cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
კულტურული ანთროპოლოგია
ევოლუციონიზმი
ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში ევოლუციონისტური თვალსაზრისი გამოიხატა იდეით საზოგადოების მუდმივი აღმავალი განვითარების შესახებ. გერმანიაში, საფრანგეთში, ინგლისში, აშშ-ში თითქმის ერთდროულად ჩამოყალიბდა კულტურის პირველი ევოლუციონისტური კონცეფციები. მათი ძირითადი იდეები შემდეგში მდგომარეობდა:
·               ერთიანი კაცობრიობის განვითარების საერთო გზა;
·               სწორხაზოვანი განვითარება მარტივიდან რთულისაკენ;
'''ევოლუციონისტები ამტკიცებდნენ, რომ კაცობრიობა განვითარების საერთო გზას გადის, რომელიც კიბის სახით შეიძლება წარმოვიდგინოთ. განსხვავება სხვადასხვა საზოგადოებას შორის იმით აიხსნება, რომ ისინი ამ ერთიანი აღმავალი კიბის სხვადასხვა საფეხურზე იმყოფებიან.'''
ევოლუციონისტურ თეორიათა ადრეული წარმომადგენლები ავითარებდნენ ერთხაზობრივი (მონოლინეარული) ევოლუციის იდეას, რომელიც დაკავშირებულია ოგიუსტ კონტის, ედუარდ ტაილორის, ლუის ჰენრი მორგანის, ჰერბერტ სპენსერის სახელებთან. პროგრესის გზას ისინი წარმოიდგენდნენ ველურობა - ბარბაროსობა - ცივილიზაციის საფეხურების სახით, რომლებიც საერთო იყო მთელი კაცობრიობისათვის.
XX საუკუნეში ევოლუციონისტურ თეორიათა დიდი ნაწილი აღიარებს მრავალხაზობრივი (მულტილინეარული) განვითარების იდეას და ყურადღებას ამახვილებს ცალკეული საზოგადოებებისათვის დამახასიათებელ თავისებურებებზე.
ევოლუციონისტთა შორის განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ამერიკელ ლუის ჰენრი მორგანს (Lewis Henry Morgan, 1818-1881), რომლის ნაშრომთა შორის უმთავრესია "ძველი საზოგადოება" ("Ancient Society"). მორგანს ეკუთვნის დებულება გვაროვნული წყობილების ორი საფეხურის - მატრიარქატისა და პარტრიარქატის შესახებ. მის სახელთანაა დაკავშირებული აგრეთვე კაცობრიობის ისტორიის პირველი მეცნიერული პერიოდიზაცია: ველურობა - ბარბაროსობა - ცივილიზაცია.
ევოლუციონიზმის უმთავრესი წარმომადგენლები არიან: ინგლისში - ჰ.სპენსერი, ჯ.მაკ-ლენანი, ჯ.ლებოკი, ე.ტაილორი, ჯ.ფრეზერი; გერმანიაში - ა.ბასტიანი, ტ.ვაიცი, ი.ლიპერტი; საფრანგეთში - შ.ლეტურნო, აშშ-ში - ლ.ჰ.მორგანი.
ევოლუციონიზმის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო წარმომადგენელია ინგლისელი მეცნიერი ედუარდ ბერნეტ ტაილორი (Sir Edward Burnett Tylor) (1832-1917). 1865 წელს მან გამოაქვეყნა პირველი ნაშრომი "გამოკვლევები კაცობრიობის ძველი ისტორიის სფეროში" ("Researches into the Early History of Mankind and the Development of Civilization"), რომელშიც ავითარებდა კულტურის პროგრესული განვითარების იდეას ველურობის ეპოქიდან ცივილიზაციამდე. ცალკეული ხალხების ყოფისა და კულტურის განსხვავების მიზეზად ე.ტაილორი განვითარების სხვადასხვა საფეხურზე მათ ყოფნას ასახელებს. კულტურული არსებობის ფორმების ნაირსახეობა მას წარმოედგინა როგორც თანდათანობითი განვითარების სტადიები, რომელთაგან თითოეული წარმოადგენს წარსულის პროდუქტს და, თავის მხრივ, ასრულებს გარკვეულ როლს მომავლის ფორმირებაში. განვითარების ეს თანმიმდევრული სტადიები აკავშირებს ერთმანეთთან ერთ უწყვეტ რიგად ყველა ხალხს და კაცობრიობის ყველა კულტურას, უდაბლესიდან უმაღლესამდე.
კულტურის განვითარების ევოლუციონისტური კონცეფცია ე.ტაილორმა ყველაზე სრულად ჩამოაყალიბა ცნობილ ნაშრომში "პირველყოფილი კულტურა" ("Primitive Culture", 1871). კულტურის პროგრესული განვითარების იდეას იგი უპირისპირებდა გრაფ ჟ. დე მესტრის თეორიას, რომელიც მიიჩნევდა, რომ დედამიწაზე კულტურის ისტორია იწყება ადამიანთა ნახევრადცივილიზებული რასის გაჩენიდან. ამ დროიდან კულტურის განვითარება ორი გზით წარიმართა: უკან, ველურთა საზოგადოებისაკენ და წინ, ცივილიზაციისაკენ. ეს თეორია ცდილობდა კრეაციონისტული კონცეფციის ზოგიერთი წინააღმდეგობის შერბილებას. ამ კონცეფციის მიხედვით, ადამიანი კულტურის გარკვეული დონით შეიქმნა. ადამის ძენი მიწათმოქმედებასა და მესაქონლეობას მისდევდნენ, მათი შთამომავლები ნოეს კიდობანს აგებდნენ და ბაბილონის გოდოლის აშენებას ცდილობდნენ. მაგრამ მაშინ საიდან გაჩნდნენ ველური მონადირენი და მეთევზენი? - ისინი თანდათან დეგრადირდებოდნენ და უდაბლესი განვითარების კულტურის მატარებლებად იქცნენ.
საყოველთაოდ ცნობილია კულტურის ე.ტაილორისეული განსაზღვრება: "კულტურა, ანუ ცივილიზაცია, ფართო ეთნოგრაფიული აზრით, შედგება ცოდნის, რწმენა-წარმოდგენების, ხელოვნების, ზნეობის, კანონების, ზნე-ჩვეულებათა და ზოგი სხვა უნარ-ჩვევებისაგან, რომლებიც აითვისა ადამიანმა როგორც საზოგადოების წევრმა".
ე.ტაილორი არ გამორიცხავდა კულტურაში რეგრესულ ცვლილებათა შესაძლებლობას, ისტორიული ან ბუნებრივი კატაკლიზმების შედეგად, მაგრამ ამტკიცებდა, რომ მთავარ მიმართულებას კაცობრიობის ისტორიაში წარმოადგენს კულტურის ევოლუციური პროგრესული განვითარება. მისი აზრით, ამას ადასტურებს მრავალი ცნობილი ფაქტი, რომლებიც თანმიმდევრულად შეიძლება დალაგდეს მხოლოდ განსაზღვრული, და არა საპირისპირო მიმართულებით. ტაილორი თვლიდა, რომ ყველა კულტურა გაივლის განვითარების დაახლოებით იგივე სტადიებს, რაც განვლეს ცივილიზებულმა (ევროპელმა) ხალხებმა.
ფრეზერმა ერთ-ერთმა პირველმა სცადა ძველი აღთქმისა და სხვადასხვა ხალხის მითოლოგიის შედარებით-ისტორიული შესწავლა, საფუძველი ჩაუყარა ძველი აღთქმის, როგორც წყაროს განხილვას კაცობრიობის ისტორიის რეალურ მოვლენათა შესასწავლად. იგი ავტორია კაცობრიობის გონებრივი განვითარების ევოლუციურ სტადიათა ორიგინალური კონცეფციისა, რომლის თანახმად, გამოიყოფა სამი ასეთი სტადია: მაგია, რელიგია, მეცნიერება.
ევოლუციონიზმის ერთ-ერთი თვალსაჩინო წარმომადგენელია ინგლისელი ფილოსოფოსი, ბიოლოგი, სოციოლოგი და ფსიქოლოგი ჰერბერტ სპენსერი (Herbert Spencer, 1820-1903), რომლის ფუნდამენტურ ნაშრომს "სოციოლოგიის საფუძვლები" ("The Principles of Sociology", 1876-1896) საფუძვლად დაედო უმდიდრესი ეთნოგრაფიული მასალა. სპენსერი საზოგადოებას ორგანიზმთან ანალოგიით განიხილავდა. საზოგადოება და, შესაბამისად, კულტურის სხვადასხვა ტიპი, მას რაღაც "ზეორგანიზმად" წარმოედგინა. კულტურები, ანუ საზოგადოებანი, ვითარდება გარეშე (გეოგრაფიული გარემოსა და სხვა კულტურათა ზემოქმედება) და შინაგანი (ადამიანის ფიზიკური ბუნება, რასათა დიფერენციაცია, ფსიქიკურ თვისებათა მრავალფეროვნება) გავლენით.
ევოლუციონიზმის იდეებს შემდგომშიც დიდი გავლენა ჰქონდა კულტურის მკვლევრებზე. ისინი საფუძვლად დაედო კულტუროლოგიის ფუძემდებლის ლესლი უაიტის კონცეფციას, განახლებული სახით მოგვევლინა ჯულიან სტიუარდისა და მარშალ სალინსის შრომებში.
ევოლუციონიზმის საპირისპიროდ, XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე ეთნოლოგიაში ჩამოყალიბდა დიფუზიონისტური სკოლა. დიფუზიონისტთა აზრით, კულტურა (ან მისი ცალკეული ელემენტები) კონკრეტულ გეოგრაფიულ რეგიონში წარმოიშობა, ხოლო მისი განვითარება კულტურული ელემენტების გადაადგილების, სესხების, შერევის (დიფუზიის) გზით მიმდინარეობს. ამასთან, გადაადგილდება არა მხოლოდ მატერიალური კულტურის ელემენტები, არამედ იდეებიც: მითოლოგია, იდეოლოგია და ა.შ. ნებისმიერი კულტურული ფაქტი - იქნება ეს მშვილდი თუ ისარი, ტოტემიზმი თუ სხვა, ისტორიაში მხოლოდ ერთხელ წარმოიშვა, რომელიღაც ერთ ადგილას, ეკუთვნოდა ერთ რომელიღაც კულტურას და შემდეგ მასთან ერთად გავრცელდა სხვადასხვა კულტურაში.
დიფუზიონიზმის ფუძემდებლად ითვლება გერმანელი გეოგრაფი ფრიდრიხ რატცელი (Friedrich Ratzel, 1844-1904). მან კულტურის განვითარება გეოგრაფიულ პირობებს დაუკავშირა, თვლიდა, რომ კაცობრიობის განვითარების მთავარი მამოძრავებელი მიგრაციებია, მისი შედეგია ხალხთა კონტაქტი და კულტურის დიფუზია.
დიფუზიონიზმმა დიდი როლი შეასრულა კულტურის მეცნიერებების განვითარებაში. ევოლუციონიზმისათვის დამახასიათებელი კულტურათა აბსტრაქტული განხილვის ნაცვლად, დიფუზიონისტებმა დააყენეს კულტურათა ურთიერთგავლენისა და კონკრეტულ-ისტორიული კავშირების პრობლემა, გამოიკვლიეს კულტურის სივრცითი და დროითი მახასიათებლების საკითხი.
'''1940-იან წლებში ანთროპოლოგებმა ლესლი უაიტმა და ჯულიან სტიუარდმა საფუძველი ჩაუყარეს ნეოევოლუციონიზმის სახელით ცნობილ თეორიას. ერთხაზობრივი განვითარების  (მარცხნივ) ნაცვლად, ისინი აღიარებენ სოციალური ევოლუციის სხვადასხვა შესაძლებლობას (მარჯვნივ).'''
'''ნეოევოლუციონიზმი. მრავალხაზობრივი/მულტიხაზობრივი'''
ევოლუციის თეორია
1940-იან წლებში ანთროპოლოგებმა ლესლი უაიტმა და ჯულიან სტიუარდმა სცადეს ევოლუციონისტური თეორიის მყარ მეცნიერულ საფუძველზე დაყენება და საფუძველი ჩაუყარეს ნეოევოლუციონიზმის სახელით ცნობილ თეორიას.
ლ. უაიტი უარყოფდა “პრიმიტიული” საზოგადოებების ტრადიციულ გაგებას და ამტკიცებდა, რომ საზოგადოებები ერთმანეთისაგან განსხვავდებიან არა სხვა ნიშნით (განვითარებულობა-განუვითარებლობა), არამედ მათ მიერ მოხმარებული ენერგიის ოდენობით; ენერგიის მოხმარების ზრდას მოყვება სოციალური დიფერენციაციის გაღრმავება.
ჯ. სტიუარდი, თავის მხრივ, უარყოფდა პროგრესის ძველებურ გაგებას და ყურადღებას ამახვილებდა “ადაპტაციის” დარვინისეულ ცნებაზე. სტიუარდის აზრით, ყველა საზოგადოება ამა თუ იმ სახით ეგუება (ადაპტირდება) თავის კონკრეტულ გარემოს, ანუ ისეთია, როგორსაც გარემოსთან შეგუება მოითხოვს. მან საფუძველი ჩაუყარა მულტიხაზობრივი ევოლუციის თეორიას: კულტურები ვითარდებიან არა რაღაც შინაგანი ლოგიკის საფუძველზე, არამედ ცვალებად გარემოსთან ადაპტაციის საჭიროებიდან გამომდინარე. ამდენად, ისინი ვერ გაივლიან ერთსა და იგივე საფეხურებს, არამედ განვითარდებიან სხვადასხვა მიმართულებით. კულტურის განვითარების გადამწყვეტ ფაქტორებად იგი ტექნოლოგიას და ეკონომიკას მიიჩნევდა, მეორადი მნიშვნელობის ფაქტორებად კი – პოლიტიკურ სისტემას, იდეოლოგიას და რელიგიას. ყველა ეს ფაქტორი განსაზღვრავს განვითარების სხვადასხვა გზას.
ანთროპოლოგებმა მარშალ სალინსმა და ელმან სერვისმა ნაშრომში “ევოლუცია და კულტურა” სცადეს უაიტისა და სტიუარდის შეხედულებათა სინთეზირება. მ. სალინსმა გამოყო “ზოგადი” და “სპეციფიკური” ევოლუცია. პირველი გამოხატავს კულტურული და სოციალური სისტემებისათვის დამახასიათებელ გართულებისა და გამრავალფეროვნების ტენდენციას, გარემოსთან შეგუების უნარსა და ორგანიზებულობას. მაგრამ რამდენადაც კულტურები არ არიან იზოლირებული, ისინი ურთიერთქმედებენ (ინტერაქცია) და ხდება მათი მიღწევების დიფუზია. ამას მოყვება კულტურათა განვითარება სხვადასხვა გზით (სპეციფიკური ევოლუცია), რადგან სხვადასხვა ელემენტი მათში წარმოდგენილია სხვადასხვა კომბინაციით და განვითარების სხვადასხვა საფეხურზე.
ნეოევოლუციონისტები არ იზიარებენ სოციალური პროგრესის იდეას. დეტერმინიზმს, რომელიც დამახასიათებელი იყო კლასიკური ევოლუციონიზმისათვის, ისინი ცვლიან შესაძლებლობის იდეით. აღიარებენ კონტრფაქტობრივ ისტორიას - სვამენ კითხვას: რა მოხდებოდა, თუ...? შესაბამისად, აღიარებენ სოციალური ევოლუციის სხვადასხვა შესაძლებელ გზას.
ნეოევოლუციონიზმი დენიელ ბელი თვლის, რომ აშშ შედის ახალი ტიპის სოციალური სისტემის სამყაროში- პოსტინდუსტრიულ საზოგადოებაში. არაა დამტკიცებული, რომ პოსტინდუსტრიული ინფორმაციული საზოგადოების განვითარება ისტორიის აუცილებელი მსვლელობაა, თვლიან, რომ შესაძლებელია კვალდაკვალ მიყოლა იმ მოძრაობის, რომელიც ემყარება განუსაზღვრელ ქრონოლოგიას. ამდენად, არ ყოფილა რთული ბელისთვის ტერმინოლოგიის შერჩევა ისტორიული პერიოდებისთვის. მაგ.: მე-18 საუკუნის დასაწყისში ინგლისი იყო ინდუსტრიამდელი ქვეყანა, ე.ი. სასოფლო-სამეურნეო წარმოების, მე-19 საუკუნის ბოლოს ინდუსტრიული, ე.ი. ადგილი აქვს მანუფაქტურულ წარმოებას, მესამე ათასწლეულის დასაწყისში კი შესამჩნევია პოსტინდუსტრიალიზმის ნიშნები, ე.ი. ჭარბობს მომსახურების სექტორი. ბელის მიერ დაგეგმილი მარშრუტით ისტორიას მოაქვს მთლიანად პოსტინდუსტრიული ინფორმაციული საზოგადოების განვითარება. ბელი დარწმუნებული იყო ამ მარშრუტში და 1970-იან წლებში თვლიდა, რომ „პოსტინდუსტრიალიზმი ხდება გარკვეული საზღვარი 21-ე საუკუნეში, როგორც საზოგადოებრივი სტრუქტურა აშშ-ში, იაპონიაში, საბჭოთა კავშირში და დასავლეთ ევროპაში. თუმცა სოციოლოგები არ აღიარებენ ევოლუციონისტურ თეორიებს, მაგრამ ამ თეორიებს გააჩნიათ ჩვეულება, რომ წარმოიქმნან ისევ და ისევ. თვლიან, რომ ევოლუციონიზმი ინტელექტუალური თვალსაზრისით სუსტია. I ისტორია მოიცავს განსხვავებულ ტენდენციებს განვითარების მხრივ, როგორც ვითარდებიან დასავლეთ ევროპა, იაპონია და განსაკუთრებით შეერთებული შტატები. გამოდის, რომ ადამიანებმა არაფერი არ უნდა გააკეთონ და არ უნდა შეშფოთდნენ საკუთარ ქვეყანაში არსებული ისეთი პრობლემების მიმართ, როგორიცაა უსამართლობა, უთანასწორობა, 3 სისასტიკე ადამიანთა ყოფიერებაში, რადგან ისტორიული ლოგიკა დაუნდობელია და სისტემის შემადგენელი ნაწილების სახით იზიდავს და ავითარებს მათ. დენიელ ბელს ევოლუციონისტად და მსგავსი მოსაზრებების გამო სოციალური მეცნიერების ნაკლის დამცველად თვლიდნენ. რასაც თვითონ ბელი უარყოფდა, მაგრამ მაინც რთულია გაექცე დასკვნას, რომ თანამედროვე საზოგადოება ჩართულია პოსტინდუსტრიალიზმში, როგორც ღრმა სოციალურ ტენდენციაში.
კარლ მარქსისა (1818-1883) და ფრიდრიხ ენგელსის (1820-1895) სახელებს უკავშირდება ისტორიის მატერიალისტური გაგების დამკვიდრება და საზოგადოებრივ-ეკონომიკური ფორმაციების თეორია, რომლის მიხედვით:
1. ისტორიული პროცესს საფუძვლად უდევს ობიექტური კანონზომიერებები. ამ თვალსაზრისით, მარქსი და ენგელსი ჰეგელის მიმდევრები იყვნენ, მაგრამ, მისგან განსხვავებით, ამ კანონზომირებათა წყაროს ისინი ეძებდნენ არა აბსოლუტურ გონში, არამედ თვით ისტორიულ მოვლენათა შინაგან ლოგიკაში, რომელიც ადამიანთა ნებისაგან დამოუკიდებლად, ობიექტურად ყალიბდება.
2. საზოგადოების განვითარებას განსაზღვრავს მატერიალური დოვლათის წარმოების წესი. წარმოების წესის რევოლუციურ ცვლილებას მოსდევს მთელი საზოგადოებრივი ცხოვრების რევოლუციური გარდაქმნა. სწორედ წარმოების წესის სრულყოფა განაპირობებს საზოგადოების სვლას პროგრესის გზით, თუმცა ეს გზა არათანაბარი და წინააღმდეგობრივია.
3. საზოგადოებრივი ცნობიერება განსაზღვრულია საზოგადოებრივი ყოფიერებით. ადამიანთა ცნობიერება კი არ განსაზღვრავს მათ ყოფიერებას, არამედ პირიქით. შესაბამისად, სულიერი კულტურა მეორადია მატერიალურთან შედარებით, განპირობებულია მისით.
მარქსმა და ენგელსმა ჩამოაყალიბეს მოძღვრება საზოგადოებრივ-ეკონომიკური ფორმაციების შესახებ. ეს ცნება აღნიშნავს საზოგადოების გარკვეულ ისტორიულ ტიპს, რომლის სახეს განსაზღვრავს მისი საფუძველი – მატერიალური დოვლათის წარმოების წესი. ამ წესითაა განპირობებული ფორმაციის სოციალური სტრუქტურა, პოლიტიკური ორგანიზაცია, სამართლებრივი სისტემა და საზოგადოებრივი ცხოვრების სხვა მხარეები. თითოეულ ფორმაციას შეესაბამება კულტურის განსაზღვრული ტიპი.
კაცობრიობის ისტორია წარმოადგენს ერთიან აღმავალ ხაზს. საზოგადოებრივ-ეკონომიკური ფორმაციები - პირველყოფილი თემური, მონათმფლობელური, ფეოდალური, კაპიტალისტური და სოციალისტური (რომლის განვითარების უმაღლესი ფაზაა კომუნიზმი) - წარმოადგენენ საზოგადოებრივი პროგრესის საფეხურებს და თანამიმდევრობით ცვლიან ერთმანეთს. ამ ფორმაციებს სხვადასხვა ტემპით გადის მთელი კაცობრიობა. სხვადასხვა ქვეყანაში ისინი სხვადასხვა დროს აღმოცენდება და მათი არსებობის ხანგრძლივობაც სხვადასხვაგვარია. ამა თუ იმ ხალხმა შეიძლება გამოტოვოს (ან სრულად არ გაიაროს) რომელიმე ფორმაცია (მაგალითად, გერმანელ და სლავ ტომებში, რიგი მიზეზების გამო, მონათმფლობელური ფორმაცია არ ჩამოყალიბდა და ისინი პირველყოფილი თემური წყობილებიდან პირდაპირ ფეოდალიზმზე გადავიდნენ). მარქსი ლაპარაკობდა აგრეთვე “წარმოების აზიურ წესზე”, რომელიც არსებობდა ინდოეთსა და ჩინეთში.
სქემის სახით, საზოგადოებრივ-ეკონომიკური ფორმაცია შეიძლება შემდეგნაირად წარმოვიდგინოთ:
ფორმაციათა ცვლის საფუძველია წინააღმდეგობა მუდმივად განვითარებად, დინამიკურ საწარმოო ძალებსა და შედარებით ნელა ცვალებად წარმოებით ურთიერთობებს შორის. როცა წინააღმდეგობა კრიტიკულ ზღვარს აღწევს, იქმნება ერთი ფორმაციის მეორით შეცვლის პირობა. ყოველი მომდევნო ფორმაცია უფრო მაღალი საფეხურია, ვიდრე წინამორბედი. ისტორიის მამოძრავებელი ძალაა კლასთა ბრძოლა, რომელიც მსჭვალავს საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროს, მათ შორის, კულტურასაც. თავის უმაღლეს გამოხატულებას კლასთა ბრძოლა რევოლუციაში ჰპოვებს, რომელთაც მარქსი “ისტორიის ლოკომოტივს” უწოდებდა. რევოლუციას შედეგად მოჰყვება ერთი საზოგადოებრივ-ეკონომიკური ფორმაციის მეორით შეცვლა.
კულტურული რელატივიზმი
კულტურული რელატივიზმი არის თვალსაზრისი, რომლის თანახმადაც, კულტურა შეიძლება გაგებულ იქნეს მხოლოდ მისი საკუთარი ღირებულებებისა და ნორმების მისივე კონტექსტში ანალიზის საფუძველზე. არ არსებობს ე.წ. „სანიმუშო“ კულტურა, ან უნივერსალური ღირებულებები, რომელთა საფუძველზეც გაიზომება ამა თუ იმ კულტურის ვარგისიანობა. შეუძლებელია სხვადასხვა კულტურისთვის დამახასიათებელი ინდივიდუალობის „თარგმნა“ ისეთი ტერმინებით, რომლებიც მისაღები იქნება ყველგან და ყველასთვის. ამ თვალსაზრისის თანახმად, შეუძლებელია კულტურათა შეფასება, როგორც „უფრო მაღალის“ ან „უფრო პროგრესულის“, კულტურები უბრალოდ განსხვავდება ერთმანეთისაგან, ყველა მათგანი უნიკალური და შეუცვლელი ღირებულების მქონეა.
1580 წელს თავის ესეში „კანიბალებზე“ მიშელ დე მონტაინე წერს, რომ ადამიანი ბუნებით ეთნოცენტრისტია და სხვის ქცევებსა, თუ მორალზე დასკვნებს საკუთარ ქცევებსა და მორალზე დაყრდნობით აკეთებს და ფიქრობს, რომ მხოლოდ თავისია უნივერსალურად მისაღები. მონტაინეს ამ მოსაზრებამ უფრო მძაფრად თავი იჩინა მეოცე საუკუნის დასაწყიში ამერიკაში და ჩამოყალიბდა ახალი თეორია კულტურული რელატივიზმი. ამ ახალ იდეას სათავეში ედგნენ ამერიკაში გადასახლებული გერმანელი ფრანც ბოასი და მისი სტუდენტები, მელვილ ჯ. ჰერსკოვიცი, რუთ ბენედიქტი, მარგარეტ მიდი და სხვები. ისინი დაუპირისპირდნენ ადრეული ევოლუციონიზმის იდეებს. მათი აზრით, კულტურები ვითარდებიან ისტორიული გარემოებების მიხედვით და არა წრფივი პროგრესიით „პრიმიტიულიდან“ „ცივილიზებულამდე“, როგორც ამას ევოლუციონისტები ქადაგებდნენ. თვლიდნენ, რომ კულტურა გაცილებით უფრო მეტ ზეგავლენას ახდენს ინდივიდის სოციალურ ცხოვრებასა და ქცევებზე, ვიდრე ეს სამი დეტერმინიზმი: კულტურის რასული თეორიები, გეოგრაფიული დეტერმინიზმი და ეკონომიკური დეტერმინიზმი. კულტურა აყალიბებს ამა თუ იმ ჯგუფის აზროვნებას, ქცევებსა და სამყაროს აღქმას. ფრანც ბოასი და მისი მიმდევრები თვლიდნენ, რომ ადრეული ევოლუციონიზმის მიმდევრები, არასაკმარისად იცნობდნენ იმ კულტურებს რომლებსაც შეისწავლიდნენ, მათ არ ესმოდათ ამ კულტურათა თავისებურებების წარმოქმნის კონტექსტი. ბოასისტები ეწინააღმდეგებოდნენ მოსაზრებას, რომ დასავლური კულტურები უდავოდ მოწინავეები არიან მთელ მსოფლიოში.
ჰერსკოვიცის მიხედვით, კულტურული რელატივიზმი არის მეთოდი, მიდგომა შემდეგი კითხვის საპასუხოდ: რა როლი აკისრია ღირებულებებს კულტურაში? ღირებულებები არიან ჯგუფში გაზიარებული იდეალები, რომლებიც წარმოშობენ რწმენებსა და ქცევის ნორმებს, რომლებიც თავის მხრივ ჯგუფის ცხოვრებასა და მიზნებზე მოქმედებენ. კულტურული რელატივიზმი კი გულისხმობს, რომ ეს ღირებულებები ფარდობითია იმ კულტურულ გარემოსთან სადაც ისინი წარმოიშვა.
კულტურულ რელატივიზმს, მიუხედავად, მისი პოპულარობისა ბევრი მოწინააღმდეგე ჰყავს.
ეთიკოსების აზრით, კულტურული რელატივიზმი საფრთხეს უქმნის ეთიკურობასა და მორალურობას, რადგან თუ ღირებულებები ფარდობითია მოცემულ კულტურასთან, მაშინ შეუძლებელია არსებობდეს რაიმე უნივერსალური მორალური დოგმები, რომლითაც შეიძლება სხვადასხვა კულტურის ხალხის საქციელები განისაჯოს. თუ არ იარსებებს რაიმე საერთო, უნივერსაულური წესი, მაშინ კარგისა და ცუდის გამორჩევა მხოლოდ პირად მოსაზრებაზე იქნება დამოკიდებული და შეუძლებელი გახდება ვინმეს ქმედება შეაფასო დადებითად, ან უარყოფითად.
„თუ მორალი ფარდობითია, მაშინ რა მორალით შეიძლება დაუპირისპირდე ნაცისტების ჰოლოკოსტს, ლათინური ამერიკაში დაბალი კლასის ეკონომიკურ მდგომარეობას, მილიტარისტული სახელმწიფოების მიერ ბირთვული იარაღების მიმართვას სხვებზე? მაშინ რა არის ცუდი პატარა ბავაშვებზე მტკივნეული ექსპერიმენტების ჩატარებაში? მსოფლიოში, სადაც არ არსებობს მორალური სამართალი, ძალაუფლება აწესებს საკუთარ სამართალლს.“ - არტურ ჰოლმსი.
ანთროპოლოგი კლაიდ კლუკჰონი წერდა, რომ კულტურის კონცეფცია შეიძლება იქნეს დამახინჯებული და არასწორად განმარტებული: „ზოგი ფიქრობს, რომ კულტურული ფარდობითობა ასუსტებს მორალს. “თუ ბუგაბუგას შეუძლია გააკეთოს ეს, მაშინ რატომ არ შეგვიძლია ჩვენ? ესეც ხომ ფარდობითობაა?“ - ამბობენ ისინი. მაგრამ სწორედ ეს არის ის რასაც საერთოდაც არ გულისხმობს კულტურული რელატივიზმი.“
კულტურული რელატივიზმი არ ნიშნავს იმას, რომ თუ რომელიმე ჯგუფი რამეს აკეთებს თავისი კულტურის ფარგლებში, სხვა ჯგუფებიც ნებადართულნი არიან ჩაიდინონ მსგავსი ქმედებები. კულტურული რელატივიზმი სწორედ საპირისპიროს გულისხმობს. კანონზომიერება რაიმე ნეგატიური თუ პოზიტიური ჩვეულებისა განხილულ უნდა იქნეს იმაზე ორიენტირებით, თუ რამდენად ერგება ესა თუ ის ჩვევა სხვა ჯგუფის ჩვევებს. მრავალცოლიანობა შეიძლება ეკონომიკურად მომგებიანი იყოს მესაქონლეებში, მაგრამ არა მონადირეებში. მიუხედავად ღირებულებების მარადიულობის მიმართ სკეპტიკურობისა, ანთროპოლოგია არ უარყოფს მორალურ აბსოლუტებს. პირიქით ის მეცნიერული კვლევებით ცდილობს აღმოაჩინოს ისინი. თუ ყველა გადარჩენილ საზოგადოებაში არსებობს სხვადასხვა აკრძალვების არსებობის აუცილებლობა, ეს საკმაოდ მტკიცე არგუმენტს გვაძლევს იმის თაობაზე, რომ მორალური კოდის ასპექტების არსებობა აუცილებელი და შეუცვლელია.
ეთნოცენტრიზმი
კულტურული რელატივიზმის ანტიპოდი ეთნოცენტრიზმია. ეთნოცენტრიზმი არის შეგნებული ან გაუცნობიერებელი კულტურული ან ეთნიკური მიკერძოებულობა, რომლის მიხედვითაც ინდივიდი სამყაროს აღიქვამს საკუთარი ჯგუფის პერსპექტივიდან, თავის ჯგუფს აღიქვამს სანიმუშოდ, სტანდარტულად და სხვა ყველა დანარჩენ ჯგუფს აფასებს მისი იდეალების გადმოსახედიდან. ეთნოცენტრიზმი კულტურული რელატივიზმის საპირისპირო ცნებაა.
სხვადასხვა კულტურაზე მსჯელობისას თუ კვლევისას მთავარ პრობლემას ეთნოცენტრიზმი წარმოადგენს ხოლმე. ეთნოცენტრიზმი სამ კატეგორიად იყოფა: პოზიტიური, ნეგატიური და ექსტრემისტულად ნეგატიური. ჰერსკოვიცის მიხედვით, პოზიტიური ეთნოცენტრიზმი არის უბრალოდ „შეხედულება, რომლის მიხედვითაც, საკუთარი ჯგუფის ცხოვრების ნირი სხვა დანარჩენებზე უფრო მისაღებია.“ ასეთი ეთნოცენტრიზმი არის ის რაც ადამიანს უჩენს ჯგუფის იდენტობასა და გრძნობას საკუთარი ხალხის მიმართ.
„ეთნოცენტრიზმი გადაიზრდება ნეგატიურში, როცა რაღაც ჯგუფი ხდება ყველაფრის ცენტრი და სხვები განიხილებიან და ფასდებიან მასთან მიმართებით“ - ამბობს უილიამ გრეჰემ სამნერი.
მელვილ ჯ. ჰერსკოვიცი
მელვილ ჯინ ჰერსკოვიცი, (დაბ. 10 სექტემბერი, 1895, ოჰაიოს შტატი, აშშ - გარდ. 25 თებერვალი, 1953) ამერიკელი ანთროპოლოგი. 1920 წელს ჩიკაგოს უნივერსიტეტში ისტორიაში ბაკალავრის ხარისხის მიღების შემდეგ 1921 წელს ანთროპოლოგიაში მაგისტრის ხარისხი დაიცვა ნიუ იორკში, კოლუმბიის უნივერსიტეტში, სადაც შეხვდა ფრანც ბოასს და მისივე ხელმძღვანელობით 1923 წელს მიიღო დოქტორის ხარისხი. იგი მთლიანად მოექცა დიდი მეცნიერის გავლენის ქვეშ და მისი შემდგომი მოღვაწეობა სწორედ ამან განსაზღვრა.
ჰერსკოვიცმა თავისი კარიერა დასავლეთ ნახევარსფეროსა და აფრიკაში მცხოვრები აფრიკელი ხალხის შესწავლას მიუძღვნა. მისი დამსახურებების სია საკმაოდ გრძელია. ის იყო ერთ-ერთი დამაარსებელი და პირველი პრეზიდენტი აფრიკული სწავლებების ასოციაციის, ეკავა მაღალი თანამდებობები ამერიკის ანთროპოლოგთა ასოციაციაში, „ამერიკული ასოციაცია მეცნიერების წინსვლისთვის“-ში, „ამერიკული ფოლკლორის საზოგადოებაში“, და „ანთროპლოგთა საერთაშორისო კონგრესზე“. მისი თაოსნობით ჩატარდა პირველი „აფრიკანისტების საერთაშორისო კონგრესი“ განაში, 1962 წელს.
რუთ ბენედიქტი
რუთ ბენედიქტი (დაბ. 5 ივნისი, 1987, ნიუ-იორკი, აშშ - გარდ. 17 სექტემბერი, 1948, ნიუ იორკი) ამერიკელი ანთროპოლოგი, რომლის თეორიებმაც ძლიერი გავლენა იქონიეს კულტურულ ანთროპოლოგიაზე, განსაკუთრებით კულტურისა და პიროვნების შესწავლაზე. ბენედიქტი ვასარის კოლეჯის დასრულების შემდეგ 1909 წელს ევროპაში წავიდა, ერთი წლის შემდეგ კალიფორნიაში დაიდო ბინა, სადაც გოგონათა გიმნაზიაში სწავლობდა. 1914 წელს კი დაბრუნდა ნიუ იორკში.
1919 წელს ჩააბარა კოლუმბიის უნივერსიტეტში ანთროპოლოგიის ფაკულტეტზე, რომელსაც ფრანც ბოასი ხელმძღვანელობდა. სოციალურ მეცნიერებებში კარიერის დასაწყისშივე მან კულტურა განმარტა როგორც იტელექტუალური, რელიგიური და ესთეტიკური ელემენტების ერთობლიობა. მან დოქტორის ხარისხი მიიღო 1923 წელს მისი ნაშრომის დამსახურებიტ ჩრდილოეთ ამერიკელი ინდიელების თაობაზე, “დამცველი სულის კონცეფცია ჩრდილოეთ ამერიკაში“.
მისი ნაშრომები ეძღვნებოდა პიროვნების მნიშვნელობას კულტურაში. მან თავის ნაშრომში „რასა: მეცნიერება და პოლიტიკა“ უარყო რასისტული თეორიები. 1925–1940 წლებში რედაქტორობდა ამერიკული ფოლკლორის ჟურნალს. 1943–1945 წლებში ბენედიქტი იყო ომის ინფორმაციის ოფისის მრჩეველი ოკუპირებულ ტერიტორიებსა და მტრის მიწებზე მცხოვრები ხალხის პრობლემების საკითხებში. 1947 წელს ის ამერიკუი ანტროპოლოგიის ასოციაციის პრეზიდენტად დაინიშნა. ამ პერიოდში ის ძალიან გამოცენილი ანთროპოლოგი იყო სეერთებულ შტატებში. 1948 წელს ის სრული პროფესორი გახდა კოლუმბიაში. მავე წლის ზაფხულს მან თანამედროვე ევროპისა და აზიის კულტურების შესწავლა წამოიწყო, თუმცა, მალევე გარდაიცვალა.
კულტურული ფსიქოლოგია
ანთროპოლოგები ფსიქოლოგიით მე-20 საუკუნის დასაწყისში დაინტერესდნენ, რადგან ამ პერიოდში წარმოიშვა იდეა იმის შესახებ, რომ ადამიანის ბუნება მხოლოდ დასავლურ ცივილიზაციებში ბოლომდე არ შეიძლებოდა გამოჩენილიყო, მეცნიერებმა თანდათან დაიწყეს შესწავლა სხავდასხვა კულტურების და ინდივიდების ამ კულტურებში. ოტო კლინბერგიც იმ ადამიანთა რიცხვს მიეკუთვნებოდა, ვინც ფიქრობდა, რომ სხავდასხვა კულტურები უნდა გამოკვკლეულიყო, ის ამბობს: "როგორ შეიძლება ადამიანის ქცევასა და  მის ზოგად კონცეფციაზე ვისაუბროთ, როცა მხოლოდ ერთი სახის ადამიანი არის გამოკვკლეული"
ადამიანები მსოფლიოს გარშემო ინაწილებენ გენების გარკვეულ რაოდენობას, რომელთა ვარიაციაც  სხვადასხვა ინდივიდებში სხვადასხვანაირად ხდება, ამიტომ ადვილადაა შესაძლებელი დავუშვათ, რომ მსგავსება დიდია, ეს გარკვეულწილად ასეცაა, ადამიანის შესახებ უნივერსალური ის არის, რომ ისინი მსოფლიოს გარშემო, თითქმის ერთნაირად გამოხატავენ ემოციებს, აქვთ ერთნაირი წარმოდგენები სხვა ადამინებზე, მათი მიმიკა მსგავსია, მაგალითად: სიხარულისას, გაოცებისას, გაბრაზებისას, ეჭვიანობისას, მათ თითქმის იდენტური მიმიკები აქვთ, ასევე მსგავსება აღმოჩნდა პატარა ბავშვების შიშებს შორის სხვადასხვა კულტურაში (მათ უმრავლესობას ეშინიათ უცნობების), საინტერესოა ის ფაქტი, რომ სხვადასხვა კულტურის წიაღში მცხოვრები ადამაინები, სიყვარულსაც თითქმის ერთნაირად გამოხატავენ, მიუხედავად ამ ყველაფრისა  ადამიანებს შორის სხვაობის არ არსებობის დაშვება არასწორია, Boucher-მა აწარმოა კვლევა ემოციების წარმოშობის შესახებ. ყველაზე დიდი კვლევა ამ კვლევებიდან დამყარებული იყო კორეელი, სამოელი და ამერიკის მოსახლეობის პასუხებზე. დიდი გამოკითხვა ჩატარდა და სთხოვდნენ მთხრობელებს დაეწერათ მოთხრობა შმთხვევებზე რომელიც 6-დან ერთ-ერთი ემოციის წარმოშობის მიზეზი იყო: ბრაზი, სიძულვილი, შიში, ბედნიერება, სევდა და გაოცება. რამდენიმე მოთხრობა გადაითარგმნა სხვადასხვა ენაზე და იმ სიტყვების გათვალისწინებით რომელიც აღწერს სხვადასხვა ემოციას. 144 მოთხრობისგან შმდგარი ნაკრები იყო წარმოდგენილი სამი ქვეყნის მოსახლეობის მიერ. რესპოდენტები მიუთითებდნენ ყველა შემთხვევაში, თუ ექვსიდან რომელი ემოცია განიცადეს მათ, რომელზეც ჰქონდათ მოთხრობილი.
შედეგებიდან დადგინდა, რომ ერთნაირი შემთხვევები მსგავს ემოციებს იწვევენ ყველა კულტურაში.
კულტურა არის საზოგადოების მიერ აღიარებული ნორმების და ღირებულებების სისტემაა. რომელიც მასში მცხოვრებ  ადამიანებს აერთიანებს,  ისინი დაახლოებით ერთნაირად რეაგირებენ სხვადასხვა პროცესებზე, ერთნაირად გამოხატავენ ემოციებს და ასე შემდეგ, რაც შეეხება ფსიქოლოგიას, ეს არის დარგი ადამიანის შესახებ რა არის მათი გარკვეული ქცევების მიზეზები, თუ როგორ იქცევა და ფიქრობს ის, კულტურული ფსიქოლოგიის აღმოცენების პროცესში, თავიდანვე აშკარა იყო, რომ კულტურა დამოუკიდებელი ინდივიდი არ იყო, ის ქცევების, მოქმედებების და აზრების ერთობლიობას წარმოადგენდა, მის წარმოშობას არ გააჩინდა "მიზეზი" ის მხოლოდ მიზანი იყო, აღმოჩნდა, რომ არც ფსიქოლოგია ყოფილა დამოუკიდებელი ორგანიზმი, მასზე ზეგავლენას კულტურა ახდენს, ხოლო კულტურაზე ფსიქოლოგია ზემოქმედებს.
როგორც უკვე აღვნიშნეთ, კულტურაზე და ადამინის ფსიქოლოგი ერთმანეთთან მჭიდრო კავშირშია ისინი ურთიერთქმედებენ დ ერთმნეთზე ახდენენ ზეგვლენას,სწორედ ამის გამო, თავისუფლადაა შესაძლებელი კულტურაში არსებული ვარიაციების გამოკვლევა ფსიქოლოგიის შესწავლით დავიწყოთ, ფსიქოლოგიური ფაქტორები, ასევე შესაძლებელია დაგვეხმაროს იმის ახსნაში, თუ რატომ ჰგავს ზოგიერთი კულტურის ასპექტები სხვა კულტურისას,ემოციების უნივერსალურობაზე ხაზგასმა მაინცდამაინც არ ნიშნავს იმას, რომ  ამ ემოციების გამოხატვისას არანაირი კულტურათაშორისი განსხვავება არ იარსებებს. მაგალითად, განსხვავება ემოციების გამოხატვის სიხშირესა და ინტენსიურობაში. ეკმანმა შეიმუშავა გამოხატვის წესების მიდგომა - „ნორმები იმ გამომეტყველების მორგებისა, რომელსაც სხვადასხვა სიტუაციაში შენგან ელოდებიან“. მართლაც, ნებისმიერ კულტურაში არსებობს წესები თუ რა გამომეტყველებაა შესაფერისი სხვადასხვა შემთხვევის დროს და რა ემოციები უნდა გამოხატო ან არ უნდა გამოხატო. გამოხატვის წესები აღწერს იმ ემოციურ ექსპრესიებს, რისი გამოხატვის სტიმულირებაც სხვადასხვა სიტუაციაში შეიძლება მოხდეს. არსებობს რამდენიმე ექსპერიმენტი, სადაც სხვადასხვა სოციალური სიტუაცია და ამ სიტუაციაში არსებული ექსპრესიებია ნაჩვენები:
იაპონელ და ამერიკელ სტუდენტებს უჩვენეს სტრესული-  ფილმები, როგორც სრულ იზოლაციაში, ისე ექსპერიმენტატორთან ერთად. ორივე შემთხვევაში მათი რეაქცია იწერებოდა კამერაზე. როდესაც რესპონდენტები მარტოები იყვნენ, მაშინ ამერიკელებისა და იაპონელების ემოციები ფილმის ერთსა და იმავე ეპიზოდში ძალიან ჰგავდა ერთმანეთს. მაშინ როდესაც, ექსპერიმენტატორების არსებობისას, იაპონელებმა უფრო ნაკლებად გამოხატეს ნეგატიური ემოცია სახეზე, ვიდრე ამერიკელებმა. საჭირო არ არის იმის აღნიშვნა, რომ ეს შედეგი აბსოლუტურ თანხვედრაში მოდის დასავლეთში არსებულ იმ შეხედულებასთან, რომ იაპონელები მშვიდი და უემოციო ხალხია. არსებობს კიდევ ერთი კვლევა, სადაც ასევე ჩანს განსხვავება გამოხატვის წესებში. მკვლევართა ჯგუფმა გამოკითხა ადამიანები ამერიკაში, უნგრეთსა და პოლონეთში, რათა შეეფასებინათ როგორია მათი ემოციური ექსპრესია სამ სხვადასხვა სიტუაციაში: (1) მარტო, (2) ახლობელთა კომპანიაში - როგორიცაა ოჯახი და მეგობრები (3) „უცხოები“, მაგალითად პუბლიკა. აღმოსავლეთ ევროპელებმა, უფრო მეტად ვიდრე ამერიკელებმა, განაცხადეს, რომ მათთვის ნაკლებად მისაღებია უარყოფითი ემოციის გამოხატვა ჯგუფებში და ბევრად უფრო მისაღებია პოზიტიური ემოციის ჩვენება.
ალბათ არ არსებობს განვითარების ისეთი თეორია, რომელშიც კულტურის როლი ისე ნათლად და მრავლისმომცველადაა წარმოდგენილი, როგორც - ვიგოტსკის თეორიაში. მან ყურადღება გაამახვილა ადამიანის ქცევის ტიპურ ასპექტებზე და იმაზე, თუ როგორ ვითარდება ეს ასპექტები სოციალურ დონეზე ისტორიის ჭრილში, ხოლო ინდივიდუალურ დონეზე - ონტოგენეტიკურად. მან გამოყო ექსტერნალური, ე.ი. გარეგანი ოპერაციების ინტერნალური, ე.ი. შინაგანი რეკონსტრუქცია, რომელიც იმთავითვე ინტერ-ინდივიდუალურ პროცესებს ინტრა-ინდივიდუალურად გარდაქმნის. უკეთ რომ გავიგოთ რისი თქმა სურდა პიაჟეს, მოვიყვანოთ ციტირება:“ თითოეული ფუნქცია ბავშვის კულტურული განვითარების პროცესში ორჯერ იჩენს თავს: პირველად სოციალურ დონეზე და შემდგომ - ინდივიდუალურ დონეზე. მაშასადამე, პირველად თავს იჩენს ადამიანებს შორის, ე.ი. ინტერფსიქოლოგიურად და მეორედ - თავად ბავშვის შიგნით, ე.ი. ინტრაფსიქოლოგიურად... უნდა აღინიშნოს, რომ ყველა უმაღლესი ფუნქცია ადამიანებს შორის რეალური ურთიერთობების შედეგს წარმოადგენს...“ ეს ციტატა ნათლად გვიჩვენებს იმასაც, რომ ადამიანის მენტალურ ფუნქციონირებას სოციალური საფუძველი  აქვს. ინდივიდს მხოლოდ იმ უმაღლესი მენტალური ფუნქციების მოპოვება შეუძლია, რომლებიც მის სოციოკუტურულ კონტექსტშია მოცემული. აქედან გამომდინარე, ადამიანის ქცევა შეგვიძლია განვიხილოთ, როგორც კულტურულად გაშუალებული.
ჩვეულებრივ, ითვლებოდა, რომ „კულტურულად გაშუალების„ თეორიას ზედმეტად ფართო თვალსაწიერი ჰქონდა. მაგალითად, ლურიამ შეისწავლა სილოგისტური აზროვნება ჯგუფებში, უზბეკეთში. ამ ადამიანებიდან ზოგიერთები  იყვნენ საერთოდ გაუნათლებულები, ზოგიერთებს (ფერმებში მცხოვრებლებს) კი შეზღუდული განათლება ჰქონდათ. კვლევის შედეგად ლურიამ დაადგინა, რომ გაუნათლებელ ადამიანებს აბსტრაქტული აზროვნება საერთოდ არ შეეძლოთ, მაშინ, როდესაც შეზღუდული განათლების მქონე პირებს ეს ასე თუ ისე გამოსდიოდათ. თუმცა, შემდგომმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ლურიას მიერ მიღებული შედეგები არც ისე ჭეშმარიტი იყო, კერძოდ, განსხვავება განათლებულ და გაუნათლებელ ადამიანებს შორის არც ისეთი დრამატული აღმოჩნდა, როგორც ეს მას ეგონა. ამ დამატებითი კვლევების შედეგად, გამოვლინდა რომ მთავარი განსხვავება მდგომარეობდა იმაში, ეს ადამიანები სილოგიზმების ამოხსნისას მხოლოდ ექსპერიმენტატორების მიერ მიცემულ მითითებებს ეყრდნობოდნენ, თუ საქმეში რთავდნენ საკუთარ, ემპირიულ ცოდნასაც. ხშირი პასუხები, რომლებსაც იძლეოდნენ უზბეკელი რესპონდენტები, იყო ის, რომ მათ არ იცოდნენ პასუხი მარტივ სილოგიზმებზეც კი. ამის მიზეზად კი, ალბათ, ის უნდა მივიჩნიოთ, რომ ამ ადამიანებს ადრე არასდროს ჰქონიათ შეხება მსგავსი ტიპის დავალებებთან, რასაც მათ ლურია აძლევდა.
ლიტერატურა
1. Herskovits, Melville, J. 1973. Cultural Relativism: Perspectives in    Cultural Pluralism. New York: Vintage Books.
2. Ruggiero, Vincent Ryan. 1973. The Moral Imperative: Ethical Issues for Discussion and Writing. New York: Alfred.
3. Holmes, Arthur F. 1984. Ethics. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
4. Sumner, William Graham. 1979. Folkways and Mores. New York: Schocken.
5. Kluckhohn, Clyde. 1944. Mirror For Man. Greenwick, CT:
6. Cultural anthropology carol.r ember melvin ember (page215-219)
7. William A. Havilandcultural anthropology
8. raymond scupin cultural antropology
9. „ანთროპოლოგიის ენციკლოპედია“ - ჰ. ჯეიმზ ბირქსი
10. „ანთროპოლოგია“ – ქეროლ რ. ემბერი, მელვინ ემბერი, პიტერ ნ. პერეგრინი
11. Cultural Anthropology” William A. Haviland, University of Vermont.
ევოლუციური ნეირომეცნიერება
ევოლუციური ნეირომეცნიერება — ნერვული სისტემის ევოლუციის მეცნიერული შესწავლა. ევოლუციური ნეირომეცნიერები იკვლევენ ნერვული სისტემის სტრუქტურის, ფუნქციებისა და თვისებების ბუნებრივ ისტორიას. კვლევის სივრცე მოიცავს როგორც ნეირომეცნიერებას, ასევე ევოლუციურ ბიოლოგიას. ისტორიულად, ყველაზე მეტი ემპირიული ნაშრომი შედარებით ნეიროანატომიაში იყო და თანამედროვე კვლევებში ხშირად ფილოგენეტიკურ შედარებით მეთოდებს იყენებენ. ასევე ხშირად იყენებენ ხელოვნურ გადარჩევისა და ექსპერიმენტული ევოლუციის მიდგომებს.
კულტურული ანთროპოლოგია
ლიტერატურა
12. Raymond Scupin “Cultural Anthropolgy” A Global Perspective. 13. Carol R. Ember, Melvin Ember “Cultural Anthropolgy”.
ევოლუციური ნეირომეცნიერება
კონცეპტუალურად და თეორიულად ევოლუციური ნეირომეცნიერება სხვადასხვა დარგთან არის დაკავშირებული, ესენია: შემეცნებითი (კოგნიტური) გენომიკა, ნეიროგენეტიკა, განვითარებითი ნეირომეცნიერება, ნეიროეთოლოგია, შედარებითი ფსიქოლოგია, ევოლუციური განვითარებითი ბიოლოგია, ქცევითი ნეირომეცნიერება, შემეცნებითი ნეირომეცნიერება, ქცევითი ეკოლოგია, ბიოლოგიური ანთროპოლოგია და სოციობიოლოგია.
კულტურული ანთროპოლოგია
რესურსები ინტერნეტში
https://www.britannica.com/science/cultural-anthropology/Status-of-contemporary-cultural-anthropology
ევოლუციური ნეირომეცნიერება
ევოლუციური ნეირომეცნიერები თავის ტვინის ცვლილებების ევოლუციის შესასწავლად გენებში, ანატომიაში, ფიზიოლოგიასა და ქცევებში მიმდინარე ცვლილებებს შეისწავლიან. შესწავლის საგანია ადამიანის სმენის, მხედველობის, გემოვნების, დასწავლისა და გადაადგილების, ასევე ენის ევოლუცისა და განვითარების შესწავლა. ევოლუციური ნეირომეცნიერები შეისწავლიან თავის ტვინის სპეციფიკური სივრცეებისა და სტრუქტურების ევოლუციას.
კულტურული ანთროპოლოგია
რესურსები ინტერნეტში
http://sci-hub.cc/10.1525/can.2006.21.1.96
ევოლუციური ნეირომეცნიერება
ისტორია
თავის ტვინის შესწავლა ძველ ეგვიპტეში დაიწყეს, თუმცა ევოლუციური ნეირომეცნიერების დასაწყისი ჩარლზ დარვინის მიერ 1859 წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომთან, „სახეობათა წარმოშობის შესახებ“ არის დაკავშირებული. ამ პერიოდში თავის ტვინის ფილოგენია და ევოლუცია კვლავ ლინეარულად აღიქმებოდა. ადრეულ მეოცე საუკუნეში ევოლუციის შესახებ რამდენიმე სხვადასხვა თეორია ჩამოყალიბდა. დარვინიზმი ბუნებრივი გადარჩევისა და ვარიაციის პრინციპებზე იყო დამყარებული, ლამარკიზმი − შეძენილ თვისებებზე იყო დაფუძნებული, სალტაციონიზმი კი უწყვეტი ვარიაციის მიერ ახალი სახეობების შექმნაზე აკეთებდა აქცენტს. ცხოველთა თავის ტვინის განვითარებით დაინტერესებული მეცნიერებისვის დარვინის იდეები აღმოჩნდა მისაღები.
კულტურული ანთროპოლოგია
რესურსები ინტერნეტში
http://sci-hub.cc/10.1016/B0-08-044854-2/03016-9
ევოლუციური ნეირომეცნიერება
ისტორია
ჰოლანდიელი ნეიროლოგის, არიონს კეპერსის 1936 წლის წიგნი „The Comparative Anatomy of the Nervous System of Vertebrates Including Man“ (პირველად გერმანიაში, 1921 წელს დაიბეჭდა) კვლევის სივრცის უმნიშვნელოვანეში პუბლიკაციაა. ევოლუციურ სინთეზთან ერთად შედარებითი ნეიროანატომია ევოლუციურ ჭრილში შეისწავლეს და თანამედროვე კვლევებმა განვითარებითი გენეტიკაც მოიცვა. დღეისთვის მიღებულია, რომ ფილოგენეტიკური ცვლილებები სახეობებს შორის დამოუკიდებლად ხდება დროის სხვადასხვა მონაკვეთში და ლინეარული (ხაზობრივი) არ არის. დღეისთვის ცნობილია, რომ თავის ტვინის ზომის ზრდა კორელაციაშია ნეირვულ ცენტრებთან და ქცევათა კომპლექსურობასთან.
კულტურული ანთროპოლოგია
რესურსები ინტერნეტში
http://anthropology.ru/ru/text/suro
ევოლუციური ნეირომეცნიერება
ისტორია
ჩარლზ დარვინის თეორიამ მეცნიერები იმაზეც დააფიქრა, თუ როგორ მუშაობს ცხოველთა თავის ტვინი.
კულტურული ანთროპოლოგია
რესურსები ინტერნეტში
va-ee/kulturnaya-antropologiya
ევოლუციური ნეირომეცნიერება
ტექნიკები
მთელი ისტორიის მანძილზ ევოლუციური ნეირომეცნიეერება დამოკიდებული იყო ბიოლოგიური თეორიისა და ტექნიკების განვითარებაზე. ევოლუციური ნეირომეცნიერების კვლევის ველი ნერვული სისტემის ნაწილების აღმოჩენისა და გამოკვლევების კვალდაკვალ ფართოვდებოდა. 1873 წელს კამილო გოლჯის მიერ ემუშავებული ვერცხლის ნიტრატის მეშვეობით თავის ტვინის უჯედულ დონეზე შესწავლა გახდა შესაძლებელი. სანტიაგო რამონმა და პედრო რამონმა ეს მეთოდი თავის ტვინის სხვადასხვა ნაწილის ანალიზისთვის გამოიყენეს და კვლევის ველი შედარებით ნეიროანატომიამდე განავრცეს.
კულტურული ანთროპოლოგია
რესურსები ინტერნეტში
http://www.culturedialogue.com/resources/library/schools/evolucionizmi.shtml
http://www.socium.ge/downloads/protosocteoria/naturalizmi-sociologiashi.pdf
http://www.socium.ge/downloads/samagistro/shevdivart_ra_info_erashi.pdf
ევოლუციური ნეირომეცნიერება
სქოლიო
კატეგორია:ნეირომეცნიერება
კულტურული ანთროპოლოგია
რესურსები ინტერნეტში
http://www.discoveranthropology.org.uk/about-anthropology/fieldwork/ethnography.html
http://www-personal.umd.umich.edu/~delittle/Encyclopedia%20entries/Ethnology.htm
http://anthropology.ru/ru/text/surova-ee/kulturnaya-antropologiya
https://www.britannica.com/biography/Franz-Boas
http://www.culturedialogue.com/resources/library/schools/relativizmi.shtml
http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=6&t=4919
https://www.andrew.cmu.edu/course/80-241/guided_inquiries/articles/cultural_rel.html
. http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199766567/obo-9780199766567-0045.xml
http://www.library.northwestern.edu/libraries-collections/evanston-campus/africana-collection/about-melville-j-herskovits
https://www.britannica.com/biography/Ruth-Benedict
http://www.psychologicalscience.org/index.php/uncategorized/cultural-psychology-studying-more-than-the-exotic-other.html
ორორი (გაზეთი)
„ორორი“ („L'Aurore“) — სოციალური მიმართულების ყოველდღიური ლიბერალური ფრანგული გაზეთი, რომელიც გამოიცემოდა პარიზში.
1897 წელს დააარსა ერნესტ ვაუგანმა. 1898 წლის 13 იანვარს დაიბეჭდა ემილ ზოლას ღია წერილი, სახელწოდებით „ბრალს ვდებ!“, რომელშიც მწერალი გამოდის ფრანგული ხელისუფლების წინააღმდეგ. 1898 წლის აგვისტოდან 1899 წლის ივლისამდე გამოცემა დაიწყო ოქტავ მირბომ. მის გარდა, გაზეთში თავის ლიტერატურულ ნაწარმოებებს აქვეყნებდა ანატოლ ფრანსი.
კლემანსოს მმართველობის დროს გაზეთი მთლიანად გადავიდა ლიტერატურულ გამოცემებზე, რომლებშიც ძირითადად იბეჭდებოდა პოლიტიკური იდეები, ანტიკოლონიური სტატიები. 1906 წლიდან 1908 წლამდე პოლიტიკური რედაქტორი იყო არტურ რანკი. 1914 წლიდან გაზეთმა გამოსვლა შეწყვიტა.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ფრანგულენოვანი გაზეთები კატეგორია:სოციალისტური გაზეთები
აღჯაბადის რაიონი
აღჯაბადის რაიონი (Ağcabədi rayonu) — ადმინისტრაციული ერთეული ცენტრალურ აზერბაიჯაში. ცენტრი — ქალაქი აღჯაბადი.
რაიონი ჩამოყალიბდა 1930 წლის 8 აგვისტოს. 1963 წლის 4 იანვარს ლიკვიდირებულ იქნა და შეუერთდა აღდამის რაიონს. 1965 წლის 6 იანვარს კვლავ აღდგა მისი სტატუსი.
რაიონში არის 1 ქალაქი და 45 სოფლის მუნიციპალიტეტი.
ეტიმოლოგია
რაიონის სახელწოდება გამომდინარეობს რაიონული ცენტრიდან, ქალაქ აღჯაბადიდან. ტოპონიმი აღჯაბადი გამომდინარეობს თურქული სიტყვებიდან „აღჯა“ (რუხი) და „ბად“ (ბორცვი). მოცემული ინფორმაცია მტკიცდება რელიეფითა და რაიონის ხედებით.
გეოგრაფია და ბუნება
ტერიტორია ესაზღვრება ჩრდილო-დასავლეთით ბარდას, ჩრდილო-აღმოსავლეთით ზარდაბს, აღმოსავლეთით ბეილაგანს, სამხრეთით კი ფიზულის, სამხრეთ-დასავლეთის ხოჯავენდს და დასავლეთის მხრიდან აღდამის რაიონებს.
აღჯაბადის რაიონი მდებარეობს მტკვარ-არაქსის და ყარაბაღის დაბლობებზე. რაიონის რელიეფი დაბალია, თანდათანობით იზრდება ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთით. აღჯაბადის რაიონის ტერიტორიაზე გავრცელებულია ნაცრისფერ-მდელოური, ნაცრისფერი, მდელოს-რუხი ნიადაგები. ცენტრალურ ნაწილში გვხვდება მარილიანი ნიადაგები. საბჭოთა პერიოდში, რეგიონში მიმდინარეობდა მიწის აღდგენა და სანიაღვრე სამუშაოები. გვხვდება სტეპური და ნახევრად უდაბნოს ტიპის მცენარეები. პეიზაჟები ძირითადად ნახევრად უდაბნოსია. რეგიონის ტერიტორიაზე მყოფი ცხოველებიდან ცხოვრობენ  მგლები, გარეული ღორი, მელა, კურდღლები და სხვები. ფრინველთაგან - მტრედი, ხოხობი და სხვა. ტერიტორიაზე მდებარეობს აღ-გიოლის ეროვნული პარკი, რომელშიც 15 სახეობის ცხოველია, თევზის 20 სახეობაა და მცენარეების 40 სახეობა.
მოსახლეობა
1976 წელს მოსახლეობის სიმჭიდროვე შეადგენდა 36,7 ადამიანს კმ²-ს, 2009 წელს კი ეს მაჩვენებელი 69 ადამიანი კილომეტრზე იყო.
2009 წლის მდგომარეობით, მოსახლეობის 62% სოფლებში ცხოვრობს.
რაიონის ეკონომიკა
საბჭოთა პერიოდში, რეგიონში ვითარდებოდა ძირითადად სოფლის მეურნეობა, ბამბის, პირუტყვის (ძირითადად ცხვრის) და საერთო მეურნეობის გაზრდილი ბრუნვა. 1975 წელს რაიონში 21 კოლექტიური მეურნეობა და 1 სახელმწიფო მეურნეობა მუშაობდა. 1975 წელს გამოსაყენებელი მიწის ფართობზე 75,7 ათასი ჰექტარი იყო - აქედან: 33.4 ათასი ჰექტარი სახნავი მიწა, 1,8 ათასი ჰექტარი მრავალწლიანი ნარგავებისათვის გამოყოფილი მიწის ნაკვეთი, 600 ჰექტარი გამოყოფილი თივისთვის, 39.9 ათასი ჰექტარი საძოვრებისთვის. 33.4 ათასი ჰექტარიდან 30% გამოიყოფა მარცვლეულის და პარკოსანი კულტურებისთვის, 40% სამრეწველო კულტურებისთვის, კერძოდ ბამბაზე, 1% ბოსტნეულსა და კარტოფილზე, 29% საკვები პროდუქტებისთვის. ვენახებისთვის გამოიყო 1 ათასი ჰექტარი. რეგიონის სახელმწიფო მეურნეობებში და კოლექტიურ მეურნეობებში შედიოდა 12.8 ათასი მსხვილფეხა საქონელი. 1975 წელს საოლქო მეურნეობებმა სახელმწიფოს მიჰყიდეს 18.6 ათასი ტონა მარცვლეული და 39.1 ათასი ტონა ბამბა. იყო რაიონალური მანქანების სარემონტო ქარხანა, ნავთობისა და ყველის ქარხანა და განვითარებული იყო მეღვინეობა.
ინფრასტრუქტურა
სულ რაიონში 844.9 კილომეტრიანი გზა გადის.
მოსახლეობას მუდმივად ელექტროენერგია უზრუნველყოფისთვის, რაიონში 4 ქვესადგური ფუნქციონირებს.
2008 წლის მდგომარეობით, უბანში არის 29 საფოსტო განყოფილება. 2003–2013 წლებში სატელეფონო ნომრების რიცხვი გაიზარდა 2.4 – ჯერ, ხოლო ინტერნეტის მომხმარებელთა რაოდენობა 7.7 – ჯერ გაიზარდა.
კულტურა, განათლება და ჯანმრთელობა
1932 წლიდან რაიონში გამოიცემოდა სოციალური და პოლიტიკური გაზეთი „არანი“. 1936 წელს რაიონში დაიწყო რადიო მაუწყებლობა.
2009 წელს რაიონში ფუნქციონირებდა 36 სკოლამდელი დაწესებულება, 62 საშუალო სკოლა, საშუალო ტექნიკური სკოლა, აზერბაიჯანის პედაგოგიური ინსტიტუტისა და სუმგაითის მუსიკალური კოლეჯის ფილიალები, აღჯაბადის პედაგოგიური კოლეჯი, სამხატვრო სკოლა, მუღამის ცენტრი, 8 მუსიკალური სკოლა და ა.შ. კულტურისა და კლუბების 43 სახლი, 3 მუზეუმი და 74 ბიბლიოთეკა.
2009 წლის აგვისტოში, აღჯაბადის რაიონის სოფელ სალმანბეილის მახლობლად, გალათეფის უძველესი დასახლების მიმდებარე ტერიტორიაზე ჩატარებული კვლევის დროს, აზერბაიჯაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის თანამშრომლების მიერ ჩატარებული, აღმოაჩინეს ქალაქის ნაშთები, რომელიც არსებობდა უძველესი და შუა საუკუნეების კვეთაზე. კვლევის შედეგად აღმოაჩინეს ციხის კედლები, რომლის სიმაღლეა 5 მეტრზე მეტი, 15 მეტრი სიგრძის ქუჩა და სხვა სამშენებლო ნაშთები. გამოიკვეთა ძეგლის მრავალმხრივი ბუნება, ზედა ფენა მოიცავს შუასაუკუნეების პერიოდს, მე -11 - მე -12 საუკუნეებს, მეორე ფენა - ადრეული შუა საუკუნეებს, ხოლო ქვედა ფენა - ძველ პერიოდს.
Heyday Films
Heyday Film — ბრიტანული კინოსტუდია, დაარსებული კინოპროდიუსერის, დევიდ ჰეიმენის მიერ 1996 წლის 10 ოქტომბერს, ლონდონში, ინგლისში. შტაბ-ბინა მდებარეობს ქალაქ ბორემვუდში.
მარგარიტა ფრანგი (1157-1197)
მარგარიტა ფრანგი (Marguerite de France, Margaret of France, Margit Capet; დ. 1157 - გ. 18 სექტემბერი 1197) — კაპეტინგების დინასტიის წარმომადგენელი. საფრანგეთის მეფე ლუი VII-ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ კონსტანცია კასტილიელის ასული. ინგლისის დედოფალი 1172-1183 წლებში როგორც ჰენრი ახალგაზრდას, ხოლო უნგრეთისა და ხორვატიის დედოფალი 1186-1196 წლებში როგორც ბელა III-ის მეუღლე.
Heyday Films
Heyday Films-ის პირველი მხატვრული ფილმი იყო რეჟისორ ანტონია ბიორდის „კაციჭამია“. კინოსტუდია ყველაზე მეტად ცნობილია „ჰარი პოტერის“ ფილმების სერიის წარმოებით, დაფუძნებული ჯოან როულინგის ამავე სახელწოდების მქონე რომანების სერიაზე.
მარგარიტა ფრანგი (1157-1197)
საფრანგეთის პრინცესა
მარგარიტა იყო საფრანგეთის მეფე ლუი VII-ისა და მისი მეორე ცოლის, დედოფალ კონსტანსია კასტილიელის უფროსი ქალიშვილი. მისი უფროსი ნახევარ-დები მარი და ალისი, ასევე იყვნენ მისი მომავალი ქმრის ნახევარ-დებიც.
Heyday Films
სქოლიო
კატეგორია:კინოსტუდიები კატეგორია:Heyday Films-ის ფილმები კატეგორია:1997 წელს დაარსებული კომპანიები
მარგარიტა ფრანგი (1157-1197)
საფრანგეთის პრინცესა
1160 წლის 2 ნოემბერს იგი დანიშნეს ინგლისის პრინც ჰენრიზე. ჰენრი ინგლისის მეფე ჰენრი II-ისა და მისი ცოლის, დედოფალ ელეონორ აკვიტანიელის ხუთი ვაჟიდან უფროსი იყო. ელეონორ აკვიტანიელი წარსულში ლუი VII-ის ცოლი იყო. ნიშნობისას ჰენრი ხუთი წლის იყო, ხოლო მარგარიტა სამის.
ინგლისის დედოფალი
1170 წლიდან მარგარიტას ქმარი ჰენრი II-ის თანამმართველი გახდა. იმის გათვალისწინებით, რომ ამ დროს არქიეპისკოპოსი თომას ბეკეტი დევნილობაში იმყოფებოდა, ჰენრისა და მარგარიტას კორონაცია არ მომხდარა. 1172 წლის 27 აგვისტოს ჰენრი II შვილის სასარგებლოდ გადადგა, ამავე დღეს უინჩესტერის საკათედრო ტაძარში ჰენრი და მარგარიტა ინგლისის მეფე-დედოფლად აკურთხეს. მალევე გამოაცხადეს, რომ მარგარიტა ორსულად იყო. მან ორსულობა პარიზში გაატარა, სადაც 1177 წლის 19 ივნისს ნაადრევი მშობიარობით ვაჟი გააჩინა, რომელიც სამი დღის შემდეგ გარდაიცვალა.
უნგრეთის დედოფალი
1186 წელს მარგარიტა ჩავიდა უნგრეთში და ბუდაში დაქორწინდა ბელა III-ზე. ეს ორივესათვის მეორე ქორწინება იყო. აქედან მოყოლებული მარგარიტა უნგრეთისა და ხორვატიის დედოფალი გახდა.
როგორც ჩანს, 1177 წელს ბავშვის გაჩენამ მარგარიტას ორგანიზმი სერიოზულად დააზიანა და ამის შემდეგ მას ბავშვები აღარ, უფროსწორედ ვეღარ გაუჩენია.
1196 წელს ბელა საღვთო რომის იმპერიაში ბრძოლის დროს დაიღუპა. ამის შემდეგ ტახტზე ავიდა ბელასა და მისი პირველი განსვენებული ცოლის, დედოფალ აგნეს ანტიოქიელის ვაჟი ემერიკი. ამ ამბიდან სულ ერთ წელიწადში 1197 წლის 18 სექტემბერს მარგარიტა გარდაიცვალა.
ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 1157 კატეგორია:გარდაცვლილი 18 სექტემბერი კატეგორია:გარდაცვლილი 1197 კატეგორია:კაპეტინგები კატეგორია:ინგლისის დედოფლები კატეგორია:უნგრეთის დედოფლები კატეგორია:საფრანგეთის პრინცესები კატეგორია:ხელახლა დაქორწინებული სამეფო კონსორტები
სასიღნაღოღელე
სასიღნაღოღელე — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ არაშენდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 0,5 კილომეტრზე. მდ. ლაკბის მარჯვენა ნაპირზე, მისი ერთ-ერთი მშრალი შენაკადის — სასიღნაღოღელის სათავესთან.