cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ვეფხისტყაოსანი
ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები
ვეფხისტყაოსნის სრული ტექსტიდან ზოგიერთი სტროფი და რამდენიმე თავი სრულად არაა შოთა რუსთაველის დაწერილი. ტრადიციულ ბეჭდურ გამოცემებში პოემის ეს ნაწილები, როგორც წესი, ამოღებულია, თუმცა ვეფხისტყაოსნის შუა საუკუნეების ხელნაწერებში ისინი შენარჩუნებულია. ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები ძირითადად საკუთარ სტროფებსა და ახალ თავებს პოემას ბოლოში ურთავდნენ და ამგვარად აგრძელებდნენ ამბავს. ტრადიციულ ბეჭდურ გამოცემებთან შედარებით ხელნაწერებს ბოლოში დამატებული აქვს რუსთველის გამგრძელებლების მიერ შეთხზული რამდენიმე თავი, მათ შორის ინდო-ხატაელთა ამბავი, ხვარაზმელთა ამბავი და გმირთა სიკვდილის ამბავი. პირველ მათგანში მოთხრობილია, თუ როგორ დაესხა თავს ხატაელთა ლაშქარი ინდოეთს და როგორ გადაარჩინეს უპატრონოდ დარჩენილი ქვეყანა ტარიელმა და მისმა ძმადნაფიცებმა. ინდო-ხატაელტა ამბავს მოსდევს ხვარაზმელთა ამბავი, რომელიც გადმოგვცემს ინდოეთში ტარიელის ავადმყოფობის შემდეგ შემოჭრილ ხატაელთა ჯარს, ბრძოლას, მათ დამარცხებას ავთანდილისა და ფრიდონის მიერ და ტარიელის განკურნებას. ამ ორ ამბავს მოსდევს გმირთა სიკვდილის ამბავი, სადაც მოთხრობილია ტარიელისა და ავთანდილის გარდაცვალება და ფრიდონის მიერ მათი დატირება. ამ ყველაფერს ასრულებს ეპილოგი, რომლის ზოგიერთი სტროფიც ასევე ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლებს ეკუთვნით (მათ შორის „ვინმე მესხ მელექსეს“).
გარდა მთლიანი თავებისა, ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები პოემის ძირითად ტექსტშიც ურთავდნენ ცალკეულ სტროფებს. ამგვარად ზოგჯერ იქმნებოდა ერთი და იმავე სტროფის ორი ვარიანტი; მაგალითად, ცნობილ სტროფს „იყო არაბეთს როსტევან...“ მოეპოვება შემდეგი ვარიანტული ტექსტი:
შემდგომ დროში ჩამატებული სტროფები მოიპოვება ასევე პროლოგშიც. აღსანიშნავია, რომ ეს სტროფები და გაგრძელებები შუა საუკუნეებში პოემის განუყოფელ ნაწილად მიიჩნეოდა, თუმცა, როგორც ირკვევა, რომ ლიტერატურულ წრეებს კარგად სცოდნიათ გამგრძელებლების მიერ ჩართული და დამატებული სტროფების არსებობის შესახებ. თეიმურაზ I „თეიმურაზისა და რუსთველის გაბაასებაში“ შოთას მიმართავს:
ერთ-ერთი ამ შემთავებლის სახელს თეიმურაზი პირდაპირ ასახელებს — ნანუჩა. თეიმურაზი ნანუჩას ათვალწუნებით უყურებს და დასცინის, თუმცა, როგორც ირკვევა, ინტერპოლატორობა (ყალბისმქნელობა) საზოგადოებაში მოწონებული იყო. XVII საუკუნის I ნახევრის პოეტი მამუკა თავაქალაშვილი ნანუჩას, იგივე მანუჩარს „ტკბილი სიტყვების მხმობელს“ უწოდებს და მას XII საუკუნის ქართველი კლასიკოსების გვერდით აყენებს. დღეისათვის ცნობილია, რომ ვეფხისტყაოსანში ნანუჩას გარდა საკუთარი ნამშევარი სხვადასხვა დროს ჩაურთავთ ვინმე მესხ მელექსეს, იოსებ თბილელს, გიორგი თუმანიშვილსა და სხვებს.
ვეფხისტყაოსნის ერთ-ერთი გამგრძელებელია XVII საუკუნის ქართველი მწერალი ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილი. მას ეკუთვნის ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებების გაგრძელება — ომაინიანი, რომელშიც მოთხრობილია ტარიელის შვილის, სარიდანისა და ავთანდილის ასულის შეუღლების შედეგად დაბადებული ახალი გმირის, ომაინის ამბავი.
დათარიღება
ტრადიციული თვალსაზრისით ვეფხისტყაოსნის დაწერის თარიღად ითვლება XII საუკუნის ბოლო ან XIII საუკუნის დასაწყისი პერიოდი. ეს თვალსაზრისი, რომელიც ყველაზე მეტადაა გავრცელებული და მიღებული მკვლევართა უმრავლესობის მიერ, ემყარება თავად პოემაში არსებულ მონაცემებს. კერძოდ, პროლოგსა და ეპილოგში რამდენიმეჯერ ქებით მოიხსენიება თამარ მეფე და მისი მეუღლე დავით სოსლანი; ამასთან ყველა შემთხვევაში ისინი დასახელებული არიან, როგორც ცოცხალი მმართველები. იქიდან გამომდინარე, რომ თამარისა და დავითის შეუღლება 1189 წელს მოხდა, ხოლო 1207 წელს დავით სოსლანი გარდაიცვალა, ვეფხისტყაოსნის შექმნის თარიღად 1189-1207 წლებს ასახელებენ. ამას ადასტურებს პოემის ძირითად ნაწილში დასახელებული ნაწარმოებებიც, მაგალითად, ირკვევა, რომ რუსთაველი იცნობდა ნიზამი განჯელის პოემას „ლეილი და მაჯნუნი“, რომელიც 1188 წელსაა დაწერილი.
გარდა საყოველთაოდ მიღებული ტრადიციული თვალსაზრისისა, არსებობს ცალკეულ მკვლევართა განსხვავებული მოსაზრებებიც. სარგის კაკაბაძე ვარაუდობდა, რომ რუსთველის პოემა XIV-XV საუკუნეების ნიმუშია, ხოლო ნიკო მარს იგი მონღოლთა პერიოდში, XIV საუკუნეში შეთხზულად მიაჩნდა. მოგვიანებით ორივე მკვლევარმა უარყო ეს ვარაუდი და ტრადიციულ თვალსაზრისს დაუბრუნდა. რუსთველოლოგი იუსტინე აბულაძე თვლიდა, რომ შოთამ შოთა რუსთაველმა ვეფხისტყაოსანი თამარის სიკვდილის შემდეგ დაასრულა, უკეთ ჩამოაყალიბა. კორნელი კეკელიძის აზრით ვეფხისტყაოსანი დაწერილია საქართველოში მონღოლების შემოსევების შემდეგ, XIII საუკუნის 30-იანი წლების ბოლოს.
ხელნაწერები და ბეჭდური გამოცემები
ე. წ. „ბეგთაბეგისეული ვეფხისტყაოსნის“ ერთ-ერთი გვერდი. ეს ნუსხა გამორჩეულია გაფორმებით; თითოეულ გვერდს ამკობს ოქრომელნით შესრულებული ჩარჩო, რომლის ორნამენტებიც ყოველ გვერდზე განსხვავებულია. ხელნაწერი გამორჩეულია კალიგრაფიითაც|მინიატიურა|193პქ
დღემდე მოღწეულია ვეფხისტყაოსნის 160-ზე მეტი ხელნაწერი წიგნი, მათ შორის არის ფრაგმენტებიც. უძველესი სრული ხელნაწერი ეკუთვნის მამუკა თავაქალაშვილს და იგი 1646 წლით თარიღდება. თავაქალაშვილისეულ ვეფხისტყაოსნის ნუსხას წინ უსწრებს რამდენიმე ფრაგმენტი, მათ შორის მათ შორის XIV, XV და XVI საუკუნეების მინაწერები, მათ შორისაა ვანის ქვაბების ცნობილი წარწერები. XIII-XV საუკუნეებიდან არ მოიპოვება არც ერთი სრული ხელნაწერი, უფრო გვიან ნუსხებში კი ტექსტი მნიშვნელოვნადაა დამახინჯებული. ძველი ხელნაწერების განადგურების მიზეზად მიიჩნევა როგორც XIII საუკუნის შემდეგ დაწყებული მონღოლთა ბატონობა საქართველოში, ასევე, უფრო მოგვიანებით, ვეფხისტყაოსნის დევნა. აღსანიშნავია, რომ XIX საუკუნისათვის ჯერ კიდევ ცნობილი იყო XV საუკუნის რამდენიმე ნუსხა, რომლებიც დღეს დაკარგულად ითვლება. ვახტანგისეული გამოცემის თავფურცელი, [[1712|მინიატიურა|193პქ|მარცხნივ]] მინიატიურა წერეთლისეული ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერი წიგნიდან|მინიატიურა|193პქ გარდა მამუკა თავაქალაშვილისეული ვეფხისტყაოსნისა, XVII საუკუნის 60-იანი წლებით თარიღდება და ერთ-ერთი უძველესია იოსებ თბილელის მიერ გადაწერილი ე. წ. „ზაზასეული ვეფხისტყაოსანი“. კალიგრაფიულად და გაფორმებით ერთ-ერთი გამორჩეულია 1680 წელს ბეგთაბეგ ავთანდილის ძე მარტიროზაშვილის გადაწერილი ვეფხისტყაოსანი („ბეგთაბეგისეული ნუსხა“). აღსანიშნავია ასევე პაპუნა ბებურიშვილისეული ხელნაწერი (გადამწერი უცნობია). XVII საუკუნეშია შესრულებული ე. წ. „თარხანმოურავისეული ვეფხისტყაოსანი“, რომელიც დღეს ოქსფორდში ინახება. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის საცავებში დაცულია ასევე სულხან-საბა ორბელიანის ხელით ნაწერი ვეფხისტყაოსანი და XVIII საუკუნის ნუსხა, რომელიც „წერეთლისეული ვეფხისტყაოსნის“ სახელწოდებითაა ცნობილი. წერეთლისეული ვეფხისტყაოსანი გამორჩეულია მინიატიურების სიმრავლით. ვეფხისტყაოსნის რამდენიმე ხელნაწერი შესრულებულია XIX საუკუნეშიც.
სტამბურად ვეფხისტყაოსანი პირველად 1712 წელს ვახტანგ VI-ის რედაქციითა და კომენტარებით დაიბეჭდა. ეს გამოცემა დღეს „ვახტანგის რედაქციის“ სახელითაა ცნობილი. ვახტანგისეული რედაქციის ტექსტი ხელნაწერებთან შედარებით გამოირჩევა სიმოკლით; ტექსტიდან ამოღებულია ძირითადად პოემის ბოლო თავები, რომლებიც ინტერპროლატორთა დამატებებად მიიჩნევა. ერთი პერიოდი მკვლევართა ერთი ნაწილი ვახტანგის რედაქციას თვლიდა კრიტიკულ გამოცემად, მკვლევართა მეორე ნაწილის მოსაზრებით კი ვახტანგის გამოცემა თითქოს უცვლელად იმეორებს რომელიღაც (აწ დაკარგული) ძველი ხელნაწერის ტექსტს. მოგვიანებით აკაკი შანიძემ დაამტკიცა, რომ ვახტანგის გამოცემა კრიტიკულია და, შესაბამისად, ვახტანგმა ვრცელი ხელნაწერი რედაქციიდან დაბეჭდა პოემის მხოლოდ ის ნაწილი, რომელიც მან უტყუარად მიიჩნია შოთა რუსთაველის დაწერილად.
ვეფხისტყაოსანი ბეჭდურად მეორედ პეტერბურგში 1841 წელს მარი ბროსეს, ზაქარია ფალავანდიშვილისა და დავით ჩუბინაშვილის რედაქციით გამოიცა; ეს გამოცემა, ჩვეულებრივ, „ბროსეს გამოცემის“ სახელითაა ცნობილი. ვეფხისტყაოსნის ვახტანგისეულმა და ბროსეს გამოცემებმა საფუძველი ჩაუყარეს ვეფხისტყაოსნის მოკლე რედაქციას. შემდეგდროინდელი გამოცემები, რამდენიმე გამონაკლისის გარდა, ძირითადად მათ ემყარება. XX საუკუნეში რამდენიმეჯერ გამოქვეყნდა პოემის ვრცელი ვერსიაც. 1937 წლელს, ვეფხისტყაოსნის 750 წლისთავის აღსანიშნავად გამოიცა პირველი საიუბილეო გამოცემა, რომელიც შემდეგ კიდევ რამდენიმეჯერ დაიბეჭდა მცირე შესწორებებით.
ილუსტრაციები
[[მიხაი ზიჩის ილუსტრაცია ვეფხისტყაოსნიდან|მინიატიურა|193პქ]] ვეფხისტყაოსნის დღემდე მოღწეულ ილუსტრაციებს შორის უძველესია XVII საუკუნის მხატვრის მამუკა თავაქალაშვილის მინიატიურები, რომლებიც დართული აქვს მისივე ხელით 1646 წელს გადაწერილ ვეფხისტყაოსანს. მთლიანობაში მამუკას შექმნილი აქვს 39 მინიატიურა ვეფხისტყაოსათვის. თავაქალაშვილის ილუსტრაციებს ეტყობა ტრადიციული ქართული ხელოვნების გავლენა. გარდა ამ მინიატიურებისა, ვეფხისტყაოსნის თავაქალაშვილისეულ ნუსხას დართული აქვს შოთა რუსთაველის გამოსახულებაც და მამუკას ავტოპორტრეტიც.
მინიატიურებით დასურათებულია ასევე XVII საუკუნის ე. წ. თარხანმოურავისეული ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერი, თუმცა მხატვარი უცნობია. ხელნაწერი შეიცავს სპარსულ სტილში შესრულებულ 21 მინიატიურას. უცნობია ავტორი იოანე ავალიშვილის XVII საუკუნის ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერ წიგნში არსებული მინიატიურებისაც.
მინიატიურების სიმრავლით გამოირჩევა ე. წ. წერეთლისეული ვეფხისტყაოსანი, რომელიც XVII-XVIII საუკუნეებშია გადაწერილი. ამ ნუსხაში 87 ილუსტრაციაა, რომლებიც სხვადასხვა მხატვრის მიერაა შესრულებული. მინიატიურები სპარსულ სტილშია შესრულებული. უცნობია მათი ავტორებიც.
1881 წლიდან მოწინავე ქართული ინტელიგენციის თხოვნით ვეფხისტყაოსნის ილუსტრაციებზე მუშაობდა უნგრელი მხატვარი მიხაი ზიჩი. მიუხედავად იმისა, რომ მას მხოლოდ 14 სურათი შეუკვეთეს, მან 34 ნახატი შეასრულა, საიდანაც საგამომცემლო კომისიამ 27 შეარჩია. ზიჩიმ ნამუშევრები ქართველებს უსასყიდლოდ გადასცა. მისი ილუსტრაციები საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში ინახება.
1935 წელს საქართველოში ვეფხისტყაოსნის იუბილესთან დაკავშირებით პოემის ილუსტრაციებზე კონკურსი გამოცხადდა. საიუბილეო გამოცემისათვის ნახატები შეასრულეს ლადო გუდიაშვილმა, თამარ აბაკელიამ, ირაკლი თოიძემ, სერგო ქობულაძემ. თამარ აბაკელიას დეკორატიული-სიბრტყობრივად აგებული კომპოზიციები, რომლებშიც ყურადღება გამახვილებულია მოცულობითად, სკულპტურულად გადაწყვეტილ ფიგურებზე, ეპიკურ-რომანტიკულ განწყობილებას ქმნის. ვეფხისტყაოსნის ერთ-ერთ საუკეთესო ილუსტრაციებად ითვლება ამ პერიოდში შექმნილი სერგო ქობულაძის ნამუშევრები. ლადო გუდიაშვილის შემოქმედებაში დიდი ადგილი უკავია ვეფხისტყაოსნის დასურათებას, გრაფიკულ ნამუშევრებს.
1964-1966 წლებში ვეფხისტყაოსანი დაასურათა ნათელა იანქოშვილმა. ვეფხისტყაოსნის ილუსტრაციები შექმნილი აქვს ასევე ლევან ცუცქირიძეს, ირაკლი თოიძეს, ქეთევან ქავთარაძეს (თავაქალაშვილის ნამუშევრების მიხედვით), სევერიან მაისაშვილს. აღსანიშნავია რუსუდან ფეტვიაშვილის ილუსტრაციები ვეფხისტყაოსნის თემაზე; მისი ნამუშევრებით გამოიცა პოემის ფრანგული ვერსია.
2011 წელს დაიბეჭდა ვეფხისტყაოსნის ახალი გამოცემა, რომელიც გაფორმებულია მხატვარ დავით მაჭავარიანის ნამუშევრებით. მას ეკუთვნის 31 ილუსტრაცია, რომლებიც, მისივე თქმით, კლასიკური, ტრადიციული ფორმით გამოირჩევიან და ამგვარად მიხაი ზიჩის ნამუშევრებს უახლოვდებიან.
თარგმანები
მინიატიურა|მარჯორი უორდროპი, ვეფხისტყაოსნის მთარგმნელი ინგლისურ ენაზე|193პქ მინიატიურა|193პქ|ვეფხისტყაოსანი ქურთულ ენაზე. გამოცემის ყდა დღეისათვის ვეფხისტყაოსანი მრავალ ენაზეა გადათარგმნილი. თარგმანი ზოგიერთ ენაზე ნაწილობრივია, უმრავლესობაზე კი სრული. არაერთ ენაზე ვეფხისტყაოსანი ნათარგმნია, როგორც პროზაული გაურითმავი ნაწარმოები.
1912 წელს, მთარგმნელის გარდაცვალების შემდეგ გამოიცა მარჯორი უორდროპის ინგლისურენოვანი პროზაული თარგმანი, რომელიც მკვლევართა შეფასებით ერთ-ერთი საუკეთესოა შინაარსობრივად დედანთან სიახლოვის მხრივ. ასევე ინგლისურად თარგმნა ვეფხისტყაოსანი ვენერა ურუშაძემ. XX საუკუნის დასაწყისში რუსულ ენაზე კვლავ რამდენიმეჯერ ითარგმნა ვეფხისტყაოსანი, მათ შორის ნიკო მარის (მხოლოდ პროლოგ-ეპილოგი), კ. ბალმონტისა (სრული) და ს. შარტის თარგმანები (ცალკეული ნაწყვეტების სახით). ვეფხისტყაოსანი ბელა ვიკარის მიერ ნათარგმნია უნგრულ ენაზეც. არაერთხელ გამოიცა სხვადასხვა მწერლის თარგმანი სომხურად.
1937 წლიდან, საბჭოთა კავშირში აღნიშნულ ვეფხისტყაოსნის 750-ე წლისთავთან დაკავშირებით, დაიწყო პოემის რუსულ ენაზე თარგმნის ახალი ტალღა. ვეფხისტყაოსანი რუსულად ამ პერიოდში გადათარგმნეს გიორგი ცაგარელმა, პანტელეიმონ პეტრენკომ , შალვა ნუცუბიძემ , მოგვიანებით ნ. ზაბოლოცკიმ, ასევე თარგმანების ნაწყვეტები გამოაქვეყნეს სხვა მწერლებმაც.
გარდა რუსულისა, XX საუკუნეში საბჭოთა კავშირში იუბილესთან დაკავშირებით პოემა ითარგმნა უკრაინულად, ბელარუსულად , სომხურად , აზერბაიჯანულად , უზბეკურად ორჯერ , ყაზახურად , ყირგიზულად , თუქმენულად , აფხაზურად , ოსურად , ჩეჩნურად , ებრაულად (ნაწილობრივი თარგმანი) , ტაჯიკურად (ნაწილობრივი) , ბაშკირულად, ჩუვაშურად, თათრულად და სხვა.
გარდა ზემოთ აღნიშნულისა, ევროპაში ვეფხისტყაოსანი ნათარგმნია ასევე უნგრულად, რუმინულად (ორჯერ, ერთხელ პროზაულად , მეორედ კი ლექსად ), მოლდავურად , პოლონურად , ჩეხურად , ესპანურად. 1938 წელს პარიზში დაიბეჭდა კიდევ ერთი ფრანგულენოვანი პროზაული თარგმანი გიორგი გვაზავასა და მარსელ-პაონის მიერ ; 1945 წელს — იტალიური პროზაული თარგმანი, 1955 წელს კი — ჰუგო ჰუპერტის გერმანული პოეტური თარგმანი.
აზიური ენებიდან ვეფხისტყაოსანი სხვადასხვა დროს ითარგმნა ჩინურ, იაპონურ , მონღოლურ , ებრაულ , ქურთულ ენებზე. პოემის ნაწყვეტები ნათარგმნია ასევე სპარსულად.
მნიშვნელობა
შუა საუკუნეებშიცა და შემდეგ დროშიც ვეფხისტყაოსანი დიდ როლს ასრულებდა ქართველი ერის, განსაკუთრებით კი ქართული ლიტერატურის თვითმყოფადობის საკითხებში; ვეფხისტყაოსანი ქართველთათვის ერთ-ერთ საყვარელ წიგნად რჩებოდა. XVII საუკუნის პოეტი არჩილი პოემის ამგვარ დიდ მნიშვნელობას ამ სიტყვებით გადმოცემს (საუბრობს რუსთაველის ენით) :
ვეფხისტყაოსნის დიდი მნიშვნელობა ჩანს იმაშიც, რომ ხშირად მას მოიხსენიებდნენ, როგორც „ქართველთა მეორე ბიბლიას“. აღსანიშნავია, რომ ვეფხისტყაოსანი ყოველთვის იყო ქართველი პატარძლის მზითევში, რუსთაველის ლექსებს მღეროდნენ საქორწილო ზეიმის დროს. ქართველთა შორის ხშირად იყვნენ ისეთები, რომლებმაც არა მარტო ცაკლეული თავები, არამედ მთელი პოემა ზეპირად იცოდნენ. ბრძოლის დროს, ხშირად, რუსთაველის აფორიზმებს გამამხნევებელი მნიშვნელობაც ენიჭებოდა; ქართლის ცხოვრებაში მოთხრობილია ამბავი, რომლის მიხედვითაც 1699 წელს ქართველთა მცირერიცხოვანმა ლაშქარმა, მას შემდეგ რაც იგი მეთაურმა ვეფხისტყაოსნის აფორიზმით — „უგანგებოდ ვერას მიზმენ, შეცამებან ხმელთა სპანი“ — გაამხნევა, დაამარცხა სპარსელთა მრავალრიცხოვანი არმია.
აღსანიშნავია ვეფხისტყაოსნის მნიშვნელობა როგორც შუა საუკუნეების, ისე ახალ და თანამედროვე ქართულ ლიტერატურაში. XV-XVIII საუკუნეების ქართველი პოეტები შოთა რუსთაველს მიმართავდნენ როგორც შთაგონების წყაროს. ამ პერიოდის ქართულ პოეზიაში ვეფხისტყაოსანი მიჩნეულია იდეალურ ნაწარმოებად, პოეზიის ეტალონად; ხშირია ისეთი შემთხვევები, როდესაც პოეტები თავიანთ ლექსებში რუსთაველს პატიებას თხოვენ იმისთვის, რომ ვეფხისტყაოსნის შემდეგ მათაც გაბედეს „უმსგავსო ლექსების თქმა“. ასევე აიდეალებენ რუსთაველის შემოქმედებას აღორძინების ხანის ქართველი პოეტებიც , მათ შორის დავით გურამიშვილიც, რომელიც დავითიანში აღნიშნავს :
ვეფხისტყაოსნის მნიშვნელობა განსაკუთრებით იზრდება XVI საუკუნიდან, როდესაც საქართველოში სპარსეთის ბატონობა იწყება. ამ პერიოდში სპარსეთი ცდილობს საქართველოში სპარსული ენისა და ლიტერატურის გავრცელებას. ქართულ პოეზიაში ჩნდება ახალი, სპარსული სტილის მიმდინარეობები, რომლებიც დიდი პოპულარობით სარგებლობდნენ. ითარგმნება არაერთი სპარსული ნაწარმოები ქართულ ენაზე. სპარსული ენისა და ლიტერატურის ერთ-ერთი დამცველი ამ პერიოდში არის თეიმურაზ I. ასეთ ვითარებაში ვეფხისტყაოსანი ეროვნული ლიტერატურის დამცველთა მთავარ იარაღს წარმოადგენს, ისინი სწორედ შოთას შემოქმედებას უპირისპირებენ სპარსულ პოეზიას და ამგვარად ცდილობენ, აჩვენონ ქართული მწერლობის უპირატესობა უცხოურთან. მეორე მხრივ, სპარსეთის ბატონობის დროს იზრდება ვეფხისტყაოსნის, როგორც ჰეროიკული ნაწარმოების მნიშვნელობაც — თავისუფლებადაკარგული ქართველებისათვის ვეფხისტყაოსანი ხდება გმირული სულისკვეთებისა და აზრიანი ცხოვრების წამახალისებელი მოწოდება.
ვეფხისტყაოსანს მნიშვნელობა არ დაუკარგავს არც XIX-XX საუკუნეებში. პირიქით, ამ პერიოდში კიდევ უფრო იზრდება მისი აღმზრდელობითი მნიშვნელობა. რუსეთის ბატონობის პირობებში ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობისათვის ვეფხისტყაოსანი წარმოადგენდა ერთ-ერთ ძეგლს, რომელსაც უნდა დასაბუთებინა ქართველი ერის კულტურული მაღალი დონე, სოციალური თავისუფლებისა და ეროვნული დამოუკიდებლობის კანონიერი უფლებები. ვეფხისტყაოსნის გავლენა იგრძნობა ახალი დროის ქართულ ლიტერატურაში, მათ შორის ნიკოლოზ ბარათაშვილის, ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლისა და ვაჟა-ფშაველას ნაწარმოებებში. აღსანიშნავია, რომ ვეფხისტყაოსანი მსოფლიო მნიშვნელობის ლიტერატურულ ნაწარმოებადაა მიჩნეული; პოემის ამგვარი მნიშვნელობის გამო დღეს იგი მსოფლიოს მრავალ ენაზეა ნათარგმნი (იხილეთ ამავე სტატიის ქვეთავი „თარგმანები“).
კრიტიკა
მიუხედავად ყველა დროში ვეფხისტყაოსნის დიდი მნიშვნელობისა, იგი შუა საუკუნეებში კრიტიკის საგანს წარმოადგენდა ძირითადად ქართული სამღვდელოების მიერ ; მეტიც, ზოგიერთი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ვეფხისტყაოსანი იდევნებოდა და ხელნაწერი წიგნები ხშირად იწვებოდა. ზოგიერთი მეცნიერის აზრით ამისი ნამდვილი მიზეზი იყო ის, რომ შოთა რუსთაველის ჰუმანისტური მსოფლმხედველობა და სიცოცხლისმოყვარეობის გრძნობით გამსჭვალული მისი პოეზია იწვევდა კონსერვატიული საზოგადოების გაღიზიანებას, ხშირად კი გაბოროტებას. ვიქტორ ნოზაძის აზრით კი სამღვდელოების მხრიდან პოემის კრიტიკის მიზეზი გახდა ის, რომ პირველ ქართულ სტამბაში ვახტანგ VI-მ საკუთარი ხარჯებით დააბეჭდინა საერო ნაწარმოები — ვეფხისტყაოსანი, რამაც სამღვდელოების აღშფოთება გამოიწვია; მკვლევარი თვლის, რომ ვეფხისტყაოსნის მოწინააღმდეგე მხოლოდ ვიწრო სამონაზვნო წრე იყო. XV-XVIII საუკუნეების ქართული სამღვდელოება ავითარებს აზრს, რომ პოემა სპარსულია, არ ცნობს სამებას, ერთარსებას, არის ანტიქრისტიანული ნაწარმოები, არსად თვლის ხორცს და არა სულს.
ვეფხისტყაოსნის დაცვას შეეცადა ვახტანგ VI, რომელმაც პოემის შინაარსი ალეგორიულ-მისტიკური თვალსაზრისით განმარტა, თუმცა მის განმარტებას (როგორც მეფე თავად უწოდებს — „თარგმანს“) შედეგი არ მოუტანია, პირიქით, ამით უფრო მეტად გამწვავდა ვეფხისტყაოსნის მომხრეებსა და მოწინააღმდეგეებს შორის არსებული დაპირისპირება. ვახტანგის განმარტება დაგმო არქიეპისკოპოსმა ტიმოთე გაბაშვილმა. იგი ვახტანგ VI-ის განმარტებისა და თავად რუსთაველის შესახებ წერს :
არსებობს მოსაზრება, რომ XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში უცდიათ ვახტანგის მიერ გამოცემული ვეფხისტყაოსნის მოსპობა. პლატონ იოსელიანის გადმოცემით, ტიმოთე გაბაშვილის აზრისავე იყო კათოლიკოსი ანტონ I, რომელმაც ვახტანგის სტამბაში დაბეჭდილი მრავალი წიგნი ვეფხისტყაოსნისა დააწვევინა და მტკვარში ჩააყრევინა. ამავეს იმეორებს 1909 წელს ზაქარია ჭიჭინაძეც. ამ ცნობებს არაერთი მკვლევარი სარწმუნოდ მიიჩნევს, თუმცა არსებობს აზრიც, რომ ეს მხოლოდ ბრალდებებია ანტონ კათოლიკოსის წინააღმდეგ. გაიოზ იმედაშვილი აღნიშნავს, რომ ვეფხისტყაოსნის დევნას საქართველოში მხოლოდ შემოქმედებითი კრიტიკის სახე ჰქონდა, ხოლო ამ კრიტიკის „ფიზიკური გამოვლინებები“ დოკუმენტურად არ დასტურდება. ვიქტორ ნოზაძის თქმით, არ არსებობს არავითარი საბუთი იმისა, რომ ანტონი და ტიმოთე ვეფხისტყაოსანს არაქრისტიანული ან მწვალებლური ხასიათის გამო გმობდნენ. ვიქტორ ნოზაძეს მოჰყავს ანტონ კათალიკოსის ციტატა:
მკვლევარი ყურადღებას ამახვილებს სიტყვებზე „ღუთის-მეტყუელიცა მაღალ“ და ასკვნის, რომ ანტონ კათალიკოსი შოთას ამ სიტყვებით არ მოიხსენიებდა, ეკლესიის მიერ იგი მწვალებლად ან არაქრისტიანული იდეოლოგიის პოეტად რომ ყოფილიყო მიჩნეული. ამავე დროს ვიქტორ ნოზაძე არ უარყოფს, რომ სამღვდელოების ვიწრო წრეები გმობდნენ რუსთაველის შემოქმედებას, მაგრამ მიიჩნევს, რომ ამისათვის ისინი არ არიან „გასაკიცხი და ქოქოლა დასაყრელი“.
მართალია ვეფხისტყაოსნის დევნა და კრიტიკა ძირითადად სამღვდელოების მხრიდან ხდებოდა, მაგრამ სასულიერო წრეშიც საკმაოდ იყვნენ პოემის დამცველები, მათ შორის ისეთებიც, რომლებმაც საკუთარი ხელით გადაწერეს პოემის სრული ტექსტი. მეორე მხრივ, საერო პირებიც ხშირად აკრიტიკებდნენ შოთა რუსთაველის ნაწარმოებს.
1889 წელს ჟურნალში „Северный Вестник“ ივანე ჯაბადარი აქვეყნებდა ქართველი ერის ღირსების დამამცირებელ წერილებს სათაურით „Письма о Грузии“. ერთ-ერთ წერილში ივანე ჯაბადარმა დამცინავად გააკრიტიკა ვეფხისტყაოსანი. ჯაბადარს საპასუხო წერილი დაუბრუნა ილია ჭავჭავაძემ.
2003 წლის 15 თებერვალს გაზეთ „24 საათში“ გამოქვეყნდა ინტერვიუ რობერტ სტურუასთან, სადაც მან განაცხადა, რომ, მისი აზრით, ვეფხისტყაოსანი არის ირონიული ნაწარმოები ქართულ ზნე-ჩვეულებებზე, ავტორი პირდაპირ ვერ წერს ქართველების სიმდაბლეზე და რომანტიზმით უკეთებს კონტრასტს მათ ცხოვრებას. რობერტ სტურუას სურდა დაედგა სპექტაკლი „ვეფხისტყაოსანი“, სადაც ერთ-ერთი პერსონაჟია „კაცი რომელიც ვერ იტანს ამ წიგნს, მაგრამ ნაწარმოებს დგამს იმისათვის, რომ აუხსნას ქართველებს ეს იდიოტიზმი“. სპექტაკლის დასაწყისში ამ პერსონაჟს უნდა დაემცირებინა პოემა და მისი ფურცლები მიმოეფანტა. რობერტ სტურუას ეს განცხადება ბევრმა აღიქვა, როგორც ქართული კულტურის დამცირება. თუმცა, მოგვიანებით, 2010 წელს გაზეთ „კვირის პალიტრასთან“ მიცემულ ინტერვიუში რობერტ სტურუამ განაცხადა, რომ მას უბრალოდ სურდა თეატრალურად გადმოეცა რუსთაველის არაჩვეულებრივი პოეზია, მისი ჰუმანიზმი, თუმცა სპექტაკლის დადგმისათვის დაფინანსება ვერ მოიპოვა.
ეკრანიზაცია
„ვეფხისტყაოსნის“ ეკრანიზაცია არ განხორციელებულა მიუხედავად იმისა, რომ ჯერ კიდევ 1911 წლიდან არსებობდა მისი კინოვერსიების შექმნის მცდელობა.
ვეფხისტყაოსნის პირველი კინოსცენარი 1911 წელს შეიქმნა. ერთ-ერთმა ფრანგულმა კინოფირმამ სცენარის დაწერა შალვა დადიანს შესთავაზა. დადიანმა დაწერა სცენარი, რომელიც კომპანიამ მოიწონა. დადიანს რეჟისორის ასისტენტობა და კონსულტანტობაც უნდა გაეწია, მაგრამ ეს წამოწყება პირველი მსოფლიო ომის გამო ჩაიშალა.
„ვეფხისტყაოსნის“ ეკრანიზაციის აზრი ხელმეორედ გაჩნდა 1920-იანი წლების შუა ხანებში. ამჯერად ეკრანიზაციის იდეა საქართველოს სსრ სახკომსაბჭოს თავმჯდომარე შალვა ელიავას ეკუთვნოდა. გერმანე გოგიტიძე მივლენილი იქნა გერმანიაში, „ნიბელუნგების“ რეჟისორ ფრიც ლანგთან შესახვედრად. თავად გოგიტიძე ეჭვით უცქერდა ნაწარმოების ეკრანიზაციის იდეას. გოგიტიძე ლანგს მოუყვა პოემის მოკლე შინაარს. რეჟისორი დასთანხმდა და ასისტენტისა და ოპერატორების თანხლება მოითხოვა. როცა ხარჯთაღრიცხვა დაიანგარიშეს, უზარმაზარი თანხა გამოვიდა. გოგიტიძე ამბობდა, ფრიც ლანგმა იმდენი თანხა მოითხოვა, იმ ფულით რამდენიმე ზაჰესსა და რიონჰესს ავაშენებდიოთო. გოგიტიძემ, რომელსაც არ სჯეროდა, რომ ამ პროექტს მომავალი ექნებოდა, როგორც შემდგომში თავის მოგნენებში აღწერა, განზრახ გააზვიადა ლანგის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები.
სქოლიო
კატეგორია:ვეფხისტყაოსანი კატეგორია:ქართული პოემები კატეგორია:ეპიკური პოემები კატეგორია:შუა საუკუნეების ლიტერატურა
მადარის ცხენოსანი
მადარის ცხენოსანი (ბულგ. Мадарски конник) — ადრეული შუა საუკუნეების კლდეზე ამოკვეთილი ვრცელი რელიეფი ჩრდილო-აღმოსავლეთ ბულგარეთში, მადარის პლატოზე, სოფელ მადარის სიახლოვეს.
მონუმენტი ახ. წ. 710 წლით თარიღდება და შექმნილია ბულგარეთის ხანის, ტერველის ზეობის პერიოდში. ერთი ვერსიით, რელიეფზე თვით ტერველია გამოსახული, მეორე ვერსიით კი ის უფრო ადრე, ძველი თრაკიელების მიერაა შექმნილი და გამოსახულია მათი ღმერთი. გამოსახულების სიმაღლე 23 მეტრია, სიგრძე 100 მ.
მადარის ცხენოსანი გამოსახულია 1999-2000 წლებში გამოშვებულ ბულგარულ მონეტებზე (1 და 50 ნომინალი), უფრო ადრე კი, 1979 წელს იგი იუნესკომ შეიტანა მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ბულგარეთის ისტორიული ძეგლები კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ბულგარეთში კატეგორია:შუმენის ოლქი
საქართველოს კომპანიები და ორგანიზაციები
ეს არის საქართველოს კომპანიების და ორგანიზაციების, ასოციაციების, ცალკეული პროგრამების ჩამონათვალი:
რესურსები ინტერნეტში
*
ბაჩუკი ქარდავა
ბაჩუკი ქარდავა (დ. 29 დეკემბერი, 1969) — ქართველი პოლიტიკოსი, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის თავმჯდომარე.
ბიოგრაფია
1991 წელს გახდა ედპ-ის თავმჯდომარის გიორგი ჭანტურიას აპარატის უფროსი. 1993 წელს ედპ-ის ახალგაზრდული ორგანიზაციის ახალგაზრდა ეროვნულ-დემოკრატის (აედ-ის) დამფუძნებელი და თავმჯდომარე. 1993-1994 წლებში იყო საქართველოს ახალგაზრდული ორგანიზაციის ნაციონალური საბჭოს პრეზიდიუმის წევრი.
1996 წელს გახდა ედპ-ის მთავარი კომიტეტის წევრი და ედპ-ის გაზეთის „ქართული ქრონიკის“ რედაქტორი. 1999 წელს გახდა ედპ-ის საზოგადოებრივ ურთიერთობათა მდივანი, ხოლო 2002 წელს - გენერალური მდივანი და მთავარი კომიტეტის პრეზიდიუმის წევრი. 2003 წლის დეკემბრიდან არის ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის თავმჯდომარე.
სქოლიო
კატეგორია:ქართველი პოლიტიკოსები კატეგორია:დაბადებული 1969 კატეგორია:დაბადებული 29 დეკემბერი ბაჩუკი კატეგორია:საქართველოს X მოწვევის პარლამენტის წევრები
დირიჟაბლი
thumb|ხისტი სისტემის დირიჟაბლი, 1930-იანი წლები
დირიჟაბლი (ფრანგ. dirigeable) — ჰაერზე მსუბუქი მართვადი საფრენი აპარატი.
დირიჟაბლის ძირითადი ნაწილებია აირით (ჩვეულებრივი წყალბადით ან ჰელიუმით) გავსებული კორპუსი. კორპუსის ბოლოში ჯვარედინად განლაგებული ჰორიზონტალური და ვერტიკალური უძრავი სიბრტყეები (სტაბილიზატორი და კილი), სიმაღლისა და მიმართულების საჭეები, აგრეთვე ერთი ან რამდენიმე გონდოლა ეკიპაჟის, მგზავრების, ძრავებისა და მოწყობილობების მოსათავსებლად. არსებობს რამდენიმე სახეობის დირიჟაბლი: რბილი სისტემის, ნახევრად ხისტი სისტემის და ხისტი სისტემის.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საფრენი აპარატები
1001
მმართველები
''
*
768
თარიღი უცნობია
*
სოლოლაკის ქედი
სოლოლაკის ქედი — განედური სერი საქართველოში, თბილისის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. სიგრძე დაახლოებით 1 კმ. დასავლეთით გამოეყოფა მთაწმინდის ქედს, აღმოსავლეთით ციცაბოდ იფლატება მტკვრისაკენ. სიმაღლე 521 მ აღწევს. აგებულია შუაეოცენური ტუფოგენური ქანებით. ქედის აღმოსავლეთ კიდესთან მდინარე წავკისისწყალი ერთვის მტკვარს მარჯვენა მხრიდან. სამხრეთი კალთა ციცაბო ფლატეთი ეშვება ბოტანიკური ბაღისაკენ, ჩრდილოეთი კალთა — ქალაქის ძველი უბნების — სოლოლაკის, ხარფუხისა და კალისაკენ. თხემი განიერი და მოვაკებულია, მასზე გაშენებულია სოლოლაკის ხეივანი, ქედის აღმოსავლეთ დაბოლოებაზეა თბილისის ციხე. სოლოლაკის ქედზე 1958 წელს აღიმართა მონუმენტური ქანდაკება ქართვლის დედა.
ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ქედები
ამაცია
ამაცია (ივრ. אמציה) — იუდეის მეფე ძვ. წ. 800 - ძვ. წ. 783 წლებში. იოაშის ვაჟი.
ამაციამ მმართველობა თავისი მამის მკვლელების დაჭერისა და სიკვდილით დასჯის ბრძანებით დაიწყო. გაილაშქრა ამალეკიელების, იდუმენების და გავალიელების წინააღმდეგ და დაამარცხა ისინი, რის შემდეგაც გადაწყვიტა ისრაელის სამეფოს დაპყრობა. თავს დაესხა ისრაელის მეფეს იეგოაშს და სასტიკად დამარცხდა. ბრძოლამდე იუდევლები გაიქცნენ და ამაცია ტყვედ ჩავარდა. გამარჯვებული ისრაელელები იერუსალიმში შევიდნენ და გაძარცვეს იგი. მათი წასვლის შემდეგ, ამაცია ვერ მორიგდა თავის დიდებულებთან. იგი გაიქცა ქალაქ ლახისში, მაგრამ შეთქმულებმა იქაც მიუგზავნეს მკვლელები და მეფე მოკლეს.
ლიტერატურა
კატეგორია:იუდეის მეფეები
Clavatula bimarginata
Clavatula bimarginata — მოლუსკების ტიპის მუცელფეხიანთა კლასის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მიეკუთვნება Turridae-ს ოჯახს.
სქოლიო
კატეგორია:მუცელფეხიანები
მალიტა
მალიტა (ოფიციალურად მალიტის მუნიციპალიტეტი; Lungsod sa Malita; Bayan ng Malita) ― პირველი კლასის მუნიციპალიტეტი დასავლეთ დავაოს პროვინციაში, ფილიპინებში. 2020 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 118 197 ადამიანს შეადგენს. მოიცავს 30 ბარანგაის.
ბესარიონ ყავრიშვილი
ბესარიონ ივანეს ძე ყავრიშვილი (დ. 14 მარტი [ძვ. სტ. 2 მარტი], 1895, სოფელი მანგლისი, თბილისის მაზრა, — გ. 8 იანვარი 1943, თბილისი) — ქართველი გეოგრაფი. პროფესორი (1935), გეოგრაფიულ მეცნიერებათა დოქტორი (1940).
ბიოგრაფია
1917 წელს დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტის საბუნებისმეტყველო განყოფილება. 1918 წლიდან მუშაობა დაიწყო თბილისის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის გეოგრაფიულ კათედრაზე ასისტენტად, 1920 წლიდან თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზოგადი გეოგრაფიის და ანთროპოლოგიის კათედრის ასისტენტი იყო, 1936 წლიდან კი — ჰიდროლოგიისა და კლიმატოლოგიის კათედრის გამგე.
კითხულობდა ჰიდროლოგიის, ჰიდრომეტრიის, სსრკ-ისა და კაპიტალისტური ქვეყნების ფიზიკური გეოგრაფიის ლექციების კურსს. პედაგოგიურ მუშაობას ეწეოდა აგრეთვე ქუთაისისა და სოხუმის პედაგოგიურ ინსტიტუტებში. ბესარიონ ყავრიშვილი არის ჰიდროლოგიის ფუძემდებელი საქართველოში და საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების ერთ-ერთი დამაარსებელი.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი გეოგრაფები კატეგორია:თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში დაბადებულები კატეგორია:დაბადებული 1895 კატეგორია:დაბადებული 14 მარტი კატეგორია:გარდაცვლილი 8 იანვარი კატეგორია:გარდაცვლილი 1943 კატეგორია:გეოგრაფიის მეცნიერებათა დოქტორები
სანქტ-გალენი
სანქტ-გალენი (Saint-Gall; San Gallo) — ქალაქი შვეიცარიაში, სანქტ-გალენის კანტონის დედაქალაქი. დაარსდა VII საუკუნეში, წმინდა გალის განდეგილობის ადგილის გარშემო. დღეისათვის ის დიდი ურბანული აგლომერაციაა (160 000 მოსახლით) და წარმოადგენს აღმოსავლეთ შვეიცარიის ცენტრს.
ქალაქის მთავარი ტურისტული ღირსშესანიშნაობაა წმინდა გალის სააბატო, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შესული. მის განთქმულ ბიბლიოთეკაში ინახება IX საუკუნით დათარიღებული წიგნები.
ქალაქს კარგი სატრანსპორტო კავშირი აქვს დანარჩენ ქვეყანასთან, ისევე როგორც გერმანიასა და ავსტრიასთან.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:შვეიცარიის ქალაქები
აკრის ალყა (1799)
აკრის ალყა 一 საფრანგეთის სამეფოს წარუმატებელი მცდელობა, მოექციათ აკრი (დღევანდელი აკო) საკუთარ გარნიზონებში. ეს მოვლენა წარმოადგენს ეგვიპტის ექსპედიციის კულმინაციურ ნაწილს, ნილოსის ბრძოლთსან ერთად. ფრანგთა და თურქთა ეს შეტაკება 1799 წელს გაიმართა და ნაპოლეონისთვის რიგით მესამე ტაქტიკურ მარცხად იქცა. წარუმატებელი ალყის შემდეგ, ნაპოლეონმა ორთვიანი პაუზა აიღო და, საბოლოოდ, ეგვიპტეში გადასვლით უკან დახევა არჩია.
ზოგად ჭრილში
ნაპოლეონის ლაშქრობა ეგვიპტეში იყო ერთ-ერთი ყველაზე ეგზოტიკური ლაშქრობა საფრანგეთის ახალ ისტორიაში. საფრანგეთის სავაჭრო ბურჟუაზიას ბურბონთა მეფობის დროიდან კარგი ურთიერთობა ჰქონდა ლევანტის ქვეყნებთან (სირია, ეგვიპტე, პალესტინა), რაც ხელსაყრელი იყო საფრანგეთის ვაჭრობისა და მრეწველობისთვის. ლევანტი ბრწყინვალე პორტას, ანუ ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა. თუმცა სულთნის გავლენა ძალიან იყო შესუსტებული ეგვიპტეში და ქვეყნის ფაქტობრივად მამლუქი ბეგები განაგებდნენ.
ეგვიპტის ლაშქრობა საფრანგეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის, შარლ მორის ტალეირანის იდეა იყო, რომელიც ნაპოლეონსაც დაუჯდა ჭკუაში და მთავრობას სამხედრო ექსპედიციის მოწყობა შესთავაზა. მთავრობამ (დირექტორიამ) იდეა მოიწონა და აღსრულება ნაპოლეონს დაავალა. მან “ინგლისის არმიის” სარდლობა მიიღო - არმიას ასე იმიტომ უწოდეს, რომ ფრანგები დეზინფორმაციას ავრცელებდნენ, თითქოს ინგლისში ლაშქრობისთვის ემზადებოდნენ. ნაპოლეონს სურდა, დაეპყრო ეგვიპტე და ახლო აღმოსავლეთი და იქ პლაცდარმი მოეწყო ინდოეთში ლაშქრობის დასაწყებად - სწორედ ასე აპირებდა საფრანგეთის მოწინააღმდეგე ინგლისის ეკონომიკის განადგურებას.
ბრიტანელები ინდოეთის რესურსებს მოხერხებულად იყენებდნენ. მათ აქ დააარსეს აღმოსავლეთ ინდოეთის (ოსტ-ინდოეთის) სავაჭრო კომპანია, რომლის საშუალებით ინგლისი თანდათან მთელ ქვეყანას ეუფლებოდა. ინგლისელი მოხელეები ინდოეთიდან ეზიდებოდნენ ოქროს, სანელებლებს და რაც მთავარია, ჩაის. ვაჭრობიდან მიღებულ მოგებას კი იყენებდნენ საფრანგეთის საწინააღმდეგო კოალიციათა დასაფინანსებლად.
ეგვიპტის ლაშქრობა ისეთი გასაიდუმლოებული იყო, რომ მის შესახებ საფრანგეთის მმართველი დირექტორიის (სიესი, ბარასი, როჟე-დიუკო, გოიე და მულენი), ჟოზეფ ფუშეს (პოლიციის მინისტრი), ტალეირანისა და ნაპოლეონის გარდა, არავინ არაფერი იცოდა. ნაპოლეონს კარგად მოეხსენებოდა, რომ თუ ამ ლაშქრობის შესახებ ინგლისის ადმირალი ჰორაციო ნელსონი შეიტყობდა, იგი ფრანგთა საექსპედიციო არმიის ფლოტის ჩაძირვას ეცდებოდა. შედეგად, ფრანგები დაკარგავდნენ თავიანთი ჯარის საუკეთესო ნაწილს, ფლოტის 13 სახაზო გემსა და რამდენიმე ფრეგატს. ამით კი ნაპოლეონის განზრახვას საბოლოოდ მოეღებოდა ბოლო.
ლაშქრობაში, არმიასთან ერთად, ნაპოლეონმა 167 მეცნიერი წაიყვანა ამ უძველესი ქვეყნის გამოსაკვლევად. მათ შორის იყვნენ მონჟი, ბერთოლე, ფიურე და სხვ. ფრანგებმა 32-ათასიანი არმია მოამზადეს და ფლოტის სახაზო ხომალდებში ჩასხეს. ფლოტს ადმირალი ფრანსუა-პოლ ბრუე ხელმძღვანელობდა.
ნაპოლეონმა ეგვიპტის ლაშქრობის წინ ტალეირანს სთხოვა დახმარება. ტალეირანი გაქნილი და მექრთამე კი გახლდათ, მაგრამ ბრწყინვალედ ფლობდა დიპლომატიის ხელოვნებასაც. ნაპოლეონის ეგვიპტეში შეჭრისთანავე ტალეირანი სტამბოლში უნდა ჩასულიყო და სულთანი დაერწმუნებინა, რომ ნაპოლეონი ეგვიპტეში ოსმალეთისთვის ზიანის მისაყენებლად კი არ იყო ჩასული, არამედ მხოლოდ ინგლისისთვის დარტყმის მისაყენებლად.
ამას გარდა, ნაპოლეონი გაანადგურებდა მამლუქებს, რომლებიც ოსმალებს აღარ ემორჩილებოდნენ და დამოუკიდებლობა სურდათ. ბონაპარტს ოსმალეთისთვის თვალის ახვევა დროებით სჭირდებოდა, სანამ ეგვიპტეს დაიპყრობდა და იქ ფეხს მოიკიდებდა. ამის შემდეგ ფრანგები ლევანტის ქვეყნების სრულად დამორჩილებას აპირებდნენ.
ლაშქრობის დაწყებამდე ნაპოლეონმა მოახერხა თავი აერიდებინა ინგლისის ფლოტისთვის. ხმა დააგდო, რომ გიბრალტარის სრუტის გავლით ინგლისში შეჭრას გეგმავდა. ნელსონის ფლოტის ნაწილი გიბრალტარისკენ გაეშურა, რათა ფრანგების შეტევა არ დაეშვა, მეორე ნაწილით კი ნელსონი ტულონის მახლობლად იდგა.
1798 წლის მაისში მის გემებს ქარიშხალმა გადაუარა და ძალიან დააზიანა, რის გამოც ნელსონი იძულებული გახდა, გიბრალტარში დაბრუნებულიყო. სწორედ ამ დროს ნაპოლეონი ჯართან ერთად მშვიდად გაეშურა ეგვიპტისკენ.
ნაპოლეონის ეპოქის სამხედრო გემები ხის მასალით იგებოდა. ფლოტისთვის ძირითადად იგებოდა რამდენიმე სახის გემი: ფრეგატი, სახაზო ხომალდი და ბრიგი. ბრიგს ორი ანძა ჰქონდა, ფრეგატს - სამი. სახაზო გემი ყველაზე დიდი იყო. მასაც სამი ანძა და კიდევ ცხვირის დამატებითი აფრები ჰქონდა. სამხედრო გემები აღჭურვილი იყო საზღვაო ქვემეხებით. ბრიგსა და ფრეგატს შედარებით ნაკლები ზარბაზანი ჰქონდა, ვიდრე სახაზო გემებს. სახაზო გემების ქვემეხთა რიცხვი ზოგჯერ 120-მდე აღწევდა. სწორედ ამდენი ქვემეხი იყო განლაგებული ნაპოლეონის ფლოტის ადმირალის, ბრუეს საფლაგმანო გემზე. სახაზო გემების ეკიპაჟი რიცხობრივადაც საგრძნობლად აღემატებოდა ფრეგატისას და ბრიგისას. ნაპოლეონის ბრძანებით, ეგვიპტის ლაშქრობის მონაწილე თითოეულ გემზე განალაგეს ხუთასი ვეტერანი საფრანგეთის «იტალიური არმიის» რიგებიდან. ნაპოლეონმა გაითვალისწინა, რომ ინგლისის სწრაფი ფლოტი შეიძლებოდა წამოწეოდა ფრანგთა ფლოტს და საზღვაო ბრძოლა გაემართა.
ბონაპარტის ჩანაფიქრით, როცა ინგლისელთა გემები მიუახლოვდებოდნენ, ფრანგებს აბორდაჟზე უნდა აეყვანათ ისინი და ეკიპაჟი ხელჩართულ ბრძოლაში გაენადგურებინათ. ნაპოლეონის ომებში გამობრძმედილ მეომრებს არ გაუჭირდებოდათ ინგლისელ მეზღვაურთა დამარცხება. ამიტომ ფრანგებს ნელსონის ფლოტის არ ეშინოდათ.
გზადაგზა ნაპოლეონი ხმელთაშუა ზღვის პატარა კუნძულებს იკავებდა. ფრანგებმა დაიპყრეს კუნძული მალტა და იქ სამხედრო გარნიზონი დატოვეს. ნაპოლეონს მალტა ხმელთაშუა ზღვაში საფრანგეთის პოზიციის გასამყარებლად სჭირდებოდა. კუნძული ახლო იყო იტალიასთანაც და აფრიკასთანაც. ამას გარდა, ნაპოლეონმა კუნძულზე დიდძალი სიმდიდრე ჩაიგდო ხელში. ფრანგები შეჩერდნენ კუნძულ კრეტაზეც, სადაც ახლაც შემორჩენილია სახლი, სადაც ნაპოლეონმა ღამე გაათია.
1798 წლის ივლისში ნაპოლეონმა ჯარი ალექსანდრიაში, ელინისტური ეგვიპტის ძველ დედაქალაქთან გადასხა. ფრანგებმა შეიტყვეს, რომ ინგლისის ფლოტს მათი ფლოტისთვის დაესწრო - ისინი ეგვიპტეში 48 საათით ადრე მისულან. ინგლისელებს უნახავთ, რომ ეგვიპტეში არც ერთი ფრანგი არ იყო. ამიტომ ნელსონმა ივარაუდა, რომ ნაპოლეონი სტამბოლისკენ გაეშურა და ინგლისელებიც იქით დაიძრნენ. ნაპოლეონმა კი ჯარი მშვიდად გადასხა ეგვიპტეში და ალექსანდრია აიღო. თავის მოხსენებაში ეგვიპტის ლაშქრობაზე ის წერდა: "19 მესიდორს არმია ალექსანდრიიდან გავიდა. 20-ში უკვე დამანჰურთან ვიყავით. უდაბნოზე გადასვლის დროს უჩვეულო პაპანაქებამ და უწყლობამ გაგვაწამა. ნილოსის სანაპიროზე, რაჰმანიესთან, სადაც 22 მესიდორს გავედით, ბრძოლა გადავიხადეთ"(მესიდორი, საფრანგეთის რევოლუციური კალენდრის მიხედვით, აღნიშნავს პერიოდს 19-20 ივნისიდან 18-19 ივლისამდე. ეს კალენდარი კონვენტმა 1793 წელს მიიღო და 1806 წლამდე მოქმედებდა).
ციტატიდან ჩანს, რომ ფრანგთა ჯარი ეგვიპტეში ძალიან ეწამებოდა სიცხითა და უწყლობით. ნაპოლეონის ჯარი რაჰმანიესთან მამლუქებს შეებრძოლა და უკუაქცია ისინი. მამლუქებმა დანაკარგი განიცადეს და უკან დაიხიეს. მურად-ბეი პატარა ფლოტილიისა და ზარბაზნების იმედით ფრანგებს სოფელ შებრიზთან ელოდა. ნაპოლეონი კარეებად (საბრძოლო წყობა კვადრატის ან სწორკუთხედის სახით) დაწყობილი ჯარით მიუახლოვდა მამლუქებს. მას მხოლოდ 200 მხედარი ჰყავდა. მამლუქები საუკეთესოდ იყვნენ შეიარაღებული დამბაჩებით, კარაბინებითა და აღმოსავლური ხმლებით. მამლუქთა ფლოტს დაუპირისპირდა ფრანგთა ფლოტილია პერეს სარდლობით. ფრანგებმა მამაცურად იბრძოლეს და მტრის ფლოტი ხელთ იგდეს.
მამლუქებმა კავალერიით შეუტიეს კარეებად დაწყობილ ფრანგებს, რომლებმაც მათ მიახლოების საშუალება არ მისცეს. მრავალი მამლუქი დაიჭრა და დაიღუპა, დანარჩენებმა კი უკან დაიხიეს. ამ ბრძოლაში მამლუქებმა სამასამდე კაცი დაკარგეს. ფრანგებმა სწრაფად მიაღწიეს სოფელ იმბაბას, სადაც მამლუქი ბეგები იყვნენ გამაგრებული. გიზის პირამიდებიდან დაახლოებით 15 კილომეტრში, იმბაბასთან მოხდა დიდი ბრძოლა ნაპოლეონსა და მურად-ბეის შორის. ფრანგთა მებრძოლები ისევ კარეებად განლაგებულიყვნენ, როგორც შებრიზთან ბრძოლაში. მამლუქებმა შეუტიეს, მაგრამ ფრანგთა ტყვიებით მრავალი მათგანი მოიცელა და დაიჭრა. ისინი შეიჭრნენ ორ ფრანგულ ქვედანაყოფს შორის. ფრანგებმა გრიგალისებური ცეცხლით მოიგერიეს, ხოლო შემდგომ გენერალ ბუეს მეთაურობით მამლუქთა სანგრებს შეუტიეს.
მეორე ფრანგულმა შენაერთმა გენერალ ვიოლეს მეთაურობით, სანგრებსა და მათზე მოიერიშე ბუეს რაზმს შორის ტერიტორია დაიკავა, რითაც სამი მნიშვნელოვანი ამოცანა გადაჭრა: 1. ხელი შეუშალა მამლუქთა რაზმებს სანგრების დამცველთათვის მიშველებაში. 2. გარეთ შემოსასვლელი გზა გადაუკეტა მამლუქებს, რომლებიც სიმაგრეს იცავდნენ. 3. თუ საჭირო იქნებოდა, მარცხნიდან თვითონ მიიტანდა იერიშს მტრის სანგრებზე. გენერალ ბუეს შემტევი ქვედანაყოფის რამდენიმე კოლონა, რომელსაც გენერალი ბაშპონი სარდლობდა, მტრის სანგრებს უშიშრად დააცხრა თავს და მამლუქთა ქვეითები დაამარცხა. მამლუქთა კავალერია კვლავ გადავიდა შეტევაზე, მაგრამ ნაპოლეონის ქვეითებმა ძლიერი ცეცხლით უკან დაახევინეს. უამრავი მამლუქი ბრძოლის ველზე დაეცა. ფრანგებმა ხელთ იგდეს 50 ზარბაზანი და საომარი მასალით დატვირთული 400 აქლემი. 2 ათასზე მეტი მამლუქი დაიღუპა. მათ შორის რამდენიმე ბეგი. მურად-ბეი დაიჭრა და დარჩენილი ჯარით უკან დაიხია. იმავე ღამეს მამლუქებმა კაიროდან ევაკუაცია მოახდინეს. ხალხმა მათთვის აძულველ მამლუქთა სახლებს ცეცხლი წაუკიდეს.
ბრძოლაში მამლუქებმა დიდი სიმამაცე გამოიჩინეს. ისინი თავიანთ სიმდიდრესა და ძალაუფლებას იცავდნენ. მამლუქები ოქრო-ვერცხლში იყვნენ ჩაფლული. ყოველ მოკლულ მამლუქს დიდძალი სიმდიდრე აღმოაჩნდა.
მამლუქთა ერთ-ერთი მეთაური იყო ქართველი იბრაჰიმ-ბეი (შინჯიკაშვილი) რომელიც შეიხ ალ-ბალადის ტიტულს ატარებდა. ქართული წარმოშობის უნდა ყოფილიყო მურად-ბეი, მამლუქთა მთავარსარდალი ნაპოლეონთან ომში. საერთოდ, მამლუქთა მაღალი ფენის ერთ ნაწილს ქართველები შეადგენდნენ. თურქები იტაცებდნენ ქართველ, ალბანელ, სომეხ და თურქ ბიჭებს და შემდეგ ეგვიპტეში მეომრებად, მამლუქებად ზრდიდნენ («მამლუქი» თეთრ მონას ნიშნავს).
მამლუქებთან გამარჯვების შემდეგ ნაპოლეონი კაიროში შევიდა. ფრანგებმა უძველესი ქვეყნის დაპყრობა შეძლეს. ნაპოლეონის ჩამოყვანილი მეცნიერები ეგვიპტის სიძველეებს იკვლევდნენ. მათ ლაშქრობის დასასრულისთვის აღმოაჩინეს როზეტას ქვა, რომელზე დაყრდნობითაც 1822 წელს ჟან ფრანსუა შამპოლიონმა ეგვიპტური დამწერლობა გაშიფრა. ფრანგებმა აღმოაჩინეს ფარაონ რამზეს II-ის სარკოფაგი, რომელზეც ასეთი ამბავი გავრცელდა: ნაპოლეონმა მოითხოვა, მასთან მიეტანათ სარკოფაგი რამსეს II დიდის მუმიით. როცა ჟიუნომ ჰკითხა, ნამდვილად სურდა თუ არა მუმიის ნახვა, ნაპოლეონმა უპასუხა: «მე მსურს ვიხილო ადამიანი, რომელსაც მტრებიც კი ღმერთად მიიჩნევდნენ; მსურს ვიხილო დიდი ფარაონი, რომელიც საბერძნეთის დაარსებამდე ხუთასი წლით ადრე ცხოვრობდა, ხოლო რომის დაარსებამდე ათასი წლით ადრე».
სანამ ნაპოლეონი ეგვიპტეში იბრძოდა, ჰორაციო ნელსონი ინგლისის ფლოტით სტამბოლიდან გამობრუნდა, სადაც ნაპოლეონის ეგვიპტეში დაგვიანების გამო მოხვდა. ნელსონი თავს დაესხა ფრანგთა ფლოტს ელ აბუკირის ყურეში და სასტიკი ბრძოლა გაუმართა. ფრანგების ადმირალმა შეცდომები დაუშვა, ბრძოლისთვის უხეიროდ მოემზადა და ნელსონის სვლები ვერ გაითვალისწინა. ნელსონმა კი მოხერხებული მანევრირებით დაამარცხა იგი. თუმცა ინგლისელთა გემებიც საკმაოდ დაზიანდნენ. ნაპოლეონს ფლოტი აღარ ჰყავდა, მაგრამ ჯარის წინაშე გამოსვლისას მეომრებს ეს ამბავი ისე აუწყა, თითქოს მნიშვნელოვანი არაფერი მომხდარიყოს. იგი ამბობდა, რომ ფრანგებს უკან დასახევი გზა აღარ ჰქონდათ და ბრძოლა უნდა განეგრძოთ. ნაპოლეონი ეგვიპტის ახალ, განვითარებულ ქვეყანაზე ოცნებობდა და ამის განხორციელება სურდა.
ტალეირანი სტამბოლში არ ჩასულა. ოსმალეთი სწრაფად ამოქმედდა. ინგლისელებმა სულთანს ომის დაწყებისკენ უბიძგეს. თურქებმა ორი 50-ათასიანი არმია შეკრიბეს და ფრანგების წინააღმდეგ დაძრეს. ოსმალებს ინგლისის ფლოტი ყველანაირად ეხმარებოდა. ნაპოლეონს სამ ფრონტზე ომი უწევდა: ერთ მხარეს მამლუქების ახალი შემოტევა იყო მოსალოდნელი, მეორე მხარეს პირველი თურქული არმიისა, რომელიც ღაზისა და სინას ნახევარკუნძულის გავლით მოემართებოდა, მესამე მხრიდან კი სხვა თურქული არმია ეგვიპტის ჩრდილოეთში აპირებდა გადმოსვლას. ფრანგებმა რამდენიმე ქალაქსა და მნიშვნელოვან პუნქტში გარნიზონები დატოვეს.
ზემო ეგვიპტის დასაპყრობად ნაპოლეონს გენერალი დეზე ჰყავდა გაგზავნილი 10 ათასი ჯარისკაცით. ამას გარდა, ნაპოლეონს მხოლოდ 13 ათასი კაცი ჰყავდა. მიუხედავად ამისა, იგი სირიისკენ დაიძრა. ნაპოლეონთან იყვნენ რჩეული ფრანგი გენერლები: კლებერი, ლანი, მიურატი და ჟიუნო. ფრანგებმა აიღეს ღაზა და იაფა. იაფასთან ფრანგებმა დანებებული თურქული გარნიზონი ამოწყვიტეს, რადგან სურსათი ცოტა ჰქონდათ და 2 ათასი ტყვე მათ ისედაც მწირ მარაგს ბოლოს მოუღებდა. ფრანგებსაც აკლდათ ტყვია-წამალიც, ამიტომ სარდალმა ტყვეები ხიშტებით ამოაწყვეტინა. ნაპოლეონმა ალყა შემოარტყა ძლიერი გალავნით დაცულ ქალაქ აკრას (იგივე აკკო, სენ-ჟან დ’აკრი). ამ ქალაქს იცავდა თურქთა გარნიზონი, რომელიც უხვად იყო მომარაგებული ტყვია-წამლითა და იარაღით (ინგლისის ფლოტი მუდმივად ამარაგებდა თურქებს).
ინგლისის ფლოტს აკრასთან მეთაურობდა სიდნეი სმიტი. ფრანგებს არ ჰქონდათ საალყო არტილერია, რადგან ეგვიპტიდან პატარა გემებით გამოგზავნილი ზარბაზნები ინგლისელებმა ჩაიგდეს ხელთ. ამიტომ აკრის სქელი გალავნის აღება უაღრესად გაჭირდა. თუმცა მიუხედავად ინგლისელთა დახმარებისა, თურქებიც ცუდ დღეში იყვნენ. ფრანგებს გააფთრებული იერიშები მიჰქონდათ. ბრძოლისას დაიღუპა ნაპოლეონის ერთ-ერთი რჩეული გენერალი კაფარელი. თურქებმა აკრის გარნიზონის დასახმარებლად 30-ათასიანი არმია დაძრეს. ნაპოლეონმა ჯარის ნაწილი საალყოდ დატოვა და თურქების წინააღმდეგ გენერალი კლებერი გაგზავნა. ბრძოლა ნაზარეთთან მოხდა. კლებერს 3-ათასიანი არმია ჰყავდა და თურქების შეტევებს მაინც მამაცურად იგერიებდა. ნაპოლეონი ხვდებოდა, რომ ესოდენ მცირე ჯარით კლებერი ვერ გაიმარჯვებდა და იძულებული გახდა, მიხმარებოდა.
ბონაპარტის შეტევა მოულოდნელი აღმოჩნდა თურქებისთვის და მათ რიგებში არეულობა გამოიწვია. ფრანგებმა სწრაფი შეტევით გაფანტეს ისინი. კლებერმაც ჯარი თავდაცვიდან იერიშზე გადაიყვანა და ბონაპარტთან ერთად, ოსმალების ჯარი დაამარცხა. ფრანგებს ამ ბრძოლაში მხოლოდ 6 ათასი ჯარისკაცი ჰყავდათ 30 ათასის წინააღმდეგ. ნაპოლეონმა აკრის აღება ვერ მოახერხა და 1799 წლის 20 მაისს უკან დაიხია. სირიის ლაშქრობისას ფრანგებს შეეყარათ შავი ჭირის ეპიდემია, თუმცა დიდი მსხვერპლი არ ყოფილა. მიუხედავად ამისა, ჯარისკაცები შეშინებული იყვნენ ასეთი საშინელი დაავადებისგან. ნაპოლეონმა მათ გასამხნევებლად იაფაში ყოფნისას ერთ-ერთი დაავადებული ხელში აიყვანა და საავადმყოფოში გადაიყვანა. როცა ნაპოლეონი ეგვიპტეში დაბრუნდა, იქ უკვე აჯანყება იყო დაწყებული. კაიროს აჯანყება ფრანგებმა სასტიკად ჩაახშეს. მუსლიმები მალე დამშვიდდნენ და ნაპოლეონმა ახლა ნილოსის დელტასთან, აბუკირთან ინგლისელთა ფლოტის მიერ გადმოსხმული ოსმალური არმიისთვის მოიცალა. მან სასტიკად გაანადგურა თურქები. გენერალმა მიურატმა კი ამ ბრძოლისას დაამარცხა თურქების დასახმარებლად მოსული მამლუქთა ჯარი (მიურატი კავალერიის საუკეთესო მეთაური იყო, რომელიც იმპერიის პერიოდში მარშალი გახდა). ეგვიპტის ლაშქრობისას, მიურატის გარდა, თავი გამოიჩინეს დეზემ, კლებერმა და ლანმა.
კოალიციამ საფრანგეთს წაართვა ნაპოლეონის მიერ ადრე დაპყრობილი იტალია. ფრანგები დამარცხდნენ ნოვის ბრძოლაში, სადაც დაიღუპა მათი გენერალი ჟუბერი. ნაპოლეონმა საფრანგეთში დაბრუნება გადაწყვიტა. მან სარდლობა გენერალ კლებერს დაუსწრებლად დაუტოვა (კლებერმა არ იცოდა, რომ ნაპოლეონი ეგვიპტეს ტოვებდა და მეთაურობა ძალაუნებურად ჩაიბარა) და მცირე რაზმითა და დანარჩენი გენერლებით 1799 წლის 22 აგვისტოს საფრანგეთში ფარულად გაემგზავრა ორი პატარა სათევზაო გემით. ამით დასრულდა ნაპოლეონის ლაშქრობა მსოფლიოს უძველეს ქვეყანაში.
გენერალი კლებერი ეგვიპტეს გონივრულად მართავდა. მამაცმა გენერალმა 1800 წლის 20 მარტს ჰელიოპოლისთან დაამარცხა თურქების ჯარი იუსუფ ფაშას მეთაურობით, რომელიც ეგვიპტეში შეიჭრა. კლებერმა მრავალი ეგვიპტელი გადმოიბირა, მაგრამ საბოლოოდ მუსლიმი ფანატიკოსის ხანჯლით დაიღუპა. ის გენერალმა მენუმ შეცვალა, რომელიც გამაჰმადიანდა და აბდულა-მენუ დაერქვა. მენუ მამაცი გახლდათ, მაგრამ მმართველობის ნიჭს მოკლებული იყო. მალე მას თურქებმა და ინგლისელებმა შეუტიეს. შევიწროებული მენუ 1801 წლის 27 ივნისს დანებდა, მისთვის მისაღები და საპატიო პირობების გამოტყუების შემდეგ. 9 ივლისს მისი რაზმი ინგლისელებმა საფრანგეთში გაგზავნეს.
საბოლოოდ, ნაპოლეონის ეგვიპტური ლაშქრობა მარცხით დასრულდა, მაგრამ მეცნიერებისთვის ეს ნაყოფიერი წლები იყო, მათ ეგვიპტის სიძველეები გამოიკვლიეს. ნაპოლეონის ეგვიპტური ლაშქრობა გახდა საფუძველი მომავალი დიდი მეცნიერების, ეგვიპტოლოგიის ჩამოყალიბებისა. ეგვიპტის ლაშქრობა წარმოადგენდა ერთი სამყაროს (დასავლეთის) დაპირისპირებას მეორე სამყაროსთან (აღმოსავლეთთან). ნაპოლეონის ლაშქრობებს შორის ეგვიპტის ლაშქრობა ყველაზე ეგზოტიკური და არაჩვეულებრივია. თუმცა ამ ომმა ბონაპარტი დაარწმუნა, რომ მისი ოცნების - აღმოსავლეთის დაპყრობა და იქ დასავლური კულტურის შეტანა - აღსრულება შეუძლებელი იყო.
ფონი
აკრა მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მნიშვნელობის ადგილი იყო ეგვიპტესა და სირიას შორის არსებულ ტერიტორიაზე. ნაპოლეონს მისი დაპყრობის სურვილი ჯერ კიდევ ეგვიპტეში შეჭრისას გაუჩნდა. ის იმედოვნებდა, რომ წაახალისებდა სირიას ოსმალეთის წინააღმდეგ და დაემუქრებოდა ბრიტანეთის ინდოეთსაც. იაფას ალყის შემდეგ, რომელსაც მოჰყვა ფრანგთა მიერ ორდღიანი ხოცვა-ჟლეტა და ძალადობა, ოსმალებს უფრო მძაფრად ჰქონდათ განზრახული, რომ ფრანგებისთვის წინააღმდეგობა გაეწიათ.
ალყა
მინი|1010x1010პქ|სიდნი სმიტის ნარკვევი აკრის ალყის შესახებ, [[1799 წლის 2 აგვისტო]] მარცხნივ|მინი|300x300პქ|ქალაქის ძველი უბანი, სადაც თავად ციხეა განლაგებული მარცხნივ|მინი|307x307პქ|[[ნაპოლეონ ბონაპარტი|ნაპოლეონ ბონაპარტის ხელმოწერა ალყის წამოწყებასთან დაკავშირებით, 1799]] ფრანგებმა ალყის შემორტყმა ჯერ 20 მარტს, მხოლოდ ქვეითი ბრიგადით სცადეს. ნაპოლეონს სჯეროდა, რომ ქალაქი სწრაფად დაჰყვებოდა მას და მალევე გამოაცხადებდა კაპიტულაციას. ერთ-ერთ ოფიცერთან მიწერილ წერილში მან გამოთქვა ვარაუდი, რომ სულ რაღაც ორი კვირა იქნებოდა საჭირო წმინდა მიწის დასაპყრობად, მანამ, სანამ იერუსალიმამდე მიაღწევდნენ. თუმცა, ქმედუნარიანმა ჯეზარ ფაშას ჯარებმა უარი თქვეს დანებებაზე და გაუძლეს ალყას თვენახევრი განმავლოაბში. ჰაიმ ფარჰი, ჯეზარ ფაშას ებრაელი მრჩეველი და მარჯვენა ხელი, მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ქალაქის დაცვაში და თავადაც აკონტროლებდა ბრძოლას ფრანგების წინააღმდეგ. ნაპოლეონის მიერ იაფას დაპყრობის შემდეგ, მძვინვარე ფრანგულმა ჯარებმა სასტიკად დაარბიეს დაპყრობილი ქალაქი და ათასობით ალბანელი სამხედრო ტყვე მოკლეს ზღვის სანაპიროზე. ეს ფაქტი უკვე კარგად ცნობილი იყო აკრის გარნიზონელებისთვის და მცველი ჯარისკაცებისთვის, შესაბამისად, ხოცვა-ჟლეტის პერსპექტივა კიდევ უფრო გაამძაფრებდა მათ წინააღმდეგობას. მალევე, შეტაკებაში ერთვება ბრიტანეტი. ბრიტანეთის სამეფო საზღვაო ფლოტის მეთაურმა, სიდნი სმიტმა, დაეხმარა ოსმალეთს გაძლიერებაში და ქალაქს აწვდიდა საზღვაო აღჭურვილობას დამატებითი ქვემეხებით. სმიტს განზრახული ჰქონდა დაეპყრო ფრანგული საარტილერიო არმია, რომელიც გაგზავნილი იყო ეგვიპტიდან და, აგრეთვე, დაებომბა სანაპირო გზა ჯაფადან. სმიტმა დაიწყო ბრიტანული ხომალდების 一 თეზევსისა და ტიგრეს 一 გამაგრება, რათა ოსმალურ თავდაცვას უფრო ეფექტურად დახმარებოდნენ. მალე, ბრიტანულ იქვემეხიანი ნავები, ოსმალებთან გაერთიანდნენ და ფრანგულ არმიას ერტად შეუტიეს. 16 აპრილს ოსმალეთის სახმელეთო ძალები თაბორის მთაზე განლაგდნენ. მაისის დასაწყისში, როცა ფრანგული ძალები ციხის მიდაომოებში აღმოჩნდნენ, არმიის უკანა ნაწილი ალყაში მოექცა, მიუხედავად ამისა, მათ მაინც მოახერხეს ციხის კედლების გარღვევა. თუმცა, ეს ნაპოლეონს დიდი მსხვერპლის სანაცვლოდ დაუჯდა 一 ომში ჩართული იყო ნაპოელონის მოწინააღმდეგე, მისი თანამედროვე ფრანგი ემიგრანტი ანტუან დე ფელიპე, რომელმაც ჰაიმ ფარჰთან ერთად მეორე კედლის ამოჩენება დაიწყო. ამ ახალი ციხის აშენებამ ნაპოლეონი დაარწმუნა, რომ მისი აღების ალბათობა საკმაოდ მცირე იყო. უფრო მეტიც, მას შემდეგ, რაც თავდასხმა კვლავ მოიგერიეს, ოსმალეთის ძალების გამყარება უკვე როდოსიდანაც იყო შესაძლებელი. სხვადასხვა გარემო პირობებმა და გაუსაძლისმა კონდიციებმა ნაპოლეონის არმია მოშალა. გარდა ამისა, ფრანგ ჯარისკაცებს შავი ჭირის ეპიდემია დაატყდათ თავს, რამაც 2000-მდე ჯარისკაცის სიცოცხლე შეიწირა. მთელი ალყის განმავლობაში, ორივე მხარე, როგორც ნაპოლეონი, ისე ჯეზარი, ამაოდ ცდილობდნენ ლიბანის ემირის, შიჰაბელთა ლიდერის, ემირ ბაშირის დათანხმებას თანამშრომლობასთან დაკავშირებით. ბაშირმა ნეიტრალური პოზიცია შეინარჩუნა. აღმოჩნდა, რომ ბაშირის მსგავსი დამოკიდებულებით ყველაზე მეტად ფრანგები დაზარალდნენ 一 ეს იმიტომ, რომ თუ შიჰაბელები ფრანგების მხარეს დაიჭერდნენ, მაშინ ძალები დაბალანსდებოდა. საბოლოოდ, ალყა შეწყდა და ნაპოლეომა უკან დაიხია, წარუმატებელი თავდასხმიდან ორი თვის შემდეგ კი, 21 მაისს, ეგვიპტეში გადავიდა.