არომუნების_ისტორია
არომუნული იდენტობის გამოღვიძება და რუმინული დაფინანსება
ერთი საუკუნის შემდეგ, 1860 წლიდან მოყოლებული თითქმის 100 რუმინული სკოლა გაიხსნა ოსმალოთა ტერიტორიებზე მაკედონიასა და ალბანეთში. აღსანიშნავია, რომ ეს ინიციატივა წამოვიდა ბუქარესტში მცხოვრები არომუნების დიასპორის მხრიდან. მაკედონიასა და პინდუსში ვლახების სკოლის პირველი ბირთვი უნდა დაარსებულიყო 1860 წელს და ამის ინიციატორები იყვნენ ბუქარესტში მაშინ მცხოვრები არომუნები: დ. დ. კოზაკოვიჩი (ქალაქ მეცოვოს მკვიდრი). ზისუ სიდერი, იორდაჩე გოგა (კლისოურას მკვიდრი) და სხვები. მათ ერთობლივად წამოიწყეს "მაკედო-რუმინული კულტურის საზოგადოება", მაშინდელი რუმინული მმართველი კლასის მხარდაჭერით. "მაკედო-რუმინული კულტურული საზოგადოების" წევრები, ასევე, იყვნენ საგარეო და პრემიერ-მინისტრები, ისევე, როგორც რუმინეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის ხელმძღვანელი და რუმინული პოლიტიკური კლასის ელიტა: მიხაილ კოგალნიცეანუ, იონ გიკა, კონსტანტინ როზეტი და სხვ. მინი|200x200პქ| მაკედონელი ვლახები, დაახლოებით 1914 წ. არომუნების გამოღვიძების დროს ერთ-ერთი უდიდესი ფიგურა იყო აპოსტოლ მარგარიტი, სამხრეთ მაკედონიაში, პინდუსის მთების ფერდობებზე, სოფელ ავდელას მკვიდრი. ჯერ კიდევ 1862 წელს, აპოსტოლ მარგარიტმა, მაკედონიაში, კასტორიის რეგიონში, კერძოდ, კარგად განვითარებულ ქალაქ კლისოურას (ვლახო-კლისურას) სკოლაში მშობლიური ენა დანერგა. კასტორიის რეგიონის ბერძენი ეპისკოპოსი, ნიცეფეროსი მრავალი წელი ცდილობდა ამ სკოლის დახურვას, მაგრამ უშედეგოდ. 1879 წლის დეკემბერში, მოხდა აპოსტოლ მარგარიტზე პირველი წარუმატებელი თავდასხმა, თუმცა, 1890 წლის დეკემებერში, მეორე მცდელობისას, იგი დაჭრეს. ვლახური სკოლები არსებობდა კლისოურაში, კრუშევოში, ნიზეპოლეში, ტრნოვოში, გოპეშში, ოჰრიდში, პინდუსის მთებზე განფენილ ძველ ავდელაში და ვერიასთან ახლოს მდებარე ახალ ავდელაშიც. მოგვიანებით, უფრო მეტი სკოლა გაიხსნა მაკედონიაში, ხოლო 1880-იან წლებში, ბიტოლაში დაარსდა ვლახების საშუალო სკოლა. ბერძნები ბუნებრივად იყვნენ შეშფოთებულები ვლახების ეროვნული გამოღვიძების გამო. ბალკანეთის ომების დაწყებამდე, ამ პროცესმა კულმინაციას მიაღწია, რადგან ვლახურ ენაზე ფუნქციონირებდა 6 საშუალო განათლების გიმნაზია და 113 დაწყებითი სკოლა. ოსმალთა რუმელიას პროვინციაში, ბერძნული ეკლესიის მხრიდან მომდინარე ზეწოლის გამო, ვლახებს და მათ სკოლებს ეჭვის თვალით უყურებდნენ. 1880 წელს, ბერძენი პარტიზანები თავს დაესხნენ რესენთან ახლოს მდებარე რამდენიმე სოფელს იმ მოტივით, რომ საეკლესიო მსახურებაში ვლახების ჩართვით სოფლის მღვდლებმა მიუტევებელი ცოდვა ჩაიდინეს. ამავე წელს, კასტორიის ბერძენმა ეპისკოპოსმა კლისაურას სკოლის დირექტორი დააპატიმრებინა, რადგან ის ვლახებს მშობლიურ ენას ასწავლიდა. 1903 წელს, ამერიკის შეერთებულ შტატებში დაფუძნდა არომუნების ორგანიზაცია "საზოგადოება ფარშაროტუ". ვლახების ისტორიაში უმნიშვნელოვანესი თარიღი იყო 1905 წლის 23 მაისი, როცა სულთანმა გამოსცა დეკრეტი, რომელიც ოფიციალურად აღიარებდა ვლახებს და სკოლებისა და ეკლესიების შენარჩუნებით, მათ უფლებებსაც ამტკიცებდა. დეკრეტის გამოცემის შემდეგ, ბერძენმა ეპოსკოპოსებმა და შეიარაღებულმა ჯგუფებმა წამოიწყეს ტერორისტული კამპანია, რათა არომუნებს გადაეფიქრებინათ საკუთარი უფლებებით სარგებლობა. 1905 წელს, ბერძნულმა დაჯგუფებამ მოკლა მეგლენის რეგიონში მდებარე ვლახების წმინდა მთავარანგელოზის მონასტრის წინამძღვარი. ამავე წლის ზაფხულში კი, თავს დაესხნენ ბიტოლას მახლობლად მდებარე სოფლებს, ხოლო 27 ოქტომბერს ბერძენმა პარტიზანებმა შეუტიეს აპოსტოლ მარგარიტის დაბადების ადგილს, კერძოდ, ეპინდუსში მდებარე სოფელ ავდელას და ის აღგავეს პირისაგან მიწისა. შემდეგ, 1906 წელს, ქალაქ ვერიაში, მოკლეს საღმრთო ლიტურგიის მსახურებაზე მიმავალი მღვდელი პაპანაცე. 1905 წლის 27 ოქტომბერს, გარდა ზემოთ აღნიშნული მოვლენებისა, ბერძენმა პარტიზანებმა დაწვეს და პირისაგან მიწისა აღგავეს ჯერ კიდევ 1867 წელს რუმინელთა დაფინასნებით დაარსებული ერთ-ერთი პირველი ვლახური სკოლა, რომელიც პინდუსის რეგიონის სოფელ ავდელაში მდებარეობდა. ამ მოვლენამ ბიძგი მისცა 1905 წლის შემოდგომაზე ბუქარესტში, იქ მცხოვრები არომუნების მიერ ანტიბერძნული დემონსტრაციების დაწყებასა და რუმინეთ-საბერძნეთს შორის დიპლომატიური ურთიერთობების გაწყვეტას.