cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
დავით IV აღმაშენებელი
ურთიერთობა სომხეთთან
კრების შედეგის მიუხედავად (საქართველოს სამეფოს სურვილი ვერ განხორციელდა სომხური ეკლესიის შემოერთების საკითხი კი დავითის შემდეგ ხანაშიაც იდგა), ქართველ-სომეხთა ურთიერთობა მეგობრული და კეთილი იყო, სომხური მიწები კი დავითის დროიდან მოკიდებული, საქართველოს უშუალო შემადგენლობაში იყო (ეს დამოკიდებულება მონღოლების შემოსევამდე გაგრძელდა).
ურთიერთობა შირვანთან
საქართველოს სამეფო კარი დიდ ყურადღებას უთმობდა შირვანთან ურთიერთობის საკითხს. მას შემდეგ, რაც კახეთ-ჰერეთი შემოერთებული იქნა, შირვანი საქართველოს უშუალო მეზობელი გახდა და შირვანშაჰთან უშუალო დამოკიდებულებას უფრო დიდი მნიშვნელობა მიეცა. გარკვეული პოლიტიკური შინაარსი იყო ჩადებული დავითის ასულის — თამარის შირვანშაჰის მემკვიდრესთან ქორწინებაში. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსი როცა 1116 წელს მომხდარ ამბებს გადმოგვცემს, აღნიშნავს, რომ თამარის ქორწინება 1105-06 წლებშია სავარაუდებელი. დავითის მიერ გადადგმული ეს ნაბიჯი გამიზნული იყო შირვანშაჰთან კეთილი დამოკიდებულების დასამყარებლად და მის ჩასაბმელად სელჩუკებთან ბრძოლაში. დავითის ასული თამარი დაქორწინებულია აფრიდუნ შირვანშაჰის ძეზე — მანუჩეჰრ II-ზე.
როგორც ჩანს, ქორწინების აქტმა დავითის მოლოდინი არ გაამართლა და საქართველოს მეფე აქტიურ პოლიტიკურ მოქმედებაზე გადავიდა შირვანის მიმართ. მან რამდენიმეჯერ დალაშქრა ეს ქვეყანა. შირვანის ციხე-ქალაქებში საქართველოს მეფის გარნიზონები ჩადგნენ, საქმეთა გამრიგებლად კი ვაზირი სვიმეონი —მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი და ბედიელ-ალავერდელი იყო. აქედან მოკიდებული, შირვანი ვასალურ დამოკიდებულებაში იყო ფეოდალური საქართველოს მონარქიასთან. სავარაუდოა, რომ სწორედ ამ დროიდან (XII საუკუნის 20-იანი წლები) ატარებდნენ ქართველი მეფეები შირვანშაჰის ტიტულს. ამ ტიტულით XII საუკუნის საქართველოს მეფეთა მოხსენიება წერილობით წყაროებში არის ერთ-ერთი მაჩვენებელი შირვანშაჰის ყმადნაფიცობისა საქართველოს მიმართ. იმ ფაქტზე, რომ XII საუკუნის 20-იანი წლებიდან მონღოლთა შემოსევებამდე შირვანი საქართველოს პოლიტიკური გავლენის ქვეშ იყო, საგანგებოდ მიუთითებენ მკვლევარები.
ყურადღება უნდა მიექცეს იმ გარემოებასაც, რომ შირვანის გამგებლად დავითმა სამეფო კარის პირველი ვაზირი დანიშნა, ეს კი იმაზე უნდა მიგვანიშნებდეს, რომ საქართველოს სამეფო კარის პოლიტიკა შირვანში არა მხოლოდ სამხედრო ოკუპაციას, არამედ სამოქალაქო-ადმინისტრაციული ღონისძიებების გატარებასაც ისახავდა მიზნად.
დავითის მემკვიდრეების დროს შირვანის აღმოსავლეთ ნაწილში შირვანშაჰის ხელისუფლება აღდგა ვასალური დამოკიდებულების პირობით, დასავლეთი ნაწილი კი საარიშიანოს შემოუერთდა ე. ი. საკუთრივ საქართველოს საზღვრებში შემოვიდა. საქართველო-შირვანის ამგვარი დამოკიდებულება მონღოლთა შემოსევებამდე გაგრძელდა. მთელი XII საუკუნის განმავლობაში საქართველო და შირვანი ერთმანეთის მხარდამხარ იბრძოდნენ საერთო მტრის წინააღმდეგ.
ურთიერთობა ბიზანტიასთან
დავითის აქტიურმა საგარეო პოლიტიკამ ბიზანტიასთან ურთიერთობის პრობლემებიც მოიცვა. XI საუკუნის თითქმის მთელ სიგრძეზე საქართველო ბიზანტიის გავლენის ქვეშ იყო. 1071 წლის აგვისტოში მანასკერტის ბრძოლაში მძიმე მარცხის შემდეგ ბიზანტიის იმპერიის როლი და გავლენა თანდათან კლებულობს. განუხორციელებელი დარჩა ამიერკავკასიაში შესვლისა და საქართველოზე თავისი უზენაესობის განმტკიცების გეგმაც. დავითი ერთიანი საქართველოს მეფეთაგან პირველი იყო რომელმაც უარყო ბიზანტიური საკარისკაცო ტიტულები. ნიშანდობლივია, რომ XI საუკუნის საქართველოს ყველა მეფე ატარებდა კურაპალატის, ნოველისიმოსის, სევასტოსის, მაგისტროსის თუ კესაროსის ტიტულებს. თვით დავითი, როგორც ერთ-ერთი საბუთიდან ჩანს, ჯერ კიდევ გამეფებამდე ატარებდა სევასტოსის ტიტულს. იგი ერთ საბუთში „პანიპერსევასტოსადათაც“ იწოდება. ფაქტია, რომ დავითმა გარკვეული პოლიტიკური და ეკონომიკური წარმატებების მიღწევის შემდეგ უარყო ბიზანტიური ტიტულები. სწორედ ამიტომ XI საუკუნის 90-იანი წლებიდან მოკიდებული იგი არც ერთ წყაროში ბიზანტიური საკარისკაცო ტიტულით აღარ მოიხსენიება. ეს სრულიად გარკვევით მიუთითებდა იმ ფაქტზე, რომ საქართველო ამიერიდან თავს ბიზანტიის თანასწორ ქვეყნად თვლიდა.
დავითი, რომელიც სელჩუკთა ამიერკავკასიიდან განდევნისათვის იბრძოდა, კარგად გრძნობდა რომ ბიზანტიასთან ურთიერთობა თანაბარ ვითარებაში აუცილებელი იყო. სწორედ ბიზანტიასთან ურთიერთობის განმტკიცების ინტერესებმა გადაადგმევინა საქართველოს ნაბიჯი დინასტიური ქორწინებისაკენ, როცა თავისი ქალიშვილი კატა 1116 წელს „გაგზავნა საბერძნეთს სძალად ბერძენთა მეფისად“. დავითის ასული კატა დაქორწინდა ბიზანტიის იმპერატორის ალექსი I კომნენოსის უმცროს ვაჟზე — ისაკზე. ასეთი დამოყვრების შემდეგ დავითის ისტორიკოსს ჰქონდა სრული უფლება განეცხადებინა, რომ საქართველოს მეფისათვის „მეფე ბერძენთა“ იყოო „ვითარცა სახლეული თვისი“. ბიზანტიასთან ურთიერთობის კეთილმეზობლური პოლიტიკა არ შეცვლილა დავითის მეფობის ბოლო წლებამდე (დავითი არ ჩარეულა მისი სიძის — ისაკისა და ალექსი კომნინოსის უფროსი ვაჟის — იოანეს შორის ატეხილ უთანხმოებაში, რითაც საქართველოს სამეფომ უზრუნველყო სამხრეთ-დასავლეთი საზღვრების უსაფრთხოება).
ურთიერთობა ჯვაროსნებთან
ნიშანდობლივია დავითის ისტორიკოსის სიტყვები: „ფრანგნი“-თ დავითის ისტორიკოსი ევროპელ ჯვაროსნებს აღნიშნავს. იგი ისეთ მნიშვნელოვან მოვლენებს, როგორიც სელჩუკებისათვის ხარკის შეწყვეტა და ქვეყბნის მოშენება-გაძლიერება იყო, იერუსალიმისა და ანტიოქიის აღებას უკავშირებს.
ჯვაროსანთა გამოჩენამ, მათმა წარმატებებმა ახლო აღმოსავლეთში დავითის პოლიტიკის გატარებას შეუწყო ხელი. თავის მხრივ, საქართველოს მეფის წარმატებული ბრძოლა სელჩუკებთან ჯვაროსნების წისქვილზე ასხამდა წყალს. ამიტომ იყო, რომ ჯვაროსნების მიერ ახლად დაარსებული სამთავროები სელჩუკთა განდევნისა და დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლ საქართველოს თავიანთ მეგობრად თვლიდნენ.
წყაროებიდან აშკარაა, რომ დავითი მეტად პოპულარული იყო ჯვაროსანთა შორის. იოანე ბატონიშვილის „კალმასობაში“ დაცულია ცნობა, რომ იერუსალიმის მეფე ბოლდუინ II-ს გარკვეული კავშირი ჰქონდა დავით აღმაშენებელთან. ისინი საიდუმლოდაც ხვდებოდნენ ერთმანეთს.
დავით აღმაშენებელი და მისი დროის საქართველო კასპიის კარის დამცველად და თურქ-სელჩუკთა წინააღმდეგ ბრძოლაში ჯვაროსანთა „წინაბურჯად“ მოიხსენიებოდა. საქართველო ჯვაროსანთათვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა.
საქართველოსა და ჯვაროსნების ურთიერთობას მეტად საინტერესოდ გამოხატავს ამ უკანასკნელთა დამოკიდებულება იერუსალიმის ქართველთა ჯვრის მონასტრისადმი. ჯვაროსნების მიერ 1099 წელს იერუსალიმის აღების შემდეგ დაარსდა დასავლეთევროპული ტიპის მსხვილი სამხედრო-ფეოდალური სახელმწიფო, რომელსაც იერუსალიმის სამეფო ეწოდებოდა. ამ დროიდან მოკიდებული, სამეფოს ტერიტორიაზე მდებარე მართლმადიდებლური ტაძრები ლათინებმა დაისაკუთრეს, მაგრამ ქართველთა ჯვრის მონასტერს ხელი არ ახლეს. ჯვაროსანთა ეს მოქმედება განაპირობა იმ სამხედრო-პოლიტიკურმა ურთიერთობამ, რაც ქართველებსა და ჯვაროსნებს შორის იყო. ჯვაროსნები, თურმე, დიდ სიმდიდრეს სწირავდნენ ქართულ მონასტრებს, რის გამოც ისინი საგანგებოდ მოიხსენიებიან აღაპებში.
დიდგორის ბრძოლის დროს დავით აღმაშენებლის ლაშქარში ჯვაროსნების („ფრანგების“) ყოფნა ასევე მიგვანიშნებს საქართველოს კონტაქტებზე ევროპის ქვეყნებთან.
დავითის დროის საქართველოს ფართო მასშტაბის პოლიტიკური და კულტურული ურთიერთობა ჰქონდა ჩრდილო კავკასიისა (ოსები, ყივჩაყები, დაღესტნის ხალხები) და სხვა ხალხებთან, ძველ რუსეთთან, სომხეთთან, შირვანთან, ბიზანტიასა და ჯვაროსნებთან.
დავითის საგარეო პოლიტიკა აქტიური იყო და ფეოდალური საქართველოს პროგრესის პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული წინსვლის საქმეს ემსახურებოდა.
კულტურულ-საგანმანათლებლო და სააღმშენებლო მოღვაწეობა
thumbnail|left|180px|ფრესკა, გელათი მინი|დავით აღმაშენებლის ჯვარი გაუთავებელ ომიანობაში მყოფი მეფე არც კულტურულ-საგანმანათლებლო საქმიანობას ივიწყებდა. დავითი ფრიად განსწავლული ადამიანი იყო და ერის განათლებაზეც რეალურად ფიქრობდა. ეს შეუმჩნეველი არ დარჩენია სომეხ მემატიანეს ვარდან ბაზბერდეცს, რომელიც აღნიშნავს, რომ „დავითი ძლიერ ზრუნავდა ცოდნის მოყვარე ივერიის ხალხზე“. ცოდნის მიღების მიზნით საქართველოს მეფეს 40 ბავშვი აურჩევია და საბერძნეთში (ბიზანტიაში) გაუგზავნია, რათა ესწავლათ ენები, შეესრულებინათ თარგმანები და ჩამოეტანათ, რაც მათ გააკეთეს კიდევაც. სამი მათგანი შემდეგში ცნობილი გახდა თავისი მოღვაწეობით.
სწავლა-აღზრდის საქმე თვით საქართველოშიც დაწინაურებული ჩანს დავითის მოღვაწეობის პერიოდში. სკოლები, ძირითადად, ეკლესია-მონასტრებთან არსებობდა. XI-XII საუკუნეების საქართველოში ეკლესია-მონასტრებთან არსებული სკოლები ოფიციალური სახისა იყო სადაც ასწავლიდნენ თეოლოგიას, ჰიმნოგრაფიას, ლიტურგიკასა და ქართულ მწიგნობრობას, რომელთან ერთად გავრცელებული იყო კერძო, საშინაო სწავლება სამეფო კარის და დიდგვაროვანი ფეოდალების ოჯახის შვილებისათვის.
დავითის დროინდელ საქართველოში, როგორც ჩანს არაერთი უმაღლესი სკოლა და აკადემია იყო, რომელთა შორის გამორჩეული ადგილი გელათს უკავია. დავითმა 1106 წელს „მოიგონა აღშენება მონასტრისა“ და „ადგილსა ყოვლად შვენიერსა და ყოვლითურთ უნაკლოსა“ ააგო ტაძარი, რომელიც იყო „აღმატებული ყოველთა წინანდელთა ქმნულთა“, განთქმული თავისი „სივრცითა და ნივთთა სიკეთითა და სიმრავლითა, და მოქმნულობისა შეუსწორებლობითა“. ეს იყო გელათი, სადაც დაფუძნებული იქნა ქართული განათლებისა და კულტურის მნიშვნელოვანი კერა — გელათის აკადემია. დავითის ისტორიკოსი გელათს მოიხსენიებს „ყოვლისა აღმოსავლეთისა მეორედ იერუსალიმად, სასწავლოდ ყოვლისა კეთილისად, მოძღუარად სწავლულებისად, სხუად ათინად, ფრიად უაღრეს მისსა საღმრთოთა შინა წესთა...“ (ქართლის ცხოვრება). მინიატიურა|მარჯვნივ|დავით აღმაშენებლის მიერ დაარსებული [[გელათის აკადემია საქართველოს უმნიშვნელოვანეს კულტურულ-საგანმანათლებლო კერას წარმოადგენდა.]] უპირველეს ყოვლისა საჭირო იყო გელათის აკადემიის სათანადო კადრებითა და მატერიალური ბაზით უზრუნველყოფა. საქართველოს მეფე სწავლულ-მეცნიერებს ეძებდა არა მარტო „თჳსთა ოდენ სამეფოთა შინა, არამედ ქუეყანისა კიდეთად“. დავითი მაღალი კრიტერიუმებით უდგებოდა სწავლულთა შერჩევას. მეფემ გამოძებნა და „შემოკრიბნა კაცნი პატიოსანნი ცხოვრებითა და შემკული ყოვლითა სათნოებითა“.
გელათის აკადემია დაარსებული უნდა იყოს 1106-1110 წლებში ე. ი. ტაძრის მშენებლობის დასრულებამდე. ამ ტაძრის მთლიანი კომპლექსი დემეტრე I-ის დროს დასრულდა.
გელათის აკადემია შუა საუკუნეების პირველი აკადემიაა. იგი რეალური მოთხოვნილებების ნიადაგზე შეიქმნა და უწინარა იმ იდეოლოგიურ მოძრაობას, რომელიც გზას უკაფავდა ქართულ რენესანსს. XII საუკუნის 10-იან წლებში მოსულა გელათის აკადემიაში სამოღვაწეოდ იოანე პეტრიწი. იგი დავითს მოუწვევია. პეტრიწიც მინდობია საქართველოს მეფეს და მთელი ძალით შესდგომია მოღვაწეობას. 1114 წელს გელათის აკადემიაში მოღვაწეობა დაიწყო ქართველმა სასულიერო მოღვაწემ ფილოსოფოსმა, მწერალმა და ჰიმნოგრაფმა არსენ იყალთოელმა.
გელათის აკადემიაში მოღვაწეობდნენ ქართული მეცნიერებისა და კულტურის ყველაზე უფრო მეტად გამოჩენილი პირები, რამაც მისი როგორც უმაღლესი კულტურული და სასწავლო ცენტრის მნიშვნელობა უაღრესად გაზარდა და ფრიად ავტორიტეტული გახადა.
აკადემიაში ისე როგორც იმდროინდელი ბიზანტიის სქოლასტიკურ უმაღლეს სკოლებში ისწავლებოდა მეცნიერების 7 ძირითადი დარგი: გრამატიკა, ფილოსოფია, რიტორიკა, არითმეტიკა, გეომეტრია, მუსიკა და ასტრონომია. მინიატიურა|მარცხნივ|[[შიომღვიმე|შიომღვიმის მონასტრის ზემო ეკლესია, რომლის აგება დავით აღმაშენებლის სახელს უკავშირდება.]] მინი|დავით აღმაშენებლის ხელნაწერი სინას მთის წმ. ეკატერინეს მონასტრიდან, სადაც ვკითხულობთ: „ქ. მე დავით უნარჩევესმან მონამან ჴელითა მონითა ქრისტესთა მან გავგზავნე წიგნი ესე მთას წმიდას სინას ვინც მოიხარებდეთ ლოცვა ყავთ ჩემთვინ.“ დავითი დიდ ყურადღებას აქცევდა კულტურული ცენტრების გამრავლებას საზღვარგარეთაც. მრავალმხრივ განათლებულ საქართველოს მეფეს თავისი დამხმარე ხელი შორს გაუწვდენია საზღვარგარეთული სავანეებისათვის, „''...აღავსო ზღუა და ხმელი ქუელის საქმემან მისმან. რამეთუ ლავრანი და საკრებულონი და მონასტერნი არა თჳსთ ოდენ სამეფოთა, არამედ საბერძნეთისნიცა მთაწმინდისა და ბორღალეთისანი, მერმეცა ასურეთისა და კჳპრისა, შავისა მთისა, პალესტინისანი, აღავსნა კეთილითა, უფროსღა საფლავი უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტესი, და მყოფნი იერუსალიმისანი თჳთოფერთა მიერ შესაწირვთა განამდიდრნა. კუალად უშორესცა ამათსა: რამეთუ მთასა სინასა... აღაშენა მონასტერი და წარსცა ოქრო მრავალათასეული, და მოსაკიდელნი ოქსინონი, და წიგნები საეკლესიო სრულებით, და სამსახურებელი სიწმინდეთა ოქროსა რჩეულისა''“. საზღვარგარეთ ქართული კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრების გაჩენა დავითის დიდი გავლენისა და ავტორიტეტის მაჩვენებელია საერთაშორისო მასშტაბით.
XI-XII სს-ის საქართველოში განსაკუთრებულ აღმავლობას განიცდის ხუროთმოძღვრება, ამ პერიოდში შეიქმნა შუა საუკუნეების საქართველოს ყველაზე მნიშვნელოვანი და დიდი ტაძრები, რომელშიაც მკაფიოდ გამოჩნდა ახალი სტილისტიკური ნიშნები. დავითს დიდი სააღმშენებლო საქმიანობა გაუშლია: „რაოდენნი ეკლესიანი აღაშენნა, რაოდენნი ხიდნი მდინარეთა სასტიკთა ზედა, რაოდენი გზანი საწყინოდ სავალნი, ქვა-ფენილქვნა...“ და ა. შ. მისივე ბრძანებით იქნა აგებული შიომღვიმის ზემო ეკლესია.
ჩვენამდე მოღწეულია დავით აღმაშენებლის ორი ანდერძი: ერთი შიომღვიმის ლავრისადმი, ხოლო მეორე გელათისადმი. ამ ანდერძებიდან ჩანს, თუ რა დიდი წყალობა გაუღია მეფეს ამ სასულიერო და საერო სასწავლო ცენტრებისადმი.
ამავე დროს, მეფე არა მარტო თანამემამულეებს მფარველობდა, არამედ უცხოელ მეცნიერებსა და სწავლულებსაც ზრუნვას არ აკლებდა. არაბი ისტორიკოსი, იბნ ალ-ჯაუზი აღნიშნავს, რომ დავითი მუსლიმ პოეტებს, სუფიებსა და სწავლულებს ხშირად იწვევდა სამეფო კარზე და წვეულებებსაც უმართავდა მათ.
პიროვნება
180პქ|მინიატიურა|მარცხნივ|დავით IV-ის ფრესკა, XIX ს., შიომღვიმის მონასტერი.
ტოლერანტობა
დავით აღმაშენებლის პიროვნების შესაფასებლად მნიშვნელოვანია მისი ტოლერანტობა როგორც სხვა ეთნოსების, ისე რელიგიების მიმართ. XII საუკუნის პირველი მეოთხედის საქართველოში დავით აღმაშენებელი თავის რელიგიურ პოლიტიკაში ატარებდა სარწმუნოებათა თავისუფლების — რჯულთშემწყნარებლობის პრინციპს, რაც იმ დროისათვის მეტად უჩვეულო მოვლენა იყო. ქართველი ისტორიკოსებისაგან განსხვავბით, თითქმის ყველა უცხოელი ისტორიკოსი, რომელიც იმ პერიოდის საქართველოს შეეხო, არ დარჩენილა გულგრილი ქართველ მეფეთა ტოლერანტობისადმი და საგანგებო მინიშნებებით დაახასიათა იგი. დავითი მკაცრად იცავდა მაჰმადიან ქვეშევრდომთა რწმენას და მისი შეურაცხყოფის უფლებას არავის აძლევდა. მუსლიმანთა უფლებები პრივილეგირებულ მდგომარეობაში იყო ეკონომიკურ და ფინანსურ დარგებშიც.
არაბი ისტორიკოსის — იბნ-ალ-ჯაუზის ცნობით, დავით მეფე თავის შვილთან — დემეტრესთან ერთად პარასკევობით მეჩეთში დადიოდა, ლოცვას ესწრებოდა და წასვლისას დიდძალ ფულს სწირავდა. დავით აღმაშენებელმა მქადაგებლებს, სუფიებსა და ასკეტებს სასახლეები აუშენა. თუკი მაჰმადიანი თბილისიდან წასვლას დააპირებდა, მას სამგზავრო ფული ეძლეოდა. იბნ-ალ-ჯაუზი დაასკვნის, რომ საქართველოს მეფეები „მაჰმადიანებს უფრო მეტი პატივისცემით ეპყრობოდნენ, ვიდრე თვით მუსლიმანთა ხელმწიფენი“.
დავით აღმაშენებელი ისლამის დიდი მცოდნე იყო და განჯის ყადის ხშირად იმაზეც კი ეკამათებოდა, თუ ყურანი საიდან წარმოსდგაო. მეფე ყოველმხრივ უწყობდა ხელს საქართველოში მცხოვრებ სომხებს. უფლებრივად ქრისტიან მოსახლეობასთან იყვნენ გათანაბრებულნი ებრაელებიც.
მეფე და წიგნი
დავით აღმაშენებლის წიგნისადმი სიყვარული საყოველთაოდ იყო ცნობილი. ლაშქრობაში თუ ხანგრძლივი მგზავრობისას მეფეს ჯორებსა და აქლემებზე აკიდებული მცირე ბიბლიოთეკა დაჰქონდა. მოსვენების წუთებში ყოველთვის წიგნს კითხულობდა. დავითის მემატიანე ერთ საინტერესო დეტალს აღნიშნავს: ყოველი წიგნის წაკითხვის შემდეგ მეფეს წესად ჰქონია ბოლო ფურცელზე ნიშნის დასმა. მემატიანეს დაუთვლია და აღმოჩენილა, რომ ერთ წელიწადში „წიგნი სამოციქულო“ დავითს ოცდაოთხჯერ წაუკითხავს.
წიგნისადმი ასეთი განსაკუთრებული სიყვარული ერთხელ კინაღამ ძვირად დაუჯდა მეფეს. იმხანად თბილისი ჯერ კიდევ არ იყო შემოერთებული. დავითს ამბავი მოუტანეს, რომ განძიდან შემოსულ ქარავანს სელჩუკთა დიდი რაზმი შემოჰყვა ქალაქში. მეფემ გადაწყვიტა სელჩუკები ქალაქიდან გამოეტყუებინა და ასეთ ხრიკს მიმართა — სამასი კაცით ავჭალაში მოუწყო ჩასაფრება მტერს, ხოლო 15 მეომარი ლოჭინის ხევში გაგზავნა და სელჩუკთა ნახირი გამოარეკინა, იმ იმედით, რომ სელჩუკები პირუტყვის დასაბრუნებლად ქალაქიდან მდევარს გამოუშვებდნენ. სანამ მტერი გამოჩნდებოდა, დავითი იქვე, წიგნის წასაკითხად განმარტოვდა და ისე გაერთო კითხვაში, რომ საფარს გვარიანად დაშორდა. მეფე მხოლოდ მაშინ გამოერკვა, როდესაც ბრძოლის ხმა შემოესმა — ქალაქიდან გამოსულ სელჩუკთა ასკაციანი რაზმი ქართველ მებრძოლებს წამოსწეოდა და უთანასწორო ბრძოლა გამართულიყო. საფარში მჯდომი მეომრების მოხმობის დრო აღარ იყო — დავითი მაშინვე ბრძოლის ველისაკენ გაეშურა და უთანასწორო შეტაკებაში ჩაერთო. სელჩუკები დამარცხდნენ, მხოლოდ რამდენიმე თურქმა გააღწია ცოცხალმა. დავითის ხმალი კი ხშირი ცემისაგან ისე იყო დაგრეხილი, რომ ქარქაშში ვეღარ ჩააგო, „ხრმალმანცა დაღულარჭნილმან უარყო ქარქაში თვისი“, — წერს მემატიანე.
„გალობანი სინანულისანი“
165პქ|მინიატიურა|მარჯვნივ|დავით მეფის ხატი
სიკვდილამდე მცირე ხნით ადრე დავით აღმაშენებელმა შექმნა ორიგინალური პოეტური ნაწარმოები „გალობანი სინანულისანი“, რომელიც შუა საუკუნეების ქართული კულტურულ-იდეოლოგიური და ესთეტიკური მრწამსის გამოხატულებაა. მასში მთელი სიღრმითაა გავრცობილი სასულიერო ლირიკაში საფუძვლიანად დამუშავებული (ეფრემ ასურის, იოსებ და თეოდორე სტუდიტეების, ანდრია კრეტელის, იოანე დამასკელისა და სხვათა საგალობლები) სინანულის მოტივი. საგალობელი ზოგადსაკაცობრიო სევდას შეიცავს. დავითი თავს ადარებს უდიდესი ცოდვის ჩამდენთ და ამბობს, რომ არ არსებობს დანაშაული მის სულს რომ არ ამძიმებდეს.
თავის ასეთ დამდაბლებაში ვლინდება სამშობლოსა და რწმენის გადასარჩენად დაუცხრომლად მებრძოლი ადამიანის ზნესრული ბუნება და მაღალი ეთიკური მრწამსი. დავითის „გალობანი სინანულისანიში“ შეცოდებათა შეგნებით უკვე დაძლეულია ცოდვა და ადამიანის დაცემით გამოწვეულ სევდას თან ახლავს ნათელი ტონები ადამიანის სრულქმნის ღრმა რწმენისა.
„გალობანი სინანულისანი“ ქართული ლირიკის ერთ-ერთი შედევრია, რადგან მასში ავტორის ინდივიდუალური განცდა ამაღლებულია ზოგადსაკაცობრიო ტკივილამდე და მეფის ღაღადი თავის ცოდვილ ბუნებაზე საზოგადოებრივ რეზონანსს იძენს.
სამეფო ოჯახი
დავითის ოჯახის შესახებ ცნობები ქართულ წყაროებში მწირადაა შემონახული. ახალგაზრდა უფლისწული ადრეულ ასაკში უნდა დაქორწინებულიყო. მისი პირველი ცოლის შესახებ მხოლოდ ისაა ცნობილი, რომ წარმოშობით სომეხი ყოფილა. დავითს მისგან შეეძინა სამი შვილი: დემეტრე, მოგვიანებით საქართველოს მეფე და ორი ქალიშვილი — თამარი და კატაჲ. თამარი უფროსი იყო მეფის შვილებს შორის. 1105-1106 წლებში იგი შირვანში გაათხოვეს აფრიდუნ შირვანშაჰის ძე მანუჩაჰრ II-ზე. მეფის მეორე ასული გათხოვილი იყო ბიზანტიის იმპერატორის, ალექსი I კომნენოსის, უმცროს ვაჟზე — ისააკზე.
დავით აღმაშენებელს მეორე მეუღლისაგან, ყივჩაყთა მთავრის, ათრაქა შარაღანის ძის ასულ გურანდუხტისაგან, შეეძინა ვაჟი — ვახტანგი. გურანდუხტ დედოფალთან დავითს ქალიშვილებიც შესძენია, თუმცა მათი სახელები ცნობილი არ არის. ისინი მეფის ანდერძში მოიხსენიებიან. თამარ მეფის დროინდელი ისტორიკოსის თქმით, დავითის ერთი ასული, რომელიც სწორედ გურანდუხტ დედოფლისაგან უნდა შესძენოდა მეფეს, გათხოვილი ყოფილა ოსეთში.
ტიტულატურა
დავითის სახელი პირველად 1073 წელს იხსენიება გიორგი II-ის მიერ შიომღვიმის მონასტრისადმი გაცემულ სიგელში, მაგრამ აქ მცირეწლოვანი უფლისწული მხოლოდ ბიზანტიური ტიტულით „კურაპალატობით“ იხსენიება. 1085 წელს დავითი უკვე მეფე და სევასტოსია. ამ დროს გიორგი II ატარებდა ბიზანტიის იმპერიის უმაღლეს ტიტულს — კესაროსს. მისი ვაჟი კი სევასტოსია — შედარებით დაბალი რანგის ტიტულის მატარებელი. მოგვიანებით, დავითი „პანიპერ სევასტოსად“ მოიხსენიება. როგორც ჩანს, გიორგი II-მ მელიქ-შაჰთან მოსალაპარაკებლად წასვლის წინ, სავარაუდოდ, 1083 წელს, თავისი მხოლოდშობილი ვაჟი მეფე-თანამოსაყდრედ აკურთხა. საქართველოს სამეფო კარისთვის ეს ახალი არ იყო, რადგანაც იგივე ნაბიჯი რამდენიმე ათეული წლის წინ გადადგა გიორგი II-ის მამამ, ბაგრატ IV-მ, როდესაც იგი ბიზანტიაში წავიდა და თანამოსაყდრედ შვილი დატოვა.
ერთიანი საქართველოს მეფეთაგან დავითი პირველი იყო რომელმაც ბიზანტიური საკარისკაცო ტიტულები უარყო. აღსანიშნავია, რომ XI საუკუნის საქართველოს ყველა მეფე ატარებდა კურაპალატის, ნოველისიმოსის, სევასტოსის, მაგისტროსის თუ კესაროსის ტიტულებს. თვით დავითი, როგორც ერთ-ერთი საბუთიდან ჩანს, ჯერ კიდევ გამეფებამდე ატარებდა სევასტოსის ტიტულს. იგი ერთ საბუთში „პანიპერსევასტოსადათაც“ იწოდება. ფაქტია, რომ დავითმა გარკვეული პოლიტიკური და ეკონომიკური წარმატებების მიღწევის შემდეგ უარყო ბიზანტიური ტიტულები. სწორედ ამიტომაა, რომ XI საუკუნის 90-იანი წლებიდან მოკიდებული იგი არც ერთ წყაროში ბიზანტიური საკარისკაცო ტიტულით აღარ მოიხსენიება. ეს სრულიად გარკვევით მიუთითებდა იმ ფაქტზე, რომ საქართველო ამიერიდან თავს ბიზანტიის თანასწორ ქვეყნად თვლიდა.
დავით IV-ის სრულ ტიტულატურას წარმოადგენდა: „მეფე აფხაზთა, ქართველთა, რანთა, კახთა და სომეხთა“. შირვანისა და ანისის შემოერთების შემდეგ დავითის ამ ტიტულს, ჩანს, დაემატა „შარვანშა“ და „შაჰანშა“, რაც შემდგომში ქართველი მეფეების ტიტულატურაში აისახა.
გარდაცვალება და დაკრძალვა
მეფემ გარდაცვალების წინ მიიღო საოცარი გადაწყვეტილება — მან ანდერძად დატოვა, რომ გელათის მონასტრის მთავარ კარიბჭეში დაეკრძალათ, რათა ყველა მომლოცველს მის საფლავზე დაედგა ფეხი. საფლავის ქვა ტაძრის (ამჟამად ეს შესასვლელი გაუქმებულია, ვინაიდან მონასტერში მისასვლელი გზა სხვა მხრიდანაა მოწყობილი) შესასვლელში ისეა დადებული, რომ ყველა შემსვლელი იძულებულია მასზე გაიაროს. ლოდს მხოლოდ ერთი წარწერა ამშვენებს — „ესე არს განსასუენებელი ჩემი უკუნითი უკუნისამდე; ესე მთნავს: აქა დავემკვიდრო მე“. არის ვარაუდი, რომ დავითის წმინდანად შერაცხვის შემდეგ მისი ნაწილები მთავარი ტაძრის საკურთხეველში უნდა გადაესვენებინათ. ანტონ პირველის მიერ ხსენების დღედ დადგენილია 26 იანვარი (ახ. სტ. 8 თებერვალი).
დავით აღმაშენებელი ხალხურ გადმოცემებში, ზეპირსიტყვიერებასა და ლიტერატურაში
ნიშანდობლივია, რომ საქართველოს მეფის ყველა ღირსება-თვისება თავისებურად გარდატეხილი წარმოჩნდა ხალხურ ზეპირსიტყვიერებაში, მასში მკაფიოდაა გამოხატული ხალხის სულისკვეთება და ნება-სურვილი.
ქართველ მეფეთა მრავალგვაროვანი წრიდან ზეპირსიტყვიერებაში ასახული ხალხის განუზომელი სიყვარული მხოლოდ ორს — თამარ მეფესა და ერეკლე II-ს ხვდათ წილად. დავითი, ფეოდალური საქართველოს ერთ-ერთი უდიდესი მეფე, რომლის დროსაც ქვეყანამ უდიდესი პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული წინსვლა განიცადა, ხოლო სამეფო ხელისუფლებამ ცენტრალიზაციის მწვერვალს მიაღწია, ხალხურ შემოქმედებაში რამდენადმე მოკრძალებულად მოჩანს, თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ დავითის სიმტკიცე და ქვეყნის აღმასვლა შეუმჩნეველი არ დარჩენია ხალხს. ერთ ხალხურ ლექსში საქართველოს მეფის მთელი მოღვაწეობაა ასახულ-წარმოჩენილი:
მინი|დავით აღმაშენებელი ქართულ საფოსტო მარკაზე. ამ ლექსში დავით აღმაშენებლის მოღვაწეობის თითქმის ყველა მხარეა (აღმშენებლობითი საქმიანობა, ლაშქრობები, ქველმოქმედება, კულტურული მოღვაწეობა) მოცემული. ხალხმა მართებულად შენიშნა საქართველოს მეფის მოღვაწეობის ძირითადი მიმართულებები და ლექსში გადმოსცა.
ერთ ხალხურ თქმულებაში, რომელსაც ეწოდება „დარუბანდის კარები“, გადმოცემულია დავითის გალაშქრება ლეკებზე. აღწერილია, რომ დავითმა ხერხს მიმართა: მოაყვანინა 1000 ცხენი, გააკეთებინა 2 000 კიდობანი და თითოში თითო შეიარაღებული ქართველი ჩასვა. ცხენების წინამძღოლები ვაჭრულად გამოაწყო და დარუბანდში გაისტუმრა, თვითონ კი უკან გაჰყვა. როცა დარუბანდს მიუახლოვდნენ, დავითმა გაგზავნა კაცი ლეკთა უფროსთან, საქონელი მომაქვს გასაყიდად და ქალაქის კარი გააღეთო. ლეკებმა კარი გააღეს. შუაღამისას დავითმა კიდობნები გაახსნევინა და გულადი მეომარები დარუბანდს შეესიენ. ლეკთა მთავარს ქალაქის გასაღებები წაართვეს. დავითმა რკინის კარი ჩამოახსნევინა, შიგ ლეკები შეუბა და ისე ჩამოატანინა გელათში.
ამ თქმულებაში XI საუკუნის საქართველოსა და ჩრდილო კავკასიის დამოკიდებულება ჩანს, დამოკიდებულება სიუზერენისა და ვასალისა.
საინტერესო თქმულებაა შემორჩენილი დავითის მიერ გელათის აგების თაობაზე. აქ თვით მეფის მშენებლობაში მონაწილეობაა ნაჩვენები. „გელათის აგებაზე, — გვაუწყებს თქმულება, — მეფე დავითს დიდი შრომა გაუწევია. მდინარე წყალწითელადან თავისი ხელით ამოუტანია ორი უზარმაზარი ქვა და მონასტრის სამხრეთ-დასავლეთის ყურეში დაუტანებია. ერთ მათგანზე დღემდე არის ვითომ დავითის მიერ გაკეთებული მზის საათი. დარუბანდიდან ჩამოუტანია უშველებელი კარი და მონასტრის გალავნისათვის შეუბამს“. მინიატიურა|მარცხნივ|დავით აღმაშენებელი, მხატვარი — გიორგი გეგეჭკორი. გელათის მშენებლობას უკავშირდება კიდევ ერთი ხალხური გადმოცემა:
დავითის ძლევამოსილებამ, მისმა გამარჯვებებმა შექმნეს აშკარა წანამძღვრები, შექმნილიყო ლეგენდა „მეფე-მღვდელთმთავარ იოანეზე“. ლეგენდა ჯვაროსნული რაინდების დროისაა და ფართოდ იყო გავრცელებული ევროპელ, აგრეთვე აღმოსავლეთის ხალხებში: ჩინელებში, მონღოლებში, თურქებში, სპარსელებში, ინდოელებში, არაბებში, სომხებში, რუსეთში.
ოტო ფრაიზენგელის ქრონიკის მიხედვით 1145 წელზე რამდენიმე წლით წინ მეფე-ხუცესი იოანე, რომელიც სპარსეთსა და სომხეთს იქით ცხოვრობს, თავს დაესხა სპარსელთა და მიდიელთა მეფე-ძმებს და აიღო მათი სამფლობელოს დედაქალაქი ეკბატანი. ეს მეფეები თავიანთი ჯარებით, რომელიც სპარსელთა, მიდიელთა და ასურელთაგან შედგებოდა, გამოვიდნენ მის წინააღმდეგ. სამი დღის სისხლისმღვრელი ბრძოლის შემდეგ გაიმარჯვა იოანემ. ამის შემდეგ იგი გაემართა იერუსალიმის ტაძრის გამოხსნაში ჯვაროსანთა დასახმარებლად, ტიგროსს მიადგა, გადასვლა გემების უქონლობის გამო ვერ მოხერხდა. იგი ჩრდილოეთით აუყვა მდინარეს იმ იმედით, რომ გაყინულ ადგილას გადავიდოდა, მაგრამ ასეთი არ აღმოჩნდა და მეფე-ხუცესი იძულებული გახდა უკან გაბრუნებულიყო.
დღეს ლიტერატურაში სადავო აღარ არის, რომ იოანე მეფე-ხუცესი დავით აღმაშენებელია. ამის ნათელი დასტური თვით ლეგენდაში დაცული ცნობებია, აქ კი მოცემულია ის გამოძახილი, რაც დავითის მოღვაწეობას და კერძოდ, დიდგორის ომში მის გამარჯვებას ჰქონდა. ისიც უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ლათინურ ენაზე შედგენილ XIII საუკუნის ინგლისურ ქრონიკაში პირდაპირაა მინიშნებული: „მთელს საქრისტიანოში გავრცელდა ხმა, რომ მეფე დავითი, იოანე პრესვიტერად სახელდებული, აურაცხელი ჯარით დაიძრა ინდოეთიდან და უკვე დაიპყრო მიდია და სპარსეთიო“.
ცხადია შემთხვევითი არ იყო თითქმის მთელ მსოფლიოში გავრცელებული თქმულება დავით აღმაშენებელსა და მის მიერ წარმოებულ ბრძოლებზე, ეს იმდროინდელი საქართველოს და მისი მეფის დიდ ავტორიტეტსა და ფართო პოპულარობაზე მეტყველებს.
ჩვენამდე მოღწეულია არსენ იყალთოელის მიერ დავითისადმი მიძღვნილი ეპიტაფია (დავითის საფლავის ქვაზე ხუცურად წარწერილი უნახავს მ. საბანინს და დიდი გაჭირვებით ამოუკითხავს):
ქართველ პოეტებს არაერთი ლექსი აქვთ მიძღვნილი დავით აღმაშენებლისა და მისი ეპოქისადმი. განსაკუთრებით პოპულარულია გიორგი ლეონიძის, ანა კალანდაძის, მურმან ლებანიძის, მუხრან მაჭავარიანის ლექსები.
დიდმა ქართველმა მწერალმა კონსტანტინე გამსახურდიამ 1942 წელს გამოსცა ტეტრალოგია „დავით აღმაშენებლის“ პირველი წიგნი. ოც წელზე მეტხანს მუშაობდა მწერალი ამ რომანზე — მეოთხე წიგნი 1962 წელს გამოვიდა. მთელი ნაწარმოები გამსჭვალულია ეროვნული სულისკვეთებითა და სამშობლოსადმი თავდადების იდეით.
ქართულ ისტორიოგრაფიაში ასობით გამოკვლევაა მიძღვნილი დავითის ეპოქისადმი. მეფეზე მონოგრაფიული გამოკვლევა ეკუთვნის აკადემიკოს როინ მეტრეველს. პირველად ეს ნაშრომი 1965 წელს გამოქვეყნდა. ამ მონოგრაფიის გადამუშავებული ვარიანტი ავტორმა ხელახლა გამოსცა 1986 წელს.
საინტერესო ცნობები
thumb|border|200 px|დავით აღმაშენებლის დროშა. დროშაზე გამოსახულია ჯვარი და ცხენი რქოსანი.
გენეალოგია
დავით IV აღმაშენებლის წინაპრები
კომენტარები
<references group="კ"/>
სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს მეფეები კატეგორია:ქართველი წმინდანები კატეგორია:დაბადებული 1073 კატეგორია:გარდაცვლილი 1125 კატეგორია:საქართველოს სამეფოს ბაგრატიონები კატეგორია:ქართველი მეფე-პოეტები კატეგორია:ქართველი მხედართმთავრები კატეგორია:დავით IV აღმაშენებელი კატეგორია:ქუთაისში დაბადებულები კატეგორია:გარდაცვლილი 6 თებერვალი
მოშე არენსი
მოშე არენსი (ივრ. משה ארנס, დ. 19  დეკემბერი, 1925, კაუნასი, ლიტვა — 7 იანვარი, 2019, სავიონი, ისრაელი) — ისრაელის საავიაციო ინჟინერი, მეცნიერი, პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე, საერთაშორისო დიპლომატი. ლიკუდის პარტიის გამგეობის წევრი, სამჯერ იყო ისრაელის თავდაცვის მინისტრი და ერთხელ ისრაელის საგარეო საქმეთა მინისტრი. ასევე წარსულში, ისრაელის ელჩი ამერიკის შეერთებულ შტატებში და ტეხნიონის უნივერსიტეტის  პროფესორი ხაიფაში.
ბიოგრაფია
მოშე არენსი დაიბადა 1925 წლის 27 დეკემბერს, კაუნასში, ლიეტუვაში, შეძლებული ებრაელების ოჯახში, მამა  მრეწველი იყო, ხოლო  დედა — სტომატოლოგი. როდესაც ის წლინახევრის გახდა,  ოჯახი საცხოვრებლად რიგაში გადავიდა, სადაც სწავლობდა დაწყებით სკოლაში. 1939 წელს არენსი ოჯახთან ერთად ემიგრაციაში წავიდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, სადაც მამამისს  ბიზნეს ინტერესები ჰქონდა და მიიღო  აშშ- ს მოქალაქეობა. ოჯახი დასახლდა ნიუ -იორკში. მოშე არენსი სწავლობდა ჯორჯ ვაშინგტონის სახელობის საშუალო სკოლაში.
მალე არენსი სიონისტური მოძრაობა ბეთარის ახალგაზრდული მოძრაობის ლიდერი გახდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს, იგი იყო ტექნიკური სერჟანტი აშშ -ს არმიის ინჟინერთა კორპუსში. 1948 წელს, როდესაც ისრაელმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, არენსი რეპატრირებული იქნა ისრაელშ ი და მსახურობდა ირგუნში მენახემ ბეგინის ხელმძღვანელობით. მამის წინააღმდეგობის მიუხედავად. იგი გაგზავნეს ჩრდილოეთ აფრიკაში (ძირითადად მაროკოსა და ალჟირში) და ევროპაში, რათა დახმარებოდა ადგილობრივ ებრაულ თემებს თავდაცვის ჯგუფების შექმნაში. 1949 წლის მარტში ის დაბრუნდა ისრაელში და გახდა ჰერუტის პარტიის ერთ -ერთი დამფუძნებელი, რომელიც  ირგუნის ერთგვარი წარმონაქმნი იყო. მოშე არენსი მუშაობდა ინჟინრად ამერიკულ კომპანიაში, რომელიც ქმნიდა წყლის სისტემებს თელ-ავივისთვის.
იომ-ქიფურის ომი შემდეგ, არენსი ჩაერთო პოლიტიკაში. 1973 წელს იგი აირჩიეს ქნესეთში ლიკუდის პარტიის წევრად და გახდა ქნესეთის საგარეო საქმეთა და თავდაცვის კომისიის თავმჯდომარე.
1981 წელს, მენახემ ბეგინმა, რომელიც იმ დროს პრემიერ მინისტრი გახლდათ,  მოშე არენსი დანიშნა ისრაელის  ელჩად შეერთებულ შტატებში. მან დატოვა ხსენებული თანამდებობა 1983 წელს, როდესაც პირველად  გახდა თავდაცვის მინისტრი. ამ თანამდებობაზე შეცვალა არიელ შერონი. 1984 წელს იგი გახდა  უპორტფელო მინისტრი ეროვნული ერთიანობის მთავრობაში. 1988 წლის დეკემბერში, იცხაკ შამირის მთავრობაში, არენსი დაინიშნა საგარეო საქმეთა მინისტრად. ეს თანამდებობა ეკავა 1990 წლის ივნისამდე, როდესაც შამირმა იგი კვლავ თავდაცვის მინისტრად დანიშნა 1992 წლამდე,  ლიკუდის მიერ ეროვნული არჩევნების წაგებამდე. მინი|მოშე არენსი და [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებული შტატების თავდაცვის მდივანი უილიამ კოენი (1990)]] 1992 წლის არჩევნების წაგების შემდეგ, არენსმა დატოვა პოლიტიკა. 1999 წელს  იგი  გამოვიდა ბენიამინ ნეთანიაჰუს ლიდერობის წინაარმდეგ ლიკუდი ს პარტიაში. მიუხედავად იმისა, რომ არენსმა მიიღო ხმების მხოლოდ 18%, ნეთანიაჰუმ იგი შეიყვანა მთავრობაში  და დანიშნა თავდაცვის მინისტრის პოსტზე 1999 წლის იანვარში  იცხაკ მორდეხაის გათავისუფლების შემდეგ. არენსი სამუდამოდ წავიდა პოლიტიკიდან 1999 წლის ბოლოს, როდესაც ლიკუდმა არჩევნები წააგო.
სიცოცხლის ბოლო წლებში პროფესორი მოშე არენსი იყო ქალაქ არიელში, არიელის უნივერსიტეტის მმართველთა საერთაშორისო საბჭოს თავმჯდომარე. ამავე დროს, წერდა სტატიებს გაზეთ ჰაარეცისთვის.
პირადი ცხოვრება
ამერიკის შეერთებულ შტატებში ცხოვრებისას, მოშე  არენსმა იქორწინა ნიუ -იორკელ მურიელ ეიზენბერგზე, რომელიც  მასთან ერთად ისრაელში გადავიდა. წყვილს ჰყავდა ოთხი შვილი, ორი ვაჟი და ორი გოგონა; იიგალი, ალიზა, რანანი და რუთი. მოშე არენსი გარდაიცვალა 2019 წლის 7 იანვარს, 93 წლის ასაკში.
სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 27 დეკემბერი კატეგორია:დაბადებული 1925 კატეგორია:გარდაცვლილი 7 იანვარი კატეგორია:გარდაცვლილი 2019 კატეგორია:ქნესეთის დეპუტატები კატეგორია:ისრაელის პოლიტიკოსები
იესე (ალიყული-ხანი)
იესე, ალიყული-ხანი (დ. დაახლოებით 1680/1681 — გ. 1727) — ქართლის მეფე 1714-1716 და 1724–1727 წლებში, ლევან ბატონიშვილის ძე, ვახტანგ VI-ის ძმა.
1705-1714 ირანში შაჰის სამსახურში იყო. ებრძოდა შაჰის წინააღმდეგ აჯანყებულ ავღანელებს ჯერ ბიძამისის - ქართლის მეფე გიორგი XI-ის, ხოლო შემდეგ ძმის - ქართლის მეფე ქაიხოსროს მეთაურობით. 1708 გიორგი XI-მ ქირმანის (ქალაქი და ისტორიული ოლქი ირანის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში) ნაიბად დაინიშნა, 1709 (გიორგი XI-ის დაღუპვის შემდეგ) შაჰმა ქირმანის ბეგლარბეგობა უბოძა. იესეს მუსლიმანური სახელი ალიყული-ხანი ეწოდა. 1711 დაინიშნა თოფჩიბაშად (არტილერიის უფროსი). 1714, როდესაც ვახტანგმა (შემდეგში ვახტანგ VI) უარი თქვა მაჰმადიანობის მიღებაზე, შაჰმა იესე ქართლის მეფედ დაამტკიცა. ქართლის ჯარით ეხმარებოდა კახეთის მეფე დავით II-ს (იმამყული-ხანს) ლეკების შემოსევათა მოგერიებაში. 1716, როდესაც ქართლის მეფობა ვახტანგმა მიიღო, იესე თელავს გაიხიზნა, მაგრამ შეიპყრეს და გადასცეს ბაქარს, რომელიც ქართლს განაგებდა.
თბილისის სასახლეში პატიმრად ყოფნის დროს იესემ უარყო მაჰმადიანობა და ქრისტიანობას დაუბრუნდა. 1721 ვახტანგ VI-მ იესე გაათავისუფლა, დაუბრუნა წართმეული ქონება, უბოძა მუხრანი და მსაჯულთუხუცესობა (მდივანბეგობა). 1723, როდესაც შაჰ-თამაზ II-მ ქართლის მეფობა კახეთის მეფე კონსტანტინე II-ს (მაჰმადყული-ხანს) მისცა და მან თბილისი დაიკავა, იესე ვახტანგ VI-ის დავალებით ბაქართან ერთად მიეგება თბილისის ასაღებად მოსულ ოსმალთა ჯარს. ოსმალები თბილისში შევიდნენ, კონსტანტინე დააპატიმრეს და ქართლის გამგებლობა ბაქარს გადასცეს. ბაქარის ოსმალთაგან განდგომის შემდეგ, 1724, იესე შეურიგდა დამპყრობლებს, კვლავ გამაჰმადიანდა და მუსტაფა ეწოდა. თუმცა ოსმალებმა ქართლის გამგებლობა იესეს მისცეს, ფაქტობრივი მმართველი ოსმალთა ფაშა იყო. იესე მტერთან ერთად ებრძოდა ვახტანგ VI-სა და ბაქარს.
ოჯახი
იესეს ჰყავდა უამრავი ხარჭა და ორი ცოლი: პირველად მან ცოლად შეირთო მარიამ ყაფლანიშვილი-ორბელიანი (1692-1767, ხოლო მეორედ ელენე ბეგუმი (1687 – 27 აპრილი, 1750 ) მათგან მას ჰყავდა 11 შვილი:
ლიტერატურა
კატეგორია:გარდაცვლილი 1727 კატეგორია:ქართლის მეფეები კატეგორია:მუხრანელების სამეფო შტო
ედგარ დეგა
ედგარ დეგა (Edgar Degas), სრული სახელი ილერ ჟერმენ ედგარ დეგა (Hilaire-Germain-Edgar Degas) (დ. 19 ივლისი, 1834, — გ. 27 სექტემბერი, 1917) — ფრანგი მხატვარი და სკულპტორი.
ბიოგრაფია
დეგა დაიბადა ბანკირის ოჯახში, ის იზრდებოდა ისეთ გარემოში, სადაც ხელოვნებას დიდად აფასებდნენ. ლიცეუმი რომ დაამთავრა ჩაირიცხა „ნატიფი ხელოვნების სკოლაში“. ამასთან ლუი-ლამოტის სახელოსნოში მუშაობდა. დეგა იტალიის ხშირი სტუმარი იყო, რაც ენგრის გავლენას მოწმობს, ამასთან ნეაპოლში ცხოვრობდა დეგას ბევრი ნათესავი. 1857—1858 წლებში მან იტალიის XV—XVI საუკუნის სურათების ასლები გადმოიღო. მისი კუმირები გახდნენ მანტენია და ვერონეზე.
საფრანგეთში იგი უკვე ნახატის გაწაფულ ოსტატად დაბრუნდა. მისი ადრეული პერიოდის პორტრეტები გამოირჩევა რეალიზმით. (მაგ. „ბელელების ოჯახი“, რომელზეც გამოსახულია მამიდა, ბიძა და ორი მამიდაშვილი). 1867 წელს მან დახატა თავისი დისა და ძიძის პორტრეტები — „ცოლ-ქმარი მორბილი“, ნახატი „ენგრისტულია.“ ენგრის ტრადიციებს მიეკუთვნება მისი ისტორიული სურათები. სალონური მხატვერბისგან განსხვავებით იგი უარს ამბობს ანტიკური ცხოვრების იდეალიზაციაზე. დეგა გამოხატავს სურათებს ისე, როგორც ის შეიძლება ყოფილიყო რეალურად. (მაგ. „დედოფალი სემირამიდა ჩამოდის ბაბილონში“ და „სპარტანელი გოგოები იწვევენ შეჯიბრებაში სპარტანელ ბიჭებს“).
1880 წლიდან დეგა იწყებს ხატვას პასტელში, ამის მიზეზი გახდა მისი პროგრესირებადი კონუქტივიდი, რომლითაც ის საფრანგეთ-პრუსიის ომში დაავადდა. 1886 წლიდან იმპრესიონისტების უკანასკნელი გამოფენის შემდეგ სიკვდილამდე, მისი სურათები აღარსად გამოფენილა. ის ძალიან კარჩაკეტილი ხდება და მცირერიცხოვანი მეგობრების ვიზიტით კმაყოფილდება.
სიბერეში დეგამ დაკარგა მხედველობა და იძულებული შეიქმნა უარი ეთქვა ფერწერაზე. იგი ქმნის პატარა ზომის თიხისა და ცვილის ქანდაკებებს და მათ „ბრმის ხელობას“ უწოდებს. მისი სიკვდილის შემდეგ ისინი ბრინჯაოში ჩამოასხეს და 1918 წელს გაიტანეს გამოფენაზე. დეგა გარდაიცვალა 1917 წლის 27 სექტემბერს.
შემოქმედება და ტექნიკა
დეგა იყო კონსერვატორი პირად ცხოვრებაში, მას ოჯახი არასდროს ჰყოლია. ის თავისი სურათების სიუჟეტების სცენაში დიდი გამომგონებელი იყო. ის იყენებდა მოულოდნელ რაკურსებს და განსხვავებულ კადრებს. დეგა ცნობილია როგორც მოცეკვავე ქალების მხატვარი და არც ერთი სიუჟეტი იზიდავდა მას ასე ძლიერ. მოცეკვავე ქალების თემამ მისცა საშუალება საკუთარი სტილის შექმნისა. ის საათობით აკვირდებოდა ოპერასა და საცეკვაო კლასებში ბალერინების უმძიმეს შრომას. ბალერინების ჰაეროვანი ფიგურები მაყურებლის წინაშე გვევლინებიან ხან ნახევარ სიბნელეში, ხან განათებულ სცენაზე, დასვენების დროს და ა. შ. ამ თემატიკის სურათებია: „საცეკვაო კლასი“, „მოცეკვავეები სცენაზე“, „მოცეკვავეები ცისფრებში“, „ვარსკვლავი“, „რეპეტიცია ფოეში“ და ა. შ.
ასეთივე ჭვრეტის შთაბეჭდილება გვიჩნდება დეგას მიერ შიშველი ნატურის გამოსახვისას. დეგას სიტყვებით მას უპირველეს ყოვლისა აინტერესებს ფერები, მოძრაობა და მათი სხეულის აგებულება. აი როგორი სათაური მიუძღვნა მან 1886 წელს თავის პასტელების სერიას: „ჩოჩქოლი შიშველი ქალებისა, რომლებიც ბანაობენ, წყალს ივლებენ, შრებიან ან ტანს იმშრალებენ, თმას ივარცხნიან ან ავარცხნინებენ სხვას“. მან რამდენიმე ასეული პასტელით დახატა ამ თემაზე, ერთ-ერთია „ბანაობა ტაშტში“ (1886 წ.)
სქოლიო
კატეგორია:ფრანგი მხატვრები კატეგორია:იმპრესიონისტი მხატვრები
არაბული ცხენების ასოციაცია
არაბული ცხენების ასოციაცია-ერთადერთი ეროვნული ორგანიზაცია, რომელიც არის ერთადერთი ჯიშის რეესტრი, რომელიც არეგისტრირებს არაბულ ცხენებს შეერთებულ შტატებში. ის ასევე თანამშრომლობს შეერთებული შტატების ცხენოსნობის ფედერაციასთან, რათა სანქცირებული იყოს ცხენების შოუები და ლიცენზირების მსაჯები არაბული ცხენებისთვის.
არაბული ცხენების ასოციაცია ჩამოყალიბდა 2003 წელს არაბული ცხენების საერთაშორისო ასოციაციის (IAHA) და ამერიკის არაბული ცხენების რეესტრის (AHRA) შეერთების შედეგად. ცხენების ჯიშების რეესტრი, რომელიც დაარსდა 1908 წელს. ცხენების საერთაშორისო ასოციაცია დაარსდა 1950 წელს, ორგანიზებული იყო "არაბული ცხენების ყველა მფლობელის მოშენების, კონკურენტული და რეკრეაციული ინტერესების დასაკმაყოფილებლად" და ასევე ინარჩუნებდა ნახევრად არაბულ და ინგლისურ-არაბული ჯიშების რეესტრს.
არაბული ცხენის შოუ
არაბული ცხენების ასოციაცია შოუები განკუთვნილია მხოლოდ სუფთა სისხლის არაბული, ნახევარარაბული და ანგლო-არაბული ცხენებისთვის. შოუები შედგება არაბული საზოგადოების შოუებისგან, რომლებიც საშუალებას აძლევს გამოფენებს დაიწყონ შოუ რინგზე, რასაც მოჰყვება "A კლასის" შოუები, რომლებიც შეფასებულია შეერთებული შტატების საცხენოსნო ფედერაციისა და არაბული ცხენების ასოციაციაციის მიერ, რომლებიც აძლევენ კვალიფიკაციას მხედრებს, წავიდნენ უფრო დიდ რეგიონალურ და ეროვნულ შეჯიბრში.
არსებობს ოთხი ცალკეული ეროვნული შეჯიბრი: აშშ-ს სახელმწიფო შეჯიბრი, სპორტული ცხენის სახელმწიფო შეჯიბრი, ახალგაზრდების სახელმწიფო შეჯიბრი და კანადის სახელმწიფო შეჯიბრი. ასევე არსებობს რამდენიმე მნიშვნელოვანი არაეროვნული შოუ, რომელიც ასახავს ცხენების დიდ რაოდენობას, მათ შორისაა "Buckeye" შოუ ოჰაიოში და სკოტსდეილის არაბული ცხენის შოუ, არიზონას არაბული ცხენის ასოციაციის ყოველწლიური შოუ.
აშშ-ს სახელმწიფო შეჯიბრი, რომლებიც იმართებოდა ყოველ ოქტომბერში, მრავალი წლის განმავლობაში იმართებოდა ყოველ მეორე წელს ლუისვილში, კენტუკში და ალბუკერკში, ნიუ-მექსიკოში. თუმცა, 2008 წლის დასაწყისიდან კონკურსი სამუდამოდ გადავიდნენ ტალსაში, ოკლაჰომაში. ახალგაზრდების სახელმწიფო შეჯიბრი ივლისის ბოლოს იმართება ალბუკერკში, ნიუ-მექსიკოში. ახალგაზრდები ამჟამად 2100 ცხენს ატარებენ. ახალგაზრდებს ასევე აქვთ საკუთარი ასოციაცია, არაბული ცხენის ახალგაზრდული ასოციაცია (AHYA), რომელიც ახალგაზრდების ხმებს არაბული ცხენების ასოციაციას აწვდის. რეგულარული გაკვეთილების გარდა, ახალგაზრდების სახელმწიფო შეჯიბრი ასევე მასპინძლობს რამდენიმე „მხიარულ კლასს“, როგორიცაა ძაღლების რბოლა, ძაღლების კოსტუმების კონკურსი და ყველაზე ცნობილი, გოლფის ურიკის აღლუმი. კანადის ეროვნული შედეგი აგვისტოში იმართება. 2010 წლამდე ისინი ტარდებოდა რეგინაში, სასკაჩევანში, ხოლო 2011 წელს გადავიდნენ ბრენდონში, მანიტობაში. ეს კონკურსი ასევე ცნობილია, როგორც "სამეფო წითელი" და მოიცავს კლასებს როგორც მოზრდილებისთვის, ასევე ახალგაზრდებისთვის.
ახალგაზრდების სახელმწიფო შეჯიბრი იმართება მონაცვლეობით აღმოსავლეთ და დასავლეთ შეერთებულ შტატებში, მათ შორის ჩრდილოეთ კაროლინაში ჩატარდა 2017 წელს, აიდაჰოში 2018 წელს და ილინოისში 2019 წელს. ეს ძირითადად ინგლისური ცხენოსნობის შეჯიბრი ფოკუსირებულია ნადირობის უნაგირზე და ოლიმპიური სტილის დისციპლინებზე, ცხენის გახედვნის ხელოვნება, სანახაობა მონადირე, სანახაობა ხტომა და კონკურენტული ტარების უნარი. ასევე არსებობს ცხენოსნობის კლასები, ხელნაკეთი მეცხოველეობის კლასები და "ბრტყელი" ან სიამოვნების კლასები. ამჟამად ეს არის ყველაზე სწრაფად მზარდი ეროვნული დონის შოუები არაბული ცხენებისთვის.
ეროვნულ დონეზე, განლაგება წყდება სამი მსაჯისგან შემდგარი კოლეგიის მიერ, რომლებიც თითოეული წერს საკუთარ პოზიციებს ცალ-ცალკე, საბოლოო რიცხვები გამოითვლება კომპიუტერით, აერთიანებს სამივე მსაჯის "ბარათის" შედეგებს.
რეესტრი
როგორც სუფთა ჯიშის, ასევე ნახევრად არაბული/ანგლო-არაბული რეესტრები განთავსებულია არაბული ცხენების ასოციაციაში. 2007 წელს არაბული ცხენების ასოციაცია მიიღეს არაბული ცხენების მსოფლიო ასოციაციაში (WAHO), რაც გახდა ოფიციალური აღიარებული რეესტრი არაბული ცხენების მსოფლიო იმპორტისა და ექსპორტის მიზნით. არაბული ცხენების ასოციაციას მიენიჭა ექსკლუზიური ლიცენზია რეესტრის მართვისთვის. ცხოველთა რეგისტრაციის პოლიტიკასა და პროცედურებს ადგენს სარეგისტრაციო კომისია, ერთობლივი კომიტეტი, რომელიც შედგება როგორც სუფთა ჯიშის არაბული ტრესტის, ასევე არაბული ცხენების ასოციაციის წარმომადგენლებისგან. არაბული ცხენების ასოციაციის წევრობას არ აქვს უფლებამოსილება სუფთა სისხლის რეესტრზე, გარდა კომისიაში წარმომადგენლების არჩევის შესაძლებლობისა. ნახევარ-არაბული/ინგლო-არაბული რეესტრი ეკუთვნის არაბული ცხენების ასოციაციას.
საერთაშორისო არაბული ცხენების ასოციაციის ისტორია არაბული ცხენების საერთაშორისო ასოციაცია მუშაობდა ამერიკულ ცხენების შოუების ასოციაციასთან (მაშინ AHSA, ახლა USEF), რათა შეექმნა დამტკიცებული არაბული ცხენის შოუები და შესთავაზა წესები ამერიკულ ცხენების შოუების ასოციაციას არაბული განყოფილებისთვის. იგი დაარსდა 1950 წელს. 1957 და 1958 წლებში მან მოაწყო აშშ-ისა და კანადის პირველი ეროვნული ჩემპიონატები. 1980-იან წლებში ასოციაციაში 32000 წევრზე მეტი ირიცხებოდა.
სქოლიო
კატეგორია:არაბული ცხენების ასოციაცია კატეგორია:არაბული ცხენები
ანარეკლი (ტელეფილმი)
ანარეკლი — სამი ვიდეო კლიპისგან შედგენილი სოციალური ტელე-რეკლამა ("ძველი თბილისი", "გვახსოვდეს", "ჩვენ დავბრუნდებით")
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:1997 წლის ქართული ფილმები კატეგორია:ქართულენოვანი ფილმები
Plagiolepis vindobonensis
Plagiolepis vindobonensis — ფეხსახსრიანთა ტიპის მწერთა კლასის ჭიანჭველასებრთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა Plagiolepis-ს გვარიდან. მიეკუთვნება Formicinae-ს ქვეოჯახს. .
სქოლიო
კატეგორია:ჭიანჭველები
1933
ნობელის პრემიის ლაურეატები
*
სან-ანტონიო-დე-პუტინის პროვინცია
thumb|right|250px|სან-ანტონიო-დე-პუტინას პროვინცია. სან-ანტონიო-დე-პუტინა — პროვინცია პერუში, პუნოს რეგიონში. აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება ბოლივია. სან-ანტონიო-დე-პუტინას პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი პუტინა. 2005 წლის აღწერის შედეგად პროვინციის მოსახლეობა შეადგენს 44 853 ადამიანს, საშუალო სიმჭიდროვე კმ²-ზე 14.0 ადამიანს. სან-ანტონიო-დე-პუტინას ფართობია 3 207,38 კმ². პროვინცია იყოფა 5 რაიონად. სან-ანტონიო-დე-პუტინას პროვინციის სტატუსი მიენიჭა 1989 წლის 12 ივნისს.
იხილეთ აგრეთვე
კატეგორია:პუნოს რეგიონის პროვინციები
პონომარიოვკა (ბაშკირეთი)
პონომარიოვკა (Пономарёвка) — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის ბირსკის რაიონში. 2004 წლის რეფორმამდე იყო ბირსკის რაიონის პონომარიოვკის სასოფლო საბჭოს ადმინისტრაციული ცენტრი.
2010 წლის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 1852 ადამიანი.
სქოლიო
კატეგორია:ბირსკის რაიონის სოფლები
აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა
აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა — ავტონომიური რესპუბლიკა საქართველოს შემადგენლობაში, რომელიც 1990 წელს წარმოიქმნა ყოფილი აჭარის ასსრ-ის ბაზაზე. მოიცავს ისტორიულ-გეოგრაფიული პროვინცებს, აჭარასა და ნაწილობრივ ჭანეთის, გურიის, მაჭახელისა და სამცხის ტერიტორიებს. ავტონომიურ რესპუბლიკას გააჩნია საკუთარი კონსტიტუცია და მმართველობის ორგანოები, ასევე საკუთარი დროშა და გერბი. რეგიონის საერთაშორისო კოდია — GE-AJ. აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში შედის ექვსი მუნიციპალიტეტი. რესპუბლიკის ადმინისტრაციული ცენტრია — ქ. ბათუმი.
ზოგადი ცნობები და ადმინისტრაციული მოწყობა
thumb|right|250px აჭარა განლაგებულია საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, შავი ზღვის სანაპირო ზოლზე, სამხრეთით ესაზღვრება თურქეთს. ფართობი შეადგენს 2919 კვ.კმ-ს, მოსახლეობა – 333 953 კაცს (2014), მოსახლეობის სიმჭიდროვე – 114,4 კაცს 1 კმ²-ზე. ავტონომიის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ბათუმი. ავტონომიის ტერიტორიაზე 340 დასახლებული პუნქტია, მათ შორის:
აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა ადმინისტრაციულად 6 მუნიციპალიტეტად იყოფა:
გეოგრაფია
აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. მისი ტერიტორია წარმოადგენს მესხეთის ქედის დასავლეთ ნაწილში შემავალი მთებისა და ხეობების სისტემას, რომელსაც შუაზე კვეთს რეგიონის მთავარი მდინარე — აჭარისწყალი. დასავლეთიდან მას ესაზღვრება შავი ზღვა. ზღვის სანაპირო ზონა ზოგან საკმაოდ განიერია და ქმნის პლაჟებს (ბათუმი, ჩაქვი, ქობულეთი), ხოლო ზოგან უშუალოდ ესაზღვრება მესხეთის ქედის ციცაბო ფერდობებს (მწვანე კონცხი). სანაპირო ზონა მოიცავს დაბლობ რაიონებსა და მთის ფერდობებს 100–200 მ სიმაღლემდე. უფრო აღმოსავლეთით, 200–1000 მ სიმაღლეთა შუალედში, გორაკ-ბორცვიანი რელიეფი იცვლება მთიანი ზონით, რომელიც მესხეთის, არსიანისა და შავშეთის ქედების ფერდობებზე გადადის მაღალმთიან ზონაში 1000–2000 მ და უფრო დიდ სიმაღლეებზე. აჭარის ყველაზე მაღალი მთებია კენჭაული და ხინო, რომლებიც 3000 მ სიმაღლეს ვერ აღწევს და არ გააჩნია მუდმივი თოვლის საფარი. თუმცა, გოდერძის უღელტეხილზე (2025 მ) და მაღალი მთების ფერდობებზე თოვლის საფარის ხანგრძლივობა 7-8 თვემდე აღწევს. მთებს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიის 80 % უჭირავს, მთისწინეთს — 15 %, დაბლობებით კი დაკავებულია რესპუბლიკის ტერიტორიის მხოლოდ 5 % (2900 კმ²).
ტყის რესურსები
ტყეებს უკავია რესპუბლიკის ფართობის 65 %. ეს მაჩვენებელი გამორჩეულად მაღალია საქართველოს (39,1 %), მეზობელი თურქეთის (11 %) და მთლიანად მსოფლიოს (27 %) შესაბამის მაჩვენებლებთან. ტყის მასივების ყველაზე მეტი წილი მოდის ზღვის დონიდან 1000–2000 მ-ის ფარგლებში და შეადგენს 61 %. ტყით დაფარული ფართობების ნახევარზე მეტი, 55,9 % მოდის 31 გრადუსისა და მეტი დაქანების ფერდობებზე. ტყეების ფართობები შეადგენს 23 790,8 ჰა-ს. ტყის მერქნული რესურსი მოიცავს წიწვოვან (ფართობი – 875 ჰა) და ფოთლოვან (ფართობი – 22 404 ჰა) ტყეებს.
ისტორია
1921 წელს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის კონსტიტუციით აჭარას (სამუსლიმანო საქართველო, ბათუმის მხარე) მიენიჭა ადგილობრივ საქმეებში ავტონომიური მმართველობის უფლება. 1921 წლის 16 მარტს რუსეთსა და თურქეთს შორის ხელმოწერილი მოსკოვის შეთანხმების მე-2 მუხლის მიხედვით თურქეთმა დაუთმო რუსეთს ქალაქი ბათუმი და მიმდებარე ტერიტორიები იმ პირობით, რომ ადგილობრივი მოსახლეობა ისარგებლებდა ავტონომიის უფლებით. 1921 წლის 16 ივლისს (საქართველოს სსრ) შემადგენლობაში შეიქმნა აჭარის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა. 1921 წლის მარტის მოსკოვის ხელშეკრულების პირობები გაიმეორა 1921 წლის 13 ოქტომბერს, ერთის მხრივ, ოსმალეთის მთავრობასა და, მეორეს მხრივ, აზერბაიჯანის, სომხეთისა და საქართველოს სოციალისტური რესპუბლიკების მთავრობებს შორის დადებულმა ყარსის ხელშეკრულებამ. 1990 წლის 10 დეკემბერს აჭარის ასსრ-ის XI მოწვევის უმაღლესმა საბჭომ რიგგარეშე სხდომაზე განიხილა აჭარის ასსრ-ის კონსტიტუციაში (ძირითადი კანონი) ცვლილებების შეტანა და მხარი დაუჭირა ავტონომიური რესპუბლიკის გერბის შეცვლასა და თვით სახელწოდებას. რესპუბლიკის სახელწოდებიდან ამოღებულ იქნა სიტყვები „საბჭოთა სოციალისტური“. 1995 წლის საქართველოს კონსტიტუციამ შეუნარჩუნა აჭარას ავტონომიური რესპუბლიკის სტატუსი.
აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მოქმედი სტატუსი განსაზღვრულია „აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის შესახებ“ საქართველოს 2017 წლის 13 ოქტომბრის კონსტიტუციური კანონით.
ადგილობრივი მმართველობა
აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავარი კანონია — აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის კონსტიტუცია.