cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Indoleaks
Indoleaks iku sawijining situs wèb awujud blog saka Indonésia. Situs wèb iki diadegaké ing tanggal 10 Dhésèmber 2010, bebarengan karo Dina Hak Asasi Manungsa. Indoleaks iku tiru-tiru situs wèb kondhang WikiLeaks lan ngeklaim nduwé informasi akèh banget ngenani Indonésia sing cacahé nganti 50.000. Pamaréntah Indonésia celathu namung ngawasi situs wèb iki tanpa njupuk tindhakan apa-apa. Nanging dokumèn-dokumèn sing kaaturaké ing Indoleaks dudu dokumèn anyar sing dadi sorotan umum, nanging dokumèn sing wis suwé cumepak ing internèt.
Pecalongan, Sukasari, Bandawasa
Pecalongan iku désa ing kacamatan Sukasari (Sukosari), Kabupatèn Bandawasa (Bondowoso), Provinsi Jawa Wétan, Indonésia.
Abhisit Vejjajiva
Abhisit "Mark" Vejjajiva (Thai: อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ, (dipocapaké: apʰisit wetɕatɕiwa) iku tokoh pulitik Thailand, sing wis mimpin Parté Dhémokrat wiwit Fèbruari 2005. Nalika tanggal 15 Dhésèmber 2008, Dewan Perwakilan Thailand milih panjenengané minangka Mahamantri Thailand kaping 27.
Partai Pelopor
Parté Pelopor iku parté pulitik ing Indonésia. Sajeroning Pilihan umum Legislatif Indonésia 2009, parté iki duwé nomer urut 22.
Oldervika, Rødøy
Oldervika, Rødøy punika dhusun ingkang kapernah ing praja Nurwègen.
Kaisar Wanli
Kaisar Wanli (Hanzi: 万历, 4 September 1563-18 Agustus 1620) ya iku kaisar ka-13 saka Dinasti Ming kang nguwasani dinasti Ming saka taun 1572 ngati tekan taun 1620, pamrentahane dadi kang paling dawa saka ka-16 kaisar ana ing Dinasti Ming. Ana ing mangsa pamrentahane, Dinasti Ming ngalami penurunan kang drastis. Dhèwèké lair karo jeneng Zhu Yijun （朱翊鈞）, putra ka-3 Kaisar Longqing. Zhu Yijun sebenere bocah kang cerdas wiwit cilik. Sawijining wektu dhèwèké ndelok bapake numpak jaran jaran kanthi banter. Taun 1572, Longqing séda lan Zhu Yijun kang jaman semono umuré nembé 9 taun munggah ana ing tahata nggantekake, rezime dijenengi Wanli. Sepuluh taun pisanan mangsa pamrentahane, dhèwèké dibantu déning ibu suri, ibune, lan nagarawan, Zhang Juzheng kang uga dadi guru kang mbimbing dhèwèké wiwit cilik. Zhang diangkat dadi kanselir agung. Minangka administrator kang kompeten, Zhang nglakokaké reformasi ana ing babagan kaya mereformasi ékonomi lan pertanian lan uga sistem ujian karajan. Perkara iki ndadèkaké stabilitas sosial kanggo Tiongkok. Zhang mati naika taun 1582. Sawisé Zhang mati, Wanli ngrasa bébas saka pangawasan Zhang lan saka hasutan para pejabat lan kasim kang ora seneng marang Zhang dhèwèké mbatalake program-program kang wis dirancang déning Zhang. Dinasti Ming kang nembé baé bangkit banjur ngalami menah kemunduran. Wanli kanthi alon wiwit terjerumus ana ing kebejatan moral lan pemborosan banda nagara. Ana ing pura mburi dhèwèké duwé atusan wong wédok kang siyap dipanggil kapan baé, dhèwèké uga seneng ngombé lan sawisé mabuk dhèwèké bisa matèni sapa baé kang nyinggung awake.
Sijeruk, Sragi, Pekalongan
Sijeruk iku désa ing Kacamatan Sragi, Pekalongan, Provinsi Jawa Tengah, Indonésia.
Hrubieszów
Hrubieszów iku siji kutha ing Polen. Kutha iki sing ndunungi 19.000 jiwa.
Kabiskopan Lurín
Kabiskopan Lurín (Lurinen(sis)) yaiku kabiskopan sing ana ing Distrik Lurín, provinsi grejawi Lima, Peru.
Paus Sixtus III
Paus Sixtus III punika ngasta kalungguhan Paus Gréja Katulik Roma antawis taun (432-440).
Ringdikit, Seririt, Buleleng
Ringdikit iku désa ing Kacamatan Seririt, Kabupatèn Buleleng, Bali.
Espetada
Espetada (uga dikenal kanthi jeneng espetinho, utamane ing Brasil ) minangka istilah Portugis sing digunakake kanggo teknik masak panganan ing tusuk sate, lan kanggo masakan sing disiyapake kanthi cara kasebut. Espetada minangka panganan tradisional ing masakan Portugis.
Ing Portugal, espetada bisa disiapake kanthi macem-macem jinis daging, uga iwak cumi utawa iwak, kanthi biarawan biasane digunakake. Sing paling umum yaiku daging sapi utawa daging babi, utawa campuran saka kalorone. Paling anyar, kalkun utawa pitik digunakake. Seringkali potongan lada, bawang, lan chouriço dilebokake ing antarane potongan daging. Espatada biasane diiringi nasi putih utawa kentang, lan salad.
Sidakumpul, Sambeng, Lamongan
Sidakumpul iku désa ing Kacamatan Sambeng, Kabupatèn Lamongan, Provinsi Jawa Wétan, Indonésia.
Menara Babil
Menara Babèl sapunika simbol saking raos sombong tur angkuh manungsa. , sampun dipunsebut wonten kitab penciptaan, kaliyan Kitab perjanjian ingkang lami. Menara punika dipunyasa kaliyan raja Nimrod (asma sanèsipun saking raja Namrud), anak putu saking nabi Nuh nalika jaman Babilonia kuna, sampun lami wonten sadèrèngipun Nebukadnezar amerintah dinasti Babilonia. Bapa ibunipun Nimrod punika Cush, putranipun Ham.
Sajarah Menara Bibel
Manawi miturut cariyos, kutha Babilonia kaliyan kutha Ninive punika kutha ingkang kapisan dipunyasa raja Nimrod. ''Marilah kita dirikan bagi kita sebuah kutha, dengan sebuah menara yang puncaknya sampai ke langit. Marilah kita cari nama supaya kita jangan terserak ke seluruh Bumi,” '' kados punika alesan Nimrod,(katulis wonten Kitab Penciptaan). Lambert Dolphin wonten The Tower of Babel and The Confusion of Languages maringi priksa bab alesan menara mau dipunyasa, inggih punika kanggé kapuasan piyambak kaliyan raos megahing diri. Pambangunan kutha mau ngelambangaken kaangkuhan nuli kaserakahan manungsa ugi kasenengan manungsa ingkang wegah manawi kedah misah-misah. Mula kados punika dipunyasa kutha Babilonia kaliyan kutha Ninive, ingkang dados kutha pusat kagiyatan kaliyan kanggé nyepaki kabutuhan. Nanging nalika, masarakat ingkang yasa ngendikan “Marilah kita cari nama, marilah memegahkan diri”, manungsa dados ngreraos manawi piyambakipun adigang adigung ugi adiguna. Menara punika dipunyasa kanggé kapuasan ugi kabutuhan badan, jiwa kaliyan semangat, malah wonton pepenginan badhé damel menara ingkang nganthos langit, manawi saged malah bisa dados cagaking Matahari. Katamakan ugi kasombongan punika ingkang andamel Tuhan maringi hukuman supados masarakat wonten tlatah punika misah-misah nuli boten saged mangertosi abasa saking tiyang sanès. Tujuanipun saking yasan kasebat inggih punika supados kabudayan ingkang sanès saged luluh ugi saged dados satunggal.
Menara Babèl sapunika saged dipungandheng kaliyan menara (migdol) ingkang dipunyasa kanggé simbok paling inggil kanggé déwa utawi dewi ingkang dipunpuja wonten tlatah mau. dipunyasa kaliyan Nimrod. Bentukipun Ziggurat kathah tingkatipun. Menara mau ngalami karusakan ageng nalika perang taun 652-648 sadèrèngipun masehi, nanging dipundandani kemalih kaliyan raja Nebukadnezar II (605-562 SM), yasan punika ingkang kapanggih Koldewey nalika taun 1899. Herodotus nalika taun-/+ 460 SM, nyariosaken manawi yasan mau kapanggih wonten papan saking jaman kuna (tablet), ingkang seratanipun ngagem abasa Mesir kuna saking taun 229 SM.
Menara Babel dipunrusak Xerxes nalika taun 472 SM
Aleksander ngresiki ambrukanipun supados saged yasa kemalih, anaging boten dados amargi piyambakipun ninggal dunnya. Patok-patok ingkang dados batesanipun nuli dipunbuwang kaliyan masarakat ingkang wonten punika, sapunika tlatah mau dipunsebat Etemenanki utawi bolongan (Es-Sahn). Wonten ingkang nyamikaken yasan kasebat kaya ta Es-Shan, ingkang dipunsamikaken sisa-sisa saking ziggurat ingkang taksih wonten saking tlatah Borsippa (Mod Birs Nimrud), 11 km pérangan tenggara Babèl (hambok manawi saking jaman NeoBabilonia). Dipunduga kemalih, miturut Alkitab. Dur-Kurigalzu (Aqar Quf), wonten pérangan tenggara Bagdad. Nanging kutha mau dipunyasa nalika taun 1400 SM. Ingkang saged dados kasimpulan, cariyos kitab ingkang nyariosaken bab sajarah kadadian menara utawi yasan-yasan punika boten saged punpitados. Teks tebal
Deskripsi saking Menara Bibel
Kanthi sapunika dèrèng wonten bukti Arkéologi, manawi kutha Babel sampun wonten sadèrèngipun dinasti kapian (+/-1800 SM). Nanging miturut tradisi Babèl ugi seratan sajarah saking Sharkalisharri, nyariosaken manawi raja saking Agade kr 2250 SM yasa manèh menara kuil (Ziggurat) ingkang wonten Babèl. Bentukipun tingkat-tingkat (Ziggurat), Wujud mau dipunkembangaken kemalih nalika +/-3000 SM dupun milai saking tumenos utawi panggung ingkang nyangga kuil caketipun kaliyan kuil-kuil ingkang wonten kutha kaya ta kuil wonten Erekh ugi kuil wonten 'Ukair. Menara punika ngalami kerusakan ingkang ageng nalika perang (taun 652-648 SM), nanging dipundandani kemalih nalika masanipun Nebukadnezar II (605-562 SM). Banguna punika ingkang dipunjlentrehaken Koldewey nalika tau 1899. Lantai ingkang paling ngandhap ukuranipun 90x90 m, inggilipun 30 m. Wonten lantai ingkang andhap punika dipunyasa gangsal lantai inggilipun 6 kanthi 18 m. Manawi tambah inggil, lantainipun inggilipun nambah alit ukuranipun. nganggé makutha saking yasan punika, wonten tataran lantai ingkang paling inggil dipunyasa kuil. Ingkang dados anggepan nalika jaman punika, kuil mau dados papan kadhatengan para Déwa nalika gadhah urusan kaliyan manungsa.
Tumbukan Banyu, Daha Kidul, Hulu Sungai Kidul
Tumbukan Banyu iku siji kalurahan ing Kacamatan Daha Kidul, Kabupatèn Hulu Sungai Kidul, Provinsi Kalimantan Kidul, Indonésia.
Joanyar, Seririt, Buleleng
Joanyar iku désa ing Kacamatan Seririt, Kabupatèn Buleleng, Bali.
Tanah Merah, Bangkalan
Tanah Merah iku kacamatan ing Kabupatèn Bangkalan.
Guminingreja, Tikung, Lamongan
Guminingreja  iku salah siji désa ing Kacamatan Tikung, Kabupatèn Lamongan, Provinsi Jawa Wétan, Indonésia.
Provinsi Bergamo
Bergamo (basa Italia: Provincia di Bergamo) iku provinsi ing regione Lombardia ing Italia. Kutha krajané dumunung ana ing kutha Bergamo.
Jembar wewengkon ana 2.723 km², lan populasiné 1.098.740 (2010). Ana 244 comune ing provinsi iki. .
Komunitas
Ing tanggal 31 Dhésèmber, 2010, komunitas utama Bergamo ya iku:
Partai Nasional Benteng Kerakyatan Indonesia
Parté Nasional Benteng Kerakyatan Indonésia iku parté pulitik ing Indonésia. Sajeroning Pilihan umum Legislatif Indonésia 2009, parté iki duwé nomer urut 26.
Masjid Agung Demak
Masjid Agung Demak punika salah satunggaling masjid ingkang paling sepuh ing Indonésia. Masjid punika mapan wonten ing tengah kutha Demak, leresipun dhusun Kauman, Demak, Jawi Tengah. Masjid punika dipunpitadosaken naté dados panggénan kempal para ulama (wali) panyebar agami IslamIslam, ingkang kasebat Walisanga, kanggé ngrembag panyebaran agami Islam ing Tanah Jawi lan IndonesiaIndonesia. Miturut Babad Demak, Masjid Agung Demak madegipun taun 1399 Saka 477M, ingkang dipunpratandhani kanthi Candrasengkala ingkang ungelipun Lawang Terus Gunaning Janmi. Ing pérangan sanèsipun inggih punika ing mihrab masjid wonten gambar bulus, (ing basa latinipun kasebat Trionyx cartilagineus) lan dados perlambang taun 1401 Saka (1479 M). Wangunan ingkang dipundamel saking kajeng jati, ukuran 31 x 31 m. Lan serambinipun gadhah ukuran inggih punika wiyaripun 31 x 15 m lan kapérang dados sekawan (4) saka (cagak), ingkang kadamel saking kajeng lan asring kasebat Saka Guru. Payonipun kapérang dados tigang undhakan inggih punika ndadosaké perlambang Iman, Islam , kaliyan IhsanIhsan. Kori (lawang/senthong) ingkang cacahipun gangsal (5) nglambangaken gangsal rukun Islam lan cendhélanipun ingkang cacah ganep enem (enem) nglambangaken rukun iman.
Arsitèktur
Senaos sampun naté dipunrénovasi sawatawis nanging dipunpercanten manawi kanthi umum taksih wetah wujud aslinipun. Masjid punika wujud tuladha klasik wangun masjid tradhisional Jawi. Bènten kaliyan masjid-masjid ingkang wonten ing Wétan Tengah masjid punika kadamel saking kajeng. Payonipun boten awujud kubah (ingkang dèrèng katingal ing masjid-masjid Indonésia ngantos abad kaping-19).
Gergunung, Klathèn Lor, Klathèn
Gergunung iku kalurahan ing Kacamatan Klathèn Lor, Kabupatèn Klathèn, Jawa Tengah.
Banjurmukadan, Bulupesantrèn, Kebumèn
Banjurmukadan iku désa ing Kacamatan Buayan, Kabupatèn Kebumèn, Provinsi Jawa Tengah, Indonésia.
Sukasari Lor, Sukasari, Bandawasa
Sukasari Lor utawa Sukosari Lor iku salah sawijining désa/kalurahan ing kacamatan Sukasari (Sukosari), Kabupatèn Bandawasa (Bondowoso), Provinsi Jawa Wétan, Indonésia.
Oldervika, Tjeldsund
Oldervika, Tjeldsund punika dhusun ingkang kapernah ing praja Nurwègen.
Kabiskopan Mikkeli
Kabiskopan Mikkeli yaiku salah sijining saka sanga kabiskopan ing Greja Lutheran Injili Finlan. Kabiskopan kasebut didegake ing 1897 ing kutha Savonlinna. Banjur kuwi, ing 1924 tahta episkopale dipindhah menyang Viipuri, nanging sawise Uni Sovyet njupuk kutha kasebut, tahta dipindhahke menyang Mikkeli ing 1945.
Parté Bintang Reformasi
Parté Bintang Reformasi iku parté pulitik ing Indonésia. Sajeroning Pilihan umum Legislatif Indonésia 2009, parté iki duwé nomer urut 29.
Sragi, Sragi, Pekalongan
Sragi iku désa ing Kacamatan Sragi, Pekalongan, Provinsi Jawa Tengah, Indonésia.
Jack Wakely
Jack Wakely (lair 25 Oktober 2000) yaiku pemain bal-balan profesional Inggris sing main dadi bek kanggo Wycombe Wanderers.
Pasarlegi, Sambeng, Lamongan
Pasarlegi iku désa ing Kacamatan Sambeng, Kabupatèn Lamongan, Provinsi Jawa Wétan, Indonésia.
Tanjung Bumi, Bangkalan
Tanjung Bumi iku kacamatan ing Kabupatèn Bangkalan.
Bihać
Bihać (Sirilik: Бихаћ) iku sawijining kutha lan munisipalitas ing Kali Una ing tlatah wétan-lor Bosnia-Herzegovina, punjeré Kanton Una-Sana saka Federasi Bosnia lan Herzegovina. <!--
History
The town was first mentioned as early as 1260 as property of a church in Topusko, Croatia in a document by the Hungarian-Croatian king Bela IV, and became a free city in 1262. Bihać was the temporary capital of the Croatian Kingdom. It lost its civic status in the 14th century following dynastic struggles in the kingdom, and became a property of the Frankopan nobles. In the 16th century it passed under direct royal rule, when battles with the Ottoman Empire had begun. The town of Bihać, in the region of the same name, withstood the Ottoman attacks until it fell with the Bosnia sanjak (in 1592).
The Bihać fort would become the westernmost fort taken by the Ottoman army over a hundred years later, in 1592 under the Bosnian vizier Hasan-pasha Predojević, previous orthodox bosnians - Valacchi (Vlah in bosnian). The city was initially made the center of the Bihać sanjak, part of the Bosnian pashaluk. It was demoted in 1699 to become part of the sanjak of Bosnia, during the period of intense border wars between the Habsburg monarchy and the Ottoman Empire. In 1865 it became the center of its own sanjak, but this lasted only until 1878, when all of Bosnia was occupied by Austria-Hungary.
During World War II it served as headquarters for the liberation army of Josip Broz Tito, the seat of the first AVNOJ session in 1942 and the center of the anti-fascist resistance. As such, it became a target of the occupying powers and the Germans retook it in 1943 and held it until 1945 and their final defeat.
Bihać suffered the destruction of many buildings during the recent Bosnian War, when the area around the city was under siege by the Bosnian Serb forces for over three years, until the summer of 1995 when the siege was broken in the beginning of the Croats' Operation Storm. -->
2006
Sacara ètnik, miturut èstimasi taun 2006, gunggungé sing ndunungi munisipalitas Bihać 105,000 jiwa, ya iku:
2005
Ing taun 2005, 91% sing ndunungi dumadi saka ètnik Bosniak.
1991
Miturut sènsus taun 1991 cacahing sing ndunungi 70,732, kalebu:
1981
Miturut sènsus taun 1981, cacahing sing ndunungi 65,544, kalebu:
1971
Miturut sènsus taun 1971, cacahing sing ndunungi 58,185, kalebu:
Kalianget, Seririt, Buleleng
Kalianget iku désa ing Kacamatan Seririt, Kabupatèn Buleleng, Bali.
Bihać
Pamukiman (punjul 1,500 sing ndunungi), sènsus 1991.
total: 45,553
total: 2,574
total: 2,118
total: 1,833
Pendhidhikan
Universitas Bihać dibukak taun 1997 lan duwé pitu facultas: tèhnik, ékonomi, ukum, biotechnical, pendhidhikan, kaséhatan, lan akademi pendhidhikan Islam.
Sport
Klub bal-balan lokal ya iku NK Jedinstvo.
Ékonomi
Bihać iku panggonan pabrik bir kang misuwur lan menangaké bebungah (Preminger).
{| style="background-color: transparent" cellspacing="0" cellpadding="0"
Kirk Cameron
Kirk Thomas Cameron ) ya iku sawijining pelawak, aktor, lan pembawa acara saka Amérika.
Michael Carrick
Michael Carrick ya iku glandhang  sing dhuwur awaké 185 cm lan ping 7 main kanggo nagarané. Saiki panjenengané main kanggo klub Manchester United ing Liga Premier Inggris sawisé ditransfer saka klub Tottenham Hotspur F.C..
Teguhan, Tawangharja, Grobogan
Teguhan iku désa ing Kecamatan Tawangharja, Kabupatèn Grobogan, Provinsi Jawa Tengah, Indonésia.
Banjurpasar, Bulupesantrèn, Kebumèn
Banjurpasar iku désa ing Kacamatan Buayan, Kabupatèn Kebumèn, Provinsi Jawa Tengah, Indonésia.
Regulus
Regulus (α Leo / α Leonis / Alpha Leonis) yaiku lintang ingkang padhang piyambak ning rasi Leo lan kagolong lintang kang cemerlang ning langit nalika bengi. Lintang iki ana ning jarak 77.5 taun cahya saka Bumi. Regulus kagolong ning sistem multi bintang tuladhané liyané yaiku papat lintang kang nggabung ning rong pasang bintang. Regulus A yaiku lintang biru keputihan lan pasanganné kang durung diteliti, bisa baé bintang katai putih (white dwarf). Ing ngarepé Regulus A ana pasangané yaikuRegulus B lan Regulus C, kang kagolong lintang remeng.
Observasi
Regulus ana ing garis ekliptik, lan bakal nglakoni okultasi reguler karo Bulan. Okultasi karo Merkurius lan Venus uga bisa kedaden nanging jarang. Okultasi Regulus déning planit Venus kedaden nalika tanggal 7 Juli 1959. Okultasi sawisé iku dikira-kira bakal kedaden ing tanggal 1 Oktober 2044. Matahari tekan ing titik paling cedhak karo Regulus nganti tanggal 23 Agustus nggal taun.
Regulus duwé massa 3.5 kali Matahari lan kagolong lintang kang umuré esih enom, yaiku kira-kira pirangatus yuta taun. Lintang iki mubengé rikat banget, yaiku 15.9 jam, njalari brubahé warna kang rikat.
Ètimologi
Rēgulus asalé saka basa Latin kang artiné pangeran utawa raja cilik. Masarakat Yunani nyebuté Basiliscus kang artiné pada. Jeneng liyané kanggo bintang iki yaiku:
Saliyané rasi Leo, lintang iki uga kagolong anggota saka rasi utawa asterisma:
Bergamo
Bergamo iku siji kutha ing Italia. Dumunung ana ing Region Lombardia, cacahé padunung 117.877 jiwa (2004) lan jembar wewengkon 38,7 km². Kapadhetan 3046 jiwa/km². Kutha iki minangka kutha krajan Provinsi Bergamo.
Sumub Kidul, Sragi, Pekalongan
Sumub Kidul iku désa ing Kacamatan Sragi, Pekalongan, Provinsi Jawa Tengah, Indonésia.
Bakalanpule, Tikung, Lamongan
Bakalanpule  iku désa ing Kacamatan Tikung, Kabupatèn Lamongan, Provinsi Jawa Wétan, Indonésia.
Sawah tadhah udan
Sawah tadhah udan ya iku sawah kang ngentèni tekané udan sak wayah-wayah kanggo banyoni, bab iki kadayan déning tlatah topografiné. Sawah tadhah udan (STH) ing Indonésia iki ambané watara 2,1yuta hektar, lan bisa ngasilaké pari lumbung kaping 2 sawisé sawah irigasi. Béda manèh sawah gogo, asilé durung bisa dipesthèkaké manawa kaanan ora ana udan. Ing sajeroning asil panèn sawah tadhah udan isih cendhèk ya iku watara 3-3,5 ton/ha. Kanggo ngatasi asil panèn supaya akèh, kudu ngowahi produktifitas ing lahan tadhah udan ya iku Pengolahan Tuwuhan Terpadu (PTT) tumrap pari sawah tadhah udan. Kaunggulan sawah tadhah udan ing Kabupatèn Blora dibandingaké karo wewengkon liya-liyané, pari sing kerep ditandur ing sawah tadhah hujan wujud jinis ciherang ,cibogo, sempat, rojolele lan sapanunggalé.
Tang Hongbo
Kolonel Senior Tang Hongbo (kelairan Oktober 1975) yaiku pilot tempur Tiongkok lan antariksawan Korps Antariksawan Tentara Pembebasan Rakyat. Ia mabur ing penerbangan antariksa kapisane menyang setatsiyun antariksa Tiangong minangka bagean saka misi Shenzhou 12.
Sujarah Maritim Nuswantara
Sujarah Maritim Nuswantara iku sawijining riwayat kang ngrembug bab mula bukané leluhur Indonésia kang kondhang minangka palaut tuméka kahanan maritim Indonésia saiki. Sujarah Maritim Nuswantara ora bisa uwal saka kupiya lelayaran bangsa Indonésia kang wis lumaku wiwit jaman leluhur, lumaku bebarengan kalawan sujarah bangsa Indonésia. Wewengkon kepulowan Nuswantara kang mapan anèng titik prapatan marga lalu lintas laut donya, sacara ora langsung dadi panggayut antarané donya Wétan lan Kulon. Manéka asil bumi Indonésia minangka barang kang dibutuhaké déning pasar donya. Bab kasebut jalari jumedhulé kridha dedagangan lan lelayaran kang cukup regeng saka Indonésia lan menyang Indonésia.
Nagara Maritim Indonésia
Wis dimangertèni manawa Indonésia yaiku nagara kapulowan utawa archipelagic state. Tembung archipelago asring ditegesi minangka "kapulowan" yaiku arupa klumpukan pulo-pulo kang dipegat déning banyu sagara. Satemené ana béda pangertèn kang pokok antara kapulowan lan archipelago. Kapulowan ditegesi minangka klumpukan pulo, déné tembung "archipelago" mula bukané saka basa Latin yaiku "archipelagus" kang madeg saka rong tembung "archi" kang tegesé utama lan "pelagus" kang tegesé sagara, satemah duwèni teges "sagara utama". Tembung kasebut tumuju marang Laut Tengah ing jaman Romawi. Cekaké teges kang satemené saka tembung archipelago dudu "klumpukan pulo", nanging sagara kang ana pulo-puloné. Konsèp archipelagic state (miturut lapisan) kang dirembakakaké ing Indonésia tumuju marang makna nagara kapulowan kudu diganti nganggo konsèp nagara bahari, yaiku nagara laut kang duwèni sakèh pulo.
Minangka nagara bahari, Indonésia ora mung duwé siji "laut utama" utawa jantungé laut, paling ora ana telung laut utama kang blegeraké Indonésia minangka lakucara (sistem) laut yaiku Laut Jawa, Laut Florès, lan Laut Bandha. Ana limang laladan komèrsil ing Asia Kidul Wétan ing abad 14 lan wiwitan abad 15. Kapisan, laladan Lémpong Banggala kang ngukupi Indhia Kidul, Sailan, Birma, lan Gisik Lor Sumatera. Kaloro, laladan Malaka. Katelu, laladan Laut Cina Kidul kang ngukupi Gisik Wétan Jasirah Malésia, Tailan, lan Viétnam Kidul. Kapapat, laladan Sulu kang ngukupi wewengkon Gisik Kulon Luzon, Mindoro, Cebu, Mindhanao, lan Gisik Lor Kalimantan. Kalima, laladan Laut Jawa, wewengkon Laut Jawa iki kaeluk jalaran dedagangan empon-empon, kayu gaharu, beras, lan liya-liyané antara Kulon kalawan Wétan kang ngatutaké Kalimantan Kidul, Jawa, Sulawesi, Sumatera, lan Nusatenggara. Kanthi mangkono laladan Laut Jawa kagayut déning jejaring lelayaran lan dedagangan sadurungé katekan Bangsa Kulon. Laut Jawa ora mung dadi laut utama kanggo Indonésia, nanging uga minangka laut inti kanggo Asia Kidul Wétan. Peran laladan Laut Jawa lan jejaring Laut Jawa isih bisa dideleng tumeka wanciné saiki.
Mangka ing babagan iki bangsa Indonésia ora dadi obyèk lelakon dedagangan kasebut, nanging wis mampu dadi subyèk kang bisa nemtokaké. Samubarang kang ora bisa sinebut peneran yèn saka manéka wewengkon ing Nuswantara bisa nyukupi manéka barang dagangan kang mirunggan supaya bisa jupuk pérangan sajroning lelakon lelayaran lan dedagangan. Malah ing jaman Keraton Sriwijaya lan Keraton Majapahit supitan Malaka minangka kori lelayaran lan dedagangan bisa dipandhégani déning bangsa Indonésia.
Ing jaman keraton-keraton Islam, jalur dedagangan antar pulo ing Indonésia (antara Sumatera-Jawa, Jawa-Kalimantan, Jawa-Maluku, Jawa-Sulawesi, Sulawesi-Maluku, Sulaswesi-Nusa Tenggara, lan sapanunggalané) dumadi pérangan kang bakuh sajronig dedagangan internasional. Malah Indonésia naté dadi paran utama dedagangan internasional, dudu nagara Cina. Kahanan kasebut luwih ngrembaka nalika wong-wong Éropah wiwit teka menyang Indonésia kanggo golèk empon-empon. Indonésia mampu dadi papan kang wigati kanggo para bakul saka saindhenging donya. Minangka akibaté, jalur dedagangan tumuju Indonésia ngalami owah-owahan. Bangsa Spanyol uga ngupiya supaya bisa tekan Indonésia kanthi nyebrangi Samodra Atlantik lan Pasifik.
Saka sakèhé jalur lelayaran lan dedagangan ing sagara Nuswantara, jalur lelayaran lan dedagangan kang ngliwati Laut Jawa kalebu kang paling regeng, lumrah jalaran Laut Jawa mapan ing tengah-tengah kapulowan Indonésia. Laut Jawa mung duwé ombak kang cilik tinimbang laut liya kang ana ing Indonésia, kaya ta Laut Cina Kidul, Samodra Hindhia, Samodra Pasifik, Laut Arafuru, Laut Bandha, lan liya-liyané. Kanthi mangkono Laut Jawa cocog kanggo lelayaran lan dedagangan. Laut Jawa uga duwèni kalungguhan kang wigati sajroning jalur-jalur dedagangan donyakang regeng antara Malaka-Jawa-Maluku, Laut Jawa gunané kanggo kreteg panggandhèng punjering dedagangan sadawané gisik yang rembaka jalaran lelayaran lan dedagangan ngliwati Laut Jawa. Kutha dagang kang ngrembaka kaya ta Banten, Batavia, Cirebon, Semarang, Demak, Rembang, Tuban, Pasuruan, Gresik, Surabaya, Probolinggo, Panarukan, Pamekasan, Buleleng, Lampung, Palembang, Banjarmasin, Pontianak, Sampit, Sambas, Makassar, Sumba, Kupang, Larantuka, lan sapanunggalané.
Lelayaran lan dedagangan Laut Jawa uga ngukup ing kutha-kutha liyané kaya ta Belawan Déli, Tanjung Pinang (Riau), Malaka, Singapur, Ternaté, Ambon, lan wewengkon Indonésia Wétan liyané. Cekaké anèng sujarah Indonésia, lelayaran lan dedagangan Laut Jawa ngukup lelayaran lan dedagangan ing Nuswantara, tegesé yaiku peran kang disandhang déning Laut Jawa ora bisa dianggep sepélé. Tegesé Laut Jawa duwé peran minangka kreteg lan panggayut jejaring lelayaran lan dedagangan ing Nuswantara, ranggèhané ngukupi pulo Jawa, Sumatera, Kalimantan, Sulawesi, kapulowan Nusa Tenggara, malah kapulowan Maluku, Papua lan pulo-pulo cilik liyané.
Sujarah Maritim lan Pariwicara Budaya
Indonésia naté katerak pirang-pirang pancakara, salah sawijiné kang ngancem kasawijèn bangsa yaiku anané kridha kanggo misahaké saka NKRI, kaya ta ing Acèh, Maluku, lan Papua. Apa baé kang nyebabaké, ora mareming ngenani gayutan kalawan punjer papréntahan lan dhaérah banget dadi bab kang wigati. Pepanthan kang cara mangkono ora becik kanggo riwayaté nagara Indonésia. Minangka sebab kang nalar gayutan antara punjer lan dhaérah kuduné adhedhasar saka kasarujukan tinamtu sajroning kasawijèn nasional. Kasawijèn bebrayan, pulitik, artatawidya, lan budaya kudu dadi landhesan gayutan antara wewengkon, bisa arupa kekancan lan tembayatan utawa arupa konflik lan cara ngrampungakéné.
Laut ora mung minangka pamisah, nanging malah nyawijikaké pulo-pulo. Indonésia yaiku siji kasawijèn pulitik kang ngiket ewonan pulo lan atusan suku bangsa nuduhaké anané ngrembakané sujarah owah-owahan bab sambungan antar pulo, antar suku bangsa, lan antar bangsa. Ing tatanan iki laut kanthi kabèh angkudané mampu dadi sarana sesambungan utama. Lumantar sesambungan laut para panguwasa pribumi saka manéka laladan ing Indonésia bisa nglakoni sesambungan kalawan wong jaba. Saka sesambungan mau kacipta kupiya barter, dedagangan, lan budaya kang sabanjuré ngasilaké kasusilan kang samsaya maju. Majuning budaya kasebut katon saka tuwuhé kutha gisik kanthi palabuhan minangka punjer owah-owahan dedagangan, lelayaran, lan pariundhagi kapraonan sarta punjering pulitik.
Angkudan Laut lan Pariwicara Pepanthan Sosial
Leluhur Indonésia yaiku bangsa Austronésia kang tekané menyang kapulowan Nuswantara kira-kira wiwit 2000 taun sadurungé Masèhi. Mangsa tekané kalebu ing jaman néolitikum kang duwèni loro sub-kabudayan lan loro jalur panyebaran. Miturut asil panalitèn jembaré basa Austronésia (saka Madhagaskar ing kulon pulo Paska ing wétan, lan Formosa ing lor teka Selandhia Anyar ing kidul), satemah bisa didudut, wewengkon Indonésia yaiku étapé kaloro saka pindhahan bangsa Austronésia sabanjuré. Mligi ing Indonésia, jalaran bangsa Austronésia kasebut yaiku leluhur bangsa Indonésia. Iki ateges yèn kabudayan kang digawa menyang Indonèsia bisa dikandhakné minangka kabudayan Indonésia kuna (prasujarah), kang satemené dadi bongkot ngrembakané kabudayan Indonésia tumeka saiki. Luwih manèh yèn sebaran leluhur bangsa Indonésia bisa nyandhak pulo-pulo kang jaraké adoh banget saka asal bangsa kasebut, lan uga pinisah déning samodra kang jembar, bisa dipesthèkné para leluhur duwé piranti kang digunakakké kanggo nyebrangi laut, yaiku prahu. Leluhur bangsa Indonésia yaiku bangsa palaut kang mesthi waé duwé budaya maritim minangka kasil undhagi. Kaya ta: para leluhur duwé kawruh kang mumpuni bab laut, barat, mangsa, malah élmu falak (palintangan) minangka kawruh kanggo nuduhaké paran.
Salah sawijining barang prasujarah kang dianggo ing kagiyatan lelayaran antar pulo, malah uga dedagagan yaiku nekara prunggu. Anané jinis nekara modhèl lokal lan kang ana ing palemahan Asia Kidul Wétan digawa déning suku-suku kang neneka lumebu menyang manéka pulo ing Indonésia. Cihna ngenani nekara yaiku ditemokakéné cithakan kang digunakaké kanggo ngecor prunggu, kalebu cithakan nekara, minangka laladan prodhusèn utawa konsumèn, mangkono uga kanggo minangka pérangan jejaring lelayaran dedagangan lan lelayaran Asia Kidul Wetan, ing Indonésia ing jaman semana mesthi waé wis ngrembaka pepantha bebrayan kanthi pranata sosialé kang guna kanggo piranti ngatur sesrawungan sajroning bebrayan.
Salah sawijining panjurung anane sesambungan lelayaran lan dedagangan kanthi migunakaké prahu layar lan katir yaiku barat mangsa kang ing Indonésia diarani mangsa barat kulon lan mangsa barat wétan. Kanthi mangkono lelayaran nyebrangi Samodra Hindhia menyang wétan lan kulon, neguhaké anané sesambungan dagang kang luwih dhisik antara pirang-pirang pulo ing Indonésia kalawan Indhia tinimbang kalawan Cina. Kanggo jinis prahu kang kapeneran ana ing jaban Indonésia, bisa disebabaké panyebaran pangaribawa utawa pancèn digawa déning para wong kang neneka bangsa Indonésia.
Sujarah Lingkungan Alam Indonésia
Sacara pratalawimba, kapulowan Indonésia kang madeg saka rerangkèning pulo gedhé lan cilik, mapan ana antara 6° garis lintang lor lan 11° garis lintang kidul, lan sadawané saka kulon tumeka wétan antara 95°-140° garis mujur ngétan. Ing wewengkon ini amung ana mangsa rendheng (Oktober-April) lan mangsa ketiga utawa garing (April-Oktober), sauntara srengéngé liwat ing dhuwur wewengkon Indonésia sadawané taun. Ing wewengkon Indonésia wétan barat mangsa kang tumiyup saka buwana Ustrali ora nggawa barat udan, suwaliké ing wewengkon Indonésia kulon mligin;e ing pulo Kalimantan lan Sumatera ana wayah udan kang luwih kerep gegandhéngan papané kang luwih cerak saka garis katulistiwa. Hawa rata-rata ing palemahan cendhèk yaiku 26° lan ing pagunungan 20°. Mangkono uga gegandhéngan mapané kang ana ing antara rong buwana yaiku Ustrali lan Asia, mula saliyané ana pangaribawa hawa saka rong buwana mau, uga ana bab pangaribawa sebaran sato kéwan, manungsa, lan kabudayan minangka akibat naté dumadi sijiné kapulowan Indonésia kalawan kaloro buwana kasebut ing jaman pléstosen.
Ing babagan hawa, wewengkon Indonésia kalebu ing laladan tropis lan ora nemahi pangaribawa langsung saja glètser kang ngrembaka. Kawit jaman pléstosin, mangsa kang lumaku ing laladan tropis kaya ing Indonésia yaiku mangsa ketiga lan rendheng. Ing wiwitan jaman pléstosin, tetuwuhan kang akèh tuwuh ing jaman biyèn yaiku anané alang-alang, déne'fauna kang ana nembé saka jinis manuk kang pindhah saka Asia menyang Indonésia lumantar 2 jalur. Sepisan, liwat jalur Birma, Malésia, Sumatera lan tundhoné menyang Nusa Tenggara. Kapindho liwat jalur Cina Kidul, Filipin, Sulawesi Lor. Mangsa ketiga sepisan banjur kasusul karo mangsa udan deres sepisan, kang jurung tuwuhé alas gung liwang-liwung ing wewengkon Malaya, Kalimantan, Filipin, lan Sulawesi Lor. Beberangan manuk-manuk lan alang-alang nemahi cures akibat ilangé tetuwuhan bangsa suket-suketan. Ing jaman iki sato kéwan jinis mamalia wiwit jumedhul. Gumantiné padunung bangsa sato ing tanah Nuswantara uga jedhulaké padunung bangsa manungsa purba kang saya mréné saya duwé kabudayan, sesrawungan, pepanthan, sarta nganti bisa gawé lakucara keraton utawa negara satemah ing Nuswantara lair keraton-keraton agraris lan maritim.
Keraton Sriwijaya
Keraton Sriwijaya yaiku keraton gisik, sawijining nagara niaga lan nagara kang kuwasa marang laut. Kuawasané jalaran dedagangan internasional kang liwat jalur Supitan Malaka. Kanthi mangkono sesambungan kalawan jalur dedagangan internasional saka Asia Wétan menyang Asia Kulon lan Éropah kang paling sethithik limalas abad suwené, duwèni teges wigati sajroning sujarah. Miturut pawarta saka Cina Sriwijaya yaiku salah sawijining punjer dedagangan antara Asia Kidul Wétan kalawan Cina kang pakung wigati. Sriwijaya yaiku keraton maritim kang naté ngrembaka dumadi sawijining keraton maritim paling gedhé ing Asia Kidul Wétan.
Riwayat Sriwijaya bisa ditlesih saka pawarta Tionghoa kang nyebutaké yèn Sumatera abad kapitu wis ana pirang-pirang keraton kaya ta To-lang-po-hwa (Tulangbawang ing Sumatera Kidul), Molo-yeu (Melayu ing Jambi), Ki-li-p'i-che utawa Che-lifo-che (Çriwijaya). Pawarta saka I-Tsing ing taun 617 asalé saka Kanton menyang Indhia. Dhèwèké mesanggrah ing Sriwijaya suwéné enem wulan kanggo sinau paramasastra basa Sansekerta, banjur menyang Malaka lan Indhia nembe bali manèh ing Sriwijaya taun 685. Bab kasebut buktèkaké kepriyé wigatiné Sriwijaya minangka punjer kanggo nyinaoni Mahayana.
Saka I-Tsing bisa diweruhi yèn Sriwijaya saliyané minangka punjer dedagangan lan lelayaran uga dadi punjer pasinaon ilmiah agama Buda. Sawijining dwija kondhang kang jenenge Sakyakirti, pandhita kang arep menyang Indhia diprayogakaké supaya luwih dhisik sinau menyang Sriwijaya selawase rong taun.
Bab kuthagara Sriwijaya mapané ana pinggir banyu, para padunung sumebar ing jaban kutha, utawa manggon ing dhuwur gèthèk-gèthèk kang payoné saka alang-alang. Manawa sang ratu jengkar, panjenengané nitih baita kanthi diiyubi songsong sutra lan kairing prajurit kang nggawa tumbak emas. Bregadané sumèh lan cukat ing paprangan, ing palemahan utawa ing pabanyon ora ana imbangané. Ing Telaga Watu akèh ditemokaké watu-watu kanthi tulisan Siddhayatra utawa lelampahan suci kang mukti, lan saka punthuk Seguntang iring kulon Palembang ditemokaké sawijining reca Buda saka watu gilang kang asalé saka abad kaenem.
Mangsa Kucem Sriwijaya
Kurang luwih taun 1325 peran Sriwijaya minangka salah sawijining punjer internasional wis purna. Malah ing taun 1365 keraton iki bisa teluk déning Jawa. Taun 1377 Sriwijaya nyoba gugat, nanging ketaman déning sawijining bregada Jawa satemah ora kadayan manèh lan tumeka mlarat. Sawisé taun 1377 jumedhul brubuh satemah bregada Jawa ora bisa ajeg ana Sriwijaya. Wewengkon kasebut ditinggal ngono waé lan ora kaurus, satemah wong-wong Tionghoa kang ana banjur ngrebut panguwasa kaprajan. Sawijining adipati kang mataun-taun suwéné urip ngulandara ing laut, banjur manggoni tanah kasebut kanthi gawa éwonan wong Tionghoa pangetuté minangka kepala negeri. Sriwijaya dadi negara Tionghoa cilik kang satemené dadi susuh bajak laut, mangkono kahanané ing taun 1400 dadi riwayat tamaté keraton Sriwijaya.
Keraton Melayu ing Sumatera
Ing taun 685 I-Tsing mesanggrah ing Kedah, banjur ing mangsa adhem dhèwèké lelayaran menyang Mo-la-cu kang saiki wis dadi Fo-she-to lan manggon nang kono lawasé telung wulan banjur dhèwèké lelayaran sajroning sewulan tumuju Kanton. Saka kono bisa didudut yèn sekitar taun 685 keraton Sriwijaya wis mekaraké wilayahé lan salah sijiné negara kang ditelukaké yaiku Melayu.
Saka napak tilas ing gisik Champa lan Annam nuduhaké yèn ana pirang-pirang toponim ing gisik-gisik kang asalé saka basa Melayu. Panemun;e I-Tsing ing salah sawijining bukuné nuduhaké katrangan kang ngandharaké yèn sawetara Melayu wis dadi keraton Sriwijaya. Sawetara kuwi kridha dagang pindhah panggon kang wiwitané kalungguhan Sriwijaya diganti déning Malayu (Jambi) kang uga dadi panguwasa ing sadawané Malaka lan ngirim utusan menyang Cina. Nanging Malayu mindhahaké unjer prajané menyang jero yaiku Minangkabo satemah pamawas tumrap Supitan Malaka suda.
Ana déné tembayatan antara Malayu kalawan Sriwijaya bisa kinawruhan lumantar prasasti kang ditinggal. Miturut J.L. Moens prasasti Kedukan Bukit ditujokaké kanggo mèngeti kawijayan Sriwijaya marang Malayu, bisa uga dikandhakaké minangka panguwasan wewengkon Palembang marang Sriwijaya.
Keraton Samodra
Minangka akibat bedhahé Sriwijaya, ing Sumatera Lor jumedhul pirang-pirang keraton cilik. Keraton-keraton kang ana kira-kira taun 1300 yaiku Samodra, Perlak, Pasèh, lan Lamuri (sabanjuré dadi Acèh). Keraton-keraton pelabuhan kasebut kabèh jupuk bebathèn saka dedagangan ing Supitan Malaka. Bakul kang ngrasuk agama Islam saka Indhia nepungaké agama Islam, lan Sumatera Lor dadi wewengkon Islam kang sepisan ing Indonésia. Pirang-pirang kulawarga raja Indonésia siji mbaka siji lumebu Islam. Prosèsé dicepetaké lumantar sesambungan kulawarga kalawan bakul Islam kasebut. Ing Sumatera Lor agama Islam banjur nguwasani kanthi cihna kang nuduhaké anané kijing Sultan Malik As Salèh kang seda ing wulan Pasa taun 1297 Masèhi.
Taun 1297 Sultan kapisan diganti déning putrané, Sultan Muhammad, kang mangku praja tumeka taun 1326, sultan iki luwih kondhang kanthi jeneng Malik Al-Thahir. Saka cathetan, Samodra minangka palabuhan kang wigati banget kanggo papan prahu dagang amrih bongkar lan momot barang dagangan. Puri raja Samodra diyasa lan diatur miturut cara Indhia, déné ing para panggedhéné ana wong-wong Parsi, lan patihé ajejuluk Amir.
Karaton Majapahit
Karaton Majapahit yaiku salah sawijining keraton kang paling gedhe ing Nuswantara uga tinepung minangka kakuwatan laute kang ngédab-édabi, laut-laut wigati kang ana ing Indonésia kabèh bisa dikuwasani. Manawa sawijining keraton kang cilik dadi wewengkon kang teluk déning Majapahit, mula papréntahan Majapahit ora mèlu cawé-cawé kahanan sajroning nagara kasebut. Nagara kang teluk kasebut cukup ngirim utusan ing wektu tinamtu minangka tandha teluk sarta jupuk sikep kang jumbuh kalawan pepénginan pangrèh praja Majapahit tumrap nagara Indonésia liyané. Pérangan keraton kang gedhe kang papané adoh cukup mung didadékaké wewengkon pangaribawa. Kabèh pangaribawa manca ing keraton ditampik, wewengkon telukané wajib masrahaké upeti utawa tandha pajeg.
Dadi, saliyané minangka nagara agraris, ing jaman semana Majapahit uga sawijining keraton dedagangan. Karaton iki duwé angkatan laut kang gedhe lan rosa. Ing taun 1377 ngirim sawijining ekspedhisi kanggo ngukum ratu Palémbang lan Sumatera. Majapahit uga duwé sesambungan kalawan Campa, Kampuchea, Siam Birma sisih Kidul, lan Viétnam sarta ngirim utusané menyang Cina. Tilas jaman kencana rukminé Majapahit isih ajeg lestari ing Indonésia, lan bab kasebut dianggep minangka sawijining tepa palupi kanggo pulitik Républik Indonésia kala saiki.
Kanggo mikolèhi pepethan bab Majapahit, sumber kang dianggo yaiku Kitab Nagarakertagama. Saka kitab kasebut nuduhaké yèn akèhé bakul saka Jambu Dwipa, Kamboja, Cina, Yawana, Campa, Karnataka (Mysoré), Goda, lan Siam kang teka menyang Majapahit. Saka pawarta kasebut paling ora bisa dijlèntrèhaké yèn lelayaran minangka sarana angkudan antar pulo ing jaman semana wis dadi barang lumrah. Bab kasebut buktèkaké yèn Majapahit uga keraton Maritim kang cukup merbawani lan diajèni ing Nuswantara.
Minangka tambahan laladan kang ngakoni kaprajan Majapahit, Empu Prapanca mènèhi jeneng-jeneng laladan kang ajeg duwé sesambungan kekancan kalawan Majapahit. Laladan kasebut kaya ta Siam, Birma, Campa, lan Viétnam. Saliyané nagara-nagara kang luwih adoh manèh kaya Cina, Karnatik, lan Benggala kang ngadani sesambungan dagang kalawan Majapahit. Uwong-uwong Cina ing taun 1382 nyathet utusan-utusan Jawa nalika iku nekani jumenengan Wangsa Ming.
Angslupé Majapahit
Jaman kalabendu Majapahit dumadi jalaran anané perang ing antarané para trah raja-raja Majapahit dhéwé, sasmitané yaiku nalika Kalimantan Kulon diogèl-ogèl déning para bajak laut Sulu utusané Tiongkok, kawit taun 1405 wis teluk sabongkokan kalawan Tiongkok tanpa nindakaké pangamanan saka Majapahit. Pirang-pirang laladan kang isih ngakoni Majapahit minangka pangrèh prajané, nanging kasunyatané wis ora nindakaké sesambungan kalawan punjer paréntahan. Mangsa satus taun pungkasan saya suwé malah tambah worsuh, sunar Majapahit saya angslup lan manèh madegé keraton-keraton Islam wiwit kurang luwih taun 1400-an ing Malaka lan pirang-pirang keraton Islam kang ngrabasa panguwasa adeging Majapahit nambahi géndra lan dadi kedadéan kang mratandhani bedhahé keraton kang biyèné naté nyawijikaké Nuswantara. Ora bisa diéndhani yèn perang sapadha sedulur ora bisa dadèkaké Majapahit tambah ngrembaka, malah samsaya mundur jalaran akèh lemah-lemah nagara kang jaluk mardika, utamané ing pasisir. Kanthi mangkono Karaton Majapahit resmi jugrug ing taun 1478 Masèhi utawa 1400 Çaka, ing Sastra Jawa jugrugé Majapahit ditandhani kanthi sengkalan candrasangkala kang unine "sirna ilang kertaning bumi".
Keraton Malaka
Keraton Malaka yaiku salah sawijining papan kang dadi kutha palabuhan gedhé kang mapané madhep menyang sagara. Papan panggonan kaya mangkono uga tinemu ing keraton maritim liya kaya ta Banten, Batavia, Gresik, Makassar, Ternaté, Manila, utawa bengawan kang bisa dilayari. Laladan inti kang bebèthèng uga diliwati déning kali utawa sacedhaké kali cilik kang nyedhiyani banyu kanggo adus utawa masak, lan gapura kanggo lumebu-metu prahu cilik. Kreteg kang ngliwati yaiku jalur nuju komplèk utama punjer keraton kang asring dadi titik macet. Ing pinggir Malaka ana warung-warung cilik lan dadi punjer pamekaran pasar utawa marga gedhé.
Kanthi mangkono Malaka diwènèhi kalodhangan mekar dumadi punjer dedagangan anyar. Sadurungé, Malaka amung sawijining papan kang ora migunani. Wiwitan abad 14 papan kasebut lekas migunani kanggo dedagangan, lan ing wektu kang cekak wis dadi palabuhan kang wigati ing gisik Supitan Malaka. Keraton iki kanthi rikat ngrembakakaké wewengkoné menyang kabèh menanjung, lan Sumatera Tengah. Tumbuké cukup ngetarani kanggo Malaka jalaran ing taun 1450 wis dadi gantiné keraton Sriwijaya kang gedhé.
Pangancam utama kanggo Malaka yaiku Siam, nanging Malaka wis jaluk tulung pangayoman saka Cina. Sawisé iku, Malaka wis makaping-kaping ngirim utusan-utusané menyang Cina lan suwaliké. Pangayoman Cina kasebut biyantu Malaka saya sentosa, lan jajal nelukaké wewengkon liya ing pinggir supitan kang ngasilaké bahan pangan, timah, emas, lan mrica satemah ngundhakaké kamuktèné Malaka nganti bisa nguwasani gisik wétan Sumatera sisih tengah.
Tuban
Tuban yaiku kutha kang mapané ana paling kulon ing propinsi Jawa Wétan. Wiwit abad 11 wis sinebut minangka kutha palabuhan. Ujaring kandha Grombolan Cina Mongol ing taun 1292 M teka nglurug Jawa Wétan uncal jangkar ing Tuban. Ing jaman biyèn Tuban uga dadi gapura régol kali gedhé ing Jawa Wétan, kaya ta Bengawan Solo lan Brantas. Tuban biyèn kalebu ing lemah duwèné Majapahit lan naté dadi papan palungguhan raja ing abad 16, nanging dedagangan ing kéné ora patiya regeng tinimbang Gresik, sapérangan padunungé ana kang Hindhu-Buda lan Islam kuwi tegesé Majapahit naté mangaribawani kutha iki. Ing sakawit dedagangan sebrang laut pulo Jawa utamané dikemonah saka kutha Tuban, nanging banjur jedhul kutha-kutha liya kaya Gresik, Jepata, Surabaya, lan liya-liyané.
Ing taun 1527, nalika Majapahit direbut déning Islam, kutha Tuban uga wis dibroki déning Sultan Demak, nanging babad Tuban ora mratélakaké bab kasebut. Pirang-pirang abad suwéné kutha maritim ing pasisir lor Jawa, kalebu Tuban cukup duwé peran kang wigati. Kutha Tuban dianggep minangka palabuhan paling gedhé ing Jawa. Saliyané kuwi ana sasmita kang nyebutaké yèn Tuban ing abad 11 duwé kagiyatan dedagangan laut. Abad 12 prahu-prahu dagang Jawa, kalebu saka Tuban lan Sumatera nganti Annam.
Jroning sesambungan kalawan Majapahit, kutha Tuban nganti Surabaya dadi punjer kanggo prahu-prahu perang Majapahit kanggo nelukaké palabuhan utama liyané ing Nuswantara. Tuban ora bisa uwal saka kawicaksanan kang diputusaké déning Majapahit minangka pangayom laladan kasebut.
Gresik
Kutha Gresik yaiku kutha kang mapan ing saloré kutha Surabaya. Tahun 1415 Gresik wis sinebut minangka papan palereman sudagar bangsa Tionghoa, Surabaya, lan Jepara. Nanging Gresik yaiku minangka papan kanggo wong muslim kang luwih tuwa tinimbang liyané. Wong-wong ing Gresik dipara dadi telu yaiku, wong Islam saka manca, wong Cina kang wis ngrasuk Islam, lan wong Kejawèn.
Ing taun 1387 M kaya laladan pasisir liya, Gresik isih tinepung minangka wilayah perdikan Majapahit. Abad 14 ana sesambungan lumantar laut sadawaning Supitan Madura, antara Gresik lan Blambangan, lan kutha-kutha palabuhan cilik liyané. Nembé ing abad 15 Gresik akèh didunungi déning para Cina sugih, kutha iki dadi gudhang empon-empon gedhé kang asalé saka Maluku.
Gresik lan Surabaya yaiku kutha-kutha palabuhan Jawa Wétan kang sepisan dadi papan madegé umat Islam. Panuntun agama ing Gresik satemené saka kalangan palaut lan sudagar manca kang manggon ing Gresik. Para palaut lan sudagar Gresik nepungaké jeneng Giri menyang pasisir kapulowan ing sisih Wétan Nuswantara. Giri duwé kalungguhan wigati kanthi duwé prahu-prahu dhèwèké mesanggrah ing pulo Sulat lan Sungian banjur menyang Sasak, lelayaran menyang Sumbawa lan Bima. Jroning ekspedhisi kaloro, wong Gresik ngebroki kutha Keraton Lombok.
Antara taun 1450-1500 agama Islam lan sudagar Islam nguwasani laladan pasisir lor Jawa Wétan lan Jawa Tengah. Propinsi-propinsi pasisir keraton Majapahit ngrembaka dado keraton kang mardika lan wis ora ngakoni praja Majapahit manéh. Ing abad 15 panguwasan Majapahit ing pasisir saya ringkih, satemah akèh ing antarané kang ucul. Kepala pangrèh praja palabuhan selot suwé dadi raja palabuhan kang mardika lan kahanan wewengkoné dadi saya maju. Kasugihan wewengkon pasisir kang sugih asalé saka dedagangan laut sajroning abad 15 dadi bukti majuné dedagangan jaman kasebut.
Keraton Demak
Keraton Demak yaiku keraton maritim Islam kang madeg ing pulo Jawa. Miturut babad, Raja Brawijaya yaiku ramané Radèn Patah, Raja Demak sepisan. Mauné Brawijaya meling marang Radèn Patah supaya Demak wajib manut marang raja lumantar Adhipati Terung nanging ora dirèwès déning Radèn Patah, malah Adipati Terung sekuthon kalawan wong Islam lan nglurug Majapahit tanpa perang ramé. Radèn Patah bisa gantèni kalungguhan ramané ing dhampar kursi kencana. Papan Demak kang banget nguntungaké kanggo dedagangan utawa tetanèn, ing jaman biyèn Demak mapan ing pinggir supitan ing antara gunung Muria lan Jawa. Sadurungé supitan kasebut cukup jembar lan bisa kanggo liwat kapal dagang saka Semarang bisa nyidhat manawa arep menyang Rembang. Miturut Babad kang ganti Radèn Patah yaiku Pangéran Sabrang Lor, panjenengané duwe prahu-prahu perang kang cacahé 40 kapal jung. Ing jaman iki pirang-pirang laladan ditelukaké. Banjur raja kang katelu yaiku Sultan Trenggana, raja iki kang ngresmikaké Mesjid Agung Demak, nanging dhèwèké gugur ing ekspedhisi menyang Panarukan.