cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ბანგკოკი
ეკონომიკა
ბანგკოკი ტაილანდის ეკონომიკური და საინვესტიციო ცენტრია. 2010 წელს, ქალაქმა 3.142 მილიარდი ბატის ღირებულების პროდუქცია აწარმოა, რაც ქვეყნის მშპ-ს 29.1%-ს შეადგენდა, ხოლო ბანგკოკის მშპ ერთ სულ მოსახლეზე 456,911 ბატი იყო, რაც ტაილანდის საშუალო მაჩვენებელს – 160,556 ბატს თითქმის სამჯერ აღემატებოდა. ამავე წელს ბანგკოკის მეტროპოლიტურმა რეგიონმა 4.773 მილიარდი ღირებულების პროდუქცია აწარმოა, რაც ქვეყნის მშპ-ს 44.2%-ს შეადგენდა. ერთ სულ მოსახლეზე მშპ-ს მაჩვენებლის მიხედვით აზიის ქალაქებს შორის ბანგკოკი მეექვსე ადგილს იკავებს.
ბანგკოკის ეკონომიკის წამყვანი სექტორი საბითუბო და საცალო ვაჭრობაა, რომელიც ქალაქის მშპ-ს 24%-ს გამოიმუშავებს. მას მოჰყვება წარმოების სფერო, რომელზედაც მშპ-ს 14.3% მოდის; უძრავი ქონება, გაქირავება და ბიზნეს საქმიანობა (12.4%); და ტრანსპორტი და კომუნიკაციები (11.6%). ბანგკოკში ტაილანდის სერვისის სექტორის შემოსავლის 48.4% გამომუშავდება, რაც ქვეყნის მშპ-ს 49%-ია. ბანგკოკის მეტროპოლიტური რეგიონის ეკონომიკაში მნიშვნელოვანი ადგილი წარმოების სფეროს ეკუთვნის, რომელიც რეგიონის მშპ-ს 28.2%-ს გამოიმუშავებს. ბანგკოკის ეკონომიკის ერთ-ერთი წამმართველი ძალაა ტურიზმი. 2010 წელს ტურიზმიდან მიღებული შემოსავალი 425.7 მილიარდი ბატი იყო.
ბანგკოკი ალფა კატეგორიის გლობალური ქალაქია და გლობალური ფინანსური ცენტრების ინდექსის სიაში 59-ე ადგილს იკავებს.
ბანგკოკში ტაილანდის ყველა კომერციული ბანკის შტაბ-ბინები, ფინანსური ინსტიტუციები და ქვეყნის უდიდესი კომპანიები მდებარეობს. აგრეთვე ქალაქში ოფისი აქვს მრავალ საერთაშორისო კომპანიას. მსოფლიოს უმსხვილესი კომპანიების სიაში Forbes 2000 ბანგკოკში დაარსებული 17 კომპანია შედის.
2010 წლის მონაცემების მიხედვით, სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ ბანგკოკის მოსახლეობის 0.64% ცხოვრობდა, როცა მთელი ქვეყნის მასშტაბით ეს მაჩვენებელი 7.75% იყო. ქალაქში ჯინის კოეფიციენტი, რომელიც ეკონომიკური უთანასწორობის მაჩვენებელია, 0.48-ს უდრის.
ტურიზმი
ბანგკოკი მსოფლიოში ერთ-ერთი მოწინავე ტურისტული დანიშნულების ადგილია. ქალაქში განვითარებულია როგორც გარე, ასევე შიდა ტურიზმი. 2010 წელს ბანგკოკს 26,861,095 ტაილანდელი და 11,361,808 უცხოელი მნახველი ეწვია. ამ წელს ტურისტებმა ქალაქის სასტუმრო ნომრების 49.9% იქირავეს. 2010-დან 2013 წლამდე ბანგკოკი ჟურნალის Travel + Leisure გამოკითხვაში „მსოფლიოს საუკეთესო ქალაქად“ ზედიზედ 4-ჯერ დასახელდა. 2016 წელს ბანგკოკი „ევრომონიტორის“ საუკეთესო სამიზნე ქალაქების სიაში მეოთზე ადგილზე გავიდა. 2017 წელს ქალაქი მსოფლიოს ყველაზე პოპულარული ტურისტული დანიშულებია ადგილების მრავალი რეიტინგის სათავეში მოხვდა. 2018 წლის MasterCard-ის გლობალური სამიზნე ქალაქების ინდექსში ბანგკოკმა მსოფლიოს 162 ქალაქს შორის პირველი ადგილი დაიკავა ლონდონის შემდეგ, რომელსაც 2017 წელს 20 მილიონზე მეტი მნახველი ესტუმრა.
რქაფოთოლა
საქართველოში რქაფოთოლას მხოლოდ 2 სახეობაა Ceratophyllum demersum და Ceratophyllum submersum. მათგან პირველი მხოლოდ აფხაზეთშია და ქართლის დაბლობების ტბებში, არხებსა და მდოვრე წყლებში გვხვდება, მეორე ყველა რაიონშია გავრცელებული.
დიდი აფეთქება
1927 წელს ჟორჟ ლემეტრმა პირველად გამოთქვა მოსაზრება, რომ სამყაროს გაფართოების კვალს უკან დროში მივყავართ წარმოშობის ერთ წერტილამდე, რომელსაც თავად „პირველყოფილ ატომს“ უწოდებდა. 1929 წელს გალაქტიკების წითელი წანაცვლების ანალიზის შედეგად ედვინ ჰაბლმა დაადასტურა, რომ გალაქტიკები მართლაც შორდებიან ერთმანეთს, რაც გაფართოებადი სამყაროს მნიშვნელოვანი დაკვირვებადი მტკიცებულება იყო. რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში სამეცნიერო საზოგადოება დაყოფილი იყო დიდი აფეთქების თეორიის და მისი მეტოქე, სტატიკური მოდელის (steady-state model) მომხრეებად. ორივე მოდელი მოიცავს დაკვირვებადი გაფართოების ახსნას, თუმცა, სტატიკური მოდელი გულისხმობს უსასრულო (მარადიულ) სამყაროს, განსხვავებით დიდი აფეთქებისგან, რომელიც სამყაროს სასრულ ასაკს გვთავაზობს. 1964 წელს აღმოაჩინეს კოსმოსის მიკროტალღური ფონური რადიაცია, რამაც ბევრი კოსმოლოგი დაარწმუნა, რომ სტატიკური მოდელი მცდარი იყო, რადგანაც, მისგან განსხვავებით, დიდი აფეთქების მოდელი პროგნოზირებდა ერთგვაროვან ფონურ რადიაციას სამყაროს მასშტაბით, რაც გამოწვეული უნდა ყოფილიყო შორეულ წარსულში არსებული მაღალი ტემპერატურითა და სიმკვირივით. ამჟამად, დიდი აფეთქების თეორიას ემპირიულ მტკიცებულებათა ფართო სპექტრი უმაგრებს ზურგს და იგი თითქმის უნივერსალურად მიღებული მოდელია.
მოდელის მახასიათებლები
დიდი აფეთქების თეორია მრავალი დაკვირვებადი ფენომენის ახსნას გვთავაზობს, მათ შორისაა მსუბუქი ქიმიური ელემენტების ფართო გავრცელება, კოსმოსური მიკროტალღური ფონი, დაკვირვებადი სამყაროს მასშტაბური სტრუქტურა და ჰაბლის კანონი. თეორია ორ უმთავრეს დასკვნას ემყარება: ფიზიკური კანონების უნივერსალურობა და კოსმოლოგიური პრინციპი. ფიზიკის კანონების უნივერსალურობა ზოგადი ფარდობითობის ერთ-ერთი ფუძემდებლური პრინციპია. კოსმოლოგიური პრინციპი კი ამტკიცებს, რომ ფართო მასშტაბებში სამყარო ჰომოგენური და იზოტროპულია – ერთნაირად გამოიყურება ყველა მიმართულებით ადგილმდებარეობის მიუხედავად.
ეს მოსაზრებები, თავდაპირველად, დებულებების სახით იყო მიღებული, თუმცა, მოგვიანებით, განხორციელდა მათი ტესტირებაც. მაგალითად, პირველი დასკვნის დადასტურება შესაძლებელი გახდა დაკვირვებით, რომ სამყაროს არსებობის უდიდესი ნაწილის განმავლობაში ზომერფელდის მუდმივადან გადახრა არ აღემატებოდა 10−5-ს. ასევე, ფარდობითობის ზოგადი თეორია შემოწმდა მზის სისტემის მასშტაბით და დაკვირვებებით ბინარულ ვარსკვლავებზე.
სამყაროს გაფართოება
სამყაროს გაფართოება, რომელიც ასტრონომიული დაკვირვებების საფუძველზე მეოცე საუკუნის დასაწყისშივე დაასკვნეს, დიდი აფეთქების თეორიის უმნიშვნელოვანესი ელემენტია. მათემატიკურად, ზოგადი ფარდობითობა სივრცე-დროს მეტრული ტენზორებით აღწერს, რაც განსაზღვრავს მანძილებს ახლომდებარე წერტილებს შორის. წერტილები, რომლებიც შეიძლება გალაქტიკებს, ვარსკვლავებს ან სხვა ობიექტებს წარმოადგენდეს, განსაზღვრულია კოორდინატთა ბადის გამოყენებით, რომელიც მთელს სივრცე-დროს მოიცავს. კოსმოლოგიური პრინციპი გულისხმობს, რომ მეტრული ტენზორი ჰომოგენური და იზოტროპული უნდა იყოს დიდ მასშტაბებში, რასაც პასუხობს ფრიდმანი–ლემეტრი–რობერტსონი–უოლკერის (FLRW) მეტრიკა. იგი შეიცავს მასშტაბის ფაქტორს, რომელიც აღწერს, თუ როგორ იცვლება სამყაროს ზომა დროის გასვლასთან ერთად. ეს საშუალებას იძლევა, არჩეული იქნას კოორდინატთა მოხერხებული სისტემა, რომელსაც თანამოძრავი კოორდინატები (comoving coordinates) ეწოდება. ამ სისტემაში კოორდინატთა ბადე სამყაროსთან ერთად ფართოვდება და ობიექტები, რომლებიც მხოლოდ სამყაროს გაფართოების გამო მოძრაობენ, ბადეზე ადგილს არ იცვლიან. მათ შორის „კოორდინატული“ დისტანცია (თანამოძრავი დისტანცია) უცვლელი რჩება, მაშინ, როცა „ფიზიკური“ მანძილი ორ ასეთ თანამოძრავ წერტილს შორის იზრდება სამყაროს გაფართოების ფაქტორის პროპორციულად.
დიდი აფეთქება არ არის აფეთქება მატერიისა, რომელიც მოძრაობს გარეთ ცარიელი სივრცის შესავსებად. ფართოვდება თავად სივრცე, რის შედეგადაც იზრდება ფიზიკური მანძილი თანამოძრავ ობიექტებს შორის. სხვა სიტყვებით, დიდი აფეთქება არის არა აფეთქება სივრცეში, არამედ თავად სივრცის გაფართოება. რადგანაც ფრიდმანი–ლემეტრი–რობერტსონი–უოლკერის მეტრიკა გულისხმობს მასისა და ენერგიის ერთგვაროვან განაწილებას, იგი ჩვენს სამყაროს მხოლოდ დიდ მასშტაბებში ესადაგება — ადგილობრივად კონცენტრირებული მატერია, როგორიცაა ჩვენი გალაქტიკა, არ ფართოვდება აუცილებლად იმავე სიჩქარით, რა სიჩქარითაც ფართოვდება მთლიანი სამყარო.
ჰორიზონტები
დიდი აფეთქების თეორიის მნიშვნელოვანი მახასიათებელია ნაწილაკების ჰორიზონტი. რამდენადაც სამყაროს განსაზღვრული ასაკი გააჩნია, ხოლო სინათლეს განსაზღვული სიჩქარე, შესაძლოა, არსებობდეს წარსული მოვლენები, რომელთა სინათლესაც ჯერ ჩვენამდე არ მოუღწევია. ეს აწესებს ზღვარს, ანუ „წარსულის ჰორიზონტს“, რაც გულისხმობს ყველაზე შორეულ დაკვირვებად ობიექტებს. საპირისპიროდ ამისა, რამდენადაც სივრცე ფართოვდება და უფრო შორეული ობიექტები უფრო სწრაფად გვშორდებიან, ჩვენგან წასული სინათლე, შესაძლოა, ვერასოდეს „დაეწიოს“ შორეულ ობიექტებს. ეს კი განსაზღვრავს „მომავლის ჰორიზონტს“, ზღვარს მოვლენებისა, რომლებზეც შეიძლება მომავალში გავლენა ვიქონიოთ. აღნიშნული ჰორიზონტების არსებობა დამოკიდებულია სამყაროს აღსაწერად გამოყენებულ ფრიდმანი–ლემეტრი–რობერტსონი–უოლკერის მოდელზე.
ძალიან ადრეული სამყაროს ჩვენეული გაგება მიუთითებს, რომ არსებობს წარსულის ჰორიზონტი, თუმცა, პრაქტიკაში, ჩვენი ხილვადობა ასევე შეზღუდულია ადრეული სამყაროს გაუმჭვირვალობითაც; ანუ ჩვენი ხილვადობა წარსულში გარკვეულ ზღვარს ვერ სცდება, მიუხედავად იმისა, რომ ჰორიზონტი სივრცეში გადაადგილდება. თუ სამყაროს გაფართოება აჩქარებას განაგრძობს, იარსებებს მომავლის ჰორიზონტიც.
ქრონოლოგია
დიდი აფეთქების თეორიის მიხედვით, სამყარო დასაწყისში ძალიან ცხელი და შეკუმშული იყო, მას შემდეგ კი ფართოვდება და გრილდება.
სინგულარობა
სამყაროს გაფართოების ექსტრაპოლაცია უკან დროში შედეგად იძლევა უსასრულო სიმკვრივესა და ტემპერატურას დროის განსაზღვრულ წერტილში. ეს უჩვეულო მოვლენა, რომელიც გრავიტაციული სინგულარობის სახელითაა ცნობილი, მიუთითებს, რომ ამ რეჟიმში მოქმედი ფიზიკის კანონების აღსაწერად ზოგადი ფარდობითობა გამოუსადეგარია. მასზე დაფუძნებული მოდელები დამოუკდებლად არ იძლევა საშუალებას, მოხდეს ექსტრაპოლაცია სინგულარობამდე და ისინი მხოლოდ პლანკის ეპოქის დასრულების შემდეგ ხდება ადეკვატური.
მიუხედავად იმისა, რომ სამყარო ამ დროს უკიდურესად მკვრივი იყო — ბევრად უფრო მკვრივი, ვიდრე შავი ხვრელის წარმოქმნისთვისაა საჭირო — არ მომხდარა მისი კოლაფსი უკან, სინგულარობაში. გრავიტაციული კოლაფსის ზოგადად გამოყენებული გამოთვლები, ჩვეულებრივ, ემყარება მეტ-ნაკლებად მუდმივი ზომის მქონე ობიექტებს, როგორიცაა ვარსკვლავები და არ მიესადაგება სწრაფად გაფართოებად სივრცეს, როგორიც იყო დიდი აფეთქების შემთხვევაში. რადგანაც ახალგაზრდა სამყარო დაუყოვნებლივ არ კოლაფსირდა შავ ხვრელებად, სავარაუდოა, რომ მატერია ამ დროს ძალიან თანაბრად იყო გადანაწილებული და სიმკვრივის გრადიენტი უმცირესი იყო.
ინფლაცია და ბარიოგენეზი
დიდი აფეთქების პირველი ფაზები სპეკულაციის საგანია, რადგან მათ შესახებ ასტრონომიული მონაცემები ხელმისაწვდომი არ არის. ყველაზე გავრცელებული მოდელების მიხედვით, სამყარო ჰომოგენურად და იზოტროპულად იყო შევსებული მატერიით, ჰქონდა ძალიან მაღალი ენერგიის სიმკვრივე, უზარმაზარი ტემპერატურა და წნევა; ასევე, ფართოვდებოდა და გრილდებოდა ძალიან სწრაფად. პერიოდი 0-დან 10−43 წამამდე, რომელსაც პლანკის ეპოქა ეწოდება, წარმოადგენდა ფაზას, რომელშიც ოთხი ფუნდამენტური ურთიერთქმედება — ელექტრომაგნიტური ურთიერთქმედება, ძლიერი ურთიერთქმედება, სუსტი ურთიერთქმედება და გრავიტაცია გაერთიანებული იყო. ამ დროს სამყაროს მასშტაბის სიგრძე ტოლი იყო პლანკის სიგრძისა, 1.6 m და აქედან გამომდინარე, მისი ტემპერატურა იყო დაახლოებით 1032°C. ამ პირობებში ნაწილაკის კონცეფცია აზრს კარგავს. აღნიშნული პერიოდის გააზრებისათვის კვანტური გრავიტაციის თეორიის შემუშავებაა საჭირო. პლანკის ეპოქას მოჰყვა დიდი უნიფიკაციის ეპოქა, რომელიც 10−43 წამზე დაიწყო, როცა გრავიტაცია სხვა ფუნდამენტურ ძალებს გამოეყო და სამყაროს ტემპერატურა დაეცა.
ინფლაცია შეწყდა დაახლოებით 10−33 და 10−32 წამების მიჯნაზე, რა დროსაც სამყაროს მოცულობა სულ მცირე 1078-ჯერ იყო გაზრდილი. შემდეგ დაიწყო ხელახალი გაცხელება, ვიდრე სამყაროში დაგროვდა საკმარისი ტემპერატურა, რათა კვარკ–გლუონური პლაზმა და სხვა ელემენტარული ნაწილაკები წარმოშობილიყო. ტემპერატურა იმდენად მაღალი იყო, რომ ნაწილაკები ფარდობითი სიჩქარით მოძრაობდნენ, გამუდმებით იქმნებოდა ნაწილაკებისა და ანტინაწილაკების წყვილები, რომლებიც ერთმანეთთან შეჯახებით დაუყოვნებლივ ნადგურდებოდნენ. გარკვეულ მომენტში, უცნობი სახის რეაქციამ, რომელსაც ბარიოგენეზი ეწოდება, დაარღვია ბარიონული რიცხვის შენახვის პრინციპი, რასაც მოჰყვა კვარკებისა და ლეპტონების ძალიან მცირე ზედმეტი რაოდენობის წარმოქმნა ანტიკვარკების და ანტილეპტონების რაოდენობასთან შედარებით, რისი შედეგიცაა მატერიის სიჭარბე ანტიმატერიასთან შედარებით ჩვენს სამყაროში.
გაგრილება
გაფართოების დაწყებიდან რამდენიმე წუთის შემდეგ, როცა ტემპერატურა დაახლოებით მილიარდი კელვინი იყო, ხოლო სამყაროს სიმკვრივე დაახლოებით დედამიწის ატმოსფეროს ამჟამინდელი სიმკვრივის ტოლი, ნეიტრონებისა და პროტონების კომბინაციით წარმოიქმნა სამყაროს პირველი, დეიტერიუმისა და ჰელიუმის ატომების ბირთვები; პროცესი, რომელსაც დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზი (BBN) ეწოდება. პროტონების უმეტესობამ დამოუკიდებლად, წყალბადის ბირთვების სახით განაგრძო არსებობა.
სამყაროს გაგრილებასთან ერთად მატერიის დარჩენილმა ენერგიის სიმკვრივემ გრავიტაციულად გადააჭარბა ფოტონების რადიაციას. დაახლოებით 379,000 წლის შემდეგ ელექტრონების და ბირთვების შეერთებით წარმოიქმნა პირველი ატომები (მეტწილად, წყალბადის), რომლებიც რადიაციას გამოყოფდნენ. ეს რელიქტური გამოსხივება, რომელიც სამყაროში შეუფერხებლად გავრცელდა, ცნობილია, როგორც კოსმოსის მიკროტალღური ფონური რადიაცია.
სტრუქტურების ჩამოყალიბება
ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე ერთგვაროვნად განაწილებული მატერიის შედარებით უფრო მკვრივმა რეგიონებმა გრავიტაციულად მიიზიდა ახლომდებარე მატერია, რის შედეგადაც მათი სიმკვრივე კიდევ უფრო გაიზარდა და წარმოიქმნა გაზის ღრუბლები, ვარსკვლავები, გალაქტიკები და სხვა, დღეს დაკვირვებადი ასტრონომიული სტრუქტურები. ამ პროცესის დეტალები დამოკიდებულია სამყაროში არსებული მატერიის რაოდენობასა და ტიპზე. განიხილება მატერიის ოთხი შესაძლო ტიპი: ცივი ბნელი მატერია, თბილი ბნელი მატერია, ცხელი ბნელი მატერია და ბარიონული მატერია. ამჟამად ხელმისაწვდომი საუკეთესო გამოთვლები, რომელიც ვილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდის მონაცემებს ეყრდნობა, მიუთითებს, რომ არსებულ მონაცემებს ყველაზე კარგად ლამბდა-ცივი ბნელი მატერიის (ΛCDM) მოდელი შეესაბამება, რომლის მიხედვითაც ბნელი მატერია ცივი კატეგორიისაა (თბილი ბნელი მატერია ადრეული რეიონიზაციის გამო გამორიცხულია) და სამყაროს მატერია/ენერგიის სიმკვრივის დაახლოებით 23%-ს შეადგენს, მაშინ, როცა ბარიონული მატერიის წილი დაახლოებით 4.6%-ა. ე.წ. „გავრცობილ მოდელში“, რომელშიც ცხელი ბნელი მატერია ნეიტრინოების სახითაა ნაგულისხმევი, თუ „ფიზიკური ბარიონული სიმკვრივე“ დაახლოებით 0.023-ია (რომელიც განსხვავდება „ბარიონული სიმკვრივისგან“, რაც მთლიანი მატერია/ენერგიის სიმკვრივის ნაწილია და უდრის დაახლოებით 0.046-ს), ხოლო შესაბამისი ცივი ბნელი მატერიის სიმკვრივე  დაახლოებით 0.11, მაშინ, შესაბამისი ნეიტრინოების სიმკვრივე  დაახლოებით 0.0062-ზე ნაკლები იქნება.
კოსმოსური აჩქარება
Ia ტიპის სუპერნოვების და კოსმოსური მიკროტალღური ფონის შესწავლის შედეგად მიღებული დამოუკიდებელი დასაბუთებები აჩვენებს, რომ დღევანდელ სამყაროში დომინირებს ამოუცნობი ტიპის ენერგია, რომელსაც ბნელი ენერგია ეწოდება და იგი, სავარაუდოდ, მთელს სამყაროს მოიცავს. დაკვირვებები მიუთითებს, რომ სამყაროს ამჟამინდელი ენერგიის სიმკვრივის 73% სწორედ ამ ფორმით არსებობს. როცა სამყარო ძალიან ახალგაზრდა იყო, სავარაუდოდ, იგი გაჯერებული იყო ბნელი ენერგიით, თუმცა, სივრცის სიმცირის და იმის გამო, რომ ყველაფერი ერთმანეთთან ძალზე ახლოს იყო, გრავიტაცია დომინირებდა და ამუხრუჭებდა გაფართოებას. თუმცა, საბოლოოდ, რამდენიმე მილიარდი წლის შემდეგ, მატერიის სიმკვრივის შემცირებამ ბნელი ენერგიის სიმკვრივესთან მიმართებით გამოიწვია სამყაროს გაფართოების თანდათანობითი აჩქარება.
ბნელი ენერგიის უმარტივესი ფორმულირება იქნებოდა კოსმოლოგიური მუდმივა აინშტაინის ზოგადი ფარდობითობის განტოლებების ფარგლებში, თუმცა, მისი შემადგენლობა და მექანიზმები უცნობია, ასევე, უცნობია მისი განტოლების დეტალები და მიმართება ნაწილაკების ფიზიკის სტანდარტულ მოდელთან, რაც დაკვირვებებისა და თეორიული შესწავლის საგანია.
ინფლაციის ეპოქის შემდგომი კოსმოსური ევოლუცია დაწვრილებით აღიწერება ΛCDM მოდელის საშუალებით, რომელიც დამოუკიდებლად იყენებს კვანტურ მექანიკას და ზოგად ფარდობითობას. ამჟამად, არ არსებობს რაიმე სახის მარტივად ტესტირებადი მოდელი, რომელსაც შეუძლია აღწეროს ვითარება დაახლოებით 10−15 წამამდე პერიოდში. სამყაროს ისტორიის ამ უადრესი ეპოქების ახსნა ფიზიკის გადაუჭრელ პრობლემათა შორის ერთ-ერთი უმთავრესია.
ეტიმოლოგია
არსებობს გადმოცემა, რომ ჰოილმა, რომელიც ალტერნატიული, სტატიკური კოსმოლოგიური მოდელის მომხრე იყო, ეს შედარება დაცინვის მიზნით გამოიყენა, თუმცა, ჰოილმა ეს ღიად უარყო და განაცხადა, რომ უბრალოდ, ნათელი სურათის დახატვა სურდა ორ მოდელს შორის განსხვავების ხაზგასასმელად.
თეორიის ჩამოყალიბება
დიდი აფეთქების თეორიას საფუძვლად უდევს დაკვირვებები სამყაროს აგებულებაზე და თეორიული მოსაზრებები. 1912 წელს ვესტო სლიფერმა გაზომა ერთ-ერთი „სპირალური ნისლეულის“ (მოძველებული ტერმინი სპირალური გალაქტიკის აღსანიშნავად) დოპლერის წანაცვლება და მალევე აღმოაჩინა, რომ ყველა ასეთი ნისლეული დედამიწას შორდებოდა. ამ ფაქტის კოსმოლოგიური მნიშვნელობა მან ვერ გაიაზრა, მეტიც, ამ დროს სერიოზული დებატები მიმდინარეობდა იმაზე, წარმოადგენდა თუ არა ეს ნისლეულები „კუნძულოვან სამყაროებს“ ირმის ნახტომის გარეთ. ათი წლის შემდეგ, რუსმა კოსმოლოგმა და მათემატიკოსმა, ალექსანდრ ფრიდმანმა აინშტაინის განტოლებებიდან გამოიყვანა ე.წ. ფრიდმანის განტოლებები, რომლებმაც აჩვენა, რომ სტატიკური მოდელის საწინააღმდეგოდ, რომელსაც იმ პერიოდში თავად აინშტაინი უჭერდა მხარს, სამყარო, შესაძლოა, ფართოვდებოდა.
1924 წელს ამერიკელი ასტრონომის, ედუინ ჰაბლის მიერ უახლოეს სპირალურ გალაქტიკამდე გაზომილი მანძილის სიდიდემ დაადასტურა, რომ ეს სისტემები ნამდვილად გალაქტიკები იყო. იმავე წელს მან დაიწყო მანძილის ინდიკატორების ჩამოყალიბების რთული პროცესი, რომელიც ასტრონომიული მანძილების შკალის წინამორბედი იყო. ამისთვის იგი მაუნტ უილსონის ობსერვატორიაში არსებულ 2.5 მეტრიან ჰუკერის ტელესკოპს იყენებდა. ამან საშუალება მისცა, გამოეთვალა მანძილები სხვა გალაქტიკებამდეც, რომელთა წითელი წანაცვლება უკვე გაზომილი იყო (მეტწილად, სლიფერის მიერ). 1929 წელს ჰაბლმა აღმოაჩინა კორელაცია მანძილსა და რეცესიულ (დაშორების) სიჩქარეს შორის, რასაც ამჟამად ჰაბლის კანონი ეწოდება. ამ დროისათვის ლემეტრს, კოსმოლოგიურ პრინციპზე დაყრდნობით, უკვე ნეჩვენები ჰქონდა, რომ ეს მოსალოდნელი იყო.
1927 წელს ბელგიელმა ფიზიკოსმა და კათოლიკე მღვდელმა, ჟორჟ ლემეტრმა ფრიდმანის განტოლებები დამოუკიდებლად გამოიყვანა. მან გამოთქვა მოსაზრება, რომ გალაქტიკების რეცესია გამოწვეული იყო სამყაროს გაფართოებით. 1931 წელს ლემეტრი კიდევ უფრო შორს წავიდა და გამოთქვა მოსაზრება, რომ სამყაროს გაფართოება, თუ მის კვალს დროში უკან გავყვებოდით, ნიშნავდა, რომ წარსულში სამყარო უფრო პატარა იყო და რაც უფრო შორს წავიდოდით უკან დროში, მით უფრო მცირდებოდა ეს ზომა, ხოლო დროის გარკვეულ მომენტში სამყაროს მთელი მასა თავმოყრილი იქნებოდა ერთ წერტილში, „პირველყოფილ ატომში“, სადაც წარმოიშვა დროისა და სივრცის ქსოვილი.
ლეო XIII
thumb|180px|ლეო XIII ლეო XIII (Leo Tertius Decimus; ერისკაცობაში ჯოაკინო ვინჩენცო რაფაელე ლუიჯი პეჩი Gioacchino Vincenzo Raffaele Luigi Pecci; დ. 2 მარტი 1810, კარპინეტო, იტალია  —  გ. 20 ივლისი 1903, რომი, იტალია)  — რომის პაპი 1878–1903 წლებში.
ცდილობდა კათლიკური საქმიანობის შეგუებას ბურჟუაზიულ საზოგადოებასთან. ლეო XIII-მ სპეციალურ ენციკლიკა „რერუმ ნოვარუმში“ ჩამოაყალიბა კათოლიკური ეკლესიის სოციალური დოქტრინა: იგი ქადაგებდა კერძო საკუთრებისა და კლასების არსებობის მარადიულობას.
ლიტერატურა
კატეგორია:რომის პაპები კატეგორია:დაბადებული 2 მარტი კატეგორია:დაბადებული 1810 კატეგორია:გარდაცვლილი 20 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1903
პუშტუ
სტატუსი
გავრცელების არეალი:
ლექსიკა
პუშტუს ლექსიკაში ბევრია სპარსული ენიდან შესული სიტყვები, ასევე არაბული, ინდური, თურქული, მონღოლური, დასავლეთევროპული.
ფრაზები და სიტყვები
რიცხვები
ბელიოვის სამთავრო
ბელიოვის სამთავრო (რუს. Белёвское княжество) — ფეოდალური სამფლობელო მდინარე ოკის ზემოწელზე. შეიქმნა XIV საუკუნის ბოლოს, ნოვოსილის სამთავროს გაყოფის შედეგად. 1407 წელს დაიპყრო ლიტვის დიდმა მთავარმა ვიტაუტასმა, 1490 წლიდან კი ივანე III ვასილის ძის გამგებლობაში გადავიდა. 1494 მოსკოვსა და ლიტვას დიდ სამთავროთა შორის დადებული ხელშეკრულებით ბელიოვის სამთავრო რუსეთის სახელმწიფოს შემადგენლობაში შევიდა. 1558 წელს ბელიოვის სამთავრო გაუქმდა.
Anoplolepis candida
Anoplolepis candida — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Anoplolepis-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Formicinae-ს ქვეოჯახს. .
მენენგაი
მენენგაი (მას. გვამების ადგილი) — მასიური ფარისებრი ვულკანი მსოფლიოში ერთ-ერთი უდიდესი კალდერით. მდებარეობს კენიაში, ქალაქ ნაკურუსთან ახლოს, დიდი რიფტული ხეობის ფარგლებში. მისი სიმაღლეა 2278 მეტრი. მძინარე ვულკანია. მენენგაის კალდერა უდიდესია კენიაში და სიდიდით მეორეა აფრიკაში. კალდერის დიამეტრია 12 კილომეტრი. ვულკანმა ეს სახელი მიიღო 1854 წელს მასაის ორ ეთნიკურ ჯგუფს შორის მომხდარი სისხლიანი შეტაკების შემდეგ, რომლის შედეგადაც ასობით დამარცხებული ჯარისკაცი ჩაყარეს ვულკანის კრატერში.
სქოლიო
კატეგორია:კენიის მთები
Anoplolepis candida
სქოლიო
კატეგორია:Anoplolepis
Anoplolepis deceptor
Anoplolepis deceptor — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Anoplolepis-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Formicinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:Anoplolepis
საკავენი
საკავენი — ქალაქი პორტუგალიაში. ქალაქის მოსახლეობა 2004 წლის აღწერით შეადგენდა 17000 კაცს.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:პორტუგალიის ქალაქები
ჭურია
ლიტერატურა
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მდინარეები კატეგორია:შავ ზღვაში ჩამდინარე მდინარეები
ბანგკოკი
ჯანდაცვა
ბანგკოკში 42 საჯარო საავადმყოფო, მათ შორის 5 საუნივერსიტეტო, 98 კერძო საავადმყოფო და 4,063 რეგისტრირებული კლინიკაა. ბანგკოკის მეტროპოლიტური ადმინისტრაციის სამედიცინო მომსახურების დეპარტამენტი 9 საჯარო საავადმყოფოს მართავს.
განათლება
ბანგკოკი ტაილანდის საგანმანათლებო ცენტრია. ქალაქში პირველი სკოლები XIX საუკუნის ბოლოს დაარსდა, ხოლო დღეისათვის მათი რიცხვი 1,352-ია. ტაილანდის უნივერსიტეტთა უმრავლესობა ბანგკოკში მდიბარეობს, მათ შორისაა ქვეყნის ხუთი უძველესი უნივერსიტეტი, რომლებიც 1917-დან 1943 წლამდე პერიოდში დაარსებული.
ბანგკოკში 1960-იან წლებში, 10-დან 19 წლამდე სკოლის მოსწავლეთა 60-70% ქალაქში საშუალო განათლების მისაღებად იყო ემიგრირებული.
კრიმინალი და უსაფრთხოება
ბანგკოკის მეტროპოლიტური პოლიციის ბიუროს სტატისტიკის მიხედვით, 2010 წელს ყველაზე გავრცელებული დანაშაული სახლის გატეხვა იყო, რომლის 12.347 შემთხვევა დაფიქსირდა. მას მოჰყვებოდა მოტოციკლის ქურდობის 5,504, თავდასხმის 3,694 და ფულის მითვისების ან გაფლანგვის 2,836 შემთხევა. ამავე წელს სერიოზულ დანაშაულებს შორის დაფიქსირდა 183 მკვლელობის, 81 ჯგუფური ძარცვის, 265 ძარცვის, 1 მოტაცებისა და 9 ცეცხლის წაკიდების შემთხვევა. 2007 წელს ტაილანდში იუსტიციის სამინისტრომ კრიმინალის მსხვერპლთა კვლევა ჩატარდა, რომელშიც გამოკითხული ოჯახების 2.7%-მა განაცხადა, რომ კრიმინალური დანაშაული მსხვერპლი იყო.
ბანგკოკში ძირითად საშიშროებას ავტოსაგზაო შემთხვევები წარმოადგენს. 2010 წელს ქალაქში 37,985 ავტოსაგზაო შემთხვევა დაფიქსირდა, რომლის შედეგადაც 16,602 ადამიანი დაშავდა და 456 დაიღუპა, ხოლო ფულადმა ზარალმა 446.42 მილიონი ბატი შეადგინა. ფატალურ შემთხევათა წილი ქალაქში შედარებით დაბალია. 2010 წელს, ბანგკოკში ქვეყანაში მომხდარ ავტოსაგზაო შემთხევევათა 50.9% დაფიქსირდა, საიდანაც ქალაქზე ფატალურ შემთხევათა მხოლოდ 6.2% მოდიოდა. ბანგკოკში აგრეთვე სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენენ ცოფიანი ქუჩის ძაღლები, რომელთა რიცხვიც 300,000-ზე მეტია. დედაქალაქის საავადმყოფოებს ყველაზე ხშირად სწორედ ქუჩის ძაღლების ნაკბენის სამკურნალოდ აკითხავენ.
საერთაშორისო ურთიერთობები
ბანგკოკში გაეროს აზიისა და წყნარი ოკეანის რეგიონის ეკონომიკური და სოციალური კომისიის შტაბ-ბინა მდებარეობს. ქალაქში მრავალი საერთაშორისო ორგანიზაციის რეგიონული ოფისია განლაგებული, ესენია: გაეროს აზიისა და წყარი ოკეანის რეგიონის სურსათისა და სოფლის მეურნეობის სააგენტო, სამოქალაქო ავიაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია, შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია, მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია, საერთაშორისო ტელეკომუნიკაციების კავშირი, გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატი და გაეროს ბავშვთა ფონდი.
დაძმობილებული ქალაქები
ბანგკოკი დაძმობილებულია 19 ქვეყნის 28 ქალაქთან. ესენია:
სქოლიო
კატეგორია:ტაილანდის ქალაქები კატეგორია:აზიის დედაქალაქები კატეგორია:მსოფლიოს უდიდესი ქალაქები
დიდი აფეთქება
თეორიის ჩამოყალიბება
1920-იან და 30-იან წლებში თითქმის ყველა წამყვანი კოსმოლოგი მარადიული სტატიკური სამყაროს მოდელს ანიჭებდა უპირატესობას, რამდენიმე მათგანი კი გამოთქვამდა შენიშვნას, რომ დიდი აფეთქების თეორიით ნაგულისხმევი დროის დასაწყისი ფიზიკაში რელიგიური კონცეფციის შემოტანას ნიშნავდა, რაც სტატიკური მოდელის მომხრეებმა მოგვიანებითაც გაიმეორეს. ამ დამოკდებულებას აძლიერებდა ის ფაქტიც, რომ თეორიის ავტორი, ლემეტრი, კათოლიკე მღვდელი იყო. ართურ ედინგტონი ეთანხმებოდა არისტოტელეს, რომ სამყაროს არ გააჩნდა დასაწყისი დროში, ე.ი. „მატერია მარადიულია“. დროში დასაწყისის კონცეფცია მისთვის მიუღებელი იყო. თუმცა, ლემეტრი არ ეთანხმებოდა:
"თუ სამყარომ ერთი კვანტის სახით დაიწყო არსებობა, სივრცისა და დროის ცნებები დასაწყისში სრულიად უაზრო იქნებოდა. ისინი აზრიან მნიშვნელობას მხოლოდ მაშინ შეიძენდნენ, როცა თავდაპირველი კვანტა საკმარისი რაოდენობის კვანტებად დაიყოფოდა. თუ ეს მოსაზრება მართალია, მაშინ სამყარო ცოტა უფრო ადრე წარმოიშვა, ვიდრე სივრცე და დრო."
1930-იან წლებში ჰაბლის დაკვირვებათა ახსნის მიზნით შემოთავაზებული იქნა რამდენიმე არასტანდარტული კოსმოლოგიური მოდელი, მათ შორის, მილნის მოდელი, ციკლური მოდელი (თავდაპირველად ფრიდმანმა შემოიტანა, თუმცა, მას მხარს უჭერდნენ აინშტაინი და რიჩარდ ტოლმენი), ასევე, ფრიც ცვიკის დაღლილი სინათლის ჰიპოთეზა.
1968 და 1970 წელს როჯერ პენროუზმა, სტივენ ჰოკინგმა და ჯორჯ ელისმა გამოაქვეყნეს შრომები, რომლებშიც აჩვენეს, რომ დიდი აფეთქების რელატივისტური მოდელების პირველადი მდგომარეობა აუცილებლად მათემატიკური სინგულარობა უნდა ყოფილიყო. შემდეგ, 1970-იანი წლებიდან 1990-იან წლებამდე კოსმოლოგები დიდი აფეთქებით წარმოქმნილი სამყაროს თვისობრივ აღწერაზე და წამოჭრილი პრობლემების გადაწყვეტაზე მუშაობდნენ. 1981 წელს ალან გუთმა გარღვევა მოახდინა თეორეტიკულ მუშაობაში, გადაჭრა რა გარკვეული პრობლემები დიდი აფეთქების თეორიაში ადრეული სამყაროს საწყისი, სწრაფი გაფართოების ეპოქის შემოღებით, რომელსაც „ინფლაცია“ დაარქვა. ამ ათწლეულების განმავლობაში კამათსა და უთანხმოებას კოსმოლოგიის ორი ძირითადი ამოცანა იწვევდა. პირველი იყო ჰაბლის მუდმივას ზუსტი მნიშვნელობები, ხოლო მეორე, სამყაროს მატერიის სიმკვრივე, რომელიც, ბნელი ენერგიის აღმოჩენამდე, სამყაროს საბოლოო ბედის მთავარ განმსაზღვრელ ფაქტორად ითვლებოდა.
1990-იანი წლების შუაში გარკვეულ სფეროსებრ გროვებზე დაკვირვებამ, სავარაუდოდ, აჩვენა, რომ ისინი დაახლოებით 15 მილიარდი წლის იყო, რაც სამყაროს ასაკის მაშინდელ (და დღევანდელ) გაანგარიშებას არ ემთხვეოდა. მოგვიანებით, ეს პრობლემა გადაჭრა ახალმა კომპიუტერულმა სიმულაციებმა, რომლებიც ითვალისწინებდა მასის კარგვის ეფექტებს ვარსკვლავური ქარების გავლენით, რამაც აღნიშნული გროვების ბევრად უფრო ახალგაზრდა ასაკი აჩვენა. შეკითხვები იმაზე, თუ რამდენად ზუსტადაა გაზომილი სფეროსებრი გროვების ასაკი, კვლავ არსებობს. ისინი კოსმოლოგიისთვის განსაკუთრებული ინტერესის საგანს წარმოადგენენ, როგორც ერთ-ერთი უძველესი ობიექტები სამყაროში.
1990-იანი წლების შემდეგ დიდი აფეთქების კოსმოლოგიამ მნიშვნელოვანი პროგრესი განიცადა, რაც შედეგია ტელესკოპების ტექნოლოგიის გაუმჯობესების და ასევე, ისეთი სატელიტებიდან მიღებული მონაცემებისა, როგორიცაა Cosmic Background Explorer (COBE), ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპი და უილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდი (WMAP). კოსმოლოგებს, ამჟამად, დიდი აფეთქების მოდელის პარამეტრების საკმაოდ ზუსტი და სწორი მნიშვნელობები აქვთ, ასევე, გაკეთდა მოულოდნელი აღმოჩენა, რომ სამყაროს გაფართოების სიჩქარე, სავარაუდოდ, იმატებს.
მტკიცებულებები
დიდი აფეთქების თეორიის ყველაზე ადრეული და პირდაპირი დაკვირვებითი მტკიცებულებებია სამყაროს გაფართოება ჰაბლის კანონის მიხედვით (რაც ნაჩვენებია გალაქტიკების წითელი წანაცვლებით), კოსმოსური მიკროტალღური ფონის აღმოჩენა და გაზომვა, ასევე, დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზის დროს წარმოქმნილი მსუბუქი ელემენტების ფარდობითი სიჭარბე სამყაროში. შედარებით გვიანდელი მტკიცებულებებია დაკვირვებები გალაქტიკების წარმოქმნასა და ევოლუციაზე და ფართომასშტაბიანი კოსმოსური სტრუქტურები. ამათ დიდი აფეთქების თეორიის „ოთხ ბურჯს“ უწოდებენ ხოლმე.
ბელიოვის სამთავრო
ლიტერატურა
კატეგორია:რუსული სამთავროები
დიდი აფეთქება
მტკიცებულებები
დიდი აფეთქების ზუსტი მოდელები მოიცავს არაერთ ეგზოტიკურ ფიზიკურ ფენომენს, რომლებზე დაკვირვებაც დედამიწაზე არსებულ ლაბორატორიებში არ განხორციელებულა და ისინი არც ნაწილაკების ფიზიკის სტანდარტულ მოდელში შედის. დარჩენილ გადაუწყვეტელ საკითხთა შორისაა ჰალოს კონცენტრაციის პრობლემა და ჯუჯა გალაქტიკების პრობლემა, რომელიც ცივ ბნელ მატერიას უკავშირდება. ინტენსიური კვლევისა და ინტერესის საგანია ბნელი ენერგია, თუმცა, უცნობია, საერთოდ შესაძლებელი იქნება თუ არა მისი აღმოჩენა. ინფლაცია და ბარიოგენეზი დიდი აფეთქების მოდელის შედარებით სპეკულაციურ ნაწილებს წარმოადგენს. მათი სანდო რიცხობრივი განმარტება ჯერ არ არსებობს, რაც, ასევე, ფიზიკის გადაუჭრელ პრობლემათა შორისაა.
ჰაბლის კანონი და სამყაროს გაფართოება
შორეულ გალაქტიკებსა და კვაზარებზე დაკვირვებამ აჩვენა, რომ მათგან წამოსული სინათლე უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებისკენაა გადანაცვლებული (წითელი წანაცვლება). ამის დანახვა შესაძლებელია შესაბამისი ობიექტის სიხშირეთა სპექტრზე დაკვირვებით, მისი გამოსხივებისა და შთანთქმის ხაზების სპექტროსკოპიული სურათის შედარებით შესაბამისი ქიმიური ელემენტების ატომების სპექტრთან. ეს წითელი წანაცვლებანი ერთგვაროვნად იზოტროპულია და თანაბრად ახასიათებს დაკვირვებად ობიექტებს ყველა მიმართულებით. თუ ამ წანაცვლებებს დოპლერის წანაცვლებებად განვიხილავთ, შესაძლებელია ობიექტების რეცესიული სიჩქარის გამოანგარიშება. ასტრონომიული მანძილების შკალის გამოყენებით შესაძლებელია ზოგიერთ გალაქტიკამდე მანძილის გამოთვლაც. რეცესიული სიჩქარის და ამ მანძილების მიმართებით მიიღება წრფივი ფუნქცია, იგივე ჰაბლის კანონი:
v = H_0D,
სადაც
ნაომი ოსაკა
ნაომი ოსაკა (დ. 6 ოქტომბერი, 1997) — იაპონელი ჩოგბურთელი. მსოფლიოს მე-8 ჩოგანი ქალებს შორის. 2019 წლის იანვარში დააფიქსირა კარიერის საუკეთესო შედეგი როდესაც გახდა მსოფლიოს პირველი ჩოგანი ქალთა შორის. არის ავსტრალიისა და ამერიკის ღია პირველობების ორგზის გამარჯვებული.
დიდი აფეთქება
ჰაბლის კანონი და სამყაროს გაფართოება
ჰაბლის კანონს ორი შესაძლო ახსნა აქვს. ან ჩვენ გალაქტიკათა აფეთქების ცენტრში ვიმყოფებით — რაც, კოპერნიკის პრინციპის მიხედვით, შეუძლებელია, ან სამყარო ყველა მიმართულებით ფართოვდება. ზოგად ფარდობითობაზე დაყრდნობით ეს უნივერსალური გაფართოება იწინასწარმეტყველა ჯერ ფრიდმანმა (1922), ხოლო შემდეგ ლემეტრმა (1927), ჯერ კიდევ ჰაბლის მიერ შესაბამისი დაკვირვებებისა და ანალიზის ჩატარებამდე. ეს მოვლენა ფრიდმანის, ლემეტრის, რობერტსონის და უოლკერის მიერ ჩამოყალიბებული დიდი აფეთქების თეორიის ქვაკუთხედად რჩება.
ნაომი ოსაკა
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 6 ოქტომბერი კატეგორია:დაბადებული 1997 კატეგორია:იაპონელი ქალი ჩოგბურთელები
დიდი აფეთქება
ჰაბლის კანონი და სამყაროს გაფართოება
თეორია მოითხოვს, რომ ფუნქცია v = HD მართალი იყოს ყოველთვის, სადაც D თანამოძრავი დისტანციაა, ხოლო v რეცესიული სიჩქარე. v, H, და D სამყაროს გაფართოებასთან ერთად იცვლება, ამიტომაც გამოიყენება აღნიშვნა H_0 ჰაბლის ამჟამინდელი „მუდმივას“ აღსანიშნავად. დაკვირვებად სამყაროსთან შედარებით ბევრად მცირე მანძილებისთვის ჰაბლის წითელი წანაცვლება შეიძლება განვიხილოთ, როგორც დოპლერის წანაცვლება, რომელიც შეესაბამება რეცესიულ სიჩქარეს v. თუმცა, იგი ნამდვილი დოპლერის წანაცვლება არაა, არამედ შედეგია სამყაროს გაფართოებისა სინათლის გამოსხივების და მისი შემჩნევის მომენტებს შორის.
ის, რომ სამყარო მეტრულად ფართოვდება, ნაჩვენებია კოსმოლოგიური პრინციპის და კოპერნიკის პრინიციპის პირდაპირი დაკვირვებადი მტკიცებულებებით, რომლებსაც, ჰაბლის კანონთან ერთად, სხვაგვარი ახსნა არ გააჩნია. ასტრონომიული წითელი წანაცვლებები უკიდურესად იზოტროპული და ჰომოგენურია, რაც ამყარებს კოსმოლოგიურ პრინციპს, რომ სამყარო ყველა მიმართულებით ერთნაირად გამოიყურება, რასაც თან ახლავს სხვა მრავალი მტკიცებულება. წითელი წანაცვლებები ჩვენგან დაშორებული ცენტრიდან მომდინარე აფეთქების შედეგი რომ იყოს, ისინი სხვადასხვა მიმართულებით სხვადასხვაგვარი იქნებოდა.
მაიკლ ბეი
ბიოგრაფია
მაიკლ ბეი ლოს-ანჯელესში 1965 წელს დაიბადა. იგი მისმა არაბიოლოგიურმა მშობლებმა გაზარდეს, ჰარიეტმა, წიგნების მაღაზიის მფლობელმა და ასევე ბავშვთა ფსიქიატრმა და ჯიმმა, სერთიფიცირებულმა ბუღალტერმა (CPA).
დიდი აფეთქება
ჰაბლის კანონი და სამყაროს გაფართოება
2000 წელს კოსმოსური მიკროტალღური ფონური რადიაციის ეფექტების გაზომვამ შორეული ასტროფიზიკური სისტემების დინამიკაზე დაადასტურა კოპერნიკის პრინციპი, რომ კოსმოლოგიური მასშტაბით დედამიწა ცენტრალურ ადგილას არ არის. დიდი აფეთქების რადიაცია შესამჩნევად უფრო ცხელი იყო სამყაროს მასშტაბით ადრეულ პერიოდებში. კოსმოსური მიკროტალღური ფონის ერთგვაროვანი გაგრილება მილიარდობით წლის განმავლობაში აიხსნება მხოლოდ იმით, რომ სამყარო მეტრულ გაფართოებას განიცდის და გამორიცხავს შესაძლებლობას, რომ ჩვენ რაიმე აფეთქების ცენტრში, უნიკალურ პოზიციაზე ვიმყოფებით.
მაიკლ ბეი
ბიოგრაფია
მაიკლის ფილმებისადმი ინტერესი უკავშირდება ბავშვობაში მომხდარ ინციდენტს. ბავშვობაში მან პეტარდები მიამაგრა სათამაშო მატარებელს, შემდეგ კი დედის 8 მილიმეტრიანი კამერით გადაიღო ეს ცეცხლოვანი კატასტროფა.
დიდი აფეთქება
კოსმოსური მიკროტალღური ფონი
„უკანასკნელი გაფანტვის ზედაპირი“, რომელიც კოსმოსური მიკროტალღური ფონის გამოსხივებას ემთხვევა, „რეკომბინაციის“ ეპოქიდან ცოტა ხნის შემდეგ ჩნდება (რეკომბინაციის ეპოქაში ნეიტრალური წყალბადი სტაბილური გახდა). ამ მომენტამდე სამყარო შედგებოდა ფოტონ-ბარიონული პლაზმისგან, სადაც ფოტონები თავისუფლად დამუხტული ნაწილაკებიდან სწრაფად იფანტებოდნენ. დაახლოებით 372 ± 14 ათასი წლიდან ფოტონის თავისუფალი მოძრაობის საშუალო სიგრძემ პიკს მიაღწია და საკმარისად გრძელი გახდა იმისთვის, რომ დღემდე მოეღწია, რის შედეგადაც სამყარო გამჭვირვალე გახდა.
მაიკლ ბეი
სქოლიო
კატეგორია:ამერიკელი კინორეჟისორები კატეგორია:ამერიკელი კინოპროდიუსერები კატეგორია:ამერიკელი სცენარისტები კატეგორია:ამერიკელი მამაკაცი კინომსახიობები კატეგორია:დაბადებული 1965 კატეგორია:დაბადებული 12 თებერვალი
დიდი აფეთქება
კოსმოსური მიკროტალღური ფონი
1989 წელს NASA-მ გაუშვა კოსმოსური ფონის შემსწავლელი (COBE), რომელმაც ორი მნიშვნელოვანი აღმოჩენა განახორციელა: 1990 წელს მაღალი სიზუსტის გაზომვებმა აჩვენა, რომ კოსმოსური მიკროტალღური ფონის სიხშირეთა სპექტრი თითქმის სრულყოფილი შავი სხეულის რადიაციაა და გადახრა თითქმის არ ახასიათებს (1/104 ფარდობით), ასევე, გაზომა რელიქტური ტემპერატურა — 2.726 K (უფრო გვიანდელმა გაზომვებმა ეს რიცხვი დააზუსტა — 2.7255 K). შემდეგ, 1992 წელს დამატებითმა გაზომვებმა გამოავლინა მცირედი რხევები (ანიზოტროპიები) ფონურ ტემპერატურაში, დაახლოებით 1/105 ფარდობით. ჯონ მეიზერი და ჯორჯ სმუტი ამ კვლევების ხელმძღვანელობისთვის 2006 წელს ნობელის პრემიით დაჯილდოვდნენ.
შემდეგ ათწლეულში ფონური ანიზოტროპიების შესწავლა სხვადასხვა სახმელეთო და საჰაერო ექსპერიმენტებით გაგრძელდა. 2000–2001 წლებში რამდენიმე ექსპერიმენტმა, განსაკუთრებით კი BOOMERanG-მა ანიზოტროპიების კუთხური ზომების ანალიზის საფუძველზე აჩვენა, რომ სამყარო ფორმით თითქმის სრულიად ბრტყელია.
2003 წლის დასაწყისში გამოქვეყნდა უილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდის კვლევათა პირველი შედეგები, რაც იმ დროისათვის რამდენიმე კოსმოლოგიური პარამეტრის უზუსტეს მნიშვნელობებს შეიცავდა. შედეგებმა კოსმოსური ინფლაციის რამდენიმე სპეციფიკური მოდელის უარყოფა გამოიწვია, თუმცა, თანხვედრაში იყო ინფლაციის ზოგად თეორიასთან. 2009 წლის მაისში გაუშვეს „პლანკის“ კოსმოსური ზონდი. გარდა ამისა, მიმდინარეობს არაერთი სახმელეთო და საჰაერო ექსპერიმენტი.
პირველადი ელემენტების სიჭარბე
დიდი აფეთქების მოდელის საფუძველზე შესაძლებელია ჰელიუიმ-4, ჰელიუმ-3, დეიტერიუმის და ლითიუმ-7 იზოტოპების წილის გამოთვლა სამყაროში ჩვეულებრივი წყალბადის რაოდენობასთან შეფარდებით. ფარდობითი სიჭარბე ემყარება მხოლოდ ერთ პარამეტრს ― ფოტონებისა და ბარიონების თანაფარდობას. მისი გამოთვლა შესაძლებელია კოსმოსური მიკროტალღური ფონის რხევების დეტალური სტრუქტურისგან დამოუკიდებლად. პროგნოზირებული თანაფარდობები (მასის და არა რიცხვის მიხედვით) არის დაახლოებით 0.25, 10−3 , 10−4 და 10−9.
გაზომილი ფარდობები სულ მცირე, უხეშად ემთხვევა ფოტონ–ბარიონული თანაფარდობით პროგნოზირებულ მნიშვნელობებს. დამთხვევა ზუსტია დეიტერიუმისთვის, ახლოა, თუმცა, ფორმალურად განსხვავებული -ისთვის და დაახლოებით ორჯერ ნაკლებია -ისთვის (ამ ანომალიას ლითიუმის კოსმოლოგიური პრობლემა ეწოდება); ბოლო ორ შემთხვევაში ადგილი აქვს მნიშვნელოვან სისტემურ ცდომილებებს. მიუხედავად ამისა, ზოგადი თანხვედრა დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზის თეორიით პროგნოზირებულ სიჭარბესთან დიდი აფეთქების მოდელის ძლიერ მტკიცებულებას წარმოადგენს, რადგანაც დიდი აფეთქების თეორია ერთადერთი არსებული ახსნაა იმისა, თუ რატომაა მსუბუქი ელემენტები ჭარბად სამყაროში, ამასთან, შეუძლებელია დიდი აფეთქების თეორიის „მომართვა“ ისე, რომ ჰელიუმი 20–30%-ზე ბევრად მეტი ან ნაკლები რაოდენობით „აწარმოოს“. მეტიც, არ არსებობს არავითარი ცხადი მიზეზი გარდა დიდი აფეთქებისა, თუ რატომ უნდა ყოფილიყო ახალგაზრდა სამყაროში (ე.ი. ვარსკვლავთა წარმოშობამდე, როგორც განსაზღვრულია ვარსკვლავური ნუკლეოსინთეზის პროდუქტებისგან თავისუფალი მატერიის შესწავლით) უფრო მეტი ჰელიუმი, ვიდრე დეიტერიუმი და უფრო მეტი დეიტერიუმი, ვიდრე, თანაც, მუდმივი თანაფარდობით.
გალაქტიკების ევოლუცია და განაწილება
გალაქტიკებისა და კვაზარების მორფოლოგიაზე და განაწილებაზე დეტალური დაკვირვებების შედეგები თანხვედრაშია დიდი აფეთქების თეორიის ამჟამინდელ მდგომარეობასთან. დაკვირვებისა და თეორიის კომბინაცია მიუთითებს, რომ პირველი კვაზარები და გალაქტიკები დიდი აფეთქებიდან დაახლოებით ერთი მილიარდი წლის შემდეგ წარმოიქმნა, მას შემდეგ კი იქმნება უფრო დიდი სტრუქტურები, როგორიცაა გალაქტიკური გროვები და სუპერგროვები.
ვარსკვლავთა პოპულაციები ბერდება და განიცდის ევოლუციას, იმდენად, რომ შორეული გალაქტიკები (რომელთაც ვაკვირდებით იმ მდგომოარეობაში, რა მდგომარეობაშიც იყვნენ სამყაროს არსებობის ადრეულ ეტაპზე) ძლიერ განსხვავდებიან ახლომდებარე გალაქტიკებისგან (რომელთაც უფრო გვიანდელ მდგომარეობაში ვაკვირდებით). მეტიც, შედარებით გვიან ჩამოყალიბებული გალაქტიკები შესამჩნევად განსხვავდებიან მსგავს მანძილზე, მაგრამ დიდი აფეთქებიდან მალევე ჩამოყალიბებული გალაქტიკებისგან. ეს დაკვირვებები ძლიერი არგუმენტებია სტატიკური მოდელის საწინააღმდეგოდ. დაკვირვებები ვარსკვლავთა, გალაქტიკების და კვაზარების, ასევე, უფრო დიდი სტრუქტურების ფორმაციასა და განაწილებაზე კარგ თანხვედრაშია დიდი აფეთქების სიმულაციებთან და თეორიის დეტალების დაზუსტებაში მათ დიდი მნიშვნელობა აქვს.
პირველყოფილი გაზის ღრუბლები
2011 წელს, შორეული კვაზარების სპექტრული ხაზების შესწავლისას, ასტრონომებმა აღმოაჩინეს, მათი შეფასებით, პირველყოფილი გაზის სუფთა ღრუბლები. ამ აღმოჩენამდე დაკვირვებული ყველა ასტრონომიული ობიექტი შეიცავდა მძიმე ელემენტებს, რომლებიც ვარსკვლავებში წარმოიშობა, გაზის ეს ორი ღრუბელი კი წყალბადზე და დეიტერიუმზე მძიმე არცერთ ელემენტს არ შეიცავს. აქედან გამომდინარე, სავარაუდოა, რომ ისინი დიდი აფეთქებიდან პირველ რამდენიმე წუთში წარმოიქმნა, დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზის დროს.
მომავალი დაკვირვებები
მომავალში, გრავიტაციული ტალღების ობსერვატორიებს შეეძლებათ, დააფიქსირონ პირველყოფილი გრავიტაციული ტალღები, ადრეული სამყაროს რელიქტი, რომელიც დიდი აფეთქებიდან ერთ წამზე ნაკლებ დროში წარმოიქმნა.
პრობლემები და მონათესავე საკითხები ფიზიკაში
ისევე, როგორც ნებისმიერი თეორიის შემთხვევაში, დიდი აფეთქების თეორიის ჩამოყალიბებასთან ერთად წარმოიშვა არაერთი იდუმალებით მოცული საკითხი და პრობლემა. ამ ამოცანათა ნაწილი გადაჭრილია, ნაწილი კი პასუხს კვლავ ელოდება. ზოგიერთი პრობლემის შემოთავაზებულმა გადაწყვეტამ, თავის მხრივ, სხვა პრობლემური საკითხები გამოავლინა. მაგალითად, ჰორიზონტის პრობლემა, მაგნიტური მონოპოლის პრობლემა და სიბრტყელის პრობლემა, როგორც წესი, ინფლაციის თეორიით აიხსნება, თუმცა, თავად ინფლაციის თეორიის დეტალები გადაუწყვეტელია და ბევრი, მათ შორის ამ თეორიის ზოგიერთი ფუძემდებელი, თვლის, რომ იგი მცდარია. ქვემოთ მოცემულია ჩამონათვალი დიდი აფეთქების თეორიის იმ იდუმალი ასპექტებისა, რომლებიც კოსმოლოგებისა და ასტროფიზიკოსების ინტენსიური კვლევის საგანია.
ბარიონული ასიმეტრია
ჯერჯერობით, გაურკვეველია, რატომაა სამყაროში უფრო მეტი მატერია, ვიდრე ანტიმატერია. ზოგადად, მიიჩნევა, რომ როცა სამყარო ახალგაზრდა და ძალიან ცხელი იყო, იგი სტატისტიკური წონასწორობის მდგომარეობაში იმყოფებოდა და თანაბარი რაოდენობის ბარიონებსა და ანტიბარიონებს შეიცავდა. თუმცა, დაკვირვებები მიუთითებს, რომ სამყარო, მისი ყველაზე შორეული ნაწილების ჩათვლით, თითქმის მთლინად მატერიისგან შედგება. ასიმეტრიის ასახსნელად შემოთავაზებულია ჰიპოთეზა პროცესის შესახებ, რომელსაც ბარიოგენეზი ეწოდება. ბარიოგენეზისთვის აუცილებელია სახაროვის პირობების დაკმაყოფილება: ბარიონული რიცხვი არაა შენახული, C-სიმეტრია და CP-სიმეტრია ირღვევა და სამყარო გამოდის თერმოდინამიკური წონასწორობიდან. სტანდარტულ მოდელში ყველა ეს პირობა სრულდება, მაგრამ ამით გამოწვეული ეფექტები არასაკმარისად ძლიერია, რათა ამჟამინდელი ბარიონული ასიმეტრია ახსნას.
ბნელი ენერგია
Ia ტიპის სუპერნოვების წითელი წანაცვლებისა და მათი ვარსკვლავიერი სიდიდეების შედარება აჩვენებს, რომ სამყაროს გაფართოება მისი არსებობის დაახლოებით შუა პერიოდის შემდეგ აჩქარებას განიცდის. ამ აჩქარების ასახსნელად ფარდობითობის ზოგადი თეორია მოითხოვს, რომ სამყაროში არსებული ენერგიის დიდი ნაწილი შედგებოდეს დიდი უარყოფითი წნევის მქონე კომპონენტისგან, რომელსაც „ბნელი ენერგია“ ეწოდება.
ბნელი ენერგია, მიუხედავად იმისა, რომ სპეკულაციურია, ბევრ კითხვაზე იძლევა პასუხს. კოსმოსური მიკროტალღური ფონის გაზომვები მიუთითებს, რომ სამყარო თითქმის ბრტყელია, რაც ნიშნავს, რომ ზოგადი ფარდობითობის თანახმად მას თითქმის კრიტიკული მასის/ენერგიის სიმკვრივე უნდა გააჩნდეს. თუმცა, სამყაროს მასის სიმკვრივე, რომელიც მისი გრავიტაციული კლასტერიზაციის საშუალებით გაიზომება, ამ კრიტიკული სიდიდის მხოლოდ 30%-ს შეადგენს. რამდენადაც, თეორიის თანახმად, ბნელ ენერგიას ჩვეულებრივი კლასტერიზაცია არ ახასიათებს, იგი „ნაკლული“ სიმკვრივის ასახსენალად საუკეთესო პასუხია. ბნელი ენერგიის საშუალებით შესაძლებელია აიხსნას სამყაროს ზოგადი სიმრუდის ორი გეომეტრიული საზომი, ერთი გრავიტაციული ლინზირების სიხშირით, ხოლო მეორე დიდი ზომის სტრუქტურების დმახასიათებელი განაწილებით.
უარყოფითი წნევა ვაკუუმის ენერგიის თვისებად ითვლება, თუმცა, ბნელი ენერგიის ბუნება და მისი არსებობის საკითხიც დიდი აფეთქების ყველაზე იდუმალ მხარედ რჩება. უილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდის მიერ 2008 წელს მიღებული შედეგები შეესაბამება სამყაროს, რომელიც შედგება 73% ბნელი ენერგიის, 23% ბნელი მატერიის, 4.6% ჩვეულებრივი მატერიის და 1%-ზე ნაკლები ნეიტრინოებისგან. თეორიის მიხედვით, მატერიის ენერგიის სიმკვრივე სამყაროს გაფართოებასთან ერთად მცირდება, თუმცა, ბნელი ენერგიის სიმკვრივე იგივე (ან თითქმის იგივე) რჩება. მაშასადამე, წარსულში მატერია სამყაროს მთლიანი სიმკვრივის უფრო დიდ წილს შეადგენდა, ვიდრე დღეს, თუმცა, მისი წილი ამ სიმკვრივეში სამყაროს გაფართოებასთან ერთად, შორეულ მომავალში, კიდევ უფრო შემცირდება, ხოლო ბნელი ენერგია კიდევ უფრო დომინანტური გახდება.
ბნელი ენერგიის, როგორც სამყაროს შემადგენელი კომპონენტის ახსნა არაერთი თეორიით სცადეს, რომლებიც აინშტაინის კოსმოლოგიურ მუდმივასთან ერთად უფრო ეგზოტიკურ მოდელებსაც მოიცავენ, როგორიცაა კვინტესენცია და სხვა, მოდიფიცირებული გრავიტაციის სქემები. კოსმოლოგიური მუდმივას პრობლემას ხშირად „ფიზიკის ყველაზე უხერხულ პრობლემას“ უწოდებენ. იგი შედეგია იმ სხვაობისა, რომელიც ბნელი ენერგიის გაზომილ სიმკვრივესა და ამ სიმკვრივის პლანკის ერთეულებით, ზედაპირულად პროგნოზირებულ სიდიდეს შორის არსებობს.
ბნელი მატერია
1970-იან და 1980-იან წლებში სხვადასხვა დაკვირვებამ აჩვენა, რომ გალაქტიკების შიგნით და მათ შორის არსებული გრავიტაციის სიძლიერის ასახსნელად საკმარისი რაოდენობის ხილული მატერია არ არსებობს. ამან წარმოშვა მოსაზრება, რომ სამყაროში არსებული მატერიის 90% წარმოადგენს ბნელ მატერიას, რომელიც არ გამოყოფს სინათლეს და არ ურთიერთქმედებს ჩვეულებრივ ბარიონულ მატერიასთან. გარდა ამისა, დასკვნა, რომ სამყარო, მეტწილად, ჩვეულბრივი მატერიისგან შედგება, იწვევდა პროგნოზებს, რომლებიც ძლიერ განსხვავდებოდა არსებული დაკვირვებებით მიღებული შედეგებისგან. მაგალითად, დღევანდელი სამყარო ბევრად უფრო მცირე რაოდენობის დეიტერიუმს შეიცავს, ვიდრე ეს ბნელი მატერიის გარეშე იქნებოდა შესაძლებელი. ბნელი მატერია ყოველთვის დავის საგანი იყო, თუმცა, მასზე მიუთითებს არაერთი დაკვირვება: ანიზოტროპიები კოსმოსურ მიკროტალღურ ფონში, გადახრები გალაქტიკური გროვების სიჩქარეებში, დიდი ზომის სტრუქტურების განაწილება, გრავიტაციული ლინზირების კვლევები და გალაქტიკური გროვების რენტგენული გაზომვები.
ბნელი მატერიის არაპირდაპირი მტკიცებულება სხვა ტიპის მატერიაზე მისი გრავიტაციული გავლენიდან მომდინარეობს, რადგანაც ბნელი მატერიის რაიმე ნაწილაკზე დაკვირვება ლაბორატორიაში არასოდეს მომხდარა. ნაწილაკების ფიზიკაში ბნელი მატერიის ნაწილაკების კანდიდატურების რამდენიმე ვერსია არსებობს და რამდენიმე პროექტი, რომელიც მათ დაფიქსირებას ისახავს მიზნად, ამჟამადაც მიმდინარეობს.
გარდა ამისა, არსებობს რამდენიმე პრობლემა, რომელიც ამჟამად მიღებულ ცივი ბნელი მატერიის მოდელში არსებობს, მათ შორისაა ჯუჯა გალაქტიკების პრობლემა და ჰალოს კონცენტრაციის პრობლემა. შემოთავაზებულია ალტერნატიული თეორიებიც, რომელიც არ საჭიროებს შეუმჩნეველი მატერიის დიდ რაოდენობას, ნაცვლად ამისა, ისინი ახდენენ ნიუტონისა და აინშტაინის მიერ დადგენილი გრავიტაციის კანონების შესწორებას. მიუხედავად ამისა, ცივი ბნელი მატერიის მოდელის გარდა, ჯერ არ არსებობს თეორია, რომელისაც ყველა არსებული დაკვირვების წარმატებით ახსნა შეუძლია.
ჰორიზონტის პრობლემა
ჰორიზონტის პრობლემა წარმოსდგება იმ მოცემულობიდან, რომ ინფორმაციას არ შეუძლია მოძრაობა სინათლის სიჩქარეზე სწრაფად. სასრული ასაკის მქონე სამყაროში ეს ზღვარს აწესებს იმაზე, თუ რამდენად დაშორებული შეიძლება იყოს ერთმანეთთან კაუზალურ კავშირში მყოფი სამყაროს ორი რეგიონი. კოსმოსური მიკროტალღური ფონის იზოტროპია, რომელიც დაკვირვებებით დასტურდება, ამ მხრივ პრობლემურია: თუ სამყაროში ბოლო გაფანტვის ეპოქამდე ენერგია და მატერია დომინირებდა, ნაწილაკების ჰორიზონტი ამ დროს ცაზე 2° იქნებოდა. ამის შემდეგ აღარ იარსებებდა მექანიზმი, რომლის ძალითაც უფრო ფართო რეგიონებს ერთი და იგივე ტემპერატურა ექნებოდათ.
ჰაიზენბერგის განუსაზღვრელობის პრინციპი პროგნოზირებს, რომ ინფლაციურ ფაზაში ადგილი ექნებოდა კვანტურ რხევებს, რომლებმაც შემდეგ კოსმოსური მასშტაბები მიიღო. ეს ფლუქტუაციები საფუძვლად უდევს სამყაროს დიდი ზომის სტრუქტურებს. ინფლაციის თეორიის მიხედვით, ეს პირველყოფილი რხევები მასშტაბურად უცვლელი და ნორმალური განაწილები ს მქონეა, რასაც კოსმოსური მიკროტალღური ფონის გაზომვებიც ადასტურებს.
თუ ინფლაცია მართლაც მოხდა, ექსპონენციური გაფართოების გამო კოსმოსის მოზრდილი მონაკვეთები ჩვენი დაკვირვებადი ჰორიზონტის მიღმა აღმოჩნდებოდა.
ჰორიზონტის კლასიკურ პრობლემას კიდევ ერთი საკითხი უკავშირდება. სტანდარტულ კოსმოლოგიურ მოდელებში, რომლებიც ინფლაციასაც მოიცავს, იგი, უმეტესად, ელექტროსუსტი სიმეტრიის დარღვევამდე (ჰიგსის მექანიზმის ამოქმედებამდე) სრულდება. ამდენად, ინფლაციას არ უნდა შეეძლოს მასშტაბური წყვეტის თავიდან აცილება ელექტროსუსტ ვაკუუმში, რადგანაც, დაკვირვებადი სამყაროს მოშორებული ნაწილები ელექტროსუსტი ეპოქის დასრულებისას კაუზალურ კავშირში უკვე აღარ იმყოფებოდნენ.
მაგნიტური მონოპოლები
მაგნიტური მონოპოლების საკითხი 1970-იან წლებში წამოიჭრა. დიდი უნიფიკაციის თეორიები (სადაც ელექტრომაგნიტური, სუსტი და ძლიერი ძალები გაერთიანებულია) პროგნოზირებენ სივრცის ტოპოლოგიურ დეფექტებს, რასაც მაგნიტური მონოპოლები უნდა გამოეწვია. ცხელ, ადრეულ სამყაროში მსგავსი ობიექტები მართლაც უნდა წარმოშობილიყო, რასაც ბევრად უფრო მაღალი სიმკვრივე უნდა გამოეწვია, ვიდრე დღეს არსებობს, თუმცა, მონოპოლები აღმოჩენილი არ არის. ამ პრობლემას პასუხობს ინფლაცია, რომელიც დაკვირვებად სამყაროში წერტილოვანი დეფექტების წარმოქმნას არ უშვებს და სამყაროს გეომეტრიას სიბრტყელისკენ უბიძგებს.
სიბრტყელის პრობლემა
სიბრტყელის (იგივე სიძველის) პრობლემა წარმოადგენს დაკვირვებად პრობლემას, რომელიც ფრიდმანი-ლემეტრი-რობერტსონი-უოლკერის (FLRW) მეტრიკას უკავშირდება. სამყაროს შეიძლება ჰქონდეს პოზიტიური, ნეგატიური ან ნულოვანი სივრცული სიმრუდე, რაც მის მთლიან ენერგიის სიმკვრივეზეა დამოკიდებული. სიმრუდე ნეგატიურია, თუ სიმკვრივე კრიტიკულ ნიშნულზე დაბალია; პოზიტიურია, თუ სიმკვრივე მეტია კრიტიკულზე; ხოლო კრიტიკულ ნიშნულზე სიმრუდე ნულის ტოლია და სივრცე „ბრტყელია“. დაკვირვებები მიუთითებს, რომ სამყაროს ზოგადი გეომეტრია ბრტყელია.
სამყაროს საბოლოო ბედი
ბნელ ენერგიასთან დაკავშირებული დაკვირვებების არსებობამდე კოსმოლოგები სამყაროს მომავალი ბედის ორ სცენარს განიხილავდნენ.
თუ სამყაროს მასის/ენერგიის სიმკვრივე კრიტიკულ სიმკვრივეზე მეტია, სამყარო მიაღწევდა მაქსიმალურ ზომას და შემდეგ დაიწყებდა კოლაფსირებას. იგი გახდებოდა სულ უფრო მკვრივი და ცხელი, რაც დასრულდებოდა იმის მსგავსი მდგომარეობით, რაც დასაწყისში იყო. ამ სცენარს „დიდი შეკუმშვა“ (Big Crunch) ეწოდება.
მეორეს მხრივ, თუ სამყაროს სიმკვრივე ტოლია ან ნაკლებია კრიტიკულ ნიშნულზე, მისი გაფართოება თანდათან შენელდებოდა, მაგრამ არასოდეს დასრულდებოდა. გალაქტიკებში არსებული ვარსკვლავთშორისი გაზის ამოწურვის შედეგად შეწყდებოდა ვარსკვლავების ფორმირება, მათ ადგილას კი დარჩებოდა თეთრი ჯუჯები, ნეიტრონული ვარსკვლავები და შავი ხვრელები. ამათ შორის შეჯახებები წარმოშობდა მასის აკუმულირებას სულ უფრო და უფრო მასიურ შავ ხვრელებად. სამყაროს საშუალო ტემპერატურა მიუახლოვდებოდა აბსოლუტურ ნულს — „დიდი გაყინვა“ (Big Freeze). მეტიც, თუ პროტონები არასტაბილურია, ბარიონული მატერია გაქრებოდა, რის შედეგადაც სამყაროში მხოლოდ რადიაცია და შავი ხვრელები დარჩებოდა. საბოლოოდ, შავი ხვრელებიც, ჰოკინგის რადიაციის გამოსხივების შედეგად თანდათან აორთქლდებოდა. სამყაროს თერმოდინამიკური ენტროპია მიაღწევდა ნიშნულს, როცა მისგან შეუძლებელი გახდებოდა ენერგიის ორგანიზებული ფორმით მიღება. ამ სცენარს „სითბური სიკვდილიც“ ეწოდება.
თანამედროვე დაკვირვებები მიუთითებს, რომ აჩქარებული გაფართოების შედეგად ამჟამად დაკვირვებადი სამყაროს სულ უფრო მეტი ნაწილი გასცდება ჩვენს მოვლენათა ჰორიზონტს და გავა ჩვენთან კონტაქტიდან. ამის საბოლოო შედეგი უცნობია. ΛCDM მოდელი ბნელ ენერგიას კოსმოლოგიური მუდმივას სახით შეიცავს. ამ მოდელის მიხედვით მხოლოდ გრავიტაციულად დაკავშირებული სისტემები, მაგალითად, გალაქტიკები დარჩებიან ერთ ობიექტად შეკრული და სამყაროს გაფართოებასთან და გაგრილებასთან ერთად მათაც სითბური სიკვდილი ელით. ბნელი ენერგიის სხვა თეორიები, რომელთაც ფანტომური ენერგიის თეორიები ეწოდებათ, ამბობს, რომ საბოლოოდ, გალაქტიკური გროვები, ვარსკვლავები, პლანეტები, ატომები, ბირთვები და თავად მატერიაც სულ უფრო მზარდი გაფართოების შედეგად დაიშლება, რასაც „დიდი გახლეჩა“ (Big Rip) ეწოდება.
მცდარი მოსაზრებები
ჰაბლის კანონი პროგნოზირებს, რომ ჰაბლის მანძილზე შორს მდებარე გალაქტიკების რეცესიის სიჩქარე სინათლის სიჩქარეს აღემატება. თუმცა, ფარდობითობის სპეციალური თეორია ეხება მხოლოდ სივრცის ფარგლებში მოძრაობას. ჰაბლის კანონი კი აღწერს სიჩქარეს, რომელიც შედეგია სივრცის გაფართოების და არა სივრცეში მოძრაობისა.