cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ირანის ეკონომიკა
სტატისტიკა
მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის გლობალური კონკურენტუნარიანობის 2018 წლის ანგარიშის მიხედვით, ირანს მსოფლიოს 140 სახელმწიფოს შორის 89-ე ადგილი ეკავა, ხოლო 2019 წლის ანგარიშის მიხედვით მსოფლიოს 141 სახელმწიფოს შორის 99-ე ადგილი უკავია. მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის 2019 წლის მონაცემებით, ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტი ერთ სულ მოსახლეზე 5 491.4 ამერიკულ დოლარს შეადგენს. ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტი მსოფლიოს მშპ-ის 1.19%-ია. ათწლიანი საშუალო წლიური მშპ-ის ზრდის მაჩვენებელი 1.3%-ს უდრის. უმუშევრობის დონე 12%-ია, გლობალური გენდერული სხვაობის ინდექსი - 0.6, ხოლო განახლებადი ენერგიის მოხმარების წილი 0.9%-ია. ჯინის კოეფიციენტი 40-ის ტოლია. ინსტიტუტების მაჩვენებლებით ირანი 120-ე ადგილზეა: უსაფრთხოების დონით ქვეყანას 82-ე ადგილი უკავია, სოციალური კაპიტალის დონით ― 56-ე, ჩეკებისა და ბალანსების დონით ― 138-ე, საჯარო სექტორის საქმიანობით ― 124-ე, გამჭვირვალობით ― 116-ე, საკუთრების უფლებებით ― 115-ე, კორპორატიული მმართველობით ― 137-ე, მთავრობის სამომავლო ორიენტაციით ― 87-ე. ინფრასტრუქტურის მაჩვენებლებით ირანი მსოფლიოს 141 სახელმწიფოს შორის მე-80 ადგილი უკავია: სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის მიხედვით ― 82-ე, ხოლო კომუნალური ინსფრასტრუქტურით ― 76-ე. საინფორმაციო და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების ათვისების მიხედვით ირანი 84-ე ადგილზეა. ქვეყანა მაკროეკონომიკურად არასტაბილურია, 134-ე ადგილზეა: ინფლაციის დონე 20.4%-ია, ხოლო ვალების დინამიკის ინდექსი 50-ს უტოლდება. სასაქონლო ბაზრის მიხედვით ირანი 133-ე ადგილზეა: შიდა კონკურენციით 119-ე ადგილს იკავებს, ხოლო ვაჭრობის ღიაობით ― 139-ს; შრომის ბაზრის მიხედვით ― 140-ე ადგილზე: მოქნილობის ინდექსით 135-ე ადგილს იკავებს, ხოლო მერიტოკრატიისა და ინიციატივების მხარდაჭერით ― 139-ს. ირანში ცუდადაა განვითარებული საფინანსო სისტემა (123-ე ადგილი): სიღრმით 88-ე, ხოლო სტაბილურობით 137-ე ადგილზეა. ბაზრის ზომით ქვეყანა 21-ე ადგილს იკავებს. ირანში ცუდადაა განვითარებული ბიზნესის დინამიკის მაჩვენებლები (132-ე ადგილი): ადმინისტრაციული მოთხოვნილებებით 127-ე ადგილს იკავებს, ხოლო სამეწარმეო კულტურით ― 131-ს.
სქოლიო
კატეგორია:ირანის ეკონომიკა
საბერძნეთის ტბების სია
right|thumb|225px|[[ვოლვი]] right|thumb|225px|[[ორესტიასი]] right|thumb|225px|[[ორესტიასი]]
ქვემოთ მოცემულია საბერძნეთის უდიდესი ტბების სია:
*
ხმელეთის ჰიდროლოგია
ხმელეთის ჰიდროლოგია — ჰიდროლოგიის ნაწილი, რომელიც შეისწავლის ხმელეთის ზედაპირულ წყლებს (მდინარეები, ტბები, წყალსაცავები, ჭაობები, მყინვარები).
Cephalotes pileini
Cephalotes pileini — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Cephalotes-ის გვარიდან.
ხმელეთის ჰიდროლოგია
ხმელეთის ჰიდროლოგიის სისტემაში გამოიყოფა: პოტამოლოგია, რომელიც შეისავლის მდინარეებს; ლიმნოლოგია, რომელიც შეისწავლის ტბებს; ჭაობთმცოდნეობა, რომელიც შეისწავლის ჭაობებს; გლაციოლოგია, რომელიც შეისწავლის გლაციოსფეროს.
ხმელეთის ჰიდროლოგიის ძირითადი ამოცანებია: ჩამონადენის ფორმირების კანონზომიერებების, წყლის ბალანსის, აუზებს შორის მიწისქვეშა წყალცვლის, მდინარეთა ნაკადების სტრუქტურის, კალაპოტური და სანაპირო პროცესების, თერმული, ყინულოვანი და სხვა ფიზიკური მოვლენების, წყლის ქიმიური შედგენილობის შესწავლა, ჰიდროლოგიური რეჟიმის პროგნოზების დამუშავება, ჰიდრომეტრიული ხელსაწყოების კონსტრუირება და სხვა.
Cephalotes pileini
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ხმელეთის ჰიდროლოგია
ხმელეთის ჰიდროლოგია აერთიანებს ჰიდრომეტრიას, ჰიდროლოგიურ გაანგარიშებებსა და ჰიდროლოგიურ პროგნოზებს, ჰიდროფიზიკას, ჰიდროქიმიასა და ჰიდროგრაფიას; მისი შედარებით ახალი განხრაა მთიანი ქვეყნების ჰიდროლოგია, რომელიც შეისწავლის მდინარის ჩამონადენისა და წყლის ბალანსის კანონზომიერებებს ლანდშაფტის სიმაღლებრივი სარტყლურობის, აუზის ვერტიკალური განვრცობის, ორიენტაციისა და რელიეფის თავისებურებების ფონზე.
ბოლო ხანებში ხმელეთის ჰიდროლოგიის სისტემაში ჩამოყალიბდა აგრეთვე — კარსტის ჰიდროლოგია.
ხმელეთის ჰიდროლოგიის კვლევის ძირითადი მეთოდია — ჰიდროლოგიური რეჟიმის სტაციონარული შესწავლა წყალსაზომი სადგურების საყრდენი ქსლის მიხედვით. მნიშვნელოვანია ცალკეული ობიექტებისა და ტერიტორიების საექსპედიციო გამოკვლევები, ლაბორატორიული სამუშაოები.
მინტაი
მინტაი (Gadus chalcogrammus) — თევზი ვირთევზასებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 55 სმ-ს აღწევს, მასა 1,5 კგ-მდე. აქვს 2 ანალური (სიგრძით თითქმის ტოლი) და 3 ზურგის ფარფლი, კუდის ფარფლი მცირედაა ამოკვეთილი. გავრცელებულია წყნარი ოკეანის ჩრდილოეთი ნაწილის ზღვებში, ბერინგის სრუტიდან კორეამდე და ჩრდილოეთ კალიფორნიამდე, 500–700 მეტრის სიღრმეზე. სქესობრივ სიმწიფეს 3–4 წელში აღწევს. ტოფობს გაზაფხულზე ან ზაფხულის დასაწყისში (ბერინგის ზღვაში). ქვირითი პელაგური და წვრილია. მრავალრიცხოვანი თევზია. იკვებება წვრილი კიბოსნაირებითა და თევზებით. მისი ღვიძლი შეიცავს ვიტამინებით მდიდარ ქონს. მინტაის სარეწაო მნიშვნელობა აქვს, წლიურად 2,5 მლნ. ტონას იჭერენ.
ადრე Theragra-ს გვარში შედიოდა. ნორვეგიის ზღვაში დაჭერილი რამდენიმე ეგზემპლარის საფუძველზე აღწერეს მეორე სახეობა — ატლანტური მინტაი (Т. finnmarchica), რომელიც დღეს ცალკე სახეობად აღარ მიიჩნევა.
სქოლიო
კატეგორია:ვირთევზა
ნანი ხუნდაძე
ნანი ხუნდაძე (დ. 20 სექტემბერი, 1948) — ქართველი მეცნიერი და გეოლოგი.
ნანი ხუნდაძე დაიბადა ქ. მცხეთაში.
1977 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტი და თსუ-ს ასპირანტურა საძიებო გეოფიზიკის სპეციალობით. მუშაობდა საქნავთობ „გეოფიზიკის“ კონსულტანტად 1972-1975 წლებში. 1976-1985 წლებში კი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოგრაფია–გეო­ლო­გიის ფაკულტეტის ძიების გეოფიზიკური მეთოდების კათედრის უმცროსი მეცნიერ–თა­ნა­მ­შრომელად. 1985-1992 წლებში საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის გეოლოგიური ფა­კულტეტის ნავთობისა და გაზის საბადოების ძიების და დამუშავების კათედრის დოცენტად. 1990-1992 წლებში საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის გეოლოგიური ფაკულტეტის დეკანის მოადგილედ. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის სამთო-გეოლოგიური ფაკულტეტის ნავთობისა და გაზის საბადოების ძიებისა და დამუშავების კათედრის გამგედ 1992 წლიდან. გაზის საერთაშორისო კორპორაციის სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარედ 2005-2006 წლებში. 2006 წელს იყო „ყაზტრანსგაზ-თბილისი“–ს გენერალური დირექტორის მრჩეველი. 2006 წლიდან არის სამთო-გეოლოგიური ფაკულტეტის ნავთობისა და გაზის საბადოების ძიებისა და დამუშავების კათედრის სრული პროფესორი. 2007 წლიდან კი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ნავთობისა და გაზის საბადოების დამუშავება, ნავთობგაზსადენებისა და ნავთობგაზსაცავების ექსპლუატაციის მიმართულების ხელმძღვანელი და სამთო-გეოლოგიური ფაკულტეტის დეკანის მოადგილეა. 2002 წლიდან არის ჟურნალის „საქართველოს ნავთობი და გაზი“ რედკოლეგიის წევრი. გამოქვეყნებული აქვს 55 სამეცნიერო შრომა, მათ შორის 4 სახელმძღვანელო. არის ინჟინერ-გეოლოგ-გეოფიზიკოსი და გეოლოგია-მინერალოგიის მეც­ნიერებათა კანდიდატი 1983 წლიდან.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1948 კატეგორია:დაბადებული 20 სექტემბერი კატეგორია:ქართველი გეოლოგები
1943 წლის მასობრივი შიმშილი ბენგალში
მინი|ქალი ბავშვით. [[კალკუტა, 1943]] 1943 წლის მასობრივი შიმშილი ბენგალში (ბენგ. পঞ্চাশের মন্বন্তর) — მოვლენა ბრიტანეთის ინდოეთის ბენგალის პროვინციაში (დღევანდელი ბანგლადეში, დასავლეთ ბენგალი და აღმოსავლეთ ინდოეთი) მეორე მსოფლიო ომის დროს, რომლის დროსაც სხვადასხვა მონაცემებით 60,3 მილიონი ადამიანიდან   დაახლოებით 2.1- დან 3,8 მილიონი გარდაიცვალა შიმშილით, მალარიით და სხვა დაავადებებით, რომლებიც გამოწვეული იყო არასრულფასოვანი კვების, მოსახლეობის გადაადგილების, ანტისანიტარიული პირობებისა და სამედიცინო დახმარების არქონის გამო.
ბუნებრივი მიზეზები
შიმშილის უშუალო მიზეზი იყო საკვების შემცირება, მოთხოვნის გარკვეული ზრდის ფონზე. მეორე მსოფლიო ომის დროს ბენგალში ბრინჯის სამი ძირითადი კულტურა მოჰყავდათ: ზამთარში —“ამანი“, შემოდგომაზე — „აუსი“  და გაზაფხულზე — „ბორო“. „ამანი“ შეადგენდა ბრინჯის მთლიანი წარმოების დაახლოებით 70%-ს, მაგრამ 1942 წლის ზამთრის ციკლონმა გაანადგურა მოსავლის დიდი ნაწილი სამხრეთ სანაპირო რაიონებში და შემდგომმა გადაჭარბებულმა ნალექმა და წყალდიდობამ კიდევ უფრო მეტი ზიანი მიაყენა ნათესებს. სულ დაზარალდა 3200 კვადრატული მილი მიწის ნაკვეთი, საიდანაც 450 კვადრატული მილი მოქცევის ტალღებმა წაიღო და 400 კვადრატული მილი დაიტბორა წყალდიდობის შედეგად. სოკომ კიდევ უფრო მეტი ზიანი მიაყენა და გაანადგურა ზოგიერთი ჯიშის ბრინჯის 50%-დან 90%-მდე.
მეორე მსოფლიო ომის გავლენა
მინი|1942 წელი: [[ბირმა|ბირმელი ლტოლვილები ინდოეთისკენ მიემართებიან.]] მარცხნივ|მინი|ფერმერები ხნავენ ბრინჯის ველს წყლის კამეჩებით გუშკარასთან, [[ბენგალი, 1944 წ.]] ამავდროულად, ბირმის იაპონურმა ოკუპაციამ გამორიცხა ბრინჯის იმპორტის შესაძლებლობა, რომელიც ბენგალის ბაზრის დაახლოებით 20%-ს შეადგენდა. ბირმის ოკუპაციამ ასევე გამოიწვია ბრინჯის ფასების ზრდა, რადგან გადამყიდველებმა დაიწყეს ბენგალური მოსავლის შესყიდვა. ბრინჯის ფასი თითქმის სამჯერ გაიზარდა 1942 წლის დეკემბრის შემდგომ ექვს თვეში. ბრინჯის დეფიციტის გამო პანიკა მხოლოდ ზრდიდა ფასებს. თუმცა, სტატისტიკის ანალიზი აჩვენებს, რომ ბრინჯის ხელმისაწვდომობის დონე მხოლოდ 5%-ით დაბალი იყო წინა წელთან შედარებით და 13%-ით უფრო მაღალი ვიდრე 1941 წელს. გარდა ამისა, ხორბლის ექსპორტის ზრდამ კომპენსირება მოახდინა ბრინჯის მოსავლის შემცირებაზე, ამიტომ 1943 წელს ბენგალში საკვების რეალური დეფიციტი არ ყოფილა. ფასები გაიზარდა ბრინჯის დეფიციტის შესახებ ჭორების გამო და არა თავად მოსავლის უკმარისობის გამო, შიმშილობა გამოიწვია ბაზრის სპეკულაციამ.
ისტორიოგრაფია
შიმშილობის მიზეზებზე დებატები გაგრძელდა მომდევნო ათწლეულებში. შიმშილობის მიზეზების დადგენის მცდელობები მოიცავდა ისეთი რთული საკითხების ანალიზს, როგორიცაა ბუნებრივი ძალების გავლენა, ბაზრის ფაქტორი, წარუმატებელი პოლიტიკა ან თუნდაც სამთავრობო უწყებების მიერ შექმნილი ვითარების ბოროტად გამოყენება, ომის საკითხით სპეკულირება ან არაკეთილსინდისიერი საქმიანობა კერძო ბიზნესის მხრიდან. კვლევას ართულებს ამჟამად არსებული სტატისტიკის დიდი ნაწილის საეჭვო სიზუსტე, ისევე როგორც საკითხის უაღრესად პოლიტიზირება.
სქოლიო
კატეგორია:ბენგალი კატეგორია:ბენგალის ისტორია კატეგორია:შიმშილი ინდოეთში
საურმაგი
საურმაგი — ქართლის (იბერიის) მეფე, ფარნავაზის ძე. ქართული საისტორიო ტრადიციის თანახმად, მეფობდა ძვ. წ. III საუკუნეში.
ქართული წყაროების მიხედვით, ჩრდილო კავკასიელი ტომებისა და სხვა უცხოელთგან შემდგარი სამხედრო რაზმების დახმარებით ჩააქრო ქართლის ერისთავთა აჯანყება. საურმაგს მიეწერება აგრეთვე ჩრდილო კავკასიიდან კავკასიელ ტომთა მნიშვნელოვანი მასის გადმოსახლება საქართველოს მთიანეთში. მის დროს ქართლის სამეფოს მეგობრული დამოკიდებულება უნდა ჰქონოდა სელევკიდების სამეფოსთან. „ქართლის ცხოვრება“ საურმაგს მიაწერს ორი ქალღმერთის — აინინასა და დანინას კულტის დამკვიდრებას და მცხეთის გზაზე მათი კერპების აღმართვას.
საურმაგს მხოლოდ ორი ქალიშვილი ჰყავდა. ერთი ქუჯის შვილს მიათხოვა, მეორე — სპარსეთის მეფის ნებროთის შვილს — მირვანოსს, რომელიც თავისი ცოლის ნათესავი იყო. მირვანოსი იშვილა და საურმაგის სიკვდილის შემდეგ სწორედ იგი გამეფდა. მირვანოსს ისტორიკოსთა ერთი ნაწილი მირიან პირველადაც მოიხსენიებს, ზოგიც — მირვანად.
საურმაგის მეფობის დროს, 189 წლის მახლობლად, ასურეთის მეფის ანტიოქოს დიდის ორმა სარდალმა – არტაშესმა და ზარიადრმა, რომლებიც წარმომავლობით სომხები იყვნენ, სომხეთს თავისუფლება მოუპოვეს. მაგრამ, რადგან იმ დროს სომხეთის ტერიტორია პატარა იყო, რამდენიმე პროვინცია მეზობელ სახელმწიფოებს ჩამოგლიჯეს. სხვათა შორის, საქართველომ ამ დროს დაკარგა ზოგიერთი ადგილი არაქსისა და ჭოროხის ხეობაში.
სქოლიო
კატეგორია:იბერიის მეფეები კატეგორია:ფარნავაზიანები
ბარნაბიშვილი
საკუთარი სახელი ბარნაბიშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
მოზელი (მდინარე)
მოზელი (Mosel, Moselle, Musel) — მდინარე საფრანგეთში, ლუქსემბურგსა და გერმანიაში. სიგრძე 545 კმ, აუზის ფართობი 28,286 კმ². მდინარე რაინის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს ვოგეზებში, ზღვის დონიდან 715 მ სიმაღლეზე. უმთავრესად მიედინება ღრმა და ვიწრო ხეობაში. ქმნის ამავე სახელწოდების ხეობას. მთავარი შენაკადებია: საარი, რუვერი, ავიერა. წყალმოვარდნები იცის ნოემბრიდან აპრილამდე. სანაოსნოა ზემო დინებამდე. მოზელს კვეთს მარნა-რაინის არხი, აღმოსავლეთის არხით შეერთებულია მდინარე სონასთან.
აგებულია ჰიდროელექტროსადგური. ნაპირებზე მდებარეობს ქალაქები: ნანსი, მეცი, კობლენცი. მოზელის ხეობა მევენახეობისა და მეღვინეობის რაიონია. წყლის საშუალო ხარჯი 290 მ³/წმ.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საფრანგეთის მდინარეები კატეგორია:ლუქსემბურგის მდინარეები კატეგორია:გერმანიის მდინარეები
ჩოკმანოვო
ჩოკმანოვო (Чокманово) — სოფელი ბულგარეთში. 2010 წლის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენს 91 კაცს.
კატეგორია:ბულგარეთის სოფლები
ვაზიანი (გარდაბნის მუნიციპალიტეტი)
ვაზიანი — სოფელი საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, მარტყოფის თემში. მდებარეობს სამგორის ვაკეზე. ზღვის დონიდან 620 მეტრზე, გარდაბნიდან დაშორებულია 48 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3686 ადამიანი.
NGC 704-1
NGC 704-1 — გალაქტიკა ანდრომედას თანავარსკვლავედში. აღმოჩენის თარიღია 1786 წლის 21 სექტემბერი. ეს ობიექტი შედის ახალ საერთო კატალოგში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გალაქტიკები კატეგორია:ანდრომედას თანავარსკვლავედი
Abell 262 Abell 262
მინჩხური
მინჩხური — ქართულ ჰიმნოგრაფიაში დამკვიდრებული მეტრული ზომის სახეობა, რომლის შემომტანად მიიჩნევენ იოანე მინჩხს. მინჩხურის გამართულ ჰიმნოგრაფიულ კანონში სტროფულ-ტაეპობრივი სალექსო ზომა იცვლებოდა არა 9-ჯერ (ოდების რაოდენობის შესაბამისად), არამედ 5-ჯერ: ერთნაირი სალექსო ზომით იწერებოდა II და III, IV და V, VI და VII ოდები. მინჩხურით არის დაწერილი იოანე მიჩხის აკროსტიქული „გალობანი გიორგისნი“ (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, Sin-2).
Cephalotes peruviensis
Cephalotes peruviensis — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Cephalotes-ის გვარიდან.
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
მოზელი (მრავალმნიშვნელოვანი)
მოზელი შეიძლება აღნიშნავდეს:
მიო...
მიო... (ბერძნ. mys, ნათ. ბრ. myos — კუნთი) — რთული სიტყვის შემადგენელი ნაწილი, მიუთითებს კუნთზე. მაგ. მიოპლასტები, მიოფიბრილი.
ლიტერატურა
კატეგორია:თავსართები
ვაინახები
ვაინახები (რუს. Вайнахи, ქართულ ისტორიაშია სხვადასხვა დროს იხსენებოდნენ სხვადასხვა სახელით, ღლიღვები, ძურძუკები, ქისტები) — ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხი; ამჟამად ეს ერი ცნობილია სხვადასხვა სახელით: ჩეჩნები (ნოხჩი), ინგუშები (ღალღა) და მათი მონათესავე ბაცბები და ქისტები (ეს უკანასკნელნი ძირითადად საქართველოს ტერიტორიაზე სახლობენ). ყველა ეს ხალხი ნახურ ენებზე ლაპარაკობს.
კატეგორია:კავკასიის ხალხები
ტეარცეს თემი
ტეარცეს თემი (Општина Теарце) — თემი ჩრდილოეთ მაკედონიაში. მდებარეობს პოლოგის რეგიონში. მოსახლეობა შეადგენს 22 454 ადამიანს (2002 წლის აღწერის მონაცემები ). მოსახლეობის სიმჭიდროვე — 164.45 კაცი/კმ²-ზე.
თემის ადმინისტრაციული ცენტრი — ტეარცე. ადმინისტრაციული ცენტრის ჩათვლით თემის შემადგენლობაში შედის 13 დასახლება.
სქოლიო
კატეგორია:ჩრდილოეთ მაკედონიის თემები
სტიბიუმი
სტიბიუმი (Stibium; ქიმიური სიმბოლო — ), ანტიმონი (Antimoine) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეხუთე პერიოდის, მეთხუთმეტე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მეხუთე ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის, Vა) ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია 51, ატომური მასა — 121.76, tდნ — 630.63 °C, tდუღ — 1635 °C, სიმკვრივე — 6.697 გ/სმ3. მოვერცხლისფრო-თეთრი ფერის ლითონი. ბუნებრივი სტიბიუმი შედგება ორი სტაბილური იზოტოპისაგან (57.2%) და  (42.8%). ხელოვნურად მიღებულ იზოტოპებს შორის მნიშვნელოვანია, და. 1789 წელს ა. ლავიაზიემ შეიტანა ქიმიურ ელემენტთა სიაში „ანტიმონიეს“ (antimonie) სახელით. არსებობს სტიბიუმის ოთხი ლითონური ალოტროპიული მოდიფიკაცია, რომლებიც სხვადასხვა წნევის პირობებში არსებობენ, და სამი ამორფული მოდიფიკაცია (ფეთქებადი, შავი და ყვითელი სტიბიუმი).
ისტორია
სტიბიუმი ცნობილია უძველესი დროიდან. აღმოსავლეთის ქვეყნებში მას გამოიყენებდნენ მიახლოებით 3000 წ. ძვ წ. ა. ჭურჭლეულობის დასამზადებლად. ძველ ეგვიპტეში ჯერ კიდევ 19 ს. ძვ წ. ა. სტიბიუმის შემცველი მინერალის ანთიმონიტის - Sb2S3 (ქართულად საოლავი - იხ. სულხან-საბას "სიტყვის კონა") ბრჭყვიალა ფხნილს, აღმოსავლეთში, მათ შორის საქართველოშიც იყენებდნენ წარბების გასაშავებლად. ძველ საბერძნეთში ის ცნობილი იყო როგორც stími ან stíbi, აქედან მოდის მისი ლათინური სახელწოდება stibium. მიახლოებით 12—14 სს. ახ. წ.ა. გამოჩნდა სახელწოდება antimonium. 1789 წ. ლავუაზიემ სტიბიუმი ჩართო ქიმიური ელემენტების სიაში სახელწოდებით antimoine (თანამედროვე ინგლისურად antimony, ესპანურად და იტალიურად antimonio, გერმანულად Antimon). რუსულად «сурьма» მოდის თურქული sürme-დან; რომლითაც აღნიშნავდნენ ტყვიის სულფიდის ფხვნილს PbS, ასევე გამოიყენებოდა წარბების გასაშავებლად (სხვა მონაცენებით, «სურმა» — სპარსული «სურმე-დან» — ლითონი მოდის; სულხან-საბას სიტყვის კონაში განმარტებულია როგორც საოლავი). სტიბიუმის თვისებები, მისი და მისი ნაერთების მიღება პირველად დაწვრილებითი აღწერა ალქიმიკოსმა ვასილ ვალენტინომ (გერმანია) 1604 წ. XV საუკუნეში ბერმა ვასილი ვალენტინმა აღწერა სტიბიუმის მიღების პროცესი ტყვიის შენადნობიდან ტიპოგრაფიული შრიფტის ჩამოსხმისათვის (отливки). ბუნებრივ გოგირდიან სტიბიუმს (сернистую сурьму) მან უწოდა სტიბიუმიანი მინა. შუა საუკუნეებში იყენებდნენ სტიბიუმის პრეპარატებს სამედიცინო მიზნებისათვის, ძირითადად ღებინების გამოსაწვევად: სტიბიუმის აბები, ღვინო, დაყოვნებული ბისმუტის თასში (ამ დროს წარმოიქმნება ”პირსასაქმებელი ქვა” K[C4H2O6Sb (OH)2]•1/2H2O).
მის ნაერთებს ანტიმონიდები ეწოდება.
ბუნებაში
thumb|100px|მარცხნივ|სტიბიუმის სიმბოლო thumb|250px|სტიბიუმის 16 კგ-იანი ზოდი thumb|200px|თვითნაბადი სტიბიუმი და კალციტი სტიბიუმის კლარკია 500 მგრ/ტ. მისი შემცველობა ამოფრქვეულ ქანებში საერთოდ უფრო ნაკლებია, ვიდრე დანალექ ქანებში. დანალექ ქანებში სტიბიუმის ყველაზე მაღალი კონცენტრაცია აღინიშნება თიხოვან შრეებში (1,2 გრ/ტ), ბოქსიტებში და ფოსფორიტებში (2 გრ/ტ) და ყველაზე დაბალია კიროვან ქანებში და ქვიშნარებში (0,3 გრ/ტ). სტიბიუმის მომატებული რაოდენობა დადგენილია ქვანახშირის ნაცარში. სტიბიუმს ერთი მხრივ, ბუნებრივ ნაერთებში აქვს ლითონის თვისებები და წარმოადგენს ტიპურ ჰალკოფილურ ელემენტს, წარმოქმნის ანტიმონიტებს. მეორე მხრივ მას გააჩნია მეტალოიდების თვისებები, რომელიც ვლინდება სხვადასხვაგვარ სულფომარილებში — ბურნონიტი, ბუკანჟერიტი, ტეტრაედრიტი, ჯემსონიტი, პირარგერიტი და სხვა. ისეთ ლითონებთან როგორებიცაა სპილენძი, დარიშხანი და პალადიუმი, სტიბიუმს შეუძლია ინტერლითონური (ინტერმეტალური) ნაერთების მოცემა. სტიბიუმის იონური რადიუსია Sb3+ ყველაზე ახლოსაა დარიშხანისა და ბისმუტის იონურ რადიუსებთან, რის გამოც შეიმჩნევა სტიბიუმისა და დარიშხანის იზომორფული ჩანაცვლება ზოგიერთ ქანებში და გეოკრონიტში Pb5(Sb, As)2S8 სტიბიუმისა და ბისმუტისა კობელიტში Pb6FeBi4Sb2S16 და სხვა. სტიბიუმი მცირე რაოდენობით (გრამები, მეათედი, იშვიათად მეასედი გრ/ტ) აღინიშნება გალენიტებში, სფალერიტებში, ბისმუტინებში და სხვა სულფიდებში. სტიბიუმის აქროლადობა მთელ რიგ მის ნაერთებში შედარებით მცირეა. ყველაზე მაღალი აქროლადობა გააჩნია სტიბიუმის ჰალოგენიდებს - SbCl3. ჰიპერგენურ პირობებში (ზედაპირულ ფენებთან და ზედაპირზე) ანტიმონიტი იჟანგება მიახლოებით შემდეგი სქემით: Sb2S3 + 6O2 = Sb2(SO4)3. ამ დროს წარმოქმნილი სტიბიუმის ჟანგის სულფატები ძალიან არამდგრადია და სწრაფად ჰიდროლიზდება, გადადის სტიბიუმის ოხრაზე — სერვანტიტი Sb2O4, სტიბიოკონიტი Sb2O4 • nH2O, ვალენტინიტი Sb2O3 და სხვა. წყალში ხსნადობა ძალიან მცირეა (1,3 მგრ/ლ), მაგრამ ის მნიშვნელოვნად იზრდება ტუტეების ხსნარებში ტიომჟავეების მაგალითად Na3SbS3 ტიპის წარმოაქმნით. ზღვის წყალში მისი შემცველობაა 0,5 მკგ/ლ. მთავარი სამრეწველო მნიშვნელობა აქვს ანტიმონიტს Sb2S3 (71,7 % Sb). სულფომარილებს ტეტრაედრიტი Cu12Sb4S13, ბურნონიტი PbCuSbS3, ბულანჟერიტი Pb5Sb4S11 და ჯემსონიტი Pb4FeSb6S14 აქვთ არც თუ ისეთი მნიშვნელობა.
საბადოების გენეტიკური ჯგუფები და სამრეწველო ტიპები
არის დაბალ და საშუალოტემპერატურულ ჰიდროთერმულ ძარღვებში ვერცხლის, კობალტის და ნიკელის მადნებთან ერთად, ასევე რთული შემადგენლობის სულფიდურ მადნებში.
საბადოები
სტიბიუმის საბადოები ცნობილია სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში, ალჟირში, სომხეთში, ტაჯიკეთში, ბულგარეთში, რუსეთში, ჩინეთში და ყირგიზეთში.
იზოტოპები
ბუნებრივი სტიბიუმი წარმოადგენს ორი იზოტოპის ნარევს: 121Sb (იზოტოპური გავრცობადობა 57,36 %) და 123Sb (42,64 %). ერთადერთი ხანგრძლივად არსებული რადიონუკლიდი არის — 125Sb ნახევარდაშლის პერიოდით 2,76 წელი, სტიბიუმის სხვა დანარჩენ იზოტოპს და იზომერს ნახევარდაშლის პერიოდი აქვს არაუმეტეს ორი თვისა.
ნეიტრონის (პირველის) გამონთავისუფლების რეაქციისათვის ზღვრული ენერგია არის:
ფიზიკური და ქიმიური თვისებები
სტიბიუმი თავისუფალ მდგომარეობაში წარმოქმნის ლითონური ბრჭყვიალების მოვერცხლისფრო-თეთრი ფერის კრისტალებს სიმკვრივით 6,68 გრ/სმ³. გარეგნულად ძალიან ჰგავს ლითონებს, კრისტალური სტიბიუმი გამოირჩევა მაღალი სიმყიფით და ნაკლები თბო- და ელექტროგამტარობით. უმრავლესი ლითონისაგან განსხვავებით, სტიბიუმი გაცივებისას ფართოვდება. Sb ამცირებს ტყვიის დნობისა და კრისტალიზაციის წერტილებს, ხოლო თვითონ შენადნობი გამაგრებისას მოცულობაში იმატებს.
ნაერთებში ძირითადი ვალენტობაა: III და V.
მჟანგავი კონცენტრირებული მჟავები აქტიურად ურთიერთქმედებენ სტიბიუმთან.
სტიბიუმი იხსნება "სამეფო წყალში":
გამოყენება
სტიბიუმი სულ უფრო მეტად გამოიყენება ნახევარგამტარებში დიოდების, ინფრაწითელი დეტექტორების, ჰოლის ეფექტის მოწყობილობების წარმოებისას. წარმოადგენს ტყვიის შენადნობების კომპონენტს, რომელიც ზრდის მის სიმაგრეს და მექანიკურ სიმტკიცეს.
გამოყენების დარგები:
კალასთან და სპილენძთან ერთად სტიბიუმი წარმოქმნის ლითონურ შენადნობს — ბაბიტს, რომელსაც გააჩნია ანტიფრიქციული თვისებები და გამოიყენება სრიალის საკისრებში. ასევე Sb ამატებენ ლითონებს, რომლებიც განკუთვნილია დახვეწილი მწვრილი ჩამოსხმისათვის.
სტიბიუმის ნაერთები ოქსიდების, სულფიდების ფორმით, ნატრიუმის ანტიმონატი და სტიბიუმის ტრიქლორიდი გამოიყენება ცეცხლგამძლე ნაერთების წარმოებაში, კერძოდ: კერამიკული მინანქარი, მინა, საღებავების და კერამიკული ნაკეთობები. სტიბიუმის სულფიდი არის ასანთის თავის ერთ-ერთი ინგრედიენტი.
სტიბიუმის ნაერთები, მაგალითად, მეგლუმინის ანტიმონიატი (გლუკანტიმი) და ნატრიუმის სტიბოგლუკანატი (პენტოსტამი), გამოიყენება ლეიშმანიოზის სამკურნალოდ.
ელექტრონიკა
შედის რამდენიმე სარჩილავის შემადგენლობაში.
ფასები
ლითონური სტიბიუმის 99,5 %-იანი სიწმინდის ზოდების ღირებულება შეადგენს მიახლოებით 15,5 დოლარი/კგ.
თერმოელექტრული მასალები
სტიბიუმის ტელურიდი გამოიყენება როგორც თერმოელექტრული შენადნობების კომპონენტი (თერმო-ე.მ.ძ 100—150 მკბ/К) ბისმუტის ტელურიდთან ერთად.
ბიოლოგიური როლი და ორგანიზმზე ზემოქმედება
left|80px სტიბიუმი მიეკუთვნება მიკროელემენტებს. მისი შემცველობა ადამიანის ორგანიზმში შეადგენს მასის 10−6%. მუდმივად არის ცოცხალ ორგანიზმებში, მისი ფიზიოლოგიური და ბიოლოგიური როლი არ არის გამოკვლეული. სტიბიუმი ავლენს გამაღიზიანებელ და კუმულატურ ქმედებებს. გროვდება ფარისებრ ჯირკვლებში, აქვეითებს მის ფუნქციებს და იწვევს ენდემურ ჩიყვს. თუმცა, საკვებგადამამუშავებელ ტრაქტში მოხვედრისას, სტიბიუმის ნაერთები არ იწვევენ მოწამლვას, რადგანაც Sb (III)-ის მარილები ჰიდროლიზდებიან მცირედხსნადი პროდუქტების წარმოქმნით. ამასთან სტიბიუმის (III) ნაერთები უფრო ტოქსიკურებია, ვიდრე სტიბიუმის (V)-ს. Sb-ის მტვერი და ორთქლი იწვევენ ცხვირის სისხლდენას, სტიბიუმის «ჩამოსხმის ციება», პნევმოსკლეროზს, აავადებს კანს, არღვევს სქესობრივ ფუნქციას. წყალში გემოს გაჩენის ზღვარია — 0,5 მგრ/ლ. ზრდასრული ადამიანისათვის სასიკვდილო დოზაა — 100 მგრ, ბავშვებისათვის — 49 მგრ. სამუშაო ზონის ჰაერის სტიბიუმის აეროზოლებში ზღვრული დასაშვები კონცენტრაციაა 0,5 მგრ/მ³, ატმოსფერულ ჰაერში 0,01 მგრ/მ³. ზღვრული დასაშვები კონცენტრაცია ნიადაგში არის 4,5 მგრ/კგ. სასმელ წყალში სტიბიუმი მიეკუთვნება მეორე კლასის საშიშროებას, ზღვრული დასაშვები კონცენტრაციაა 0,005 მგრ/ლ. ბუნებრივ წყლებში შემცველობის ნორმატივი შეადგენს 0,05 მგრ/ლ. მრეწველობაში გამოყენებულ წყლებში, რომლებსაც ბიოფილტრიან გამწმენდ ნაგებობებში მიმართავენ, სთიბიუმის შემცველობა არ უნდა აღემატებოდეს 0,2 მგრ/ლ.
ჯამშიდ ნახჩივანსკი
მინი|227x227პქ| ჯამშიდ ნახიჩევანსკის მთავარი მუზეუმი [[ნახიჩევანი|ნახიჩევანში]] ჯამშიდ ჯაფარგულუ ოღლუ ნახჩივანსკი (Cəmşid Cəfərqulu oğlu Naxçıvanski; დ. 23 აგვისტო, 1895 — გ. 26 აგვისტო, 1938) — რუსეთის იმპერიის, აზერბაიჯანისა და საბჭოთა კავშირის სამხედრო მეთაური.
ადრეული ცხოვრება
ჯამშიდ ნახჩივანსკი დაიბადა გადამდგარი რუსეთის იმპერიული რიტმაისტერი ჯაფარგულუ ხან ნახჩივანსკის ოჯახში, რომელიც იყო გენერალ ადიუტანტ ჰუსეინ ხან ნახჩივანსკის ძმა. ნახჩივანსკიები წარმოიშვნენ კანგარლის ოღუზ თურქთა ტომებიდან, რომელთა შთამომავლები განაგებდნენ ნახიჩევანის სახანოს. შვიდი წლის ასაკში დედამ ფარრანტაჯ-ჰანიმ ასწავლა აზერბაიჯანულ ენაზე წერა, ხოლო ძიძამ რუსული და ფრანგული ენა შეასწავლა. 1904 წელს იგი მიიღეს თბილისის კადეტთა კორპუსში, რომელიც დაამთავრა 1911 წელს.
იმპერიული რუსული არმია
1914 წლის 30 აგვისტოს დაიწყო ჯარში მსახური,კროპივნიცკის კავალერიის სკოლაში. პირველი კლასის ოთხთვიანი ინტენსიური კურსის დამთავრების შემდეგ დაინიშნა პრაპორშჩიკად და დაინიშნა კავკასიის მშობლიური მთიანი დივიზიის აზერბაიჯანის სარეზერვო საკავალერიო პოლკში, რომელიც ჩამოყალიბდა კავკასიელი და ამიერკავკასიელი მუსლიმი მოხალისეებისგან. 1915 წლის 14 ივნისს ჯამშიდ ხანი გადაიყვანეს პოლკში და 22 აგვისტოს დააწინაურეს კორნეტის წოდებით. 1916 წლის 14 თებერვალს მას მიენიჭა პირველი სამხედრო ჯილდო, წმინდა ანას მე-4 ხარისხის ორდენი. 1917 წლის 26 იანვარს ჯამშიდ ხანი მტრის დამარცხებისა და კავალერიის თავდასხმის სათავეში ყოფნისთვის წმინდა გიორგის მახვილით დააჯილდოვეს. 1917 წლის მარტში ჯამშიდ ხანი რუმინეთის ფრონტზე გამოჩენილი მამაცობისთვის დაჯილდოვდა წმინდა სტანისლავის II ხარისხის ორდენით. 15 აპრილს დაჯილდოვდა წმინდა ანას მე-3 ხარისხის ორდენით, ხოლო 22 აგვისტოს წმინდა გიორგის მე-4 ხარისხის ჯვრით.
1917 წლის 30 ოქტომბერს ნახჩივანსკის მიენიჭა სტაბ-რიტმაისტერის წოდება, ხოლო მისი პოლკი რუსეთის კავკასიის არმიის შემადგენლობაში შეიყვანეს და კავკასიაში გადაასახლეს. 1917 წლის ბოლოს ამიერკავკასიის სპეციალური კომიტეტის ბრძანებით დაიწყო მუსლიმთა (აზერბაიჯანული) კორპუსის ფორმირება გენერალ-ლეიტენანტ ალი-აღა შიხლინსკის მეთაურობით.
აზერბაიჯანის არმია (ADR)
1918 წლის მაისის ბოლოს დასრულდა კორპუსის დაარსება. 1918 წლის 26 ივნისს აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ კორპუსი გადაეცა აზერბაიჯანის არმიის კორპუსს. 1918 წლის ივლისში კორპუსი დაიშალა და ნაწილობრივ გაერთიანდა ახლად ჩამოსულ თურქულ მე-5 კავკასიურ და მე-15 ჭანაჰკალას დივიზიებთან და ახლად შექმნილ ისლამის კავკასიურ არმიასთან, რომელსაც ნურუ ფაშა მეთაურობდა. 1918 წლის 27 ივნისიდან 1 ივლისის გოიჩაის გარეუბანში გამართული ბრძოლების დროს ისლამის არმიამ გაანადგურა წითელი არმიის 1-ლი კავკასიური კორპუსი. ჯამშიდ ხანმა მონაწილეობა მიიღო ბაქოს ბრძოლაში ცენტროკასპიის დიქტატურისა და სომეხი დაშნაკების წინააღმდეგ. ბაქო გაათავისუფლეს 1918 წლის 15 სექტემბერს.
აზერბაიჯანის არმიაში ჯამშიდ ხანი იყო პირველი აზერბაიჯანული პოლკის 1-ლი ასეულის მეთაური და პოლკის მეთაურის თანაშემწე. 1920 წლის 24 მარტს აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის თავდაცვის მინისტრმა სამად ბეი მეჰმანდაროვმა ყარაბაღის მე-2 საკავალერიო პოლკის მეთაურად ლეიტენანტი-პოლკოვნიკი ჯამშიდ ხანი დანიშნა. ყარაბაღში ყოფნისას მონაწილეობდა შუშის გათავისუფლებაში.
საბჭოთა არმია
აზერბაიჯანში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ყარაბაღის დივიზია წითელი არმიის მეთაურობაში გადავიდა. 1920 წლის განჯის აჯანყების ჩახშობის შემდეგ, ბოლშევიკებმა დააპატიმრეს მრავალი აზერბაიჯანელი ოფიცერი, მათ შორის იყო ნახჩივანსკი. ის ბაქოს ყურის კუნძულ ნარგინის ციხეში იმყოფებოდა, მაგრამ ორ თვეში გაათავისუფლეს. შემდეგ 1921-1931 წლებში მსახურობდა აზერბაიჯანის მსროლელი დივიზიის მეთაურად.
1931 წელს მას თბილისში, წითელი არმიის კორპუსში გამოძახება უბრძანეს, სადაც დააკავეს და ბრალი ღალატში და ანტი-საბჭოთა ჯაშუშობაში წაუყენეს.
1931 წლის 30 სექტემბერს მას სიკვდილით დასჯა მიუსაჯეს, მაგრამ სერგო ორჯონიკიძემ ეს საკითხი პოლიტბიუროში მიიტანა, სადაც იოსებ სტალინმა ბრძანა გაეთავისუფლებინათ ნახჩივანსკი იმ პირობით, რომ ის არ იმუშავებდა და არ იცხოვრებდა კავკასიაში. ნახჩივანსკის ჯარში რეაბილიტაცია ჩაუტარდა და შემდგომი სწავლისთვის ფრუნზეს სამხედრო აკადემიაში გაგზავნეს.. 1933 წელს დაასრულა სწავლა და დარჩა აკადემიაში სამხედრო ტაქტიკის მასწავლებლად. 1935 წლის 5 დეკემბერს თავდაცვის სახალხო კომისრის კლიმენტ ვოროშილოვის ბრძანებით მას მიენიჭა კომბრიგის წოდება.
გარდაცვალება
დიდი წმენდის დროს ნახჩივანსკი დააპატიმრეს 1938 წლის 20 მაისს და ბრალი წაუყენეს ანტისაბჭოთა საქმიანობასა და ჯაშუშობაში. მას მიესაჯა სიკვდილით დასჯა და მთელი პირადი ქონების კონფისკაცია. ნახჩივანსკი ცეცხლსასროლი იარაღით დახვრიტეს. მისი ცხედარი გადაასვენეს და დაკრძალეს კომუნარკას გადასაღებ მოედანზე, მოსკოვის გარეთ.
2007 წელს აზერბაიჯანში ჯამშიდ ნახჩივანსკის 112 წლის იუბილე აღინიშნა. ბაქოსა და ნახჩევანის ქუჩებს, ასევე სამხედრო ლიცეუმს ჯამშიდ ხან ნახჩივანსკის სახელი ეწოდა. აზერბაიჯანის მთავრობამ ნახიჩევანში მისი სახელობის სახლ-მუზეუმიც გახსნა.
სქოლიო
კატეგორია:წმინდა ანას III ხარისხის ორდენის კავალრები კატეგორია:ფრუნზეს სამხედრო აკადემიის კურსდამთავრებულები კატეგორია:გარდაცვლილი 1938 კატეგორია:წმინდა ანას IV ხარისხის ორდენის კავალრები კატეგორია:აზერბაიჯანული არისტოკრატია კატეგორია:წმინდა სტანისლავის ორდენის კავალრები (რუსეთის იმპერია) კატეგორია:რუსეთის იმპერიის გენერლები კატეგორია:დაბადებული 1895
Anonychomyrma myrmex
Anonychomyrma myrmex — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Anonychomyrma-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Dolichoderinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:Anonychomyrma
ფანკი
ფანკი (funk) — მუსიკალური ჟანრი. იგი წარმოიშვა 1960-იან წლებში, როდესაც აფრო-ამერიკელმა მუსიკოსებმა ერთმანეთს შეუხამეს სოული, რითმ-ენდ-ბლუზი, ჯაზი და ფსიქოდელიური როკი, საცეკვაო რითმებით. ფანკში ძირითადი ელემენტია მელოდია და ჰარმონია, რომელიც ერწყმის რითმს, ან ელექტრონული ბასისა და დასარტყამების ჟღერადობას.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ფანკი კატეგორია:1960-იანები მუსიკაში კატეგორია:1970-იანები მუსიკაში
ადარნერსე (ჰერეთის მთავარი)
ადარნერსე, იგივე ატრნერსეჰ (დაახ. 853-დან – დაახ. IX ს. III მეოთხედი) — ჰერეთის მთავარი, საჰლის ძე. შესაძლოა იგი ყოფილიყო მთავარი საჰლის შემდეგ, თუმცა ჩვენთვის ცნობილ წყაროებში არ მოიპოვება ცნობები იმის შესახებ, თუ ვინ მართავდა ამ დროს ჰერეთს.
ლიტერატურა
კატეგორია:ჰერეთის მეფეები
Cephalotes persimplex
Cephalotes persimplex — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა.
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
აპოდი
აპოდი (Apodi) — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, რიუ-გრანდი-დუ-ნორტის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 67 მეტრზე. მიეკუთვნება ოესტე-პოტიგუარის მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ შაპადა-დუ-აპოდის შემადგენლობაში.
2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 34 763 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 21.69 კმ²-ზე. ფართობი 1 602 480 კმ²-ია.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რიუ-გრანდი-დუ-ნორტის მუნიციპალიტეტები
იულონ გაგოშიძე
იულონ გაგოშიძე (დ. 17 ივლისი, 1935, თბილისი) — ქართველი ისტორიკოსი, არქეოლოგი და საზოგადო მოღვაწე.
სხვიტორი
სხვიტორი — სოფელი საჩხერის მუნიციპალიტეტში (ჩიხის თემი). მდებარეობს ნაურცევის მთის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ჩიხურის (ყვირილის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირებზე. ზღვის დონიდან 520 მეტრი, საჩხერიდან 3 კილომეტრი. სოფელში არის საჯარო სკოლა. სოფელში დაიბადა აკაკი წერეთელი. აქვეა მისი სახლ-მუზეუმი.
იულონ გაგოშიძე
კარიერა
გამოქვეყნებული აქვს ანტიკური და შუა საუკუნეების საქართველოს არქეოლოგიის სხვადასხვა საკითხისადმი მიძღვნილი 300-ზე მეტი ნაშრომი, რომელთა შორის 8 მონოგრაფია (მათგან სამი თანაავტორებთან ერთად).
სხვიტორი
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 815 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:საჩხერის მუნიციპალიტეტის სოფლები
იულონ გაგოშიძე
კარიერა
ჰყავს მეუღლე, ორი ვაჟიშვილი და შვიდი შვილიშვილი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი ისტორიკოსები კატეგორია:ქართველი არქეოლოგები კატეგორია:დაბადებული 1935 კატეგორია:დიასპორის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრები კატეგორია:დაბადებული 17 ივლისი კატეგორია:თბილისში დაბადებულები ი
რუფატ ჰუსეინოვი
რუფატ ჰუსეინოვი (დ. 25 აპრილი, 1997) — აზერბაიჯანელი მოკრივე უმსუბუქეს წონით კატეგორიაში (49 კგ-მდე), მეორე ახალგაზრდული ოლიმპიური თამაშების გამარჯვებული, 2015 წელს სამაკოვში გამართული ევროპის ჩემპიონატის ბრინჯაოს მედალოსანი. წარმოადგინა აზერბაიჯანი 2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე, რომელიც რიო-დე-ჟანეიროში გაიმართა.
ბიოგრაფია
რუფატ ჰუსეინვოი დაიბადა 1997 წლის 25 აპრილს, აზერბაიჯანის ქალაქ განჯაში. კრივში ვარჯიში 2005 წელს მშობლიურ ქალაქ განჯაში დაიწყო. მისი მწვრთნელი იყო მამამისი, ილჰამ ჰუსეინოვი.2011 წელს მან მოიგო აზერბაიჯანის ახალგაზრდული ჩემპიონატი. 2013 წელს ბაქოში გამართულ საერთაშორისო ტურნირზე - ჰეიდარ ალიევის თასზე პირველი ადგილი დაიკავა. იმავე წელს ანაპაში გამართულ ევროპის ახალგაზრდულ ჩემპიონატზე მეორე ადგილი დაიკავა.
ჰუსეინოვმა 2014 წელს სოფიაში გამართულ ახალგაზრდულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. იმავე წელს გახდა ნანკინის 2014 წლის ახალგაზრდული ოლიმპიური თამაშების გამარჯვებული. ფინალში ანგარიშით 3:0 დაამარცხა უზბეკი სულეიმონ ლატიპოვი. პირველ შეხვედრაში ანგარიშით 2:1 დაამარცხა ინდოელი შიამ კურა კარაკარა, ამის შემდეგ დაამარცხა ყირგიზი შალკარ აიხინბაი. . ასევე 2014 წელს რუფატ ჰუსეინოვი ჩაირიცხა ბაქოს ფიზიკური კულტურისა და სპორტის აკადემიაში. .
2015 წელს ევროპის ჩემპიონატზე მან მესამე ადგილი დაიკავა, ნახევარფინალში რუფატი დამარცხდა დიდი ბრიტანეთის წარმომადენელ ჰარვი ჰორნთან. . იმავე წელს მისი დებიუტი შედგა მსოფლიო ჩემპიონატზე, რომელიც გაიმართა დოჰაში, 18 წლის ასაკში გახდა მსოფლიო ჩემპიონატის ერთ-ერთი ყველაზე ახალგაზრდა მონაწილე. მეოთხედფინალში გასული ჰუსეინოვი უკრაინელ დიმიტრი ზამოტაევთან დამარცხდა.
2016 წლის ივნისში მსოფლიო ოლიმპიურ საკვალიფიკაციო ტურნირზე, რომელიც ბაქოში გაიმართა ჰუსეინოვმა ნახევარფინალში დაამარცხა მექსიკელი ხოსელიტო ველასკესი და ფინალში გავიდა, რითაც 19 წლის ასაკში მოიპოვა რიო-დე-ჟანეიროში გასამართი ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების ლიცენზია. ფინალში მან ესპანელი სამუელ კარმონი დაამარცხა რითაც ტურნირის გამარჯვებული გახდა. რუფატ ჰუსეინოვი მონაწილეობდა XXXI ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე. პირველი ბრძოლა გამართა 6 აგვისტოს. ის 1/16 ფინალში ნამიბიელ მოკრივე მატიას ჰამუნელას დაუპირისპირდა, რომელმაც იგი დამაჯერებლად დაამარცხა.
ისმაილ შიხლი
ისმაილ შიხლი (İsmayıl Şıxlı; დაბადებით ისმაილ ყაჰრამან-ოღლუ შიხლი; İsmayıl Qəhrəman oğlu Şıxlı; დ. 22 მარტი, 1919, სოფ. იქინჯი-შიხლი — გ. 26 ივნისი, 1995, ბაქო) — აზერბაიჯანელი მწერალი, სცენარისტი, ლიტერატურათმცოდნე, აზერბაიჯანის სახალხო მწერალი (1984), აზერბაიჯანის კომკავშირის პრემიის ლაურეატი (1976), ფილოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი (1954), აზერბაიჯანის სსრ უმაღლესი საბჭოს წევრი (1986, 1990), მირზა ფათალი ახუნდოვის სახელობის პრემიის ლაურეატი.
ბიოგრაფია
ისმაილ შიხლი დაიბადა 1919 წლის 22 მარტს ელისაბედპოლის გუბერნიაში (ამჟამად აზერბაიჯანის ყაზახის რაიონი), ყაზახის მაზრის სოფელ იქინჯი-შიხლში მასწავლებლის ოჯახში. იგი შიხლინსკების ცნობილი გვარის წარმომადგენელი, გენერალ ჯავად ბეგ შიხლინსკის ძმის შვილი იყო.
1941 წელს აზერბაიჯანის პედაგოგიური უნივერსიტეტის ლიტერატურის ფაკულტეტი დაამთავრა.
ომის დამთავრების შემდეგ ყაზახის რაიონის სოფელ ქოსალარში საშუალო სკოლაში სასწავლო ნაწილის გამგედ მუშაობდა. 1946–1949 წლებში იყო ასპირანტი, მასწავლებელი, უფროსი მასწავლებელი, ხოლო მოგვიანებით საზღვარგარეთის ქვეყნების ლიტერატურის კათედრის გამგე აზერბაიჯანის პედაგოგიურ უნივერსიტეტში. 1949 წლიდან იყო აზერბაიჯანის მწერალთა კავშირის წევრი. ბოლო ხანს იყო ჟურნალ „აზერბაიჯანის“ რედაქტორი, აზერბაიჯანის მწერალთა კავშირის პირველი მდივანი, სსრკ მწერალთა კავშირის მდივანი.
ავტორია რომანების: „გზები იყრება“ (1957), „მშფოთვარე მტკვარი“ (1967), „ჩემი გარდაცვლილი სამყარო“ (1995). არის მრავალი კინოსცენარის ავტორი. რომანი „მშფოთვარე მტკვარი“, რომელზეც ისმაილ შიხლი ათი წელი მუშაობდა მრავალი ლიტერატორის მიერ აღიარებულია, როგორც გარდამტეხი ნაწარმოები აზერბაიჯანულ პროზაში, რომელმაც ახალ მიმართულებას - ნეორეალიზმს დაუდო სათავე. 1969 წელს რომანის მოტივებზე გადაღებულ იქნა მხატვრული ფილმი „დაუცხრომელი მტკვარი“.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 22 მარტი კატეგორია:დაბადებული 1919 კატეგორია:გარდაცვლილი 26 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1995 კატეგორია:საბჭოთა მწერლები კატეგორია:აზერბაიჯანელი მწერლები
კაროლა ვაზა
კაროლა ვაზა (Carola av Wasa, Carola von Vasa; დ. 5 აგვისტო, 1833, ვენა, ავსტრია — გ. 15 დეკემბერი, 1907, დრეზდენი, გერმანია) — ჰოლშტაინ-გოტორპთა დინასტიის წარმომადგენელი. შვედეთის მეფე გუსტავ IV ადოლფის შვილიშვილი. საქსონიის უკანასკნელი დედოფალი 1873-1902 წლებში როგორც მეფე ალბერტის მეუღლე.
ადრეული ცხოვრება
მარცხნივ|მინი|294x294პქ|კაროლა 17 წლის ასაკში კაროლა დაიბადა 1833 წლის 5 აგვისტოს ვენაში. იგი იყო შვედეთის მეფე გუსტავ IV ადოლფის ერთადერთი ვაჟის, ვაზას პრინც გუსტავისა და მისი ცოლის, პრინცესა ლუიზა ამალია ბადენელის ერთადერთი შვილი. ბაბუამისი ჯერ კიდევ 1809 წელს ჩამოაგდეს ტახტიდან, რის გამოც მისი ოჯახი ემიგრაციაში ცხოვრობდა.
ცნობილია, რომ 1850-იანი წლების ევროპაში იგი ერთ-ერთ ყველაზე ლამაზ და სასურველ საპატარძლოდ მიიჩნეოდა. იგეგმებოდა, რომ იგი საფრანგეთის იმპერატორ ნაპოლეონ III-ზე დაექორწინებინათ, მაგრამ მოლაპარაკებები ჩაიშალა და ნაპოლეონმა ცოლად ესპანელი დიდებული, ეუხენია დე მონტიხო შეირთო. მოლაპარაკებების ჩაშლის მიზეზი ისიც იყო, რომ იგი ბებიის, სტეფანია დე ბოარნეს ხაზით ბიძაშვილად ერგებოდა ნაპოლეონის დედას, დედოფალ ჰორტენზია დე ბოარნეს. ამასთან, საფრანგეთში არსებული არასტაბილური პოლიტიკური სიტუაციის გამო, კაროლას მამა ეწინააღმდეგებოდა მათი ქორწინების იდეას. აღსანიშნავია ისიც, რომ მათი დინასტია ბონაპარტებთან დაპირისპირებაში იყო და ისინი მათ მონარქებად არ სცნობდნენ. მართლაც, ამ ამბიდან 20 წელიწადში, 1870 წელს ნაპოლეონ III ტახტიდან ჩამოაგდეს და ცოლთან ერთად ემიგრაციაში წასვლა მოუხდა.
კრონპრინცესა
მარცხნივ|მინი|332x332პქ|კრონპრინცესა კაროლა 1868 წელს 1852 წელს, მამის სურვილის საწინააღმდეგოდ, კაროლა კათოლიციზმზე მოექცა. ამ ამბიდან მალევე, 1853 წლის 18 ივლისს იგი დრეზდენში დაქორწინდა საქსონიის კრონპრინც ალბერტზე, მეფე იოჰანისა და დედოფალ ამალია ავგუსტა ბავარიელის უფროს ვაჟზე. მათი ქორწინება უშვილო იყო, თუმცა არა უნაყოფო, რადგან კაროლას ათჯერ მოეშალა მუცელი.
ირკვევა, რომ მას დედამთილთან კარგი ურთიერთობა ჰქონდა. როგორც კაროლა დღიურებში წერდა, დედოფალი ამალია ავგუსტა რთულ პერიოდებში მას ყოველთვის გვერდში ედგა. ამასთან, როგორც საქსონიის კრონპრინცესამ, კაროლამ შეისწავლა თავისი ვალდებულებები და დაიწყო მათი შესრულება. 1866 წელს, ომის პერიოდში, კრონპრინცესა თავად ესტუმრა საქსონიის საველე ჰოსპიტალებს. 1867 წელს მანვე დააარსა ე.წ. ალბერტის კომისია, რომელიც მიზნად ისახავდა გერმანული არმიისათვის სამედიცინო დახმარების გაუმჯობესებას. 1870-71 წლების ომის დროს გაწეული დიდი სამსახურისათვის პრუსიის სამეფო ოჯახმა იგი წმინდა ლუსიენის, ხოლო საქსონიისამ წმინდა სიდონიას სახელობის ორდენით დააჯილდოვა. 1871 წელს იგი ალბერტთან ერთად გაემგზავრა საფრანგეთის ქალაქ კომპიენში, სადაც იგი გამარჯვებულ გერმანელ ჯარისკაცებს მიესალმა და მიულოცა მიღწეული წარმატება.
დედოფალი
მინი|326x326პქ|დედოფალი კაროლა 1899 წელს 1873 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ, ალბერტი საქსონიის მეფე გახდა, რამაც კაროლა დედოფლად აქცია. 1884 წელს სწორედ დედოფალმა კაროლამ უზრუნველყო შვედეთში ჰოლშტაინ-გოტორპთა ნაცვლად გამეფებული ბერნადოტებისა და ოლდენბურგების შერიგება. მისი და მისი ბიძაშვილის, შვედეთის კრონპრინცესა ვიქტორია ბადენელის ხელშეწყობით მოხერხდა კაროლას პაპის, მეფე გუსტავ IV ადოლფის ნეშტის შვედეთში გადასვენება. ასევე სტოკჰოლმში გადაასვენეს და სამეფო აკლდამაში დაკრძალეს კაროლას მამა და ძმაც. 1888 წელს დედოფალი კაროლა და მეფე ალბერტი ოფიციალურად ეწვივნენ შვედეთს, სადაც ისინი სამეფო ოჯახმა პატივით მიიღეს.
ცნობილია, რომ იგი ესპანეთის სამეფო ოჯახმა დააჯილდოვა დედოფალ მარია ლუიზას სახელობის ქალთა საპატიო ღირსების ორდენით.
შოვქათ ალექპეროვა
შოვქათ ფეიზულა ყიზი ალექპეროვა (Şövkət Feyzulla qızı Ələkbərova; 20 ოქტომბერი, 1922, ბაქო - 7 თებერვალი, 1993, იქვე) — აზერბაიჯანელი მომღერალი, აზერბაიჯანის სსრ-ის სახალხო არტისტი (1959).
ბიოგრაფია
შოვქათ ალექპეროვა დაიბადა 1922 წლის 20 ოქტომბერს ბაქოში. ის ექვსშვილიან ოჯახში მესამე შვილი იყო. მამამისი მუსიკის დიდი მოყვარული, დედა კი პროფესიონალი თარისტი იყო. ბავშვებმა შემდგომში ასევე მიიღეს მუსიკალური განათლება. ადრეულ ასაკში ალექპეროვა უკრავდა ქამანჩას. 1937 წელს მან მოიგო სიმღერის კონკურსი, სადაც მისი ნიჭი შეაფასეს კომპოზიტორმა უზეირ ჰაჯიბეკოვმა და მომღერალმა ბულბულმა. კომპოზიციის „ყარაბაღის შიქესტას“ ბრწყინვალე შესრულების შემდეგ ჰაჯიბეოვმა ალეკპეროვა მიიღო ახლად შექმნილ აზერბაიჯანის სახელმწიფო გუნდში, რომელშიც მან დაიწყო თავისი პროფესიული კარიერა, როგორც მომღერალმა. მისი მენტორები იყვნენ ფოლკლორისტი და მასწავლებელი აღალარ ალივერდიბეკოვი და საოპერო მომღერალი ჰუსეინგულუ სარაბსკი.
მეორე მსოფლიო ომის დროს ალექპეროვა გაემგზავრა ფრონტზე, მღეროდა პატრიოტულ სიმღერებს. 1945 წლიდან მუშაობდა აზერბაიჯანის სახელმწიფო ფილარმონიაში. 1950-იანი წლებისთვის ალექპეროვა აღიარებული იყო აზერბაიჯანული ხალხური და პოპ სიმღერების ყველაზე პოპულარულ შემსრულებლად. შემოქმედებითი კარიერის განმავლობაში მან მოიარა ევროპის, აზიისა და აფრიკის 20-ზე მეტი ქვეყანა. ალექპეროვა წარმატებით გამოვიდა საფრანგეთში, შრი-ლანკაში, ავღანეთში, ინდოეთში, ეგვიპტეში, ალჟირში, თურქეთში, პოლონეთში. მის რეპერტუარში შედის მუღამები, ასევე აზერბაიჯანელი კომპოზიტორებისა და შუა აზიის ხალხების სიმღერები.
შოვქათ ალექპეროვა ორჯერ იყო დაქორწინებული. პირველი ქორწინებიდან შეეძინა ქალიშვილი ნათელა (1944-1992 წწ). მას შემდეგ, რაც ალეკპეროვას ქმარი, სამხედრო ექიმი ფრონტზე წავიდა და ახალი ოჯახი შექმნა, ისინი დაშორდნენ. 1955 წელს 33 წლის ასაკში ალექპეროვა დაქორწინდა 35 წლის რეჟისორ ლატიფ საფაროვზე. ქორწინებიდან ალექპეროვას შეეძინა ვაჟი, ბაშირი. საკუთარი შვილების გარდა ძმისშვილებსაც უვლიდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს ალექპეროვას უფროსი ძმა მირ ალაკბარი გაუჩინარდა და მისი მეუღლეც გარდაიცვალა. მათი ქალიშვილი ვალიდა რამდენიმე თვის იყო და ალექპეროვა მას ისე უვლიდა, როგორც საკუთარ ქალიშვილს. ვალიდას გარდა შოვქათი მეორე ძმის მირ შაფეჰის ორ შვილს სევდასა და ელდარსაც უვლიდა. ისინი მასთან ერთად ცხოვრობდნენ.
1963 წელს მეორე ქმრის თვითმკვლელობის შემდეგ მომღერალი აღარ დაქორწინებულა და მთელი ცხოვრება ბავშვებსა და მუსიკალურ კარიერას მიუძღვნა. 1992 წელს მისი ქალიშვილის, ნათელას მოულოდნელმა გარდაცვალებამ სიმსივნისგან უარყოფითი გავლენა მოახდინა ალეqპეროვას ჯანმრთელობაზე. ქალიშვილის გარდაცვალების შემდეგ მას აღარ უმღერია.
შოვქათ ალეqპეროვა გარდაიცვალა 1993 წლის 7 თებერვალს 70 წლის ასაკში. ის დაკრძალეს ბაქოში საპატიო დაკრძალვის ხეივანზე.
სქოლიო
კატეგორია:აზერბაიჯანელი ქალი მომღერლები კატეგორია:აზერბაიჯანელი ქალები
საჰლი (ჰერეთის მთავარი)
საჰლი (IX ს–ის I ნახ. – დაახ. 853), ჰერეთის მთავარი, "რანთა მეფე". მისი მმართველობის დროს ჰერეთი დიდად გაძლიერდა. 822 წელს საჰლი თავის ვაჟთან, ადარნერსესთან (ატერნერსეჰ) ერთად შეიჭრა მარჯვენა ნაპირის ალბანეთში, დაამარცხა ამ უკანასკნელის მმართველი, მიჰრანიდი ვარაზ-თრდატი, ამოჟლიტა მიჰრანიდთა საგვარეულო და მიითვისა მათი ტიტული "რანთა მეფე".
საჰლი ფორმალურად არაბთა ვასალად ცნობდა თავს და მხარს უჭერდა სახალიფოს პოლიტიკას ამიერკავკასიაში. 837 წელს გორისის ციხეში (თანამედროვე ყარაბახის ტერიტორიაზე) მან შეიპყრო და არაბებს გადასცა ალბანეთში ხურამიტული აჯანყების ხელმძღვანელი ბაბექი.
მაგრამ, როგორც ჩანს, ჰერეთის მიერ ვასალობის აღიარება სრულებითაც არ ნიშნავდა საჰლის ხალიფასადმი უსიტყვო მორჩილებას. არაბთა სარდალმა ხალიდ იბნ იაზიდმა, IX ს. 20–იან წლებში საქართველოში მოწყობილი ლაშქრობის დროს, ჰერეთიც დალაშქრა. ეს უნდა ყოფილიყო საჰლის მიერ 822 წელს ალბანეთში მოწყობილი ლაშქრობის პასუხი.
853 წელს, არაბთა ახალი შემოსევისას, საჰლს კონფლიქტი მოუვიდა არაბთა სარდალთან, ბუღა თურქთან, რომელმაც შეიპყრო იგი და სახალიფოში გაგზავნა. ამის შემდეგ ჰერეთი ხარკს უხდიდა არაბებს.
ლიტერატურა
კატეგორია:ჰერეთის მეფეები
ურთა (ზუგდიდის მუნიციპალიტეტი)
ურთა — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის ზუგდიდის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი. მდებარეობს ოდიშის დაბლობზე, მდინარე ჯუმის ნაპირზე, ზღვის დონიდან 70 მ. ზუგდიდიდან 13 კმ, ცაცხვიდან 6 კმ. სოფელში აღმოჩენილია ნეოლითის ეპოქის არქეოლოგიური ნაშთები.
სოფლის მახლობლად ურთის მთის კალთაზე დგას ეკლესია „ჯუმათი“ (XVII საუკუნე), მდინარე ჯუმის მარცხენა მხარეს ურთის მღვიმე.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 752 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფლები
დენის ლოუ
დენის ლოუ (Denis Law; დ. 11 მაისი, 1940, აბერდინი, შოტლანდია) — ყოფილი შოტლანდიელი ფეხბურთელი.
კარიერა დაიწყო ინგლისში, ჰადერსფილდ ტაუნში. დიდი დრო გაატარა მანჩესტერულ კლუბებში სიტიში და იუნაიტედში, ამ უკანასკნელის ისტორიაში ლოუს გამორჩეული ადგილი უჭირავს, იგი იუნაიტედის ყველა დროის მეორე საუკეთესო ბომბარდირია ბობი ჩარლტონის შემდეგ. ასევე ასპარეზობდა იტალიურ ტორინოში. შოტლანდიის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ფეხბურთელი, მან ეროვნულ ნაკრებში 55 მატჩი გამართა და 30 გოლი გაიტანა.
1964 წელს ჟურნალმა France Football-მა დაასახელა ევროპის საუკეთესო ფეხბურთელად და გადასცა ოქროს ბურთი, ის ერთადერთი შოტლანდიელია ვინც ეს ჯილდო მოიპოვა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1940 კატეგორია:დაბადებული 11 მაისი კატეგორია:შოტლანდიელი ფეხბურთელები კატეგორია:ინგლისის საფეხბურთო ლიგის ფეხბურთელები კატეგორია:მანჩესტერ სიტის ფეხბურთელები კატეგორია:სერია A-ს ფეხბურთელები კატეგორია:ტორინოს ფეხბურთელები კატეგორია:მანჩესტერ იუნაიტედის ფეხბურთელები კატეგორია:ოქროს ბურთის მფლობელები კატეგორია:შოტლანდიის ნაკრების ფეხბურთელები კატეგორია:1974 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის კომანდორები
ყიზილბაშობა
ყიზილბაშობა — ქართულ ისტორიულ წყაროებსა და ლიტერატურაში ირანული სოციალურ-პოლიტიკური სისტემის აღმნიშვნელი ტერმინი. ყიზილბაშობა დამყარდა ქართლში 1735–1744 წლებში.
ისტორია
1735 წელს ქართლში ოსმალთა ბატონობა დასრულდა, მაგრამ დაიწყო კიდევ უფრო სასტიკი ყიზილბაშობა.
ქართლ-კახეთიდან ოსმალთა განდევნისთანავე (იხ. ოსმალობა) ერევანში მდგომმა ნადირ–შაჰმა (იგივე თამაზ ყული–ხანი) ქართლ-კახეთის თავკაცები თავისთან იხმო და ყველა დააპატიმრა. მათ შორის იყვნენ: მეფე თეიმურაზ II, მისი ძმისწული ალექსანდრე (ალი მირზა), აბელ ენდრონიკაშვილი, გივი ამილახვარი, ვახუშტი აბაშიძე, შანშე ქსნის ერისთავი, მუხრანის ბატონი. თეიმურაზს თამაზ-ხანმა გამაჰმადიანება მოსთხოვა, ხოლო გივი ამილახვარს – უფროსი ასული, რომელიც თეიმურაზ იესეს ძის (მომავალი ანტონ I კათალიკოსი) დანიშნული იყო. ორთავე მოთხოვნაზე ნადირმა უარი მიიღო. ამის გამო მან ქართველები ერთიანად დააპატიმრა. დაპატიმრების ნამდვილი მიზეზი ის იყო, რომ თამაზი ქართველებს არ ენდობოდა, მისთვის კარგად იყო ცნობილი მათი ფარული კავშირი მოსკოვის ქართულ კოლონიასთან და რუსეთის სამეფო კართან, რაც ირანის საფუძვლიან შეშფოთებას იწვევდა. ერევნიდან ნადირი აიყარა და თბილისისკენ წამოვიდა. პატიმრები გზიდან გაიპარნენ. ქართლსა და კახეთს ყიზილბაშთა რაზმები მოედვნენ, ქვეყანა ააწიოკეს, ციხეები დაანგრიეს, ხალხი აყარეს და ხორასანში გადაასახლეს. ქართლ-კახეთის გამგებლად შაჰმა სეფი-ხანი დატოვა, რომელმაც მოსახლეობას უზარმაზარი ფულადი გადასახადი, მებრძოლთა გამოყვანა და სამხედრო აღჭურვილობა შეაწერა. ასე დაიწყო აღმოსავლეთ საქართველოში ყიზილბაშთა ბატონობა.
ქართველებს ორი საშუალება ჰქონდათ ახალი მტრის წინააღმდეგ: ერთი – დიპლომატიური და მეორე – შეიარაღებული ბრძოლა. დიპლომატიურ გზას ისინი ისევ რუსეთისაკენ მიჰყავდა. აქ დიდ იმედად ესახებოდათ მოსკოვში მყოფი ვახტანგ VI და „ქრისტიანობის ქომაგი“ საიმპერატორო კარი. 1735 წელს თეიმურაზი აგზავნის ელჩობას რუსეთში იოსებ გიორგის ძე ბაგრატიონის მეთაურობით. ელჩს თეიმურაზის წერილთან ერთად კახეთის წარჩინებულების და სამღვდელოების თხოვნა მიჰქონდათ საქრისტიანოს მფარველობის თხოვნით. 1736-1738 წლებში მოსკოვის ქართულ კოლონიასთან მიწერ-მოწერა ჰქონდათ გივი ამილახვარს და შანშე ერისთავს, ვახუშტი აბაშიძეს. მათ გულუბრყვილოდ სწამდათ, რომ რუსეთი თავისთვის საზიანოდ დაარღვევდა ირანთან დადებულ შეთანხმებას და დაეხმარებოდა ერთმორწმუნე ქვეყანას.
მანამადე კი ადგილზე არ ქრებოდა აჯანყებების ცეცხლი. კახეთის აჯანყებას თეიმურაზი ხელმძღვანელობდა, ქართლისას – გივი ამილახვარი, შანშე ერისთავი, ვახუშტი აბაშიძე, თარხანი ლუარსაბი. ყიზილბაშებმა ცალ-ცალკე ააოხრეს ქსნის საერისთავო, საამილახორო, აბაშიძეთა და ფალავანდიშვილთა მამულები, მაგრამ ყველგან დიდი ზარალი ნახეს და ქართველთა წინააღმდეგობა ვერ გატეხეს. სეფი-ხანმა ხერხს მიმართა: ქართველი თავადებს ფიცით აღუთქვა უვნებლობა და ვითომცდა მოსალაპარაკებლად დაიბარა, ყველანი დააპატიმრა და ისპაჰანში გაგზავნა. დაპატიმრებას მხოლოდ შანშე ერისთავი და ვახუშტი აბაშიძე გადაურჩნენ. ნადირ-შაჰმა აჯანყებული ქართველები ყანდაარის ლაშქრობაში თან გაიყოლა და მხოლოდ ინდოეთის ლაშქრობის წინ გამოუშვა უკან.
ქართლში კი ყიზილბაშთა წინააღმდეგ აჯანყება გრძელდებოდა შანშე ერისთავის მეთაურობით.
XVIII საუკუნის 40-იანი წლებისათვის ახალი კონფლიქტი მომწიფდა რუსეთ-ირანსა და რუსეთ-ოსმალეთს შორის. ამ დროისათვის ირანმა მოასწრო ინდოეთისა და ცენტრალური აზიის დაპყრობა. ამის შემდეგ ჩრდილოეთ კასპიისპირეთში გაჭრას და ასტრახანის ხელში ჩაგდება ჰქონდა განზრახული. ამიტომ ნადირმა ომი წამოიწყო დაღესტანთან (1741-1743).
დაღესტნის ომის წინ შაჰმა ქართლის თავადები თავისთან დაიბარა და უხვი წყალობით მათი გულის მონადირებას შეეცადა. ამ დროს უბოძა ამილახვარს მეორე ვექილობა, 100 თუმანი ჯამაგირი და ქსნის საერისთავო, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ამილახვარს აჯანყებული შანშეს წინააღმდეგ უნდა ემოქმედა.
ამ ომის მთელი სიმძიმე ხალხს დააწვა. შაჰის ბრძანებით ქართლი აღწერეს. გადასახადი შეაწერეს ყველაფერს, მიწას, ნარგავს, ნაგებობას, ყოველ ძირ ხეხილს, ვაზს, ბოსტანს, 10 წლის ზემოთ ყოველ მამაკაცს, პირუტყვს. ამ ამბავმა მოსახლეობას თავზარი დასცა – გლეხები თავიანთი ხელით ჩეხავდნენ ვენახს, ბაღებს და გარბოდნენ. ამ დროს მრავალი სოფელი გაუკაცრიელებულა. ნადირი უზომო რაოდენობით მოითხოვდა პურს და მის გადასაზიდად გამწევ პირუტყვს. ამას ზედ დაერთო მოუსავლიანი წლები. ქართლი შიმშილობდა.