cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ლილია ბუჟუროვა
პოლიტიკა
ლილია ბუჟუროვა 1991 წელს აირჩიეს ყირიმელი თათრების II კურულტაის დელეგატად. ორჯერ აირჩიეს ყირიმელი თათარი ხალხის მეჯლისში (რომლის წევრი იყო 1991 წლიდან 1997 წლამდე), 1994 წლიდან 1998 წლამდე იყო ყირიმის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი. 2015 წლის 2 ნოემბერს მან განაცხადა, რომ უკრაინელი და რუსი ბიზნესმენის (წარმოშობით ყირიმელი თათარი) ლენურ ისლიამოვის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმეზე ჩატარდა ჩხრეკა მის სახლში.
ჯილდოები
ლილია ბუჟუროვა არაერთი ჯილდოს და პრემიის მფლობელია. მათ შორისაა:
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1 ნოემბერი კატეგორია:დაბადებული 1958 კატეგორია:უკრაინელი პოეტები კატეგორია:უკრაინელი ჟურნალისტები
დანია 1976 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
დანიამ ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეჩვიდმეტედ იასპარეზა 1976 წელს, კანადის ქალაქ მონრეალში. ამ თამაშებზე მათ ერთი ოქროსა და 2 ბრინჯაოს მედალი მოიპოვეს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქვეყნები 1976 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:დანია ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:ევროპის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
Pleurotomella aguayoi
Pleurotomella aguayoi — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
ვილიასეკა-დე-ლა-საგრა
ვილიასეკა-დე-ლა-საგრა (Villaseca de la Sagra) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის კასტილია-ლა-მანჩის ავტონომიური გაერთიანების ტოლედოს პროვინციის ლა-საგრის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 32 კმ². მოსახლეობა — 1851 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ტოლედოს მუნიციპალიტეტები
1510
თარიღი უცნობია
*
სვანებისწყლის ქედი
სვანებისწყლის ქედი — ლეჩხუმის ქედის სამხრეთ განშტოება, მდინარეების რიცეულისა და ჟრინევის (რიონის აუზი) წყალგამყოფი. მიემართება სამხრეთით და თავდება აღნიშნული მდინარეების შეერთების ადგილზე. ამავე მიმართულებით დაბლდება 3000 მ-იდან 1200 მ-მდე. აგებულია ზედალიასური ქვიშაქვებითა და თიხაფიქლებით.
თხელი მობრტყელებულია. სამხრეთ ნახევარი ტყეებით (წიფელი, ნაძვი) არის შემოსილი, 2000 მ ზევით სუბალპური და ალპური მდელოებია.
ლიტერატურა
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ქედები
აბეხარი
აბეხარი (Abejar) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის კასტილია და ლეონის ავტონომიური გაერთიანების სორიის პროვინციის პინარესის კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 23,43 კმ². მოსახლეობა — 286 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:სორიის მუნიციპალიტეტები
ვერნები
ვერნები — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში, ფუშრუკაულის თემში. მდებარეობს სხალთის ქედის ჩრდილოეთით, მდინარე ხიზანისწყლის (სხალთის მარჯვენა შენაკადი) მარცხნივ, ზღვის დონიდან 1120 მ. სოფელში დგას XII-XIII საუკუნეების ეკლესია.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 253 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
კარასი (ფილიპინები)
კარასი (ოფიციალურად კარასის მუნიციპალიტეტი; ილოკ: Ili ti Carasi; ფილ: Bayan ng Carasi) ― მეუთე კლასის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთ ილოკოსის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2020 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 1 607 ადამიანს შეადგენს. მოიცავს 3 ბარანგაის.
სქოლიო
კატეგორია:ჩრდილოეთ ილოკოსის მუნიციპალიტეტები
ტობა (მრავალმნიშვნელოვანი)
ტობა შეიძლება აღნიშნავდეს:
რაინდობა
მინი|რაინდები მინი|მონტელის ბრძოლა (1369) რაინდობა — სამხედრო-მსახურეული ფენა შუა საუკუნეების დასავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში. რაინდობას მიეკუთვნებოდა ყველა საერო ფეოდალი, მაგრამ უმთავრესად ის მაინც წვრილი ფეოდალებისაგან შედგებოდა. რაინდობა პირველად იხსენიება X საუკუნის ბოლოს. ამ დროს რაინდობაში იგულისხმებოდნენ სამხედრო მსახურეულნი (უმთავრესად მხედრები), რომლებიც ფეოდალური დიდკაცობის ვასალები იყვნენ. ფეოდალური დაქსაქსულობის გაძლიერება ხელს უწყობდა რაინდთა უფლებების ზრდას, მათი პრივილეგიების განმტკიცებას. განსხვავება დიდკაცობასა და რაინდობას შორის თანდათან ქრებოდა.
XII საუკუნეში საერო ფეოდალების გარდა რაინდობაში შედიოდნენ რაინდულ-სასულიერო ორდენებში გაერთიენებული სასულიერო ფეოდალებიც. რაინდი, ჩვეულებრივ, ფეოდის მფლობელი უნდა ყოფილიყო. ეს განსაზღვრავდა რაინდთა მატერიალურ უზრუნველყოფას, შესაძლებლობას ჰყოლოდათ სალაშქრო ცხენები და ჰქონოდათ რაინდის შეიარაღება (მახვილი, ფარი, მუზარადი და სხვა), რაინდთა მთავარ საქმიანობას ომებში მონაწილეობა შეადგენდა, ომებს შორის რაინდები ეგრეთ წოდებულ ტურნირებში (რაინდული ასპარეზობანი) მონაწილეობდნენ. ცეცხლმსროლელი იარაღის გამოყენებამ გააქარწყლა რაინდის, როგორც მთავარი საომარი ძალის, მნიშვნელობა.
საქართველოში რაინდთა ფენას აღნიშნავდა ტერმინი მოყმე და ჭაბუკი. ტერმინი რაინდი პირველად გვხვდება „ამირანდარეჯანიანში“, სადაც იგი მოხსენიებულია ცხენის გამხედნავის აღმნიშვნელად. იმ აზრით, როგორც დღეს ჩვენ მას ვიყენებთ, ის გვხვდება „ქართლის ცხოვრებაში“. თამარ მეფის მემატიანე თამარის ქმრის დავით სოსლანის შესახებ წერს, რომ იყო „რაინდობითა და მშვილდოსნობით უსწორო შემმართებელი“. ქართული რაინდობის, ანუ, როგორც ის საქართველოში აღინიშნებოდა, მოყმეთა იდეები ყველაზე მაღალმხატვრულად არის გადმოცემული შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანში“.
სქოლიო
კატეგორია:რაინდობა კატეგორია:წოდებები
Pleurotomella amphiblestrum
Pleurotomella amphiblestrum — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
დანია 1980 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
დანიამ ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეთვრამეტედ იასპარეზა 1980 წელს, სსრკ-ის დედაქალაქ მოსკოვში. ამ თამაშებზე მათ სხვადასხვა სინჯის 5 მედალი მოიპოვეს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქვეყნები 1980 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:დანია ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:ევროპის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ნავაერმოსა
ნავაერმოსა (Navahermosa) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის კასტილია-ლა-მანჩის ავტონომიური გაერთიანების ტოლედოს პროვინციის მონტეს-დე-ტოლედოს კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 129,79 კმ². მოსახლეობა — 3564 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ტოლედოს მუნიციპალიტეტები
ბანგურიანი
ბანგურიანი — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარეების მესტიაჭალისა და მულხრის წყალგამყოფ გვალდის ქედზე. სიმაღლე 3837 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით, იშვიათად კირქვებით. ხასიათდება თანამედროვე გამყინვარებით, რელიეფის გლაციალური ფორმებით. კალთებზე სუბალპური და ალპური მდელოებია.
სქოლიო
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მთები
28 სექტემბერი
28 სექტემბერი — გრიგორიანული კალენდრის 271-ე დღე (ნაკიან წლებში – 272-ე დღე). წლის ბოლომდე დარჩენილია 94 დღე.
დღის მოვლენები
right|90px right|90px right|90px|პომიდორი
1511
თარიღი უცნობია
*
28 სექტემბერი
ამ დღეს დაბადებულნი
right|100px
ამ დღეს გარდაცვლილნი
right|100px
იხილეთ აგრეთვე
სხვა თვეები:
0928
თორტიზა (გორის მუნიციპალიტეტი)
თორტიზა — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის გორის მუნიციპალიტეტში (ბერბუკის თემი). მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე. მდინარე მეჯუდის ორივე ნაპირზე. ზღვის დონიდან 840 მეტრი, გორიდან 12 კილომეტრი.
სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
Pleurotomella anceyi
Pleurotomella anceyi — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
დანია 1984 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
დანიამ ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეცხრამეტედ იასპარეზა 1984 წელს, აშშ-ის ქალაქ ლოს-ანჯელესში. ამ თამაშებზე მათ 3 ვერცხლისა და 3 ბრინჯაოს მედალი მოიპოვეს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქვეყნები 1984 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:დანია ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე კატეგორია:ევროპის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ფეი ქენინი
ადრეული წლები
ფეი მიტჩელი დაიბადა ნიუ იორკში დევიდ და ბესი მიტჩელის ოჯახში. იგი გაიზარდა ელმირაში, ნიუ იორკში, სადაც თორმეტი წლის ასაკში მოიგო ნიუ – იორკის შტატის მართლწერის ჩემპიონატი და მაშინდელმა გუბერნატორმა ფრანკლინ რუზველტმა გადასცა ვერცხლის თასი. იგი წახალისდა, რომ ფულისთვის დაეწერა, Elmira Star Gazette-თვის მიეწოდებინა მცირე ზომის ნამუშევრები. ის იყო ებრაელი.
საშუალო სკოლაში მან დაწერა და შექმნა საბავშვო რადიო შოუ; შემდეგ მოიპოვა სრული სტიპენდია, იგი დაესწრო კერძო, ქალთა ელმირას კოლეჯს, რა დროსაც მან გაანაწილა დრო მწერლობასა და მსახიობობას შორის. ფეის დედამ ქალიშვილი წაიყვანა ბებიასთან ბრონქსში და სწორედ იქ მიიჩნია იგი თეატრში, როდესაც ნახა Idiot's Delight, რომელშიც მთავარ როლებს ასრულებენ ალფრედ ლუნტი და ლინ ფონტანი.
მისი მამა ჯერ კალიფორნიაში გადავიდა სამუშაოს უზრუნველსაყოფად, შემდეგ მან და დედამ ყველაფერი ჩაალაგეს და მატარებლით გაჰყვნენ. [4] ქენინმა უფროსი კურსი გაატარა სამხრეთ კალიფორნიის უნივერსიტეტში, სადაც აქტიური გახდა კოლეჯის რადიოში. ბაკალავრის დიპლომის დამთავრების შემდეგ, მან ჩაწერა ინტერვიუ სემ მარქსთან, რომელიც ფიქრობდა, რომ ის ძალიან ახალგაზრდა იყო დასასაქმებლად; მაგრამ მისი შემდეგი ინტერვიუ იყო RKO– ს სიუჟეტის რედაქტორ ბობ სპარქსთან, რომელმაც იგი გაგზავნა პროდიუსერ ალ ლუისთან, რომელმაც შემდეგ აიყვანა იგი ამბების რედაქტორად 75 დოლარად კვირაში. [3] RKO– მ გამოუშვა ლუისი, მაგრამ სპარქსმა განაგრძო ფეისთან ურთიერთობა, როგორც სცენარის მკითხველთან, მან დაწერა ერთგვერდიანი რეფერატები კვირაში 25 დოლარად. ქენინმა განაგრძო საკუთარი თავისთვის სწავლება - ყველაფერი რაც შეეძლო კინოინდუსტრიის შესახებ ესწავლა. ლანჩის საათზე ის ესაუბრებოდა ყველას, ვისაც შემთხვევით იპოვნიდა - იყვნენ ეს სამხატვრო ხელმძღვანელები, რედაქტორები თუ კინემატოგრაფისტები.
კარიერა
სტუდიაში იყო პატარა თეატრი, სადაც საკონტრაქტო მსახიობები თამაშობდნენ სპექტაკლებს. სანამ ფეი ქენინი თამაშობდა ირვინ შოუს ფილმში "Bury the Dead", მან მიიპყრო მაიკლ კანინის ყურადღება, რომელმაც ახლახან დაიქირავა მწერალი B განყოფილებაში. მაიკლი გაწვრთნილი იყო, როგორც მხატვარი და კომერციული ხელოვნებისა და ბურლეშკის სახლების დეკორაციისკენ მიემართებოდა, რათა დახმარებოდა მშობლებს დეპრესიის პერიოდში. ისინი საერთო მეგობარმა გააცნო და მაიკლმა ქენინს პრაქტიკულად სთხოვა ცოლად გაყოლა და იქ, მაგრამ მას ცოტა დრო დასჭირდა, სანამ მოიფიქრებდა.
მაიკლმა დაიმსახურა სამუშაო რინგ ლარდნერ უმცროსთან ერთად, რათა იმუშაოს ტრეისის / ჰეპბერნის პროექტზე ”წლის ქალი” (1942), რომელიც დაფუძნებულია მისი ძმის გარსონ ქენინის ორიგინალურ მოთხრობაზე. ფეიმ და მაიკლ ქენინმა დაწერეს პიესა „ Goodbye My Fancy“ ეს ფილმი იყო კონგრესის წარმომადგენელ ქალზე, რომელიც ანახლებს წარსულ სიყვარულებს. არსებული გენდერული როლების საპირისპიროდ, სპექტაკლმა გაბედული განცხადება გააკეთა ქალებისა და მათი სახლის გარეთ მდებარეობის შესახებ. სპექტაკლი იყო ბროდვეის თეატრში და თამაშბდნენ მადლენ კეროლი, კონრად ნაგელი და შირლი ბუტი, და საბოლოოდ გადაიღეს ვინსენტ შერმანმა 1951 წელს ჯოან კროუფორდთან და რობერტ იანგთან ერთად.
მეორე მსოფლიო ომის დროს ქენინს გაუჩნდა იდეა ხელი შეუწყოს ქალთა მონაწილეობას საომარ მოქმედებებში და წარადგინა ქალბატონის კუთხის რადიო შოუს იდეა NBC რადიოს ხელმძღვანელებისთვის, რომლისთვისაც ფეი ქენინი დაწერდა სცენარებს და აკეთებდა ქსელის კომენტარს. ამ ხაზის გასწვრივ, მან მონაწილეობა მიიღო სიუჟეტში Blondie For Victory, ერთ – ერთ დაბალბიუჯეტიან სერიალში, რომელიც დაფუძნებულია პოპულარულ კომიქსზე, სადაც Blondie ორგანიზებას უწევს ამერიკის დიასახლისებს საშინაო საომარი მოქმედებების შესასრულებლად, რაც დაგგვუდს შეაწუხებს. კენინი როგორც მსახიობი გამოჩნდა ფილმში "ორმაგი ცხოვრება" (1947), რომლის თანაავტორობით გამოვიდნენ მისი ქმრის ძმა გარსონ კანინი და მისი მეუღლე, მსახიობი რუთ გორდონი.
ფეი ქენინი გარდაიცვალა 2013 წლის 27 მარტს.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 9 მაისი კატეგორია:დაბადებული 1917 კატეგორია:ამერიკელი ქალი კომპოზიტორები კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი მომღერლები კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი მომღერლები კატეგორია:ამერიკელი კომპოზიტორები კატეგორია:ამერიკელი ქალი მსახიობები
Lasioglossum cameronellum
Lasioglossum cameronellum — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 1911 წელს.
სქოლიო
cameronellum
ლამისყანის წმინდა გიორგის ეკლესია
მინიატიურა|ლამისყანის წმინდა გიორგის ეკლესიის საკურთხეველი ლამისყანის წმინდა გიორგის ეკლესია – ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლამისყანაში. დგას ორბელიანების ციხე-გალავნის გარეთ, მის ჩრდილოეთ კედელთან. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. XIX საუკუნეში შეაკეთეს.
ეკლესია დარბაზულია (10,8 X 6,5 მ), ნაგებია აგურით, გამოყენებულია რიყის ქვაც. შიგნიდან სწორკუთხა შეღრმავებაში ჩასმული ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ფართო მხრებით გამოყოფილი ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, მაღლა სწორკუთხა არეში ჩასმული სარკმელია. ერთი ასეთივე სარკმელი დასავლეთ კედელშია, ხოლო ორი ჩრდილოეთ კედელში. ინტერიერი მთლიანად შელესილი და შეთეთრებულია. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმელი თაღოვანია. სამხრეთ ფასადის აღმოსავლეთ ნაწილში თაღოვანი ნიშია. სამხრეთ-დასავლეთით ეკლესია გალავნის კოშკს ეკვრის დამატებითი, შუალედური კედლით, რომელშიც დასავლეთით თაღოვანი გასასვლელია გაჭრილი.
ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის ტაძრები კატეგორია:წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიები
პომპეუსის ხიდი
მინი|1841 წელს ინჟინერ-მშენებელი პოლკოვნიკი ტერმინის მიერ აშენებული ხიდის ხედი 2011 წელს. პომპეუსის ხიდი, მოგვთა ხიდი — არქეოლოგიურ-ისტორიული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ მცხეთის შესასვლელში, დღესდღეობით მდინარე მტკვარზე არსებული გადასასვლელი ხიდის აღმოსავლეთით 100 მეტრში. ამჟამად იგი დაფარულია მდინარის მიერ.
ისტორია
სამეცნიერო ლიტერატურასა და ადგილობრივ მოსახლეობაში მტკვარზე გადებული ძველი ხიდი უფრო ხშირად მოიხსენიება, როგორც „პომპეუსის ხიდი“. „პომპეუსის ხიდი“ ამ ადგილზე პომპეუსის ლაშქრობამდეც არსებობდა, ხოლო ნაგებობა, რომელიც მდინარის წყლის დონის დაწევისას ჩანს, არის 1839-1841 წლებში აშენებული ხიდი.
ამ ხიდს უნდა ემუშავა ძვ. წ. IV-III საუკუნეებიდან მაინც, როდესაც ვაჭრობამ საერთაშორისო ხასიათი მიიღო. მცხეთა ამ საერთაშორისო სავაჭრო გზების გზაგასაყარზე მდებარეობდა, რაზეც არა მხოლოდ ქართული, არამედ უცხოური წყაროებიც გადმოგვცემს (სტრაბონი, პლინიუსი, აპიანე, დიონ კასიუსი და სხვა). მცხეთის ხიდთან იყრიდა თავს ამიერკავკასიის მთავარი გზები — დარიალის ხეობიდან საქართველოს სამხრეთ საზღვრამდე და შავი ზღვიდან კასპიის ზღვის სანაპირომდე.
მინიატიურა|პომპეუსის ხიდი 1832 წ. ნიკანორ ჩერნეცოვის ფერწერა ძვ. წ. 65 წელს მცხეთა და მტკვარზე გადებული ხიდი გახდა საბრძოლო ასპარეზი ქართლის მეფე არტაგსა და რომაელ სარდალ გნეუს პომპეუსს შორის.
პომპეუსის ხიდი
რომაელი ისტორიკოსის დიონ კასიუსის მიხედვით ქართლის მეფე არტაგმა დროის მოგებისათვის პომპეუსს ელჩები გაუგზავნა და მეგობრობა შესთავაზა. პომპეუსი დათანხმდა ზავზე, მაგრამ ეტყობა შემდეგ გამჟღავნდა არტაგის საბრძლო მზადების შესახებ და ძვ. წ. 65 წლის გაზაფხულზე პომპეუსი მოულოდნელად თავს დაესხა არტაგს არმაზციხესთან. ქართლის მეფემ სამეფო რეზიდენცია უბრძოლველად დატოვა, მცხეთაში გადავიდა და მტკვარზე ხიდი დაწვა. რომაელებმა არმაზციხე აიღეს. არტაგმა კვლავ ითხოვა ზავი, ხიდიც აღადგინა და რომაელებისათვის სურსათიც გაიღო. პომპეუსმა ამით ისარგებლა, მტკვარზე გადავიდა და მდინარე არაგვის ხეობას აჰყვა. ქართველები დამარცხდნენ და არტაგი იძულებული იყო ისევ განეახლებინა საზავო მოლაპარაკება.
ძვ. წ. III საუკუნის ბოლოს ქართლის ხიდის ყურში (იგივე პომპეუსის ხიდი) ქართლის მეფე ფარნაჯომს დაუსახლებია სპარსეთიდან ჩამოყვანილი მოგვები. სწორედ მათგან მიიღო ამ ადგილმა სახელწოდება „მოგვთაკარი“, ხოლო ხიდმა — „მოგვთა ხიდი“.
ვახტანგ გორგასლის ხიდი
V საუკუნეში ირანელებთან ბრძოლის დაწყების წინ ხიდი შეუკეთებია და 60 მხარით გაუფართოვებია ვახტანგ გორგასალს.
ქართლის ცხოვრებაში ნახსენები სიტყვა „დანაფართა“ გულისხმობს არა ძველის დანგრევას და მის ადგილზე ახლის აშენებას, არამედ მანამდე არსებული 20 მეტრი სიგრძის ერთმალიანი ხის ხიდისათვის რეკონსტრუქცია ჩაუტარებიათ, რომელსაც თავიდან ორივე მხარეს ჰქონდა დახშული მისასვლელები, რომლებიც აბრკოლებდნენ ხიდის ქვეშ წყალის მსვლელობას. ვახტანგ გორგასალის დროს ეს მთლიანი მისასვლელები ჩაანაცვლა თაღოვანი სარკმლებით, მარცხენა სანაპიროსთან ხუთი და მარჯვენა სანაპიროსთან სამი. ამრიგად არსებული ოცმეტრიანი ხიდი გაფართოვდა 60 მხარით ანუ 100-120 მეტრით. ამ სახით მოგვთა ხიდმა იარსება 13.5 საუკუნე. მინიატიურა|პომპეუსის ხიდი, 1825 წ. [[რობერტ ლაიელის ჩანახატი]] 1771 წელს ხიდი უნახავს აკადემიკოს იოჰან გიულდენშტედტს. XVIII საუკუნეში ხიდის მოვლა დაევალათ მცხეთელ აზნაურებს - გედევანიშვილებს, რომლებსაც უფლება მიეცათ შრომის საფასურად აეკრიფათ სახიდე გადასახადი.
1823 წელს ხიდი მოინახულა ცნობილმა ორიენტალისტმა და მოგზაურმა იულიუს კლაპროთმა.
1833 წელს მცხეთის ხიდი უნახავს ცნობილ შვეიცარიელ მეცნიერ-არქეოლოგს და მოგზაურს ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერეს.
მოგვთა ხიდის მისასვლელთან ადრე იდგა სადარაჯო ციხე-კოშკი, რომელიც დაანგრიეს და 1841 წლის ხიდის მშენებლობისას გამოიყენეს ხიდის მარცხენა ნაპირის მისასვლელის კონტრფორსების მოსაწყობად. მინიატიურა|1839-41 წლებში ტერმინის მიერ აგებული ახალი ქვის ხიდი მცხეთაში
ტერმინის ხიდი
XIX საუკუნეში მძიმე ტრანსპორტის განვითარებასთან ერთად პომპეუსის ხიდის გამოყენება სახიფათო გახდა, ამიტომ ძველი ხიდი დაანგრიეს და მის ადგილას 1839-1841 წლებში ააშენეს მაღალი ოთხმალიანი ქვის თაღოვანი ხიდი (ინჟინერ-მშენებელი პოლკოვნიკი ტერმინი), რომლელმაც მხოლოდ 85 წელი იარსება. ამ ხიდს საერთო სიგრძე იგივე ჰქონდა, რაც ვახტანგისეულს. ამ უკანასკნელისგან მხოლოდ დიდი და ფართო აგურის თაღებით განსხვავდებოდა. საერთოდ ეს იყო ქვის პირველი ხიდი, რომელიც მეფის რუსეთში აშენდა. ხიდს შუაში კუთხური გარდატეხა ჰქონდა რაც გამოწვეული იყო მალებს შორის მდებარე კლდოვანი კუნძულით. ისევე როგორც ძველმა მშენებლებმა, ასევე ახლაც აღნიშნული კუნძული გამოიყენეს ხიდის შუა საყრდენ-ბურჯად.
ინჟინერ-პოლკოვნიკი ტერმინი ამ ძველ ხიდთან დაკავშირებით წერდა:
1926 წელს ზაჰესის მშენებლობასთან დაკავშირებით გაკეთდა ჯებირები, რის გამოც პომპეუსის ხიდი წყლით დაიფარა და მის მაგივრად დასავლეთით აშენდა ახალი რკინის სამ მალიანი ხიდი (პროექტის ავტორები ი. კარელინი, ინჟინერ-მშენებელი ბ. მიქელაძე).
ჯგუფური სიჩქარე
მინი|ილუსტრაციაზე ჯგუფური სიჩქარე და ფაზის სიჩქარე მოძრაოენ სხვა და სხვა მიმართულებით
პომპეუსის ხიდი
სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს ხიდები კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გეეზი
გეეზი (ግዕዝ, გეეზი, იშვიათად უწოდებენ ეთიოპიურსაც) — ანტიკური სამხრეთ სემიტური ენა, რომელიც ეთიოპიის ჩრდილოეთში და ერიტრეის სამხრეთში აფრიკის რქის რეგიონში განვითარდა. ის მოგვიანებით აქსუმის სამეფოსა და ეთიოპიის იმპერატორების ოფიციალური ენა გახდა.
ჯგუფური სიჩქარე
ფიზიკაში ტალღის ჯგუფური სიჩქარე არის მისი ამპლიტუდის პროფილის (პაკეტის) სივრცეში გავრცელების სიჩქარე.
განმარტება
მათემატიკურად ჯგუფური სიჩქარე vg განიმარტება შემდეგი განტოლებით
გეეზი
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია: გეეზი
პარიზის მეტროპოლიტენი
პარიზის მეტროპოლიტენი ან პარიზის მეტრო (Métro de Paris) — პარიზის მიწისქვეშა ჩქაროსნული ტრანსპორტის სისტემა; საფრანგეთი. უნდა აღინიშნოს, რომ სწორედ პარიზის მეტროს წყალობით გახდა სიტყვა მეტრო ესოდენ გამოყენებადი მსოფლიოს სხვადასხვა ენაში, მათ შორის, ქართულშიც. მეტროში ჩასასვლელი აღნიშნულია ასოთი „М“. მეტროქსელი სრულიად პარიზსა და მიმდებარე გარეუბნებს მოიცავს. მეტროსადგურები არცთუ ღრმად არის მიწისქვეშ განლაგებული; გაცილებით მეტ სიღრმეზეა საქალაქო ელექტრომატარებლების - RER - ქსელი, რომელიც ქალაქს რამდენიმეჯერ სერავს А, B, C, D, და  E ხაზებით.
ჯგუფური სიჩქარე
განმარტება
სადაც:
თანაფარდობას ω(k), რომელიც განსაზღვრავს ω როგორც k-ს ფუნქციას დისპერსიული თანაფარდობა ეწოდება. თუ ω არის k-ს პროპორციული, მაშინ ჯგუფური სიჩქარე ფაზური სიჩქარის ტოლია. მხოლოდ ასეთ შემთხვევაში შეიძლება შეინარჩუნოს ტალღურმა პაკეტმა გავრცელებისას საწყისი ფორმა სხვა შემთხვევაში ტალღური პაკეტი გავრცელებისას ფორმას შეიცვლის.
ფიზიკური ინტერპრეტაცია
ჯგუფური სიჩქარე ხშირად განიხილება როგორც ტალღის მიერ ენერგიის ან ინფორმაციის გადატანის სიჩქარე. უმეტეს შემთხვევაში ეს მტკიცება საკმაოდ ზუსტია, თუმცა დისიპაციურ გარემოში გავრცელებისას ეს მტკიცება შეიძლება დაირღვეს.
პარიზის მეტროპოლიტენი
ისტორია
მთელი XX საუკუნის განმავლობაში მეტროპოლიტენი წყვეტილი ინტენსივობით შენდებოდა და გარეუბნებისკენ გრძელდებოდა. 1969 წლიდან კი RER-ის სისტემის მიხედვით. (ფრ. Réseau express régional d'Île-de-France).
ჯგუფური სიჩქარე
ჯგუფური სიჩქარე კვანტურ მექანიკაში
ალბერტ აინშტაინი იყო პირველი მეცნიერი, რომელმაც ახსნა სინათლის დუალური (ტალღა-ნაწილაკი) ბუნება 1905 წელს. ლუის დე ბროილის ჰიპოთეზის თანახმად ასეთი უალობა ნაწილაკებისთვისაც უნდა იყოს დამახასიათებელი. დე ბროილის ჰიპოთეზის თანახმად ნაწილაკის სიჩქარე უნდა იყოს შესაბამისი მისი ტალღის ჯგუფური სიჩქარის ტოლი. შესაბამისად
პარიზის მეტროპოლიტენი
დღესდღეობით
პარიზის მეტროპოლიტენს 14 დანომრილი „დიდი“ ხაზი და 2 მოკლე ხაზი აქვს (3 და 7) — ყოფილი განშტოებები მე-3 და მე-7 ხაზები. ლიანდაგების სიგრძე 226.9 კილომეტრია. სადგურების რაოდენობაა 308, ამათგან 64 გადასაჯდომია. რამდენადაც გადასაჯდომი სადგურები ერთზე მეტ ხაზზეა  განთავსებული, გაჩერებების საერთო რაოდენობა მეტროს ყველა ხაზზე 384-ია. სადგურებს შორის საშუალო მანძილი 562 მეტრია. ხაზების დიდი ნაწილი მიწისქვეშაა, მიწისზედა სადგურები მხოლოდ 21-ია (უმეტესობა ხაზ  6-ზე). მგზავრთა ნაკადი დღიურად 4,5 მლნ ადამიანს აჭარბებს (ევროპის მეტროპოლიტენებს შორის გადატვირთულობით მეორე ადგილზეა მოსკოვის მეტროპოლიტენის შემდეგ და მეხუთე ადგილზე ტოკიოს, მოსკოვის, ნიუ-იორკისა და მეხიკოს მეტროპოლიტენების კვალდაკვალ). მეტროს ნებისმიერ საგდურში ჩასული ნახავს ქალაქის უბნის დაწვრილებით გეგმას, თუ სად მდებარეობს სადგური. პარიზის მეტროს ყოველდღიურად 4,5 მლნ ადამიანი გადაჰყავს. 2015 წლის მონაცემებით, მთელი წლის მანძილძე 1.520 მლრდ მგზავრის გადაყვანა მოხდა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საფრანგეთის მეტროპოლიტენები მეტროპოლიტენი
ჯგუფური სიჩქარე
ჯგუფური სიჩქარე კვანტურ მექანიკაში
სადაც
არარელატივისტური ნაწილაკისთვის გვექნება
ფარდობითობის სპეციალურ თეორიაში კი გვაქვს
ნაწილაკის ჯგუფური სიჩქარე არ უნდა აგვერიოს შესაბამის ფაზურ სიჩქარეში, რომელიც მაწილაკის შესაბამისი ტალღის სიგრძისა და სიხშირის ნამრავლის ტოლია. როგორც რელატივისტურ, ასევე არარელატივისტურ კვანტურ მექანიკაში ნაწილაკის აღმწერი ტალღური პაკეტის ჯგუფური სიჩქარე ნაწილაკის გადაადგილების რეალურ სიჩქარეს შეესაბამება.
ლიტერატურა
Vitesse d'une onde Voortplantingssnelheid
მარტინ ვაინეკი
მარტინ ვაინეკი (Martin Weinek; დ. ლეობენი, ავსტრია, 30 ივნისი, 1964 წელი) — ავსტრიელი თეატრისა და კინოს მსახიობი, ცნობილია ინსპექტორი ფრინც კუნცის როლით, ტელესერიალში „ინსპექტორი რექსი“. ის აგრეთვე ავსტრიაში აწარმოებს ღვინოს.
1983—1986 წლები ვაინეკი, პროფესორ იოსტის ხელმძღვანელობის ქვეშ, ეუფლებოდა სამსახიობო ხელობას.
1987 წელს მან მიიღო მონაწილეობა რეკლინგსჰაუსენის თეატრალურ ფესტივალში, სადაც გეორგ მიტენდრაინის სპექტაკლში „Der Lechner Edi schaut ins Paradies“ შეასრულა მთავარი როლი. 1988—1989 წლებში ვაინეკი თამაშობს იური სოიფერის სახელობის თეატრში, ვენაში, აგრეთვე იღებს მონაწილეობას სხვადასხვა თეატრალურ დადგმებში. ის აგრეთვე გვევლინება რეჟისორის, პროდუსერისა და დამდგმელის როლში. 1989 წელს, ტელესერიალ „Calafati Joe“-ში გადაღების შემდეგ, ის ხდება ჰერნალზერის თეატრის ხელმძღვანელი.
სამსახიობო კარიერის გარდა, მას ასევე, თავის ცოლთან — ევასთან ერთად, მოჰყავს ღვინო. ჰაილიგენბრუნის მახლობლათ, 3 ჰექტარზე გადაჭიმულია მისი ვენახი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1964 კატეგორია:ავსტრიელი მსახიობები
ორგასი
ორგასი (Orgaz) — მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის კასტილია-ლა-მანჩის ავტონომიური გაერთიანების ტოლედოს პროვინციის მონტეს-დე-ტოლედოს კომარკის შემადგენლობაში. ფართობი — 154,48 კმ². მოსახლეობა — 2605 კაცი (2020 წ.).
სქოლიო
კატეგორია:ტოლედოს მუნიციპალიტეტები
უფა
უფა (რუს. Уфа́; ბაშკ. Өфө; თათრ. Ufa, Öfä; ჩუვაშ. Ӗпхӳ) — ბაშკირეთის (ბაშკორთოსტანი) დედაქალაქი, რუსეთი. 2017 წლის მდგომარეობით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 1,115,560 ადამიანს.
უფა დასავლეთ ურალის ერთ-ერთი ინდუსტრიული ცენტრია და მდინარეების ბეალაია და უფას შესართავთან მდებარეობს. ქალაქი პირველად მოხსენიებულია ციხე-სიმაგრის სახით 1574 წელს, რომელიც ივანე IV-ის ბრძანებით ააგეს და თავდაპირველად მისი ადგილმდებარეობის სახელი „ტურა-ტაუ“ ერქვა. ქალაქს „უფა“ (თურქ. „მცირე“) ადგილობრივი მოსახლეობა უწოდებდა და შერჩა კიდეც. 1802 წელს უფა ბაშკირეთის მთავარი ქალაქი გახდა.
დემოგრაფია
2010 წლის აღწერის მიხედვით, ქალაქის მოსახლეობის ეთნიკური შემადგენლობა იყო შემდეგი:
ასევე არიან: სომხები (2,822 ადამიანი), გერმანელები (2,213 ადამიანი), ებრაელები (2,082 ადამიანი) და აზერბაიჯანელები (2,075 ადამიანი).
სქოლიო
კატეგორია:ბაშკირეთის ქალაქები
დანია 1988 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
დანიამ ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეოცედ იასპარეზა 1988 წელს, სამხრეთ კორეის დედაქალაქ სეულში. ამ თამაშებზე მათ სხვადასხვა სინჯის 4 მედალი მოიპოვეს.
კასპიის ზღვა
კასპიის ზღვა (Xəzər dənizi; Каспийское море; Каспий теңізі; Hazar deňzi; ) — მსოფლიოს უდიდესი გაუდინარი წყალსატევი, რომელიც კლასიფიცირდება როგორც მსოფლიოს უდიდესი ტბა ან სრულად განვითარებული ზღვა. გადაჭიმულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ თითქმის 1200 კილომეტრზე, საშუალო სიგანე 320 კილომეტრი, ხოლო მაქსიმალური — 435 კილომეტრი. სანაპირო ხაზის სიგრძეა დაახლოებით 7 ათასი კილომეტრი. ზედაპირის ფართობია 371,000 კმ² ან 143,200 კვადრატული მილი. წყლის მოცულობა 78,200 კმ³ ან 18,800 კუბური მილი. წყლის დონე რყევას ექვემდებარება. წყლის დონე დაახლოებით −27 მეტრით დაბლაა მსოფლიო ოკეანის დონესთან შედარებით. მაქსიმალური სიღრმეა 1025 მეტრი, საშუალო სიღრმე — 211 მეტრი. ზღვაში სულ 50-მდე პატარა კუნძულია, რომელთა ჯამური ფართობია დაახლოებით 350 კმ². ზღვის წყალი მარილიანია — ვოლგის შესართავთან ეს მაჩვენებელი 0,05 ‰-ს უდრის, ხოლო სამხრეთ-აღმოსავლეთით 11-13 ‰-ს.
კასპიის ზღვა გაუდინარი არეა, რომელიც მოქცეულია ევროპასა და აზიას შორის. კასპიის ზღვას ჩრდილო-აღმოსავლეთით ესაზღვრება — ყაზახეთი, ჩრდილო-დასავლეთით — რუსეთი, დასავლეთით — აზერბაიჯანი, სამხრეთით — ირანი, სამხრეთ-აღმოსავლეთით — თურქმენეთი. კასპიის ზღვა გაწოლილია კავკასიონის აღმოსავლეთითა და ცენტრალური აზიის ვეებერთელა ველის დასავლეთით. კასპიის ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე ვრცელდება კასპიისპირა დაბლობი, რომელიც მოიცავს მდინარეების — ვოლგის, თერგის, სულაკის დელტებს, ურალისა და ემბის ქვემოთს.
მნიშვნელოვანი ყურეებია: ყიზლარის ყურე, მკვდარი კულტუკი, მანგიშლაყის ყურე, ყაზახეთის ყურე, თურქმენეთის ყურე; მეტად მნიშვნელოვანი კუნძულებია: სელაპის კუნძულები, დურნევის კუნძულები, ზიუდევი, ბოლშოი-სეტნოი, ოგურჩინსკი და სხვა. 1980 წლამდე კასპიის ზღვის ყურე-ლაგუნას წარმოადგენდა ყარა-ბოღაზ-გოლი, რომელიც კასპიის ზღვას უერთდებოდა ვიწრო, — 200 მეტრამდე სიგანის სრუტით, რომელიც 1980 წელს ყრუ კაშხლით ჩაკეტეს, რის შედეგადაც ყარა-ბოღაზ-გოლი გამარჩხდა. 1992 წელს აღადგინეს ბუნებრივი კავშირი კასპიის ზღვასა და ყარა-ბოღაზ-გოლს შორის. ნახევარკუნძულებიდან აღსანიშნავია: პეშნოის ნახევარკუნძული, ასტრახანის ნახევარკუნძული, აგრახანის ნახევარკუნძული, აფშერონის ნახევარკუნძული, ჩელექენის ნახევარკუნძული, თიუბ-ყარაღანის ნახევარკუნძული. კასპიის ზღვას ერთვის მდინარეები: ვოლგა, ურალი, ემბა, სულაკი, სამური, მტკვარი, თერგი, სეფიდრუდი და სხვა. კასპიის ზღვას ამჟამად მსოფლიო ოკეანესთან კავშირი არ გააჩნია, ხოლო მდინარეები მისგან არ გამოედინებიან. კასპიის ზღვა არის უდიდესი გაუდინარი ტბა დედამიწაზე. სიდიდის გამო მას ზღვას უწოდებენ. სიდიდისავე გამო ბევრი პროცესი მასში ზღვის მსგავსად მიმდინარეობს. აღსანიშნავია, რომ კასპიის ზღვა სიდიდითა და გეოლოგიური ისტორიით სწორედ, რომ ზღვაა და არა ტბა. უმოკლესი მანძილი შავ ზღვამდე 500 კილომეტრს შეადგენს.
შორეულ წარსულში კასპიის ზღვა მართლაც ზღვა იყო და იმ წყლის აუზის ნაწილს შეადგენდა, რომელიც სამხრეთით მდებარე ზღვების ადგილას მდებარეობდა. პონტის ტბა-ზღვისგან გამოყოფის შემდეგ, კასპიის ადგილას მდებარე აუზის ფართობი მნიშვნელოვნად შემცირდა. პლიოცენში, აქჩაგილის ტრანსგრესიის დროს, ხმელეთის დაძირვის შედეგად, ამ აუზის მლაშე წყლები შორს ჩრდილოეთისკენ ვრცელდებოდა, მიედინებოდა აღმოსავლეთით ქოფეთდაღის გასწვრივ და დასავლეთით, კუმა-მანიჩის ღრმულის გავლით, შავ ზღვაში ჩადიოდა.
ჯუნო (ფილმი)
ჯუნო (Juno) — რეჟისორ ჯეისონ რაიტმანის დრამა-კომედიური ელემენტების შემცველი კინოფილმი. გადაღებულია დიაბლო კოუდის სცენარის მიხედვით. ფილმში მთავარ როლს ასრულებს ელენ პეიჯი. აგრეთვე მონაწილეობენ ჰოლივუდის ვარსკვლავები: მაიკლ სერა, ჯენიფერ გარნერი, ჯეისონ ბეიტმანი, ელისონ ჯენი, ოლივია ტირლბი და სხვები. ფილმის გადაღებები დაიწყო ვანკუვერში, 2007 წლის თებერვალს და გაგრძელდა იმავე წლის მარტამდე. პრემიერა გაიმართა 2007 წლის 8 სექტემბერს ტორონტოს საერთაშორისო კინოფესტივალზე, სადაც ოვაციები დაიმსახურა. წარდგენილი იყო ოსკარის პრემიაზე, რომლიდანაც ერთი ხვდა წილად — საუკეთესო ორიგინალური სცენარისთვის. კინოკრიტიკოსების მხრიდან ფილმმა დადებითი შეფასება მიიღო.
კასპიის ზღვა
აქჩაგილის აუზი შემდგომში ძლიერ შემცირდა და უფრო მარილიანი აფშერონის აუზით შეიცვალა. ამ უკანასკნელმა თავის მხრივ, ადგილი დაუთმო უფრო გამტკნარებულ, თითქმის თანამედროვე ფაუნის შემცველ კასპიის ზღვის აუზს. მეოთხელ პერიოდამდე კასპიის წყლებმა ორჯერ შეუტია ხმელეთს. ხაზარული ტრანსგრესიისას იგი ბასკუნჩაკის ტბამდე, ხვალინურის დროს — ობშჩი-სირტამდე, ვოლგაზე კი სამარამდე აღწევდა. ხვალინური ტრანსგრესიისას ტბა-ზღვამ არაერთხელ განიცადა დონეების რყევა, მაგრამ, ზომითა და მოხაზულობით, თანამედროვისგან დიდად არ განსხვავდებოდა.
ჯუნო (ფილმი)
სქოლიო
კატეგორია:2007 წლის ფილმები
კასპიის ზღვა
კასპიის ზღვის კლიმატი ძლიერ კონტინენტურია, იცის მკაცრი ზამთარი. კასპიის ზღვაში მეტწილად გაბატონებულია მდინარეული ჩამონადენითა და ქარის ზემოქმედებით განპირობებული წყლის ციკლონური ცირკულაცია. კასპიის ზღვის მცენარეულობა და ცხოველთა სამყარო სახეობებით ღარიბია. ზღვის რეგულარული კვლევა დაიწყო პეტრე I-ის დროიდან. უძველესი დროიდან ზღვა განთქმული იყო როგორც ძვირფასი სახის თევზების მოპოვების რაიონი. არის ნავთობისა და ბუნებრივი აირის საბადოები. კასპიის ზღვას აქვს დიდი სატრანსპორტო მნიშვნელობა. მნიშვნელოვანი ნავსადგურებია: ბაქო, ასტრახანი, მაჰაჩყალა, თურქმენბაში, აქთაუ, ბენდერ-ენზელი და სხვა.
This Strange Engine
ალბომის პირველი სინგლი იყო Man Of A Thousand Faces, პირველი სიმღერა დისკზე. გერმანიის ჩარტებში იგი მრავალი კვირის განმავლობაში იმყოფებოდა. არსებობს მისი ვიდეოკლიპიც. მეორე სინგლი იყო Eighty Days.
კასპიის ზღვა
სოლისებრ დამწერლობებში კასპიის ზღვა იწოდება როგორც აღმოსავლეთის ზღვა. „კასპიის ზღვა“ ეწოდა კავკასიის აღმოსავლეთ ნაწილში მცხოვრები ძველი ტომის კასპიების სახელის მიხედვით. უფრო ადრე მას ზღვის სანაპიროზე მცხოვრები ტომების სახელების მიხედვით ჰირკანიის, გურგანის, დარუბანდის, ხაზარების ზღვასაც უწოდებდნენ.
ეტიმოლოგია
კასპიის ზღვა მოიხსენიება ასირიულ ლურსმულ წარწერებში (ძველი წელთაღრიცხვის VIII-VII საუკუნეები), სადაც მას აღმოსავლეთის ზღვა ეწოდება. ძველ ბერძენ ისტორიკოსთან და გეოგრაფთან ჰეკატეოს მილეტელთან კასპიის ზღვა მოიხსენიება როგორც კასპიისა და ჰირკანის ზღვა. პირველის შემთხვევაში ეთნონიმი კასპიები — ხალხის სახელწოდებაა, რომლებიც იმ დროს ცხოვრობდნენ ზღვის სამხრეთ-დასავლეთ სანაპიროზე, ხოლო მეორე — წარმოსდგება ჰირკანიის ქვეყნის სახელწოდებიდან (სპარსულად „მგლების ქვეყანა“), რომელიც განლაგებული იყო ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში. ორივე ამ სახელწოდებას მოიხსენიებს ჰეროდოტეც, ხოლო უფრო გვიანდელი ანტიკური ავტორები ამ სახელწოდებებთან ერთად მას აგრეთვე მოიხსენიებენ როგორც: ალბანეთის ზღვა, მშფოთვარე ზღვა, გორგანის ზღვა და სხვა.
This Strange Engine
სიმღერა Estonia აღსანიშნავია თავისი ისტორიით - სტივ ჰოგართმა გაიცნო ბრიტანელი, რომელიც ერთადერთი გადარჩენილი ადამიანი იყო 1994 წელს ბალტიის ზღვაში ჩაძირულ ბორან „ესტონეთის“ 850-ზე მეტი მგზავრიდან.
კასპიის ზღვა
ეტიმოლოგია
ძველ რუსულ დამწერლობის ძეგლებში მოიხსენიება როგორც ლურჯი ზღვა (ნასესხებია თურქ-მონღოლებისაგან, რომლებიც სარგებლობდნენ ფერით ორიენტირს), ხვარაზმის ზღვა (ხვარაზმისგან — ძველი სახელმწიფო ამუდარიის ქვემოთში, რომლის მფლობელობა კასპიის ზღვამდე ვრცელდებოდა), ხვალისური ზღვა (ხვალისების ეთნონიმიდან — ხვარაზმის მოსახლეობის ძველი რუსული სახელწოდება), ხვალინური ზღვა (დამახინჯებული ხვალისური), დერბენტის ზღვა (ქალაქ დერბენტის სახელწოდებიდან). ეს ციხე-ქალაქი კეტავდა მნიშვნელოვან გასასვლელს მთებსა და ზღვას შორის, რომელიც ერთმანეთთან აკავშირებდა წინაკავკასიასა და იმიერკავკასიას, რომელსაც არაბები უწოდებდნენ — „მთავარ კარიბჭეს“, ქართველები — „ზღვის კარიბჭეს“, თურქები და რუსები — „რკინის კარიბჭეს“, ხოლო ირანელები — „კარიბჭეს“.
რუსეთში სახელწოდება კასპიის ზღვა გაჩნდა XVI საუკუნის დასაწყისში, ხოლო პეტრე I-ის დროს ზღვის კარტოგრაფირების დაწყებასთან ერთად, სახელწოდება შევიდა საერთო ხმარებაში. აზერბაიჯანში კასპიის ზღვას ეწოდება ხაზარის ზღვა (ხაზარები — თურქულენოვანი ხალხი, რომლებიც V-X საუკუნეებში ცხოვრობდნენ ზღვის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე), ირანში — მაზანდერანის ზღვა (ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონის — მაზანდერანის სახელის მიხედვით, რომელიც ზღვის სამხრეთ სანაპიროზე მდებარეობდა), ყაზახეთში — კასპის ზღვა, რუსეთში — კასპიის ზღვა, ხოლო თურქმენეთში — კასპი. სულ, სხვადასხვა დროს, სხვადასხვა ხალხის მიერ, მოიხსენიება ზღვის 70-მდე სახელწოდება, რომელიც შეირჩეოდა მის ნაპირებზე მოქცეული ქვეყნის, ოლქის, ქალაქის, მთების, ხალხის სახელწოდების მიხედვით.
ქართველი ფილოლოგის, ილია აბულაძის მოსაზრებით, გურგენის ზღვა და მდინარე გურგენი ატარებდა ქალაქ გურგენის სახელს.
შესწავლის ისტორია
მინი|250პქ|კასპიის ზღვის 1614 წლის რუკა. ავტორი ჰესელ გერიტსი მინი|250პქ|თურქული სამფლობელოს რუკა, რომელიც შეიცავს ეგვიპტესა და საბერძნეთს. შესრულებულია იუსტუს დანკერტსის მიერ (1635-1701). ცენტრში ასახულია [[არაბეთის ნახევარკუნძული. მკვეთრად ჩანს დეკორატიული კარტუში მორთული პირამიდითა და ლომებით]] პირველი ცნობები კასპიის ზღვის არსებობის შესახებ მიეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვის V საუკუნეს. ისტორიკოსი ჰეროდოტე ერთ-ერთი პირველი ავტორია, ვინც ამტკიცებდა, რომ კასპიის ზღვა იზოლირებული იყო. სელევკე I ნიკატორის დავალებით, გეოგრაფმა პატროკლემ სცადა კასპიის ზღვის შესწავლა 285-282 წლებში. შუა საუკუნეების არაბი მეცნიერების შრომებში არის ცნობა იმის შესახებ, რომ XIII-XVI საუკუნეებში ამუდარია ნაწილობრივ ერთვოდა ამ ზღვას ერთ-ერთი ტოტის მეშვეობით.
პეტრე I-ის განკარგულებით, 1714-15 წლებში ალექსანდრე ბეკოვიჩ-ჩერკასკის ხელმძღვანელობით იყო ორგანიზებული ექსპედიცია, რომელსაც დაევალა კასპიის ზღვის აღმოსავლეთი ნაპირების შესწავლა. 1720 წელს რუსმა სამხედრო ჰიდროგრაფებმა თედორე სოიმონოვმა და კარლ ვერდენმა ასტრონომიული განსაზღვრით შეადგინეს პირველი რუკა, რომლის სანაპიროების კონტურები თანამედროვესთან იდგა ახლოს.
1731 წელს სოიმონოვმა გამოსცა პირველი ატლასი, ხოლო სულ მალე კასპიის ზღვის პირველი ბეჭდვითი ლოცია. 1760 წელს კასპიის ზღვის რუკების ახალი გამოცემა შესწორებებითა და დამატებებით შეასრულა ადმირალმა ალექსი ნაგაევმა. სამუელ გოტლიბ გმელინმა და პეტრე სიმონ პალასმა გამოაქვეყნეს პირველი ცნობები კასპიის ზღვის გეოლოგიისა და ბიოლოგიის საკითხებზე. XVIII საუკუნის მე-2 ნახევარში ჰიდროგრაფიული კვლევები გააგრძელეს ი. ტოკმაჩოვმა და მარკო ვოინოვიჩმა, ხოლო XIX საუკუნის დასაწყისში ალექსი კოლოდკინმა.
1866, 1904, 1912-13, 1914-15 წლებში ნიკოლოზ კნიპოვიჩის ხელმძღვანელობით წარმოებდა კასპიის ზღვის ჰიდროლოგიური და ჰიდრობიოლოგიური ექსპედიციური კვლევები, 1934 წელს შეიქმნა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის კასპიის ზღვის შემსწავლელი კომპლექსური კომისია. გეოლოგიურ აგებულებასა და აფშერონის ნახევარკუნძულის ნავთობიანობის შესწავლაში დიდი წვლილი შეიტანეს საბჭოთა გეოლოგებმა ივანე გუბკინმა, დიმიტრი გოლუბიატნიკოვმა, პავლე პრავოსლავლევმა, ვლადიმერ ბატურინმა და სერგეი კოვალევსკიმ.
წყლის ბალანსისა და ზღვის დონის რყევის საკითხების გარკვევაში წვლილი მიუძღვით ბ. აპოლოვს, ვ. ვალედინსკის, კ. ვოსკრესენსკის, ლევ ბერგს. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, დაიწყო კასპიის ზღვის სისტემატური მრავალმხრივი შესწავლა, — ჰიდრომეტეოროლოგიური რეჟიმის, ბიოლოგიური პირობებისა და ზღვის გეოლოგიური სტრუქტურის მიმართულებით. კასპიის ზღვის ბუნებრივი რესურსების შესწავლა, წყლის აუზის დაცვა და დონის შენარჩუნება ერთ-ერთი აქტუალური პრობლემაა.
ფიზიკურ-გეოგრაფიული დახასიათება
მინი|250პქ|ყაზახეთის სანაპირო მინი|250პქ|ბაქოს ზღვისპირა ბულვარი მინი|მარცხნივ|250პქ|ირანის სანაპირო მინი|მარცხნივ|250პქ|თურქმენეთის სანაპირო ჩვენი პლანეტის უნიკალური ბუნებრივი წყალსატევი — კასპიის ზღვა მდებარეობს ევროპისა და აზიის მიჯნაზე, ვრცელსა და ღრმა კონტინენტურ დეპრესიაში. თავისი ქვაბულის ზომების მიხედვით, კასპიის ზღვა მსოფლიოს უდიდესი ჩაკეტილი წყალსატევია. მისი საერთო ფართობია 371,000 კმ². კასპიის ზღვა თანაზომადია და კიდევაც მნიშვნელოვნად ჭარბობს მსოფლიო ოკეანის ზოგიერთი ზღვის ფართობსაც, ასეთებია, ბალტიის ზღვა (387 000 კმ²), ადრიატიკის ზღვა (139 000 კმ²), თეთრი ზღვა (87 000 კმ²) და სხვა. მთლიანობაში კასპიის ზღვა სუბმერიდიანულად არის გადაჭიმული ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ თითქმის 1200 კილომეტრზე, საშუალო სიგანეა 320 კილომეტრი, ხოლო მაქსიმალური — 435 კილომეტრი. კასპიის ზღვა ღრმაწყლიანი წყალსატევია ძლიერ განვითარებული შელფური ზოლით. წყლის დონე დაახლოებით −27 მეტრით დაბლაა მსოფლიო ოკეანის დონესთან შედარებით. მაქსიმალური სიღრმეა 1025 მეტრი, საშუალო სიღრმე 211 მეტრი. მაქსიმალური სიღრმით კასპიის ზღვა ტბებს შორის მხოლოდ ბაიკალსა (1642 მ) და ტანგანიიკას (1470 მ) ჩამოუვარდება. კასპიის ზღვის წყლის მოცულობა უდრის 78,200 კმ³-ს, რაც შეადგენს დედამიწის ტბიური წყლების საერთო მარაგის 44 %-ზე მეტს. წყლის მოცულობის მხრივ, კასპიის ზღვა ტბებს შორის უდიდესია მსოფლიოში. იგი წარმოადგენს დიდი მდინარეული სისტემების ჩამტვირთავ წყალმიმღებს. წყლის მოცულობის მაჩვენებლით იგი აღემატება ისეთ ზღვებს როგორებიცაა: ბალტიის ზღვა და ყვითელი ზღვა.
ფსკერის რელიეფისა და ჰიდროლოგიური თავისებურებების მიხედვით, კასპიის ზღვა იყოფა სამ ნაწილად: ჩრდილოეთი ნაწილი, რომლის ფართობია დაახლოებით 80 ათ. კმ² ყველაზე წყალმარჩხია, სიღრმეები 4-8 მეტრს არ აღემატება, ფსკერი ოდნავ ტალღოვანი აკუმულაციური ვაკეა, რომელზედაც ცალკეული მარჩხობები და აკუმულაციური კუნძულებია; შუა ნაწილში, რომლის ფართობია დაახლოებით 138 ათ. კმ² გამოიყოფა დერბენტის ქვაბული, რომლის მაქსიმალური სიღრმეა 788 მეტრი, შელფი და კონტინენტური ფერდობი, რომელიც დანაწევრებულია წყალქვეშა მეწყრებითა და კანიონებით; სამხრეთი ნაწილი, რომლის ფართობია დაახლოებით 150 ათ. კმ² უმთავრესად ღრმა ქვაბულია მაქსიმალური სიღრმით 1025 მეტრი, რომლის ფსკერი ბრტყელ აბისალურ ვაკეს წარმოადგენს. ქვაბულის ამ სამივე ნაწილის ფართობი თითქმის ერთნაირია, მაგრამ სამხრეთი ნაწილის მოცულობა კასპიის ზღვის მოცულობის 2/3 შეადგენს, შუა ნაწილისა — 1/3, ჩრდილოეთისა კი სულ 1/100. დასავლეთ და სამხრეთ სანაპიროს ვიწრო ზოლად გაუყვება შელფი, რომელიც აღმოსავლეთ სანაპიროსთან ფართოვდება. ჩრდილოეთსა და შუა ნაწილებს შორის პირობითი საზღვარი ჩვეულებრივად გადის ხაზზე, რომელიც აერთებს კუნძულ ჩეჩენს თიუბ-ყარაღანის კონცხთან, ხოლო შუა და სამხრეთ ნაწილებს შორის საზღვარს წარმოადგენს კუნძულ ჟილოისა და ყუულის კონცხის ხაზი. ჩრდილოეთ ნაწილში გამოიყოფა აგრეთვე დასავლეთი და აღმოსავლეთი ნაწილები.
სანაპიროსა და ფსკერის რელიეფი
კასპიის ზღვის ღრმული ტექტონიკური თვალსაზრისით, წარმოადგენს ჰეტეროგენულ წარმონაქმნს, მჭიდროდ დაკავშირებულს გარემომცველი ხმელეთის სტრუქტურულ ელემენტებთან. ასე, ჩრდილოეთი კასპიის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი და მისი სანაპიროები განლაგებულია ძველი რუსეთის ბაქნის — კასპიისპირა სინეკლიზის დიდი როფის ფარგლებში. ჩრდილოეთი კასპიის სამხრეთი და შუა კასპიის აღმოსავლეთი ნაწილი გაწოლილია შედარებით ახალგაზრდა და მოძრავ ეპიჰერცინულ სკვითია-თურანის ბაქნის ფარგლებში. შუა კასპიის დასავლეთი და მთელი სამხრეთი ნაწილი მოქცეული ალპური დანაოჭების ფარგლებში.
კასპიის ღრმულის ტექტონიკური აგებულების ჰეტეროგენულობა გამოიხატება ზღვის სანაპიროსა და ფსკერის რელიეფის თავისებურებაში. კასპიისპირა ხმელეთის უდიდესი ოროგრაფიული ელემენტებია: ჩრდილოეთით — ვრცელი რუსეთის ვაკის კიდე — კასპიისპირა დაბლობი, სამხრეთით — ელბურსის მძლავრი მთათა სისტემა. დასავლეთ სანაპიროზე ზღვასთან ახლოს აღწევს კავკასიონი, ვიწრო სანაპირო ვაკესთან ერთად, რომელიც სამხრეთით თანდათანობით ფართოვდება, ხოლო უკიდურეს სამხრეთ-დასავლეთით მტკვრისა და ლენქორანის დაბლობები და თალიშის მთების მთისწინეთი. აღმოსავლეთი სანაპირო გარშემორტყმულია მანგიშლაყის, ქენდერლი-ქაიასანის, უსტიურტისა და კრასნოვოდსკის უდაბნო და ვაკე-პლატოების მცირე სიმაღლის ციცაბო საფეხურებით, ეგრეთ წოდებული ჩინკებით, ხოლო მისი უკიდურესი სამხრეთი — ეოლური ვაკეებით, ქვიშიანი დიუნებისა და მცირე სიმაღლის გორაკების თანხლებით.
კასპიის ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე გაწოლილი კასპიისპირა დაბლობი არის ახალკასპიური დაბლობი, ზღვიური აკუმულაციური ტერასების კვლებით. კასპიის ზღვაში ჩამდინარე მდინარეებმა და დროებითმა წყალსადინარებმა აქ განსაზღვრეს რელიეფის დელტური ფორმების არსებობა, რომელთაგან ყველაზე მნიშვნელოვანია მდინარეების ვოლგისა და ურალის დელტები. მდინარე ურალის დელტიდან აღმოსავლეთით ბუაზაჩის ნახევარკუნძულამდე განლაგებულია ახალკასპიური ასაკის სანაპირო და კუნძულოვანი ბარები.
კილიაზინის რაიონის სანაპირო განირჩევა რელიეფის თავისებური აგებულებით. აქ ზღვასთან გამოდის კავკასიონის ანტიკლინური ზონები, სანაპირო დაბლობი ვიწროვდება 1-2 კილომეტრამდე და რელიეფში ჭარბობს ძირეული სტრუქტურების მოვლენები, — რიგ ადგილში მეოთხეულამდელი ქანები ზედაპირზე ამოდის. სანაპირო ვაკის ძირითადი ნაწილი წარმოქმნილია ხვალინური ტერასების ზედაპირით, თუმცა თვით ნაპირებთან განლაგებულია ახლკასპიური ტერასა. ამიის კონცხის სამხრეთით მდებარე ტერასა, თანამედროვე სანაპირო ხაზის გარდა, — აბრაზიულია, გამომუშავებულია პელეოგენურ და მაიკოპურ თიხებში. სანაპიროს მხრიდან იგი შემოზღუდულია ქვიშიანი ნაპირის ზვინულით. ზორათის დასახლებასთან, ეს ტერასა აკუმულაციური ხდება, ხოლო სამხრეთით სოფელ იაშმასთან კვლავ აბრაზიულ-აკუმულაციური. ზოგიერთ ადგილას შიშვლდება მკვიდრი ქანების საფეხურები.
ზღვის დასავლეთი სანაპიროს ხაზი მთლიანობაში მოსწორებულია. გამონაკლისს წარმოადგენს აფშერონის ნახევარკუნძულის რაიონი: აქ მორიგეობენ ანტიკლინური აზევებების სერიები მათი გამყოფი სინკლინური დადაბლებებით, რაც ქმნის სანაპირო ხაზის დანაწევრებულ ხასიათს. აფშერონის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ ნაპირებზე გავრცელებულია ახალკასპიური აკუმულაციური ტერასები. კონცხ ფირსაღათის სამხრეთით სანაპირო ვაკე დაბლდება და გადადის ფართო ახალკასპიურ ტერასაში, რომლის ერთფეროვნება ირღვევა ტალახის ვულკანების სოპკებით, სანაპირო ზვინულებითა და ცალკეული დიუნებით. ანტიკლინური აზევებების სერია ხმელეთიდან ზღვაში გრძელდება, რომელიც ნაპირებთან კონცხებს, ხოლო შელფზე კუნძულებს წარმოქმნის. სამხრეთი კასპიის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილის სანაპირო ხაზის მსხვილი მორფოლოგიური ელემენტი მდინარე მტკვრის დელტაა, რომელიც მკვეთრად იჭრება ზღვის მხარეს. ლენქორანის დაბლობის სამხრეთით გაწოლილი სანაპირო წარმოადგენს ზღვიურ ვაკეს, რომელიც შემჭიდროებულია თანადროულ პლაჟთან. დასავლეთიდან ვაკე შემოზღუდულია ქვიშა-ნიჟარქვიანი სანაპირო ზვინულით. ირანის სანაპიროს ფარგლებში ელბურსის სისტემის ქედები ახლოს მიდიან ზღვის ნაპირთან, რომლებიც აკუმულაციური ვაკის მხოლოდ ვიწრო (2-40 კმ) ხაზს ტოვებენ, სუსტად დახრილს ჩრდილოეთისაკენ. დაბლობი ძლიერ არის დანაწევრებული მრავალრიცხოვანი მდინარეების ხეობებითა და დროებითი წყალსადინარებით, რომლებიც ელბურსიდან ჩამოედინებიან.
Pleurotomella annulata
Pleurotomella annulata — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
კასპიის ზღვა
სანაპიროსა და ფსკერის რელიეფი
შუა კასპიის აღმოსავლეთ სანაპიროს თიუბ-ყარაღანის ნახევარკუნძულიდან ყარა-ბოღაზ-გოლამდე აქვს აბრაზიული ხასიათი. ამ სანაპიროს მსხვილ აკუმულაციურ ფორმას წარმოადგენს პესჩანის კონცხი, რომელიც წარმოიქმნა რამდენიმე უძველესი წანაყარებით. სხვადასხვა ასაკის ტერასები სანაპიროს სძენენ საფეხურებიან ხასიათს. სამხრეთით მდებარეობს ქენდერლის ყურე, რომელიც ზღვიდან გამოყოფილია იმავე სახელწოდების ცელათი.
Pleurotomella annulata
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
კასპიის ზღვა
გეოლოგია
მინი|250პქ|რუკაზე ჩანს კასპიის ზღვა და შავი ზღვა და აგრეთვე საერთოდ კავკასია. აღსანიშნავია, რომ კასპიის ზღვის აუზის გეოლოგიური ისტორია ზედა მიოცენამდე მჭიდროდ იყო დაკავშირებული შავ ზღვასთან. საერთო ჯამში, კასპიის ზღვა და შავი ზღვა გეოლოგიურ წარსულში რამდენიმეჯერ შეუერთდნენ და გამოეყვნენ ერთმანეთს. ამჟამად კასპიის ზღვას მსოფლიო ოკეანესთან კავშირი არ აქვს. მინი|250პქ|კასპიის ზღვის სატელიტური გამოსახულება. ფოტოსურათი გადაღებულია 2015 წელს კასპიის ზღვის გეოლოგიური ისტორია აჩვენებს ძველთაგანვე მის იზოლაციას მსოფლიო ოკეანისაგან, რამაც განაპირობა წყლის მარილიანობის შეცვლა და შესაბამისად, ზღვის ფაუნის გარდაქმნაც. რამდენიმე ათასი წლის წინ, კასპიის ზღვის დონე იმდენად მაღალი იყო, რომ მისი წყლები ვოლგოგრადის განედამდე აღწევდა. ეს იყო მყინვარების დნობის მძაფრი პერიოდი, რომლებმაც დასაბამი მისცეს უხვწყლიან მდინარეებს, ხოლო კასპიის ზღვაში შეაღწიეს ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანის ბინადრებმა. მაქსიმალური გამტკნარების პერიოდში ზღვაში გაძლიერდა მტკნარწყლიანი მდინარის სახეობების შემოდინება, რომლებიც ნაწილობრივ ეგუებოდნენ შემდგომ გამარილიანებას.
კასპიის ზღვის ჩრდილო ნაწილი აღმოსავლეთ ევროპის ბაქნის კასპიისპირა სინეკლიზის კიდეზეა. შუა ნაწილის ფსკერი ჰეტეროგენული სტრუქტურისაა: აღმოსავლეთით ეპიჰერცინული თურანის ბაქნის დაძირული ნაწილია, ხოლო დასავლეთით — კავკასიონის გეოსინკლინის კიდური როფის გაგრძელება. სამხრეთი ნაწილის ფსკერისათვის დამახასიათებელია სუბოკეანური დედამიწის ქერქი (25 კილომეტრი სისქის დანალექი ფენა უშუალოდ ადევს ბაზალტურ ფენას). კასპიის ზღვის აუზის გეოლოგიური ისტორია ზედა მიოცენამდე მჭიდროდ იყო დაკავშირებული შავ ზღვასთან. ზედამიოცენური დანაოჭების შემდეგ კავშირი შეწყდა და ზედა პლიოცენში მცირე ხნით განახლდა. ანთროპოგენური პერიოდის ტრანსგრესიებისა და რეგრესიების კვალი შეიმჩნევა ზღვიური ტერასების სახით და ძველკასპიური ნალექების სტრატიგრაფიაში.
კასპიის ზღვა შორეულ წარსულში მართლაც ზღვა იყო და იმ წყლის აუზის ნაწილს შეადგენდა, რომელიც სამხრეთით მდებარე ზღვების ადგილას მდებარეობდა. პონტის ტბა-ზღვისგან გამოყოფის შემდეგ, კასპიის ადგილას მდებარე აუზის ფართობი მნიშვნელოვნად შემცირდა. პლიოცენში, აქჩაგილის ტრანსგრესიის დროს, ხმელეთის დაძირვის შედეგად, ამ აუზის მლაშე წყლები შორს ჩრდილოეთისკენ ვრცელდებოდა, მიედინებოდა აღმოსავლეთით ქოფეთდაღის გასწვრივ და დასავლეთით, კუმა-მანიჩის ღრმულის გავლით, შავ ზღვაში ჩადიოდა.
აქჩაგილის აუზი შემდგომში ძლიერ შემცირდა და უფრო მარილიანი აფშერონის აუზით შეიცვალა. ამ უკანასკნელმა თავის მხრივ, ადგილი დაუთმო უფრო გამტკნარებულ თითქმის თანამედროვე ფაუნის შემცველ კასპიის ზღვის აუზს. მეოთხეულ პერიოდამდე კასპიის წყლებმა ორჯერ შეუტია ხმელეთს. ხაზარული ტრანსგრესიისას იგი ბასკუნჩაკის ტბამდე, ხვალინურის დროს — ობშჩი-სირტამდე, ვოლგაზე კი სამარამდე აღწევდა. ხვალინური ტრანსგრესიისას ტბა-ზღვამ არაერთხელ განიცადა დონეების რყევა, მაგრამ ზომითა და მოხაზულობით, თანამედროვისგან დიდად არ განსხვავდებოდა.
კლიმატი
მინი|მარცხნივ|250პქ|წყლის ტემპერატურის რუკა მინი|მარცხნივ|250პქ|კასპიის ზღვა კასპიის ზღვის დიდი განფენილობა მერიდიანული მიმართულებით, მისი დასავლეთი და აღმოსავლეთი სანაპიროების რთული ოროგრაფია განსაზღვრავს კლიმატის ადგილობრივი თავისებურებების მრავალსახეობას, ხოლო ზღვის მდებარეობა ზომიერი და სუბტროპიკული განედების საზღვარზე ხელს უწყობს კასპიის ზღვის აკვატორიაზე ატმოსფერული ცირკულაციის სხვადასხვა სისტემების ურთიერთკავშირს. ამიტომ, ზღვაზე მოღწეული ჰაერის ნაკადები შეიძლება იყოს სხვადასხვაგვარი თავისი წარმოშობის, ფიზიკური თვისებებისა და მოძრაობის მიმართულების მხრივ. ამ ჰაერის ნაკადების ქვედა ფენებში მნიშვნელოვანი ცვლილებები შეაქვს ზღვის წყლის ზედაპირს. შედარებით დაბალ განედებში მდებარეობა განაპირობებს მზის რადიაციის ინტენსიურ მოდენას. ამაზე მეტყველებს წლის რადიაციული ბალანსის დადებითი სიდიდე. ზღვის მთელი აკვატორისათვის რადიაციული ბალანსის დადებითი სიდიდე შეადგენს საშუალოდ 60 კკალ/სმ²-ს. ჩრდილოეთი კასპიის ფარგლებში ეს მაჩვენებელი მცირდება 50 კკალ/სმ²-მდე, შუა და სამხრეთ კასპიაში კი აღწევს 65 კკალ/სმ²-ს.
რადიაციული სითბოს სიჭარბე განსაზღვრავს ინტენსიურ აორთქლებას, რაზეც იხარჯება 54 კკალ/სმ² სითბო და ინტენსიური კონვექციური თბომიმოცვლა ატმოსფეროსთან. ზღვის მთელი აკვატორიისათვის რადიაციული ბალანსი დადებითია მარტიდან ოქტომბრამდე და აქვს მაქსიმალური სიდიდები ივნისსა და ივლისში (თვეში 11-12 კკალ/სმ²). ბალანსი უარყოფითია მხოლოდ დეკემბერში: 2 კკალ/სმ²-დან ზღვის ჩრდილოეთით 1 კკალ/სმ²-მდე ზღვის სამხრეთით. კასპიის ზღვაზე და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე მიმდინარე ატმოსფერული პროცესები ყალიბდება ატმოსფეროს საერთო ცირკულაციის გავლენით ევროპა-აზიის კონტინენტზე და ადგილობრივი ფაქტორებით: მიმდებარე რაიონების რელიეფითა და ზღვის წყლის ზედაპირის გავლენით. კასპიის ზღვაში აღინიშნება აგრეთვე სამხრეთი ციკლონების გამოსავლები, რომელიც აქ გადმოადგილდება შავი და ხმელთაშუა ზღვებიდან. ამ ციკლონების მოძრაობის ტრაექტორიის შესაბამისად, ამ ციკლონებს შეუძლიათ მოიცვან ზღვის უფრო ჩრდილო ან უფრო სამხრეთი ნაწილები. სამხრეთის ციკლონების გამოსვლასთან დაკავშირებულია მოღრუბლული არამდგრადი ამინდი და თბილი ჰაერის გამოტანა ზღვის ჩრდილოეთ რაიონებში, რაც იწვევს ტემპერატურის მატებასა და ლეღმას.
გაზაფხულზე ციმბირის ანტიციკლონის გავლენა დასუსტებულია და ხმელთაშუაზღვის ციკლონები მიიმართებიან აღმოსავლეთით და ჩრდილო-აღმოსავლეთით. ციკლონების თბილ სექტორებში თბილი ტროპიკული ჰაერი გამოდის კასპიის ზღვის ჩრდილოეთ რაიონებში, რაც განაპირობებს თოვლის დნობას. ზურგში გამავალ ციკლონებში წარმოიქმნება ცივი არქტიკული ჰაერის ადვექცია, რომელიც ვრცელდება ზღვის ზედაპირზე შორს სამხრეთისაკენ. ამ პროცესებით განისაზღვრება გაზაფხულისთვის დამახასიათებელი სიცივეების შებრუნებები. გაზაფხულის სეზონისათვის, განსაკუთრებით მისი პირველი ნახევრისთვის დამახასიათებელია სინოპტიკური პროცესების დიდი ცვალებადობა და ჰაერის მასების ხშირი ცვლა. სეზონის მეორე ნახევარში მზის რადიაციის ზეგავლენით ჭარბობს ჰაერის ტრანსფორმაციის პროცესები და აღინიშნება ცირკულაციის ზაფხულის ტიპზე გადასვლა.
მინი|250პქ|კასპიის ზღვა მინი|250პქ|კასპიის ზღვა, თურქმენეთი ზაფხულში ტემპერატურის კონტრასტების შერბილებასთან დაკავშირებით, ხდება ცირკულაციური პროცესების დასუსტება, როგორც მიწისპირა ფენებში, ისე თავისუფალ ატმოსფეროში. წლის ამ სეზონში კასპიის ზღვის რეგიონის სინოპტიკურ პროცესებზე ახდენს ზეგავლენას აზორის მაქსიმუმის შტო, რომლის გავლენა ყველაზე მეტად შეიმჩნევა ზღვის დასავლეთ და ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, განსაკუთრებით კი — ივლისში. კასპიის ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში წარმოიქმნება ვრცელი ბარიული ღარტაფი, რომელიც სექტემბრის ბოლომდე ნარჩუნდება და რომელიც წარმოადგენს ვრცელი სამხრეთაზიური ირან-ავღანეთის მინიმუმის დასავლეთ შტოს.