cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ტულკუ
დღესდღეობით ორი ათასამდე ტულკუა ცნობილი, ჩინელთა მიერ ტიბეტის დაპყრობამდე კი ალბათ რამდენიმე ათასი იყვნენ. ყოველ ტულკუს თავისი რეინკარნაციის ხაზი აქვს. მაგალითად, XIV დალაი ლამა მისი წინა 13 დალაი ლამის რეინკარნაციაა, რომლებიც თავისთავად ითვლებიან ბოდჰისატვა ავალოკიტეშვარას რეინკარნაციად. ტულკუთა უმრავლესობა მამაკაცია.
ეტიმოლოგია
ტერმინი ტულკუ სანსკრიტული ფილოსოფიური ტერმინის - ნირმანაკაიას ტიბეტური თარგმანია. ტრიკაიას (ბუდდჰას სამი სხეული) ფილოსოფიური სისტემის მიხედვით, ნირმანაკაია არის ბუდდჰას ფიზიკური, ადამიანური სხეული. სიდჰართა გაუტამა ამის ერთ-ერთი მაგალითია.
მონღოლურად ტულკუ არის ხუბილღან - хувилгаан. ჩინურად არის huófó (活佛), რაც ნიშნავს ცოცხალ ბუდდჰას.
thumb|ლოგდენი
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:ბუდიზმი კატეგორია:ბუდისტური წოდებები კატეგორია:ტიბეტური ბუდიზმი
ხოვლეს წითელი საყდარი
ხოვლეს წითელი საყდარი — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხოვლეში. მდებარეობს სოფლიდან ორ კილომეტრზე, მდინარე ხეხმელას მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.
ეკლესია დარბაზულია. იგი გარედან წითელი თლილი ქვით ყოფილა მოპირკეთებული (აქედან მომდინარეობს სახელწოდება). შესასვლელი ორი იყო - დასავლეთით და სამხრეთით.
ეკლესიას სამხრეთიდან ეგვტერი, დასავლეთიდან კი კარიბჭე ჰქონია მიშენებული. სამივე ნაწილი გარედან სწორკუთხა გეგმაში იყო ჩასმული. ფასადები უხვად ყოფილა მოჩუქურთმებული.
ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თომ მეინი
thumb|300px|[[კუპერ იუნიონის ახალი აკადემიური შენობა, ნიუ-იორკი.]] თომ მეინი (Thom Mayne; დ. 19 იანვარი, 1944, უოტერბერი, კონექტიკუტი) — ამერიკელი არქიტექტორი ლოს-ანჯელესიდან. განათლება მიიღო სამხრეთ კალიფორნიის უნივერსიტეტში (1969) და ჰარვარდის უნივერსიტეტის დიზაინის უმაღლეს სკოლაში (1978). 1972 წელს სამხრეთ კალიფორნიის არქიტექტურის ინსტიტუტის (SCI-ARC) დაფუძნებაში მიუძღვის წვლილი. მას შემდეგ ასწავლიდა SCI-ARC-ში, კალიფორნიის პოლიტექნიკურ უნივერსიტეტსა და კალიფორნიის უნივერსიტეტში ლოს-ანჯელესში. ამჟამად ის ხელმძღვანელობს კომპანიას Morphosis, რომლის მთავარი ოფისი სანტა-მონიკაში, კალიფორნია, მდებარეობს. მეინმა პრიცკერის პრემია მიიღო 2005 წლის მარტში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ამერიკელი არქიტექტორები კატეგორია:პრიცკერის პრემიიე ლაურეატები კატეგორია:დაბადებული 19 იანვარი კატეგორია:დაბადებული 1944
776
თარიღი უცნობია
*
უაგადუგუ
უაგადუგუ (Ouagadougou) — ბურკინა-ფასოს დედაქალაქი. გაშენებულია პლატოზე წითელი და თეთრი ვოლტის შუამდინარეთში. მდებარეობს ზღვის დონიდან საშუალოდ 305 მეტრ სიმაღლეზე. იგი ქვეყნის მთავარი პოლიტიკური, ადმინისტრაციული, ეკონომიკური, სატრანსპორტო და კულტურული ცენტრია.
2006 წლის მონაცემებით მოსახლეობა 1 181 702 ადამიანს შეადგენს, რის გამოც უაგადუგუ ქვეყნის ყველაზე დასახლებული ქალაქია. ხშირად ხმარობენ ქალაქის შემოკლებულ დასახელებას - „უაგას“.
ქალაქში მდებარეობს საკვებისა და საფეიქრო მრეწველობის დაწესებულებები. ფუნქციონირებს საერთაშორისო აეროპორტი და რკინიგზა. კულტურული ცხოვრება წარმოჩენილია კინოთეატრებით, ღამის კლუბებით, ფრანგული და ამერიკული კულტურული ცენტრებით. ადრე უაგადუგუში მდებარეობდა დასავლეთ აფრიკის ერთ-ერთი უდიდესი ბაზარი, რომელიც 2003 წელს მომხდარი ხანძრის შემდეგ დაიხურა. ქალაქის ღირსშესანიშნაობებია: ბურკინა-ფასოს ეროვნული მუზეუმი, მორო-ნაბას სასახლე, მუსიკის ეროვნული მუზეუმი და ტრადიციული ხელსაქმეობის ნამუშევრებით მოვაჭრე რამდენიმე დაწესებულება.
მნიშვენელობა
thumb|300px|უაგადუგუს სამეფო და მისი მეზობლები 1200 წლისთვის ტოპონიმი „უაგადუგუ“ გაჩნდა XV საუკუნეში, როდესაც ამ ადგილებში მომთაბარეობდნენ ნინსის ტომის მეჯოგეები. ისინი 1441 წლამდე იმყოფებოდნენ მუდმივი სამოქალაქო ომის მდგომარეობაში, როდესაც ბურკინა-ფასოს ისტორიის მთავარმა ფიგურა ვუბრიმ (Wubri) თავისი ტომი გამარჯვებამდე მიიყვანა. მან ამ ადგილის ძველი დასახელება „კამბი-ტენგა“ შეცვალა და უწოდა „ვუგუდუგუ“, რაც ნიშნავს ადგილს, სადაც ხალხმა მოიპოვა დიდება და ღირსება. თვითონ სიტყვა უაგადუგუ (Ouagadougou) გაჩნდა ფრანგული ორთოგრაფიის გავლენის შედეგად, რომელიც გავრცელდა ჩრდილოეთი აფრიკის საფრანგეთის ყოფილ კოლონიებში.
ისტორია
უაგადუგუ დაარსდა XV საუკუნეში. ქალაქი მოსის სამეფოს დედაქალაქი გახდა 1441 წელს, ხოლო მოსის ტომის ხალხის მეფეების (მორო-ნააბა) მუდმივი დედაქალაქი იყო 1681 წლიდან XIX საუკუნემდე. მორო-ნააბას ცერემონიას ყოველ პარასკევს დღემდე ატარებს მეფე. 1919-1932 და 1947-1960 წლებში იყო საფრანგეთის სამფლობელო, ზემო ვოლტის ადმინისტრაციული ცენტრი. 1954 წელს ქალაქი რკინიგზით დაუკავშირდა კოტ-დ’ივუარს. 1954 წლიდან 1960 წლამდე პერიოდში ქალაქის მოსახლეობა გაორმაგდა და მას შემდეგ ორმაგდება თითოეულ ათწლეულში. 1960 წლის აგვისტოდან ზემო ვოლტის (1984 წლიდან ბურკინა-ფასოს) რესპუბლიკის დედაქალაქია.
გეოგრაფია
პლატოზე მდებარე ქალაქი უაგადუგუ გაშენდა მორო-ნააბას სასახლის ირგვლივ. მდებარეობს ცენტრალური რეგიონისა და მასში შემავალი კადიოგოს პროვინციის ცენტრში. ქალაქი მათი ადმინისტრაციული ცენტრია.
რკინიგზა ქალაქს ორ ნაწილად ჰყოფს: ჩრდილოეთი, სადაც განლაგებულია ძველი აფრიკული კვარტლები, და სამხრეთი, სადაც განლაგებულია ადმინისტრაციული და საზოგადოებრივი შენობები.
კლიმატი
thumb|300px ქალაქში არის სუბეკვატორული კლიმატი, მოკლე, ნოტიო სეზონითა და ხანგრძლივად მშრალი პერიოდით, რომელიც მთელი წელი გრძელდება. ნალექების წლის საშუალო რაოდენობა 750 მმ-ს შეადგენს. ჰაერის წლის საშუალო ტემპერატურა 284 °C-ია და მერყეობს 24,7 °C-დან (იანვარი) 32,8 °C-მდე (აპრილი).
ჰაერის მაქსიმალური ტემპერატურაა, რაც დაფიქსირებულა 48 °C-ს შეადგენდა, ცოლო ყველაზე დაბალი 9 °C-ს. კლიმატზე ყველაზე მეტ გავლენას ჰარმატანი და მუსონები ახდენს. მთელი წლის განმავლობაში ცხელი ამინდებია. საშუალო მაქსიმალური ტემპერატურა მერყეობს 30 °C- 40 °C დიაპაზონში, ამასთან ყველაზე უფრო დაბალ მაჩვენებელს აღწევს ნოტიო სეზონზე (ივლისი), ხოლო ყველაზე უფრო მაღალს - აპრილში.
პოლიტიკა
2014 წლის 28 ოქტომბერს ბურკინა-ფასოს დედაქალაქ უაგადუგუში დაიწყო მასობრივი საპროტესტო გამოსვლები. ქუჩებში გამოვიდა ახალი საკონსტიტუციო რეფორმებით უკმაყოფილო ასობით ათასი ადამიანი. მათ გადაკეტეს ქალაქის მთავარი ქუჩა, ხოლო არეულობების გამო დაიკეტა ყველა მაღაზია, სკოლა და უნივერსიტეტი. რამდენიმე ადამიანმა სცადა ბარიკადების გარღვევა და პარლამენტში შეჭრა, რის შედეგადაც პოლიციამ გამოიყენა ცრემლსადენი გაზი და ხალხის ძირითადი ნაწილი დღის მეორე ნახევარში სახლებში დაბრუნდა. მშვიდობიანი საპროტესტო გამოსვლები გაიმართა ქვეყნის ქალაქების უმრავლესობაში, მაგრამ ერთ-ერთ რაიონში რამდენიმე ადამიანი თავს დაესხა მმართველი პარტიის შტაბ-ბინას, სადაც არავინ არ დაშავებულა. 2014 წლის 31 ოქტომბერს ბურკინა-ფასოს პრეზიდენტი ბლეზ კომპაორე, რომელსაც ქვეყნის პრეზიდენტის პოსტი ეკავა 27 წლის განმავლობაში, გადადგა, დატოვა ქვეყანა და თავშესაფარი მიიღო კოტ-დ’ივუარში. 2015 წლის 16 სექტემბრიდან 2015 წლის 23 სექტემბრის ჩათვლით ბურკინა-ფასოში ბრიგადის გენერალ ჟილბერ დენდრეს ხელმძღვანელობით სცადეს სამხედრო გადატრიალება, რის შედეგადაც ქვეყნის პრეზიდენტი მიშელ კაფანდო დროებით ჩამოაშორეს თავის საქმიანობას. 2015 წლის 21 დეკემბერს ბურკინა-ფასოს სამხედრო იუსტიციამ გასცა ქვეყნის ექს-პრეზიდენტის ბლეზ კომპაორეს დაპატიმრების საერთაშორისო ორდერი, რომელიც ეჭვმიტანილი იყო ყოფილი სახელმწიფოს მეთაურის, რევოლუციური რეჟიმის ლიდერ თომას სანკარას, მკვლელობასთან კავშირში. 2015 წლის 29 დეკემბერს ქვეყნის პრეზიდენტის თანამდებობა ოფიციალურად დაიკავა როკ მარკ კრისტიან კაბორემ. მან გაიმარჯვა 29 ნოემბერს ჩატარებულ არჩევნებში, სადაც მან მიიღო ამომრჩევლების ხმების 53 %-ზე მეტი. ახალი ლიდერის არჩევით ბურკინა-ფასოში დამთავრდა გარდამავალი პერიოდი, რომელიც დამყარდა 2014 წლის ნოემბერში ბლეზ კომპაორეს რეჟიმის დამხობის შემდეგ.
ადგილობრივი თვითმმართველობა
thumb|300px|უაგადუგუს ხედი ხელოვნური თანამგზავრიდან პირველი მუნიციპალური არჩევნები ჩატარდა 1956 წელს. ქალაქის მეთაურია 5 წელიწადში ერთჯერ არჩეული მერი. ქალაქის საბჭო შედგება 92 წევრისაგან.
უაგადუგუ დაყოფილია 30 სექტორისგან შემდგარ 5 რაიონად. სექტორები თავის მხრივ იყოფიან ოლქებად. 219,3 კმ² ფართობის მქონე უაგადუგუს ურბანიზებულ არეალში შედის 17 სოფელი. 2006 წლის აღწერის თანახმად მოსახლეობა 1 181 702 ადამიანს აღწევდა, რომლის 48 %-ს მამაკაცი, ხოლო 52 %-ს ქალები შეადგენენ. მოსახლეობის სიმჭიდროვეა 5388,52 ადამიანი ერთ კვადრატულ კილომეტრზე (2006 წელი). ქალაქის საბჭომ კულტურის ცენტრის სტატუსის მხარდასაჭერად მიიღო გადაწყვეტილება ქალაქში მაღალი შენობების მშენებლობასთან დაკავშირებით. ამას გარდა, მეზობელი სოფლებიდან მოსახლეობის სწრაფი მიგრაცია მოითხოვს საცხოვრებელი სახლებისმშენებლობას.
ეკონომიკა
ეროვნული ავიაგადამყვანი „Air Burkina“ ბაზირებულია უაგადუგუს აეროპორტში.
ფუნქციონირებს ბამბის, ბრინჯისა, ხორცის, არაქისის ა და შიის გადამამუშავებელი საწარმოები, აგრეთვე ფეხსაცმლის ფაბრიკა, საბურავებისა და ცემენტის ქარხნები, ველოსიპედის და მოტოციკლის ამწყობი ქარხნები და სხვა.
ტრანსპორტი
ქალაქელთა დიდი რაოდენობა გადაადგილდება მოპედებითა და მოტოციკლებით. კომპანია „JC Megamonde “ წელიწადში ყიდის დაახლოებით 50 000 მოპედსა და მოტოციკლს.
ქალაქში ასევე შესაძლებელია ტაქსით გადაადგილება (ტრადიციულად შეღებილია მწვანე ფერში). ფასი შეადგენს 200-400 აფრიკულს ფრანკს, 22:00 საათის შემდეგ ფასი იზრდება, ზოგჯერ 1000 ფრანკამდეც კი.
ქალაქი უაგადუგუ შეერთებულია კოტ-დ’ივუარის რკინიგზებთან და ქალაქ კაიასთან ქვეყნის ჩრდილოეთში.
პარკები
ქალაქის პარკი ბანგრ-ვეუგუ (ფართობი - 2,63 კმ²) კოლონიამდელ პერიოდში ეკუთვნოდა მოსის ტომის ხალხის ბელადებს. ტყე იყო სალოცავი ადგილი, სადაც სრულდებოდა ინიციაციის წესი. 1930-იან წლებში ფრანგმა კოლონისტებმა, რომლებიც ადგილობრივ წეს-ჩვეულებებს არაფრად აგდებდნენ, ამ ადგილას შექმნეს პარკი. 1985 წელს პარკს ჩაუტარდა რეკონსტრუქცია, ხოლო 2001 წლის იანვარში პარკს სახელად დაერქვა „Parc Urbain Bangr-Weoogo“.
უაგადუგუს მეორე ღირსშესანიშნავ პარკს ჰქვია „L’Unité Pédagogique“; მის ტერიტორიაზე (უკავია 8 ჰექტარი) ბინადრობენ ნახევრადველური ცხოველები. აქ ასევე მდებარეობს ქვეყნის ისტორიის მუზეუმი. thumb|right|გაერთიანებული ერების გზაჯვარედინი „უაგა-ლუდიონის მეგობრობის ბაღი“ გაშენდა 1996 წელს, რომელიც წარმოადგენს უაგადუგუსა და საფრანგეთში მყოფ ქალაქ ლუდიონს შორის მეგობრობის სიმბოლოს. ის მდებარეობს ქალაქის ცენტრში, გაერთიანებული ერების გზაჯვარედინის სიახლოვეს.
სხვა ღირსშესანიშნაობებია: „ნააბა კუმი“ - ქალის ქანდაკება, რომლის სიმაღლეც 6 მეტრია და მიმართულია ქალაქის რკინიგზის ვაგზლისკენ და ესალმება უაგადუგუში ჩამოსულ სტუმრებს. ქანდაკების სახელწოდება დაკავშირებულია ბელადთან, რომელმაც დიდი როლი ითამაშა ქვეყნის ისტორიაში; „ლაიონგო“ - ქალაქიდან დაშორებული აღმოსავლეთით 30 კმ-ით; „La Place du Grand Lyon“ - ბურკინა-ფასოს დედაქალაქისა და საფრანგეთის ლიონის მეგობრობის მონუმენტი, მდებარეობს ჟორჟ მელიესის სახელობის საფრანგეთის კულტურის ცენტრის გვერდით. წარმოადგენს მრისხანე ლომის სკულპტურულ გამოსახულებას (გარკვეულწილად დაკავშირებულია ლიონთან); ზოოპარკი „Parc Animalier de Ziniaré“ მდებარეობს ქალაქიდან აღმოსავლეთით 30 კმ-ში; „მუსიკის ეროვნული მუზეუმი“ წარმოადგენს ქვეყნის ტრადიციული მუსიკალური ინსტრუმენტების კრებულს; „Musée de Manega“ - ქვეყნის ეროვნული მუზეუმი, მდებარეობს ქალაქიდან 55 კმ-ით ჩრდილო-დასავლეთით.
განათლება
მიუხედავად მოსახლეობის განათლების დაბალი დონისა, ქალაქში არის 10 უნივერსიტეტი. უაგადუგუს უნივერსიტეტი დაარსდა 1974 წელს. სწავლა მიმდინარეობს ფრანგულ და ადგილობრივ ენაზე. ორენოვანი სწავლის სისტემა (ფრანგული და ადგილობრივი) სკოლებში შემოღებულია 1994 წლიდან.
ჯანდაცვა
უაგადუგუში არსებობს, როგორც კერძო, ასევე სახელმწიფო საავადმყოფოები. სახელმწიფო საავადმყოფოებია: ცენტრალური ეროვნული ჰოსპიტალი (CHNYO) და შარლ დე გოლის სახელობის ცენტრალური საბავშვო საავადმყოფო (CHNP-CDG). მაგრამ ადგილობრივი მოსახლეობა ხშირად ტრადიციულ მედიცინას უფრო მეტ უპირატესობას ანიჭებს და დასახმარებლად შამანებსა და ექიმბაშებს მიმართავენ.
კულტურა
ქალაქში ტარდება სხვადასხვა კულტურული ღონისძიებები, როგორებიცაა „Maison du Peuple“ და „Salle des Banquets“. ასევე ტარდება სხვადასხვა ჟანრის შემსრულებლების მრავალრიცხოვანი მუსიკალური კონცერტები - ტრადიციული მუსიკიდან რეპამდე.
ხელოვნება
ქალაქში იმართება სხვადასხვა სახის ფესტივალები: „პანაფრიკული კინოსა და ტელევიზიის ფესტივალი“ (FESPACO), რომელიც ამ სახის ყველაზე მასშტაბური ფესტივალია აფრიკაში, „ხელოვნებისა და ხელნაკეთების საერთაშორისო ფესტივალი“ (SIAO ), „პანაფრიკული მუსიკალური ფესტივალი“ (FESPAM ), „თეატრისა და მარიონეტული თეატრის საერთაშორისო ფესტივალი“ (FITMO) და „FESTIVO“.
სპორტი
ქალაქში, პოპულარული სპორტის სახეობებია: ფეხბურთი, ფრენბურთი და კალათბურთი. შეჯიბრებები ტარდება ადგილობრივი გაერთიანებების ეგიდით.
სქოლიო
კატეგორია:ბურკინა-ფასოს ქალაქები კატეგორია:აფრიკის დედაქალაქები კატეგორია:უაგადუგუ კატეგორია:აფრიკის ყოფილი კოლონიები კატეგორია:საფრანგეთის კოლონიზაცია აფრიკაში კატეგორია:საფრანგეთის ყოფილი კოლონიები
მდელოს ქამა
მდელოს ქამა (Agaricus campestris) — სოკოს სახეობა ქამასოკოს გვარისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპას, აზიას, ჩრდილოეთ აფრიკას, ავსტრალიას, ახალ ზელანდიასა და ჩრდილოეთ ამერიკას.
კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. იჭმება ახალი, უმი, შემწვარი, მოხარშული, დამარინადებული და გამხმარი. იზრდება ერთეულებად ან ჯგუფებად ნიადაგზე, მინდვრებში, საძოვრებზე, პარკებში, ბაღებში და ა.შ., გაზაფხულიდან შემოდგომამდე.
სოკო პირველად აღწერა შვედმა ბუნებისმეტყველმა კარლ ლინემ 1753 წელს როგორც Agaricus campestris.
სამეცნიერო სინონიმები:
აღწერა
ნაყოფსხეული ძალიან სწრაფად იზრდება. ქუდის დიამეტრი — 8-15 სმ, თავიდან ნახევარსფეროსებრი, ღრმად შეკეცილი კიდეებით, შემდგომში ბრტყლად მომრგვალებული და საბოლოოდ გაშლილი. ცენტრში ხშირად ამობურცულია. თეთრია, ზოგჯერ მომურო, მშრალი, აბრეშუმისებრი ან წვრილქერცლიანი.
რბილობი — თეთრი, სქელი, მყარი, ჰაერზე ვარდისფერდება, ასაკთან ერთად რბილდება, მოტკბო გემოთი და სასიამოვნო სოკოს სუნით.
ჰიმენოფორი — ფირფიტებიანი, ფირფიტები თავიდან თეთრია, შემდეგ მოვარდისფრო, სიმწიფეში მუქი-ყავისფერია, იისფერი ელფერით.
ფეხის სიგრძე — 5-9 სმ, სისქე — 1-2 სმ, სწორი, მთლიანი ან ძირში გაფართოებული და გაბერილი. ქუდის ფერია. ახასიათებს თეთრი ფერის ფართო საყელო, რომელიც ხშირად შუაშია განთავსებული.
სპორები — გლუვი, მუქი-ყავისფერი, ელიფსისებრი, 6–9×5–6 მკმ. ჰეილოცისტიდების გარეშე.
გავრცელება და ეკოლოგია
გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპას, აზიას, ჩრდილოეთ აფრიკას, ავსტრალიას, ახალ ზელანდიასა და ჩრდილოეთ ამერიკას (მექსიკის ჩათვლით).
იზრდება ერთეულებად ან ჯგუფებად ნიადაგზე, მინდვრებში, საძოვრებზე, პარკებში, ბაღებში, სასაფლაოებზე, საცხოვრებელ სახლებთან ახლოს. ხშირად ქმნის „ქაჯის წრეს“.
სეზონი: — გაზაფხულიდან შემოდგომამდე.
კვებითი ღირებულება
კარგის ხარისხის საჭმელი სოკოა. იჭმება ახალი, უმი, შემწვარი, მოხარშული, დამარინადებული, განსაკუთრებით გემრიელია გახმარი. იყენებენ ხორციან სოუზებსა და სალათებში.
მდელოს ქამა სწრაფად მწიფდება და მალფუჭებადია, ამიტომაც მისი ხელოვნურად მოშენება წამგებიანია.
სქოლიო
კატეგორია:საჭმელი სოკოები კატეგორია:ქამასოკო
რუსთველოლოგია
რუსთველოლოგია — ქართველოლოგიის დარგი, რომელიც შოთა რუსთაველის პოემა ვეფხისტყაოსანსა და ავტორთან დაკავშირებულ პრობლემატიკას იკვლევს.
მიმოხილვა
thumb|left|200px|[[შოთა რუსთაველის ფრესკა იერუსალიმში. ავტორის ვინაობა რუსთველოლოგიის ერთ-ერთი საკვლევი პრობლემაა]] ვეფხისტყაოსნის შესწავლისა და ტექსტის დადგენის საფუძველია პოემის ხელნაწერი მემკვიდრეობის შესწავლა. რუსთველოლოგიის დარგში სხვადასხვა დროს ჩამოყალიბდა გარკვეული კონცეფცია ვეფხისტყაოსნის ტექსტის ისტორიაზე, პოემის შედგენილობა-მოცულობის საკითხებზე, ახლებურად დაისვა რუსთაველსა და მის პოემასთან დაკავშირებული არაერთი ისტორიულ-ლიტერატურული საკითხი (პოემის დაწერის თარიღი, ავტორის ვინაობა, პოემის ორიგინალობა, რუსთაველის მიმართება ადრინდელ ქართულ მწერლობასთან, მისი კავშირი აღმოსავლურ პოეზიასთან, ვეფხისტყაოსნის გავლენა ქართული მწერლობის შემდგომ განვითარებაზე) და ა. შ.
რუსთველოლოგიის დარგში დაიწერა სპეციალური ხასიათის ნაშრომები ვეფხისტყაოსნის ეპოქაზე, რომლებშიც წარმოდგენილია პოემის სოციალური გარემოს განუყოფელი კავშირი XII საუკუნის ქართული ისტორიის სინამდვილესთან. საგულისხმო ნაშრომები გამოქვეყნდა პოემის ლექსიკაზე, ენაზე, პოეტიკის და მხატვრული კონსტრუქციის თავისებურებაზე, პოემის ტიპოლოგიურ მიმართებაზე შუა საუკუნეების აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მწერლობასთან, სპეციალურად დამუშავდა ვეფხისტყაოსანთან დაკავშირებული ფოლკლორისტული საკითხები, საფუძვლიანად იქნა გამოკვლეული რუსთაველის შემოქმედების მსოფლმხედველობრივი, რელიგიური თუ ესთეტიკური ასპექტები, გამოვლინდა მნიშვნელოვანი ფაქტები, რომლებიც წარმოაჩენენ ვეფხისტყაოსნის ავტორის კავშირებს ქრისტიანულ რელიგიასთან და ქართულ კულტურასა და აზროვნებასთან.
რუსთველოლოგიის პრობლემატიკისადმი მიძღვნილი ნაშრომები გამოაქვეყნეს: აკაკი გაწერელიამ, შოთა ძიძიგურმა, გ. ჯიბლაძემ, სოლომონ ყუბანეიშვილმა, გ. ნადირაძემ, ი. ლოლაშვილმა, ვ. ნორაკიძემ, მ. ჩიქოვანმა, შ. ღლონტმა, ი. მეგრელიძემ, ლ. მენაბდემ, მ. გუგუშვილმა, მ. კარბელაშვილმა, ე. ხინთიბიძემ, გ. შარაძემ, მ. გიგინეიშვილმა, ლ. ანდღულაძემ, ბ. დარჩიამ, ს. სერებრიაკოვმა, გ. კარტოზიამ, რ. პატარიძემ, ა. ჭინჭარაულმა, მ. მახათაძემ, დ. ქუმსიაშვილმა და სხვ.
ისტორია
მინიატიურა|მარჯვნივ|1712 წელს დაბეჭდილი ვეფხისტყაოსნის თავფურცელი „ვეფხისტყაოსნის“ კრიტიკულად შესწავლა ვახტანგ VI-ის პერიოდიდან იწყება. იგი პოემის ერთ-ერთი პირველი კომენტატორი იყო და პირველი რუსთველოლოგიური ნაშრომიც მას ეკუთვნის. 1712 წელს გამოცემული „შოთა რუსთაველი. ვეფხისტყაოსანი. აწ ახალი დაბეჭდული ქართულს ენასა ზედა ჟამსა ამაღლებულისა საქართველოს მპყრობელისა უფლისა უფლისა ვახტანგისსა:. შრომითა და წარსაგებელითა მისვე მპყრობელისათა“ ბიბლიოგრაფიულ იშვიათობად ჯერ კიდევ XVIII საუკუნის ოთხმოციან წლებში იქცა. 1712 წლის გამოცემას ახლავს „თარგმანი“, ანუ კომენტარები, „წიგნის ამის ვეფხისტყაოსნისა: თქმული ბატონის შვილის გამგებელის პატრონის ვახტანგისა“.
ამავე ხანებიდან ვეფხისტყაოსნით დაინტერესდნენ უცხოელი მკვლევრებიც. პირველი რუსი რუსთველოლოგის, ევგენი ბოლხოვიტინოვის წიგნში „საქართველოს ისტორიული სურათი პოლიტიკური, საეკლესიო და სწვალა-განათლების მდგომარეობის თვალსაზრისით“ ვეფხისტყაოსანსა და მის ავტორს სათანადო ადგილი ეთმობა, რამაც რუსეთისა და დასავლეთ ევროპის სამეცნიერო წრეებში რსთაველის პოემით დაინტერესებას შეუწყო ხელი.
რუსთველოლოგიის ისტორიაში ნაყოფიერი აღმოჩნდა XIX საუკუნის II ნახევარი, როდესაც ვეფხისტყაოსნისადმი განსაკუთრებული ინტერესი ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას დაუკავშირდა. აღსანიშნავია ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, იაკობ გოგებაშვილის, ვაჟა-ფშაველასა და სხვების წერილები, რომლებშიც მხატვრული თავისებურებების წარმოჩენასთან ერთად არ იყო უგულებელყოფილი პოემაში დადასტურებული მაღალი საკაცობრიო იდეალები.
რუსთველოლოგიის მომდევნო ეტაპზე მნიშვნელოვანია ნიკო მარის შრომები. მათ ღირსებებს განსაზღვრავს მკაცრი დილოლოგიური მეთოდები, ტექსტოლოგიურ ძიებათა მაღალი დონე. ამასთან ნ. მარმა, ერთ-ერთმა პირველთაგანმა, ვეფხისტყაოსნის რთული პრობლემატიკა წარმოადგინა როგორც აღმოსავლეთ, ისე დასავლეთ მწერლობის შუქზე. XX საუკუნის დასაწყისიდანვე რუსთველოლოგიის საკითხებზე ინტენსიურად მუშაობდნენ ალექსანდრე სარაჯიშვილი, ექვთიმე თაყაიშვილი, დავით კარიჭაშვილი, იუსტინე აბულაძე, სარგის კაკაბაძე, ივანე ჯავახიშვილი და სხვები.
საბჭოთა პერიოდში რუსთველოლოგია ჩამოყალიბდა კომპლექსურ დარგად, რომელიც ითვალისწინებდა როგორც ფილოლოგიურ, ისე ისტორიულ და სხვა მომიჯნავე მეცნიერებათა მიღწევებს. მუშაობამ შეიძინა გამიზნული ხასიათი, შეიცვალა ორგანიზაციული ფორმები, ჩამოყალიბდა სპეციალური რუსთველოლოგიური კერები (რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ისტორიის ინსტიტუტის რუსთველოლოგიური განყოფილება, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმთან არსებული „ვეფხისტყაოსნის ტექსტის დამდგენი კომისია“, თსუ-ის „რუსთაველის კაბინეტი“) და ა.შ.
შესწავლის ეტაპები
შესწავლის ისტორიის მიხედვით, რუსთველოლოგიაში ოთხი ეტაპი შეიძლება გამოიყოს. პირველი ეტაპი ვახტანგ VI-დან ნიკო მარამდე გრძელდება. ამ ეტაპზე მარი ბროსემ და დავით ჩუბინაშვილმა ალეგორიების თეორია ჩამოაყალიბეს, თუმცა პოემის სიუჟეტის წარმოშობის საკითხში ვახტანგ VI-ის შეხედულებას იზიარებდნენ. პოემის სიუჟეტის ქართული ზეპირსიტყვიერებიდან აღების თვალსაზრისი გამოთქვა ალექსანდრე ხახანაშვილმა, მაგრამ მეთოდოლოგიით, ისიც პირველი ეტაპის რუსთველოლოგებს მიეკუთვნება.
რუსთველოლოგიის მეორე ეტაპი ნიკო მარის ნაშრომებით იწყება. ამ ეტაპზე დარგის პრობლემების მეცნიერულად შესწავლა, შოთა რუსთაველის ცხოვრებისა და პოემის წინა ეპოქის ქართული და მსოფლიო ლიტერატურის კონტექსტში განხილვა, ღრმა ტექსტოლოგიური და ლექსიკოლოგიური ძიებები იწყება.
მესამე ეტაპი 1930-1960 წლებს მოიცავს. ამ პერიოდში დაიწყო ქართველოლოგიის სხვადასხვა დარგის მიღწევებისა და მეთოდების აქტიურად გამოყენება. მეოთხე ეტაპი 1960 წლიდან დღემდე პერიოდს მოიცავს.
პოემის კვლევა
რუსთველოლოგიის კვლევის ფარგლებში მოქცეულია პოემასა და მის ავტორთან დაკავშირებული ნებისმიერი საკითხი. რუსთველოლოგიაში კვლევის მთავარი ობიექტი ვეფხისტყაოსანია. შესაბამისად, რუსთველოლოგები შეისწავლიან პოემის 160-ზე მეტი ხელნაწერის ისტორიას, იკვლევენ ვეფხისტყაოსნის სიუჟეტის წარმოშობასთან, რუსთველურ სტროფებთან, პერსონაჟთა სახეებთან, მხატვრულ ხერხებთან, გაგრძელებებთან, თარგმანებთან და სხვ. დაკავშირებულ პრობლემებს.
შინაარსის კვლევა
დავით კარიჭაშვილი პოემის შემადგენლობის თაობაზე აღნიშნავდა, რომ იგი „სამის უსწორმასწორო ნაწილისაგან“ შედგებოდა და წინასიტყვაობასა და უკანასიტყვაობას პოემის ძირითად ნაწილთან საერთო არ ჰქონდა. ამ მოსაზრებას ერთ ხანს კორნელი კეკელიძეც იზიარებდა. პროლოგისა და ეპილოგის არარუსთველობას შემდეგში ალექსანდრე სვანიძემაც დაუჭირა მხარი, თუმცა ეს მცდარი პოზიცია ნიკო მარმა და ალექსანდრე ბარამიძემ მკაცრად გააკრიტიკეს.
1895-1901 წლებში ალექსანდრე სარაჯიშვილმა „მოამბეში“ წერილების სახით გამოაქვეყნა მონოგრაფია „ვეფხისტყაოსნის ყალბი ადგილები“, რომელშიც პროლოგისა და ეპილოგის რიგი სტროფები ყალბად მიიჩნია. მას პოემის ზედმეტად შემცირების გამო აკრიტიკებდნენ, რადგანაც რიგი რუსთველური სტროფებიც ყალბად მიიჩნია და ხშირად ლექსიკურ საკითხებშიც ცდებოდა, თუმცა იგი ერთ-ერთი პირველი იყო, ვინც „ვეფხისტყაოსნის“ პროლოგსა და პოემას შორის ორგანული კავშირი დაინახა და დაასაბუთა კიდეც, რომ პოემა და წინასიტყვაობა რუსთაველს ეკუთვნის.
ვეფხისტყაოსნის დაბოლოების საკითხზე სხვადაასხვა აზრია გამოთქმული. ამ საკითხს ვრცლად მიმოიხილავენ: ალექსანდრე სარაჯიშვილი, იუსტინე აბულაძე, ვუკოლ ბერიძე, კონსტანტინე ჭიჭინაძე, სარგის კაკაბაძე, მ. გოგიბერიძე და სხვები. ივანე ჯავახიშვილი თვლიდა, რომ პოემა ავთანდილისა და თინათინის ქორწილის თავის იმ ტაეპზე უნდა წყდებოდეს, სადაც ნესტან0დარეჯაი თინათნთან გამოთხოვებისა და სამშობლოში დაბრუნების ამბავია აღნიშნული.
რუსთველოლოგთა ნაწილი პოემის მთავარ თემად სიყვარულს მიიჩნევს (ალექსანდრე ბარამიძე, ვლადიმერ შიშმარიოვი), ნაწილი კი (ნიკო მარი, ივანე ჯავახიშვილი ) − მეგობრობას. ზურაბ ავალიშვილის აზრით, პოემის მთავარი თემა ორივე ერთადაა.
სიუჟეტის წარმოშობის საკითხი
XIX საუკუნის 80-იან წლებში ქართულ და უმთავრესად რუსულ პრესაში გამწვავდა საკითხი „ვეფხისტყაოსნის“ სიუჟეტის წარმოშობის შესახებ. მკლევართა ნაწილი პოემის სიუჟეტის ორიგინალობას უჭერდა მხარს, მეორე ნაწილი თვლიდა, რომ იგი სპარსულიდან იყო თარგმნილი, ხოლო ალექსანდრე ხახანაშვილის აზრით, პოემის სიუჟეტი რუსთაველმა ქართული ხალხური ზეპირსიტყვიერებიდან აიღო.
ვახტანგ VI თვლიდა, რომ პოემა ორიგინალური ნაწარმოები იყო. თეიმურაზ ბაგრატიონი მას ეთანხმებოდა და ტექსტის კომენტარებიც მსგავსი ჰქონდა. ვახტანგთან კომენტარებს „თარგმანი“ ეწოდება, თეიმურაზთან კი − „განმარტება“, რომელთა შორის გამორჩეულია „განმარტება პოემა ვეფხისტყაოსნისა“. ორიგინალობის მოსაზრება დაიცვა დავით კარიჭაშვილმაც. იუსტინე აბულაძემ ნაწარმოები ორიგინალად მიიჩნია, ხოლო სიუჟეტი - ნასესხებად.
ნიკო მარი ქართულ ლიტერატურაზე კლასიკური სპარსული ლიტერატურის გადაჭარბებული გავლენის აზრს იცავდა და ამტკიცებდა, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ სიუჟეტი სპარსული პროზაული ნაწარმოების პირდაპირი თარგმანი თუ არა, სპარსული სიტყვიერებიდან იყო აღებული. მისი აზრით, რუსთაველის შემოქმედება არა მარტო ქრისტიანული საქართველოს, არამედ წარმართობის დროინდელი ქართული კულტურის ელემენტების შემცველიცაა, ამიტომაც პოემის სიუჟეტის საფუძველში ქართული სინამდვილეცაა ჩადებული და ავტორის მსოფლმხედველობა ქრისტიანული და მუსულმანური შემოქმედების საზღვარზე ქართულ ნიადაგზეა ჩამოყალიბებული.
წარმომავლობა
თეიმურაზ ბატონიშვილს ეკუთვნის მოსაზრება შოთა რუსთაველის ჰერეთიდან წარმომავლობის შესახებ. მისი აზრით, ტაეპში „ვწერ ვინმე მესხი მელექსე...“ არა პოემის ავტორი, არამედ მისი გადამწერი, რუსთაველის მდივანი იგულისხმება. იუსტინე აბულაძე რუსთველოლოგიაში ნიკო მარის მიდგომებს იყენებდა, თუმცა რიგ საკითხებში მასწავლებელს არ ეთანხმებოდა. მასწავლელისგან განსხვავებით, იგი პირველი მიემხრო თეიმურაზ ბაგრატიონს და რუსთაველის ჰერეთიდან წარმოშობის თეორია გაიზიარა.
მარი ბროსე კი თვლიდა, რომ პოემის ავტორი მესხეთიდან იყო. ბროსეს მსგავსად, რუსთაველს მესხად თვლიდა დავით ჩუბინაშვილიც.
ავტორის ვინაობასთან დაკავშირებით სიფრთხილეს იჩენდა კორნელი კეკელიძე. იგი აღნიშნავდა, რომ ორ რუსთავს შორის პირდაპირი მითითება არ არსებობს, თუმცა მაინც რუსთაველის მესხური წარმოშობისკენ იხრებოდა. კორნელი კეკელიძე ვრცლად განიხილავდა პოემის წარმოშობის საკითხს და თვლიდა, რომ რუსთაველი თამარ მეფის თანამედროვე იყო.
რელიგია
შოთა რუსთაველის ქრისტიანობის იდეა პირველად ვახტანგ VI-მ წამოაყენა, რაც შემდეგში რუსთველოლოგთა დიდმა ნაწილმა გაიზიარა, მათ შორის: პლატონ იოსელიანმა, იუსტინე აბულაძემ და სხვ. კორნელი კეკელიძემ საფუძვლიანად უარყო შეხედულება რუსთაველის მაჰმადიანობის შესახებ და აღიარა, რომ იგი ბიბლიური ქრისტიანობის მომხრე იყო, თუმცა საეკლესიო ცერემონიული რიტუალებით არ იყო დაკავებული.
ვახტანგ VI
ვახტანგ VI პირველი იყო, ვინც „ვეფხისტყაოსნის“ სიუჟეტის ორიგინალობა აღიარა, რაც საბოლოოდ დამკვიდრდა რუსთველოლოგიაში. მანვე წამოაყენა რუსთაველის ქრისტიანობის იდეა, რასაც ნიკო მარი არ ეთანხმებოდა. ვახტანგისეული კომენტარები მიუღებელი იყო სასულიერო პირებისთვისაც, მათ შორის: ანტონ I-ის, ტიმოთე გაბაშვილისა და სხვებისთვის. ვახტანგ VI-ის შეხედულებები პოემაში სიყვარულის თემის ინტერპრეტაციასთან დაკავშირებით არაზუსტი აღმოჩნდა, თუმცა „ვეფხისტყაოსნის“ სტროფებისა და სტრიქონების შესახებ გაკეთებული კომენტარების დიდი უმრავლესობა რუსთველოლოგიაში დამკვიდრდა.
დავით ჩუბინაშვილი
რუსთველოლოგიაში „ვეფხისტყაოსნის“ ისტორიული ანალოგიების დადგენის პირველი სერიოზული ცდა დავით ჩუბინაშვილს ეკუთვნის. მან „ვეფხისტყაოსანი“ ფილოლოგიური და ისტორიული თვალსაზრისით შეისწავლა. ტექსტოლოგიური საქმიანობის მხრივ აღსანიშნავია 1841 წლის რედაქციაზე მუშაობა. დავით ჩუბინაშვილმა გამოსცა „ვეფხისტყაოსნის“ თავისი ტექსტი: „ვეფხის-ტყაოსანი. თქმული შოთთა რუსთველისა-გან, თამარ მეფის დროს. ახლად დაბეჭდილი დავით ჩუბინოვისა-გან განმარტებითურთ. სანქტ-პეტერბურღს სამეცნიერო აკადემიის სტამბასა შინა 1860 წელსა“, რომელშიც 1841 და 1846 წლების გამოცემებთან შედარებით ტექსტოლოგიური ცვლილებები შეიტანა. ერთ-ერთმა პირველმა პროზულად თარგმნა პოემის რიგი სტროფები. იგი „ვეფხისტყაოსანში“ მოთხრობილ ამბავს თამარ მეფის ცხოვრებას ადარებდა და შესაბამისი პარალელები მოჰყავდა.
პლატონ იოსელიანი
პლატონ იოსელიანი ერთ-ერთი პირველი რუსთველოლოგი იყო, რომელმაც „ვეფხისტყაოსანი“ ლიტერატურული და ესთეტიკური თვალსაზრისით განიხილა, პოემა მსოფლიოს უდიდეს პოეტთა შედევრებს შეადარა და იგი საერთაშორისო მნიშვნელობის ქმნილებად აღიარა. მას ეკუთვნის ნაშრომი „შოთა რუსთაველი“, რომელშიც რუსთაველის იდეოლოგია, რელიგია, პოეტის ბიოგრაფია, პოემის წარმოშობის, ლიტერატურული წყაროებისა და სხვა საკითხები განიხილა. პლატონ იოსელიანი ვახტანგ VI-ის ხაზს აგრძელებდა და თვლიდა, რომ „ვეფხისტყაოსანი“ ქართული ორიგინალური ნაწარმოებია, ხოლო რუსთაველი ქართველი ქრისტიანი იყო.
ალექსანდრე ცაგარელი
რუსთველოლოგიური საკითხები ალექსანდრე ცაგარელის სხვადასხვა ნაშრომშია განხილული, რომლებიც განსაკუთრებით საყურადღებოა პოეტის ეპოქის, ბიოგრაფიისა და შემოქმედების რიგი საკითხების შესასწავლად. ალექსანდრე ცაგარელმა ნიკო ჩუბინაშვილის მასალებითა და პირადი შთაბეჭდილებებით დაასაბუთა, რომ შოთა რუსთაველი ერისკაცად გარდაიცვალა და არა - ბერად. 1883 წელს მან იერუსალიმში იმოგზაურა და რუსთაველის პორტრეტის წარწერა გადმოიღო და გამოაქვეყნა. მანვე პირველმა გამოთქვა მოსაზრება, რომ იერუსალიმში არსებული სურათი რესტავრირებული იყო, რაც 1960 წლის ექსპედიციამაც დაადასტურა. ალექსანდრე ცაგარელმა მიმოიხილა პოემის სალექსო ზომაც. მისი აზრით, საქართველოში შაირის გავრცელებას სწორედ „ვეფხისტყაოსანმა“ შეუწყო ხელი.
ალექსანდრე სარაჯიშვილი
ალექსანდრე სარაჯიშვილმა საფუძვლიანად შეისწავლა პოემის ე.წ. არტანუჯული ვარიანტი და დაასკვნა, რომ ის XIX საუკუნის პირველ ნახევარშია გადაწერილი. იგი შეეხო პოემის გამომსახველობითი ხერხების სიახლის საკითხსაც და მტკიცებ ემხრობოდა რუსთაველის ქრისტიანობის პოზიციას.
მოსე ჯანაშვილი
1896 წელს მოსე ჯანაშვილმა გამოაქვეყნა ნარკვევი „შოთა რუსთაველი“, რომელშიც პოემის შესახებ სხვადასხვა მკვლევრის მოსაზრებები შეაჯამა. 1899 წელს გაზეთ „ივერიაში“ გამოაქვეყნა სტატია „რუსთაველის გამქიქებელნი“, რომელშიც მკვლევრებისგან რუსთაველის ენის საფუძვლიან ცოდნას მოითხოვდა. რუსთველოლოგიურ საკითხებს არაერთხელ შეეხო წიგნში „თამარ მეფე“ და სხვადასხვა პუბლიკაციაში. მოსე ჯანაშვილს გამოუქვეყნებელი დარჩა „ვეფხისტყაოსნის ლექსიკონი“, რომელიც 7 000 სიტყვას შეიცავდა და მოზრდილი ნაშრომი „შოთა რუსთაველი“.
რუსთველოლგიურ პრობლემათაგან მოსე ჯანაშვილი პოემის ავტორის ვინაობის, დაწერის თარიღის, ორიგინალობისა და პერსონაჟების საკითხებს განიხილავდა. მოსე ჯანაშვილის შეხედულებები დროთა განმავლობაში იცვლებოდაა, თუმცა საბოლოოდ შემდეგზე შეჩერდა: პოემის ავტორი მესხი შოთა თორელი ართავაჩოსძეა, რომელსაც „ვეფხისტყაოსნის“ გარდა „თამარიანიც“ დაუწერია; პოემა დაახლოებით 1215 წელს უნდა იყოს დაწერილი; იგი ორიგინალური ნაწარმოებია და განსაკუთრებით საინტერესოა მასში მოცემული ისტორიულ-გეოგრაფიული ინტერპრეტაციით.
ალექსანდრე ხახანაშვილი
ალექსანდრე ხახანაშხვილი რუსთველოლოგიური თემატიკით 1890 წლიდან დაინტერესდა. 1895 წელს მან პოემის უვრცესი ვარიანტი გამოიკვლია და შენიშნა, რომ პოემის გაგრძელებები რუსთაველს არ ეკუთვნოდა. მანვე ქართული ისტორიული წყაროებისა და ხალხური გადმოცემების მიხედვით დაადგინა პოემის ავტორის ბიოგრაფიული დეტალები. ალექსანდრე ხახანაშვილმა „ვეფხისტყაოსნის“ სიუჟეტის წარმოშობის შესახებ არც ორიგინალობის და არც თარგმნის ვერსიას დაუჭირა მხარი და საკუთარი ჰიპოთეზა შეიმუშავა, რომლის მიხედვითაც პოემა ხალხურ ზეპირსიტყვიერებაზე იყო დაფუძნებული. ამ მოსაზრებას იზიარებდა მიხეილ ჩიქოვანიც, თუმცა შემდეგში დამტკიცდა, რომ „ტარიელიანი“ პოემის შექმნის შემდეგ შეთხზული ფოლკლორული ვარიანტია.
დავით კარიჭაშვილი
დავით კარიჭაშვილმა „ვეფხისტყაოსანი“ ვრცელი წინასიტყვაობით, შენიშვნებითა და ლექსიკონით ორჯერ გამოაქვეყნა. ის არ იზიარებდა რუსთაველის ბერად შედგომის ტრადიციულ აზრს. სიუჟეტის საკითხში დავით კარიჭაშვილმა პოემის ორიგინალობის თვალსაზრისი დაიცვა. იგი შეეხო „ვეფხისტყაოსნის“ ვახტან VI-ისეული გამოცემის წყაროების საკითხსაც და მაშინ ექვთიმე თაყაიშვილის მიერ გამოთქმულ სწორ ვარაუდს არ დაეთანხმა, რომლის მიხედვითაც მეფის გამოცემა კრიტიკულ ტექსტს შეიცავდა.
ნიკო მარი
ნიკო მარი თავდაპირველად „ვეფხისტყაოსნის“ სიუჟეტის წარმოშობის საკითხით იყო დაინტერესებული, შემდეგ კი პოემის შინაარსულ და მხატვრულ ანალიზზე გადაერთო. მისი უმთავრესი რუსთველოლოგიური ნაშრომი პოემის შესავალსა და დასასრულზე აკეთებს აქცენტს. პირველად მან დაადგინა სათანადო სტროფების ტექსტი, მათი თანმიმდევრობის საკითხი და კომენტარები და შენიშვნები დაურთო. დავით კარიჭაშვილისგან განსხვავებით, ნიკო მარი თვლიდა, რომ პოემის ძირითადი ნაწილი და პროლოგი მჭიდრო კავშირშია ერთმანეთთან.
ექვთიმე თაყაიშვილი
ექვთიმე თაყაიშვილმა შეაგროვა „ვეფხისტყაოსნის“ ხელნაწერები, აღწერა, მათი ზუსტი კლასიფიკაცია მოახდინა და ვრცელ და მოკლე ვარიანტებ ორის არსებული ურთიერთობები გაარკვია. მან პირველმა შენიშნა, რომ ვახტანგ VI-ის მიერ 1712 წელს გამოცემული „ვეფხისტყაოსანი“ ხელოვნურად იყო შემოკლებული. შემდეგში ეს მოსაზრება განავითარეს აკაკი შანიძემ, კორნელი კეკელიძემ, სარგის ცაიშვილმა და სხვებმა. ექვთიმე თაყაიშვილმა აღნიშნა, რომ „ბარამ-გულიჯანიანი“, რომელსაც „ვეფხისტყაოსნის“ ერთ-ერთ წყაროდ თვლიდნენ (ჯერ თედო ჟორდანია, შემდეგ იუსტინე აბულაძე), სპარსულში არ ჩანს, რის გამოც პოემასთან საერთო ვერ ექნებოდა, რაც გამართლდა კიდეც.
იუსტინე აბულაძე
მინი|მარცხნივ|[[იუსტინე აბულაძე]]
იუსტინე აბულაძემ უამრავი სიახლე შეიტანა „ვეფხისტყაოსნის“ ლექსიკის საკითხების გარკვევასა და პოემის ლექსიკონის დადგენაში. მან პოემის ლექსიკონს არაბულ სიტყვათა, სპარსულ სიტყვათა, ბერძნულ-ქართულ სიტყვათა, საკუთარ სახელთა ლექსიკონები და თურქულ-ოსმალურ-ქართული და ლათინურ-ქართული სიტყვები დაურთო.
ექვთიმე თაყაიშვილის შემდეგ იუსტინე აბულაძემ პირველმა აღწერა და დაახასიათა „ვეფხისტყაოსნის“ ხელნაწერები, მათი კლასიფიკაციაც მოახდინა, ზოგიერთი მათგანის წარმომვლობა დაადგინა და ხელნაწერების მიხედვით გადამწერებისა და რედაქტორების ორ კატეგორიად დაყოფის იდეაც შეიმუშავა.
ივანე ჯავახიშვილი
„ვეფხისტყაოსნის“ 750 წლის იუბილესთან დაკავშირებით ივ. ჯავახიშვილის მიერ გამოქვეყნებულ წერილებში ავტორი ვრცლად იკვლევს პოემის ლექსიკას. გარდა ამისა, მიმოიხილავს რუსთაველის ვინაობის, პოემის რაობისა და ეპოქის თავისებურებების საკითხებსაც. ივანე ჯავახიშვილი თვლიდა, რომ პოემაში ქარული სინამდვილე იყო ასახული, მიუხედავად იმისა, რომ ავორმა მოქმედება ინდოეთში გადაიტანა. რუსთველოლოგიურ ძიებებში ივანე ჯავახიშვილმა ყურადღება გაამახვილა ქალების აქტიურ პიროვნებებად წარმოჩენის საკითხზე, მეგობრობისა და სიყვარულის პრობლემებზე, მეცნიერული კრიტიკული ტექსტის დადგენის აუცილებლლობაზე, პოემის პირთა სახეებზე და სხვ. ივანე ჯავახიშვილის აზრით, პოემა 1196 წლის შემდეგ შეიქმნა.
ერთ დროს ივანე ჯავახიშვილი ნიკო მარისა და იოსებ ორბელის მსგავსად, თვლიდა, რომ პოემის მთავარი გმირი ავთანდილია, თუმცა ბოლოს მთავარ პერსონაჟად ტარიელი აღიარა.
მისი აზრით, „ვეფხისტყაოსნის“ ტექსტის დადგენისას უმნიშვნელოვანესი იყო არა გრამატიკული თვისებები, არამედ ლექსიკა, ტერმინები და რეალიები. მან ქართველი ერის ისტორიაში გამოიკვლია პოემის სახელმწიფოებრივი წყობის ტერმინები, ეკონომიურ ისტორიაში - სოფლის მეურნეობის ტერმინები და ა.შ. (მეგრელიძე, 1970, გვ. 214-223)
კორნელი კეკელიძე
მინი|[[კორნელი კეკელიძე]]
კორნელი კეკელიძე იზიარებდა იმ აზრს, რომ „ვეფხისტყაოსანში“ ორი ელემენტი: რაინდობა და ქალის კულტია შეზავებული. ავტორის ვინაობასთან დაკავშირებით სიფრთხილეს იჩენდა და აღნიშნავდა, რომ ორ რუსთავს შორის პირდაპირი მითითება არ არსებობს, თუმცა მაინც რუსთაველის მესხური წარმოშობისკენ იხრებოდა. კორნელი კეკელიძე ვრცლად განიხილავს პოემის წარმოშობის საკითხს და თვლის, რომ რუსთაველი თამარ მეფის თანამედროვე იყო. კორნელი კეკელიძემ საფუძვლიანად უარყო შეხედულება რუსთაველის მაჰმადიანობის შესახებ და აღიარა, რომ იგი ბიბლიური ქრისტიანობის მომხრე იყო, თუმცა საეკლესიო ცერემონიული რიტუალებით არ იყო დაკავებული.
ვუკოლ ბერიძე
ვუკოლ ბერიძე პოემის დაბოლოების შესახებ აღნიშნავდა, რომ ნაწარმოები შეიძლებოდა „ქაჯეთის ციხის აღებით“ დამთავრებულიყო, მაგრამ ციხის აღების შემდეგ ლხინიც საჭიროა და ესეც ინტერესით იკითხებაო. ზოგიერთი მკვლევარი ვეფხისტყაოსანში გადაჭარბებულ ტირილში ზომიერებას ვერ ხედავდნენ, რის გამოც ვუკოლ ბერიძემ სპეციალური წერილი „ტირილი და მისი აზრი ვეფხისყაოსანში“ გამოაქვეყნა. ვუკოლ ბერიძემ ვრცლად მიმოიხილა „ვეფხისტყაოსნის“ ხალხურობა, თუმცა ცოტა ცალმხრივად დიალექტიზმს მეტ ყურადღებას აქცევს.
ალექსანდრე სვანიძე
ალექსანდრე სვანიძის რუსთველოლოგიურ ნაშრომებში „ვეფხისტყაოსანი“ ქართული კულტურისა და ინდურ-ირანული, არაბულ-ბერძნულ-რომაული კულტურული ურთიერთობების ფონზეა შესწავლილი. მისი აზრით, პოემაში დასახელებული გეოგრაფიული ობიექტები რეალურ სახელმწიფოებს შეესაბამებოდა და დაასკვნა, რომ „ვეფხისტყაოსანი“ 1204-1228 წლებს შორის უნდა დაწერილიყო.
აკაკი შანიძე
მინი|მარცხნივ|[[აკაკი შანიძე ვეფხისტყაოსნით ხელში]]
აკაკი შანიძემ დიდი წვლილი შეიტანა „ვეფხისტყაოსნის“ ტექსტის დადგებაში. იგი თვლიდა, რომ პოემის გამოცემებს ენათმეცნიერების თვალი აკლდა. იგი ვეფხისტყაოსნის ტექსტის დამდგენი კომისიის წევრი იყო და პოემაში მისი არაერთო შესწორება შევიდა. აკაკი შანიძის მიერ გამოაქვეყნებულ ნაშრომებში განხილულია და ბევრ შემთხვევაში საბოლოოდაა გადაწყვეტილი პოემის ტექსტის სადავო საკითხები. რუსთველის დაბადებიდან 800 წლისთავთან დაკავშირებით მან ნაშრომი „ვეფხის ტყაოსნის საკითხები“ გამოსცა. ალექსანდრე ბარამიძესთან ერთად მანვე გამოსცა „ვეფხისტყაოსანი: ტექსტი და ვარიანტები“, გამოცემის მეორე ტომში კი ჩანართ-დანართი სტოფები, კომენტარები და ლექსიკონი დაიბეჭდა.
1937 წელს ვახტანგისეული გამოცემა აკაკი შანიძემ აღადგინა. მისი შეფასებით, ვახტანგ VI-ის დროს „ვეფხისტყაოსნის“ მოკლე (57 თავიანი) და ვრცელი (67 თავიანი) რედაქციები არსებობდა. აკაკი შანიძის აზრით, პოემის ტექსტი სწორედ მეფემ გაცხრილა და კრიტიკული, ხელოვნურად შემოკლებული ტექსტი დაბეჭდა. ამავე მოსაზრებას იზიარებდნენ კონსტანტინე ჭიჭინაძე და ალექსანდრე ბარამიძე. აკაკი შანიძემ „ვეფხისტყაოსნის“ თარგმანებში ისეთი სტროფები გამოავლინა, რომლებიც 1712 წლის რედაქციაში არაა შეტანილი და დაასკვნა, რომ მეფემ კომენტარები ვრცელი რედაქციის ტექსტის მიხედვით დაიწყო და საბოლოოდ მოკლე რედაქცია (ამბავი ტარიელის გამეფებამდე) გამოსცა.
იოსებ ორბელი
რუსთველოლოგიაში ორგანიზაციული საქმიანობის გარდა, იოსებ ორბელი კვლევით მუშაობასაც ეწეოდა. მან დაახასიათა „ვეფხისტყაოსნის“, როგორ ეპოსის არსი და მკვეთრად განასხვავა ის „ვისრამიანისგან“. იოსებ ორბელმა განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა „ვეფხისტყაოსნის“ აფორიზმებს ამავე პოემის იდეისა და რუსთაველი აზროვნების საკითხების კვლევა-ძიებაში. მან გამოკვლია პოემის პერსონაჟებიც. იოსებ ორბელი პირველი იყო, ვინც ფატმანის სახე სწორად გაიგო და მასში ის ადამიანი დაინახა, რომელსაც ქმარი არ უყვარს და საკუთარ თავს ეკუთვნის. შემდგომში ეს მოსაზრება კარპეზ დონდუამაც განავითარა. არტურ ზუტნერის მსგავსად, იოსებ ორბელმაც პოემაში ცრემლის სიჭარბე შენიშნა.
კონსტანტინე ჭიჭინაძე
კონსტანტინე ჭიჭინაძემ „ვეფხისტყაოსნი“ საკუთარი რედაქციით, გამოკვლევებითა და შენიშვნებით გამოსცა. იგი მონაწილეობდა პოემის 1937 წლის გამოცემის ტექსტის დამდგენი კომისიის მუშაობაში და თავგამოდებით იცავდა ყოველ სადავო სტროფს. ჭიჭინაძეს მიაჩნდა, რომ გამოცემაში ჩანართი სტოფების დატოვება უმჯობესი იქნებოდა, ჩანართობის საბაბით, ვიდრე რომელიმე ნამდვილი სტროფის ამოგდება. მანვე შეისწავლა პოემაში ალიტერაციის ყველა სახეობა. კონსტანტინე ჭიჭინაძე მონოგრაფიაში „რუსთაველის გარშემო“ და სხვა ნარკვევებში ეთანხმება იმ აზრს, რომ ვახტანგ VI-ის რედაქცია კრიტიკულ ტექსტს შეიცავდა და ეწინააღმდეგება პავლე ინგოროყვასა და იუსტინე აბულაძის მოსაზრებებს. გარდა ამისა, ის მიიჩნევდა, რომ ვახტანგისეულ რედქციაში პოემის თავდაპირველი ტექსტი შემოკლებითაა მოცემული და არა გაგრძელებით, როგორც ეს კორნელი კეკელიძესა და სარგის კაკაბაძეს მიაჩნდათ.
მარი ბროსე
მარი ბროსე „ვეფხისტყაოსანს“ შეისწავლიდა როგორც ფილოლოგი და ისტორიკოსი. 1828-1831 წლებში იგი „ვეფხისტყოსნის“ პროზაული თარგმანის ნაწყვეტებს ფრანგულ ენაზე აქვეყნებდა. . მარი ბროსემ განსაზღვრა, რომ პოემა ენობრივ-სტილისტურად „ბიბლიური“ წიგნების ქართული თარგმანების სტილისგან დიდად განსხვავდებოდა. მან პორველმა შეამჩნია მსგავსება ჩახრუხაძისა და რუსთაველის ცალკეულ აფორიზმებსა და მხატვრულ ლექსიკას შორის და ამ ორი პოეტის იგივეობის ჰიპოთეზა წამოაყენა, თუმა არ გამართლდა.
თეიმურაზ ბატონიშვილთნ ერთად მარი ბროსემ 1841 წელს „ვეფხისყაოსანი“ გამოსცა, რომლის წინასიტყვაობაში აღნიშნა, რომ პოემის სიუჟეტი სპარსული, სხვა დანარჩენი კი - ქართული იყო. მან ყურადღება გაამახვილა იმაზეც, რომ „ვეფხისტყაოსანში“ უშვერი სიტყვები არ გვხვდება და ანტონ კათალიკოსი და ტიმოთე გაბაშვილი პოემის ბრალდებისთვის გააკრიტიკა. დავით ჩუბინაშვილთან ერთად მარი ბროსემ პოემის ისტორიულ-ეროვნული ინტერპრეტაციაც გააღრმავა. მარი ბროსე ნაშრომში რუსთაველის ბიოგრაფიას, ეპოქის ისტორიას, პოემის შინაარსსა და აღნაგობას და ა.შ. განიხილავდა. მანვე გაავლო პარალელები „ვეფხისტყაოსანსა“ და მსოფლიოს სხვა ლიტერატურულ ძეგლებს შორის.
მიკოლა გულაკი
მინი|[[მიკოლა გულაკი]]
„ვეფხისტყაოსნის“ შესახებ ნაშრომი გამოაქვეყნა უკრაინული წარმოშობის მწერალმა და მეცნიერმა, მიკოლა გულაკმა. კომპილაციური ნაშრომი არა მხოლოდ მოცულობით, არამედ სიღრმითაც გამოირჩევა. გულაკი ბროსე-ჩუბინაშვილის შემდეგ კიდევ უფრო საფუძვლიანად ამტკიცებდა პოემის ორიგინალობას. მიკოლაა გულაკმა ერთ-ერთმა პირველმა გამოაქვეყნა პოემის შინაარსის საგულისხმო ანალიზი რუსულ ენაზე, მხარი დაუჭირა ალეგორიების თეორიას, პოემის საერთაშორისო მნიშვნელობა აღიარა და ა.შ. პეტრე უმიკაშვილმა მიკოლა გულაკის ეს ნაშრომი იმის გამო გააკრიტიკა, რომ ავტორი „ვეფხისტყაოსნის“ მხატვრულ მხარეს ნაკლებ ყურადღებას აქცევდა.
ევგენი სტალინსკი
1885 წელს ევგენი სტალინსკიმ რუსულ ენაზე გამოქვეყნა ნარკვევი „შოთა რუსთაველი - ქართველი სახალხო პოეტი“, რომლის გადამუშვებული ვარიანტი სამი წლის შემდეგაც გამოიცა. ორივე გამოცემაში რუსთაველი ბიოგრაფია, „ვეფხისტყაოსნის“ დახასიათება და პროლოგის ნაწყვეტის თარგმანი იყო მოთავსებული. რუსთველოლოგიის ისტორიის თვალსაზრისით, უმნიშვნელოვანესია წიგნის ნარკვევი, რომელშიც სტალინსკი ვახტანგ VI-ის მიერ წიგნის ბეჭდვის დაწყებასა დ მეფის კომენტარებზე საუბრობს. ევგენი სტალინსკი ტრადიციული ცნობების მიხედვით გადმოგვცემს რუსთაველის ბიოგრაფიას, საინტერესო ცნობებს იძლევა პოემის სხვადასხვა ენაზე თარგმნის ისტორიიდან, ახასიათებს რუსთაველის ეპოქის საქართველოს, პარალელებს ავლებს პოემის ეპიზოდებსა და თამარ მეფის ცხოვრებას შორის, განიხილავს პოემის მხატვრულ მხარეს და ა.შ.
ცნობილი ნაშრომები
ვრცელ მონოგრაფიულ ნაშრომთაგან აღსანიშნავია შალვა ნუცუბიძის „რუსთაველის შემოქმედება“ (რუსულ ენაზე, 1958); ალექსანდრე ბარამიძის „შოთა რუსთაველი“ (1975); გაიოზ იმედაშვილი „ვეფხისტყაოსანი და ქართული კულტურა“ (1968), ნ. ნათაძის „რუსთველური მიჯნურობა და რენესანსი“ (1965); სარგის ცაიშვილის „ვეფხისტყაოსნის ტექსტის ისტორია“ (ორ ტომად, 1970) და სხვა.
სქოლიო
* კატეგორია:ქართველოლოგიის დარგები
Clavatula filograna
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
აბიბოს დიაკონი
აბიბოს დიაკონი – წმინდა მოწამენი: კვირიაკე, ფავსტო ხუცესი, აბიბოს დიაკონი და მასთან 11 მოწამე. მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანნი, ხსენების დღე ახალი სტილით 19 სექტემბერი ძვ. სტ. (6 სექტემბერი).
მოწამეები: კვირიაკე, ფავსტო ხუცესი, აბიბოს დიაკონი და მასთან თერთმეტი მოწამე იმპერატორ დეკიუსის (249-251) ზეობისას აღესრულენ ალექსანდრიაში. ქრისტიანთა დევნისას მათ არ უარყვეს ქრისტიანობა მმართველ ვალერიუსის წინაშე, რისთვისაც დაახლოებით 250 წელს თავი მოკვეთეს. მარტვილთა ცხედრები ქრისტიანებმა ალექსანდრიაში მიაბარეს მიწას.
ლიტერატურა
კატეგორია:III საუკუნის ქრისტიანი წმინდანები კატეგორია:გარდაცვლილი 250
Childhood's End (პინკ ფლოიდის სიმღერა)
„Childhood's End“ — მეშვიდე სიმღერა ინგლისური პროგრესული როკ-ჯგუფ პინკ ფლოიდის 1972 წლის ალბომზე Obscured by Clouds. ჯგუფის მიერ სრულდებოდა 1972-1973 წლებში. სახელწოდება, როგორც ვარაუდობენ, ეფუძნება ართურ კლარკის ამავე სახელწოდების მქონე რომანს.
ეს არის როჯერ უოტერსის ჯგუფიდან წასვლამდე უკანასკნელი სიმღერა დეივიდ გილმორის მიერ დაწერილი ტექსტით. ნიკ მეისონის პულსირებადი სოლო დასარტყმელ საკრავებზე აქ ჰგავს „Time“-ს. სიმღერა ფილმში „ველი“ ჟღერს ტყეებში მოგზაურობის სცენაში, როდესაც მთავარი პერსონაჟი ვივიანი მიხვდება, რომ აუცილებელია ხშირად შესვენება.
კომპოზიცია კონცერტებზე რამდენიმეჯერ დაუკრეს, 1972 წლის დეკემბრიდან მოყოლებული. 2016 წელს, ჯგუფის ბოქს-სეტის The Early Years 1965-1972 გამოცემამდე გამოვიდა პრომო ფილმი სიმღერის 2016 წლის მიქსით - კონცერტის წინ გადაღებული და სტუდიაში მუშაობის კადრებით.
სქოლიო
კატეგორია:1972 წლის სიმღერები კატეგორია:პინკ ფლოიდის სიმღერები კატეგორია:სიმღერები დეივიდ გილმორის ავტორობით
Chgrp
ბრძანება chgrp (change group, ჯგუფის შეცვლა) იხმარება არა პრივილეგიური მომხმარებლების მიერ იუნიქსისავით სისტემებში ფაილის ჯგუფის შეცვლისთვის.
<tt>chown</tt>-თან განსხვავებით, <tt>chgrp</tt>-ი ჩვეულებრივ მომხმარებლებს აძლევს ჯგუფის შეცვლის საშუალებას, მაგრამ მარტო იმ შემთხვევაში თუ შემცვლელი ჯგუფის წევრია.
გამოყენება
<tt>chgrp</tt>-ის მთავარი სინტაქსი არის:
chgrp ჯგუფი მიზამი1 [მიზამი2 ..]
ჯგუფი შეიძლება იყოს ან სიმბოლური სახელი ან GID.
მაგალითები
$ls -l ttt -rw-r--r--  1 gbeeker  staff           545 Nov 04 2004  ttt $chgrp system ttt $ls -l ttt -rw-r--r--  1 gbeeker  system          545 Nov 04 2004  ttt
ვცვლით ჯგუფს და ვაკავშირებთ ჯგუფ system-თან ttt-ს მაგივრად, თუ მომხმარებელი system-ის ჯგუფის წევრია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:იუნიქსი Chgrp
Unix-Kommandos
ბენედიქტე III
ბენედიქტე III (Benedictus PP. III; დ. უცნობია — გ. 17 აპრილი, 858) — რომის პაპი 855–858 წლებში.
მეტოქეობას უწევდა ლუდვიგ II გერმანელის მიერ მხარდაჭერილ ანასტასიუს III-ს. ითვლებოდა განათლებულ ადამიანად.
მესოპოტამიის კამპანია
მესოპოტამიის კამპანია (ინგლ. Mesopotamian campaign, გერმ. Mesopotamienfront, თურქ. Irak Cephesi; 6 ნოემბერი, 1914 — 31 ოქტომბერი, 1918) — საომარი მოქმედებები, რომლებიც მიმდინარეობდა პირველი მსოფლიო ომის დროს და მისი ერთ-ერთი ეპიზოდი იყო მესოპოტამიის ტერიტორიაზე (თანამედროვე. ერაყი) ბრიტანეთის იმპერიის (ძირითადად ინდოეთის) ჯარებსა და ოსმალეთის იმპერიის არმიას შორის.
ბრიტანეთის სარდლობას ახლო აღმოსავლეთის ნავთობის საბადოების დაცვის და ოსმალეთის მესოპოტამიის აღების იმედი ჰქონდა. თურქეთის სარდლობა არ გეგმავდა აქტიურ ოპერაციებს ამ რეგიონში, თუმცა, ინგლისის აქტიური შეტევის დაწყების შემდეგ, იძულებული გახდა შეექმნა მე-6 არმია სამხედრო ოპერაციებისთვის მესოპოტამიაში.
1916 წელს თურქებმა მოახერხეს ელ კუთში ბრიტანული ჯარების ჯგუფის ალყაში მოქცევა და დატყვევება, რის შემდეგაც ბრიტანელებს აქტიური ოპერაციების მიტოვება მოუწიათ. თუმცა 1917 წელს ბრიტანელებმა მოახერხეს ბაღდადის აღება და 1918 წლის ბოლოსთვის ოსმალეთის მესოპოტამიის თითქმის მთელი ტერიტორია მათ კონტროლს ექვემდებარებოდა. ბრძოლა დასრულდა მუდროსის დროებითი ზავის ხელმოწერის მეორე დღეს.
ომის შემდეგ მესოპოტამია გახდა ბრიტანეთის სამანდატო ტერიტორია.
ოსმალეთის იმპერიის ჩაბმა პირველ მსოფლიო ომში
1914 წლის 30 ოქტომბერს თურქეთის ფლოტის გემებმა, რომელთა შორის იყვნენ ყოფილი გერმანული "გებენი" და "ბრესლაუ", ცეცხლი გაუხსნეს რუსეთის პორტებს შავი ზღვის მიმართულებით. შედეგად ოსმალეთის იმპერია ჩაერთო პირველ მსოფლიო ომში ცენტრალური ძალების მხარეზე. 1 ნოემბერს რუსეთის მთავრობამ ომი გამოუცხადა ოსმალეთს. 5 ნოემბერს ბრიტანეთის იმპერიამ ომი გამოუცხადა ოსმალეთის იმპერიას.
ანტანტის წინააღმდეგ ომში ოსმალეთის იმპერიის ჩაბმის შემდეგ საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდა ახლო აღმოსავლეთის ნავთობის საბადოები, რომლებიც ბრიტანელებისთვის სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი იყო. ანგლო-სპარსეთის ნავთობკომპანიას ჰქონდა ექსკლუზიური უფლებები სპარსეთში ნავთობის საბადოების (გარდა აზერბაიჯანის, გილანის, მაზანდარანის, ასტრაბადისა და ხორასანის პროვინციებისა) განაშენიანებისთვის, ასევე ბრიტანეთს ჰქონდა ინტერესები ქუვეითში.
სპარსეთში ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნების დაცვის გარდა, ბრიტანეთის სარდლობამ გადაწყვიტა ოსმალეთის მესოპოტამიის ტერიტორიაზე მდებარე ნავთობის საბადოების ხელში ჩაგდება. ოსმალეთის არმიის სარდლობა ამ რეგიონში აქტიურ ოპერაციებს არ გეგმავდა. ბრიტანელი სამხედრო ისტორიკოსი ლიდელ გარტი წერდა: „სპარსეთის ყურის მახლობლად მდებარე ნავთობის საბადოებს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ბრიტანეთის ნავთობით მომარაგებისთვის“.
ოსმალეთის იმპერიის ხელმძღვანელობამ კავკასიის ფრონტს მთავარ ფრონტად მიიჩნევდა. კავკასიაში რუსეთის ჯარებთან ბრძოლის გარდა, იგეგმებოდა ანტანტის ჯარების შეჭრა მესოპოტამიაში, სირიასა და პალესტინაში და ასევე სუეცის არხის აღება.
მხარეთა ძალები
მესოპოტამიაში მე-4 ოსმალეთის არმიის ორი არმიის კორპუსი იყო განლაგებული. თუმცა საომარი მოქმედებების დაწყებისთანავე ეს ჯარები გადაიყვანეს უფრო მნიშვნელოვან რაიონებში, კერძოდ, კავკასიის და სინაის ფრონტებზე. თურქული ჯარების ცალკეული ნაწილები იმყოფებოდნენ მესოპოტამიაში, რომლებიც ფარავდნენ ბილიკებს სპარსეთის ყურიდან მდინარეების ტიგროსისა და ევფრატის და წითელი ზღვის სანაპიროების გასწვრივ. 1914 წლის ნოემბრის მდგომარეობით, ოსმალეთის არმიის 38-ე ქვეითი დივიზია პოდპოლკოვნიკ სულეიმან ასკერი ბეის მეთაურობით იმყოფებოდა მესოპოტამიაში, რომლის ნაწილები იყო ფაოსა და ბასრაში. მალე ოსმალეთის სარდლობამ შექმნა "ერაყის კორპუსი" მესოპოტამიაში ოპერაციებისთვის. ბრიტანეთის სარდლობამ მესოპოტამიაში შეჭრისთვის ჩამოაყალიბა "ინდოეთის საექსპედიციო ძალები D" ბრიტანეთის ინდოეთის არმიისგან გენერალ ჯონ ნიქსონის მეთაურობით. ამ საექსპედიციო ძალების შემადგენლობაში თავდაპირველად შედიოდა მე-6 ქვეითი (პუნის) დივიზია.
საბრძოლო მოქმედებების თეატრის მახასიათებლები
მესოპოტამია ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში XVI საუკუნეში შევიდა. რეგიონში მიედინება ორი დიდი მდინარე, ტიგროსი და ევფრატი, რომლებიც შეერთების ადგილას ალ-ყურნას რეგიონში ქმნიან მდინარე შატ ელ-არაბს, ბასრის ჩრდილოეთით 40 მილში. შატ ელ-არაბი ჩაედინება სპარსეთის ყურეში. მესოპოტამიის ტერიტორია ძირითადად ვაკეების და უდაბნოებისგან შედგება.XX საუკუნის დასაწყისში რეგიონში რამდენიმე დაბა და სასოფლო დასახლება იყო. მთავარი ქალაქი იყო ბაღდადი, რომელიც მდებარეობს ყურედან ჩრდილოეთით თითქმის 570 კილომეტრში. საგზაო ქსელი განუვითარებელი იყო, ამიტომ ძირითადი მარშრუტები მდინარეებზე გადიოდა.
1914 წლის კამპანია
მინი|სამხრეთ მესოპოტამია 1914 წლის 23 ოქტომბერს, ოსმალეთის იმპერიის პირველ მსოფლიო ომში ოფიციალურად ჩაბმამდე, ბრიტანელებმა სპარსეთის ყურეში ნავთობის საბადოების უსაფრთხოების დასაცავად გადმოსხეს ინდოეთის ერთი ქვეითი ბრიგადა ქალაქ აბადანში (სადაც ნავთობგადამამუშავებელი ქარხანა მდებარეობდა) მდინარე შატ ალ-არაბის დელტაზე.
ნოემბრის შუა რიცხვებისთვის მე-6 პუნსის დივიზიის ნაწილები მთლიანად დაეშვნენ ნაპირზე. ბრიტანული ჯარები, ფლოტის მხარდაჭერით, გადავიდნენ შატ ელ-არაბზე. 21 ნოემბერს ბრიტანელებმა აიღეს მნიშვნელოვანი პორტი მდინარის შესართავიდან 70 მილის დაშორებით — ბასრა. ქალაქისთვის ბრძოლის დროს ოსმალეთის ჯარებმა დაკარგეს დაახლოებით 1000 ადამიანი, ბრიტანეთის დანაკარგებმა შეადგინა დაახლოებით 350 ჯარისკაცი. ამის შემდეგ ბრიტანულმა შენაერთებმა განაგრძეს შეტევა და 9 დეკემბერ ს აიღეს ქალაქი ელ ქურნა. ამ ბრძოლების დროს ოსმალეთის არმიის 989 ჯარისკაცი და 42 ოფიცერი ტყვედ ჩავარდა. ბრიტანულმა ძალების დანაკარგი შეადგენდა 29 მოკლულს და 424 დაჭრილს.