cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ფშეგიშხა
ფშეგიშხა — მწვერვალი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გაგრის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს გაგრის ქედის განშტოებაზე, მდინარეების გეგისა და იუფშარის წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2221 მ. ფშეგიშხის აღმოსავლეთ კალთის ჩამოქცევის შედეგად წარმოიქმნა პატარა რიწის ქვაბული. აგებულია ზედაიურული კირქვებით, თიხებით, მერგელებითა და ქვიშაქვებით. კალთები შემოსილია ფიჭვნარ-წიფლნარით, თხემზე სუბალპური ტყე და მდელოებია.
ლიტერატურა
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთები კატეგორია:აფხაზეთის კავკასიონის მთები
ახალქალაქის მუნიციპალიტეტი
ახალქალაქის მუნიციპალიტეტი, ოფიციალურად სსიპ „ახალქალაქის მუნიციპალიტეტი“ (ს/ნ. 223366122; რეგ. თარიღი — 19 დეკემბერი, 2006) — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული სამხრეთ საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში. ადმინისტრაციული ცენტრი — ახალქალაქი.
ისტორია
მუნიციპალიტეტის ტერიტორია 1917 წლამდე ტფილისის გუბერნიის ახალქალაქის მაზრაში შედიოდა, 1921-30 წლებში — აღმოსავლეთ საქართველოს ახალქალაქის მაზრაში, 1930 წლიდან ცალკე რაიონია. სამხრეთი საზღვარი ემთხვევა საქართველო-თურქეთის სახელმწიფო საზღვარს.
ეკონომიკა
სოფლის მეურნეობაში წამყვანია მეცხოველეობა, მოჰყავთ საგაზაფხულო ხორბალი და კარტოფილი. მრეწველობა სუსტადაა განვითარებული, ძირითადი დარგია კვების მრეწველობა. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის რკინიგზის ხაზი (მარაბდა-ახალქალაქი), რომელიც 2018 წლის გაზაფხულიდან დაუკავშირდა სასაზღვრო პუნქტ კარწახს და რომელმაც ერთმანეთთან შეაერთა საქართველოსა და თურქეთის რკინიგზები.
ღირსშესანიშნაობანი
ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში ბევრია ადრინდელი და შუა საუკუნეების ქართული კულტურის ძეგლები:
ანგოლის სამზარეულო
მინი|თევზის კალულუ, ტიპური ანგოლური კერძი ანგოლის სამზარეულო (Culinária de Angola) — ტრადიციული ანგოლური კერძების ერთობლიობა, რომელიც ჩამოყალიბდა ანგოლელი აბორიგენებისა და პორტუგალიური გასტრონომიების შერწმით. ანგოლურ სამზარეულოში მრავალი კერძია, რომლებიც ასევე დიდი პოპულარობით სარგებლობენ სხვა კულტურებშიც, მაგალითად, ყველაზე ცნობილებია: ფუნჟე (მზადდება კასავას ან სიმინდის ფქვილისგან), მუფეტე (მზადდება შემწვარი თევზის, კასავას, გარისა და ტკბილი კარტოფილისაგან), აგრეთვე კალულუ, მოამბა-დე-გალინა, მოამბა-დე-ჯინგუბა, კისაკა და მრავალი სხვა. გარდა ამისა, ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ადგილობრივი სასმელია ბაობაბის შერბეთი.
ინგრედიენტები
ლობიოსა და ბრინჯის გარდა, ანგოლურ სამზარეულოში ყველაზე ხშირად ღორისა და ქათმის ხორცს, ასევე სხვადასხვა სოუსსა და ბოსტნეულს იყენებენ, როგორებიცაა: პომიდორი და ხახვი. გემოს გასამძაფრებლად ასევე ხშირად იყენებენ ნიორს. კასავათი მომზადებული ფაფის ტიპის ფუნჟე ერთ-ერთი მთავარი კერძია.
აღსანიშნავია პორტუგალიური სამზარეულოს ძლიერი გავლენაც. სწორედ მათ შეიტანეს და დაამკვიდრეს ანგოლაში ზეითუნის ზეთი. სამაგიეროდ პორტუგალიელებმაც გადაიღეს ანგოლელებისაგან ტრადიციული სოუსი პირიპირი, რომელიც განსაკუთრებული სიცხარით ხასიათდება.
კერძები
მინი|244x244პქ|მოამბა-დე-გალინა ანგოლური კერძებიდან ყველაზე ცნობილი მაინც ფუნჟეა, რომელიც ერთობ გავრცელებულია, მარტივი მოსამზადებელია და ღარიბ ოჯახებში თითქმის ყოველდღე ამზადებენ. ასევე ხშირად მიირთმევენ თევზის, ქათმის, ან ღორის ხორცისგან და ლობიოსგან მომზადებულ კერძებს. ჩრდილოეთ ანგოლაში უფრო პოპულარულია ფუნჟე-დე-ბომბუ, რომელსაც ტრადიციული ფუნჟესგან განსხვავებით პასტის კონსისტენცია აქვს და მსადდება კავასას ფქვილით. იგი ასევე შეიძლება ხასიათდებოდეს, როგორც ჟელატინოვანი, ნაცრისფერი მასა. პოლენტას მსგავსი კერძია პირაუ, რომელიც სიმინდის ფქვილისგან მზადდება, ყვითელი შეფერილობისაა და უფრო სამხრეთულ რეგიონებში მზადდება. იმ ფქვილს, რომელიც პირაუსა და ფუნჟეს მოსამზადებლად კეთდება, ეწოდება ფუბა. ორივე საკვები ნაზი საჭმელია, თუმცა მშრალია, რის გამოც მათ, როგორც წესი, სოუსებსა და წვნიანებთან ერთად მიირთმევენ.
მუამბა-დე-გალინა, რომელიც მზადდება ქათმის ხორცის, ბამით, ნივრითა და პალმის ზეთით (ეწოდება ჰაში), ან წითელი პალმის ზეთის სოუსით, რომელსაც ხშირად ბრინჯთან ან ფუნჟესთან ერთად მიირთმევენ. მუამბა-დე-გალინა ფუნჟესთან ერთად ანგოლის ეროვნულ კერძადაა მიჩნეული. მუამბა-დე-გალინას ვარიაციაა მუამბა-დე-ჯინგუბა. განსხვავება მხოლოდ ისაა, რომ ჯინგუბას მომზადებისას პალმის ზეთის მაგივრად არაქისის სოუსს იყენებენ.
სასმელები
მინი|234x234პქ|ანგოლური ლუდი ანგოლაში პოპულარულია როგორც ალკოჰოლური, ისე უალკოჰოლო სასმელები. აქ განსაკუთრებით გავრცელებულია სასმელების სახლში მომზადების ტრადიცია, რის გამოც, ანგოლური სასმელების უმეტესობა სწორედ სახლშია მომზადებული. ასეთებია: კაპატიკა (ბანანისაგან მომზადებული სასმელი), კაპოროტუ (მზადდება სიმინდისგან), კიბომბუ (ასევე სიმინდის სასმელი), მალუვა (მზადდება პალმის ხის წვენით და უწოდებენ „პალმის ღვინოს“), უალენდე (შაქრისგან, კარტოფილისგან, სიმინდისა და ტკბილი ხილისაგან მომზადებული სასმელი), კაპუკა (სახლში გამოხდილი არაყი) და ვისკი კოტა (სახლში გამოხდილი ვისკი).
ყველაზე ცნობილი უალკოჰოლო ანგოლური სასმელია კისანგუა, რომელიც მზადდება სიმინდის ფქვილით და ძირითადად სამკურნალო რიტუალებისას იყენებენ. ასევე პოპულარულია ისეთი გამაგრილებელი, გაზიანი სასმელები, როგორებიცაა: კოკა-კოლა, პეპსი, მირინდა, სპრაიტი და ფანტა. აღსანიშნავია, რომ მთელი ეს გამაგრილებელი სასმელები ანგოლაში ნამიბიიდან, პორტუგალიიდან, ბრაზილიიდან და სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკიდან შედის. მართალია 2000 წელს ანგოლაშიც გაიხსნა კოკა-კოლის ქარხანა, თუმცა იგი ვერ აწარმოებს იმდენ პროდუქციას, რამდენსაც მოსახლეობა ითხოვს.
მონგოჟუ არის ტრადიციული, სახლში მომზადებული ლუდი, რომელიც პალმის კაკლისგან იხდება. მონგოჟუს ანგოლელები ჯერ კიდევ ევროპელთა გამოჩენამდე აწარმოებდნენ და დღეისათვის იგი უკვე ექსპორტზეც გააქვთ ბელგიაში.
ლიტერატურა
კატეგორია:ანგოლის სამზარეულო
ლიტერატურული ფონდი
ლიტერატურული ფონდი — ხელმოკლე ლიტერატორებისა და მეცნიერების დამხმარე საზოგადოება. შეიქმნა 1859 წელს პეტერბურგში ა. დრუჟინინის თაოსნობით. მის ორგანიზატორთა შორის იყვნენ ნიკოლოზ ნეკრასოვი, ალექსანდრე ოსტროვსკი, ივანე ტურგენევი, ლევ ტოლსტოი, ნიკოლოზ ჩერნიშევსკი და სხვები. გაუქმდა 1918 წელს. ლიტერატურული ფონდი, რომელსაც ევალება მწერალთათვის ყოველნაირი მატერიალურ-საყოფაცხოვრებო დახმარების აღმოჩნა, 1927 წელს ხელახლა ჩამოაყალიბა საბჭოთა მწერლების გაერთიანებათა ფედერაციამ, ხოლო 1934 — სსრკ მწერალთა კავშირმა. ლიტერატურული ფონდის გამგეობას ნიშნავს სსრკ მწერალთა კავშირი. საქართველოს მწერალთა კავშირთან ლიტერატურული ფონდი 1935 წელს შეიქმნა, მას ხელმძღვანელობდნენ მიხეილ ჯავახიშვილი, ნიკოლო მიწიშვილი, ალიო მირცხულავა, ბესარიონ ჟღენტი, იაკინთე ლისაშვილი, ალექსანდრე გომიაშვილი და სხვები.
ლიტერატურა
კატეგორია:რუსეთის ორგანიზაციები კატეგორია:სსრკ-ის ორგანიზაციები
ანრი დე ტულუზ-ლოტრეკი
ადრეული ცხოვრება
მხატვარი დაიბადა საფრანგეთში, შატო-დე-მალრომში; არისტოკრატების ოჯახში. ის იყო კომტ ალფონს დე ტულუზ ლოტრეკ მონფასა და ადელ ტაპი დე სელირანის პირველი შვილი. შემდეგ დაიბადა მისი უმცროსი ძმა, რომელიც მალევე გარდაიცვალა.
ძმის გარდაცვალების შემდეგ მისი მშობლები ერთმანეთს დაშორდნენ და მასზე ამ დროის განმავლობაში ძიძა ზრუნავდა. 8 წლის ასაკში ანრი საცხოვრებლად დედასთან, პარიზში გადავიდა. აქ მან სამუშაო რვეულში თავისი პირველი ესკიზებისა და კარიკატურების ხატვა დაიწყო. მხატვრის ოჯახს შეუმჩნეველი არ დარჩენია მისი ნიჭი, მასთან სტუმრად დადიოდა მისი მამის მეგობარი, რენე პრინსეტო, რომელიც მას არაფორმალურ გაკვეთილებს უტარებდა. ანრის ძირითად თემას შეადგენდნენ ცხენები. 1875 წელს ანრი დაბრუნდა ალბში, რადგან დედამისმა გადაწყვიტა ეზრუნა მისი ჯანმრთელობაზე და ამ მიზნით გადაწყვიტა იგი წაეყვანა თერმულ აბანოებში სამკურნალოდ, იმ იმედით რომ მისი სხეული კვლავ გააგრძელებდა ჯანსაღ ზრდა-განვითარებას.
სქოლიო
კატეგორია:ფრანგი მხატვრები კატეგორია:დაბადებული 1864 კატეგორია:გარდაცვლილი 1901 კატეგორია:სიფილისით გარდაცვლილები
Give Peace a Chance
„Give Peace a Chance“ — ჯონ ლენონის მიერ დაწერილი (ავტორებად მითითებულები არიან ლენონი–მაკ-კარტნი) და იოკო ონოსთან ერთად მონრეალის Queen Elizabeth Hotel-ში შესრულებული სიმღერა. გამოცემული 1969 წელს Plastic Ono Band-ის მიერ, სინგლზე, იგი არის ლენონის პირველი ოფიციალური სოლოსინგლი. ჯონი ამ დროს ჯერ ჯგუფ The Beatles-ის წევრი იყო და მის ხელში სიმღერა იქცა ანტისაომარ ჰიმნად, რაც დაემთხვა ვიეტნამის ომს. სიმღერამ Billboard Hot 100-ში #14 პოზიცია დაიკავა, ხოლო ბრიტანეთის სინგლების ჩარტში #2 იყო.
სქოლიო
კატეგორია:ჯონ ლენონის სიმღერები კატეგორია:1969 წლის სინგლები კატეგორია:1969 წლის სიმღერები კატეგორია:ანტისაომარი სიმღერები კატეგორია:Apple Records-ის სინგლები კატეგორია:1960-იანების კონტრკულტურა კატეგორია:საპროტესტო სიმღერები კატეგორია:იოკო ონოს სიმღერები კატეგორია:სიმღერები ჯონ ლენონის ავტორობით კატეგორია:სიმღერები ჯონ ლენონის პროდიუსერობით კატეგორია:სიმღერები იოკო ონოს პროდიუსერობით
ჩხერი (მრავალმნიშვნელოვანი)
საკუთარი სახელი ჩხერი შეიძლება აღნიშნავდეს:
ლიფანალი
ლიფანალი, ახალი წლის ციკლის დღესასწაული სვანეთში. იმართებოდა მიცვალებულთა სულების პატივსაცემად. ლიფანალი იწყებოდა 5 იანვარს და გრძელდებოდა რამდენიმე დღეს. მორწმუნეთა წარმოდგენით მიცვალებულთა სულები თავიანთ ოჯახებს უბრუნდებოდნენ და მათ „გასამასპინძებლად“ საწესო სუფრას იხდიდნენ. სუფრაზე ყველაფერი იყო გათვალისწინებული სხვადასხვა ასაკის მიცვალებულისათვის. მათი გულის მოსაგებად სვანები ართობდნენ მუსიკით, ალამაზებდნენ სახლსა და კარ-მიდამოს. ლიფანალის დღეებში სპეციალური წმინდა ფქვილისა და ნაცრის ხსნარით სახლის კარებზე, კედლებზე, საქონლის სადგომის ტიხარზე, კიდობნებზე და ა. შ. თითით გამოჰყავდათ ადამიანთა, შინაურ ცხოველთა და ფრინველთა თუ სასარგებლო ნადირის სილუეტური თუ ხაზოვანი გამოსახულებანი და ასტრალურ-კოსმოგონიური ნიშნები. ამ მხატვრობის სტილი, ტექნიკა, თემატიკა თუ გამოყენებული მასალა პრიმიტიულია. ლიფანალის დღეების დასრულებისას მიცვალებულთა სულებს დიდი პატივისცემით გააცილებდნენ ხოლმე და თან ჯანმრთელობას, საქონლის გამრავლებასა და მოსავლის სიუხვეს ევედრებოდნენ.
ლიფანალის რიტუალები არქაულ წარმოდგენას ემყარება, რომელთა თანახმად მიცვალებულებს შეეძლოთ ცოცხალთა ცხოვრებაზე სასიკეთო გავლენის მოხდენა და ღვთაებათა წინაშე შუამდგომლობა. იგი ასევე უკავშირდება შეხედულებებს, ბუნების ძალთა აღორძინების შესახებ და ამიტომ მოექცა ახალი წლის დღესასწაულთა ციკლში, რომლის წარმმართველი იდეა სწორედ მზის მობრუნება და ნაყოფის მიმნიჭებელ ძალთა განახლება იყო. მსგავსი დღესასწაულები წლის სხვადასხვა დროს საქართველოს მრავალ კუთხეშია დამოწმებული (სულთაკრეფა, სუნთობა და სხვა).
ანალოგიური წარმოდგენები გავრცელებული ყოფილა ძველი მსოფლიოს სხვადასხვა ხალხებში, კერძოდ ვედების დროიდან ინდოელებში, ბერძნებში, რომაელებში.
ლიტერატურა
კატეგორია:სვანეთი კატეგორია:საქართველოს დღესასწაულები
ბელგიის ეროვნული დღე
ბელგიის ეროვნული დღე ( Nationale feestdag van België; Fête nationale belge; Belgischer Nationalfeiertag  ) — ბელგიის ეროვნული დღესასწაული, რომელიც აღინიშნება ყოველწლიურად 21 ივლისს. ეს არის ქვეყნის ათი სახალხო დღესასწაულიდან ერთ-ერთი და აღნიშნავს ლეოპოლდ I-ის, როგორც ბელგიის პირველი მეფის ინაუგურაციის დღეს.
ისტორია
ნაპოლეონის ომების შემდეგ ბელგია გაერთიანებული ნიდერლანდების შემადგენლობაში შევიდა. მზარდი არეულობების პერიოდის შემდეგ, ბელგიის რევოლუციამ აიძულა ჰოლანდიური ძალები, 1830 წლის აგვისტოს თვეში დაეტოვებინა ქვეყანა. ნოემბრისთვის სხვადასხვა რევოლუციური ფრაქცია გაერთიანდა ეროვნული დამოუკიდებლობის იდეის გარშემო, შეიქმნა კონსტიტუცია და დაიწყო ბელგიის დამოუკიდებელი სახელმწიფოს მშენებლობა. მონარქის ძებნისას, რევოლუციონერებმა არჩევანი შეაჩერეს გერმანელ არისტოკრატზე, საქსენ-კობურგ-გოთის პრინც ლეოპოლდზე. ლეოპოლდი პოპულარული იყო და დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა გაერთიანებულ სამეფოში. პრინცი ლეოპოლდი ბრიუსელში 1831 წლის ივლისის დასაწყისში ჩავიდა, 21 ივლისს კონსტიტუციის ერთგულების ფიცი დადო და ქვეყნის პირველი მონარქი გახდა. ამრიგად, 1831 წლის 21 ივლისი ითვლება პრინცი ლეოპოლდ-ის მეფედ გამოცხადების და ბელგიის თანამედროვე სამეფოს შექმნის დღედ.
ბელგიის ეროვნული დღე თავდაპირველად აღინიშნებოდა 27 სექტემბერს, „სექტემბრის დღეების“ რევოლუციის დროს, ბრიუსელიდან ჰოლანდიური ძალების განდევნის თარიღს. 1890 წელს ეს თარიღი შეიცვალა 21 ივლისით, ხოლო 1991 წლიდან 27 სექტემბერი გახდა ბელგიაში მცხოვრები ფრანგული საზოგადოების ოფიციალური დღესასწაული. პირველი და მეორე მსოფლიო ომების პერიოდში ბელგია ოკუპირებული იყო და პატრიოტიზმის საჯაროდ გამოხატვა აიკრძალა. შედეგად, 21 ივლისს დღესასწაულის აღნიშვნა სიმბოლური წინააღმდეგობის გავრცელებულ ფორმად იქცა.
პროგრამა
ბელგიის ეროვნული დღე აღინიშნება 21 ივლისს, ბელგიაში და ბელგიის ემიგრანტულ თემებში საზღვარგარეთ. ისტორიულად, ეროვნული დღე იწყება მეფის საჯარო გამოსვლით.
მთავარი ზეიმი ქალაქ ბრიუსელში იმართება. ისინი ტრადიციულად იწყებენ თე დეუმს, წმინდა მიქაელისა და წმინდა გუდულის ტაძარში, რომელსაც ესწრებიან მეფე, სამეფო ოჯახი და სხვა დიდებულები. დღის მეორე ნახევარში, მეფე ესწრება ბელგიის შეიარაღებული ძალებისა და პოლიციის წვრთნებს, აღლუმი ეწყობა Rue de la Loi-სა და ბრიუსელის პარკის პერიმეტრზე სამეფო სასახლის წინ. ასევე ეწყობა ბელგიის საჰაერო ძალების ფლაიპასტი. საღამოს იმართება გრანდიოზული ფოიერვერკი. 2003 წლიდან ასევე იმართება კონცერტი, რომელიც ცნობილია როგორც „ნაციონალური ბურთი“ ( bal nationale ). 2019 წელს ბრიუსელში დღესასწაულს დაახლოებით 100 000 ადამიანი დაესწრო.
ეწყობა საეკლესიო მსახურებები, ველმანების ბაზრები და საჯარო კონცერტები. ბელგიის დროშები ჩვეულებრივ გამოფენილია მაღაზიებსა და კერძო სახლებში. ბელგიის კლიმატის გათვალისწინებით, წვიმა ჩვეულებრივი მოვლენაა ეროვნულ დღეს. ბელგიის ნაციონალურ დღეს წვიმას ფრანგულად უწოდებენ „ნაციონალურ წვიმას“ ( drache nationale ).
აღსანიშნი მოვლენები
2013 წლის 21 ივლისს, ეროვნულ დღეს, მეფე ფილიპე ოფიციალურად ავიდა ტახტზე მამამისის, ალბერტ II-ის ის გადადგომის შემდეგ.
სქოლიო
კატეგორია:ბელგიური კულტურა კატეგორია:ეროვნული დღესასწაულები
ძველი ეგვიპტე
ძველი ეგვიპტის ცივილიზაციის წარმატებას ნაწილობრივ განაპირობებდა ნილოსის ხეობის ბუნებრივი პირობებისადმი ადაპტირების უნარი. წინასწარ გათვლილი წყალდიდობების პერიოდები და ნაყოფიერი ხეობის კონტროლირებული საირიგაციო სისტემა ჭარბი მოსავლის მოყვანის საშუალებას იძლეოდა, რამაც ბიძგი მისცა სოციალურ და კულტურულ აღმავლობას. მდიდარი რესურსებით ზურგმომართული ადმინისტრაცია აფინანსებდა ხეობაში ბუნებრივი წიაღისეულის მოპოვებასა და გარშემო უდაბნო რეგიონების დამუშავებას, ასევე დამწერლობის სისტემის განვითარებას, კოლექტიური მშენებლობისა და სასოფლო-სამეურნეო პროექტების ორგანიზებას, მეზობელ რეგიონებთან ვაჭრობასა და სამხედრო კამპანიას, რომლის მიზანი ეგვიპტის გავლენის სფეროს გავრცელება იყო. ამ საქმიანობისთვის მასების მოტივირება და ორგანიზება არისტოკრატ უხუცესთა, რელიგიურ ლიდერთა და ადმინისტრატორთა ბიუროკრატიულ მექანიზმს ევალებოდა, რომელსაც ფარაონი აკონტროლებდა რელიგიურ რწმენათა კომპლექსური სისტემის მეშვეობით.
სახელწოდება
thumb|145px|ძველი ეგვიპტის რუკა. ნაჩვენებია დინასტიის პერიოდის მთავარი ქალაქები და ადგილები.
ძველი ეგვიპტის დედაქალაქი იყო მემფისი. ეს სახელი ქალაქს ბერძნებმა უწოდეს, თავად ეგვიპტელები კი მას ჰიკუპტას უწოდებდნენ (ჰეტ-კა-პტაჰ; ქართულად ნიშნავს კა-პტას სახლს). ბერძნებმა მოგვიანებით ჰიკუპტა, ან ჰიკვიპტა მთელ ქვეყანას უწოდეს. თავად ეგვიპტელები კი თავიანთ ქვეყანას შავ ქვეყანას, ანუ კემეტს ეძახდნენ.
გეოგრაფიული მდებარეობა
ძველი ეგვიპტე აფრიკის ჩრდილო აღმოსავლეთ ნაწილში, თანამედროვე ეგვიპტის არაბთა რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მდებარეობდა. ჩრდილოეთიდან ესაზაღვრებოდა ხმელთაშუა ზღვა, დასავლეთით — ლიბიის უდაბნო, აღმოსავლეთით წითელი ზღვა, სამხრეთიდან ნილოსის ჭორომები.
ნილოსი ეგვიპტის ერთადერთი მდინარეა. იგი სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ მიედინება და ხმელთაშუა ზღვაში იღვრება. შესართავთან იგი შვიდ ტოტად იყოფა. ნილოსის შესართავი ბერძნებმა თავიანთ ასოს, დელტას მიამსგავსეს და მას ნილოსის დელტა უწოდეს.
ქვეყნის სამხრეთ ნაწილს ძველი ეგვიპტელები ზემო ეგვიპტეს უწოდებდნენ, ჩრდილოეთ ნაწილს — ქვემო ეგვიპტეს. ქვემო ეგვიპტე უფრო ნაყოფიერი მხარე იყო და აქ წვიმებიც უფრო მეტი მოდიოდა. 19 ივლისიდან ნილოსი დიდდებოდა და ანაყოფიერებდა მის ნაპირზე არსებულ მიწებს. შემოდგომაზე კი ისევ თავის კალაპოტს უბრუნდებოდა.
ისტორია
225px|thumb|ეგვიპტე ძვ.წ. XV საუკუნეში, თუტმოს III-ის დროს ძველი ეგვიპტის ისტორია იყოფა დინასტიამდელ (დაახლოებით ძვ. წ. 3000 წელი) და მომდევნო პერიოდებად (სულ იყო 30 დინასტია ). ეს პერიოდები გრძელდება ძვ. წ. III — ძვ. წ. I ათასწლეულებში.
პერიოდები ამგვარად იყოფა: ადრეული სამეფო (I — II დინასტია); ძველი სამეფო (III — VI); პირველი გარდამავალი პერიოდი (VII-X); შუა სამეფო (XI-XII); მეორე გარდამავალი პერიოდი (XIII-XVII); ახალი სამეფო (XVIII-XX); გვიანი პერიოდი (XXI-XXVI); ასურელთა მმართველობა (ძვ. წ. 664-656); სპარსელთა მმართველობა (XXVII, ძვ. წ. 525-404); სპარსელთა მეორე მმართველობა (XXVIII-XXX, ძვ. წ. 343-332); მაკედონელთა მმართველობა (ძვ. წ. 332-305); პტოლემეების მმართველობა (ძვ. წ. 305-30).
გვიანდელი პალეოლოთის პერიოდისთვის ჩრდილოეთ აფრიკის მშრალი კლიმატი თანდათან უფრო ცხელი ხდება, რამაც მოსახლეობა აიძულა ნილოსის ხეობის გასწვრივ მოეყარა თავი, და მას შემდეგ რაც თანამედროვე მონადირე-შემგროვებელი ადამიანი ამ რეგიონში დასახლდა შუა პლეისტოცენში დაახ. 120 ათასი წლის წინ, ნილოსი ძველი ეგვიპტის სიცოცხლის წყარო იყო. ნილოსის ნაყოფიერი დაბლობი ადამიანებს დასახლებული სასოფლო-სამეურნეო ეკონომიკისა და უფრო კომპლექსური, ცენტრალიზებული საზოგადეობის განვითარების საშუალებას აძლევდა, რაც ადამიანის ცივილიზაციის ისტორიის ქვაკუთხედი გახდა.
წინადინასტიური პერიოდი
წინადინასტიურ და ადრედინასტიურ დროებში ეგვიპტური კლიმატი გაცილებით ნაკლებად მკაცრი იყო, ვიდრე დღეს არის. რეგიონის დიდი ნაწილი დაფარული იყო სავანით, სადაც მრავალრიცხოვანი ბალახმძოვი ჩლიქოსანი ბინადრობდა. ფლორა და ფაუნა გაცილებით მრავალფეროვანი იყო, ხოლო ნილოსი გაცილებით უხვი რაოდენობით წყალს აწოდებდა ვრცელ რეგიონს. ამგვარად ნადირობა ეგვიპტელებისთვის ჩვეული საქმიანობა უნდა ყოფილიყო და ასევე ეს უნდა ყოფილიყო პერიოდი, როდესაც მრავალი ცხოველის მოშინაურება მოხდა.
thumb|left|upright|ტიპური ჭურჭელი წინადინასტიური პერიოდისთვის დაახ. ძვ. წ. 5500 წლისთვის ნილოსის ხეობაში მცხოვრები მცირე ტომები აყალიბებენ მყარ სასოფლო-სამეურნეო მართვისა და მეცხოველეობის კულტურათა სერიას, რაც აისახა მათ თიხისა და პირად ნივთებში, როგორიცაა სავარცხლები, სამაჯურები და ყელსაბამები. ამ ადრეულ კულტურათაგან უდიდესი იყო ზემო ეგვიპტეში ბადარი, განთქმული მაღალი ხარისხის კერამიკით, ქვის ინსტრუმენტებითა და სპილენძის ნაკეთობებით.
ჩრდილოეთ ეგვიპტეში ბადარის შემდეგ მოდიოდა ამრატიული და გერციული კულტურები, რომელთაც რამდენიმე ტექნოლოგიური გაუმჯობესება ეკუთვნით. გერციულ კულტურის პერიოდში არსებობს ქანაანთან და ბიბლოსის ნაპირთან კონტაქტის მიმანიშნებელი წყაროები.
სამხრეთ ეგვიპტეში, ნაქადას კულტურა, ბადარის მსგავსად, ნილოსის გასწვრივ იწყებს გავრცელებას დაახ. ძვ. წ. 4000 წლისთვის. უკვე ნაქადა I-ის პერიოდში ეგვიპტელებს ობსიდიანი შემოჰქონდათ ეთიოპიიდან, რასაც დანის პირის სალესად იყენებდნენ. დაახ. ათასი წლის პერიოდში ნაქადას კულტურა მცირე ფერმერული თემური წყობილებიდან ძლიერ ცივილიზაციაში გადაიაზარდა, რომლის ლიდერები სრულიად აკონტროლებდნენ ნილოსის ხეობის ხალხებსა და რესურსებს. ხელისუფლების ცენტრის ჰიერაკონპოლისში, შემდეგ კი აბიდოსში დაფუძნებით, ნაქადა III-ის ლიდერები საკუთარ ძალაუფლებას ნილოსის დელტის ჩრდილოეთისკენაც ავრცელებდნენ. ისინი ასევე ვაჭრობდნენ ნუბიასთან სამხრეთით, დასავლეთის უდაბნოს (ლიბიის უდაბნო) ოაზისებთან და აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვის კულტურებთან.
ნაქადას კულტურა ქმნიდა მატერიალური საქონლის მრავალ სახეობას, რაც აისახა მმართველი ელიტის სიმდიდრესა და ძლიერებაზე. მათ შორის იყო მოხატული ჭურჭლები, მაღალი ხარისხის დეკორატიული ქვის ვაზები, კოსმეტიკური პალეტები, ოქროს, სპილოს ძვლისა და ძვირფასი ქვის სამკაულები. მათ ასევე განავითარეს კერამიკის მოხატვის განსაკუთრებული წესი, ცნობილი როგორც ეგვიპტური ფაიანსი, რომელიც ორმაულ პერიოდშიც გამოიყენებოდა ფიგურების, ამულეტებისა და დეკორატიული თასების მოხატვისას. წინადინასტიური პერიოდის ბოლო ფაზაში ნაქადის კულტურამ დაიწყო დაწერილი სიმბოლოების გამოყენება, რომელიც მოგვიანებით ძველეგვიპტური ენის დამწერლობისთვის იეროგლიფების სრულ სისტემაში განვითარდა.
ადრედინასტიური პერიოდი
thumb|[[ნარმერის ფილა აღწერს ორი მიწის გაერთიანებას.]]
ძვ. წ. მესამე საუკუნეში ეგვიპტელმა ქურუმმა მანეთონმა ფარაონების გრძელი სია მენესიდან საკუთარ დრომდე 30 დინასტიად დააჯგუფა, სისტემა, რომელიც დღემდე გამოიყენება. მისი ოფიციალური ისტორიის დასაწყისად მან აირჩია მეფე სახელად „მენი“ (ან მენესი ბერძნულად), რომელიც იმ დროს მიიჩნეოდა ორი სამეფოს (ქვედა და ზედა ეგვიპტის) გამაერთიანებლად (დაახ. ძვ. წ. 3200 წ.). გაერთიანებულ სახელმწიფოში გარდაქმნა სინამდვილეში გაცილებით ხანგრძლივი პროცესი იყო, ვიდრე ამას ძველი ეგვიპტელები აღწერენ და არ არსებობს დღეისთვის მოღწეული წყარო მენესის არსებობის შესახებ. ზოგიერთი მკვლევარის რწმენით მითური მენესი შეიძლება ყოფილიყო ფარაონი ნარმერი, რომელიც ნარმერის ფილაზე აღწერილია სამეფო რეგალიით გაერთიანების სიმბოლურ აქტში.
ადრედინასტიურ პერიოდში, დაახ. ძვ. წ. 3150 წ., პირველმა დინასტიურმა ფარაონებმა საკუთარი ძალაუფლება დაამყარეს ქვემო ეგვიპტეში დედაქალაქის მემფისში დაფუძნებით, საიდანაც მათ შეეძლოთ სამუშაო ძალისა და სოფლის მეურნეობის კონტროლო ნაყოფიერი დელტის რეგიონსა და ხელსაყრელ, ასევე კრიტიკულ, სავაჭრო გზებზე ლევანტისკენ. ფარაონების მზარდი ძლიერება და სიმდიდრე ადრედინასტიურ პერიოდში გამოიხატება მათ რთულ მასტაბა აკლდამებსა და აბიდოსის საკულტო ნაგებობებში, რომლებსაც გარდაცვლილი ფარაონების სადიდებლად იყენებდნენ. ფარაონების მიერ განვითარებული ძლიერი სამეფო ინსტიტუტი ემსახურებოდა მიწაზე, მუშახელსა და რესურსებზე სახელმწიფო კონტოლის ლეგიტიმიზაციას, რაც ძველი ეგვიპტის ცივილიზაციის სიცოცხლისუნარიანობასა და ძლიერებას უზრუნველყოფდა.
ძველი სამეფო
thumb|upright|[[მენკაურას ალებასტრის ქანდაკება ბოსტონის ნატიფ ხელოვნებათა მუზეუმში.]] ძველი სამეფოს პერიოდში მოხდა საოცარი დაწინაურება არქიტექტურაში, ხელოვნებასა და ტექნოლოგიაში, რასაც ხელს უმართავდა მზარდი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტიულობა, რაც თავის მხრივ შესაძლებელი გახადა კარგად განვითარებულმა ცენტრალურმა ადმინისტრაციამ. ვეზირის ზედამხედველობით სახელმწიფო მოხელეები აგროვებდნენ გადასახადებს, კოორდინირებას უწევდნენ საირიგაციო პროექტებს მოსავლის გაზრდისთვის, გაჰყავდათ გლეხები სამშენებლო სამუშაოებზე და განავითარეს სისხლის სამართლის კოდექსის სისტემა, რაც მშვიდობასა და წესრიგს უზრუნველყოფდა. პროდუქტიული და სტაბილური ეკონომოკის მოწეული ზედმეტი რესურსებით სახელმწიფოს საშუალება ეძლეოდა კოლოსალური მონუმენტების მშენებლობა დაეფინანსებინა. ჯოსერის, ხუფუსა და მათი მემკვიდრეების მიერ აგებული პირამიდები ძველი ეგვიპტის ცივილიზაციის ყველაზე თვალსაჩინო სიმბოლოებია, რაც ამავე დროს იმ ფარაონების სიძლიერის მაჩვენებელია, რომლებიც ამ კულტურას მართავდნენ.
ცენტრალური ადმინისტრაციის მზარდი მნიშვნელობის პარალელურად განვითარდა განათლებულ მწერალთა და სახელმწიფო მოხელეთა ახალი კლასი, რომელთაც ფარაონები მათი სამსახურისთვის მამულებს ჩუქნიდა. ფარაონები მამულებს ჩუქნიდნენ მათი სიკვდილისშემდგომ კულტებსა და ადგილობრივ ტაძრებს, რათა უზრუნველეყოთ ამ საკულტო კერების საარსებო წყარო. ძველი სამეფოს დასასრულს, ამგვარი ფეოდალური პრაქტიკის ხუთმა საუკუნემ ნელ-ნელა საფუძველი გამაცალა ფარაონების ეკონომიკურ ძალაუფლებას, რომლებსად უკვე აღარ ძალუძდათ ძლიერი ცენტრალიზებული ადმინისტრაციის მხარდაჭერა. ფარაონების ძლიერების დაკნინების პარალელურად, რეგიონულმა მმართველებმა, რომელთაც ნომარქებს უწოდებენ, ფარაონს უზენაესობას ეცილებოდნენ. ამან, ძვ. წ. 2200 და 2150 წლებს შორის მომხდარ მკაცრ უწყლობასთან ერთად, ქვეყანა 140-წლიანი შიმშილისა და არეულობის პერიოდში შეიყვანა, რასაც პირველი შუა პერიოდი ჰქვია.
პირველი გარდამავალი პერიოდი
ძველი სამეფოს ბოლოს ეგვიპტის ცენტრალური მთავრობის დაშლის შემდეგ, ადმინისტრაციას უკვე აღარ ძალუძდა ქვეყნის ეკონომიკის მხარდაჭერა ან რეგულირება. რეგიონულ მმართველებს აღარ ჰქონდათ კრიზისის პერიოდში მეფის მხარდაჭერის იმედი, რასაც შედეგად საკვების ნაკლებობა და პოლიტიკური უთანხმოება მოჰყვა. დაიწყო შიმშილობა და მცირე მასშტაბის სამოქალაქო ომები. თუმცა მიუხედავად რთული პრობლემებისა, ადგილობრივი ლიდერები, რომლებიც ფარაონს აღარ ემორჩილებოდნენ, მათ ახლადნაპოვნ დამოუკიდებლობას იყენებდნენ პროვინციული კულტურული აღმავლობისთვის. საკუთარ რესურსებზე ადგილობრივი კონტროლის მოპოვებით პროვინციები ეკონომიკურად გამდიდრდა, ფაქტი, რომელიც აისახა ყველა სოციალური კლასის გაუმჯობესებულ დაკრძალვის ცერემონიებში. შემოქმედებითმა თავისუფლებამ საშუალება მისცა პროვინციელ ხელოსნებს ადგილობრივი კულტურული მოტივები გამოეყენებინათ საკუთარ ნახელავში, რაც ადრე მხოლოდ ძველი სამეფოს კარის პრივილეგია იყო. მწერლებმა კი განავითარეს სალიტერატურო სტილი, სადაც ამ პერიოდის ოტპიმიზმი და ორიგინალობა გამოხატეს.
ფარაონის გავლენის სფეროდან თავდაღწეულმა ადგილობრივმა მმართველებმა დაიწყეს ერთმანეთთან ტერიტორიული კონტროლისა და პოლიტიკური ძალაუფლებისთვის ქიშპობა. ძვ. წ. 2160 წლისთვის ჰერაკლეოპოლისის მმართველები აკონტროლებდნენ ქვემო ეგვიპტეს, ხოლო მათი მოქიშპე კლანი თებედან, ინტეფის ოჯახი, ზემო ეგვიპტეზე პატონობდა. ინტეფის ძალაუფლების ზრდამ და მათი გავლენის ჩრდილოეთისკენ გავრცელებამ ამ ორ კლანს შორის შეჯახება გარდაუვალი გახადა. ძვ. წ. 2055 წლისთვის თებეს ჯარები მენტუჰოტეპ II-ის მეთაურობით საბოლოოდ ამარცხებენ ჰერაკლეოპოლიტელ მმართველებს, აერთიანებენ ორივე მიწას და დასაბამს უდებენ ეკონომიკური და კულტურული აღორძინების პერიოდს, რომელიც ცნობილია როგორც შუა სამეფო.
შუა სამეფო
thumb|upright|ამენემჰატ III, შუა სამეფოს ბოლო დიდი მმართველი შუა სამეფოს ფარაონებმა ქვეყნის სტაბილურობა და ძლიერება აღადგინეს, რამაც სტიმული მისცა ხელოვნების, ლიტერატურისა და მონუმენტური სამშენებლო პროექტების წამოწყებას. მენტუჰოტეპ II და მისი მე-11 დინასტიის მემკვიდრეები ქვეყანას თებედან მართავდნენ, მაგრამ ვეზირმა ამენემჰეტ I-მა მე-12 დინასტიის დასაწყისში გამეფებისას დაახ. ძვ. წ. 1985 წელს, ქვეყნის დედაქალაქი იტი-ტაუიში გადაიტანა, რომელიც ფაიუმის ოაზისში მდებარეობდა. იტი-ტაუიდან, მე-12 დინასტიის ფარაონებმა წამოიწყეს შორს გამიზნული საირიგაციო სისტემის მშენებლობა, რაც რეგიონში სასოფლო-სამეურნეო წარმოების ზრდას უზრუნველყოფდა. ამასთან, ფარაონის ჯარებმა ნუბიელებს წაართვეს ოქროს საბადოებით მდიდარი ტერიტორიები, ხოლო პარალელურად მუშახელი აღმოსავლეთ დელტაზე აგებდა დამცავ სტრუქტურას, სახელად „მმართველის კედელი“, გარე მტრისგან თავის დასაცავად.
შუა სამეფოს ბოლო დიდი მმართველი ამენემჰეტ III აზიელ ჩამოსულებს დელტის რეგიონში დასახლების უფლებას აძლევდა, რათა საკმარისი მუშახელი ჰყოლოდა მაღაროებისა და სამშენებლო კამპანიებისთვის. თუმცა ეს ამბიციური პროექტები, რასაც თან დაერთო ნილოსისგან მკვეთრად შემცირებული წყალმომარაგება მისი მმართველობის გვიანდელ პერიოდში, ეკონომიკას მძიმედ დააწვა და დაკნინების პერიოდის დაწყებას შეუწყო ხელი, რაც შემდეგ მე-13 და მე-14 დინასტიების მეორე შუა პერიოდში გადაიზარდა. ამ დაკნინების პერიოდში უცხოელმა აზიურმა მოსახლეებმა დელტის რეგიონის კონტროლი ჩაიგდეს ხელთ და საბოლოოდ ეგვიპტის მმართველობაში მოვიდნენ, როგორც ჰიქსოსები.
მეორე გარდამავალი პერიოდი და ჰიქსოსი
უკან დახევის შემდეგ თებეელი მეფეები ჩრდილოეთით ჰიქსოსისა და სამხრეთით მათ ნუბიელ მოკავშირეებს შორის მოექცნენ. დაახლოებით ასწლიანი უმოქმედობის შემდეგ ძვ. წ. 1555 წელს თებეელებმა საკმარისი ძალები მოიკრიბეს ჰიქსოსელებთან შესაწინააღმდეგებლად სამხედრო კამპანიაში, რომელიც 30 წელზე მეტს გაგრძელდა. ფარაონებმა სექენენრა ტაა II-მ და კამოსმა ბოლოსდაბოლოს შეძლეს ნუბიელების დამარცხება, თუმცა მხოლოდ კამოსის მემკვიდრემ, იაჰმეს I-მა, შეძლო რამდენიმე წარმატებული კამპანიის შედეგად ჰიქსოსების ეგვიპტიდან საბოლოოდ განდევნა. მას შემდეგ აღმოცენებულ ახალ სამეფოში სამხედრო ძლიერება ფარაონების მთავარი პრიორიტეტი გახდა ეგვიპტის საზღვრების გაფართოებასა და ახლო აღმოსავლეთზე მისი ძლიერების განსამტკიცებლად.
ახალი სამეფო
ახალი სამეფოს ფარაონებმა მანამდე არნახული ძლიერების პერიოდი დაამყარეს საკუთარი საზღვრებისა და მეზობლებთან დიპლომატიური ურთიერთობების გამყარებით. თუტმოს I-ისა და მისი შვილიშვილი თუტმოს III-ის მიერ წარმოებულმა სამხედრო კამპანიებმა ფარაონების გავლენა სირიასა და ნუბიაზე გაავრცელა, გაამყარა რა მათი ლოიალობა და ხელმისაწვდომი გახადა კრიტიკულად მნიშვნელოვანი რესურსები, როგორიცაა ბრინჯაო და ხე-ტყე. ახალი სამეფოს ფარაონებმა წამოიწყეს ფართომასშტაბიანი სამშენებლო კამპანია ღმერთი ამონის სადიდებლად, რომლის მზარდი კულტი კარნაკს ეფუძნებოდა. მათ ასევე ააგეს საკუთარი მიღწევების, როგორც რეალური ისე წარმოსახვითი, სადიდებელი მონუმენტები. ქალი ფარაონი ჰატშეფსუტი ამგვარ პროპაგანდას იყენებდა ტახტზე საკუთარი უფლების ლეგიტიმიზებისთვის. მისი წარმატებული მმართველობის პერიოდში განხორციელდა სავაჭრო ექსპედიციები პუნტის მიწაზე, ელეგანტური უკვდავების ტაძარი, კოლოსალურ ობელისკთა წყვილი და კარნაკის კაპელა. მიუხედავად ამ მიღწევებისა, მისმა ძმისშვილმა-შვილობილმა თუთმოს III-მ საკუთარი მმართველობის პერიოდში ჰატშეფსუტის მემკვიდრეობის თითქმის სრულიად წაშლა სცადა, სავარაუდოდ საკუთარი ტახტის უზურპაციისთვის.
thumb|upright|left|რამზეს II-ის ოთხი კოლოსალური ქანდაკება აბუ სიმბელის ტაძრის შესასვლელთან. დაახლ. ძვ. წ. 1350 წელს ახალი სამეფოს სტაბილურობას საფუძველი შეურყია ამენჰოტეპ IV-ის ტახტზე ასვლის შემდეგ მის მიერ გატარებულმა რადიკალური და ქაოტური რეფორმების სერიამ. საკუთარი სახელის ახენატენით შეცვლით მან მანამდე ნაკლებად ცნობილი მზის ღმერთი ატონი უზენაეს ღვთაებად შერაცხა, აკრძალა დანარჩენი ღვთაებების მსახურება და ქურუმებზე გაილაშქრა. დედაქალაქის ახალ ქალაქ ახეტატონში (თანამედროვე ამარნა) გადატანით მან საგარეო საქმეები მეორეხარისხოვნად მიიჩნია და საკუთარი თავი ახალ რელიგიას და არტისტულ სტილს მიუძღვნა. მისი გარდაცვალების შემდეგ ატენის კულტი სწრაფად დაივიწყეს, ხოლო მისმა შემდგომმა ფარაონებმა ტუტანხამონმა, აიმ და ჰორემჰებმა სრულიად წაშალეს მისი მკრეხელობის ხსენება, რომელიც ამჟამად ამარნას პერიოდით არის ცნობილი.
დაახ. ძვ. წ. 1279 წელს, რამზეს II, აგრეთვე ცნობილი როგორც რამზეს დიდი, ადის ტახტზე და უფრო მეტი ტაძრების და ობელისკების მშენებლობას იწყებს. ფარაონების ისტორიაში მას ყველაზე მეტი შვილი ჰყავდა. გამჭრიახი სამხედრო მმართველი რამზეს II მის არმიას უძღოდა ხეთების წინააღმდეგ ბრძოლაში კადეშთან და საბოლოოდ დათანხმდა ისტორიაში პირველ საზავო ხელშეკრულებაზე ძვ. წ. 1258 წელს.
თუმცა ეგვიპტის სიმდიდრე მაცდური სამიზნე გახდა უცხოელი დამპყრობლებისთვის, განსაკუთრებით ძველი ლიბიელებისა და ზღვის ხალხისთვის. თავდაპირველად ეგვიპტელთა სამხედრო ძალები წარმატებით უმკლავდებოდნენ შემოსევებს, თუმცა საბოლოოდ ეგვიპტემ სირიასა და პალესტინაზე გავლენა დაკარგა. გარე საფრთხის გავლენას განსაკუთრებით ამძაფრებდა საშინაო პრობლემები — კორუფცია, აკლდამების ძარცვა და სამოქალაქო არეულობა. ამუნის ტაძრის უმაღლესი ქურუმები თებეში ვრცელ მამულებსა და უზარმაზარ სიმდიდრეს ფლობდნენ და მათმა მზარდმა ძალაუფლებამ ქვეყანა მესამე გარდამავალ პერიოდში შეიყვანა. thumb|upright|დაახ. ძვ. წ. 730 წელს ლიბიელები დასავლეთიდან ქვეყნის ერთიანობას ძირს უთხრიან.
მესამე გარდამავალი პერიოდი
ძვ. წ. 1078 წელს რამზეს XI-ის გარდაცვალების შემდეგ ეგვიპტის ჩრდილოეთ ნაწილზე განმგებლობას სმენდესი იგდებს ხელთ, რომელსაც ქალაქ ტანისიდან მართავს. სამხრეთს განაგებდა თებეს ამუნის უმაღლეს ქურუმთა საბჭო, რომელიც სმენდესს მხოლოდ ნომინალურად ცნობდა. ამ პერიოდში დასავლეთ დელტაზე ლიბიელები იწყებენ ჩასახლებას, ხოლო ამ ახალმოსახლეთა მმართველები საკუთარი ავტონომიის გაფართოებას იწყებენ. ძვ. წ. 945 წელს ლიბიელმა მეფისწულებმა შოშენქ I-ის მეთაურობით დელტა დაიპყრეს და ე. წ. ლიბიური ან ბუბასტიტთა დინასტია დაამყარეს, რომელიც შემდგომი 200 წელი განაგებდა. შოშენქმა სამხრეთ ეგვიპტეზეც მოიპოვა გავლენა საკუთარი ოჯახის წევრების მნიშვნელოვან რელიგიურ თანამდებობებზე დანიშვნით. ლიბიელთა ბატონობა შესუსტდა დელტაზე ლეონტოპოლისის მოპაექრე დინასტიის გაძლიერებითა და სამხრეთიდან კუშიტების შემოტევით. ძვ. წ. 727 წლისთვის კუშიტთა მეფე პიანხმა ჩრდილოეთისკენ გამოილაშქრა და ჯერ თებე ჩაიგდო ხელთ, შემდეგ კი მთელი დელტა.
ეგვიპტის უსაზღვრო პრესტიჟი მნიშვნელოვნად შეილახა მესამე გარდამავალი პერიოდის ბოლოსთვის. მისი საგარეო მოკავშირეები ასირიის გავლენის სფეროში მოექცნენ და ძვ. წ. 700 წლისთვის ომი ამ ორ ქვეყანას შორის გარდაუვალი გახდა. ძვ. წ. 671-667 წლებს შორის ასირიელები ეგვიპტეში შეიჭრნენ. კუშიტი მეფეების ტაჰარქასა და მისი მემკვიდრე ტანუტამუნის მმართველობის პერიოდი ასირიელებთან ომებს დაეთმო. ნუბიელმა მმართველებმა რამდენიმე გამარჯვების მოპოვება მოახერხეს. თუმცა, საბოლოოდ, ასირიელებმა კუშიტებს ნიბიისკენ დაახევინეს, დაიპყრეს მემფისი და თებეს ტაძრები გაძარცვეს.
გვიანი პერიოდი
სპარსეთის მიერ ანექსიის შემდეგ ეგვიპტე კვიპროსსა და ფინიკიასთან ერთად აქამენიდთა იმპერიის მეექვსე სატრაპის ნაწილი გახდა. სპარსელთა მმართველობის პირველი პერიოდი, ცნობილი როგორც ოცდამეშვიდე დინასტია, ძვ. წ. 402 წელს დასრულდა. ძვ. წ. 380-343 წლებში ქვეყანას ეგვიპტის დინასტიური სამეფო სახლის ბოლო, ოცდამეათე დინასტია განაგებს, რომელიც ნექტანებო II-ის მმართველობით დასრულდა. სპარსელთა მმართველობა მოკლე ხნით აღდგა ოცდამეთერთმეტე დინასტიით, რომელიც ძვ. წ. 343 წელს დაიწყო, თუმცა ორ წელიწადში სპარსეთის მმართველმა მაზაკესმა ეგვიპტე ალექსანდრე დიდს დაუთმო უბრძოლველად.
პტოლემეების დინასტია
ძვ. წ. 332 წელს ალექსანდრე დიდმა ეგვიპტე სპარსელთაგან მცირე წინააღმდეგობით დაიპყრო და ეგვიპტელთა მიერ მხსნელის სახით იქნა მიღებული. ალექსანდრეს მემკვიდრეების, პტოლემეების, მიერ დაწესებული ადმინისტრაცია ეგვიპტურ მოდელს ემყარებოდა და ახალი დედაქალაქი ალექსანდრიიდან იმართებოდა. ქალაქი ბერძნული მმართველობის ძლიერების და პრესტიჟის მაგალითი უნდა გამხდარიყო და ამიტომ განათლებისა და კულტურის კერა გახდა, ცენტრით განთქმულ ალექსანდრიის ბიბლიოთეკაში. ალექსანდრიის შუქურა გზას უნათებდა ქალაქში სავაჭროდ მომავალ მრავალ ხომალდს. პტოლემეებმა ვაჭრობა და მომგებიანი წარმოება გააჩაღეს რეგიონში პაპირუსის მანუფაქტურების წახალისებით, რაც მთავარ პრიორიტეტად მიიჩნეოდა.
ეგვიპტური კულტურა ბერძნული კულტურით არ ჩანაცვლებულა, ვინაიდან პტოლემეები ცდილობდნენ დროთა განმავლობაში ჩამოყალიბებული ტრაციდიები დაიცვათ, რითაც ადგილობრივი მოსახლეობის გული უნდა მოეგოთ. მათ ახალი ტაძრები ააგეს ეგვიპტურ სტილში, ხელს უწყობდნენ ტრადიციულ კულტებს და საკუთარ თავს ფარაონების სახით წარმოაჩენდნენ. ზოგიერთი ტრადიცია ერთმანეთს შეეწყა, ვინაიდან ბერძნული და ეგვიპტური ღმერთები სინკრეტიზებულ იქნა კომპოზიტ ღვთაებებში, როგორიცაა სერაფისი, ხოლო კლასიკური ბერძნული ქანდაკების ფორმები გავლენას ახდენს ტრადიციულ ეგვიპტურ მოტივებზე.
ეგვიპტელების გულის მოგების მცდელობის მიუხედავად პტოლემეებს გამუდმებით უწევდათ ადგილობრივთა აჯანყებებისა და შინა წინააღმდეგობების მოგერიება, რომლებიც მომძლავრდა პტოლემეოს IV-ის გარდაცვალების შემდეგ. პარალელურად, ვინაიდან ძველი რომი ძლიერ იყო დამოკიდებული ეგვიპტიდან ხორბლის იმპორტზე, რომალები დიდი ინტერესით ეკიდებოდნენ ქვეყანაში მიმდინარე პოლიტიკურ პროცესებს. განუწყვეტელი აჯანყებები, ამბიციური პოლიტიკოსები და ძლიერი სირიელი ოპონენტები სიტუაციას უკიდურესად ძაბავდნენ, რამაც რომი აიძულა ჯარები გაეგზავნა ამ ქვეყნის საკუთარ პროვინციად შემოსამტკიცებლად.
რომაელთა გავლენა
thumb|left|upright|[[ფაიუმის პორტრეტი|ფაიუმის პორტრეტები ეგვიპტური და რომაული კულტურების თანხვერდის თვალსაჩინო ნიმუშია.]]
ეგვიპტე რომის იმპერიის პროვინცია ძვ. წ. 30 წელს გახდა, ოქტავიანეს (მოგვიანებით იმპერატორი ავგუსტუსი) მიერ მარკუს ანტონიუსისა და პტოლემეური დედოფალი კლეოპატრა VII-ის დამარცხებით აქციუმის ბრძოლაში. რომაელები ძლიერ იყვნენ დამოკიდებული ეგვიპტიდან ხორბლის იმპორტზე, რის გამოც რომაულ არმიას მკაცრი სადამსჯელო კამპანიის ჩატარება მოუხდა, იმპერატორის მიერ დანიშნული პრეფექტის კონტროლით. მათ გაამკაცრეს გადასახადებების შეგროვება და ჩააცხრეს ბანდიტების შემოტევები, რაც იმ პერიოდის უმძიმესი პრობლემა იყო. ალექსანდრია აღმოსავლეთთან ვაჭრობის მზარდი მნიშვნელობის ცენტრი გახდა, ვინაიდან ეგზოტიკური ფუფუნების საგნებზე რომში დიდი მოთხოვნა იყო.
მიუხედავად იმისა, რომ რომაელები ეგვიპტელთა მიმართ გაცილებით მტრულად იყვნენ განწყობილი, ვიდრე ბერძნები, ზოგიერთი ტრადიცია, როგორიცაა მუმიფიცირება და ტრადიციული ღვთისმსახურება, შენარჩუნებულ იქნა. ფაიუმის პორტრეტის ხელოვნება აყვავდა, ხოლო ზოგიერთი რომაელი იმპერატორი საკუთარ თავს ფარაონის სახითაც კი გამოსახავდა, თუმცა არა იმდენად, რამდენადაც ეს პტოლემეების პერიოდში ხდებოდა. რომაელი იმპერატორები ეგვიპტის გარეთ ცხოვრობდნენ და ეგვიპტური მეფეების ცერემონიულ ფუნქციებს არ ატარებდნენ. ადგილობრივი ადმინისტრაცია რომაულ სტილს მოერგო და ეგვიპტელებისთვის ხელმიუწვდომი გახდა.
ახალი წელთაღრიცხვის პირველი საუკუნის შუა წლებიდან ალექსანდრიაში ფეხს ქრისტიანობა იკიდებს, როგორც ახალი კულტი. თუმცა ეს არაკომპრომისული რელიგია იყო, რომელიც კერპთაყვანისმცემელთა მოქცევას ცდილობდა, რაც პოპულარულ რელიგიურ ტრადიციებს საფრთხეს უქმნიდა. შედეგად დაიწყო ქრისტიანობაზე მოქცეულთა დევნა, რამაც კულმინაციას 303 წელს დაწყებულ დიოკლეტიანეს დიდ წმენდაში მიაღწია, თუმცა საბოლოოდ ქრისტიანობამ გაიმარჯვა. 391 წელს ქრისტიანმა იმპერატორმა თეოდოსიუს I-მა შემოიღო კანონმდებლობა, რომელიც კერპთაყვანისმცემლობას კრძალავდა და დახურა ტაძრები. ალექსანდრია დიდი კერპთსაწინააღმდეგო არეულობების სცენა გახდა, რომლის დროსაც მრავალი საზოგადო და კერძო რელიგიური საკულტო შენობა თუ ნივთი განადგურდა. შედეგად, ეგვიპტის კერპთმსახურების კულტურა დროთა განმავლობაში დაკნინდა. ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ ადგილობრივი მოსახლეობა მშობლიურ ენაზე აგრძელებდა ლაპარაკს, იეროგლიფების დამწერლობის წაკითხვის უნარი თანდათან გაქრა. ეგვიპტური ტაძრის ქურუმთა როლიც დაკნინდა. ეს ტაძრები ხშირად ეკლესიებად იქცა ან სრულიად მიტოვებულ იქნა უდაბნოში.
სასამართლო სისტემა
სასამართლო-იურიდიული სისტემის მეთაური ოფიციალურად ფარაონი იყო, რომელიც აწესებდა კანონებს, განაგებდა მართლმსაჯულებას და კანონსა და წესრიგს იცავდა, კონცეფცია, რომელსაც ძველი ეგვიპტელები მა'ატს უწოდებდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ძველი ეგვიპტის სამართლებრივი კოდექსის დოკუმენტური მასალა დღემდე არ შემორჩენილა, სასამართლო დოკუმენტებში ნაჩვენებია, რომ ეგვიპტური კანონები ეფუძნებოდა ზოგად მოსაზრებებს ჭეშმარიტებასა და მცდარზე და მნიშვნელობას ანიჭებდა შეთანხმების მიღწევასა და კონფლიქტების გადაჭრას, დოგმატურ კოდექსებზე მკაცრად დაყრდნობის ნაცვლად. ადგილობრივი საბჭოს უხუცესები, ცნობილი როგორც „კენბეტები“ ახალ სამეფოში, პასუხისმგებელი იყვნენ სასამართლო სამსჯავრის გამოტანაზე, რომლებიც მოიცავდა მცირე მნიშვნელობის უთანხმოებებსა და საჩივრებს. უფრო მნიშვნელოვან საქმეებს, რომლებიც მოიცავდა მკვლელობას, მნიშვნელოვან სამამულო გარიგებებს და აკლდამების ძარცვას, იხილავდა „დიდი კენბეტი“, რომელსაც ვეზირი ან თავად ფარაონი განაგებდა. მოსარჩლეები და მომჩივანები საკუთარ თავს წარადგენდნენ და ვალდებული იყვნენ ფიცი დაედოთ სიმართლეზე. ზოგიერთ შემთხვევაში სახელმწიფო ასრულებდა, როგორც განმსჯელის, ისე მოსამართლის როლს, და შეეძლო მსჯავრდებული ცემით ეწამებინა აღიარების მოსაპოვებლად. მიუხედავად იმისა, თუ რამდენად სერიოზული იყო საქმე, სასამართლოს მწერლები საჩივრებს, ჩვენებებსა და განაჩენს დეტალურად იწერდნენ სამომავლო საქმეების სამაგალითოდ.
მცირე დანაშაულისთვის სასჯელი მოიცავდა ჯარიმის დაწესებას, ცემას, სახეზე დაღდასმას, ან განდევნას. სერიოზული დანაშაული (მაგ. მკვლელობა ან სარკოფაგის გაძარცვა) ისჯებოდა ეგზეკუციით, რომელიც გამოიხატებოდა სხეულის ნაწილების მოჭრით, დახრჩობით ან მსჯავრდებულის კოცონზე დაწვით. სასჯელი შეიძლება გავრცელებულიყო დამნაშავის ოჯახზეც. ახალ სამეფოში სასამართლო სისტემაში დიდ როლს თამაშობდა ორაკული. პროცედურა მოიცავდა ღმერთისთვის „ჰო“ ან „არა“ კითხვის დასმას განხილვის საკითხის სიმართლის ან მცდარობის დასადგენად. ღმერთი, ქურუმთა მეშვეობით, მართლმსაჯულებას გამოხატავდა ერთის ან მეორის არჩევით, როგორც წესი პაპირუსის ნაჭერზე ან ოსტრაკონზე დაწერილ პასუხთაგან ერთ-ერთის არჩევით.
ადმინისტრაცია და კომერცია
thumb|upright|ფარაონს ჩვეულებისამებრ გამოხატავდნენ სამეფო და ძლიერების სიმბოლოებით. ფარაონი ქვეყნის აბსოლუტური მონარქი იყო და, სულ მცირე თეორიულად მაინც, ქვეყანასა და მის რესურსებს სრულად განაგებდა. მეფე უზენაესი სამხედრო მბრძანებელი და მთავრობის მეთაური იყო, რომელიც ბიუროკრატიული კორპუსის ოფიცრებს ეყრდნობოდა საშინაო საქმეების განხორციელებაში. ადმინისტრაციის ხელმძღვანელი იყო მისი მოადგილე, ვეზირი, რომელიც მეფის წარმომადგენლის როლს ასრულებდა და კოორდინირებას უწევდა მიწის კვლევას, ხაზინას, სამშენებლო პროექტებს, სასამართლო სისტემას და არქივებს. რეგიონულ დონეზე ქვეყანა დაყოფილი იყო 42 ადმინისტრაციულ შენაერთად, რომელთაც ნომები ეწოდებოდა. თითოეულ მათგანს ნომარქი განაგებდა, რომელიც თავის მხრივ ვეზირს ექვემდებარებოდა. ტაძრები ეკონომიკის ხერხემალს ქმნიდა. ეს იყო არა მხოლოდ ლოცვის, არამედ ერის სიმდიდრის შეგროვებისა და შენახვის ადგილი და ქმნიდა ხაზინებისა და ბეღლების სისტემას. ამ სისტემას ზედამხედველთა საბჭო განაგებდა და ისინი იყვნენ მარცვლეულისა და საქონლის გამანაწილებლები.
ეკონომიკის დიდ ნაწილი ცენტრალიზებული და მკაცრად კონტროლირებადი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ ძველი ეგვიპტელები მონეტებს გვიან პერიოდამდე არ იყენებდნენ, მათ უკვე ჰქონდათ გარკვეული ტიპის ფულისა და ბარტერის სისტემა, ხორბლის სტანდატული ტომრებითა და დებენით, რომელიც დაახ. 91 გრამს სპილენძს ან ვერცხლს იწონიდა, და საერთო საზომი მნიშვნელობა ჰქონდა. მუშებს გასამრჯელოს მარცვლეულით უხდიდნენ; მარტივი მუშახელი დაახ. 5½ ტომარა (200 კგ) ხორბალს გამოიმუშავებდა თვეში, ხოლო მთავარი მუშის ჯამაგირი 7½ ტომარას (250 კგ) აღწევდა. ფასები ფიქსირებული იყო მთელ ქვეყანაში და ჩამოწერილი იყო სიებით ვაჭრობის ხელშესაწყობოად; მაგალითად ერთი პერანგი ხუთი სპილენძის დებენი ღირდა, ხოლო ძროხა — 140 დებენი. მარცვლეულის გაცვლა შესაძლებელი იყო სხვა საქონელზე, ფიქსირებული ფასების სიის მიხედვით. ძვ. წ. V საუკუნის განმავლობაში ეგვიპტეში უცხოეთიდან შემოიღეს მონეტების სახის ფულადი სისტემა. თავდაპირველად მონეტებს იყენებდნენ ძვირფასი ლითონის სტანდარტიზებული ნაჭრების სახით ფულის ნაცვლად, მაგრამ მომდევნო საუკუნეებში საერთაშორისო ვაჭრობა უკვე მონეტებზე იყო დამოკიდებული.
საგარეო ვაჭრობა
ძველი ეგვიპტელები უცხო ქვეყნებთან ვაჭრობდნენ იშვიათი, ეგზოტიკური საქონლის შემოსატანად, რომელიც ეგვიპტეში არ მოიძებნებოდა. წინადინასტიურ პერიოდში მათ ვაჭრობა დაამყარეს ნუბიასთან ოქროსა და ნელსაცხებლების შემოსატანად. ისინი ასევე ვაჭრობდნენ პალესტინასთან, რაც დასტურდება პალესტინური სტილის ზეთის ლარნაკებით, რომლებიც პირველი დინასტიის ფარაონების აკლდამებში იპოვეს. ეგვიპტური კოლონია დაფუძნებული სამხრეთ ქანაანში თარიღით ოდნავ უსწრებს პირველ დინასტიას. ნარმერი ეგვიპტურ თიხის ჭურჭელს ამზადებინებდა ქანაანში და შემდეგ უკან ეგვიპტეში აგზავნიდა.
სულ მცირე მეორე დინასტიისთვის ძველი ეგვიპტელების ვაჭრობა ბიბლოსთან ხარისხიანი ხე-ტყის მასალის შემოტანის საშუალებას იძლეოდა, რაც იშვიათი იყო ეგვიპტეში. მეხუთე დინასტიისთვის პუნტების მიწასთან ვაჭრობით შემოდიოდა ოქრო, არომატული რეზინი, აბანოზი, სპილოს ძვალი და გარეული ცხოველები, როგორიცაა მაიმუნები და მაკაკები. ეგვიპტე ანატოლიასთან ვაჭრობაზე იყო დამოკიდებული კალის მნიშვნელოვანი მარაგისა და სპილენძის დანამატის შემოტანაში. ძველი ეგვიპტელები ერთობ აფასებდნენ ცისფერ ქვას lapis lazuli, რომელიც შორეული ავღანეთიდან შემოჰქონდათ. ეგვიპტის ხემლთაშუაზღვის სავაჭრო პარტნიორთა შორის იყვნენ საბერძნეთი და კრეტა, საიდანაც სხვა საქონელთან ერთად ზეთისხილის ზეთიც შემოჰქონდათ. ფუფუნების საგნებისა და ხე-ტყის იმპორტის სანაცვლოდ ეგვიპტელებს გაჰქონდათ მარცვლეული, ოქრო, სელი და პაპირუსი, სხვა მზა ნაწარმთან ერთად (მათ შორის მინა და ქვის ნაკეთობები).
სოფლის მეურნეობა
მიწის დამუშავება ეგვიპტეში დამოკიდებული იყო მდინარე ნილოსის ციკლზე. ეგვიპტელები ცნობდნენ სამ სეზონს: „ახეტს“ (წყალდიდობა), „პერეტს“ (მოსავლის მოყვანა), და „შემუს“ (მოსავლის აღება). წყალდიდობის სეზონი გრძელდებოდა ივნისიდან სექტემბრამდე, რომელიც მდინარის ნაპირებზე მინერალებით მდიდარ სილას ლექდა, რაც იდეალური იყო მარცვლეულის მოსაყვანად. წყლის დაწევის შემდეგ მოსავლის მოყვანის სეზონი გრძელდებოდა ოქტომბრიდან თებერვლამდე. ფერმერები ხნავდნენ და თესდნენ ველებზე, რომლებიც არხებით ირწყვებოდა. ეგვიპტეში წვიმა იშვიათი იყო, ამიტომ ფერმერები ძირითადად ნილოსის წყალზე იყვნენ დამოკიდებული. მარტიდან მაისამდე ფერმერები მოსავალს იღებდნენ. ხორბალს შემდეგ ფქვავდნენ, ხდიდნენ ლუდისთვის ან ინახავდნენ მომავლისთვის.
ძველ ეგვიპტელებს ასლი და ჭვავი მოჰყავდათ, სხვა რამდენიმე მარცვლეულთან ერთად, რაც ორი ძირითადი საკვების შესაქმნელად გამოიყენებოდა — პურისა და ლუდისთვის. ისლის მცენარე, მოჭრილი ყვავილობამდე, მოჰყავდათ ქსოვილის ძაფის დასახვევად. ამ ძაფით სელს ქსოვდნენ და ტანსაცმელს კერავდნენ. ნილოსის ნაპირებზე მოყვანილი პაპირუსისგან საწერ ქაღალდს ამზადებდნენ. ხილი და ბოსტნეული მოჰყავდათ საბაღე ნაკვეთებზე, შემაღლებულ ადგილებზე, საცხოვრებელ მიდამოებთან ახლოს და ისინი ხელით ირწყვებოდა. ბოსტნეულთა შორის იყო ნიორი, ნესვი, ყაბახი, სალათი და სხვა, ყურძენთან ერთად, რომლისგანაც ღვინოს ამზადებდნენ. thumb|left|სენედიემი მიწას ხნავს წყვილი ხარის მეშვეობით, რომლებსაც ასევე ტვირთსაზიდად და საკვებად იყენებდნენ.
ცხოველები
ეგვიპტელებს სწამდათ, რომ ბალანსი ადამიანებსა და ცხოველებს შორის კოსმიური წესრიგის მნიშვნელოვანი ელემენტი იყო, შესაბამისად, ადამიანები, ცხოველები და მცენარეები ერთი მთლიანის ნაწილად ითვლებოდა. ცხოველები, როგორც შინაური, ისე გარეული, სულიერების, თანაარსებობისა და არსებობის კრიტიკული წყარო იყო ძველი ეგვიპტელებისთვის. მსხვილფეხა რქოსანი ცხოველები ყველაზე მნიშვნელოვანი საქონელი იყო; ადმინისტრაცია გადასახადს კრეფდა მსხვილფეხა საქონელზე რეგულარული აღწერებისას, ხოლო პირუტყვის რაოდენობა მათი მფლობელის პრესტიჟსა და მნიშვნელობაზე მიუთითებდა. მსხვილფეხა საქონელთან ერთად ძველ ეგვიპტელებს მოშინაურებული ჰყავდათ ცხვარი, თხა და ღორი. ფრინველი, როგორიცაა იხვი, ბატი და მტრედი, დამწყვდეული ჰყავდათ, სადაც მათ მოსასუქებლად დაძალებით ცომით კვებავდნენ. ნილოსში უხვად იყო თევზი. ფუტკარი მიშინაურებული იყო სულ მცირე ძველი სამეფოს დროიდან და მათგან თაფლი და სანთელი მზადდებოდა.
ძველი ეგვიპტელები სახედარსა და ხარს ტვირთსაზიდად იყენებდნენ. მათვე იყენებდნენ მინდვრების სახნავ-სათესად. მოსუქებული ხარის დაკვლა ღვთაებისთვის შეწირვის რიტუალის ცენტრალური ნაწილი იყო. ცხენი ეგვიპტელების ყოფა-ცხოვრების ნაწილი მეორე გარდამავალ პერიოდში ჰიქსოსთა მიერ გახდა. აქლემი, მიუხედავად იმისა, რომ ახალი სამეფოს დროიდან ცნობილი იყო, ტვირთმზიდად გვიანდელ პერიოდამდე არ გამოუყენებიათ. არსებობს წყაროები, რომლებიც მიუთითებს მცირე ხნით სპილოების გამოყენებაზე გვიან პერიოდში, თუმცა ეს პრაქტიკა მალევე მიივიწყეს მათთვის საჭირო საბალახოების არქონის გამო. ძაღლები, კატები და მაიმუნები გავრცელებული შინაური ცხოველები იყო, ხოლო უფრო ეგზოტიკური ცხოველები შემოყვანილი აფრიკის გულიდან, როგორიცაა ლომები, არისტოკრატიულ ოჯახებში ჰყავდათ გასართობად. ჰეროდოტეს აღწერით ეგვიპტელები ერთადერთი ხალხი იყო, რომელთაც შინაური ცხოველები საკუთარ სახლში ეჭირათ. წინადინასტიურ და გვიან პერიოდებში ცხოველის ფორმის ღვთაებების თაყვანისცემა განსაკუთრებით პოპულარული იყო, მაგ. კატა ქალღმერთი ბასტეტი და იბისი ღმერთი თოთი, და ამ ცხოველებს დიდი რაოდენობით ამრავლებდნენ რიტუალური მსხვერპლშეწირვისთვის.
ბუნებრივი რესურსები
ეგვიპტელები ტყვიის მადნის გალენიტს გებელ როსადან ბადეების, მცირე ხელსაწყოებისა და ფიგურების დასამზადებლად იყენებდნენ. სპილენძი ყველაზე მნიშვნელოვანი ლითონი იყო ხელსაწყოებისთვის და საწვავ მაღაროებში იდნობოდა სინაიზე მოპოვებული მალაქიტის მადნიდან. მუშები ოქროს აგროვებდნენ ალუვიული დეპოზიტების დანალექებიდან შეგროვებული მარცვლების გარეცხვით ან უფრო შრომატევადი ოქროს შემცველი კვარციტის დაქუცმაცებისა და რეცხვის პროცესით. რკინის დეპოზიტები, მოპოვებული ზემო ეგვიპტეში, გვიან პერიოდში იქნა ათვისებული. მაღალი ხარისხის სამშენებლო ქვები უხვად იყო ეგვიპტეში; ძველი ეგვიპტელები კირქვას მთელი ნილოსის ხეობის გასწვრივ ამზადებდნენ, გრანიტს ასუანიდან, ხოლო ბაზალტსა და ქვიშაქვას ვადისიდან აღმოსავლეთის უდაბნოში. დეკორატიული ქვების დეპოზიტები აღმოსავლეთის უდაბნოში იყო გავრცელებული და ათვისებული იყო უკვე პირველი დინასტიის პერიოდში. პტოლემეურ და რომაულ პერიოდებში მაღაროელი მუშები ზურმუხტის დეპოზიტებს ამუშავებდნენ ვადი სიკაიტში, ხოლო ამეთვისტოს ვადი ელ-ჰუდიში.
ფარაონები
thumb|137px|ძველი ეგვიპტელი ფარაონი ფარაონები უდიდეს როლს ასრულებდნენ ეგვიპტელთა ცხოვრებაში. ისინი ერთდროულად ქვეყნის მმართველებიც იყვნენ და უმაღლესი ქურუმებიც. ფარაონი იყო განკაცებული ღმერთი დედამიწაზე და ღმერთი სიკვდილის შემდეგ. იგი ღვთის შვილად მიიჩნეოდა და მის სამეფო ტიტულს „რას შვილიც“ ემატებოდა. თვით ტერმინი „ფარაონი“ ორი სიტყვის შერწყმაა: „პერ-აა“, რაც „დიდ სისხლს“ ნიშნავდა. ფარაონს ქარაგმულად იხსენიებდნენ, რათა მისი სახელი ტაბუდადებული ყოფილიყო. ამ სახელის ხმამაღლა წარმოთქმა არ შეიძლებოდა.
ქურუმები
მინი|მარცხნივ|135px|ძველი ეგვიპტელი უმაღლესი ქურუმი
ადამიანებს, რომლებიც საკულტო-სარიტუალო საქმიანობას და ტაძრების მომსახურებას ეწეოდნენ, ქურუმები ერქვათ. ქურუმები შეადგენდნენ ეგვიპტის საზოგადოების ყველაზე გავლენიან სოციალურ ფენას. ზოგჯერ ისინი დინასტიებსაც აფუძნებდნენ. მოგვიანებით ქურუმობას მემკვიდრეობითი ხასიათი მიიღო.
ქურუმების იერარქია განსაკუთრებული ორგანიზებულობით გამოირჩეოდა. ყოველ ღვთაებას ჰყავდა თავისი კლირი (ორგანიზაცია), რომლის სათავეშიც უმაღლესი ქურუმი იდგა. მას ფარაონი ნიშნავდა. რაც უფრო მაღალი იყო ამა თუ იმ ღმერთის ადგილი პანთეონურ იერარქიაში, მით უფრო ძლიერი იყო კლირი.
მოხელეები და ნომარქები
ფარაონი ეგვიპტეს მართავდა თავისი ოჯახის წევრების დახმარებით. დიდგვაროვნებიდან ერთ-ერთს ფარაონი ვეზირის თანამდებობაზე ნიშნავდა. ვეზირები სიდიდით მეორე ადგილზე იდგნენ. მათ ემორჩილებოდნენ მეურნეობის სხვადასხვა დარგის მმართველები — მოხელეები. ვეზირს შეეძლო მოხელე გაეთავისუფლებინა ან მის მაგივრად სხვა დაენიშნა.
ნომარქი იყო ერთ-ერთი თანამდებობა. ნომარქს ფარაონი ნიშნავდა. მას ევალებოდა მის ტერიტორიაზე მდებარე სარწყავი სისტემის წესრიგში მოყვანა, მოსახლეობის აღრიცხვა და გადასახადების აკრეფვა.
მოხელეებსა და ნომარქებს თავდაპირველად სახელმწიფო აფინანსებდა, მაგრამ მათი რაოდენობის გაზრდის შემდეგ ეს გაჭირდა. ფარაონი მათ უყოფდა მიწებს, რომლითაც ისინი სარგებლობდნენ მანამ, სანამ თანამდებობები ეკავათ, გათავისუფების შემთხვევაში ამ მიწას კარგავდნენ. თუმცა იყო შემთხვევები, როდესაწ მიწები მემკვიდრეობით გადადიოდა.
მეთემეები და მონები
ეგვიპტის მოსახლეობის ძირითად ნაწილს მიწათმოქმედები ანუ მეთემეები შეადგენდნენ.ისინი ამუშავებდნენ ფარაონის, ნომარქის, ტაძრებისა და მოხელეთა კუთვნილ მიწებს, იშვიათად საკუთარსაც. ზოგჯერ მათ სახელმწიფო სამუშაოებზეც ანაწილებდნენ.
ფარაონები ხშირად აწყობდნენ ლაშქრობებს მეზობელ კუთხეებში. ამ დროს იგი თითოეული თემიდან მეომრებს ითხოვდა. ამ ლაშქრობების სიხშირის გამო ეგვიპტეში გაჩდნენ სამხედრო მონები, რომლებიც უუფლებონი იყვნენ. მათ სახელმწიფო ინახავდა და მძიმე სამუშაოზე აგზავნიდა.