cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ალექსანდრე დადიშქელიანი
ალექსანდრე (ბექირბი) ციოყის ძე დედიშქელიანი (დ. 1828, სოფელი ფარი, ახლანდელი მესტიის მუნიციპალიტეტი — გ. 1887, ეკატერინოსლავის გუბერნიის მელიტოპოლის მაზრა, რუსეთი) — რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი (1874), ტოპოგრაფი, გეოგრაფი.
ბიოგრაფია
ციოყ დადიშქელიანის ძე. დაამთავრა პეტერბურგის თავადაზნაურთა სამხედრო სასწავლებელი და მიიღო ნიჟეგოროდის დრაგუნთა პოლკში ოფიცრის ჩინი. 1843 წელს დადიშქელიანი ხანგრძლივი შვებულებით სვანეთში დაბრუნდა და უფროს ძმასთან — კონსტანტინესთან ერთად ჩუბეხევის სამფლობელოს განაგებდა. 1857 წელს კონსტანტინემ მოკლა ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორი ალექსანდრე გაგარინი, ამის გამო ალექსანდრე დადიშქელიანი ირკუტსკში გადაასახლეს. თავდაპირველად იგი ბაიკალის კაზაკთა ცხენოსან ლეგიონში მსახურობდა, შემდეგ აღმოსავლეთ ციმბირის გენერალ-გუბერნატორის ნიკოლოზ მურავიოვ-ამურსკის ადიუტანტი იყო.
გადასახლებაში ყოფნის დროს ეწეოდა მეცნიერულ მუშაობას. 1880-1884 წლებში იყო კორეაში. მას ეკუთვნის ამურის მხარის გეოგრაფიული აღწერა და კორეის გეოგრაფიული-პოლიტიკური მიმოხილვა. დადიშქელიანი მეცნიერულმა გამოკვლევებმა მაღალი შეფასება მიიღო და დაიმსახურა მთავრობის ჯილდოები: წმინდა ანას, წმინდა სტანისლავისა და წმინდა ვლადიმირის სხვადასხვა ხარისხის ორდენები.
ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი სამხედრო მოღვაწეები კატეგორია:ქართველი გეოგრაფები კატეგორია:დაბადებული 1828 კატეგორია:გარდაცვლილი 1887 ალექსანდრე კატეგორია:რუსეთის იმპერიის გენერალ-მაიორები
ელ-ზავია
ელ-ზავია (الزاوية‎) — ქალაქი ჩრდილო-დასავლეთ ლიბიაში, ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროზე, დედაქალაქ ტრიპოლიდან 45 კმ-ით დასავლეთით, ტრიპოლიტანიის ისტორიულ რეგიონში. ელ-ზავიის რაიონის დედაქალაქი.
ლიბიის მოსახლეობის 1973 და 1984 წლების აღწერისას, ელ-ზავიის მოსახლეობა დაახლოებით 91 603 ადამიანი იყო. დღეისათვის ის სავარაუდოდ ლიბიის მეხუთე ყველაზე ხალხმრავალი ქალაქია (ტრიპოლის, ბენღაზის, მისრათის და ელ-ბაიდის შემდეგ). მოქმედებს ელ-ზავიის უნივერსიტეტი, რომელიც 1988 წელს დაარსდა. ქალაქის სიახლოვეს მდებარეობს ნავთობის მინდორი, თავად ქალაქში კი ლიბიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნავთობგადამამუშავებელი საწარმოები ფუნქციონირებს.
ელ-ზავიაში მიმდინარეობდა ერთ-ერთი ყველაზე მძვინვარე ბრძოლები 2011 წლის ლიბიის სამოქალაქო ომის დროს, რადგან იგი აკონტროლებს სასიცოცხლო გზას დედაქალაქ ტრიპოლისა და ტუნისის საზღვარს შორის.
სქოლიო
კატეგორია:ლიბიის ქალაქები
სტარომურაპტალოვო
სტარომურაპტალოვო (Иҫке Мораптал; Старомурапталово) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის კუიურგაზის რაიონში.
2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 380 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ ერმოლაევოდან დაშორებულია 33 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია მურაპტალოვო, რომელიც დაშორებულია 1 კმ-ით.
2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას ბაშკირები შეადგენენ (80%).
თევზები
თევზები — წყლის ხერხემლიანი ცხოველები, რომლებსაც არ აქვთ სხეულის მუდმივი ტემპერატურა. თევზების ზომა-წონა განსხვავებულია: პანდაკის სიგრძე 7,5 მმ-ს აღწევს, ხოლო ვეშაპისებრი ზვიგენისა 15-20 მ-ს. თევზების უმრავლესობას თითისტარისებრი სხეული აქვს, ზოგს — გვერდებიდან (კამბალა) ან ზურგ-მუცლისაკენ (სკაროსი) გაბრტყელებული, გველივით (გველთევზა) წაგრძელებული ან ნემსივით (ზღვის ნემსთევზა) წაწვრილებული, ზოგი ბურთისებრი (ზღარბთევზა) ან თასმისებრია (ქაშაყთმეფე).
თევზების სხეული სიმეტრიულია, გარდა კამბალასი, რომელსაც ორივე თვალი ცალ მხარეს აქვს. სხეული დაფარულია ქერცლით. ზღარბთევზას სხეული შემოსილია გრძელი ქიცვებით, ზუთხისნაირთა სხეულზე 5 მწკრივადაა განლაგებული ძვლოვანი ბალთები. ლოქოსა და სხვათა სხეული ტიტველია. თევზების კანი დიდი რაოდენობით შეიცავს ლორწოს გამომყოფ ერთუჯრედიან ჯირკვლებს. ღრმა ზღვის თევზების უმრავლესობას მანათობელი ორგანოები აქვს. თევზების შეფერილობა კანის ნაირგვარ პიგმენტებზეა დამოკიდებული. ჩვეულებრივ, მათი ზურგის მხარე უფრო მუქია, ვიდრე მუცლისა.
თევზების კუნთოვანი სისტემა საკმაოდ დიფერენცირებულია და მასთან დაკავშირებულია ზოგი თევზის ელექტრული ორგანოები, ხოლო უმრავლესობის — ძვლოვანი. ზვიგენების უმეტესებას და ზუთხისებრ თევზებს დაუნაწევრებელი ქორდა აქვთ.
თევზების ჯგუფი დიდი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. მსოფლიოში თევზების დაახლოებით 34 300 სახეობაა აღწერილი, თუმცა ყოველწლიურად კვლავ ხდება 250-მდე ახალი სახეობის აღმოჩენა. მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიო ოკეანეებში წყლის მოცულობა 10 000-ჯერ აღემატება მსოფლიოს მტკნარ წყლებს, მასში თევზების სახეობათა 58% ბინადრობს, მტკნარ წყლებში თევზთა სახეობების 41%-ია, ხოლო 1% ანადრომულ ცხოვრების წესს ეწევა, რაც ოკეანის მარილიანი წლებიდან მტკნარი წყლებისკენ, ან პირიქით მუდმივ მიგრაციას გულისხმობს.
საქართველოს მტკნარ წყლებში გავრცელებულია თევზების 80-ზე მეტი სახეობა, რომელთა შორის ბევრი ენდემურია. მაგალითად, მტკვრის აუზში გავრცელებული 12 სახეობის თევზიდან, 9 მტკვრისა და მისი შენაკადების ენდემს წარმოადგენს. მათ შორის აღსანიშნავია მტკვრის წვერა (Barbus lacerta), მურწა (Barbus mursa), ჭანარი (Barbus capito) და სხვ. შავი ზღვის აუზის თევზებიდან 6 სახეობა ენდემურია; გარდა ამისა, აქ გავრცელებულია ზუთხისებრთა ოჯახის 5 სახეობა, რომელთა შორისაა გაქრობის პირას მყოფი ატლანტური ზუთხი (Acipenser sturio). გარდა ადგილობრივი სახეობებისა, საქართველოში გვხვდება 9 ინტროდუცირებული სახეობა, მათ შორის ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია კარჩხანა (Carasius carasius).
დაიან კიტონი
დაიან კიტონი (Diane Keaton; დ. 5 იანვარი, 1946) — ამერიკელი მსახიობი, პროდიუსერი, რეჟისორი და მწერალი. 70-იან წლებში დაიწყო თეატრალური კარიერა. კინოში პოპულარული გახდა ვუდი ალენთან თანამშრომლობის შედეგად.
ალგირდას ბრაზაუსკასი
ალგირდას ბრაზაუსკასი (Algirdas Mykolas Brazauskas; დ. 22 სექტემბერი, 1932, როკიშკისი — გ. 26 ივნისი, 2010, ვილნიუსი) — ლიეტუვის პოლიტიკური მოღვაწე, ლიეტუვის რესპუბლიკის ყოფილი პრეზიდენტი, ასევე ლიეტუვის რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრი 2001—2006 წლებში. ეკონომიკურ მეცნიერებათა დოქტორი (1974).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ლიეტუვის პრეზიდენტები კატეგორია:ლიეტუვის პრემიერ-მინისტრები კატეგორია:დაბადებული 22 სექტემბერი კატეგორია:დაბადებული 1932 კატეგორია:გარდაცვლილი 26 ივნისი კატეგორია:გარდაცვლილი 2010
კანადის ტბების სია
სტატიაში მოცემულია კანადის 69 უმთავრესი ტბა, რომელთა ფართობი 400 კმ²-ს აღემატება.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:კანადის ტბები
ფანკ-მეტალი
ფანკ-მეტალი — ფანკ-როკის ქვეჟანრი, რომელშიც შეზავებულია მძიმე მეტალის და ფანკის ელემენტები. Allmusic აცხადებს:
ფანკ-მეტალს მიაკუთვნებენ ასევე ჯგუფს Faith No More (ისევე როგორც რეპ მეტალს). Rage Against the Machine-ის მუსიკა მოიცავდა ელემენტებს არა მარტო ფანკიდან, მეტალიდან და რეპიდან, არამედ პანკ როკიდანაც. ჯგუფი Living Colour როლინგ სტოუნის მიერ შერაცხულია როგორც „ბლეკ-ფანკ-მეტალის პიონერი.“
Pappa Bear
Pappa Bear — ნიდერლანდელი რეპერი. ცნობილი გახდა რეპ-გაერთიანებაში „Booya“ მონაწილეობით. 1998 წელს გამოსცა ერთადერთი სტუდიური ალბომი What's My Name?. წარმატება იქონია ამ ალბომის რამდენიმე სინგლმა, მათ შორის – ჯგუფ Kool & The Gang-ის „Cherish“-ის ქავერ-ვერსიამ.
Pappa Bear არის მომღერალ დეიზი დის ძმა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ნიდერლანდელი რეპერები
ლეძაძამიე
ლეძაძამიე — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის წალენჯიხის მუნიციპალიტეტში, ეწერის თემში (სოფლები: ეწერი, ლექარდე, ლეძაძამიე).
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 186 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის სოფლები
Polyrhachis schlueteri
Polyrhachis schlueteri — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Polyrhachis-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Formicinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
იმიშლი
იმიშლი (İmişli) — ქალაქი აზერბაიჯანში, იმიშლის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს მილის ველზე, მდინარე არაქსის მარცხენა სანაპიროზე, ბაქოდან 250 კმ-ში.
ისტორია
სოფელი იმიშლი ბაქო-ერევნის სარკინიგზო ხაზზე მდებარეობდა. 1938 წელს სოფელ ყარადონლუდან აქ გადმოიტანეს რაიონის ცენტრი. 1944 წელს იმიშლიმ ქალაქური ტიპის დასახლების სტატუსი მიიღო. 1959 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში 9 479 კაცი ცხოვრობდა. მომდევნო წელს მან ქალაქის სტატუსი მიიღო. 1979 წლის აღწერით, ქალაქში ცხოვრობდა 21 340 ადამიანი, ხოლო 1989 წლის აღწერით - 25 715 ადამიანი, 2002 წელს - 31 ათასი, ხოლო 2006 წელს - 31,7 ათასი.
ეკონომიკა
საბჭოთა პერიოდში ქალაქში აშენდა კვების საწარმოები და ქარხნები შემდეგი დანიშნულებებისთვის: ბამბის გამოფქვა, რკინაბეტონის, აგურის, ასფალტის, კარაქის და ყველის წარმოება. მდინარე არაქსზე აშენდა მუგანის ჰიდროელექტროსადგური. 2006 წელს Azersun Holding-ის ინვესტიციების წყალობით, ამიერკავკასიაში ყველაზე დიდი შაქრის ქარხანა, იმიშლის შაქრის ქარხანა გაიხსნა. ქარხანაში 97 მილიონი დოლარი ინვესტირდა. იგი წელიწადში 300-350 ათას ტონა შაქარს გადაამუშავებს, აქედან 1000 ტონას დღეში. დამატებითი 10 მილიონი დოლარის ინვესტიციის შემდეგ, მოსალოდნელია, რომ ქარხანა გადამუშავების სიმძლავრეს კიდევ 50%-ით გაზრდის. ქარხანაში 1400 ადამიანია დასაქმებული.
სქოლიო
კატეგორია:აზერბაიჯანის ქალაქები
ევრობასკეტი 2009: კვალიფიკაცია
ევრობასკეტი 2009-ის საკვალიფიკაციო ეტაპმა გამოავლინა ევრობასკეტი 2009-ის ფინალურ ეტაპზე მონაწილე გუნდების ვინაობა.
კვალიფიცირებული ნაკრებები
300 px|thumb|ევრობასკეტი 2009-ზე კვალიფიცირებული ნაკრებები (წითლად), დამატებით საკვალიფიკაციო რაუნდში მოხვედრილი ნაკრებები (ყვითლად) კვალიფიცირებული, როგორც მასპინძელი ქვეყანა:
2008 წლის ოლიმპიური თამაშების საკვალიფიკაციო ტურნირის შედეგად კვალიფიცირებულნი
კვალიფიკაციის რაუნდის შედეგად კვალიფიცირებულნი
დამატებითი საკვალიფიკაციო რაუნდის შედეგად კვალიფიცირებულნი
კვალიფიკაციის ფორმატი
საკვალიფიკაციო ეტაპი მიმდინარეობდა 2008 წლის 20 აგვისტოდან 20 სექტემბრამდე. შესარჩევი რაუნდის წილისყრა 2008 წლის 16 თებერვალს მოეწყო ვენეციაში, იტალია. წილისყრის შედეგად ჩამოყალიბდა ოთხი გუნდი, რომელთაგან ერთი ხუთი ნაკრებისგა, სამი კი - ოთხი ნაკრებისგან დაკომპლექტდა. თითოეული გუნდის პირველადგილოსანი და სამი საუკეთესო მეორეადგილოსანი ევრობასკეტი 2009-ის ფინალურ ეტაპზე მოხვდნენ. შედეგად კვალიფიცირებული ნაკრებები იყვნენ:ბულგარეთი, დიდი ბრიტანეთი, ისრაელი, ლატვია, მაკედონია, სერბეთი, თურქეთი.
იმ ნაკრებებიდან, რომლებმაც საკვალიფიკაციო ეტაპი ვერ გადალახეს ექვსი საუკეთესო დამატებით საკვალიფიკაციო რაუნდში მოხვდნენ, რომელიც 2009 წლის 5-დან 30 აგვისტომდე გაიმართა. დამატებით საკვალიფიკაციო ეტაპზე მოხვდნენ: ბელგია, ბოსნია და ჰერცეგოვინა, ფინეთი, საფრანგეთი, იტალია, პორტუგალია. ეს ექვსი გუნდი სამ-სამ წევრიან ორ ჯგუფად გაიყო. დამატებითი რაუნდის შედეგად ჯგუფების პირველადგილოსნები: საფრანგეთი და ბელგია ერთმანეთს დაუპირისპირდნენ და მათ შორის გამარჯვებული საფრანგეთი ევრობასკეტი 2009-ის ბოლო მონაწილე გახდა.
დამატებითი რაუნდის ბოლო ოთხმა ნაკრებმა დამაქვეითებელ რაუნდში მიიღო მონაწილეობა, რომელიც 2009 წლის 5-დან 20 აგვისტომდე გაიმართა. დამაქვეითებელ რაუნდში მონაწილე ნაკრებები იყვნენ: ჩეხეთი, ესტონეთი, უნგრეთი და უკრანა. ამ ოთხი გუნდიდან ბოლოადგილოსნები: ესტონეთი და ჩეხეთი დაქვეითდნენ და მონაწილეობა მიიღეს ევრობასკეტის B დივიზიონის ჩემპიონატში. ისინი A დივიზიონში მონტენეგრომ და საქართველოს ნაკრებებმა ჩაანაცვლეს.
ფინალური რაუნდის კენჭისყრა, ისევე როგორც დამატებითი საკვალიფიკაციო რაუნდისა და დამაქვეითებელი რაუნდის თანმიმდევრობა და კენჭისყრა 2008 წლის 8 ნოემბერს გაიმართა ვარშავაში, პოლონეთი.
საკვალიფიკაციო ჯგუფები
საკვალიფიკაციო რაუნდის კენჭისყრა გაიმართა 2008 წლის 16 თებერვალს ვენეციაში, იტალია
ჯგუფი A
შენიშვნა: ჩატარების თარიღი მოცემულია ადგილობრივი დროით
ჯგუფი B
შენიშვნა: ჩატარების თარიღი მოცემულია ადგილობრივი დროით
ჯგუფი C
შენიშვნა: ჩატარების თარიღი მოცემულია ადგილობრივი დროით
ჯგუფი D
შენიშვნა: ჩატარების თარიღი მოცემულია ადგილობრივი დროით
საუკეთესო მეორეადგილოსნები
გუნდები დაყოფილია გამარჯვების პროცენტული მაჩვენებლის (PCT) მიხედვით, ასევე შედეგიანობით.
დამატებითი საკვალიფიკაციო რაუნდი
დამატებითი საკვალიფიკაციო რაუნდის წილისყრა გიამართა 2008 წლის 8 ნოემბერს ვარშავაში, პოლონეთი. ექვსი გუნდი დაიყო ორ ჯგუფად და თითოეულში სამი გუნდი იყო თავმოყრილი. ამ ჯგუფების გამარჯვებულები, ბელგია და საფრანგეთი ერთმანეთს დაუპირისპირდნენ ევრობასკეტი 2009-ის უკანასკნელი მონაწილის გამოსავლენად. დამატებითი შესარჩევი რაუნდი ჩატარდა 2009 წლის 5-დან 30 აგვისტომდე.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ევრობასკეტი 2009 კატეგორია:2008 წელი კალათბურთში
ვაზისძირა
ვაზისძირა (Lamium amplexicaule) — 10-30 სმ სიმაღლის ერთ ან ორწლიანი ბალახოვანი მცენარეა. ღერო ძირიდანვე მეტ-ნაკლებად დატოტვილია, უფრო იშვიათად – მარტოული; ზედა ნაწილში შებუსული, ღეროსეული ქვედა ფოთლები მოკლეყუნწიანია, ზედა ფოთლები მჯდომარეა, ღერომხვევი, გაბნეული მოკლე ბეწვით მოფენილი ან თითქმის შიშველი. ყვავილები შეკრებილია მრავალყვავილიან თავაკისებურ ჩხროებად, ჩხროები ურთიერთდაშორებულია ან ზედა ნაწილში მიახლოებული. გვირგვინი ხორცისფერ-წითელია ან ვარდისფერი. იზრდება მთის ქვედა სარტყლიდან ზედა სარტყლამდე მინდვრებში, ფერდობებზე, ბაღებში, ვენახებსა და რუდერალურ ადგილებში. გავრცელებულია მთელ საქართველოში. გავრცელების საერთო არეალი მოიცავს მთელ კავკასიას, ცენტრალურ და სამხრეთ ევროპას, მცირე აზიასა და ირანს.
ლიტერატურა
კატეგორია:ორლებნიანნი კატეგორია:ტუჩოსანნი
არტურას პაულაუსკასი
thumb|არტურას პაულაუსკასი არტურას პაულაუსკასი (Artūras Paulauskas; დ. 23 აგვისტო, 1953, ვილნიუსი) — ლიეტუველი იურისტი, ლიეტუვის პოლიტიკური მოღვაწე, ლიეტუვის რესპუბლიკის სეიმის თავმჯდომარე 2000—2004 და 2004 წლის 15 ნოემბრიდან 2006 წლის 11 აპრილამდე.
2004 წლის 6 აპრილიდან — 2004 წლის 12 ივლისის ჩათვლით იყო ლიეტუვის პრეზიდენტობის მოვალეობის შემსრულებელი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ლიეტუვის პრეზიდენტები კატეგორია:დაბადებული 23 აგვისტო კატეგორია:დაბადებული 1953
ახშნის მაცხოვრის ეკლესია
მინი|მარჯვნივ|250პქ| ახშნის მაცხოვრის ეკლესია ჯაბა ლაბაძის ფოტო ახშნის მაცხოვრის ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახშანის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.
ეკლესია დარბაზულია (7,5X5,8 მ), ნაგებია რიყის ქვით. კონქი, იატაკი და ლავგარდანი აგურისაა. შესასვლელი ორი აქვს სამხრეთით და დასავლეთით. ორივე კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან – სწორკუთხა. საკურთხევლის ღრმა აფსიდში ერთი სწორკუთხა სარკმელია. საკურთხევლის ბაქანი წინწამოწეული ამბიონით ერთი საფეხურით მაღლაა აწეული. საკურთხეველი დანარჩენი სივრცისაგან ხის კანკელითაა გამოყოფილი.
ეკლესიის ფრონტონებზე თითო შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. ეკლესიას აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდანი აქვს, გადახურულია ღარიანი კრამიტით, რომლის სამხრეთის ფერდის შუა ნაწილი ჩანგრეულია.
რიურიკოვიჩები
რიურიკოვიჩები, რიურიკების დინასტია  — ძველი რუსეთის მთავართა დინასტია, რომელიც მართავდა კიევის რუსეთს 862 წლიდან. კიევის რუსეთის დაშლის შემდეგ მართავდნენ გალიცია-ვოლინიას, ვლადიმირ-სუზდალს, მოსკოვის დიდ სამთავროსა და რუსეთის სამეფოსაც (1168 წლიდან).
პირვანდელი ქრონიკების მიხედვით დინასტია დაარსდა 862 წელს რიურიკის მიერ, რომელიც იყო ნოვგოროდის ლეგენდარული მმართველი. რუსული წყაროების მიხედვით ისინი იყვნენ სკანდინავიელები, ვარიაგები. რიურიკმა და მისამ ძმამ დააარსეს კიევის რუსეთი დღევანდელი უკრაინის, ბელორუსისა და რუსეთის ტერიტორიაზე და მართავდენენ სამთავროს სანამ იგი არ დაიშალა. სამთავროს დაშლის შემდეგ კი რიურიკების სხვადასხვა შტომ გადაინაწილეს სლავური სამთავროები. XV საუკუნის ბოლოს პირველობისთვის ბრძოლაში სხვა რუსულ სამთავროებს შორის პირველობა მოიპოვა მოსკოვის დიდმა სამთავრომ. რიურიკოვიჩების მოსკოვის შტოს წარმომადგენელმა მოსკოვის დიდმა მთავრმა ივანე IV-მ „სრულიად რუსეთის მეფედ“ გამოაცხადა თავი და ჩამოაყალიდა რუსეთის სამეფო. 1598 წელს თედორე I-ის გარდაცვალების შემდეგ რუსეთში რიურიკოვიჩების დინასტიის ზეობა შეწყდა.
ლიტერატურა
კატეგორია:უკრაინის ისტორია * კატეგორია:რუსეთის ისტორია კატეგორია:მსოფლიოს სამეფო დინასტიები კატეგორია:დინასტიები
ჩრდილოეთის კირქვიანი ალპები
ჩრდილოეთის კირქვიანი ალპები (Nördliche Kalkalpen) — ქედებისა და მთის მასივების სისტემა აღმოსავლეთ ალპებში. მდებარეობს ავსტრიისა და გერმანიის ტერიტორიაზე. გადაჭიმულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ ბოდენის ტბიდან ქალაქ ვენამდე. სამხრეთით ვრცელდება ცენტრალური აღმოსავლეთი ალპები, ხოლო ჩრდილოეთით — ფლიშის ზონაა წარმოდგენილი. მაქსიმალურ სიმაღლეს ლეხტალის ალპებში აღწევს (3036 მ, პარსაიერშპიცე).
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ალპების ქედები კატეგორია:ავსტრიის ქედები კატეგორია:გერმანიის ქედები
ყადორის ციხე
მინი|მარჯვნივ|250პქ|ყადორის ციხე ყადორის ციხე – სათავდაცვო ციხე-კოშკი ყადორის უღელტეხილზე (42.12667°N, 45.75°W), რომელიც ერთმანეთისგან ჰყოფს საქართველოს (კახეთის რეგიონს) და დაღესტანს (ავარიის  სახანოს). როდესაც ლეკები კახეთს მოდიოდნენ საძარცვავად, აქ ინთებოდა ცეცხლი, რომელიც გრემ-ქალაქიდან კარგად ჩანს და კახელები შესაბამის თადარიგს იჭერდნენ: ემზადებოდნენ ბრძოლისთვის ან მოსახლეობას ხიზნავდნენ უფრო უსაფრთხო ადგილზე. ციხე აგებულია XVII საუკუნის II ნახევარში რუსეთის მთავრობის მიერ.
ნაგებობა გეგმის მიხედვით კვადრატულია, სამსართულიანი. გარედან მის ორ მოპირდაპირე კუთხეზე, მიშენებულია გეგმით სწორკუთხა, სამსართულიანი კოშკი, რომელიც თითქმის მთლიანად შენობის გეგმის კონტურს გარეთაა გამოსული. შენობა აგებულია, ფიქლით, ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. შესასვლელის ღიობებსა და სათოფურების წყობაში გამოყენებულია, ტლანქად დამუშავებული დიდი ზომის ქვებიც. ძლიერ დაზიანებულია. იგი XIX საუკუნის შუა წლებში ლეკებს გადაუწვავთ. შემორჩენილია ორი სართული და მესამე სართულის უმნიშვნელი ნაწილი. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში მდგარი კოშკი. შესასვლელი პირველ სართულზე, სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. სართული სხვადასხვა ფართობის რამდენიმე სათავსისგან შედგება, რომლებიც ერთმანეთისგან კედლებითაა გამიჯნული. სამივე სართულის კედლებში განიერი, თითქმის კვადრატული ფორმის სარკმლები და ვიწრო სათოფურებია. ჩრდილო-აღმოსავლეთით მიშენებულ კოშკს ორი შესასვლელი აქვს - სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კოშკის სართულები ციხის შესაბამის სართულებთან კარით იყო დაკავშირებული.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
კასპის მუნიციპალიტეტი
ბუნება
მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარე მტკვრის ორივე მხარეს. ტერიტორია - 802 კვ. კმ., მათ შორის სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებს უკავია 360 კვ. კმ. ჩრდილოეთით მას აკრავს კავკასიონის სამხრეთი განშტოებანი, სამხრეთით — თრიალეთის ქედი. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარეები მტკვარი, ქსანი, ლეხურა, კავთურა, თეძამი.
მოსახლეობა
მოსახლეობის რიცხოვნობა — 43 771 კაცი (2014) ; სიმჭიდროვე — 54,5 კაცი კვ.კმ-ზე. მუნიციპალიტეტში 72 დასახლებული პუნქტია: 1 ქალაქი, 71 სოფელი.
მმართველობა
მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო, ხოლო აღმასრულებელი ორგანო — გამგეობა. მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის ადმინისტრაციული ერთეულებია:
ეკონომიკა
მუნიციპალიტეტში შემდეგი სამრეწველო საწარმოები იყო: კასპის ცემენტის ქარხანა, მეტეხის საშენ მასალათა კომბინატი, აგრეთვე კვების მრეწველობის საწარმოები, ღვინის და საკონსერვო ქარხნები. სოფლის მეურნეობის წამყვანი დარგებია: მევენახეობა, მეხილეობა, მებოსტნეობა, სარძევე მეცხოველეობა. მოჰყავთ მარცვლეული. მუნიციპალიტეტს კვეთს ქვეყნის მთავარი სარკინიგზო და საავტომობილო მაგისტრალები.
კულტურა
მუნიციპალიტეტში 49 სახელმწიფო და 2 არასახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა, 2 საშუალო პროფესიული და 1 უმაღლესი სასწავლებელი, 43 ბიბლიოთეკა, 1 თეატრი და 2 მუზეუმი. (მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი, ი. ჯავახიშვილის სახ. მუზეუმი ხოვლეში).
ღირსშესანიშნაობანი
მუნიციპალიტეტში არქიტექტურის და კულტურის მრავალი მნიშვნელოვანი ძეგლია: რკონის კომპლექსი, სამთავისის ტაძარი, სხვილოს ციხე-დარბაზის კომპლექსი, ქვათახევის, მეტეხის, ახალქალაქის კომპლექსები და სხვა.
სქოლიო
*
Up the Downstair
Up the Downstair — ბრიტანული პროგრესული როკ-ჯგუფ Porcupine Tree-ს მეორე სტუდიური ალბომი. გამოიცა 1993 წელს. დისკი გამოსცა ლეიბლმა Delerium.
2005 წლის რემასტერი / რემიქსი
ამ გამოცემაში სიმღერების დიდი ნაწილი განსხვავდება ხანგრძლივობით ორიგინალური ვერსიისგან.
პერსონალი
ასრულებს სტივენ უილსონი, გარდა:
სქოლიო
კატეგორია:Porcupine Tree-ს ალბომები კატეგორია:1993 წლის ალბომები
ურანი (ელემენტი)
ურანი (Uranium; ქიმიური სიმბოლო — ) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდის, ჯგუფგარეშე (ძველი კლასიფიკაციით მესამე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, IIIბ) რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი. განეკუთვნება აქტინოიდების ოჯახს. მისი ატომური ნომერია — 92, ატომური მასა — 238.03, tდნ — 1132.2 °C, tდუღ — 4131 °C, სიმკვრივე (\alpha-U) — 19.07 გ/სმ3. მოვერცხლისფრო-თეთრი ფერის ლითონი. ბუნებრივი ურანი შედგება სამი იზოტოპის ნარევისაგან: (99.274%; T1/2=4.468 წ),  (0.720%; T1/2=7.04 წ) და  (0.005%; T1/2=2.455 წ). ხელოვნურად მიღებულია 11 რადიაქტიური იზოტოპი, რომელთა მასური რიცხვებია 227-240. მათ შორის დიდი სიცოცხლის ხანგრძლივობისაა (T1/2=1.592 წ), რომელიც მიიღება თორიუმის ნეიტრონული დასხივებით. და რადიოაქტიური მწკრივების დამწყები ელემენტებია.
ისტორია
ჯერ კიდევ ძველი დროიდან (I საუკუნე ჩ.წ.ა-მდე) ურანის ბუნებრივი ჟანგები გამოიყენებოდა კერამიკის ყვითელი მინანქრის დასამზადებლად. ურანის ისტორიის ყველაზე მნიშვნელოვანი პირველი თარიღია — 1789 წელი, როდესაც გერმანელმა ნატურფილოსოფოსმა და ქიმიკოსმა მარტინ ჰენრიხ კლაპროტმა საქსონიის ურანის მადნიდან გამოყოფილი ოქროსფერი-მოყვითალო «მიწა» აღადგინა შავ ლითონისმაგვარ ნივთიერებამდე. იმ დროისათვის ცნობილი ყველაზე შორს მდებარე პლანეტის (8 წლით ადრე აღმოჩენილი უილიამ ჰერშელის მიერ) პატივსაცემად, კლაპროტი მიიჩნევდა რა ახალ ნივთიერებას ქიმიურ ელემენტად, უწოდა მას ურანი (ამით მას სურდა მხარი დაეჭირა იოჰან ელერტ ბოდეს წინადადებისათვის დაერქვათ ახლად აღმოჩენილი პლანეტისათვის «ურანი», «გეორგის ვარსკვლავის» მაგიერ, როგორც წამოაყენა წინადადება გერშელმა). ორმოცდაათი წელი კლაპროტის ურანი ითვლებოდა ლითონად. მხოლოდ 1841 წ. ფრანგმა ქიმიკოსმა ეჟენ მელკიორ პელიგომ (1811—1890)) დაამტკიცა, რომ ლითონისმაგვარი დამახასიათებელი ბზინვარების მიუხედავად, კლაპროტის ურანი არაა ელემენტი, არამედ არის ურანის 'ოქსიდი UO2. 1840 წ. პელიგომ შეძლო ნამდვილი ურანის მიღება — რომელიც მძიმე რუხი-ფოლადის ფერი ლითონია — და მისი ატომური მასის განსაზღვრა. ურანის შესწავლაში შემდგომი მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გააკეთა 1874 წ. დიმიტრი მენდელეევმა. მენდელეევმა მის მიერ შექმნილი პერიოდული სისტების საფუძველზე დაყრდნობით, მან ურანი მოათავსა თავისი ცხრილის ყველაზე შორს მდგომ უჯრაში. ადრე ურანის ატომურ წონა ითვლებოდა 120. უდიდესმა ქიმიკოსმა გააორმაგა ის მნიშვნელობა. 12 წლის შემდეგ მენდელეევის წინასწარმეტყველება დამტკიცებულ იქნა გერმანელი ქიმიკოსის ციმერმანის ცდებით.
1896 წ., ურანის კვლევისას ფრანგმა ქიმიკოსმა ანტუან ბეკერელმა შემთხვევთ აღმოაჩინა ბეკერელის სხივები, რომელსაც მოგვიანებით მარია კიურიმ უწოდა რადიოაქტიურობა. ამ დროისათვის ფრანგმა ქიმიკოსმა ანრი მუასანუმ შეძლო შეემუშავებინა ლითონური სუფთა ურანის მიღების მეთოდი. 1899 წ. რეზერფორდმა აღმოაჩინა, რომ ურანის პრეპარატების გამოსხივება არაერთგვაროვანია, და არის ორი სახის გამოსხივება — ალფა- და ბეტა-სხივები. მათ მიაქვთ სხვადასხვა ელექტრონული მუხტი; მათი გარბენი ნივთიერებაში არ არის ერთნაირი და სხვადასხვაგვარი იონიზირების თვისება აქვთ. ცოტა გვიან, 1900 წ. მაისში პოლ ვიიარმა აღმოაჩინა გამოსხივების მესამე სახეობა — გამა-სხივებით.
ერნესტ რეზერფორდმა 1907 წელს ჩაატარა პირველი ცდები მინერალების წლოვანების განსასაზღვრავად, რადიოაქტიური ურანისა და თორიუმის შესწავლისას მისი და ფრედერიკ სოდისთან (Soddy, Frederick, 1877—1956; ნობელის პრემია ქიმიაში, 1921) ერთად შექმნილი რადიოაქტიურობის თეორიის საფუძველზე. 1913 წელს ფ. სოდიმ შემოიღო იზოტოპების გაგება ( ἴσος — «ტოლი», «ერთნაირი», და — «ადგილი»), ხოლო 1920 წელს იწინასწარმეტყველა, რომ იზოტოპები შეიძლება გამოყებულ იქნას მთის ქანების გეოლოგიური წლოვანების განსაზღვრისათვის. 1928 წ. ნიგოტმა გაუკეთა რეალიზება, ხოლო 1939 წ. ა. ო. კ. ნირმა (Nier, Alfred Otto Carl, 1911—1994) შექმნა პირველი განტოლება წლოვანების გამოსათვლელად და გამოიყენა მას-სპექტრომეტრი იზოტოპების განსაცალკევებლად. thumb|left|235U-ის დაყოფის სქემა 1938 წ. გერმანელმა ფიზიკოსებმა ოტო ჰანმა და ფრიც შტრასმანმა აღმოაჩინეს უჩვეულო მოვლენა, რაც ურანის ბირთვს ემართება დასხივებისას მისი ნეიტრონებით. იზოტოპ 235U-ის ბირთვის მიერ თავისუფალი ნეიტრონის მიტაცებით ის იყოფა, და ამასთან გამოიყოფა (ურანის ერთ ბირთვზე გათვლით) საკმაოდ დიდი ენერგია, ძირითადად, გამოსხივებისა და ფრაგმენტების კინეტიკური ენერგიის ხარჯზე. მოგვიანებით ამ მოვლენის თეორია დამტკიცებულ იქნა ლიზა მეიტნერის და ოტო რობერტ ფრიშის მიერ. ეს აღმოჩენა იქცა შიდა ატომური ენერგიის როგორც მშვიდობიანი ისე სამხედრო გამოყენების დასაბამად.
1939—1940 წწ. იული ხარიტონმა და იაკობ ზელდოვიჩმა პირველად თეორიულად აჩვენეს, რომ ბუნებრივი ურანის მცირედ გამდიდრებით ურან-235-ით შეიძლება შეიქმნას ატომების ბირთვების უწყვეტი დაყოფის პირობა, ანუ პროცესს ეძლევა ჯაჭვური რეაქციის ხასიათი.
ბუნებაში
right|200px|thumb|ურანიტიტის მადანი ურანი ფართოდაა გავრცელებული ბუნებაში. ურანის კლარკი შეადგენს 0,0003 % (წონ.), ზღვის წყალში მისი კონცენტრაცია შეადგენს 3 მკგ/ლ. ლითოსფეროსს 20 კმ-იან ფენაში ურანის რაოდენობა ფასდება სადღაც 1,3 ტ.
ურანის ძირითადი მასა მდებარეობს მჟავე ქანებში სადაც სილიციუმის დიდი შემცველობაა. ურანის მნიშვნელოვანი მასა კონცენტრირებულია დანალექ ქანებში, განსაკუთრებით კი ორგანიკით მდიდარ ქანებში. ურანი როგორც მინარევი დიდი რაოდენობითაა თორიუმის და იშვიათმიწა მინერალების (ორტიტი, სფენი CaTiO3[SiO4], მონაციტი (La,Ce)PO4, ცირკონი ZrSiO4, ქსენოტიმი YPO4 და სხვა). მნიშვნელოვან ურანის მადნებს წარმოადგენენ ნასტურანი (ურანინიტი) და კანოტიტი. ძირითადი მინერალებია — ურანის თანამგზავრებია მოლიბდენიტი MoS2, გალენიტი PbS, კვარცი SiO2, კალციტი CaCO3, ჰიდრომუსკოვიტი და სხვა.
ლითოსფეროს 20 კმ-იან ფენაში არის ~ 1014 ტ ურანი, ზღვის წყალში 109—1010 ტ. მსოფლიოში ურანის მარაგით, სარეზერვო საბადოების ჩათვლებით, პირველ ადგლზეა ავსტრალია, მეორეზე ყაზახეთი და მესამეზე რუსეთი.
ურანის ძირითად ფორმებს ბუნებაში წარმოადგენენ ურანიტი, ნასტურანი და ურანის შავი. ისინი მხოლოდ არსებობის ფორმით განსხვავდებიან; არსებობს ასაკობრივი დამოკიდებულება: ურანიტიტი არის უმეტესად უძველეს (დოკემბრიულ ქანებში), ნასტურანი — ვულკანოგენურ და ჰიდროთერმალურ — უპირატესად პალეოზოურ და უფრო ახალგაზრდა მაღალ- და საშუალოტემპერატურულ წარმოანქმნებში; ურანის შავი — ძირითადად ახალგაზრდა — კაინოზოურ და უფრო ახალგაზრდა წარმონაქმნებში — უმეტესწილად დაბალტემპერატურულ დანალექ ქანებში.
საბადოები
დედამიწის ქერქში ურანის შემცველობა შეადგენს 0,0003 %, ის გვხვდება მიწის ზედა ფენაში ოთხი სახესხვაობით. უპირველესად, ეს არის ურანიტეტის ძარღვები, ან ურანის დიოქსიდი (UO2), რომელიც მდიდარია ურანით, მაგრამ გვხვდება უფრო იშვიათად. მას თან ახლავს რადიუმი, რადგანაც რადიუმი წარმოადგენს ურანის იზოტოპების დაშლის პირდაპირ პროდუქტს. ასეთი ძარღვები გვხვდება კონგოში, კანადაში (დიდი დათვის ტბა), ჩეხეთში და საფრანგეთში. ურანის მეორე წყაროს წარმოადგენს თორიუმისა და ურანის მადნების კონგლომერატები სხვა მნიშვნელოვან მინერალებთან ერთად. კონგლომერატები ჩვეულებრივ შეიცავენ მოსაპოვებლად საკმაო რაოდენობის ოქროს და ვერცხლს, ხოლო თანდაყოლილ ელემენტებად ურანი და თორიუმი ხდებიან. ამ მადნების დიდი საბადოებია კანადაში, სარ-ში რუსეთში და ავსტრალიაში. ურანის მესამე წყაროს წარმოადგენს დანალექი ქანები და ქვიშაქვები, რომლებიც მდიდარია კარნოტიტის მინერალებით (ურანილ-კალიუმის ვანადატი), რომელიც ურანის გარდა შეიცავს მნიშვნელოვანი რაოდენობის ვანადიუმს და სხვა ელემენტებს. ასეთი მადნები გვხვდება აშშ-ის დასავლეთ შტატებში. რკინაურანის ფიქალები და ფოსფატების მადნები შეადგენენ ურანის მეოთხე წყაროს. ასეთი მდიდარი წარმონაქმნები აღმოჩენილია შვედეთის თიხნარ ფიქალებში. მაროკოსა და აშშ-ის ზოგიერთი ფოსფატური მადანი შეიცავს ურანის მნიშვნელოვან რაოდენობას, ფოსფატური საბადოები ანგოლაში და ცენტრალურ აფრიკის რესპუბლიკაში უფრო მდიდარია ურანით. .
იზოტოპები
ურანის ზოგიერთი იზოტოპის რადიოაქტიური თვისებები (გამოყოფილია ბუნებრივი იზოტოპები):
ბუნებრივი ურანი შედგება სამი იზოტოპის 238U (იზოტოპიური გავრცობადობა 99,2745 %, ნახევარდაშლის პერიოდი T1/2 = 4,468 წელი), 235U (0,7200 %, T1/2 = 7,04 წელი) და 234U (0,0055 %, T1/2 = 2,455 წელი) ნარევისაგან. ბოლო იზოტოპი წარმოადგენს არა პირველად არამედ რადიოგენურ იზოტოპს, ის შედის ურანის მადნებში 238U-ის რადიოაქტიურ რიგში.
ბუნებრივი ურანის რადიოაქტიურობა განპირობებულია ძირითადი 238U იზოტოპითა და შვილობილი 234U ნუკლიდებით. წონასწორობაში მათი კუთრი აქტიურობა ერთმანეთის ტოლია. იზოტოპ 235U-ის კუთრი აქტიურობა ბუნებრივ ურანში 21-ჯერ ნაკლებია ვიდრე 238U-ის აქტივობა.
ბუნებრივ პირობებში ძირითადად გავრცელებულია 234U, 235U და 238U იზოტოპები შემდეგი შეფარდებითი შემცველობით 234U : 235U : 238U = 0,0054 : 0,711 : 99,283. ბუნებრივი ურანის თითქმის ნახევარი რადიოაქტიურობა განპირობებულია იზოტოპით 234U, რომელიც როგორც აღნიშნულია, წარმოიქმნება 238U-ის დაშლით. შემცველობის შეფარდებას 235U : 238U სხვა იზოტოპების წყვილებთან განსხვავებით და ურანის მაღალ მიგრაციულობის მიუხედავად ახასიათებს გეოგრაფიული მუდმივობა:. ამ შეფარდების სიდიდე ბუნებრივ წარმონაქმნებში არაა დამოკიდებული მათ ხნოვანებასთან. ურანშემცველ მინერალებში (ნასტურანი, ცირტოლიტი, იშვიათმიწა მადნები) ამ თანაფარდობის სიდიდე მერყეობს 137,30 — 138,51 შორის; ამასთან UIV და UVI ფორმებს შორის განსხვავება არაა დადგენილი ; სფენში — 138,4. ზოგიერთ მეტეორიტებში გამოვლენილია იზოტოპ 235U-ის ნაკლებობა. მისი უმცირესი კონცენტრაცია დედამიწის პირობებში ნაპოვნია 1972 წ. ფრანგი მკვლევარის ბუჟიგესის მიერ ოკლოში აფრიკაში (საბადო გაბონში). ასე რომ, ბუნებრივ ურანში არის 0,720 % ურანი 235U, ეს როცა ოკლოში ის მცირდება 0,557 %-მდე. ეს იყო იმ ჰიპოთთეზის დამტკიცება რომ არსებობს ბუნებრივი ბირთვული რეაქტორი ოკლოში, რომელიც გახდა იზოტოპ 235U-ის გამოწვის მიზეზი. ასეთი ჰიპოთეზა წამოაყენა ჯორჯ ვეტერილმა (George W. Wetherill) კალიფორნიის უნივერსიტეტიდან ლოს-ანჯელესში, მარკ ინგრემმა (Mark G. Inghram) ჩიკაგოს უნივერსიტეტიდან და პოლ კუროდამ (Paul K. Kuroda), არკანზასის უნივერსიტეტიდან, რომლებმაც ჯერ კიდევ 1956 წ. აღწერეს პროცესი. დარდა ამისა, ამ რაიონებში ნაპოვნია ბუნებრივი ბირთვული რეაქტორები: ოკელობონდო, ბანგომბე (Bangombe) და სხვა. დღეს ცნობილია 17 ბუნებრივი ბირთვული რეაქტორი.
მიღება
ურანის წარმოების პირველი სტადიაა — კონცენტრირება. მადნის ქანებს აქუცმაცებენ და ურევენ წყალში. მძიმე ნაწილაკები უფრო მალე ულექება ძირში. თუკი ქანები შეიცავენ ურანის პირველად მინერალებს, მაშინ ისინი ილექებიან უფრო ჩქარა: ესენი არის მძიმე მინერალები. ურანის მეორადი მინერალები უფრო მჩატეებია, ამ შემთხვევაში ადრე ილექება ცარიელი მძიმე ქანი. (თუმცა ეს ქანები ცარიელი არა ყოველთვის; მასში შეიძლება ბევრი სასარგებლო ელემენტი იყოს, მათ შორის ურანიც).
შემდეგი სტადიაა — კონცენტრატების ტუტირება (გამოტუტება), ურანის გადაყვანა ხსნარებში. გამოიყენებენ მჟავა და ტუტე გამოტუტებას. პირველი უფრო იაფია, რადგანაც ურანის გამოსაყოფად გამოიყენებენ გოგირდმჟავას. მაგრამ, თუ საწყის ნედლეულში, მაგალითად ნასტურანში, ურანი ოთხვალენტიანია, მაშინ ეს მეთოდი არ გამოიყენება: ოთხვალენტიანი ურანი გოგირდმჟავაში პრაქტიკულად არ იხსნება. ამ შემთხვევაში საჭიროა ან ტუტით ტუტირება ან ურანის ჯერ დაჟანგვაა სჭირო ექვსვალენტიან მდგომარეობამდე.
მჟავით გამოტუტება არ გამოიყენება იმ შემთხვევაშიც, თუ ურანის კონცენტრატი შეიცავს დოლომიტს ან მაგნეზიტს, რომლებიც რეაგირებენ გოგირდმჟავასთან. ამ შემთხვევაში გამოიყენებენ ნატრიუმს (ნატრიუმის ჰიდროქსიდი).
ურანის გამოტუტების პრობლემას მადნებიდან წყვეტენ ჟანგბადის ჩაბერვით. ურანის სულფიდის მინერალებიან მადანში (რომელიც გაცხელებულია 150 °C-მდე) ჩაბერავენ და მიაწოდებენ ჟანგბადის ჭავლს. ამასთან გოგირდიან მინერალებიდან წარმოიქმნება გოგირდმჟავა, რომელიც შემდეგ გამორეცხავს ურანს.
შემდგომ ეტაპზე მიღებული ხსნარიდან გამორჩევით უნდა გამოიყოს ურანი. თანამედროვე მეთოდები — ექსტრაქცია და იონური მიმოცვლა — ხსნიან ამ პრობლემას.
ხსნარი შეიცავს არა მარტო ურანს, არამედ სხვა კათიონებს. ზოგიერთი მათგანი განსაზღვრულ პირობებში იქცევიან ისევე როგორც ურანი: ექსტრაგირდებიან იგივე ორგანული ნაერთებით გამხსნელებით, ჯდებიან იგივე იონმიმომცვლელებზე, ილექებიან იგივე პირობებში. ამიტომაც ურანის სელექტური გამყოფისათვის საჭიროა მრავალი ჟანგვა-აღდგენითი რეაქცია, რათა ყოველ სტადიაზე მოვაცილოთ არასასურველი თანამგზავრი.
''იონური მიმოცვლის და ექსტრაქციის" მეთოდები კარგია იმითაც, რომ იძლევა საშუალებას საკმაოდ სრულად გამოყოს ურანი, ღარიბი ხსნარებიდან (ურანის შემცველობა — გრამის მეათედი წილია ლიტრზე).
ამ ოპერაციის შემდეგ ურანი გადაჰყავთ მყარ მდგომარეობაში — ერთ-ერთ ოქსიდად ან ტეტრაფტორიდად UF4. მაგრამ ეს ურანი ჯერ კიდევ გასაწმენდია მინარევებისაგან — ბორის, კადმიუმის ჰაფნიუმის სითბური ნეიტრონებისაგან. მათი შემცველობა ბოლო პროდუქტში არ უნდა აღემატებოდეს პროცენტის ასიათას და მემილიონედ წილს. ამ მინარევების მოსაცილებლად ტექნიკურად სუფთა ურანის ნაერთებს ხსნიან აზოტმჟავაში. ამასთან წარმოიქმნება ურანილნიტრატი UO2(NO3)2, რომელიც ტრიბუტილ-ფოსფატით და სხვა ნივთიერებებით ექსტრაქციისას დამატებით იწმინდება საჭირო კონდიციამდე. შემდგომ ამ ნივთიერებას აკრისტალებენ და ფრთხილად ახურებენ. ამ ოპერაციის შედეგად წარმოიქმნება ურანის ოქსიდი UO3, რომელსაც აღადგენენ წყალბადით UO2-მდე.
ურანის დიოქსიდზე UO2 430-დან 600 °C-მდე ტემპერატურისას ზემოქმედებენ აიროვან ფტორწყალბადს ტეტრაფტორიდის UF4 მისაღებად. ამ ნაერთიდან აღადგენენ ლითონურ ურანს კალციუმისა ან მაგნიუმის დახმარებით.
დამახასიათებელი დაჟანგვის ხარისხები
ურანი შეიძლება ავლენდეს დაჟანგვის შემდეგი ხარისხები +3-დან +6-მდე. thumb|right|240px|[[პურბეს დიაგრამა ურანისათვის.]] ამას გარდა, არსებობს ოქსიდი U3O8. მასში დაჟანგვის ხარისხი ფორმალურად დაყოფილია, ხოლო რეალურად წარმოადგენს შერეული ოქსიდები (V) და (VI).
ადვილად შესამჩნევია, რომ დაჟანგვის ხარისხით და დამახასიათებელი ნაერთებით ურანი ახლოსაა VIB ქვეჯგუფის ელემენტებთან (ქრომთან, მოლიბდენთან, ვოლფრამთან). ამის გამო მას დიდი ხნის განმავლობაში მიაკუთვნებდნენ ამ ქვეჯგუფს.
მარტივი ნივთიერების თვისებები
წყალს შეუძლია შეჭამოს (კოროზია) ლითონი, დაბალ ტემპერატურაზე მიდის ნელა, და სწრაფად მაღალი ტემპერატურისას, და ასევე ურანის მწვრილ ფქვნილზე:
არა დამჟანგავ მჟავეებში ურანი იხსნება და წარმოქმნის UO2 ან მარილს U4+ (ამ დროს წარმოიქმნება წყალბადი). მჟანგავ მჟავეებში (აზოტის, კონცენტრირებულ გოგირდმჟავას) ურანი წარმოქმნის შესაბამის მარილებს ურანილებს UO22+
ტუტეების ხსნარებთან ურანი არ ურთიერთქმედებს.
ძლიერი დაფერთხვისას ურანის ლითონური ნაწილაკები იწყებენ ნათებას.
ურანის ნაერთები III
ურან III ჰალოგენიდები წარმოიქმნებიან ურან (IV) ჰალოგენიდების წყალბადით აღდგენით : ან იოდწყალბადით:
ასევე ჰალოგენიდების ქმედებით ურანის ჰიდრიდზე UH3.
ამას გარდა, არსებობს ურანის ჰიდრიდი (III) UH3. ის შეიძლება მივიღოთ, ურანის ფხვნილის გახურებით წყალბადში 225оС ტემპერატურამდე, ხოლო ზევით 350оС ტემპერატურისას ის იშლება. მისი რეაქციის უმეტესი ნაწილი (მაგალითად, წყლის ორთქლსა და მჟავეებთან) შეიძლება ფორმალურად განიხილოს როგორც თანმიმდევრობითი ჯერ დაშლის რეაქცია შემდგომ კი ლითონური ურანთან რეაქცია:
ურან IV ნაერთები
ურან (+4) წარმოქმნის წყალში ადვილად ხსნად მწვანე ფერის მარილებს. ისინი ადვილად იჟანგებიან ურან (+6)-მდე
ურან V-ის ნაერთები
ურან (+5) ნაერთები არამდგრადები არიან და ადვილად დისპროპორცირდებიან წყლის ხსნარში: ურან V ქლორიდი ნაწილობრივ დისპროპორცირდება: ნაწილობრივ კი აცლის ქლორს:
ურან VI-ის ნაერთები
+6 დაჟანგვის ხარისხს შეესაბამება ოქსიდი UO3. მჟავეებში ის იხსნება ურანილის კათიონის წარმოქმნით UO22+:
ფუძეებთან UO3 ( CrO3, MoO3 და WO3 ანალოგიურად) წარმოქმნის სხვადასხვა ურანატ-ანიონებს (უპირველეს ყოვლისა, დიურანატს U2O72-). თუმცა ბოლო, ხშირად მიიღებენ ფუძისა და ურანილის მარილის ურთიერთქმედებით:
ურანის (+6) ნაერთებიდან, სადაც არ არის ჟანგბადი, ცნობილია მხოლოდ ჰექსაქლორიდი UCl6 და ფტორიდი UF6. ბოლო თამაშობს მნიშვნელოვან როლს ურანის იზოტოპის დაყოფაში.
ურან (+6) ნაერთები უფრო მდგრადებია ჰაერზე და წყლის ხსნარებში.
ურანილებიანი მარილები, როგორიცაა ურანილქლორიდი, იშლებიან კაშკაშა სინათლეზე ან ორგანული ნაერთების არსებობისას.
ურანი ასევე წარმოქმნის ურანორგანულ ნაერთებს.
ბირთვული საწვავი
ყველაზე დიდი გამოყენება აქვს ურანის იზოტოპს 235U, სადაც შესაძლებელია ჯაჭვური რეაქციის თვითშენარჩუნება. ამიტომ ეს იზოტოპი გამოიყენება როგორც საწვავი ბირთვულ რეაქტორებში, ასევე ბირთვულ იარაღში. იზოტოპ U235-ის გამოყოფა ბუნებრივი ურანიდან — რთული ტექნოლოგიური პრობლემაა (იხ. იზოტოპების დაყოფა).
მოვიყვანთ რამდენიმე ციფრს 1000 მვტ სიმძლავრის რეაქტორისათვის, რომელი მუშაობს 80 % დატვირთვით, და გამოიმუშავებს 7000 გვტ·სთ წელიწადში. ასეთ მხოლოდ ერთ რეაქტორს ერთი წლის განმავლობაში ესაჭიროება 20 ნჯყფ ურანის საწვავი რომელიც შეიცავს 3,5 % U-235, და მიიღებენ მიახლოებით 153 ტონა ბუნებრივი ურანის გამდიდრებით.
იზოტოპს U238 შეუძლია გაიყოს მაღალენერგეტიკული ნეიტრონების დაბომბვის ზემოქმედებით, მის ამ თავისებურებას გამოიყენებენ თერმობირთვული იარაღის სიმძლავრის გასაზედელად (გამოიყენება ნეიტრონები, რომლებიც თერმობირთვული რეაქციის დროს ჩნდებია).
238U ნეიტრონის მიტაცებით და შემდგომ β-დაშლით შეიძლება გარდაიქმნას 239Pu-ად, რომელიც შემდგომ გამოიყენება როგორც ბირთვული საწვავი.
ურან-233 ასევე წარმოადგენს ყველაზე პერსპექტიულ საწვავს გაზოფაზური ბირთვული სარაკეტო ძრავებისათვის.
ურანის თბოგამოყოფის თვისება
1 ტონა გამდიდრებული ურანი თბოგამოყოფის თვისებით 1 მილიონ 350 ათას ტონა ნავთობის ან ბუნებრივი აირის ტოლია.
გეოლოგია
გეოლოგიაში ურანს ძირითადად გამოიყენებენ - მინერალების და მთის ქანების წლოვანების განსასაზღვრავად, გეოლოგიური პროცესების მიმდინარეობის გამოსავლენად. ამითაა დაკავებული გეოქრონოლოგია. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ასევე ნივთიერების ძვრისა და ნივთიერების წყაროების ამოცანების ამოხსნისათვის.
ამოცანის გადაწყვეტის საფუძველი დევს რადიოაქტიური დაშლის განტოლებაში: სადაც 238Uo, 235Uo — ურანის იზოტოპების თანამედროვე კონცენტრაცია; ; —დაშლის მუდმივა 238U და 235U ურანის შესაბამისად. მეტად მნიშვნელოვანია მათი კომბინაცია: აქ
გაღარიბებული ურანი
ბუნებრივი ურანიდან 235U და 234U-ის გამოყოფის შემდეგ, დარჩენილი მასალა (ურან-238) ატარებს «გაღარიბებული ურანის» სახელწოდებას, რადგანაც ის გაღარიბებულია 235-ე იზოტოპით. ზოგიერთი მონაცემებით, აშშ-ში ინახება მიახლოებით 560 000 ტონა გაღარიბებული ურანის ჰექსაფტორიდი (UF6).
გაღღარიბებული ურანი ორჯერ უფრო ნაკლებად რადიოაქტიურია, ვიდრე ბუნებრივი ურანი, ძირითადად იქიდან 234U-ის მოცილების გამო. რადგანაც ურანის ძირითადი გამოყენება ხდება- ენერგიის წარმოებისათვის, გაღარიბებული - ნაკლებადსასარგებლო პროდუქტია დაბალი ეკონომიკური ღირებულებით.
მისი გამოყენება ძირითადად ხდება ურანის დიდი სიმკვრივის და შედარებით დაბალი ღირებულების გამო. გაღარიბებული ურანი გამოიყენება რადიაციულ დაცვაში (რაც არ უნდა უცნაურად ჟღერდეს), — გამოიყენება უაღრესად მაღალი მიტაცების განიკვეთისათვის, და როგორც უფასო მასა აეროკოსმონავტიკაში. «ბოინგ-747-ის» ყოველ თვითმფრინავში არის 1500 კგ გაღარიბებულ ურანი. ასევე ეს მასალა გამოიყენება ჰიროსკოპების მაღალსიჩქარულ როტორებში, ნავთობის ჭაბურღილებში.
ჯავშან საწინააღმდეგო ჭურვის გულსართები
«სტაბილას» ტიპის მსგავსი შენადნობები გამოიყენება ისრისმაგვარ ფრთებიან ჯავშანსაწინააღმდეგო სატანკო და ტანკსაწინააღმდეგო საარტილერიო ქვემეხებში.
ჯავშნის გარღვევის პროცესს თან ახლავს ურანის ლილვაკის დაქუცმაცება მტვრად და ჯავშნის მეორე მხარეს ჰაერზე აალება (იხ. პიროფორება). მიახლოებით 300 ტონა გაღარიბებული ურანი დარჩა ბრძოლის ველზე უდაბნოს ქარბუქის» ოპერაციისას, ყოველი ჭურვი შეიცავდა 272 გრამ ურანს.
პირველად ჭურვების გულსართად გამოყენებულ იქნა მესამე რეიხის მიერ.
გაღარიბებული ურანი გამოიყენება თანამედროვე ტანკის ჯავშანში, მაგალითად, ტანკ M-1 «აბრამსში».
ფიზიოლოგიური ქმედება
left|80px მიკრორაოდენობით (10−5—10−8 %) აღღმოჩენილია მცენარეების, ცხოველების და ადამიანის ქსოვილებში. უფრო გროვდება ზოგიერთ სოკოში და წყალმცენარეებში. ურანის ნაერთები იწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტით (მიახლოებით 1 %), ფილტვებით — 50 %. გროვდება განსაკუთრებულად: ელენთაში, თირკმლებში, ჩონჩხში, ღვიძლში, ფილტვებში და ბრონქო-ფილტვების ლიმფურ კვანძებში. ადამიანის და ცხოველების ორგანოებსა და ქსოვილებშიარ აღემატება 10−7გრ.
ურანი და მისი ნაერთები "ტოქსიკურებია". განსაკუთრებით საშიშია ურანისა და მისი ნაერთების აეროზოლები. ურანის წყალში ხსნადი ნაერთებისათვის ზღვრული დასაშვები კონცენტრაცია ჰაერში არის 0,015 მგრ/მ³, ურანის უხსნადი ფორმებისათვის ზდკ- 0,075 მგრ/მ³. ურანის მოხვედრისას ორგანიზმში ის მოქმედებს ყველა ორგანოზე, და წარმოადგენს საერთო უჯრედულ საწამლავს. ურანი პრაქტიკულად შეუქცევად, როგორც სხვა მძიმე ლითონები, უკავშირდება ცილებს, უპირველესად ამინომჟავების სულფიდურ ჯგუფებს, და შლის მათ ფუნქციას. ურანის ქმედების მოლეკულური მექანიზმი დაკავშირებულია მის უნართან დათრგუნოს ფერმენტების აქტიურობა. უპირველეს ყოვლისა ზიანდება თირკმელი (შარდში ჩნდება ცილები, შაქარი და ოლიგურია). ქრონიკული ინტოქსიკაციისას შესაძლებელია სისხლ წარმოქმნის და ნერვიული სისტემის ფუნქციის დარღვევა.
ურანის მარაგი მსოფლიოში
დედამიწის ქერქში ურანის მარაგი მიახლოებით 1000-ჯერ აღემატება ოქროს მარაგს, 30-ჯერ — ვერცხლისას, ამასთან ეს მონაცემი მიახლოებით ტოლია ტყვიის და თუთიის ანალოგიური მაჩვენებელისა. ურანის არც თუ ისე მცირე რაოდენობა გაბნეულია ნიადაგში, მთის ქანებში და ზღვის წყალში. მხოლოდ შეარებით მცირე რაოდენობა კონცენტრირდება საბადოებში, სადაც ამ ელემენტის შემცველობა ასობით აღემატება მის საშუალო შემცველობას დედამიწის ქერქში. ურანის დაზვერილი მსოფლიო მარაგი საბადოებში შეადგენს 5,4 მლნ ტონას.
ურანის მოპოვება მსოფლიოში
350px|thumb|right|10 ქვეყანა, რომლებიც იძლევიან ურანის მოპოვების 94 % «ურანის წითელი წიგნის» მიხედვით, რომელიც გამოცემულია 2005 წ. მოპოვებულია 41,250 ტონა ურანი (2003 — 35,492 ტონა). მსოფლიოში ფუნქციონირებს 440 კომერციული დანიშნულების ბირთვული რეაქტორი და მიახლოებით 60 მეცნიერული რეაქტორი, რომლებიც მოიხმარენ წელიწადში 67 ათას ტონა ურანს. ეს ნიშნავს, რომ მისი მოპოვება საბადოებში უზრუნველყოფს მოხმარების მხოლოდ 60 %-ს (2009 წ. ეს წილი გაიზარდა 79 %-მდე ). დანარჩენი ურანი, ენერგეტიკისათვის ან 17,7 %, მიეწოდება მეორადი წყაროებიდან. thumb|300px|thumb|right|ქვეყნები [[აეს-ით: {{legend|#5db6e9|აეს-ი ექსპლუატირებს, შენდება ახალი ენერგობლოკები.}} {{legend|#3b74bc|აეს-ი ექსპლუატირებს, იგეგმება ახალი ენერგობლოკების შენება}} {{legend|#d4aa00|აეს-ი ექსპლუატირებს, ახალი ენერგობლოკების აშენება არ იგეგმება}} {{legend|#ef2929|აეს-ი ექსპლუატირებს, განიხილება მათი შემცირება}} ქვეყნები აეს-ის გარეშე: {{legend|#96d167|მშენებლობა იგეგმება}} {{legend|#b9b9b9|სადგური არაა და არ იგეგმება}} {{legend|#000000|სამოქლაქო ბირთვული ენერგეტიკა კანონით აკრძალულია}}]]
ღირებულება
მიუხედავად ლეგენდებისა ერთ კილოგრამზე ან გრამებზე ათიათასობით დოლარის ღირებულებისა, რეალური მისი ფასი ბაზარზე არც თუ ისე დიდია — გაუმდიდრებელი ურანის ჟანგის U3O8 ფასი იზრდებოდა $21-დან 2002 წ. იანვარი, მიაღწია პიკს $300 2007 წ-ის შუა. , შემდგომ იკლებდა და მერყეობს ახლა $90–130 ერთ კილოგრამზე მატების ტენდენციით. ამასთან ურანის მსოფლიო ბაზარი როგორცასეთი არ არსებობს, მაგ. ოქროსთან განსხვავებით.
2030 წ. მთლიანად იქნება დამუშავებული დიდი და ხელმისაწვდომი საბადოები 80 დოლ./კგ და დაიწყება ძნელად მისაწვდომი საბადოების ათვისება რომლის ღირებულება იქნება 130 დოლ./კგ ურანზე.
სქოლიო
კატეგორია:ურანი (ელემენტი)
Octavarium
Ocravarium — ამერიკული პროგრესული მეტალ-ჯგუფ Dream Theater-ის მერვე სტუდიური ალბომი, რომელიც გამოვიდა 2005 წლის 7 ივნისს. ეს იყო ბენდის უკანასკნელი თანამშრომლობა ლეიბლთან Atlantic Records. ალბომი იწერებოდა The Hit Factory სტუდიაში, ნიუ-იორკი, 2004 წლის სექტემბრიდან 2005 წლის თებერვლის ჩათვლით, და წარმოადგენს ამ სტუდიისთვის ბოლო ჩანაწერს. ამ ალბომით ჯგუფი შეეცადა, შეექმნა „Dream Theater-ის კლასიკური ალბომი“, რომელიც ასახავდა მათ სხვადასხვა სტილისტურ გავლენას და, ამასთანავე, იქნებოდა ნაკლებად კომპლექსური. იგი პირველი ალბომია ჯგუფისთვის, რომლის ზოგიერთი სიმღერა ჩაწერილია ორკესტრის მონაწილეობით. ალბომის სტრუქტურა დაფუძნებულია მუსიკალური ოქტავის კონცეფციაზე.
სქოლიო
კატეგორია:2005 წლის ალბომები კატეგორია:Dream Theater-ის ალბომები
Polyrhachis schoopae
Polyrhachis schoopae — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Polyrhachis-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Formicinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
ტიმერბაევო
ტიმერბაევო (Тимербай; Тимербаево) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის კუიურგაზის რაიონში.
2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 298 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ ერმოლაევოდან დაშორებულია 40 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია ერმოლაევო, რომელიც დაშორებულია 40 კმ-ით.
2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას თათრები (63%) და ბაშკირები (36%) შეადგენენ.
სქოლიო
კატეგორია:კუიურგაზის რაიონის სოფლები
What's My Name? (Pappa Bear-ის ალბომი)
What's My Name? — რეპერ Pappa Bear-ის 1998 წლის სადებიუტო სტუდიური ალბომი. ეს არის მისი პირველი და ერთადერთი დისკი. ალბომი გამოსცა ლეიბლმა Universal.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:1998 წლის სადებიუტო ალბომები კატეგორია:Universal Music Group-ის ალბომები კატეგორია:ჰიპ-ჰოპ ალბომები
ქვეწარმავლები
ქვეწარმავლები, რეპტილიები (Reptilia) — ხერხემლიან ცხოველთა კლასი. ნამდვილი ხმელეთის ცხოველები არიან, რაც იმაში გამოიხატება, რომ ხმელეთზე მრავლდებიან და ვითარდებიან. დებენ ყვითრით მდიდარ და ნაჭუჭით დაფარულ კვერცხებს, ამფიბიებთან შედარებით უფრო სრულყოფილი სუნთქვისა (დიფერენცირებული ტრაქეითა და ფილტვებით) და სისხლის მიმოქცევის სისტემები აქვთ.
ქვეწარმავლები ფილტვებით სუნთქავენ. ისინი,ამფიბიების მსგავსად, ჰაერიდან შთანთქავენ ჟანგბადსა და გამოყოფენ ნახშირორჟანგს. მათი მშრალი კანი არ არის შეგუებული კანით სუნთქვასთან, ამიტომ ქვეწარმავლის ფილტვები უფრო ძლიერი უნდა იყოს, ვიდრე ამფიბიებისა. მართლაც, რეპტილიების ფილტვებს აქვთ ნაკეცები, რის გამოც იზრდება მათი სასუნთქი ზედაპირი. ეს უზრუნველყოფს ჟანგბადის უხვად მიწოდებას ორგანიზმისათვის. ქვეწარმავლებს აქვთ მარტივი ტიხრებით მრავალ უჯრედად დაყოფილი ფილტვები, რომლებიც დანაოჭებულია. ქვეწარმავლების სხეულის ტემპერატურა არაა მუდმივი. იგი იცვლება ჰაერის ტემპერატურის შესაბამისად. რეპტილიები ცივსისხლიანი ცხოველები არიან.
უდაბნოს ქვიშაში მცხოვრები ქვეწარმავლები მცხუნვარე მზის ქვეშ დაცულნი არიან გამოშრობისაგან, ვინაიდან მათი გარეგანი საფარველი გამძლეა, მკვრივი და ცხოველს დაზიანებისა და წყლის დაკარგვისაგან იცავს, ე.ი. ცხოველის გამოშრობა არ ხდება. გველების სხეული დაფარულია რქოვანი ქერცლებით, ნიანგისა და კუს სხეული დაფარულია რქოვანი ფარებით. სხეულის რქოვანა გარსი არ იზრდება, ამიტომ ცხოველის ზრდასთან ერთად ის სკდება. გველების სხეულიდან ძველი კანი ცვივა პატარა ან დიდ ნაჭრებად. ახალი რქოვანა გარსი წარმოიქმნება ძველის ქვეშ, კანის ზედა შრიდან. კანის გარე საფარველის გამოცვლას - კანის ცვლა ეწოდება. ქვეწარმავლები კანს იცვლიან.
რამდენადაც განსხვავებულია ქვეწარმავლების სახეობები და მათი ცხოვრების ნირი, იმდენად განსხვავებულია მათი კვება. რეპტილიები საკვებად ძირითადად სხვა ცხოველებს იყენებენ. გველი ნადირობს მსხვილ ცხოველებზე. მაგალითად: ჩვეულებრივი ანკარა წყალსატევებში იჭერს ბაყაყებს, გველგესლა ჯერ შხამით კლავს მსხვერპლს, შემდეგ კი ყლაპავს.
კატეგორია:ქვეწარმავლები
ალფრედ ვერნერი
ალფრედ ვერნერი (Alfred Werner; დ. 12 დეკემბერი, 1866, მიულუზი — გ. 15 ნოემბერი, 1919, ციურიხი) — შვეიცარიელი ქიმიკოსი, კომპლექსნაერთთა ქიმიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი.
1889 წელს დაამთავრა ციურიხის უმაღლესი პოლიტექნიკური სკოლა. 1893 წლიდან ციურიხის უნივერსიტეტის პროფესორი. არაორგანული ნაერთთა აგებულების დასადგენად შექმნა კომპლექსნაერთთა თეორია. მიიღო მრავალი ნაერთი და მათი სტრუქტურის გამოსაკვლევად შეიმუშავა ექსპერიმენტული მეთოდები. მიღებული აქვს ნობელის პრემია (1913).
სქოლიო
კატეგორია:შვეიცარიელი ქიმიკოსები კატეგორია:დაბადებული 1866 კატეგორია:გარდაცვლილი 1919 კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით
შრი-ჯაიავარდენეპურა-კოტე
შრი-ჯაიავარდენეპურა-კოტე (ტამილ. ஸ்ரீ ஜயவர்த்தனபுரம் கோட்டே), აგრეთვე ცნობილი როგორც კოტე — შრი-ლანკას ადმინისტრაციული დედაქალაქი. მდებარეობს კომერციული დედაქალაქი კოლომბოს აღმოსავლეთ გარეუბანში და ხშირად უწოდებენ „ახალი დედაქალაქის“ ტერიტორიას. შრი-ლანკას პარლამენტი აქ მდებარეობს ახალი შენობის 1982 წლის 29 აპრილს ფორმალური ინაუგურაციის შემდეგ.
შრი-ჯაიავარდენეპურა-კოტე მუნიციპალური საბჭოს ტერიტორია მოიცავს :
ისტორია
სოფელი დარუგამა, მდებარეობას ორი მდინარი: დიაჰანანა იოსას და კოლონავას იოსას, შესართავთან. დარუგამა ბუნებრივად უსაფრთხო ადგილს წარმოადგენდა, რადგან მტრისთვის რთული იყო იქ შეღწევა. მე-13 საუკუნეში, იმდორინდელმა თავკაცმა, სახელად ნისანკა ალაგაკონონა, ააშენა ე.წ. "კოტტე" ანუ ციხე.
"კოტტე" იყო სამკუთხედის ფორმის, ჯალას დურგა (წყლის ციხე-სიმაგრე), რომლის შემოგარენიც ფორმირდა დიაიანანა ოიასა და კოლონავას ოიას ჭაობების ორი გრძელი ხაზით, მესამე შედარებით მოკლე მხარეს კი თხრილია შემოვლებული. ციხე-სიმაგრის ტერიტორიის თითქმის 2.5 კვადრატული კილომეტრი გამაგრებული იყო ყაბუკისა და ლატერიტის ქვის ბურჯებით, სიმაღლით 2.5 მეტრი, სიგანით 10.7 მეტრი.
1391 წელს, ჯამბნას სამეფოს პრინც საფუმალის დაბყრობის შედეგად, ციხე-სიმაგრეს "შრი ჯეიავარდანაპურა" შეარქვეს, რაც მზარდი გამარჯვების კაშკაშა ქალაქს ნიშნავს.ის გახდა "კოტტეს '' უძველესი სამეფოს დედაქალაქი, რომელმაც მე-16 საუკუნის ბოლომდე იარსება.