cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wol Waar II
Di Fuoni Waar ahn di Fal a Frans
Di waar ina Yuurop taat pahn Septemba 1, 1939, wen Jormani invied Puolan. Disya kaaz Britn ahn Frans a diklier waar pahn Jormani. Oueba, niida di Britn ahn Frans nuor Jormani jrekli fait wid iich ada fi hiet mont dem. Disya piiriod nuo az di "Fuoni War", ahn juurin i, Jormani sain di Naatsi-Suoviet Nan-hAgreshan Pak wid di Suoviet Yuunian, splitin Puolan bitwiin di tuu konchri dem. Jormani haalso hinvied Denmaak ahn Naarwie, hush buot fal ina fiuu wiik tu di Naatsi dem. Di Fuoni Waar hen ina Mie 1940, wen Jormani hinvied di Luo'a Konchri dem. Afta tiekin uoba di Nedalanz, Beljom, ahn Loximbog, Jormani maach ina Frans, ahn di Bakl a Frans taat. Oueba, di alai luuz di bakl, ahn Frans fel anda Naatsi kantruol, ahn split ina tuu sekshan dem: di aria hakyupai bi Jormani ina di naat ahn wes, ahn Vishi Frans, hush a wahn Naatsi popit stiet, ina di sout ahn iis. Oueba, French chruup reskyu ahn flii tu Britn juurin di Donkork ivakyueshan, pravaidin nof man fuo di French rizistans.
Di Bakl a Britn
Afta di fal a Frans, Jormani chrai a invied Britn. Fos, dehn chrai to baam i yuuzin Blitskriig, ahn waip out di British hIerfaas. Disya nuo az di Bakl a Britn, hush las frahn Juulai 10 tu hAaktuoba 31, 1940, ahn tuotali fait bi hier faas dem. Bot sens di Naatsi andaestimiet di saiz a di Rayal hIer Faas, dehn luuz gens di British. Disya a di fos mieja tornin pain ina di waar.
Sekan
Di sekan (SI symbal: s), a di niem a di yuunit fi taim, an a di Intanashinal Sistim a di Yuunit Dem (SI) bies yuunit fi taim. Yu kyahn meja taim wid wahn klak.
Wol Waar II
Inviejan a di Suoviet Yuunian
Afta di Naatsi dem fiel a inviedin Britn, Ikla disaid tu hatak di Suoviet Yuunian, taatin wid Aparieshan Baabaruosa juurin di soma a 1941. Sens di Suoviet dem a onpripier fi waar, di Naatsi iizili tiek uoba vas amoun dem a terichri. Aalduo dehn fiel tu tiek Maskou aftawadz, ahn di Suoviet dem mek a kounta-afensib juurin di winta a 1941, di Naatsi manij tu tiek muo lan, rong di Volga, di Don, ahn di Kaakasos juurin di nex soma. Oueba, di Jorman dem taap a Stalingrad juurin di winta a 1942, ahn di Suoviet faas dem taat tu go wes agen, gienin bak nof terichri.
Di Naat hAfrikan Fraan ahn di Inviejan a hItali
Ina naat hAfrika, hush a muosli anda Vishi ruul, di Naatsi dem haalso ena plan pahn tiekin uoba hIijip, anda British kantruol.
Dimenshan
Ina fizix ah matimatix, di dimenshan a wah matimatikal spies (ar abjek) infaamali difain az di minimom nomba a kwaadinet niid fi spisifai heni paint ina hit.
Sayabiin
Sayabiin azwel nuo az saibiin ina Naat Amoerka, (Glycine max), a spiishiz a legyuum nietiv tu Iis Ieja, waidli gruo fii edibl biin we ab wuoliip a yuus. Di plaant klaas az ailsiid reda dah pols bai di UN Fuud ah Agrikolcha Aaganizieshan (FAO).
Fat-frii (difatid) sayabiin miil a signifikant ah chiip suos a pruotiin fi hanimal fiidn ah nof pakij miil; sai vejitebl ail a waneda prodok frah pruoses sayabiin krap. Fi egzampl, sayabiin prodok laka texcha vejitebl pruotiin (TVP) a ingriidient ina nof miit ah dieri analag. Sayabiin projuus signifikant muo pruotiin po ieka dah muos ada yuus a lan.
Pitni
Pitni ar pikni ar  pikini (frah Puotigiis pequenino, sumaal wan), sohtaim refa tu az chail, bailajikali a yuuman biin bitwiin di stiej a boert ah piubati. Di liigal definishan a pitni jinarali refa tu a maina, adawaiz nuo az smadi yongga dah di iej a majariti.
A nof suoshal ishu afek pitni, laka chailud edikieshan, buliyin, pavati, disfongshanal faambli, chail lieba, ah ongga. Pitni kiah riez bai pierans, fasta pierans, gyaadian ar riez paashali ina die kier senta.
Axijen
Axijen a wah kimikal eliment wid simbal O ah atamik nomba 8.
Naichojen
Naichojen a wah kimikal eliment wid simbal N ah atamik nomba 7.
Sayantifik Revaluushan
Ina di ischri a sayans, di Sayantifik Revaluushan wehna piriad wen nyuu haidie ina fisix, aschranami, bailoji, yuuman anatami, kimischri, ahn ada els sayans liid tu a rijekshan a dakchrin wa wehn priviel taat frahn Ienshent Griis ahn kantiniu chuu di Migl Iejiz, ahn ilie di foundieshan fi madoern sayans.[1] Askaadn tu muos akount, di sayantifik revaluushan bigin ina Yuurop tuwod di hen a di Riniesans hera ahn kantiniu chuu di liet 18t senchri, daa piriod nuo az Di Inlaitnment. Iwehn spaak bai di poblikieshan (1543) a tuu wok wa chienj di kuos a sayans: fi Nicolaus Copernicus De revolutionibus orbium coelestium (Pahn di Revaluushan a di Ebnli Sfierdem) ahn fi Andreas Vesalius De humani corporis fabrica (Pahn di Fabrik a di Yuuman Badi).
Alzaimaz diziiz
Alzaimaz diziiz [Ingglish: Alzheimer's disease (AD)], aalso nuo az jos Alzaimaz, a wah kranik nyuurodijenarietiv diziiz we yuujali taat sluo-sluo ah get wos uoba taim. Ia di kaaz a 60% tu 70% a kies a dimentia. Di muos kaman hoerli simtam a difikolti wid rimembrans a riisant ivent (shaat-toerm rimembrans laas). Az di diziiz advans, simtam kiah ingkluud prablem wid languij, disuorientieshan (ingkluudn hiizi fi get laas), muud swing, laas a motivieshan, kyaah manij self kier, ah bieviaral ishu. Az a poersn kandishan diklain, deh muotaim witjraa frah fambili ah sasayati. Grajali, badi fongshan laas, oltimetli liidn tu det. Alduo di spiid a progreshan kiah vieri, di avrij laif expektansi falarin dayagnuosis a chrii tu nain ier.
Di kaaz a Alzaimaz diziiz no andastan so gud. About 70% a di rix deh biliiv a jinetik wid nof jiin yuujali invalv. Adaels rix fakta ingkluud ischri a ed injri, dipreshan, ar aipatenshan. Di diziiz pruoses asosiet wid plak ah tanggl ina di brien. Wah prabebl dayagnuosis bies pah di ischri a di ilnis ah kagnitiv tesin wid medikal imijin ah blod tes fi ruul out ada pasibl kaaz. Inishal simtam noftaim mistiek fi naamal iejin. Egzaminieshan a brien tishu nesiseri fi definet dayagnuosis. Mental ah fizikal exasai z, ah fi avaid obisiti maita kiah dikriis di rix a AD. No medikieshan nar sopliment no de we dikriis rix.
No triitment kiah tap ar rivoers iprogreshan, duo som maita kiah tempareri impruuv simtam. Piipl we iafek ingkriisinli afi rilai pah smadi els fi asistans, noftaim put boerdn pah di kiergiva; di presha kiah ingkluud suoshal, saikalajikal, fizikal, ah ikanamik eliment. Exasaiz pruogram benifishal wid rispek tu aktiviti a dieli libm ah kiah potenshali impruuv outkom. Chriitment a bievral prablem ar saikuosis juu tu dimentia wid antisaikatix  kaman bot no yuujali rikomen juu tu ou muotaim igat likl ar no benifit ah ingkriis di rix a hoerli det.
Senchral Afrikan Ripoblik
Senchral Afrikan Ripoblik a wahn konchri ina Afrika.
Oert
Oert (simbal: ; ina Griik: Γαῖα Gaia, ar ina Latn: Terra), adawaiz nuo az di wol, a di tod planit frah di Son, di densis planit ina di Suola Sistim, di laajis a di Suola Sistim fuo tireschrial planit, ah di onggl aschranamikal abjek we nuo fi aaba laif.
Poblishin
Poblishin a di pruoses a prodokshan ah diseminieshan a lichicha, myuuzik, ar infamieshan -- di aktiviti fi mek infamieshan avielebl tu di jinaral poblik. Ina som kies, aata kiah bi deh uona poblisha, miinin arijinieta ah divelopa a kantent azwel provaid midia fo diliva ah displie di kantent fi di siem. Azwel, di wod poblisha kiah refa tu di indivijual uu liid poblishin kompini ar imprint ar tu smadi uu uon/ed magaziin.
Sebm Wanda a di Ienshent Wol
Di Sebm Wanda a di Wol ar di Sebm Wanda a di Ienshent Wol refa tu rimaakebl kanschrokshan a klasikal antikuiti lis bai difrah-difrah aata ina gaidbuk papila mongx ienshent Elenik tuoris, potikiula demde ina di 1s ah 2n senchri BKE. Di muos praminent a dem, di voerjan bai Antipater a Sidon ah wah abzoerva aidentifai az Filo a Baizantiom, kompraiz sebm wok lokiet rong di iistan Meditarienian rim. Di arijinal lis inspaya heni nomba a voerjan chuu di iejiz, muotaim dem a-lis sebm enchri. Outa di arijinal Sebm Wanda, onggl wan—di Griet Piramid a Giiza, di aulis a di ienshent wanda—rimien relitivli intak. Di Kalasos a Ruodz, di Laitous a Aligzanjria, di Mozoliom a Alikaanasos, di Templ a Aatimis ah di Statiu a Ziyos a Olimpia aal a dem eh-get dischrai. Di lokieshan ah oltimet fiet a di Engin Gyaadn anuon, wid spekiulieshan se dat deh maita kiah neh egzis ataal-ataal.
Rembrandt
Rembrandt Harmenszoon van Rijn (Julai 15, 1606 - Aktuoba 4, 1669) a wehn wahn Doch pieta ahn echa. Piipl jinarali kansida im fi bi wan a di bes pienta ahn printmeka ina Yuuropiyan aat ischri an di muos impuotant ina Doch ischri. Im kanchribyuushan tu aat kom ina di piiriyad we istuorian kaal di Doch Guoldn Iej.
Maarz
Maarz (simbal: ) a di di fuot planit frah di Son ah di sekan-sumaalis planit ina di Suola Sistim, afta Moerkiuri.
Poerjan Empaya
Di Poerjan Empaya a heni a di siiriz a himpiirial dainasti senta ina Poerja (Iran). Di fos a demya eh-extablish bai Sairos di Griet ina 550 BKE, wid di Poerjan kangkues a Media, Lidia ah Babiluonia. Nof lieta dainasti "kliem se dem a ier a di Akimenid".
Senigal
Senigal a wah konchri ina Wes Afrika.
Satoern
Satoern (simbal: ) a di six planit frah di Son ah di sekan-laajis ina di Suola Sistim, afta Juupita.
Silva
Silva a di kimikal eliment wid di hatamik nomba 47.
Juupita
Juupita (simbal: ) a di fif planit frah di Son ah di laajis ina di Suola Sistim.
Taki
Taki a wehn wahn Jamiekan liida ah di Akan or Koromantii sliev ribeliyan ina Jamieka ina 1760 (Taki Waar).
Tacky's War
Solfa
Solfa a di kimikal eliment wid simbal S ah atamik nomba 16.
Komplex nomba
Komplex nomba a wah nomba we kiah expres ina di faam a + bi, we a ah b a riil nomba ah i a di himajineri yuunit, we satisfai di hikwiejan i2 = −1.[1] Ina dis expreshan, a a di riil paat ah b a di himajineri paat a di komplex nomba.
Wiil
Wiil a wah soerkiula kompuonent inten fi rotiet pah wah axl bierinz.
Lenz
Lenz a chanzmisiv aptikal divais we hafek di fuokos a lait biim chuu rifrakshan.
Yuurieniom
Yuurieniom a wah kimikal eliment wid simbal U ah atamik nomba 92.
Kapa
Kapa a wah kimikal eliment wid simbal Cu (frah Latn: cuprum) ah atamik nomba 29.
Pofaamin aats
Pofaamin aats a aat faam we aatis yuuz deh vais an/ar di muuvment a deh badi, noftaim ina rilieshan tu adaels abjek, fi kanvie aatistik expreshan—difrah frah, fi egzampl, schrikli vijual aat, we aatis yuuz pient/kianvas ar vierios matiirial fi kriet fisikal ar statik aat abjek. Pofamin aat ingkluud a varayati a disiplin bot aal a dem inten fi bi pofaam fronta laiv aadiens.
Serón de Nágima, Soria, Spien
Serón de Nágima a wahn miunisipaliti luokiet ina di pravins a Soria, Kiastiil ahn León, Spien. Askaadn tu di 2007 sensos (INE), di miunisipaliti ab papyulieshan a 227 inabitant.
Neptyuun
Neptyuun (simbal: ) a di hiet ah fordis planit nuo bout frah di Son ina di Suola Sistim.
Ilekchrik bachri
Ilektrik bachri a divais we kansis a wan ar muo ilekchrokimikal sel wid extoernal kanekshan provaid fi powa ilekchrikal divais. Dischaajin bachri ab wah pazitiv toerminal, ar kiatuod, ah wah negitiv toerminal, ar anuod. Di toerminal maak negitiv a di suos a ilekchran we wen ikanek tu wah extoernal soerkit wi-fluo ah diliva enaji tu wah extoernal divais.
Puli
Puli a wah wiil pah wah axl ar shaaf we dizain fi supuot muuvment ah chienj a direkshan a wah taat kiebl ar belt rong isoerkomfrans.
Tajueco, Soria, Spien
Tajueco a wahn miunisipaliti luokiet ina di pravins a Soria, Kiastiil ahn León, Spien. Askaadn tu di 2007 sensos (INE), di miunisipaliti ab papyulieshan a 96 inabitant.
Yuurienos
Yuurienos (simbal: ) a di sebmt planit frah di Son. Iab di tod-laajis planiteri riedios ah fuot-laajis planiteri mas ina di Suola Sistim.
Liiva
Liiva a wah mashiin we kansis a wah biim ar rijid rad pivat a wah fix inchiz, ar fulkrom. Liiva a wah rijid badi kiepebl fi rotiet pah wah paint pan iself. Pah di biesis a di lokieshan a fulkrom, luod ah efoert, di liiva divaidop ina chrii taip.
Ieria
Ieria a di kuantiti we expres di hextent a tuu-dimenshanal figa ar shiep, ar planar lamina, ina di plien.
Plieto
Plieto safistikieshan az raita wel evident ina ih Sakratik dayalagdem; toti-faib dayalag ah totiin leta chradishanali askraib tu im, alduo madan skalaship dout di aatentisiti a akliis som a dem. Plieto raitndem poblish ina sebral fashin; dis rizolt ina sebral kanvenshan rigyaadn di niemin ah refransin a Plieto texdem.
Alduo no moch piipl kuestian se Plieto lekcha a di Akiadimi we ih foun, di pedagajikal fongshan a ih dayalagdem, ef eni, nobadi no nuo fi soertn. Di dayalagdem sens Plieto taim yuuz fi tiich a rienj a sobjik, muosli hingkluudn filasafi, lajik, rechrik, matimatix, ah adaels sobjik wa ih rait bout.
Renesans
Di Renesans (frah French: Renaissance "riiboert", Italian: Rinascimento, frah rinascere "fi bi riibaan") eh wah kolcharal muuvment wa span di piiriad rofli frah di 14t tu di 17t senchri. Ibigin a Itali ina di Liet Migl Iejiz ah lieta pred tu di res a Yuurop. Duo di avielobiliti a piepa ah di invenshan a muuvebl taip spiidop di disiminieshan a haidie frah di lieta 15t senchri, di chienjdem a di Renesans neh expiiriens yuunifaam kraas Yuurop.
Sayans
Sayans (frah Latn scientia, wa miin "nalij") a sistimatik entapraiz we bil ah aaganaiz nalij ina di faam a tesebl explinieshan ah pridikshan bout di yunivoers. Wah uola miinin rilietid kluos-kluos a "sayans" azwel refa tu di badi a nalij iself, di taip we kiah explien rashanal ah aplai rilayabl. Practishana a sayans nuo az sayantis.
Ina Jumiekan kantex, sayans azwel refa tu obia, mayal ah deh kaina praktis.
Kantempareri sayans tipikali sobdivaidop ina nachral sayans, we todi di matiirial wol; suoshal sayans, we todi piipl ah sasayati; ah faamal sayans, laka matimatix. Faamal sayans noftaim exkluud az deh no dipen pah no impirikal abzavieshan.[4] Disiplin we yuuz sayans laka injinierin ah medisn maita kiah aalso kansida az aplai sayans.[5]
Juurin di Migl Iejiz ina di Migl Iis, fongdieshan fi di sayantifik metod eh-lie bai Alhazen ina ih Buk a Aptix (Book of Optics).[6][7][8] Frah klasikal antikuiti chuu di 19t senchri, sayans az a taip a nalij eh muo kluosli lingk tu filasafi dah nou ah, az a mata a fak, ina di Westan wol, di toerm "nachral filasafi" eh-ingkompas fiil a todi we tide asosiet wid sayans, laka aschranami, medisn, ah fizix.[9][nb 3] Wails di klasifikieshan a di matiirial wol bai di ienshent Indian ah Griikdem ina ier, oert, faya ah waata weh muo filasafikal, midiival Migl Iistan sayantis eh-yuuz praktikal, experimental abzavieshan fi klasifai matiirial.[10]
Ischri
Sayans ina braad sens eh-egzis bifuo di madan iira, ah ina wuoliip a istarikal siblizieshan.[nb 4] Madan sayans distingk ina iapruoch ah soksesful ina irizolt: 'madan sayans' nou difain wa a sayans ina di schrikis sens a di toerm.[13]
Sayans ina iarijinal sens a di wod fi wah taip a nalij, reda dah speshalaiz wod fi di posyuut a soch nalij. In potikiula ia wan a di taip a nalij we piipl kiah komiunikiet tu wananeda ah shier. Fi egzampl, nalij bout ou nachral tingz wok eh-giada lang bifuo rikaadid ischri ah iliid tu di divelopment a komplex abschrak tingkin. Dis shuo bai di kanschrokshan a komplex kialinda, tekniik fi mek paiznos plaant edibl, ah bildin laka di piramiddem. Ousomeba no kansistant kanshienshos distingshan eh-mek bitwiin nalij a soch tingz we chuu ina ebri komiuniti ah adaels taip a komiunal nalij, laka mitalaji ah liigal sistim.
Portillo de Soria, Spien
Portillo de Soria a wahn miunisipaliti luokiet ina di pravins a Soria, Kiastiil ahn León, Spien. Askaadn tu di 2007 sensos (INE), di miunisipaliti ab papyulieshan a 19 inabitant.
Roba
Nachral roba kansis a palima a di aagianik kompoun aisopriin, wid maina impyuuriti a adaels aagianik kompoun plos waata.
Saal (kimischri)
Ina kimischri, saal a wah ayonik kompoun we rizolt frah di nyuuchalizieshan riakshan a wah asid ah bies.
Ail
Ail a heni kimikal sobstans we a viskuos likuid a ambient tempicha an ibuot aijofuobik (imisebl wid waata, litarali "fried fi waata") ah lipofilik (misebl wid ada ail, litarali "lob fat").
Guol
Guol a kimikal eliment wid di simbal Au (frah Latn: aurum) ah di hatamik nomba 79.
Sekan Maruun Waar
Di Sekan Maruun Waar a 1795-1796 wena wah iet-mont kanflik bitwiin di Maruundem a Chrilaani Parish, Jumieka, ah di British. Di eda Jumiekan Maruun komiunitidem neh tek no paat ina dis ribelian ah deh chriiti wid di British stil rimien ina fuos.
Waar brokout
Di Maruundem fiil se deh wena luuzout anda di toermz a Kojo Chriiti a 1739, we hen di Fos Maruun Waar. Di spaak we keck di faya a waar wena wen tuu Maruun eh get flag bai wah blak sliev fi tiif tuu pig. Wen six Maruun liida go prizent deh griivans tu di British, deh tek di Maruundem az prizna. Faitn brokout ina migl-Aagos.
Di waar
Di waar laas fi faib mont ah hen ina blodi jraa. Di British 5,000 chruup ah milisha outnomba di Maruun ten tu wan, bot di mountn ah faris tapagrafi a Jumieka wid di iip a bush meki aidiil fi gerila waarfier. Di British aal afi impuot onjrid-ad blodoun ah deh anggla frah Kyuuba fi elp dem. Di Maruun sorenda di waar ina Disemba 1795.
Aftamat
Di chriiti sain ina Disemba bitwiin Mieja Jinaral Jaaj Walpuol (George Walpole) ah di Maruun liidadem extablish se di Maruun wuda beg pah deh nii fi di King fagivnis, ritoern aal sliev we runwe, ah rilokiet elswe ina Jumieka. Di gobna a Jumieka ratifai di chriiti, bot gi di Maruun onggl chrii die fi prizent demself fi beg fagivnis pah 1 Janiweri 1796. Sospishos a British intenshan, muos a di Maruun neh sorenda tel migl-Maach. Di British yuuz di kanchraiv briich a chriiti az priitex fi dipuot di wuola Chrilaani Tong Maruun gaa Nuova Skuosha. Afta fyuu ier di Maruun get dupuot agen tu di nyuu British seklment a Siera Lyuon ina Wes Afrika.
Pozalmuro, Soria, Spien
Pozalmuro a wahn miunisipaliti luokiet ina di pravins a Soria, Kiastiil ahn León, Spien. Askaadn tu di 2007 sensos (INE), di miunisipaliti ab papyulieshan a 99 inabitant.
Senchral Amoerka
Senchral Amoerka ar a di paat a di kantinent a Naat Amoerka we de rait dong a di batam a it, ah kanek to di soutiis paat a Sout Amoerka. Pon di baada a Senchral Amoerka yu ab Mexiko tu di naat, Kolombia tu di soutiis, di Kiaribiyan Sii tu di iis ah di Pasifik Uoshan tu di wes. Sebm konchri mekop Sout Amoerka: Biliiz, Kasta Riika, El Salvaduor, Guatimaala, Andyuuras, Nikaragua ah Panamaa.
Talveila, Soria, Spien
Talveila a wahn miunisipaliti luokiet ina di pravins a Soria, Kiastiil ahn León, Spien. Askaadn tu di 2007 sensos (INE), di miunisipaliti ab papyulieshan a 176 inabitant.
Kwaadinet sistim
Ina jaamechri, kwaadinet sistim a sistim we yuuz wan ar muo nomba, ar kwaadinet, fi yuuniikli ditoermin di pozishan a wah paint ar hada jaamechrik eliment pan a manifuol laka Yuuklidiyan spies.
Reunioh
Reunioh a wahn terichri ina Afrika.
Iiliom
Iiliom a wah kimikal eliment wid simbal He ah atamik nomba 2. Ino gat no kola, uoda, ties; ia wah nan-taxik, inoert, monatamik gias, di fos ina di nuobl gias gruup ina di piiriadik tiebl. Ibwailin paint a di luowis mongx aal a di elimentdem.
Taki Waar
Taki Waar, ar Taki Ribelian, wena opraizin a Akan (deh taim de refa tu as Koromanti) sliev we okor ina Jumieka frah Mie tu Julai 1760. A weh di muos signifikant sliev ribelian ina di Kiaribiyan bitwiin di 1733 sliev insurekshan pah Sin Jan aah di 1791 Ieshan Revaluushan.
Pluuto
Pluuto (simbal: an  ) maina-planit dezignieshan: 134340 Pluuto) a wah dwaaf planit ina di Kaipa belt, wah ring a badi forda hout frah Neptyuun.
Kiapital ponishment
[[File:Capital punishment.PNG|thumb|right|500px| Legend
{{legend|#008080|Abalish fi aal kraim – 103 (53%)}} {{legend|#80E000|Abalish fi aal kraim exep anda exepshanal/speshal sorkomstans (laka kraim komit ina waartaim) – 6 (3%)}} {{legend|#E0A040|No yuuz ina praktis (anda a maratuoriom ar no yuuz kiapital ponishment fi akliis 10 ier) – 50 (26%)}} {{legend|#FF0000|Ritien det penalti ina laa ah praktis – 36 (18%)}}
Renei Deikaat
René Descartes (Maach 31, 1596 – Febiweri 11, 1650) a wehn wahn French filasifa, matamatishan, saiyantis, an raita uu spen muos a im laif ina di Doch Ripoblik. Dem kaal im di “Faada a Madorn Filasifi”, an a gud amount a Westan filasifi a wahn rispans tu im raintin dem, we piipls til stodi tu dis die. Im Meditieshan Pan Fos Filasifi a stil wahn standad tex ina yuunivorsiti filasifi dipaatment roun di worl. Im influens matamatix tu, kaa di Kaatiizhan kadinet system stil lou fi jaamechri shiep get expres wid aljibriek ikwiehzhan. Das wa mek im av di niem faada a analitikal jaamechri. Descartes a wehn wan a di mieja figa dem a di Saiyantifik Revaluushan. Im fiemosis kuot a “Cogot ergo sum” (Mi a tink, so mi egzis).
Kiapital ponishment
Kiapital ponishment, det penalti ar exikyuushan a ponishment bai det sangshan bai gobament. Di sentans refa tu az det sentans. Kraim we kiah rizolt ina det penalti nuo az kiapital kraim ar kiapital ofens. Di toerm kiapital diraiv frah di Latn capitalis ("a di ed", we refa tu exikyuushan bai biyedin).
Kiapital ponishment a mata a aktiv kanchovasi ina difrah-difrah konchri ah stiet, ah pozishan kiah vieri widin a singgl palitikal aidialaji ar kolchral riijan. Ina di Yuropiyan Yuunian, Aatikl 2 a di Chaata a Fondamental Raits a di Yuropiyan Yuunian proibit di yuus a kiapital ponishment. Aalso, di Kongsl a Yuurop, we ab 47 memba stiet, proibit di yuus a di det penalti bai di membadem.
Riba
Riba a nachral waatakuos, yuujal freshwaata, a-fluo gaa uoshan, liek, sii, ar nex riba. Ina som skies kies riba kiah fluo go ina di grong ah jrayop aaltugiada a di en a di kuos, widoutn ikech wah nex badi a waata.
Dam
Dam a baria we impoun waata ar andagrong schriim.
Renieblas, Soria, Spien
Renieblas a wahn miunisipaliti luokiet ina di pravins a Soria, Kiastiil ahn León, Spien. Askaadn tu di 2007 sensos (INE), di miunisipaliti ab papyulieshan a 112 inabitant.
Exchrie
Exchriedieshan (kompuoz a exchrie) a wah faam a ilekchomagnetik redieshan.
Alkoal
Ina kimischri, alkoal a heni haagianik kompoun we di aijraxil fongshanal gruup (–OH) bain tu wah sachurietid kaaban atom.
Aljibra
Aljibra (frah Arabik "al-jabr" miinin "riyuunian a brokop-brokop paat") a wan a di braad paat a matimatix, tugiada wid nomba tiori, jaamechri ah analisis. Ina imuos jinaral faam, aljibra a di todi a matimatikal simbal ah di ruuldem fi manipiuliet demaya simbal; a di yuunifai chred a haamuos aal a matimatix.
Stuov
Stuov a wah ingkluoz spies wepaat fyuil bon fi provaid iit, aida fi iit di spies we di stuov de, ar fi iit di stuov iself ah aitem pudong pani.
Aaklan
°N, °W
Aaklan a di bigis siti ina Nyuu Ziilant, lokiet pah di naat kuos a di Naat Ailan, wid papilieshan a 1,495,000 ina 2016.
Kianggl
Kianggl a wah ignaitebl wik we embed ina wax ar waneda flamebl salid sobstans laka talo fi provaid lait, ah ina som kies, friegrant. Ikiah aalso yuuz fi provaid iit, ar yuuz az metod fi kip taim.
Jogz
Jogz a heni sobstans outsaida fuud, we wentaim ihinhiel, injek, sumuok, kansyuum, abzaab vaya pach pah di kin ar dizalv anda di tong kaaz fizilajikal chienj ina di badi.
Sifilis
Sifilis a wah sexyuali chanzmit infekshan kaaz bai di baktiiriom Treponema pallidum sobspiishiz pallidum.
Aijiin
Aijiin a set a praktis we pofaam fi di prezivieshan a elt.
Axitah languij
Axitah a wahn Romans langwij taak ina Frans, Itali, Spien ahn Manako.
Duom
. Duom a wah fiicha ina chrokcharal jaaloji we kansis a simechrikal antiklain we intasek wananeda a deh rispektiv iepex.
Aaklan Grama Skuul
Aaklan Grama Skuul a wan Stiet Sekanderi instityuushan fi bwai frah 13 - 18 ier a iej ina Aaklan, Nyuu Ziilant. Askaadn tu di 2016 sensos, ieh-ab 2,521 schuudent. Aaklan Grama Skuul a wan a di bigis singgl-sex skuul ina di konchri. Deh tiich Latn languij tu aal a di schuudent.
Ganariya
Ganariya a wah sexyuali chanzmit infekshan kaaz bai di baktiiriom Neisseria gonorrhoeae.
Difrenshal ikwiejan
Difrenshal ikwiejan a matimatikal ikwiejan we riliet som fongshan wid idirivitivdem. Ina aplikieshan, di fongshan yuujali riprizent fizikal kuantiti, di dirivitivdem riprizent deh riet a chienj, ah di hikwiejan difain a rilieshanship bitwiin di tuu. Bikaa soch rilieshan exchriimli kaman, difrenshal ikwiejan plie praminant ruol ina nof disiplin ingkluudn injinierin, fizix, ikanamix, ah bailoji.
Waata
Waata (kimikal faamiula: H2O) a chansparant fluid we faam di wol schriimdem, like, uoshan ah rien, an a di mieja kanstityuent a di fluid a haaganizim.
Tyuubakuluosis
Tyuubakuluosis (TB) a wah infekshos diziiz kaaz bai di baktiiriom Mycobacterium tuberculosis (MTB).
Waata
Waata mek outa two Iydrojen ahn whan Oxijen malicyuul. Dem banded tugeda covaylentli.
Waata cyan hegsist in chree meyja fahm ina naycha: Salid, Likwid ahn Gyas. It a whan likwid at room tempicha but it cyan freez lickl rounah zeeroh digreez - 0 °C (32 °F) ahn tun gyas roun hunjid digreez - 100 °C (212 °F).
Dayuod
Ina hilekchanix, dayuod a tuu-toerminal ilekchanik kompuonent we kandok praimerili ina wan direkshan (asimechrik kandoktans); iab luo (aidiili ziiro) rizistans tu di fluo a korant ina wan direkshan, ah ai (aidiili infinet) rizistans ina di nex wan. Semikandokta dayuod, di muos kaman taip tide, a wah kristalain piis a semikandokta matiirial wid a p–n jongshan kanek tu tuu ilekchikal toerminal.[5] Vakyuom tyuub dayuod ab tuu ilekchuod, wah pliet (anuod) ah wah iitop kiatuod. Semikandokta dayuod ena di fos semikandokta ilekchanik divais. Di diskovri a di rektifayin abiliti a kristal eh-mek bai Joerman fizisis Foerdinan Braun (Ferdinand Braun) ina 1874. Di fos semikandokta dayuod, kaal pus wiska dayuod, divelop rong 1906, eh-mek outa minaral kristal laka gialiina. Tide, muos dayuod mek outa silikan, bot adaels semikandokta laka siliiniom ar joermaniom yuuz sohtaim.
Kaaban dayaxaid
Kaaban dayaxaid (kimikal faamiula CO2) a wah kolales ah uodales gias vaital tu laif pah Oert.
Dandimait
Dandimait a wah expluosiv mekout a naichoglisrin, saabent (laka pouda shel ar klie) ah stiebilaiza. Iweh invent bai di Swiidish kimis ah injinier Alfred Nuobel ina Geesthacht, ah pietent ina 1867. Igien waid-skiel yuus pan a rapid az siefa altoernitiv tu gon pouda ah naichoglisrin.
Muun
Di Muun (simbal: ) a di hOert onggl poermanent nachral satilait. A wan a di laajis nachral satilait ina do Suola Sistim, ah di laajis outa di planiteri satilaitdem relitiv tu di saiz a di planit we ihaabit (fii praimri). A di sekan-densis satilait outa demde uufa densiti nuo (afta Juupita satilait Io).
Expluosiv matiirial
Expluosiv matiirial, aalso jos kaal expluosiv, a wah riaktiv sobstans we kantien nof amount a potenshal enaji we kiah projuus expluojan ef iriliis pan a sodn, yuujali hakompni bai di prodokshan a lait, iit, song, ah presha. Expluosiv chaaj a wah kuantiti a hexpluosiv matiirial we mejahout.
Nyuuchrishan
Nyuuchrishan a di sayans we intoerprit di intarakshan a nyuuchrient ah adaels sobstans ina fuud az ou deh riliet tu mientenans, gruot, riprodokshan, elt ah diziiz a haaganizam.
Yelo
Yelo a di kola bitwiin griin ah arinj ina di spekchrom a vizebl lait, di kola a raip leman, sonflowaz ah guol. A di praimri kola ina sobchaktiv kola, yuuz ina kola printin.
Jaagrafi a Jumieka
Jumieka de 140 km (90 mi) sout a Kyuuba ah 190 km (118 mi) wes a Ieti. A di fordis extent, Jumieka a 235 km (146 mi) lang, ah iwit vieri bitwiin 34 ah 84 km (21 ah 52 mi). Wid ieria a 10,911 km2 (4,213 sk mi), Jumieka a di laajis ailan outa di Kamanwelt Kiaribiyan ah di tod laajis outa di Grieta Antiliiz, afta Kyuuba ah Ispanyuola. Nof sumaal ailan lokiet langsaida di sout kuos a Jumieka, laka di Puot Rayal Kiedem. Soutwes a mienlan Jumieka a Pejro Bangk, wah ieria a shalo sii, wid wah nomba a kie (luo ailan ar riif), we exten jinarali iis tu wes fi uoba 160 km (99 mi). Tu di soutiis a Morant Bangk, wid di Morant Kiedem, 51 km (32 mi) frah Morant Paint, di muos iistan paint a mienlan Jumieka. Alis Shuol, 260 km (160 mi) soutwes a di mien ailant a Jumieka, faal widin di Jumieka–Kolombia Jaint Rijiim.
Kyaar
Kyaar a wah self-powa moto viikl wid wiil, we yuuz fi chanspotieshan an a prodok a di haatomuotiv indoschri.
Zoroaster
Zoroaster a wehn wahn ienchent Iranian prafit an rilijos puoet. Di im dem we piipl se im rait, di Gathas, a di kuor a worship ina Zoroaschrianizm.
Riedian
Di riedian a wahn yuunit a plien anggl, iikwal tu 180/π (ar 360/2π) digrii, ar bout 57.2958 digrii, ar bout 57°17′45″. Di riedian a di tandad yuunit fi anggyula mejament ina evru ieria a matamatiks afta di elimenchri levl.
Di simbal fi riedian a "rad" ar, di suupaskrip c (fi serkla meja).
Astaraid belt
Di astaraid belt a di soerkomstela dix ina di Suola Sistim lokiet rofli bitwiin di haabit a di planit Maarz ah Juupita. Iakiupai bai wuoliip a hiregiula shiep badi kaal astaraid ar maina planit. Di hastaraid belt aalso toerm di mien astaraid belt ar mien belt fi distingguishi frah ada astaraid papilieshan ina di Suola Sistim laka nier-Oert astaraid ah Chuojan astaraid.
Obl Spies Teliskuop
Di Obl Spies Teliskuop (HST) a wah spies teliskuop we eh-laanch ina luo hOert aabit ina 1990, ah rimien ina haparieshan. Alduo a no di fos spies teliskuop, Obl a wan a di laajis ah muos voersatail, ah iwel binuon az buot vaital risaach tuul ah poblik rilieshan buun fi haschanami. Di HST niem aafa di haschanama Eduin Obl (Edwin Hubble), an a wan a fi NASA Griet Abzoervachri, langsaida di Kamtan Giama Rie Abzoervachri (Compton Gamma Ray Observatory), di Chanjra X-chrie Abzoervachri (Chandra X-ray Observatory), ah di Spitsa Spies Teliskuop (Spitzer Space Telescope).[6]
Chrien
Chrien a wah faam a riel chanspuot we kansis a siiriz a viikl we yuujali ron pah riel chrak fi chanspuot kaago ar pasinja.
Elichapta
Elichapta a wah taip a ruotokraaf ina we lifop ah chros soplai bai ruoto.
Maikroskuop
Maikroskuop (frah di Ienshent Griik: μικρός, mikrós, "sumaal" ah σκοπεῖν, skopeîn, "fi luk" ar "si") a wah inschument we yuuz fi si habjek we tuu sumaal fi si wi suoso yai wan.
Jumiekan dala
Di dala a di koransi a Jumieka sens 1969. Noftaim iabriviet az "J$", we di J saab fi distingguishi frah adaels dala-dinaminiet koransi. Idivaidop ina 100 sent.
Nyuumerikal dijit
Dijit a wah nyuumerik simbal (laka "2" ar "5") yuuz ina kombinieshan (laka "25") fi riprizent nomba (laka di nomba 25) ina pozishanal nyuumaral sistim.
Ikwiejan
Ina matimatix, ikwiejan a wah stietment a wah iikualiti we kantien wan ar muo vieriebl.
Elivieta
Elivieta (Jumieka, US, Kianada, Japaniiz ah Mandarin Chaini) ar lif (UK, Aaschrielia,[1][2][3] Airilan,[4][5] Nyuu Ziilan,[6][7] ah Sout Afrika[8]) a wah taip a voertikal chanspotieshan we muuv piipl ar gudz bitwiin difrah-difrah fluor (lebl, dek) a bilding, vesl, ar ada chokcha. Elivieta jinarali powa bai ilechik muoto we aida jraib chakshan kiebl ar kountawiet sistim laka ais, ar pomp aijralik fluid fi riez silinjikal pistan laka jak.
Kiapasita
Kiapasita (arijinali nuo az kandensa) a wah pasiv tuu-toerminal ilekchikal kompuonent yuuz fi stuor ilekchikal enaji temparerili ina wah ilekchik fiil. Di faam a praktikal kiapasita vieri wuoliip, bot aal a dem kantien akliis tuu ilekchikal kandokta (pliet) we separiet bai a dayilekchik (dat a wah insiulieta we kiah stuor enaji bai bikom puolaraiz). Di kandokta kiah bi tin flim, fail ar sinta biid outa metal ar kandoktiv ilekcholait, esechra. Di nankandoktin dayilekchik ak fi ingkriis di kiapasita chaaj kiapasiti. Matiirial kamanli yuuz az dayilekchik ingkluud glaas, siramik, plastik flim, ier, vakyuom, piepa, maika, ah axaid lieya. Kiapasita yuuz waidli az paat a ilekchikal soerkit ina nof kaman ilekchikal divais. Nolaik rizista, haidiil kiapasita no disipiet no enaji. Steda dat kiapasita stuor enaji ina di faam a wah ilekchostatik fiil bitwiin ituu pliet.
Tamas Akwainas
Sin Tamas Akwainas a weh wah priis a di Ruoman Kiaklik Choch ina di Daminikan Aada frah Itali, ah wah influenshal filasafa ah tioluojan ina di chradishan a skolastisizim. Im a wan a di mien supuota a nachral tialaji, an a di faada a di Thomistic skuul a filasifi ah tialaji. Im ab nof influens pah Westan tingkin, ah a fiim aidiedem nof man we rait pah madan filasafi wena opuoz ar grii wid, espeshali ina ieria laka etix, nachral laa ah palitikal tiori. Di Kiaklik Choch luk pah Akwainas az wah magl tiicha fi piipl we a stodi fi ton priis. Di wokdem we ih binuon fa a di Summa Theologica an di Summa Contra Gentiles. Im a wan a di 33 Dakta a di Choch, an nof Kiaklik piipl kansida se im a di grietis tioluojan ah filasafa ina di ischri a di choch.
Kambinatuorix
Kambinatuorix a wah branch a matimatix we kansoern wid di todi a fainait ar kountebl diskriit chokcha.
Injin
Injin ar muoto a mashiin dizain fi kanvoert wan faam a enaji tu mikianikal enaji. Iit injin, ingkluudn intoernal komboshan injin ah extoernal komboshan injin (laka stiim injin), bon fyuil fi kriet iit, we den kriet fuos. Ilekchrik muoto kanvoert ilekchrikal enaji tu mikianikal muoshan; nyuumatik muoto yuuz kompres ier ah adawandem—laka klakwok muoto ina wain-op taiz—yuuz ilastik enaji. Ina bayalajikal sistim, malekiula muoto, laka mayuosin ina mosl, yuuz kimikal enaji fi kriet fuos ah ivenchali muoshan.
Yunaitid Stiet
Di Yunaitid Stiet a Amoerka (kamanli refa tu az di Yunaitid Stiet, di U.S., di USA, ar Moerka) a wah fedaral kanstitiushanal ripoblik kampraiz a fifti stiet, wahn fedaral dischrik ahn 16 terichries. Di konchri sitiet muosli ina senchral Naat Amoerka, we i faati-iet kantigyuos stiet ahn Washintan D.C. di kiapital distrik, de bitwiin di Pasifik ahn hAtlantik Uoshan, buoda bai Kianada tu di naat ahn Mexiko tu di sout. Di stiet a hAlaska de ina di naatwes a di kantinent, wid Kianada tui hiis ahn Rosha tu di wes kraas di Bierin Schriet. Di stiet a Awayi a wahn haachipelago ina di migl-Pasifik. Di konchri haalso pozes sebral teritori, ar insiula yeria, kyata-kyata roun di Kyaribiyan ahn Pasifik. Di U.S. a di toerd-laajis konchri baka Rosha ah Kianada wid a ieria a 9,826,675 skwier kilamita, ah av di toerd aies papilieshan ina di woerl. Dem a wahn a di muos rieshali, etnikali ahn kolchrali daivers konchri dem ina di woerl kaazn seh uol iip a piipl maigriet frah difran-difran konchri go liv de. Di jaagrafi ah klaimit a di Yunaitid Stiet wel-daivers tu so di konchri av nof-nof viraiati a wail-laif.
Di Pielo-Indian dem weh maigriet frah Yuurieja tu di mienlan Yunaitid Stiet rong 15,000 yier nong ah Yuropian kolonaizieshan staat ina di 16t senchri. Di Yunaitid Stiet staat out wid 13 British koloni pah di iis kuos. Deh weh av soh ranglinz wid di British ahn a dat weh caaz di Amoerkan Rivaluushan. Pah Julai 4, 1776, wen di koloni deh weh a fait ina di Amoerkan Rivaluushineri Waar, di deliget deh frah di 13 koloni dem yuunanimosli adap di deklarieshan a indipendens. Di waar weh don ina 1783 ah di British dem rekagnaiz di indipendens a di Yunaitid Stiet, di fos soksesful waar fi indipendens gens wah Yuuropian koluonial empaya. Di Yunaitid Stiet adap di kanstitiushan pah Setemba 7, 1787 ah di stiet deh ratifai ih ina 1788. Di fos ten amenment dem, nuon tugeda az di Bil a Raits, weh ratifai ina 1791 ah weh dizain fi gyarantii nof a di fondamental sivl raits ah libati dem.
Di Yunaitid Stiet weh biliiv ina di dakchrin a Manifes Destini, wah biliif se di sekla dem weh destin fi pred-out aal uova Naat Amoerka, so ina di 19t senchri deh shub-out nof-nof a di Amoerkan Indian chraib dem so deh kuda kliem nyuu terichri ah tek iin nyuu stiet. Bai 1948 deh weh pred-out aal uova di kantinent. Rung di sekan aaf a di 19t senchri, di Amoerkan Sivl Waar caaz slievri fi don ina di konchri ah bai di 19t senchri fi don, deh weh pred-out az faar az di Pasifik Uoshan. Deh taim ya di ikanami weh a gwaan gud mienli bikaaz a di Indoschrial Rivaluushan. Di Panish-Amoerkan Waar ah Woerl Waar I put di Yunaitid Stiet pah tap az wa gluobal militeri powa ah afta Woerl Waar II di wuol woerl rakagnaiz dem az a suupapowa. Dis a weh caaz deh weh a di ongl konchri fi divilop nyuklier wepan ah yuuz dem fi fait war, ah deh weh a poermanent memba a di Yunaitid Nieshan Sikioriti Kounsl. Wen di Kuol Waar weh don ah di Suoviet Yunian weh mash-op ina 1991, di Yunaitid Stiet kum out az di ongl suupapowa ina di woerl.
Di Yunaitid Stiet a we deh kaal divelop konchri so dat miin tu se dem a wa ai hinkom konchri. Dem av di laajis nashinal ikanami ina di woerl bies aafa naminal ah riil GDP - 23% a woerl GDP. Disya diraiv frah di wol iip a nachral risuos we deh gat, ah deh ai lieba prodoktiviti. Iivn duo deh kansida az puos-indoschrial, deh stil du nof-nof manifakcharin ahn a wan a di laajis manifakchara ina di woerl. Dem alsuo a di laajis militeri powa ina di woerl, siin az deh akount fi wola 34% a gluobal militeri spending. So, deh av di biges militeri ah ikanami, deh lob pred deh palitix aal bout, deh kolcha laaj aal uova di woerl, ah deh elp divelop nof-nof sayantifik ah teknalajikal inavieshan.
Etimalaji
Ina 1507 wah Joerman kaatagrafa niem Martin Waldseemuller weh mek wah woerl map ah pah dat de map, im weh kaal aal a di lan dem ina di Westoern Emisfier Amoerka aafa wah Italiyan kaatagrafa niem Amerigo Vespucci. Di fos dakiment we shuo evidens a di friez Yunaitid Stiet a Merika a wah leta we diet Janiweri 2, 1776 we Jaaj Washintan sekitri ah Muster-Master Jinaral a di Kantinental Aami, Stephen Moylan, weh rait tu Joseph Reed, ah wena aks im fi "kyar ih ful ah ampl powaz a di Yunaitid Stiet a Moerka" go Spien go elp dem ina di rivaluushineri waar.
Di fos nuon poblikieshan a Yunaitid Stiet a Merika a wehn ina wahn ananimos ese we diet Iepril 6, 1776 ina The Virginia Gazette nyuuzpiepa ina Williamsburg, Voerjinia. Afta dat, di sekan draaf a di hAatikl a Kanfedarieshan we wehn finish rait bai Juun 17, 1776, stiet se "Dis kanfedarieshan a go niem Yunaitid Stiet a Merika". Di fainal voerjan a di hArtikl dem we wehn sen fi aal a di stiet dem ratifai ih ina 1777 av wahn sentans we seh "Di stail a dis kanfedaresi a go bi Di Yunaitid Stiet a Merika". Ina Juun 1776, Tamas Jefasn wehn rait di friez "YUNAITID STIET A MERIKA" ina kyapital leta ina di edlain a im orijinal draaf a di Deklarieshan a Indipendans. Ina di fainal Fourt a Julai voerjan a di Deklarieshan, di taikl weh chienj tu, "Di yuunanimos Deklarieshan a di toertiin yuniatid Stiet a Merika" ahn di priambl a di Kanstityuushan stiet se "...establish disya Kanstityuushan fi di Yunaitid Stiet a Merika".
Di shaat friez "Yunaitid Stiet" a wah nex standaad we yuuz. Deh av kopl adaels wie fi kaal dem inkluudn "U.S.", "USA" ah "Moerka". Deh aalsuo av soh koluokwial wie fi rifa tu dem, laik "U.S. av A" ah "di Stiets". Ina di liet 1700z, Kolombia a weh wa papila niem fi rifa to dem ina puoichri ah sang. Dis weh arijiniet frah Kristifa Kolombos; a so it koh fi ina "Dischrik a Kolombia".
Di friez "Yunaitid Stiet" weh arijinali pluural siin az a so deh yuuz tu diskraib di kalekshan a indipendant stiet dem, inkuudn di Toertiint Aminment a di Yunaitid Stiet Kanstityuushan we weh ratifai ina 1865. Di singila faam weh bikom papila afta di Amoerkan Sivl Waar ahn ih stil a di standaad tu tide die.
Wah sitizvn a di Yunaitid Stiet rifa tu az Moerkan aar Amoerkan. Wen piipl yuuz di toerm "Moerkan" it almuos aalwiez yuuz fi rifa to di Yunaitid Stiet - weda di konchri, di piipl aar di kolcha.
Indijinos Piipl ah Yuuropiyan Kantak
Aal evidens weh sojes se di fos piipl dem we weh liv ina di U.S. weh maigriet frah Saibiira chruu di Biering lan brij rong 15,000 yier abak, bot dat kaina doutful ya nong. Nyuu evidens sojes se piipl weh liv de lang bifuor dat. Som a dem, laik di prii-Kolombiyan Misisipiyan kolcha, weh divelop advaans agrikolcha, aakitekcha ah stiet-levl sosaiati. Demya piipl we di Yuuropiyan dem weh koh si a di Nietiv Amoerkanz. Dem laif weh chienj nof-nof afta di Panish Kangkuistaduor dem mek fos kantak. Afta dat, di British dem dih kom ah di indijinos papilieshan staat fi diklain, mienli frah diziiz laik smaalpax ah miizl, ah frah vailens bitwiin dem ah ada traib az wel az frah di sekla dem. Az fi di diziiz dem we elp kilaaf nof a di indijinos piipl dem, som istuorian biliiv se di British dem weh wilfuli elp mek spred smaalpax mongks di indijinos piipl dem dyuurin wana di opraizin dem (nuon az Pontiak upraizin a 1763) we di Nietiv Amoerkan dem staat gens di British. Az fi di stiet a Awayi, sayantis biliiv di indijinos piipl dem riich de roun 1AD frah Paliniija. Afta Kyaptin Jiems Kuk riich Awayi ina 1778, kantak weh mek ina 1790. Di fos ship we dak weh araiv ina Oahu.
Ina di oerli diez a kolonaizieshan di Yuuropiyan sekla dem weh fies nof fuud shaatij, diziiz ah atak frah di Nietiv dem. Di Nietiv dem yuuz to waar wid difrah-difrah Nietiv chraib ah som a dem weh faam alaians wid di Yuuropiyan sekla dem ina deh koluonial waar. Som istuoriyan kliem se dispait aal a dat, di Nietiv ah di sekla dem weh koh fi dipen pah deh wananeda. Di sekla deh chried fuud ah animal pelt wid di Nietiv dem fi gon, aminishan ah adaels Yuuropiyan sinting. Di Nietiv dem weh tiich di sekla dem wich paat, wen ah ow fi koltiviet kaan, biin ah skuash. Di Yuuropiyan mishineri dem (ah di sekla dem in jinaral) weh fiil se di Nietiv dem weh ansivilaiz so deh weh fiil tu se deh fi "sivilaiz" dem so dem weh chrai fuos dem fi adap Yuuropiyan agrikolchral tekniik ah laifstail.
Di Yuuropiyan Sekla-dem
Wen Kristifa Kolombos fos siel out fi fain di Niuu Wol ina 1492, soh ada ekspluora did fala ahn sekl ina Flarida ahn di sout-wes paat a di U.S. Di French dem did chrai fi kolonaiz di iis kuos fos, ahn dehn di Misisipi Riva. Di British dem did av muor sokses dan di French pon di iis kuos ahn kolonaiz Voerjinia Koloni fos ina 1607, ahn den di Pilgrimz Plimot Koloni ina 1620. Nof a di sekla-dem a wehn Kristian piipl oo wehn brok we frah di Choch a Ingglan ahn wehna luk somwe fi liv we dem kuda praktis-dem rilijan az dem laik widout afi a wori bout di stiet a chrai poersikyuut dem. Disya gruup a piipl ya kamanli nuon as di Pilgrimz ahn a dem wehn sain di Mayflower Compact - di fos govanin dakiment we elp establish di patan a govament we lieta divilop ina aal a di koloni-dem. Disya taip a govament bies aaafa riprizentitiv self-govanans ahn kanstityuushanalizim,
Muos a di sekla-dem a wehn smaal faama uu gruo kyash krap laik tubako, rais ahn wiit. Ada indoschri wehn divilop lietaraan, laik for, fishn, lomba, rom, ship ahn aian. Nof siti dih staat spring op pah di kuoslain-dem fi sopuot di luokal ikanimi-dem ahn promuot chried. Afta dat, nof ada Yuuropian gruup wehn kom, muosly frah Skatlan ahn Airilan oo wehn kom as indencha soervant fi koltiviet di kyash krap-dem. Dat wehn mek di kuostal lan-dem staat get dier, so wen di indencha soervant dem get dem friidom-dem weh afi muuv furda west fi bi iebl fi afuord ih. Wid di indencha soervant-dem frii, di Brtitish kolonis-dem wehn niid muor lieba fi du di woerk. A so dem wehn staat fi bring iin di Afrika-dem fi du sliev lieba, we wi nou kaal di Atlantik Sliev Chried.
Indipendans
Di Amoerkan Revaluushaneri Waar a wehn di fos soksesful koluonial waar fi indipendans gens wahn Yuuropiyan powa. Di Amoerkan piipl dem wehn divilop di biliif a Ripoblikanizim we miin seh govament fi kyari out di wil a di piipl bies aafa deh expreshan ina di luokal lejisliecha dem. Dem wena dimaanz se "nuo taxieshan widoutn riprizentieshan". Di British dem weh waa uol aan tu powa an a so di waar weh staat. Deh Vuot pa wah rezaluushan fi diklier di koloni dem indipendant a di British dem. Disya rezaluushan niem di Lii Rezaluushan (aafa di man we propuoz ih tu kangres, Richaad Enri Lii) ahn ih paas pah Julai 2, 1776. Kangres adap di deklarieshan a indipendans pah Julai 4, 1776 wid wah langeva priambl we se ou yuumaniti weh mek iikual wid raits we nobadi kyaa tek frah dem, ah ow di British dem neenda protek demde raits. Di priambl en wid dem a diklier se di toertiin koloni dem a weh nou indipendant stiets ah no av no aliijans to di British kroun ina di Yunaitid Stiet. Di haartikl a kanfedarieshan establish wah piisa govament ina 1777 an ih apariet til 1789. Op tu tide die ya deh selibriet Julai 4 az indipendans die.
Languij
Ingglish, Panish
Richard Wagner
Wilhelm Richard Wagner, nuo az Richad Wagna (22 Mie 1813, Leipzig, Jormani – 13 Febiweri 1883, Venis, Itali) wehna Jorman kompuoza, kandokta, tieta direkta ahn heseis, praimarili binuon fihn hapradem (ar "myuuzik jraama", az dehn kaal dem lieta). Anlaik muos a dieda griet apra kompuoza, Wagna rait buot sinario ahn libreto fihn wokdem.
Wagna kompozishandem, potikiula demde frahn ihn lieta piiriad, nuotobl fi kanchrapuntal texcha, rich kromatisizam, aamoni ahn haakestrieshan, ahn hilaboret yuus a leitmotif: myuuzikal tiim asosiet wid potikiula kiarakta, luokal ar plat eliment. Wagna payanier nof advans ina myuuzikal langwij, laka hexchriim kromatisizam ahn tuonal senta wa kwik-kwik shif, ush influens di divelopment a Yuuropian klasikal myuuzik wuoliip.
Zuulaji
Zuulaji a di branch a Bailaji we fuokos pan di schrokcha, fongshan, bievia, ahn Ivoluushan a animal.
Lagaridim
Ina matimatix, di lagaridim a di hinvoers aparieshan tu hexponentieshan.
Rikrieshan
Rikrieshan a haktiviti a leja, ah leja a diskreshaneri taim. Di niid fi du sinting fi rikrieshan, expres az "du sinting bifuo sinting du yu," a wah isenshal eliment a yuuman bayloji ah saikaloji. Rikrieshanal aktiviti noftaim du fi injaiment, amyuuzment, ar pleja ah kansida fi bi "fon".
Linia haljibra
Linia haljibra a di branch a matimatix kansoern wid vekta spies ah linia mapin bitwiin soch spies. Ihingkluud di todi a lain, plien, ah sobspies, bot ihaalso kansoern wid prapati kaman tu haal vekta spies.
Puot Rayal
Puot Rayal a wah vilij lokiet a di hen a di Palisiedoz a di mout a Kinston Aaba, ina soutiistan Jumieka. Foun ina 1518, a weh wahtaim di laajis siti ina di Kiaribiyan, weni fongshan az di senta a shipin ah kamoers ina di Kiaribiyan Sii bai di sekan aaf a di 17t senchri. Iweh dischrai bai hoertkwiek ina 1692, we fala wid wah akompinin sunaami. Sivier orikien kom pah di regla fi damiji. Waneda sivier oertkwiek okor ina 1907.
1692 Jumieka oertkwiek
Di 1692 Oertkwiek chraik (Puot Rayal, Jumieka pah 7 Juun) wah pakit wach we tap ah fain ina di aaba ina 1969 [2] indikiet se di oertkwiek okor rong 11:43 a.m.[3] Puot Rayal, a di taim, ena di anofishal kiapital a Jumieka, ah wan a di bizies ah welties puot in di Wes Indiiz.
Sexizim
Sexizim ar jenda diskriminieshan a prejudis ar diskriminieshan bies pah smadi sex ar jenda. Sexizim kiah afek eni jenda, bot ipotikiula dakiument az afek uman ah gial.A klier ah braad kansensos mongx akademik skala ina moltipl fiil se sexizim refa praimerili tu diskriminieshan gens uman, ah praimerili afek uman. Si, fi egzampl: Idon lingk tu steriotaip ah jenda ruol, ah kiah ingkluud di biliif se wan sex ar jenda inchrinzikali supiiria tu waneda. Exchriim sexizim kiah fasta sexyual arasment, riep, ah ada faam a sexyual voilens.
Vieriebl
Ina helimenchri matimatix, vieriebl a wah alfabetik kiarakta we riprizent wah nomba, kaal di valiu a di vieriebl, we aida haabicheri ar no fuli spisifai ar no nuo. Fi mek aljibriek kompiutieshan wid vieriebl laka se dem a hexplisit nomba lou smadi fi salv waga-waga prablem ina wan dege kompiutieshan.
Ripoblik a Airilan
Di Ripoblik a Airilan a wah konchri ina Yuurop.
Fongshan (matimatix)
Ina matimatix, fongshan a di rilieshan bitwiin wah set a hinput ah wah set a poermisebl output wid di prapati we hebri dege hinput rilietid tu hegzakli wan output.
Jumieka Komitii
Di Jumieka Komitii wena wah gruup setop ina 1866, we kaal fi Eduad Ier, Gobna a Jumieka, fi bi chrai fi ih exes ina sopres di Morant Bie ribelian a 1865.
Mekatelyu
Mekatelyu adawaiz nuo az Limoniiz Kryuol' ar Limon Kryuol Ingglish, a wah dayalek a Jumiekan Kryuol we spiik ina Limon Pravins pah di Kiaribiyan Sii kuos a Kasta Riika. Limon Kuostal Kryuol simila tu adaels varayati laka Kolon Kryuol, Miskiito Kuostal Kryuol, Biliizian Kryuol, ah San Anjres ah Providensia Kryuol. Di nomba a spiika de biluo 100,000. Limon Kuostal Kryuol no ab no stietos az ofishal languij. Isimila tu Jumiekan Kryuol ah siem wie baara nof wod frah Ingglish.
Jumiekan Kryuol eh-inchajuus tu Limon bai soh Jumiekan maigrant woka uu araiv de fi wok pah di kanschokshan a di Atlantik rielwe, pah banaana plantieshan ah pah di Pasifik rielwe.
Di niem Mekatelyu a chranzlitarieshan a di friez "mek a tel yu", ar ina tandad Ingglish "let me tell you". Lingguis a di Universidad Nacional (a Kasta Riika) kansida se a no Ingglish. Pah dieda an, lingguis frah di Universidad de Costa Rica kansida se a Ingglish.