cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
კლაუდია მორი
60-იანი წლები
ფეხბურთელ ფრანსისკო ლოაკონოსთან რომანტიკული ურთიერთობის შემდეგ, 1963 წელს იგი შეხვდა ადრიანო ჩელენტანოს ფილმის გადასაღებ მოედანზე. ჩელენტანო, რომელიც უკვე დანიშნული იყო მილენ კანტუზე, 1964 წლის 14 ივლისს დაქორწინდა მორიზე ფარულად, ღამით, გროსეტოს სან-ფრანჩესკოს ეკლესიაში. მხოლოდ მოგვიანებით გაწყვიტა კავშირი კანტუსთან. ქორწინებიდან, რომელიც ნახევარ საუკუნეზე მეტია გრძელდება, შეეძინათ სამი შვილი: როზიტა (დ. 1965), ჯაკომო (დ. 1966) და როზალინდა (დ. 1968).
1964 წელს მან ასევე ითამაშა ფილმში „სუპერ ძარცვა მილანში“. ეს იყო პირველი ფილმი ჩელენტანოს რეჟისორობით. იმ მომენტიდან მოყოლებული კლაუდიას კარიერა, როგორც მსახიობის, უკუსვლას განიცდის მომღერლის კარიერის აღმასვლასთან ერთად. 1964 წელს ჩაწერა თავისი პირველი ალბომი.
70-იანი წლები
იგი დაბრუნდა გადასაღებ მოედანზე მრავალი წლის შემდეგ, 1971 წელს და ყოველთვის ქმრის გვერდითაა. 1973 წელს მან მონაწილეობა მიიღო „რუგანტინოს“ კინოვერსიაში ადრიანო ჩელენტანოსთან ერთად. ის ასევე თამაშობს როსიტა ფლორესის როლს ფილმში „ემიგრანტი“, რომლის საუნდტრეკსაც ჩაწერს. ორივე ფილმის რეჟისორია პასქუალე კამპანილე. მინი| მარცხნივ|კლაუდია მორი [[ადრიანო ჩელენტანოსთან ერთად. (1970)]]
1975 წელს მან ითამაშა ფილმში „იუპი-დუ“ (რეჟისორი, პროდიუსერი, სცენარის ავტორი და მთავარ როლში ადრიანო ჩელენტანო), რომელშიც მან შეასრულა ადელაიდას როლი. იმავე წელს ფლავიო მოგერინიმ გადაიღო თავის კომედიაში „Culastrisce Nobile Veneziano“ ქალის მთავარ როლში, სადაც კლაუდიამ ითამაშა მარჩელო მასტროიანისთან, ლინო ტოფოლოსთან და ანა მიზეროჩისთან ერთად.
1978 წელს ქმარმა ჯილდას როლი მიანდო ფილმში „გიჟი ჯეპო“, ხოლო 1979 წელს მიიღო მონაწილეობა ტერენს იანგის ფილმში „Bloodline“.
80-იანი და 90-იანი წლები
1984 წელს კლაუდიამ გამოაქვეყნა ალბომი „Claudia Canta Adriano“, რომელშიც ასრულებდა ქმრის რეპერტუარს. 1985 წელს იგი დაბრუნდა სანრემოს ფესტივალზე, რათა წარედგინა სიმღერა „დაკეტე კარი“, ძველი სიმღერის რიმეიკი, რომელიც ჩაწერილი იყო ათი წლით ადრე ჩელენტანოს მიერ. 1986 წელს გამოვიდა ფილმის საუნდტრეკი, რომელშიც მორი ინტერპრეტაციას უკეთებდა სიმღერას „პირველი ვარსკვლავი“.
1990 წელს მან მონაწილეობა მიიღო რაი-2-ის სატელევიზიო გადაცემის წამყვანად პინო კარუზოსთან ერთად, ხოლო 1991 წლიდან იყო ლეიბლ „ჩელენტანოს კლანის“ მმართველი დირექტორი, კოორდინაციას უწევდა მის ყველა სარედაქციო საქმიანობას და აწარმოებდა ქმრის რამდენიმე ყველაზე გაყიდვად ალბომს. მათ შორის „მინა ჩელენტანო“ (1998 წ.). 1994 წელს ის კვლავ მონაწილეობს სანრემოს ფესტივალზე, მაგრამ ამჯერად როგორც კონკურსანტი, ტოტო კუტუნიოს სიმღერით „Se mi ami“.
Სხვა აქტივობები
2009 წელს გამოვიდა „კლაუდია მორის კოლექცია“, რომელიც შეიცავს დისკს მისი ყველა ჰიტით, პლუს DVD, რომელიც ასევე შეიცავს ჩელენტანოს ოჯახის კერძო ვიდეოს, ავტორიზებულს თავად მორის მიერ. 2009 წლის სექტემბრიდან დეკემბრამდე მან მონაწილეობა მიიღო რაი-2-ის ტალანტების შოუში The X Factor. იგი ასევე დამკვიდრდა როგორც სატელევიზიო დრამების პროდიუსერი კომპანია „Ciao Ragazzi!“-სთან ერთად, მაგალითად ფილმის — „ერთხელ იყო გიჟების ქალაქი…“ სატელევიზიო დრამის პროდიუსერის საქმიანობისთვის, მას მიენიჭა სპეციალური ჯილდო 2010 წლის რომის საერთაშორისო ფესტივალზე, რომელიც ეძღვნებოდა სატელევიზიო ფანტასტიკას.
სქოლიო
კატეგორია:იტალიელი კინომსახიობები კატეგორია:იტალიელი მუსიკალური პროდიუსერები კატეგორია:პოპ-მომღერლები კატეგორია:დაბადებული 12 თებერვალი კატეგორია:დაბადებული 1944 კატეგორია:რომში დაბადებულები კატეგორია:XX საუკუნის იტალიელი ქალი მსახიობები კატეგორია:სან-რემოს მუსიკალური ფესტივალის გამარჯვებულები
სახავეთ მამედოვი
სახავეთ ამირხან ოღლი მამედოვი (Səxavət Əmirxan oğlu Məmmədov; 23 ოქტომბერი, 1953, გიულაბლი — გ. 30 სექტემბერი, 1991) — აზერბაიჯანელი მომღერალი (ჰანენდე).
ბიოგრაფია
დაიბადა 1953 წლის 23 ოქტომბერს, სოფელ გიულაბლიში, აღდამის რაიონში. 1971 წელს ჩააბარა ასაფა ზეინალის სახელობის მუსიკალურ სასწავლებელში. 1983-1988 წლებში სწავლობდა აზერბაიჯანის ხელოვნების სახელმწიფო ინსტიტუტში. 1991 წლის 30 სექტემბერს ავტოკატასტორფაში დაიღუპა.
შემოქმედება
1976 წლიდან იყო სახალხო-ინსტრუმენტალური ანსამბლი „ჰუმაიუნ“-ის სოლისტი. 1988 წელს გამოვიდა სახავეთ მამედოვის პირველი ფირფიტა. 1989 წელს მის მიერ იყო ორგანიზებული ანსამბლი „ყარაბაღი“. სახავეთ მამედოვს ხშირად უწოდებენ „აზერბაიჯანის ოქროს ხმას“ და „ყარაბაღის ბულბულს“. აზერბაიჯანის ხელოვნებაში მისმა შესრულებულმა მუღამებმა სამუდამოდ დატოვეს თავიანთი კვალი.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 23 ოქტომბერი კატეგორია:დაბადებული 1953 კატეგორია:გარდაცვლილი 30 სექტემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1991 კატეგორია:აზერბაიჯანელი მომღერლები
ივანე შუბითიძე
ივანე გიორგის ძე შუბითიძე (დ. 23 ნოემბერი, 1906, სოფ. ყელეთი, ახლანდ. ხაშურის მუნიციპალიტეტი, — გ. 13 იანვარი, 1978, თბილისი) — ქართველი სამხედრო პირი, საბჭოთა არმიის პოლკოვნიკი.
წითელ არმიაში მსახურობდა 1928 წლიდან. დაამთავრა თბილისის სამხედრო სასწავლებლის საარტილერიო განყოფილება (1934). II მსოფლიო ომის დროს, 1941 წლის ივნისიდან ლეიტენანტი შუბითიძე მეთაურობდა 127-ე დივიზიის 457-ე მსროლელი პოლკის არტილერიას. დაიჭრა ბრძოლაში სმოლენსკთან და ტყვედ ჩავარდა, თუმცა გაქცევა მოახერხა და შეუერთდა პარტიზანულ მოძრაობას ბელორუსიის სსრ-ის ტერიტორიაზე. ჩამოაყალიბა და სათავეში ჩაუდგა ერთ-ერთ მსხვილ პარტიზანულ ჯგუფს, რაზმს, 1943 წლის აგვისტოდან კი მეთაურობდა პინსკის პარტიზანულ ბრიგადას, რომელიც 1944 წლის მარტში წითელ არმიას შეუერთდა. ომის შემდეგ მუშაობდა პინსკის, შემდეგ ვიტებსკის საოლქო აღმასრულებელი კომიტეტის კვების მრეწველობის სამმართველოს უფროსად. 1971 წლიდან ცხოვრობდა თბილისში. ავტორია მოგონებების პარტიზანული მოძრაობის შესახებ. დაჯილდოებული იყო წითელი დროშის და წითელი ვარსკვლავის (ორგზის) ორდენებით, მედლებით, პოლონური გრიუნვალდის ჯვრით. ჰქონდა ქ. პინსკის საპატიო მოქალაქის წოდება (1974).
ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 23 ნოემბერი კატეგორია:დაბადებული 1906 კატეგორია:გარდაცვლილი 13 იანვარი კატეგორია:გარდაცვლილი 1978 კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები კატეგორია:დიდი სამამულო ომის პარტიზანები კატეგორია:ქართველები მეორე მსოფლიო ომში კატეგორია:წითელი დროშის ორდენის კავალრები კატეგორია:წითელი ვარსკვლავის ორდენის კავალრები
მიხეილ ხავთასი
მიხეილ ხავთასი (დ. 7 სექტემბერი, 1883, სუფსა, ოზურგეთის მაზრა) — ქართველი ფოლკლორისტი, ლოტბარი. ძუკუ ლოლუას მეცადინეობით გუნდისთვის 80 კაცი შეიკრიბა. გუნდი გარდა კვირისა, ყოველდღე მეცადინეობდა. ამ გუნდში მიხეილ ხავთასთან ერთად აღიზარდნენ კიწი გეგეჭკორი, რომანოზ (რემა) შელეგია, კირილე პაჭკორია, ავქსენტი მეგრელიძე, პორფილე გაბელია, პლატონ ფანცულაია, ვლადიმერ ბაბილუა, ნოკო ხურცია, ვანო კოზმავა, ძრიკი ძიაფშიფა, მაქსიმე ანუა, ანდრი ალანია. გუნდში მონაწილეობდნენ მეგრელი, აფხაზი, გურული, იმერელი, სვანი მომღელები.
1921 წელს, როდესაც ძუკუ ლოლუა დანიშნეს დასავლეთ საქართველოს გუნდების ინსტრუქტორად, მისი წარდგენით, ფოთის მომღერალ ქალ-ვაჟთა სახელმწიფო გუნდის ხელმძღვანელად დაინიშნა მიხეილ ხავთასი, რომელიც XX საუკუნის 40-იან წლებში სახელმწიფო ანსამბლის ხელმძღვანელიც იყო.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი ლოტბარები კატეგორია:დაბადებული 7 სექტემბერი კატეგორია:დაბადებული 1883 კატეგორია:ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები კატეგორია:ქართველი ფოლკლორისტები
პორტლენდი (მეინი)
პორტლენდი (ინგლ. Portland) — ქალაქი აშშ-ში, მეინის შტატის უდიდესი ქალაქი. 2020 წლის აპრილის მონაცემების მიხედვით, ქალაქში 68,408 ადამიანი ცხოვრობს. პორტლენდის ალგომერაციაში ნახევარ მილიონზე მეტი ადამიანი ცხოვრობს, რაც მას შეერთებული შტატების სიდიდით 104-ე ალგომერაციას ხდის, შესაბამისად, პორტლენდის ალგომერაცია მეინის შტატის მოსახლეობის მესამედ მოიცავს. პორტლენდში განვითარებულია ტურიზმი, ხოლო ქალაქის პორტი მე-2 უმსხვილესია ახალი ინგლისის რეგიონში.
ისტორია
ქალაქს სახელი ბრიტანეთის სანაპიროსთან ახლოს მდებარე პორტლენდის კუნძულის მსგავსად დაერქვა, თუმცა ადგილობრივები მას „მაშიგონს“ ეძახდნენ. ქალაქის ტერიტორიაზე ჩამოსული პირველი ევროპელი კაპიტანი კრისტოფერ ლევეტი იყო, რომელსაც 1623 კასკოს ყურეში დასახლების დასაარსებლად 2,400 ჰა მიწა გადასცეს. ახალი ინგლისის საბჭოს წევრმა და ფერდინანდო გორგესის აგენტმა ლევეტმა ახალ ტერიტორიაზე ქვის სახლი ააშენა სადაც 10 ადამიანი დატოვა, რის შემდეგაც ინგლისში დაბრუნდა თავის მოგზაურობაზე წიგნი დაწერა, რათა დასახლების პოპულარიზაციასთვის შეეწყო ხელი. მიუხედავად ამისა, ეს მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა, ხოლო დასახლებაში დარჩენილი კოლონიზატორების შემდგომი ბედი უცნობია. შემდგომში ლევეტი ინგლისიდან მასაჩუსეტსის ყურეში გაემგზავრა, სადაც 1630 ჯონ უინტროპს შეხვდა, მაგრამ მეინში აღარ დაბრუნებულა. დღესდღეობით, პორტლენდში მდებარე ერთ-ერთი ფორტი მის სახლეს ატარებს. მარცხნივ|მინი|ფორტი კასკო (დღევანდელი პორტლენდის ტერიტორიაზე), აშენდა ვოლფგანგ უილიამ რომერის მიერ. ქალაქის ტერიტორიაზე მდებარე ნახევარკუნძულზე ევროპელები მხოლოდ 1632 მოეწყნენ, სადაც სავაჭრო სოფელი კასკო დაარსეს. როცა მასაჩუსეტსის ყურის კოლონიამ კასკოს ყურე შემოიერთა, დასახლებას ფალმუთი გადაარქვეს. 1676 წელს მეფე ფილიპის ომის დროს სოფელი აბენაკის ხალხმა გაანადგურა. დასახლების აღდგენის შემდეგ, მეფე უილიამის ომის დროს დასახლება ფრანგმა მეომრებმა და მათმა აბორიგენმა მოკავშირეებმა დასახლებას შეუტიეს და კიდევ ერთხელ გაანადგურეს ფორტ ლოიალის ბრძოლის დროს.
1775 წლის 18 ოქტომბერს, დამოუკიდებლობის ომის დროს, სოფელი სამეფო ფლოტმა ჰენრი მოვატის მეთაურობით დაწვა. ომის შემდეგ ფალმუთის სანაპირო სექცია განვითარდა, როგორც კომერციულად შემოსავლიანი პორტი, რომელიც დღითი დღე იზრდებოდა. 1786 წელს ფალმუთის მოსახლეობამ ამ სექციის ტერიტორიაზე ცალკე დასახლება ჩამოაყალიბა, რომელსაც პორტლენდი დაარქვა. ქალაქის ეკონომიკა ძლიერ დაზიანდა 1807 ემბარგოს აქტისა და 1812 წლის ომის შემდეგ.
1853 წელს, კანადაში დიდი სარკინიგზო მაგისტრალის დასრულებამდე, პორტლენდი კანადისთვის ექსპორტისთვის უმნიშვნელოვანესი პორტი გახდა. ფორ-სტრიტზე მდებარე პორტლენდის კომპანიამ XIX საუკუნეში 600 ლოკომოტივი, ძრავი და სხვა სატრანსპორტო აღრუჭვილობა დაამზადა. იმ დროისთვის პორტლენდის კომპანია ქალაქის უდიდესი კომპანია იყო, სადაც უმეტესად ირლანდიიდან, კანადიდან და იტალიიდან ჩამოსული ემიგრანტები მუშაობდნენ. პორტლენდი XX საუკუნისთვის ასევე სარკინიგზო ცენტრად იქცა, რაც 1911 წელს კიდევ 5 სარკინიგზო რეისის შექმნამ განაპირობა. ეს რეისები ასევე უადვილებდნენ კანადელ მეომრებს პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ სამშობლოში დაბრუნებას. 1923 წელს დიდი სარკინიგზო მაგისტრალის ნაციონალიზაციის შემდეგ, კანადური გემები პორტლენდიდან ჰალიფაქსში გადავიდნენ, რამაც ძლიერ დააზიანა ქალაქის ეკონომიკა, ხოლო შემდგომში ყინულმჭრელების შექმნამ გემებს მონრეალში გასვლის საშუალება მისცა, რამაც პორტლენდის როლი კანადის ეკონომიკაში კიდევ უფრო შეამცირა. მარცხნივ|მინი|ლონგფელოუს სკვერი პორტლენდში, დაახ. 1906 წელი. 1853 წლის 26 ივნისს, ქალაქში კაპიტან ჩარლზ რედის მეთაურობით კონფედერატთა ჯარი შევიდა, რასაც პორტლენდის ბრძოლა მოჰყვა, რომელიც ამერიკის სამოქალაქო ომში ერთ-ერთი ყველაზე ჩრდილოეთით ჩატარებული ბრძოლა გახდა. 1866 წლის 4 ივლისს, პორტლენდში დამოუკიდებლობის დღეს ცეცხლი გაჩაღდა, რამაც ქალაქის კომერციული შენობების უმეტესობა, ეკლესიების ნახევარი და ასობით სახლი გაანადგურა, რამაც 10,000-ზე მეტი ადამიანი უსახლკაროდ დატოვა.
მეინის ლეგისლატურამ 1899 წელს გამოსცა აქტი, რომლის მიხედვით ქალაქი დირინგი პორტლენდის შემადგენლობაში შევიდა, მიუხედავად იმისა, რომ დირინგის მოსახლეობის უმეტესობამ ამ გადაწყვეტილებას მხარი არ დაუჭირა.
1970-იან წლებში სამხრეთ პორტლენდში, ქალაქის ღარიბ რეგიონში, სავაჭრო ცენტრის მშენებლობა დაიწყო. მშენებლობის შემდეგ ეს რაიონი ტურისტებს შორის პოპულარული გახდა. სხვადასხვა კომპანიებმა ქალაქის პორტის ნაწილის აღდგენა დაიწყეს, რომელიც ახლა „ძველი პორტის“ სახელითაა ცნობილი. 1990-იანი წლების შემდეგ, პორტლენდის ისტორიულად ინდუსტრიალური სამეზობლოები სწრაფად განვითარდნენ.
გეოგრაფია
პორტლენდი აშშ-ს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, მეინის შტატის სახმრეთ-დასავლეთში, კასკოს ყურეს სანაპიროზე მდებარეობს. ქალაქის ფართობი 179.85 კმ²-ს შეადგენს.
კლიმატი
პორტლენდში ნოტიო კონტინენტური კლიმატია, ხშირია ცივი, ხანგრძლივი ზამთრები და თბილი, შედარებით მოკლე ზაფხულები. ქალაქში საშუალო მაღალი ტემპერატურა იანვარში -1°C-დან ივლისში 27°C-მდე ადის. დღიური მაღალი ტემპერატურა 4 დღის განმავლობაში 32°C-ს აღწევს, ხოლო ზამთარში ტემპერატურა 10 დღის განმავლობაში -18°C-მდე ეცემა. ქალაქის არეალში ზამთრობით ხშირია ჩრდილო-აღმოსავლური ქარიშხლები. წლიური ნალექიანობა 1,200 მმ-ს შეადგენს: ყველაზე მშრალი პერიოდი ზაფხულია. პორტლენდის მიმდებარე ტერიტორია უფრო ნალექიანია, რადგანაც ქალაქის მიმდებარე ტერიტორიაზე გამავალი დინებები თოვლის წვიმად გარდაქმნას იწვევს. სამხრეთ მეინში ხშირია ინტენსიური ქარბუქები, რომლებიც ნოემბრიდან აპრილამდე გრძელდება.
სქოლიო
კატეგორია:აშშ-ის ქალაქები
სევერო-კურილსკი
სევეროდო-კურილსკი — ქალაქი რუსეთშიში, სახალინის ოლქში, კუნძულ პარამუშირზე (კურილიის კუნძულები). განვითარებულია თევზჭერა და თევზის წარმოება. 1952 წელს ქალაქი სანახევროდ განადგურდა ცუნამის შედეგად.
ლიტერატურა
კატეგორია:სახალინის ოლქის ქალაქები
ფალაზონი
ფალაზონი — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის ზუგდიდის მუნიციპალიტეტში, ჯიხაშკარის თემი. მდებარეობს ოდიშის დაბლობზე, მდინარე ჭანისწყლის ნაპირას, ზღვის დონიდან 110 მეტრი, ზუგდიდიდან 17 კმ.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 389 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზილიაზეკულევო
ზილიაზეკულევო (Еләҙекүл; Зилязекулево) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის ბალტაჩევოს რაიონში.
2010 წლის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 146 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ სტარობალტაჩევოდან დაშორებულია 30 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია კუედა, რომელიც დაშორებულია 98 კმ-ით.
2002 წლის აღწერის მიხედვით, მოსახლეობის უმრავლესობას თათრები შეადგენენ (99 %).
სქოლიო
კატეგორია:ბალტაჩევოს რაიონის სოფლები
კოიგის მუნიციპალიტეტი
კოიგის მუნიციპალიტეტი (Koigi vald) — სასოფლო მუნიციპალიტეტი ესტონეთში, იარვამაას მაზრაში.
იბერიულ-კავკასიურ ხალხთა მითები
იბერიულ-კავკასიურ ხალხთა მითოლოგია ჩრდილოეთ კავკასიაში და ამიერკავკასიის ნაწილში მცხოვრებ იმ ხალხთა მითოლოგიური წარმოდგენების ერთობლიობას წარმოადგენს, რომლებიც საუბრობენ კავკასიური ენების ოჯახში შემავალ ენებზე. ამ ხალხთა ჯგუფს განეკუთვნებიან: ქართველები, ადიღები (ყაბარდოელები, ადიღები, ჩერქეზები), აფხაზები, აბაზები, ჩეჩნები და ინგუშები (ვაინახები), დაღესტნელები (ავარელები, ლეკები, დარგუელები, ლაკები, ლეზგები და სხვ.) და სხვ.
წარმოშობის ისტორია
კავკასიურ-იბერიული მითოლოგიის უძველეს პლასტებზე წარმოდგენას იძლევა არქეოლოგია. ენეოლითისა და ადრეული ბრინჯაოს ხანიდან ჩვენამდე მოაღწია საყოფაცხოვრებო და საკულტო დანიშნულების საგნების ფრაგმენტებმა, რომლებზეც გამოსახულია ასტრალური ნიშნები, ჯვრები, ოთხკუთხედები, ადამიანთა და ცხოველთა ფიგურები. სხვადასხვა ტიპის სამარხების არსებობა გვაფიქრებინებს უკვე ამ ეპოქაში სიკვდილისშემდგომი სამყაროს შესახებ კომპლექსური წარმოდგენების არსებობაზე. კავკასიელ ხალხთა კოსმოგონიური წარმოდგენების მიხედვით, ხმელეთს მრგვალი ფორმა ჰქონდა და გარშემორტყმული იყო ზღვით ან მთებით. სამყაროს კიდეზე იდგა ცხოვრების ხე, რომელიც ვერტიკალურად აერთებდა ცას, დედამიწასა და მიწისქწვეშა სამყაროს. ჩეჩნების და ინგუშების წარმოდგენების თანახმად, მიწისქვეშა სამყარო ვერტიკალურად შვიდ სხვა სამყაროდ იყოფოდა, რომლებიც ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო თითოეული სამყაროს კიდეზე არსებული სოროებითა თუ საიდუმლო გამოქვაბულებით (მოგვიანებით ჩეჩნებსა და ინგუშებში წარმოიშვა ერთიანი მიწისქვეშა სამყაროს გაგება).
კოსმოგონიური წარმოდგენების შემდგომ განვითარებაზე თვალის გადევნება კარგად შეიძლება ენობრივი მონაცემების საფუძველზე, რომლის მიხედვითაც სამყარო გადამკვეთ კოორდინატებზე განლაგებული ცალკეული სამყაროებისგან შედგება (შდრ. ქართული სკნელი); ვერტიკალურად განლაგდება ზედა სამყარო (ზესკნელი), მიწიერი სამყარო (სკნელი) და მიწისქვეშა სამყარო (ქვესკნელი); ჰორიზონტალურად სამყაროს ცენტრის (სკნელის) წინ მოთავსებულია წინა სამყარო (წინასკნელი), ხოლო უკან - უკანა სამყარო (უკანასკნელი). ზედა სამყარო დასახლებულია ღვთაებებით, ფრინველებით და ფანტასტიკური არსებებით, შუა - ადამიანებით, ცხოველებითა და მცენარეებით. ქვედა სამყარო ბოროტი ქტონური არსებების - დევების, დრაკონების, აგრეთვე სიღრმისეული წყლების სამყაროა. სამ ვერტიკალურ სამყაროს (ქართულ მითოლოგიაში) შეესაბამება თეთრი, წითელი და შავი ფერი. წინა სამყაროს - ნათელს და კეთილგანწყობილს, შეესაბამება გაგება “აქ”, ხოლო მის საპირისპირო უკანა სამყაროს - ბნელს, იდუმალს, ხიფათით და მოულოდნელობებით აღსავსეს - გაგება “იქ”. ბოროტი უკანა სამყაროს გამო მრავალი ჩვეულებით იკრძალებოდა უკან მოხედვა. ვერტიკალურად და ჰორიზონტალურად განლაგებულ სამყაროთა მთელი ეს სისტემა გარშემორტყმულია ბნელი გარეთა სამყაროთი - გარესკნელით, რომლის იქით არაფერი არ არსებობს და რომელიც მოიაზრება, როგორც გაყინული სიბნელე და უცვლელი მარადისობა. ვერტიკალურად განლაგებული სამყაროები ერთმანეთისგან ჰაერის სისქით და ხმელეთით გამოიყოფა, ხოლო ჰორიზონტალური - შვიდი (ცხრა) მთით და ზღვით.
ერთი სამყაროდან მეორეში გადასვლა შესაძლებელია მხოლოდ ღვთაებების და ღმერთკაცებისთვის, ხოლო ადამიანს ასეთი გადასვლა შეუძლია მხოლოდ ღვთაების ნებართვით “იერის ცვლის” ანუ სიკვდილის გზით (შდრ. ქართული “გარდაცვალება”), როდესაც სული დროებით ტოვებს სხეულს, “მოგზაურობს” ღვთაებებთან ერთად ერთი სამყაროდან მეორეში, ხოლო დაბრუნების შემდეგ კვლავ შესახლდება მის სხეულში (ქართ. გახუა მეგრელაური, ინგუშური ბოტკი შირტკა). მოგვიანებით ჩნდება (ალბათ, ქრისტიანობის და მუსულმანობის გავლენით) სამოთხის და ჯოჯოხეთის ცნებები, ფორმდება სიუჟეტები, რომლებიც აღწერს სულის გადასვლას გარდაცვლილთა სამეფოში და ცოდვილთა სასჯელებს. ყველა სამყაროს ერთმანეთთან აერთიანებს სამყაროს კიდეზე მდგარი მსოფლიო ხე (მისი ვარიანტებია - სვეტი, რომელსაც ეყრდნობა ცარგვალი; კოშკი; ციდან დაშვებული ჯაჭვი; ირემი უზარმაზარი დატოტვილი რქებით, რომლებიც ცამდე აღწევს) მასზე მიბმული ცხოველით (აფხაზთა წარმოდგენით, როდესაც ცხოველი იღვიძებს და განთავისუფლებას ლამობს, ხდება მიწისძვრები). სამყაროთა შორის კავშირი მყარდება აგრეთვე ჯადოსნური ცხოველების, ფრინველების, ფანტასტიკური არსებების (გმირთა რაშები, არწივები, თეთრი და შავი ცხვრები, დევები, ქაჯები და ა. შ.) მეშვეობით. ამ წარმოდგენებს უკავშირდება რწმენა ხის და ტყეების ზებუნებრივი ძალის შესახებ. მრავალი ტომი (აფხაზები, ადიღები, დაღესტნელები) თაყვანს სცემდა ხეებს და სწირავდა მსხვერპლს. ქართულ მითებში ღვთაებები ხშირად ევლინებიან ურჩ ქვეშევრდომებს ხეების სახით.
ჩეჩნების და ინგუშების კოსმოგონიური წარმოდგენა სიცოცხლის წარმოშობას უკავშირებს დედამიწაზე დაშვებულ უზარმაზარ თეთრ ფრინველს. დედამიწა მაშინ წარმოადგენდა ბრტყელ, უწყლო ხმელეთს, მცენარეებისა და ცხოველების გარეშე. ფრინველის უკან გაფრენის შემდეგ მისი ექსკრემენტებისგან წარმოიქმნა წყალი და თესლი, დაღვრილი წყლისგან წარმოიქმნა ზღვები, ტბები, მდინარეები; ქარით გაფანტული თესლით წარმოიშვა სხვადასხვა მცენარე. სხვა ვაინახური მითების მიხედვით მთები, ცხოველები და ადამიანები შექმნა დემიურგმა დიალამ. კავკასიურ-იბერიულ მითებში შემონახულია ძველი წინაქრისტიანული და წინაისლამური ღვთაებების პანთეონები უზენაესი ღვთაებით სათავეში. თუმცა მითებში უზენაესი ღვთაების გავლენა სხვა ღვთაებებზე ხშირად არ ვლინდება (ისევე, როგორც უზენაეს ღვთაებებს ხშირად უფრო არქაული მითოლოგიური პერსონაჟების ნიშან-თვისებები აქვს შემორჩენილი), რაც ამ წარმოდგენების შედარებით გვიანდელ წარმოშობაზე მიუთითებს. ამასთანავე, უზენაესი ღვთაების ცნებამ მნიშვნელოვანი ტრანსფორმაცია განიცადა ქრისტიანობის და ისლამის გავლენით.
აფხაზური პანთეონის სათავეში დგას ანცვა, რომელსაც შერწყმული აქვს ჭექა-ქუხილის და ნადირობის ძველი ღვთაებების, დედა-ღვთაების და სხვათა ნიშან-თვისებები. ადიღეურ მითოლოგიაში პანთეონის მეთაური, დემიურგი და შემოქმედი არის ტხა (სიტყვის წარმოშობა ადიღეური “დიგე”, “ტიგე” - მზე, საშუალებას იძლევა ვიფიქროთ, რომ თავდაპირველად შემოქმედის როლი ეკუთვნოდა მზის ღვთაებას); მოგვიანებით ტხას ფუნქციებმა გადაინაცვლა ტხაშხოსთან. ტხაშხოს კულტმა მიიღო ქრისტიანობის ზოგიერთი ელემენტი, ხოლო ჩრდილოეთ კავკასიაში ისლამის გავრცელების შემდეგ ალაჰის კულტს შეერწყა.
ჩეჩნურ-ინგუშურ მითოლოგიაში უზენაესი ღვთაება, დემიურგი არის დიალა. დაღესტანში ერთი და იმავე ფუნქციის მქონე მითოლოგიურ პერსონაჟებს არა აქვთ საერთო სახელი, თითქმის ყველა ხალხს თავისი ღმერთები ჰყავს. პანთეონის სათავეში დგას ზალი (ლეკებთან), ბეჩედი (ავარელებთან), გინიში (წახურებთან), იინიში (რუთულებთან) და სხვ.
დამახასიათებელი ნიშან-თვისებები
კავკასიურ-იბერიული ხალხების მითოლოგიური წარმოდგენებისთვის დამახასიათებელია მზის, მთვარის და სხვა მნათობების პერსონიფიკაცია. ქართულ მითებში მთვარე მამაკაცია, მზე - ქალი; ისინი ხან და-ძმანი არიან, ხან - ცოლ-ქმარი, ხან კი - დედა-შვილი. დაღესტნის მთიელები მთვარეს და მზეს ქალიშვილის და ჭაბუკის იერით გამოსახავდნენ, ამასთანავე ზოგიერთ მითში ისინი და-ძმად გვევლინებიან, ზოგში კი - შეყვარებულებად. აფხაზთა პანთეონში თავდაპირველად შედიოდა მზის ამოსვლის და ჩასვლის ღვთაება ხაიტი, რომელიც დაკავშირებული იყო ცოცხალთა სამყაროსთან, გარდაცვლილთა სამყაროსთან, ზღვასთან. ძველი წარმოდგენებით, ხაიტის საზღვაო სამეფოში მთებიდან უზარმაზარი ხვრელით ჩაედინება ყველა მდინარე. ხაიტის ქალური შესატყვისი - კოდოში, რომლის კულტიც გავრცელებული იყო აფხაზეთის სანაპირო ზოლში და ზოგიერთ მოსაზღვრე ადიღეურ ტომში (მაგ. შაფსუღებში), გამოისახებოდა მისადმი მიძღვნილი ტყეებისა და ცალკეული ხის თაყვანისცემით. მოგვიანებით აფხაზურ პანთეონში შევიდნენ ამრა (მზის პერსონიფიკაცია) და ამზა (მთვარის პერსონიფიკაცია). მთვარის ფაზების წარმოშობის შესახებ მითის მიხედვით, ამრა (მზე) - მშვენიერი ქალია, ხოლო ამზა - მისი ქმარი. ამზას მოსდევს მისი და - ეშმაკი. როდესაც დაეწევა გაქცეულ ძმას, იგი იწყებს მის ჭამას. ამ დროს ჩნდება ამრა, რომელსაც გაუგია უბედურების შესახებ. ის თავისკენ ექაჩება ამზას, ხოლო და - თავისკენ. კამათს ღვთაება გადაჭრის: 15 დღით იგი ამზას ეშმაკს აძლევს (რომელიც ამ პერიოდში თითქმის მთლიანად შთანთქავს მთვარეს), ხოლო 15 დღით - მის ცოლს ამრას. იგი ახერხებს მიუსწროს ამზას სიცოცხლის ბოლოს (როდესაც მთვარე ილევა) და ალერსით და ზრუნვით კვლავ შთაბეროს სიცოცხლე. სავსემთვარეობისას კვლავ ეშმაკი აღიდგენს უფლებებს.
არსებობს მთვარეზე ლაქების ახსნის სხვადასხვა ვარიანტი: მეცხვარის მიერ ზევით ასროლილი და მთვარეზე გაბნეული ძროხის ნაკელი; ნართ სასრიყვას ჯოგი, რომელიც მთვარეზე ძოვს. ქართველთა წარმოდგენით ლაქები მთვარეზე დედის მიერ ცომში მოსვრილი ხელით შვილისთვის სილის გაწვნის კვალია. მრავალი კავკასიური ხალხის რწმენით მთვარის დაბნელება ხდება იმის გამო, რომ მას თავს ესხმის ურჩხული (დრაკონი), რომელიც მის შეჭმას ლამობს; არსებობდა ტრადიცია მთვარის დაბნელების დროს მისი მიმართულებით სროლისა, რათა ეხსნათ იგი. ინგუშების და ჩეჩნების მითოლოგიაში ციური მნათობებისადმი მიძღვნილი რამდენიმე სიუჟეტი არსებობს. ერთ-ერთის მიხედვით, პერსონიფიცირებული მზე (ან მზის ღმერთი) გელა დილით ზღვიდან ამოდის, ხოლო საღამოს კვლავ ზღვაში ჩადის. როდესაც იგი ჰორიზონტზე ამოდის, მისგან ზღვის ქაფი წვეთავს. წელიწადში ორჯერ (ბუნიობის დროს) დედამისს - აზას სტუმრობს (ზოგიერთი მითის მიხედვით, აზა მზის შვილია, ყოველივე ცოცხალის მფარველი; დაიბადა მზის სხივისგან და წარმოადგენს მზის სხივების მაცოცხლებელ ძალას).
ერთ-ერთი მითის თანახმად, მზე და მთვარე ძმები არიან (თუმცა სხვადასხვა დედის შვილები), რომელთაც მუდმივად დევნის მათი ბოროტი და მოჟი, რომელსაც ცაზე თავისი ნათესავები შეუჭამია; როცა იგი მათ დაეწევა, ხდება დაბნელება. სხვა მითი მოგვითხრობს მზისა და სხვა მნათობების წარმოშობის შესახებ. მშვენიერ ქალიშვილს მისდევდა მასზე შეყვარებული სახელგანთქმული ოსტატი-მჭედელი, რომელმაც არ იცოდა, რომ ეს ქალიშვილი მისი და იყო: იგი მას გავარვარებული ოქროს კომბლით მისდევდა მანამდე, ვიდრე ორივენი არ მოკვდნენ. კომბლის ნაპერწკლები ვარსკვლავებად გადაიქცნენ, ჭაბუკი - მზედ, ხოლო ქალიშვილი - მთვარედ. დღემდე ჭაბუკი (მზე) ცდილობს დაეწიოს ცაზე მის შეყვარებულს (მთვარეს).
კავკასიაში გავრცელებულია მითოლოგიური სიუჟეტები მფარველ ღვთაებებზე და ბუნებრივი ობიექტების - მდინარეების, ტბების, ზღვების, მთის მწვერვალების და სხვ. მფლობელებზე, აგრეთვე ნადირობის ღვთაებებზე, რომლის ნებართვის გარეშე მონადირეს არ შეუძლია მოინადიროს რაიმე. არსებობს აგრეთვე ლეგენდები გარეული ცხოველების “პატრონ” ღვთაებებზე. ისინი ჩუქნიან მონადირეს ნანადირევს, რომლის მოკვლაც მათი ნებართვის გარეშე ეკრძალებათ, ხოლო ურჩი ყოველთვის ისჯება. ნადირობის ღვთაებებს მიეკუთვნებიან ქართული ოჩოპინტრე, დალი, აფხაზური აჟვეიფში, რომელიც ზოგჯერ აერგთან არის გაიგივებული, ადიღეური მეზიტხა, რომელმაც განდევნა ნადირობის ადრინდელი ღვთაება მეზგუაში (ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ მისი ფუნქციები ნაწილობრივ დაუშჯერჯიამ აიღო, რომელსაც აგრეთვე წმინდა გიორგის ნიშნები შეერწყა), დაღესტნური აბდალი (ავდალი), ინგუშური ელტა (რომელიც აგრეთვე მცენარეულობის ღვთაებაა) და სხვ.
ნადირობის რიტუალები
ნადირობის ღვთაებებთან დაკავშირებული წარმოდგენები ასახულია სანადირო ეპოსში და მითოლოგიურ სიუჟეტებში მონადირეთა შესახებ, რომლებიც მისდევენ რა ნადირთა მფარველ ღვთაებებს, რომელთაც ცხოველის სახე აქვთ მიღებული, მაღალი კლდეებიდან ვარდებიან და იღუპებიან. ეს სიუჟეტები, ისევე, როგორც ხალხური ცეკვებისა და სიმღერების ტექსტები, სრულდებოდა საგაზაფხულო დღეობებზე. მოგვიანებით კავკასიაში სანადირო მოტივები აგრარულ და კოსმოგონიურ წარმოდგენებს შეერწყა. ცეკვა-სიმღერები დაღუპული მონადირის შესახებ, რომლებიც ყოველწლიურად სრულდებოდა ადრეულ საგაზაფხულო დღეობებზე, ეძღვნებოდა ბუნების ნაყოფიერების განახლებას და გამოღვიძებას.
ტოტემები
დაღესტნის მრავალ ხალხში სჩანს ტოტემური წარმოდგენების კვალი. ტოტემების როლში გვხვდება დათვი, ძროხა, ძაღლი, ცხენი, თხა, ცხვარი, არწივი. დაღესტნის ხალხთა წარმოდგენებში მნიშვნელოვანია გველის როლი; ერთგან გველი კეთილი სულია, სახლის მფარველი, ხოლო მეორეგან - წყლის, წვიმის და ელვის განსახიერება. ტოტემური წარმოდგენები მოჩანს ჩეჩნურ-ინგუშურ მითოლოგიაშიც. ერთ-ერთ ზღაპარში უშვილო წყვილს ძროხამ და დედალმა ცხენმა მოუყვანეს შვილები. მშობლებმა ძროხისგან დაბადებულ შვილს მახტატი დაარქვეს, ხოლო ცხენისგან დაბადებულს - პახტატი. მათ გოლიათური ძალა აქვთ და მრავალ გმირობას ჩადიან. სხვა ზღაპარში ადამიანის და დათვის კავშირის შედეგად ჩნდება ჯადოსნური უნარის მქონე გმირი ჩაიტონგი. ჩეჩნებთან და ინგუშებთან ადამიანთა მფარველად გვევლინებიან ფრინველი (ფარა ხაზილგი) და გველი.
ამინდის რიტუალები
მრავალი სიუჟეტი უკავშირდება ელვის და ჭექა-ქუხილის ღვთაებებს, ადამიანთა ბედის და მოსავლის გამგებლებს. ისინი, უზენაესი ღმერთების მსგავსად, ფლობენ ციურ ცეცხლს და დედამიწაზე გზავნიან წვიმას და გვალვას. ქართულმა მითებმა და რიტუალებმა არ შემოგვინახა ელვის და ჭექა- ქუხილის უძველესი ღვთაებების სახელები, რომელთა კულტიც შეერწყა მათი გამომდევნელი ქრისტიანული წმინდანების - ელიას (ილიას), გიორგის და სხვ. კულტს. აფხაზურ პანთეონში ელვის და ჭექა-ქუხილის მბრძანებელია აფი, რომელიც დედამიწაზე ცეცხლოვან ისრებს გზავნის. ადიღებს სწამდათ დიდი ელვისმტყორცნელი ღმერთი შიბლე, რომელიც სულის ღმერთ ფსატხასთან ერთად პანთეონში ტხას (ტხაშხოს) შემდეგ მოდიოდა. დაღესტანში თაყვანს სცემდნენ ელვის და ჭექა-ქუხილის ღვთაებებს ასს (ლაკებთან) და არშს (წახურებთან), წვიმის ღვთაებებს (ზიუვილს ლაკებთან, გუდილს ტაბასარებთან, გუდის რუთულებთან, გოდეის წახურებთან, ფეშაფაის ლეზგებთან).
აფხაზები, ადიღები, ქართველები მეხისგან მოკლულს განსაკუთრებული პატივით კრძალავდნენ, როგორც წესი სიკვდილის ადგილზე. ჭექა-ქუხილთან და ელვასთან დაკავშირებულია მჭედლობის მფარველი ღვთაებები (ქართული პირქუში, აფხაზური შაშვი, ადიღეური ტლეფში). აფხაზები სამჭედლოს ჭექა- ქუხილის ღმერთის - აფის ნამსხვრევად თვლიდნენ. მთელ კავკასიაში იყო გავრცელებული წარმოდგენები ღმერთსა და ადამიანს შორის შუამავალი ღვთაებების შესახებ, რომლებიც გამოსთხოვდნენ ხოლმე ღმერთს ადამიანთათვის სასურველ ამინდს. რიტუალების დროს ამ ღვთაებების პატივსაცემად ქალები სოფელში მორთული თოჯინებით დადიოდნენ, რომელთაც წყლით რწყავდნენ, ხოლო ცერემონიის დასრულების შემდეგ მდინარეში ყრიდნენ ხოლმე. ითვლებოდა, რომ ეს მსვლელობები შეაჩერებდა გვალვას და კოკისპირულ წვიმებს. ლაზარეს, გონჯოს და სხვებთან ერთად ქართველები თაყვანს სცემდნენ ქრისტიანულ წმინდანებს, რომელთაც საჭირო ამინდი მოჰყავდათ, კერძოდ, გაღმერთებულ ისტორიულ პიროვნებებს.
აგრარული რიტუალები
ფალოსური თოჯინებით გამართული რიტუალური მსვლელობები ბევრ რამეში ემთხვევა ძველბერძენი მწერლების მიერ აღწერილ, მოსავლიანობის ღვთაებებისადმი მიძღვნილ დღესასწაულებს. საქონლის ნაყოფიერებაზე ქართველები უზენაეს ღვთაებას (ღმერთს) ევედრებოდნენ, აგრეთვე წმინდა მარიამს და სხვადასხვა სინკრეტულ ღვთაებას, რომლებიც საქონლის მფარველობასთან ერთად აგრარულ ფუნქციებსაც ითავსებდნენ (მაგ. ბოსელი, ბარბალე, ბარბოლი, ქრისტიანული წმინდა ბარბარე, თევდორე, ჭაბუკი, ლამარი და სხვ.) შემონახულია აგრეთვე შინაური ცხოველების და მიწათმოქმედების განსაკუთრებულ მფარველებთან დაკავშირებული სიუჟეტები.
დაღესტანში ლეზგინები თაყვანს სცემდნენ მიწათმოქმედების და მესაქონლეობის ღვთაება გუცარს. კავკასიის სხვა ხალხებთან ეს წარმოდგენები უფრო დიფერენცირებულია. აფხაზები მესაქონლეობის მთავარ ღვთაება აიტართან ერთად თაყვანს სცემდნენ საქონლის, განსაკუთრებით კამეჩების მფარველ ღვთაებას მკამგარიას (აკამგარია, სკამგარია). ადიღები თაყვანს სცემდნენ ხარების მფარველს - ხაკუსტაშს და ძროხების მფარველს - ფშიშაკს; ამათ გარდა იყვნენ მსხვილი და წვრილი საქონლის მფარველი ღვთაებები ახინი და ამიში.
მთელ კავკასიაშია გავრცელებული ლეგენდები საქონლის მფარველი ღვთაების მიერ გამოგზავნილი ძროხის ან ხარის შესახებ, რომელიც ნებაყოფლობით სწირავს თავს მსხვერპლად ამ ღვთაებას. ქართველებში ეს ლეგენდები უკავშირდება სხვადასხვა ღვთაების - თემის მფარველთა და ქრისტიან წმინდანთა კულტს. ქრისტიანული ეკლესია იყენებდა ლეგენდებს ცხოველის შესახებ, რომელიც თვითონ მოდის მსხვერპლად შეწირვის ადგილას. მაგ. ილორის ტაძარში წმინდა გიორგის დღეობაზე “სასწაული” ხდებოდა: მოდიოდა ოქროს რქიანი ხარი, რომელიც თითქოს დღესასწაულის წინა ღამით თვით წმინდანის მიერ იყო მოყვანილი. ქართული ლეგენდის თანახმად, თავდაპირველად ღვთაება ირემს გზავნიდა.
ნებაყოფლობითი მსხვერპლის მოტივი უახლოვდება შესაბამის ანტიკურ და ძველაღმოსავლურ მოტივებს. კავკასიის მთიელებში ცნობილია მიწათმოქმედების, ნაყოფიერების და მოსავლის ძველი ღვთაებები, როგორებიც არიან აფხაზური ჯაჯა და ანაპა-ნაგა, ადიღეური ტხაგალეჯი, ჩეჩნურ- ინგუშური ერდი, თუშოლი (რომელიც ქართველებშიც არის ცნობილი), დაღესტნური იდორი, კვარა და სხვ.
ხელოსნობის მფარველები
არსებობენ ხელობის მფარველი ღვთაებები (კერძოდ, ქართული ლამარი, აფხაზური ერიში - ქსოვის, საუნაუ - ფქვის და სხვ.) იბერიულ-კავკასიურ მითოლოგიაში შემონახულია წარმოდგენები კეთილი და ბოროტი სულების, ტყის კაცების შესახებ, რომლებიც მოგვიანებით ქრისტიანობის და ისლამის გავლენით ეშმაკის, შაითანის, იბლისის შესახებ წარმოდგენებს შეერწყა. ჩეჩნურ-ინგუშურ მითოლოგიაში კეთილი სულების - მფარველების როლში გვევლინებიან ტარამები; ბევრია ბოროტი სული - ალმაზები, ხუნ საგი, უბური, ვოჩაბი, გამსილგი. ბოროტ სულთა შორის ბევრი სხვადასხვა დაავადებას განასახიერებს.
დაღესტნის ხალხებში შაითანები წარმოადგენენ თმებით დაფარულ ანთროპომორფულ არსებებს გადმოტრიალებული ხელ-ფეხით და ადამიანზე დაბლები არიან. ისინი განცალკევებულად ცხოვრობენ და ისეთივე ცხოვრებას ეწევიან, როგორსაც ადამიანები: ქორწინდებიან, შობენ შვილებს (მძიმე მშობიარობის დროს დამხმარე ქალს იწვევენ); უყვართ ცხენებით სეირნობა. ზოგჯერ ნაცნობი ადამიანის სახეს იღებენ. ზოგჯერ, თუ ადამიანმა სიკეთე და ზრუნვა გამოამჟღავნა, შაითანი მას მდიდარ ადამიანად აქცევს. ბოროტი შაითანები ცვლიან ახალშობილებს, ხელს კრავენ უფსკრულის კიდეზე მდგომ ადამიანებს, აჩერებენ წისქვილებს და ა.შ. მთის ხალხის რწმენით, ყურანისეული ლოცვა შაითანისგან იცავს. ავარელებთან შაითანებს საკუთარი სახელები აქვთ: იტუ, ტიტუ, ნისკუ და სხვ. შაითანთა სახესხვაობას წარმოადგენენ ვასვასინეკალი (ჯერ კიდევ არდაბადებულ ადამიანს დაავადებებს მოუვლენს), კეხაი (კისერს უმრუდებს ადამიანს, აბნევს მას, უმთავრესად კი საქონელს ერჩის), ჟუნდული (ჩვეულებრივ, იცავს ადამიანს, მაგრამ მის მაწყენარს დაავადებებს მოუვლენს - სახის კრუნჩხვებს, აჯადოებს) და სხვ.
ჯინები, რომლებიც დაღესტნურ მითოლოგიაში გვხვდებიან, იყოფიან თეთრ ჯინებად, რომლებიც მფარველობენ ადამიანებს, ხელს უწყობენ გამდიდრებაში (გამდიდრების საიდუმლოს გამამხელელი ადამიანი სასტიკად ისჯება ჯინის მიერ) და შავ ჯინებად, რომლებიც აგიჟებენ ადამიანს. ქართულ მითებში გვხვდება ბოროტი სულები - დევები და ქაჯები, რომლებიც ქვედა სამყაროში ცხოვრობენ.
ეპოსი
მითოლოგიური წარმოდგენების განსაკუთრებული პლასტი ვლინდება ეპოსში და ფოლკლორში. ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხთა და აფხაზური ნართების ეპოსი და ქართული ამირანის ეპოსი, წარმოიქმნენ რა უხსოვარ წარსულში, სხვადასხვა ისტორიული ეპოქის ანაბეჭდს ატარებენ. ეპოსსა და მითს შორის საზღვარი ხშირ შემთხვევაში საკმაოდ პირობითია. ეპოსის გმირები ცხოვრობენ სამყაროში, რომლის სივრცე-დროითი მახასიათებლები მითური სამყაროს შესაბამისი მახასიათებლების მსგავსია. ღმერთები გვევლინებიან გმირების დამხმარეების, მფარველების ან პირიქით მოწინააღმდეგეთა როლში.
ნართულ ეპოსში ღმერთები დებეჩი და ტლეპში ღვთაებრივი მჭედლების ორ თაობას განასახიერებენ. დებეჩი გავარვარებულ ლითონს ხელით აძლევს ფორმას, ხოლო ტლეპში იგონებს მარწუხებს, უროს, გრდემლს, აკეთებს პირველ ნამგალს. იგი ასევე მკურნალობს ძვლების მოტეხილობებს (აქ ასახულია ლითონის ათვისების ეპოქის დროინდელი უძველესი წარმოდგენები, როდესაც მჭედელი, რომელსაც თაყვანს სცემდნენ, როგორც ღვთაების ყოვლისშემძლე რჩეულს, განასახიერებდა ზებუნებრივ ძალას, რომელსაც ლითონის დამორჩილება შეეძლო). მეორე მხრივ, ეპოსის გმირები (ამირანი, აბრსკილი, სასრიკვა, სოსრუკო, ნასრენ-ჟაჩე, ბატრაზი, პხარმატი და სხვ.) აღსდგებიან თვით ღმერთის წინააღმდეგ და ცეცხლს მოუპოვებენ ხალხს, რაც მათ ბერძნულ პრომეთესთან ანათესავებს და საშუალებას იძლევა, ისინი კულტურული გმირების რიგში განვიხილოთ.
განასახიერებენ რა კეთილ საწყისს, ეპოსის გმირები ყოველთვის ეწინააღმდეგებიან ბოროტების, სიბნელის და მიწისქვეშა სამეფოს ქტონურ ძალებს, რომლებზეც გამარჯვება კოსმოსის მოწესრიგების სიმბოლოა. თავის საქმეებში გმირები მრავალ ღმერთს სჯობიან, ხოლო ზოგჯერ მათ მოწინააღმდეგედაც გვევლინებიან (ადიღეური სოსრუკო ღმერთებს სასმელს - სანოს წაართმევს და ადამიანებს აძლევს), ებრძვიან მათ და ხშირად იმარჯვებენ კიდეც (უაზირმესი კლავს ბოროტ ღმერთ პაკოს; ნასრენ-ჟაჩე აღსდგება ტხას მბრძანებლობის წინააღმდეგ, რის გამოც ოშხამახოს მწვერვალზე მიაჯაჭვავენ, საიდანაც მოგვიანებით ნართი ბატრაზი ათავისუფლებს).
უმეტეს შემთხვევაში ეპოსის გმირები სასწაულებრივად იბადებიან - უცოდველი ქალწულისგან, ქვისგან, ქალღმერთის და მონადირისგან (აბრსკილი, ამირანი, სასრიკვა, სოსრუკო, სოსკა-სოლსა). ნადირობას კავკასიურ ეპოსში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს, იგი წინ უძღვის ყველა მნიშვნელოვან გმირობას. ეპოსის გმირთა გმირობები განასახიერებენ ბუნების მოვლენებს, ბუნებრივი ციკლების პერიოდულობას, ციურ მნათობთა მოძრაობის როტაციულ ხასიათს. თუმცა თვითონ გმირთა ქმედებების ციკლურობა უკვე დაკარგულია და მხოლოდ სიუჟეტის გარკვეული ელემენტები მიუთითებენ მათ თავდაპირველ ხასიათზე. მიწისქვეშა სამყაროდან მოილტვის ცოცხლად დამარხული ნართი სოსრუკო, ყოველ გაზაფხულზე გაისმის მისი კვნესა; სოსრუკოს მიწისქვეშა სამყაროში ჩასვლის დღეს იღვიძებს ბუნება, მიწა იცილებს ყინულს, ჩნდება წყაროები - სოსრუკოს ცრემლები. ყოველ წელს გვახსენებენ თავს კლდეზე მიჯაჭვული ან გამოქვაბულში გამომწყვდეული გმირები (ამირანი, აბრსკილი და სხვ.).
კატეგორია:მითოლოგია
ოდინი
ოდინი, ვოდანი (Odhinn, Odinn, Wodan, Woutan) — ძველ გერმანელთა მითური სისტემის უზენაესი ღმერთი, ქვეყნიერების მომწესრიგებელი, აზების ოქროსბეჭდიანი მბრძანებელი, ღმერთების სკანდინავიური პანთეონის მამამთავარი, „ვალფარეტად“ წოდებული (ვალჰალის მამა), არსთა მპყრობელი, იგივე ვოდანაზი (ვოდან-აზი). თავდაპირველად ქართა და ქარიშხალთა მბრძანებელი იყო, შემდეგ ომის ღმერთი, ვაჭართა მფარველი და ღმერთების მეორე თაობის მამამთავარი, ქრისტიანობის დამკვიდრების შემდეგ, ჩრდილოეთის მითოლოგიის ცენტრალურ ღვთაებად იქცა. მის გარშემო თავს იყრის ღმერთების მთელი თაობა - ძმების, შვილების, ასულების სახით. მათი ორეულებია ვანები (ნიორდი, ფერია). საგებში აღწერილია მათი ომი და შერიგება. ოდინი უპირატესად გერმანელთა ღმერთია, ფრიგის ქმარი, კანონმდებელი, ომისა და მშვიდობის განმგებელი, „ჩრდილოეთის ზევსი“, აზთა შორის ყველაზე ბრძენი, რადგან ბუმბერაზ მიმირის სიბრძნის წყარო შესვა. მისი ცალი თვალი - მზეა, მეორე კი - მთვარე. მზე მიმირს დაუთმო ამ წყაროს სამაგიეროდ. აზების (ასბის) მამა და უბრძნესი მათგანი, ოდინი სიჭაბუკეში მივიდა ბუმბერაზ მიმირთან და სთხოვა, შენი სიბრძნის წყალი მასვიო. „მუქთად არაფერი არ არის, - მიუგო მიმირმა, - რას მომცემ სამაგიეროდ?“ „რასაც მომთხოვ“. „მაშ მომეცი შენი მარჯვენა თვალი“ (ეს იყო მზე!). „კარგი, მიმირ, სირძნის ფასი არაფერია. ბრძენი ცალი თვალით უკეთ ხედავს, ვიდრე ბრიყვი ორივე თვალით“. ამის შემდეგ ოდინი ცალთვალაა.
სულორი (მდინარე)
სულორი — მდინარე დასავლეთ საქართველოში, ვანის მუნიციპალიტეტში. მდინარე რიონის მარცხენა შენაკადი. მდინარე სათავეს იღებს მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, თაფლოვანის მაღლობიდან, ზღვის დონიდან 2140 მ სიმაღლეზე და ერთვის მდინარე რიონს მარცხენა მხრიდან, შავი ზღვის შესართავიდან 113-ე კმ-ზე. სიგრძე 33 კმ, აუზის ფართობი 189 კვ. კმ. საშუალო სიმაღლე 800 მ. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალმოვარდნები იცის მთელი წლის განმავლობაში, წყალდიდობა გაზაფხულზე. საშუალო წლიური ხარჯი 3,95 მ³/წმ.
ოდინი
მანვე შექმნა რუნები, დამწერლობა, მეცნიერება, წინასწარმეტყველება, კანონები. ყოველ დილით მისი მხრებიდან ორი ყორანი აფრინდება, საღამომდე ქვეყნიერებას შემოიქროლებენ და აუწყებენ ყველაფერს, რაც ნახეს, რაც მოისმინეს. ყორანთა სახელებია ჰუგინი („აზრი“) და მუნინი („მეხსიერება“). ფეხრთით ორი მგელი უწევს. ერთი მეომარი, მეორე მონადირე. ორი მგელი, რომლებიც მის ფეხებთან სხედან : გერი (ნაყროვანება) და ფრეკი (განადგურება). ეს მგლები ნთქავენ ოდინის კერძებს (ძირითადად ტახს), მხოლოდ ღვინოს უტოვებენ. პოეტური შთაგონების წყაროა, რადგან პოეტური შარბათი მოიტაცა იოტურნების (ბუმბერაზთა) ქვეყნიდან.
სულორი (მდინარე)
ფიზიკურ-გეოგრაფიული დახასიათება
250px|მინი|მარცხნივ მდინარე სათავეს იღებს ლობოროტის ქედის ჩრდილოეთ კალთებზე, თაფლოვანას მთის (2322,6 მ) აღმოსავლეთით 1 კმ-ში, 2140 მეტრის სიმაღლეზე და ერთვის მდინარე რიონს მარცხენა მხრიდან ქალაქ ვანის ჩრდილო-დასავლეთით. მდინარის სიგრძე 34 კმ-ია, საერთო ვარდნა 2100 მეტრი, საშუალო ქანობი 61,8 %. მისი წყალშემკრები აუზის ფართობი 189 კვ. კმ, აუზის საშუალო სიმაღლე კი 800 მეტრია.
ოდინი
ომში მიმავალს რჩეული გმირები ახლავს, არწივის ფრთებით შემკული ოქროს მუზარადი ადგას, ოქროს ბრწყინვალე აბჯარი მოსავს, მარად გამარჯვების ხმალი ჰკიდია გვერდზე, ხელში უჭირავს ოქროს მშვილდი, რაც მიზანს არ ასცდებს და ისარი უკანვე უბრუნდება. რვაფეხა რაში სლაიპნირი დააქროლებს უსასრულო სივრცეში, აბჯრის ზრიალით ებრძვის მტრებს - ბუმბერაზებს, მგლებს, გველეშაპებს, ან კიდევ ბერიკაცის სახეს იღებს. სახეშეცვლილი, უჩინარის სამოსითა და რუხხალებიანი მოსასხამით მოსილი, ცალთვალიანობის დასაფარავად სახეზე ქუდჩამოფხუტული, წვერულვაშიანი ჭაღარა ბერიკაცის სახით დაიარება და ქვეყნად მტერ-მოყვარეს სწავლობს, მტერს სპობს. სიბრძნეს დაეძებს ნიადაგ, ფარულ ზრახვებს ავლენს, წელში მოკეცილი ესტუმრება გლეხკაცებს, თავს აბრალებს და ცდის (შეადარეთ - ზევსი), მეორე დღეს კი მისი რაშის ჩლიქების დაკვრისაგან მიწა იძვრის, ფაფარს ცეცხლი ედება. მისი სახელობისაა ოთხშაბათი (გერმანულად ვოდანს-ტაგ). შექმნაში ეხმარებოდნენ ვილი და ვე.
როგორც ბრძოლის ველის მბრძანებელს, ოდინ-ვოდანს ეძახიან, ამასთანავე უწოდებენ ჰეერფატერსაც (ჯარის მამას), ზიიგფატერს (გამარჯვების მამას), ვალფატერს (დაცემულთა, ვალჰალელ გმირთა მამას) და სხვა ზედწოდებებს, რომელთა რიცხვი ჩრდილოეთში ორასამდეა. ყველაზე ბრძენია, რადგან ყოველივე მიმირის სიბრძნის წყაროს წყალს სვამს, და იკვებება მხოლოდ ღვინით, სხვა ღმერთები კი ყველაფერს მიირთმევენ, ესაუბრება საგას, პოეტთა ქალღმერთს, და „პოეზიის მამაა“, სვამს „სკალდების შარბათს“, ცოდნის წყაროა, მეცნიერების მამა, რუნების გამომგონებელი (რაშს აწერია კბილებზე ასოები - რუნები). თავი ჩამოიხრჩო რუნთა სიბრძნისთვის.
სულორი (მდინარე)
ფიზიკურ-გეოგრაფიული დახასიათება
მდინარის აუზი ასიმეტრიული ფორმისაა. მისი ზედა ზონა, სათავიდან სოფელ სულორამდე, მთიანი რელიეფით ხასიათდება, რომელიც ძლიერ დანაწევრებულია შენაკადების ღრმა ხეობებით. სოფელ სულორის ქვემოთ მდინარის აუზი მკვეთრად გადადის რიონის დაბლობზე.
აუზის ზედა ზონის გეოლოგიურ აგებულებაში მონაწილეობას იღებენ ქვიშაქვები, მერგელები, თიხაფიქლები, ხოლო ცალკეულ ადგილებში კირქვები, ტუფები და ბაზალტები. აუზის ქვედა ზონა კი აგებულია ძველი ალუვიური განფენებით. აუზის ზედა ზონაში გავრცელებულია ტყის ყავისფერი, ქვედა ზონაში კი ყვითელმიწა ნიადაგები. ამ ზონაში გვხვდება ალპური მცენარეულობა და მარადმწვანე ბუჩქნარი, მდინარის ხეობაში კი მურყნარი. აუზის ქვედა ზონის დიდი ნაწილი ათვისებულია სასოფლო-სამეურნეო კულტურებით. მდინარის ხეობა სათავეებში V-ეს ფორმისაა, სოფელ ისრითიდან სოფელ ციხესულორამდე ტრაპეციული ფორმის, ხოლო ქვემოთ არამკაფიოდ არის გამოხატული. სათავეებში ხეობის ფსკერის სიგანე 2-8 მეტრია, სოფელ ციხესულორის ქვემოთ 600-700 მეტრი, ხოლო ცალკეულ ადგილებში (სოფლების დიხაშხოსა და სალხინოს მიდამოებში) — 1,5-2,0 კმ. მდინარის ორმხრივი ტერასები ათვისებულია სახნავებით და ბაღებით. ტერასების სიმაღლე ხეობის ფსკერიდან 2-და 50 მ-მდე, სიგანე კი 100-დან 500 მ-მდე იცვლება. ტერასებზე გავრცელებულია თიხნარი ნიადაგები.
მდინარის ჭალის სიგანე 40-50 მეტრი, სიმაღლე კი 0,2-0,3 მეტრია. იგი გვხვდება მხოლოდ სოფელ სულორის ტერიტორიაზე. წყალდიდობებისა და წყალმოვარდნების პერიოდში ჭალა იფარება 0,7-0,9 მეტრის სიმაღლის წყლის ფენით.
ოდინი
ოდინს უამრავი ზედმეტსახელი შეარქვეს. ყველაზე გავრცელებული სახელებია:
სულორი (მდინარე)
ჰიდროლოგიური მახასიათებლები
მინი|300პქ|მდინარე სულორის ხეობა სოფელ [[სულორი (ვანის მუნიციპალიტეტი)|სულორის სიახლოვეს]] მდინარის სიგანე სათავეებთან 1-2 მ-ია, შესართავთან 20 მ-მდე. საშუალოდ — 10 მ. სიღრმე 0,2-დან 2 მ-მდე, ვანთან — 0,6 მ. საშუალო სიჩქარე — 0,7-1,0 მ/წმ, შესართავთან — 0,3-0,5 მ/წმ. ახასიათებს წყალუხვობა 6-8-ჯერ წელიწადში. საშუალო თვიური წყლის ხარჯი 5,94-7,55 კუბ. მ/წმ.
ოდინი
მსოფლიო ომი - რაგნაროკი
როცა ბოროტმა ძალებმა ღმერთების დაღუპვა განიზრახეს, ოდინმა ბრძენ მიმირს მიაშურა და გაიგო, რომ იწყება მსოფლიო ხანძარი, რაგნაროკი. ამხედრებული დაეშვა ციდან, ჰაიმდალი საყვირის ხმამ შეძრა, ახებმა და ვანებმა თავი მოიყარეს ვიდრიდის ფართო ველზე (შეადარეთ - ფლეგრეის ველი ბერძნულ მითოლოგიაში, სადაც მოხდა ოლიმპიელთა და გიგანტების ომი). აქ მოხდა ოდინის თაობის ღმერთთა ომი ლოკის, ფენრის - ვოლფის, მიდგარდ - შლანგეს და ჩრდილოეთიდან გემებით მოსული სხვა ბოროტი ძალების წინააღმდეგ. ამ ბრძოლაში ფენრისმა შთანთქა ოდინი. მაშინვე ოდინის ძემ ვიდარმა მგლის ქვედა ყბას ფეხი დაადგა, მაღლა ასწია, გახლიჩა და შური იძია მამის მოკვლისათვის. დაიღუპა ოდინის მოდგმა, დაიწყო მსოფლიო ხანძარი. გავიდა ხანი და ფერფლიდან აღდგა ორი ადამიანი, ტალღებიდან აღიმართნენ მთები, გაცოცხლდნენ მარადიული არსებები - აზები და ვანები, განახლდა მშვიდობიანი ცხოვრება და ყოველივე ამას მაღლით დასცქერის „ძლიერი, რომლის სახელიც არ ითქმის“. ეს „ძლიერი, მაღლით მოვლენილი“ („დერ შტარკე ფონ ობენ“) უნდა იყოს იგივე ოდინი, უზენაესი პრინციპი, კიდევ უფრო ამაღლებული და საყოველთაო ბუნების განსახიერება, ღმერთთა მამამთავარი (ასე ეწოდა თავიდანვე), მამათა მამა („ალფატერ“), ეს იყო „პირველი ზედწოდება ოდინისა. მამამთავარი ცოცხლობს გერმანელთა წარმოდგენაში ყველა დროში და განაგებს ყველაფერს. მან შექმნა ცა და მიწა, არსი ყოველი“. ამრიგად ოდინი ბედითაც ამართლებს „ჩრიდილოეთის ზევსის“ საპატიო წოდებას.
სულორი (მდინარე)
ჰიდროლოგიური მახასიათებლები
ნიადაგის აგებულება მდინარის ზედა ნაწილში წარმოდგენილია ქვიშნარით, მერგელებით, ბაზალტ-ანდეზიტით და კირქვებით. ქვემო წელი — ალუვიალური თიხა-ქვიშებით. წყალი სუფთა, გამჭვირვალეა, ვარგისია სასმელად.
ოდინი
მითი და ლეგენდა
ოდინმა და მისმა ძმებმა იმირი (პირველი გიგანტი) მოკლეს. იმირის ნარჩენებისგან მათ მიდგარდი (ადამიანთა სამყარო) შექმნეს. ჭიაყელებისგან, რომლებიც იმირის ჩონჩხს შესეოდნენ, ნაინები იქნა შექმნილი. ცხრა დღე-ღამის განმავლობაში, საჭმელ-სასმელის გარეშე, ოდინი იგდრასილზე (ხე-სამყარო) იყო ჩამოკიდული, რათა ხის სიმბოლოთა საიდუმლო შეეცნო. თავისი ცალი თვალი მან მიმირის შადრევანში დატოვა. თვალის ნაცვლად მან სიბრძნე მიიღო. ოდინმა ნაინებს პოეზია მოპარა და ღმერთებს და ადამიანებს აჩუქა. ოდინი მოკლული იქნა მგელ ფენრირის, ლოკის შვილის მიერ, რაგნაროკის (უკანასკნელი ბრძოლა) დღეს.
სულორი (მდინარე)
ჰიდროლოგიური მახასიათებლები
მდინარე საზრდოობს თოვლის, წვიმის და გრუნტის წყლებით. მისი წყლიანობის რეჟიმი ხასიათდება გაზაფხულის წყალდიდობით და წყალმოვარდნებით მთელი წლის განმავლობაში. ამასთან, წვიმებით გამოწვეული წყალმოვარდნის დონეები ხშირად აღემატება თოვლის დნობით გამოწვეული წყალდიდობის დონეებს. მდინარე გამოიყენება ირიგაციული და ენერგეტიკული დანიშნულებით. მდინარეზე არსებობს სულორის ჰესი და ციხესულორის სარწყავი სისტემა. მოწყობილია არხები წისქვილებისთვის.
ოდინი
საინტერესო ფაქტები
ოდინის ჟამისა - უძველესი, - შეადარეთ - ქართულად ოდინდელი, ოდითგან. ოდინის შუბი - უბედურების სიმბოლო (ოქროზე შეშლილ ადამიანებს ოდინმა შუბი სტყორცნა - დაიწყო ომები.)
სულორი (მდინარე)
სარეწაო მნიშვნელობა
მინი|250პქ|მდინარე სოფელ სულორში მდინარე სენსიტიურია, არასარეწაო მნიშვნელობის, სტატუსი შეიძლება შეფასდეს, როგორც სატოფე-სანასუქო-გამოსაზამთრებელი. განვითარებულია სამოყვარულო თევზჭერა. მდინარეში ბინადრობს 14 აბორიგენული თევზის სახეობა.
ჰესი
1953 წელს სოფელ სალხინოში აშენდა სულორჰესი, რომლის არხის სათავე იყო სოფელ დიხაშხოში. ეს ჰესი მხოლოდ დიხაშხოსა და სალხინოს ამარაგებდა ელექტრო ენერგიით. აშენების შემდეგ ჰესი და სათავე არც ერთხელ არ გარემონტებულა, ხოლო რაც რიონჰესი აიგო, სულორჰესი მივიწყებულ იქნა, რადგან ვანს რიონჰესი აძლევდა ელექტროენერგიას. არხის სათავე დღემდე გამოიყენება, როგორც საბანაო ადგილი და სოფელ დიხაშხოში დიდი პოპულარობით სარგებლობს.
ქვედა ორღული
ქვედა ორღული — სოფელი საჩხერის მუნიციპალიტეტში (ჩიხის თემი). მდებარეობს მდინარე ყვირილის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 500 მეტრი, საჩხერიდან 7 კილომეტრი.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 648 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:საჩხერის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კომპილატორი
კომპილატორი — კომპიუტერული პროგრამა, რომელიც კითხულობს პროგრამას დაწერილს რომელიმე პროგრამირების ენაში ანუ წყარო ენაში და თარგმნის მას იდენტიურ პროგრამაში განსხვავებულ პროგრამირების ენაზე ანუ მიზნის ენაზე. კომპილატორის მნიშვნელოვანი თვისება არის წყარო ენაში შეცდომების პოვნა და შეძლებისდაგვარად მათი გამოსწორება ან მითითება.
განმმარტებელი კითხულობს პროგრამას დაწერილს რომელიმე პროგრამირების ენაში და სხვა პროგრამირების ენაზე თარგმნის მაგივრად თვითონ ასრულებს წყარო ენაში მითითებულ ბრძანებებს.
ერთ-ერთი ასეთი პროგრამა არის პრეპროცესორი, რომლის დანიშნულებაა შეაგროვოს სხვადასხვა ფაილებზე გაფანტული პროგრამა და გააფართოვოს მაკროები წყარო ენის გამოსახულებებში. ლინკერი გადაწყვეტილებებს იღებს გარე მეხსიერების მისამართების დანიშვნაზე სადაც ერთ ფაილში მოთავსებული გამოსახულება უთითებს სხვა ფაილში მათავსებულ პროგამის კოდს. ლოუდერს გადაყავს გასაშვები ობიექტის ფაილები მეხსიერებაში პროგრამის გასაშვებად.
კომპილატორის სტრუქტურა
სტანდარტული კომპილატორი შედგება ორი ნაწილისგან: ანალიზი და სინთეზი. ანალიზი შლის წყარო ენას რამდენიმე ნაწილად და ადგენს ამ პროგრამის გრამატიკულ სტრუქტურას. ეს სტრუქტურა შემდგომ შუამავალი კოდის სახეს იღებს და სინტეზის ფაზაში განაგრძობს გადამუშავებას. ანალიზის დროს ხდება პროგრამის სინტატიკური და სემანტიკური შეცდომების დადგენა. გროვდება სხვადასხვა ინფორმაცია პროგრამის შესახებ და ხდება მათი შენახვა მონაცემთა სტრუქტურაში რომელსაც სიმბოლოების ცხრილი ეწოდება.
სინთეზის ფაზა შუალედური კოდის და სიმბოლოების ცხრილის გამოყენებით ქმნის სამიზნე პროგრამას. ანალიზის ნაწილს ხშირად წინა ნაწყვეტს უწოდებენ, სინთეზის ნაწილს კი უკანა ნაწყვეტს.
კატეგორია:კომპილატორი კატეგორია:პროგრამირება
პილპილის სოუსი
პილპილის სოუსი (Sauce au poivre) — კრემისებრი კულინარიული სოუსი, რომელიც მზადდება პილპილის მარცვლებით, ნაღების რედუქციის გზით. მის მომზადებაში შეიძლება გამოყენებულ იქნას სხვადასხვა სახის პილპილი, როგორიცაა შავი, მწვანე, ვარდისფერი და სხვა. პილპილის სოუსს ხშირად მიირთმევენ საქონლის ხორცის სტეიკებთან, როგორებიცაა ფილე მინიონი და სუკის სხვა ნაჭრები, ცხვრის, ქათმის და თევზის (თინუსით ან ორაგულით მომზადებული) კერძებთან. მინი|237x237პქ| საქონლის სტეიკი 5 სახის წიწაკის მარცვლებით მომზადებულ პილპილის სოუსთან ერთად.
საწებლის ზოგიერთი ვარიანტის მომზადებისას დროს იყენებენ რამდენიმე სახის წიწაკის მარცვლებს, ზოგიერთში კი გამოყენებულია ინგრედიენტები პილპილის მსგავსი არომატით, მაგრამ ისინი არ არის კლასიფიცირებული, როგორც პილპილის მარცვლები, მაგალითად სანშო. პილპილის სოუსს იყენებენ ფრანგულ ბისტროებსა და რესტორნებში. პილპილის სოუსი გამოიყენება სტეიკ ო პუავრის (steak au poivre) ზოგიერთი ვერსიის მომზადების დროსაც.
სქოლიო
კატეგორია:სოუსები კატეგორია:ფრანგული სამზარეულო
ალასტანი
ალასტანი — სოფელი ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ჭობარეთის ორივე ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1660 მეტრზე, ახალქალაქიდან დაშორებულია 22 კმ-ით.
ისტორია
ალასტანი უძველესი ისტორიული სოფელია საქართველოში. XIII–XIV საუკუნეებში იგი იყო საუფლისწულო მამული, ქართველ მეფეთა თუ უფლისწულთა რეზიდენცია. თუ რა როლს თამაშობდა სოფელი საქართველოს ისტორიაში, წარმოდგენა შეგვექმნება, თუ გავიხსენებთ, რომ ლაშა-გიორგის ალასტანელ მეფეს ეძახდნენ. ლაშა-გიორგის გარდა ალასტანელი მეფეები ყოფილან დავით და მელქისედეკ რუსუდან დედოფლის შემდეგ. „ეტყობა მონღოლების დროს ერთი შტო ბაგრატიონთა გამეფებულა ალასტანში“ (ექვთიმე თაყაიშვილი).
ისტორიულად ალასტანი ორად იყოფოდა ზემო და ქვემო ალასტანი.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 641 ადამიანი.
ეკლესია
სოფლის ცენტრში დგას X–XI სს. დარბაზული ეკლესია. ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელზე არის ორი წარწერა. ერთი იკითხება: „ესე მე ოძელმან დავდე ქვა“. მეორე წარწერის წაშლა უცდიათ საგულდაგულოდ, საღებავიც გადაუსვამთ ისე, რომ აღარ ირჩევა. სოფელში ქართული ეკლესიის უკანვე აშენებულია XIII–XIV საუკუნეების სომხური დიდი ეკლესია.
სნუპი
სნუპი, ან სნაპი (Snuppy; დ. 24 აპრილი, 2005 — 25 მაისი, 2015) — ავღანური მწევარი, მსოფლიოში პირველი კლონირებული ძაღლი. ლეკვი შექმნეს ზრდასრული ავღანური მწევარის ყურის უჯრედის გამოყენებით. ნაყოფის მოსამზადებლად გამოყენებულ იქნა 123 სუროგატი დედა, რომელთაგან მხოლოდ სამმა შვა ლეკვი. ამ სამიდან მხოლოდ ერთი გადარჩა. 45-კაციან ჯგუფს, რომლებიც სნუპის კლონირებას ახორციელებდნენ, ხელმძღვანელობდა ბიოსამედიცინო მეცნიერი ჰუან ვუ-სუკი სეულის უნივერსიტეტიდან. სნუპი გარდაიცვალა 2015 წლის მაისში, 10 წლის ასაკში.
სქოლიო
კატეგორია:კლონირებული ცხოველები