cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
შავი ზღვა
ჰაერის ტემპერატურა
შემოდგომით სანაპირო რაიონები უფრო თბილი და მზიანია. ოქტომბრის საშუალო თვიური ტემპერატურა ბურგასში შეადგენს 14,9°С, ვარნაში 13,6°С, ხოლო კონსტანცაში 13,3°С. შემოდგომის თვეებში ბურგასის რაიონში შეინიშნებოდა მაქსიმალური ტემპერატურა 34°С-მდე. შემოდგომა — მზის ნათებისა და ჰაერის ტემპერატურის მიხედვით ძალიან ხელსაყრელი სეზონია. ჩრდილოეთ სანაპიროზე, ყირიმის გამოკლებით, რომელიც შედარებით დაცულია ჩრდილოეთის ცივი ქარებისაგან, ზამთარი ცივია და ქარიანი. ყირიმის სანაპიროზე უფრო მაღალი ტემპერატურა განპირობებულია შავი ზღვის გავლენითა და მიბჯენილი ხმელეთის რელიეფით. შესაძლებელია აგრეთვე განსაზღვრული კავშირის ხილვა წყლის ტემპერატურასა და ჰაერს შორის. რბილმა ზამთარმა და მზიანმა ზაფხულმა შექმნა ხელსაყრელი პირობები ამ რაიონში სუბტროპიკული მცენარეულობის განვითარებისათვის. აზოვის ზღვის სანაპიროზე ზამთარი უფრო ცივია. თებერვლის საშუალო ტემპერატურა კაზანტიპის კონცხთან შეადგენს 2,1 °C, მაშინ როდესაც ყირიმის სანაპიროსთან 0,8°С-იდან — 3,7°С-მდე მერყეობს (იალტა).
ტემპერატურის მსგავსი ცვლილებები შეინიშნება შავი ზღვის ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაწილში. შედარებით მცირე მარილიანობისა და ნაპირების სიახლოვეს უმნიშვნელო სიღრმეების შედეგად ზამთარში წყლის ზედაპირი ყინულით იფარება. კარკინიტის ყურეში იანვრის საშუალო ტემპერატურა —1,0 °С, ხოლო ოდესაში —3,0°С უდრის. მთათა დაბრკოლების უქონლობის გამო ჩრდილოეთიდან ხშირად იჭრება ცივი ჰაერის მასები, რის გამოც ჰაერის ტემპერატურა ეცემა —30 °С-მდე. ხშირი ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის ქარების გამო გაზაფხული ჩრდილოეთ სანაპიროზე ცივია. ზოგჯერ ჰაერის ტემპერატურა მკვეთრად იცვლება. ჩრდილოეთ სანაპიროს ღია ადგილებში აპრილში მინიმალური ტემპერატურა —4, —5°С, აღწევს, მაშინ როდესაც ყირიმის სამხრეთ ნაპირზე ეს ნიშნული —1°С-მდე მცირდება. ზაფხული ცხელია და მშრალი. ყველაზე მაღალი ტემპერატურა (ზოგჯერ 40°С-ზე მაღალი) შეინიშნება სანაპიროს სტეპურ რაიონებში. შემოდგომა — ყველაზე სასიამოვნო სეზონია. ამავე დროს სტეპურ ნაწილში იგი შეადგენს 10-12 °С. მხოლოდ ოქტომბრის მეორე ნახევარში ყირიმის სანაპიროს საკურორტო რაიონებში შეიძლება გაჩნდეს სუსხი.
ტემპერატურულ მიმართებაში განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს შავი ზღვის აღმოსავლეთი სანაპირო. მის ჩრდილოეთ ნაწილში ზამთარი ცივია. ნოვოროსიისკის რაიონში მინიმალური ტემპერატურები აღწევენ —25 °С. თუმცა სამხრეთ ნაწილში, განსაკუთრებით ტუაფსეს სამხრეთით, სურათი მკვეთრად იცვლება. ამ რაიონში არსებული მაღალი კავკასიონი სანაპიროს იცავს ცივი კონტინენტური ჰაერის მასების შემოჭრისაგან ზამთარში. დასავლეთის ქარებს აქ ხშირად მოაქვთ შედარებით თბილი ზღვის ჰაერი. ამასთან დაკავშირებით საშუალო და მინიმალური ტემპერატურები ქობულეთში შეადგენს შესაბამისად 4 °С და — 14 °С; სოჭში 6 °С და — 13 °С; სოხუმში 6 °С და — 11 °С. აქ ყველაზე ძლიერი აცივება შეინიშნებოდა 1928-1929 წლების ზამთარში, როდესაც აღინიშნა ძალიან დაბალი ტემპერატურები. ამ ტიპის აცივება სერიოზულ ზიანს აყენებს სუბტროპიკულ მცენარეულობას. მინი|220პქ|შავი ზღვის საქართველოს ნაპირი მინი|220პქ|ბათუმის ნაპირი მინი|220პქ|ბათუმი მინი|220პქ|ბათუმის ბოტანიკური ბაღი მინი|220პქ|შავი ზღვა მზის ამოსვლისას გაზაფხული ადრე იწყება. მარტის ბოლოს საშუალო სადღეღამისო ტემპერატურა აჭარბებს 10°С-ს. ზაფხული ცხელი არ არის. აგვისტოში საშუალო თვიური ტემპერატურა 23-24°С აღწევს, ხოლო აბსოლუტურ მაქსიმუმი ხშირად აღწევს 38-40°С-ს. ნათელი მზე და ზაფხულში ჰაერის მაღალი ტემპერატურა დღე-ღამის ცალკეულ საათებში ქმნის ძალიან ხელსაყრელ პირობებს ჰელიოთერაპიის პროცედურებისათვის. შემოდგომა თბილია და ხანგრძლივი. საშუალო სადღეღამისო ტემპერატურის ვარდნა 10 °С-ზე ქვემოთ ფიქსირდება ნოემბრის ბოლოს, ესე იგი როდესაც დასავლეთ სანაპიროზე იგი უკვე 5°С-ზე დაბალია. ამიტომ პირველი სუსხი აქ ჩნდება ძალიან გვიან — მხოლოდ დეკემბრის შუა და ბოლო რიცხვებში.
ზაფხული ცხელია და ნოტიო. აბსოლუტურ მაქსიმალური ტემპერატურა ხშირად აღწევს 40 °С-ს. გაზაფხული და შემოდგომა ხანგრძლივია, ზამთარი ძალიან მოკლეა. სამხრეთ სანაპიროზე მაღალი ტემპერატურების ერთ-ერთი მიზეზია ფიონი — ქარი, რომელიც მოექანება სანაპირო მთებიდან. მნიშვნელოვანი სინოტივე და ზაფხულში ჰაერის მაღალი ტემპერატურები სანაპიროს ამ ნაწილში — კურორტოლოგიის თვალსაზრისით არ არის ხელსაყრელი ადამიანისათვის.
ღრუბლიანობა და ნალექები
ღრუბლიანობას შავი ზღვის სანაპიროზე აქვს კარგად გამოკვეთილი წლიური მსვლელობა. ცივ ნახევარწელში ის უმეტეს რაიონებში აჭარბებს 7 ბალს, ხოლო ზაფხულის თვეებში დაახლოებით 3 ბალია. ჩრდილოეთ და დასავლეთ სანაპიროებზე ღრუბლიანობა ზამთარსა და გაზაფხულზე მნიშვნელოვანია, ზაფხულში — უმცირესი. ცივ ნახევარწელში ჭარბობს ფენობრივი ღრუბლები, ხოლო თბილ ნახევარწელში ფენა-გროვის ან მხოლოდ გროვის ღრუბლები. მაისიდან სექტემბრამდე, ხოლო ზოგჯერ უფრო გვიან, გროვა ღრუბლები ვითარდება სიმაღლეში. მძლავრი გროვა-წვიმის ღრუბლების განვითარების გამო ყირიმის რაიონში 1906 და 1914 წლებში დაფიქსირდა მეტად ძლიერი კოკისპირული წვიმა. 1951 წელს კოკისპირული წვიმა გამოვლინდა აგრეთვე ვარნის რაიონში. მსგავსი ღრუბლები და კოკისპირული წვიმა ხშირად წლის თბილ პერიოდში შეინიშნება კავკასიის სანაპიროზე.
ღრუბლიანობა წარმოიქმნება როგორც ციკლონური შფოთვისა, ისე მთების ზეგავლენით, რომელიც ხელს უშლის ნოტიო ჰაერის მასების მოძრაობას. უკანასკნელი ფიქსირდება ზაფხულის თვეებში, განსაკუთრებით შავი ზღვის აღმოსავლეთ და სამხრეთ სანაპიროებზე.
სანაპიროს რაიონში და საკუთრივ ზღვის თავზე ნალექები შეიძლება იყოს ფრონტალური და ადგილობრივი, გადაუღებელი და ხანმოკლე კოკისპირული. გადაუღებელი ნალექები ძირითადად მოდის ფენა-წვიმის ღრუბლებიდან, ნახევარწელში, თბილი ფრონტის ზონებში. კოკისპირული ნალექები წარმოიქმნება თბილ ნახევარწელში, ცივი ფრონტების გავლისას და აგრეთვე მთების ზეგავლენით. შავი ზღვის გეოგრაფიული მდებარეობის გამო, რომელიც განაპირობებს ტემპერატურულ რეჟიმს, თოვლი მოდის ძირითადად ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილში.
ბულგარეთის სანაპიროს სამხრეთ ნაწილში იშვიათად თოვს და თოვლის საფარი ძალიან ხანმოკლეა. ტუაფსეს სამხრეთით თოვა — იშვიათი მოვლენაა, რომელიც ყოველ წელს არ ფიქსირდება; თოვლის საფარი შეინიშნება ცალკეულ წლებში.
სანაპიროს ჩრდილოეთ ნაწილში 2-4 თვის განმავლობაში რეგულარულად დევს თოვლის საფარი, თუმცა უხვად არ თოვს.
ქარი
შავი ზღვის რაიონი ახლომდებარე ხმელეთთან შედარებით უფრო ძლიერი ქარებით გამოირჩევა. ჭარბობს ჩრდილო-დასავლეთის, დასავლეთისა და სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულების ქარები, რომლებიც დაკავშირებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერი განედების ცირკულაციებთან. გარდა ამისა, ცივ ნახევარწელში, როდესაც ხმელთაშუა ზღვაზე ძლიერდება ციკლონური მოქმედება და აღმოსავლეთ ევროპაში ხშირად წარმოიქმნება სტაციონარული ანტიციკლონი, შავი ზღვის რაიონში, და განსაკუთრებით მის ჩრდილოეთ და დასავლეთ ნაწილში, იქმნება ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის ქარები. გარდამავალ სეზონებში, როდესაც პოლარული ფრონტის ციკლონები გაივლიან ბულგარეთის ტერიტორიას ან უფრო ჩრდილოეთით, იქმნება ხელსაყრელი პირობები სამხრეთ-აღმოსავლეთისა და აღმოსავლეთის ქარების წარმოქმნისათვის. ასეთ შემთხვევებში სამხრეთ სანაპიროზე შეინიშნება ფიონური ხასიათის სამხრეთის ქარი. ზაფხულის თვეებში სანაპიროზე წარმოიქმნება ბრიზული ცირკულაცია — დღისით ქარი უბერავს ზღვიდან ხმელეთისაკენ, ხოლო ღამით — ხმელეთიდან ზღვისაკენ. ბრიზები აგრილებენ ჰაერს და წყდებიან ზაფხულის სიცხეში, დღისით. აღმოსავლეთ სანაპიროზე წარმოიქმნება მთა-ხეობის ქარები. ზაფხულში, ანტიციკლონური გარემოებების გამო ასეთი ქარები იქმნება სანაპიროს სამხრეთ ნაწილშიც. მთის ქარების ზეგავლენით საღამო უფრო გრილია.
ზღვაზე ციკლონის გავლისას შესაძლებელია წარმოიქმნას ძლიერი გრიგალი. ასეთ შემთხვევებში ზღვაზე წარმოიქმნება სმერჩი. შავი ზღვის სმერჩი სახიფათოა მცირე გემებისათვის. სმერჩი დაფიქსირებულია ვარნის სიახლოვეს და აგრეთვე ბურგასში. ეს მოვლენა ყველაზე ხშირად წარმოიქმნება ზღვის თავზე, მეტწილად მის აღმოსავლეთ და სამხრეთ ნაწილში. ზღვის თავზე არსებული ქარები გამოირჩევა დიდი საშუალო სიჩქარით. ცივ ნახევარწელში მათი საშუალო სიჩქარე მაქსიმალურია და შეადგენს 3 მ/წმ. ვარნაში ცივ პერიოდში ჭარბობს ჩრდილოეთ-დასავლეთის ქარები, ხოლო თბილ პერიოდში, როდესაც ღვივდება ბრიზული ცირკულაცია, — აღმოსავლეთის ქარები. ზამთარში, ბულგარეთის სანაპიროზე აღინიშნება ძლიერი ქარები, რომელთა სიჩქარეა 20 მ/წმ. შავი ზღვის დასავლეთ სანაპიროზე, 1966 წლის იანვარსა და 1973 წლის მარტში დაფიქსირდა შტორმული ქარები. რუმინეთის სანაპიროზე ხშირად ჭარბობს ჩრდილოეთის ქარები. კონსტანცაში ქარის სიჩქარე ცივ ნახევარწელში უდიდესია (საშუალოდ 3,4 მ/წმ), ხოლო თბილ ნახევარწელში უმცირესი (2,7 მ/წმ).
ნისლიანობა
ნისლიანობა ცივი ნახევარი წლის ტიპური მოვლენაა. შავიზღვისპირეთში ნისლი წარმოიქმნება ან სანაპირო ზოლში, ან ზღვის თავზე, სანაპიროს სიახლოვეს. ეს ყოველივე დამოკიდებულია მათი წარმოქმნის პირობებზე. ზღვის თავზე ნისლი ყველაზე ხშირად ჩნდება ცივი ჰაერის შემოჭრის დროს. ნისლი სანაპიროზე ყველაზე ხშირად ჩნდება გაზაფხულზე. ივლისის დასაწყისში აღინიშნება შემთხვევები როდესაც ბალჩიკის რაიონში წარმოქმნილი ნისლი ზღვის ბრიზთან ერთად აღწევს ტოლბუხინს. ბალჩიკსა და ტოლბუხინს შორის წარმოქმნილ ნისლს ადვექციურ ნისლს უწოდებენ, მისი ხანგრძლივობა როგორც წესი მოკლეა. ბულგარეთის მეტეოროლოგიური სამსახურის დაკვირვებით ნისლი წელიწადის ყოველ თვეს შეიძლება წარმოიქმნას, უფრო ხშირად კი იანვარში. ნისლიანი დღეების ყველაზე დიდი რაოდენობა ზამთარში აღინიშნება. ვარნის რაიონში ნისლიანი დღეების რაოდენობა შედარებით მცირეა, ამასთან ერთად, ნისლი წარმოიქმნება, როგორც წესი, ყურის სამხრეთ ნაწილში და სანაპიროზე. ბალჩიკის რაიონში ნისლიანი დღეების რაოდენობა კვლავ იზრდება. განსაკუთრებით მეტი ნისლი წარმოიქმნება ბოსფორის რაიონში (80 დღე) და ზღვის ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაწილში (78 დღე). ზოგჯერ ნისლიანობა ხანგრძლივია. ოდესის რაიონში ზამთარში ის გრძელდება 10 დღემდე. ყირიმისა და კავკასიის სანაპიროზე, განსაკუთრებით სოჭისა და სოხუმის რაიონებში, ნისლიან დღეთა რაოდენობა კლებულობს.
ზღვის კლიმატი
მინი|220პქ|დაისი შავ ზღვაზე საკუთრივ ზღვაზე კლიმატის წარმოქმნის პირობები განსხვავდება სანაპირო ზონაში წარმოქმნილი კლიმატის პირობებისაგან. ერთსა და მეორე შემთხვევაში არსებით გავლენას ახდენს დასავლეთისა და ჩრდილო-დასავლეთის გადატანები თვით ზღვაზე. ზამთარში, როდესაც აღმოსავლეთ ვროპაში მყარდება ანტიციკლონი, ზღვაზე ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან მოდის ცივი ჰაერის მასები. საკუთრივ ზღვა ზოგჯერ არის ციკლონების რეგენერაციის ზონა. გეოგრაფიული მდებარეობისა და გარემომცველი ხმელეთის გავლენის გამო შავ ზღვაში გამოიყოფა ოთხი კლიმატური არე: ჩრდილო-დასავლეთის, აღმოსავლეთის, სამხრეთ-აღმოსავლეთის და სამხრეთ-დასავლეთის.
ყველაზე ცივია ზღვის ჩრდილო-დასავლეთის არე. აქ ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა დაახლოებით 10 °C უდრის ან უფრო ნაკლებს, ზამთარი გრძელდება დაახლოებით 3 თვეს, რომელთა დროს იცის თოვლი და ძლიერი ჩრდილო-აღმოსავლეთის და ჩრდილო-დასავლეთის ქარები. ცივი კონტინენტური ჰაერის შემოჭრისას ტემპერატურა ზოგჯერ ვარდება ნულზე ქვემოთ (— 15,—20°С). ზამთრიდან ზაფხულისაკენ გადასვლა შედარებით სწრაფად ხდება, მიუხედევად იმისა, რომ გაზაფხულის დასაწყისში ამინდი მეტად ცივი და ქარიანია. აპრილიდან დაწყებული კლებულობს ღრუბლიანობა და ჰაერის სინოტივე, ნალექები იშვიათად იცის. ერთდროულად იქმნება ბრიზული ცირკულაცია. ზაფხული მზიანია და თბილი, ხანმოკლე ნალექებით. ნოემბერში, როდესაც მატულობს ღრუბლიანობა, წვიმა ხანგრძლივი ხდება, ქარი ძლიერდება, იწყება ზამთრისკენ გადასვლა, რომელიც ჩვეულებრივ დეკემბერში იწყება.
შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთი არის კლიმატური თავისებურებები მნიშვნელოვან ინტერესს იწვევს. აქ ჰაერი ნოტიოა. მნიშვნელოვანი ღრუბლიანობა, უხვი ნალექები, გარდა ამისა, ხშირია ნისლი. წყლის განმავლობაში ნალექები მოდის შედარებით თანაბრად. მათი ჯამი 1000 მმ-ს აღემატება, ხოლო ზოგიერთ ადგილში 2000 მმ-ს აღწევს. შემოდგომასა და ზამთარში ყოველ მეორე დღეს მოდის წვიმა, წელიწადში საშუალოდ 150-160 დღე ნალექიანია. ზაფხული ცხელია, ჰაერის შეფარდებითი სინოტივე 80% ჭარბობს, რაც ხელს უწყობს აქ ამინდის ნოტიო ტროპიკული ტიპის წარმოქმნას.
ყინულები
მინი|220პქ|ყინული ოდესასთან მინი|220პქ|გაყინული დნეპრი მინი|მარცხნივ|220პქ|დნესტრის ლიმანი მინი|220პქ|ბოსფორი შავი ზღვის ყინულოვანი საფარი ხშირად წარმოიქმნება მხოლოდ ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, მკაცრ ზამთარში. კავკასიისა და ანატოლიის სანაპიროებზე ყინული ჩვეულებრივ არ ჩნდება. თითქმის ყოველ წელს იყინება დნეპრის, ბუგისა და დნესტრის ლიმანები, დუნაის დელტის სიახლოვეს არსებული ტბები. ძალიან ცივ ზამთარში მდინარე დუნაის ყინულები ბოჭავს, ხოლო რიგ შემთხვევებში ზღვის სანაპირო ზოლსაც. ყინულსვლის პერიოდში დინებას ყინულები გადააქვს სამხრეთით, ბულგარეთის სანაპიროსთან; ჩვეულებრივ ისინი აღწევენ კალიაკრის კონცხს, ხოლო იშვიათ შემთხვევებში გადაადგილდებიან სამხრეთისაკენ. გამონაკლისად მკაცრ ზამთარში, როდესაც ზღვა იყინება ბულგარეთის სანაპიროსთან, დამტვრეული ყინული ბოსფორისა და ერეგლისკენ ინაცვლებს.
ყირიმის სანაპიროსთან ყინული ჩვეულებრივ წარმოიქმნება თარხანკუთის კონცხამდე, ხოლო დამტვრეული ყინული ევპატორიამდე აღწევს. აზოვის ზღვიდან წამოსული ყინული ხშირად ჩნდება ქერჩის სრუტის სიახლოვეს და აღმოსავლეთის მიმართულებით ანაპამდე აღწევს, ხოლო დასავლეთის მიმართულებით — ფეოდოსიამდე.
2012 წელს ძლიერმა ყინვებმა შავი ზღვის სანაპირომდეც მიაღწია. ქერჩში, ოდესის ევპატორიასთან, წყალი ყინულად გადაიქცა. სანაპიროსთან ყინულის ნამსხვრევები დაცურავდნენ, ხოლო ნაპირიდან 100 მეტრის მანძილზე შესაძლებელი გახდა საშუალო ზომის აისბერგების დანახვა. შექმნილი მდგომარეობის გამო 15 თებერვლამდე უკრაინის პორტებში საზღვაო მიმოსვლა შეჩერდა. დაიკეტა რუმინეთის პორტი „კონსტანცა“, სადაც შავი ზღვის ნაპირიდან 100 მეტრის მანძილზე ზღვა გაყინული იყო. ყინულის სისქე აქ თითქმის 40 სანტიმეტრს აღწევს. რუმინეთსა და ბულგარეთში გამოცხადდა „ყვითელი“ და „სტაფილოსფერი“ საფრთხის კოდი. ევპატორიაში ყინულმა წყლის 2 კვადრატული კილომეტრის ფართობი დაფარა. ბოლოს შავი ზღვა ოდესის სანაპიროსთან 1977 წელს გაიყინა.
შავი ზღვის ძგიფის შესახებ პირველ ცნობებს ვხვდებით ჰეროდოტესთან. იგი აღნიშნავს, რომ ქერჩის სრუტე და აზოვის ზღვა ხშირად იფარება ყინულის საკმაოდ სქელი ფენით, რომელიც იმსხვრება გაზაფხულზე და შემდეგ ირიყება შავ ზღვაში. რომაელი პოეტი ოვიდიუსი წერს, რომ 7-იდან 17 წლამდე პერიოდში სამი ზამთრის განმავლობაში დუნაი და ზღვის სანაპირო წყლები მნიშვნელოვან მანძილზე იყინებოდა. შავი ზღვა მნიშვნელოვნად გაიყინა 401 წელს. ამიანე მარცელინუსი წერდა, რომ თითქმის მთელი ზღვა გაიყინა, გაზაფხულზე ყინულის ველებმა ბოსფორი ამოავსეს, ხოლო მისგან გადაინაცვლეს მარმარილოს ზღვაში და ასე ცურავდნენ დაახლოებით 1 თვის განმავლობაში. ბიზანტიურ წყაროებში აღინიშნება ბოსფორის გაყინვები 739, 753 და 755 წლებში. 755 წელს ყინული წარმოიქმნა მარმარილოს ზღვაში და ამოკეტა დარდანელის სრუტე.
928 და 934 წლებში ბოსფორში აღინიშნა ძგიფი. 1011 წელს გაიყინა არა მხოლოდ ბოსფორი, არამედ მარმარილოს ზღვის ნაწილიც. მაშინვე დიდი სიცივეები დაფიქსირდა სირიასა და ეგვიპტეში, ყინული წარმოიქმნა მდინარე ნილოსის ქვემო დინებაში. 1068 წელს გაიყინა შავი ზღვის ჩრდილოეთი ნაწილი, რომლის შესახებ ცნობებს გვაწვდის გლებ სვიატოსლავიჩი. 1232, 1621, 1669 და 1755 წლებში შავი ზღვის სამხრეთ ნაპირებთან და ბოსფორში წარმოიქმნა ყინული. 1813 წელს ყინულით დაიფარა შავი ზღვის ჩრდილოეთი ნაპირი ყირიმის სამხრეთ რაიონამდე. 1823, 1849 და 1862 წლებში გაიყინა ბოსფორი. 1929, 1942 და 1954 ყინული წარმოიქმნა თითქმის მთელი ბულგარეთის სანაპიროს გასწვრივ, მაშინვე აღწევდნენ ყინულები ბოსფორამდე.
ჰიდროფიზიკური თავისებურებები
მინი|220პქ|სოჭი მინი|220პქ|რუმინეთის სანაპირო
ფერი
ზღვის ზედაპირის ფერს განსაზღვრავს წყალში არაორგანული და ორგანული სუსპენზია, ცის ფერი, სიღრმე, ხოლო ნაპირების სიახლოვეს ფსკერული დანალექების ფერი. შავი ზღვა აზოვის ზღვის ღია-მწვანე წყლებთან შედარებით შეიცავს შედარებით მუქ წყლებს. მარმარილოსა და ეგეოსის ზღვების წყლები ძირითადად უღრუბლო დღეების დიდი რაოდენობის გამო უფრო ღიაა, ხოლო შავ ზღვაზე ცა ხშირად არის დაფარული ბნელი და დაბალი წვიმიანი ღრუბლებით. გარდა ამისა, შავი ზღვის წყლები მარმარილოსა და ეგეოსის ზღვებთან შედარებით შეიცავს დიდი რაოდენობით პლანქტონებს, ხოლო ნაპირებთან დეტრიტსა და თიხოვან ნალექებს. შავი ზღვის ფერი ერთნაირი ყველგან არ არის; იგი იცვლება სეზონისა და ამინდის შესაბამისად. ზღვის სანაპირო თხელი გამტკნარებული ნაწილის წყლები ჩვეულებრივ მომწვანო ფერისაა, ნაპირიდან 30-40 მილის დაშორებით წყალი სუფთა ლურჯი ფერისაა, ხოლო შუალედურ ზონაში დამახასიათებელია სხვადასხვა ელფერის მოლურჯო-მომწვანო ფერი. სანაპირო წყლებს მწვანე ფერს ძირითადად ანიჭებენ ფიტოპლანქტონები. გაზაფხულზე წყლის ფერი იცვლება მოყვითალო-მომწვანოდან მოყავისფრომდე. მდინარეების შესართავის სიახლოვეს წყალი მდინარეული ნალექების გამო გამუდმებით მღვრიეა, მოყვითალო-მოყავისფრო ფერისაა. წვიმის შემდეგ, თიხოვანი ნაწილაკები მნიშვნელოვან მანძილზე მიიმართება სანაპიროსკენ. წყლის ძლიერი ღელვისას ზღვის სანაპირო მეჩხერი ნაწილი აგრეთვე იღებს თიხის ფერს. საყოფაცხოვრებო და საწარმოო ჩამონადენი სხვადასხვაგვარად ცვლის წყლის ფერს, ანიჭებს რა შავ ან ყავისფერ ფერს. ნავთობის ლაქები ცვლის არა მხოლოდ წყლის ფერს, არამედ ზღვის ზედაპირის იერსაც.
შუქსხივის გავრცელება
მინი|220პქ|ანაპა მინი|220პქ|შავი ზღვა მინი|220პქ|Noctiluca scintillans მინი|220პქ|შავი ზღვის სატელიტური გამოსახულება მზის შუქი იფანტება და იშლება ზღვის წყალში. სპექტრის წითელი ნაწილის სხივები, რომლებიც აუცილებელია ფოტოსინთეზის პროცესებისათვის, იშთანთქმება უკვე ზღვის ზედა ფენაში (5 მ სიღრმესთან — წითელი, 10 მ სიღრმესთან — ყვითელი). მწვანე სხივები შთაინთქმება 15-20 მ სიღრმეებთან. ლურჯი სხივები დიდ სიღრმეზე (25-30 მ-მდე) იჭრება და წყალს ლურჯ ფერს ანიჭებს. მცენარეული ორგანიზმები ამცირებენ გამჭვირვალობას და შესაბამისად, შუქსხივების შეჭრის სიღრმეს, ესე იგი აუარესებს თავისი განვითარების პირობებს და ამით ამცირებენ ფენის სისქეს, რომელიც ხელსაყრელია მათი არსებობისათვის. შუქსხივების სიღრმეში გავრცელებაზე განსაკუთრებულ გავლენას ახდენს ზღვის წყლის მარილიანობა. ერთი მარილიანი ფენიდან მეორე მარილიან ფენაში გასვლისას შუქსხივი გარდატეხას განიცდის. გარდატეხის კოეფიციენტი განსხვავებულია სხვადასხვა სიგრძის ტალღის შუქსხივებისათვის. გარდატეხის ყველაზე მცირე კოეფიციენტს აქვს წითელი სხივები, ხოლო ყველაზე დიდს — იისფერი. თუ შავ ზღვაში ზედაპირული ფენის მარილიანობა 18 ‰-ია, მაშინ წითელი სხივების გარდატეხის კოეფიციენტია 1,33362, ხოლო იისფერი სხივების გარდატეხის კოეფიციენტი უდრის 1,34234. 20 ‰ მარილიანობისას წითელი სხივების გარდატეხის კოეფიციენტი უდრის 1,33452, ხოლო იისფერი სხივების გარდატეხის კოეფიციენტია 1,34329. გარდატეხის კოეფიციენტზე დიდ გავლენას ახდენს წყლის ტემპერატურა. შავი ზღვის სანაპირო წყლებში, სადაც ტემპერატურა და მარილიანობა ხშირად და მკვეთრად იცვლება სიღრმესთან ერთად, სინათლის გავრცელების ხასიათი კიდევ უფრო რთული ხდება.
ზღვის ნათება
შავი ზღვა ზაფხულის ბნელ ღამეებში ზოგჯერ ანათებს განსაკუთრებული ვერცხლისფერი შუქით — ანათებენ ტალღები, რომლებიც ნაპირებს ეხეთქებიან, გრილდება წყალი, რომელიც წარმოიქმნება ნავის ხოფთან, მყინთავი ადამიანი წყალში მანათობელ კვალს ტოვებს. გემის მოძრაობისას გამოიყოფა შუქის ზოლები, ხოლო კიჩოს ქვეშ წარმოიქმნება ნაპერწკლიანი ფუნთუნი, რომელიც მანათობელ კვალს ტოვებს. უფრო სამხრეთის ზღვებში ნათება იმდენად ინტენსიურია, რომ შესაძლებელია ფოტოგრაფიის გაკეთებაც. ეს მოვლენა წარმოიქმნება ზოგიერთი ორგანიზმის მექანიკური გაღიზიანების დროს, რომელიც მძაფრად ვითარდება ზღვაში და მას ბიოლუმინესცენცია ეწოდება. ამ ყოველივეში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს Noctiluca scintillans, რომელიც ხშირად, განსაკუთრებით ზაფხულსა და შემოდგომაზე შეადგენს პლანქტონის მნიშვნელოვან ნაწილს. საკუთრივ პროცესი ბიოქიმიური ხასიათისაა. ზღვის სიღრმეში ანათებენ აგრეთვე უმაღლესი ორგანიზმები, მაგალითად, კიბოსნაირნი და თევზები, რომელთაგან პირველი საკუთრივ ანათებს, ხოლო მეორე შემთხვევაში ისინი სხეულზე მანათობელ ორგანიზმებთან ერთად არსებობენ; კრევეტები ანათებენ მანათობელი ორგანიზმების შთანთქმის შედეგად.
თერმული თვისებები
წყლის თერმულ თვისებებს მიაკუთვნებენ თბოტევადობას, თბოგამტარობას, თერმულ გაფართოებას, აორთქლებისა და გაყინვის ფარულ სითბოსა და სხვა. სხეულის კუთრი თბოტევადობა დამოკიდებულია წნევასა და მის მოცულობაზე. მუდმივი წნევისას ზღვის წყლის თბოტევადობა დამოკიდებულია ტემპერატურასა და მარილიანობაზე. ტემპერატურის გრადიენტის არსებობისას წყალში შეინიშნება სითბოგამტარობის ორი სახეობა: მოლეკულური და ტურბულენტური. შავი ზღვა, სადაც სრული უქარობა და ღელვის არარსებობა ძალზე იშვიათი მოვლენაა, მნიშვნელობა აქვს ტურბულენტურ თბოგამტარობას. შავი ზღვის წყლების მოლეკულური თბოგამტარობა 17,5°С ტემპერატურისას შეადგენს 0,00135 კალ/(გრად. სმ). ტურბულენტური თბოგამტარობის კოეფიციენტი რამდენიმე ათასჯერ მეტია მოლეკულურ თბოგამტარობის კოეფიციენტთან შედარებით. წყლის ტემპერატურის ცვლილებებთან ერთად იცვლება მისი მოცულობა. ზღვის წყლის თერმული გაფართოების კოეფიციენტი დამოკიდებულია მარილიანობასა და სიღრმეზე. შავი ზღვის ზედა ფენებში ეს კოეფიციენტი — (e*106) — ტემპერატურასთან დაკავშირებით ირყევა —30-იდან +280-მდე, ხოლო მინიმალური მოცულობის ტემპერატურა წყლის მარილიანობასთან დაკავშირებით შეადგენს 0-1°С (მტკნარ წყლებში 4°С).
ბგერითი მოვლენები
ზღვის წყალი წარმოადგენს აკუსტიკურად არაერთგვაროვან გარემოს, რომელშიც ბგერითი ტალღების გავრცელება რთულად მიმდინარეობს. შავი ზღვის წყლის მასის განშრევება, პლანქტონების სიმრავლე, მყარი სუსპენზია, აირის ბუშტები და სხვა უფრო ართულებს ბგერითი ტალღების გავრცელებას. ბგერის გავრცელების სიჩქარე იცვლება მარილიანობისა და ტემპერატურის ცვლილებებთან ერთად. სხვადასხვა სიმკვრივის წყლის ფენებში გავლისას, ბგერითი ტალღა გარდატეხას განიცდის. აირის სუსპენზია და ბუშტები ფანტავენ და შლიან ბგერას. თუმცა წყლის მასის განშრევება ზოგჯერ ხელს უწყობს დიდ მანძილზე ბგერის გავრცელებას.
მდინარეები
დუნაის შავ ზღვაში წლიურად საშუალოდ შეაქვს 203 კმ³ წყალი. მისი აუზის ფართობი შეადგენს 817,000 კმ²-ს. დნესტრის სიგრძეა 1352 კმ, აუზის ფართობი 72,1 ათასი კმ². სამხრეთის ბუგი სათავეს იღებს პოდოლსკის მაღლობის ჭაობებიდან და ერთვის შავი ზღვის დნეპრის ლიმანს. აღსანიშნავია მდინარე დნეპრი, რომლის სიგრძეა 2145 კმ, ხოლო აუზის ფართობი 504,000 კმ². კახოვკის წყალსაცავისა და ჩრდილოეთ ყირიმის არხის აშენების შემდეგ, ზღვაში ჩამდინარე დნეპრის წყლის რაოდენობა შესამჩნევად შემცირდა. მდინარე რიონის სიგრძეა 327 კმ, აუზის ფართობი 13400 კმ². ერთვის შავ ზღვას ფოთთან. რიონს შავ ზღვაში წლიურად 12,9 კმ³ წყალი და დიდი რაოდენობით მყარი ჩამონადენი შეაქვს. ჭოროხის სიგრძე 438 კმ-ია, აუზის ფართობი 22000 კმ². შავ ზღვას ერთვის საქართველოს ტერიტორიიდან, სადაც მოქცეულია მდინარის 26 კმ-იანი მონაკვეთი. ქალაქ ბათუმის სამხრეთით ერთვის შავ ზღვას.
დუნაი სათავეს იღებს ალპებში, შვარცვალდის მთებში, გაედინება 9 ქვეყნის ტერიტორიაზე. სათავიდან ქალაქ დევინამდე (970 კმ), დუნაის მთის ტიპის მდინარეა, დევინიდან ქალაქ დრობეტა-ტურნუ-სევერინამდე (950 კმ) თანდათან იღებს ვაკე მდინარის რეჟიმს, ხოლო კიდევ 940 კმ გავლის შემდეგ ატარებს მკაფიოდ გამოხატული ვაკე მდინარის ხასიათს. დნესტრი სათავეს იღებს კარპატებში, ზღვის დონიდან 911 მ სიმაღლეზე. ზემოთში მთის ხასიათისაა, კალაპოტში ალუვიური ფორმები გვხვდება. ქალაქ გალიჩის შემდეგ მდინარე ვაკე ხასიათის ხდება. დნესტრის კალაპოტი ქვიშაქვების, ხრეშისა და კენჭნარის მოპოვების ტრადიციული ადგილია, რომლებსაც სამშენებლო მასალად იყენებენ.
დნეპრი სათავეს ვალდაის მაღლობზე იღებს. მისი სათავე 253 მ სიმაღლეზე მდებარეობს. კვეთს ტყის შერეულ და ფართოფოთლიან ზონებს ჩრდილოეთით და სტეპებს სამხრეთით. დნეპრის აუზის მდინარეებისათვის დამახასიათებელია მეტწილად თოვლით საზრდოობა. ჩამონადენის დიდი ნაწილი მოდის გაზაფხულის წყალდიდობაზე. ნაყარის ჩამონადენი არც თუ ისე დიდია. შესართავში წყლის სიმღვრივე 0,5-1,0 კგ/მ³ აღწევს.
რიონი სათავეს იღებს კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე ფასისმთაზე, ზღვის დონიდან 2960 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ქუთაისის ქვემოთ გადის კოლხეთის დაბლობზე, სადაც იტოტება. შესართავში წარმოქმნის დელტას. შერეული საზრდოობის მდინარეა.
ჭოროხი იწყება ოქუს-ბადადაღის მთებში, ზღვის დონიდან 3225 მ სიმაღლეზე. ძირითადად მიედინება ტექტონიკურ ხეობაში ლაზისტანისა და ჭოროხის ქედებს შორის და ქალაქ ბათუმის სამხრეთით ერთვის შავ ზღვას.
მარილიანობა
მინი|220პქ|ყირიმი მინი|220პქ|პრიმორსკო მინი|220პქ|კონსტანცა მინი|220პქ|ყირიმის სამხრეთი ნაპირი შავი ზღვის წყლის მარილიანობა, მტკნარი წყლის სიჭარბის გამო, საშუალო ოკეანურზე ბევრად დაბალია: ზედაპირზე, ზღვის ცენტრალურ ნაწილში, იგი მხოლოდ 18‰ შეადგენს, ზოგიერთ შემთხვევაში აჭარბებს 18,2‰, ზოგჯერ 18,5‰ კი აღწევს, მდინარეთა შესართავებში მარილიანობა 2-3‰ აღწევს. მარილიანობის სეზონური რყევა ზღვის ამ ნაწილში მცირეა — გაზაფხულსა და ზაფხულში პერიფერიული რაიონების სიახლოვეს მისი მინიმუმი აღწევს 17,5‰. ნაპირების სიახლოვეს მდინარეული წყლების ზემოქმედების შედეგად მარილიანობა იკლებს, მისი სეზონური რყევები აქ მნიშვნელოვანია. უმეტეს შემთხვევაში სანაპირო წყლების საშუალო მარილიანობა იცვლება 15-იდან 17‰-მდე. ყველაზე დაბალი მარილიანობა შეინიშნება ჩრდილო-დასავლეთში (13-15‰), სადაც ზღვაში შედის მდინარეული წყლების ძირითადი რაოდენობა.
მდინარეების შესართავის სიახლოვეს არსებულ ძლიერ გამტკნარებულ მონაკვეთებზე მდინარეული წყლის მღვრიე თხელი ზედაპირული ფენა თითქმის არ იღრევა ზღვის წყალთან. ზღვის დასავლეთით, სანაპიროს გამტკნარებულ ზოლში მარილიანობის სეზონური ცვლილებები დაკავშირებულია დუნაისა და სხვა მდინარეების ჩამონადენის რყევასთან. ყირიმის ნახევარკუნძულის სამხრეთ ნაწილის სიახლოვეს ზედაპირული წყლების მარილიანობა წლის განმავლობაში უმნიშვნელოდ იცვლება და შეადგენს თითქმის იგივე სიდიდეს, როგორიც არის ზღვის ცენტრალურ რაიონებში. პრიმორსკოს სიახლოვეს, გაზაფხულზე სამხრეთის ქარების დროს შეინიშნებოდა მარილიანობის აბსოლუტური მინიმუმი — დაახლოებით 4‰.
მარილიანობის მაქსიმალური ცვლილებები ვერტიკალის მიხედვით აღნიშნულია 75-100-იდან 150-200 მ-ის ფენაში. სანაპირო რაიონებში გამტკნარებულ წყლებთან ერთად მარილიანობის ცვლილება ვერტიკალის მიხედვით მეტია, ვიდრე ზღვის ცენტრალურ რაიონებში. მარილიანობა ვერტიკალის მიხედვით განსაკუთრებით უეცრად იცვლება დიდი მდინარეების შესართავების სიახლოვეს. მარილიანობის განსაკუთრებული ვერტიკალური გავრცელება აღინიშნება ბოსფორის შესასვლელში, მარმარილოს ზღვის ნაკადის გავრცელების ზონაში. შავი ზღვის ღრმა წყლიან რაიონებში მარილიანობის სეზონური ცვლილებები მკვეთრად შეიმჩნევა 75 მ სიღრმემდე. სიღრმიდან მარილიანობის უდიდესი ცვლილება აღინიშნება გაზაფხულზე, მაშინ როდესაც ვერტიკალური აღრევა თითქმის არ შეინიშნება. ამ სეზონში ზედაპირზე მარილიანობა მინიმალურია, თუმცა სიღრმესთან ერთად მკვეთრად მატულობს. ღია ზღვაში ზედაპირული წყლის მარილიანობაა 17-18‰, მდინარეთა შესართავებთან 9-3‰-ზე ნაკლები; 60-80 მ სიღრმეზე მარილიანობა 19-20‰ აღწევს, ფსკერთან — 22-22,5‰.
ტემპერატურა
მინი|მარცხნივ|220პქ|გაგრა მინი|220პქ|მარცხნივ|ყირიმის მთები მინი|220პქ|მარცხნივ|კარკინიტის ყურე შავი ზღვის ზედაპირული წყლების საშუალო წლიური ტემპერატურა ძირითადად დამოკიდებულია დაკვირვების პუნქტის გეოგრაფიულ მდებარეობასა და გაბატონებულ დინებებზე. ნაპირიდან მოშორებით საშუალო წლიური ტემპერატურა შედარებით სულ ცოტათი იცვლება. შავი ზღვის ყველაზე თბილი რაიონი — მისი სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილია. კავკასიის მთები ამ რაიონში არ ატარებენ ჩრდილოეთის ქარებს, ამასთან ერთად, აქ გადის სანაპირო დინება. შედარებით თბილია აგრეთვე ყირიმის სამხრეთი ნაპირი, რომელსაც ჩრდილოეთის ქარებისგან იცავს ყირიმის მთები. ზედაპირული წყლების მაქსიმალური საშუალო თვიური ტემპერატურა ჩვეულებრივ აგვისტოში აღინიშნება. მხოლოდ ქერჩის სრუტეში, წყალმარჩხი რაიონებიდან წამოსული კონტინენტური და აზოვის წყლების ზეგავლენით ივლისში ის რამდენადმე მაღალია, ვიდრე აგვისტოში.
მინიმალური საშუალო თვიური ტემპერატურა თითქმის ყველგან თებერვალში ფიქსირდება. გამონაკლისს წარმოადგენს ქერჩის სრუტე, სადაც იანვარსა და თებერვალში საშუალო ტემპერატურა თანაბარია, აგრეთვე კონსტანცის რაიონი, სადაც დუნაის წყლების ზეგავლენით ტემპერატურის მინიმუმი იანვარში აღინიშნება.
წყლის ტემპერატურის ყველაზე დიდი სეზონური ცვლილებები ჩვეულებრივ 75 მ სიღრმემდეა. სიღრმის მატებასთან ერთად ტემპერატურის ცვლილება უფრო და უფრო შეუმჩნეველი ხდება და ხშირად გამოიხატება გრადუსის მეასედ წილში. წყლის ტემპერატურის უმნიშვნელო ცვლილება სიღრმეებში იქმნება ზედა ფენებთან ერთად, ვერტიკალური წყლის ბრუნვისას.
ზამთარში ყველაზე დაბალი ტემპერატურა ფიქსირდება წყლის ზედაპირულ ფენაში, სიღრმის მატებასთან ერთად იგი მატულობს. გაზაფხულზე, როდესაც ზედაპირული ფენები თბება, ყველაზე დაბალი ტემპერატურა უდრის ზამთრისას და ვლინდება 75-იდან 200 მ-მდე სიღრმეებზე. ზაფხულში წყლის მინიმალური ტემპერატურა აღინიშნება 75 მ სიღრმეზე, უფრო დაბლა ტემპერატურა თანდათან მატულობს. 500 მ სიღრმიდან მყარდება თითქმის მუდმივი ტემპერატურა — 8,9 °C. ხოლო შავი ზღვის მაქსიმალურ სიღრმეებზე, კერძოდ, 2000 მ-ზე ქვემოთ, იგი უდრის 9,1 °C.
წყლის ტემპერატურის სეზონური ცვლილებების ამპლიტუდა, უფრო მეტია სანაპიროსთან, ვიდრე ზღვის ცენტრალურ რაიონებთან. გარდა ამისა, ზედაპირული წყლების ტემპერატურა მნიშვნელოვნად იცვლება დღე-ღამის განმავლობაში. წყალი ჩვეულებრივ, ყველაზე ცივია დილაადრიან, ხოლო ყველაზე თბილი — შუადღის შემდეგ. დღე-ღამური რყევების ამპლიტუდა სანაპირო წყლებში უფრო მნიშვნელოვანია, ხოლო ნაპირიდან დაშორებით ეს მაჩვენებელი კლებულობს.
ტემპერატურის წლიური მსვლელობის სიდიდე საშუალო თვიური მონაცემებით შავი ზღვის სანაპირო წყლების დიდ ნაწილში მერყეობს დაახლოებით 17-20 °C შორის. მაქსიმალური და მინიმალური ტემპერატურების სხვაობა განსაკუთრებით დიდია წყალმარჩხ ყურეებში. ასე მაგალითად, კარკინიტის ყურეში იგი ხშირად აღწევს 31 °C (1-იდან +30 °C-მდე). ტემპერატურის რყევების მაქსიმალური შლილი ვარნის ყურეში შეადგენს 30 °C.
სიმკვრივე
მინი|220პქ|ვარნის ყურე, რომელიც მდებარეობს შავი ზღვის დასავლეთ ნაწილში მინი|220პქ|ყირიმის დასავლეთი დაბოლოება — თარხანკუთის ნახევარკუნძული, რომლის ნაპირები დიდწილად ფლატოვანია მინი|220პქ|კარკინიტის ყურე ტემპერატურისა და მარილიანობის შესაბამისად, შავ ზღვაში წყლის სიმკვრივე შესამჩნევად იცვლება როგორც დროში, ისე სივრცეში. გაზაფხულზე და ზაფხულში ზედა ფენებში იგი მცირდება. ზღვის ცენტრალურ რაიონებში წყლის საშუალო სიმკვრივე ზედაპირულ ფენაში უახლოვდება 1,0123-ს, მაქსიმალურ სიღრმეებზე აღწევს 1,0173-ს. შავი ზღვის გამტკნარებულ სანაპირო რაიონებში სიმკვრივე მცირდება, მისი საშუალო მნიშვნელობაა დაახლოებით 1,0115, ზოგჯერ, ზაფხულში, მდინარეების შესართავის რაიონებში ეს მაჩვენებელი მცირდება 1-მდე.
წყლის ფენების ვერტიკალური სიმტკიცე
წყლის ფენების ვერტიკალური სიმტკიცე, რომელიც ძირითადად სიმკვრივეზეა დამოკიდებული, ახასიათებს უფრო მსუბუქ და უფრო მძიმე წყლების განლაგებას. თუკი სიმკვრივე ვერტიკალის მიხედვით იცვლება უმნიშვნელოდ, ფენების გადაადგილება ხდება რბილად, იმ შემთხვევაში თუ ქვედა ფენები ზედა ფენებზე უფრო მძიმეა, ვერტიკალური გადაადგილება გართულებულია. როდესაც ზედა ფენა ქვედაზე უფრო მძიმე ხდება, ვერტიკალური ცირკულაცია იქმნება სპონტანურად. შავ ზღვაში ფენების სიმტკიცე 200 მ-მდე მეტად მაღალია. სეზონის შესაბამისად, მაქსიმალური სიმტკიცის ფენა მდებარეობს სხვადასხვა სიღრმეებზე — გაზაფხულზე ჰორიზონტეზე 10-25 მ, ზაფხულში — დაახლოებით 25 მ, ზამთარსა და შემოდგომაზე — დაახლოებით 75-100 მ. წყალმარჩხ რაიონებში მაქსიმალური სიმტკიცე ჩვეულებრივ შეინიშნება ფსკერისპირა წყლებში.
დონე
საშუალო წლიური დონე და სეზონური დონეები უმნიშვნელო რყევას განიცდის (მაქსიმუმ 18 სმ). მდინარეული წყლები, რომელნიც უმთავრესად ზღვის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში იჭრება, აქ დონეების მუდმივ აწევას იწვევს, ზღვის სამხრეთ ნაწილთან შედარებით. ამის შედეგად, დასავლეთ ნაპირების გასწვრივ, ბოსფორისკენ, დინება წარმოიშობა. წყლის ნაწილი სრუტეში იჭრება, ნაწილი კი განაგრძობს მოძრაობას სამხრეთით, შემდეგ აღმოსავლეთი და ჩრდილოეთი ნაპირების გასწვრივ და წრიულ დინებას ქმნის. საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულების წრიული დინების გარდა, კიდევ ორი წრიული დინება გამოიყოფა — ზღვის დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილში, და კიდევ ორი მცირე წრიული დინება ჩრდილო-დასავლეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. ქარების გავლენით დინებები ხშირად იცვლის მიმართულებას (ზოგჯერ საწინააღმდეგოზე), რაც არღვევს დინების საერთო სქემას. მოქცევები ზღვაზე სუსტადაა გამოხატული.
შავი ზღვის დონე საშუალოდ 53 სმ-ით მაღალია მარმარილოს ზღვის დონეზე. გაზაფხულზე როდესაც მოედინება მდინარეული წყლების მნიშვნელოვანი რაოდენობა შავი ზღვის დონე მატულობს, კლებულობს მარილიანობა, იზრდება შავი ზღვის წყლების ჩამონადენი მარმარილოს ზღვაში. საპირისპირო ეფექტი აღინიშნება შემოდგომის ბოლოს, როდესაც კლებულობს დუნაის ჩამონადენი. პირდაპირი დამოკიდებულება დუნაისა და შავი ზღვის დონეებს შორის დრო და დრო ირღვევა, როდესაც ქრის ხანგრძლივი ქარი. ზღვაზე დონის დიდი რყევა ხდება ერთკვანძიანი და ორკვანძიანი ვერტიკალური ტალღების შედეგად. შავი ზღვის სადღეღამისო დონის რყევა მეტაც მცირეა. მზის მოქცევის სიმაღლე საშუალოდ შეადგენს 4 სმ, მზისა და მთვარისა — დაახლოებით 9 სმ. ზაფხულში დონის სადღეღამისო რყევა ბრიზების გავლენის გამო საკმაოდ დიდია. სანაპირო სადგურებზე დაკვირვებებმა უჩვენა, რომ შავი ზღვის დონეს აქვს მატების საერთო ტენდენცია. ვარნის ყურის რაიონში დონის მატება მრავაწლიურ ასპექტში შეადგენს დაახლოებით 2 მმ წელიწადში. ასეთი ტენდენცია გამოხატავს შავი ზღვის ნაპირების მნიშვნელოვანი ნაწილის საერთო დადაბლებას, თუმცა განსაზღვრული მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს პოლარული ყინულების დნობის შედეგად გამოწვეულ მსოფლიო ოკეანის დონის მატებასაც.
ზღვის სხვადასხვა ნაწილში საშუალო წლიური დონე სხვადასხვაგვარია, რადგან ზღვის ზედაპირი დახრილია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ. ვარნის სიახლოვეს ზღვის დონე უფრო მაღალია, ვიდრე შავი ზღვის ბოსფორის შესართავის სიახლოვეს არსებული დონე. ზედაპირის დონის სხვაობა ზღვის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაპირებს შორის უდრის დაახლოებით 8-9 სმ. კარკინიტის ყურის რაიონსა და ყირიმის სამხრეთი ნაპირზე საშუალო დონე დაბალია, ვიდრე ოდესის რაიონში და ისეთივეა როგორც ვარნის რაიონში. ქერჩის სრუტეში, პირიქით, შეინიშნება დონის გარკვეული მატება. ზღვის ცენტრალური ნაწილის დონე რამდენიმე სანტიმეტრით დაბალია, ვიდრე სანაპირო რაიონების დონე (კარკინიტის ყურისა და ყირიმის სამხრეთი ნაპირის რაიონების გარდა). ზღვის დონე ყირიმსა და ანატოლიას შორის რამდენადმე აწეულია.
შავი ზღვის წყლის დონის სხვადასხვაგვარი მდებარეობა განპირობებულია სტატიკური ფაქტორებით — წყლის სიმკვრივით, რომელიც უმთავრესად დამოკიდებულია მარილიანობაზე, და — დინამიკური ფაქტორებით, — მდინარეული წყლების უწყვეტი მოდენით. სანაპიროს სიახლოვეს არსებული დინება გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ზღვის ზედაპირის ტოპოგრაფიაზე, არამედ სიღრმულ ფენებზეც.
დინებები
მინი|220პქ|ქერჩის სრუტე მინი|220პქ|ყირიმი შავი ზღვის ზედაპირული დინებები წარმოიქმნება დიდი მდინარეების შესართავებსა და ქერჩის სრუტეში. მდინარის წყლები, რომლებიც ზღვას აღწევენ, კორიოლისის ძალით იხრებიან მარჯვნივ. შემდგომ, დინების მიმართულებაზე გავლენას ახდენს ქარი და ნაპირების კონფიგურაცია. გაზაფხულზე, როდესაც მდინარეული ჩამონადენი მაქსიმალურია იგი წარმოადგენს ზედაპირული ცირკულაციის ძირითად მიზეზს ზღვაში.
მდინარეული წყლების ძირითადი რაოდენობა ჩადის ზღვის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, სადაც იქმნება სანაპირო დინება. დნეპრის, სამხრეთის ბუგისა და დნესტრის წყლების შეკრების შემდეგ, იგი აღწევს თავის ზუსტ მასშტაბებს როდესაც იღებს დუნაის წყლებს. ბულგარეთისა და რუმინეთის სანაპიროების სიახლოვეს ეს დინება მიმართულია სამხრეთისაკენ. ვარნის აღმოსავლეთით, იქ, სადაც მას ერწყმის ყირიმის დინება, იქმნება დინება, რომელიც მიმართულია სამხრეთისაკენ, ბოსფორისკენ. სანაპიროდან რამდენიმე მილის მოშორებით, სადაც გადის დინების ღერძი, იგი იღებს ყველაზე უფრო მძლავრ ხასიათს, სადაც მარილიანობა ყველაზე მცირეა. დინების ღერძიდან ნაპირისაკენ მარილიანობა რამდენადმე მატულობს, დინების სიჩქარე იკლებს, იქმნება უკუდინების წარმოქმნის პირობები.
უშუალოდ სანაპიროსთან, მისი კონფიგურაციიდან გამომდინარე, არსებობს ადგილობრივი დინებები. ადგილობრივი მდინარეული ჩამონადენის ზეგავლენით, მარილიანობა აქ კლებულობს. დინება, რომელიც ნაპირს ებჯინება, სუსტია, მათზე უფრო მეტად გავლენას ქარები ახდენენ. თუმცა, საერთო ჯამში, დომინირებს სამხრეთი დინება. ქარების სეზონურ ცვლილებებთან და მდინარეული წყლების მოდენასთან დაკავშირებით, სამხრეთი დინება ყველაზე ინტენსიურია ზამთარსა და გაზაფხულზე. ზაფხულში, როდესაც იგი სუსტდება, ჩრდილოეთის უკუდინება შესამჩნევად არის გამოხატული. უკანასკნელი მძაფრდება აგრეთვე შემოდგომაზე, ზოგჯერ მნიშვნელოვნადაც.
ბოსფორიდან, სანაპირო დინების ძირითადი ნაწილი აგრძელებს მოძრაობას ანატოლიის სიახლოვეს. გაბატონებული ქარები ხელს უწყობენ დინების აღმოსავლეთ მიმართულებას. კერემპეს კონცხიდან დინების ერთი ნაკადი იხრება ჩრდილოეთისაკენ, ყირიმისკენ, მეორე, მოძრაობას აგრძელებს აღმოსავლეთისაკენ, გზა და გზა იკავებს თურქეთის მდინარეების ჩამონადენს. ზედაპირული დინება ჩვეულებრივ, ზღვის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში წარმოქმნის გრიგალს, რომელიც იქმნება სამხრეთ-აღმოსავლეთისა და ჩრდილოეთის ქარების ზეგავლენით. მინი|220პქ|მარცხნივ|სამხრეთის ბუგი კავკასიის სანაპიროს სიახლოვეს ჭარბობს ჩრდილო-დასავლეთის მიმართულების დინება. ქერჩის სრუტის რაიონში იგი ერწყმის აზოვის დინებას. ყირიმის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროსთან დინება იყოფა. ერთი ტოტი, რომელიც სამხრეთისაკენ ეშვება, კერემპეს კონცხიდან მიმავალ დინებასთან იშლება და სინოპის რაიონში ერწყმის ანატოლიის დინებას. შესაბამისად, იკეტება აღმოსავლეთ შავი ზღვის ციკლონური მიმოქცევის წრე. აზოვის დინების მეორე ტოტი ყირიმიდან მიიმართება დასავლეთისაკენ და იყოფა ჩრდილოეთ-დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ მიმართულებებად. უკანასკნელს ეწოდება ყირიმის დინება და „მდინარეულ დინებასთან“ შერწყმის შედეგად, რომელიც იქმნება დნეპრის, სამხრეთის ბუგის, დნესტრისა და დუნაის წყლებით კეტავს დასავლეთ შავი ზღვის ციკლონური მიმოქცევის წრეს.
ზედაპირული ციკლონური დინების ქვეშ 150-200 მ სიღრმეზე ხშირად იქმნება კომპენსაციური ანტიციკლონური დინებები. ასეთი დინებები არის დიდი მდინარეების შესართავებთანაც. ზღვის ცენტრალურ რაიონებში დინების სიჩქარე კლებულობს. ცენტრალურ რაიონებში პრაქტიკულად არ არის განსაზღვრული მიმართულების დინებები, არსებობს მხოლოდ წყლის მასების დრეიფული გადაადგილებები, რომლებიც წარმოიქმნება ქარების ზემოქმედების შედეგად. ძლიერი ქარების დროს ზღვიდან ძლიერდება სანაპირო ზედაპირული დინება, თუმცა ყველა სეზონში უმნიშვნელოა გარდა ზამთრის პერიოდისა.
ღელვა
ღელვის ინტენსივობა, ტალღების სიმაღლე და მათი სიჩქარე დამოკიდებულია ქარის სიჩქარეზე, მის ხანგრძლივობასა და ტალღის გაქანებაზე. ბულგარეთის სანაპიროსთან მაქსიმალური ღელვა, როგორც ჩანს, უნდა იქმნებოდეს აღმოსავლეთის ქარების დროს, ხოლო კავკასიის სანაპიროზე — დასავლეთის ქარების დროს. ორი დღე-ღამის განმავლობაში გაგრძელებული 7-8 ბალიანი ქარების დროს ბულგარეთის სანაპიროსთან უნდა იქმნებოდეს 90 მ სიგრძისა და 7 მ-ის სიმაღლის ტალღები. კავკასიის სანაპიროსთან, სადაც არის მნიშვნელოვანი სიღრმეები, ტალღები შედარებით მაღალია; ასე მაგალითად, ქალაქ ფოთის რაიონში აღნიშნულია დაახლოებით 5 მ-ის სიმაღლის ტალღები, ხოლო სოჭის რაიონში, 1968 წლის 28-29 იანვარს ძლიერი შტორმის დროს დაფიქსირდა 7 მ-ის სიმაღლის ტალღები.
ბულგარეთის სანაპიროსთან მსგავსი სიმაღლის ტალღები რეგისტირებული იქნა 1977 წლის 17-18 იანვარსა და 1979 წლის 18 ოქტომბერს. ტალღების დარტყმითი ძალა მეტად დიდია. დინამოგრაფის ჩანაწერის მიხედვით, 4-5 ბალიანი დასავლეთის ქარების დროს და ტალღის 11 წმ-იან პერიოდში დარტყმის ძალამ 1 მ²-ზე შეადგინა 5,7 ტ. ღელვის ინტენსივობა იცვლება სეზონების შესაბამისად, მაქსიმუმს აღწევს შემოდგომასა და ზამთარში, მინიმუმს — მაის-ივნისში. ღელვის რეჟიმში შეიმჩნევა აგრეთვე დღე-ღამური ცვლილება. უმეტეს შემთხვევაში ტალღების სიმაღლე შუადღის შემდგომ საათებში უფრო დიდია, ვიდრე დილის საათებში. ყველაზე მკაფიოდ ეს გამოიხატება ზაფხულში, როდესაც ღვივდება ბრიზული ცირკულაცია — შუადღის შემდეგ ტალღის სიმაღლე 10 სმ-ით მეტი ხდება, ვიდრე დილით. ზამთარში ასეთი სხვაობები უმნიშვნელოა და საშუალოდ უდრის 1 სმ-ს.
ეკოლოგია და ბუნების დაცვა
შავი ზღვის დაბინძურების პრობლემატიკის გადასაჭრელად, 2011 წლის ნოემბრიდან 2013 წლის ივნისამდე, რუმინეთისა და საქართველოს ტერიტორიაზე, მიმდინარეობდა ერთობლივი კვლევები სამი ქვეყნის (საქართველო, გერმანია, საბერძნეთი) მეცნიერთა მონაწილეობით. საქართველოს მხრიდან პროექტში ჩართულნი იყვნენ თსუ მიხეილ ნოდიას გეოფიზიკის ინსტიტუტის, ჰიდროგეოფიზიკისა და გეოთერმიის კვლევითი ცენტრის თანამშრომლები. კვლევაში გერმანიის მხრიდან მინაწილეობდნენ ჰელმჰოლცის ეკოლოგიური კვლევების ცენტრის წარმომადგენლები ქალაქ ლაიფციგიდან (პროექტის სამეცნიერო ხელმძღვანელი დოქტორი მიხეილ შუბერტი), საბერძნეთიდან — საბერძნეთის ზღვების კვლევის ცენტრის მეცნიერები ქალაქ ანავისოსიდან (სამეცნიერო ხელმძღვანელი ქრისტოს ცაბარისი).
სხვადასხვა წყლის ეკოლოგიური „ტრასერების“ გამოყენებით მოხდა მიწისქვეშა წყლის განტვირთვის ზონის ლოკალიზაცია და რაოდენობის განსაზღვრა. საქართველოში მსგავსი საზღვაო და სახმელეთო კვლევათა კომპლექსი ეკოლოგიური „ტრასერების“ გამოყენებით პირველად განხორციელდა. კვლევებისთვის შერჩეული იქნა შავი ზღვის აღმოსავლეთით, საქართველოს მთიანი და შავი ზღვის დასავლეთით, რუმინეთის დაბლობი რაიონები. კერძოდ, კონსტანცასა და აჭარის სანაპირო ზოლები. კვლევის შედეგად დადგინდა მიწისქვეშა წყლის ნაკადის მოძრაობის და ზღვაში განტვირთვის უბანი აჭარის სანაპირო ზოლში და განისაზღვრა მისი არეალი. საქართველოს მდინარეები ძირითადად დაბინძურებულია აზოტის ნაერთებით, ზოგიერთ შემთხვევაში მძიმე ლითონებით (მდინარე ყვირილა ჭიათურა-ზესტაფონის მონაკვეთზე), ხოლო შავი ზღვის აჭარის რეგიონის მდინარეები — ნავთობპროდუქტებით.
მარმარილოს ზღვასთან დამაკავშირებელი ვიწრო სრუტის გარდა შავი ზღვა თითქმის მთლიანად ჩაკეტილია. მასში ჩაედინება ბევრი მდინარე და ფლობს უნიკალურ ფიზიკურ და ქიმიურ ნიშანთვისებებს, რომლებიც შესაბამისად უნიკალური ბიოლოგიური თემების წინაპირობაა. ის ასევე არის გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი ენდემური სახეობების, ისევე როგორც ეკონომიკური მნიშვნელობის მქონე თევზების საცხოვრებელი ადგილი. ბოლო რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში მკვეთრად გაიზარდა ბიომრავალფეროვნების განადგურების საფრთხე, რაც მნიშვნელოვან საფრთხეს უქმნის შავი ზღვის სანაპიროს ეკონომიკური და სოციალური კუთხით. ამ მიზეზით 1990 წლიდან მოყოლებული შავი ზღვის ექვსმა ქვეყანამ მიაღწია რამდენიმე შეთანხმებას ზღვის დასაცავად. 2009 წელს დამტკიცდა სტრატეგიული სამოქმედო გეგმა შავი ზღვის გარემოს დაცვის და რეაბილიტაციის შესახებ (BSSAP).
ფლორა
შავ ზღვაში 150-200 მ-ზე მეტ სიღრმეზე სიცოცხლე არ არის, გარდა ანაერობული ბაქტერიებისა — ძირითადად — Microspira. მცენარეებიდან აქ გავრცელებულია ფიტოპლანქტონური წყალმცენარეების 350-მდე სახეობა, მათ შორის დიატომეების 150 და პერიდინეების 150 და ფსკერის მაკროფიტების 280-მდე სახეობა (129 წითელი, 71 წაბლა და 77 მწვანე წყალმცენარეები და ზღვის ბალახის, ძირითადად ზოსტერას, რამდენიმე სახეობა). განსაკუთრებით უხვად არის წაბლა წყალმცენარე ცისტოზირა და ძოწეული — ფილოფორა, რომლებიც ზღვის ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაწილში 20-50 მ სიღრმეზე ქმნიან შალდამებს.
ბაქტერიები
ბაქტერიები მცენარეების ყველაზე უმდაბლესი წარმომადგენლები არიან, რომლებიც ვრცელდებიან ჰაერში, ნიადაგსა და წყალში. ზღვიური აუზების წყლის მასაში გვხვდება დიდ სიღრმეებზე და ფსკერზე. ცოცხლობენ ჟანგბადის არსებობის (აერობული) ან მისი უქონლობის (ანაერობული) შემთხვევაში. აქვთ უმნიშვნელო ზომები (დაახლოებით 0,001 მმ) თუმცა შედარებით დიდი ზედაპირი, რაც ხელს უწყობს ნივთიერებათა ინტენსიურ ცვლას. ამიტომ ფიზიოლოგიურად ისინი მეტად აქტიურები არიან. ბაქტერიების ნაწილი ჰეტეროტროფულია, რომლებიც კვებისთვის იყენებენ მზა ორგანულ ნივთიერებებს. მათ უმეტესწილად მიეკუთვნება ლპობადი პროცესები, რომლებიც ბუნებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ, ისინი ხრწნიან მკვდარ ორგანიზმებს და საერთოდ ორგანულ ნივთიერებებს, გარდაქმნიან მათ მინერალურ და არაორგანულ ნივთიერებებად. ავტოტროფული ბაქტერიები ფოტოსინთეზისას და ქემოსინთეზისას იღებენ აუცილებელ ენერგიას. ქემოსინთეზებს მიეკუთვნება ბაქტერია მიკროსპირა (Microspira aestuarii), რომელიც შავი ზღვის წყლებში ხრწნის სულფატებს; ამასთან ერთად მიიღება მოწამლული აირი გოგირდწყალბადთან ერთად.
ლურჯ-მწვანე წყალმცენარეები
ლურჯ-მწვანე წყალმცენარეები უმეტესად მიკროსკოპული, უკიდურესად თავისებური ფორმებია. შეიძლება იყოს ერთუჯრედიანი, კოლონიური და მრავალუჯრედიანი. მიეკუთვნებიან პროკარიოტებს. უჯრედის აგებულებით ბაქტერიებს წააგავს და განსხვავდება სხვა წყალმცენარეებისაგან. უჯრედი შემოსაზღვრულია წვრილი ციტოპლაზმური მემბრანითა და მჭიდრო მრავალფენიანი უჯრედის კედლით დამახასიათებელი აგებულებით. ამჟამად არსებულ ორგანიზმებს შორის ისინი ყველაზე პრიმიტიული და უძველესია. მათი რელიქტები გვხვდება პალეოზოურამდელ დანალექებში. ფოტოსინთეზის საშუალებით წარმოქმნილი გლუკოზა სახამებლად კი არ გარდაიქმნება, არამედ გროვდება გლიკოგენის სახით, როგორც ამას ცხოველებსა და სოკოებში აქვს ადგილი. ფიზიოლოგიურად განირჩევიან მრავალფეროვნებით. ლურჯ-მწვანე წყალმცენარეები ფართოდ არის გავრცელებული მტკნარ და მარილიან წყლებში, აგრეთვე ნიადაგსა და ჰაერში. ზღვის ლურჯ-მწვანე წყალმცენარეები პლანქტონური და ბენთოსური სახისა არიან. ლურჯ-მწვანე წყალმცენარეების ზოგიერთი სახეობა ლაქებს წარმოქმნის, რომელთა ზომა რამდენიმე სანტიმეტრს აღწევს. ისინი გვხვდება ქვებსა და სხვა წყალმცენარეებზე სუბლითორალში, აგრეთვე კლდეებსა და სხვაგან.
ოქროსფერი წყალმცენარეები
ოქროსფერი წყალმცენარეები უმდაბლესი მცენარეების ტიპია, რომელიც აერთიანებს თავისუფლად მცხოვრებ ან მიმაგრებულ ერთუჯრედიან, კოლონიურ, იშვიათად მრავალუჯრედიან ფორმებს. მათი სხეულის სიგრძე 2 სმ აღწევს. შეფერილობა ოქროსფერ-მოყვითალოდან მოყავისფრომდე მერყეობს. უმდაბლესი წარმომადგენლების უჯრედები დაფარულია პერიპლასტით, ხოლო დანარჩენების უჯრედის კედელის ფორმირებაში მონაწილეობას იღებს ცელულოზა და პექტინი. ზოგიერთი წყალმცენარეების უჯრედის ზედაპირი დაფარულია თავისებური ჯავშნით, დანარჩენები სხვადასხვა ფორმის სახლებს ქმნიან. წყალმცენარეების მოძრავ ფორმებს აქვთ ერთი-ორი, იშვიათად სამი-ოთხი შოლტი; ისინი ფლობენ პულსირებულ ვაკუოლს. ოქროსფერი წყალმცენარეები ფართოდ არის გავრცელებული მტკნარ და მარილიან წყლებში, აგრეთვე ზღვებისა და ოკეანეების მარილიან წყლებში. ოქროსფერი წყალმცენარეების წარმომადგენელი Prymnesium parvum ცხოვრობს ზღვისპირა მარილიან ტბებში, მისი სიგრძე 8-12 მკმ აღწევს. მისი უჯრედები შეიცავს ძალიან ძლიერ შხამს, რომელიც კლავს სოკოებსა და უხერხემლო ცხოველებს. 1959 წელს Prymnesium parvum პირველად „ყვავილობის“ მდგომარეობაში იპოვეს ვარნის სიახლოვეს არსებულ მარილიან ტბებში. მისი „ყვავილობის“ პერიოდში, როდესაც ეგზემპლარების მაქსიმალურმა რაოდენობამ 150 მლნ. მიაღწია 1 ლ. წყალში, შედეგად უხერხემლო ფაუნის დიდი ნაწილი ამოწყდა, ხოლო ფიტოპლანქტონის შედგენილობა თითქმის მთლიანად შეიცვალა. პრაქტიკით დამტკიცდა, რომ თუ 1 ლ. წყალში არის შხამიანი წყალმცენარეების დაახლოებით 68 მლნ. ინდივიდი, მაშინ 7-16 წთ.-ში იღუპება კეფალი.
პიროფიტული წყალმცენარეები
პიროფიტული წყალმცენარეები უმდაბლეს მცენარეთა განყოფილებაა. ძირითადად მოძრავი, ზოგჯერ უძრავი, ერთუჯრედიანი, კოლონიური, იშვიათად ძაფნაირი ორგანიზმებია. ნაწილი უჯრედებისა შიშველია, ზოგჯერ დაფარულია მრავალკუთხიანი ფარებისაგან შემდგარი ორნაწილიანი ჯავშნიანი გარსით. პიროფიტული წყალმცენარეებს აქვთ 1 ან 2 შოლტი. თითოეულ ნაღარში განლაგებულია თითო-თითო შოლტი. პროტოპლაზმაში არის დიდი ბირთვი. ზოგიერთ წარმომადგენელს გააჩნია წითელი „თვალის ლაქა“. პიროფიტული წყალმცენარეები გავრცელებულია მტკნარ წყლებში, თუმცა უფრო ფართოდ გვხვდება თბილ ზღვებსა და ოკეანეებში, სადაც კაჟოვან წყალმცენარეებთან ერთად შეადგენენ ფიტოპლანქტონის ძირითად მასას.
ევგლენასნაირი წყალმცენარეები
ევგლენასნაირი წყალმცენარეები ერთუჯრედიანი, უფრო იშვიათად კოლონიური წყალმცენარეებია. ფორმის მიხედვით ისინი სხვადასხვაგვარია: ხშირად სიგრძეში არიან წაგრძელებულები, ზოგჯერ სპირალურად დახვეულები. სახეობების ერთ ნაწილს, რომელთა უჯრედები თხელი და ელასტიკური პერიპლასტითაა დაფარული, შეუძლიათ ფორმის შეცვლა და კვების პროცესში თავისებური მოძრაობების შესრულება. სახეობების მეორე ნაწილის უჯრედები ლორწოვანი გარსით არის დაფარული, ან რკინის მარილებით გაჟღენთილ ყავისფერ სახლებშია მოთავსებული. უჯრედების სიმეტრია თითქმის რადიალურია.
მწვანე წყალმცენარეები
მწვანე წყალმცენარეები უმდაბლეს მცენარეთა განყოფილებაა. ერთუჯრედიანი, კოლონიური, მრავალუჯრედიანი (ძაფისებრი, იშვიათად სხვადასხვა სტრუქტურის მქონე ფირფიტისებრი) და არაუჯრედული აგებულების მწვანედ შეფერილი ფორმებია. მრავლდებიან ვეგეტატიურად (ერთუჯრედიანის ორად დაყოფა, ძაფოვანის ან კოლონიის ფრაგმენტაცია), უსქესოდ (ზოოსპორებით ან უმოძრაო სპორებით) და სქესობრივად (იზოგამია, პეტეროგამია, ოოგამია, კონიუგაცია). გავრცელებულია უმთავრესად მტკნარ წყალში, გვხვდება ზღვაშიც, ზოგიერთი ხის ქერქზე, ნიადაგში და სხვა ადგილებში. ერთუჯრედიანი და კოლონიური მწვანე წყალმცენარეები პლაქტონში მასობრივი გამრავლების დროს იწვევს წყლის „ყვავილობას“, რაც ხშირად უარყოფით გავლენას ახდენს როგორც ჰიდროტექნიკურ ნაგებობაზე, ისე ჰიდრობიონტთა ცხოვრებაზე.
წაბლა წყალმცენარეები
წაბლა წყალმცენარეები სპოროვან მცენარეთა განყოფილებაა. თალუსი შეფერილია ღია მწვანედან მუქ წაბლისფრამდე; უკანასკნელს აძლევს ქრომატოფორში არსებული ფუკოქსანტინი, რომელიც სხვა პიგმენტების შეფერვას ნიღბავს. წაბლა წყალმცენარეები განსხვავებული ფორმისა და ზომისაა — მიკროსკოპულიდან 50 მ-მდე. უფრო მაღალი ორგანიზაციის მქონე წაბლა წყალმცენარეებს აქვთ რთული ანატომიური აგებულების დიფერენცირებული სხეული თავისი გამტარი ელემენტებით. უჯრედის გარსი შეიცავს ცელულოზას და სპეციფიკურ ნივთიერებებს — ალგინს და ფუკოიდინს. უჯრედში ჩვეულებრივ თითო ბირთვია. ქრომატოფორი წვრილი, დისკოსებრია.
ძოწეული წყალმცენარეები
ძოწეული წყალმცენარეები წყალმცენარეთა განყოფილებაა. უმრავლესობა რთული მორფოლოგიური და ანატომური აგებულების ერთუჯრედიანი და მრავალუჯრედიანი ორგანიზმია. მათი თალუსი ძაფისებრი, ბუჩქისებრი და ფირფიტისებრი, ზოგიერთისა დაყოფილია ღეროსა და ფოთლისმაგვარ ნაწილებად. პრიმიტიულ ფორმას ერთუჯრედიანი და კოლონიური სხეული აქვს. უჯრედის გარსი შეიცავს ცელულოზას, პექტინოვან შენაერთებს.
ლიქენები
ლიქენები — ორგანიზმები, რომლებიც შედგება სოკოსა და წყალმცენარეებისაგან. ბოტანიკოსების ნაწილი ლიქენებს მცენარეთა დამოუკიდებელ ჯგუფად მიიჩნევს. არჩევენ ქაფისებრ (ანუ ქერქისებრ), ფოთლისებრ (ანუ ფირფიტისებრ) და ბუჩქისებრ ლიქენებს. არსებობს მათ შორის გარდამავალი ფორმებიც. ანატომიური აგებულებით ლიქენები ორნაირია: ჰომეომერული (წყალმცენარეები მეტნაკლებად თანაბრადაა განაწილებული თალუსში) და პეტერომერული (წყალმცენარეები თალუსში ერთ სღეს ქმნიან). ლიქენები მრავლდებიან სქესობრივად, უსქესოდ და ვეგეტატიურად. შავი ზღვის სუპრალიტორალში აღმოჩენილია Lichina nonfinis, Verrucaria naura და სხვა.
ყვავილოვანი მცენარეები
ყვავილოვანი მცენარეები უმაღლესი მცენარეების განყოფილებაა. შავ ზღვაში წარმოდგენილია შემდეგი სახეობებით: Zostera marina, Zostera nana, Stuckenia pectinata, Ruppia cirrhosa, Ruppia maritima, Zannichellia pedunculata, Zannichellia major. შავი ზღვის სანაპირო რაიონში ლიმანებსა და ყურეებში ყვავილოვანი მცენარეები ქმნიან რაყებს, რომლებსაც საწარმოო მნიშვნელობა აქვთ. ზღვის ბალახების ფესურა მცოცავია, ღერო დატოტვილი, ფოთლები ბრტყელი.
სოკოები
სოკოები ზღვებსა და ოკენეებში წარმოდგენილია რამდენიმე სახეობით. მათი ერთი ნაწილი პარაზიტულია, ცხოვრობენ ზღვის ცხოველებსა და მცენარეებში, მეორე ნაწილი — საპროფიტულია, საზრდოობენ ლპობადი ორგანიზმებით. სოკოები გვხვდება შავ ზღვაშიც.
ფაუნა
მინი|220პქ|ქიცვიანი ზვიგენი მინი|220პქ|Delphinus delphis, [[სოჭი (ქალაქი)|სოჭი]] მინი|220პქ|Delphinus delphis, [[ბათუმი]] შავ ზღვაში 150-200 მ-ზე მეტ სიღრმეზე სიცოცხლე არ არის, გარდა ანაერობული ბაქტერიებისა — ძირითადად Microspira. შავი ზღვის ფაუნა დაახლოებით 3-ჯერ უფრო ღარიბია ხმელთაშუაზღვისაზე. გაბატონებული ადგილი უჭირავთ ფსკერის ფორმებს (1700-მდე სახეობა). სულ გვხვდება ცხოველთა 2000 სახეობა, რომელთაგან 12 სახეობა ენდემურია. მათ შორის: 300 უმარტივესთა, 650 სხვადასხვა ჭიის, 640 კიბოსნაირთა, 200-ზე მეტი მოლუსკის, 186 თევზებისა და 150 სხვა ჯგუფის სახეობა, მათ შორის 4 ძუძუმწოვართა — სელაპი და დელფინის 3 სახეობა. დაბალი მარილიანობის გამო მარილის მოყვარულთა რიცხვი მცირეა. შავი ზღვის მრავალ თევზს აქვს სარეწაო მნიშვნელობა.