cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ísland
Heimastjórn og heimsstyrjaldir
Þegar Þjóðverjar réðust inn í Noreg 1940 óttuðust Bretar að siglingaleiðir yfir Atlantshaf myndu lokast. Þeir ákváðu því að hernema Ísland. Herskipin komu að landi 10. maí 1940. Hernámsárin einkenndust af uppgangi þar sem hernámsliðið skapaði aukna eftirspurn eftir vinnuafli og alls kyns þjónustu, en um leið töfðust ýmsar stórframkvæmdir vegna mikilla umsvifa hersins. Hervernd Bandaríkjahers tók smám saman við af hernámi Breta og þegar árið 1944 leit íslenska ríkisstjórnin svo á að hernáminu væri formlega lokið.
Lýðveldisstofnun og landhelgisdeilur
Sambandslögin frá 1918 voru með uppsagnarákvæði eftir 25 ár og áður en styrjöldin hófst hafði verið ákveðið að stefna að uppsögn samningsins. Árið 1944 var efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem 97% kjósenda samþykktu sambandsslit. Lýðveldið var stofnað á hátíð á Þingvöllum á afmæli Jóns Sigurðssonar 17. júní 1944, sem varð hinn nýi þjóðhátíðardagur Íslendinga. Ríkisstjórinn, Sveinn Björnsson, var kosinn fyrsti forseti Íslands af Alþingi til eins árs. Enginn bauð sig fram á móti honum í fyrstu forsetakosningunum 1945 og 1949 og hann var því forseti til dauðadags 1952.
Siðaskipti, einokun og upplýsing
Á 19. öld var ýmsum nýjum stofnunum komið á fót í Reykjavík. Landsbókasafn Íslands var stofnað 1818 og alþingi var endurreist sem ráðgjafarþing árið 1844. Lærði skólinn hóf kennslu í nýrri stórbyggingu árið 1846. Forngripasafnið var stofnað árið 1863 og nýtt Alþingishús var vígt árið 1881. Landsskjalasafni var komið á fót árið 1882.
Íbúar
Íslendingar eru í megindráttum norræn þjóð. Landið byggðist upphaflega norrænum mönnum, einkum frá Noregi, Svíþjóð, Danmerkur og Keltum frá nýlendum víkinga á Bretlandseyjum og Íslendingar hafa í gegnum tíðina átt mest samskipti við helstu fiskveiðiþjóðir á Norður-Atlantshafi. Til er kenning um að Íslendingar séu að uppruna sérstakur þjóðflokkur, aðgreindur frá öðrum þjóðflokkum á norðurlöndum („Herúlakenningin“) en sú kenning hefur ekki fengið mikinn hljómgrunn. Á síðari tímum hafa ýmsar kenningar um uppruna þjóðarinnar verið settar fram með erfðafræðilegum rökum. Þá er talað um að flestar konur sem hingað komu hafi verið keltneskar (flestar ambáttir) en karlarnir að miklu leyti norrænir.
Tungumál
Íslensk mannanöfn notast að jafnaði við föðurnafnakerfi þar sem kenninafn er myndað með fornafni föður eða móður og viðskeytinu „-dóttir“ eða „-son“. Ættarnöfn eru undantekning fremur en regla. Þessum hefðum er viðhaldið með sérstökum lögum um mannanöfn.
Íbúar
Nær 65% íbúa búa á Höfuðborgarsvæðinu eða um 247.000 manns (2022). Um 6% búa í strjálbýli, þ.e. í byggðakjörnum undir 200 manns.
Efnahagsmál
Heimsbankinn skilgreinir Ísland sem hátekjuland og almennt eru lífsgæði og velmegun þar mikil. Ísland er í 15. sæti landa eftir vergri landsframleiðslu á mann, með tæplega 70.000 dala kaupmáttarjafnaða ársframleiðslu á mann. Landið er í 3. sæti vísitölu um þróun lífsgæða miðað við gögn frá 2021. Samkvæmt gögnum Heimsbankans frá 2017 mældist fátækt á Íslandi minni en á hinum Norðurlöndunum eða 8,8% (miðað við um 10% í Finnlandi og rúm 12% í Danmörku). Samkvæmt Gini-stuðli er tekjujöfnuður á Íslandi með því mesta sem gerist í heiminum (miðað við 2018). Eignajöfnuður er hins vegar miklu minni og Ísland situr þar neðan við miðju listans (miðað við 2019), langt fyrir neðan hin Norðurlöndin. Ísland býr við blandað hagkerfi þar sem útgjöld hins opinbera eru um 45% af landsframleiðslu, sem er svipað og á hinum Norðurlöndunum. Viðskiptafrelsi mælist hátt á Íslandi.
Stjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks, sat við stjórnartaumana frá 1995 til 2007. Hún hafði á stefnuskránni að draga úr ríkisumsvifum og einkavæða ríkisfyrirtæki. Ríkisútgjöld, sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, hafa þó vaxið síðustu ár.
Landfræði
thumb|Kort. thumb|250px|right|Samsett [[gervihnattarmynd af Íslandi]]