამათი სიმის შესახებ
thumb|200px|[[ფორტეპიანოს სიმების რხევა აღიწერება დიფერენციალური ტოლობებით]] კამათი სიმის შესახებ (ასევე კამათი მერხევი სიმის შესახებ, კამათი ჟღერადი სიმის შესახებ) — სამეცნიერო დისკუსია, რომელიც წარიმართა მეთვრამეტე საუკუნეში მათემატიკოსებს შორის და ეხებოდა მერხევი სიმის შესწავლის საკითხს. დისკუსია განიხილავდა ფუნქციის მცნების განმარტებას და მან გადამწყვეტი როლი ითამაშა მათემატიკის მთელი რიგი განყოფილებების ჩამოყალიბების საქმეში. ასეთებია : კერძოდ წარმოებულ დიფერენციალურ განტოლებათა თეორია, მათემატიკური ანალიზი, ნამდვილი ცვლადის ფუნქციათა თეორია ფუძის ტრიგონომეტრიულ მწკრივთა თეორია, განზოგადებულ ფუნქციათა თეორია და სობოლოვის სტვრცეთა თეორია.
კამათის წინამძღვრები
მექანიკური თვალსაზრისით რხევათა თეორიული შესწავლის შესაძლებლობა შეიქმნა ნიუტონის კანონების აღმოჩენის (1987 წელი) და უსასრულოდ მცირეთა ინტეგრალური და დიფერენციალური აღრიცხვის ანალიზის დამუშავების ჩამოყალიბების შემდეგ. მაგრამ ექსპერიმენტალური კვლევები მიმდინარეობდა ამ მომენტამდე და მას აწარმოებდნენ გალილეო გალილეი, მერსენი, დეკარტი, ჰიუგენსი და სხვ. 1625 წელს მერსენმა მონახა დამოკიდებულება \nu სიხშირეს T დაჭიმულობას, A განიკვეთის ფართს და l სიმის სიგრძეს შორის, რაც გამოიხატება პროპორციულობით: მარსენის დასკვნა გამოყვანილი იქნა მათემატიკურ მოსაზრებებზე დაყრდნობით ტეილორის მიერ თითქმის 100 წლის შემდეგ 1713 წელს. მის ნაშრომში ხდება გამოკვლევა სიმისა, რომელიც გადახრილია საწყისი მდგომარეობიდან ფუნქციით y=y(x).
ტეილორს მიაჩნდა, რომ დროის ნებისმიერ ფიქსირებულ მომენტში სიმს უნდა ჰქონდეს სინუსოიდის ფორმა. (რაც სინამვილეში წარმოადგენს მერხევი სიმის უმარტივეს ფორმას, რომლის ამპლიტუდა დამოკიდებულია დროზე და იმაზე, რომ ნებისმიერი საწყისი პირობის შემთხვევაში სიმი ისწრაფის ძირითად მდგომარეობაში გადასვლას. (რაც, როგორც გამოირკვა, არ შეესაბამება სინამდვილეს) ამ მიდგომას, რომელსაც ზოგჯერ უწოდებენ მდგარი ტალღების მეთოდს, ამუშავებდა დანიილ ბერნუოლი, მაგრამ მკაცრი დასაბუთება მოხდა მხოლოდ ფურიეს ნაშრომებში.
ტეილორმა ასევე დაასკვნა, რომ დაჭიმულობის ძალა, რომელიც მოქმედებს სიმისუსასრულოდ მცირე ელემენტზე და რომელიც მიმართულია მისი გადახრის მიმართულებით პროპორციულია მეორე წარმოებულისა: d^2 y/dx^2. შემდგომში დალამბერმა განიხილა შემთხვევა, როდესაც გადახრა დამოკიდებული იყო არა მხოლოდ x კოორდინატაზე, არამედ    t დროზეც. ამან დაბადა საშუალება ნიუტონის მეორე კანონის მკაცრად გამოყენებისა, რამაც თავის მხრივ დასვა წარმოებულის ბუნების ხელახლა გააზრების აუცილებლობის საკითხი, რომელსაც განიხილავდა ტეილორი. იგი გახდა კერძო წარმოებული. ელემნტის აჩქარება აღიწერებოდა მეორე კერძო წარმოებულით.
1947 წელს დალამბერმა შეცვალა ტეილორის მიერ ნაპოვნი კანონის ფორმულირება, რომელიც მოცემული იყო კერძო წარმოებულიან დიფერენციალურ განტოლებათა ტერმინებში და ჩაწერა სიმის რხევის განტოლება თანამედროვე სახით (დროის მასშტაბის შეცვლა გვაძლევს საშუალებას ვიგულისხმოთ, რომ a=1 რასაც შემდგომში გავაკეთებთ კიდევაც.)
ამ განტოლების გამოკვლევამ მიგვიყვანა მორბენალი ტოლობების მეთოდამდე, რომელიც წარმოადგენს განსხვავებულ შეხედულებას რხევით მოძრაობაზე (მოგვიანებით ეს განავითარა ეილერმა). ამის შემდეგ ამ განტოლება, დაიმკვიდრა ადგილი მათემატიკის სახელმძღვანელოებში, რხევათა თეორიაში და აგრეთვე სხვა მათემატიკურ დისციპლინებში  და ფაქტობრივად გახდა კლასიკრი.
ძვ. წ. XXXII საუკუნე
საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები
საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი
ლანდია (მრავალმნიშვნელოვანი)
საკუთარი სახელი ლანდია შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
კატეგორია:ქართული გვარები
ბივა
ბივა (琵琶湖; ბივა-კო) — უდიდესი ტბა იაპონიაში, მდებარეობს კუნძულ ჰონსიუზე, მთათაშორის ტექტონიკურ ქვაბულში. ფართობი — 716 კმ². სიგრძე — 63 კმ, სიგანე — 20 კმ, სიღრმე — 95 მ-მდე. დასავლეთი სანაპირო მაღალია, აღმოსავლეთი — დაბალი. მდინარე იოდო ბივას აკავშირებს ოსაკის ყურესთან, სანაოსნო არხები — ქალაქ ოსაკასთან და კიოტოსთან. სანაოსნოა. განვითარებულია ტურიზმი.
მაასინი (ილოილო)
მაასინი (ოფიციალურად მაასინის მუნიციპალიტეტი; Lungsod sa Maasin; Bayan ng Maasin) ― მესამე კლასის მუნიციპალიტეტი ილოილოს პროვინციის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2020 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 38 461 ადამიანს შეადგენს. მოიცავს 50 ბარანგაის.
სქოლიო
კატეგორია:ილოილოს პროვინციის მუნიციპალიტეტები
ეპიგონიონი
ეპიგონოინი — ძველი ბერძნული საკრავი ინსტრუმენტი.
ეპიგონიონი სიმებიანი ინსტრუმენტია, რომელიც თანამედროვე არფას ჰგავს. მეცნიერებმა ზუსტად არ იციან, როგორ გამოიყურებოდა ეპიგონიონი, თუმცა წყაროებზე დაყრდნობით განსაზღვრეს როგორ ჟღერდა. „მას ნამდვილად საინტერესო ჟღერადობა აქვს: ლითონისებური, უხეში და ნათელი”, — აღნიშნავს დომენიკო ვიჩინანცა, პროექტ Astra-ს თანამშრომელი, რომელმაც ინსტრუმენტი აღადგინა.
სპეციალისტის თქმით, ეპიგონიონი შესანიშნავად ჟღერს შუასაკუნეების ანსამბლის შემადგენლობაში, კარგად ერწყმის სასულე და სიმებიან ინსტრუმენტებს. ჯერჯერობით, ეპიგონიონის რეალური მოდელი მეცნიერებმა ვერ წარმოადგინეს: მისი ხმა სინთეზატორზე იქმნება.
„ეპიგონიონი არის არფის ან ფსალტერიონის 40-სიმიანი ანალოგი“, ამბობს თავის ნაშრომში ძვ. წ. 183 წელს ძველი ბერძენი რიტორი აფინეი. ისტორიკოსების აზრით, მოცემული ინსტრუმენტი გამოიგონა და საბერძნეთში ჩაიტანა მუსიკოსმა ეპიგონმა.
Morning Glory (Oasis-ის სიმღერა)
„Morning Glory“ — ინგლისური როკ-ჯგუფ Oasis-ის სიმღერა. გამოიცა სინგლის სახით 1995 წელს. შეტანილია ალბომში (What's the Story) Morning Glory?.
ეპიგონიონი
არასრული მონაცემებით, მეცნიერებმა შეძლეს განესაზღვრათ, როგორ ჟღერდა ეპიგონიონი და ჩაეწერათ კომპოზიცია მისი შესრულებით, იუწყება The Times.
Morning Glory (Oasis-ის სიმღერა)
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:Oasis-ის სიმღერები კატეგორია:1994 წლის სიმღერები
ეპიგონიონი
ლიტერატურა
კატეგორია:ბერძნული მითოლოგია კატეგორია:სიმებიანი საკრავები
ლაღიძე
საკუთარი სახელი ლაღიძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთს ჩამოთვლილთაგან:
კატეგორია:ქართული გვარები
ძვ. წ. XXXIII საუკუნე
საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები
როზეტის ქვა
როზეტის ქვა — გრანოდიორიტის სტელა, რომელზეც აღბეჭდილია ძვ. წ. 196 წელს მემფისში (ეგვიპტე) მეფე პტოლემე V-ის განკარგულებით გამოცემული ბრძანება. ბრძანების ტექსტი წარმოდგენილია სამი დამწერლობით: ზედა წარწერა შესრულებულია ძველეგვიპტური იეროგლიფებით, შუა — ეგვიპტური დემოტური, ხოლო ქვედა — ბერძნული დამწერლობით. რადგანაც სამივე წარწერა, არსებითად, ერთსა და იმავე ტექსტს წარმოადგენს (მათ შორის მხოლოდ უმნიშვნელო სხვაობაა), ქვა ძველეგვიპტური იეროგლიფების გაშიფვრის საქმეში გასაღებად იქცა.
ძვ. წ. XXXIII საუკუნე
საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი
როზეტის ქვა
მიჩნეულია, რომ ქვა თავდაპირველად ტაძარში იყო განთავსებული, რომელიც, შესაძლოა, ძველეგვიპტურ ქალაქ საისთან არსებობდა. სავარაუდოდ, იგი ადრექრისტიანულ ან შუა საუკუნეების პერიოდში გადააადგილეს და საბოლოოდ, ნილოსის დელტაში მდებარე ქალაქ რაშიდის (როზეტა) მახლობლად მდებარე ფორტ ჟულიენის მშენებლობისას სამშენებლო მასალად გამოიყენეს. ქვა 1799 წელს ხელახლა აღმოაჩინა ნაპოლეონის ეგვიპტის ექსპედიციის ლეიტენანტმა პიერ-ფრანსუა ბუშარმა. ის წარმოადგენდა ჩვენამდე მოღწეულ პირველ ძველეგვიპტურ ბილინგვურ ტექსტს და რადგანაც შესაძლებლობას იძლეოდა, გაეშიფრათ მანამდე გაუგებარი უძველესი ენა, საზოგადოების დიდი ინტერესი გამოიწვია. ევროპის მუზეუმებსა და მეცნიერებს შორის ფართოდ გავრცელდა ქვის ლითოგრაფიული და თაბაშირისაგან დამზადებული ასლები. ამასობაში, 1801 წელს, ბრიტანულმა ძალებმა ფრანგები ეგვიპტეში დაამარცხეს, ალექსანდრიის კაპიტულაციით ხელში ჩაიგდეს ქვა და ლონდონში გადააგზავნეს. 1802 წლიდან მოყოლებული როზეტის ქვა თითქმის უწყვეტადაა გამოფენილი საჯაროდ და ბრიტანეთის მუზეუმის ყველაზე მეტად მონახულებადი ობიექტია.
ძვ. წ. XXXIII საუკუნე
კატეგორია:ძვ. წ. XXXIII საუკუნე
როზეტის ქვა
1803 წელს, როდესაც ბერძნული ტექსტის პირველი სრული თარგმანი გამოქვეყნდა, დეკრეტის შესწავლა უკვე მიმდინარეობდა, თუმცა ამას ოცი წელი დასჭირდა და გაგრძელდა 1822 წლამდე, სანამ ჟან-ფრანსუა შამპოლიონმა პარიზში ეგვიპტური დამწერლობის გაშიფვრის შესახებ არ გამოაცხადა. მიუხედავად ამისა, მაინც საჭირო გახდა დამატებითი დრო, სანამ მეცნიერები წარწერის წაკითხვასა და მის ლიტერატურულად განმტკიცებას შეძლებდნენ. გაშიფვრის ძირითად მიღწევას წარმოადგენდა იმის დამტკიცება, რომ ქვაზე წარმოდგენილი იყო ერთი და იგივე ტექსტის სამი ვერსია (1799 წ.); რომ დემოტური დამწერლობა უცხოური სახელების ჩასაწერად ფონეტიკურ ნიშნებს იყენებდა (1802 წ.); რომ იეროგლიფური ტექსტის შემთხვევაშიც ასე ხდებოდა და რომ მას ჰქონდა გარკვეული მსგავსება დემოტურ დამწერლობასთან (ტომას იუნგი, 1814 წ.); ასევე ის, რომ ფონეტიკური ნიშნები გამოიყენებოდა არა მხოლოდ უცხოური, არამედ საკუთრივ ეგვიპტური სიტყვების ჩასაწერადაც (შამპოლიონი, 1822-1824 წწ.).
ბიეთის ტაძარი
ბიეთის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია — XIV საუკუნის II ნახევრის ცენტრალურ-გუმბათოვანი ეკლესია ახალციხის მუნიციპალიტეტში. 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია. ბიეთის ტაძარი მდებარეობს მდინარე მტკვრის მარცხენა შენაკადის წინუბნის წყლის ხეობაში, სოფლების წინუბნისა და გურკელის გავლით და ამ უკანასკნელიდან დაახლოებით 2 კმ-ის მოშორებით. ტაძარი სრულიად განმარტოვებულ, დასახლებისაგან მოშორებულ ადგილზეა მდებარეობს. ბიეთი, ეკლესიის და მისი მიმდებარე ადგილის ტოპონიმია.
როზეტის ქვა
მისი ხელახლა აღმოჩენის შემდეგ, ქვა ეროვნული დაპირისპირების საგანს წარმოადგენს, რაც გულისხმობს მის გადასვლას ფრანგულიდან ბრიტანულ მფლობელობაში ნაპოლეონის ომების დროს, ხანგრძლივ დავას იუნგისა და შამპოლიონის წვლილთა მნიშვნელობათა შეფარდებაზე გაშიფვრის საქმეში და 2003 წლიდან, ქვის ეგვიპტეში დაბრუნების მოთხოვნას.
ბიეთის ტაძარი
ამჟამად ტაძრის გუმბათი, კამარები და კედლების დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია. გადარჩენილია მხოლოდ აღმოსავლეთი ფასადი, რომელზედაც შუა სარკმლის ზემოთ გამოსახულია მაღალი მოჩუქურთმებული ჯვარი. გუმბათი დასავლეთის ორ ბურჯსა და აფსიდის კედლებს ეყრდნობოდა. თლილი ქვით მოპირკეთებული ფასადების სარკმლები და შესასვლელი მოჩუქურთმებული ყოფილა, ხოლო ინტერიერი — მოხატული. ეკლესიას ჩრდილოეთიდან მიშენებული აქვს სამლოცველო, რომელიც, წარწერის თანახმად, 1493 წელს აუგია ზაალ თოხასძეს.
როზეტის ქვა
მოგვიანებით აღმოაჩინეს ამავე ბრძანების სხვა ფრაგმენტული ასლებიც და ამჟამად, რამდენიმე მსგავსი ეგვიპტური ორ და სამენოვანი წარწერაცაა ცნობილი, მათ შორისაა ორი ცოტათი ადრეული პტოლემეური ბრძანება (კანოპუსის ბრძანება, ძვ. წ. 238 წ. და მემფისის ბრძანება, ძვ. წ. 218 წ.), ამდენად, როზეტის ქვა აღარაა უნიკალური, თუმცა ის იყო აუცილებელი გასაღები ძველეგვიპტური ლიტერატურისა და ცივილიზაციის თანამედროვე გაგებისა და გააზრებისათვის. ამჟამად ტერმინი „როზეტის ქვა“ გამოიყენება აგრეთვე გადატანითი მნიშვნელობითაც და აღნიშნავს აუცილებელ გასაღებს ცოდნის ახალი სფეროსათვის.
ბიეთის ტაძარი
სამეცნიერო ლიტერატურაში პირველ ცნობას ბიეთის ტაძრის შესახებ დიმიტრი ბაქრაძესთან ვხვდებით. ინფორმაცია მას მღვდელ ივანე გვარამაძისაგან მიუღია. ბიეთს ექვთიმე თაყაიშვილი 1902 წლის ექსპედიციისას გაეცნო, მის დროს გუმბათი ჯერ კიდევ ედგა ტაძარს. მკვლევარი ძეგლს წარწერის მიხედვით XII-XIII საუკუნეთა მიჯნით ათარიღებდა. ბიეთის ტაძარი 1932 წელს გიორგი ბოჭორიძეს უკვე ჩამოქცეული დახვდა. მისი ცნობით: „ბიეთის ეკლესიის გუმბათი დანგრეულია ორი წლის წინათ მეხის დაცემით“. გიორგი ბოჭორიძე ექვთიმე თაყაიშვილის პუბლიკაციასაც იყენებს და ფერწერული წარწერების ჩასწორებულ ვარიანტს იძლევა. 1946 წელს ვახტანგ ბერიძემ შეისწავლა იმხანად ბიეთის უკვე გადახურვაჩაქცეული ტაძარი. ანალიზის საფუძველზე განსაზღვრა ტაძრის აგების თარიღი და ის XIV საუკუნის მეორე ნახევარს მიაკუთვნა.
როზეტის ქვა
აღწერილობა
ფრანგული ექსპედიციის მიერ აღმოჩენილი არტეფაქტების თანამედროვე კატალოგში, რომელიც 1801 წელს ბრიტანულ სამხედრო ძალებს დანებდა, როზეტის ქვა აღწერილია, როგორც „შავი ბაზალტის ქვა სამი წარწერით... აღმოჩენილია როზეტაში“. ქვის ლონდონში ჩატანის შემდეგ გარკვეული პერიოდის განმავლობაში, მასზე არსებული წარწერები ცარცით თეთრად იყო გაფერადებული, რათა უკეთ გამოჩენილიყო, ზედაპირის დანარჩენი ნაწილი კი დამთვალიერებელთა თითებისაგან დასაცავად კარნაუბის ცვილის ფენით იყო დაფარული, რის გამოც ქვამ მუქი ფერი მიიღო. სწორედ ეს გახდა საფუძველი საიმისოდ, რომ ქვა შეცდომით შავ ბაზალტად მიეჩნიათ. ეს დანამატები ქვას 1999 წლის გაწმენდისას მოშორდა, რის შედეგადაც გამოვლინდა ქვის თავდაპირველი მუქი ნაცრისფერი ელფერი, მისი კრისტალური სტრუქტურის ელვარება და ვარდისფერი ძარღვები ზედა მარცხენა კუთხის გასწვრივ. კლემის კოლექციის ეგვიპტური ქვის ნიმუშებთან შედარებამ აჩვენა მნიშვნელოვანი მსგავსება ასუანის რეგიონში, კუნძულ ელეფანტინის დასავლეთ ნაწილში, ნილოსის დასავლეთ სანაპიროზე მდებარე გაბელ-ტინგარის მთების გრანოდიორიტის პატარა სამტეხლოდან მოპოვებულ ქვასთან. ვარდისფერი ძარღვები ტიპიურია გრანოდიორიტისათვის ამ რეგიონში.
ბიეთის ტაძარი
ძეგლის აღწერა
ტაძარი ნაგებია თლილი ქვით (გარე ზომებია 11,8X17,7 მ.). დღეს ტაძრის მნიშვნელოვანი ნაწილი დანგრეულია. ჩამოშლილია გუმბათი, ადგილზე გადახურვის არცერთი თაღი და კამარა აღარაა შემორჩენილი. აფსიდის ზედა ნაწილიც მორღვეულია. ტაძრის ინტერიერი სავსეა ჩამოშლილი გუმბათისა და გადახურვის ქვებით. ადგილზე გადარჩენილია მხოლოდ საკურთხევლის კონქი და პასტოფორიუმები.
როზეტის ქვა
აღწერილობა
ამჟამად, როზეტის ქვის მაქსიმალური სიმაღლეა 112,3 სმ., სიგანე — 75,7 სმ., ხოლო სისქე — 28,4 სმ. მისი მასა, დაახლოებით, 760 კგ.-ია. ქვაზე გამოსახულია სამი წარწერა: ზედა მათგანი შესრულებულია ეგვიპტური იეროგლიფებით, შუა — დემოტური, ხოლო ქვედა — ბერძნული დამწერლობით. მისი წინა ზედაპირი გაპრიალებულია და მასზე მსუბუქადაა ამოკვეთილი წარწერები, გვერდები გათლილია, ხოლო უკანა ნაწილი უხეშადაა დამუშავებული, სავარაუდოდ იმიტომ, რომ იგი არ ჩანდა როდესაც ქვა აღმართული იყო.
ბიეთის ტაძარი
ძეგლის აღწერა
ტაძარში ორი შესასვლელია, დასავლეთიდან და სამხრეთიდან (სამხრეთის კარის წინ კარიბჭე იყო მოწყობილი, დღეს მისი მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი. დასავლეთის შესასვლელის გვერდებზე კრონშტეინებია, მაგრამ კარიბჭის კვალი არ შეიმჩნევა). ტაძრის გეგმაზე მკვეთრად გამოიყოფა აღმოსავლეთ-დასავლეთის ღერძი. ნახევარწრიული აფსიდი დაგრძელებულია ღრმა ბემით, რომელიც ცენტრისკენ განიერდება. გუმბათქვეშა სივრცეს ზომაზე დიდი ფართობი უკავია. გუმბათი ბემის მხრებსა და თავისუფლად მდგარ ჯვრული კვეთის ორ სვეტს ეყრდნობა (სვეტის ჯვრულ მკლავებს შორის დამატებით მასიური ლილვებია აყოლებული). შესამჩნევია, რომ ტაძრის არქიტექტურაში გუმბათის წამყვანი როლი გადაჭარბებითაც არის წინ წამოწეული. ის, გვერდითი მკლავების ხარჯზე, მთელი ტაძრის სივრცეზე გაბატონდა. გვერდითი მკლავების მნიშვნელობა მინიმუმამდეა შემცირებული (მკლავის სიგანე 1 მეტრს ოდნავ აჭარბებს). სამკვეთლოში და სადიაკვნეში შესასვლელები დარბაზიდანაა, სამკვეთლოს დამატებით მეორე კარი, უშუალოდ საკურთხევლიდან, ბემაშიცაა გაჭრილი. ორივე სათავსო აღმოსავლეთის აფსიდით მთავრდება.
როზეტის ქვა
სტელის ამჟამინდელი და თავდაპირველი ფორმა
მინი|თავდაპირველი სტელის ერთ-ერთი შესაძლო რეკონსტრუქცია როზეტის ქვა უფრო დიდი ზომის სტელის ფრაგმენტია. მიუხედავად როზეტის ძეგლზე მოგვიანებით ჩატარებული კვლევებისა, რაიმე დამატებითი ნაწილი არ აღმოუჩენიათ. მისი დაზიანებული მდგომარეობის გამო, ქვის სამი წარწერიდან არც ერთი არაა აბსოლუტურად სრულყოფილი. ყველაზე მეტადაა დაზიანებული ზედა ნაწილი, რომელიც ძველეგვიპტური იეროგლიფებითაა შესრულებული. ხილვადია აღნიშნული ტექსტის მხოლოდ ბოლო 14 ხაზი. ყველა მათგანს მოტეხილი აქვს მარჯვენა მხარე, 12-ს კი მარცხენაც. შემდეგი ნაწილი, რომელიც დემოტური დამწერლობითაა შესრულებული, ყველაზე უკეთაა შემონახული. იგი 32 ხაზისაგან შედგება, რომელთაგან 14 მსუბუქადაა დაზიანებული მარჯვენა მხარეს. ბოლო, ბერძნული ტექსტი 54 ხაზს შეიცავს, რომელთაგან პირველი 27 სრულადაა შემორჩენილი, ხოლო დანარჩენი ხაზები უფრო და უფრო ფრაგმენტულია, რადგანაც ქვას ქვედა მარჯვენა კუთხე მოტეხილი აქვს. იეროგლიფური ტექსტის სრული სიგრძე და ორიგინალური სტელის საერთო ზომა, რომლის ფრაგმენტსაც წარმოადგენს როზეტის ქვა, შეიძლება შეფასდეს შემორჩენილ სტელებთან შედარების საფუძველზე, რომელთა შორის ამავე ბრძანების სხვა ასლებიცაა. ცოტათი ადრეული კანოპუსის ბრძანება, რომელიც ძვ. წ. 238 წელს, პტოლემე III-ის მმართველობის პერიოდშია აღმართული, 219 სმ.-ის სიმაღლისა და 82 სმ.-ის სიგანისაა და შეიცავს იეროგლიფური ტექსტის 36, დემოტური ტექსტის 73 და ბერძნული ტექსტის 74 ხაზს. ტექსტები მსგავსი სიგრძეებისაა. ამ შედარების საფუძველზე, შეიძლება ითქვას, რომ როზეტის ქვას ზედა ნაწილში აკლია იეროგლიფური ტექსტის დამატებით 14 ან 15 ხაზი, რომელთა საერთო ზომაც 30 სანტიმეტრი უნდა იყოს. გარდა ამისა, სტელაზე, ტექსტის თავში, სავარაუდოდ, გამოსახული იქნებოდა ფრთოსან დისკოში მოთავსებული ღმერთების წინაშე წარმდგარი მეფის გამოსახულება, ისევე, როგორც კანოპუსის სტელაზეა. ეს პარალელები და ამასთანავე, სიტყვა „სტელის“ აღმნიშვნელი ეგვიპტური იეროგლიფი, იძლევა იმის ვარაუდის საფუძველს, რომ სტელას, თავდაპირველად, მომრგვალებული თავი ჰქონდა. ორიგინალური სტელის სიმაღლე, დაახლოებით, 149 სმ.-ითაა განსაზღვრული.
ბიეთის ტაძარი
ძეგლის აღწერა
ტაძრის გუმბათზე მსჯელობა მხოლოდ XIX საუკუნის ბოლოს გადაღებული ფოტოებით არის შესაძლებელი. თორმეტწახნაგიანი, უჩვეულოდ განიერი გუმბათის ყელი, ბატონობს მთელ ტაძარზე. მისი სიგანე სიმაღლეს აჭარბებს. თორმეტწახნაგა გუმბათზე ექვსი ნამდვილი და ამდენივე ცრუ სარკმელია. სარკმელთა თავზე ორნამენტით შემკული გირჩებია განლაგებული. სარკმლები შეწყვილლილვებიანი სადა საპირითაა. უჩვეულოა, მაგრამ გუმბათს გარედან გუმბათქვეშა კვადრატი არ ჰქონდა. გუმბათის ყელს თავზე ორლილვიანი სარტყელი უვლიდა გარს, რომელსაც თორმეტწახნაგა კონუსური სახურავი არულებდა.
ფასადებიდან სხვებზე უკეთ აღმოსავლეთის ფასადია გადარჩენილი, რომლის ცენტრალური ნაწილი მთლიანად საკურთხევლის უჩვეულოდ მაღალი პროპორციების სწორკუთხა სარკმელს და სარკმლის დეკორაციულ საპირესთან დაკავშირებულ ასევე ორნამენტით შემკულ დიდ დეკორატიულ ჯვარს ეკავა (სავარაუდოდ ჯვრის ფრონტონის წვერს წვდებოდა. ამავე ფასადზე პასტოფორიუმების სიმეტრიულად განლაგებული თაღოვანი სარკმლებია, დეკორატიული საპირით. დასავლეთი ფასადი, ქართული ხუროთმოძღვრებისათვის ჩვეული გადაწყვეტითაა შესრულებული — შესასვლელი კარი, სიმეტრიულად განლაგებული სამი სარკმელი და სავარაუდოდ დეკორატიული ჯვარი.
როზეტის ქვა
მემფისის ბრძანება და მისი კონტექსტი
დეკრეტი გამოცემულია ეგვიპტის ისტორიის მშფოთვარე პერიოდში. პტოლემე V ეპიფანე, რომელიც ძვ. წ. 204-181 წლებში მეფობდა, პტოლემე IV ფილოპატორისა და მისი ცოლისა და დის, არსინოე III-ის ვაჟი იყო. იგი ტახტზე ხუთი წლის ასაკში ავიდა, მისი მშობლების მოულოდნელი გარდაცვალების შემდეგ, რომლებიც შეთქმულების შედეგად მოკლეს. შეთქმულებაში, თანადროული წყაროების მიხედვით, პტოლემე IV-ის ფავორიტი აგათოკლეაც იყო ჩართული. შეთქმულები ეფექტიანად მართავდნენ ეგვიპტეს, როგორც პტოლემე V-ის მცველები, თუმცა ორ წელიწადში გენერალ ტლეპოლემუსის მეთაურობით აჯანყებამ იფეთქა, მას შემდეგ, რაც ალექსანდრიაში ბრბომ აგათოკლეა და მისი ოჯახი დახოცა. ფარაონის მეურვედ არისტომენეს ალიზიელის (მთავარი მინისტრი მემფისის დეკრეტის გამოცემის პერიოდში) მიერ ტლეპოლემოსი დაინიშნა.
ბიეთის ტაძარი
ძეგლის აღწერა
დეკორატიულ ჯვარზე და სარკმელთა საპირეებზე განთავსებული ორნამენტის რეპერტუარი და შესრულების ხასიათი XIII-XIV საუკუნეებისათვის ჩვეულია. საპირე ლილვები კედლის სიღრმეშია „ჩაფლული“. დეკორის კვეთა XII საუკუნისა და XIII საუკუნის დასაწყისის ნიმუშებთან შედარებით დაბალია. ყველგან გამოყნებულია გეომეტრიული ორნამენტი. 300px|მინი|ბიეთის ტაძრის წარწერა 300px|მინი|ბიეთის ტაძრის წარწერა ტაძარს ჩრდილოეთიდან მოგვიანებით სწორკუთხა ეგვტერი მიაშენეს. შესრულების ხარისხით და აგების პერიოდით ის ნამდვილად ჩამორჩება ბიეთის ტაძარს. ორ ქვაზე განლაგებული წარწერის მიხედვით მინაშენი 1493 წელს ზაალ თოხასძეს აუგია. 1902 წლის ექსპედიციის მასალებში ტაძრის წარწერებთან დაკავშირებით წერს შემდეგს: ბლოღოჩინმა დ. ხახუტოვმა მომახსენა რომ სამრეკოს ნანგრევებთან ნანახი ჰქონდა ორი ქვა ხუცური წარწერებით, რომლებიც ამჟამად ადგილზე აღარაა.
აღმოსავლეთ ფასადის შუა სარკმლის ძირში იკითხებოდა წარწერა:
როზეტის ქვა
მემფისის ბრძანება და მისი კონტექსტი
სტელა წარმოადგენს საშემოწირულებო სტელათა კლასის გვიანდელ ნიმუშს, რომელიც ასახავს არსებული მონარქის მიერ ადგილობრივ ღვთისმსახურთათვის საგადასახადო შეღავათების მინიჭებას. ფარაონებს ამგვარი სტელები წინა 2000 წლის განმავლობაშიც აღუმართავთ, რომელთაგან უძველესი ეგვიპტის ძველი სამეფოს პერიოდით თარიღდება. მანამდე ამგვარი ბრძანებები პირადად ფარაონის მიერ გაიცემოდა ხოლმე, თუმცა მემფისის ბრძანება ქურუმებმა გამოსცეს, როგორც ტრადიციული ეგვიპტური კულტურის დამცველებმა. ბრძანება გადმოგვცემს, რომ პტოლემე V-მ ტაძრები ვერცხლითა და მარცვლეულით დაასაჩუქრა. იგი, ასევე, მოგვითხრობს, რომ მისი მეფობის მერვე წელს მოხდა ნილოსის განსაკუთრებით დიდი წყალდიდობა და რომ მან გლეხების სასარგებლოდ დამატებითი წყალი დააგუბებინა. ამ დათმობათა სანაცვლოდ, ქურუმებმა პირობა დადეს, რომ მეფის დაბადებისა და კორონაციის დღეებს ყოველწლიურად აღნიშნავდნენ და რომ ეგვიპტის ყველა ქურუმი მას სხვა ღმერთებთან ერთად ემსახურებოდა. ბრძანების დასკვნა იძლევა ინსტრუქციას იმის შესახებ, რომ მისი ასლი უნდა აღიმართოს ყველა ტაძარში დაწერილი „ღმერთების ენაზე“ (იეროგლიფებით), „დოკუმენტების ენითა“ (დემოტური დამწერლობა) და „ბერძენთა ენით“, რომელიც იმ დროისათვის ხმარებაში იყო პტოლემეურ მთავრობაში.
ბიეთის ტაძარი
ძეგლის აღწერა
და
როზეტის ქვა
მემფისის ბრძანება და მისი კონტექსტი
ღვთისმსახურთა კეთილგანწყობის შენარჩუნება პტოლემეების დინასტიის მეფეთათვის მოსახლეობის ეფექტიანი მართვისათვის აუცილებელ პირობას წარმოადგენდა. მემფისის (სადაც მეფე ეკურთხა) დიდი ქურუმები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი პირები იყვნენ, რადგანაც იმ დროისათვის უმაღლეს რელიგიურ ავტორიტეტებს წარმოადგენდნენ და მთელ სამეფოზე ჰქონდათ გავლენა. იმის გათვალისწინებით, რომ ბრძანება გაიცა მემფისში, ეგვიპტის უძველეს დედაქალაქში და არა ალექსანდრიაში, პტოლემეთა ძალაუფლების ცენტრში, აშკარაა, რომ ახალგაზრდა მეფე ძალიან ცდილობდა მათი აქტიური მხარდაჭერის მოპოვებას. აქედან გამომდინარე, მიუხედავად იმისა, რომ ეგვიპტეს ჯერ კიდევ ალექსანდრე მაკედონელის მიერ მისი დაპყრობის შემდეგ ბერძნულენოვანი მთვრობა მართავდა, ის ფაქტი, რომ მემფისის ბრძანება ისევე, როგორც სერიის წინა ორი ბრძანება, ეგვიპტურ ენაზე შესრულებულ ტექსტსაც შეიცავდა, იმის მაჩვენებელია, რომ სწორედ ეს უკანასკნელი შეესაბამებოდა მოსახლეობის ძირითად ნაწილს წერა-კითხვის მცოდნე ეგვიპტელი ღვთისმსახურების სახით.
ბიეთის ტაძარი
ძეგლის აღწერა
ტაძრის სამხრეთით სამრეკლოც მდგარა. 1902 წელს ექვთიმე თაყაიშვილს მისი მხოლოდ ნანგრევი უნახავს.
როზეტის ქვა
მემფისის ბრძანება და მისი კონტექსტი
სამ ორიგინალ ტექსტს შორის არსებული მცირე განსხვავებების გამო, ასევე, იმიტომაც, რომ ანტიკური ენების თანამედროვე გაგება კვლავ ვითარდება, ინგლისურ ენაზე დეკრეტის აბსოლუტურად ზუსტი თარგმანი არ არსებობს. რ. ს. სიმფსონის მიერ შესრულებული უახლესი თარგმანი ბრიტანეთის მუზეუმის ვებგვერდზეა განთავსებული და დემოტურ ტექსტს ეფუძნება. აღნიშნული თარგმანი შეიძლება შედარდეს ედვინ რ. ბევანის სრულ თარგმანთან პტოლემეთა სახლში (1927 წ.), რომელიც ბერძნულ ტექსტზეა დაფუძნებული და ახლავს როგორც ბერძნულ, ისე ორივე ეგვიპტური ტექსტის მიხედვით შექმნილი სქოლიოს კომენტარები.
თითქმის დარწმუნებით შეიძლება ითქვას, რომ სტელის წარმოშობა არ უკავშირდება ქალაქ რაშიდს (როზეტა), სადაც ის აღმოაჩინეს. უფრო სავარაუდოა, რომ იგი აქ სამეფოს უფრო შიდა ნაწილიდან, შესაძლოა, სამეფო ქალაქ საისიდან მოხვდა. ტაძარი, რომელშიც სტელა თავდაპირველად იყო განთავსებული, სავარაუდოდ, დაახლოებით 392 წლისათვის დახურეს, როდესაც რომის იმპერატორმა თეოდოსიუს I-მა ყველა არაქრისტიანული ტაძრის დახურვის ბრძანება გასცა. ორიგინალი სტელა რამდენიმე ადგილას გატყდა, მათგან ყველაზე დიდი კი ისაა, რასაც ჩვენ როზეტის ქვის სახელით ვიცნობთ. ძველეგვიპტური ტაძრები, მოგვიანებით, ახალი მშენებლობებისათვის მასალათა კარიერებად იქცნენ. როზეტის ქვაც, სავარაუდოდ, სწორედ ამგვარად გამოიყენეს. მოგვიანებით, ის მამლუქთა სულთან კაიტბეის (1416/1418-1496) ბრძანებით, რაშიდთან ნილოსის ბოლბიტინეს ტოტის დასაცავად აგებული სიმაგრის საძირკველში ჩაატანეს. აქ ქვა მის ხელახლა აღმოჩენამდე, სულ ცოტა სამი საუკუნის განმავლობაში იმყოფებოდა.
ბიეთის ტაძარი
ძეგლის აღწერა
ექვთიმე თაყაიშვილს 1902 წლის ექსპედიციისას ბიეთის ტაძრის შესახებ ჰქონდა ძალზედ მწირი ცნობები. კერძოდ ხელთ ჰქონდა ბიეთის ტაძრის დიმიტრი ერმაკოვის ფოტო და ცნობები დიმიტრი ბაქრაძესი, რომელშიც ის ახსენებს დაძრიდან მღვდელ გვარამაძეს მიერ წამოღებულ წარწერიან ქვაზე, ქორინიკონით 215.
როზეტის ქვა
მემფისის ბრძანება და მისი კონტექსტი
როზეტის ქვის პოვნის შემდეგ, მემფისის დეკრეტის კიდევ ორი ასლი აღმოაჩინეს: ნუბაირაჰის სტელა და წარწერა ფილეს ტაძარში (ფილეს ობელისკზე). როზეტის ქვისაგან განსხვავებით, მათი იეროგლიფური წარწერები შედარებით უკეთ იყო შემონახული. მიუხედავად იმისა, რომ როზეტის ქვის წარწერები დეკრეტის ამ ახალი ასლების აღმოჩენამდე დიდი ხნით ადრე გაშიფრეს, ახალმა ეგვიპტოლოგებმა ეს წარწერები როზეტის ქვის იეროგლიფური წარწერის დაკარგული ნაწილის დასაზუსტებლად გამოიყენეს.
ბიეთის ტაძარი
სქოლიო
კატეგორია:ახალციხის მუნიციპალიტეტის ტაძრები კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
როზეტის ქვა
ხელახლა აღმოჩენა
ნაპოლეონს 1798 წლის ეგვიპტის ექსპედიციაში არმიასთან ერთად თან ახლდა მეცნიერებისა და ხელოვნების კომისია (Commission des Sciences et des Arts), რომელიც 167 ტექნიკური ექსპერტისაგან შედგებოდა. 1799 წლის 15 ივლისს, ფრანგი ჯარისკაცები პოლკოვნიკ დ'ოტპულის მეთაურობით ეგვიპტის საპორტო ქალაქ როზეტადან (ახლანდელი რაშიდი) ჩრდილო-აღმოსავლეთით რამდენიმე კილომეტრით დაშორებული ფორტ ჟულიენის გამაგრებაზე მუშაობდნენ. ლეიტენანტი პიერ-ფრანსუა ბუშარი გადააწყდა წარწერებიანი ქვის ფილას იმ მხარეს, რომელიც ჯარიკაცებს უკვე გასუფთავებული ჰქონდათ. ბუშარმა და დ'ოტპულმა იფიქრეს, რომ ქვა შესაძლოა მნიშვნელოვანი ყოფილიყო, ამიტომ ფაქტის შესახებ შეატყობინეს გენერალ ჟაკ-ფრანსუა მენუს, რომელიც ამ დროს როზეტაში იმყოფებოდა. აღმოჩენის შესახებ აცნობეს ნაპოლეონის მიერ ახლადდაარსებულ სამეცნიერო ასოციაციას კაიროში — ეგვიპტის ინსტიტუტს. კომისიის წევრის, მიშელ ანჟე ლანკრეს მოხსენებაში, აღნიშნული იყო, რომ ქვაზე გამოსახული იყო სამი სახის წარწერა, რომელთაგან პირველი შესრულებული იყო იეროგლიფებით, ხოლო მესამე — ბერძნული დამწერლობით. მოხსენებაში, ასევე, სამართლიანად იყო მითითებული, რომ სამივე წარწერა ერთი და იგივე ტექსტის ვერსიები უნდა ყოფილიყო. ლანკრეს 1799 წლით დათარიღებული მოხსენება მალევე, 1799 წლის 25 ივლისს წაიკითხეს ინსტიტუტის შეხვედრაზე. ამასობაში ბუშარმა ქვა კაიროში გადაიტანა, რათა მეცნიერებს მისი გამოკვლევის საშუალება მისცემოდათ. ნაპოლეონმა საფრანგეთში დაბრუნებამდე (1799 წლის აგვისტო) მცირე ხნით ადრე პირადად დაათვალიერა არტეფაქტი.
სექტემბერში, Courrier de l'Égypte-ში, ფრანგული ექსპედიციის ოფიციალურ გაზეთში, გამოქვეყნდა ცნობა აღმოჩენის შესახებ. ანონიმური ავტორი იმედს გამოთქვამდა, რომ ერთ დღესაც ქვა ეგვიპტური იეროგლიფების გაშიფვრის გასაღებად იქცეოდა. 1800 წელს კომისიის სამმა ტექნიკურმა ექსპერტმა შეიმუშავა მეთოდი ქვაზე ამოკვეთილი ტექსტების ასლების შესაქმნელად. ამ ექსპერტთაგან ერთ-ერთი იყო ჟან-ჟოზეფ მარკელი, მბეჭდავი და ნიჭიერი ენათმეცნიერი, რომელიც აღიარებულია პირველ მეცნიერად, რომელმაც შეძლო განესაზღვრა, რომ ქვის სამი წარწერიდან შუა შესრულებული იყო არა სირიულით, როგორც თავდაპირველად ფიქრობდნენ, არამედ ეგვიპტური დემოტურით, დამწერლობით, რომელსაც იშვიათად იყენებდნენ ქვაზე შესრულებული წარწერებისათვის და იმ დროისათვის, მეცნიერთათვისაც სიახლეს წარმოადგენდა. თავად ქვის საბეჭდ ბლოკად გამოყენების ხერხს კი მხატვარმა და გამომგონებელმა ნიკოლა-ჟაკ კონტემ მიაგნო. წარწერების გადაღების ოდნავ განსხვავებული მეთოდი შეიმუშავა ანტუან გალანმა. სამუშაოების შედეგად გადაღებული ასლები გენერალმა შარლ დიუგიმ პარიზში ჩაიტანა. ევროპელ მეცნიერებს საშუალება მიეცათ პირადად ენახათ წარწერები და ეცადათ მათი ამოკითხვა.
ნაპოლეონის საფრანგეთში დაბრუნების შემდეგ ეგვიპტეში დატოვებულმა ფრანგულმა არმიამ კიდევ 18 თვე შეძლო ბრიტანელებისა და ოსმალების შეტევების მოგერიება. 1801 წლის მარტში ბრიტანელები აბუკირის ყურესთან გადასხდნენ. გენერალი ჟაკ-ფრანსუა მენუ, რომელმაც ერთ-ერთმა პირველმა იხილა ქვა 1799 წელს, ამჟამად ფრანგულ ექსპედიციას მეთაურობდა. მისი ძალები კომისიის, ქვისა და სხვა მრავალი არტეფაქტის თანხლებით ჩრდილოეთით, ხმელთაშუა ზღვისაკენ, მტერთან შესახვედრად გაემართნენ. მენუ ბრძოლაში დამარცხდა. მან თავისი დარჩენილი ჯარით ალექსანდრიისაკენ დაიხია, სადაც ისინი მოწინააღმდეგემ ალყაში მოაქცია. ამ პერიოდისათვის ქვა ქალაქში იყო. 30 აგვისტოს გენერალმა აღიარა დამარცხება და მტერს ჩაბარდა.
ფრანგულიდან ბრიტანულ მფლობელობაში
დანებების შემდეგ წამოიჭრა დავა ფრანგული არქეოლოგიური და სამეცნიერო აღმოჩენების ბედის შესახებ, რომელიც მოიცავდა კომისიის წევრთა მიერ შეგროვებულ არტეფაქტებს, ბიოლოგიურ ნიმუშებს, შენიშვნებს, გეგმებსა და ნახატებს. მენუმ მათ გადაცემაზე უარი განაცხადა, რასაც იმით ასაბუთებდა, რომ ისინი ინსტიტუტს ეკუთვნოდა, თუმცა ბრიტანელმა გენერალმა ჯონ ჰელი-ჰატჩინსონმა მანამდე არ გაათავისუფლა ქალაქი, სანამ მენუ დათმობაზე არ წავიდა. მეცნიერები, ედვარდ დანიელ კლარკი და უილიამ რიჩარდ ჰამილტონი, რომლებიც ინგლისიდან ახალი ჩამოსულები იყვნენ, კოლექციის ალექსანდრიაში შემოწმებაზე დათანხმდნენ და განაცხადეს, რომ მათ ბევრი ისეთი არტეფაქტი აღმოაჩინეს, რომლებიც ფრანგებს არ ჰქონდათ გამოვლენილი. შინ გაგზავნილ წერილში კლარკი ამბობდა, რომ „მათ საკუთრებაში ჩვენ ვიპოვეთ ბევრად უფრო მეტი, ვიდრე ეს წარმოდგენილი ან წარმოსახული იყო“.
ჰატჩინსონმა განაცხადა, რომ ყველა ეს მასალა ბრიტანეთის გვირგვინის ქონებას წარმოადგენდა, თუმცა ფრანგმა მეცნიერმა ეტიენ ჟოფრუა სენტ-ილერმა კლარკსა და ჰამილტონს განუცხადა, რომ ისინი მთელ მათ აღმოჩენებს დაწვავდნენ და მათ კი არ გადასცემდენენ. კლრაკმა და ჰამილტონმა ფრანგი მეცნიერის პოზიცია დაიცვეს და ჰატჩინსონიც, საბოლოოდ, დათანხმდა ბუნების ისტორიის ნიმუშების მსგავსი ნივთების მეცნიერთა პირად საკუთრებად გამოცხადებას. მენუმ ქვაც, სასწრაფოდ, მის კერძო საკუთრებად გამოაცხადა, რადგანაც თუ მას ამაზე დასთანხმდებოდნენ, იგი ქვის საფრანგეთში ჩატანას შეძლებდა. გენერალმა ჰატჩინსონმა, რომელსაც კარგად ესმოდა ქვის უნიკალური ღირებულება, მენუს ამ მოთხოვნას უარით უპასუხა. საბოლოოდ მიღწეულ იქნა შეთანხმება და სადავო ნივთების გადაცემის საკითხი ალექსანდრიის კაპიტულაციით მოგვარდა, რომელსაც ხელი ბრიტანული, ფრანგული და ოსმალური ძალების წარმომადგენლებმა მოაწერეს.
თანამედროვე ანგარიშებს შორის არსებული განსხვავებების გამო, ზუსტად არაა ცნობილი თუ როგორ გადავიდა ქვა ბრიტანელთა მფლობელობაში. პოლკოვნიკი ტომკინს ჰილგროვ ტარნერი ინგლისში ჩატანისას მის ესკორტს წარმოადგენდა, თუმცა, მოგვიანებით, განაცხადა, რომ მან პირადად ჩამოართვა ქვა მენუს და იარაღისათვის განკუთვნილი ეტლით გადაიტანა. ბევრად უფრო დეტალურ ანგარიშში, ედვარდ დანიელ კლარკი ამბობს, რომ ფრანგმა „ოფიცერმა და ინსტიტუტის წევრმა“ ის, მისი მოსწავლე ჯონ კრიპსი და ჰამილტონი საიდუმლოდ წაიყვანა მენუს რეზიდენციის უკანა ქუჩებში, სადაც მათ ქვა დამცავი ხალიჩის ქვეშ, მენუს ბარგს შორის აღმოაჩინეს. კლარკის მიხედვით, მათი ინფორმატორი შიშობდა, რომ ქვა შესაძლებელი იყო მოეპარათ თუ მას ფრანგი ჯარისკაცები ნახავდნენ, ამიტომაც მომხდარის შესახებ დაუყოვნებლივ აცნობეს ჰატჩინსონს და ქვა სხვაგან გადაიტანეს. შესაძლებელია, ეს ტარნერს გაეკეთებინა მისი იარაღის ეტლით.
ტარნერმა როზეტის ქვა ინგლისში დატყვევებული ფრანგული ფრეგატით, HMS Egyptienne-ით ჩაიტანა, რომელიც პორტსმუთში 1802 წლის თებერვალში შევიდა. მას ნაბრძანები ჰქონდა, რომ ის და სხვა სიძველეები მეფე ჯორჯ III-სათვის ეჩუქებინა. მეფემ, რომელსაც ომის მდივანი ლორდი ჰობარტი წარმოადგენდა, ქვის ბრიტანეთის მუზეუმში განთავსების განკარგულება გასცა. ტარნერის მოგონებების თანახმად, იგი და ჰობარტი დასთანხმდნენ ქვის საბოლოოდ მუზეუმისათვის გადაცემამდე მის ლონდონის სიძველეთა საზოგადოების მეცნიერთათვის წარდგენას, რომლის წევრიც ტარნერი იყო. ქვა პირველად სწორედ აქ, 1802 წლის 11 მარტის შეხვედრაზე დაათვალიერეს და განიხილეს. 1802 წლის კურსის მსვლელობისას, საზოგადოებამ თაბაშირისაგან ქვის 4 ყალიბი დაამზადა და ისინი ოქსფორდის, კემბრიჯისა და ედინბურგის უნივერსიტეტებსა და დუბლინის ტრინიტის კოლეჯს გაუგზავნა. ცოტა ხნის შემდეგ, შეიქმნა წარწერათა ასლები, რომლებიც ევროპელ მეცნიერთა შორის გავრცელდა. 1802 წლის დასასრულამდე როზეტის ქვა მის ამჟამინდელ ადგილსამყოფელში, ბრიტანეთის მუზეუმში გადაიტანეს. ქვის მარცხენა და მარჯვენა გვერდებზე შესრულდა თეთრი ფერის ახალი წარწერები, რომლებიც აცხადებენ, რომ იგი „ბრიტანულმა არმიამ 1801 წელს ეგვიპტეში ჩაიგდო ხელში“ და რომ ის „მეფე ჯორჯ III-ის საჩუქარია“.
1802 წლის ივნისიდან მოყოლებული, ქვა თითქმის მუდმივადაა გამოფენილი ბრიტანეთის მუზეუმში. XIX საუკუნის შუა ხანებში მას მიენიჭა ინვენტარის ნომერი „EA 24“, საიდანაც „EA“ აღნიშნავდა „ეგვიპტურ სიძველეებს“ („Egyptian Antiquities“). ქვა ფრანგული ექსპედიციისათვის ჩამორთმეული ძველეგვიპტური ძეგლების კოლექციაში შედიოდა ფარაონ ნექტანებ II-ის სარკოფაგთან (EA 10), ამონის უმაღლესი ქურუმის ქანდაკებასა (EA 81) და დიდ გრანიტის მუშტთან (EA 9) ერთად. მალე აღმოჩნდა, რომ ეს ექსპონატები მონტაგუს სახლის (ბრიტანეთის მუზეუმის თავდაპირველი შენობა) სართულებისათვის ზედმეტად მძიმეები იყო, ამიტომაც ისინი ძირითადი შენობის ახალ მიშენებაში გადაიტანეს. მონტაგუს სახლის დემონტაჟისა და მის ადგილას მუზეუმის ამჟამინდელი შენობის აგებიდან მცირე ხნის შემდეგ, 1834 წელს, ქვა სკულპტურათა გალერეაში გადაიტანეს. მუზეუმის ჩანაწერების მიხედვით, როზეტის ქვა ყველაზე მეტად მონახულებადი ცალკეული ექსპონატია, ხოლო მისი სურათი უკვე რამდენიმე ათწლეულია, რაც მუზეუმის ყველაზე გაყიდვად საფოსტო ბარათს წარმოადგენს. როზეტის ქვა, თავდაპირველად, ჰორიზონტალური ღერძიდან მცირედ გადახრილი კუთხით იყო წარმოდგენილი და მისთვის დამზადებულ მეტალის ყუთში იყო მოთავსებული, რომლის სრულყოფილად მოსარგებადაც ქვის გვერდებისათვის მცირე ნაწილების ჩამოთლა გახდა საჭირო. ქვას, თავდაპირველად, დამცავი საფარი არ ჰქონდა და მიუხედავად თანმხლების ძალისხმევისა, რომ იგი მნახველთა შეხებისაგან დაეცვა, 1847 წლისათვის მაინც საჭირო გახდა მისი სპეციალურ დამცავ ჩარჩოში მოთავსება. 2004 წლიდან ქვა მოთავსებულია სპეციალურად დამზადებულ ბუდეში და გამოფენილია ეგვიპტურ სკულპტურათა გალერეის ცენტრში. როზეტის ქვის ასლი, ამჟამად, ბრიტანეთის მუზეუმის მეფის ბიბლიოთეკაშია ხელმისაწვდომი, სადაც ის დამცავი ჩარჩოს გარეშეა და შეხებაც ნებადართულია, ისევე, როგორც XIX საუკუნის დასაწყისისათვის იყო წარდგენილი დამთვალიერებელთათვის.
1917 წელს, პირველი მსოფლიო ომის დასასრულს, ლონდონის დაბომბვების გამო, მუზეუმმა როზეტის ქვა სხვა პორტატულ და ძვირფას ობიექტებთან ერთად უსაფრთხო ადგილზე გადაიტანა. ქვამ მომდევნო ორი წელი ჰოლბორნის მახლობლად, მიწის ქვეშ 15,24 მეტრის სიღრმეზე, საფოსტო მეტროსადგურზე გაატარა. ომის პერიოდის გარდა, როზეტის ქვამ ბრიტანეთის მუზეუმი მხოლოდ ერთხელ, 1972 წელს დატოვა, როდესაც შამპოლიონის წერილთან ერთად, მისი გამოქვეყნების 150 წლისთავთან დაკავშირებით, პარიზში, ლუვრში გამოიფინა. მაშინაც კი, როდესაც 1999 წელს მასზე საკონსერვაციო სამუშაოები მიმდინარეობდა, ქვა გალერეაში რჩებოდა და დამთვალიერებელთათვის კვლავ ხელმისაწვდომი იყო.
წაკითხვა
რომის იმპერიის დაცემის წინა პერიოდიდან როზეტის ქვის აღმოჩენამდე და მის საბოლოო გაშიფვრამდე ეგვიპტური ენა და დამწერლობა სრულიად გაუგებარი იყო. იეროგლიფური დამწერლობის გამოყენება ამ კუთხით უფრო და უფრო მეტად საჭიროებდა სპეციალისტების ცოდნას ჯერ კიდევ გვიანდელ ფარაონების ეპოქაში. IV საუკუნისათვის მხოლოდ ზოგიერთ ეგვიპტელს შეეძლო იეროგლიფების წაკითხვა. მათი მასიური გამოყენება მას შემდეგ შეწყდა, რაც 391 წელს იმპერატორ თეოდოსიუს I-ის ბრძანებით ყველა არაქრისტიანული ტაძარი დაიხურა. უკანასკნელი ცნობილი იეროგლიფური წარწერა, რომელიც ფილესთანაა ნაპოვნი, 396 წლის 24 აგვისტოთი თარიღდება და ესმეტ-ახომის წარწერის სახელითაა ცნობილი.
იეროგლიფებმა, ბერძნული და რომაული ანბანებისაგან განსხვავებით, შეინარჩუნეს თავიანთი მხატვრული იერსახე, რასაც ანტიკური ავტორები ხაზგასმით აღნიშნავენ. V საუკუნეში ეგვიპტელმა ქურუმმა ჰორაპოლონმა დაწერა იეროგლაფიკა — 200-მდე იეროგლიფის განმარტება. ეს ნაშრომი სანდო წყაროდ იყო მიჩნეული, თუმცა ის, მრავალი თვალსაზრისით, შემაცდენელი აღმოჩნდა და სხვა ნამუშევრებთან ერთად, ეგვიპტური დამწერლობის გაგების საქმეში ხანგრძლივ დაბრკოლებად იქცა. იეროგლიფების გაშიფვრის შემდეგი მცდელობები შუა საუკუნეების ეგვიპტის არაბ ისტორიკოსებს უკავშირდებათ IX-X საუკუნეებში. ზუნ-ნუნ ალ-მისრი და იბნ ვაჰშიია პირველი ისტორიკოსები იყვნენ, რომლებმაც ეს უძველესი დამწერლობა შეისწავლეს მისი კოპტურ ენასთან დაკავშირების გზით, რომელზეც იმ პერიოდში კოპტი მღვდლები ლაპარაკობდნენ. იეროგლიფების შესწავლის შემდეგ ეტაპს წარმოადგენდა მათი გაშიფვრის წარუმატებელი მცდელობები ევროპელი მეცნიერების მიერ, რომელთაგან აღსანიშნავია იოჰანეს გოროპიუს ბეკანუსი (XVI ს.), ათანასიუს კირხერი (XVII ს.) და იორგან ზოეგა (XVIII ს.). 1799 წელს როზეტის ქვის აღმოჩენით მკვლევარებმა ის აუცილებლად საჭირო ინფორმაცია მიიღეს, რამაც, მეცნიერების მიერ მისი თანდათანობით შევსების შემდეგ, საბოლოო ჯამში, ჟან-ფრანსუა შამპოლიონს ამ საიდუმლოებით მოცული დამწერლობის ბუნება ამოაცნობინა.
ბერძნული ტექსტი
როზეტის ქვის ბერძნული ტექსტი ამოსავალ წერტილს წარმოადგენდა. ძველი ბერძნული ენა ფართოდ იყო ცნობილი მეცნიერთათვის, თუმცა ისინი კარგად ვერ ერკვეოდნენ ელინისტურ პერიოდში მისი პტოლემეების ეგვიპტის სამთავრობო ენად გამოყენების დეტალებში. ბერძნული პაპირუსების მრავალრიცხოვანი აღმოჩენებიც შორეული მომავლის საქმეს წარმოადგენდა. ამგვარად, ქვის ბერძნული ტექსტის ყველაზე ადრეული თარგმანები აჩვენებენ, რომ მთარგმნელები კვლავ ებრძოდნენ ისტორიულ კონტექსტსა და ადმინისტრაციულ და რელიგიურ ჟარგონს. ბერძნული ტექსტის ინგლისური თარგმანი სტივენ ვესტონმა 1802 წლის აპრილში ანტიკვართა საზოგადოების შეკრებაზე სიტყვიერად წარადგინა.
ამასობაში, 1801 წელს ეგვიპტეში ორი ლითოგრაფიული ასლი გადაიღეს და პარიზში, საფრანგეთის ინსტიტუტში ჩაიტანეს, სადაც ბიბლიოთეკარი და ანტიკვარი გაბრიელ დე ლა პორტი დიუ ტეილმა ბერძნული ტექსტის თარგმანზე დაიწყო მუშაობა, თუმცა იგი, ნაპოლეონის ბრძანებით, თითქმის მაშინვე სხვაგან გაგზავნეს და თავისი დაუმთავრებელი ნაშრომი კოლეგის, ჰუბერტ-პასკალ ამეილონის ხელში დატოვა. 1803 წელს ამეილონმა პირველად გამოაქვეყნა ბერძნული ტექსტის თარგმანი საჯაროდ ფრანგულ და ლათინურ ენებზე, რაც მის ფართოდ გავრცელებას უზრუნველყოფდა. კემბრიჯში, ქვის დაკარგულ ქვედა მარჯვენა კუთხეზე რიჩარდ პორსონი მუშაობდა. მან წარწერის კვალიფიციურად შედგენილი რეკონსტრუქცია გამოაქვეყნა, რომელიც მალევე გავრცელდა ანტიკვართა საზოგადოების მიერ მის მიერვე დაბეჭდილ წარწერის ასლებთან ერთად. თითქმის ამავე მომენტში კლასიკური ეპოქის ისტორიკოსი ქრისტიან გოტლობ ჰაინე გეტინგენში ერთ-ერთი ამ ნაბეჭდზე მუშაობდა და მან ბერძნული ტექსტის ახალი ლათინური თარგმანი შეიმუშავა, რომელიც 1803 წელს ამეილონის მიერ გამოქვეყნებულ თარგმანზე უფრო ღირებული იყო. ეს თარგმანი ხელახლა დაიბეჭდა ანტიკვართა საზოგადოების მიერ 1811 წელს მისივე ჟურნალის, არქეოლოგიის სპეციალურ გამოცემაში ვესტონის წინა, გამოუქვეყნებელ ინგლისურ თარგმათან, პოლკოვნიკ ტერნერის გადმოცემებსა და სხვა დოკუმენტებთან ერთად.
დემოტური ტექსტი
ქვის აღმოჩენის პერიოდში, შვედი დიპლომატი და მეცნიერი იოჰან დავიდ ოკერბლადი მუშაობდა ნაკლებად ცნობილ დამწერლობაზე, რომლის ნიმუშებიც ახალი აღმოჩენილი იყო ეგვიპტეში და დემოტურის სახელით იყო ცნობილი. ოკერბლადმა მას „ხელნაწერი კოპტური“ უწოდა, რადგანაც დარწმუნებული იყო, რომ იგი კოპტური ენის (ძველეგვიპტურის პირდაპირი შთამომავალი) ზოგიერთი ფორმის ჩასაწერად გამოიყენებოდა, მიუხედავად იმისა, რომ დემოტურს მხოლოდ მცირე მსგავსება აკავშირებდა გვიანდელ კოპტურ დამწერლობასთან. ფრანგი აღმოსავლეთმცოდნე ანტუან ისააკ სილვესტერ დე სასი ოკერბლადთან ერთად განიხილავდა ამ ნამუშევარს, როდესაც 1801 წელს საფრანგეთის შინაგან საქმეთა მინისტრის, ჟან-ანტუან შაპტალისაგან როზეტის ქვის ერთ-ერთი ადრეული ლითოგრაფიული ასლი მიიღო. იგი მიხვდა, რომ ქვის შუა ტექსტი იმავე დამწერლობით იყო შესრულებული. დე სასი და ოკერბლადი მუშაობას შეუდგნენ. ორივე მათგანი შუა ტექსტზე ამახვილებდა ყურადღებას იმ ჰიპოთეზით, რომ ეს უკანასკნელი ანბანური დამწერლობით იყო შესრულებული. ბერძნულ ტექსტთან შედარების გზით, ისინი ცდილობდნენ უცნობ ტექსტში ის ადგილები დაედგინათ, სადაც ბერძნული სახელები უნდა ყოფილიყო. 1802 წელს დე სასიმ შაპტალს შეატყობინა, რომ მან წარმატებით დაადგინა ხუთი სახელი („ალექსანდროსი“, „ალექსანდრეია“, „პტოლემაიოსი“, „არსინოე“ და პტოლემაიოსის ტიტული — ეპიფანესი), ხოლო ოკერბლადმა 29 სიმბოლოსაგან შემდგარი ანბანი გამოაქვეყნა (მათგან ნახევარზე მეტი სწორი იყო), რომლებიც მან დემოტურ ტექსტში ბერძნული სახელების საშუალებით დაადგინა. მიუხედავად ამ წარმატებებისა, მათ დემოტური ტექსტის დანარჩენი სიმბოლოების ამოცნობა არ შეეძლოთ, რომელიც, როგორც დღესაა ცნობილი, ფონეტიკურთან ერთად იდეოგრაფიულსა და სხვა სიმბოლოებსაც შეიცავდა.
იეროგლიფური ტექსტი
სილვესტერ დე სასი საბოლოოდ შეეშვა როზეტის ქვაზე მუშაობას, თუმცა მან მისი კვლევის საქმეში დამატებითი წვლილის შეტანა კვლავ შეძლო. 1811 წელს ჩინელი სტუდენტის მიერ დაწყებული განხილვის შემდეგ, რომელიც ჩინურ დამწერლობას შეეხებოდა, დე სასიმ მართებულად მიიჩნია 1797 წელს იორგენ ზოეგას მიერ გამოთქმული მოსაზრება, რომ უცხოური სახელები ეგვიპტური იეროგლიფური დამწერლობით ფონეტიკურად უნდა ყოფილიყო ჩაწერილი. მან, ასევე, გაიხსენა ჯერ კიდევ 1761 წელს ჟან-ჟაკ ბარტელემის მიერ გამოთქმული ვარაუდი, რომ კარტუშებით შემოსაზღვრული იეროგლიფთა ჯგუფები საკუთარი სახელები უნდა ყოფილიყო. ამგვარად, როდესაც 1814 წელს ლონდონის სამეფო საზოგადოების საგარეო საქმეთა მდივანმა, ტომას იუნგმა, მას ქვის შესახებ მისწერა, დე სასიმ პასუხად თავისი მოსაზრება გაუგზავნა, რომ თუ იუნგი იეროგლიფების წაკითხვას შეეცდებოდა, მას განსაკუთრებული ყურადღება კარტუშებისათვის უნდა მიექცია, რომლებიც, სავარაუდოდ, ბერძნულ სახელებს შეიცავდნენ და შემდეგ უკვე მათში ეცადა ფონეტიკური სიმბოლოების იდენტიფიცირება. იუნგი ასეც მოიქცა და შეძლო ისეთი შედეგებისათვის მიეღწია, რომ ისინი იეროგლიფების საბოლოო გაშიფვრის საქმეში გზამკვლევებად ქცეულიყვნენ. ქვის იეროგლიფურ ტექსტში მან აღმოაჩინა ფონეტიკური ნიშნები „პ ტ ო ლ მ ე ს“, რომლებიც ბერძნული სახელის, „პტოლემეოსის“ ჩასაწერად იყო გამოყენებული. მან, ასევე, შენიშნა, რომ ეს ნიშნები საკმაოდ ჰგავდნენ შესაბამის დემოტურ სიმბოლოებს და შეძლო 80-მდე მსგავსების აღნიშვნა ქვის იეროგლიფურ და დემოტურ ტექსტებს შორის. ეს საკმაოდ მნიშვნელოვანი აღმოჩენა იყო, რადგანაც მანამდე ფიქრობდნენ, რომ ეს ორი დამწერლობა სრულიად განსხვავდებოდა ერთმანეთისაგან. იუნგმა დაასკვნა, რომ დემოტური მხოლოდ ნაწილობრივ იყო ფონეტიკური და რომ ის, იეროგლიფური დამწერლობის მსგავსად, იდეოგრაფიულ სიმბოლოებსაც შეიცავდა. იუნგის ეს ახალი ნააზრევი აისახა მოცულობით სტატიაში „ეგვიპტე“, რომელიც მან ენციკლოპედია ბრიტანიკისათვის შექმნა 1819 წელს. მიუხედავად ყველაფრისა, იუნგმა კვლევაში წინ ვეღარ წაიწია.