cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
უგანდა
ისტორია
კონფლიქტმა ჩრდ. უგანდაში შეიწირა ათასობით ადამიანი და დევნილად აქცია მილიონი. 2007 წელს უგანდამ გამოყო ჯარისკაცები აფრიკის გაერთიანების მიერ წარმოებული სამშვიდობო ოპერაციისათვის სომალიში. 2010 წლის 11 ივლისს უგანდის დედაქალაქში მოხდა სისხლიანი ტერაქტი, რის შედაგადაც 76 ადამიანი დაიღუპა. უგანდის პრეზიდენტის განცხადებით, ქვეყნის არმია მზადაა პასუხი გასცეს სომალელი მეამბოხეების ქმედებას. კამპალაში მომხდარ ტერაქტზე პასუხისმგებლობა სწორედ სომალის ისლამისტურმა დაჯგუფება „აშ-შაბაბმა“ აიღო თავის თავზე.
გეოგრაფია
thumb|250px|უგანდის ფიზიკური რუკა thumb|250px|უგანდის ხედი კოსმოსიდან მინი|მარჯვნივ|250პქ|[[კადამი (მთა)|კადამის მთა უგანდაში.]] ქვეყანა მდებარეობს აღმოსავლეთ აფრიკის პლატოზე, აფრიკის დიდი ტბების რეგიონში, 1100 მ-ზე ზღვის დონიდან ცალკეული მთის მწვერვალებით (დასავლეთით კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საზღვართან რუვენზორის მასივი, სიმაღლე 5109 მეტრი და აღმოსავლეთში კენიის საზღვართან ელგონის მთა, სიმაღლე 4321 მეტრი) და ჩრდილოეთით სუდანის პლატოზე. მიუხედავად ამისა ქვეყნის სამხრეთით მიწები ნაკლებად მშრალია. უგანდის ცენტრალურ ნაწილში არის ტბა კიოგა, რომელიც გარშემორტყმულია ჭაობიანი ტერიტორიებით. როგორც ვიცით, მსოფლიოში სიგრძით უდიდესი მდინარე ნილოსი, წარმოქმნილია თეთრი და ცისფერი ნილოსის შეერთებით, ისინი ერთდებიან ხართუმთან. სწორედ უგანდაში, ტბა ვიქტორიასთან იღებს სათავეს ნილოსი. ვიქტორიას ნილოსი მიდის ტბა კიოგამდე, აქედან კი ჩაედინება ალბერტის ტბაში. ალბერტის ნილოსი კი მიედინება სუდანისაკენ, სადაც ალბერტის ნილოსი, იგივე თეთრი ნილოსი უერთდება ცისფერ ნილოსს. ტბა კიოგა სამხრეთით წარმოადგენს გამყოფს ბანტუზე მოსაუბრეთ შორის, ხოლო ჩრდილოეთით ის წარმოადგენს გამყოფს ცენტრალურ სუდანურ ენასა და ნილოტურს შორის (უგანდური ლანგო). უგანდაში, განსაკუთრებით კი რაიონებში, სხვადასხვა ენაზე მოსაუბრე ხალხი ცხოვრობს.
უგანდაში ჩვეულებრივ ეკვატორული კლიმატია. ყველაზე ცივი თვის საშუალო ტემპერატურაა 20 °C, ყველაზე თბილის 25 °C. სამხრეთი უგანდა გამოირჩევა წვიმებით. ვიქტორიის ტბის ჩრდილოეთ სანაპიროებზე წვიმა იცის ძირითადად მარტიდან ივნისამდე და ნოემბერ-დეკემბერში. უფრო ჩრდილოეთით ამინდი თანდათანობით უფრო თბილია გულუში, რომელიც 120 კმ-ითაა დაშორებული სუდანის საზღვრიდან, ნოემბერ-თებერვალი უფრო მეტად მშრალი პერიოდია ვიდრე წლის სხვა პერიოდები.
ჩრდილო-აღმოსავლეთის რეგიონ კარამოჯაში ყველაზე მშრალი კლიმატია და განთქმულია გვალვებით, ხოლო რვენზორის რეგიონში სამხრეთ-დასავლეთით, კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საზღვართან, თითქმის მთელი წლის განმავლობაში წვიმს. ქვეყნის სამხრეთ ნაწილზე დიდძალ გავლენას ახდენს ვიქტორიის ტბა, რომელშიც ბევრი კუნძულია. ის იცავს ტემპერატურას ხშირი ცვალებადობისგან და ამასთან ტბის შემოგარენში ზრდის ღრუბლიანობას და წვიმიანობას. ყველაზე მნიშვნელოვანი ქალაქები ქვეყნის სამხრეთშია, ვიქტორიის ტბის ახლოს, მათ შორის დედაქალაქი კამპალა და მასთან ახლოს მდებარე ქალაქი ენტებე. ვიქტორიის ტბის გარდა, უგანდაში გვხვდება ტბები: კიოგა, ალბერტი, ედუარდი და პატარა ტბა ჯორჯი.
მცენარეულობებიდან სჭარბობს ხშირბალახიანი სავანები, შენარჩუნებულია ტროპიკული ტყეების პატარა მასივები.
ქვეყანა მდიდარია ცხოველთა სამყაროთი — ბინადრობენ სპილოები, ბეჰემოთები, აფრიკული კამეჩები, ანტილოპები, ჟირაფები, ლომები, ჯიქები, მაიმუნები. ბევრია ფრინველი და ქვეწარმავალი (ნიანგები, გველები), ასევე მწერები (ბუზი ცეცე, მალარიის კოღო და სხვა). მდინარეებში და ტბებში ბევრია თევზი.
1980-იანი წლების შუაში განსაკუთრებით დაცული ბუნებრივი ტერიტორიების სისტემას ჩაუტარდა რეორგანიზაცია, შეიქმნა ახალი ეროვნული პარკები და განსაკუთრებით დაცული ბუნებრივი ტერიტორიების მართვა გადაეცა ტურიზმის სამინისტროს. ეს ტერიტორიები თავის მხრივ წარმოადგენენ მთავარ რესურსს ქვეყნის ეკონომიკაში.
დღეისათვის უგანდაში არსებობს რამდენიმე ეროვნული პარკი:
მთავრობა
thumb|150px|[[იოვერი მუსევენი — უგანდის პრეზიდენტი]] უგანდის პრეზიდენტი (ამჟამად იოვერი კაგუტა მუსევენი), არის როგორც ქვეყნის, ისე მთავრობის მეთაური. პრეზიდენტი ნიშნავს პრემიერ-მინისტრს (ამჟამად რუჰაკანა რუგუნდა) და ვიცე-პრეზიდენტს, რომლებიც მას ეხმარებიან მართვაში. პარლამენტი ფორმირდება ნაციონალური ასამბლეის მიერ, ასამბლეაში 332 კაცია. 104 დეპუტატი ირჩევა დაინტერესებული ჯგუფების მიერ, ქალების და არმიის ჩათვლით. დანარჩენი წევრები ირჩევა ხუთწლიანი ვადით საყოველთაო არჩევნების გზით.
1986 წლიდან პოლიტიკური პარტიები შეიზღუდნენ თავიანთ საქმიანობაში, მიზეზი იყო სექტანტების მხრიდან ძალადობის თავიდან აცილება. მუსევანის მიერ შექმნილ ამ „უპარტიო“ სისტემაში, პოლიტიკური პარტიები კვლავ აგრძელებდნენ არსებობას, თუმცა მათ მუშაობა მხოლოდ სათავო ოფისებში შეეძლოთ. ეს აკრძალვა გაუქმდა 2005 წელს, კონსტიტუციონალური რეფერენდუმის დროს და დაწესდა მრავალპარტიული სისტემა. ამასთან პრეზიდენტს მეორე ვადით უფლება მიეცა, იმ არგუმენტით რომ მას უნდა გაეგრძელებინა დაწყებული პოლიტიკა.
საპრეზიდენტო არჩევნები ჩატარდა 2006 წლის თებერვალში. იოვერი მუსევენის ძირითად მოწინააღმდეგეს წარმოადგენდა დოქტორი კიზა ბესიჯი.
შეიარაღებული ძალები
უგანდის შეიარაღებული ძალები — ქვეყნის თავდაცვის სახალხო ძალებია. მათი საერთო რაოდენობაა — 40-45 ათასი ადამიანი, სახმელეთო ჯარებისა და სამხედრო-საჰაერო ძალების ჩათვლით. საყოველთაო სამხედრო ვალდებულება არ არსებობს და შეიარაღებული ძალები დაკომპლექტებულია კონტრაქტული სისტემით.
2014 წლის სამხედრო ბიუჯეტი შეადგენს 342 მილიონ დოლარს.
ადმინისტრაციული დაყოფა
|მინი|300პქ|უგანდის რეგიონები 2010 წლიდან უგანდა დაყოფილია 111 ოლქად, ერთ ქალაქად (დედაქალაქი კამპალა) და 4 ადმინისტრაციულ რეგიონად : ჩრდილოეთ, აღმოსავლეთ, ცენტრალურ და დასავლეთ რეგიონებად. ოლქები დაყოფილია სოფლებად და ქალაქებად. ხშირად ოლქების სახელი გამომდინარეობს მათი მნიშვნელოვანი კომერციული ცენტრებისა და ქალაქებისაგან. ქვეყნის მმართველი ადმინისტრაციის პარალელურად შემორჩენილია 6 ტრადიციული ბანტუს სამეფო, თავიანთი კულტურული ავტონომიებით. ეს სამეფოებია: ტორო, ანკოლე, ბუსოგა, ბუნიორო, ბუგანდა და რვენზურურუ. ანკოლე არის არაოფიციალური დობილი ვენდურეს სამეფოსი, რომელიც მდებარეობს ვიქტორიაში, ავსტრალიაში.
ქალაქები
thumb|250px|უგანდის რუკა უგანდის მნიშვნელოვანი ქალაქებია:
დემოგრაფია
მინი|მარჯვნივ|140პქ|უგანდელი ქალი
ეთნიკური ჯგუფები
უგანდა მრავალი სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფის სამშობლოა, თუმცა არც ერთი მათგანი არ წარმოადგენს უმრავლესობა, რათა შეადგინოს ქვეყნის ძირითადი ეთნიკური ჯგუფი.
ეთნიკური შემადგენლობა: და სხვები.
და სხვები.
2002 წლის აღწერით ქვეყანაში სულ ცხოვრობდა 24 930 000 ადამიანი (წყარო: 2002 წლის უგანდის მოსახლეობის აღწერა ).
World refugee survey 2008-ის მიხედვით, რომელიც გამოქვეყნდა ამერიკის შეერთებული შტატების ლტოლვილთა და ემიგრანტთა კომიტეტის მიერ, უგანდა 235 800 ლტოლვილისა და დევნილის თავშესაფარია. მათი უმრავლესობა სუდანელია (162 100 კაცი), კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკიდან — 41 800 კაცი, რუანდიდან — 21 200 კაცი, სომალიდან — 5700 კაცი, ხოლო ბურუნდიდან — 3100 კაცი.
2015 წლისთვის უგანდის მოსახლეობა დაახლოებით 35 მილიონ ადამიანს შეადგენს. მოსახლეობის საშუალო ასაკი 15 წელია.
ენა
thumb|300px|უგანდის ენები უგანდაში ყოველდღიურად თითქმის 40 ენაზე საუბრობენ. დამოუკიდებლობის მიღების შემდგომ უგანდის ოფიციალურ ენად გამოცხადდა ინგლისური.
ყველაზე ხშირად გამოიყენება ადგილობრივი ენა ლუგანდა, რომელზეც ყველაზე ხშირად ბუგანდის რეგიონში საუბრობენ, განსაკუთრებით კი კამპალასა და მის შემოგარენში. ლუგანდას შემდგომ ყველაზე ხშირად იხმარება ლუსოგასა და რუნიანკორეს ადგილობრივი ენები. ეს ენები მეტნაკლებად დომინანტურია ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში.
სუაჰილი არის აღმოსავლეთ და ცენტრალური აფრიკის აღმოსავლეთ ნაწილში ფართოდ გამოყენებული ენა, რის გამოც უგანდის მეორე ოფიციალურ ენად არის გამოცხადებული (2005 წელი), თუმცა სუაჰილის ერთ-ერთ ოფიციალურ ენად გამოცხადებას პოლიტიკურ ნაბიჯად აღიქვამენ. ამასთან ეს ენა არ არის პოპულარული ბანტუზე მოლაპარაკეთა შორის, რომლებიც მჭიდროდ არიან დასახლებული ქვეყნის სამხრეთ და სამხრეთ-დასავლეთში, თუმცა სუაჰილი მნიშვნელოვანი ენაა ქვეყნის ჩრდილოეთით. ეს ენა ასევე ფართოდ გამოიყენება პოლიციასა და შეიარაღებულ ძალებშიც, რაც შეიძლება მივიჩნიოთ შედეგად იმისა, რომ მაშინ როდესაც უგანდა იყო კოლონია, შეიარაღებულ ძალებში უმეტესად ჩრდილოელები მსახურობდნენ. დროთა განმავლობაში სუაჰილი პოლიტიკურ იარაღად იქცა. მაგალითად იდი ამინმა, რომელიც ჩრდილოეთიდან იყო, სუაჰილი ნაციონალურ ენად გამოაცხადა.
რელიგია
მოსახლეობას შორის ეთნიკურად ყველაზე განსხვავებული ინდოელების ორი ძირითადი რელიგიური მიმდინარეობაა — მუსულმანური ისმაილიზმი და ინდუიზმი. ჩრდილოეთ და დასავლეთ ნილოსის რეგიონები კომპაქტურადაა დასახლებული ქრისტიანებით, ხოლო იგანგას რაიონი, აღმოსავლეთ უგანდა, დასახლებულია მუსლიმებით.
ეკონომიკა
უგანდას გააჩნია მნიშვნელოვანი ნატურალური რესურსები. ქვეყანა მდიდარია ნაყოფიერი მიწებით, სპილენძისა და კობალტის საბადოებით. უგანდაში არსებობს გადაუმუშავებელი ნავთობისა და გაზის საბადოები. 1986 წლისათვის ეკონომიკის 56 %-ს შეადგენდა სოფლის მეურნეობა, ძირითადად ყავის ექსპორტით. დღეისათვის კი წამყვან სექტორს ეკონომიკაში სერვისის სექტორი წარმოადგენს. 2007 წელს მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ-ის) 52 % მასზე მოდიოდა. 1986 წლიდან, ქვეყნის ხელისუფლებამ მეგობარი ქვეყნებისა და სხვადასხვა საერთაშორისო თანამეგობრობის დახმარებით დაიწყო იდი ამინის რეჟიმის დროს დანგრეული ეკონომიკის რეაბილიტაცია. ინფლაცია წლების განმავლობაში კლებულობდა. 1987 წელს ინფლაციის დონე შეადგენდა 240 %-ს, ხოლო 2003 წლისათვის 5,1 %-მდე დავიდა. |მინი|260პქ|[[კამპალა|კამპალის საქმიანი უბანი]] 1990-2001 წლებში უგანდის ეკონომიკის ზრდა გამოწვეული იყო გრძელვადიანი ინვესტიციებით, გაუმჯობესებული პირობებით იმპორტისათვის და შემცირებული ინფლაციით. ამას თან დაერთო უსაფრთხოების ნორმების ზრდა და ინდოელი ლტოლვილების დაბრუნება. თუმცა ეკონომიკაზე უარყოფითად იმოქმედა უგანდის ჩართულობამ მეზობელ კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში მიმდინარე ომში.
2000 წელს უგანდა მოხვდა HIPC-ის სიაში. ქვეყანას ამ დროისათვის ჰქონდა $1,3 მიალიარდი ვალი, მათ შორის $ 145 მილიონი პარიზის კლუბის, თუმცა 2006 წლისათვის ქვეყანამ შეძლო პარიზის კლუბის ვალის დაფარვა და ამოვარდა კიდეც HIPC-ის სიიდან.
ეკონომიკური ზრდა 2001-2002 წლებში სოლიდური იყო, მიუხედავად უგანდის ძირითად საექსპორტო საქონელზე — ყავაზე ფასის ვარდნისა. ქვეყნის ხელისუფლებამ სააქციო ბაზარი გამოიყენა პრივატიზაციის მძლავრ საშუალებად. ბაზარზე ვხვდებით რამდენიმე ათეულ ბროკერს და ისეთ საინვესტიციო მრჩევლებს როგორებიც არიან: “African Alliance”, “AIG Investments”, “Renaissance Capital” და “SIMMS”-ს.
ქვეყანაში ასევე განხორციელდა რეფორმები საპენსიო სექტორში (2007 წ.). უგანდისათვის საერთაშორისო ბაზარი ხელმისაწვდომია მეზობელი კენიის საშუალებით. უგანდა არის აღმოსავლეთ აფრიკის გაერთიანების წევრი და პონტენციური წევრი აღმოსავლეთ აფრიკის ფედერაციისა.
ბუნებრივი რესურსები: სპილენძი, კობალტი, ნიობიუმი, ოქრო, ვოლფრამი, ჰიდროენერგია, ნაყოფიერი მიწები.
2009 წლის მთლიანი შიდა პროდუქტი ერთ სულ მოსახლეზე — 1300 $ (204-ე ადგილი მსოფლიოში). სიღარიბის დონის დაბლა ცხოვრობს მოსახლეობის დაახლოებით მესამედი.
ეკონომიკის ძირითადი სექტორებია: სოფლის მეურნეობა (მომუშავეთა 82 %, მშპ-ის 22 %), მთავარი საექსპორტო პროდუქტია — ყავა. ასევე მოჰყავთ ჩაი, ბამბა, თამბაქო, შაქრის ლერწამი, მანიჰოტი, კარტოფილი, სიმინდი, ფეტვი; მისდევენ თევზჭერას; მეცხოველეობა სუსტადაა განვითარებული.
მრეწველობა: (მომუშავეთა 5 %, მშპ-ის 25 %) — შაქრის, ლუდსახარში, თამბაქოს, ტექსტილის.
სოფლის მეურნეობა
სოფლის მეურნეობა უგანდის ეკონომიკის საფუძველია. შაქრის ლერწამი ძირითადად მოჰყავთ პლანტაციებში, ხოლო მცირე ნაწილი — მცირე გლეხურ მეურნეობებში. ყავა ექსპორტის ძირითადი დარგია. 1970-იან წლებში, როდესაც სიცივემ ბრაზილიაში გაანადგურა ყავის ხეების მნიშვნელოვანი ნაწილი, უგანდამ ამ ფაქტით საკმაოდ ბევრი შემოსავალი მიიღო, რადგანაც ფასებმა ყავაზე მკვეთრად აიწია მაღლა. 2002 წელს მოიკრიფა 198 ათასი ტონა ყავა. უგანდის დასავლეთით მოჰყავთ ჩაი, რომლის მოსავალმაც შეადგინა 32,9 ათასი ტონა, თამბაქო და ბამბა.
მრეწველობა
უგანდის ბუნებრივი რესურსები საკმაოდ შეზღუდულია. სპილენძის საბადოების მარაგი შეფასებულია დაახლოებით 4 მილიონ ტონათ. ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთში მუშავდება სასარგებლო წიაღისეულის მცირე საბადოები. უგანდის ეკონომიკა საკმაოდ დამოკიდებულია იმ საქონელზე საბაზრო ფასების მიმართ, რომლებიც ქვეყანას ექსპორტზე გააქვს. არსებობენ სასოფლო-სამეურნეო წიაღისეულის — ბამბის, ჩაის და თამბაქოს გადამუშავების საწარმოები. არსებობს სპილენძის გამოდნობის ქარხანა, ცემენტის ქარხნები და ავტომანქანის ამწყობი საწარმოები. გადამამუშავებელი მრეწველობა ადრეც სუსტად იყო განვითარებული და მან იდი ამინის მმართველობის პერიოდშიც დიდი დარტყმა განიცადა. და დღესაც, მიუხედავად ზრდის მაღალი ტემპებისა, მისი წილი მთლიან შიდა პროდუქტში უმნიშვნელოა.
ენერგეტიკა
ენერგეტიკის 90 %-ზე მეტი დაფუძნებულია ხის ნახშირზე. 2004 წელს ნაწარმოებია 1,894 მილიარდი კვტ ენერგია, ხოლო მისმა ექსპორტმა შეადგინა 165 მილიონი კვტ.
მოქმედებს რამდენიმე ჰიდროელექტროსადგური: ოუენ-ფოლსი (180 მგვტ), კიირა (200 მგვტ).
ტრანსპორტი
ავტოგზები
აეროპორტები
რკინიგზა
ტურიზმი
ტურიზმი უგანდაში ქვეყნის ეკონომიკის ერთ-ერთი დარგია.
ველური ბუნება ქვეყნის მთავარი ტურისტული ღირსშესანიშნაობაა. ტურისტული ინფრასტრუქტურა განვითარებულია მხოლოდ კამპალაში და უგანდის სხვა მსხვილ ქალაქებში. ტურისტებს თან აუცილებლად უნდა ჰქონდეთ უცხოური პასპორტი, ვიზა და აუცილებლად უნდა გაიკეთონ აცრა ყვითელი ციებ-ცხელების და ქოლერის წინააღმდეგ.
2000 წელს უგანდა მოინახულა 191 276 ტურისტმა. 2000 წელს ქვეყნის ბიუჯეტში ტურიზმიდან შემოსავლებმა შეადგინა 149 მილიონი ამერიკული დოლარი. 1996 წელს ქვეყანაში იყო 3887 ნომერი 6608 საწოლით, ნომრების 63 % დაკავებული იყო.
აშშ-ის მთავრობის შეფასებით 2002 წელს, კამპალაში ყოფნის ყოველდღიური ღირებულება შეადგენს დაახლოებით 237 $-ს. საანგარიშო ყოველდღიური ხარჯები ქალაქ ენტებეში შეადგენს დაახლოებით 164 $-ს. უგანდის სხვა ქალაქებში ხარჯები მნიშვნელოვნად დაბალია.
ჯანდაცვა
უგანდა იმ იშვიათ აფრიკულ ქვეყნებში შედის, რომლებმაც შეძლეს წარმატებული ბრძოლა გამოეცხადებინათ HIV ვირუსისათვის, თუმცა შიდსთან ბრძოლისას სასტიკ მეთოდებსაც მიმართავდნენ. “Anti – Homosexuality Bill”-ის მიხედვით, ჰომოსექსუალებს, რომლებსაც აღმოაჩნდებოდათ შიდსი და სექსუალურ ურთიერთობას დაამყარებდნენ, სიკვდილითაც კი სჯიდნენ.
ქალთა წინადაცვეთის შემთხვევების რაოდენობა დაბალია: გაეროს ბავშვთა ფონდის (United Nations Children’s Fund, UNICEF) 2013 წლის მონაცემების მიხედვით უგანდაში ქალების მხოლოდ 1 %-მა ჩაიტარა წინადაცვეთა, რომელიც ქვეყანაში ისედაც უკანონოდ ითვლება.
2012 წლის შეფასებით ქვეყანაში სიცოცხლის ხანგრძლივობა შეადგენს 53,45 წელს, აქედან ქალებში 50,2, ხოლო კაცებში 49,1 წელი. 2012 წელს ბავშვთა სიკვდილიანობის მიხედვით მაჩვენებელი დაახლოებით იყო 61 გარდაცვლილი ბავშვი 1000 ბავშვიდან. 2000-იანი წლების დასაწყისში 100 000 ადამიანზე მოდიოდა 8 ექიმი. 2006 წელს უგანდის მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამოკვლევებისას (UDHS) ნათქვამია, რომ ყოველ წელს დაახლოებით 6000 ქალი კვდება ორსულობის გართულებასთან დაკავშირებული დაავადებების გამო. მაგრამ, უახლოესი ჯანდაცვის სისტემებით ჩატარებულმა ექსპერიმენტალურმა გამოკვლევებმა აჩვენეს, რომ სიტუაციის მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება შესაძლებელია სამედიცინო მომსახურებაზე ტალონების შემოღების და კლინიკებამდე ტრანსპორტირების გამოსწორების გზით.
2001 წელს უგანდის სახელმწიფო სამედიცინო სასწავლებლებში გადასახადის გაუქმებამ გამოიწვია სტუდენტების რაოდენობის 80 %-ით გაზრდა; ზრდის ამ მაჩვენებლის ნახევარზე მეტი მოდის ქვეყნის უღარიბესი მოსახლეობის 20 %-ზე. ეს პოლიტიკა შეფასდა, როგორც გარდამტეხი ფაქტორი, რომელიც უგანდას ეხმარება საკუთარი მიზნების მიღწევაში განვითარების სფეროში. მიუხედავად ასეთი პოლიტიკისა, ბევრი მომხმარებელი უარს ამბობს დახმარებაზე, თუ ისინი არ უზრუნველყოფენ მათ საკუთარი სამედიცინო საშუალებებით, როგორც ეს მოხდა კარგად გარეკლამირებულ ჯენიფერ ანგუკოს შემთხვევის დროს. ცუდი კავშირია საავადმყოფოებთან, ჯანდაცვის მომსახურებაზე მოსახლეობის დაბალი კმაყოფილებაა და მანძილი სამედიცინო მომსახურების წარმომადგენლებთან ხელს უშლის ხარისხიანი სამედიცინო დახმარების გაწევას უგანდის მოსახლეობასთან და განსაკუთრებით ღარიბ და ხნიერ ადამიანებთან. ღარიბებისთვის და სოფლის მოსახლეობისთვის სუბსიდიების გაცემა, სახელმწიფო და კერძო პარტნიორობის გაფართოებასთან ერთად, განისაზღვრა, როგორც მთავარი მიმართულება მოსახლეობის ფართე ფენების ჩასართავად ჯანდაცვის მომსახურების მიღებისთვის.
2012 წლის ივლისში ქვეყანაში, ქალაქ კიბაალეს ოლქში იფეთქა ებოლას ეპიდემიამ. 2012 წლის 4 ოქტომბერს ჯანდაცვის სამინისტრომ ოფიციალურად განაცხადა ებოლას ეპიდემიის აღმოფხვრის შესახებ, რომელსაც სულ ცოტა 16 ადამიანი ემსხვერპლა.
განათლება
2010 წლის შეფასებით წერა-კითხვა იცის მოსახლეობის 73,2 %-მა (მამაკაცების — 82,6 % და ქალების 64,6 %). 2002-2005 წლებში მ.შ.პ.-ის მხოლოდ 5,2 % დაიხარჯა განათლებაზე.
უგანდაში პირველი სკოლები იქმნებოდა მისიონერების მიერ, რომლებიც იყენებდნენ დიდ ბრიტანეთში მიღებულ საგანმანათლებლო სისტემას. დღეისათვის უგანდაში არსებობს როგორც კერძო, ისე სახელმწიფო სკოლები და უნივერსიტეტები. ქვეყანაში სწავლის მსურველები გაცილებით უფრო მეტნი არიან ვიდრე სკოლებში მათი განთავსების ადგილების რაოდენობა. დაწყებითი სკოლის დამთავრებისას მოსწავლეთა ნახევარზე მეტი არ გადადის საშუალო სკოლებში, ხოლო საშუალო სკოლის დამთავრებულთა მესამედზე მეტს, არა აქვს სწავლის გაგრძელების შესაძლებლობა. 1994 წელს უფროსი ასაკის განათლების მაჩვენებელი შეადგენდა 62 პროცენტს.
მაკერერეს უნივერსიტეტი — ყველაზე დიდი და ყველაზე პრესტიჟული საგანმანათლებლო დაწესებულებაა უგანდაში. საუდის არაბეთის ფინანსური მხარდაჭერით 1988 წლიდან ქალაქ მბალეში მოქმედებს ისლამური უნივერსიტეტი. თანდათანობით ქრება ის უპირატესობა, რომლითაც სასწავლო დაწესებულებაში ხვდებოდნენ მხოლოდ ვაჟები. 1991 წელს ისინი შეადგენდნენ დაწყებითი სკოლების მოსწავლეების 55 %-ს, საშუალო სკოლის მოსწავლეების 62 %-ს და უმაღლესი სასწავლებლის სტუდენტების 76 %-ს.
უგანდის საგანმანათლებლო სისტემა შედგება 7 წლიანი დაწყებითი განათლების, 6 წლიანი საშუალო განათლების (შედგება 4 წლიანი არასრული საშუალო და 2 წლიანი საშუალო სწავლებისაგან) და 3-დან 5 წლამდე უმაღლესი განათლების საფეხურებისგან. დღევანდელი სისტემა არსებობს 1960-იანი წლების დასაწყისიდან.
მასმედია
დღეისათვის უგანდაში მასმედია საკმაოდ აქტიურია. მაგრამ ეს ყოველთვის ასე არ ყოფილა, რადგანაც ადრე ქვეყანაში პოლიტიკური სიტუაცია არასტაბილური იყო. მასმედიას პოლიტიკური გადატრიალებებისა და სამხედრო დიქტატურების გამო, განსაკუთრებით ობოტეს და იდი ამინის დროს, სიმშვიდე არასდროს არ ჰქონია.
1986 წელს იოვერი მუსევენის მიერ ქვეყანაში კონტროლის დამყარების შემდეგ მასმედიის განვითარების იმედებიც გაჩნდა. ის დაპირდა მასმედიის საშუალებებს თავისუფლებას და პროგრესს. უკანასკნელი 25 წლის განმავლობაში ქვეყანაში შეიმჩნევა მედია ინდუსტრიის მნიშვნელოვანი ზრდა და მასმედიისთვის თავისუფალი აზრის გამოხატვის პირობების შექმნა. დღეისათვის უგანდის მედია ინდუსტრია ეკონომიკის ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური დარგია.
ბეჭვდითი ორგანოები
დღეისათვის უგანდაში ბევრი გაზეთი და ჟურნალი იბეჭდება. "The New Vision" უგანდის ერთ-ერთი უძველესი და წამყვანი ინგლისურენოვანი გაზეთია. ის სახელმწიფოს ეკუთვნის და აქვს ყველაზე დიდი ტირაჟი მთელ ქვეყანაში. "The Daily Monitor" დამოუკიდებელი გაზეთია და ქვეყანაში ასაკით მეორეა. უკანასკნელ ათწლეულში, როცა უგანდის პოლიტიკურმა ოპოზიციამ ძალა მოიკრიბა, გაზეთი "The Daily Monitor" შეუერთდა ოპოზიციას და მისი შეხედულებები განსხვავებულია სახელმწიფო "The New Vision"-ის შეხედულებებთან. მათ ასეთ კონკურენციას მოაქვს შესამჩნევად სხვადასხვა ასპექტები ქვეყნის ყველაზე დიდი ახალი ამბების გამოცემების ხუთეულში. მაგალითად, 2011 წელს ქვეყანაში მიმდინარე საპროტესტო გამოსვლების დროს, სხვადასხვა სამთავრობო წყაროებმა ბრალი დასდეს "The Daily Monitor"-ს და სხვა დამოუკიდებელ გაზეთებს ოპოზიციის და დემონსტრანტების მხარდაჭერაში.
ამ ორი გაზეთის გარდა, გამოიცემა სხვა გაზეთებიც, როგორიცაა "Bukedde", რომელიც სახელმწიფო ყოველდღიური გაზეთია და იბეჭდება ლუგანდის ენაზე. ასევე გამოიცემა ყოველდღიური "Red Pepper", რომელმაც მუშაობა დაიწყო, როგორც ყოველკვირეულმა ცნობარმა, მაგრამ დღეისათვის იგი ქვეყნის ერთ-ერთი წამყვანი ყოველდღიური გაზეთია. ქვეყანაში ასევე გამოიცემა "The Weekly Observer", "The Independent", "The Razor". ისეთ გაზეთებში, როგორებიცაა "Onion" და "Entasi", სავსეა სენსაციური და მსუბუქი ეროტიკით სავსე სტატიები.
გაზეთების გარდა, ასევე გამოიცემა მთელი რიგი ჟურნალები, რომლებიც თვეში ერთხელ გამოიცემა. "Bride & Groom" ეკუთვნის სახელმწიფოს. "African Woman" ასევე პოპულარული ჟურნალია.
ტელევიზია
1990-იანი წლების ბოლომდე უგანდაში არსებობდა მხოლოდ ერთი სატელევიზიო სადგური. ეს იყო სახელმწიფო სატელევიზიო სადგური, რომლის სახელწოდება იყო "უგანდის ტელევიზია" (UTV), რომელსაც დღეს ჰქვია უგანდის სამაუწყებლო კორპორაცია (UBC). 1990-იან წლებში პირველ ალტერნატიულ სატელევიზიო არხს ერქვა "Sanyu TV". მაგრამ ამ არხმა დიდხანს ვერ გაძლო. "Wavah Broadcasting Television" (WBS) გახდა UBC-ის რეალური ალტერნატივა 2000-იანი წლების დასაწყისში. მან გზა გაუხსნა სხვა სატელევიზიო სადგურებს, რათა მათაც დაეწყოთ მაუწყებლობა. ასეთი ტელევიზიები გახდნენ: "Lighthouse Television", "Bornfree Technologies Network", "EATV" და "Top TV".
"Bukedde TV"-მ მაუწყებლობა დაიწყო 2010 წელს და წარადგინა პოპულარული პროგრამა "Agataliiko Nfuufu", რომელიც ეთერში გადის ყოველდღე საღამოს 10 საათზე. "Bukedde TV"-ის ტელევიზია მაუწყებლობს ლუგანდას ენაზე. "NTV"-ის შემოსვლა სამაუწყებლო სივრცეში მოხდა 2000-იანი წლების შუაში, რამაც სატელევიზიო სივრცე გახადა უფრო კონკურენტუნარიანი და მოიტანა დიდი მუხტი სხვა სატელევიზიო სადგურებისთვის, მაგალითად, NBS-სათვის და "Bukedde TV"-სათვის. ამ ტელევიზიების გადაცემები ძირითადად გასართობი ხასიათისაა, რომელიც დაკავშირებულია მუსიკალურ ვიდეო კლიპებთან და ეთერში დიდი დრო უკავია. ასევე არსებობს პოლიტიკური ტოკ-შოუების და ახალი ამბების გადაცემები. ახალი ამბების გადმოცემები "NTV"-ზე საკმაოდ პოპულარულია, როგორც "Agataliko Nfuufu"-ის ახალი ამბების პროგრამა "Bukedde TV"-ზე.
დღეისათვის უგანდაში მიმდინარეობს ციფრულ სატელევიზიო მაუწყებლობაზე გადასვლა. ქვეყანაში შექმნილია კომისია და მიმდინარეობს საერთოეროვნული კომპანია სატელევიზიო მომხმარებლებისთვის, რათა ისინი გადაერთონ სტანდარტულ ციფრულ მაუწყებლობაზე და ჰქონდეთ მისი მიღების სრული გარანტია. ციფრული სატელევიზიო მაუწყებლობის მისაღებად მომხმარებლებს უნდა ჰქონდეთ ან ისეთი ტელევიზორები, რომლებსაც თვითონ შეუძლიათ შესაბამისი სიგნალის მიღება, ან შეიძინონ ამისთვის საჭირო სატელევიზიო დეკოდერები. კომისიამ ლიცენზიები გასცა ხუთ კომპანიას, რათა მათ გაეყიდათ საეთერო დეკოდერები ქვეყანაში. მომხმარებლებს ასევე აქვთ შესაძლებლობა ციფრული ფასიანი ტელევიზია Digital Pay TV-ის მეშვეობით უყურონ ციფრულ თანამგზავრულ ტელეარხებს: "GoTV", "Zuku", "Simba TV" და "Startimes". უფასო არხებია: "UBC", "STAR TV", "UBC 24"," UBC Magic 1", "Bukedde 1", NTV, NBS, WBS, LTV, "Miracle", "Al-Jazeera", BBC, CCTV, "CITIZEN", EATV, "CAPITAL", "TOP TV", "Record TV", "Urban TV".
რადიო
ზოგიერთი სხვა პოპულარული რადიოსადგურებია CBS, "Simba", "Super" და "Dembe". რადიოპროგრამებში დომინირებს მუსიკა. ტოკ-შოუ და კომედიები ასევე პოპულარულია.
დღეისათვის რადიო მოიცავს მედიის ახალ სახეობას და ინტეგრირებულია სხვა საკომუნიკაციო არხებთან. მაგალითად რადიოსადგურები უგანდაში ინტეგრირებულია მობილურ ტექნოლოგიებში აუდიტორიის მოზიდვის ზრდის პროგრამირებისთვის. მსმენელებს შეუძლიათ დარეკონ ტოკ-შოუში და გამოხატონ საკუთარი აზრი ნებისმიერ იმ საკითხზე, რომელზეც ლაპარაკობენ გადაცემაში.
რადიოსადგურები ასევე გამოიყენება ინტერნეტში, რათა გაფართოვდეს მათი აუდიტორია. რადიოსადგურების უმრავლესობა იყენებს ონლაინ რადიო სერვისს, მაგალითად: "Odyovi", Listenfmradios.com, "Streema",Streame,co, UGO, რათა მოიპოვონ უფრო ფართე აუდიტორია.
ინტერნეტი
ინტერნეტი, როგორც მედია პლატფორმა უგანდაში დღესაც კი სიახლეა. ინტერნეტის შეღწევის დონე ჯერ კიდევ საკმაოდ დაბალია აფრიკის სხვა ქვეყნებთან შედარებით. ოპტიკურ-ბოჭკოვანი კაბელის ბოლო პროექტმა ინდოეთის ოკეანეში მოიტანა დიდი ოპტიმიზმი და ინტერნეტისადმი გაძლიერებული დაინტერესება. ამან ასევე მოიტანა ინვესტიციები ზოგიერთ ადგილობრივ სატელეკომუნიკაციო კომპანიებში, ასევე Broadband-ის და GPRS-ის აბონენტების მომსახურების ინვესტირებაში. ამან მოიტანა ინტერნეტის შეღწევადობის დონის მკვეთრი ზრდა და პრაქტიკულად ნებისმიერ მსურველს შეუძლია შეუერთდეს ინტერნეტს ჩვეულებრივი USB-ს საშუალებით ან მობილური ტელეფონის დახმარებით.
სულ ახლახან უგანდაში Facebook ინტერნეტი MTN ჯგუფთან ერთად გახდა ყველაზე პოპულარული საიტი და ადგილი, სადაც ახალგაზრდების უმრავლესობა და მომუშავე ადამიანები დიდ დროს ატარებენ. გაჩნდა იმედი, რომ ეს ახალი შესაძლებლობები მოიზიდავენ ახალ ინვესტიციებს ინტერნეტ სექტორში. ზოგიერთი ადგილობრივი გაზეთი, განსაკუთრებით "The New Vision" და "The Daily Monitor" ერთ-ერთი ყველაზე უფრო პოპულარული საიტია უგანდაში.
2014 წელს უგანდის საკომუნიკაციო კომისიის (UCC) მონაცემებით მობილური ინტერნეტით სარგებლობს 4 196 133 ადამიანი. შესამჩნევია, რომ მობილურმა ინტერნეტმა განდევნა ინტერნეტში ფიქსირებული დაშვება.
მასმედიის თავისუფლება
მიუხედავად უგანდაში მასმედიის თავისუფლების დონის ამაღლებისა, ბოლო ათწლეულში სახელმწიფოს მხრიდან იგი მაინც საჭიროებს უფრო მეტ ყურადღებას, განსაკუთრებით ჟურნალისტების და მასობრივი საინფორმაციო საშუალებების მიმართ, რათა მასმედიას მიეცეს საშუალება თავისუფლად გამოხატოს საკუთარი პოზიცია. სულ ახლანდელი შემთხვევა, როდესაც CBS radio და NTV დაიკეტა მთავრობის მიერ განსხვავებული აზრების გამო მიანიშნებს ხელისუფლების ზეწოლაზე მასმედიის მიმართ.
კულტურა
უგანდა კულტურულად მრავალფეროვანია მისი მოსახლეობის ეთნიკური სიჭრელის გამო. უგანდაში აფრიკელებთან ერთად აზიელებიც (უმეტესად ინდოელები) ცხოვრობენ.
მუზეუმები
უგანდის მუზეუმი (The Uganda Museum) გაიხსნა 1908 წელს კამპალაში უგანდის კულტურული და ისტორიული მემკვიდროების შენახვისთვის, შესწავლისთვის, დოკუმენტაციისთვის და ექსპონირებისათვის.
მუზეუმი მნახველებისთვის ღიაა ყოველდღე 10-დან 18 საათამდე.
მუზეუმი გაიხსნა 1908 წელს სიქჰების ტაძარში, რომელიც მდებარეობს ლუგარდის ფორტში, კამპალის ძველ ბორცვზე. 1941 წელს მუზეუმი გადავიდა მაკერერეს მხატვრული ხელოვნების სკოლაში. 1954 წელს — მუზეუმი ისევ გადავიდა ამჟამინდელ ადგილას — კიტანტეს ბორვცვზე.
2011 წელს წარმოიშვა საკითხი მუზეუმის შენობის შესაძლო დანგრევისა და მის ადგილას 60 სართულიანი სავაჭრო ცენტრის მშენებლობისა, რომელშიც ორი სართული შეიძლება მუზეუმისთვის გამოყოფილიყო. ამ გეგმებმა უგანდის საზოგადოებაში გამოიწვია ღრმა შეშფოთება, რომელიც პირველ რიგში დაკავშირებული იყო მასთან, რომ ასეთი სამუშაოების დროს შეიძლებოდა სამუდამოდ დაკარგულიყო მცირე ისტორიული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი.
ლიტერატურა
უგანდის ლიტერატურამ ჩამოყალიბება დაიწყო XX საუკუნის შუაში ინგლისურ ენაზე, რადგანაც უგანდის მკვიდრი მოსახლეობის ენებმა იმ მომენტში ლიტერატურული ტრადიციის ჩამოყალიბება ვერ მოასწრეს.
თუ არ ჩავთვლით სასწავლო სახელმძღვანელოებს, უგანდაში სულ გამოიცემა 20 დასახელების წიგნი წელიწადში, რაც მეტყველებს ლიტერატურის განვითარების სუსტ დონეზე. 1969 წელს უგანდელმა მწერალმა ტაბან ლო ლიიონგმა უგანდას უწოდა «ლიტერატურული უდაბნო».
მიუხედავად ამისა, უგანდის მწერლები მუშაობენ და იღებენ პრესტიჟულ საერთაშორისო პრემიებს. მაგალითად, მონიკა არაკ დე ნიეკომ 2007 წელს მიიღო კეინის პრემია, ხოლო ამ პრემიის შორტლისტერები (short list, shortlist) სხვადასხვა წლებში გახდნენ ბეატრის ლამვაკა და დორინ ბაინგანა (უკანასკნელი ასევე იყო თანამეგობრობის მწერალთა პრემიის ლაურეატი).
ასევე შეიძლება აღინიშნოს უგანდის ლიტერატურის სხვა გამოჩენილი მწერლები, როგორებიცაა ოკოტ პ’ბიტეკი, ბარბარა კიმენიე, რობერტ სერუმაგა, ოკელო ოკული, ენერიკო სერუმა, მოზეს ისეგავა და ბევრი სხვა.
კინო
ადგილობრივი მაცხოვრებლებისთვის ახლად დაარსებული უგანდის კინოინდუსტრია ცნობილია, როგორც Ugawood, ზოგჯერ Kinauganda. 2005 წელს რეჟისორმა აშრაფ სემვოგერერემ ამ სტუდიაში გადაიღო პირველი ფილმი. ბევრმა უკვე აღნიშნა, რომ ესაა სტაბილურად განვითარებადი კინოინდუსტრია არა მარტო, როგორც ნოლივუდი და ბოლივუდი, არამედ განთქმული ჰოლივუდიც. უგანდის გაზეთების ცნობით აქ ფილმებს იღებენ ისეთი რეჟისორები, როგორებიცაა კუდძუ აიზეკი, მეტ ბიში და უსამა მუკვაია
მაყურებელი შედის ვიდეო-დარბაზებში, სადაც ვიჯეი ახმოვანებს მხატვრულ ფილმს, აკეთებს დუბლირებას და უმატებს საკუთარ კომენტარებს, ასევე ატრიალებს DVD-ს და აჩვენებს მხატვრულ ფილმებს პრაიმ-ტაიმ TV-ზე.
ზოგიერთ ფილმს აფინანსებენ არასამთავრობო ორგანიზაციები კულტურული გრანტების სახით. ზოგიერთი ფილმი გამოდის DIY-ს სახით და მცირე ბიუჯეტით. მცირე ბიუჯეტის მიუხედავად, უგანდის კინოინდუსტრია საკმაოდ პროდუქტიულია. კამპალის ახლოს მდებარე ვაკალიგაში დაარსებულმა Wakaliwood-მა გამოუშვა 40-ზე მეტი მცირებიუჯეტიანი ბოევიკი უკანასკნელი 10 წლის განმავლობაში.
უგანდის საკომუნიკაციო კომისია აწყობს უგანდის კინოფესტივალებს კინემატოგრაფიის განვითარებისათვის. 2013 წელს ფილმმა "სახელმწიფო სამეცნიერო-კვლევითი ბიურო" მოიპოვა 4 პრიზი. 2014 წელს ფილმმა "The Felistas Fable" მოიპოვა ასევე 4 პრიზი, საუკეთესო რეჟისურის (დილმან დილი) ჩათვლით. Pearl International Film Festival ტარდება ყოველწლიურად კამპალაში.
მუსიკა
უგანდაში ცხოვრობს 30-ზე მეტი ეთნიკური ჯგუფი და ისინი შეადგენენ მათი ხალხური მუსიკის საფუძველს. განდას ხალხი, რომელიც ქვეყანაში ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანი ეთნიკური ჯგუფია, დომინირებს უგანდის კულტურასა და მუსიკაში უკანასკნელი ორასი წლის განმავლობაში. სხვა ეთნიკურ ჯგუფებს აქვთ თავისი საკუთარი მუსიკალური სტილი, შენარჩუნებული XVIII საუკუნიდან.
ტრადიციული მუსიკიდან გამომდინარე პოპულარული მუსიკის პირველი ფორმა იყო Kadongo Kamu — მუსიკის სტილი, რომელიც აღმოცენდა განდას ხალხის ტრადიციული მუსიკის საფუძველზე. მოგვიანებით სხვა მუსიკალური ჟანრები დაფუძნდნენ Kadongo Kamu-ზე, რაც მას ხდის ერთ-ერთ ყველაზე უფრო გავლენიან მუსიკალურ ჟანრად უგანდაში.
დღეისათვის, გლობალიზაციის შედეგად უგანდაში, როგორც აფრიკის თითქმის ყველა ქვეყანაში, შეიმჩნევა თანამედროვე აუდიო წარმოების ზრდა. ამან მოიტანა დასავლური მუსიკალური სტილის შემოჭრა ქვეყანაში, ისეთების, როგორებიცაა დენსჰოლი და ჰიპ-ჰოპი. დღევანდელი უგანდის პოპულარული მუსიკა უფრო დიდი აფრიკული პოპულარული მუსიკის ნაწილია.
ტანსაცმელი
უგანდაში მამაკაცების ეროვნული სამოსია — kanzu. ქალები უგანდის ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილში ატარებენ კაბებს წელზე შემოჭერილი ქამრით და დიდი გაფართოებული მხრებით, რომელსაც ჰქვია gomesi. ქალები ქვეყნის დასავლეთ და ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში ატარებენ მხრებზე და წელზე გარშემორტყმულ გრძელი ქსოვილის პელერინებს, რომელსაც ჰქვია suuka. ქალებს ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთ რეგიონში აცვიათ გრძელი, ტომრისებული კაბები და ჰკიდიათ ქსოვილთან შესაბამისი მოკლე ჰალსტუხი. ქალები ასევე იცვამენ XIX საუკუნეში მისიონერების მიერ შემოტანილ გრძელ კაბებს, რომელსაც ჰქვია busuti.
სამზარეულო
უგანდის სამზარეულო შედგება ტრადიციული კულინარიისაგან, რომელზეც დიდი გავლენა გააჩნია ინგლისურ, არაბულ და აზიურ (განსაკუთრებით ინდური) სამზარეულოს.
ქათმის, თევზის (როგორც წესი ცოცხალი, მაგრამ ასევე არსებობს დამარილებული), ძროხის, თხის და ცხვრის ხორცს ასევე ხშირად მიირთმევენ, თუმცა სოფლის მოსახლეობაში სიღარიბის გამო ხორცს უფრო ნაკლებად იყენებენ, ვიდრე სხვა რაიონებში. სოფლებში უფრო გავრცელებულია ველური ცხოველების ნანადირევის ხორცის მიღება. ამის გარდა სოფლებში პირუტყვის დასაკლავად საჭიროა აუცილებელი მიზეზი. Nyama (სუაჰილის ენაზე "ხორცი") არ იჭმევა ყოველდღიურად.
სიმინდის ფქვილ Ugali-ს ურევენ წყალს და ამზადებენ ფაფას საუზმისთვის, ძირითადად ბავშვებისათვის. ქვაბში სიმინდის ფქვილს ემატება ცოტა წყალი და ითქვიფება, შედეგად ugali ხდება სქელი, როგორც ამერიკული სიმინდის პური. ამის შემდეგ მას ჭრიან თხელ ნაჭრებად, დებენ თეფშებზე და ალაგებენ მაგიდაზე.
სპორტი
მინი|300პქ|უგანდელი ბიჭები ფეხბურთის თამაშისას ფეხბურთი უგანდაში სპორტის ეროვნული სახეობაა. უგანდის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები, მეტსახელად წეროები, შედის უგანდის საფეხბურთო ასოციაციების ფედერაციაში. მათ ვერასდროს ვერ გადალახეს შესარჩევი ეტაპები და შესაბამისად ვერასდროს ვერ გავიდნენ მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფინალურ ეტაპზე; მათი საუკეთესო შედეგი აფრიკის ერთა თასზე დაფიქსირდა 1978 წელს, როდესაც ნაკრებმა დაიკავა მეორე ადგილი.
კრიკეტი უგანდაში ასევე სპორტის ერთ-ერთი ძირითადი სახეობაა, სადაც 1975 წელს მსოფლიოს თასზე კრიკეტში ქვეყანა გამოდიოდა, როგორც კრიკეტში აღმოსავლეთ აფრიკის ნაკრების ნაწილი. ქვეყნის ეროვნული გუნდი კრიკეტში წარმატებით ასპარეზობს შიდა აფრიკულ ტურნირებში. უგანდამ მოიგო მსოფლიო კრიკეტის ლიგა World Cup Qualifier-ში, რომელიც გაიმართა სამხრეთ აფრიკაში 2009 წლის აპრილში.
უგანდის კოლეჯების სტუდენტები და უფროსკლასელები ასევე თამაშობენ ნაციონალურ საკალათბურთო ლიგაში. 2006 წელს უგანდაში ჩატარდა რეგიონალური ტურნირი, რომელშიც მისმა ნაკრებმა, მეტსახელად Silverbacks, გაიმარჯვა.
2005 წლიდან რაგბი ასევე გახდა სწრაფადმზარდი სპორტის სახეობა უგანდაში და უგანდის მორაგბეთა ეროვნული ნაკრები იკრეფს თავის ძალას, რაზედაც მეტყველებს უფრო ხშირი გამარჯვებები ისეთ აფრიკულ სარაგბე ქვეყნებზე, როგორებიცაა ნამიბია და მაროკო. 2007 წელს უგანდის ნაკრებმა, აფრიკის თასის ფინალში დაამარცხა მადაგასკარის ნაკრები და პირველობა მოიპოვა.
ფეხბურთის, კრიკეტისა და რალის გარდა უგანდაში პოპულარულია ბალახის ჰოკეიც. ბალახის ჰოკეი ერთადერთი გუნდური სპორტის სახეობაა, რომლითაც ოლიმპიურ თამაშებში მონაწილეობდნენ 1972 წელს მიუნხენში.
მულტი სპორტულ ღონისძიებებზე უგანდა თავისი წარმატებების უმრავლესობას აღწევს მძლეოსნობაში და კრივში. უგანდის სპორტსმენებმა მოიპოვეს 7 მედალი ოლიმპიური თამაშებზე და 39 მედალი თანამეგობრობის თამაშებზე, ყველა ეს მედლები მოპოვებული იქნა მხოლოდ მძლეოსნობაში და კრივში. ზოგიერთი უგანდელი ცნობილი სპორტსმენია ჯონ აკიი-ბუა, რომელმაც ქვეყანას მოუტანა პირველი ოქროს მედალი 400 მეტრზე თარჯრბენში 1972 წლის მიუნხენის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე, და დევის კამოგა, 400 მეტრზე რბენაში ბრინჯაოს პრიზიორი და პირველი უგანდელი, რომელმაც აიღო მედალი მძლეოსნობის მსოფლიო ჩემპიონატზე (ასევე აიღო ვერცხლის მედალი 1997 წლის ათენის მსოფლიო ჩემპიონატზე).
უგანდაში ასევე ძალიან პოპულარულია რალი და ეს ქვეყანა წარმატებით სარგებლობს შიდა აფრიკულ ასპარეზობებში. უგანდას ამ სპორტში ჰყავს ჩემპიონებიც, ერთ-ერთი მათგანია ჩარლზ მუჰანგი, ხოლო უგანდის გამოჩენილი მრბოლელი Riyaz Kurji დაიღუპა ფატალური ინციდენტის დროს.
ადამიანის უფლებები
ბოლო წლების განმავლობაში, არასამთავრობო ორგანიზაციები აქტიურად მუშაობენ ლორდის წინააღმდეგობის არმიის საკითხზე. არასრულწლოვან ვაჟებს აიძულებენ ადამიანების ხოცვას, ხოლო გოგონები ლორდის ჯარისკაცების ცოლები ხდებიან. ათასობით ბავშვი იძულებით იქცევიან მკვლელ ჯარისკაცებად. არსებობს დოკუმენტური ფილმი „უხილავი ბავშვები“ (Invisible Children), სადაც ჩანს საშინელი ცხოვრება „ღამის მგზავრებისა“, იმ ბავშვების, რომლებიც ყოველ ღამე რამდენიმე კილომეტრს გარბიან საკუთარი სოფლებიდან რათა არ მოიტაცონ.
2007 წელს, ამერიკის შეერთებული შტატების ლტოლვილთა და ემიგრანტთა კომიტეტმა გამოაქვეყნა ინფორმაცია დევნილთა უფლებების მკაცრად დარღვევის შესახებ, მათ შორის უგანდის ხელისუფლების მიერ დევნილთა იძულებით გადაადგილებისა და მათ მიმართ ძალისმიერი მეთოდების გამოყენებაზე.
სქოლიო
კატეგორია:აფრიკის ქვეყნები კატეგორია:ინგლისურენოვანი ქვეყნები კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები კატეგორია:ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფოები
ქებაძე
საკუთარი სახელი ქებაძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
კატეგორია:ქართული გვარები
1701
თარიღი უცნობია
*
Lasioglossum glandon
Lasioglossum glandon — მწერი ჰალიქტიდების ოჯახისა. შედის მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვან — Lasioglossum-ის გვარში. აღწერილია 2002 წელს.
ჰანელორე კოლი
ჰანელორე კოლი (გერმ. Hannelore Kohl, ნამდვ. სახელი —იოანა კლარა ელეონორა კოლი  (გერმ.Johanna Klara Eleonore Kohl), ქალიშვილობის გვარი რენერი (გერმ. Renner); 7 მარტი 1933, ბერლინი, ვაიმარის რესპუბლიკა — 5 ივლისი 2001, ლუდვიგსჰაფენი, გერმანია ) — გერმანიის ყოფილი ფედერალური კანცლერის ჰელმუტ კოლის (1982-1998)  მეუღლე, აქტიური პოლიტიკური და საზოგადო მოღვაწე.
2001 წელს თავი მოიკლა საკუთარ სახლში მორფინის მომაკვდინებელი დოზის მიღების შემდეგ.
ადრეული წლები
მარცხნივ|მინი|ჰენელორ კოლი 1976 იოჰანა კლარა ელეონორა რენერი ბერლინში დაიბადა, მაგრამ ბავშვობა ლაიფციგში გაატარა. იოჰანას მამა ვილჰელმ რენერი, განათლებით ინჟინერი, ოპერაციების დირექტორად მუშაობდა ჰასაგის სამხედრო ქარხანაში, რომელიც ყველაზე დიდი  იყო აღმოსავლეთ გერმანიაში მეორე მსოფლიო ომის დასრულებამდე, ხოლო  დედა-ირენი,  დამხმარედ მსახურობდა არმიის ნაწილში. გოგონა სკოლაში კარგად სწავლობდა, მშვიდი და წყნარი იყო. ბავშვობიდან ზედმეტსახელ ჰანელორეს ეძახდნენ, რომელიც იოჰანისა და ელეანორის სახელების ნაწილობრივ შერწყმას წარმოადგენდა.
1944-1945 წლის ზამთარში ჰანელორე, ბავშვთა ჯგუფთან ერთად, გაემგზავრა დებელნში, სადაც ჩამოვიდნენ მატარებლები სსრკ-დან დაჭრილ გერმანელ ჯარისკაცებთან ერთად. გოგონები უფროსებს ეხმარებოდნენ  ყინვაში დაჭრილების მოვლაში ღია ვაგონებში. ბევრი მათგანი დაავადდა და გარდაიცვალა. მინი|[[ჰელმუტ კოლი|ჰელმუტ კოლთან ერთად ]] ჟურნალისტ ჰერიბერტ შვანის წიგნში, რომელიც ჰანელორეს გარდაცვალებიდან 10 წლის შემდეგ გამოიცა, ნათქვამია, რომ ომის ბოლო დღეებში, როდესაც საქსონიის ტერიტორია წითელი არმიის კონტროლს ექვემდებარებოდა, ირენი და ჰანელორე რენერები გააუპატიურეს საბჭოთა ჯარისკაცებმა, რის შემდეგაც ჰანელორე "ცემენტის ტომარასავით" გადააგდეს ფანჯრიდან. ამან შემდგომში გავლენა მოახდინა მისი ხერხემლის მდგომარეობაზე, რომლის ტკივილიც ქალს  მთელი ცხოვრება ტანჯავდა.
1945 წლის მაისის დასაწყისში ჰანელორი და მისი დედა ლაიფციგში ჩავიდნენ ვილჰელმ რენერთან. იმავე წლის ივლისში, როდესაც ამერიკელმა ჯარისკაცებმა დასავლეთ საქსონია და თიურინგია დატოვეს, რათა საბჭოთა ჯარს დაეკავებინა რეგიონი, ოჯახი  პფალცში, რაინის ლუდვიგსჰაფენში გაიქცა, სადაც მამის მშობლები ცხოვრობდნენ. თავდაპირველად, ჰანელორი, მისი მამა და დედა ცხოვრობდნენ სამრეცხაოში, რომელიც რენერ უფროსის საკუთრებას წარმოადგენდა. შემდეგ კი რამდენჯერმე შეიცვალეს საცხოვრებელი ადგილი. მინი|ჰენელორ კოლი, [[ჰელმუტ კოლი, ნენსი რეიგანი, რონალდ რეიგანი]] სწავლის განახლების შემდეგ, ჰანელორემ ინგლისური და ფრანგული ენების შესწავლა დაიწყო, დადიოდა ფორტეპიანოსა და ორგანის გაკვეთილებზე. მამის მოულოდნელი გარდაცვალების შემდეგ მან გადაწყვიტა თარჯიმნის პროფესია აერჩია. იგი შესანიშნავად დაეუფლა ზემოხსენებულ ენებს. 1949 წლის გაზაფხულზე, ცეკვის დროს, გოგონა შეხვდა თვრამეტი წლის ჰელმუტ კოლს, რომელიც ლუდვიგსჰაფენის მაცხოვრებელი  იყო. იმ დროისთვის კოლი უკვე აქტიურად მუშაობდა Rhineland-Palatinate რეგიონში ქრისტიან-დემოკრატების ახალგაზრდულ ორგანიზაციაში.როდესაც შეიტყო, რომ ჰანელორი ესწრებოდა ცეკვის გაკვეთილებს, ჰელმუტიც ჩაეწერა ცეკვის გაკვეთილებზე დასასწრებად,  რითაც ჰანელორი გააკვირვა თავისი სიმტკიცით.
მომავალი კანცლერის და ჰანელორეს ურთიერთობა თითქმის თორმეტი წელი გაგრძელდა: ამ პერიოდში ჰელმუტმა მას დაახლოებით ორი ათასი წერილი მისწერა. მათი ქორწილი მხოლოდ 1960 წელს შედგა. ამ დროისთვის ჰანელორმა დაამთავრა მაინცის უცხო ენების ინსტიტუტი, სწავლის პერიოდში გაიარა სტაჟირება პარიზში .ინსტიტუტის კურსის დასრულების შემდეგ, იგი გახდა ფრანგულისა და ინგლისურის სერტიფიცირებული  და სამუშაო დაიწყო დიდ ქიმიურ კონცერნში- BASF.
პარასკევი კირიაზი
პარასკევი კირიაზი (Parashqevi Qiriazi ; 1880 - 1970 ) — ალბანელი განმანათლებელი, პედაგოგი და მასწავლებელი.
Turricula tornatus
Turricula tornatus — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
პარასკევი კირიაზი
ბიოგრაფია
დაიბადა 1880 წელს ოსმალეთის იმპერიის ქალაქ მანასტირში, ამჟამად მაკედონიის ქალაქ ბიტოლაში, კირიაზების ოჯახში. მას ყავდა ორი ძმა და და.
ჰანელორე კოლი
ოჯახი
მარცხნივ|მინი|ჰენელორ კოლის სახელობის სანაპირო ჰელმუტ კოლთან ქორწინების სამი წლის შემდეგ, ჰანელორეს შეეძინა ვაჟი, ვალტერი. სახელი ომში დაღუპული კოლის უფროსი ძმის პატივსაცემად დაარქვა. 1965 შეეძინათ მეორე ვაჟი პეტერი.
პარასკევი კირიაზი
ბიოგრაფია
თერთმეტი წლის ასაკიდან ეხმარებოდა თავისი ძმა გერასიმესა და დას სევასტის ალბანეთის პირველ გოგონათა სკოლაში, რომელიც გაიხსნა 1891 წლის 15 ოქტომბერს ქალაქ კორჩაში. მოგვიანებით სწავლობდა კონსტანტინოპოლის რობერტის სახელობის კოლეჯში, შემდეგ გაემგზავრა კორჩეში. სადაც მუშაობდა მასწავლებლად პირველ ალბანურ დაწყებით სკოლაში, რომელიც გაიხსნა 1887 წელს.
1908 წელს იგი იყო ერთადერთი ქალი, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო მანასტირის კონგრესში (Kongresi i Manastirit ), სადაც მიღებული იქნა გადაწყვეტილება  ახალი ალბანური ანბანის შესახებ. მან ასევე განსაკუთრებული წვლილი შეიტანა ბავშვთა განათლების საკითხსა და საღამოს სკოლების ორგანიზებაში ალბანეთის სოფლებში, იგი ასევე ეხმარებოდა  ადგილობრივი ბიბლიოთეკების შექმნასა და  Yll'i Mengjesit ასოციაციის დაარსებაში 1909 წელს. 1917 წელს ემიგრაციაში წავიდა აშშ-ში დასთან და მეუღლესთან ერთად და იქ  განაგრძო ამავე სახელწოდების პერიოდული გამოცემის  გამოქვეყნება (1920 წლამდე). ჟურნალი გამოდიოდა ორ კვირაში ერთხელ და მოიცავდა მასალებს ალბანეთის პოლიტიკაზე, საზოგადოებაზე, ისტორიაზე, ფილოლოგიაზე, ლიტერატურასა და ფოლკლორზე.
ჰანელორე კოლი
ოჯახი
ვაჟების გაჩენის შემდეგ, ჰანელორემ მთელი დრო სახლსა და ოჯახს დაუთმო, ასევე ეწეოდა სოციალურ, საგანმანათლებლო და საქველმოქმედო საქმიანობას. ამასობაში, მისი მეუღლე წარმატებით აგრძელებდა პოლიტიკურ კარიერას:  იგი ჯერ  გახდა დეპუტატი, შემდეგ კი - რაინლანდ –პფალცის პრემიერ მინისტრი, ქრისტიან – დემოკრატიული კავშირის თავმჯდომარე. 1982 წლის 1 ოქტომბერს აირჩიეს გერმანიის ფედერალურ კანცლერად.
პარასკევი კირიაზი
ბიოგრაფია
1914 წელს ნათესავებთან ერთად ემიგრაციაში წავიდა რუმინეთში, შემდეგ კი ამერიკაში. იქ იგი გახდა ალბანურ-ამერიკული საზოგადოების წევრი, რომლის სახელით მონაწილეობდა 1919 წელს პარიზში მშვიდობის კონფერენციაში, სადაც იცავდა ალბანელთა უფლებებს. 1921 წელს დაბრუნდა ალბანეთში, სადაც განაგრძო მონაწილეობა საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში. მან დააარსა (დასთან ერთად), ხოლო მოგვიანებით გახდა ტირანაში ქალთა ინსტიტუტის "კირიასის" დირექტორი. 1928 წლის ოქტომბერში მან შექმნა Gruaja Shqiptare (ალბანელი ქალი) ორგანიზაცია ტირანაში, რომელიც არსებობდა დედა დედოფლისა და მეფე ზოგუს დის, პრინცესა ქსენიას პატრონაჟით, ფილიალებით მთელი ქვეყნის მასშტაბით. ორგანიზაცია მიზნად ისახავდა განათლების, ჰიგიენის და საქველმოქმედო საქმიანობის განვითარებას, ალბანურ საზოგადოებაში ქალთა როლის გაძლიერებას. როგორც კარგად განათლებულმა ადამიანმა, პარასკევამ ალბანურ საზოგადოებაში ლიდერის პოზიცია დაიკავა. 1929-1931 წლებში ამ ორგანიზაციამ გამოაქვეყნა საკუთარი პუბლიკაცია Shqiptarja,  რომლის გამოცემაშიც  პარასკევი და მისი და სევასტი აქტიურად იყვნენ ჩართულები.
ჰანელორე კოლი
ოჯახი
როგორც პირველი ლედი,ჰანელორე  კოლი მაქსიმალურად კორექტულად და თავშეკავებულად იქცეოდა. მან უარი თქვა ჟურნალისტებისთვის რაიმე პოლიტიკური შეფასების მიცემაზე. იმყოფებოდა ქმრის ჩრდილში. ეწეოდა საქველმოქმედო საქმიანობას
პარასკევი კირიაზი
ბიოგრაფია
1939 წელს ალბანეთის ტერიტორიაზე იტალიის შეჭრიდან დაწყებული კირიაზი მეორე მსოფლიო ომის განმავლობაში იკავებდა ანტიფაშისტურ პოზიციებს. მათი შეხედულებების გამო, იგი და მისი და დაატყვევეს და მოათავსეს ბელგრადის მახლობლად მდებარე ბანიკას საკონცენტრაციო ბანაკში, ომის შემდეგ ისინი გაათავისუფლეს და დაბრუნდნენ ტირანაში. მეფე ზოგუსთან კავშირების გამო მთელი დის ოჯახი რეპრესირებულ იქნა. ალბანელი მეცნიერისა და ანტიფაშისტის სკანდერ ლუარასის ძალისხმევით, ასევე პოლიტიკოს ვიტო კაპოს ჩარევით, დებს ნაწილობრივი რეაბილიტაცია ჩაუტარდათ.
ჰანელორე კოლი
ოჯახი
1983 წელს ჰანელორე კოლის ხელმძღვანელობით შეიქმნა ცენტრალური ნერვული სისტემის აშლილობის მქონე პირთა დახმარების ფონდი, რომლის ხელმძღვანელიც იგი თავად გახდა. ჰანელორეს ძალისხმევით, ფონდმა 25 მილიონი მარკა მოაგროვა. ეს თანხა გადანაწილდა ასზე მეტ გერმანიის კლინიკაში. გარდა ამისა, მას სამზარეულო უყვარდა: ის გამოჩნდა კულინარიულ სატელევიზიო პროგრამებში, მაყურებლის წინაშე ქმრის საყვარელი კერძების მომზადების დემონსტრირებით. მონაწილეობდა  გასართობ თოქ-შოუებში. პირველი ლედი მთელ ჰონორარს ავადმყოფების დასახმარებლად ხარჯავდა.
პარასკევი კირიაზი
ბიოგრაფია
პატიმრობის წლებმა გავლენა მოახდინა პარასკევის ჯანმრთელობაზე, რომელიც 1970 წელს გარდაიცვალა ტირანაში.
სქოლიო
კატეგორია:გარდაცვლილი 1970 კატეგორია:დაბადებული 1880 კატეგორია:ალბანელი განმანათლებლები
ჰანელორე კოლი
ავადმყოფობა
1993 წელს კანცლერის ცოლი გრიპით გახდა ავად. ავადმყოფობის დროს მან პენიცილინი მიიღო, რის შედეგადაც მას იშვიათი დაავადება გაუჩნდა - ალერგია სინათლეზე. აქ იგულისხმებოდა როგორც ფიზიკური ტკივილი, ასევე დღის სინათლის შიში. ჰანელორე ლუდვიგსჰაფენშ ი გადავიდა საცხოვრებლად. მას შემდეგ, რაც გადაწყდა, რომ პირველი ქალბატონის ავადმყოფობაზე არ ესაუბრათ, ბევრმა ჟურნალისტმა ჩათვალა, რომ მასსა და კოლს შორის უთანხმოება იყო. ჰანელორე სულ უფრო იშვიათად ჩნდებოდა საზოგადოების წინაშე. თუმცა, როდესაც ჰელმუტ კოლმა  ფედერალური კანცლერის თანამდებობაზე კვლავ წამოაყენა კანდიდატურა, ჰანელორე ავადმყოფობის მიუხედავად, მეუღლეს თან ახლდა საარჩევნო კამპანიის დროს, რომელიც საბოლოოდ  გერჰარდ შრედერის გამარჯვებით დასრულდა.
გარდაცვალებამდე წელიწადნახევრით ადრე ჰანელორეს მდგომარეობამ კრიტიკულ ზღვარს მიაღწია. ოთახებში ჟალუზები იყო ჩამოშვებული, სითბოს აუტანლობის გამო, ცდილობდნენ ტემპერატურა მინიმალურ ზღვარზე შეენარჩუნებინათ. ქალს მხოლოდ ღამე შეეძლო გარეთ გასვლა. გერმანელი და უცხოელი ექიმების ძალისხმევამ შედეგი ვერ გამოიღო. ჰანელორე იძულებული იყო ძლიერი ტკივილგამაყუჩებლები, კერძოდ მორფინი მიეღო. ავადმყოფობის გამო, ჰანელორი 2001 წლის 28 მაისს სტამბოლში უმცროსი ვაჟისა და თურქი ქალის ელიფ სიზენის საქორწილო ცერემონიაზეც ვერ ჩავიდა.
სიკვდილი
2001 წლის 5 ივლისს ჰანელორემ თავი მოიკლა. როგორც პოლიციის გამოძიებით გახდა ცნობილი, მან ძილის წამალს შეურია დიდი რაოდენობით მორფინი.
ჰელმუტ კოლს შეატყობინეს ცოლის გარდაცვალების შესახებ, როდესაც   რაიხსტაგში შეხვედრაზე იმყოფებოდა. საათნახევრის შემდეგ ის თვითმფრინავით ჩაფრინდა ლუდვიგსჰაფენში. ქმრისადმი მიწერილ წერილში ჰანელორე წერდა: ”მე ყოველთვის ძალიან მიყვარდი. მადლობა ყველაფრისთვის, რაც ჩემთვის გააკეთე. ” გარდა ამისა,   ჰელმუტს სთხოვდა დაერწმუნებინა საზოგადოება, რომ იგი ავტოკატასტროფაში გარდაიცვალა, მაგრამ სანამ მან წერილი წაიკითხა, ეს უკვე შეუძლებელი იყო. საერთო ჯამში, გარდაცვლილმა დატოვა რვა ასეთი წერილი, რომელიც განკუთვნილი ქმრისთვის და ვაჟებისთვის, ასევე ზოგიერთი მეგობრისთვის (შემდგომში, არავინ გაასაჯაროვა წერილების შინაარსი).
ჰანელორის ცხედარი   ლუდვიგსჰაფენში გადაასვენეს და დაკრძალეს კოლის ოჯახის საძვალეში, ლუდვიგსჰაფენ-ფრაიზენჰაიმის სასაფლაოზე, სადაც იმ დროისთვის კოლის მშობლებიც   დაკრძალეს. მიუხედავად იმისა, რომ კანცლერის მეუღლე რელიგიურად პროტესტანტი იყო .კოლმა მოითხოვა მისი დაკრძალვა კათოლიკური სასაფლაოს ტერიტორიაზე.
ხსოვნა
2004 წელს გამოიცა ჰელმუტ კოლის მემუარების პირველი ტომი, რომელიც  მოიცავს მისი ცხოვრების პერიოდს 1982 წლამდე. მან წიგნი  მეუღლის ხსოვნას მიძღვნა, კოლმა ხაზი გაუსვა: ”მის გარეშე, ჩემი ჰანელორეს გარეშე, ჩემი ყველა წარმატება და მიღწევა შეუძლებელი იქნებოდა”.
იმავე წელს, ჰანელორე კოლის სახელი მიენიჭა ლუდვიგსჰაფენში   რაინის სანაპიროს.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 7 მარტი კატეგორია:დაბადებული 1933 კატეგორია:გარდაცვლილი 5 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 2001 კატეგორია:გერმანიის კანცლერების მეუღლეები კატეგორია:ჰელმუტ კოლი
ლეიმა გბოვი
დაიბადა 1972 წელს ცენტრალურ ლიბერიაში. 17 წლის ასაკში, მას შემდეგ, რაც დაიწყო ლიბერიის პირველი სამოქალაქო ომი გადასახლდა მონროვიაში. სამოქალაქო ომის პერიოდში სწავლობდა ფსიქოლოგიასა და მუშაობდა საომარი მოქმედებებით დაზარალებულ ბავშვებთან.
2002 წელს ლეიმამ ორგანიზება გაუკეთა მშვიდობისათვის ლიბერიის ქალთა მოძრაობას.
2011 წელს დააჯილდოვეს ნობელის პრემიით მშვიდობის განმტკიცების დარგში
ცხოვრების ადრეული პერიოდი
ლეიმა გბოვი 1972 წლის 1 თბერვალს ლიბერიაში დაიბადა. 17 წლის ასაკში, მაშინ როცა 1989 წელს ლიბერიაში პირველი სამოქალაქო ომი დაიწყო, მშობლებთან და ორ დასთან ერთად მონროვიაში ცხოვრობდა. გბოვიმ საკუთარ მემუარში „MIGHT BE OUR OWN POWERS” მოგვიანებით გაიხსენა, როგორ გაიგო „უნისეფის“ მოსამზადებელი პროგრამის შესახებ, რომელიც სოციალური მოშაკებს ამზადებდა ომით დაზარალებულების დასახმარებლად. მალევე „უნისეფის“ სამთვიან მოსამზადებელ პროგრამაში ჩაერთო. იმავე პერიოდში მოძალადე ქმრისგან წამოსვლა გადაწყვიტა, რათა საკუთარი შვილები ჯოშუა და ამბერი მამისგან დაეცვა. მშვიდობიანი გარემოსა და მინიმალური საარსებო საშუალები ძიების პროცესში, ლეიმა გბოვი საკუთარ პარტნიორ დენიელს განაში გაჰყვა (სადაც გბოვის მესამე შვილი შეეძინა). თუმცა იქ ჩასულმა მდგომარეობის გაუმჯობესება ვერ შეძლო და უფრო მეტიც, უკიდურეს გაჭირვებაში ლტოლვილმა დაიწყო ოჯახზე ზრუნვა. საკუთარი მდგომარეობის გათვალისწინებით, იგი კვლავ სამშობლოში დაბრუნდა, სადაც ჯერ კიდევ თავისი მშობლები და ოჯახის წევრები ცხოვრობდნენ. 1998 წელს გბოვიმ სოციალური მომსახურების მიმართულებით აკადემიური ხარისხის მიღება გადაწყვიტა. პარალელურად ლუთერანულ ეკლესიაში მკურნალობისა და შერიგების პროგრამის მოხალისედ დაიწყო საქმინობა. სწორედ იქ, სადაც წარსულში დედამისი ქალების ლიდერი გახლდათ და თავად გბოვიმაც ახალგაზროდობის მნიშვნელოვანი წლები გაატარა. მოხალისეობის ეს წლები გბოვის მშვიდობის მოძრაობისა და სამოქალაქო აქტივიზმის დასაწყისად ითვლება.
პროგრამა ომით დაზარალებულებზე ზრუნვასა და ფსიქოლოგიურ დახმარებას მოიაზრებდა. კერძოდ, აქტიურად იყო ჩართული არმიის წევრების რეაბილიტაციაში. მოხალისეობასთან ერთად აკადემიური ხარისხის მოპოვებასაც ცდილობდა, რომელიც საბოლოოდ 2001 წელს მიიღო. ამავე წლებში გბოვის მეოთხე შვილიც შეეძინა და მისივე თქმით, უფრო მეტად დარწმუნდა ძალადობის შესაჩერებლად ქალების განსაკუთრებულ მნიშვნელობაში. მისი აზრით, თუკი საზოგადოებაში რაიმე შეიცლვლებოდა ეს მხოლოდ დედების ძალისხმევის შედეგი იქნებოდა.
განათლება
გბოვიმ სოციალურ მომსახურებაში ხარისხის მიღების შემდეგ, ამერიკის შეერთებულ შტატებში, კერძოდ, აღმოსავლეთ მენონიტის უნივერსიტეტში კონფლიქტის გარდაქმნის მიმართულებით გადაწყვიტა სწავლის გაგრძელება. 2007 წელს სწავლა დაასრულა და მაგისტრის ხარისხი მოიპოვა. ამას გარდა, მონაწილეობა მიიღო გაეროს მიერ ორგანიზებულ სწავლებაში კონფლიქტის პრევენცირებისა და მშვიდობის დამყარების მიმართულებით. ამასთან, კამერუნის სასწავლო ცენტრში ომის შედეგად დაზარალებულთა მკურნალობის შემსწავლელი კურსი გაიარა.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1972 კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები მშვიდობის განმტკიცებაში
ლია გუდაძე
ლია გუდაძე (დ. 11 დეკემბერი, 1940, თბილისი) — ქართველი თეატრისა და კინოს მსახიობი, საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტი.
ბიოგრაფია
1963 წელს დაამთავრა შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტის სამსახიობო ფაკულტეტი.