cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ოქტავიანე ავგუსტუსი
მეორე შეთანხმება
ძვ. წ. 23 წლისათვის ძვ. წ. 27 წლის შეთანხმების ზოგიერთი არარესპუბლიკური შედეგი აშკარა გახდა. ყოველწლიური კონსულობის ფლობის ავგუსტუსისეული პოლიტიკა ხაზს უსვამდა მის დომინირებას რომის პოლიტიკურ სისტემაზე და ამავდროულად, ანახევრებდა სხვების საშუალებას დაეკავებინათ ის თანამდებობა, რომელიც ჯერ კიდევ ითვლებოდა რომის სახელმწიფოს მეთაურად. გარდა ამისა, იგი იწვევდა პოლიტიკურ პრობლემებს იმის სურვილით, რომ თავისი დისშვილი, მარკუს კლავდიუს მარცელუსი მიჰყოლოდა მის გზას და საბოლოოდ, გამხდარიყო პრინცეპსი, რითაც შორდებოდა თავის სამ უდიდეს მხარდამჭერს — აგრიპას, მეცენატსა და ლივიას. საკუთარი მიმდევრების ბირთვის მხრიდან ზეწოლის გამო, ავგუსტუსმა დახმარებისათვის სენატს მიმართა.
ძვ. წ. 23 წელს, მან ცნობილი რესპუბლიკელი კალპურნიუს პიზონი თანაკონსულად დანიშნა, მას შემდეგ, რაც მისი რჩეული აულუს ტერენტიუს ვარონ მურენა მარკუს პრიმუსის საქმის გამო სიკვდილით დასაჯეს, რითაც ცდილობდა იქ მისი მხარდაჭერის გაძლიერებას, განსაკუთრებით, რესპუბლიკელებით (მურენა იულიუს კეისრის წინააღმდეგ იბრძოდა და კასიუსსა და ბრუტუსს უჭერდა მხარს ).
გვიან გაზაფხულზე, ავგუსტუსი მძიმე ავადმყოფობით იტანჯებოდა. თავისი სავარაუდო სიკვდილის წინ მან გარკვეული ღონისძიებები გაატარა, რომელთაც უნდა უზრუნველეყოთ პრინციპატის გაგრძელება რაღაც ფორმით მაინც და ამავდროულად, სადავო გახადა სენატორთა ეჭვები მის ანტირესპუბლიკელობასთან დაკავშირებით. ავგუსტუსი მოემზადა თავისი საბეჭდავი ბეჭდის თავისივე ფავორიტი გენერლის, აგრიპასათვის გადასაცემად. თუმცა ყველა თავისი ოფიციალური დოკუმენტი (საჯარო ფინანსების ანგარიში, უფლებამოსილება ჩამოთვლილ ჯარებზე პროვინციებში) თანაკონსულ პიზონს გადასცა, ხოლო თავისი დისშვილი მარცელუსი, რომელსაც ავგუსტუსის ფავორიტად მიიჩნევდნენ, ხელცარიელი დარჩა. ეს მოულოდნელი გამოდგა ბევრისათვის, რომლებიც მოელოდნენ, რომ ავგუსტუსი თავისი არაოფიციალური იმპერატორის სტატუსის მემკვიდრეს დაასახელებდა.
დაავადების უკან დახევიდან მცირე ხნის შემდეგ, ავგუსტუსმა დათმო თავისი ყოველწლიური კონსულობა. ამ თანამდებას იგი კვლავ მხოლოდ ძვ. წ. 5 და 2 წლებში იკავებდა, ორივეჯერ თავისი შვილიშვილების საჯარო ცხოვრებისათვის წარსადგენად. ავგუსტუსის მხრიდან ეს ჭკვიანური სვლა იყო. ორი კონსულიდან ერთ-ერთად მუდმავად ყოფნის დათმობით მან გზა გაუხსნა სენატორთა მისწრაფებას შეევსოთ ეს თანამდებობა, როდესაც, ამავდროულად, ავგუსტუსს შეეძლო უფრო ფართო პატრონაჟი გაეწია სენატორთა კლასისათვის. მიუხედავად იმისა, რომ ავგუსტუსი გადადგა კონსულის პოსტიდან, მას სურდა შეენარჩუნებინა თავისი კონსულის იმპერიუმი არა მხოლოდ საკუთარ პროვინციებში, არამედ მთელს იმპერიაში. ამ სურვილმა მარკუს პრიმუსის საქმესთან ერთად ბიძგი მისცა მეორე კომპრომისს მასა და სენატს შორის, რაც მეორე შეთანხმების სახელითაა ცნობილი.
მეორე შეთანხმების უმთავრესი მიზეზები
მეორე შეთანხმების უმთავრესი მიზეზები შემდეგში მდგომარეობდა: უპირველეს ყოვლისა, მას შემდეგ, რაც ავგუსტუსმა ყოველწლიური კონსულობა დათმო, მას უკვე აღარ გააჩნდა სახელმწიფოს მართვის ოფიციალური ძალაუფლება, თუმცა კვლავ ინარჩუნებდა დომინანტურ მდგომარეობას თავის „საიმპერატორო“ პროვინციებში, სადაც იგი ისევ პროკონსული იყო. როდესაც იგი ყოველწლიურად იკავებდა კონსულის თანამდებობას, მას გააჩნდა ძალაუფლება ჩარეულიყო სენატის მიერ დანიშნული სხვა პროვინციათა პროკონსულების საქმეებში მთელი იმპერიის მასშტაბით, მაშინ, როდესაც ამას საჭიროდ ჩათვლიდა. როდესაც დათმო ყოველწლიური კონსულობა, მან, სამართლებრივად, დაკარგა ეს ძალაუფლება, რადგანაც მისი პროკონსულის უფლებები მხოლოდ თავის საიმპერატორო პროვინციებში მოქმედებდა. ავგუსტუსს ამ ძალაუფლების შენარჩუნება სურდა.
მეორე პრობლემა მოგვიანებით წამოიჭრა და მეორე შეთანხმების საჭიროება გამოავლინა „მარკუს პრიმუსის საქმის“ სახელით ცნობილ საკითხში. ძვ. წ. 24 წლის ბოლოს ან 23 წლის დასაწყისში, მაკედონიის ყოფილ პროკონსულს (გუბერნატორს), მარკუს პრიმუსს, ბრალი დასდეს სენატის წინასწარი ნებართვის გარეშე თრაკიის სამეფოს ოდრისელი მეფის წინააღმდეგ ომის წამოწყებაში, რომელიც რომის მოკავშირე იყო. მისი დამცველი იყო ლუციუს ლიცინიუს ვარონ მურენა, რომელმაც სასამართლო პროცესზე განაცხადა, რომ მისმა კლიენტმა ავგუსტუსისაგან სპეციალური მითითებები მიიღო, რომელიც მას ვასალ სახელმწიფოზე თავდასხმას უბრძანებდა. მოგვიანებით, პრიმუსმა, თავის ჩვენებაში, განაცხადა, რომ ბრძანება მან ახლად გარდაცვლილი მარცელუსისაგან მიიღო. ასეთ ბრძანებების გაცემა იქნებოდა სენატის პრეროგატივების წინასწარი განზრახვით დარღვევა, რომლებიც მან ძვ. წ. 27 წლის შეთანხმებითა და მისი შემდგომი მოვლენებით მიიღო, მაშასადამე, მანამ, სანამ ავგუსტუსი უზენაეს პროკონსულის ძალაუფლებას მიიღებდა, რამდენადაც, მაკედონია სენატის პროვინცია იყო მისივე იურისდიქციის ქვეშ და არა საიმპერატორო პროვინცია, რომელზეც ავგუსტუსს უფლებამოსილება გააჩნდა. ასეთ ქმედებას შეეძლო გაექარწყლებინა ავგუსტუსის მიერ მხარდაჭერილი რესპუბლიკის აღდგენის ილუზია და გამოევლინა მისი სიცრუე, თითქოს იგი მხოლოდ პირველი მოქალაქე იყო, პირველი თანასწორთა შორის. კიდევ უფრო უარესი, მარცელუსის ჩართულობა იძლეოდა იმის მტკიცების საშუალებას, რომ ავგუსტუსის პოლიტიკა, რომელმაც თავისი, როგორც პრინცეპსის ადგილი დაიკავა, აყალიბებდა მონარქიის ფორმას, რის შესახებაც ადრე უკვე გამოთქმული იყო ბრალდებები.
სიტუაცია იმდენად სერიოზული გახდა, რომ ავგუსტუსი პირადად გამოცხადდა სასამართლო პროცესზე, მიუხედავად იმისა, რომ იგი არ ყოფილა მოწმის სახით გამოძახებული. მან ფიცის ქვეშ განაცხადა, რომ მსგავსი ბრძანება არ გაუცია. მურენამ არ დაუჯერა ავგუსტუსის ჩვენებას და აღაშფოთა მისმა მცდელობებმა ზიანი მიეყენებინა პროცესისათვის თავისი ავტორიტეტის გამოყენებით. მან უხეშად მოითხოვა პასუხი კითხვაზე, თუ რატომ გამოჩნდა ავგუსტუსი პროცესზე, როდესაც იგი არავის გამოუძახებია, რაზეც პრინცეპსმა უპასუხა, რომ ის აქ საზოგადოებრივმა ინტერესებმა მოიყვანეს. მიუხედავად ამისა, თუმცა ზოგიერთმა ნაფიცმა მსაჯულმა მის გამართლებას მისცა ხმა, პრიმუსი დამნაშავედ ცნეს, რაც ნიშნავდა, რომ ავგუსტუსის ჩვენების ყველას არ სჯეროდა.
მეორე სამართლებრივი შეთანხმება გაფორმდა დაბნეულობის დასაძლევად და ავგუსტუსის კანონიერი ძალაუფლების ლეგალიზებისათვის ჩარეულიყო სენატის პროვინციების საქმეებში. სენატმა პრინცეპსს პროკონსულის საერთო ძალაუფლება მიანიჭა, რომელიც დაშვებული იყო არა მხოლოდ მის პროვინციებში, არამედ მთელი იმპერიის ტერიტორიაზე. უფრო მეტიც, სენატმა ეს უფლებამოსილება პროკონსულის უზენაეს ძალაუფლებამდე გაზარდა, რომ ავგუსტუსის ძალაუფლება სხვა პროკონსულებისაზე აღმატებული გახდა. პრაქტიკულად, ამ ქმედებებმა ავგუსტუსს მიანიჭა იმპერიის ყველა სხვა პროკონსულის ზემდგომობის სამართლებრივი უფლებამოსილება. პროცესის განახლებისას ავგუსტუსი რომში დარჩა და ვეტერანთა გულუხვი დასაჩუქრებით უზრუნველყო მათი მხარდაჭერა ძვ. წ. 13 წელს მისი პროკონსულის უზენაესი ძალაუფლების განახლების საკითხში.
დამატებითი ძალაუფლება
მეორე შეთანხმების განმავლობაში, ავგუსტუსმა სახალხო ტრიბუნის ძალაუფლებაც (tribunicia potestas) მიიღო სიცოცხლის ბოლომდე, თუმცა ტრიბუნის ოფიციალური ტიტული არ ჰქონია. რაღაც დროის განმავლობაში, ავგუსტუსი დაჯილდოებული იყო tribunicia sacrosanctitas-ით, ფიზიკური თავდასხმებისაგან იმუნიტეტით. ამჯერად, მან გადაწყვიტა სამუდამოდ მიეღო მაგისტრატის მთელი ძალაუფლება. სამართლებრივად, ეს აკრძალული იყო პატრიციებისათვის, ავგუსტუსი კი პატრიცია რამდენიმე წლის წინ გახდა, მას შემდეგ, რაც ის იულიუს კეისარმა იშვილა. ეს ძალაუფლება მას საშუალებას აძლევდა საკუთარი ნების მიხედვით მოეწვია სენატი და ხალხი და მათ წინაშე საკითხები წარედგინა; ვეტო დაედო როგორც კრების, ისე სენატის ქმედებებისათვის; გაძღოლოდა არჩევნებს და ნებისმიერ შეხვედრაზე პირველი გამოსულიყო სიტყვით. აგრეთვე, ავგუსტუსის ტრიბუნალური უფლებამოსილება ისეთი ძალაუფლებასაც მოიცავდა, რომელიც, ჩვეულებრივ, ცენზორს ეკუთვნოდა; მის შემადგენლობაში შედიოდა უფლებები, რომლებიც მას შესაძლებლობას აძლევდა, ყოფილიყო სახალხო მორალის უმაღლესი ზედამხედველი და შეესწავლა კანონები, რათა უზრუნველეყო მათი თანხვედრა საჯარო ინტერესებთან, ასევე, ჩაეტარებინა აღწერები და განესაზღვრა სენატის წევრები.
ავგუსტუსს მიენიჭა ერთპიროვნული იმპერიუმი საკუთრივ ქალაქ რომში და დამატებით მიიღო პროკონსულისა და ტრიბუნის ძალაუფლება და უფლებამოსილება სიცოცხლის ბოლომდე. ტრადიციულად, პროკონსულები (რომის პროვინციათა გუბერნატორები) კარგავდნენ თავიანთ უზენაეს ძალაუფლებას მას შემდეგ, რაც გადაკვეთდნენ პომერიუმს, რომის წმინდა საზღვარს და ქალაქში შევიდოდნენ. ამ სიტუაციაში, ავგუსტუსს ექნებოდა ძალაუფლება, როგორც მისი ტრიბუნალური უფლებამოსილების ნაწილი, თუმცა პომერიუმის შიგნით, მისი სამართლებრივი იმპერიუმი მოქმედი კონსულებისაზე მცირე იქნებოდა. ეს იმას ნიშნავს, რომ ქალაქში ყოფნისას, იგი, შესაძლოა, არ ყოფილიყო სამართლებრივი მაგისტრატი უმაღლესი ძალაუფლებით. მისი ავტორიტეტის პრესტიჟის წყალობით, მისი სურვილები, როგორც წესი, სრულდებოდა, თუმცა, შესაძლოა, მაინც წარმოქმნილიყო გარკვეული სირთულეები. უფლებამოსილების ამ ვაკუუმის ამოსავსებად, სენატმა მხარი დაუჭირა იდეას, რომ ავგუსტუსის უმაღლესი პროკონსულარული ძალაუფლება არ უნდა შემცირებულიყო მისი ქალაქის კედლებს შიგნით ყოფნისას. ქალაქის ყველა შეიარაღებული ძალა, სამართლებრივად, საქალაქო პრეტორისა და კონსულების კონტროლქვეშ იყო, თუმცა არსებულმა სიტუაციამ ისინი ავგუსტუსის ერთპიროვნული მმართველობის ქვეშ მოაქცია.
გარდა ამისა, რომაული არმიის მიერ მოპოვებული თითოეული შემდეგი გამარჯვებისათვის, ჯილდოს ავგუსტუსი მიიღებდა, რამდენადაც, რომის ჯარების უმეტესობა მის კონტროლქვეშ მყოფ საიმპერატორო პროვინციებში იყო განთავსებული და მათ ავგუსტუსი ლეგატების საშუალებით მართავდა, რომლებიც პრინცეპსს პროვინციებში წარმოადგენდნენ. უფრო მეტიც, თუ სენატის პროვინციაში ბრძოლა გაიმართებოდა, პროკონსულის უზენაესი ძალაუფლება მას უფლებას აძლევდა მფლობელობაში მიეღო ყველა მნიშვნელოვანი სამხედრო გამარჯვება, რაც ნიშნავდა, რომ ავგუსტუსი იყო ერთადერთი ადამიანი, რომელსაც ტრიუმფის გამართვის უფლება ეძლეოდა, რისი ტრადიციაც ჯერ კიდევ რომულუსისაგან, რომის პირველი მეფისა და პირველი ტრიუმფატორი სარდლისაგან იღებდა სათავეს. ლუციუს კორნელიუს ბალბუსი იყო უკანასკნელი პიროვნება ავგუსტუსის ოჯახის გარეთ, რომელმაც ეს პატივი მიიღო ძვ. წ. 19 წელს. ტიბერიუსი, ავგუსტუსის უფროსი გერი, იყო ერთადერთი სხვა სარდალი, რომელმაც ტრიუმფი მიიღო ძვ. წ. 7 წელს გერმანიაში მოპოვებული გამარჯვებისათვის.
კონსპირაცია
როგორც ჩანს, პლებსმა, რომელიც ავგუსტუსის ყველაზე დიდი მხარდამჭერი და კლიენტი იყო, მეორე შეთანხმების მრავალი პოლიტიკური ნიუანსის გააზრება ვერ შეძლო, რის გამოც ისინი დაჟინებით მოითხოვდნენ, რომ ავგუსტუსს ზოგჯერ მონაწილეობა მიეღო საიმპერიო საქმეებში. ავგუსტუსმა ვერ შეძლო ძვ. წ. 22 წელს კონსული გამხდარიყო და კიდევ ერთხელ გაჩნდა არისტოკრატიული სენატის მიერ მისი ძალაუფლებისაგან ჩამოშორების შიში. საპასუხოდ, ძვ. წ. 22, 21 და 19 წლებში ხალხმა ამბოხება მოაწყო და ამ წლებში მხოლოდ ერთი კონსულის არჩევის საშუალება მისცეს, რითაც მეორე პოზიცია, თვალნათლივ, ავგუსტუსისათვის დატოვეს ღია. აგრეთვე, ძვ. წ. 22 წელს რომში საკვების ნაკლებობა იყო, რომლის დროსაც ქალაქის მკვიდრი მრავალი პლებეი ავგუსტუსს დიქტატორის ძალაუფლების აღებისაკენ მოუწოდებდა, რათა პირადად გაეკონტროლებინა კრიზისი. სენატის წინაშე თეატრალური უარის თქმის შემდეგ, ავგუსტუსი, საბოლოოდ, დათანხმდა რომისათვის მარცვლეულის მიწოდების უფლებამოსილებაზე „მისი პროკონსულის უფლებამოსილების ძალით“ და თითქმის დაუყოვნებლივ დაასრულა კრიზისი. ამ სახის სასურსათო კრიზისი ახ. წ. 8 წლამდე არ ყოფილა, ამ უკანასკნელმა კი ავგუსტუსის ბიძგი მისცა, რომ შეექმნა სპეციალური თანამდებობა (praefectus annonae) და დაენიშნა მუდმივმოქმედი პრეფექტი, რომელიც პასუხისმგებელი იყო რომისათვის მისაწოდებელი საკვების შესყიდვებზე.
მიუხედავად ამისა, არსებობდნენ ისეთებიც, რომლებიც შეაშფოთა მეორე შეთანხმებით ავგუსტუსისათვის გადაცემული ძალაუფლების გაფართოებამ. ეს განწყობილება ფანიუს კაეპიოს გამომჟღავნებული შეთქმულებით დაგვირგვინდა. ძვ. წ. 22 წლის 1 სექტემბრამდე მცირე ხნით ადრე, ვინმე კასტრიციუსმა ავგუსტუსს მიაწოდა ინფორმაცია ფანიუს კაეპიოს მეთაურობით მოწყობილი შეთქმულების შესახებ. შეთქმულთა შორის სახელდებოდა ლუციუს ლიცინიუს ვარონ მურენაც, რომელიც მარკუს პრიმუსის საქმეზე ამ უკანასკნელის დამცველი იყო. ისინი დაუსწრებლად გაასამართლეს პროცესზე, სადაც ბრალმდებლის ფუნქციას ტიბერიუსი ასრულებდა. მსაჯულთა კოლეგიამ შეთქმულები დამნაშავეებად ცნო, თუმცა ეს განაჩენი ერთსულოვანი არ ყოფილა. ყველა ბრალდებულს სიკვდილი მიესაჯა სახელმწიფო ღალატისათვის. განაჩენი უნდა აღსრულებულიყო მათი შეპყრობისთანავე, თავის გასამართლებელი ყოველგვარი მტკიცებულების წარმოდგენის საშუალების მიცემის გარეშე. მომხდარი მოვლენების ეფექტიანი მიჩქმალვით ავგუსტუსმა უზრუნველყო რესპუბლიკური მთავრობის ფასადის შენარჩუნება.
ძვ. წ. 19 წელს სენატმა ავგუსტუსს კონსულის საერთო ძალაუფლება მიანიჭა, ძვ. წ. 23 წელს მიღებული პროკონსულის ძალაუფლების მსგავსად. მისი ტრიბუნალური ავტორიტეტის მსგავსად, კონსულის ძალაუფლებაც წარმოადგენდა კიდევ ერთ საშუალებას იმ თანამდებობათა გასაკონტროლებლად, რომელთაც იგი რეალურად არ ფლობდა. გარდა ამისა, ავგუსტუსს ნება დართეს კონსულის ინსიგნია ეტარებინა საჯაროდ და სენატის წინაშეც, აგრეთვე, მჯდარიყო სიმბოლურ სკამზე ორ კონსულს შორის და სჭეროდა ფასცები, კონსულის ავტორიტეტის სიმბოლო. როგორც ჩანს, ეს ხალხის დასაშოშმინებლად იყო გაკეთებული. მიუხედავად იმისა, იქნებოდა ავგუსტუსი კონსული თუ არა, მნიშვნელოვანი ის იყო, რომ მისი ეს ორივე მდგომარეობა ხალხისათვის ერთი და იგივე იყო და რომ აუცილებლობის შემთხვევაში მას კონსულის ძალაუფლების გამოყენება შეეძლო. ძვ. წ. 12 წლის 6 მარტს, ლეპიდუსის გარდაცვალების შემდეგ, ავგუსტუსმა დამატებით მიიღო პონტიფექს მაქსიმუსის ტიტული, რითაც გახდა პონტიფების კოლეგიის უმაღლესი ქურუმი და დაიკავა უმნიშვნელოვანესი ადგილი რომაულ რელიგიაში. ძვ. წ. 2 წლის 5 თებერვალს ავგუსტუსმა მიიღო pater patriae-ის, „სამშობლოს მამის“ ტიტული.
სტაბილურობა და ძალაუფლების შენარჩუნება
მეორე შეთანხმების საბოლოო მიზეზი იყო პრინციპატისათვის სამართლებრივი სტაბილურობის მინიჭება და ძალაუფლების შენარჩუნება მისთვის იმ შემთხვევაში, თუ პრინცეპს ავგუსტუსს რაიმე შეემთხვეოდა. მისმა ავადმყოფობამ ძვ. წ. 23 წლის დასაწყისში და კაეპიოს შეთქმულებამ აჩვენა, რომ რეჟიმის არსებობა, მხოლოდ და მხოლოდ, ერთი კაცის, ავგუსტუსის, სიცოცხლეზე იყო დამოკიდებული, რომელიც თავისი სიცოცხლის განმავლობაში რამდენიმე მძიმე და საშიში დაავადებით იტანჯებოდა. თუ იგი ბუნებრივი სიკვდილით გარდაიცვლებოდა ან მკვლელობის მსხვერპლი გახდებოდა, რომი, შესაძლოა, კიდევ ერთ სამოქალაქო ომში ჩაძირულიყო. ფარსალოსის, მარტის იდების, პროსკრიფციების, ფილიპისა და აქციუმის თითქმის ოცდახუთწლიანი დაშორების მოვლენათა მოგონებები ჯერ კიდევ ცოცხლობდნენ მრავალი მოქალაქის გონებაში. ამ სამართლებრივი სტაბილურობის სრულყოფისათვის აგრიპას, ავგუსტუსის ძალაუფლების მსგავსად, ხუთი წლის ვადით პროკონსულის იმპერიუმი მიენიჭა. უფლებამოსილების ამ მინიჭების ზუსტი ბუნება გაურკვეველია, თუმცა, სავარაუდოდ, იგი გავრცელდებოდა ავგუსტუსის პროვინციებზე აღმოსავლეთსა და დასავლეთში და არ ექნებოდა გავლენა სენატის პროვინციებზე. ეს მოგვიანებით მოხდა, ისევე, როგორც, მზრუნველურად დაცული ტრიბუნალური ძალაუფლება.
ახლა უკვე ავგუსტუსის ძალაუფლება სრულყოფილი იყო. ფაქტობრივად, თავად იგი მისი მმართველობის დასაწყისად მეორე შეთანხმების დაგვირგვინების თარიღს, ძვ. წ. 23 წლის 1 ივლისს მიიჩნევდა. თითქმის ასევე მნიშვნელოვანი იყო, რომ პრინციპატმა სამართლებრივი სტაბილურობა შეიძინა. რომის მომდევნო იმპერატორები, ძირითადად, იმ ძალაუფლებითა და ტიტულებით შემოიფარგლებოდნენ, რომლებიც თავდაპირველად ავგუსტუსმა მიიღო, თუმცა, ხშირად ახლადდამტკიცებული იმპერატორები უარს ამბობდნენ ავგუსტუსისათვის გადაცემულ ერთ ან მეტ ტიტულზე, რითაც თავმდაბლობის გამოხატვა სურდათ. ასევე ხშირად, რამდენადაც მათი მმართველობა ვითარდებოდა, იმპერატორები ყველა ამ ტიტულს ისაკუთრებდნენ, მიუხედავად იმისა, რომ სენატს ისინი უკვე გადაცემული ჰქონდა მათთვის. შემდეგი იმპერატორები იღებდნენ სამოქალაქო გვირგვინს (კონსულის ინსიგნია) და ტრიუმფატორი გენერლის მეწამულ მანტიას (toga picta), რომელიც საიმპერიო ინსიგნიის სტატუსს წარმატებით ინარჩუნებდა ბიზანტიის ეპოქაშიც.
ომი და ექსპანსია
იმპერატორ კეისარ დივი ფილიუს ავგუსტუსმა მის პირველ სახელად იმპერატორი („გამარჯვებული სარდალი“) აირჩია, რითაც სურდა ეჩვენებინა პირდაპირი კავშირი მასა და გამარჯვების ცნებას შორის. 13 წლისათვის, ავგუსტუსი იკვეხნიდა 21 შემთხვევით, როდესაც მისმა ჯარებმა მის ტიტულად „იმპერატორი“ გამოაცხადეს წარმატებული ბრძოლის შემდეგ. საჯაროდ გამოქვეყნებული მისი მიღწევების მემუარების თითქმის მთელი მეოთხე ნაწილი მის სამხედრო გამარჯვებებსა და პატივებს ეძღვნება.
ავგუსტუსმა, აგრეთვე, ხელი შეუწყო უმაღლესი რომაული ცივილიზაციის იდეალის დამკვიდრებას, რომელსაც მსოფლიოს მართვის მისია ჰქონდა დაკისრებული, განწყობას, რომელიც გამოხატულია სიტყვებში, რომელთაც ოქტავიანეს თანამედროვე პოეტი, ვირგილიუსი იმპერატორის ლეგენდარულ წინაპარს მიაწერს: tu regere imperio populos, Romane, memento — „რომაელებო გახსოვდეთ თქვენი ძალა რომ მართოთ დედამიწის ხალხები!“ ექსპანსიისაკენ მისწრაფებას, რომელიც აშკარად ჩანდა რომის ყველა კლასში, ღვთაებრივ დასტურს აძლევს იუპიტერი ვირგილიუსის ენეიდის პირველ წიგნში, სადაც იგი რომის იმპერიას ჰპირდება „უმაღლეს ძალაუფლებას დასასრულის გარეშე“ (imperium sine fine).
მისი მმართველობის დასასრულისათვის, ავგუსტუსის ჯარებს დაპყრობილი ჰქონდათ ჩრდილოეთი ესპანეთი (დღევანდელი ესპანეთი და პორტუგალია) და რეციისა და ნორიკუმის ალპური რეგიონები (დღევანდელი შვეიცარია, ბავარია, ავსტრია, სლოვენია), ილირიკუმი და პანონია (დღევანდელი ალბანეთი, ხორვატია, უნგრეთი, სერბეთი და ა. შ.), ხოლო აფრიკის პროვინციის საზღვრები აღმოსავლეთისა და სამხრეთის მიმართულებით გაფართოვდა.
რომის ვასალი მეფის, ჰეროდე დიდის მემკვიდრის, ჰეროდე არქელაუსის გადაყენების შემდეგ, რომის სირიის პროვინციას იუდეაც დაემატა. სირია (ისევე, როგორც ეგვიპტე ანტონიუსის შემდეგ) ავგუსტუსის პროკონსულის ან ლეგატის ნაცვლად, იმართებოდა მხედართა კლასის წარმომადგენელი უმაღლესი პრეფექტის მიერ.
საჭირო არ გახდა რაიმე სამხედრო ძალისხმევა ძვ. წ. 25 წელს გალატიის (დღევანდელი თურქეთი) რომის პროვინციად გადაქცევისათვის ამინტას გალატიელის სიკვდილიდან მცირე ხნის შემდეგ, რომელიც ჰომონადის მოკლული პრინცის ქვრივმა შურისძიების მიზნით მოკლა. დღევანდელი ესპანეთის ტერიტორიაზე მცხოვრები ასტურიისა და კანტაბრიის მეამბოხე ტომები ძვ. წ. 19 წელს საბოლოოდ დაიმორჩილეს და მათი ტერიტორია რომის ესპანეთისა და ლუზიტანიის პროვინციების შემადგენლობაში შევიდა. ამ რეგიონმა დაამტკიცა, რომ იგი შეასრულებდა უმთავრეს როლს ავგუსტუსის მომავალი სამხედრო კამპანიების დაფინანსების საქმეში, რამდენადაც, მდიდარი იყო მინერალური წიაღისეულით, რასაც შეეძლო ხელი შეეწყო რომაელების სამომპოვებლო პროექტებისათვის. ამ მხრივ, განსაკუთრებით აღსანიშნავია ლას-მედულასის უმდიდრესი ოქროს საბადო.
ძვ. წ. 16 წელს ალპების ხალხების დაპყრობა რომის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი გამარჯვება იყო, რადგანაც ამ ფაქტით შეიქმნა დიდი ტერიტორიული ბუფერი იტალიაში მცხოვრებ რომის მოქალაქეებსა და რომის მტრებს შორის ჩრდილოეთით, გერმანიაში. ჰორაციუსმა ამ გამარჯვებას ოდა მიუძღვნა, ხოლო მონაკოს მახლობლად აიგო ავგუსტუსის ნადავლის მონუმენტი, რომელიც ამ მოვლენის პატივსაცემად შეიქმნა. ალპების რეგიონის დაპყრობა დაეხმარა ძვ. წ. 12 წელს მოწყობილ ახალ კამპანიებს, როდესაც ტიბერიუსმა შეტევა წამოიწყო ილირიკუმის პანონიანური ტომების წინააღმდეგ, ხოლო მისმა ძმამ, ნერონ კლავდიუს დრუზუსმა, აღმოსავლეთ რაინლანდში გერმანული ტომების წინააღმდეგ გაილაშქრა. ორივე კამპანია წარმატებული აღმოჩნდა. ძვ. წ. 9 წლისათვის დრუზუსის ჯარებმა მდინარე ელბასაც კი მიაღწიეს, თუმცა თავად ცხენიდან ჩამოვარდნის შემდეგ მალევე გარდაიცვალა. აღწერილია, რომ ღვთისმოშიში ტიბერიუსი რომისაკენ მთელი გზის განმავლობაში, ძმის ცხედარს ფეხით მოუძღოდა წინ.
რომის აღმოსავლეთი ტერიტორიების პართიის იმპერიისაგან დასაცავად, ავგუსტუსი აღმოსავლეთის ვასალ სახელმწიფოებს ეყრდნობოდა, რდგანაც ისინი წარმოადგენდნენ ტერიტორიულ ბუფერს და ამასთან, თავადვე შეეძლოთ ჯარის გამოყვანა თავდაცვისათვის. აღმოსავლეთის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, ავგუსტუსმა სირიაში რომის არმია განალაგა, მისმა ნიჭიერმა გერმა, ტიბერიუსმა, კი პართიასთან მოლაპარაკებები დაიწყო, როგორც რომის დიპლომატმა აღმოსავლეთში. სწორედ ტიბერიუსი იყო პასუხისმგებელი სომხეთის ტახტზე ტიგრან V-ის აღდგენაზე.
მის უდიდეს დიპლომატიურ მიღწევად უნდა ჩაითვალოს ძვ. წ. 20 წელს პართიის მეფე ფრაატ IV-სთან (ძვ. წ. 37-2 წწ.) წარმოებული მოლაპარაკება, რომლის მიხედვითაც, რომაელებს დაუბრუნდათ კარეს ბრძოლაში კრასუსის მიერ დაკარგული საბრძოლო შტანდარტები, რაც სიმბოლურ გამარჯვებას წარმოადგენდა და დიდად აამაღლა რომის მორალური მდგომარეობა. მიუხედავად ამისა, უორნერ ეკი აცხადებს, რომ ეს ფაქტი რომაელებისათვის დიდი იმედგაცრუება იყო, რადგანაც მათ კრასუსის დამარცხებისათვის სამხედრო გზით სურდათ შურისძიება. თუმცა, მარია ბროსიუსი ამას იმით ხსნის, რომ ავგუსტუსმა შტანდარტების დაბრუნება პროპაგანდისტული მიზნებისათვის გამოიყენა და სიმბოლურად, რომისადმი პართიის მორჩილებას გაუსვა ხაზი. ეს ფაქტი ხელოვნებაშიც აისახა პრიმა პორტას ავგუსტუსის ქანდაკების ჯავშნის დიზაინისა და შტანდარტების განსათავსებლად აგებული მარს ულტორის („შურისმაძიებელი მარსის“) ტაძრის სახით.
პართია ყოველთვის წარმოადგენდა საფრთხეს რომისათვის აღმოსავლეთიდან, თუმცა რეალური ფრონტის ხაზი მდინარეების, რაინისა და დუნაის გასწვრივ გადიოდა. ანტონიუსთან საბოლოო ბრძოლამდე, ოქტავიანემ დალმაციის ტომების წინააღმდეგ გაილაშქრა, რაც დუნაის რეგიონში რომის სამფლობელოების გაფართოებისათვის გადადგმულ პირველ ნაბიჯს წარმოადგენდა. ბრძოლებში გამარჯვება ყოველთვის არ იყო მუდმივი წარმატების საწინდარი, რამდენადაც, გერმანიაში ახლადდაპყრობილ ტერიტორიებს გამუდმებით უკან იბრუნებდნენ რომის მტრები.
ავგუსტუსი ბრიტანეთში გალაშქრებასაც ფიქრობდა, მაგრამ კონტინენტური ევროპის სხვა ხალხების ხშირი და სახიფათო მოძრაობების გამო, ამ განზრახვის განხორციელება ვერ მოახერხა. იგი იმით დაკმაყოფილდა, რომ ბრიტანელმა ბელადებმა პირადად მას და იუპიტერ კაპიტოლიუმელს ძღვენი მიართვეს.
აღმოსავლეთში ახალი დაპყრობის ერთადერთი ცდა იყო შეტევა არაბეთის მიმართულებით. ამ ლაშქრობას ეგვიპტის პრეფექტი, გაიუს ელიუს გალუსი, ხელმძღვანელობდა, თუმცა, ექსპედიცია სრული წარუმატებლობითა და დიდი მსხვერპლით დასრულდა.
სიკვდილი და მემკვიდრეობის უფლება
ძვ. წ. 23 წელს ავგუსტუსის ავადმყოფობამ წამოჭრა მისი პოლიტიკური და საჯარო მემკვიდრეობის საკითხი. სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად, საჭირო იყო, რომ მას თავისი უნიკალური თანამდებობის მემკვიდრე დაენიშნა რომაულ საზოგადოებასა და მთავრობაში, თუმცა, ეს იმგვარად უნდა მომხდარიყო, რომ სენატორებს მონარქიის შიში არ გაღვივებოდათ. თუ ვინმეს უნდა დაეკავებინა ავგუსტუსის ძალაუფლების არაოფიციალური მდგომარეობა, მას ეს საჯაროდ დამტკიცებული პირადი ღირსებებით უნდა მოეპოვებინა.
ავგუსტუსის განზრახვა გაიუს და ლუციუს კეისრები მის მემკვიდრეებად ექცია აშკარა გახდა მას შემდეგ, რაც ისინი საკუთარ შვილებად გამოაცხადა. ძვ. წ. 5 და 2 წლებში მან კონსულობა მიიღო, ასე რომ, შეეძლო პირადად შეეწყო ხელი მათი პოლიტიკური კარიერისათვის, მართლაც, ისინი 1|ახ. წ. 1 და 4 წლებში კონსულობის კანდიდატებად წარადგინეს. ავგუსტუსმა კეთილგანწყობა გამოავლინა თავისი გერების, ლივიას შვილების მისი პირველი ქორწინებიდან ნერონ კლავდიუს დრუზუს გერმანიკუსისა (ამიერიდან, მოხსენიებული იქნება, როგორც დრუზუსი) და ტიბერიუს კლავდიუსის (ამიერიდან ტიბერიუსი) მიმართაც, რომელთაც სამხედრო მეთაურებისა და საჯარო თანამდებობები უბოძა, თუმცა, როგორც ჩანდა, დრუზუსს უფრო სწყალობდა. ძვ. წ. 12 წელს, აგრიპას გარდაცვალების შემდეგ, ავგუსტუსმა ტიბერიუსს უბრძანა, გაყროდა ცოლს, ვიფსანიას და დაქორწინებულიყო აგრიპას ქვრივზე, ავგუსტუსის ქალიშვილ იულიაზე, როგორც კი აგრიპას გლოვის პერიოდი გაივლიდა. დრუზუსის ქორწინება ანტონიასთან გადაწყვეტილ საქმედ ითვლებოდა, იმის გათვალისწინებით, რომ ვიფსანია „მხოლოდ“ აგრიპას ქალიშვილი იყო მისი პირველი ქორწინებიდა.
ტიბერიუსმა გაინაწილა ავგუსტუსის ტრიბუნის ძალაუფლება ძვ. წ. 6 წლისათვის, თუმცა მალევე სამსახურიდან გადადგა. გავრცელებული ხმების თანახმად, მას აღარ სურდა რაიმე სახის როლის თამაში პოლიტიკაში და როდოსში გადასახლდა. მისი გამგზავრების რაიმე კონკრეტული მიზეზი უცნობია, თუმცა ეს, შესაძლოა, ყოფილიყო სხვადასხვა მიზეზის ნაკრები, როგორიცაა არშემდგარი ქორწინება იულიასთან, ისევე, როგორც, შურის გრძნობა ავგუსტუსის მიერ აშკარა უპირატესობამინიჭებულ გაიუსსა და ლუციუსზე, იმპერატორის შვილიშვილებზე, რომლებიც ოქტავიანემ იშვილა კიდეც (გაიუსი და ლუციუსი, რომლებიც ადრეულ ასაკში შეუერთდნენ ღვთისმსახურთა კოლეგიას, საზოგადოებას ბევრად უფრო ხელსაყრელ და კეთილმოსურნე ფონზე წარუდგინეს, არმიას კი გალიაში გააცნეს).
ახ. წ. 14 წლის 19 აგვისტოს ნოლაში ვიზიტისას ავგუსტუსი გარდაიცვალა, იქ სადაც მამამისი მოკვდა. ტაციტუსი და დიონ კასიუსი წერენ, რომ გავრცელდა ხმები იმის შესახებ, რომ თითქოს ლივიამ მოკლა ავგუსტუსი მოწამლული ახალი ლეღვის გამოყენებით. ეს ელემენტი ფიგურირებს მრავალ თანამედროვე ისტორიული რეალობის ნამუშევარში, რომლებიც ავგუსტუსის სიცოცხლეს ეხება, მაგრამ ზოგიერთი ისტორიკოსი ამას უყურებს, როგორც პოსტუმუს აგრიპას, როგორც მემკვიდრის კანდიდატურის მხარდამჭერთა ან ტიბერიუსის პოლიტიკური მტრების გაკეთებულ ფაბრიკაციას. ლივია დიდი ხნის განმავლობაში იყო მსგავსი ხმების სამიზნე, რომ მან მოწამლა ადამიანები შვილის სასარგებლოდ, თუმცა მათი უმეტესობა ან საერთოდაც, ყველა მათგანი ნაკლებად სავარაუდოა სიმართლე ყოფილიყო.
აგრეთვე, ისტორიკოსი რ. შოუ-სმითი აღნიშნავს ტიბერიუსისადმი მიწერილ ავგუსტუსის წერილებს, რომლებიც წარმოაჩენენ ტიბერიუსის მიმართ გამოჩენილ მღელვარებასა და მისი სამხედრო მიღწევების დიდად დაფასებას. შუტერი აცხადებს, რომ ტიბერიუსმა თავისი სიბრაზე და კრიტიკა გაიუს ასინიუს გალუსისა (ვიფსანიას ცოლად შერთვის გამო, მას შემდეგ, რაც ავგუსტუსმა მასთან გაყრა აიძულა) და ორი ახალგაზრდა კეისრის, გაიუსისა და ლუციუსის მხარეს მიმართა, ნაცვლად ავგუსტუსისა, მისი განქორწინებისა და იმპერიული დაქვეითების რეალური არქიტექტორისა.
მემკვიდრეობა
ავგუსტუსის მმართველობამ საფუძველი ჩაუყარა რეჟიმს, რომელმაც იგივე ან სხვა ფორმით თითქმის 1 500 წელი იარსება დასავლეთ რომის იმპერიის საბოლოო დაცემამდე და 1453 წელს ოსმალთა მიერ კონსტანტინოპოლის აღებამდე. როგორც მისი შვილად აყვანის შემდეგ მიღებული სახელი, კეისარი, აგრეთვე, ტიტული — ავგუსტუსი რომის იმპერიის მმართველთა მუდმივ ტიტულებად იქცნენ მისი გარდაცვალების შემდეგ 14 საუკუნის განმავლობაში და გამოიყენებოდა როგორც ძველ, ისე ახალ რომში. მრავალ ენაში, კეისარი იმპერატორის აღმნიშვნელ სიტყვად იქცა, როგორიცაა გერმანული კაიზერი და ბულგარული (შემდგომში უკვე რუსულიც) ცარი. ღვთაებრივი ავგუსტუსის (Divus Augustus) კულტმა 391 წელს თეოდოსიუს I-ის მიერ იმპერიის სახელმწიფო რელიგიად ქრისტიანობის გამოცხადებამდე იარსება. შესაბამისად, არსებობს პირველი იმპერატორის მრავალი შესანიშნავი ქანდაკება და ბიუსტი. ავგუსტუსმა შეადგინა მისი მიღწევების ანგარიში — Res Gestae Divi Augusti (ღვთაებრივი ავგუსტუსის საქმენი), რათა ის ბრინჯაოზე ამოეკვეთათ მისი მავზოლეუმის წინ. მისი გარდაცვალებისას მთელი იმპერიის მასშტაბით მოხდა ამ ტექსტის ასლების ჩაწერა. ლათინური წარწერები და მისი გამორჩეული ბერძნული თარგმანიც მრავალ საჯარო შენობაზე განათავსეს, რომელთაგან აღსანიშნავია ანკარის ტაძრის Monumentum Ancyranum (ანკარის მონუმენტი), რომელსაც თეოდორ მომზენმა „წარწერათა დედოფალი“ უწოდა.
შემორჩენილია ავგუსტუსის რამდენიმე ცნობილი წერილობითი ნამუშევარი, როგორებიცაა მისი პოემები სიცილია, ეპიფანუსი და აიაქსი, ცამეტწიგნიანი ავტობიოგრაფია, ფილოსოფიური ტრაქტატი და ბრუტუსის კატონის ხოტბის წერილობითი უარყოფა. ისტორიკოსებს აქვთ შესაძლებლობა ანალიზი გაუკეთონ ავგუსტუსის მიერ სხვათათვის მიწერილ წერილებს მისი პირადი ცხოვრების შესახებ დამატებითი ფაქტების ან მინიშნებების გამოსავლენად.
ავგუსტუსს ბევრი რომის უდიდეს იმპერატორად მიიჩნევს. მისმა პოლიტიკამ მართლაც გაახანგრძლივა იმპერიის სიცოცხლის ხანგრძლივობა და დაამკვიდრა პაქს რომანა ან პაქს ავგუსტა. რომის სენატი მომდევნო იმპერატორებს უსურვებდა, რომ „ყოფილიყვნენ ავგუსტუსზე ბედნიერები და ტრაიანეზე უკეთესები“. ავგუსტუსი ჭკვიანი, გამბედავი და შორსმჭვრეტელი პოლიტიკოსი იყო, თუმცა, შესაძლოა, არა ისეთი ქარიზმატული, როგორიც იულიუს კეისარი და ზოგიერთ გარემოებაში თავისი მესამე ცოლის, ლივიას გავლენასაც განიცდიდა (ზოგჯერ უარესობისკენ). მიუხედავად ამისა, მისი მემკვიდრეობა უფრო მტკიცე აღმოჩნდა. ქალაქი რომი მისი მმართველობისას განსაკუთრებულად გარდაიქმნა: ჩამოყალიბდა რომის პირველი საპოლიციო ძალები, სახანძრო სამსახური და დაფუძნდა მუნიციპალური პრეფექტის მუდმივი თანამდებობა. საპოლიციო ძალები იყოფოდა კოჰორტებად, რომელთაგან თითოეულში 500 კაცი იყო, ხოლო მეხანძრეები 7 ერთეულად იყოფოდნენ, რომელთაგან თითოეულში 500-დან 1000 კაცამდე შედიოდა და ემსახურებოდნენ 14-ად დაყოფილ ქალაქის სექტორებს. რომის მეხანძრეთა ბრიგადებისა და პოლიციის (ვიგილიები) ზედამხედველად განწესდა praefectus vigilum (მეთვალყურეთა პრეფექტი).
რადგანაც სამოქალაქო ომი დასრულდა, ავგუსტუსმა შეძლო რომის იმპერიისათვის რეგულარული არმია შეექმნა, რომლის ზომაც 28 ლეგიონით განისაზღვრა და დაახლოებით, 170 000 ჯარისკაცს მოითვლიდა. მას მხარს უჭერდა დამხმარე მოკავშირე ჯარების უამრავი დანაყოფი, რომელთაგან თითოეული 500 ჯარისკაცისაგან შედგებოდა და ხშირად, ახლადდაპყრობილი ტერიტორიებიდან აჰყავდათ.
მიუხედავად იმისა, რომ რომის იმპერიის ყველაზე ძლევამოსილ პიროვნებას წარმოადგენდა, ავგუსტუსს სურდა განესახიერებინა რესპუბლიკური ღირსებებისა და ნორმების სული. მას, აგრეთვე, უნდოდა ყოფილიყო დაკავშირებული და შეხება ჰქონოდა პლებსის ინტერესებსა და პრობლემებთან. მან ამას ხელგაშლილობის მრავალი ფორმით მიაღწია, თუმცა გადამეტებული მფლანგველობისაგან თავს იკავებდა. ძვ. წ. 29 წელს ავგუსტუსმა 250 000 მოქალაქიდან თითოეულს 400 სესტერცი გადაუხადა, 1 000 სესტერცი — კოლონიებში მცხოვრებ 120 000 ვეტერანიდან თითოეულს და დახარჯა 700 მილიონი სესტერცი თავისი ჯარისკაცების დასასახლებლად საჭირო მიწების შესაძენად. მან, ასევე, აღადგინა 82 ტაძარი იმის წარმოსაჩენად, რომ ზრუნავდა ღმერთების რომაულ პანთეონზე. ძვ. წ. 28 წელს ავგუსტუსმა გადაადნობინა მის პატივსაცემად აღმართული 80 ვერცხლის ქანდაკება, რომლებიც მას გამოსახავდნენ, რითაც სცადა უფრო მომჭირნე და თავმდაბალი გამოჩენილიყო.
შეუმჩნეველი არ უნდა დარჩეს ავგუსტუსის მმართველობის ხანგრძლივობა და მისი მემკვიდრეობა რომაული სამყაროსადმი, როგორც მისი წარმატების უმთავრესი ფაქტორი. როგორც ტაციტუსი წერს, ახ. წ. 14 წლისათვის მცხოვრებმა ახალმა თაობამ პრინციპატის გარდა მმართველობის სხვა ფორმის შესახებ საერთოდ არაფერი იცოდა. ავგუსტუსი რომ ადრე გარდაცვლილიყო (მაგალითად, ძვ. წ. 23 წელს), შესაძლოა, ყველაფერი სხვაგვარად წარმართულიყო. სამოქალაქო ომებით ძველი რესპუბლიკური ოლიგარქიის დაუძლურება და ავგუსტუსის დღეგრძელობა ამ წლებში რომის სახელმწიფოს დე ფაქტო მონარქიად გარდაქმნის გამომწვევ უმთავრეს ფაქტორებად უნდა იქნას მიჩნეული. ავგუსტუსის პირადმა გამოცდილებამ, მოთმინების უნარმა, ტაქტიანობამ და პოლიტიკურმა შორსმჭვრეტელობამაც თავისი როლი ითამაშა. მან მიმართულება მისცა იმპერიის მომავალს მრავალი მტკიცე გზის საშუალებით, როგორებიც იყო საზღვრებთან პროფესიონალური, მუდმივი არმიის დგომა, საიმპერატორო მემკვიდრეობის გადაცემაში ასე ხშირად გამოყენებული დინასტიური პრინციპი და დედაქალაქის გალამაზება იმპერატორის ხარჯით. ავგუსტუსის უპირველეს მემკვიდრეობას მაინც მშვიდობა და კეთილდღეობა წარმოადგენს, რომლებითაც იმპერია მომდევნო ორი საუკუნის განმავლობაში მის მიერვე დაფუძნებული სისტემის ქვეშ სარგებლობდა. მისი ხსოვნა სათუთად შემოინახა იმპერიული ხანის პოლიტიკურ სულში, როგორც კარგი იმპერატორის მაგალითი. რომის ყოველი მომდევნო იმპერატორი იღებდა მის სახელს — კეისარ ავგუსტუსს, რომელმაც, თანდათანობით, დაკარგა პიროვნულობა და საბოლოოდ, ტიტულად ჩამოყალიბდა. ავგუსტუსის ეპოქის პოეტები ვირგილიუსი და ჰორაციუსი განადიდებდნენ მას, როგორც რომის მფარველს, მორალური სამართლიანობის დამცველსა და ინდივიდს, რომელმაც იმპერიაზე ზრუნვის პასუხისმგებლობის უდიდესი ნაწილი საკუთარ თავზე აიღო.
თუმცაღა, რომზე მბრძანელობისა და პრინციპატის დაფუძნების გამო ავგუსტუსი საუკუნეთა განმავლობაში იყო კრიტიკის ობიექტი. მისი თანამედროვე რომაელი იურისტი მარკუს ანტისტიუს ლაბეო (გ. ახ. წ. 10/11 წ.), რომელსაც უყვარდა ავგუსტუსამდელი რესპუბლიკური თავისუფლება, რომლის პერიოდშიც დაიბადა, ღიად აკრიტიკებდა ავგუსტუსის რეჟიმს. თავისი ანალების დასაწყისში, რომაელი ისტორიკოსი ტაციტუსი (56-117 წწ.) წერს, რომ ავგუსტუსმა რესპუბლიკურ რომს ვერაგულად დაადგა მონობის უღელი. იგი იმასაც ამბობს, რომ ავგუსტუსის გარდაცვალებითა და ტიბერიუსისათვის ერთგულების ფიცის მიცემით რომაელმა ხალხმა მხოლოდ ერთი მონათმფლობელი შეიცვალა მეორით. აღსანიშნავია, რომ ტაციტუსს ჩაწერილი აქვს ორი მართალია ურთიერთსაწინააღმდეგო, მაგრამ გავრცელებული შეხედულება ავგუსტუსზე:
მეორე, საწინააღმდეგო მოსაზრების მიხედვით:
ავგუსტუსის ბოლოდროინდელი ბიოგრაფი, ენტონი ევერიტი ამტკიცებს, რომ საუკუნეთა განმავლობაში ავგუსტუსის ზეობის შეფასება ამ ორ უკიდურესობას შორის მერყეობდა, თუმცა იმასაც აღნიშნავს, რომ:
ტაციტუსის შეხედულებით, ნერვამ (იმპერატორი 96-98 წლებში) წარმატებით „დაუკავშირა ერთმანეთს მანამდე უცხო ორი იდეა — პრინციპატი და თავისუფლება“. მესამე საუკუნეში მცხოვრები ისტორიკოსი დიონ კასიუსი ავგუსტუსს რბილ, ზომიერ მმართველად აღიარებს, თუმცა ისტორიკოსთა უმეტესობის მსგავსად, ავგუსტუსის გარდაცვალების შემდეგ, ამ უკანასკნელს კასიუსიც თვითმპყრობლად მიიჩნევდა. პოეტი მარკუს ანეიუს ლუკანუსი (ახ. წ. 39-65) იზიარებდა იმ პოზიციას, რომ კეისრის გამარჯვებით პომპეუსზე და მარკუს პორციუს კატონის (უმცროსი) (ძვ. წ. 95-46) დაცემით აღინიშნა ტრადიციული თავისუფლების დასასრული რომში. ისტორიკოსი ჩესტერ სტარი ავგუსტუსის კრიტიკის არიდებისას წერს, რომ „შესაძლოა, ავგუსტუსი ზედმეტად წმინდა ფიგურა იყო პირდაპირ დასადანაშაულებლად.“
ფინანსური რეფორმები
ავგუსტუსის საჯარო შემოსავლების რეფორმებმა დიდი გავლენა მოახდინეს იმპერიის შემდგომ წარმატებებზე. მან იმპერიის გაფართოებული მიწის რესურსების უდიდესი ნაწილი მდგრად, პირდაპირ დაბეგვრაზე აიყვანა რომიდან, ნაცვლად თითოეული პროვინციიდან მერყევი, წყვეტილი და რამდენადმე, თვითნებური ხარკის აკრეფისა, როგორც მისი წინამორბედები იქცეოდნენ. ამ რეფორმამ მნიშვნელოვნად გაზარდა რომის წმინდა შემოსავალი მისი ტერიტორიული შენაძენებიდან, დაასტაბილურა მისი ნაკადი და დაარეგულირა ფინანსური ურთიერთობა რომსა და მის პროვინციებს შორის, ნაცვლად ხარკის ყოველი თვითნებური აკრეფისას უკმაყოფილების პროვოცირებისა.
საგადასახადო საზომები ავგუსტუსის მმართველობისას დამოკიდებული იყო მოსახლეობის აღწერაზე, ფიქსირებული კვოტებით თითოეული პროვინციისათვის. რომის მოქალაქეები და იტალია გადასახადებს არაპირდაპირი წესით იხდიდნენ, ხოლო პროვინციებს პირდაპირი გადახდა მოეთხოვებოდათ. არაპირდაპირ გადასახადებში შედიოდა მონების ფასის 4%, აუქციონებზე გაყიდული საქონლის 1% და სამემკვიდრეო გადასახადის 5%, რაც 100 000 სესტერცს შეადგენდა იმ შემთხვევაში, თუ მემკვიდრე უახლოესი ნათესავი არ იყო.
თანაბრად მნიშვნელოვანი რეფორმა იყო კერძო საგადასახადო მეურნეობის გაუქმება, რომელიც გადასახადის ამკრეფთა ანაზღაურებადმა სამოქალაქო სამსახურმა ჩაანაცვლა. კერძო მოიჯარადრეების არსებობა, რომლებიც გადასახადებს კრეფდნენ, რესპუბლიკურ პერიოდში ნორმალური იყო და ზოგიერთი მათგანი იმდენადაც კი გაძლიერდა, რომ შეეძლო გავლენა მოეხდინა რომაელი პოლიტიკოსების მხარდამჭერი ხმების რაოდენობაზე. გადამხდელ მეურნეებს ძალიან ჰქონდათ გატეხილი სახელი ძარცვა-გლეჯვის გამო, თუმცა მათ დიდი პირადი ქონებაც მოიხვეჭეს, რამდენადაც უფლება ჰქონდათ ადგილობრივი ტერიტორიებიდან გადასახადები აეკრიფათ.
რომის შემოსავალს წარმოადგენდა ფასების წარმატებული შეთავაზებების რაოდენობა და გადამხდელ მეურნეთა მოგება, რომელიც შედგებოდა იმ დამატებითი ოდენობებისაგან, რაც მათ ძალით შეიძლება ამოეღოთ მოსახლეობისაგან რომის თანხმობით. ეფექტიანი ზედამხედველობის ნაკლებობამ, რასაც ემატებოდა გადამხდელი მეურნეების მისწრაფება მაქსიმუმამდე გაეზარდათ საკუთარი მოგება, წარმოქმნა გადასახდების ამოღების თვითნებური სისტემა, რომელიც გადამხდელებისათვის ხშირად ბარბაროსულად სასტიკი იყო, ფართოდ (და სამართლიანადაც) განიხილებოდა, როგორც უსამართლო და ძალზე მავნებელი კაპიტალდაბანდებისა და ეკონომიკისათვის.
ავგუსტუსის მიერ ეგვიპტის დაპყრობამ და ადგილობრივი მთავრობის რომაულით ჩანაცვლებამ რომს საშუალება მისცა გამოეყენებინა ქვეყნის მიწების უზარმაზარი გადასახადით მიღებული შემოსავლები იმპერიის ოპერაციების დასაფინანსებლად. რამდენადაც ეგვიპტე იმპერიის პროვინციის ნაცვლად ავგუსტუსის პირად საკუთრებად ითვლებოდა, იგი თითოეული მომდევნო იმპერატორის მემკვიდრეობის ნაწილად იქცა. ლეგატის ან პროკონსულის ნაცვლად, ავგუსტუსმა ეგვიპტის სამართავად და მისი მომგებიანი საზღვაო პორტების მოსავლელად მხედართა კლასის წარმომადგენელი პრეფექტი დანიშნა. ამ თანამდებობის დაკავება მხედართა კლასის ნებისმიერი წარმომადგენლისათვის უმაღლეს პოლიტიკურ მიღწევად იქცა, თუ არ ჩავთვლით პრეტორიანელთა გვარდიის პრეფექტის პოსტს. ეგვიპტის მაღალპროდუქტიული სასოფლო-სამეურნეო მიწა უზარმაზარ შემოსავალს იძლეოდა, რაც ავგუსტუსსა და მის მემკვიდრეებს საშუალებას აძლევდა დაეფინანსებინათ საჯარო სამუშაოები და სამხედრო ექსპედიციები, აგრეთვე, „პური და სანახაობა“ რომის მოსახლეობისათვის.
აღსანიშნავია, რომ მისი მმართველობისას, საცირკო თამაშებზე 3 500 სპილო იქნა მოკლული.
ავგუსტუსის თვე
აგვისტოს თვემ (Augustus) თავისი სახელი ავგუსტუსის პატივსაცემად მიიღო, მანამდე მას სექსტილისი ერქვა, რადგანაც თავდაპირველი რომაული კალენდრის მეექვსე თვე იყო, ექვსი კი ლათინურად გამოითქმის, როგორც sex (სექს). ფართოდაა გავრცელებული აზრი, რომ, თითქოს, აგვისტოს 31 დღე იმიტომ აქვს, რომ ავგუსტუსს სურდა მისი თვე სიგრძეში არ ჩამორჩენოდა იულიუს კეისრის ივლისს, თუმცა ეს მითი XIII საუკუნეში შეიქმნა სწავლულის, იოჰან დე საკრობოსკოს მიერ. რეალურად, სექსტილუსს 31 დღე ჰქონდა სახელის გადარქმევამდეც და ის მისი სიგრძის გამო არ აურჩევიათ (იხილეთ იულიუსის კალენდარი). სენატის გადაწყვეტილების თანახმად, რომლის ციტირებასაც მაკრობიუსი აკეთებს, ავგუსტუსის პატივსაცემად მისი სახელის დასარქმევად სექსტილუსი იმიტომ შეირჩა, რომ მისი აღზევების რამდენიმე ყველაზე აღსანიშნავი მოვლენა, რაც ალექსანდრიის დაცემით დაგვირგინდა, სწორედ ამ თვეში მოხდა.
სამშენებლო პროექტები
სასიკვდილო სარეცელზე ავგუსტუსმა გარშემომყოფთ ამ სიტყვებით მიმართა: „მე ჩავიბარე აგურის რომი და მარმარილოსას გიტოვებთ.“ მიუხედავად იმისა, რომ ამ სიტყვებში პირდაპირი მნიშვნელობითაცაა გარკვეული სიმართლე, დიონ კასიუსი აცხადებს, რომ ეს იმპერიის სიძლიერის ამსახველი მეტაფორა იყო. მარმარილო რომის შენობებში ავგუსტუსამდეც გამოიყენებოდა, თუმცა ძირითად სამშენებლო მასალად სწორედ მისი მმართველობის დაწყების შემდეგ იქცა.
მიუხედავად ამისა, ეს არ შეხებია სუბურის ჯურღმულებს, რომლებიც ისეთივე არამტკიცე და ცეცხლსაშიშები იყვნენ, როგორც ყოველთვის. მან თავისი კვალი ცენტრისა და მარსის ველის მონუმენტალურ ტოპოგრაფიაზე დატოვა მშვიდობის საკურთხევლითა და მონუმენტური მზის საათით, რომლის ცენტრალურ გნომონსაც ეგვიპტიდან წამოღებული ობელისკი წარმოადგენდა. მშვიდობის საკურთხევლის დამამშვენებელი რელიეფური ქანდაკებები ვიზუალურად განადიდებდნენ ავგუსტუსის რეს-გესტაეს ტრიუმფების წერილობით ჩანაწერს. მის რელიეფებზე გამოსახულნი არიან პრეტორიული საიმპერატორო პროცესიები, ვესტას ქურუმები და რომის მოქალაქეები.
მან, აგრეთვე, ააგო კეისრის ტაძარი, აგრიპას აბანოები და ავგუსტუსის ფორუმი მარს ულტორის („შურისმაძიებელი მარსი“) ტაძრითურთ. სხვა პროექტები ან მისი მხარდაჭერით ხორციელდებოდა (მაგალითად, ბალბუსის თეატრი და აგრიპას მიერ პანთეონის მშენებლობა) ან მის მიერ ფინანსდებოდა სხვების, ხშირად ახლობლების სახელით (მაგალითად, ოქტავიას პორტიკი და მარცელუსის თეატრი). ავგუსტუსის მავზოლეუმიც კი მის გარდაცვალებამდე აიგო პრინცეპსის ოჯახის წევრთა განსასვენებლად.
აქციუმის ბრძოლაში გამარჯვების აღსანიშნავად, ძვ. წ. 29 წელს დიოსკურების ტაძრის შესასვლელის მახლობლად აიგო ავგუსტუსის თაღი, რომელიც ძვ. წ. 19 წელს გაფართოვდა და სამმაგი თაღის ფორმა მიიღო. ქალაქ რომის გარეთაც მრავალი შენობაა, რომლებიც ავგუსტუსის სახელთან არიან დაკავშირებულები და მისი მემკვიდრეობის ნაწილს წარმოადგენენ. მათ შორისაა მერიდის თეატრი დღევანდელ ესპანეთში, ნიმთან აგებული მეზონ კარე დღევანდელ სამხრეთ საფრანგეთში, აგრეთვე, მონაკოს მახლობლად, ლა-ტიურბთან მდებარე ალპების ტროფეი.
ძვ. წ. 12 წელს, აგრიპას გარდაცვალების შემდეგ, საჭირო გახდა გამოსავლის მოძებნა რომის წყლით მომარაგების სისტემის შესანარჩუნებლად, რადგანაც ედილის თანამდებობაზე ყოფნისას მასზე ზედამხედველობა აგრიპას ეკისრებოდა, ეს უკანასკნელი კი, როგორც კერძო მოქალაქე, მას საკუთარი სახსრებით აფინანსებდა. ამ წელს ავგუსტუსმა მოაწესრიგა სისტემა, სენატმა კი თავისი სამი წევრი წყალმომარაგების უმაღლეს ზედამხედველებად დანიშნა. მათ მოვალეობაში შედიოდა, აგრეთვე, რომის აკვედუკებზე ზრუნვაც, რათა ისინი მწობრიდან არ გამოსულიყვნენ.
ავგუსტუსის მმართველობის ბოლო პერიოდში, შეიქმნა ხუთი სენატორისაგან შემდგარი კომისია, რომლის წევრებსაც საჯარო ქონების ზედამხედველებს უწოდებდნენ. მათ ევალებოდათ საჯარო შენობებისა და სახელმწიფო კულტის ტაძრების დაცვა. ავგუსტუსმა შექმნა გზების ზედამხედველ სენატორთა ჯგუფი, რომელთაც გზების მოვლა ევალებოდათ. სენატორთა ეს კომისია ადგილობრივ მოხელეებსა და კონტრაქტორებთან ერთად მუშაობდა გზების რეგულარული შეკეთების ორგანიზებაზე.
ძველბერძნული წარმოშობის კორინთული ორდერი ავგუსტუსის პერიოდში და რომის იმპერიულ ეტაპზე დომინინატ არქიტექტურულ სტილს წარმოადგენდა. სვეტონიუსი ერთგან აღნიშნავს, რომ რომი არ იყო თავისი იმპერიული დედაქალაქის სტატუსის ღირსი, თუმცა ავგუსტუსი და აგრიპა სწორედ იმისათვის იყვნენ, რომ ეს განწყობილება შეეცვალათ რომის გარეგნობის კლასიკური ბერძნული მოდელის მიხედვით გარდაქმნით.
ფიზიკური გარეგნობა და ოფიციალური გამოსახულებები
მისი ბიოგრაფი სვეტონიუსი, რომელიც ავგუსტუსის გარდაცვალებიდან, დაახლოებით, საუკუნის შემდეგ წერდა, ამგვარად აღწერს მის გარეგნობას:
Like a Hurricane (ნილ იანგის სიმღერა)
"Like a Hurricane" — ნილ იანგის სიმღერა, რომელიც დაიწერა 1975 წელს. პირველად ეს სიმღერა შევიდა მომღერლის 1977 წლის ალბომ „American Stars 'N Bars“-ში. სიმღერის ხანგრძლივობა შეადგენს 8:20 წუთს.
ოქტავიანე ავგუსტუსი
ფიზიკური გარეგნობა და ოფიციალური გამოსახულებები
მისი ოფიციალური გამოსახულებები უმკაცრესად კონტროლდებოდა და იდეალიზდებოდა. ისინი უფრო მეტად ელინისტური სამეფო პორტრეტების მსგავსად იქმნებოდა, ვიდრე ტრადიციული რომაული რეალისტური პორტრეტის სტილში. იგი პირველად მონეტებზე ჩნდება 19 წლის ასაკში და დაახლოებით, ძვ. წ. 29 წლიდან „ავგუსტუსის პორტრეტთა რაოდენობის აფეთქება ადასტურებს მიზანმიმართულ პროპაგანდისტულ კამპანიას, რომელიც მიზნად ისახავდა ყველა მიმართულებით: სამოქალაქო, რელიგიურ, ეკონომიკურ თუ სამხედრო სფეროში ავგუსტუსის პიროვნების დომინირებას“. ადრეული გამოსახულებები ნამდვილად წარმოაჩენენ ახალგაზრდა კაცს და მიუხედავად მათში შეტანილი გარკვეული ცვლილებებისა, მისი პორტრეტები მაინც ინარჩუნებდნენ ახალგაზრდულ გარეგნობას 75 წლის ასაკში მის გარდაცვალებამდე, რა დროისთვისაც, მათ ჰქონდათ „მისი უბერებელი უდიდებულესობის რეალურისაგან დაშორებული იერი“. მის მრავალ შემორჩენილ პორტრეტთაგან ყველაზე ცნობილთა შორისაა პრიმა-პორტის ავგუსტუსი, გამოსახულება მშვიდობის საკურთხეველზე და ვია ლაბიკანა ავგუსტუსი, რომელიც მას ქურუმად წარმოაჩენს. ასევე, რამდენიმე კამეური პორტრეტი, მათ შორის ბლაკას კამეა და გემა ავგუსტა.
Like a Hurricane (ნილ იანგის სიმღერა)
სიმღერა დაიწერა 1975 წლის ივლისში. ამ სიმღერამ ნილ იანგს ძალიან დიდი წარმატება მოუტანა, სიმღერა შესულია მომღერლის საუკეთესო ალბომებში და კრებულებში. მოგვიანებით ეს სიმღერა სხვა მომღერლებმაც შეასრულეს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ნილ იანგის სიმღერები
ოქტავიანე ავგუსტუსი
სქოლიო
კატეგორია:რომის იმპერატორები კატეგორია:I საუკუნის რომის იმპერატორები კატეგორია:რომის გაღმერთებული იმპერატორები კატეგორია:დაბადებული 23 სექტემბერი კატეგორია:დაბადებული ძვ. წ. 63 კატეგორია:გარდაცვლილი 19 აგვისტო კატეგორია:გარდაცვლილი 14 კატეგორია:რომაელი უზურპატორები  კატეგორია:იულიუს-კლავდიუსების დინასტია კატეგორია:ენეიდის VI წიგნის პერსონაჟები კატეგორია:რომის იმპერიის კონსულები კატეგორია:დამფუძნებელი მონარქები კატეგორია:ძვ. წ. I საუკუნის რომაელები კატეგორია:I საუკუნის რომაელები კატეგორია:ავგუსტუსის მავზოლეუმში დაკრძალულები
სეჯონ დიდი
მინი|ქანდაკება დოკსუს სასახლეში სეჯონ დიდი (ჰანგული 세종대왕, ჰანჯა 世宗大王) (დ. 7 მაისი, 1397 — გ. 18 მაისი, 1450) — კორეის მეფე 1418 წლიდან. ახალი კორეული დამწერლობის ჰანგულის ფუძემდებელი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ჯოსონის დინასტია კატეგორია:კორეის მეფეები კატეგორია:დაბადებული 7 მაისი კატეგორია:დაბადებული 1397 კატეგორია:გარდაცვლილი 18 მაისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1450 კატეგორია:დამწერლობის შემქმნელები
პროგრამირების ენა
პროგრამირების ენა — ნიშნების ფორმალური სისტემა, რომელიც პროგრამების შესაქმნელად გამოიყენება. პროგრამირების ენას გააჩნია ლექსიკური, სემანტიკური და სინტაქსური წესები.
დღეისათვის არსებობს 2000–ზე მეტი პროგრამირების ენა და ყოველწლიურად მათი რიცხვი იზრდება. ზოგი ენა პოპულარობით სარგებლობს, ზოგსაც მხოლოდ ავტორები იყენებენ. პროფესიონალური პროგრამების შესაქმნელად შესაძლებელია რამდენიმე პროგრამირების ენის ერთდროული გამოყენებაც კი.
პროგრამირების ენების უდიდესი მრავალფეროვნება შეუძლებელს ხდის მათ კლასიფიკაციას რომელიმე ერთიანი შკალის მიხედვით. არ არსებობს ყველაზე კარგი პროგრამირების ენა ისევე, როგორც არ არსებობს ყველაზე კარგი ჩვეულებრივი სალაპარაკო ენა. პროგრამირების ენის არჩევა უნდა განისაზღვროს მისი მოსალოდნელი გამოყენების მიზნით.
დონე
განარჩევენ მაღალი დონის და დაბალი დონის პროგრამირების ენებს. დაბალი დონის ენებში ხდება პროცესორის, ოპერატიული მეხსიერების და კომპიუტერის ნაწილების მართვა, მათ მიეკუთვნება ასემბლერი. მაღალი დონის ენებში ხშირია აბსტრაქცია – იქმნება მონაცემთა ისეთი ტიპები, რომლებიც არ არსებობს, მაგრამ კოდს მარტივ სამართავს გახდიან. უფრო მარტივად, რაც უფრო ახლოსაა პროგრამირების ენა ადამიანურ აზროვნებასთან, მით უფრო მაღალი დონისაა იგი და რაც უფრო ახლოსაა მანქანურთან, უფრო დაბალი დონისაა.
სინტაქსი
ენების უმრავლესობას აქვს ტექსტური სინტაქსი. იგი პროგრამირების ენის ელემენტების სწორად ჩაწერას განსაზღვრავს. (იხ. ასევე C-ის მსგავსი სინტაქსი)
ბიბლიოთეკა
ენებს ძირითადად აქვთ თავისი ბიბლიოთეკა. ბიბლიოთეკაში შესაძლებელია იყოს სტრუქტურები, მონაცემთა სხვადასხვა ტიპები, ფუნქციები...
დიზაინი
პროგრამირების ენა წარმოადგენს პროგრამას, რომელიც ქმნის სხვა პროგრამებს. შეიძლება ერთ პროგრამირების ენას შეესაბამებოდეს ერთი პროგრამა, ან რამდენიმე პროგრამირების ენა გაერთიანებული იყოს.
*
ესტატე ტატანაშვილი
ესტატე ზაქარიას ძე ტატანაშვილი (დ. 20 აგვისტო, 1902, სოფ. წითელქალაქი, ახლანდ. ახალქალაქი, კასპის მუნიციპალიტეტი — გ. 30 სექტემბერი, 1958) — ავიაციის გენერალ–მაიორი. წითელი დროშის 4 და ლენინის 2 ორდენის კავალერი. სკკპ-ის წევრი 1927 წლიდან.
1941 წელს იყო მე-60 შერეული საავიაციო დივიზიის მეთაური, 1942–1945 წლებში — 234–ე ავიაგამანადგურებლების დივიზიის მეთაური.
1944 წლის 19 აგვისტოს მიენიჭა ავიაციის გენერალ-მაიორის სამხედრო წოდება.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 20 აგვისტო კატეგორია:დაბადებული 1902 კატეგორია:გარდაცვლილი 30 სექტემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1958 კატეგორია:ქართველი სამხედრო მოღვაწეები კატეგორია:ქართველი გენერლები კატეგორია:წითელი დროშის ორდენის კავალრები კატეგორია:ლენინის ორდენის კავალრები კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები კატეგორია:ქართველი მფრინავები კატეგორია:ქართველები მეორე მსოფლიო ომში
ირანდუბა
ირანდუბა (Iranduba) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, ამაზონასის შტატში. მიეკუთვნება სენტრუ-ამაზონესის მეზორეგიონს.
2011 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 41 947 ადამიანს შეადგენდა. ფართობი 2 215.033 კმ²-ია. მოსახლეობის სიმჭიდროვე 18.94 კმ²-ზე.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ამაზონასის შტატის მუნიციპალიტეტები
აზერბაიჯანული მანათი
მანათი (Manat) — ოფიციალური ფულის ერთეული აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში. 1 მანათი 100 გეპიკის ტოლია. კოდი ISO 4217 AZN.
აზერბაიჯანული მანათი ორჯერ დაექვემდებარა დენომინაციას – 1992 და 2006 წლებში.
თანამედროვე მანათი შედგება 6 სახეობის მონეტისაგან და 6 სახეობის ბანკნოტისაგან.
ბანკნოტის დიზაინი შემუშავებული იქნა ავსტრიელი ვალუტის დიზაინერის რობერტ კალინას მიერ, რომელმაც ასევე შეიმუშავა ევროს ბანკნოტის დიზაინი. მონეტები აჩვენებს გარკვეულ მსგავსებას ევროს მონეტებთან.
ბანკნოტების ნაწილს აზერბაიჯანის ცენტრალური ბანკის დაკვეთით ბეჭდავს კომპანია De La Rue.
1992—1993 წლებში გამოშვებული
1992 წელს გამოშვებული ბრინჯაოს და ნიკელის მონეტები, – 5, 20 და 50 გეპიკი, – რომელიც მიმოქცევაში არ ყოფილა, სუვენირებად გაიყიდა. thumb|500px|შედარებითი ზომები
1992 წელს გამოცემული ბანკნოტების ნიმუში
1992 წელს გამოშვებული ბანკნოტები ნომინალით 1, 10 და 250 მანათი.
1993 წელს გამოცემული ბანკნოტების ნიმუში
1993 წელს გამოშვებული ბანკნოტები ნომინალით 1, 5, 10, 50, 100, 500 და 1000 მანათი.
1994 წელს გამოცემული ბანკნოტების ნიმუში
1994 წელს გამოშვებული იქნა ბანკნოტი ნომინალით 10 000 მანათი, 1995-ში — 50 000, 2001-ში — 1000.
2005 წელს გამოცემული ბანკნოტების ნიმუში
2005 წელს გამოშვებული იქნა ბანკნოტების სერია ნომინალით 1, 5, 10, 20, 50 და 100 მანათი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბრუნვაში არსებული ვალუტები კატეგორია:აზერბაიჯანი
მარგარიტა (კოქტეილი)
მარგარიტა კოქტეილია, რომელიც შეიცავს: ტეკილას, ფორთოხლის ლიქიორს და ლაიმის წვენს. მას მიირთმევენ ჭიქით, რომლის ზედაპირი დაფარულია მარილით. მარგარიტას შესაძლოა არ ჰქონდეს ყინული. თუმცა თუ აქვს, იგი არსებობს ორი სახის: დაბლენდერებული ყინულთან ერთად (მას გაყინულ მარგარიტას უწოდებენ), ან კოქტეილს მომზადებისას (ნჯღრევისას) უმატებენ ყინულს. დღესდღეობით მარგარიტას დალევა თითქმის ყველანაირი ჭიქით არის შესაძლებელი, იქნება ეს კოქტეილისა და ღვინის ჭიქა თუ, რაც არ უნდა გასაკვირი იყოს, ლუდის ბაკალი. თუმცა, ტრადიციულად მარგარიტას მიირთმევენ კოქტეილის ან შამპანიურის ჭიქით. მარგარიტა გამოირჩევა იმით, რომ სხვა კოქტეილებისგან განსხვავებით, ტკბილი და მჟავე გემოს გარდა, მისი დალევისას მარილიანი გემოც იგრძნობა.
კოქტეილის სახეობები
მინი|ტრადიციული მეთოდით მომზადებული მარგარიტა მარგარიტას ტრადიციული რეცეპტი ასეთია: თეთრი ტეკილა, გამოყენებული ტეკილას რაოდენობის 1/2 ფორთოხლის ლიქიორი (უმჯობესია იყოს კუანტრო, ფრანგული ფორთოხლის ლიქიორი), 1/2 ახლად დაწურული ლაიმის წვენი.
თუმცა კოქტეილის მრავალი ვარიაცია არსებობს.
მოცვის მარგარიტა