cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
სტამბოლი
ქალაქის მიმოხილვა
ქალაქს არ გააჩნია მთავარი საჯარო პარკი, მაგრამ არსებობს რამდენიმე მწვანე ტერიტორია. გიულჰანეს პარკი და ილდიზის პარკი, რომლებიც თავდაპირველად შედიოდა სტამბოლის ორი სასახლის, კერძოდ თოფქაფის სასახლისა და ილდიზის სასახლის ტერიტორიაზე, თურქეთის რესპუბლიკის პირველ ათწლეულში საჯარო პარკებად გადაიქცნენ. კიდევ ერთი პარკი, რომელიც ფეთჰი ფაშას ჭალის ტყეა, მდებარეობს ქალაქის ანატოლიურ ნაწილში, ბოსფორის ხიდის მიმდებარე ტერიტორიაზე, ილდიზის სასახლის საპირისპიროდ. ქალაქის ევროპულ მხარეს, ფათიჰ სულთან მეჰმედის ხიდთან ახლოს, მდებარეობს ემირგიანის ჭალის ტყე, რომელიც ბიზანტიურ პერიოდში ცნობილი იყო, როგორც კიუპარადესი (Kyparades). ოსმალეთის პერიოდში, XVI საუკუნის დასაწყისში, ჭალის ტყის ტერიტორია ეკუთვნოდა ნიშანჩი ფერიდუნ აჰმედ ფაშას, სანამ XVII საუკუნეში ტერიტორია სულთან მურად IV-ის მიერ გადაეცემოდა სეფიანთა ამირას გიუნე ჰანს, საიდანაც მომდინარეობს ჭალის ტყის სახელწოდება — ემირგიანი. 47 ჰექტარის ჭალის ტყე მოგვიანებით, XIX საუკუნეში ეკუთვნოდა ოსმალეთის ეგვიპტესა და სუდანის ხედივს ისმაილ ფაშას. ემირგიანის პარკი ცნობილია მცენარეთა მრავალფეროვნებით და 2005 წლიდან, ყოველწლიურად აქ ტიტების ფესტივალი ტარდება. სგპ-ის მთავრობის გადაწყვეტილება, რომ შეეცვალა ტაქსიმის გეზი პარკის დანიშნულება (პარკის ნაცვლად სავაჭრო ცენტრის აშენება), სადაც ოსმალეთის ეპოქაში სამხედრო ბარაკები იდგა (რომელიც 1921 წელს სტადიონად და შემდეგ, 1940 წელს გეზი პარკად გადაკეთდა), 2013 წელს მთელი ქვეყნის მასშტაბით საპროტესტო აქციების სერიაში გადაიზარდა, ფართო სპექტრის საკითხებით. ზაფხულის განმავლობაში სტამბოლის მოსახლეობაში პოპულარულია ბელგრადის ტყე, რომელიც ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში, 5 500 ჰექტარზეა გაშლილი. ტყე თავდაპირველად, ბიზანტიის და ოსმალეთის ეპოქაში, ქალაქისთვის წყლის მიწოდებისთვის იყო გაშენებული.
არქიტექტურა
thumb|left|თავდაპირველად ეკლესია, მოგვიანებით მეჩეთი და დღეს (1935 წლიდან) მუზეუმი, VI საუკუნეში [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერატორის იუსტინიანე I-ის მიერ აშენებული აია-სოფიას ტაძარი (532-537) სტამბოლში (კონსტანტინოპოლი), თითქმის ათასი წლის განმავლობაში მსოფლიოში ყველაზე დიდი ტაძარი იყო, სანამ არ დასრულდა სევილიის საკათედრო ტაძრის (1507) მშენებლობა ესპანეთში.|ალტ=წითელი შენობა დიდი გუმბათით და ოთხი კოშკით გარშემორტყმული]]
სტამბოლი, უპირველესყოვლისა ცნობილია თავისი ბიზანტიური და ოსმალური არქიტექტურით, მაგრამ ქალაქის შენობები ასახავს სხვადასხვა ხალხების და იმპერიების კულტურას, რომლებიც ადრე მმართავდნენ ქალაქს. გენუის და რომაული არქიტექტურის მაგალითები, სტამბოლში ოსმალური არქიტექტურის ნიმუშების გვერდზე კვლავ რჩება. კლასიკური ბერძნული პერიოდის არქიტექტურის არცერთი ნიმუში არ შემორჩა, მაგრამ რომაული არქიტექტურა უფრო მტკიცე აღმოჩნდა, ვიდრე ბერძნული. კონსტანტინოპოლის იპოდრომზე მდებარე, თეოდოსიუს I-ის მიერ შექმნილი ობელისკი, კვლავ თვალსაჩინო ადგილზეა სულთან აჰმედის მოედანზე, ხოლო IV საუკუნეში აშენებული ვალენტის აკვედუკის მონაკვეთი, შედარებით უცვლელად შემორჩა ფათიჰის რაიონის დასავლეთით. იპოდრომიდან არც ისე შორს მდებარეობს ახ. წ. 330 წელს აღმართული კონსტანტინეს სვეტიც, რომელიც რომის ახალი დედაქალაქის აღსანიშნავად აღიმართა.
ადრეული ბიზანტიური არქიტექტურა განაგრძო კლასიკური რომაული მოდელის თაღისა და გუმბათის მოწყობაში, მაგრამ გაუმჯობესა რიგი ელემენტები, როგორც ეს ჩანს წმინდა სერგიუსისა და ბაკუსის ეკლესიის მაგალითზე. სტამბოლში ყველაზე ძველი გადარჩენილი ბიზანტიური ეკლესია (მიუხედავად იმისა, რომ ნანგრევებშია) სტუდიის მონასტერია (მოგვიანებით გადაკეთებულია იმრაჰორის მეჩეთში), რომელიც 454 წელს აშენდა. 1261 წელს კონსტანტინოპოლის უკან დაბრუნების შემდეგ, ბიზანტიელებმა შედარებით გააფართოვეს ქალაქში არსებული ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ეკლესია, კერძოდ ხორას და პამაკარისტოსის ეკლესია. ბიზანტიური არქიტექტურის მწვერვალი და სტამბოლის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი შენობა აია-სოფიას ტაძარია. 31 მეტრიანი დიამეტრის გუმბათით, აია-სოფია საუკუნეების მანძილზე მსოფლიოს უდიდეს საკათედრო ტაძრად ითვლებოდა, რომელიც მოგვიანებით მეჩეთად გადაიქცა, ხოლო დღეს უკვე მუზეუმია.
სტამბოლში ოსმალური არქიტექტურის უძველესი შემორჩენილი მაგალითებია ანადოლუჰისარისა და რუმელიჰისარის ციხეები, რომელიც ოსმალებმა ქალაქის აღების დროს ააგეს. მომდევნო ოთხი საუკუნის მანძილზე, ოსმალებმა სტამბოლის ხედზე წაუშლელი შთაბეჭდილება მოახდინის, უზარმაზარი მეჩეთებისა და სასახლეების აშენებით. სასახლეებს შორის უმსხვილესი თოფქაფის სასახლეა, რომელიც მრავალფეროვან არქიტექტურულ სტილს მოიცავს, ჰარემის ინტერიერის ბაროკოს სტილით დაწყებული და ენდერუნის ბიბლიოთეკის ნეოკლასიკური სტილით დამთავრებული. იმპერიული მეჩეთები მოიცავს ფათიჰის, ბაიაზიდის, იავუზ სელიმის, სულეიმანიეს, სულთან აჰმედისა (ლურჯი მეჩეთი) და ვალიდე სულთანის მეჩეთს, სადაც მათი უმრავლესობა XVI და XVII საუკუნეშია აგებული, ოსმალეთის იმპერიის განვითარების პიკზე. მომდევნო საუკუნეებში და განსაკუთრებით თანზიმატის რეფორმების შემდეგ, ოსმალეთის არქიტექტურა ევროპული სტილით შეიცვალა. ამის საუკეთესო მაგალითია იმპერიული ნურუოსმანიეს მეჩეთი. ისტიკლალის გამზირის გარშემო მდებარე რაიონებში განლაგდა გრანდიოზული ევროპული საელჩოების შენობები და ნეორენესანსის, აღორძინებისა და არტ-ნუვოს სტილის შენობები, რომლებიც შემდგომში გავლენა მოახდინეს ბეიოღლუს რაიონში მდებარე სხვა შენობა-ნაგებობებზე, მათ შორის ეკლესიებზე, მაღაზიებზე, თეატრებსა და ოფიციალური სტატუსის მქონე შენობებზე, როგორიცაა დოლმაბაჰჩეს სასახლე.
ადმინისტრაციული მოწყობა
right|thumb|upright=1.55|სტამბოლის რაიონები ქალაქის ცენტრიდან შორ მანძილზეა გადაჭიმული, ბოსფორის სრუტის სრულ სიგრძეზე (შავი ზღვიდან – მარმარილოს ზღვამდე).|ალტ=რუკაზე ასახული რაიონები, კერძოდ შავ ზღვასა მარმარილოს ზღვას შორის მოცემული, ტერიტორიულად უფრო ფართონი არიან, ვიდრე ცენტრში განლაგებული რაიონები.
2004 წლიდან, ქალაქ სტამბოლის მუნიციპალური საზღვარი ემთხვევა პროვინციის საზღვარს. ქალაქი სტამბოლი, რომელიც პროვინციის დედაქალაქად ითვლება, იმართება სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტის მიერ, რომელიც აკონტროლებს ქალაქის 39 რაიონს.
ქალაქის ამჟამინდელი სტრუქტურა ფესვებით XIX საუკუნის თანზიმატის რეფორმებზე გადის, რომლის დროსაც ისლამური მოსამართლეები და იმამები ქალაქს დიდი ვეზირების სახელით ხელმძღვანელობდნენ. ფრანგული ქალაქების მოდელის შემოღების შემდეგ, რელიგიური სისტემა შეიცვალა მერისა და ქალაქის საბჭოს მმართველობის სისტემით, ხოლო თვით საბჭოები სტამბოლის მასშტაბით კონფესიური ჯგუფების (მილეთი) წარმომადგენლებით იყო დაკომპლექტებული. ბეიოღლუ ქალაქის პირველი რაიონი გახდა, რომელმაც თავისი მერი და საბჭო აირჩია, სადაც საბჭოს წევრები რაიონის ძველი მცხოვრებნი გახდნენ. 1876 წლის ოსმალეთის კონსტიტუციის მიღების შემდეგ, ამოქმედებული კანონები მიზნად ისახავდნენ ქალაქის მასშტაბით ამ მოდელის გაფართოებას, როგორც პარიზის დაყოფის მსგავსად, მაგრამ, 1908 წლამდე ეს სრულად ვერ განხორციელდა, როდესაც სტამბოლი ოფიციალურად ცხრა პროვინციად დაიყო. ეს სისტემა თურქეთის რესპუბლიკის დამფუძნებამდე გაგრძელდა, ხოლო სტამბოლი belediye-ედ (მუნიციპალიტეტად) გამოცხადდა, თუმცა, 1957 წელს მუნიციპალიტეტი ოფიციალურად გაუქმდა.
thumb|left|სტამბოლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე [[ადალარის (პრინცის კუნძულები) ყველაზე დიდ კუნძულზე ბიუიუქადაზე მდებარე ათათურქის ქანდაკება. აღსანიშნავია, რომ კუნძულების ერთობლიობა ქმნის სტამბოლის პროვინციის ადალარის რაიონს.]]
1980-იანი წლების დასაწყისში, თურქეთის მასშტაბით, დაიწყეს მცირე დასახლებული პუნქტების შემოერთება მიმდებარედ მყოფ დიდ ქალაქებთან, რის შედეგადაც შეიქმნა სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტი. სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტის მთავარი საკანონმდებლო ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო, რომელშიც შედიან რაიონული საბჭოებიდან არჩეული წევრები.
მუნიციპალიტეტის საკრებულო პასუხისმგებელია საქალაქო საკითხებზე, მათ შორის ბიუჯეტის მართვაზე, სამოქალაქო ინფრასტრუქტურის შენარჩუნებაზე და მუზეუმების და ძირითადი კულტურული ცენტრების ზედამხედველობაზე. იქიდან გამომდინარე, რომ ქალაქის მთავრობა მოქმედებს „ძლიერი მერის, სუსტი საკრებულოს“ ჩარჩოში, საკრებულოს ლიდერს – მეტროპოლიის მერს – აქვს გამჭვირვალობის ხარჯზე სწრაფი გადაწყვეტილებების მიღების უფლებამოსილება. საკრებულო კონსულტირებას ახდენს მეტროპოლიის აღმასრულებელ კომიტეტთან (აღმასრულებელ ხელისუფლებასთან), თუმცა, კომიტეტს საკუთარი გადაწყვეტილებების მიღებაზე ასევე შეზღუდული უფლებამოსილება გააჩნია. კომიტეტის ყველა წარმომადგენელს ნიშნავს მეტროპოლიის (ქალაქის) მერი და საკრებულო, ხოლო კომიტეტის თავმჯდომარე მერის მიერ რომელიმე არჩეული პირი ხდება.
thumb|ხედი [[თაქსიმის მოედანი|თაქსიმის მოედანსა და რესპუბლიკის ძეგლზე (1928), რომელიც იტალიელი მოქანდაკე პიეტრო კანონიკის მიერ შექმნილია.]]
რაიონული საკრებულოები ძირითადად პასუხისმგებელნი არიან ნარჩენების მართვისა და თავიანთ რაიონებში სამშენებლო პროექტებზე. თითოეულ რაიონს გააჩნია საკუთარი ბიუჯეტი და შეუძლია მისი მართვა, თუმცა ქალაქის მერი იტოვებს უფლებას გადახედოს რაიონის გადაწყვეტილებებს. მუნიციპალიტეტის საკრებულოში შედიან ყველა რაიონის საკრებულოს წევრების 1/5 და მათ შორის რაიონის გამგებლებიც. რაიონული საკრებულოს ყველა წევრს, მუნიციპალიტეტის საკრებულოს და ქალაქის (მეტროპოლიის) მერს, ხუთწლიანი ვადით ირჩევენ. 2017 წლის 28 სექტემბრიდან, სტამბოლის მერი სამართლიანობისა და განვითარების პარტიის წარმომადგენელი მევლიუთ უისალია.
ვინაიდან, სტამბოლის მეტროპოლიურ მუნიციპალიტეტსა და სტამბოლის პროვინციას ეკვივალენტური იურისდიქცია გააჩნია, პროვინციის მთავრობას მცირე უფლებამოსილება და პასუხისმგებლობა რჩება. სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტის მსგავსად, სტამბოლის სპეციალური პროვინციის ადმინისტრაციას ჰყავს გუბერნატორი, დემოკრატიულად არჩეული საკანონმდებლო ორგანო — პროვინციის პარლამენტი და აღმასრულებელი კომიტეტი (მთავრობა). მუნიციპალურ დონეზე აღმასრულებელი კომიტეტის მსგავსად, პროვინციის აღმასრულებელი კომიტეტი შედგება გენერალური მდივნისა და დეპარტამენტების ხელმძღვანელებისგან, რომლებიც კონსულტირებას გადიან პროვინციის პარლამენტთან. პროვინციის ადმინისტრაციის მოვალეობები დიდწილად შემოიფარგლება სკოლების, რეზიდენციების, სამთავრობო შენობებისა და გზების შეკეთებისა და მოვლა-პატრონობისა და ხელოვნების, კულტურისა და ბუნების დაცვის ხელშეწყობით. 2014 წლის 25 სექტემბრიდან, სტამბოლის პროვინციის გუბერნატორი ვასიფ შაჰინია.
დემოგრაფია
thumb|left|ხალხი სტამბოლის [[ქარაქიოის საბორნე სადგურზე, 1930-იანი წლები.]] thumb|left|1975 და 2011 წლების, ქალაქ სტამბოლის ურბანული ტერიტორიების (რუხი ზონებად მითითებულია) ზომის შედარებითი ორი რუკა
ქალაქის მთელი ისტორიის მანძილზე, სტამბოლი მსოფლიოს უდიდესი ქალაქების სიაში შედის. ახ. წ. 500 წლისთვის, კონსტანტინოპოლში 400 000-დან 500 000-მდე ადამიანი ცხოვრობდა, ამით ქალაქი თავის წინამორბედს, რომსაც გაუსწრო, მსოფლიოს უდიდესი ქალაქის წოდების გზაზე. XII საუკუნემდე, კონსტანტინოპოლმა მსოფლიოს ყველაზე დასახლებული ქალაქის წოდებისთვის, კონკურენტობას უწევდა სხვა მნიშვნელოვან ისტორიულ ქალაქებს, როგორიცაა ბაღდადი, ჩანანი, კაიფინი და მერვი. ქალაქმა აღარ დაიბრუნა მსოფლიოს უმსხვილესი ქალაქის წოდება, მაგრამ 1500-დან 1750 წლამდე დარჩა ევროპის უდიდეს ქალაქად, როდესაც მოსახლეობის რაოდენობით ლონდონს გაუსწრო.
თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტის შეფასებით, სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა, 2014 წლის ბოლოსთვის 14 377 019 ადამიანს შეადგინდა, რაც ქვეყნის მოსახლეობის 19% უტოლდება. ქალაქის მოსახლეობის 97-98% ცხოვრობს ქალაქის ფარგლებში, როდესაც ეს ციფრი 2007 წელს 89%, ხოლო 1980 წელს 61% შეადგენდა. მოსახლეობის 64.9% ცხოვრობს ქალაქის ევროპულ მხარეს, ხოლო 35.1% აზიურ მხარეს. მიუხედავად იმისა, რომ ქალაქი მსოფლიოში სიდიდით 5-ე ადგილზეა, სტამბოლი საქალაქო არეალით 24-ე, ხოლო მოსახლეობის მეტროპოლიური რიცხვით მე-18 ადგილზეა, რადგან ქალაქის საზღვრები დაახლოებით უტოლდება აგლომერაციის (დასახლების) საზღვრებს. დღეს, სტამბოლი მოსკოვთან ერთად, ევროპის ერთ-ერთ უმსხვილეს ქალაქურ აგრომერაციას წარმოადგენს. ქალაქის წლიური მოსახლეობის ზრდა 3.45% შეადგენს, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის (ეთგო) წევრი სახელმწიფოების 78 ქალაქს შორის. მოსახლეობის ზრდის მაღალი მაჩვენებელი, ქვეყნის მასშტაბით ურბანიზაციის ტენდენციას ასახავს, ​​სადაც ეთგო-ს მეორე და მესამე ყველაზე სწრაფად მზარდი მეტროპოლიები, თურქული ქალაქები იზმირი და ანკარაა.
thumb|right|არასამუშაო დღეებში, [[ისტიკლალის გამზირი|ისტიკლალის გამზირს დაახლოებით 3 მილიონი ადამიანი სტუმრობს.]]
სტამბოლის მოსახლეობის განსაკუთრებით სწრაფი ზრდა XX საუკუნის მეორე ნახევარს დაემთხვა, როდესაც ქალაქის მოსახლეობა 1950-დან 2000 წლამდე თითქმის 10-ჯერ გაიზარდა. მოსახლეობის რიცხვის ზრდა გარკვეულწილად მოდის ქალაქის საზღვრების გაფართოებაზე, განსაკუთრებით 1980-დან 1985 წლამდე, როდესაც სტამბოლელების რაოდენობა თითქმის გაორმაგდა. აღსანიშნავია, რომ ქალაქის მოსახლეობის ზრდა წინათ და ახლაც აღმოსავლეთ თურქეთიდან ჩამოსული მიგრანტების ხარჯზე ხდება, რომლებიც სამუშაო ადგილებისა და საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესების გამო ჩამოდიან. სტამბოლის მცხოვრებთა რიცხვი, რომლებიც ქვეყნის შვიდ ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ პროვინციიდან წამოსულია, რაოდენობრივად მეტია ვიდრე ამ პროვინციების მთლიანი მოსახლეობა. ასე, რომ სივასის და კასთამონუს პროვინციიდან წამოსული მოსახლეობა, სტამბოლის მოსახლეობაში ნახევარ მილიონზე მეტს შეადგენს. სტამბოლის მოსახლეობაში უცხოელების წილი შედარებით მცირეა, სადაც მათი რაოდენობა 2007 წელს 42 228 მაცხოვრებელი შეადგინა. ქალაქის მოსახლეობის მხოლოდ 28% ძირძველი სტამბოლელია. ევროპულ მხარეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ტერიტორიები ქალაქის ცენტრიდან ჩრდილო-დასავლეთით, დასავლეთით და სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობს, ხოლო აზიური მხარის ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რაიონი იუსქიუდარია.
რელიგიური და ეთნიკური შემადგენლობა
VI საუკუნეში, კონსტანტინოპოლის პატრიარქი მსოფლიოს პატრიარქად დანიშვნის შემდეგ იგი ფართოდ ცნობილია, როგორც მსოფლიოს 300 მილიონი მართლმადიდებელი ეკლესიის ლიდერი. 1601 წლიდან, მსოფლიოს პატრიარქის რეზიდენცია სტამბოლის წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიაშია. XIX საუკუნეში, სტამბოლის ქრისტიანები ძირითადად იყვნენ ან ბერძენი მართლმადიდებლები ან სომეხი ქრისტიანები. თურქეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის ცეტრი ასევე მდებარეობს სტამბოლში. XX საუკუნეში განვითარებული მოვლენების გამო, მათ შორის საბერძნეთსა და თურქეთს შორის 1923 წლის მოსახლეობის გაცვლის, 1942 წლის სიმდიდრე გადასახადის და 1955 წლის სტამბოლის არეულობის გამო, ბერძენი მოსახლეობის რაოდენობა მნიშვნელოვნად შემცირდა, რომლებიც თავდაპირველად კომპაქტურად ცხოვრობდნენ ქალაქის ფენერისა და სამათიას კვარტლებში. XXI საუკუნის დასაწყისში, სტამბოლის ბერძნული მოსახლეობის რაოდენობა 3 000 ადამიანს (როდესაც ეს ციფრი 1923 წელს 130 000, 1910 წელს 260 000, ჯამში კი 850 000 კაცს შეადგენდა) შეადგენდა. სტამბოლში დღეს 50 000-დან 90 000-მდე სომეხი ცხოვრობს, ხოლო ოსმალეთის აღწერის მიხედვით, 1913 წელს ეს ციფრი დაახლოებით 164 000 შეადგენდა.
სტამბოლში ყველაზე დიდი ეთნიკური უმცირესობა ქურთული საზოგადოებაა, რომლებიც წარმოშობით აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთიდან არიან. მიუხედავად იმისა, რომ ქალაქში ქურთების ყოფნა ოსმალეთის ადრეული პერიოდით თარიღდება, ქურთების ქალაქში მასიურად შემოდინება დაკავშირებულია თურქულ-ქურთულ კონფლიქტთან და PKK-ს აქტივობასთან (1970 წლების ბოლოდან). ქალაქ სტამბოლის დაახლოებით 2-3 მილიონამდე მცხოვრები ეთნიკურად ქურთია, ანუ სტამბოლში უფრო მეტი ქურთი ცხოვრობს, ვიდრე მსოფლიოს სხვა ნებისმიერ ქალაქში. ასევე ცხოვრობენ სხვა მნიშვნელოვანი ეთნიკური უმცირესობებიც, მაგალითად ბოშნაკები, რომლებიც კომპაქტურად არიან დასახლებული ქალაქის ბაირამფაშის რაიონში, სადაც რაიონის ძირითად მოსახლეობას წარმოადგენენ. ბალათის კვარტალში ცხოვრობდნენ ძირძველი სეფარდი ებრაელების თემი, რომელიც პირველად 1492 წელს, ესპანეთიდან გაძევების შემდეგ ჩამოსახლდნენ. სეფარდებამდე სტამბოლში რომანიოტი და აშქენაზი ებრაელები ცხოვრობდნენ, მაგრამ მათი რიცხვი მას შემდეგ დაიწია. დღეს, სტამბოლის მოსახლეობის 1% შეადგენენ აშქენაზები. მათი რიცხვი ძირითადად ისრაელში ემიგრაციის შედეგად შემცირდა, სადაც მათი რიცხვი 1950 წელს 100 000-დან, 2005 წელს 18 000 დაიკლო, ხოლო მათი უმრავლესობა სტამბოლში ან იზმირში ცხოვრობდა. ლევანტინები — ლითინელი ქრისტიანები, რომლებიც ოსმალეთის პერიოდში კომპაქტურად გალათას კვარტალში ცხოვრობდნენ, მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს XIX და XX საუკუნეებში სტამბოლის კულტურისა და არქიტექტურის ჩამოყალიბებაში. მათი რაოდენობა კლებულობს, მაგრამ მცირე რაოდენობით მაინც რჩებიან. თურქეთსა და რამდენიმე აფრიკულ სახელმწიფოებს შორის (როგორიცაა სომალი და ჯიბუტი) ურთიერთთანამშრომლობის ზრდის შედეგად, მცირე რიცხვით ახალგაზრდა სტუდენტები და მუშახელი სტამბოლში ჩამოვიდა უკეთესი განათლებისა და დასაქმების შესაძლებლობების ძიებაში. არსებობს ასევე მცირე რიცხვით ნიგერიული, კონგოლეზური, კამერონული და ჩრდილოეთ აფრიკის საზოგადოების წარმომადგენლები.
პოლიტიკა
1995 წლიდან, სტამბოლის მოსახლეობა არჩევნებში გამარჯვებულ პარტიას აძლევს ხმას. 2002 წლიდან, სამართლიანობისა და განვითარების პარტია (სგპ) მოიპოვა ხმების უმრავლესობა ყველა საპარლამეტო და ადგილობრივ არჩევნებში. ქალაქის ელექტორატმა, ასევე მხარი დაუჭირა სგპ-ის მთავრობის ინიცირებულ კონსტიტუციურ რეფორმებს 2007 და 2010 წლის საკონსტიტუციო რეფერენდუმზე. 1994 წლის ადგილობრივ არჩევნებში, თურქეთის პრეზიდენტი და ყოფილი პრემიერ-მინისტრი რეჯეფ თაიფ ერდოღანი სტამბოლის მერად აირჩიეს, რომელიც ისლამისტური კეთილდღეობის პარტიის კანდიდატი იყო და პოპულარული ცენტრისტული პარტიების ხმების გაყოფის შედეგად, მან 25.1% შედეგით მათ გაუსწრო. კონსერვატიული პარტიები ტრადიციულად ძველ უბნებში იღებენ მაღალ შედეგეს, სადაც მაღალია მოსახლეობის სიმჭიდროვე, როგორიცაა ბაღჯილარი, ფათიჰი, სულთანბეილი და ესენლერი. ოპოზიციური ქემალისტური მემარცხენე-ცენტრისტული რესპუბლიკური სახალხო პარტია (სრპ), რომელიც ამჟამად მეორე პოლიტიკური ძალაა ქვეყანაში, როგორც სტამბოლში, ისე ქვეყნის მასშტაბით, დიდ მხარდაჭერას პოულობს უფრო სასოფლო ტიპის რაიონებიდან, როგორიცაა სილივრი, ჩათალჯა და სარიერი. წინა არჩევნებზე, სრპ-მ ქალაქის ურბანულ რაიონებში, როგორიცაა ბეშიქთაში, ბაქირქიოი, შიშლი და ქადიქიოი, ძლიერი მხარდაჭერა მოიპოვა. სრპ ზოგადად ძლიერია ქალაქის დასავლეთ ნაწილში, სადაც კონცენტრირებულია ახალი საცხოვრებელი ადგილები. სტამბოლს 39 რაიონი (საარჩევნო ოლქი) გააჩნია, რაც უფრო მეტია, ვიდრე თურქეთის რომელიმე სხვა პროვინციას. ვინაიდან, სტამბოლი თურქეთის უმსხვილესი ქალაქია, თურქულ პოლიტიკაში სტამბოლში გამარჯვება დიდწილად აღიქმება, როგორც გამარჯვება მთელ ქვეყანაში, რადგან არჩევნების ბედს დიდწილად სტამბოლის ელექტორატი წყვეტს. ამდენად, პოლიტიკური პარტიები საარჩევნო კამპანიის ფონდების მნიშვნელოვან ნაწილს სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტში გამარჯვებისთვის ხარჯავენ. არჩევნების მნიშვნელობიდან გამომდინარე, სტამბოლში დაფიქსირდა არჩევნების გაყალბების უდიდესი და ყველაზე სერიოზული შემთხვევები, მათ შორის 2014 წლის ადგილობრივი არჩევნების დროსაც.
thumb|left|სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული შენობა [[ფათიჰის რაიონი|ფათიჰის რაიონში.]]
ქალაქის ამჟამინდელი მერი სრპ-ის წევრი ექრემ იმამოღლუა, რომელიც ბოლო ადგილობრივ არჩევნებში, პირველი და მეორე ტურის შედეგად გაიმარჯვა. თავის დროზე, სრპ-ის და საპარლამენტო ოპოზიციის ლიდერმა, ქემალ ქილიჩდაროღლუმ 2009 წლის ადგილობრივი არჩევნებში თოფბაშს დაუპირისპირდა, თუმცა წააგო არჩევნები. ის ამჟამად პარლამენტის წევრია სტამბოლიდან. 2007–2014 წლებში, პრემიერ-მინისტრი რეჯეფ თაიფ ერდოღანი, ასევე იყო პარლამენტის წევრი სტამბოლიდან. საერთო არჩევნებისთვის, ქალაქი დაყოფილია 3 საარჩევნო ოლქად, საიდანაც 88 დეპუტატი შედის თურქეთის პარლამენტში. 2014 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში, ქალაქის ელექტორატის 49.83% ხმა სგპ-ის კანდიდატს, თაიფ ერდოღანს მისცა. მიუხედავად იმისა, რომ ერდოღანმა ყველაზე მეტი ხმა მოიგო სტამბოლში, მისი მარცხი აშკარა იყო, რადგან ხმების 50%-ზე ნაკლები მიიღო. ოპოზიციურმა კანდიდატმა ექმელედინ იჰსანოღლუმ ხმების 41.08% მიიღო, ხოლო ხდპ-ის პრო-ქურთული და მემარცხენე კანდიდატი სელაჰათინ დემირთაში ხმების 9.09% მიიღო. 2013 და 2014 წლებში, სტამბოლში დაწყებული ფართომასშტაბიანი სგპ-ის მთავრობის საწინააღმდეგო აქციების სერია, მთელ ქვეყანას მოიცვა.
2018 წლის თურქეთის საპარლამენტო არჩევნებში, ყველაზე მეტი ხმა და საპარლამენტო მანდატი სტამბოლიდან ისევ სგპ-მ მოიპოვა, სადაც 43 პარლამენტარი გაიყვანა.
ეკონომიკა
მუპ-ის დაზუსტებული მთლიანი შიდა პროდუქტით, რაც 301.1 მილიარდ დოლარს უდრის, სტამბოლმა 2011 წლის მსოფლიოს ქალაქებს შორის 29-ე ადგილი დაიკავა. 1990-იანების შუა წლებიდან, სტამბოლის ეკონომიკა ეთკო-ს წევრი ქვეყნების მეტრო-რეგიონებიდან ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად განვითარებადია. სტამბოლის წილზე მოდის თურქეთის მშპ-ის 27%, ასევე ქვეყნის სამრეწველო მუშა ხელის 20% ქალაქზე მოდის. ქალაქის მთლიანი შიდა პროდუქტი ერთ სულ მოსახლეზე უფრო მაღალია, ვიდრე ეროვნული საშუალო მაჩვენებელი 70% და 50%-ით, რაც, თავის მხრივ, მაღალი ღირებულების დამატებით საქმიანობაზეა ფოკუსირებული. თურქეთის ეკონომიკაში თავისი მაღალი მოსახლეობისა და მნიშვნელოვანი წვლილის მქონე სტამბოლზე, ქვეყნის საგადასახადო შემოსავლის 2/5 მოდის. სტამბოლში მცხოვრებ 37 მილიარდერზე, ამ გადასახადების მნიშვნელოვანი ნაწილი მოდის, რაც მსოფლიოს მასშტაბით მეხუთე ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია. thumb|right|ხედი სტამბოლის ერთ-ერთ მთავარ ბიზნეს რაიონზე — ლევენთზე, სადაც ქალაქის ყველაზე მაღალი შენობები მდებარეობს.
ქალაქის მასშტაბიდან გამომდინარე, როგორც მოსალოდნელია, სტამბოლს მრავალფეროვანი სამრეწველო ეკონომიკა გააჩნია, რომელიც აწარმოებს სხვადასხვა საქონელს: ზეთისხილს, თამბაქოს, სატრანსპორტო საშუალებებს და ელექტრონიკას. მიუხედავად იმისა, რომ აქცენტი კეთდება მაღალი ღირებულების მქონე საშუალებების წარმოებაზე, ქალაქს საგრძნობლად აქვს განვითარებული მცირე ღირებულების საქონლის წარმოებაც, რაც სტამბოლის მთლიანი შიდა პროდუქტის 26%-ს შეადგენს, მაგრამ ქალაქის მთლიანი ექსპორტის 4/5 შეადგენს. 2005 წელს, სტამბოლში დაფუძნებულმა კომპანიებმა 41.4 მილიარდი დოლარის ღირებულების ექსპორტი განახორციელეს, ხოლო იმპორტმა 69.9 მილიარდი დოლარი შეადგინა. ეს მაჩვენებლები, ეროვნულ შედეგებში შესაბამისად 57% და 60% შეადგინა.
სტამბოლში მდებარეობს თურქეთის ერთადერთი საფონდო ბირჟა „ბორსა ისტანბული“, რომელიც აერთიანებს სტამბოლის საფონდო ბირჟას, სტამბოლის ოქროს ბირჟას და თურქეთის დერივატივების ბირჟას. სტამბოლის ძველი საფონდო ბირჟა თავდაპირველად 1866 წელს ჩამოყალიბდა, როგორც ოსმალეთის იმპერიის საფონდო ბირჟა. XIX და XX საუკუნეებში, გალათას კვარტალში მდებარე ბანკების გამზირი ოსმალეთის იმპერიის ფინანსური ცენტრი იყო, სადაც ოსმალეთის საფონდო ბირჟაც იყო განთავსებული. ბანკების გამზირი, 1990-იან წლებამდე რჩებოდა სტამბოლის მთავარ საფინანსო რაიონად, სანამ თურქეთის ბანკების უმეტესობამ თავისი შტაბები არ გადაიტანეს ლევენთისა და მასლაქის თანამედროვე ცენტრალურ ბიზნეს რაიონში. 1995 წელს, სტამბოლის საფონდო ბირჟა (დღეს ბორსა ისტანბული) გადავიდა მისი ამჟამინდელი შტაბ-ბინის ადგილას, სარიერის რაიონში მდებარე ისტინიეს კვარტალში. ასევე მიმდინარეობს ახალი ცენტრალური ბიზნეს რაიონის მშენებლობა ათაშეჰირის რაიონში, სადაც შემდგომში განთავსდება თურქეთის სხვადასხვა ბანკებისა და საფინანსო ინსტიტუტების შტაბები.
thumb|left|როგორც ერთადერთი მარშრუტი [[შავი ზღვა|შავ ზღვაში, ბოსფორი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე დატვირთული ფარვატერია.]] ნავთობით მდიდარი შავი ზღვისა და ხმელთაშუაზღვისპირეთის მარშრუტის ერთადერთი საზღვაო მარშრუტი, ბოსფორი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე დატვირთული ფარვატერია. სტამბოლის სრუტის მეშვეობით, ყოველწლიურად 200 მილიონი ტონა ნავთობი გადის, ხოლო ბოსფორზე მოძრაობა სამჯერ აღემატება სუეცის არხზე არსებულ დატვირთვას. შედეგად, არსებობს ახალი არხის აშენების წინადადებები, ერთ-ერთი ცნობილია სტამბოლის არხის სახელით, რომელიც გულისხმობს ახალი არხის აშენებას არსებული სრუტის პარალელურად, ქალაქის ევროპულ მხარეს. სტამბოლს სამი ძირითადი პორტი გააჩნია, ესენია ჰაიდარფაშას პორტი, ამბარლის პორტი და ზეითინბურნუს პორტი, ასევე არსებობს რამდენიმე მცირე პორტი და ნავთობ ტერმინალები ბოსფორისა და მარმარილოს ზღვის გასწვრივ. ჰაიდარფაშას პორტი, რომელიც მდებარეობს ბოსფორის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ბოლოში, 2000 წლის დასაწყისამდე სტამბოლის უდიდესი პორტი იყო. ჰაიდარფაშის პორტიდან ოპერაციების ამბარლის პორტში გადასვლის შემდეგ, იგეგმებოდა პორტის დახურვა. 2007 წელს, ამბარლის პორტის წლიური სიმძლავრე, რომელიც ქალაქის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს, 1.5 მილიონი TEU-ს შეადგენდა (ჰაიდარფაშის 354 000 TEU-სთან შედარებით), რაც მას ხმელთაშუა ზღვის აუზის მეოთხე უმსხვილეს სატვირთო პორტად აქცევს. ზეითინბურნუს პორტი სარგებლობს მისი სიახლოვით საავტომობილო გზებისა და ათათურქის საერთაშორისო აეროპორტთან, ხოლო ქალაქის გრძელვადიანი გეგმები მოითხოვს უფრო მეტ კავშირს ყველა ტერმინალსა და საგზაო-სარკინიგზო ქსელს შორის.
სტამბოლი, ტურისტებს შორის სულ უფრო პოპულარული ტურისტული მიმართულება ხდება, მაგალითად, თუ 2000 წელს 2.4 მილიონი უცხოელი ეწვია ქალაქს, ეს ციფრი 2015 წელს 12.56 მილიონი უცხოელი ტურისტი შეადგინა, რაც სტამბოლი მსოფლიოს მეხუთე ყველაზე პოპულარულ ქალაქად აქცია. სტამბoლი, ანთალიიის შემდეგ, თურქეთის სიდიდით მეორე საერთაშორისო ტურისტული ცენტრია, რომელზეც უცხოელი ტურისტების მეოთხედს მასპინძლობს. სტამბოლის ტურისტული ინდუსტრია ევროპულ მხარეს კონცენტრირებულია, სადაც ქალაქის სასტუმროების 90% მდებარეობს. დაბალი და საშუალო ფასის სასტუმროები სარაიბურნუზე მდებარეობს. უმაღლესი კლასის სასტუმროები კი ქალაქის გასართობ და ფინანსურ ცენტრებშია კონცენტრირებული, რომელიც ჰალიჩის ჩრდილოეთით მდებარეობს. სტამბოლის სამოცდაათი მუზეუმიდან ყველაზე პოპულარული თოფქაფის მუზეუმი და აია-სოფიას ტაძარია, რომლებიც ყოველწლიურად 30 მილიონი დოლარის შემოსავალი მოაქვთ. ქალაქის გარემოსდაცვით გეგმაში მოცემულია, რომ სტამბოლში ისტორიული მნიშვნელობის მქონე 17 სასახლე, 64 მეჩეთი და 49 ეკლესიაა.
კულტურა
thumb|right|[[ოსმან ჰამდი-ბეის მიერ 1891 წელს დაარსებული სტამბოლის არქეოლოგიის მუზეუმი, რომელიც თურქეთის უძველესი თანამედროვე მუზეუმია. |alt=The façade of a masonry building, with four Greek adorning its entrance, under a clear blue sky]]
სტამბოლი ისტორიულად ცნობილია, როგორც კულტურული ცენტრი, მაგრამ ქალაქის კულტურული წინსვლა სტაგნაცია განიცადა მას შემდეგ, რაც თურქეთის რესპუბლიკამ ფოკუსირება ანკარაზე გააკეთა. ახალმა ეროვნულმა მთავრობამ სხვადასხვა პროგრამები შეიმუშავა, რომლებიც მიმართული იყო თურქების მუსიკალურ ტრადიციების შეცვლისკენ, განსაკუთრებული აქცენტი კეთდებოდა ევროპულ მუსიკასთან დაახლოებაზე, მაგრამ ძირითადი მუსიკალური ინსტიტუტები, ღონისძიებები, უცხოელი კლასიკური მხატვრების ვიზიტები და გამოფენები პირველ რიგში ქვეყნის დედაქალაქში ტარდებოდა. თურქეთის კულტურულ ცხოვრებას ღრმა ფესვები აქვს სტამბოლში, 1980 და 1990 წლებში სტამბოლმა კვლავ დაიბრუნა გლობალური სტატუსი, როგორც ქალაქი, რომლის კულტურული მნიშვნელობა არ არის მხოლოდ წარსულის დიდებაზე დამყარებული.
thumb|left|[[პერას მუზეუმი ბეიოღლუზე]]
XIX საუკუნის მიწურულს, სტამბოლმა რეგიონალური სამხატვრო ცენტრის სტატუსი დაიმკვიდრა, სადაც თურქი, ევროპელი და ახლო აღმოსავლელი ხელოვანები მოღვაწეობდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ხელისუფლება ცდილობდა ანკარის თურქეთის კულტურულ გულად გადაექცია, სტამბოლი 1970-იან წლებამდე ქვეყნის ხელოვნების უცვლელ ინსტიტუტად რჩებოდა. 1980-იან წლებში, სტამბოლში დაფუძნდა ახალი უნივერსიტეტები და ხელოვნების ჟურნალები, შედეგად ანკარაში მოღვაწე მხატვრები გადმოვიდნენ სტამბოლში. ბეიოღლუზე, რომელიც ქალაქის მხატვრულ ცენტრად ითვლება, მოღვაწეობენ ახალგაზრდა და ძველი თურქი მხატვრები, რომლებიც მანამდე საზღვარგარეთ ცხოვრობდნენ. თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმები, მათ შორის სტამბოლის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმი, პერას მუზეუმი, საქიფ საბანჯის მუზეუმი და სანტრალისტანბული, 2000 წელს გაიხსნა, ქალაქის კოსმოპოლიტური ბუნების ხელშეწყობისთვის, აგრეთვე საგამოფენო სივრცეებისა და სააუქციონო სახლების გაფართოების მიზნით. აღნიშნულმა მუზეუმებმა, ისტორიული ნახევარკუნძულზე მდებარე ძველი მუზეუმების პოპულარობამდე ჯერ კიდევ ვერ მიაღწიეს, მათ შორის სტამბოლის არქეოლოგიის მუზეუმის, რომელიც განასახიერებს თურქეთში თანამედროვე მუზეუმების აპოქას, და თურქული და ისლამური ხელოვნების მუზეუმის დონემდე.
thumb|[[სტამბოლის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმის ყოფილი შენობა ბოსფორის ნაპირზე, ამჟამად შენობა თავიდან შენდება იტალიელი არქიტექტორის რენცო პიანოს პროექტის მიხედვით.  ახალი შენობა სტამბოლის პორტის განახლების — „გალათაპორტის“ პროექტის ნაწილია. ]]
პირველი კინოჩვენება თურქეთში 1896 წელს, ილდიზის სასახლეში გაიმართა, სანამ ერთი წლის შემდეგ პარიზში საჯაროდ შედგებოდა ამ ტექნოლოგიის დებიუტი. სწრაფად გაიზარდა კინოთეატრების რაოდენობა ბეიოღლუს რაიონში, სადაც თეატრების უდიდესი კონცენტრაციაა, კერძოდ კი ცნობილ გამზირზე — ისტიკლალზე (დამოუკიდებლობის გამზირი). სტამბოლი ასევე ეროვნული კინემატოგრაფიის გულად გადაიქცა, თუმცა 1950-იან წლებამდე, თურქული კინომატოგრაფია თანმიმდევრულად არ განვითარებულა. ამ სექტორის განვითარებასთან ერთად, სტამბოლი გახდა ყველაზე პოპულარული ადგილი თურქული დრამებისა და კომედიების გადაღებისთვის. თურქეთის კინემატოგრაფია XX საუკუნის მეორე ნახევარში გააქტიურდა და ისეთი ფილმებით, როგორიცაა „Uzak“ (შორი; 2002) და „მამაჩემი და ჩემი შვილი“ (2005), რომლის ორივე სტამბოლში გადაიღეს, ეროვნული ფილმები მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწიეს საერთაშორისო დონეზე. სტამბოლი და მისი თვალწარმტაცი სილამაზე ასევე უმასპინძლა რამდენიმე უცხოურ ფილმს, მათ შორის „რუსეთიდან სიყვარულით“ (1963), „თოფქაფი“ (1964), „მსოფლიოც არ არის საკმარისი“ (1999) და „მისია სტამბოლი“ (2008).
დასვენება და გართობა
thumb|right|სტამბოლის [[სტამბოლის დიდი ბაზარი|დიდი ბაზარი, რომელიც მსოფლიოს ერთ-ერთი უმსხვილესი გადახურული ბაზარია.]] სტამბოლში უამრავი სავაჭრო ცენტრი არსებობს, ისტორიული ბაზრებიდან თანამედროვე სავაჭრო ცენტრებამდე. დიდი ბაზარი, რომელიც 1461 წლიდან არსებობს, მსოფლიოს უძველესი და უმსხვილეს გადახურული ბაზარია. ასევე ცნობილია მაჰმუთფაშას ბაზარი — ღია ცის ქვეშ მოქმედი ბაზარი, რომელიც გაშლილი დიდ ბაზარსა და ეგვიპტის ბაზარს შორის, ეს ბოლო კი 1660 წლიდან არსებობს და სტამბოლის სანელებლების ცნობილი ბაზარია. Galleria Ataköy პირველი თანამდეროვე სავაჭრო ცენტრია თურქეთში, რომელიც 1987 წელს გაიხსნა. ამ დროიდან იწყება ისტორიული ნახევარკუნძულის გარეთ ახალი სავაჭრო ცენტრების გახსნა. Akmerkez 1995 და 1996 წლებში სავაჭრო ცენტრების საერთაშორისო საბჭოს მიერ „ევროპის საუკეთესო“ და „მსოფლიოს საუკეთესო“ სავაჭრო ცენტრის ტიტულით დააჯილდოვა. Istanbul Cevahir, 2005 წელს, გახსნის დროს, ევროპის უდიდესი სავაჭრო ცენტრი გახდა. სავაჭრო ცენტრი „კანიონი“, 2006 წლის კომერციული მშენებლობის კატეგორიაში Cityscape Architectural Review-ის ჯილდო მოიპოვა. İstinye Park ისტინიეში და Zorlu Center ლევენთან ახლოს, ქალაქის უახლესი სავაჭრო ცენტრებია, სადაც მდებარეობს მსოფლიოს ყველაზე ცნობილი და პოპულარული მოდის ბრენდების მაღაზიები. აბდი იფექჩის ქუჩა ნიშანთაშის კვარტალში და ბაღდათის გამზირი ქალაქის ანატოლიურ მხარეს, ქალაქის ელიტარული სავაჭრო უბნებია.
thumb|left|საახალწლო ნაძვის ხე და დეკორაციები ნიშანთაშის სავაჭრო უბანში
სტამბოლი ცნობილია თავისი ისტორიული ზღვის პროდუქტების რესტორნებით. ქალაქის ყველაზე პოპულარული და მდიდრული ზღვის პროდუქტების რესტორნები მდებარეობს ბოსფორის (ნაწილობრივ ორთაქიოის, ბებექის, არნავუთქიოის, იენიქიოის, ბეილერბეისა და ჩენგელქიოის კვარტლებში) ნაპირზე. ქუმქაფიში, რომელიც მარმარილოს ზღვის სანაპიროზე მდებარეობს, საფეხმავლო ზონის გასწვრივ ორმოცდაათზე მეტი თევზის რესტორანი არსებობს. ადალარი, რომელიც ქალაქის ცენტრიდან 15 კილომეტრის მანძილზე მდებარეობს, ასევე პოპულარულია ზღვის პროდუქტების რესტორნებით. თავისი რესტორნებით, ისტორიული საზაფხულო სასახლეებით და მშვიდი მანქანებისგან თავისუფალი ქუჩებით, ადალარი პოპულარული დასასვენებელი მიმართულებაა სტამბოლელებისთვის და ქალაქის უცხოელი სტუმრებისთვის. სტამბოლი ასევე ცნობილია ოსმალეთის სამზარეულოს დახვეწილი და გამოცდილი კერძებით. თუმცა, 1960-იან წლებში დაწყებული სამხრეთ-აღმოსავლეთ და აღმოსავლეთ თურქეთიდან ემიგრანტების შემოდინების შემდეგ, ქალაქის სამზარეულოს სახე საუკუნის ბოლოსკენ შეიცვალა. ახლო აღმოსავლური სამზარეულოს გავლენით და კერძებით, როგორიცაა მაგალითად ქაბაბი, ქალაქის სასურსათო სცენაზე ახალი კერძები გაჩნდა და დამკვიდრდა. უცხოური სამზარეულოს მქონე რესტორნები, ძირითადად კონცენტრირებულია ბეიოღლუს, ბეშიქთაშის, შიშლის და ქადიქიოის რაიონებში.
სტამბოლი ცნობილია თავისი ღამის ცხოვრებით, ისევე როგორც მისი ისტორიული ტავერნებით, რომელიც საუკუნეების მანძილზე ქალაქის მრავალფეროვნების სიმბოლოა. ისტიკლალის გამზირზე მდებარეობს ყვავილების პასაჟი, სადაც დღეისთვის მდებარეობს ღვინის სახლი (ცნობილი როგორც მეიჰანე), ბარები და რესტორნები. ისტიკლალის გამზირი, თავდაპირველად ცნობილი თავისი ტავერნებით, დღეისთვის გარდაიქმნა სავაჭრო ცენტრად, მაგრამ მიმდებარე ნევიზადეს ქუჩაზე კვლავ მდებარეობს მეღვინეები და ბარები. ისტიკლალის გამზირის გარშემო მდებარე რამდენიმე სხვა უბანს რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა, ბეიოღლუს ღამის ცხოვრების გაუმჯობესების მიზნით. ადრე კომერციული ქუჩები, დღეს უკვე გავსებულია ბარებით, კაფეებით და რესტორნებით, ცოცხალი მუსიკის თანხლებით. სტამბოლის ღამის ცხოვრების სხვა უბნებია: ნიშანთაში, ორთაქიოი, ბებექი და ქადიქიოი.
სპორტი
სტამბოლში თურქეთის უძველესი სპორტული კლუბებია ჩამოყალიბებული. 1903 წელს დაარსებული ბეშიქთაშის უძველეს სპორტულ კლუბად ითვლება. თავისი თავდაპირველი სტატუსით, როგორც თურქეთის ერთადერთი სპორტული კლუბი, ბეშიქთაში ხშირად წარმოადგენდა ოსმალეთის იმპერიასა და თურქეთის რესპუბლიკას საერთაშორისო სპორტულ შეჯიბრებში, რომელიც თავისი გუნდის ლოგოს შიგნით თურქეთის დროშას ატარებდა. გალათასარაიმ და ფენერბაჰჩემ დიდ წარმატებას მიაღწიეს საერთაშორისო ტურნირებში, ასევე გალათასარაიმ 21-ჯერ და ფენერბაჰჩემ 19-ჯერ მოიპოვა თურქეთის საფეხბურთო სუპერლიგის ტიტული. გალათასარაის და ფენერბაჰჩეს დიდი ხნის მეტოქეობა ახასიათებს, გალათასარაი დაარსებულია სტამბოლის ევროპულ ნაწილში და ფენერბაჰჩე ანატოლიურ ნაწილში. სტამბოლს შვიდი კალათბურთის გუნდი ჰყავს: Anadolu Efes, ბეშიქთაში, დარიუშაფაქა, ფენერბაჰჩე, გალათასარაი, სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტი და ბუიუქჩექმეჯე. ყველა გუნდი ასპარეზობს თურქეთის კალათბურთის სუპერლიგაზე.
2000 წლიდან, სტამბოლის სპორტული ობიექტების უმრავლესობა განახლდა ან აშენდა, რომ ქალაქს ადვილად შეეძლოს ზაფხულის ოლიმპიური თამაშებისთვის წინადადებების შეტანა. ათათურქის ოლიმპიური სტადიონი თურქეთის ყველაზე დიდი მრავალმიზნიანი სტადიონია, რომლის მშენებლობა 2002 წელს დასრულდა და არის IAAF-ის პირველი კლასის ობიექტი. სტადიონმა 2005 წლის ჩემპიონთა ლიგის ფინალს უმასპინძლა და 2020 წელს, ისევ უმასპინძლებს ჩემპიონთა ლიგის ფინალს. შუქრუ სარაჯოღლუს სტადიონი, რომელიც ფენერბაჰჩეს მთავარი მოედანია, მშენებლობის დასრულებიდან სამი წლის შემდეგ, 2009 წლის უეფას თასის ფინალს უმასპინძლა. თურქ-ტელეკომის სტადიონი, რომელიც 2011 წელს გაიხსნა, ალი სამი იენის სტადიონი ჩაანცვლა, რომელიც გალათასარაის მთავარი მოედანი იყო, ხოლო ვოდაფონ პარკი, რომელიც 2016 წელს გაიხსნა, ინენიუს სტადიონი ჩაანაცვლა, როგორც ბეშიქთაშის მთავარი მოედანი, რომელმაც იმავე სეზონზე სუპერლიგაც მოიგო. ოთხივე სტადიონი უეფა-ს მეოთხე კატეგორიის (ყველაზე მაღალი) სტადიონია.
სინან ერდემის სპორტული დარბაზი, რომელიც ევროპის ყველაზე დიდი გადახურული არენაა, უმასპინძლე 2010 წლის კალათბურთის მსოფლიო ჩემპიონატის ფინალს, 2012 წლის მსოფლიო ჩამპიონათს ათლეტიკა, 2011-12 წლების ევროლიგას და 2016-17 ევროლიგის ოთხ ფინალს. 2010 წელს სინან ერდემის სპორტული დარბაზის გახსნამდე, აბდი იფექჩის არენა სტამბოლის მთავარი დახურული არენა იყო, რომელმაც 2001 წელს ევროპის ევრობასკეტის ფინალებს უმასპინძლა. 2000 წლიდან ეტაპობრივად გაიხსნა რამდენიმე სხვა გადახურული არენაც, მათ შორის ბეშიქთაშის BJK აქათლარის არენა, რომლებიც სტამბოლის სპორტული კლუბების მთავარი მოედანია. უახლესი ახალი არენაა 13 800 ადგილიანი იულქერის სპორტული და ღონისძიებათა დარბაზი, რომელიც 2012 წელს გაიხსნა და არის ფენერბაჰჩეს კალათბურთის გუნდის მშობლიური მოედანი. მიუხედავად ასეთი დიდი სამშენებლო ბუმისა, თურქეთის წინადადება ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშების ჩატარებაზე 2000, 2004, 2008, 2012 და 2020 წლების და 2012-2016 წლების ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ჩატარების უშედეგოდ დასრულდა.
TVF ბურჰან ფელექის სპორტული დარბაზი — ქალაქის ერთ-ერთი ძირითადი ფრენბურთის არენაა, რომელიც მასპინძლობს ისეთ კლუბებს, როგორიცაა Eczacıbaşı VitrA, Vakıfbank S.K. და ფენერბაჰჩეს, რომლებიც მოიპოვეს ევროპისა და მსოფლიოს ჩემპიონატის მრავალი ტიტული.
2005–2011 წლაბში, ისტანბულ პარკის ავტოდრომი ფორმულა ერთის თურქეთის გრან პრის მასპინძლობდა. ისტანბულ პარკი ასევე 2005 და 2006 წლებში მასპინძლობდა მსოფლიო ჩემპიონატს მსუბუქ ავტომობილთა შორის, რომელიც ევროპის ლე-მანსის სერიის ნაწილი იყო. პარკი, 2005-2007 წლებში ასევე უმასპინძლა თურქეთის გრან პრის მოტოციკლეტებს შორის. 2000 წლის 12-13 აგვისტოს, სტამბოლში გაიმართა ფორმულა ერთის მოტორულ კატერებს შორის მსოფლიო ჩემპიონატი, რომელიც ბოსფორზე მოეწყო. მოტორულ კატერებს შორის მსოფლიო ჩემპიონატის ბოლო რბოლა ბოსფორზე 2009 წლის 19-21 ივნისს ჩატარდა. 1952 წელს დაარსებული სტამბოლის იახტ-კლუბი, ყოველ წელს სტამბოლისა და სტამბოლის გარშემო, იალქნიანი გემების ღონისძიებებს მასპინძლობს. Turkish Offshore Racing Club ასევე მასპინძლობს იახტებით შეჯიბრს, როგორიცაა წლიური საზღვაო ძალების ნადავლი.
მედია
სახელმწიფო მფლობელობაში არსებული რადიო და სატელევიზიო არხების უმრავლესობა დედაქალაქ ანკარაში მდებარეობს, მაგრამ სტამბოლი თურქული მედიის მთავარ ჰაბად რჩება. მედია ინდუსტრია თავისი ფესვებით ოსმალეთის იმპერიის დედაქალაქ სტამბოლამდე მოდის, სადაც 1831 წელს პირველი თურქული გაზეთი „თაქვიმ-ი ვექაი“ (საქმიანობის კალენდარი) გამოქვეყნდა. ჯაღალოღლუს ქუჩაზე, სადაც გაზეთი დაბეჭდა, ასევე ბაბ-ი ალის ქუჩა, სწრაფად გახდა თურქეთის ბეჭდური მედიის ცენტრი, ჰალიჩის გასწვრივ ბეიოღლუსთან ერთად.
დღეს, სტამბოლში მრავალფეროვანი პერიოდული გამოცემები არსებობს. ყველაზე მასშტაბური ეროვნული გაზეთები სტამბოლშია დაფუძნებული, ანკარასთან და იზმირთან ერთად. „Hürriyet“, „Sabah“, „Posta“ და „Sözcü“, ქვეყნის ოთხი ყველაზე გაყიდვადი გამოცემაა, სათაო ოფისით სტამბოლში, რომლებიც ყოველკვირეულად თითო 275 000-ზე მეტ გაზეთს ყიდის. „Hürriyet“-ის ინგლისურენოვანი გამოცემა „Hürriyet Daily News“, 1961 წლიდან გამოიცემა, მაგრამ „Sabah“-ის ინგლისურენოვანი ყოველდღიური გამოცემა „Daily Sabah“, რომელიც 2014 წელს დაფუძნდა, გაყიდვებით გადაუსწრო მას. სტამბოლში ასევე რამდენიმე პატარა გაზეთიც იბეჭდება, მათ შორის პოპულარულია „Cumhuriyet“, „Milliyet“ და „Habertürk“. სტამბოლში გამოიცემა სომხურენოვანი გაზეთებიც, კერძოდ, „ნორ-მარმარა“ და „ჯამანაქი“, ასევე ორენოვანი ყოველკვირეული „აგოსი“ სომხურ და თურქულ ენებზე.
left|thumb|სახელმწიფო მფლობელობაში არსებული [[TRT-ის სტამბოლის რადიოცენტრის შტაბ-ბინა.]] რადიო მაუწყებლობა სტამბოლში 1927 წელს დაიწყო, როდესაც თურქეთის პირველი რადიო გადაცემა ემინონუს ცენტრალური საფოსტო განყოფილებიდან დაიწყო მაუწყებლობა. ამ გადაცემაზე კონტროლი, ისევე, როგორც სხვა რადიოსადგურებზე კონტროლი მომდევნო ათწლეულებში სახელმწიფო დაქვემდებარებაში არსებული თურქეთის რადიოსა და ტელევიზიის კორპორაციის (TRT) ხელში აღმოჩნდა, რამაც 1964–1990 წლებში რადიოსა და სატელევიზიო ეთერზე მონოპოლია დაამყარა. TRT მართავს ოთხ ეროვნულ რადიოსადგურს: ამ სადგურებს მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადამცემები ჰყავთ, რის შედეგადაც თითოეული ქვეყნის მოსახლეობის 90 პროცენტზე მეტს ფარავს, მაგრამ სტამბოლიდან მხოლოდ „რადიო 2“ მაუწყებლობს. სპორტული და საგანმანათლებლო პროგრამების გაშუქებით, „რადიო 2“ თურქეთში ყველაზე პოპულარული რადიოსადგურია. სტამბოლის საჰაერო ტალღების სივრცე თურქეთში ყველაზე გადატვირთულია, სადაც ძირითადად თურქულენოვანი ან ინგლისურენოვანი რადიო მაუწყებლობაა. ერთ-ერთი გამონაკლისი, რომელიც ორივე ენაზე მაუწყებლობს, არის Açık Radyo (94.9 FM). თურქეთის ერთ-ერთი პირველი კერძო რადიო სადგური და პირველი უცხოური პოპულარული სიმღერების გადამცემი, სტამბოლის Metro FM (97.2 FM) გახდა. სახელმწიფო მფლობელობაში არსებული „რადიო 3“, რომლის რადიოცენტრი ანკარაშია განთავსებული, ასევე გადასცემს ინგლისურენოვან პოპულარულ მუსიკას. ინგლისურენოვან საინფორმაციო პროგრამებს უზრუნველყოფს ასევე „NTV Radyo“ (102.8 FM).
TRT-ის საბავშვო ტელეარხი, TRT-ის ერთადერთი სატელევიზიო არხია, რომელიც მაუწყებლობს სტამბოლიდან. სტამბოლში მდებარეობს რამდენიმე თურქული სადგურის შტაბ-ბინა და საერთაშორისო მედიის რეგიონალური შტაბი. სტამბოლში დაფუძნებული „Star TV“, TRT-ის მონოპოლიის დასრულების შემდეგ, თურქეთის პირველი კერძო სატელევიზიო ქსელი გახდა. Star TV და Show TV (ასევე მდებარეობს სტამბოლში), კვლავ პოპულარობით სარგებლობს ქვეყნის მასშტაბით, რომელიც თურქულ და ამერიკულ სერიალებს აშუქებს. Kanal D და ATV, სტამბოლში დაფუძნებული არხები, სთავაზობენ თავიანთ მაყურებელს სერიალებისა და ახალი ამბების ნაზავს. NTV (აშშ-ის მედიასაშუალების MSNBC პარტნიორი) და Sky Turk, რომლებიც ასევე სტამბოლში განლაგდნენ, ძირითადად ცნობილი არიან მხოლოდ თურქულენოვანი საინფორმაციო საშუალებების სახით და მაყურებელს მარტო ახალ ამბებს სთავაზობენ. სტამბოლში რეგიონალური ოფისი გააჩნია ბრიტანულ BBC-ის, რომელიც მაუწყებლობს თურქულ ენაზე, ხოლო 1999 წელს ამერიკულმა საინფორმაციო არხმა CNN-მა ჩამოაყალიბა თურქულენოვანი CNN Türk. 2000 წელს სტამბოლში დაფუძნდა ბიზნეს-გასართობი არხი CNBC-e.
განათლება
thumb|right|upright|[[სტამბოლის უნივერსიტეტის მთავარი შესასვლელი, რომელიც 1453 წელს დაარსებული ქალაქის უძველესი საგანმანათლებლო ინსტიტუტია.]]
სტამბოლის უნივერსიტეტი, რომელიც 1453 წელს დაარსდა, თურქეთის უძველესი საგანმანათლებლო დაწესებულებაა. მიუხედავად იმისა, რომ უნივერსიტეტი თავდაპირველად, როგორც ისლამური სკოლა დაარსდა, XIX საუკუნეში სამართლის, მედიცინისა და მეცნიერების ფაკულტეტის გახსნის და თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ, დაწესებულება სეკულარიზებული გახდა. სტამბოლის ტექნიკური უნივერსიტეტი, რომელიც 1773 წელს დაარსდა, მსოფლიოს უძველესი უნივერსიტეტია, რომელიც მთლიანად მიძღვნილია საინჟინრო მეცნიერებებს. ქალაქის რვა უმაღლესი დაწესებულებიდან, ორი საჯარო უნივერსიტეტია. სტამბოლში სხვა ცნობილი სახელმწიფო უნივერსიტეტებია: მიმარ სინანის სახვითი ხელოვნების უნივერსიტეტი, რომელიც 1970 წლამდე თურქეთის ხელოვნების მთავარი ინსტიტუტი იყო და მარმარის უნივერსიტეტი, რომელიც ქვეყანაში სიდიდით მესამე უდიდესი საგანმანათლებლო ინსტიტუტია.
thumb|left|1863 წელს დაფუძნებული რობერტის კოლეჯი ამერიკული სკოლა-ლიცეუმი იყო, რომელიც 1971 წელს [[ბოსფორის უნივერსიტეტი გახდა.]]
სტამბოლში დაარსებული უნივერსიტეტების უმრავლესობა მთავრობის მხარდაჭერით დაარსდა. ქალაქში ასევე არსებობს ცნობილი კერძო დაწესებულებებიც. სტამბოლში პირველი თანამედროვე კერძო უნივერსიტეტი, ასევე უძველესი ამერიკული სკოლა, რომელიც არსებობდა აშშ-ის ფარგლებს გარეთ, იყო რობერტის კოლეჯი, რომელიც 1863 წელს კრისტოფერ რობერტმა, რომელიც ამერიკელი ფილანტროპი იყო და საგანმანათლებლო მისიონერმა საირუს ჰემლინმა დააარსა. კოლეჯის საგანმანათლებლო პროგრამის ელემენტების ნაწილი 1971 წელს ბოსფორის უნივერსიტეტის ნაწილი გახდა, ხოლო დარჩენილი ნაწილი არნავუთქოიში მდებარე რობერტის კოლეჯის უმაღლეს სკოლაში განაგრძობს არსებობას. 1982 წლის კონსტიტუციამდე, ქვეყანაში კერძო უნივერსიტეტები ოფიციალურად კანონგარეშე იყო გამოხცადებული, თუმცა, 1970 წლისთვის სტამბოლში 15 კერძო უმაღლესი სასწავლებელი არსებობდა. 1982 წლიდან აქეთ სტამბოლში ჩამოყალიბებული პირველი კერძო უნივერსიტეტი ქოჩის უნივერსიტეტი (დაარსდა 1992 წელს) გახდა და მას შემდეგ კიდევ ათეული გაიხსნა. დღეს, სულ ცოტა 30 კერძო უნივერსიტეტია, მათ შორის სტამბოლის სავაჭრო უნივერსიტეტი და ქადირ ჰასის უნივერსიტეტი. ახალი ბიოსამედიცინო კვლევისა და განვითარების ცენტრი, რომელიც „ბიო ისტანბულის“ სახელით არის ცნობილი, ბაშაქშეჰირში მშენებლობის ეტაპზეა და რომელიც მშენებლობის დასრულების შემდეგ, 15 000 მაცხოვრებელსა და 20 000 მუშას უმასპინძლებს.
2007 წელს დაახლოებით 4 350 სკოლა იყო რეგისტრირებული ქალაქში, რომელთა ნახევარი დაწყებითი განათლების სკოლები იყვნენ. საშუალოდ, თითოეულ სკოლას 688 მოსწავლე ჰყავდა. ბოლო წლებში სტამბოლის საგანმანათლებლო სისტემა არსებითად გაფართოვდა, სადაც 2000-დან 2007 წლამდე საკლასო ოთახებისა და პედაგოგთა რაოდენობა თითქმის გაორმაგდა და მოსწავლეების რაოდენობა 60%-ზე მეტით გაიზარდა. გალათასარაის ლიცეუმი, რომელიც 1481 წელს დაარსდა, როგორც გალათის სასახლის საიმპერატორო სკოლა, სტამბოლში უძველესი საშუალო სკოლა და ქალაქის მეორე უძველესი საგანმანათლებლო დაწესებულებაა. სკოლა სულთან ბაიაზიდ II-ის ბრძანებით აშენდა, რომელიც ცდილობდა მოსწავლეების მრავალფეროვანი სპექტრის გაერთიანებას თავისი მზარდი იმპერიის განმტკიცებისთვის. ლიცეუმი არის თურქეთის ანატოლიის უმაღლესი სკოლებიდან ერთ-ერთი, რომელიც აერთიანებს ელიტარულ საჯარო სკოლებს, რომლებიც უფრო მეტ ყურადღებას აქცევენ უცხო ენებს. მაგალითად, გალათასარაის ლიცეუმი ფრანგული ენის სწავლებას სთავაზობს, ხოლო ანატოლიის უმაღლესი სკოლები სხვა ფილიალები, უპირველესყოვლისა, ასწავლიან ინგლისურს ან გერმანულ ენას, თურქულთან ერთად. ქალაქში ასევე არსებობს უცხოური უმაღლესი სასწავლებლები, როგორიცაა „Liceo Italiano“, რომელიც XIX საუკუნეში დაარსდა უცხოელებისთვის.
ქულელის სამხედრო ლიცეუმი, რომელიც უმაღლესი სამხედრო სკოლაა და მდებარეობს ჩენგელქიოიში, ბოსფორის პირას და ჰეიბელიადას საზღვაო ლიცეუმი, რომელიც მდებარეობს პრინცის ერთ-ერთ კუნძულზე, უმაღლესი სამხედრო სასწავლებლები იყო, რომლებიც სამი სამხედრო აკადემიის დამატებას წარმოადგენენ, კერძოდ სამხედრო-საჰაერო ძალების, სახმელეთო ჯარებისა და სამხედრო-საზღვაო ძალების აკადემიის. ორივე დაწესებულება დაიხურა. „დარიუშაფაქას“ ლიცეუმი ქვეყნის მასშტაბით უზრუნველყოფს უფასო განათლებით ყველა ბავშვს, რომელიც დაკარგა მინიმუმ ერთი მშობელი. დარიუშაფაქაში ბავშვი სწავლას იწყებს მეოთხე კლასიდან, სადაც ისწავლება ინგლისური ენა და დაწყებული მეექვსე კლასიდან, მეორე უცხო ენა, კერძოდ, გერმანული ან ფრანგული ენა. ქალაქის სხვა ცნობილი საშუალო სასწავლებლებია: სტამბოლის ლიცეუმი (1884 წელს დაარსებული), ქაბათაშის ვაჟების ლიცეუმი (1908 წელს დაარსებული) და ქადიქიოის ანადოლუს ლიცეუმი (1955 წელს დაარსებული).
საჯარო მომსახურება
thumb|right|[[სილაჰთარაღას ელექტროსადგური, რომელიც დღეს ხელოვნების მუზეუმი სანტრალისტანბულია, 1914-1952 წლებში სტამბოლის ელექტროენერგიის ერთადერთი წყარო იყო.]]
ქვეიოდმჟავა
ქვეიოდმჟავა HIO3 — ძლიერი არაორგანული მჟავა. წყალში კარგად იხსნება. გახურებისას კარგავს წყალს და გარდაიქმნება ანჰიდრიდად. ქვეიოდმჟავა და მისი მარილები (იოდატები) ძლიერი მჟანგავებია. იღებენ კონცენტრირებული აზოტმჟავათი იოდის ჟანგვისას. იყენებენ იოდომეტრიაში.
Aenictus punctiventris
Aenictus punctiventris — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Aenictus-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Dorylinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:Aenictus
ქვეიოდმჟავა
ლიტერატურა
კატეგორია:არაორგანული მჟავები
სტამბოლი
საჯარო მომსახურება
სტამბოლის პირველი წყალმომარაგების სისტემა ქალაქის ადრეული ისტორიის პერიოდს უკავშირდება, როდესაც აკვედუკებს (როგორიცაა ვალენტის აკვედუკი) წყალი ქალაქის მრავალრიცხოვან ცისტერნებში შეჰქონდა. სულთან სულეიმან I-ის ბრძანებით, ქალაქში „ქირქჩეშმეს“ წყალმომარაგების ქსელი აშენდა და 1563 წლისთვის, ქსელი ყოველდღიურად 4 200 მ³ წყალს აწვდიდა 158 უბანს. მოგვიანებით, საზოგადოების მოთხოვნის ზრდის საპასუხოდ, წყლის ხაზებით სხვადასხვა წყაროებიდან წყლის მიწოდება დაიწყო საზოგადოებრივ შადრევნებში, როგორიცაა აჰმედ III-ის შადრევანი. დღეს, სტამბოლს ქლორირებული და გაფილტრული წყალმომარაგება გააჩნია, ასევე მიმდინარეობს ჩამდინარე წყლის გაწმენდა, რომელსაც მართავს სტამბოლის წყლისა და კანალიზაციის ადმინისტრაცია (İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi, İSKİ).
სილაჰთარაღის ელექტროსადგური, რომელიც ჰალიჩის გასწვრივ მდებარეობს ქვანახშირზე მომუშავე ქარხანა, 1914 წელს პირველი ტურბინის ამუშავებიდან 1952 წლამდე, სტამბოლის ელექტროენერგიის ერთადერთი წყარო იყო. თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ, ელექტროსადგურმა გაიარა რეკონსტრუქცია ქალაქის მზარდი მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად, რა დროსაც მისი სიმძლავრე 1923 წელს 23 მგვტ-იდან, 1956 წელს 120 მგვტ-მდე გაიზარდა. შემდგომში, ეტაპობრივად მცირდებოდა სადგურის სიმძლავრე, სანამ 1983 წელს ელექტროსადგური საბოლოოდ რიგი მიზეზების გამო არ დაიხურა. სახელმწიფოს მმართველობაში მყოფი თურქეთის ელექტროენერგიის სამმართველო (TEK), 1970 წელს დაარსებიდან 1984 წლამდე სრულ მონოპოლიას ფლობდა ელექტროენერგიის წარმოებასა და განაწილებაზე, თუმცა, მოგვიანებით როდესაც ხელისუფლებამ განაცალკევა ეს ორი ფუნქცია, შეიქმნა „თურქეთის ელექტროენერგიის გენერირების გადამცემი კომპანია“ (TEAŞ) და „თურქეთის ელექტროენერგიის სადისტრიბუციო კომპანია“ (TEDAŞ), ხოლო ელექტრომომარაგებას ახორციელებენ კერძო კომპანიები.
left|thumb|სტამბოლის ამჟამინდელი ცენტრალური საფოსტო ოფისი 1909 წლიდან არსებობს. ოსმალეთის ფოსტისა და ტელეგრაფის სამინისტრო 1840 წელს დაარსდა და პირველი საიმპერატორო საფოსტო ოფისი იენი ჯამის მახლობლად გაიხსნა. 1876 ​​წლისთვის შეიქმნა პირველი საერთაშორისო საფოსტო ქსელი სტამბოლსა და ოსმალეთის იმპერიის გარე ტერიტორიებს შორის. 1847 წელს, სულთან აბდულმეჯიდ I-მა სემიუელ მორზეს პირველი ოფიციალური ნებართვა მიაწოდა ტელეგრაფისთვის, ხოლო პირველი სატელეგრაფო ხაზის მშენებლობა სტამბოლსა და ედირნეს შორის დროულად, 1856 წელს ყირიმის ომის დასრულების შესახებ ცნობით დასრულდა. 1881 წელს სტამბოლში პირველი სატელეფონი სისტემის გამოჩენის და 1909 წელს ქალაქში პირველი სატელეფონო ზარის გაცვლის შემდეგ, ფოსტისა და ტელეგრაფის სამინისტრო გადაკეთდა ფოსტის, ტელეგრაფის და ტელეფონის სამინისტროთ. GSM ფიჭური ქსელები თურქეთში 1994 წელს შემოვიდა, ხოლო სტამბოლი პირველი ქალაქი გახდა, რომელიც აღნიშნული მომსახურება მიიღო. დღეს, მობილურ და საკაბელო მომსახურებას კერძო კომპანიები უწევენ, მას შემდეგ, რაც 2005 წელს მოხდა თურქ-ტელეკომის პრივატიზება, რომელიც საფოსტო კავშირის, ტელეგრაფისა და ტელეფონის სამინისტროს მემკვიდრე იყო. საფოსტო სერვისი რჩება „ფოსტისა და ტელეგრაფიის ორგანიზაციის“ (PTT) ქვეშ.
2000 წელს სტამბოლში 137 საავადმყოფო იყო რეგისტრირებული, საიდანაც 100 კერძოს წარმოადგენდა. თურქეთის მოქალაქეებს უფლება აქვთ სუბსიდირება მოახდინონ ჯანდაცვის სფეროში, კერძოდ ქვეყნის სახელმწიფო საავადმყოფოებში. სახელმწიფო საავადმყოფოების გადატვირთულობისა და ნელი სამუშაო ტემპის გამო, კერძო საავადმყოფოები სასურველი ხდება მათთვის, ვისაც ამის შესაძლებლობა აქვს. კერძო საავადმყოფოების რაოდენობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა გასული ათწლეულის მანძილზე, სადაც 2005 წლიდან 2009 წლამდე საავადმყოფოებში ამბულატორიული მომსახურების პროცენტული მაჩვენებლები 6%-დან 23%-მდე გაიზარდა. კერძო საავადმყოფოების უმეტესობა, ისევე როგორც ზოგიერთი სახელმწიფო საავადმყოფო, აღჭურვილია თანამედროვე ტექნიკით, მათ შორის MRI-ის მანქანებით, ან არსებობს სამედიცინო კვლევითი ცენტრები. თურქეთში, აშშ-ის ერთობლივი კომისიის მიერ აკრედიტებული საავადმყოფოების რიცხვი უფრო მეტია, ვიდრე მსოფლიოს ნებისმიერ სხვა ქვეყანაში, რომლების უმრავლესობა კონცენტრირებულია დიდ ქალაქებში. ჯანდაცვის მაღალი ხარისხი, განსაკუთრებით კერძო საავადმყოფოებში, ხელს უწყობს თურქეთში სამედიცინო ტურიზმის ბოლოდროინდელ ზრდას, რომელიც 2007-2008 წლებში 40 %-ით გაიზარდა. ლაზერული ოფთალმოქირურგია განსაკუთრებით მოთხოვნადია სამედიცინო ტურისტებს შორის, რადგან თურქეთი ცნობილია ამ პროცედურის მაღალი დონით.