cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ჭყიმი
კულტივაცია
თუ ზომების მიღების მიუხედავად მცენარე მაინც იწყებს ყვავილობას, შესაძლებელია მისი რეგულარული გადაბარვა და ხელახალი დათესვა ახალგაზრდა მწვანე მცენარეების მისაღებად.
სქოლიო
*
გამოღმა შუა ხორგა
გამოღმა შუა ხორგა — სოფელი დასავლეთ საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის ხობის მუნიციპალიტეტში, შუა ხორგის თემში (სოფლები: გამოღმა შუა ხორგა, გაღმა შუა ხორგა, ყორათი). მდებარეობს ოდიშის დაბლობზე, მდინარე ხობისწყლის მარჯვენა სანაპიროზე. ზღვის დონიდან 9 მეტრზე. ხობიდან დაშორებულია 11 კილომეტრით.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 573 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ხობის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჩესკე-ბუდეიოვიცე
ჩესკე-ბუდეიოვიცე (České Budějovice) — ქალაქი ჩეხეთში, სამხრეთ ბოჰემიის მხარის უდიდესი ქალაქი, პოლიტიკური და კომერციული დედაქალაქი. აქ განთავსებულია ჩესკე-ბუდეიოვიცეს კათოლიკური ეპარქია, სამხრეთ ბოჰემიის უნივერსიტეტი და მეცნიერებათა აკადემია. ჩესკე-ბუდეიოვიცე მდებარეობს ვლტავის ნაპირებზე, მდინარეების ვლტავისა და მალშეს შეერთების ადგილზე, ჩესკე-ბუდეიოვიცეს ქვაბულის ფარგლებში, ზღვის დონიდან 381 მ სიმაღლეზე
ქალაქი ბოჰემიის მეფე ოტაკარ II-ის რაინდმა ჰირცომ დააარსა, 1265 წელს კი მუნციიპალური ქარტია მიიღო. შემდეგში იგი სამეფო ქალაქი და მეფის ძალაუფლების დასაყრდენი გახდა სამხრეთ ბოჰემიაში, როზენბურგების ოჯახის ძალაუფლების დასაბალანსებლად.
ჩესკე-ბუდეიოვიცე საქვეყნოდაა ცნობილი ლუდის წარმოებით, რომელსაც აქ XIII საუკუნიდან ხარშავენ. ამ დროისათვის, ქალაქი საღვთო რომის იმპერიის ლუდსახარშის ფუნქციებს ასრულებდა. მთელს მსოფლიოშია ცნობილი აქ წარმოებული ლუდის ბრენდი — ბუდვაიზერი. ლუდის წარმოება დღესაც ქალაქის მრეწველობის მთავარი დარგია.
სქოლიო
კატეგორია:ჩეხეთის ქალაქები
ალექსანდრე ბანძელაძე
ბიოგრაფია
1942–1947 სწავლობდა თბილისის სამხატვრო სასწავლებელში. 1963 წელს დაამთავრა თბილისის სამხატვრო აკადემია. შექმნილი აქვს ფერწერული პორტრეტები, მნიშვნელოვანი გრაფიკული ნაწარმოებები. ძირითადი ნამუშევრები: გ. ტაბიძის (1951), დ. ჭიჭინაძის (1952) და ნ. ჩიქოვანის (1957) პორტრეტები. ილუსტრაციების სერიები: "არსენას ლექსი" (16 ფურცელი, 1957 წელს მიიღო საკავშირო აკადემიის ვერცხლის მედალი), რ. კიპლინგის - "მაუგლი" (104 ილუსტრაცია, 1960) და სხვა. "არსენას ლექსი" (ტუში, 1964, წიგნის გაფორმების კალიგრაფიული, გრაფიკული და ილუსტრაციული გადაწყვეტისათვის 1966 წელს მიიღო პრიზი ბრნოს საერთაშორისო ბიენალეზე, ხოლო 1968 - მსოფლიოს საუკეთესო წიგნის გამოფენაზე ლაიფციგში). ბანძელაძემ მოხატა თბილისის დიდუბის ეკლესია (1979-1988). საქართველოს სახელმწიფო პრემია (1993, სიკვდილის შემდეგ).
დაკრძალულია დიდუბის ეკლესიის გალავანში უწმინდესისა და უნეტარესის ილია მეორის ლოცვა-კურთხევით.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი მხატვრები კატეგორია:დაბადებული 27 თებერვალი კატეგორია:დაბადებული 1927 კატეგორია:გარდაცვლილი 13 ივნისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1992 კატეგორია:ქართველი კალიგრაფები კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიის კურსდამთავრებულები
მზიურა
მზიურა (Inula) — მცენარეთა გვარი რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი, იშვიათად ორ- და ერთწლოვანი ბალახებია.
იზრდებიან ბუჩქნარებში, ტყეებში, ტყისპირებზე, მდელოებზე, მაღალბალახეულობაში, მშრალ და კლდოვან ფერდობებზე. დასავლეთ საქართველოში ფართოდაა გავრცელებული კავკასიის ენდემი Inula magnifica. სუბალპურ სარტყელში იგი ქმნის მაღალბალახოვან დაჯუფებებს. მზიურა თაფლოვანი, დეკორატიული (Inula magnifica) და სამკურნალო (კულმუხო) მცენარეებია.
ლიტერატურა
კატეგორია:რთულყვავილოვანნი
ეკვატორული კლიმატური სარტყელი
მინი|მსოფლიოს კლიმატური რუკა ეკვატორული კლიმატი — ტროპიკული კლიმატი, რომელიც წარმოდგენილია ეკვატორის გასწვრივ. ამ რეგიონისათვის დამახასიათებელია ხშირი ტროპიკული წვიმები. კლიმატის ამ სახეობას არ გააჩნია მშრალი სეზონი, ასევე მკვეთრად გამოხატული ზაფხული ან ზამთარი, საკმაოდ ცხელი და ტენიანია. ნალექების საშუალო წლიური მაჩვენებელი 2000 მმ-ია, ზოგიერთ ადგილას კი 5000-6000 მმ. ყოველი დღე საოცრად ჰგავს მომდევნო დღეს. დღისა და ღამის ტემპერატურებს შორის სხვაობა საკმაოდ დიდია და შეიძლება შევადაროთ ზაფხულისა (დღე) და ზამთრის (ღამე) ტემპერატურებს. კოპენის კლიმატის კლასიფიკაციაში აღინიშნება როგორც „Af.“
ეკვატორულ კლიმატურ სარტყელში არსებული ქალაქები
აფრიკა
ჩრდილოეთი ამერიკა
სამხრეთი ამერიკა
აზია'''
ოკეანეთი
სქოლიო
კატეგორია:კლიმატი კატეგორია:კლიმატოლოგია
გუდამაყრელები
გუდამაყრელები — ქართველ მთიელთა ეთნოგრაფიული ჯგუფი. ხშირად მთიულების ქვეჯგუფად განიხილავენ. ძირითადად ცხოვრობენ დუშეთის მუნიციპალიტეტში, გუდამაყრის არაგვის ხეობის ოც სოფელში. მოსახლეობის ძირითად ნაწილს შეადგენენ მთიულები, აგრეთვე მეზობელი კუთხეებიდან გადმოსახლებული მოხევეები, ხევსურები, ფშავლები. საუბრობენ ქართული ენის მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტზე. გუდამაყრელები ქრისტიანული რწმენის მიმდევრები არიან, საქართველოს სხვა კუთხეების მცხოვრებთაგან განსხვავდებიან ყოფისა და კულტურის ზოგიერთი თავისებურებებით.
გუდამაყრელების მეურნეობის ძირითადი დარგები იყო მემინდვრეობა და მესაქონლეობა. აშენებდნენ კუდიან ცხვარს. უგზოობის გამო სატრანსპორტოდ იყენებდნენ ცხენს, ჯორსა და სახედარს. სახელი გაითქვეს საბრძოლო იარაღისა და თოფის წამლის დამზადებით, აკეთებდნენ სამეურნ. იარაღსაც. ცხენზე ჯდომის მანერით გამოირჩეოდნენ გუდამაყრელი ქალები, რომლებიც მაღალბალიშიან უნაგირზე მამაკაცებივით წელში გამართულნი ისხდნენ. გასული საუკუნის ავტორები წერდნენ, რომ ამ პატარა რეგიონში მრავალი რელიგიური დღესასწაული სცოდნიათ. აგვისტოს მიწურულში ჩოხის ფუძის ანგელოზის ეკლესიის კარზე იხდიდნენ დიდ სათემო დღესასწაულს — ახოობას. აქედან ხევსურეთში, სოფ. უკანახოში, დროშებით გადადიოდნენ ხატის მსახურნი, რომელთაც მოსახლეობა სამზადისით ხვდებოდა. მიწის სიმცირის გამო გუდამაყრელები საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში სახლობენ. წასულებს თან მიჰქონდათ თავიანთი ფუძე-სალოცავების ნიშები და ტრადიციულ დღესასწაულებს იქაც იხდიდნენ.
ხობოტოკის ბუნების ძეგლი
ხობოტოკის ბუნების ძეგლი (Урочище Хоботок) — რეგიონალური მნიშვნელობის კომპლექსური დაცული ტერიტორია - ბუნების ძეგლი. მდებარეობს კამენსკის რაიონში, როსტოვის ოლქი, რუსეთის ფედერაცია. ბუნების ძეგლის სტატუსი მიიღო 1965 წელს. ექვემდებარება როსტოვის ოლქის ბუნებრივი რესურსებისა და ეკოლოგიის სამინისტროს.
აღწერა
ბუნებრივი წარმოშობის დაჭაობებული ტყეების დიდი რაოდენობა თავმოყრილია ჩრდილოეთის დონეცის მარცხენა სანაპიროზე. მარჯვენა სანაპიროზე ისინი შედიან ხობოტოკის ბუნების ძეგლის ტერიტორიის შემადგენლობაში, რომელიც მდებარეობს ხუტორ ხობოტოკიდან ჩრდილოეთით. ხობოტოკის ბუნების ძეგლი მდებარეობს კალიტვინის სატყეო მეურნეობაის კამენსკის სატყეოს 70-ე კვადრატში. ბუნების ძეგლის საერთო ფართობია 31 ჰა. ხობოტკის ძეგლის ტერიტორიაზე ბინადრობს ფრინველების ორი სახეობა, რომელიც შეტანილია რუსეთის ფედერაციის როსტოვის ოლქის წითელ წიგნში: ესენია თეთრთვალა იხვი და ველის კაკაჩა.
ხეების სახეობებიდან გავრცელებულია ისეთი სახეობები, როგორიცაა ვერხვი, მუხა, წნორი, კვრინჩხი, თელა, ხეჭრელი. ფაუნის წარმომადგენლები არიან შველი, ტყის თაგვი, თეთრი წივწივა, ანკარა, ხვლიკისნაირნი, ქედანი, ბიგასებრნი, თეთრმკერდა ზღარბი.
ბუნების ძეგლი ასევე ასრულებს წყლისდაცვით ფუნქციას, ასევე იცავს ნიადაგს. ამ ტერიტორიაზე მიმდინარეობს ეროზიასთან ბრძოლის საკითხებში კვლევა.
ობიექტს გააჩნია ბუნების დაცვითი, სასწავლო და წყლის დაცვითი მნიშვნელობა. ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე ნადირობა და ხილის შეგროვება აკრძალულია. ადგილზე განვითარებულია ეკოლოგიური ტურიზმი.
სქოლიო
კატეგორია:როსტოვის ოლქის დაცული ტერიტორიები
ბაბკენ სარქისოვი
ბაბკენესაის ძე სარქისოვი (დ. 8 დეკემბერი, 1913, ქ. შუშა — გ. 4 თებერვალი, 1999, ერევანი) — წარმოშობით სომეხი საბჭოთა სახელმწიფო და პარტიული მოღვაწე. სკკპ-ის წევრი 1939 წლიდან.
ბიოგრაფია
1938 წელს დაამთავრა აზერბაიჯანის ინდუსტრიული ინსტიტუტი და სკკპ ცკ-თან არსებული უმაღლესი პარტსკოლა (1944). 1929 წლიდან მუშაობდა ბაქოში მექანიკურ სახელოსნოების ოსტატად. ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნის უფროს ინჟინრად (1938–1939), მთავარი მექანიკოსის მოადგილედ (1939–1941), სკკპ ცკ-ის პარტორგად (1941–1943). 1944–1955 წლებში სკკპ ცკ-ის აპარატში იყო. 1955–1961 წლებში მუშაობდა სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის მდივნად, სომხეთის სსრ მინისრთა საბჭოს სამეცნიერო-კვლევით სამუშაოთა კოორდინაციის სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარედ (1961–1966), სომხეთის სსრ ავტოტრანსპორტის მინისტრად (1966–1970), სომხეთის სსრ მინისტრთა საბჭოს ფასების სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარედ (1970–1975). 1975 წლის ივლისიდან 1985 წლამდე სომხეთის სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის თავმჯდომარე და სსრკ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის თავმჯდომარის მოადგილე იყო. სკკპ ცკ-ის სარევიზიო კომისიის წევრი (1976), სსრკ IX-XI მოწვევების უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით, ოქტომბრის რევოლუციის ორდენით, შრომის წითელი დროშის ორდენით, აგრეთვე მედლებით.
ლიტერატურა
კატეგორია:სომეხი პოლიტიკოსები კატეგორია:დაბადებული 8 დეკემბერი კატეგორია:დაბადებული 1913 კატეგორია:გარდაცვლილი 4 თებერვალი კატეგორია:გარდაცვლილი 1999 კატეგორია:ლენინის ორდენის კავალრები კატეგორია:სომხეთის სსრ-ის IV მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სომხეთის სსრ-ის V მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სომხეთის სსრ-ის VI მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სომხეთის სსრ-ის VII მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სომხეთის სსრ-ის VIII მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სომხეთის სსრ-ის IX მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სომხეთის სსრ-ის X მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები კატეგორია:სომხეთის სსრ-ის XI მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
პოდესტა
მინი|250x250პქ|პოდესტას სასახლე, [[პარმა]] პოდესტა (podestà, potestas-დან — „ხელისუფლება“) — უმაღლესი ადმინისტრაციული პირი (აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლების მეთაური) XII–XVI საუკუნეების იტალიის მრავალ ქალაქ-კომუნაში. ირჩევდნენ (როგორც წესი, სხვა ქალაქის მცხოვრებს) 6 თვიდან 1 წლამდე ვადით. XII საუკუნის მე-2 ნახევარში იმპერატორმა ფრიდრიხ I ბარბაროსამ თავის თავს მიანიჭა პოდესტას დანიშვნის უფლება, რამაც ეს თანამდებობა იმპერატორის ხელისუფლების წარმომადგენლად აქცია. ლენიანოს ბრძოლის (1176) შემდეგ ქალაქებმა კვლავ მოიპოვეს მისი არჩევის უფლება. XIII საუკუნის შუა ხანებიდან პოპოლანების წარმატებულმა ბრძოლამ ნობილების წინააღმდეგ მრავალ ქალაქში (ბოლონია, ფლორენცია და ბევრი სხვა) პოდესტას ხელისუფლების დასუსტება და ხალხის კაპიტნის ინსტიტუტის გაძლიერება გამოიწვია. XIV–XV საუკუნეებში პოდესტას მხოლოდ სასამართლო ფუნქციები გააჩნდა. XVI საუკუნის დასაწყისში ადგილი დაუთმო მოსამართლეთა კოლეგიას. შუა საუკუნეების ზოგიერთ მსხვილ იტალიურ ქალაქ-სახელმწიფოში (ვენეცია, გენუა, ფლორენცია) მათ დაქვემდებარებაში მყოფ ტერიტორიებზე არსებული ქალაქების მმართველები აგრეთვე პოდესტად იხსენიებოდნენ, მათ ცენტრალური ხელისუფლება ნიშნავდა.
1926 წელს ფაშისტური იტალიის ქალაქებში შემოიღეს ამავე სახელწოდების უმაღლესი ადმინისტრაციული თანამდებობა, რომელსაც მთავრობის მიერ დანიშნული პირები იკავებდნენ. 1946 წლის იანვარში ფაშისტური რეჟიმის მარცხთან ერთად პოდესტას თანამდებობა გაუქმდა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მთავრობის მეთაურები კატეგორია:სახელმწიფოს მეთაურები კატეგორია:შუა საუკუნეები კატეგორია:იტალიის ისტორია კატეგორია:არისტოკრატიული წოდებები
ელექტრული სკაროსი
ელექტრული სკაროსი (Torpedo marmorata) — თევზი სკაროსისებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია წყნარი, ინდოეთის და ატლანტის ოკეანეთა ტროპიკულ და სუბტროპიკულ წყლებში. სხეულის სიგრძე 2 მ აღწევს, ხოლო წონა 100 კგ. თავის ორივე მხარეზე განვითარებული აქვს ელექტრული ორგანოები, რომლებიც 70 ვ ელექტროდენის იმპულსებს წარმოქმნიან. იკვებება ფსკერის უხერხემლო ცხოველებით.
ჩუპაკის პროვინცია
ჩუპაკა — პროვინცია პერუში, ხუნინის რეგიონში. ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება კონსეპსიონის პროვინცია, აღმოსავლეთიდან უანკაიოს პროვინცია, სამხრეთიდან უანკაველიკას რეგიონი და დასავლეთიდან ლიმას რეგიონი. პროვინციაში ცხოვრობს 57 000 ადამიანი, ფართობი კი შეადგენს 1 153,05 კმ²-ს. პროვინციის დედაქალაქია ჩუპაკა.
ელექტრული სკაროსი
ლიტერატურა
კატეგორია:ხრტილიანი თევზები
ჩუპაკის პროვინცია
პროვინცია ადმინისტრაციულად იყოფა 9 რაიონად.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ხუნინის რეგიონის პროვინციები
იან ჩერსკი
იან ჩერსკი (Иван Дементьевич Черский, Ivan Dementyevich Chersky; Ян Чэрскi) (დ. 15 მაისი [ძვ. სტ. 3 მაისი] ,1845 — გ. 7 ივლისი [ძვ. სტ. 25 ივნისი], 1892) — პოლონელი გეოგრაფი, გეომორფოლოგი, გეოლოგი და პალეონტოლოგი. ციმბირის გამოჩენილი მკვლევარი. ეროვნებით პოლონელი. ივანე ჩერსკიმ დიდი წვლილი შეიტანა გეომორფოლოგიის როგორც მეცნიერების განვითარების საქმეში. იყო თვითნასწავლი მეცნიერი, რომელმაც რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოებისგან მიიღო სამი ოქროს მედალი.
ბიოგრაფია
1873-1976 წწ. შეისწავლა საიანი, ხოლო 1877-1880 წწ. ბაიკალის ტბის სანაპიროს გეოლოგია. 1881-1882 წწ. იკვლევდა მდინარეების სელენგისა და ქვემო ტუნგუსკის აუზს. 1878 წელს იან ჩერსკიმ წამოწია რელიეფის ევოლუციური განვითარების თეორია. ერთ-ერთმა პირველმა შემოგვთავაზა ციმბირის პალეოტექტონიკური სქემები, რომელიც ავსტრიელმა გეოლოგმა ედუარდ ზიუსმა გამოიყენა და განავითარა თავის შრომაში „დედამიწის სახე“. 1891 წელს მოაწყო ექსპედიცია მდინარეების კოლიმისა და ინდიგირკის რაიონში. 1871 წელს გადავიდა ირკუტსკში. 1886 წელს მძიმედ დაავადდა. გარდაიცვალა 1892 წლის 25 ივნისს, კოლიმაში ჩატარებული ექსპედიციის დროს. დაასაფლავეს მდინარე ომოლნის სიახლოვეს.
იან ჩერსკის სახელი ეწოდა მთიან ქვეყანას რუსეთში, ქედებს, მთას, დასახლებასა და სხვა. 1995 წელს გამოვიდა ბელორუსის საფოსტო მარკა, რომელიც იან ჩერსკის მიეძღვნა.
სქოლიო
კატეგორია:პოლონელი გეოგრაფები კატეგორია:პოლონელი გეოლოგები კატეგორია:პოლონელი მოგზაურები კატეგორია:რუსი გეოგრაფები კატეგორია:რუსი გეოლოგები კატეგორია:პოლონელი პალეონტოლოგიები
ელვა (მრავალმნიშვნელოვანი)
ელვა შეიძლება აღნიშნავდეს:
შუქის მახასიათებლები
შუქის მახასიათებლები (შუქის პარამეტრები) ― მახასიათებელთა ერთობლიობა, რომელიც სანავიგაციო შუქების გარჩევის შესაძლებლობას იძლევა. სანავიგაციო შუქების მიმდევრობებისა და ფერების გრაფიკული და ტექსტური აღწერილობები მოცემულია საზღვაო სანავიგაციო რუკებსა და ნავიგაციური შუქებისა და სიგნალების ცხრილში, მცურავი შუქის, ბუის ან შუქით აღჭურვილი საზღვაო ნიშნის სიმბოლოებთან ერთად. სხვადასხვა შუქისთვის სხვადასხვა ფერი, ნათების სიხშირე და ფაზაა დამახასიათებელი, რათა მეზღვაურებმა მათი გარჩევა შეძლონ.
აბრევიატურები
შუქის მახასიათებლების სიტყვიერად აღწერა შეიძლება, მაგალითად, „თეთრი გაკრთომა ყოველ სამ წამში“, მაგრამ შუქებისა და სიგნალების ცხრილებსა და სანავიგაციო რუკებზე მათ გასარჩევად აბრევიატურებია გამოყენებული. შუქებისა და სიგნალების ცხრილებში აბრევიატურები მცირედით განსხვავდება ერთმანეთისგან, წერტილებით თუ მათ გარეშე, მაგრამ ჩვეულებრივ ქვემოთ მოცემულ ნიმუშებს შეესაბამება.
ერთი სრული შუქის მახასიათებლის მაგალითია: "Gp Oc(3) W 10s 15m 10M". შეიძლება წავიკითხოთ როგორც: „ჯგუფური მკრთოლვარე შუქი (Gp Oc), სამი (3) თეთრი (W) გაკრთომით, ყოველ ათ წამში (10s), 15 მეტრის სიმაღლეზე (15m), 10 საზღვაო მილის მანძილზე (10M).“ მიუთითებს შუქზე, რომელიც ჯგუფურ მკრთოლვარე შუქის კლასს მიეკუთვნება, რომელშიც 10 წამიან პერიოდში შუქი სამჯერ გაკრთება. ანათებს თეთრად. შუქი სანავიგაციო რუკების ნულოვანი ნიშნულიდან 15 მეტრის სიმაღლეზეა განლაგებული და ნომინალური ხილვადობის დიაპაზონი 10 საზღვაო მილია.
ელვარე შუქი
ელვარე (მოელვარე) შუქი (Flashing light; აბრ. "Fl") რითმული შუქია, რომელშიც დროის გარკვეულ პერიოდში ნათების ჯამური ხანგრძლივობა გაცილებით ნაკლებია სიბნელის საერთო ხანგრძლივობაზე. ამასთან, ნათებებს შორის დაბნელების ინტერვალი თანაბარი ხანგრძლივობისაა. უმეტეს შემთხვევაში გამოიყენება ელვარე შუქი, რომელშიც დროის თანაბარ ინტერვალში შუქი ერთხელ გაკრთება. ელვარე შუქის სახესხვაობებია: ხანგრძლივად ელვარე, ჯგუფურად ელვარე და შედგენილი ჯგუფურად ელვარე შუქები.
მკრთოლვარე შუქი
მკრთოლვარე შუქი (Occulting light; აბრ. "Oc") ისეთი სახეობაა, რომელშიც ნათების საერთო ხანგრძლივობა დროის გარკვეულ პერიოდში უფრო დიდია, ვიდრე სიბნელის საერთო ხანგრძლივობა. ჩვეულებრივ, სიბნელის (დაბნელების) ინტერვალები თანაბარი ხანგრძლივობისაა. მკრთოლვარე შუქის ნაირსახეობებია: ჯგუფური მკრთოლვარე და შედგენილი ჯგუფური მკრთოლვარე შუქი.
ხშირი (სწრაფი) შუქი
ხშირი (სწრაფი) შუქი (Quick light; აბრ. "Q") ელვარე შუქის ტიპია, რომელიც წუთის განმავლობაში გაკრთომის (გაელვებების) რიცხვით განსხვავდება. სიხშირე უნდა იყოს არანაკლებ 50 და არაუმეტეს 80 იდენტური გაკრთომისა წუთში. ხშირი შუქის ნაირსახეობებია: ძალიან ხშირი (ძალიან სწრაფი) და ულტრა ხშირი (ულტრა სწრაფი) შუქები, რომლებიც შეიძლება იყოს მუდმივი, ჯგუფური ან შეიძლება გამოიყენებოდეს სხვა შუქებთან კომბინაციაში.
მუდმივი და ელვარე შუქი
მუდმივი და მოელვარე შუქი (Fixed and flashing; აბრ. "F. Fl") ისეთი შუქია, რომელშიც მუდმივად ანთებული დაბალი ინტენსივობის შუქი მაღალი ინტენსივობის ელვარე შუქთანაა კომბინირებული.
ცვლადი შუქი
ცვლადი შუქი (მონაცვლე შუქი; Alternating ligt; აბრ. "Al.") ისეთი შუქია, რომელიც მონაცვლეობით გამოსახავს სხვადასხვა ფერის შუქს. მაგალითად, "Al. WG" მონაცვლეობით აშუქებს თეთრ და მწვანე შუქს.
ასევე გამოიყენება მკრთოლვარე ცვლადი შუქი (Occulting Alternating light; აბრ. "OcAl"), შუქი, რომელიც სხვადასხვა ფერს მონაცვლეობით გამოსახავს, ამასთან, ნათების საერთო ხანგრძლივობა დროის გარკვეულ პერიოდში უფრო დიდია, ვიდრე სიბნელის საერთო ხანგრძლივობა და დაბნელების პერიოდები ერთმანეთის ტოლია.
კლასიფიკაცია
! style="background:#efefef;" | შუქის კლასი ! style="background:#efefef;" | სახესხვაობა ! style="background:#efefef;" | აბრევიატურა ! style="background:#efefef;" | განმარტება ! style="background:#efefef;" | მაგალითი ! style="background:#efefef;" | გამოსახულება
სქოლიო
კატეგორია:ნავიგაცია
ელია
ელია შეიძლება აღნიშნავდეს:
მზომელასებრნი
მზომელასებრნი (Geometridae) — ბინდისა და ღამის პეპლების ოჯახი. მზომელასებრთა ფრთების შლილი 3-4, ზოგისა 8 სმ-ს აღწევს. იკვებებიან ხემცენარეთა კვირტებით, ფოთლებით, კოკრებითა და ყვავილებით. ოჯახში 15 ათასამდე სახეობაა. განსაკუთრებით ბევრია ტროპიკულ და ფართოფოთლოვან ტყეებში. მრავალი მათგანი მავნებელია. საქართველოში აღსანიშნავია თელას, შოთხვის, მოცხარის, ხურტმლის და სხვა მზომელები, მუქი მწვანე ციდარია, ჩვეულებრივი ციდარია, მუქი რუხი ცქვლეფია და სხვა.
ლიტერატურა
კატეგორია:მზომელასებრნი
ტონგა
ტონგა (ტონგური ენა — Tonga, Tonga), ოფიციალურად ტონგის სამეფო (ტონგური ენა — Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, Kingdom of Tonga) — სახელმწიფო-არქიპელაგი წყნარი ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, პოლინეზიაში. შედგება დაახლოებით 170 კუნძულისგან, რომელთაგან 45 დასახლებულია. მდებარეობს მონაკვეთზე, რომელიც აერთიანებს ახალ ზელანდიასა და ჰავაის, სამხრეთ სამოასა და აღმოსავლეთ ფიჯის. ჩრდილოეთით ესაზღვრება სამოას, აღმოსავლეთით ნიუეს ხოლო დასავლეთით ფიჯის ტერიტორიულ წყლებს. საერთო ფართობია — 748 კმ². ქვეყნის მოსახლეობა 2011 წლის აღწერის მიხედვით შეადგენს 103 252 ადამიანს. ქვეყნის დედაქალაქია — ნუკუალოფა.
ტონგას კუნძულები პირველად ევროპელებმა აღმოაჩინეს 1616 წელს, ესენი იყვნენ ნიდერლანდელი ზღვაოსნები ვილემ სხაუტენი და იაკობ ლემერი. 1900 წელს არქიპელაგი გახდა ბრიტანეთის იმპერიის პროტეჟე სახელმწიფო, თუმცა ტონგა ინარჩუნებდა თვითმმართველობის ყველა უფლებებს. დამოუკიდებლობა ტონგამ მიიღო 1970 წელს. ტონგა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის, სამხრეთ წყნარი ოკეანის კომისიის და წყნარი ოკეანის კუნძულების ფორუმის წევრია.
ტონგა დღეისთვის ერთადერთი სამეფოა წყნარი ოკეანის კუნძულ-ქვეყნებს შორის.
დასახელება
პოლინეზიის ბევრი ენიდან თარგმანში სიტყვა Tonga ნიშნავს „სამხრეთი“. სავარაუდოდ, არქიპელაგმა მიიღო ეს დასახელება სამოას არქიპელაგიდან სამხრეთით მდებარეობის გამო, საიდანაც მიდიოდა პოლინეზიის კოლონიზაცია, მათ შორის ტონგის არქიპელაგისაც. მაგრამ ტონგელები საკუთარი ქვეყნის დასახელებას თარგმნიან, როგორც „ბაღი“.
ინგლისელმა მოგზაურმა ჯეიმზ კუკმა 1773 წელს არქიპელაგს დაარქვა „მეგობრული კუნძულები“ (Friendly Islands), კაპიტანი კუკისთვის გამართული მეგობრული მიღებისთვის. მისი ჩასვლა დაემთხვა 'ინასის ფესტივალს - პირველი ხილის ტუ'ი ტუნგასთვის მიძღვნის ყოველწლიურ ცერემონიას და კუკიც დღესასწაულზე იქნა მიწვეული. მწერალ უილიამ მარინერის თანახმად, სინამდვილეში ტონგას ბელადებს შეკრებისას კუკის მოკვლა ჰქონდათ განზრახული, თუმცა გეგმაზე ვერ შეთანხმდნენ.
გეოგრაფიული მდებარეობა
thumb|275px|ტონგას რუკა პოლინეზიური სახელმწიფო ტონგა წარმოადგენს ვულკანური და მარჯნული კუნძულების ჯგუფს, რომელიც მდებარეობს წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში. ქვეყნის დედაქალაქი, ნუკუალოფა, მდებარეობს დაახლოებით 1770 კმ-ში ახალი ზელანდიის ყველაზე დიდ ქალაქ ოკლენდიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით და დაახლოებით 690 კმ-ში ფიჯის დედაქალაქ სუვადან სამხრეთ-აღმოსავლეთით. უახლოესი არქიპელაგებია — ფიჯის არქიპელაგი, რომელიც ეკუთვნის იმავე დასახელების სახელმწიფოს და ტონგას კუნძულებიდან მდებარეობს ჩრდილო-დასავლეთით, და სამოას არქიპელაგი, რომელიც მდებარეობს ტონგას კუნძულებიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით და ეკუთვნის სამოას და ამერიკის სამოას.
ტონგას საერთო ფართობი შეადგენს დაახლოებით 748 კმ²-ს. მათ შორის ხმელეთის — 718 კმ²-ს, წყლის ზედაპირის — 30 კმ²-ს. ქვეყანა განლაგებულია 172 კუნძულზე, რომელთაგან დასახლებულია მხოლოდ 36 (დასახლებული კუნძულების ფართობი შეადგენს დაახლოებით 650 კმ²-ს). ტონგის სამეფოს შემადგენლობაში შემავალი ყველაზე უფრო დიდი კუნძულთა ჯგუფებია: ვავაუს კუნძულები, ტონგატაპუს კუნძულები და ჰააპაის კუნძულები. შედარებით მცირე ჯგუფი — ნიუასის კუნძულები, შედგება სამი პატარა კუნძულისაგან: ნიუაფოოუ, ტაფაჰი და ნიუატოპუტაპუ, რომლებიც ქვეყნის ყველაზე ჩრდილოეთი კუნძულებია. ეს ჯგუფი მდებარეობს არქიპელაგის დანარჩენი კუნძულებიდან შორს: კუნძული ნიუატოპუტაპუ უახლოესი ვავაუს კუნძულებიდან მდებარეობს ჩრდილოეთით დაახლოებით 300 კმ-ში. ტონგის არქიპელაგი გადაჭიმულია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ დაახლოებით 631 კმ-ზე, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთისკენ დაახლოებით 209 კმ-ზე. მთავარი კუნძულებია ტონგატაპუ (მასზე მდებარეობს ქვეყნის დედაქალაქი), ვავაუ, ტოფუა და ეუა. ქვეყნია უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან, რომელიც აღწევს 1033 მეტრს, მდებარეობს კუნძულ კაოზე.
ტონგის სამეფოს ყველაზე ჩრდილოეთი კუნძულია ნიუაფოოუ, ყველაზე აღმოსავლეთი — ტაფაჰი. ყველაზე სამხრეთი და იმავდროულად ყველაზე დასავლეთი — ატა.
1972 წლის 24 იანვარს ტონგამ თავისი პრეტენზიები წამოაყენა მინერვას რიფებზე, რომლებიც სამეფოდან სამხრეთით მდებარეობს, ხოლო უკვე 15 ივნისს მოახდინა მათი ანექსია. შედეგად ქვეყნის ტერიტორიული წყლები საკმაოდ გაფართოვდა. ეს ნაბიჯი შემდგომში სცნო წყნარი ოკეანის კუნძულების ფორუმმა. მიუხედავად ამისა, რიფების კუთვნილობის საკითხს დღემდე არ სცნობს ფიჯი.
გეოლოგია
ტონგას არქიპელაგი მდებარეობს წყნარი ოკეანის და ავსტრალიის ლითოსფერული ფილაქნების საზღვარზე, ღრმა ტონგას ღრმულის დასავლეთით და წარმოადგენს ვულკანური კუნძულების, ამოწეული მარჯნული ატოლების და რიფების ჯგუფს, რომლებიც განლაგებულნი არიან ორი ერთმანეთისადმი პარალელურ მდგომარეობაში მყოფი წყალქვეშა ქედების მწვერვალებზე. მთის ჯიშების უძველესი ნიმუშები, რომლებიც აღმოჩენილია ეუას კუნძულზე, დათარიღებულია ეოცენის ეპოქით. მიუხედავად ამისაეს არ ამტკიცებს იმას, რომ კუნძული ყოველთვის ამოდიოდა ოკეანის ზედაპირზე. პირიქით, მრავალი წელი ის იმყოფებოდა წყლის ქვეშ. ტონგას არქიპელაგის არსებობის ზუსტი დრო უცნობია. მაგრამ სრულიად შესაძლებელია, რომ ისეთი „ძველი“ კუნძულები, როგორიც ეუაა, გაჩნდნენ დაახლოებით 5 ან 1 მილიონი წლის წინ (პლიოცენის—პლეისტოცენის ეპოქაში). ასევე შეიძლება დავუშვათ, რომ ზოგიერთი კუნძულები გაჩნდნენ გვიანდელ მიოცენის ან ნეოგენური სისტემის პერიოდშიც.
ვულკანურ კუნძულებს ეკუთვნის: ატა, ჰუნგა-ჰააპაი, ჰუნგა-ტონგა, კაო და ტოფუა ჰააპაის კუნძულების ჯგუფში; ლატე და ფონუალეი ვავაუს კუნძულების ჯგუფში და ორი კუნძული ნიუასის კუნძულების ჯგუფში. ისინი ჩამოყალიბდნენ ვულკანურ რკალზე, რომელიც გადაჭიმულია სამხრეთიდან (კუნძული ატა) სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ, ჩრდილოეთისაკენ და ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. ამ რკალის საზღვრებში ბოლო წლებში შეიმჩნეოდა აქტიური გეოლოგიური პროცესები, რომლებსაც თან სდევდა ან ჩამოყალიბება (ვულკანური ამოფრქვევების შედეგად), ან ზოგიერთი კუნძულის წყლის ქვეშ ჩაძირვა.
ბოლო 200 წლის განმავლობაში არქიპელაგზე დაფიქსირებულია 35-ზე მეტი ვულკანური ამოფრქვევა. ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ვულკანი ტონგაზე სიმაღლით 515 მეტრი მდებარეობს კუნძულ ტოფუაზე, რომელიც წარმოადგენს წყალქვეშა სტრატოვულკანის მწვერვალს. ვულკანის კალდერის სიგანე შეადგენს 5 კმ-ს, მასზე მდებარეობს კალდერული მტკნარი წყლის ტბა. ბოლო დარეგისტრირებული ამოფრქვევა მოხდა 1960 წელს. ქვეყნის ყველაზე მაღალი ვულკანი მდებარეობს კუნძულ კაოზე: მისი სიმაღლე ზღვის დონიდან შეადგენს 1030 მეტრს. სხვა დიდი ვულკანები მდებარეობენ ფონუალეის, ლატეს, ნიუაფოოუს კუნძულებზე. რეგიონში ჯერ კიდევ მიმდინარე მაღალ ვულკანურ აქტივობას ხშირად თან სდევს მომცრო ეფემერული კუნძულების ჩამოყალიბება. ასე მოხდა რიფ ჰოუმთან მიმართებაში, როცა 2006 წლის ამოფრქვევის შემდეგ წარმოიქმნა მომცრო კუნძული, და ზუსტად ასევე წარმოიქმნა რიფი ლატეიკი, როდესაც 1995 წლის ამოფრქვევისას ჩამოყალიბდა ეს კუნძული დიამეტრით 280 მეტრი და სიმაღლით 43 მეტრი.
მკვლევარების განსაკუთრებულ ინტერესს წარმოადგენენ უზარმაზარი ერატიკული ლოდები კუნძულ ტონგატაპუს დასავლეთ სანაპიროზე, რომლებიც შეიძლება იყოს ცუნამის მოვლენების დამამტკიცებელი, რომლებიც გამოიწვია ვულკანურმა აქტივობამ. საკმაოდ შესაძლებელია, რომ ეს ცუნამი იყო ყველაზე ძლიერი იმათ შორის, რომელთა დამტკიცებაც აღმოაჩინეს მეცნიერებმა. ადგილობრივი ლეგენდების თანახმად, ეს ლოდები დააგდო ღმერთმა მაუიმ, რომელიც ცდილობდა ლოდებით მოეკლა ადამიანებით მკვებავი უზარმაზარი ჩიტი. სულ ნაპოვნია 7 ასეთი ერატიკული ლოდი, რომელთა სიმაღლეა — 9 მეტრი, წონა — 1,6 მილიონი კგ და სანაპიროდან დაშორებულია — 100—400 მეტრით.
ტონგას არქიპელაგზე არ არსებობს სასარგებლო წიაღისეულის დიდი საბადოები. მცირე მოცულობით მუშავდება ქვიშა და კირქვა (ტონგატაპუზე და ვავაუზე). მაგრამ 2008 წელს ქვეყნის ტერიტორიულ წყლებში ნაპოვნი იქნა თუთიის, სპილენძის, ვერცხლის და ოქროს დიდი საბადოები.
კლიმატი
ტომგას კლიმატი ტროპიკული და ცხელია, იმყოფება სამხრეთ-აღმოსავლეთ პასატების გავლენის ქვეშ. ნალექების რეჟიმი მნიშვნელოვნად დაკავშირებულია კონვერგენციის სამხრეთ წყნაროკეანურ ზონასთან. მკაფიოდ გამოირჩევა ორი სეზონი: წვიმიანი სეზონი და გვალვიანი სეზონი. წვიმიანი სეზონი, აგრეთვე ცნობილი როგორც ციკლონების სეზონი, გრძელდება ნოემბრიდან აპრილის ჩათვლით, ხოლო მშრალი — მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით. წელიწადში ყველაზე წვიმიანი თვეებია იანვარი, თებერვალი და მარტი, რომელთაგან თითოეულ თვეში შეიძლება მოვიდეს 250 მმ-მდე წვიმა. ნალექების საშუალო თვიური რაოდენობა წლიდან წლამდე მნიშვნელოვნად იცვლება: ხშირად ხდება ანომალურად წვიმიანი ან, პირიქით, გვალვიანი წვიმები. ამასთან ცვალებადობის ძირითადი მიზეზია ელ-ნინიოს და ტროპიკული ციკლონების მოვლენა. ელ-ნინიოს დროს არქიპელაგზე შეიმჩნევა ხანგრძლივი გვალვები, ხოლო ციკლონების დროს — ძლიერი წვიმები. ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილებში ნალექების საშუალო თვიური რაოდენობა ასევე განსხვავდება: ნალექების ყველაზე დიდი რაოდენობა მოდის ჩრდილოეთ კუნძულებზე — დაახლოებით 2500 მმ წელიწადში (ეს გამოწვეულია კონვერგენციის სამხრეთ წყნაროკეანური ზონის სეზონური სიახლოვით), ყველაზე ცოტა — სამხრეთ კუნძულებზე (დაახლოებით 1700 მმ წელიწადში). ქვეყნის დედაქალაქ ნუკუალოფაში, წელიწადში მოდის დაახლოებით 1733 მმ ნალექი, ლიფუკას კუნძულზე — დაახლოებით 1689 მმ, ქალაქ ნეიაფუში — 2185 მმ. 1970 წლიდან დაწყებული ტონგას არქიპელაგის ცენტრალური და სამხრეთი ნაწილებისთვის ტენდენციური გახდა ნალექების რაოდენობის შემცირება.
ქვეყანაში ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა მერყეობს 26 °C-დან ნიუაფოოუზე 23 °C-მდე ტონგატაპუზე. ცხელ წვიმიერ თვეებში (ნოემბერი—აპრილი) კუნძულებზე ტემპერატურა მერყეობს 25—26 °C-ს შორის, ხოლო მშრალ გრილ თვეებში (მაისი—ოქტომბერი) — 21—24 °C-ს შორის. ამასთან არქიპელაგის ჩრდილოეთ კუნძულებზე ტემპერატურათა სხვაობა, როგორც წესი, უფრო ნაკლებია, ვიდრე სამხრეთისაზე. მაქსიმალური ტემპერატურა, რომელიც დარეგისტრირებულია ვავაუს კუნძულზე 1979 წლის 11 თებერვალს, შეადგენდა +35 °C-ს, მინიმალური დარეგისტრირებულია ფუაამოტუს კუნძულზე 1994 წლის 8 სექტემბერს — +8,7 °C. ჭარბობს სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულების ქარი, რომელიც ქრის მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით. ციკლონების სეზონში (ნოემბერი—მარტი) ჭარბობენ პასატები.
ტონგაზე ნეგატიურ გავლენას ახდენენ ტროპიკული ციკლონები, რომლებიც ხშირად აღწევენ დამანგრებელ ძალას. ქვეყანაში საშუალოდ ყოველწლიურად რეგისტრირდება არანაკლებ ერთი ციკლონი. (როგორც წესი ერთი—ორი), რომელთაგან უმრავლესობა მოდის წვიმიან სეზონზე. ციკლონების ყველაზე დიდი რაოდენობა, როგორც წესი, დარეგისტრირებულია თებერვალში.
ნიადაგი
კუნძულების დიდი ნაწილის ნიადაგი (ახალგაზრდა ვულკანების გარდა) გამოირჩევა მაღალი ნაყოფიერებით. ისინი ძირითადად ჩამოყალიბებულია ანდეზიტური ვულკანური ფერფლისაგან, რომლის ფენა დევს კირქვული წარმოშობის მარჯნულ პლატფორმაზე. ამ ნიადაგს აქვს შესანიშნავი ფიზიკური თვისებები: კარგად სტრუქტურირებულია, აქვთ კარგი დრენაჟი და შედარებით წყალშემაკავებელი თვისება. ნიადაგის ტიპი მერყეობს მჟავედან ტუტემდე კალციუმის და მაგნიუმის დიდი შემადგენლობით, მაღალი კათიონური ცვლის მოცულობით და გაჯერებული საფუძვლით.
ტონგატაპუს კუნძულის ნიადაგი გამოირჩევა მაღალი ნაყოფიერებით, ამიტომ გამოსადეგია როგორც სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოყვანისათვის, ასევე საძოვრებისათვის. ზოგიერთ სანაპირო რაიონებში ნიადაგი მარილიანია. ეუას კუნძულის ნიადაგი ჩამოყალიბდა ანდეზიტური ტეფრისაგან, რომელიც დევს ტუფიანი მასალის და/ან მარჯნული წარმონაქმნების ზემოთ. ის ძირითადად ნაყოფიერია, კუნძულის სამხრეთი რაიონების გარდა, სადაც ზედაპირზე გაშიშვლებულია მარჯნული ჯიშები. ჰააპაის კუნძულების ჯგუფს უფრო აქვთ მარჯნული წარმოშობა. სერიოზული პრობლემაა ნიადაგის ეროზია, რომელიც მნიშვნელოვნად ამცირებს ადგილობრივი ნიადაგის ნაყოფიერებას. ვავაუს კუნძულების ჯგუფის ნიადაგი ძირითადად ჩამოყალიბებულია ვულკანური ფერფლისაგან, სისქით 9 მეტრამდე, რომელიც დევს მარჯნული კირქვის ზემოთ.
ჰიდროლოგია
არქიპელაგზე არსებობს მტკნარი წყლის მუდმივი წყაროების შეზღუდული რაოდენობა. რადგანაც წყალი ნიადაგში, მისი ფორიანობის გამო დიდი ხნით არ ჩერდება, მოსახლეობა ძირითადად ხმარობს ან სახურავებიდან ბეტონის ცისტერნებში შეგროვილ წვიმის წყალს, ან პატარა ჭებიდან ამოღებულ წყალს, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელია ოდნავ მლაშე წყლის მცირე ლინზებამდე მიღწევა. წყალშემცველი ფენების, მცირე ტბების და წყლის ნაკადების დიდი ნაწილი მდებარეობენ ვულკანურ კუნძულებზე.
ვავაუს კუნძულებზე, ნიუაფოოუს კუნძულზე და ნომუკას კუნძულზე არსებობენ ტბები; ეუას და ნიუატოპუტაპუს კუნძულებზე — პატარა მდინარეები.
ფლორა და ფაუნა
ტონგას მარჯნული კუნძულები ვაკე ადგილები დაფარულია ტროპიკული ტყეებით, რომელშიც ჭარბობენ კალოფილები. მიუხედავად ამისა ძველად ხელშეუხებელი ტყეების მნიშვნელოვანი ნაწილი გაიწმინდა სასოფლო-სამეურნეო საჭიროებისათვის, ამიტომ დღეისათვის ამ ტერიტორიების ნაწილი დაფარულია მეორადი მცენარეულობით, რომელშიც ჭარბობენ ლანტანების (Lantana) და ფსიდიუმების (Psídium) ნარგავები, ასევე სორგოს და ფეტვის მინდვრები. კუნძულების სანაპირო რაიონებში იზრდება ბარინგტონიები (Barringtonia) და სცევოლები (Scaevola). ვულკანური კრატერების რაიონებში ჭარბობს ბალახოვანი მცენარეები, ხოლო კაოს და ტაფაჰის ვულკანების მწვერვალებზე ხარობს ნისლიანი ტროპიკული ტყეები, ანუ ნეფელოგილეები. ვრცელი ტროპიკული ტყეები შენარჩუნებულია მხოლოდ დაუსახლებელ და ვულკანურ კუნძულებზე.
ტონგაში სულ დარეგისტრირებულია ჭურჭლოვანი მცენარეების დაახლოებით 770 სახეობა, გვიმრების 70 სახეობის ჩათვლით (რომელთაგან სამი ენდემურია, Dryopteris macroptera და Cyathea rugosula) ჩათვლით, შიშველთესლოვნების სამი სახეობა (მათ შორის ერთი სახეობა, Podocarpus pallidus, — ენდემურია) და ყვავილოვანი მცენარეების 698 სახეობა (მათ შორის ცხრა — ენდემურია). კუნძულებზე სახეობათა ნაირსახეობა განსხვავებულია. ასე, მაგალითად, ტონგატაპუს კუნძულზე ხარობს მცენარეთა დაახლოებით 340 სახეობა, ხოლო ვავაუს კუნძულებზე — 107 სახეობა.
ქვეყნის ცხოველთა სამყარო საკმაოდ ღარიბია და უპირატესად წარმოდგენილია ინტროდუცირებული სახეობებით (Introductio). არქიპელაგზე არსებობს ქვეწარმავლების 12 სახეობა (ერთი სახეობა ენდემურია) და ღამურების 2 სახეობა, რომლებიც კუნძულების ერთადერთი მკვიდრი ძუძუმწოვარია. სანაპირო წყლებში ცხოვრობენ ზღვის კუები, მოლუსკები, თევზები.
არქიპელაგზე ბუდობს ფრინველთა დიდი რაოდენობა. ამასთან კუნძულების პოლინეზიელებით დასახლებამდე ფრინველების სამყარო გაცილებით უფრო მრავალფეროვანი იყო: ტონგაზე ადამიანების გამოჩენისთანავე გაქრა, ფრინველთა სულ მცირე, 23 სახეობა. არქიპელაგზე სულ დარეგისტრირებულია ფრინველთა 73 სახეობა, რომელთაგან 2 ენდემურია: Pachycephala jacquinoti, რომელიც ბუდობს ვავაუს კუნძულებზე, და Megapodius pritchardii, რომელიც ბუდობს ნიუაფოოუს კუნძულზე. ზოგიერთ კუნძულზე მდებარეობს ფრინველთა ბაზარი, სადაც ბუდობენ ზღვის ფრინველები.
ტონგას ტერიტორიაზე მდებარეობს ორი ეროვნული პარკი (ეუას კუნძულზე და კუნძულ ვავაუს ტალაუს მთაზე) და ექვსი ნაკრძალი.
ისტორია
პოლინეზიელებმა ტონგის კუნძულების დასახლება დაიწყეს ჯერ კიდევ ჩვენს წელთაღრიცხვამდე XIII საუკუნეში. ტონგის კუნძულები დამაკავშირებელ როლს ასრულებდა ოკეანეთის შემდგომ ათვისებაში. ტონგელები ასრულებდნენ შორეულ გაცურვებს, თავს ესხმოდნენ ოკეანეთის ბევრი კუნძულების მაცხოვრებლებს და იღებდნენ ხარკს მათგან.
X საუკუნიდან დაწყებული ტონგის კუნძულებზე, სამოაზე და ფიჯის ნაწილზე დამყარდა ტუი-ტონგას „ღვთიური“ ბელადების მემკვიდრეობითი ხელისუფლება. დინასტიის დამფუძნებელი გახდა აჰოეიტუ. XV საუკუნის შუაში მოხდა ხელისუფლების რეფორმა, და მმართველობის მთავარი როლის შესრულება დაიწყეს ტუი-ტონგას მოადგილეებმა, რომლებიც ატარებდნენ ტუი-ჰაატაკალაუას ტიტულს. ტუი-ჰაატაკალაუაები ასრულებდნენ სამოქალაქო ძალოვან ფუნქციებს და ხელთ ეპყრათ რეალური ხელისუფლება, ხოლო ტუი-ტონგაებმა მიიღეს ნომინალური ხელისუფლება (ფაქტობრივად მათ დარჩათ რიტუალური ფუნქციების შესრულება). შემდგომი ეტაპი, XVII საუკუნის დასაწყისში, გახდა ტუი-ჰაატაკალაუას ხელისუფლების დათმობა. რეალური ხელისუფლება გადავიდა სამხედრო მინისტრის ხელში, რომელიც ატარებდა ტუი-კანოკუპოლუს ტიტულს, ხოლო 100 წლის შემდეგ ტუი-ჰაატაკალაუას ყოფილი კონკურენტების ტიტული გაუქმდა.
1200-იანი წლებიდან 1851 წლამდე არქიპელაგის დედაქალაქი იყო ქალაქი მუა. ზუსტად იქ ხდებოდა ბრიტანელი მოგზაურის ჯეიმზ კუკის გადასვლა 1773, 1774 და 1777 წლებში, რომელმაც მათ დაარქვა „მეგობრული კუნძულები“. 1797 წლიდან ტონგაზე დაიწყეს შემოსვლა ქრისტიანმა მისიონერებმა, მაგრამ მხოლოდ 1828 წელს მათ შეძლეს არქიპელაგზე დამკვიდრება და დაიწყეს ტონგანელების ქრისტიანულ წესზე მონათვლა.
1845 წელს გარდაიცვალა უკანასკნელი ოცდამეცხრამეტე ტუი-ტონგა ლუაფილიტონგა, რომელსაც შთამომავლობა არ დაუტოვებია. ეს შემთხვევა გამოიყენა მმართველმა ტუი-კანოკუპოლუმ ჯორჯ ტუპოუ I-მა, განიმტკიცა ხელისუფლება თავის ხელში და საკუთარი თავი ტონგის მეფედ გამოაცხადა. ეყრდნობოდა რა ქრისტიანი მისიონერების დახმარებას, მან ჩაატარა მთელი რიგი რეფორმები, რითაც გაამყარა ფეოდალური წყობა და სამეფო ხელისუფლება, ასევე საფუძველი დაუდო სახელმწიფო მოწყობას და საზოგადოებრივ ურთიერთობას, რომლის ბევრი ნიშნებიც დღესაც შენარჩუნებულია. 1870—1880-იან წლებში საფრანგეთმა, გერმანიამ, დიდმა ბრიტანეთმა და აშშ-მა დადეს ტონგასთან ხელშეკრულებები, რითაც მათ აღიარეს სამეფოს დამოუკიდებლობა.
სახელმწიფო წყობა
ტონგა — შთამომავლობითი კონსტიტუციური მონარქიაა. ერთადერთი სამეფო ოკეანეთში (თუ არ ჩავთვლით იმ სახელმწიფოებს, სადაც ფორმალურად სახელმწიფოს მეთაურად ითვლება დიდი ბრიტანეთის დედოფალი). ქვეყნის მომქმედი კონსტიტუცია შემოღებულია მეფე ჯორჯ ტუპოუ I-ის მიერ 1875 წლის 4 ნოემბერს. მისი შემოღება გახდა მთავარი ეტაპი სამეფოს სახელმწიფოებრივ განვითარებაში და კულმინაციური მომენტი მეფე ჯორჯ ტუპოუ I-ის პოლიტიკურ მოღვაწეობაში. ეს გამოიხატება ტონგელი საზოგადოების მოდერნიზაციაში, ქვეყნის შიდა სტაბილურობისა და ერთიანობის განმტკიცებაში. სამეფოს კონსტიტუციის არსებობის გამო მთელი XIX საუკუნის განმავლობაში ქვეყანა რჩებოდა ერთადერთ დამოუკიდებელ კუნძულოვან სახელმწიფოდ ოკეანეთში.
ტონგის კონსტიტუცია შედგება 3 ნაწილისგან და 115 სტატიისგან და ეკუთვნის „მკაცრი“ კონსტიტუციების კატეგორიას, ასე რომ მისი შეცვლისათვის საჭიროა მთელი რიგი პირობების დაცვა. ქვეყნის ძირითად კანონში ცვლილებების შემოტანის უფლება მინიჭებული აქვს საკანონმდებლო ასამბლეას. ამისათვის ცვლილებამ უნდა გაიაროს სამი წაკითხვა ასამბლეაში, ხოლო შემდეგ განსახილველად უნდა გადაეცეს მეფეს. თუ ტონგას საიდუმლო საბჭო და კაბინეტი ერთსულოვნად მხარს უჭერს კონსტიტუციაში ცვლილებების შეტანას, იგი უნდა მოიწონოს მეფემაც. მეფის ხელმოწერის შემდეგ ცვლილება შედის ძალაში. მიუხედავად ამისა ცვლილებებს არ ექვემდებარებიან სტატიები, რომლებიც ეხება „კანონს თავისუფლების შესახებ“ (საქმე ეხება „უფლებების დეკლარაციას“, რომლითაც იწყება კონსტიტუცია), ტახტის მემკვიდრეობითობის პრინციპებს და ადგილობრივი პერების ტიტულებს/შთამომავლობით საკუთრებას.
დღეისათვის ტონგაში ტარდება ეტაპობრივი პოლიტიკური რეფორმა. სპეციალურად ამ მიზნებისათვის 2008 წელს შეიქმნა კონსტიტუციური და საარჩევნო კომისია 5 ადამიანის შემადგენლობით, რომლის ძირითადი მიზანია კონსტიტუციაში შესატანი ცვლილებების წინადადებების შემუშავება, რომლებიც განეკუთვნება აღმასრულებელ და საარჩევნო ხელისუფლებებს, მათ შორის ურთიერთდამოკიდებულობის პრინციპებს, ასევე ტონგას საარჩევნო კანონში ცვლილებებს. 2010 წლის აპრილში, კომისიის წინადადებებიდან გამომდინარე, ქვეყნის პარლამენტმა შეიტანა ცვლილებები მოქმედ საარჩევნო სისტემაში. გაიზარდა წარმომადგენელთა რიცხვი საკანონმდებლო ორგანოში, რომელსაც ირჩევს ხალხი (9-დან 17 ადამიანამდე). შედეგად ხალხის მიერ არჩეულთა რაოდენობამ ტონგის ისტორიაში პირველად გადააჭარბა პერების დეპუტატების რაოდენობას. ამასთან, გაიზარდა ზოგიერთი საარჩევნო ოლქის დეპუტატების რაოდენობა: ტონგატაპუდან — ათი (სამის ნაცვლად) და ვავაუდან — სამი (ორის ნაცვლად). ახალი სისტემით პირველი საპარლამენტო არჩევნები გაიმართა 2010 წლის ნოემბერში.
მეფე
სახელმწიფოს მეთაურია მეფე. ტახტის მემკვიდრეობის პრინციპი გამაგრებულია მოქმედი კონსტიტუციის 32-ე სტატიაში. ტახტის მემკვიდრე უნდა იყოს დაბადებული ქორწინების შედეგად. ტახტი გადაეცემა უფროს ვაჟს, ხოლო სიკვდილის შემთხვევაში — მის მემკვიდრეებს. თუ უფროს ვაჟს არ ჰყავს შვილები, მაშინ ტახტი გადაეცემა ასაკით შემდეგ უფროს ვაჟს (ანუ უფროსი ვაჟის უმცროს ძმას) ან მის შთამომავლებს და ასე შემდეგ მამრობითი ხაზით. თუ სამეფო გვარში მამრობითი ხაზი წყდება, მაშინ ტახტი მემკვიდროებით გადაეცემა უფროს ქალიშვილს და მის შთამომავლობას (და ასე შემდეგ ამავე პრინციპით, როგორც მამრობითი ხაზით). თუ მდედრობითი ხაზითაც არ დარჩა მემკვიდრე, მაშინ ტახტი გადაეცემა უილიამ ტუნგის (ვავაუს კუნძულების ყოფილ გუბერნატორს, ტონგის პრინც-კონსორტს და პრემიერს) შთამომავლებს და კანონიერ მემკვიდრეებს. თუ ამ ხაზითაც არ არსებობენ კანონიერი მემკვიდრეები, მაშინ მეფეს სიცოცხლეში შეუძლია თვითონვე (პერების პალატის თანხმობით) დანიშნოს საკუთარი მემკვიდრე. თუ ეს არ იყო გაკეთებული, მაშინ პრემიერ-მინისტრი ან მინისტრთა კაბინეტი მის არყოფნაში ვალდებულები არიან გამოიძახონ საკანონმდებლო ასამბლეის პერები, რომლებმაც პერების პალატის სხდომაზე ერთ-ერთი ბელადიდან უნდა აირჩიონ მეფე, რითაც ისინი აფუძნებენ ახალ სამეფო დინასტიას.
სამეფო ოჯახის ნებისმიერ წარმომადგენელს, რომელიც ტახტის მემკვიდრეობის უფლებამოსილია, არ აქვს ქორწინების უფლება მეფის თანხმობის გარეშე, წინააღმდეგ შემთხვევაში, პოტენციურ მემკვიდრეს, რომელიც მეფის ნების გვერდის ავლით მოიქცა, შეიძლება ჩამოერთვას ტახტის ფლობის კანონიერი უფლება. გარდა ამისა, ტახტი არ გადაეცემა იმ პირს, რომელმაც ჩაიდინა სისხლის სამართლის დანაშაული ან ფსიქიკურად ავადმყოფია ან გონებასუსტია.
კონსტიტუციის თანახმად, მეფის პიროვნება უზენაესია, ხოლო თვითონ ის ყველა ბელადის და ტონგის მთელი ხალხის მეთაურია. ის მართავს ქვეყანას, მაგრამ პასუხისმგებლობას იღებენ მინისტრები. ყველა კანონპროექტებზე, რომლებმაც გაიარეს საკანონმდებლო ასამბლეა, ძალაში შესვლამდე ხელი უნდა მოაწეროს მეფემ. ტონგის მეფე ქვეყნის ფეხოსანი და სამხედრო-საზღვაო ძალების უმაღლესი მთავარსარდალია. ის ნიშნავს ყველა ოფიცერს, ახორციელებს მომზადების რეგულირებას და სამხედრო ძალების კონტროლს, აქვს ომის გამოცხადების უფლება (საკანონმდებლო ასამბლეის თანხმობით). ტონგის მეფეს აქვს შეწყალების უფლება (საიდუმლო საბჭოს თანხმობით), აქვს უფლება საკუთარი შეხედულების საფუძველზე მოიწვიოს და დაითხოვოს საკანონმდებლო ასამბლეა , აქვს უფლება უცხოეთის სახელმწიფოებთან ხელი მოაწეროს ხელშეკრულებებს (იმ პირობით, რომ ეს ხელშეკრულებები შეესაბამება სამეფოს შიდა კანონმდებლობას), აქვს უფლება დანიშნოს ტონგის დიპლომატიური წარმომადგენლები სხვა სახელმწიფოებში , აქვს უფლება მიანიჭოს დამსახურების ტიტულები. მეფეს არ შეუძლია შეცვალოს საბაჟო გადასახადები საკანონმდებლო ასამბლეის თანხმობის გარეშე.
საკანონმდებლო ხელისუფლება
პერების და ხალხის წარმომადგენლებმა სხდომები უნდა ჩაატარონ ერთ პალატაში. საკანონმდებლო ასამბლეა შედგება საიდუმლო საბჭოს წევრებისაგან და მინისტრთა კაბინეტისაგან (პერების სახით), ქვეყნის პერების და ხალხის წარმომადგენლებისგან. პერების წარმომადგენლები (ასამბლეაში საერთო რაოდენობა — 9 ადამიანი) ირჩევა სამეფოს პერების შემადგენლობიდან ყოველ სამ წელიწადში. ხალხის წარმომადგენლები (ასამბლეაში საერთო რაოდენობა — 17 ადამიანი) ირჩევა ელექტორატისაგან ასევე ყოველ სამ წელიწადში. ბოლო შემთხვევაში არჩევის უფლება აქვს ყველა მოქალაქეს, რომლებსაც გააჩნიათ აქტიური საარჩევნო უფლება. საკანონმდებლო ასამბლეის სპიკერს ნიშნავს მეფე პერების შემადგენლობიდან, რომლებიც აირჩიეს საკანონმდებლო ორგანოში.
ტონგას კონსტიტუციის თანახმად, კანონების მიღების უფლება აქვს მეფეს და საკანონმდებლო ასამბლეას. საკანონმდებლო ასამბლეის მიერ სამ წაკითხვაში ხმათა უმრავლესობით მიღებული ბილის (bill; libellus-დან) შემდეგ, კანონპროექტი დასამტკიცებლად უნდა გადაეგზავნოს მეფეს. მეფის ხელმოწერის შემდეგ ბილი განეკუთვნება ოფიციალურ გამოქვეყნებას (გამოქვეყნების თარიღი კანონის ძალაში შესვლის თარიღია). თავის მხრივ, მეფეს აქვს უფლება უარყოს კანონპროექტი. ამ შემთხვევაში ბილი საკანონმდებლო ასამბლეამ შეიძლება განიხილოს მხოლოდ შემდეგ სესიაზე.
აღმასრულებელი ხელისუფლება
ტონგაში მოქმედებს მინისტრთა კაბინეტი, რომელიც შედგება პრემიერ-მინისტრისაგან, საგარეო საქმეთა მინისტრისაგან, მიწის მოხმარების მინისტრისაგან, წესრიგის დაცვის მინისტრისაგან და სხვა მინისტრებისაგან, რომელთაც ნიშნავს მეფე. მეფის პრეროგატივაა ყველა მინისტრის დანიშვნა. მინისტრები საკუთარ პოსტებს ინარჩუნებენ მანამდე, სანამ მათ არ დაითხოვს მეფე, ან იმ პერიოდის განმავლობაში, რომელიც განსაზღვრულია მათ კომიტეტებში. ამასთან ერთ მინისტრს შეუძლია შეითავსოს რამდენიმე თანამდებობა. მინისტრები შესაძლებელია დათხოვნილი იყვნენ თანამდებობიდან საკანონმდებლო ასამბლეის მიერ, თუ მათი მოღვაწეობა ეწინააღმდეგება კანონს. კაბინეტის მინისტრები ერთდროულად საიდუმლო საბჭოს და საკანონმდებლო ასამბლეის წევრები არიან პერების სახით. თითოეული მინისტრი ვალდებულია ყოველწლიურად შეადგინოს მოხსენება, რომელიც გააცნობს მეფეს სამინისტროს მოღვაწეობას. მეფე, თავის მხრივ, გადასცემს მოხსენებას საკანონმდებლო ასამბლეას. თუ საკანონმდებლო ასამბლეას აქვს კითხვები, რომლებიც ეხება სამინისტროების მოღვაწეობას, მაშინ ნებისმიერმა მინისტრმა, რომელიც შესაბამისი სამინისტროს ხელმძღვანელია, უნდა უპასუხოს ამ შეკითხვებს.
მეფე მინისტრთა კაბინეტის თანხმობით ნიშნავს ჰააპაის კუნძულების და ვავაუს კუნძულების გუბერნატორებს, რომლებიც ამავდროულად ტონგის საკანონმდებლო ასამბლეის და საიდუმლო საბჭოს წევრები არიან. გუბერნატორები პასუხისმგებლები არიან კანონების შესრულებაზე მათ ოლქებში.
მეფესთან მოქმედებს საიდუმლო საბჭო, რომელიც ეხმარება მონარქს მისი რიგი ფუნქციების განხორციელებაში. ის შედგება მინისტრთა კაბინეტის წევრებისაგან, გუბერნატორებისაგან და ნებისმიერი სხვა პირებისაგან, რომელთაც მეფე ჩათვლის საჭიროდ. მეფის და საიდუმლო საბჭოს არც ერთი განკარგულება არ შეიძლება შევიდეს ძალაში შესაბამისი მინისტრების ხელმოწერის გარეშე, რომლებიც პასუხს აგებენ ამ განკარგულების შესრულებაზე.
სასამართლო ხელისუფლება
ტონგის სასამართლო ორგანოების სისტემა მოიცავს საიდუმლო საბჭოს (Privy Council), სააპელაციო სასამართლოს (Court of Appeal), უზენაეს სასამართლოს (Supreme Court), მაგისტრატურის სასამართლოებს (Magistrate's Court) და მიწის სასამართლოებს (Land Court).
ტონგის საიდუმლო საბჭო წარმოადგენს მეფესთან არსებულ საკონსულტაციო ორგანოს, რომელიც ასევე ასრულებს ზოგიერთ სასამართლო ფუნქციებს. იმ შემთხვევაში, თუ საქმე განხილული იყო უზენაეს სასამართლოში, მაშინ სასამართლო პროცესის ორივე მხარეს აქვს უფლება შეიტანოს აპელაცია საიდუმლო საბჭოში, რომელმაც ხელახლა უნდა განიხილოს საქმე. საიდუმლო საბჭოს გადაწყვეტილება საბოლოოა, მაგრამ მას არ შეუძლია განმეორებით განიხილოს სისხლის სამართლის საქმე: ამ შემთხვევაში საიდუმლო საბჭოს მხოლოდ შეუძლია მეფეს ურჩიოს გაანთავისუფლოს პიროვნება პასუხისმგებლობისგან ან შეუმსუბუქოს სასჯელი. ამასთან საბჭოს არც ერთ გადაწყვეტილებას არ შეუძლია შევიდეს ძალაში პასუხისმგებელი მინისტრის ხელმოწერის გარეშე. ამის გარდა, საიდუმლო საბჭოში შესაძლებელია აპელაციის შეტანა მიწის სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე, რომელიც ეხება შთამომავლობით საკუთრებას და ტიტულებს. ამ შემთხვევაში გადაწყვეტილება ასევე საბოლოოა.
ტონგის სააპელაციო სასამართლო შედგება სამეფოს უზენაესი მოსამართლისაგან და სხვა მოსამართლეებისაგან, რომელთაც ნიშნავს მეფე საიდუმლო საბჭოს თანხმობით. სააპელაციო სასამართლოს აქვს განსაკუთრებული უფლება და იურისდიქცია მოისმინოს საქმეები და გამოიტანოს გადაწყვეტილებები აპელაციებზე, რომლებიც შემოტანილია უზენაესი ან მიწის სასამართლოების მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილებების შემდეგ (გარდა იმ საკითხებისა, რომლებიც დაკავშირებულია შთამომავლობით საკუთრებასთან და ტიტულებთან).
ტონგის უზენაესი სასამართლო შედგება უზენაესი მოსამართლისაგან და სხვა მოსამართლეებისაგან, რომელთაც ნიშნავს მეფე საიდუმლო საბჭოს თანხმობით (აუცილებლობის შემთხვევაში კონსტიტუციაში გათვალისწინებულია მსაჯულთა კოლეგია). უზენაეს სასამართლოს აქვს განსაკუთრებული უფლება განიხილოს საერთო სამართლის საქმეები და სიმართლის უფლება სამეფოს კონსტიტუციის და კანონების დარღვევის საკითხებზე, ასევე საკითხები, რომლებიც ეხება საერთაშორისო ხელშეკრულებებს უცხოურ სახელმწიფოებთან, და საქმეები, რომლებიც ეხება მინისტრებს, კონსულებს, დიპლომატიურ აგენტებს და საზღვაო უფლებას.
საარჩევნო ოლქები
საკანონმდებლო ასამბლეაში ხალხის წარმომადგენლების არჩევნებში მონაწილეობისათვის აქტიური საარჩევნო უფლება ეძლევა ტონგის ყველა 21 წელს მიღწეულ მოქალაქეს, რომლებიც მუდამ იხდიან გადასახადებს, იციან წერა-კითხვა, არ არიან ფსიქიკურად დაავადებულები და გონებასუსტები. აქტიური და პასიური საარჩევნო უფლება ჩამოერთმევა პირს, რომელიც ბრალდებულია სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენაში, რაც იწვევს ორ წელზე მეტი ვადით თავისუფლების აღკვეთას. ასეთ პირს ხელახლა ეძლევა საარჩევნო უფლება მხოლოდ მეფის შეწყალებისა და განცხადების მიღების შემდეგ, რითაც ის თავისუფლდება ზემოთ აღნიშნული შეზღუდვების ზემოქმედებისგან.
საკანონმდებლო ასამბლეაში არჩევნებისათვის ქვეყანა დაყოფილია 5 საარჩევნო ოლქად: ტონგატაპუ, ჰააპაი, ვავაუ, ეუა და ნიუაფოოუ-ნიუატოპუტაპუ. ტონგატაპუდან ირჩევა პერების სამი წარმომადგენელი და ხალხის ათი წარმომადგენელი (2010 წლამდე — სამი), ვავაუდან — ორი წარმომადგენელი პერებიდან და სამი წარმომადგენელი ხალხიდან (2010 წლამდე — ორი), ჰააპაიდან — ორი წარმომადგენელი პერებიდან და ორი წარმომადგენელი ხალხიდან, ეუადან და ნიუაფოოუ-ნიუატოპუტაპუდან — ერთი წარმომადგენელი პერებიდან და ერთი წარმომადგენელი ხალხიდან (ამასთან პერების წარმომადგენლები ეუას ოლქისთვის ირჩევა ტონგატაპუს პერებიდან).
ადგილობრივი მმართველობის და თვითმმართველობის სისტემა
ადგილობრივი მმართველობის სისტემა ტონგაში კანონმდებლობით არ არის გათვალისწინებული. ქვეყანაში არ არის რაიმე სასოფლო საბჭოები, რომლებიც ახორციელებენ სოფლების მართვას. მთელი ხელისუფლება ცენტრალური მთავრობის ხელში იმყოფება, სადაც მუშავდება სხვადასხვა წესები და რეგლამენტები საზოგადოების რეგულირების საკითხებში, კერძოდ, ქალაქების და სოფლების. ქალაქების და სოფლების მართვის განხორციელებისთვის ქვეყანა დაყოფილია ოლქებად (district) და ქალაქებად (town), რომელთაც შესაბამისად ხელმძღვანელობენ ოლქების (District Officer) და ქალაქების (Town Officer) მეთაურები, რომლებიც ირჩევა ყოველ სამ წელიწადში ოლქების და ქალაქების მოსახლეობის მიერ.
ოლქების მეთაურების კომპეტენციაში შედის: ჯანდაცვის (ყოველ კვარტალში უდა გაკეთდეს მოხსენება ოლქის ყველა ქალაქში სანიტარული პირობების შესახებ), სოფლის მეურნეობის, ფინანსების და სხვა საკითხების კონტროლი, რომელიც განსაზღვრულია მიმდინარე კანონმდებლობით. ქალაქების მეთაურების კომპეტენციაში შედის: წესრიგის, ჯანდაცვის და სოფლის მეურნეობის კონტროლი, ფონოს (ადგილობრივი საბჭო) მოწვევა, ოლქის მეთაურისთვის დახმარების აღმოჩენა.
პოლიტიკური პარტიები
ქვეყანაში მოღვაწეობს სამი პოლიტიკური პარტია: მოძრაობა ადამიანის უფლებებისათვის და დემოკრატიისათვის (Human Rights and Democracy Movement), სახელმწიფოს მდგრადი მშენებლობის პარტია (ტონგური ენა — Paati Langafonua Tu'uloa), სახალხო დემოკრატიული პარტია (People's Democratic Party).
ქვეყნის ყველაზე დიდი პარტიაა — მოძრაობა ადამიანის უფლებებისათვის და დემოკრატიისათვის, რომელიც დაარსდა 1970-იანი წლების ბოლოს და დარეგისტრირებულია მიმდინარე დასახელებით 2002 წელს. სახალხო დემოკრატიული პარტია დაფუძნდა 2005 წლის 8 აპრილს პარტიიდან მოძრაობა ადამიანის უფლებებისათვის და დემოკრატიისათვის გამოყოფის შედეგად, ხოლო ოფიციალურად დარეგისტრირებულია 2005 წლის 1 ივლისს. ქვეყნის ყველაზე ახალი პარტიაა სახელმწიფოს მდგრადი მშენებლობის პარტია, რომელიც დაფუძნდა 2007 წლის 4 აგვისტოს ოკლენდში (ახალი ზელანდია).
შეიარაღებული ძალები
ტონგაში არსებობს მუდმივი ჯარი, რომელსაც ჰქვია ტონგის თავდაცვის ძალები (Tonga Defence Services). მათი ძირითადი ფუნქციაა სამეფოს დაცვა, სამოქალაქო ხელისუფლებისადმი დახმარება წესრიგის დამყარებაში და სხვა, რომელთა განხორციელება მათ მეფემ დააკისრა. შეიარაღებული ძალები შედგება რეგულარული ჯარებისაგან (Regular Force), ტერიტორიული ჯარებისაგან (Territorial Force) და რეზერვისაგან (Reserve).
ტონგას აქვს მდიდარი სამხედრო ისტორია: ტონგელებმა მონაწილეობა მიიღეს პირველ მსოფლიო ომში ავსტრალიური და ახალზელანდიური საჯარისო კორპუსის შემადგენლობაში, ხოლო მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისში შეიქმნა თავდაცვის ძალები, რომელიც დათხოვნილ იქნა ომის დამთავრებისას (ხელახლა ჩამოყალიბდა 1946 წელს).
2002 წლიდან ტონგის შეიარაღებული ძალების შემადგენლობაში გამოყოფილია ქვეითი ძალები (სამეფო გვარდია) და ტონგის სამხედრო-საზღვაო ძალები (მათ შორის სამეფო საზღვაო ქვეითი და საავიაციო ქვედანაყოფი). სულ შეიარაღებულ ძალებში (2007 წლისთვის), რომელსაც დახმარებას უწევს ავსტრალია, ახალი ზელანდია და აშშ, მსახურობდა 430 ადამიანი. ბოლო დროს გაჩნდა მისი რაოდენობის მცირედი ზრდის ტენდენციები.
ბოლო წლებში ტონგის საჯარისო ქვედანაყოფებმა მონაწილეობა მიიღეს სამშვიდობო ოპერაციებში სოლომონის კუნძულებზე, ასევე ერაყში საერთაშორისო კოალიციური ძალების მისიის შემადგენლობაში (ტონგის საჯარისო მისია გამოყვანილ იქნა ერაყიდან 2008 წლის დეკემბერში ).