cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ნინა ვადია
რადიო და სცენა
Goodness Gracious Me-ს ორიგინალური რადიოვერსიის გარდა, ვადიას სხვა რადიო ნამუშევარი მოიცავს სტუმრობას პარსონსის და ნეილორის გამოყვანის სექციებში, ასევე რეგულარულ გამოჩენას BBC-ის მსოფლიო სერვისის სერიალ Westway-ში, როგორც ფარმაცევტი ნამიტა ულ-ჰაკი. 2001 წელს ვადიამ გაახმოვანა არიელის როლი BBC Radio 3-ის სპექტაკლში The Tempest. 2002 წელს მას უნდა ეთამაშა სამეფო შექსპირის კომპანიის სპექტაკლში Midnight's Children, რომელიც დაფუძნებულია სალმან რუშდის მიხედვით, მაგრამ მან თავი დაანება რეპეტიციების დაწყებამდე რამდენიმე კვირით ადრე. იყო ჭორები, რომ მისი წასვლა გამოწვეული იყო უფრო მომგებიანი და ნაკლებად მომთხოვნი სატელევიზიო სამუშაოს შეთავაზებებით, თუმცა მისმა აგენტმა ეს უარყო.
პირადი ცხოვრება
ვადია დაქორწინებულია კომპოზიტორ რაიომონდ მირზაზე. წყვილი პირველად შეხვდა კანადაში და იქ იქორწინა 1998 წლის ივლისში. ისინი ცხოვრობენ სურეიში. ვადიას მსგავსად, მირზაც სპარსელია და წყვილს ტრადიციული სპარსული ქორწილი ჰქონდათ.
ჯილდოები და წარჩინებები
ვადიამ მოიგო 'Best Comedy Performance' 2009 წლის British Soap Awards-ზე. გარდა ამისა, მან მოიგო საუკეთესო ეკრანული პარტნიორობა იმავე დაჯილდოების ცერემონიალზე მისი ეკრანული ურთიერთობისთვის ნიტინ განატრასთან. 2004 წელს მან მოიგო თავმჯდომარის ჯილდო აზიის ქალთა დაჯილდოებაზე. 2013 წლის აპრილში მას მიენიჭა სატელევიზიო ჯილდო გამორჩეული მიღწევისთვის The Asian Awards-ზე. ვადია დაინიშნა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის (OBE) ოფიცრად 2021 წელს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1968 კატეგორია:დაბადებული 18 დეკემბერი კატეგორია:მუმბაიში დაბადებულები კატეგორია:ინგლისელი მსახიობები კატეგორია:ინგლისელი ქალები
ამტყელი (გულრიფშის მუნიციპალიტეტი)
ამტყელი — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტში, მდინარეების ამტყელისა და ჯამპალის შესართავთან, სოხუმის სამხედრო გზაზე. თემის ცენტრი (სოფლები: ამზარა, ბუდუკი, გეორგიევსკოე, პანტა, ყადა, შუამთა, ჯამპალი). ზღვის დონიდან 240 მ, შავი ზღვიდან 22 კმ, მაჭარიდან 25 კმ. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ
სქოლიო
კატეგორია:ამტყელის თემის სოფლები
ტრულო
შემონახული ტრულოებიდან ყველაზე ძველი აგებულია XVI საუკუნეში მურჯას პლატოს მახლობლად აპულიაში.
ალბერობელოს ტრულოები შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები იტალიაში
Cephalotes taino
Cephalotes taino — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Cephalotes-ის გვარიდან.
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ბილიანსკა
ბილიანსკა (Билянска) — სოფელი ბულგარეთში. 2010 წლის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენს 23 კაცს.
კატეგორია:ბულგარეთის სოფლები
Anonychomyrma arcadia
Anonychomyrma arcadia — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Anonychomyrma-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Dolichoderinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:Anonychomyrma
სანტა-კრუსის პროვინცია (პერუ)
200პქ|მინი|მარჯვნივ|სანტა-კრუსის მდებარეობა კახამარკას რეგიონში სანტა-კრუსი — პროვინცია პერუში, კახამარკის რეგიონში. დედაქალაქია სანტა-კრუს-დე-სუჩაბაბმა. პროვინციაში ცხოვრობს 44 571 ადამიანი. პროვინციის ფართობი შეადგენს 1 418 კმ²-ს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:კახამარკის რეგიონის პროვინციები
პრილეპის თემი
პრილეპის თემი (Општина Прилеп) — თემი ჩრდილოეთ მაკედონიაში. მდებარეობს პელაგონიის რეგიონში. მოსახლეობა შეადგენს 76 768 ადამიანს (2002 წლის აღწერის მონაცემები ). მოსახლეობის სიმჭიდროვე — 64.08 კაცი/კმ²-ზე.
თემის ადმინისტრაციული ცენტრი — პრილეპი. ადმინისტრაციული ცენტრის ჩათვლით თემის შემადგენლობაში შედის 59 დასახლება
თემის ტერიტორიის ფართობი შეადგენს 1 198 კმ²-ს.
სქოლიო
კატეგორია:ჩრდილოეთ მაკედონიის თემები
პიტოგო (კესონი)
პიტოგო (ოფიციალურად პიტოგოს მუნიციპალიტეტი; Bayan ng Pitogo) ― მეოთხე კლასის მუნიციპალიტეტი კესონის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2020 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 22 798 ადამიანს შეადგენს. მოიცავს 39 ბარანგაის.
სქოლიო
კატეგორია:კესონის მუნიციპალიტეტები
ბაშობის ხიდი
ბაშობის ხიდი — ხიდი თურქეთში, სოფელ ბაშობაში. მაღალი, ვერტიკალური ბურჯები კლდეზეა ამოყვანილი. ხიდი მთლიანად თლილი ქვითაა ქვეხაზური ნაგები (გარდა გვიან შექმნილი ბურჯებისა). შემაკავშირებლად კირხსნარია გამოყენებული. სავალი ნაწილი ფილებითაა მოგებული.
სტატისტიკური მონაცემები: სიგრძე — 12 მ., სიგანე — 2,25 მ., ბორდიურის სიმაღლე — 55 სმ., ხოლო სიგანე — 24 სმ., ბურჯებს შორის მანძილი — 9,20 მ., ხიდის სიმაღლე ბორდიურის ჩათვლით — 6,70 მ.
ლიტერატურა
კატეგორია:თურქეთის ხიდები
NGC 561
NGC 561 — გალაქტიკა ანდრომედას თანავარსკვლავედში. აღმოჩენის თარიღია 1862 წლის 23 აგვისტო. ეს ობიექტი შედის ახალ საერთო კატალოგში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გალაქტიკები კატეგორია:ანდრომედას თანავარსკვლავედი
სან-პაბლოს პროვინცია
250პქ|მინი|მარჯვნივ|სან-პაბლოს მდებარეობა კახამარკას რეგიონში სანტა-კრუსი — პროვინცია პერუში, კახამარკის რეგიონში. დედაქალაქია სან-პაბლო. პროვინციაში ცხოვრობს 23 513 ადამიანი. პროვინციის ფართობი შეადგენს 672,29 კმ²-ს.
პროვინცია ადმინისტრაციულად იყოფა 4 რაიონად.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:კახამარკის რეგიონის პროვინციები
ანა ღოღობერიძე
ანა ღოღობერიძე (დ. 1842, ქუთაისი — გ. 30 მაისი, 1890, ახალციხე) — ქართველი პედაგოგი.
ბიოგრაფია
დაამთავრა ქუთაისის წმინდა ნინოს სახელობის ოთხკლასიანი ქალთა სასწავლებელი. 1870 წლის 4 აპრილს ქალაქ ახალციხეში გადმოსლუმა ანამ სრულიად ახალგაზრდამ „დააფუძნა ახალციხის საქველმოქმედო საზოგადოება“, საზოგადოების წევრები კი იყვნენ: ვასილ გამრეკელი, ივანე გოპაძე, დიმიტრი ხახუტაშვილი კონსტანცია მეფისაშვილი, ლიზა მირიანაშვილი, ევგენია ასათიანი, ანა ხახუტაშვილი და ა.შ რომლის მიზანსაც ახალციხეში ქართველი ქალებისთვის უფასო სასწავლებლის გახსნა, ასევე მათთვის ხელსაქმის სწავლება წარმოადგენდა. მეცადინეობა კი 1 მაისს თამარ მეფის ხსენების დღეს დაიწყო. თავდაპირველად პედაგოგიურ საქმიანობას თავადაც ეწეოდა.
რაბათის ქალთა სკოლის შესახებ ქართველ საზოგადოებას ამცნო ჟურნალმა „განათლებამ.“ ახალციხის ქალთა უფასო სკოლის დაფუძნებას, სადაც ძირითადად შეჭირვებულები სწავლობდნენ, იაკობ გოგებაშვილმა „ცისკრის ამოსვლა“ უწოდა. სკოლის ხარჯებზე ზრუნავდა ანა მუსხელიშვილი, რასაც ემატებოდა საქველმოქმედო საზოგადოების წევრთა შესატანები, შემოწირულობანი,„ქართველთა შორის წერა-კითხვის განმავრცობელი საზოგადოების ერთდროული დახმარება“ საღამო წარმოდგენებიდან შემოსული თანხა, მოსწავლეთა ნაკეთობების რეალიზაციით შემოსული თანხა, ყოველივე ამის ორგანიზატორი ანა ღოღობერიძე იყო.
კონსტანტინე გვარამაძის ცნობით აღნიშნული სასწავლებელი მოთავსდა რაბათში ნაქირავებ სახლში. თავდაპირველად თვითონ ასწავლიდა გოგონებს, ხოლო შემდეგ თბილისიდან სდა ქუთაისიდან მიიწვია ორი მასწავლებელი, როგორც რუსულ-ქართული ენების, ისე ქსოვისა და ქარგვის შესასწავლად. ასევე ერთ-ერთ აუცილებელ საგნად ითვლებოდა საღმთო სჯული, წლების განმავლობაში. უფასოდ ასწავლიდნენ მღვდელი ივანე გვარამაძე და დეკანოიზი მამა დიმიტრი ხახუტაშვილი. სხვადასხვა დროს ასევე უანგაროდ მუშაობდნენ გრიგოლ ბურჭულაძე, კონსტანტინე გვარამაძე. ახალციხის უფასო ქალთა სასწავლებელში წელიწადში 60-ამდე მოსწავლეს ამზადებდა. სასწავლებელს ყოველწლიურ ნივთიერ დახმარებას უწევდა ქალაქის გამგეობა - 3000 მანეთით. უფასო სკოლის დაფუძვნებას იმდროსვე დიდი მოწონებით შეხვდა ქართველი ინტელიგენცია და უწევდა მატერიალურ დახმარებას, იაკონ გოგებაშვილმა აღნიშნულ სკოლას მიუძღვნა წერილი „აბასთუმანი“, აკაკი წერეთელმა კი 1871 წელს პატივისცემის ნიშნად ანა ღოღობერიძეს მიუძღვნა ლექსი „ვარდის ხმაზედ.“
1875 წელს დროებით რუსეთში გადასახლდა და იქაც ენერგიულად განაგრძობდა საზოგადოებრივ საქმიანობას, განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი ზრუნვა ღარიბ მოსწავლეთა ეკონომიკური პირობების გასაუმჯობესებლად. ანა ღოღობერიძე ხუთი წლის შემდეგ დაბრუნდა ქუთაისში ხოლო 1885 წელს კი ისევ დაბრუნდა ახალციხეში საცხოვრებლად და გარდაცვალებამდე ზრუნავდა მის მიერ დაარსებულ სკოლაზე.ანას სახელს ასევე უკავშირდება ახალციხეში თეატრის დაფუძვნებაც. მესხეთში თეატრს მრავალმხრივი დატვირთვა ჰქონდა. 1911 წელს ახალციხის საზოგადოებამ აღნიშნა რაბათის დედათა სკოლის 40 წლისთავი. მონაწილეობდა წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების „ახალციხის განყოფილების“ დაარსებაში. იყო ცნობილი საზოგადო მოღვაწის, ნიკოლოზ ღოღობერიძის და, ახალციხის მაზრის სამხედრო უწყების მოხელე-გენერლის გ. მუსხელიშვილის მეუღლე. ქველმოქმედი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1842 კატეგორია:გარდაცვლილი 30 მაისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1890 კატეგორია:ქართველი პედაგოგები
იარედი
იარედოსი / იარედი — „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით მამა მაკედონელი აზონისა, რომელიც, გადმოცემით, ალექსანდრე მაკედონელს ქართლში დაუსვამს „პატრიკად“. „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ იარედოსს არ იცნობს. გიორგი მელიქიშვილის ვარაუდით, სახელი „იარედოსი“ „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ არიან-ქართლის ეკვივალენტურია და მის მსგავსად კავშირშია ისეთი სიტყვების ძირთან, როგორიცაა ირანი, არიანა და ა.შ.
ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ისტორია
თევზისმჭამელი ღამურასებრნი
თევზისმჭამელი ღამურასებრნი ან კურდღლისტუჩიანები (Noctilionidae) — ძუძუმწოვრების ოჯახი ხელფრთიანების რიგისა. მოიცავს 2 სახეობას. საშუალო ზომის ღამურები არიან. დიდი თევზისმჭამელი ღამურის სიგრძე 6,5–13,2 სმ-ს, ხოლო წონა 60-78 გ-ს აღწევს. თმის საფარველი მოკლეა. ახასიათებთ სქესობრივი დიმორფიზმი: მამლები ფერად მოწითალო ან ღია წითურები არიან, ხოლო დედლები — მონაცრისფრო-წითლები. გავრცელებულნი არიან ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში. ნადირობენ ჯგუფებად, რომელშიც 5–15 წევრია გაერთიანებული. იკვებებიან მწერებით, თევზებით, ბაყაყებითა და კიბოსნაირებით. წყალში ყვინთავენ 20–50 სმ სიღრმეზე და ექოლოკაციის დახმარებით იჭერენ არც ისე დიდი ზომის (10 სმ-მდე სიგრძის) თევზებს. შეჯვარების პერიოდი სექტემბრიდან იანვრამდე მიმდინარეობს. მაკეობა 2 თვემდე გრძელდება. ველურ ბუნებაში 10–12 წლამდე ცოცხლობენ. თევზისმჭამელ ღამურებზე ნადირობენ გველები, ენოტები, კაკომიცლები, მცირე კატისებრნი და მტაცებელი ფრინველები.
რესურსები ინტერნეტში
* კატეგორია:ხელფრთიანები
ფედერალისტური პარტია (აშშ)
thumb|right|px|ფედერალისტური პარტიის დამაარსებელი [[ალექსანდრე ჰამილტონი, 1806 წ.]]
კატეგორია:აშშ-ის პოლიტიკური პარტიები კატეგორია:პოლიტიკური პარტიები ანბანის მიხედვით
Anonychomyrma biconvexa
Anonychomyrma biconvexa — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Anonychomyrma-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Dolichoderinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:Anonychomyrma
გვიდობალდო და მონტეფელტრო
გვიდობალდო და მონტეფელტრო (იტალ. Guidobaldo da Montefeltro) (დ. 1472, გუბიო, იტალია — გ. 11 აპრილი, 1508, ფოსომბრონე, იტალია) — ურბინოს ჰერცოგის ფედერიკო III და მონტეფელტროსა და მისი მეუღლის ბატისტა სფორცას ვაჟი და ურბინოს მე-4 ჰერცოგი 1482 წლიდან.
1489 წელს გვიდობალდომ იქორწინა ელიზაბეტა გონძაგაზე (1471–1526), მანტუის ჰერცოგის ფედერიკო I-ის ასულზე. ის და მისი მეუღლე ხელგაშლილ ცხოვრებას ეწოდნენ და რენესანსის ეპოქის დიდებულთა ცხოვრების კლასიკურ მაგალითს წარმოადგენდნენ. 1497 წელს ჩეზარე ბორჯამ გვიდობალდო თავისი მამულებიდან განდევნა, 1502 წელს კი საერთოდ ჩამოართვა კიდეც მემკვიდრეობით მიღებული მიწები. მომდევნო 1503 წელს ჩეზარეს მამის, პაპ ალექსანდრე VI-ის სიკვდილის და ბორჯების დამხობის შემდეგ გვიდობალდომ შეძლო უკან დაებრუნებინა თავისი საჰერცოგო.
მას მემკვიდრე არ შეძენია. ამიტომ თავისი დის, ჯოვანას ვაჟი ფრანჩესკო მარია I დელა როვერე იშვილა და ამით ურბინო დელა როვერეს დინასტიის ხელში გადავიდა, ვიდრე ის XVII საუკუნეში პაპის ოლქს არ შეურთდა.
ლიტერატურა
კატეგორია:იტალიელი სამხედრო მოღვაწეები კატეგორია:დაბადებული 1472 კატეგორია:გარდაცვლილი 11 აპრილი კატეგორია:გარდაცვლილი 1508
პეტერ ზუმთორი
thumb|300px|ვალსის თერმული აბანოები (შვეიცარია) thumb|300px|წმინდა ბენედიქტეს კაპელა (შვეიცარია) პეტერ ზუმთორი (Peter Zumthor; დ. 26 აპრილი, 1943, ბაზელი) — შვეიცარიელი არქიტექტორი, 2009 წლის პრიცკერის პრემიის ლაურეატი.
ზუმთორი დაიბადა ბაზელში, ავეჯის ხელოსნის ოჯახში. 1958 წლიდან ხელოსნის შეგირდად მუშაობდა, ხოლო 1963 წელს მშობლიურ ქალაქში ხელოსნობის სკოლაში (Kunstgewerbeschule) შევიდა სასწავლებლად.
შემდგომში ის ნიუ-იორკის პრატის ინსტიტუტში სწავლობდა არქიტექტურას. 1968 წელს ის გრაუბიუნდენის კანტონის ძეგლთა დაცვის სამსახურის არქიტექტორი გახდა. ამ სამსახურში ყოფნისას ისტორიულ ძეგლთა აღდგენით პროექტებში შეძლო მან უფრო ღრმად გარკვეულიყო სხვადასხვა დაძველებული სამშენებლო მასალის თვისებებში. შემდგომში, მან ეს ცოდნა საკუთარ მოდერნისტულ კონსტრუქციებში და დეტალებში გამოიყენა. მისი შენობები მინიმალისტურია, თუმცა მაქსიმალურად იყენებს სივრცისა და მასალის აღქმის თვისებებს.
Cephalotes supercilii
Cephalotes supercilii — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Cephalotes-ის გვარიდან.
ტრადიციული მონღოლური მედიცინა
ტრადიციული მონღოლური მედიცინა მონღოლეთში საუკუნეების განმავლობაში ვითარდებოდა. მონღოლ ექიმებს ფართოდ იცნობდნენ ჩინეთსა და ტიბეტში.
ისტორია
მონღოლებმა  მკურნალობის სამედიცინო სისტემა ცხოვრების წესის მიხედვით შეიმუშავეს, რომელიც მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა მეზობელი ხალხების მედიცინისგან. მოტეხილობების, საბრძოლო ჭრილობების მკურნალობის და  ოპერაციების წარმატებულად ჩატარების გამო მონღოლი ექიმები  პოპულარობით სარგებლობდნენ იუანის ეპოქაში ჩინეთში.
დროთა განმავლობაში მონღოლური მედიცინა პოპულარული გახდა ტიბეტში იმის გამო, რომ ზოგიერთ დალაი ლამას ჰყავდა პირადი მონღოლი ექიმი.
ჩინეთში მანჯურიის იმპერატორები მონღოლი ექიმების მომსახურებით სარგებლობდნენ, რომლებიც დიაგნოზს სვამდნენ პაციენტის ენის, შარდისა და პულსის გამოკვლევის შედეგად.
თანამედროვე სტატუსი
დღეს მონღოლეთი შედის იმ მცირერიცხოვან ქვეყნების რიცხვში, რომლებიც ოფიციალურად მიჰყვებიან მედიცინის ტრადიციულ სისტემებს.
Cephalotes supercilii
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ტრადიციული მონღოლური მედიცინა
თანამედროვე სტატუსი
ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში, სადაც ასევე არის ეთნიკური მონღოლების მნიშვნელოვანი რაოდენობა, ტრადიციული მონღოლური მედიცინა აღიარებულია მთავრობის მიერ, როგორც ტრადიციული ხალხური მედიცინის ერთ-ერთი სისტემა ტიბეტურთან და ჩინურთან ერთად. ავტონომიური ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულების ადგილობრივ ნორმატიულ აქტებში გვხვდება დებულებები „თანამედროვე მედიცინისა და ტრადიციული მედიცინის შერწყმის“ პოლიტიკის შესახებ.
ჩინეთის რიგ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში, როგორიცაა შიდა მონღოლეთის სამედიცინო უნივერსიტეტი, შიდა მონღოლეთის უნივერსიტეტი და ჩიფენგის უნივერსიტეტი, ფუნქციონირებს საბაკალავრო, სამაგისტრო და სადოქტორო პროგრამები სპეციალობაში  "მონღოლური მედიცინა"  (სპეციალობის კოდი 100503). მიუხედავად ამისა, შიდა მონღოლეთის   ჩინეთისგან დამოუკიდებლობის მომხრეები ადანაშაულებენ ჩინეთის ხელისუფლებას ტრადიციული მონღოლური მედიცინის მიმდევრების დევნაში.
პეტერ ზუმთორი
კარიერა
ზუთმორი სხვადასხვა დროს ასწავლიდა სამხრეთ კალიფორნიის არქიტექტურის ინსტიტუტში ლოს-ანჯელესში, მიუნხენის ტექნიკურ უნივერსიტეტში, მენდრისიოს არქიტექტურის აკადემიაში და ჰარვარდის დიზაინის უმაღლეს სკოლაში.
1994 წელს ის ბერლინის ხელოვნებათა აკადემიის არჩეული წევრი გახდა. 1996 წელს ის ბუნდ დოიჩე არქიტექტენის საპატიო წევრი გახდა. 1999 წელს ის მის ვან დერ როეს ევროპული არქიტექტურის პრემიის ლაურეატი გახდა.
ტრადიციული მონღოლური მედიცინა
მცენარეული ნედლეული
მინი|ფურცელი [[ტიბეტური ენა|ტიბეტურ ენაზე შესრულებული შელოცვებით]] მცენარეული ნედლეული  მონღოლური მედიცინის საფუძველი გახლდათ;   ლეგენდის მიხდვით,   ნებისმიერი მცენარე შეიძლება იქყოს გამოყენებული სამკურნალო საშუალებად. ექიმების თქმით:
პეტერ ზუმთორი
კარიერა
ზუმთორის ნამუშევრები მეტწილად გამოუქვეყნებელია, ვინაიდან, მისი აზრით, არქიტექტურა ადგილზე უნდა შეიცნო. მისი გამოქვეყნებული ნამუშევრები ძირითადად აღწერითი ხასიათისაა.
ტრადიციული მონღოლური მედიცინა
მცენარეული ნედლეული
„ყვავილები, რომლებზეც პეპლები სხედან, სხვადასხვა დაავადების სამკურნალოდ შეიძლება იქნას გამოყენებული. ასეთი ყვავილების მირთმევა ყოველგვარი ყოყმანის გარეშე შეიძლება. ყვავილი, რომელსაც პეპელა არ ეკარება, შხამიანია, მაგრამ თუ სწორად გამოვიყენებთ  შეიძლება სასარგებლო წამლის ფუნქცია შეასრულოს“.
პეტერ ზუმთორი
კარიერა
ამჟამად ზუმთორი საკუთარ მცირე სტუდიაში მუშაობს, რომელიც მან 1979 წელს დააარსა, ქალაქ ჰალდენშტაინში, შვეიცარია. მისი ჰობია ჩოგბურთი, კარგი სიგარა, მარგარიტები (კოქტეილი) და ჯაზი.
ტრადიციული მონღოლური მედიცინა
წყალი
მონღოლური მედიცინაში წყალი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს, როგორც  სამკურნალო საშუალება. ნებისმიერი წყაროდან შეგროვებული წყალი მრავალი წლის განმავლობაში ინახება. ის არღვევს კუჭის მჟავიანობას და გამოიყენება წყლის სხვადასხვა პროცედურებისთვის.
პეტერ ზუმთორი
რესურსები
კატეგორია:შვეიცარიელი არქიტექტორები კატეგორია:დაბადებული 1943 კატეგორია:პრიცკერის პრემიის ლაურეატები კატეგორია:დაბადებული 26 აპრილი
ტრადიციული მონღოლური მედიცინა
სახლი
სახლი  განკურნების საყოფაცხოვრებო ტრადიციაა, ამასთან დაკავშირებით ბევრი ცრურწმენა არსებობს – მაგალითად, ითვლება, რომ ბავშვის საწოლზე ჩამოკიდებული სახედრის სურათი მას დაძინებაში დაეხმარება. სუნთქვის სიხშირის გამოთვლისას ასევე ამტკიცებენ, რომ ის ხსნის ფსიქოლოგიურ პრობლემებსა და ტანჯვას.
ფურცელი შელოცვებით
მონღოლეთის აღმოსავლეთში არსებობდა ისტორიული ტრადიცია: დაახლოებით 24x29 მმ ფურცელზე, მონღოლური თარგმანით ტიბეტურ ენაზე იბეჭდებოდა სიტყვები. ამ ქაღალდების ნაგლეჯებს ავადმყოფობისგან თავის ასარიდებლად მიირთმევდნენ. ეს პრაქტიკა აშკარად ნასესხებია ტიბეტური მედიცინისგან.
სქოლიო
კატეგორია:ხალხური მედიცინა კატეგორია:მონღოლეთი კატეგორია:მედიცინის ანთროპოლოგია კატეგორია:მონღოლეთის მედიცინა
ბორიკოვო
კატეგორია:ბულგარეთის სოფლები
ტაბაკინი
ტაბაკინი — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში, კლდეეთის თემში. მდებარეობს მდინარე აჯამურის (ყვირილის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში. ზღვის დონიდან 380 მეტრი, ზესტაფონიდან 7 კილომეტრი. სოფელში არის საჯარო სკოლა.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 754 ადამიანი.
სახელწოდება
ხალხური ეტიმოლოგია შემდეგია: სავარაუდოდ, სოფლის სახელწოდება ტაბაკინი მონასტრის მშენებლობასთანაა დაკავშირებული. მონასტრის მაშენებელთ ადგილობრივი მცხოვრებნი მოკლეფეხებიან მაგიდაზე — ტაბაკზე დალაგებული პურ-მარილით უმასპინძლდებოდნენ. „ტაბაკი მოაქვთ“ - დაიძახებდნენ ხოლმე მშენებლები და ამ წამოძახილმა ძირძველ სოფელს სახელად ტაბაკინი შეარქვა.
ღირსშესანიშნაობები
სოფელში დგას ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, წმინდა გიორგის სახელობის სამონასტრო კომლექსი, რომელშიც შედის VII-VIII საუკუნეების ორნავიანი ტაძარი, კრიპტითა და მინაშენით.
სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
რესენის თემი
რესენის თემი (Општина Ресен) — თემი ჩრდილოეთ მაკედონიაში. მდებარეობს პელაგონიის რეგიონში. მოსახლეობა შეადგენს 16 825 ადამიანს (2002 წლის აღწერის მონაცემები ). მოსახლეობის სიმჭიდროვე — 30.65 კაცი/კმ²-ზე.
თემის ადმინისტრაციული ცენტრი — რესენი. ადმინისტრაციული ცენტრის ჩათვლით თემის შემადგენლობაში შედის 44 დასახლება
თემის ტერიტორიის ფართობი შეადგენს 549 კმ²-ს.
სქოლიო
კატეგორია:ჩრდილოეთ მაკედონიის თემები
არასარა
არასარა (ყოფ. თხილოვანი) — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში (წებელდის თემი), მდინარე აზანთის ხეობაში. ზღვის დონიდან 710 მ, შავი ზღვიდან 20 კმ, მაჭარიდან 31 კმ. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ
სქოლიო
კატეგორია:წებელდის თემის სოფლები
კორცხელის მღვიმე
კორცხელის მღვიმე — კარსტული მღვიმე ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელ კორცხელის ტერიტორიაზე, მდინარე ჯუმის (ენგურის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 150 მ გამომუშავებულია ნეოგენურ ქვიშაქვებში. სუბჰორიზონტალურ ფსკერიანი დერეფნული ტიპის გამჭოლი მღვიმე. კორცხელის მღვიმეს საშუალო სიმაღლე 3 მ, ჯამური სიგრძე — 790 მ. ჰაერის ტემპერატურა 14-15°C (ივლისი, 1966). გადის ნაკადული.
ლიტერატურა
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მღვიმეები
NGC 562
NGC 562 — გალაქტიკა ანდრომედას თანავარსკვლავედში. აღმოჩენის თარიღია 1885 წლის 30 ნოემბერი. ეს ობიექტი შედის ახალ საერთო კატალოგში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გალაქტიკები კატეგორია:ანდრომედას თანავარსკვლავედი
Cephalotes sucinus
Cephalotes sucinus — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Cephalotes-ის გვარიდან.
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
კორტოხის უღელტეხილი
კორტოხის უღელტეხილი — უღელტეხილი საქართველოში, იმერეთისა და შიდა ქართლის მხარეებში, საჩხერისა და ხაშურის მუნიციპალიტეტების საზღვარზე. მდებარეობს ლიხის ქედზე, მდინარე სურამულის მარცხენა შენაკადის — ჭერათხევის ზემო დინებისა და ყვირილის მარცხენა შენაკადის — ძირულის წყალგამყოფზე. სიმაღლე 1130 მ. აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით. კორტოხის მიდამოები შემოსილია მუხნარ-რცხილნარ-წიფლნარით. კორტოხზე გადადის საცალფეხო გზა ხაშურის მუნიციპალიტეტიდან საჩხერის მუნიციპალიტეტში.
ლიტერატურა
კატეგორია:იმერეთის მხარის უღელტეხილები კატეგორია:შიდა ქართლის მხარის უღელტეხილები
Anonychomyrma constricta
Anonychomyrma constricta — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Anonychomyrma-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Dolichoderinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:Anonychomyrma
წახნისწყარო
წახნისწყარო — სოფელი საქართველოში, ადიგენის მუნიციპალიტეტში, წახანის თემში. მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1280 მეტრზე. დაბა ადიგენიდან დაშორებულია 23 კილომეტრით, ახალციხიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 21 კილომეტრით. საბჭოთა პერიოდში შედიოდა ვარხანის სასოფლო საბჭოში.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 41 ადამიანი.
ქალხუ
ლიტერატურა
კატეგორია:ასურეთი
Cephalotes squamosus
Cephalotes squamosus — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Cephalotes-ის გვარიდან.
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
პლარიდელი (კესონი)
პლარიდელი (ოფიციალურად პლარიდელის მუნიციპალიტეტი; Bayan ng Plaridel) ― მეხუთე კლასის მუნიციპალიტეტი კესონის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2020 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 10 129 ადამიანს შეადგენს. მოიცავს 9 ბარანგაის.
სქოლიო
კატეგორია:კესონის მუნიციპალიტეტები
სვეტმაღალი
სვეტმაღალი — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში, როდინაულის თემი. მდებარეობს მდინარე ლუხუტის (ყვირილის მარცხენა შენაკადი). ზღვის დონიდან 130 მეტრი, ზესტაფონიდან 19 კილომეტრი.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 302 ადამიანი.
პატარა ონი
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 78 ადამიანი.
ღირსშესანიშნაობა
სოფელში შემონახულია შუა საუკუნეების ხუროთმოძღვრული ძეგლები – ორი ეკლესია და ციხე. ერთ-ერთია რაკეთის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია, რომელიც XI საუკუნის პირველ მესამედს განეკუთვნება.
სქოლიო
კატეგორია:ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
Copenhagen: Elements of Life World Tour
Copenhagen: Elements of Life World Tour — ტიესტოს მუსიკალური ვიდეო. ვიდეო გადაღებულია Elements of Life: მსოფლიო ტურის ერთ-ერთ კონცერტზე, რომელიც ჩატარდა კოპენჰაგენში, დანია, 2007 წლის 10 ნოემბერს. DVD ვერსია გამოიცა 2008 წლის 7 მარტს.
დისკი 1: Tiësto Elements of Life
Cosmic Gate-ის რემიქსი ვარ დამის მიქსი ტიესტოს ”In Search of Sunrise” რემიქსი )  	  	მატ ზოს რემიქსი   	  	მარკის შოსოუს რემიქსი
დისკი 2: The Sound of Tiësto
თავისუფალი მიქსი ტიესტოს რემიქსი ტომ ქლაუდის რემიქსი რიჩარდ დურანდის რემიქსი ტიესტოს ”In Search of Sunrise” რემიქსი ტიესტოს რემიქსი ორიგინალური დაბ მიქსი სებასტიან ბრანდტის რემიქსი სინ ტიასის ხელახლა ნამუშევარი სტოუნფეის & ტერმინალ რემიქსი მაიკ კოგლინის და ჯონო გრანტის რემიქსი
დამატებითი დისკი: Extras
კოპენჰაგენის მუსიკალური ვიდეოს დამუშავება
სქოლიო
კატეგორია:ტიესტოს ვიდეო ალბომები კატეგორია:2008 წლის ვიდეო ალბომები კატეგორია:2008 წლის საკონცერტო ალბომები კატეგორია:საკონცერტო ვიდეო ალბომები
სინგაპურის მეტროპოლიტენი
thumb|ფრანგული წარმოების ვაგონის ინტერიერი სინგაპურის მეტროპოლიტენი (ჩინ 大众快速交通 ანდაც უფრო უბრალოდ 地铁) — ჩქაროსნული გადაადგილების სისტემა სინგაპურში, რომელიც სინგაპურის სარკინიგზო ხერხემალია და მთელ ქალაქ-რესპუბლიკას მოიცავს. მეტროს პირველი სექცია 1987 წელს გაიხსნა და სამხრეთ აზიაში მეორე უძველეს მეტროდ მიიჩნევა მანილას მეტროპოლიტენის (LRT) შემდეგ. სინგაპურის მეტროპოლიტენმა სწრაფი ზრდა განაგრძო, რადგან ქალაქის ხელისუფლების გადაწყვეტილებით, მეტრო უნდა გამხდარიყო ტრანსპორტის უმთავრესი სახეობა. დღიურად მეტროპოლიტენით, საშუალოდ, 1 564 მგზავრი სარგებლობს.
სინგაპურის მეტროპოლიტენს 66 მოქმედი მეტროსადგური აქვს 113,2 კმ სიგრძის ხაზებზე სტანდარტული ლიანდაგით. მეტრო მუშაობას იწყებს 5:30 და ასრულებს ღამის 1 საათზე. მატარებლებს შორის ინტერვალი როგორც წესი 3-8 წუთია. დღესასწაულებზე შეიძლება მეტროპოლიტენის მუშაობის საათები შეიცვალოს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მეტროპოლიტენი კატეგორია:სინგაპური
ამოკით შეპყრობილი
ამოკით შეპყრობილი ან ამოკი (Amok) 一 ავსტრიელი მწერლის, შტეფან ცვაიგის ნოველა, რომელიც, თავდაპირველად, 1922 წელს, ჟურნალ Neue Freie Presse-ში გამოქვეყნდა. მალევე, ამოკი ინაცვლებს მოთხრობების ანთოლოგიაში, სახელად ამოკი: ნოველები სიყვარულზე. ვინაიდან ცვაიგი მოხიბლული იყო ზიგმუნდ ფროიდით და მის შემოქმედებას ეტრფოდა, ნაწარმოებმაც განიცადა მისი ზეგავლენა, კერძოდ კი იგი ნათლად შეიცავს ფსიქოანალიტიკის ელემენტებს, აგრეთვე წინა პლანზეა წამოწეული პროტაგონისტის ალტრუისტული შეშფოთება. მოთხრობა, ერთგვარად, მოგვითხრობს მანიაკალური აკვიატების შესახებ, რომლის გამოც მთავარი გმირი გადაწყვეტს, თვით საკუთარი პროფესიული და პირადი ცხოვრებაც კი გაწიროს, რაც, საბოლოოდ, მას თვითმკვლელობამდე მიიყვანს.
ნაწარმოების სათაური მომდინარეობს ინდონეზიური წარმოშობის ტერმინიდან 一 “ამოკი“. მსგავსი სიტყვების გამოყენებას იმდროინდელი ევროპული დიასპორა მიჩვეული არ იყო, თავად ტერმინი, თავისი დეფინიციით, მიესადაგება ისეთ პიროვნებას, რომელიც კონტროლის გარეშე, გაშმაგებული ინტენსიურობით მიისწრაფვის მოკლას მტერი, ანდაც, ზოგადად, შეასრულოს ნეისმიერი სახის დავალება.
სიუჟეტი
ნაწარმოების დასაწყისში მკითხველი ეცნობა უსახელო ნარატორს, რომელიც აზიიდან ევროპისკენ მიემართება, ლაინერში მჯდომარე. თავდაპირველად, ნაწარმოების დასაწყისში, მთხრობელი დეტალურად აღწერს გემბანზე არსბეულ ვითარებასა და გარშემომყოფთა შესახებ დეტალურად აწვდის მკითხველს ინფორმაციას, ახსენებს ლაინერის თავზე მოციმციმე სამხრეთის ჯვრის თანავარსკვლავედს და ყოველდღიურად დასავლეთის ჰორიზონტზე ჩამავალ მზეს. ერთ ღამეს მთხრობელი გაეცნობა პიროვნებას, რომელიც სტხოვს ნარატორს, მისი გემზე ყოფნის შესახებ არაფერი თქვას. მათ შორის ბაასი იმართება, პროტაგონისტი კი ახალგაცნობილის სახეს ვერ ხედავს, ის მხოლოდ მის სილუეტს არჩევს. მათ შორის იმართება გულწრფელი საუბარი, რომელშიც ერთი, მეორის მიმართ ნდობით გამსჭვალული, ცდილობს გული გადაუშალოს, მოუყვეს ის, რაც მას აწუხებს ამდენი ხნის განმავლობაში და უყვება მას ცოტა ხნის წინ მომხდარ ინციდენტს.
ის იწყებს მოყოლას იმის შესახებ, თუ როგორ მოაწერა ხელი გრძელვადიან კონტრაქტს, ტოვებს ნიდერლანდებს და შორეულ ტროპიკულ წერტილში მიემგზავრება სამედიცინო სამსახურეობრივი მიზნით. უცხო ქვეყანაში დიდი ხნით ყოფნის გამო, ის მალე სასოწარკვეთას მიეცემა. ერთ დღეს მასთან ერთი დიდგვაროვანი ქალბატონი მოდის და ფარულად სთხოვს, შეაწყვეტინოს ორსულობა, დაეხმაროს აბორტის გაკეთებაში, თან ის ამის სანაცვლოდ ექიმს დიდ თანხას სთავაზობს, თუმცა გრძნობამოზღვავებული ექიმი უარს ამბობს და შემდეგ შეხვედრას დაუთქვამს. ქალი თავს დამცირებულად გრძნობს და სახლიდან გარბის. თავისი საქციელის მოსანანიებლად ექიმი ქალს დაედევნება, თუმცა ვერ დაეწევა.
მოგვიანებით, ექიმი იგებს, რომ ქალბატონი არის გავლენიანი ვაჭრის ცოლი და რომ კეთილშობილური ინგლისური ოჯახიდანაა. ქმარი დიდი ხანია ამერიკაშია და სადაცაა მალე უნდა დაბრუნდეს.
ექიმი დიდი ხნის განმავლობაში აკვიატებულ მდგომარეობაშია, სურს, მოინანიოს საკუთარი საქციელი და დაეხმაროს ქალს ქმრისადმი ღალატის დამალვაში. თუმცა ქალი მას უფრო და უფრო უფრთხის. საბოლოოდ, ქალი იძახებს ექიმს იმის სათხოვნელად, რომ ეს ამბავი გაუსაჯაროებელი დარჩეს. ექიმი მას აგონიაში მყოფს გაესაუბრება და პირობას მისცემს, რომ თვით სიცოცხლის ფასად არ გაავრცელებს ქალის თავს გადამხდარ ამბავს.
კავშირი ქართულ კინემატოგრაფიასთან
მოთხრობა საფუძვლად დაედო კოტე მარჯანიშვილის 1927 წლის ფილმს 一 ამოკი 一, რითაც იგი ქართულ კინემატოგრაფიაში იქცა პირველ, უცხოურ ლიტერატურულ ნაწარმოებზე დაყრდნობილ, ეკრანიზაციად.
სქოლიო
კატეგორია:შტეფან ცვაიგის ნოველები კატეგორია:შტეფან ცვაიგი კატეგორია:1922 წლის ნოველები კატეგორია:გერმანულენოვანი რომანები
კორძფეხიანები
კორძფეხიანები (Tylopoda) — ძუძუმწოვრების ქვერიგი წყვილჩლიქოსანთა რიგისა. ტანად დიდი ცხოველებია, ორთითა, ტერფის ძირზე კანი კორძიანი ბალიშივით აქვთ გამსხვილებული. კორძფეხიანების ქვერიგი შეიცავს ერთ ოჯახს (აქლემისებრნი), რომელშიც 3 გვარია: აქლემი, ვიკუნია და ლამა.
სქოლიო
კატეგორია:წყვილჩლიქოსნები
ენგურის ჰიდროელექტროსადგური
მინი|350პქ |ენგურჰესის კასკადის სქემატური გეგმა ენგურის ჰიდროელექტროსადგური, ენგურჰესი — უდიდესი ჰესი ამიერკავკასიაში. მდებარეობს მდინარე ენგურზე. შენდებოდა 1961-1987 წლებში. ენგურჰესი ჰიდროელექტროსადგურების კასკადია, რომელშიც შედის თვით ენგურჰესი, რომლის დადგმული სიმძლავრეა 1300 ათ. კვტ (5 აგრეგატი, თითოეული 260 ათ. კვტ სიმძლავრის), ვარდნილჰესი № 1 (სიმძლავრე 220 ათ. კვტ) და სამი 40-ათ. კვტ სიმძლავრის ჰესი. ენგურჰესის თაღოვან კაშხალს მინიჭებული აქვს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის ძეგლის სტატუსი.
მდინარე ენგურის აუზს, რომელიც საქართველოს ჩრდილო-დასავლეთ რაიონშია, აქვს 4060 კმ ფართობი. მისი უდიდესი ნაწილი (დაახლოებით 78 %) მთებში, ზღვის დონიდან 1000 ნიშნულის ზემოთაა. მ. ენგურის სიგრძე 220 კმ-ია. მისი აუზი ქ. ჯვარამდე წარმოადგენს ძლიერ მთაგორიან ზედაპირს, რომელიც დაფარულია ხშირი ტყეებით. როგორც თვით ენგური, ისე მისი შენაკადები მოედინებიან ვიწრო და ღრმა ხეობებში, ხშირ შემთხვევაში ადამიანისათვის ძნელად ან სრულიად გაუვალ ადგილებში. ენგური ტიპური მთის მდინარეა დიდი ვარდნით; მისი კალაპოტი ადგილ-ადგილ მოფენილია კლდის დიდი ლოდებით, რომლებიც წარმოქმნის წყალვარდნილებსა და მორევებს.
ენგური სათავეს მარადყინულოვან შხარაზე (კავკასიონის ქედი) იღებს. ენგურის აუზში ყინულოვანი მთების სიმრავლე განაპირობებს მდინარის კვების ხასიათს, მისი ჩამონადენების და ხარჯის რეჟიმს. რეჟიმი ზოგადად ასე შეიძლება დავახასიათოთ: ზამთრის მინიმუმის შემდეგ, მარტის მეორე ნახევარში ან აპრილის დასაწყისში იწყება ენგურის წყლის დონის ინტენსიური აწევა, რომელიც ჩვეულებრივ ივნის-ივლისში აღწევს მაქსიმუმს; შემდეგ დგება წყლის დონის ნელი დაწევის პერიოდი, რომელიც გრძელდება შემოდგომის დამლევამდე.
ზოგჯერ წვიმები, რომლებიც თითქმის მთელი წლის განმავლობაში მოდის, შემოდგომით საგრძნობ წყალდიდობებს იწვევს, ზამთარში შედარებით მცირეს. წყლით კვების კარგი რეჟიმი განპირობებს მდინარის დიდ ხარჯს, საშუალო ჩამონადენის მოდული მისი შუა წელის 1 კმ²-ზე უდრის დაახლოებით 45ლ/წმ.
რესპუბლიკაში არსებულმა ელექტროენერგიის დიდმა დეფიციტმა, ელექტროენერგიაზე ეროვნული მეურნეობის მოთხოვნილების ზრდამ ერთის მხრივ, და საქართველოში კვალიფიციური სპეციალისტების არსებობამ მეორე მხრივ, საშუალება მისცა ჩვენს მეცნიერებსა და ინჟინრებს სხვა ქვეყნების სპეციალისტებთან თანამშრომლობით განეხორციელებინათ ისეთი უნიკალური ჰიდროელექტროსადგურის დაპროექტება და მშენებლობა, როგორიც ენგურის ჰესია.
მიუხედავად იმისა, რომ მდ. ენგური მრავალი ათეული წლების განმავლობაში იქცევდა გამოჩენილი სპეციალისტების განსაკუთრებულ ყურადღებას მისი გამოყენების მათ მიერ დასახული სქემები, რომლებიც ითვალისწინებდნენ ჩვეულებრივი ჰიდროტექნიკური ნაგებობის გამოყენებას, განუხორციელებელი რჩებოდა, რადგან არ იძლეოდნენ იმ შედეგებს როგორიც მდ. ენგურია. მხოლოდ 1930 წელს იქნა შესრულებული მდ. ენგურის გრძივი პროფილი ლახამულის დასახლებიდან ჯვარის დასახლებამდე. ჩატარებულმა ანგარიშებმა გვიჩვენა, რომ მდინარის ხვედრითი სიმძლავრეები ყველაზე უფრო ეფექტიანია მისი ენერგეტიკული გამოყენების უბნებზე რომელიც მდებარეობს სოფ. მუხტარასა და ტობარს შორის და სოფ. ტოტონასა და ხუდონს შორის. 1931 წელს ტოტანა-ხუდონის უბანზე შესრულდა მცირე მოცულობის ტოპოგრაფიული სამუშაოები და ჩატარებულ იქნა ზოგადი ეკოლოგიური გამოკვლევები; იმავე წელს იქნა წამოყენებული მდ. ენგურის ენერგეტიკული გამოყენების მუშა ჰიპოტეზა. სამუშაოს შესრულების პროცესში დანიშნული იყო გამოსაყენებლად უბანი მდ. ლარაკვაკვას შესართავიდან ჯვარის დასახლებამდე, რომელიც დაყოფილი იყო ოთხ საფეხურად დანადგარების ჯამური სიმძლავრით 156 ათ. კვტ. და 965 მლნ. კვტ. გამომუშავებით (საანგარიშო ხარჯით ყველა ჰიდროელექტროსადგურისათვის 120 მ³/წმ).
1934 წლისათვის საბოლოოდ იქნა ჩამოყალიბებული მდ. ენგურის და მისი მთავარი შენაკადების გამოყენების მუშა ჰიპოტეზა (მისი საწყისიდან შავ ზღვამდე), რომლის პირველი ვარიანტით (დაბალი კაშხლებით) გათვალისწინებული იყო კასკადის შექმნა 9 ჰიდროელექტროსადგურით და ჯამური სიმძლავრით 1710 ათ. კვტ., წლიური გამომუშავებით 9413 მლნ. კვტ.სთ. მეორე ვარიანტით მდ. ენგურის ენერგიის გამოყენება გათვალისწინებული იყო კასკადით, რომელიც შედგებოდა 13 ჰიდროელექტროსაგან დადგმული ჯამური სიმძლავრით 1703 ათ. კვტ. და ენერგიის გამომუშავებით 10 901 მლნ. კვტ. სთ. წელიწადში. მესამე ვარიანტი ითვალისწინებდა ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობას მაღალი კაშხლებით, მაგრამ რადგან იმჟამად არ არსებობდა ასეთი კაშხლების დაპროექტებისა და მშენებლობის პრაქტიკა, აღნიშნული ვარიანტი უარყოფილ იქნა და მიიღეს პირველი ვარიანტი.
ამგვარად მდ. ენგურის გამოყენების სქემები 1955 წლამდე ითვალისწინებდნენ წმინდა დერივაციული ტიპის დანადგარებს დაბალი კაშხლებით (გარდა პარის ჰიდროელექტროსადგურისა, სადაც 220-მეტრიანი კაშხალი ქმნიდა დაახლოებით 800 მლნ. მ³ მოცულობის წყალსაცავს).
1955 წლის ივლისში „ჰიდროპროექტის“ თბილისის განყოფილების მიერ ჩატარებული რეკოგნოსცირებული გამოკვლევის შედეგად რეკომენდებული იყო მდ. ენგურის გამოყენების სქემა მაღალი კაშხლებით. დამუშავებული იქნა კასკადი, რომელიც შედგებოდა ხუთი ჰიდროელექტროსადგურისაგან მაღალი კაშხლებით, რომელთა სიმაღლე იყო:
პარის ჰესი - 220 მ
ტობარის ჰესი - 120 მ
ხუდონის ჰესი - 220 მ
ენგურჰესი - 190 მ
გალის ჰესი - 40 მ
კასკადის ყველა ხუთი ჰესის საერთო ჯამური სიმძლავრე შეადგენდა 1350 ათ. კვტ.-ს, ხოლო საშუალო წლიური გამომუშავება - 9700 მლნ. კვტ. ს-ს.
1960 წელს მდ. ენგურის სქემა ახლად იქნა დამუშავებული რამდენიმე ვარიანტად. განხილული იყო მდ. ენგურის ენერგეტიკული გამოყენების სამი პრინციპული სქემა: მდინარის გადაგდებით (მისი საწყისი დინებიდან) მდ. ერისწყალში; მდ. ენგურის გადაგდებით მდ. ერისწყალში და მათი ერთობლივი გამოყენებით (მდ. ენგურის შუა წელში) და მდ. ენგურის საკუთარი ვარდნების გამოყენებით.
წყალი მოძრაობს საბერიომდე, იქ დაარტყამს ტურბინას და მთლიანად აითვისებს 410 მეტის დონეთა სხვაობას. ამაზე დგას ენგურჰესის 1300 მეგავატიანი სიმძლავრე და შემდეგ კიდევ 300 მეგავატი კასკადებით. აქ ჩადგმულ ტურბინებამდე ჯვარიდან საბერიოში ენგურის წყალი მიყვანილია დაახლოებით 19 კილომეტრიდან.
1960 წლის სქემაში დაწვრილებით იქნა განხილული ყველა წინასწარი არსებული სქემა და პირველად მომავალი კასკადის ყველა პასუხსაგებ ნაგებობაზე შესრულებული იყო საძიებო და საკვლევი სამუშაოები. ყველა ეკონომიკური და ენერგეტიკული მახასიათებლების გათვალისწინებით შერჩეული იქნა კასკადის ის ვარიანტი, რომელიც ითვალისწინებდა მდ. ენგურის დინების გადაგდებას მდ. ერისწყლის აუზში, მდ. ენგურის კასკადის ძირითადი მაჩვენებლები ასე გამოიყურება:
განხილული ჰიდროკვანძებიდან ყველაზე ეფექტიან და პირველი რიგის ობიექტებად ენერგო-ეკონომიური მაჩვენებლების თვალსაზრისით ჩაითვალა ენგურჰესი, ხუდონის ჰესი და ტობარის ჰესი.
მცირედ დასახლებული და სასოფლო-სამეურნეო თვალსაზრისით ნაკლებად ათვისებული მდ. ენგურის ხეობა ჯვარის დასახლების ზემოთ დამპროექტებლებს აძლევდა საკმარის თავისუფლებას აღნიშნული სქემის ასარჩევად და გამოსაყენებლად. პირველი რიგის მშენებლობის ობიექტად მდ. ენგურის ჰიდროელექტროსადგურთა კასკადში შერჩეული იყო ენგურის ჰიდროელექტროსადგური. 1955 წელს სპეციალისტების ჯგუფმა შეიმუშავა მდ. ენგურის ეფექტიან გამოყენების სქემა უნიკალური ჰიდროტექნიკური ნაგებობების - ზემაღალი კაშხლის და დიდი გაბარიტის მაღალი დაწნევის გვირაბების გამოყენებით. შემდგომში მდ. ენგურის გამოყენების აღნიშნულმა სქემამ რამდენჯერმე იცვალა სახე და დაზუსტდა.
ენგურის ჰიდროელექტროსადგური ორი მოსაზღვრე მდინარის - ენგურის და ერისწყალის ვარდნის გამოყენებით, სახელდობრ, ენგურის ერისწყალში გადაგდებით განხორციელდა.
ენგურის ჰიდროელექტროსადგური არის ხუთი ჰესის კომპლექსი, რომელშიც შედის ძირითადი საგუბარ-დერივაციული დანადგარი (ენგურჰესი), კაშხალთან მდებარე ვარდნილი ჰესი - 1 და 3 ერთნაირი ტიპის კალაპოტის დანადგარი, რომლებიც განლაგებულია წყალგამყვან არხზე. ამ არხიდან წყალი უშუალოდ შავ ზღვას ერთვის.
საერთო დაწნევა, რომელიც გამოყენებულია ენგურჰესის ძირითად პირველ საფეხუზე, შეადგენს 409,5 მ-ს აქედან 226 მ იქმნება თაღოვანი კაშხლით, დანარჩენი 182.5 მ კი - სადაწნეო დერივაციით; დანარჩენი 4 ვარდნილი ჰიდროსადგური წყალგამყვან არხზე იყენებს 100 მ ვარდნას.
ჰიდროკვანძი მთლიანად, აგრეთვე მისი ცალკეული ნაგებობები, უნიკალურია რომლის მსგავსი საზღვარგარეთის პროექტებისა და მშენებლობის პრაქტიკაშიც კი იშვიათად მოიპოვება.
ენგურის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობა ხორციელდებოდა შედარებით კარგ პირობებში, დასახლებულ და ათვისებულ ადგილებში, რომლებიც ხასიათდება სუბტროპიკული ტენიანი კლიმატით - +14 °C საშუალო წლიური ტემპერატურით, შავი ზღვის მაგისტრალური რკინიგზისა და ბათუმი-სოხუმის მაგისტრალური გზატკეცილის მახლობლად.
ენგური ერთ-ერთი ყველაზე წყალუხვი მდინარეა საქართველოში. მდინარის საშუალო წლიური ხარჯი თაღოვან კაშხალთან ერთად შეადგენს 155 მ³/წმ, საანგარიშო მაქსიმალური ხარჯი 0.01 % უზრუნველყოფით - 2500 მ³/წმ, ხოლო 5 % უზრუნველყოფით - 950 მ³/წმ.
ჯვარის წყალსაცავი შეიქმნა მდ.ენგურზე 271,5 მ სიმაღლის თაღოვანი კაშხლით, რომელიც აგებულია ჯვარის დასახლებიდან ზემოთ 5 კმ-ის დაშორებით. ის მიეკუთვნება კანიონის ტიპის უხვწყლიან მთის წყალსაცავებს.
როდესაც კაშხალთან წყლის დონის ნიშნული მაქსიმალურია - 510 მ, მდ. ენგურის ხეობა შეიტბორება 27 კმ-ზე; წყალსაცავის სიგანე მერყეობს 100-200 მ-დან 1500-1700 მ-მდე; წყლის დონის დამუშავების (დაწევის) მაქსიმალური სიმაღლე 70 მ-ია; სრული მოცულობა წყალსაცავისა 1110 მლნ. მ³-ია, სასარგებლო მოცულობა კი 670 მლნ. მ³; წყალსაცავის ზედაპირის ფართობი 13,31 კმ²-ია. წყალსაცავის დანიშნულებაა მდ. ენგურის სეზონური რეგულირება და ხასიათდება შემდეგი მაჩვენებლებით: აუზის წყალშემკრები ფართობი 4060 კმ²-ია, წლიური მრავალწლიანი ჩამონადენი კაშხალთან - 4777 მლნ. მ³, საშუალო წლიური ხარჯი - 155 მ³/წმ, მაქსიმალური ხარჯი, რომელიც დაკვირვების შედეგად არის მიღებული, 950 მ³/წმ, მინიმალური ხარჯი - 16 მ³/წმ, ჩამონადენი წყლის გამოყენების კოეფიციენტი - 0.97-ია.
წყალსაცავი (510 მ ნიშნულზე) მაქსიმალურ დონეს ინარჩუნებს წელიწადში 3-4 თვეს (ზაფხულის თვეებში). წლის დანარჩენ დროს წყალსაცავის დონის დამუშავება და შევსება ხდება ელექტროსადგურის სადისპეჩერო გრაფიკის მიხედვით.
მდ. ენგურის ხეობის ფერდობები წყალსაცავის ფარგლებში კლდოვანი გრუნტებისაგან შედგება, რომლებიც წარმოადგენენ ტუფბრექჩიებს, ქვიშატუფებს, ტუფებსა და პორფირიტებს.
მარცხენა ფერდობზე, კაშხლიდან მცირე მანძილზე, დაახლოებით 2 კმ-ის სიგრძეზე ამჟამად არის დამეწყრილი ადგილები და ცალკეული უბნები, რომლებიც შეიცავს ფხვიერ მასას. პროგნოზით წყალსაცავის შექმნასთან დაკავშირებით მოსალოდნელია აღნიშნულ ორკილომეტრიან უბანზე მეწყრული მოვლენების გააქტიურება. რაც შეეხება წყალსაცავის სხვა უბნებს, არ არსებობს უბნები, სადაც პრაქტიკულად მოსალოდნელი იყოს რაიმე უარყოფითი მოვლენები.
არსებული ანგარიშების მიხედვით, წყალსაცავის დალექვა წყალმიმღებამდე (404 მ ნიშნულამდე) მოსალოდნელია 30 წლის შემდეგ (კასკადის სხვა წყალსაცავების გათვალისწინების გარეშე), წყალსაცავის ძირითადი მოცულობის ნალექით შევსება მოსალოდნელია 170 წლის შემდეგ, ხოლო მთლიანი ამოვსება ნალექით - 310 წლის შემდეგ. კასკადის ზედა საფეხურის - ხუდონის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობასთან დაკავშირებით, ზემოთ აღნიშნული დალექვის ვადები საგრძნობლად გაიზრდება.
წყალსაცავებისათვის მთლიანად გამოყოფილი იყო 1491 ჰა ფართობი, ძირითადად ტყიანი, ბუჩქნარი და უნაყოფო მიწები. ამ რაიონის სოფლის მეურნეობა ხასიათდება როგორც ექსტენსიური, მიწის ფონდების სუსტი გამოყენებით. წყლით დაფარულ სასოფლო-სამეურნეო ფართობებს შორის სრულიად არ ყოფილა ისეთი მიწები, რომლებსაც იყენებდნენ სრულფასოვანი წარმოებისათვის. სასოფლო-სამეურნეო წარმოების აღსადგენად, ჯვარის წყალსაცავის შექმნასთან დაკავშირებით, ენგურჰესის ხარჯთაღრიცხვაში გათვალისწინებული იყო ყველა ხარჯი, რომელიც დაკავშირებული იყო ახალი მიწების ასათვისებლად სასოფლო-სამეურნეო წარმოებისათვის და ტყის გასაშენებლად. ჯვარის წყალსაცავის ქვეშ ყვებოდა 11 მცირე დასახლებული პუნქტი, სულ 62 ოჯახი (329 სული), საკოლმეურნეო ნაგებობები და ზოგიერთი სახელმწიფო ორგანიზაცია. ყველა ეს ხარჯებიც ანაზღაურდა. ენგურზე წყალსაცავის შექმნამდე მდინარის მარცხენა ნაპირზე არსებული საავტომობილო გზა, რომელიც აკავშირებდა ქ. ზუგდიდს მესტიასთან, ჯვარის დასახლებასა და სოფ. ხაიშს შორის (დაახლოებით 30 კმ მანძილზე) გადიოდა განსაკუთრებით რთულ ტოპოგრაფიულ პირობებში, გეგმაში იყო ძლიერ მიხვეულ-მოხვეული, მოხვევის მცირე რადიუსებით. ახალი, უკვე აშენებული გზის სიგრძე 37.5 კმ-ია და იგი გაყვანილია წყალსაცავის მარცხენა ნაპირის გასწვრივ, იმ ანგარიშით, რომ შესაძლებელი იყოს ხე-ტყის გამოტანა დიდი სატვირთო მანქანებით ზუგდიდის ცელულოზისა და ქაღალდის კომბინატისათვის. მდ. ენგურის მარჯვენა ნაპირზე არსებული მცირე დასახლებები მარცხენა ნაპირზე არსებულ გზატკეცილს უკავშირდებოდნენ სოფლის ვიწრო გზებით და მდ. ენგურზე არსებული დროებითი ხიდებით, რომლებიც წყალსაცავის შემქნასთან დაკავშირებით აღმოჩნდნენ წყლის ქვეშ. ამასთან დაკავშირებით აშენებულია 7.22 კმ სიგრძის საავტომობილო გზა, რომელიც წარმოადგენს ჯვარი-ხაიშის გზის გაგრძელებას, მდ. ენგურზე გადასასვლელი ხიდი, აგრეთვე გზა სოფ. იდლიანამდე.
წყალსაცავის ტაფობში ჩატარდა ტყის გაწმენდა მთელ ტერიტორიაზე, აგრეთვე ჩატარებულ იქნა ყველა აუცილებელი სანიტარულ-ჰიგიენური ღონისძიება.
ენგურჰესის თაღოვანი კაშხლის აგებასთან დაკავშირებით ენგურის გადაკეტვის გამო, შეწყდა თევზების მოძრაობა ქვირითის დასაყრელად მდინარის სათავეებში. იმ ზარალის საკომპენსაციოდ, რომელიც მიყენებული ჰქონდა თევზის მეურნეობას, მდ. კოდორზე აგებულ იქნა ქარხანა ორაგულის მოსაშენებლად ენგურჰესის ხარჯთაღრიცხვის ხარჯზე.
მდ. ენგურის წყლის მდ. ერისწყლის აუზში გადაგდებასთან დაკავშირებით ენგურჰესის კაშხლის ქვემოთ ენგურის დინება საგრძნობლად შემცირდა. ამ რაიონის წყლის მომხმარებელთა უზრუნველსაყოფად განხორციელდა რიგი ღონისძიება. მოსახლეობის სასმელი წყლით უზრუნველსაყოფად, რომელიც სარგებლობდა ჭებით (ენგურის გადაგდებით ერისწყალში, აღნიშნულ ჭებში წყლის დონემ საგრძნობლად დაიწია), აგრეთვე კოლმეურნეობებისათვის, სახელმწიფო მეურნეობებისათვის, ჩაის ფაბრიკებისა და სხვა წარმოებებისათვის, დაპროექტებულ და, განხორციელებულ იქნა ენგურჰესის ხარჯთათრიცხვის ხარჯზე წყალსადენი ილორის წყაროებიდან. ამას გარდა, აგებულია წყალსადენი გალის ვარდნილი ჰესის წყალსაცავიდან ენგურის ცელულოზისა და ქაღალდის კომბინატის ტექნიკური წყლით მოსამარაგებლად, რომელიც მანამდე წყალს იღებდა მდ. ენგურიდან. რადგან კომბინატის ნარჩენების ჩასატანად ზღვაში აღარ იყო საკმარისი წყალი შეზავებისათვის მდ. ენგურში წყლის ნაკადის შემცირების გამო მათ გასატანად, აგებულ იქნა რკინაბეტონის წყალგამტარი, რომლის საშუალებითაც ნარჩენების ჩაშვება ხდება ვარდნილ ჰესების არხში IV ვარდნილ ჰესს ქვემოთ. კაშხლის ქვედა ბიეფში არსებობდა სამურზაყანოს გაწყლიანებისა და მოსარწყავი არხის წყალმიმღები. მდ. ენგურზე თაღოვანი კაშხლის აგების შემდეგ, რადგან მდ. ენგურზე წყლის დინება საგრძნობლად შემცირდა, წყლის აღება სამურზაყანოს არსებული წყალმიმღებით პრაქტიკულად შეუძლებელი გახდა. არხის წყლით უზრუნველსაყოფად აგებულ იქნა ახალი სათავე ნაგებობანი, რომელმაც უზრუნველყო წყლით მორწყვისათვის მარჯვენა ნაპირზე (9.5 მ³/წ) და მარცხენა ნაპირზე (5 მ³/წ) განლაგებული მიწები.
პარამეტრები
ენგურის ჰიდროელექტროსადგურის საპროექტო სიმძლავრეა 1640 ათ. კვტ, საშუალო წლიური გამომუშავება — 5,46 მლრდ კვტ-სთ. ჰესის ნაგებობებში შედის 271,5 მ სიმაღლის თაღოვანი კაშხალი, რომელიც ქალაქ ჯვართან ქმნის წყალსაცავს (მოცულობა — 1 მლრდ მ³, სიგრძე — 30 კმ); სადერივაციო გვირაბი (დიამეტრია 9 მ, სიგრძე — 15 კმ), რომელიც მთავრდება მათანაბრებელი კოშკით (დიამეტრი — 16 მ, სიმაღლე — 167 მ). სადერივაციო გვირაბი ჰიდროაგრეგატებს წყლით კვებავს 451 მ სიგრძის 5 სადაწნეო გვირაბის საშუალებით. ნაგებობათა კომპლექსში შედის აგრეთვე მიწისქვეშა ჰესი 5 ჰიდროაგრეგატით. მისი ტურბინებიდან წყალი გამყვანი გვირაბით (სიმაღლე — 13 მ, სიგრძე — 3,2 კმ) მიემართება № 1 ვარდნილჰესის წყალსაცავში. ვარდნილჰესებისათვის შექმნილია აგრეთვე გალის წყალსაცავი, მოცულობა 1-1,9 მლნ. მ³. 1972-1974 წლებში საექსლუატაციოდ გადაეცა ვარდნილჰესების 9 აგრეგატი, რომელთა საერთო სიმძლავრე 340 ათ. კვტ (წლიური გამომუშავება — 1,13 მლრდ. კვტ-სთ).
ენგურჰესის მშენებლობის ისტორია
მინი|350პქ |ენგურჰესის სადერივაციო გვირაბი საქართველოს მდიდარი ჰიდროელექტრორესურსების გამოყენებაზე ფიქრი პირველად დიდმა პუბლისტმა და საზოგადო მოღვაწემ ნიკო ნიკოლაძემ დაიწყო.ამ მიზნით მან თავისი შვილიც კი გამოიწვია პეტერბურგიდან საქართველოს მდინარეებზე პროფესიული ანალიზის ჩასატარებლად საბოლოოდ ყურადღება ენგურზე შეაჩერეს და მისის შესწავლა გადაწყვიტეს.
ნიკო ნიკოლაძის მიერ მოწვეულმა ცნობილმა პეტერბურგელმა ინჟინრებმა ფიოდორ როპმა და ბორის ბახმეტევმა მისი რჩევით ჰიდროელექტროსადგურის ასაშენებლად ენგური აირჩიეს. მიზეზთა გამო, რაც მშენებლობის სიძვირესაც უკავშირდებოდა, პირველ მსოფლიო ომსაც და მოწვეული ინვესტორების ყოყმანსაც, ამ საკითხვისთვის თანხის დაბანდების მცდელობა უშედეგოდ დასრულდა. ნიკო ნიკოლაძემ ენგურის ჰიდრორესურსების გამოყენებისათვის ბრძოლას 20 წელი შეალია, მაგრამ მისი იდეის ხორცშესხმა იმ დროისთვის შეუძლებელი აღმოჩნდა.
1913–1914 წლებში იტალიელმა სპეციალისტებმა გამოთქვეს აზრი ენგურზე მცირე სიმძლავრის ჰესის მოწყობის შესახებ, მაგრამ არც ამ პროექტს ეწერა განხორციელება.
1926–1927 წლებში დამუშავდა სქემა, რომლის მიხედვითაც მდინარე ენგურზე, სოფელ ვალხორიდან ანაკლიამდე, 233 მეგავატი ჯამური სიმძლავრის 13 ჰესი უნდა აგებულიყო, რაც ასევე განუხორციელებელი დარჩა.
მდინარე ენგურზე ჰიდროელექტროსადგურის აგების რეალიზაციისთვის პირველი ნაბიჯები xx საუკუნის 50-იანი წლების მეორე ნახევარში გადაიდგა, საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილების საფუძველზე. სსრკ-ს „ჰიდროპროექტის“ საქართველოს განყოფილებამ დაიწყო მუშაობა ენგურის ჰიდროელექტროსადგურის საძიებო და საპროექტო-სახარჯთღრიცხვო დოკუმენტაციაზე.
1954 წელს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემისის ენერგეტიკის ინსტიტუტმა დაამუშავა ენგურზე ჰესების კასკადის მშენებლობის სქემა. ამ სქემის მიხედვით ზამთრის პერიოდისათვის გარანტირებული სიმძლავრე მხოლოდ 200 მეგავატი იყო, რაც პროექტის ნაკლად შეფასდა.
1960 წელს „ჰიდროპროექტმა“ დაამუშავა მდინარე ენგურის ენერგეტიკული მიზნებისათვის გამოყენების სქემა.ენგურჰესის კასკადის მშენებლობა სწორედ ამ სქემის მიხედვით დაიწყო. საბოლოოდ ენგურჰესის მთლიანი პროექტი შეიქმნა 1965–1970-იან წლებში, მშენებლობა კი 1961 წელს დაიწყო.
ენგურჰესის მშენებლობა ქართული ტექნიკური აზროვნების ისტორიაში ყველაზე თამამი ჩანაფიქრის განხორციელება იყო. ეს იდეა ითვალისწინებდა უნიკალური ტექნიკური და საინჟინრო ნაგებობის ურთულესი კომპლექსის აგებას, რასაც ბევრი სპეციალისტი ეჭვით უყურებდა. პროექტის დასაბუთებისა და დამტკიცებისათვის უდიდესი წინააღმდეგობის გადალახვა გახდა საჭირო. სკეპტიკოსები ამგვარი ტიპის მშენებლობას ფანტასტიკურ ჩანაფიქრად და უტოპიად მიიჩნევდნენ. ოპტიმისტებს მშენებლობის მასშტაბურობა და რელიეფის სირთულე აფრთხობდა, იდეის მომხრეებს მომავალი თაღოვანი კაშხლის გრანდიოზულობა და ადგილის სეისმომდგრადობის პრობლემა უკარგავდა მოსვენებას.
1955 წლის პირველ ნახევარში კომპლექსურმა ექსპედიციამ ჩაატარა ენგურისა და მისი შენაკადების ხეობების ბუნებრივი პირობების ჰიდროენერგეტიკული და საინჟინრო-გეოლოგიური გამოკვლევები. ჰიდროგეოლოგიურმა კვლევითმა ექსპედიციამ 50 კაცის შემადგენლობით ფეხით მოიარა სვანეთის მთების ციცაბო კალთები, ენგურისა და მისი შენაკადების კლდოვანი კალაპოტები. მათი მთავარი მიზანი ნიადაგურ-კლიმატური და გეოლოგიურ-ტოპოგრაფიული სამუშაოების ჩატარება იყო.გამოკვლევებმა ცხადყო, რომ რელიეფის არაერთგვაროვნება, სეისმომედეგობის რისკი, გრუნტისა და ნიადაგის მრავალფეროვნება ელექტრომშენებლობისადმი განსაკუთრებულ, არაორდინალურ მიდგომას მოითხოვდა. ენგურჰესის ობიექტი ათასამდე კვადრატულ კილომეტრზეა გადაჭიმული ჯვარიდან შავ ზღვაზე.
სამეცნიერო და სპეციალურ საპროექტო ორგანიზაციებს არ გააჩნდათ ასეთ ნაგებობათა პროექტირებისა და მეცნიერულად დასაბუთების საკმარისი გამოცდილება, რის გამოც მათ დიდი დრო მოანდომეს რიგი საკითხების გამოკვლევასა და შესწავლას, სახელდობრ: თაღოვანი კაშხლის საფუძველის - კლდოვანი გრუნტის სიმტკიცის. ძვრების და ფილტრაციის მახასიათებლების, ცემენტაციის საშუალებით კლდოვანი გრუნტის განმტკიცების შესწავლას; ცდების საშუალებით ცემენტაციის ფარდის მდგრადობის დადგენას; მოდელირებისა და თეორიული გამოკვლევების საშუალებით თაღოვანი კაშხლის ფორმის, პროფილისა და დაძაბული მდგომარეობის დადგენას წრიული და არაწრიული მოხაზულობის შემთხვევაში, როდესაც მშენებლობის და ექსპლუატაციის პირობებში სხვადასხვა სახის დატვირთვა მოქმედებს; კაშხლის მოდელურ გამოკვლევას ვიბრაციის შემთხვევაში, როდესაც მუშაობს წყალსაგდები; მაღალი დაწნევის გვირაბის შიდა მოკეთების, დიდი სამთო გამონამუშევრების დაძაბული მდგომარეობის, ენგურის ერისწყლის აუზში გადაგდებასთან დაკავშირებით ჯვარისა და გალის წყალსაცავების ნაპირებისა და ზღვის სანაპირო ზოლის გამოკვლევას ანაკლიის რაიონში; ბეტონის მდგომარეობის შესწავლას და ბეტონის შემადგენლობის შერჩევას თაღოვანი კაშხლის და სხვა ნაგებობებისათვის; კასკადის მეორე საფეხურის მიწის კაშხლის გრუნტის, უნიკალური ჰიდროძალური და ელექტრული მოწყობილობების, დანადგარებისა და სხვ. გამოკვლევას.