cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
კავკასია
მცენარეულობა
თალიშის დაბლობის ტყეებისთვის დამახასიათებელია ლენქორანული ხერკინა, წაბლფოთოლა მუხა, ჰირკანული ძელქვა, პირკანული ვერხვი და სხვა; მდინარისპირა ტყეებისათვის — ჰირკანული მურყანი, ლაფანო, ჰირკანული ბოკვი და სხვა. აღმოსავლეთ ამიერკავკასიის ბარის სხვა დაბლობ ტყეებში გაბატონებულია ჭალის მუხა, რომლის თანადომინანტებია:ალაზან-აგრიჩაის ვაკეზე — ჩვეულებრივი მურყანი, ლაფანი, ჩვეულებრივი და თუთუბოფოთოლა იფანი, ზოგან ჰირკანული ბოკვი, თელა და სხვა, კასპიისპირა კავკასიონზე (ჩრდილოეთი აზერბაიჯანი, სამხრეთი დაღესტანი) — შებუსვილი მუხა. მდინარისპირა ტყეებში (ჭალის ტყე, ტუგაი), რომლებიც ინტრაზონალურად მოქცეულია ამიერკავკასიის უდაბნოს სარტყელში, ჭალის მუხის გარდა ხარობს ხვალო, თელა, ტირიფი, სოსნოვსკის ოფი და სხვა. იმიერკავკასიის ჭალის ტყეებს კი ქმნიან ყუნწიანი მუხა, თეთრი ხვალო, ოფი და სხვა.
კავკასიისთვის უნიკალურია სამხრეთ ამიერკავკასიის აღმოსავლური ჭადრის ჭალის ტყე. ჭალის ტყეებს თან ახლავს ლიანები (ეკალღიჭი, ღვედკეცი, კატაბარდა და სხვა). დასავლეთ ამიერკავკასიის მთის ქვესარტყელში, ნაწილობრივ მთისწინეთისა და შუა სარტყელში, 200-დან 1200 მ სიმაღლემდე გავრცელებულია რელიქტური კოლხური ტყე — მრავალდომინანტური შერეულფოთლოვანი ტყე, სადაც ხარობს წაბლი, აღმოსავლური წიფელი, კოლხური და ქართული (უფრო ნაკლებად) მუხა, კავკასიური რცხილა, ჩვეულებრივი მურყანი და სხვა. ა, ტყის თავისებურებაა აგრეთვე მარადმწვა ქვეტყე (შქერი, წყავი, ბაძგი) და ლიანები (კოლხური და ჩვეულებრივი სურო და სხვა). წაბლნარები გვხვდება უმთავრესად მთის ქვესარტყელში, ზოგან უფრო დაბლაც, ხოლო ამავე მთისწინეთში — კოლხური მუხნარები (იმერული, კოლხური და, ნაწილობრივ, ქართული მუხა); კირქვებზე ჯაგრცხილნარ-მუხნარებია; აფხაზეთში განსაკუთრებულია მანანიანი მუხნარები. ასეთივე რელიქტური შერეულფოთლოვანი ჰირკანული ტყეებია თალიშის მთების ქვესარტყელშიც, 600 მ სიმაღლემდე. ამ ტყეებში ხარობს წაბლფოთოლა მუხა, ლენქორანული ხერკინა, ძელქვა, რცხილა, წიფელი, კასპიური ტყემალი და სხვა. სამხრეთ ნაწილის ტყეებში — ლენქორანული ალბიცია და კასპიური გლედიჩია. მარადმწვაბე ქვეტყეში ჰირკანული თაგვისარა, იშვიათად, ჰირკანული ბაძგი და სხვა. შუა სარტყელში, 1300 მ სიმაღლემდე, გაბატონებულია წაბლფოთოლა მუხის მუხნარები, რომელსაც სარტყლის ზედა ზოლში განსხვავებული ექსპოზიციის ფერდობებზე ენაცვლება წიფლნარები, უფრო მაღლა — ქართული მუხის მუხნარები.
არილეს თემი
თემის მოსახლეობა შეადგენს 19 272 ადამიანს (2007 წლის აღწერის მონაცემები), მოსახლეობის სიმჭიდროვე შეადგენს 55 ადამ./კმ². თემის ფართობი — 349 კმ².
კავკასია
მცენარეულობა
აღმოსავლეთ ამიერკავკასიის სხვა მხარეში და კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთებზე ქვედა, ზოგან კი შუა სარტყელშიც (400-1600 მ) ფიტოლანდშაფტს ქმნის მუხნარები, რცხილნარები, ჯაგრცხილნარ-მუხნარები და სხვა. სარტყლის ზედა ხელში მუხნარებთან მორიგეობენ წიფლნარები.
ამიერკავკასიის მთისწინეთში ძელქვა და მუხა ქმნიან მუხნაძელქვიანებს, ზოგან კი ძელქვის წმინდა კორომებია. თითქმის მთელ კავკასიაში (სამხრეთ ამიერკავკასიის და კავკასიონის აღმოსავლეთ რაიონების გარდა), 600-2000 მ სიმაღლეზე გავრცელებულია წიფლნარები, რომელთა ზონალურობა კარგად არის გამოსახული მთის შუა და ზედა სარტყელში, თუმცა კოლხეთში წიფელი (სხვა ჯიშებთან შერეული ან მცირე კორომებად) ბარშიც იზრდება.
არილეს თემი
თემის ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი არილე. არილეს თემი შედგება 22 დასახლებული პუნქტისგან, მათი საშუალო ფართობია 15.9 კმ².
კავკასია
მცენარეულობა
დასავლეთ ამიერკავკასიაში ხშირია წიფლნარები მარადმწვანე ქვეტყით, ხოლო კავკასიის სხვა ნაწილში — ბალახოვანი და მკვდარი საფრით. ზოგან 800-1500 მ სიმაღლეზე მუხნარებთან დაკავშირებულია უთხოვრიანები და წიფლნარ-უთხოვრიანები; ამავე სარტყელში მცირე რაოდენობით გვხვდება წალნარები და წიფლნარ-წაბლნარები.
მუქწიწვოვანი ტყეები — ნაძვნარი (აღმოსავლური ნაძვისა) და სოჭნარი (კავკასიური სოჭისა) ხშირად წიფლის თანადომინანტობით, მარადმწვანე ქვეტყითა და ბალახოვანი საფრით გავრცელებულია დასავლეთ ამიერკავკასიაში, კავკასიონის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში და აღმოსავლეთ საქართველოს დასავლეთ რაიონებში (დაახლოებით მანგლისის მერიდიანამდე), 100 მ-იდან (კოლხეთში უფრო დაბლაც) 2100 მ სიმაღლემდე. აღმოსავლეთ და სამხრეთ ამიერკავკასიაში ეს სარტყელი შენაცვლებულია მუხნარებით და წიფლნარებით. ფიჭვნარებს ქმნის 5 სახეობის ფიჭვი: შავი ზღვის სანაპიროზე 400 მ სიმაღლემდე ალაგ-ალაგ მცირე კორომებს ქმნიან ყირიმული და ბიჭვინთის ფიჭვები; სამხრეთ აჭარაში — მცირეაზიური (კოხის) ფიჭვი (ქართული და აქა-იქ ჭოროხული მუხების თანადომინანტობით); ცენტრალურ ამიერკავკასიაში 600 მ სიმაღლემდე იზრდება ელდარის ფიჭვის მეჩხერი ტყე; კავკასიაში (უმთავრესად კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთებზე) 1000-2000 მ სიმაღლეზე თითქმის ყველგანაა კავკასიური (სოსნოვრის) ფიჭვის ტყეები. ტყის სარტყელში ხეობებში შერეულფოთლოვანი ტყეებია. მთის ტყის სარტყლის ზემოთ (1700-2300 მ სიმაღლეზე) სუბალპური მცენარეულობაა: ტანბრეცილი და მეჩხერი ტყეები, ბუჩქნარები, მაღალბალახეულობა და მდელოები. სუბალპური ტყეებია უმთავრესად ტანბრეცილი წიფლნარები და არყნარები, მეჩხერი ტყეები (აღმოსავლური მუხის და მაღალმთის ბოკვისა), აგრეთვე ხშირია ფიჭვნარი და სოჭნარი, ხოლო კავკასიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ზოგან ღვიიანებიც გვხვდება. სუბალპური ბუჩქნარები ძირითადად დეკიანები და იელიანებია, ბევრგან — ტირიფიანებიც. დასავლეთ კავკასიაში — აგრეთვე შქერიანები და თხილიანები, აღმოსავლეთ და სამხრეთ რაიონებში — ქონდარა ღვიიანები. კავკასიის დასავლეთ ნაწილში ფართოდ არის გავრცელებული სუბალპური მაღალბალახეულობა, რომელიც აღმოსავლეთ და სამხრეთში მცირდება და ღარიბდება ფლორისტიკულად. სუბალპური მდელოები მოიცავს ნამიკრეფიანებს, ბრძამიანებს, ძიგვიანებს, წივანიანებს, ისლიანებს, მარცვლოვან-ნაირბალახოვნებს, ნაირბალახოვნებს და სხვა.
არილეს თემი
სქოლიო
კატეგორია:სერბეთის თემები
კავკასია
მცენარეულობა
ალპური მცენარეულობა (დეკიანები, ჭრელწივანიანები, ძიგვიანები და სხვა) გვხვდება 2200-3100 მ სიმაღლეზე. დიდი ფართობი უკავია გაძოვების შედეგად წარმოქმნილ მეორეულ ხალებს (მარმუჭიანები, ფესვმაგარიანები და სხვა); 2200-2700 მ სიმაღლეზე დამახასიათებელია ნაირბალახოვან-მარცვლოვნიანი და მარცვლობნიანი მდელოები, კოლხეთის კიქვებზე — ენდემური ისლიანგეუმიანები. 2700-3100 მ სიმაღლეზე კი ძირითადად ალპური ხალებია, კორდოვანი ისლიანები, წივანიანები, კობრეზიანები და სხვა. სუბნივალურ სარტყელში (3100-3600 მ სიმაღლეზე) შეკრული მცენარეული საფარი აღარ არის, მას ეკარგება ლანდშაფტური მნიშვნელობა, თუმცა გვხვდება ზედა ალპური მცენარეულობის ფრაგმენტები; მცენარეთა განლაგება აქ მეჩხერ-ჯგუფურია; მთელი რიგი მიკროფიტოცენოზებისა შექმნილია ენდემური გვარებით. ნივალურ სარტყელში (4000 მ-ზე მაღლა), სადაც შიშველი კლდეების, მარადი თოვლისა და მყინვარების ლანდშაფტია, იზრდება ყვავილოვანი მცენარეების 15-20 სახეობა.
ცხოველთა სამყარო
კავკასიაში ნაირფეროვანია და წარმოადგენს ევროპული,შუააზიური და აფრიკული სახეობებისგან შექმნილ ფაუნისტურ კვანძს. ძუძუმწოვრებიდან ენდემურია 2 სახეობის ჯიხვი (დასავლეთ კავკასიური და დაღესტნური). ენდემურია აგრეთვე ალპური მდელოების ბინადარი პრომეთეს მემინდვრია. სამხრეთ კავკასიის ვულკანურ მთიანეთში ცხოვრობს მუფლონი, ალპურ მდელოებზე — ნიამორი და არჩვი. აღმოსავლეთ კავკასიის ველებზე გვხვდება ქურციკი და ზოლებიანი აფთარი, ხოლო ჩრდილო-აღმოსავლეთ კავკასიაში — საიგა; ტყეებში მრავლადაა ირემი, შველი, გარეული ღორი, მურა დათვი, ფოცხვერი, ტყის კატა, მგელი, ტურა, მელა, ტყისა და თეთრყელა კვერნები, მაჩვი. კავკასიის სამხრეთ ნაწილში ალაგ-ალაგ გვხვდება ჯიქი, ლელიანის კატა, ბრუცა, ხოლო თალიშის მთებში - მაჩვ-ზღარბი; ტყეებში ბინადრობს კავკასიური ციყვი, ძილგუდა, ტყისა და ყვითელყელა თაგვი. მრავაკგანაა წყლის მემინდვრია, ალაგ-ალაგ გვხვდება მიწის კურდღელი. მრავალადაა კურდღელი, სხვადასხვაგვარი ღამურა, მწერიჭამიებიდან — თხუნელა, ბიგა, კბილთეთრა, ფუღუ და სხვა.
ფრინველებიდან ენდემურია კავკასიური და კასპიური შურთხი, კავკასიური როჭო, კოლხური ხოხობი, შანთვალა ჩხიკვი. ბევრგანაა კაკაბი, გნოლი, იშვიათად გვხვდება დურაჯი. აღმოსავლეთ კავკასიის ველებზე გამოსამთრებლად მოფრინავს სავათი და სარსარაკი. მთამაღალზე ბინადრობს მთის არწივი, ორბი, ბატკანძერი, მაღრანი, ალპური მთიულა და სხვა.
ქვეწარმავლებიდან გვხვდება ხმელეთისა და წყლის კუ, გეკონები, ჯოჯო, ხვლიკები, ველის მახრჩობელა, მცურავები, ანკარები, გიურზა, ცხვირრქოსანი გველგესლა, ენდემური კავკასიური გველგესლა და სხვა.
დროთა განმავლობაში კავკასიის ფაუნა მნიშვნელოვნად შეიცვალა. ბევრი სახეობა მოისპო, მაგ., 10 საუკუნის წინ — ლომი და კულანი (გარეული ვირი), XVII საუკუნეში — ავაზა, XVIII საუკუნეში — თახვი და ლოსი, ხოლო XX საუკუნის დასაწყისში — კავკასიური დომბა და თურანული ვეფხვი. კავკასიაში აკლიმატიზებულია ნუტრია და ენოტისებრი ძაღლი, ალთაური ციყვი (ჩრდილოეთ კავკასიაში), თელეთური ციყვი, ამერიკული წაულა (საქართველო, აზერბაიჯანი), ენოტი (აზერბაიჯანი) და სხვა.
ლანდშაფტები
კავკასიის ლანდშაფტი მრავალფეროვანია. იმიერკავკასიის ვაკის ლანდშაფტები მიეკუთვნება ზომიერ სარტყელს, ამიერკავკასიის — სუბტროპიკულს. იმიერკავკასიის დასავლეთ და შუა ნაწილში გაბატონებული სტეპური ლანდშაფტი, რომლებიც სტავროპოლის მაღლობზე, კავკასიის მინერალური წყლების რაიონში, სუნჯის ქედის დასავლეთნაწილსა და კავკასიონის მთისპირა ვაკეებზე ტყესტეპურ ლანდშაფტში გადადის. კარბონატული და გამოტუტული ნოყიერი შავმიწანიადაგიანი სტეპი თითქმის მთლიანად დახნულია. ტყესტეპში და კავკასიის მინერალური წყლების რაიონის მთის კალთებზე ფართოფოთლოვანი ტყეების (წიფელი, რცხილა, მუხა, იფანი). აღმოსავლეთ იმიერკავკასიაში აბზინდიანი ნახევარუდაბნოს ლანდშაფტია ღია წაბლა ნიადაგით. თერგისა დასულაკის დელტაში — ლია-ლელიანების, ჭაობისა და მდელოს ლანდშაფტებია.
მტკვარ-არაქსის დაბლობზე და აფშერონის ნახევარკუნძულზე გავრცელებულია აბზინდიანი, ჭანგიანი და ეფემერული სუბტროპიკული ტიპის ნახევარუდაბნოს ლანდშაფტები. აქ რუხ, მდელოს რუხ, რუხ-ყავისფერ ნიადაგებზე მოჰყავთ ბამბა და სხვა სარწყავი კულტურები; უხნავი მიწები საზამთრო საძოვრადაა გამოყენებული. კოლხეთისა და ლენქორანის დაბლობებზე ნოტიო სუბტროპიკების ლანდშაფტებია. აქ ვაკის ტყეების დიდი ნაწილი გაჩეხილია და ადგილი გამოყენებულია სხვადასხვა სუბტროპიკული კულტურის პლანტაციებისა (კოლხეთში) და ბრინჯის (ლენქორანში) ნათესებისათვის. შემორჩენილია მურყნის დაჭაობებული ტყეების ფრაგმენტები, ჭაობის სუბტროპიკული ლანდშაფტები. ჭაობების დიდი ნაწილი ათვისებულია.
კავკასიის მთიან ლანდშაფტებში შემდეგი სიმაღლებრივი ტიპებია: კავკასიონზე — მთა-ტყის, მთა-მდელოსი და გლაციანურ-ნივალური; მცირე კავკასიონზე — მთა-ტყისა და მთა-მდელოსი; სამხრეთ კავკასიის ვულკანურ მთიანეთზე — ვულკანური მთა-სტეპისა და მთა-მდელოსი; თალიშის მთებში — მთა-ტყისა და და მთა-სტეპის. სუბტროპიკული ტყიანი ლანდშაფტები გავრცელებულია 500-600 მ სიმაღლემდე კავკასიონის, მცირე კავკასიონისა და თალიშის მთბის ძირას; დასავლეთ ამიერკავკასიაში, განსაკუთრებით აჭარა-გურიაში, ტიპობრივი სუბტროპიკული ტყეებია მრავალრიცხოვანი რელიქტებით, წითელმიწა და ყვითელმიწა ნიადაგებით, ქვეტყითა და ლეშამბოთი. აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში ქსეროფილური სუბტროპიკული ტყეებია; იზრდება მთის ყავისფერ ნიადაგზე. კავკასიონისა და მცირე კავკასიონის მთებში გაბატონებულია მთა-ტყის ლანდშაფტები. ამიერკავკასიაში სუბტროპიკული ტყეების ზევით მთა-ტყის ქვედა სარტყელში (თალიშში შუა სარტყელშიც) მუხნარი და რცხილნარია., უფრო მაღლა (თალიშში შუა სარტყელშიც) — წიფლნარ-რცხილნარი. კავკასიონისა და მცირე კავკასიონის დასავლეთ ნაწილების ამავე სარტყელში გავრცელებულია მუქწიწვოვანი ტყეები, კავკასიური ნაძვი და კავკასიური სოჭი („მთის ტაიგა“), ხოლო ცენტრალურ კავკასიონის ჩრდილოეთ კალტაზე და აღმოსავლეთ კავკასიონზე — ფიჭვნარი, ხშირად არყნარით.
კავკასიაში გვხვდება ლანდშაფტის აზონალური ტიპებიც: კარსტული (კავკასიონის ჩრდილოეთი კალთა, სამხრეთი კალთის დასავლეთი ნაწილი), ვულკანური (იალბუზი, ხევ-მთიულეთის კავკასიონი, სამხრეთ კავკასიის ვულკანური მთიანეთი), ტალახიანი ვულკანებისა (აფშერონისა და ტამანის ნახევარკუნძულები).
ბუნებრივი ლანდშაფტები დაცულია აჯამეთის, ბაბანეურის, ბაწარის, ბორჯომის, ვაშლოვნის, დილიჯანის, ზაქათალის, ლაგოდეხის, კავკასიის, თებერდის, რიწის, ბიჭვინთის, ყიზილ-აღაჯის და სხვა ნაკრძალებში.
კავკასია ერთ-ერთი საკურორტო რაიონი და ტურიზმისა და ალპინიზმის ერთ-ერთი მთავარი ცენტრია. კავკასიის ტერიტორიაზეა კავკასიის მინერალური წყლები და შავიზღვისპირა კურორტების დიდი ჯგუფი ანაპიდან ბათუმამდე.
პოლიტიკური რუკა
ამჟამად კავკასიის ტერიტორია 4 სუვერენული სახელმწიფოს ტერიტორიას მოიცავს: საქართველო (69,7 კვ.კმ), სომხეთი (29,8), აზერბაიჯანი (86,6), რუსეთი (254,3). თვით რუსეთის ფედერაცია კავკასიაში წარმოდგენილია შემდეგი ადმინისტრაციული ერთეულებით: კრასნოდარის მხარე (76,0), სტავროპოლის მხარე (66,5), რესპუბლიკები — ადიღე (7,6), ყარაჩაი-ჩერქეზეთი (14,1), ყაბარდო-ბალყარეთი (12,5), ჩრდილოეთ ოსეთი-ალანია (8,0), ინგუშეთი (4,6), ჩეჩნეთი (15,9), დაღესტანი (50,3).
ანთროპოლოგიური შემადგენლობა
კავკასიის უძველეს მოსახლეობაში ძირითადად გამოიყოფა ორი, ერთმანეთისაგან განსხვავებული, რასობრივი ტიპი. ერთი. რომელსაც ხმელთაშუაზღვისპირულ რასას აკუთვნებენ, მოიცავს იმიერკავკასიის ზოგიერთ დაბლობ რაიონსაც (მაგ. ყუბანის რეგიონი). მას ახასიათებს ვიწრო და გრძელი თავი, ძალზე ვიწრო, მაღალი და მკვეთრად პროფილირებული სახე, დახვეწილი ყვრიმალი, ვიწრო და მკვეთრად გამოხატული ცხვირი, გლუვი რელიეფი და სხვა. ამ ტიპის თანამედროულად ჩრდილოეთ კავკასიის დაბლობ რეგიონებში გავრცელებული იყო მისგან მკვეთრად განსხვავებული ტიპი, რომელსაც ახასიათებდა ზომიერი სიგრძისა და სიგანის თავი, ფართო და ნაკლებპროფილირებული სახე, ზომიერად გამოხატული ყვრიმალი და სხვა.
კავკასიის თანამედროვე მოსახლეობა ანთროპოლოგიურ შემადგენლობაში ძირითადად გამოყოფენ სამ დიდ რასობრივ ტიპს. კავკასიის ჩრდილო-დასავლეთ ტერიტორიაზე გავრცელებულია ადიღური ანთროპოლოგიური ტიპი, ამ ტიპისაგან მუქი პიგმენტაციითა და ზოგიერთი სხვა ნიშნით განსხვავდება კავკასიის კასპიისპირეთში გავრცელებული დასავლურ-კასპიური ტიპი. იგი გვხვდება აზერბაიჯანელებსა და დაღესტნელებში. ამ ტიპის ანალოგიური ფორმები შეინიშნება შუა აზიის, ავღანეთისა და ჩრდილოეთ ინდოეთის ევროპეოიდულ მოსახლეობაში. აქ იგი ცნობილია ინდოხმელთაშუაზღვისპირული რასის ინდოპამირული განშტოების სახელით. მესამეა ცენტრალურ კავკასიაში მცხოვრები წინააზიური ტიპი, რომელსაც ახასიათებს მკვეთრად ბრაქიკეფალური თავი, საკმაოდ ფართო, მაგრამ მკვეთრად პროფილირებული სახე, ვიწრო, მაღალი და მკვეთრად გამოხატული ცხვირი, უხვად განვითარებული თმოვანი საფარველი და სხვა. ეს ტიპი გავრცელებულია თანამედროვე ქართველების ნაწილში, სომხებში, დასავლეთ აზერბაიჯანელებსა და დაღესტნელებში, კავკასიის მთიელთა ჯგუფებში და სხვა. მისი ანალოგიები წინა აზიის თანამედროვე მოსახლეობაში გვხვდება.
კავკასიის თანამედროვე მოსახლეობაში საკმაოდ გარკვევითაა გამოხატული ლოკალური ქვეტიპები, რომლებიც მეტ-ნაკლებად განსხვავდება ერთმანეთისაგან.
ეთნიკური შემადგენლობა
thumb|400px|კავკასიის ეთნო-ლინგვისტური შემადგენლობა 2009 კავკასიაში ცხოვრობს 50-ზე მეტი ეროვნების ხალხი, რომლებიც ლაპარაკობენ იბერიულ-კავკასიურ (კავკასიურ), ინდოევროპულ და ალტაურ ენობრივ ოჯახთა ენებზე.
იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახში შედის ქართველურ, აფხაზურ-ადიღურ, ნახურ და დაღესტნურ ენათა ჯგუფები. იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახის ყველაზე მრავალრიცხოვანი ხალხია ქართველები, ისინი ცხოვრობენ კავკასიონის შუა ნაწილის სამხრეთ კალთაზე. ამ ოჯახის ენებზე მოლაპარაკე ყველა სხვა ხალხი, აფხაზების გარდა, განსახლებულია კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე.
კავკასიაში მცხოვრებ ხალხთაგან ინდოევროპულ ენათა ოჯახში შედიან რუსები, უკრაინელები, სომხები და ირანის ჯგუფის ხალხები. რუსები ცხოვრობენ სტავროპოლისა და კრასნოდარის მხარეებში, აგრეთვე კავკასიის ყველა მოკავშირერესპუბლიკაში; უკრაინელები — კრასნოდარის მხარეში. ჩრხილოეთ კავკასიის რუსი და უკრაინელი მოსახლეობა მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენენ ყუბანისა და თერგის კაზაკები.
ინდოევროპულ ოჯახის ცალკე ჯგუფია სომხები. შეადგენენ სომხეთის ძირითად მოსახლეობას, ცხოვრობენ აგრეთვე მთიან ყარაბაღში, საქართველოში (უმთავრესად ახალციხისა და ახალქალაქის რაიონებში) კავკასიის ქალაქებში. ამავე ოჯახის ირანულენოვან ჯგუფს განეკუთვნებიან ოსები (ჩრდილოეთი და სამხრეთი ოსეთი), ქურთები (სომხეთი, საქართველო, აზერბაიჯანი), თათები (აზერბაიჯანის ჩრდილო-აღმოსავლეთი და დაღესტნის სამხრეთი ნაწილი), თატურ ენაზე მოლაპარაკე მთის ებრაელები (დაღესტანი და აზერბაიჯანი), თალიშები (აზერბაიჯანის სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი).
კავკასიაში მცირე ჯგუფებად ცხოვრობენ ბერძნები, ასურელები, მოლდოველები, ესტონელები, მორდველები, კორეელები, ბოშები. კავკასიის მორწმუნე მოსახლეობის უმრავლესობა ქრისტიანობას აღიარებს. მართლმადიდებლები არიან: რუსები, უკრაინელები, ოსების ძირითადი ნაწილი, ქართველებისა და აფხაზების უმრავლესობა, მოზდოკის ყარაბდოელები; მონოფიზიტები - სომხები. დანარჩენი ხალხების დიდი ნაწილი მუსლიმანები იყვნენ, მ. შ. ლეკების მცირე ნაწილი — შიიტები; სხვები და ნაწილობრივ აფხაზები, ოსები და ქართველები (აჭარლები და ინგილოები) — სუნიტები. ქართველი და მთიელი ებრაელები აღიარებდნენ იუდაიზმს.
ენობრივი კლასიფიკაციის შესაბამისად კავკასიელი ხალხები შემდეგ ჯგუფებად იყოფიან:
კავკასიური ოჯახის ხალხები:
ალთაური ოჯახის ხალხები:
ინდოევროპული ოჯახის ხალხები:
აფრაზიული ოჯახის ხალხები:
მიუხედავად ეთნიკური, რელიგიური და ენობრივი სხვაობისა, კავკასიელებს ერთმანეთთან მჭიდროდ აკავშირებს პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერესები, აგრეთვე საერთო ისტორიული ბედი, კულტურებისა და ტრადიციების მსგავსება. კავკასიის ბუნების სილამაზეს, მის მცხოვრებთა ტრადიციებს ბევრი ლიტერატურული ნაწარმოები მიეძღვნა, მათ შორის აღნიშვნის ღირსია: “კავკასია” — ალექსანდრე დიუმას (მამა) ნაწარმოები, პუშკინის "კავკასიელი ტყვე", ლერმონტოვის რომანი “ჩვენი დროის გმირი”, ტოლსტოის რომანი “კაზაკები” და “ჰაჯი მურატი”.
ქალაქები
კავკასიელთა ნახევარზე მეტი ქალაქებში ცხოვრობს. ქალაქელთა ყველაზე დიდი პროცენტია ჩრდილოეთ ოსეთში — 68 % და სომხეთში — 66 %, ყველაზე ნაკლები — დაღესტანში 39 %. სამ კავკასიურ ქალაქში მილიონზე მეტი ადამიანი ცხოვრობს (ბაქო, თბილისი, ერევანი), 10 ქალაქში — 200 ათასზე მეტი, 8 ქალაქში — 100 ათასზე მეტი. მნიშვნელოვანი ქალაქებია:
ეკონომიკა
thumb|right|250px|სვანეთი კავკასია მდიდარია მინერალური რესურსებით: ნავთობი (ბაქო, გროზნო, მაიკოპი), გაზი (კრასნოდარი და სტავროპოლი), რკინა (დაშქესანი), ვოლფრამი და მოლიბდენი (ტირნიაუზი), თუთია და ტყვია (სადონი), მანგანუმი (ჭიათურა). 2005 წელს ოფიციალურად გაიხსნა ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენი. უახლოეს მომავალში ამოქმედდება აგრეთვე გაზსადენი, რომელიც შუა აზიის რეგიონს კავკასიის გავლით დასავლეთთან დააკავშირებს.
კრასნოდარის და სტავროპოლის რეგიონები ხორბლისა და ბოსტნეულის ძირითადი მწარმოებლები, საქართველოს და აზერბაიჯანის სუბტროპიკული ზონები - ციტრუსების, ჩაის და ყურძნისა. სომხეთი სპეციალიზებულია სამშენებლო მასალების მოპოვებასა და მრეწველობის ზუსტ დარგებზე. რუსთავი და სუმგაითი ახალი ქალაქებია, სადაც საბჭოთა პერიოდში აიგო მეტალურგიული და ქიმიური პროფილის საწარმოები. მთიანი რეგიონები ძირითადად მესაქონლეობით არიან დაკავებულნი.
შავი ზღვის სანაპიროზე მნიშვნელოვანი პორტებია ბათუმი, ფოთი, ნოვოროსიისკი, საიდანაც ხორციელდება ეკონომიკური ურთიერთობები საზღვარგარეთთან. კავკასიაში მდებარეობს ბევრი ბუნების ნაკრძალი, აგრეთვე საკურორტო ზონა — ჩრდილოკავკასიის მინერალური წყლები (პიატიგორსკი, კისლოვოდსკი), შავიზღვისპირეთი (ანაპასა და ბათუმს შორის) და სხვა. კავკასია ამასთან ერთად არის ტურიზმისა და ალპინიზმის ცენტრი.
ისტორიული ცნობა
კავკასია ადამიანთა ერთ-ერთი უძველესი საბინადრო რაიონია. ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევარში ამიერკავკასიაში ჩამოყალიბდა ყოფილ სსრკ ტერიტორიაზე პირველი მონათმფლობელური სახელმწიფო ურარტუ. მოგვიანებით შეიქმნა კოლხეთის (ძვ. წ. VI ს.), აირარატისა (ძვ. წ. IV ს.) და იბერიის (ძვ. წ. IV-III სს.) სამეფოები. ძვ. წ. II საუკუნეში წარმოიშვა კავკასიის ალბანეთისა და დიდი სომხეთის სახელმწიფოები.
კავკასია არაერთხელ გამხდარა მომთაბარეთა (სკვითები, სარმატები, ალანები და სხვა) თავდასხმის ობიექტი. ახ. წ. I ათასწლეულში კი იგი ბიზანტიასა და ირანს შორის ხანგრძლივი ომის ასპარეზად გადაიქცა. ამავე ათასწლეულის შუა ხანებში კავკასიაში დამკვიდრდა ფეოდალური ურთიერთობა, გავრცელდა ქრისტიანობა. VII-VIII საუკუნეებში ამიერკავკასია არაბებმა დაიპყრეს. არაბებთან, თურქ-სელჩუკებთან და ბიზანტიელებთან გამუდმებული თავდაცვითი ომების პირობებში ჩამოყალიბდა ორი მსხვილი სახელმწიფო — სომხეთი და საქართველო. X საუკუნიდან დაწინაურდა საქართველო, რომელმაც XII-XIII საუკუნეებში კავკასიაში სრულ ჰეგემონობას მიაღწია. XIII საუკუნეში კავკასია დაიპყრეს და ააოხრეს მონღოლებმა.
კავკასია ხშირად ფიგურირებდა ძველ ბერძნულ ლეგენდებში; პრომეთე მიაჯაჭვეს კავკასიის მთას, იასონი და მისი არგონავტები კოლხებთან ეძებდნენ ოქროს საწმისს. სპარსელები, ხაზარები, არაბები, მონღოლები, თურქები ხშირად ესხმოდნენ თავს რეგიონს, რამაც განაპირობა მისი ეთნიკური, რელიგიური და ენობრივი სიჭრელე. რუსეთი კავკასიაში გამოჩნდა მე-18-19 საუკუნეებში სპარსეთთან და თურქეთთან ომების შემდეგ. ქრისტიანმა მოსახლეობამ (საქართველო და სომხეთი) მიიღო რუსეთის ჰეგემონია როგორც თავდაცვის საშუალება თურქთა ძალმომრეობისაგან. აზერბაიჯანის, დაღესტნისა და ჩერქეზეთის მუსულმანური მოსახლეობა წინ აღუდგა რუსეთს და დამორჩილდნენ მხოლოდ შამილის დამარცხების შემდეგ.
სსრ კავშირის დაშლის შემდეგ, სამხრეთკავკასიურმა ქვეყნებმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადეს, რასაც მოჰყვა ინსპირირებული ეთნიკური კონფლიქტები და აჯანყებები. ამჟამად კავკასია წარმოადგენს გეოპოლიტიკური ინტერესების გზაჯვარედინზე მყოფ რეგიონს, რომელიც გადაუწყვეტელი კონფლიქტების გამო (ჩეჩნეთი, აფხაზეთი, სამხრეთი ოსეთი, მთიანი ყარაბაღი) დედამიწის ერთ-ერთ ყველაზე ცხელ წერტილად ითვლება.
სქოლიო
კატეგორია:ევროპა კატეგორია:აზია კატეგორია:აღმოსავლეთი ევროპა კატეგორია:დასავლეთი აზია კატეგორია:ევრაზია კატეგორია:ევროპის რეგიონები კატეგორია:აზიის რეგიონები
პეტრე მამრაძე
პეტრე გრიგოლის ძე მამრაძე (დ. 27 თებერვალი, 1877, თბილისი — გ. 31 ივლისი, 1937, თბილისი) — ქართველი ინჟინერი, ჰიდროტექნიკოსი, არქიტექტორი.
ბიოგრაფია
1907 წელს დაამთავრა პეტერბურგის ტექნოლოგიური ინსტიტუტი.
1907–1910 წლებში ასწავლიდა მათემატიკას თბილისის ქართულ გიმნაზიაში. 1912–17 წლებში დაამუშავა ქუთაისის თბოელექტროსადგურის, ალაზნის ველის, დოღლაურის ველის მიდამოებისა და ლამი-მისაქციელის მიწების მორწყვის პროექტები და სხვ.
1921–1925 წლებში განაგებდა დასავლეთ საქართველოში პირველი საბჭოთა სარწყავი სისტემის და ჭაობების დაშრობის (ქობულეთის რაიონში) სამუშაოებს. 1926–1930 წლებში ხელმძღვანელობდა ალაზნის სარწყავი სისტემის მშენებლობას, დააპროექტა შირაქის წყალსადენი, სამგორის ველის მორწყვის სქემა. 1932–1937 წლებში დაამუშავა კურორტ წყალტუბოს კეთილმოწყობის გენერალური გეგმის ძირითადი სქემა და სათავეში ედგა წყალტუბოს ჰიდროტექნიკური კომპლექსის მშენებლობას. ამავე პერიოდში ლექციებს კითხულობდა საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში.
საბჭოთა ხელისუფლების მიერ რეპრესირებულია 1937 წელს.
პეტრე მამრაძეს მიერაა შექმნილი მთაწმინდაზე, ილია ჭავჭავაძის საფლავის მონუმენტის „მწუხარე საქართველო“ არქიტექტურა (1913 წელს).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 27 თებერვალი კატეგორია:დაბადებული 1877 კატეგორია:გარდაცვლილი 31 ივლისი კატეგორია:გარდაცვლილი 1937 კატეგორია:ქართველი ინჟინრები კატეგორია:ქართველი ჰიდროტექნიკოსები
არტურო ვიდალი
არტურო ერასმო ვიდალ პარდო (Arturo Erasmo Vidal Pardo; დ. 22 მაისი, 1987) — ჩილელი ფეხბურთელი, „მილანის ინტერისა“ და ჩილეს ეროვნული ნაკრების ნახევარმცველი.
საკლუბო კარიერა
არტურო ვიდალის დებიუტი პროფესიონალურ კარიერაში შედგა „კოლო-კოლოს“ შემადგენლობაში 2006 წელს, აპერტურას გათამაშების ფინალში.
2007 წლის სეზონის აპერტურის გათამაშების შემდეგ გადავიდა გერმანიის ბუნდესლიგის კლუბ ლევერკუზენის „ბაიერში“.
2010–2011 წლების სეზონის დასრულების შემდეგ ვიდალს რამდენიმე კლუბიდან ჰქონდა შემოთავაზება, მათ შორის „მიუნხენის ბაიერნიდან“. 2011 წლის 22 ივლისს შეუერთდა იტალიის სერია A-ს კლუბ „იუვენტუსს“ €12,5 მილიონის საფასურად. 2015 წლის 23 ივლისს, ვიდალმა დატოვა ტურინი და ჩაირიცხა ბაიერნის რიგებში. ტრანსფერის ღირებულებამ 37.5 მილიონი ევრო შეადგინა.
საკლუბო
იუვენტუსი: (7)
ბაიერნი: (6)
ბარსელონა: (2) ინტერი: (1)
სანაკრებო
ჩილე:
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1987 კატეგორია:დაბადებული 22 მაისი კატეგორია:ჩილელი ფეხბურთელები კატეგორია:ჩილეს საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:კოლო-კოლოს ფეხბურთელები კატეგორია:გერმანიის ბუნდესლიგის ფეხბურთელები კატეგორია:ბაიერ 04 ლევერკუზენის ფეხბურთელები კატეგორია:მიუნხენის ბაიერნის ფეხბურთელები კატეგორია:სერია A-ს ფეხბურთელები კატეგორია:იუვენტუსის ფეხბურთელები კატეგორია:ესპანეთის პრიმერა დივიზიონის ფეხბურთელები კატეგორია:ბარსელონის ფეხბურთელები კატეგორია:ჩილეს ნაკრების ფეხბურთელები კატეგორია:2010 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:2014 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები კატეგორია:2011 წლის კოპა ამერიკის ფეხბურთელები კატეგორია:2015 წლის კოპა ამერიკის ფეხბურთელები კატეგორია:2017 წლის ფიფა-ს კონფედერაციის თასის ფეხბურთელები
ატომი
ატომი (ἄτομος) — ჩვეულებრივი მატერიის შემადგენელი უმცირესი ერთეული, რომელსაც ქიმიური ელემენტის თვისებები გააჩნია. ყოველი მყარი სხეული, სითხე, აირი და პლაზმა შედგება ნეიტრალური ან იონიზირებული ატომებისაგან. ატომები ძალიან მცირე ზომისაა, მათი ჩვეულებრივი ზომა, დაახლოებით, 100 პიკომეტრია (მეტრის ათმემილიარდედი მეტრულ სისტემაში), თუმცა ატომებს მკაფიოდ განსაზღვრული საზღვრები არ გააჩნიათ და არსებობს მათი ზომების განსაზღვრის სხვადასხვა მეთოდი, რომლებიც განსხვავებულ, თუმცა მსგავს შეფასებებს იძლევიან.
ატომები საკმარისად პატარებია საიმისოდ, რომ კლასიკურ ფიზიკოსებს თვალსაჩინოდ მცდარი შედეგები მისცეს. ფიზიკის განვითარებასთან ერთად, ატომური მოდელები გაერთიანდნენ კვანტურ პრინციპებში მათი ქცევის უკეთ ახსნისა და პროგნოზირებისათვის.
თითოეული ატომი შედგება ბირთვისა და მასთან დაკავშირებული ერთი ან მეტი ელექტრონისაგან. ბირთვი შედგება ერთი ან მეტი პროტონისა და ჩვეულებრივ, მსგავსი რაოდენობის ნეიტრონებისაგან (პროთიუმს ნეიტრონი არ გააჩნია). პროტონებსა და ნეიტრონებს ნუკლონებს უწოდებენ. ატომის მასის 99,94%-ზე მეტს ბირთვი იკავებს. პროტონებს აქვთ დადებითი მუხტი, ელექტრონებს — უარყოფითი, ხოლო ნეიტრონებს მუხტი არ გააჩნიათ. თუ პროტონებისა და ელექტრონების რაოდენობა ტოლია, მაშინ ატომი ელექტრონეიტრალურია, ხოლო თუ ატომს პროტონების რაოდენობაზე მეტი ან ნაკლები ელექტრონი გააჩნია, მაშინ მას, შესაბამისად, უარყოფითი ან დადებითი მუხტი აქვს. მუხტის მქონე ატომს იონი ეწოდება.
ატომის ელექტრონებს ბირთვში არსებული პროტონები ელექტრომაგნიტური ძალის საშუალებით იზიდავენ. ბირთვში პროტონები და ნეიტრონები ერთმანეთს განსხვავებული ძალებით იზიდავენ. ბირთვული ძალა, რომელიც, ჩვეულებრივ, ელექტრომაგნიტურზე ძლიერია, დადებითად დამუხტულ პროტონებს ერთმანეთისაგან აცალკევებს. გარკვეულ გარემოებებში, საწინააღმდეგო ელექტრომაგნიტური ძალა ბირთვულზე ძლიერი ხდება და შესაძლოა, ნუკლეონები ბირთვიდან გამოდევნოს, რაც ბირთვული გარდაქმნის შედეგად, ერთ ქიმიურ ელემენტს მეორედ აქცევს.
ბირთვში პროტონების რიცხვი განსაზღვრავს თუ რომელ ქიმიურ ელემენტს ეკუთვნის ატომი (მაგალითად, სპილენძის ყველა ატომი 29 პროტონს შეიცავს); ხოლო ნეიტრონთა რიცხვი — ელემენტის იზოტოპს. ელექტრონთა რაოდენობა გავლენას ახდენს ატომის მაგნიტურ თვისებებზე. ატომებს შეუძლიათ დაუკავშირდნენ ერთ ან მეტ ატომს ქიმიური ბმების საშუალებით და წარმოქმნან ისეთი ქიმიური ნაერთი, როგორიცაა მოლეკულა. ატომთა გაერთიანებისა და განცალკევების უნარი ბუნებაში არსებულ ფიზიკურ ცვლილებათა უმეტესობის მიზეზია და ქიმიის შესწავლის საგანს წარმოადგენს.
ატომი ფილოსოფიაში
იდეა, რომ მატერია ცალკეული ნაწილაკებისაგან შედგება, ძალიან ძველია და ჩნდება ისეთ უძველეს კულტურებში, როგორებიცაა ბერძნული და ინდური. სიტყვა „ატომი“ ძველ ბერძენ ფილოსოფოსთაგან იღებს სათავეს, თუმცა იმის მაგივრად, რომ ეს იდეები მტკიცებულებებითა და ექსპერიმენტებით გაემყარებინათ, მათ ფილოსოფიურ და თეოლოგიურ მსჯელობებში იყენებდნენ, რის შედეგადაც მათი შეხედულებები იმის შესახებ თუ რას ჰგავდნენ ატომები და როგორ მოქმედებდნენ ისინი მცდარი იყო. მათ, ასევე, ამის შესახებ ყველას დარწმუნება არ შეეძლოთ, ამიტომაც ატომიზმი მატერიის ბუნების შესახებ არსებულ თეორიათაგან ერთ-ერთად რჩებოდა, სანამ XIX საუკუნეში არ მოხდა მეცნიერთა მიერ ამ იდეის გაზიარება და დახვეწა, როდესაც მეცნიერებისა და ქიმიის აღორძინებამ მრავალი ისეთი აღმოჩენა განაპირობა, რომელთა ახსნაც მხოლოდ ატომების არსებობით იყო შესაძლებელი.
პირველ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული თეორია
ადრეულ 1800-იან წლებში, ჯონ დალტონმა ატომების კონცეფცია იმის ასახსნელად გამოიყენა, თუ რატომ რეაგირებენ ქიმიური ელემენტები ყოველთვის მცირე მთელი რიცხვების პროპორციებად (ჯერად ფარდობათა კანონი). მაგალითად, არსებობს ორი ტიპის კალის ოქსიდი: პირველი მათგანი შეიცავს 88,1% კალასა და 11,9% ჟანგბადს, ხოლო მეორე — 78,7% კალასა და 21,3% ჟანგბადს (შესაბამისად, კალა (II)-ის ოქსიდი და კალის დიოქსიდი). ეს ნიშნავს, რომ 100 გრამი კალა უერთდება 13,5 ან 27 გრამ ჟანგბადს. 13,5 და 27 1:2-ის შესაბამისი პროპორციაა, რაც მცირე მთელი რიცხვების თანაფარდობას წარმოადგენს. ქიმიისათვის საერთო ამ ნიმუშმა დალტონს მიანიშნა, რომ ელემენტები ერთმანეთთან შემადგენელი ნაწილების, სხვა სიტყვებით, ატომების მთელი რიცხვების ჯერადი რაოდენობებით რეაგირებდნენ. კალის ოქსიდების შემთხვევაში, კალის ერთი ატომი უერთდებოდა ჟანგბადის ერთ ან ორ ატომს.
დალტონს სჯეროდა, რომ ატომურ თეორიას შეეძლო აეხსნა თუ რატომ შთანთქავდა წყალი სხვადასხვა აირს სხვადასხვა პროპორციით. მაგალითად, მან დაადგინა, რომ წყალი გაცილებით უკეთ შთანთქავდა ნახშირორჟანგს, ვიდრე აზოტს. დალტონმა ივარაუდა, რომ ეს გამოწვეული იყო აირების შესაბამისი ნაწილაკების მასებსა და სირთულეებს შორის არსებული განსხვავებით. მართლაც, ნახშირორჟანგის მოლეკულები (CO2) უფრო დიდები და მძიმეებია, ვიდრე აზოტის მოლეკულები (N2).
ბროუნის მოძრაობა
1827 წელს, ბოტანიკოსმა რობერტ ბროუნმა, რომელიც მიკროსკოპის გამოყენებით წყალში მოტივტივე მტვრის მარცვლებს აკვირვებოდა, აღმოაჩინა, რომ მათი მოძრაობა თითქმის მთლიანად არაპროგნოზირებადი იყო. ეს ფენომენი „ბროუნის მოძრაობის“ სახელითაა ცნობილი. იფიქრეს, რომ ეს მარცვლებზე წყლის მოლეკულების მოქმედებით იყო გამოწვეული. 1905 წელს ალბერტ აინშტაინმა დაამტკიცა სიმართლე ამ მოლეკულებისა და მათი მოძრაობის შესახებ ბროუნის მოძრაობის პირველი სტატისტიკური ფიზიკის ანალიზის წარმოების შედეგად. ფრანგმა ფიზიკოსმა ჟან ბატისტ პერენმა ატომთა მასებისა და ზომების ექსპერიმენტალურად განსასაზღვრად აინშტაინის ნაშრომი გამოიყენა, რითაც საბოლოოდ დადასტურდა დალტონის ატომური თეორია.
ელექტრონის აღმოჩენა
ფიზიკოსმა ჯოზეფ ჯონ ტომსონმა გაზომა კათოდური სხივები, რამაც აჩვენა, რომ ისინი ნაწილაკებისაგან შედგებოდნენ, თუმცა ეს უკანასკნელი დაახლოებით 1800-ჯერ უფრო მსუბუქი იყო ვიდრე ყველაზე მსუბუქი, წყალბადის, ატომი. აქედან გამომდინარე, ის არა ატომს, არამედ ახალ ნაწილაკს წარმოადგენდა, პირველ აღმოჩენილ სუბატომურ ნაწილაკს, რომელსაც მან, თავდაპირველად, „უმცროსი ნაწილაკი“ (corpuscle) უწოდა, თუმცა მოგვიანებით მას ელექტრონი დაარქვეს მას შემდეგ, რაც 1874 წელს ჯორჯ ჯონსონ სტონიმ ნაწილაკები პოსტულატებად წარადგინა. მან, ასევე, ისიც აჩვენა, რომ ისინი ფოტოელექტრული და რადიოაქტიური მატერიალებიდან გამოვლენილი ნაწილაკების იდენტურები იყვნენ. მალევე დადგინდა, რომ ისინი ის ნაწილაკები იყვნენ, რომლებსაც მეტალის მავთულებში ელექტრული დენი გადაჰქონდათ და გააჩნდათ უარყოფითი მუხტი ატომის შიგნით. ტომსონმა ამ ნაშრომისათვის 1906 წელს ნობელის პრემია მიიღო ფიზიკის დარგში. ამდენად, მან შეცვალა წარმოდგენა იმის შესახებ, რომ ატომი მატერიის საბოლოო, განუყოფელი ნაწილაკი იყო. ტომსონმა არასწორად ჩამოაყალიბა მოსაზრება, რომ მცირე მასის, უარყოფითად დამუხტული ელექტრონები მთელ ატომში, დადებითი მუხტის ერთგვაროვან ზღვაში იყვნენ გადანაწილებულები. იგი ქიშმიშიანი პუდინგის მოდელის სახელით გახდა ცნობილი.
ბირთვის აღმოჩენა
1909 წელს, ჰანს გაიგერი და ერნესტ მარსდენი, ერნესტ რეზერფორდის ხელმძღვანელობით, მეტალის ფოლგას ალფა ნაწილაკებით „ბომბავდნენ“ იმაზე დაკვირვებისათვის, თუ როგორ გაიფანტებოდნენ ისინი. ისინი მოელოდნენ, რომ ყველა ალფა ნაწილაკი შეძლებდა მასში გავლას მცირედი გადახრით, რადგანაც ტომსონის მოდელის მიხედვით, მუხტები ატომში იმდენად დიფუზიური იყო, რომ მათ ელექტრულ ველებს არ შეეძლოთ ალფა ნაწილაკის მიმართულებაზე მნიშვნელოვანი გავლენის მოხდენა, თუმცა, გაიგერისა და მარსდენის საკვლევი ალფა ნაწილაკებიდან ზოგიერთი 90°-ზე მეტი კუთხით გადაიხარა საწყისი მიმართულებიდან, რაც ტომსონის მოდელის მიხედვით, შეუძლებელი უნდა ყოფილიყო. ამის ასახსნელად, რეზერფორდმა წამოაყენა ვარაუდი, რომ ატომის დადებითი მუხტი კონცენტრირებული უნდა ყოფილიყო მის ცენტრში მდებარე პატარა ბირთვში.
იზოტოპების აღმოჩენა
რადიოაქტიური დაშლის პროდუქტებზე ექსპერიმენტებისას, 1913 წელს რადიოქიმიკოსმა ფრედერიკ სოდიმ აღმოაჩინა, რომ პერიოდული ცხრილის თითოეულ განყოფილებაში ერთზე მეტი ტიპის ატომი არსებობდა. ტერმინი „იზოტოპი“ შეიმუშავა მარგარეტ ტოდმა, როგორც შესაბამისი სახელი ერთი ელემენტის განსხვავებული ატომებისათვის. ჯოზეფ ჯონ ტომსონმა შექმნა ტექნიკა იონიზირებულ აირებზე მისი მუშაობისას ატომთა ტიპების განსაცალკევებლად, რამაც სტაბილური იზოტოპის აღმოჩენის საფუძველი შექმნა.
ბორის მოდელი
1913 წელს ფიზიკოსმა ნილს ბორმა წარმოადგინა მოდელი, რომელშიც ატომის ელექტრონები ბირთვის ორბიტალებზე მოძრაობდნენ, თუმცა ეს მხოლოდ ორბიტალთა განსაზღვრულ რაოდენობაში შეიძლებოდა. მათ ერთი ორბიტალიდან მეორეზე გადახტომაც შეეძლოთ, თუმცა მხოლოდ ნაწილაკალური ენერგიის სათანადო ცვლილებით, ფოტონის შთანთქმით ან გამოსხივებით. ეს კვანტირება გამოყენებულ იქნა იმის ასახსნელად, თუ რატომაა ელექტრონების ორბიტალები სტაბილური (იმის გათვალისწინებით, რომ მუხტები აჩქარებისას, წრიული მოძრაობის ჩათვლით, კარგავენ კინეტიკურ ენერგიას, რომელიც ელექტრომაგნიტური რადიაციის სახით გამოსხივდება) და რატომ შთანთქავენ და ასხივებენ ელემენტები ელექტრომაგნიტურ რადიაციას ცალკეულ სპექტრში.
მოგვიანებით, იმავე წელს ჰენრი მოზლიმ დამატებითი ექსპერიმენტული მტკიცებულებები წარადგინა ბორის თეორიის სასარგებლოდ. ამ შედეგებით დაიხვეწა ერნესტ რეზერფორდისა და ანტონიუს ვან დენ ბრუკის მოდელი, რომლის მიხედვითაც, ატომი თავის ბირთვში შეიცავს დადებითი ბირთვის მუხტის რიცხვს, რომელიც მისი (ატომური) ნომრის ტოლია პერიოდულ ცხრილში. ამ ექსპერიმენტებამდე, ატომური ნომერი ცნობილი არ იყო, როგორც ფიზიკური და ექსპერიმენტალური რაოდენობა. ის, რომ ატომური ნომერი ატომის ბირთვის მუხტის ტოლია, დღეს აღიარებულ ატომურ მოდელად რჩება.
ქიმიური ბმის ახსნა
ქიმიური ბმები ატომებს შორის 1916 წელს გილბერტ ნიუტონ ლევისის მიერ უკვე ახსნილი იყო, როგორც ურთიერთმოქმედება მათ შემადგენელ ელექტრონებს შორის. რადგანაც ცნობილი იყო, რომ ელემენტთა ქიმიური თვისებები დიდწილად მეორდებოდა პერიოდულობის კანონის მიხედვით, 1919 წელს ამერიკელმა ქიმიკოსმა ირვინგ ლენგმიურმა ივარაუდა, რომ ეს შესაძლოა ახსნილიყო იმ შემთხვევაში, თუ ატომში ელექტრონები დაკავშირებული ან დაჯგუფებულები იქნებოდნენ გარკვეული წესით. ფიქრობდნენ, რომ ელექტრონთა ჯგუფებს ეკავათ ელექტრონული გარსი ბირთვის მახლობლად.
შემდგომი განვითარება კვანტურ ფიზიკაში
1922 წელს ჩატარებულმა შტერნ-გერლახის ექსპერიმენტმა კიდევ უფრო სიღრმისეული მტკიცებულებები გამოავლინა ატომის კვანტური ბუნების დასასაბუთებლად. როდესაც ვერცხლის ატომთა სხივი სპეციალური ფორმის მაგნიტურ ველში გაატარეს, სხივი ატომის კუთხური მომენტის, სპინის, მიმართულების საფუძველზე გაიყო. რადგანაც ეს მიმართულება შემთხვევითია, შესაძლოა მოსალოდნელი ყოფილიყო, რომ სხივი სწორხაზოვნად გავრცელდებოდა, თუმცა იგი ორ ნაწილად გაიყო, იმის მიხედვით, ზემოთ იყო ორიენტირებული ატომის სპინი თუ ქვემოთ.
1924 წელს, ლუი დე ბროილმა გამოთქვა მოსაზრება, რომ ყველა ნაწილაკს ტალღური ბუნება გააჩნდა. 1926 წელს, ერვინ შრედინგერმა ეს იდეა ატომის მათემატიკური მოდელის განსავითარებლად გამოიყენა, რომელიც ელექტრონებს სამგანზომილებიან ტალღის ფორმებად აღწერდა და არა წერტილოვან ნაწილაკებად. ნაწილაკთა აღსაწერად ტალღის ფორმების გამოყენების შედეგია ის, რომ ნაწილაკის პოზიციისა და იმპულსის ზუსტი მნიშვნელობების დროულად მიღება მოცემულ წერტილში მათემატიკურად შეუძლებელია. ეს განუზღვრელობის პრინციპის სახელით გახდა ცნობილი, რომლის ფორმულირებაც 1926 წელს ვერნერ ჰაიზენბერგმა მოახდინა. ეს კონცეფცია, პოზოციის გაზომვაში მოცემული სიზუსტით მხოლოდ იმპულსის შესაძლო მნიშვნელობის არეალის მიღების შესაძლებლობას იძლევა და პირიქით. წინა მოდელებისაგან განსხვავებით, ამ უკანასკნელმა შეძლო აეხსნა ატომის ქცევის დაკვირვებები, როგორიცაა წყალბადზე დიდი ატომების გარკვეული სტრუქტურული და სპექტრალური ნიმუშები. აქედან გამომდინარე, ატომის პლანეტარული მოდელი დაიწუნეს მის სასარგებლოდ, რომელიც აღწერდა ატომური ორბიტალების ზონებს ბირთვის გარშემო, სადაც მოცემული ელექტრონის ყოფნის მეტი ალბათობა არსებობდა.
ნეიტრონის აღმოჩენა
მას-სპექტრომეტრის განვითარებამ შექმნა შესაძლებლობა, რომ ატომთა მასები გაზრდილი სიზუსტით შეფასებულიყო. ეს ხელსაწყო იყენებს მაგნიტს იონთა სხივის ტრაექტორიის შესაცვლელად და გარდატეხის რაოდენობა აიხსნება ატომის მასის შეფარდებით მის მუხტთან. ქიმიკოსმა ფრენსის ასტონმა ეს ინსტრუმენტი იმის საჩვენებლად გამოიყენა, რომ იზოტოპებს განსხვავებული მასები ჰქონდათ. ამ იზოტოპთა ატომური მასები მერყეობდნენ მთელ რიცხვით რაოდენობებს შორის, რასაც მთელ რიცხვთა წესი უწოდეს. იზოტოპებს შორის არსებული ამ სხვაობის ახსნა ვერ მოხერხდა 1932 წელს ფიზიკოს ჯეიმზ ჩედვიკის მიერ ნეიტრონის, ელექტრონეიტრალური ნაწილაკის აღმოჩენამდე, რომელსაც პროტონის მსგავსი მასა აქვს. შემდგომ იზოტოპები განმარტეს, როგორც ელემენტები ერთი რაოდენობის პროტონებითა და ნეიტრონთა განსხვავებული რიცხვით ბირთვში.
გახლეჩა, მაღალენერგიული ფიზიკა და კონდენსირებული მატერია
1938 წელს, გერმანელმა ქიმიკოსმა ოტო ჰანმა, რეზერფორდის მოსწავლემ, ტრანსურანული ელემენტის მიღების მოლოდინით, ნეიტრონები ურანის ატომზე მიმართა, თუმცა, ამის ნაცვლად, მისმა ქიმიურმა ექსპერიმენტმა პროდუქტად ბარიუმი გამოავლინა. ერთი წლის შემდეგ, ლიზა მაიტნერმა და მისმა დისშვილმა ოტო ფრიშმა დაადგინეს, რომ ჰანის შედეგი წარმოადგენდა პირველ ექსპერიმენტალურ ბირთვულ გახლეჩას. 1944 წელს ჰანმა ქიმიაში ნობელის პრემია მიიღო. მიუხედავად მისი მცდელობისა, მაიტნერისა და ფრიშის წვლილი არ უღიარებიათ.
სტრუქტურა
thumb|300px|right|ატომის თანამედროვე სტანდარტული მოდელი
სუბატომური ნაწილაკები
მიუხედავად იმისა, რომ სიტყვა „ატომი“, თავდაპირველად, აღნიშნავდა ნაწილაკს, რომლის გაყოფაც უფრო მცირე ნაწილაკებად შეუძლებელია, თანამედროვე სამეცნიერო გამოყენებაში ატომი შედგება სხვადასხვა სუბატომური ნაწილაკისაგან. ატომის შემადგენელი ნაწილაკებია ელექტრონი, პროტონი და ნეიტრონი; სამივე მათგანი ფერმიონს წარმოადგენს, თუმცა წყალბად-1-ის ატომს არ გააჩნია ნეიტრონი, ჰიდრონის იონს კი — ელექტრონი.
84
თარიღი უცნობია
80er
ატომი
სუბატომური ნაწილაკები
ამ ნაწილაკებიდან ელექტრონი ყველაზე ნაკლებად მასიურია. მისი მასა 9,11−31 კგ-ია; გააჩნია უარყოფითი ელექტრული მუხტი, ხოლო მისი ზომა იმდენად მცირეა, რომ თანამედროვეობაში ხელმისაწვდომი ტექნოლოგიებით მისი გაზომვა შეუძლებელია. იგი წარმოადგენს ყველაზე მსუბუქ ნაწილაკს დადებითად გაზომილი უძრაობის მასით. ჩვეულებრივ პირობებში, ელექტრონი დადებითად დამუხტულ ბირთვთან საპირისპირო მუხტების ქონის გამო წარმოქმნილი მიზიდულობითაა დაკავშირებული. თუ ატომს მის ატომურ ნომერზე მეტი ან ნაკლები ელექტრონი გააჩნია, მაშინ იგი, მთლიანობაში, შესაბამისად, უარყოფით ან დადებით მუხტს იძენს. დამუხტულ ატომს იონი ეწოდება. ელექტრონი გვიანდელი XIX საუკუნიდანაა ცნობილი, რაც, მეტწილად, ჯოზეფ ჯონ ტომსონის დამსახურებაა (დეტალებისათვის იხილეთ სუბატომური ფიზიკის ისტორია).
პროტონს გააჩნია დადებითი მუხტი და ელექტრონისაზე 1 836-ჯერ მეტი მასა, რაც 1,6726−27 კგ-ს შეადგენს. პროტონთა რიცხვს ატომში მისი ატომური ნომერი ეწოდება. ერნესტ რეზერფორდმა (1919 წ.) აღმოაჩინა, რომ ალფა ნაწილაკებით „დაბომბვის“ პირობებში, აზოტი გამოდევნის რაღაცას, რაც, როგორც დადგინდა, წყალბადის ბირთვი იყო. 1920 წლისათვის მან გააცნობიერა, რომ წყალბადის ბირთვი ატომის შემადგენელ ნაწილაკს წარმოადგენდა და მას პროტონი უწოდა.
ნეიტრონს ელექტრული მუხტი არ გააჩნია, მისი მასა კი ელექტრონისაზე 1 839-ჯერ მეტია და 1,6929−27 კგ-ს შეადგენს. იგი ატომის შემადგენელ სამ ნაწილაკს შორის ყველაზე მძიმეა, თუმცა, შესაძლოა, შემცირდეს ბირთვული დამაკავშირებელი ძალის მიერ. ნეიტრონსა და პროტონს (ერთობლივად ნუკლოები) გააჩნიათ შედარებითი განზომილებები (2,5−15 მ-ის ფარგლებში), თუმცა ამ ნაწილაკთა „ზედაპირი“ ზუსტად გარკვეული არ არის. ნეიტრონი 1932 წელს ინგლისელმა ფიზიკოსმა ჯეიმზ ჩედვიკმა აღმოაჩინა.
ფიზიკის სტანდარტულ მოდელში ელექტრონი ჭეშმარიტად ელემენტარული ნაწილაკია შიდა სტრუქტურის გარეშე, თუმცა, როგორც პროტონი, ასევე, ნეიტრონი შედგენილ ნაწილაკებს წარმოადგენენ, რომლებიც კვარკის სახელით ცნობილი ელემენტარული ნაწილაკებით არიან აგებულნი. ატომში ორი სახის კვარკი არსებობს, თითოეულ მათგანს დანაწევრებული ელექტრული მუხტი გააჩნია. პროტონი შედგენილია ორი U-კვარკისა (თითოეულის მუხტია +⅔) და ერთი D-კვარკისაგან (მუხტი — -⅓), ხოლო ნეიტრონი — ერთი U-კვარკისა და ორი D-კვარკისაგან. ეს სხვაობა მოითვლება ამ ორი ნაწილაკის მასებსა და მუხტებს შორის არსებული განსხვავებისათვის.
კვარკები ერთმანეთთან დაკავშირებულია ძლიერი ურთიერთქმედებით (ან ძლიერი ძალით), რომლის შუამავლების როლსაც გლიუონები ასრულებენ. პროტონი და ნეიტრონი, თავის მხრივ, ბირთვში ერთმანეთთან ბირთვული ძალით არიან დაკავშირებულნი, რომელიც ძლიერი ძალის ნარჩენს წარმოადგენს და ახასიათებს რაღაც განსხვავება მოქმედების რადიუსის თვისებების თვალსაზრისით. გლიუონი მიეკუთვნება კალიბრული ბოზონების ოჯახს, რომლებიც ფიზიკურ ძალათა შუამავალ ელემენტარულ ნაწილაკებს წარმოადგენენ.
ბირთვი
ატომში არსებული ყველა შეკავშირებული პროტონი და ნეიტრონი ქმნის უმცირეს ატომბირთვს. მათ მთლიანობაში, ნუკლონებს უწოდებენ. ბირთვის რადიუსი, დაახლოებით, 1,07 3√A ფმ-ის ტოლია, სადაც A ნუკლონთა საერთო რაოდენობაა. იგი გაცილებით მცირეა, ვიდრე ატომის რადიუსი, რომელიც 105 ფმ-ის ფარგლებშია. ნუკლონები ნარჩენი ძლიერი ძალის სახელით ცნობილი მცირე დისტანციაზე მოქმედი მიზიდულობის პოტენციალით არიან ერთად შეკავშირებულნი. 2,5 ფმ-ზე მცირე მანძილზე ეს ძალა ელექტროსტატიკურ ძალაზე ბევრად ძლიერია, რაც იწვევს დადებითად დამუხტული პროტონების ურთიერთგანზიდვას.
ერთი ელემენტის ატომებს პროტონთა ერთნაირი რაოდენობა აქვთ, რასაც ატომური ნომერი ეწოდება, თუმცა, იმავე ელემენტის ატომებში ნეიტრონთა რიცხვი, შესაძლოა, განსხვავდებოდეს, რაც ელემენტის იზოტოპის განმსაზღვრელია. პროტონთა და ნეიტრონთა მთლიანი რიცხვი ნუკლიდის განმსაზღვრელია. პროტონების რაოდენობასთან მიახლოვებული ნეიტრონთა რიცხვი ბირთვის სტაბილურობას განსაზღვრავს. გარკვეული იზოტოპები რადიოაქტიურ დაშლას განიცდიან.
პროტონი, ელექტრონი და ნეიტრონი კლასიფიცირდებიან, როგორც ფერმიონები. ფერმიონები ემორჩილებიან პაულის აკრძალვის პრინციპს, რომელიც კრძალავს იდენტური ფერმიონების მიერ, როგორებიცაა მრავალრიცხოვანი პროტონები, ერთსა და იმავე დროს ერთი და იგივე კვანტური მდგომარეობის დაკავებას. ამდენად, ბირთვის ყველა პროტონმა უნდა დაიკავოს ყველა სხვა პროტონისაგან განსხვავებული კვანტური მდგომარეობა. იგივე ეხება ბირთვის ყველა ნეიტრონსა და ელექტრონული ღრუბლის ყველა ელექტრონს, თუმცა პროტონსა და ნეიტრონს შეუძლიათ ერთნაირი კვანტური მდგომარეობის დაკავება.
დაბალი ატომური ნომრის მქონე ატომების ბირთვები, რომელთაც პროტონებზე მეტი ნეიტრონები გააჩნიათ, მიდრეკილნი არიან დაეცნენ ენერგიის ქვედა დონეზე რადიოაქტიური დაშლის საშუალებით, რათა მათი პროტონ-ნეიტრონული თანაფარდობა ერთს მიუახლოვდეს. თუმცა, ატომური ნომრის ზრდასთან ერთად, პროტონთა ორმხრივი განზიდვის დასაკომპენსირებლად, ნეიტრონთა მაღალი თანაფარდობაა საჭირო. აქედან გამომდინარე, არ არსებობს 20-ზე მაღალი ატომური ნომრის მქონე (Z = 20, კალციუმი) სტაბილური იზოტოპი პროტონებისა და ნეიტრონების თანაბარი რაოდენობით. Z-ის ზრდასთან ერთად, სტაბილური იზოტოპის პროტონ-ნეიტრონული თანაფარდობაც იზრდება. უმაღლესი პროტონ-ნეიტრონული თანაფარდობის მქონე სტაბილური იზოტოპია ტყვია-208 (დაახლოებით 1,5).
ატომბირთვში პროტონებისა და ნეიტრონების რაოდენობის შეცვლა შესაძლებელია, თუმცა ძლიერი ძალის არსებობის გამო, ამას ძალიან დიდი ენერგია სჭირდება. ბირთვული შეერთება ხდება მაშინ, როდესაც მრავალი ატომური ნაწილაკი ერთიანდება უფრო მძიმე ბირთვის შესაქმნელად, როგორიცაა, ორი ბირთვის ენერგეტიკული შეჯახება. მაგალითად, მზის ბირთვთან პროტონები საჭიროებენ 3-10 კილოელექტრონვოლტ ენერგიას მათი საზიარო განზიდვის დასაძლევად (კულონის ბარიერი) და ერწყმიან ერთმანეთს ბირთვის წარმოქმნით. ბირთვული გახლეჩა საწინააღმდეგო პროცესს წარმოადგენს, იგი ბირთვის ორ უფრო მცირე ბირთვად გაყოფას იწვევს, ჩვეულებრივ, რადიოაქტიური დაშლისას. ბირთვი, ასევე, შესაძლოა, შეიცვალოს დიდი ენერგიის მქონე სუბატომური ნაწილაკებით ან ფოტონებით „დაბომბვით“. თუ ეს იწვევს პროტონთა რიცხვის ცვლილებას ბირთვში, ატომი სხვა ქიმიურ ელემენტად გადაიქცევა.
თუ შეერთების რეაქციის შემდეგ ბირთვის მასა ნაკლებია ცალკეული ნაწილაკების მასათა ჯამისა, მაშინ ამ ორ მნიშვნელობას შორის არსებული სხვაობა, შესაძლოა, გამოსხივდეს გამოყენებადი ენერგიის სახით (როგორიცაა გამა-გამოსხივება ან ბეტა ნაწილაკის კინეტიკური ენერგია), რასაც აღწერს ალბერტ აინშტაინის მასა-ენერგიის ეკვივალენტობის ფორმულა E = mc2, სადაც m მასის სხვაობაა, ხოლო c — სინათლის სიჩქარე. ეს დეფიციტი ახალი ბირთვის შემაკავებელი ენერგიის ნაწილია და ის ენერგიის აუნაზღაურებელ დანაკარგს წარმოადგენს, რომლის შედეგიცაა შერწყმული ნაწილაკების მთლიანობის შენარჩუნება იმ მდგომარეობაში, რომელიც საჭიროებს ამ ენერგიის გამოყოფას.
ელექტრონული ღრუბელი
ატომში ელექტრონები ბირთვში არსებულ პროტონებთან ელექტრომაგნიტური ძალით არიან მიზიდულები. ეს ძალა ელექტრონებს ელექტროსტატიკურ პოტენციალის ორმოში აკავებს, რომელიც უფრო მცირე ზომის ბირთვს აკრავს გარს, რაც ნიშნავს, რომ ელექტრონს აქედან გასაღწევად ენერგიის გარე წყარო სჭირდება. რაც უფრო ახლოსაა ელექტრონი ბირთვთან, მით უფრო დიდია მიზიდულობის ძალა. აქედან გამომდინარე, ელექტრონს, რომელიც პოტენციალის ორმოს ცენტრის ახლოსაა, თავის დასაღწევად უფრო მეტი ენერგია სჭირდება, ვიდრე მათ, რომლებიც მეტად არიან დაშორებულნი.
სხვა ნაწილაკების მსგავსად, ელექტრონსაც ახასიათებს როგორც ნაწილაკის, ასევე, ტალღის თვისებები. ელექტრონული ღრუბელი არის რეგიონი პოტენციურ ორმოში, სადაც თითოეული ელექტრონი ქმნის სამგანზომილებიანი მდგრადი ტალღის ტიპს — ტალღის ფორმას, რომელიც არ მოძრობს ბირთვის მიმართ. ეს ქცევა განისაზღვრება ატომური ორბიტალის, მათემატიკური ფუქნციის მიერ, რომელიც ახასიათებს იმის ალბათობას, რომ ელექტრონი, როგორც ჩანს, უნდა იყოს კონკრეტულ წერტილში, როდესაც მისი პოზიცია გაზომილია. ბირთვის ირგვლივ ამ ორბიტალთა მხოლოდ დისკრეტული (ან კვანტიზებული) ნაკრები არსებობს, რამდენადაც სხვა შესაძლო ტალღური ნიმუშები სწრაფად იშლებიან უდრო სტაბილურ ფორმებად. ორბიტალებს, შესაძლოა, ჰქონდეთ ერთი ან მეტი რკალური ან კვანძური სტრუქტურა. ისინი ერთმანეთისაგან ზომით, ფორმითა და ორიენტაციით განსხვავდებიან.
თითოეულ ატომური ორბიტალი შეესაბამება ელექტრონის კონკრეტულ ენერგეტიკულ დონეს. ელექტრონს შეუძლია შეიცვალოს მდგომარეობა ფოტონის შთანთქმით, რაც წარმოადგენს საკმარის ენერგიას მის ახალ კვანტურ მდგომარეობამდე გასაზრდელად. აგრეთვე, სპონტანური გამოფრქვევისას მაღალ ენერგეტიკულ დონეზე მყოფ ელექტრონს შეუძლია უფრო დაბალ დონეზე ჩავარდნა, რის დროსაც ასხივებს ჭარბ ენერგიას ფოტონის სახით. ეს დამახასიათებელი ენერგეტიკული მნიშვნელობები, რომლებიც კვანტური მდგომარეობის ენერგიებს შორის არსებული სხვაობებითაა განსაზღვრული, პასუხისმგებელნი არიან ატომის სპექტრულ ხაზებზე.
ელექტრონის მოსაშორებლად ან დასამატებლად საჭიროა ელექტრონის შემაკავებელი ენერგია, რომელიც ბევრად ნაკლებია ნუკლონთა შემაკავებელ ენერგიაზე. მაგალითად, წყალბადის ატომისაგან არააღგზნებული ელექტრონის მოსაწყვეტად 13,6 ევ-ია საჭირო, ხოლო დეიტერიუმის ბირთვის გასახლეჩად — 2,23 მილიონი ევ. ატომი ელექტრულად ნეიტრალურია, თუ მას პროტონებისა და ნეიტრონების თანაბარი რაოდენობა აქვს. ატომს, რომელსაც ელექტრონის მეტი ან ნაკლები რიცხვი გააჩნია, იონი ეწოდება. ბირთვიდან ყველაზე მეტად დაშორებულმა ელექტრონმა, შესაძლოა, რომელიმე ახლოს მყოფი ატომის ორბიტალზე გადაინაცვლოს ან გახდეს საზიარო მათ შორის. ამ მექანიზმის საშუალებით, ატომებს შეუძლიათ დაამყარონ ქიმიური ბმა და შექმნან მოლეკულები და ქიმიურ ნივთიერებათა სხვა ტიპები, როგორებიცაა კრისტალების იონური და კოვალენტური ქსელი.
ბირთვული მახასიათებლები
განსაზღვრების მიხედვით, ნებისმიერი ორი ატომი პროტონთა იდენტური რიცხვით ბირთვში ერთ ქიმიურ ელემენტს მიეკუთვნება. ატომები პროტონთა ტოლი რიცხვით, მაგრამ ნეიტრონთა განსხვავებული რაოდენობით, ერთი ქიმიური ელემენტის სხვადასხვა იზოტოპებს წარმოადგენენ. მაგალითად, წყალბადის ყველა ატომს ზუსტად ერთი პროტონი აქვს, თუმცა არსებობენ იზოტოპები ნეიტრონის გარეშე (წყალბად-1, ყველაზე გავრცელებული ფორმაა, ასევევ, პროთიუმსაც უწოდებენ), ერთი ნეიტრონით (დეიტერიუმი), ორი ნეიტრონით (ტრითიუმი) და ორზე მეტი ნეიტრონით. დღეისათვის ცნობილი ელემენტები ქმნიან ატომურ ნომერთა ნაკრებებს ერთპროტონიანი ელემენტიდან (წყალბადი) 118 პროტონიან ელემენტამდე (უნუნოქტიუმი). ყველა ცნობილი იზოტოპი იმ ელემენტებისა, რომელთა ატომური ნომერი 82-ზე მეტია, რადიოაქტიურია.
დედამიწაზე, ბუნებრივად, დაახლოებით 339 იზოტოპი გვხვდება, რომელთაგან 254-ს (დაახლოებით 75 %) დაშლა არ აღენიშნება და განიხილავენ, როგორც „სტაბილურ იზოტოპებს“, თუმცა მხოლო 90 მათგანია სტაბილური ყველა დაშლის მიმართ თეორიულადაც კი. დანარჩენი 164-ს (254-დან) დაშლა არ აღენიშნება, თუმცა თეორიულად ამის მაღალი შესაძლებლობა არსებობს. ოფიციალურად, მათაც „სტაბილურ“ კატეგორიას მიაკუთვნებენ. დამატებით 34 ელემენტის ნახევრად დაშლის პერიოდი 80 მილიონ წელზე მეტია და საკმარისად დიდი ხანია არსებობენ, რომ მზის სისტემის შექმნიდან დღემდე მოეღწიათ. ეს, საერთო ჯამში, 288 იზოტოპიან კომპლექტს ქმნის, რომლებიც პრიმორიდიული იზოტოპების სახელით არიან ცნობილნი. კიდევ 51 ხანმოკლედ არსებული იზოტოპი მიიჩნევა, რომ ბუნებრივად არსებობენ, როგორც შვილეული პროდუქტები პრიმორდიალური იზოტოპების დაშლისა (როგორიცაა რადიუმი ურანიდან) ან როგორც დედამიწაზე მიმდინარე ბუნებრივი ენერგეტიკული პროცესების პროდუქტები, როგორიცაა კოსმოსური გამოსხივებით „დაბომბვა“ (მაგალითად, ნახშირბად-14).
80 ქიმიურ ელემენტს, სულ ცოტა, ერთი სტაბილური იზოტოპი მაინც გააჩნია. როგორც წესი, თითოეული ასეთი ელემენტისათვის მხოლოდ რამდენიმე სტაბილური ელემენტი არსებობს, რაც, საშუალოდ, 3,2 სტაბილურ იზოტოპს შეადგენს თითეული ელემენტზე. 26 ელემენტს მხოლოდ ერთი სტაბილური ელემენტი გააჩნია. ყველაზე მეტი სტაბილური იზოტოპის რაოდენობა, რომელიც ერთ ელემენტს აქვს, ათს შეადგენს და ისინი კალის იზოტოპებს წარმოადგენენ. ელემენტებს, ატომური ნომრით 43, 61 და 83 ან მეტი, სტაბილური იზოტოპები არ გააჩნიათ.
მასა
ატომის ფაქტობრივი მასა ხშირად გამოისახება მასის ატომური ერთეულის (u) გამოყენებით, მას, ასევე, დალტონსაც (Da) უწოდებენ. ეს ერთეული განისაზღვრება, როგორც ნახშირბად-12-ის ნეიტრალური ატომის მასის 1/12, რაც, დაახლოებით, 1,66×10−27 კგ-ია. წყალბად-1-ის (წყალბადის ყველაზე მსუბუქი იზოტოპი, რომელიც, ასევე, ყველაზე მცირე მასის ნუკლიდს წარმოადგენს) მასა შეადგენს 1,007825 u-ს. ამ რიცხვის მნიშვნელობას ატომურ მასას უწოდებენ. მოცემული ატომის ატომური მასა თითქმის ტოლია (სხვაობა 1%-ის ფარგლებში) მის მასურ რიცხვჯერ მასის ატომური ერთეულისა (მაგალითად, აზოტ-14-ის მასა, დაახლოებით 1414 u-ს ტოლია). თუმცა, ეს რიცხვი ნახშირბად-12-ის შემთხვევაში ზუსტი მთელი რიცხვი არ იქნება. ყველაზე მძიმე სტაბილური ატომია ტყვია-208, რომლის მასაც 207,9766521 u-ს შეადგენს.