cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hjálpræðisherinn
Hjálpræðisherinn á Íslandi
Liðsmenn Hjálpræðishersins á Íslandi vorið 1909|thumbnail thumb|Hús Hjálpræðishersins í byggingu 1916. Hjálpræðisherinn starfar á Akureyri, í Reykjanesbæ, í Reykjavík og á Seltjarnarnesi. Þann 12. maí 1895 hófst starf Hjálpræðishersins á Íslandi með útisamkomu á Lækjartorgi og samkomu í Góðtemplarahúsinu. Í byrjun maí þetta ár komu til Reykjavíkur danskur yfirforingi Christian Erichsen að nafni og íslenskur kapteinn Þorsteinn Davíðsson en hann var ættaður var frá Vatnsdal í Húnavatnssýslu. Þeir keyptu fyrir starfsemina á Íslandi hús við Kirkjustræti 2 sem áður hét Hótel Reykjavík en var eftir það nefnt Herkastalinn. Þann 2. apríl 1898 var gistiheimili opnað í Herkastalum. Gistiheimili á vegum Hjálpræðishersins voru svo opnuð á Akureyri 1916, í Hafnarfirði 1920, á Ísafirði 1922, á Seyðisfirði 1923 og einnig voru um hríð gistiheimili á Norðfirði og í Vestmannaeyjum. Einnig var sett á stofn Vistheimilið Bjarg á Seltjarnarnesi árið 1968. Hjálpræðisherinn gefur út ritið Herópið.
Trúfélag Hjálpræðishersins var með 240 meðlimi árið 2022.
Hjálpræðisherinn í bókmenntum og listum
Í fyrri bók Halldórs Laxness um stúlkuna Sölku Völku kemur Hjálpræðisherinn töluvert við sögu. Sagan hefst á því að mæðgurnar, umkomulaus kona og stúlkubarn koma í fiskiþorp og fara á samkomu hjá Hjálpræðishernum. Sagan heitir Þú vínviður hreini og er sá titill sóttur í sálm eftir skáld Hjálpræðishersins Sigurbjörn Sveinsson en hann orti þennan sálm í Bolungarvík. Matthías Johannessen skrifaði leikritið Fjarðafok en sögusviðið er vistheimilið Bjarg sem Hjálpræðisherinn rak á Seltjarnarnesi. Steinn Steinarr orti ljóð um Jón Kristófer kadett í hernum.
Prins Póló
thumb|250px||Prins Póló brotið í tvennt.
Prins Póló (pólska: Prince Polo) er súkkulaði frá Póllandi sem notið hefur vinsælda hjá íslenskum neytendum um áratugaskeið.
Sagan
Sælgætistegundin var kynnt til sögunnar árið 1955 af fyrirtækinu Olza í Cieszyn í sunnanverðu Póllandi. Það varð þegar þegar vinsælt meðal heimamanna og varð snemma útflutningsvara til grannþjóðanna þar sem það hefur haft góða markaðshlutdeild til þessa dags.
Sama ár og varan kom á markað gerðu Íslendingar og Pólverjar vöruskiptasamning, þar sem Pólverjar keyptu fiskafurðir en í staðinn var nauðsynlegt að finna pólskar neysluvörur sem Íslendingum féllu í geð. Heildsala Ásbjörns Ólafssonar tryggði sér umboðið fyrir Prins Pólóinu og snúið var á strangar innflutningsreglur á erlendu sælgæti með því að skilgreina vöruna sem kex.
Petrós
Petrós er íslenskt kvenmannsnafn.
Wall-E
Wall-E er bandarísk teiknimynd frá 2008. Hún var framleidd af Pixar, gefin út af Walt Disney og leikstýrð af Andrew Staton. Sagan fylgir vélmenni sem heitir Wall-E, sem er hannaður til að hreinsa upp yfirgefna jörð sem er full af rusli, í fjarlægri framtíð. Hann verður ástfanginn af öðru vélmenni, sem heitir Eve, sem hefur einnig ákveðið verkefni. Hann fylgir henni út í geim í ævintýri sem breytir örlögum þeirra og mannkyns. Bæði vélmennin hafa frjálsan vilja og tilfinningar sem eru svipaðar mönnum, sem þróast enn frekar eftir því sem líður á myndina.
Eftir að hafa leikstýrt Finding Nemo fannst Stanton að Pixar hafði líkt eftir neðansjávar eðlisfræði á trúanlegan hátt og var viljugur að leikstýra mynd sem gerðist að mestu í geimnum. Wall-E hefur takmarkaða viðræðu í byrjun; margar persónana hafa ekki rödd, en tjá sig með líkamstjáningu og vélmennahljóðum.
Brussel-höfuðborgarsvæðið
thumb|Svipmyndir. thumb|Kort af sveitarfélögunum. Brussel-höfuðborgarsvæðið (Franska: Région de Bruxelles-Capitale, hollenska: Brussels Hoofdstedelijk Gewest) samanstendur af 19 sveitarfélögum, þar á meðal er Brussel höfuðborg Belgíu. Stofnanir Evrópusambandsins og NATÓ eru á svæðinu. Íbúar eru um 1,2 milljónir (2020).
Wall-E
Wall-E fékk Golden Globe verðlaunin 2008 fyrir bestu kvikmyndina, Hugo verðlaunin 2009 fyrir bestu dramamyndina, Nebula verðlaunin fyrir besta handritið og Saturn verðlaunin fyrir bestu teiknimyndina. Auk þess fékk myndin óskarsverðlaun fyrir bestu teiknimyndina og var tilnefnd í fimm öðrum flokkum.
1416
thumb|right|[[Hinrik sæfari, prins af Portúgal.]] Árið 1416 (MCDXVI í rómverskum tölum)
Grunnavíkurhreppur
Grunnavíkurhreppur var hreppur í Norður-Ísafjarðarsýslu, kenndur við Grunnavík í Jökulfjörðum.
Prins Póló
Sagan
Þegar best lét átu Íslendingar að meðaltali eitt kíló af Prins Póló á mann á ársgrundvelli, en á árinu 2014 stóð talan í hálfu kílói.
1416
Á Íslandi
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Grunnavíkurhreppur
Hreppurinn var sameinaður Snæfjallahreppi 1. janúar 1964.
Jarðir í Grunnavíkurhreppi 1858:
Maríuerla
Maríuerla (fræðiheiti: Motacilla alba) er spörfugl af erluætt. Hún er farfugl sem kemur til Íslands yfir sumartímann og nýtur úrvals og magns af fæðu. Búsvæði hennar er opið svæði, oft nálægt vatni.
Útlit og einkenni
vinstri|300x300px|thumb|Ung maríuerla
Maríuerlan er lítill og kvikur spörfugl sem vegur að meðaltali 22 gr. Vænghaf hennar er um 25-30 cm og hún verður um 18 cm löng. Goggurinn er stuttur og grannur og hún hefur langt stél sem hún veifar í sífellu en þaðan kemur heitið á ætt hennar: Wagtail. Fullorðnar maríuerlur eru svartar á kollinum, í kverkinni og á efri hluta bringunnar. Enni hennar og vangar eru hvítir ásamt neðri hluta bringunnar og ytri stélfjöðrunum. Maríuerlan er síðan grá á bakinu og með dökkt stél, fætur, augu og gogg. Fuglinn hefur fjórar tær á báðum fótum, þrjár að framan og eina að aftan og hver tá hefur sína kló. Aðal munurinn á karlfugli og kvenfugli er sá að karldýrið er oft aðeins dekkri. Maríuerlur hafa mjög hlutfallslega stórt og sterkt bringubein sem gerir þeim kleift að blaka vængjunum og fljúga. Þetta á að vísu við um alla fleyga fugla. Maríuerlan er ekki hljóðlát en hún gefur frá sér fjörlegt og hvellt hljóð sem hún notar óspart.
Flug og varp
Maríuerlan er farfugl en vetrarstöðvar hennar eru í V-Afríku og á sumrin verpir hún um mest alla Evrópu og Asíu. Á Íslandi er hún komin í fyrsta falli í apríl og farin í seinasta lagi í september. Flug hennar er bylgjótt en utan varptíma fuglsins finnst hann oft í fjörum eða á opnu svæði, veifandi stélinu og kinkandi kolli. Maríuerlan verpir á hinum ýmsu stöðum en það er m.a. á sveitabæjum, í þéttbýli, klettum við sjó, við vötn og ár og víðar á láglendi. Hreiður hennar og egg eru líkt og hún sjálf, frekar smágerð en því er best lýst sem eins konar körfu og finnst það á ýmsum stöðum. Í hreiðrunum eru oftast 5-6, 3 cm egg sem klekjast um 13 dögum eftir varp. Ungarnir eru ósjálfbjarga í um 2 vikur. Háannatími varpsins er í byrjun Júní og í lok júní eru mestar líkur á að rekast á ungana. Maríuerlur einka sér svæði á varptíma og verja það á meðan ungarnir eru að vaxa og dafna.
thumb|Maríuerlu egg|vinstri
Fæða og melting
Maríuerla er dýraæta og aðalfæða hennar eru fiðrildi, flugur, bjöllur og fleiri tvívængjur. Maríuerlan hleypur mjög hratt og veiðir þannig skordýr. Hún veiðir einnig fljúgandi skordýr og týnir upp dauð skordýr. Maríuerlan eins og flestir fuglar hafa hraða meltingu og engar tennur. Hún hefur tvo maga, annars vegar sarp þar sem fæðan er brotin niður með ensímum og hins vegar fóarn sem mylur harða fæðu með vöðvasamdráttum. Síðan fer það í smágirnið þar sem fæða og vökvi er tekin upp og þaðan í cloaca sem er sameiginlegt æxlunar- og þarfagangsopi.
Maríuerlan hefur 11 undirtegundir sem makast ekki út fyrir sína tegund. Hún er þjóðarfugl Lettlands.
Nenad Maslovar
Nenad Maslovar (fæddur 20. febrúar 1967) er fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 3 leiki með landsliðinu.
Grindasög
thumb|Grindasög í notkun Grindasög er viðarsög þar sem mjótt sagarblað er sett í sérstaka grind á móti tvöföldum streng sem undinn er saman með snarvöndli til að strekkja sagarblaðið.
Kirtilrifs
Kirtilrifs (eða hvít rifsber) (fræðiheiti: Ribes glandulosum) er hvítt afbrigði af rifsberjum. Kirtilrifs er ræktað út frá venjulegum rifsberjarunnum, og eru í raun hvítingja-afbrigði hinna hefðbundnu rifsberja, en er samt talin sem önnur tegund. Blómin á hvítrifsrunnanum eru gul-græn á litin, og verða síðan hvít eða ljósbleik.
Notkun og bragð
Kirtilrifs eru vanalega minni og sætari heldur en hin hefðbundnu rifsber. Þau eru oftast notuð til að gera bleikar rifsberjasultur. Kirtilrifs eru sjaldan notuð til matargerðar en eru oftast borin fram hrá. Úr kirtilrifsum eru aðalega búnar til sultur, vín og sýróp. Berin innihalda mikið af thiamine og C vítamínum, og eru rík af kopar og járni.
Geta
Publius Septimius Geta (7. mars 189 – 26. desember 211) var keisari Rómaveldis á árunum 209 – 211.
Severus tók báða bræðurna með sér í herferð til Bretlands árið 208. Ætlunin var að leggja Caledoniu (Skotland) undir Rómaveldi. Hlutverk Geta var að stjórna skattlöndum Rómverja á svæðinu á meðan Severus og Caracalla einbeittu sér að hernaðinum. Severus lést árið 211, áður en markmiðinu hafði verið náð og bræðurnir gáfu herferðina upp á bátinn. Þeir héldu til Rómar og tóku til við að stjórna heimsveldinu saman. Samstarf þeirra var þó vonlaust frá upphafi því þeir höfðu um langa hríð eldað saman grátt silfur. Næstu mánuðir einkenndust af vaxandi tortryggni og hatri á milli bræðranna. Ástandið fór síversnandi þar til í desember 211 þegar Caracalla kallaði Geta og Juliu Domnu, móður þeirra, á sinn fund. Þar lét hann lífverði sína drepa Geta, sem að sögn lést í fangi móður sinnar. Caracalla lét öldungaráðið í kjölfarið samþykkja damnatio memoriae fyrir Geta, en það var tilskipun sem kvað á um að öll ummerki um Geta, svo sem styttur og áletranir, skyldu vera þurrkuð út.
Arthur Rackham
Arthur Rackham (19. september 1867 – 6. september 1939) var breskur teiknari. Hann myndskreytti margar bækur og ævintýri.
Astacus
Astacus (úr grísku αστακός, (astacós), í merkingunni "humar" eða "vatnakrabbi") er ættkvísl vatnakrabba sem er í Evrópu og vesturhluta Asíu, og samanstendur af þremur núlifandi tegundum og fjórum útdauðum, steingerfðum tegundum.
Vegna vatnakrabbaplágunnar, eru vatnakrabbar af þessari ættkvísl nær útdauðir í Evrópu og hafa vatnakrabbar af Norður-Amerísku tegundinni Pacifastacus leniusculus, verið settir í staðinn, en sú tegund er  með þol gegn þeirri sýki. Hinsvegar hefur komið í ljós að sú krabbategund er um leið smitberi.
1475
Árið 1475 (MCDLXXV í rómverskum tölum)
Stuttbuxur
thumb|right|David og Julie Eisenhower í stuttbuxum við veiða í [[Flórída|Flórída, 1971.]] Stuttbuxur eru buxur sem eru styttri en venjulegar síðbuxur. Í stað síðra skálma sem ná niður að ökklum, eins og hefðbundnar buxur, ná skálmar stuttbuxna aðeins niður á læri eða í mesta lagi kálfa. Hvar mörkin liggja á milli venjulegra buxna og stuttbuxna er oft ógreinilegt; það sem einum finnst síðbuxur getur öðrum þótt stuttbuxur og öfugt.
Stuttbuxnanotkun hefur færst mjög í vöxt á Íslandi á síðustu áratugum en notkun er þó nær algjörlega bundin við sumarmánuði.
Stuttubuxur sem einkennisklæði
thumb|left|125px|Enskur skólabúningur með gráum stuttbuxum. Stuttbuxur sem búningur tíðkast nú til dags sem einkennisklæði. Þar má nefna íþróttabúninga, skátabúninga og skólabúninga.
Hljóðaklettar
thumb|right|Hljóðaklettar, sumarið 2009. Hljóðaklettar er safn stuðlabergskletta í Jökulsárgljúfrum sem tilheyra Vatnajökulsþjóðgarði. Meðal þeirra eru Karl og kerling, Tröllið og Kirkjan. Skammt frá er Dettifoss.
DoS-árás
Dreifð DoS-árás (DDoS) er gerð þannig að upphaf árásar kemur úr mörgum áttum, oft frá þúsundum mismunandi IP talna. Bankar, kreditkortafyrirtæki og stjórnsýsla þjóðríkja sem dæmi eru oft skotspónn slíkra árása. Tilgangur slíkra árása getur meðal annars verið hefnd, fjárkúgun eða aktífismi.
Stingsög
thumb|300px|right|Stingsög frá [[Robert Bosch GmbH|Bosch]] Stingsög er svonefnd gatasög. Stingsögin er oddmjó sög, notuð til að saga með göt, t.d. út frá borgati.
Mófugl
Mófugl (eða móafugl) er safnheiti yfir fugla sem velja sér opið mólendi og mýrlendi til varps. Flestir mófuglar eru vaðfuglar og algengastir þeirra eru tjaldur, heiðlóa, sandlóa, spói, jaðrakan, stelkur, hrossagaukur, lóuþræll, sendlingur og óðinshani. Kjói, rjúpa og þúfutittlingur eru einnig algengir mófuglar.
Á Íslandi er óvenjuhár þéttleiki vaðfugla á grónu landi. Það stafar af hentugum búsvæðum, hæfilegri beit og frjósömum eldfjallajarðvegi. Stór hluti af heimsstofni sumra mófugla verpir á Íslandi, hér er um 40% af heimsstofni spóa, um helmingur af heimsstofni sandlóu og stelks.
Samóar
250px|right|thumb|Karlkyns og kvenkyns samóska dansarar á [[Honolulu, Hawaii.]] Samóar eru fólk frá Samóa.
Brighton
right|thumb|Bryggja í Brighton. Brighton er strandbær á suðurströnd Englands. Brighton og nágrannabærinn Hove mynda saman borgina Brighton og Hove. Hann er vinsæll ferðamannastaður allt frá því að bærinn fékk járnbraut árið 1841. Alls búa um 480 þúsund manns í borginni en þegar mannfjöldinn var hvað mestur bjuggu þar um 160 þúsund (1961).
Átta milljónir ferðamanna heimsækja Brighton árlega. Vinsælt er að halda fundi og ráðstefnur í borginni. Þá eru þar tveir háskólar og einn læknaskóli. University of Sussex, sem tók formlega til starfa 1961, er í Falmer, skammt utan við Brighton.
Željko Petrović
Željko Petrović (fæddur 13. nóvember 1965) er fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 18 leiki með landsliðinu.
Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana
Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana eru bókmenntaverðlaun sem veitt eru af Félagi starfsfólks bókaverslana í desember á hverju ári. Verðlaunin voru fyrst veitt árið 2000 sama ár og félagið var stofnað. Verðlaunin eru veitt í miðju jólabókaflóðinu og vekja vanalega mikla athygli.
Tilnefndar eru þrjár bækur í sjö flokkum og er sú besta af þremur skreytt með sérstökum borða og þannig auðkennd í bókaverslunum.
Félag starfsfólks bókaverslana veitir einnig verðlaunin Lóð á vogarskál íslenskra bókmennta á Viku bókarinnar.
2020
BESTA ÍSLENSKA SKÁLDSAGAN Ólafur Jóhann Ólafsson: Snerting
BESTA SKÁLDSAGAN Í ÍSLENSKRI ÞÝÐINGU J.M. Coetzee: Beðið eftir barbörunum. Rúnar Helgi Vignisson þýddi.
BESTA LJÓÐABÓKIN Brynjólfur Þorsteinsson: Sonur grafarans
BESTA UNGLINGABÓKIN Hildur Knútsdóttir: Skógurinn
BESTA ÞÝDDA BARNABÓKIN Tove Jansson: Múmínálfarnir, stórbók, þriðja bindi. Guðrún Jarþrúður Baldvinsdóttir, Steinunn Briem og Þórdís Gísladóttir þýddu.
BESTA HANDBÓKIN/FRÆÐIBÓKIN Erla Hulda Halldórsdóttir, Kristín Svava Tómasdóttir, Ragnheiður Kristjánsdóttir og Þorgerður H. Þorvaldsdóttir: Konur sem kjósa - aldarsaga
Wiltshire
thumb|250px|Wiltshire á Englandi.
Wiltshire (skammstafað Wilts) er sýsla á Suðvestur-Englandi á Bretlandi. Höfuðborg Wiltshire er Trowbridge.
1414
thumb|right|Jóhannes XXIII lenti í óhappi á leið sinni á kirkjuþingið í Konstanz. Árið 1414 (MCDXIV í rómverskum tölum)
Atburðir
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Flateyrarhreppur
Flateyrarhreppur var hreppur í Vestur-Ísafjarðarsýslu, kenndur við Flateyri við Önundarfjörð.
Sigmundur Eyjólfsson
Sigmundur Eyjólfsson (d. 1537) var íslenskur prestur á 16. öld. Hann var vígður Skálholtsbiskup í Niðarósi árið 1537 og átti að taka við af Ögmundi Pálssyni en lést skömmu síðar.
Sigmundur var sonur Eyjólfs Jónssonar og Ásdísar Pálsdóttur á Hjalla í Ölfusi og systursonur Ögmundar biskups. Hann var prestur í Vallanesi 1530-1531 og í Hítardal í Mýrasýslu 1531-1536 en þá var hann valinn til að taka við biskupsdæminu af Ögmundi, sem orðinn var heilsulaus og sjóndapur. Hann sigldi til Noregs um haustið og hlaut vígslu hjá Ólafi Engilbertssyni erkibiskupi í Niðarósi um veturinn en hafði fengið fótarmein, veiktist um leið og vígslunni lauk og lést eftir nítján daga, svo að hann náði aldrei að setjast á biskupsstól. Hann var raunar ekki eini Skálholtsbiskupinn sem þannig fór fyrir. Grímur Skútuson dó meðan hann beið eftir siglingu til Íslands 1321 og Marcellus lét einfaldlega aldrei sjá sig á landinu þótt hann væri Skálholtsbiskup í tólf ár.
Fylgikona Sigmundar var Þuríður stóra Einarsdóttir, sem áður hafði fylgt Þórði Einarssyni presti í Hítardal en eftir lát Sigmundar tók hún saman við Odd Gottskálksson. Dóttir Sigmundar og hennar var Katrín, kona Egils Einarssonar lögréttumanns á Snorrastöðum í Laugardal. Dóttir Þuríðar með Þórði var Jórunn, kona Þórðar Guðmundssonar lögmanns og móðir Gísla Þórðarsonar lögmanns.
Sórey
thumb|right|Ráðhús Sóreyjar. Sórey (danska: Sorø) er bær á Sjálandi í Danmörku. Munkaklaustur var sett þar á stofn í skógi vöxnu svæði við Sóreyjarvatn af föður og föðurbróður Absalons erkibiskups. Þetta klaustur var voldugt og ríkt og mikið fræðasetur. Þar var um margar aldir menntasetur og riddaraskóli, Háskólinn í Sórey.
Íbúar eru um 8000 (2018).
Cooks-eyjabúar
250px|right|thumb|Dansarar frá [[Cooks-eyjar|Cook-eyjum á Pasifika-hátíðinni í Auckland á Nýja Sjálandi.]] Cooks-eyjabúar, einnig þekktir sem Cooks-eyja Maórar eða Rarotongar, eru fólk frá Cook-eyjum. Aðaltungumál þeirra er Cooks-eyja maóríska. Fleiri Cooks-eyjabúar eru á Nýja-Sjálandi og Ástralíu en á Cooks-eyjum.
Mosvallahreppur
Mosvallahreppur var hreppur í Önundarfirði í Vestur-Ísafjarðarsýslu, kenndur við bæinn Mosvelli.
Árið 1922 var hreppnum skipt í tvennt, sunnan fjarðar hét áfram Mosvallahreppur, en norðan hans Flateyrarhreppur. Hinn 1. júní 1996 sameinuðust Mosvallahreppur og Flateyrarhreppur á ný auk fjögurra annarra sveitarfélaga: Ísafjarðarkaupstaðar, Mýrahrepps, Suðureyrarhrepps og Þingeyrarhrepps, undir nafninu Ísafjarðarbær.
Jarðir í Mosvallahreppi árið 1858:
Sviðnur
Sviðnur eru eyjar í Inneyjum á Breiðafirði. Þær liggja 3-4 kílometra í hásuður frá Bæjarey í Skáleyjum. Bæjareyjan er lítil og úteyjar einnig. Bær sem þar stóð brann árið 1956 og hafa eyjarnar síðan verið í eyði. Talið er að eyjarnar hafi hlotið nafn af eldi sem þar hafi verið kveiktur i kjarri, og þá ef til vill brunnið (sviðnað) meira en til var ætlast.
Valerius Maximus
Valerius Maximus var rómverskur rithöfundur og sagnaritari. Hann var að störfum í valdatíð Tiberiusar keisara.
Lítið sem ekkert er vitað um ævi Valeriusar Maximusar annað en að fjölskylda hans var fátæk og að hann átti allt sitt að þakka Sextusi Pompeiusi (ræðismaður árið 14), skattlandsstjóra í Asiu, en Valerius fylgdi honum þangað árið 27.
Stílbrögð Valeriusar bera mikinn keim af mælskulist en Valerius segir reyndar sjálfur í formála bókar sinnar að henni sé ætlað að þjóna sem sagnfræðigrunnur í menntun mælsumanna, svo að nemendur læri að skreyta ræður sínar með skírskotunum til sögunnar.
Helstu heimildir Valeriusar eru rit Ciceros, Liviusar, Sallustiusar og Pompeiusar Trogusar en einkum þeir tveir fyrstnefndu. Valerius þykir ekki gagnrýninn á heimildir sínar og virðist stundum misskilja þær eða jafnvel vera í mótsögn við sjálfan sig.
Saga Íslands
Saga Íslands er saga byggðar og menningar á Íslandi, sem er stutt miðað við sögu landa á meginlandi Evrópu. Landnám hófst seint á 9. öld eftir Krist og byggðist landið fljótt, einkum frá Noregi (en einnig Bretlandseyjum). Landið tilheyrði engu ríki þar til Íslendingar gengu Noregskonungi á hönd með undirritun Gamla sáttmála árið 1262/64. Noregur og Ísland urðu svo hluti af Danaveldi 1380. Samhliða þjóðernisvakningu víða um Evrópu ágerðist þjóðhyggja og sjálfstæðisbarátta Íslendinga eftir því sem leið á 19. öldina og lauk með því að Ísland hlaut fullveldi 1. desember 1918. Danski konungurinn hélt þó áfram að vera konungur Íslands þar til Lýðveldið Ísland var stofnað 17. júní 1944 og varð þá að fullu sjálfstætt.
Sögu langra tímabila má greina niður í styttri tímabil eftir víðtækum stjórnarfarslegum, tæknilegum og félagslegum breytingum sem má afmarka með nokkuð skýrum hætti. En því fer þó fjarri að hægt sé að ákvarða endanlega hvaða atriði skipti mestu máli í sögu Íslands þannig að allir séu sammála. Þannig hefur ein athugun á 11 námsbókum í Íslandssögu á grunnskólastigi leitt í ljós að aðeins 12% nafngreindra einstaklinga eru konur á sama tíma og 93% höfundanna eru karlar. Sem dæmi sé gjarnan fjallað um landnámsmanninn Ingólf Arnarsson, sem fyrstur byggði Ísland, og Hallveigar konu hans sé lítið getið.
Landmyndun
thumb|left|Áætluð flekaskil jarðarinnar samkvæmt [[flekakenningin|flekakenningunni ]]
Ísland er á skilum Norður-Ameríku- og Evrasíuflekanna, á svokölluðum heitum reit og er þar því mikil jarðvirkni. Flekarnir tveir stefna hvor í sína áttina með nokkurra millímetra hraða á ári. Elstu hlutar Íslands urðu til fyrir um 20 milljónum árum síðan. Til samanburðar má nefna að talið er að Færeyjar hafi orðið til fyrir um 55 milljónum árum, Asóreyjar um 7 milljónum árum og Hawaii eyjar innan við milljón árum síðan.
Yngstu berglög Íslands á suðvesturhorni og á miðhálendinu eru ekki nema um 700 þúsund ára gömul. Jarðsagan skiptist niður í ísaldir eftir hitastigi og veðurfari. Síðasta jökulskeið er talið hafa hafist fyrir um 70 þúsund árum og lokið fyrir um 10 þúsund árum síðan. Á meðan því stóð huldi stór ísjökull landið og mótuðu skriðjöklar firði og dali landsins.
Landafundir
thumb|Hin dularfulla eyja Thule á korti eftir [[Olaus Magnus ]]
Áður en Ísland var byggt á 10. og 11. öld er talið mögulegt að þar hafi menn haft dvalarstað um stundarstakir. Sagt er að maður að nafni Pýþeas frá Massailíu (Marseille í Frakklandi) hafi ferðast norður um höf á 4. öld f.Kr. og fundið eða haft afspurnir af eyju sem hann nefndi Thule eða Ultima Thule, hafa menn leitt líkum að því að hér gæti hann verið að tala um Ísland en lítið er hægt að fjölyrða frekar um það.
Þess er getið í Íslendingabók Ara fróða að írskir munkar, svonefndir papar, hafi numið hér land á ofanverðri 8. öld. Um þetta leyti ritaði keltneskur munkur, Dicuil að nafni, um ferðir munka á norðlægum slóðum og ætla menn að hann hafi meðal annars verið að tala um Ísland. Þessu til stuðnings hefur verið bent á að til eru nokkur örnefni með vísanir í papa, til dæmis Papey en á móti kemur að engar fornleifar hafa fundist sem staðfesta með óumdeilanlegum hætti veru papa hér á landi.
Norðmaðurinn Naddoður er sagður hafa komið til Íslands og sagði hann frá landi sem hann nefndi Snæland þegar hann sneri aftur heim. Svíinn Garðar Svavarson og Náttfari, frjálsir menn, eiga einnig að hafa komið til landsins samkvæmt Landnámu. Garðar sneri aftur heim en Náttfari varð eftir ásamt ambátt einni og þræl og urðu því fyrstu eiginlegu landnámsmenn Íslands.
Hrafna-Flóki Vilgerðarson er einnig talinn hafa heimsótt landið. Hann mun hafa eytt tveimur árum á Íslandi og hafa haft með sér kvikfé sem drapst vegna þess að honum yfirsást að heyja fyrir veturinn. Gaf hann landinu nafnið Ísland.
Landið numið
thumb|right|Málverk af Ingólfi Arnarsyni eftir [[Johan Peter Raadsig frá 1850 ]]
Saga Íslands hefst samkvæmt hefðbundinni söguskoðun með landnámi Ingólfs Arnarsonar um 870 því þá hefst jafnframt skipulagt landnám Íslands. Ingólfur kaus sér búsetu í Reykjavík og er talið að skálarúst sem fannst við Aðalstræti nálægt aldamótunum 2000 geti hafa verið híbýli hans. Hann nam land frá ósum Ölfusár til ósa Brynjudalsár og „öll nes út“. Hann er jafnan talinn fyrsti landnámsmaðurinn og miðað við ártalið 874, því þá er hann talinn hafa byggt bæ sinn. Fornleifarannsóknir á síðustu árum benda þó til þess að mannabyggð hafi verið hér töluvert fyrr.
Fyrstu landnámsmennirnir helguðu sér lönd, sumir mjög stór. Þegar öll lönd höfðu verið helguð hélt fólk áfram að setjast að og nema lönd, þá með leyfi þeirra sem höfðu áður helgað sér þau, stundum gegn greiðslu. Í Landnámabók, sem er helsta heimildin um landnám Íslands en var ekki skrifuð fyrr en meira en tveimur öldum eftir að því lauk, eru taldir upp rúmlega 400 landnámsmenn.
Uppruni landnámsmanna
Lengst af hefur verið talið að langflestir landnámsmanna hafi komið frá Noregi, nokkrir frá Danmörku og Svíþjóð og fáeinir frá Bretlandseyjum og þá yfirleitt afkomendur norrænna manna sem þar höfðu búið í 1–2 kynslóðir, auk þess sem einhverjir landnámsmanna hefðu kvænst og einnig hefðu þeir tekið með sér eitthvað af þrælum frá Bretlandseyjum. Nýlegar erfðafræðirannsóknir benda til þess að líklega hafa um 80% karla sem hingað komu verið af norrænum uppruna en aðeins um helmingur kvenna. Þetta þýðir að Íslendingar eru að meira en þriðjungi breskir að uppruna. Þessa sést hins vegar lítinn stað í íslenskri tungu og menningu.
Ástæður þess að landnámsmenn fluttust hingað eru einkum taldar tvær. Í fyrsta lagi voru landþrengsli í Noregi, sem raunar hefur einnig verið talin ein helsta ástæða víkingaferðanna, og ónumið land í vestri þar sem hægt var að helga sér stór landsvæði hefur þá freistað margra. Auk þess mun ríkismyndun Haraldar hárfagra í Noregi hafa haft áhrif, margir höfðingjar sættu sig ekki við að vera undir veldi hans.
Þjóðveldið
Stundum er talað um þjóðveldistímann, frá stofnun Alþingis 930 fram til þess er Íslendingar gengu Noregskonungi á hönd 1262, sem gullöld Íslendinga, þótt Sturlungaöldin sé raunar oft undanskilin. Víst er að miðbik þessa tímabils, eftir lok sögualdar og fram á síðari hluta 12. aldar, var tiltölulega friðsælt og hagsælt tímabil í Íslandssögunni, árferði virðist hafa verið tiltölulega gott og engar sögur fara af meiriháttar innanlandsátökum, öfugt við það sem segja má um hin Norðurlöndin; í Noregi geisaði til að mynda nær stöðug borgarastyrjöld megnið af 12. öld. Á 13. öld snerist þetta hins vegar við.
Söguöld
thumb|Fyrsta blaðsíðan af handriti [[Hrafnkels saga Freysgoða|Hrafnkels sögu Freysgoða ]]
Austur-Húnavatnssýsla
350px|thumb|
Saga Íslands
Söguöld
Flestar Íslendingasögurnar segja frá atvikum sem eiga að hafa gerst á tímabilinu frá því á síðari hluta landnámsaldar og fram til 1030 eða þar um bil. Þetta var mikill umbrotatími, landið var fullnumið og farið að þrengjast um sumstaðar en stjórnskipulag og réttarkerfi ekki fullmótað og mönnum gekk misjafnlega að beygja sig undir það. Íslendingar voru líka mikið í ferðum til útlanda, sigldu til Noregs á konungsfund eða til að versla og fóru í víkingaferðir til Bretlandseyja og tóku þar þátt í bardögum og ránsferðum. Margar Íslendingasagna gerast að hluta til erlendis.
Austur-Húnavatnssýsla
Austur-Húnavatnssýsla var ein af sýslum Íslands. Sýslur eru ekki lengur stjórnsýslueiningar á Íslandi, en nafnið er enn notað til að vísa til svæðisins.
Austur-Húnavatnssýsla er á Norðurlandi, milli Vestur-Húnavatnssýslu og Skagafjarðarsýslu en þar að auki á hún mörk að Mýrasýslu og Árnessýslu. Sýslan liggur fyrir botni Húnaflóa og er alls um 4920 km². Tveir þéttbýlisstaðir eru í sýslunni; Blönduós og Skagaströnd. Sýslunnar var fyrst getið, svo vitað sé, árið 1552. Saman eru sýslurnar, Austur- og Vestur-Húnavatnssýsla, oft nefndar Húnaþing.
Saga Íslands
Söguöld
Sögurnar eru flestar skráðar 200-300 árum eða meira eftir að atburðir sem þær segja frá gerðust og geta því ekki talist örugg heimild. Sumt er líka stutt af öðrum heimildum, svo sem fornleifarannsóknum. Sögurnar gefa líka mikilvægar upplýsingar um hugmyndir 13. aldar Íslendinga um mannlíf og landshætti á fyrstu öldum Íslandssögunnar.
Blondi
Blondi (1941 – 30. apríl 1945) var hundur Adolfs Hitler. Blondi var þýskur fjárhundur, sem voru dálætis hundar Hitlers og var gefin honum sem gjöf af Martin Bormann árið 1941. Samkvæmt vitnum var Hitler afar hrifinn af Blondi og leyfði henni að sofa inn í svefnherberginu sínu eða hreinlega uppi í rúmi sínu.
Saga Íslands
Goðar og goðorð
Á landnámsöld urðu til stjórnareiningar sem nefndust goðorð og áttu sér ekki eiginleg landfræðileg mörk. Um var að ræða eins konar bandalag bænda við goðana, en hverjum bónda var skylt að fylgja einhverjum goða sem þeim var frjálst að velja sjálfir. Fylgismenn goðans voru kallaðir þingmenn hans. Goðinn var fulltrúi bændanna á héraðsþinginu og gætti hagsmuna þeira. Goðorðin voru 36 við stofnun Alþingis en var síðar fjölgað um þrjú og voru goðar eftir það 39.
Austur-Húnavatnssýsla
Nafn sýslunnar
Í Landnámabók segir frá því þegar Ingimundur gamli, landnámsmaður í Vatnsdal, sá birnu með tvo húna við Húnavatn i Austur-Húnavatnssýslu: Fékk vatnið nafn af húnunum og síðan sýslan nafn af vatninu.
Blondi
Blondi dó þegar læknir Hitlers gaf henni blásýru í matinn en Hitler grunaði Himmler (sem gaf honum blásýruna í gjöf) um græsku og vildi sjá hvort blásýran virkaði. Blásýran virkaði og Blondi dó og Hitler varð, samkvæmt vitnum, afar sorgmæddur og grét yfir Blondi því það var uppáhalds hundurinn hans.
Saga Íslands
Stofnun Alþingis
Landnámsmenn gerðu sér fljótt grein fyrir því að einhvers skipulags væri þörf, ekki síst til að leysa úr deilumálum sem upp komu þegar landsmönnum fjölgaði og þrengdist um svigrúm. Þeir voru líka vanir þinghaldi úr heimalöndum sínum. Því komu staðbundin þing fljótlega til sögunnar og eru Kjalarnesþing í landnámi Ingólfs og Þórsnesþing á Snæfellsnesi talin elst, enda byggðust svæðin í kringum þau mjög snemma.
Faraó
thumb|right|Dæmigerð mynd af faraó í fullum skrúða, með [[nemes (höfuðklút), gervihökutopp og klæddur í skrautlegt pils.]] Faraó (úr fornegypsku: pr-`3 „mikið hús“) er titill sem venja er að nota um konunga Egyptalands hins forna. Upphaflega kom orðið fyrir í samsettum titlum með vísun til konungshallarinnar eins og í smr pr-`3, „hirðmaður hins mikla húss“. Á tímum átjándu konungsættarinnar var farið að nota orðið til að ávarpa konunginn, sem annars er nswt á fornegypsku. Löngu síðar, á þriðja millitímabilinu, var þetta orð líklega borið fram *par-ʕoʔ sem varð φαραώ í forngrísku og pharaō í latínu. Brátt myndaðist hefð fyrir því að nota orðið sem titil allra konunga Egyptalands hins forna, hvort sem þeir ríktu fyrir eða eftir tíma átjándu konungsættarinnar.
Saga Íslands
Stofnun Alþingis
Brátt sáu menn þó að heppilegast væri að hafa eitt þing fyrir allt landið og árið 930 var Alþingi stofnað sem löggjafarsamkunda og æðsti dómstóll Íslendinga. Er það talið elsta starfandi þing í heiminum í dag, þótt hlé hafi orðið á þinghaldi á 19. öld.
Faraó
Í Egyptalandi hinu forna erfðist konungstitillinn yfirleitt í kvenlegg og menn urðu konungar vegna tengsla sinna við konungbornar konur. Í fyrstu var litið svo á að konungurinn væri sonur kýrgyðjunnar Bat og síðar Haþor en síðar komst hefð á að líta á hann sem líkamning fálkaguðsins Hórusar á jörðu meðan hann lifði, og Ósíriss eftir að hann dó. Þegar dýrkun Ósíriss og Ísisar varð áberandi varð konungurinn að tengilið dauðlegra manna við Ósíris sem sameinaðist honum eftir dauða sinn.
Blondi
Blondi í nasistaáróðri
Hitler notaði Blondi mikið í áróðri til að sýna að hann væri dýravinur og þætti vænt um dýr. Fræg voru spjöld og plaköt í Þýskalandi með Hitler og hundinum sínum þar sem undir stóð „Hitler und Blondi, der Nazihund“" sem útlegst á íslensku „Hitler og nasistahundurinn Blondi“
Austur-Húnavatnssýsla
Náttúrufar
Nokkrar af þekktustu ám landsins setja mark sitt á sýsluna og eru það helstar Blanda, Laxá á Ásum og Laxá í Refasveit, sem og Vatnsdalsá.
Saga Íslands
Skipulag þingsins
Æðsta stofnun þingsins var lögrétta, sem setti ný lög, fjallaði um mál og nefndi menn í fimmtardóm, sem var eins konar yfirréttur, eftir að honum var komið á um 1005, en einnig störfuðu á þinginu fjórir fjórðungsdómar, einn fyrir hvern landsfjórðung. Í henni sátu 48 goðar (eða goðorðsmenn) á miðpalli og hafði hver þeirra tvo ráðgjafa, annar sat fyrir framan hann og hinn fyrir aftan, þannig að í raun sátu 146 menn í lögréttu.
Austur-Húnavatnssýsla
Náttúrufar
Á Skagaströnd er undirlendi meðfram sjó á um 2-4 km breiðri ræmu. Er sú sveit grösug og gróin. Á Skaga eru einnig ýmsir dalir; mestur þeirra er Laxárdalur en um hann liggur þjóðvegurinn um Þverárfjall.
Hrím
Hrím (einnig ritað hrími í fornu máli) er hvítir og fremur grófir ískristallar sem myndast þegar frostkaldir þokudropar setjast á eitthvað í frosti. Hrím er algengast til fjalla. Hrím myndast ekki á rúðum, það er héla.
Orðsifjar
Orðið hrím kemur af fornnorska orðinu hrím, sem kemur af indó-evrópsku rótinni *krei- (sem þýðir að „strjúka yfir“ eða að „snerta laust“). Hrím er einnig samstofna færeyska orðinu rím, sænska orðinu rim, sænska mállýskuorðinu rim („saltlag á kjöti“, „héla“); fornenska og fornsaxneska orðinu hrīm sem þýðir það sama (en þaðan kom enska orðið rime).
Saga Íslands
Skipulag þingsins
Lögsögumaður var æðsti og eini launaði embættismaður þingsins og var hann kosinn af lögréttu þriðja hvert ár. Lögin voru ekki til skrifuð, enda var ritöld ekki hafin, en fyrir stofnun alþingis höfðu Íslendingar sent mann sem Úlfljótur hét til Noregs til að kynna sér lög þar og sagði hann manna fyrstur upp lög á Þingvöllum. Þau voru sniðin eftir Gulaþingslögum í Noregi, enda munu flestir landnámsmenn hafa komið af því svæði. Þekkt eru nöfn allra lögsögumanna frá upphafi og þar til embættið var lagt niður 1271.
Austur-Húnavatnssýsla
Náttúrufar
Berggrunnurinn í Austur-Húnavatnssýslu myndaðist á tertíertíma fyrir um 6-8 milljón árum síðan. Það einkennist af blágrýti og halla berglögin alla jafna til vestur - þó eru nokkur stór misgengi s.s. um Langadalsfjall og Blöndudal. Fjórar megineldstöðvar eru þekktar innan sýslunnar; eru þær í Víðidalsfjalli, Vatndals- og Svínadalsfjalli, Laxárdalsfjöllum á Skaga og fyrir botni Blöndudals. Á þessum stöðvum er að finna líparít. Inn til heiða og á Skaga eru víða grágrýtismyndanir frá miðhluta ísaldar fyrir 1-2 milljón árum síðan.
Sýslan er öll gróðursæl þó þar sé engvir skógarnir. Á Skaga ber gróðurinn þess vitni að vera á útkjálka enda er hann opinn fyrir köldum hafáttum. Upp af sveitunum eru heiðarlöndin víðáttumikil með brokmýrar, moseþembur og flóa. Gróið land innan sýslumarka er talið vera alls um 1384 km² eða 28% af flatarmáli hennar. Vegna þessara gróðurskilyrða er sýslan mikið landbúnaðarhérað.
Saga Íslands
Skipulag þingsins
Árið 965 var ákveðið að skipta landinu í fjórðunga. Þrjú héraðsþing eða vorþing voru í hverjum fjórðungi nema Norðlendingafjórðungi, þar sem þau voru fjögur, að sögn Ara fróða vegna þess að Norðlendingar gátu ekki komið sér saman um annað en raunar var Norðlendingafjórðungur fjölmennasti fjórðungurinn. Vorþingin voru haldin í maí ár hvert. Þegar goðar komu heim frá alþingi héldu þeir svo leiðarþing en þar voru eingöngu gefnar skýrslur um það sem gerst hafði á þinginu.
Austur-Húnavatnssýsla
Náttúrufar
Á Skagaströnd er mikið útræði en slíkt var einnig í Kálfshamarsvík framan af síðustu öld en það lagðist af milli 1930 og 1940. Þar var reistur viti fyrst árið 1913 og síðar endurreistur árið 1939.
Saga Íslands
Kristnitaka
Flestir landsnámsmanna voru ásatrúar en nokkrir kristnir og höfðu þeir flestir kynnst kristinni trú og látið skírast á Bretlandseyjum. Fæstir virðast þó hafa viðhaldið trú sinni lengi hér og enginn landnámsmanna reisti kirkju en ásatrúarmenn reistu víða hof og blótuðu þar. Samkvæmt heimildum var það Þorvarður Spak-Böðvarsson sem byggði fyrstu kirkjuna í Neðri-Ási í Hjaltadal um 984. Um svipað leyti sendi Haraldur blátönn saxneskan biskup, Friðrek að nafni, til Íslands til kristniboðs og var Skagfirðingurinn Þorvaldur víðförli með honum í för.
Austur-Húnavatnssýsla
Stjórnsýsla
Austur- og Vestur-Húnavatnssýslur eru eitt sýslumannsumdæmi og situr sýslumaður á Blönduósi en hefur útibú á Hvammstanga. Þá eru báðar Húnavatnssýslur og Strandasýsla eitt prófastsdæmi. Prestaköllin eru:
Sveitarfélög
Eftirfarandi sveitarfélög eru í sýslunni (fyrrverandi innan sviga):
Saga Íslands
Kristnitaka
Fleiri kristniboðar komu hingað á næstu árum og varð þeim nokkuð ágengt. Þekktastur þeirra var Þangbrandur. Honum tókst að kristna austfirska höfðingjann Síðu-Hall og aðra í kjölfarið, þar á meðal Gissur hvíta og Hjalta Skeggjason. Ólafur Tryggvason Noregskonungur var mjög áhugasamur um að kristna Ísland – með góðu eða illu. Á Alþingi sumarið 1000 (þó líklega fremur árið 999 samkvæmt rannsóknum dr. Ólafíu Einarsdóttur) voru flokkar bæði kristinna manna undir forystu þeirra Gissurar og Hjalta og heiðinna fjölmennir og stefndi í vopnaviðskipti. Þó tókst að afstýra blóðsúthellingum og ákváðu Íslendingar að taka kristni að ráðum Þorgeirs ljósvetningagoða. Þessu voru þó að sögn settar þær undantekningar að Íslendingar máttu enn þá blóta leynilega, bera út börn og eta hrossakjöt, en hafi slíkar undantekningar verið gerðar í raun hurfu þær fljótt úr sögunni.
Biskupsstólar og klaustur
Næstu árin voru hér ýmsir förubiskupar en árið 1056 var Ísleifur Gissurarson vígður biskup Íslands og Skálholtsstóll stofnaður. Árið 1096 eða 1097 fékk sonur hans, Gissur Ísleifsson, sem tók við af föður sínum, komið því fram að tíund var tekin upp en það var skattur á eignir Íslendinga sem skiptist í fernt. Fjórðung fengu prestar, fjórðung fengu kirkjur til viðhalds, fjórðungur rann til biskups og síðasti fjórðungurinn fór til þurftarmanna. Þar sem kirkjur voru yfirleitt á höfuðbólunum sem höfðingjar áttu og þeir voru margir vígðir menn og voru sjálfir prestar þýddi þetta að þeir fengu í raun helminginn af tíundinni. Stuðlaði það að auðsöfnun þeirra en átti eftir að valda miklum deilum síðar (Sjá Staðamálin).
Norðurland var fjölmennasti landsfjórðungurinn og þótti Norðlendingum þeir afskiptir með biskup og vildu líka halda eftir innan fjórðungsins tekjum sem runnu til Skálholts. Árið 1106 var orðið við óskum þeirra og annar biskupsstóll stofnaður á Hólum í Hjaltadal. Fyrsti Hólabiskup var Jón Ögmundsson. Hann stofnaði þegar skóla á Hólum og efldi menntun en skóli var einnig í Skálholti, svo og í klaustrum og víðar, svo sem í Haukadal og Odda á Rangárvöllum.
Fyrsta klaustrið var stofnað á Þingeyrum í Húnaþingi 1133 og var það munkaklaustur af Benediktsreglu eins og Munkaþverárklaustur (1155) og Hítardalsklaustur (1155), en það síðastnefnda var skammlíft. Klaustrin voru auk biskupsstólanna helstu menntasetur landsins og í sumum þeirra voru góð bókasöfn. Þar voru skrifaðar upp bækur og þegar leið á þjóðveldisöld fór þar fram umfangsmikil sagnaritun. Margar helstu gersemar íslenskra handrita eru skrifaðar í klaustrum.
Lög þjóðveldisins
Með aukinni menntun hófst ritöld á Íslandi. Samkvæmt því sem Ari fróði segir rituðu Hafliði Másson og aðrir lögbókina Hafliðaskrá (sem innihélt m.a. Vígslóða) á heimili Hafliða á Breiðabólstað í Vesturhópi veturinn 1117–18 og er það fyrsta fyrsta þekkta ritið á íslensku. Stuttu seinna var Íslendingabók Ara fróða rituð.
Lagasafn þjóðveldisaldar kallaðist seinna Grágás en þar er ekki um eiginlega lögbók að ræða. Refsingar skiptust í þrjá flokka. Þessar refsingar kölluðust útlegð, fjörbaugsgarður og skóggangur. Þeir sem dæmdir voru sekir skógarmenn voru í raun útskúfaðir úr þjóðfélaginu og réttdræpir hvar sem til þeirra náðist. Kirkjan hafði einnig yfir refsingum að ráða og gátu biskupar meðal annars bannfært menn.
Sturlungaöld
Þegar leið á 12. öld fór stöðugleiki og grunnur íslenska samfélagsins, sem byggðist á jafnvægi milli höfðingja, að raskast. Goðorð erfðust og gengu kaupum og sölum og völdin söfnuðust á færri hendur en áður. Þessi þróun hófst í Skagafirði og Árnesþingi og er hugsanlegt að stofnun biskupsstóla í þessum héröðum hafi haft einhver áhrif á það. Segja má að Ísland hafi smátt og smátt orðið samsafn laustengdra borgríkja, þó án skýrra landfræðilegra marka.
Bændur og búalið neyddust til að beygja sig undir vald stórbænda, sem seildust eftir æ meiri völdum. Um leið lenti höfðingjum æ oftar saman og átökin urðu víðtækari. Í erjum og orrustum sögualdar höfðu bardagamenn hverju sinni yfirleitt ekki verið nema nokkrir tugir (fræðimaðurinn Jón Ólafsson frá Grunnavík lýsti á 18. öld efni Íslendingasagna í þremur orðum: „Bændur flugust á“) en á Sturlungaöld voru háðar stórorrustur á íslenskan mælikvarða, þar sem hundruð eða jafnvel þúsundir manna börðust. Ýmiss konar bandalög urðu til og griðrof og svik urðu algeng.
Aðdragandi
Hin eiginlega Sturlungaöld er raunar ekki talin hefjast fyrr en um 1220 en ræturnar liggja þó lengra aftur og segja má að fyrsta vísbendingin um rósturnar sem í vændum voru megi sjá í deilum Hvamm-Sturlu Þórðarsonar við Pál Sölvason um 1180. Sturla var höfðingi á uppleið sem ætlaði sér stóra hluti og lét ekki hlut sinn fyrir neinum. Hann þótti sýna mikla óbilgirni í deilum sínum við Pál en þeim lauk með því að Jón Loftsson í Odda, leiðtogi Oddaverja og mikill sáttasemjari, úrskurðaði í málum þeirra og bauðst um leið til að fóstra Snorra, yngsta son Sturlu.
Á næstu áratugum var nokkuð um erjur og deilur og eru þekktust átök þeirra Guðmundar dýra Þorvaldssonar á Bakka í Öxnadal og Önundar Þorkelssonar í Lönguhlíð, sem lauk með Önundarbrennu 1197.
Rétt eftir aldamótin 1200 lét svo Ásbirningahöfðinginn Kolbeinn Tumason kjósa Guðmund Arason til biskups á Hólum og taldi að hann yrði sér leiðitamur en það var öðru nær. Með þeim varð brátt fullur fjandskapur sem lauk með falli Kolbeins í Víðinesbardaga 1208. Ættmenn hans héldu þó áfram fjandskap við biskup og var hann á stöðugum hrakningi um landið og til útlanda næstu áratugi. Einnig má nefna víg Hrafns Sveinbjarnarsonar (1213), sem dró langan hefndarhala á eftir sér.
Snorri og Sturlungar
thumb|Snorralaug við Reykholt
Hvamm-Sturla átti þrjá syni; Þórð, Sighvat og Snorra, sem allir urðu valdamiklir goðorðsmenn, Þórður á Snæfellsnesi, Snorri í Borgarfirði og Sighvatur fyrst í Dölum og síðar í Eyjafirði. Þeir voru mjög áberandi í átökum Sturlungaaldar, einkum Snorri og Sighvatur, ásamt Sturlu syni Sighvats og Kolbeini unga, leiðtoga Ásbirninga og Gissuri Þorvaldssyni, foringja Haukdæla.
Snorri var í Noregi á árunum 1218–20, gerðist þar handgenginn Skúla jarli Bárðarsyni og tókst á hendur það hlutverk að gera Ísland að skattlandi Noregs. Upphaf Sturlungaaldar er gjarna miðað við heimkomu Snorra til Íslands 1220 en hann aðhafðist þó fátt til að sinna hlutverki sínu næstu árin, heldur stundaði ritstörf og er talið að hann hafi skrifað sín helstu stórvirki á þeim árum.
Nóg var þó um átök: Sighvatur Sturluson og Sturla sonur hans fóru í Grímseyjarför 1222 til að hefna fyrir víg Tuma Sighvatssonar. Björn bróðir Gissurar Þorvaldssonar var drepinn á Breiðabólstað í Fljótshlíð 1221 af Oddaverjum. Synir Hrafns Sveinbjarnarsonar brenndu Þorvald Vatnsfirðing inni árið 1228 til að hefna fyrir föður sinn og synir Þorvaldar reyndu að hefna hans í Sauðafellsför 1229 en voru sjálfir felldir nokkrum árum síðar.
Sturla Sighvatsson fór í suðurgöngu til Rómar árið 1233 til að gera yfirbót fyrir sig og föður sinn vegna illrar meðferðar á Guðmundi Arasyni biskupi í Grímseyjarför. Á heimleið kom hann við í Noregi og var þá falið af Hákoni konungi að taka að sér það verk sem Snorri hafði ekki sinnt, sem sé að koma Íslandi undir konung. Sturla lét þegar til sín taka þegar heim kom, hóf þegar að auka við veldi sitt og tókst meðal annars að hrekja Snorra frænda sinn og Órækju son hans úr landi. Hann lagði svo til atlögu við Gissur Þorvaldsson og tókst að ná honum á sitt vald í Apavatnsför en Gissur slapp undan og þeir Kolbeinn ungi tóku höndum saman og í Örlygsstaðabardaga, fjölmennasta bardaga sem háður hefur verið á Íslandi, féllu feðgarnir Sighvatur og Sturla.
Árið 1239 sneri Snorri heim frá Noregi þrátt fyrir bann konungs. Konungur áleit hann landráðamann við sig og sendi Gissuri Þorvaldssyni boð um að flytja Snorra til Noregs eða drepa hann ella. Gissur fór að Snorra í Reykholti og lét drepa hann þar haustið 1241.
Þórður kakali og Gissur jarl
Þórður kakali, sonur Sighvats Sturlusonar, hafði verið í Noregi en sneri heim 1242 og á næstu árum tókst honum með skæruhernaði gegn Kolbeini unga, sem hafði lagt undir sig allt veldi föður hans og bræðra, að efla styrk sinn. Hápunktur þeirra átaka var Flóabardagi, eina sjóorrusta Íslandssögunnar, árið 1244. Kolbeinn lést ári síðar og Þórður felldi arftaka hans, Brand Kolbeinsson, í Haugsnesbardaga árið 1246. Hann réði eftir það öllu Norðurlandi og frá 1247–50 var hann valdamesti maður landsins því konungur hafði kyrrsett Gissur Þorvaldsson í Noregi. En árið 1250 kallaði konungur Þórð til Noregs og kyrrsetti hann en Gissur kom heim 1252.
Óvinir Gissurar reyndu að brenna hann inni í Flugumýrarbrennu 1253 en tókst ekki, þótt kona hans og synir létust í brennunni. Næstu árin gekk á með skærum og bardögum, vígum og níðingsverkum. Landsmenn voru orðnir mjög þreyttir á átökum höfðingja og sögðu jafnvel að þeir vildu helst engan höfðingja hafa yfir sér. Gissur kom heim með jarlsnafnbót en hún dugði honum lítið. Þorgils skarði, sonarsonur Þórðar Sturlusonar, var drepinn 1258, síðastur af hinum herskáu leiðtogum Sturlunga, en föðurbróðir hans, Sturla Þórðarson sagnaritari, lifði eftir og skráði sögu Sturlungaaldar.
Skattlandið Ísland
Á 13. öld var mikið ritað af samtímasögum og heimildir um atburði aldarinnar eru því mun betri en um aldirnar sem á eftir fóru en þó hefur töluvert varðveist af skjölum af ýmsu tagi, auk þess sem annálar voru ritaðir, en þeir eru oft mjög stuttorðir um mikla atburði.
Mýrahreppur
Mýrahreppar getur áttt við eftirfarandi:
Saga Íslands
Skattlandið Ísland
thumb|Hreyfimynd sem sýnir útbreiðslu svarta dauða á korti af Evrópu Þótt einstakir höfðingjar söfnuðu miklum auð á 14. og 15. öld fór ástandið almennt versnandi. Þar kom margt til, svo sem kólnandi veðurfar (Litla ísöldin svokallaða hófst um miðja 15. öld), eldgos og ýmis óáran og ekki síst Svarti dauði, sem gekk á Íslandi 1402–03 og felldi stóran hluta landsmanna. Fjöldi jarða lagðist í eyði, leiguverð lækkaði og mikill skortur var á vinnuafli, ekki síst til sjósóknar svo að minna aflaðist af fiski, sem var helsta útflutningsvaran. Í lok 15. aldar (1494–95) gekk svo önnur afar mannskæð sótt um landið, Plágan síðari.
Breytingar á stjórn og þingi
Með Gamla sáttmála féllust Íslendingar á að greiða Noregskonungi skatt gegn því að hann tryggði frið og reglulegar siglingar til landsins; þó hefur sú kenning komið fram að ákvæðið um siglingar hafi ekki komið inn fyrr en mun seinna því að á 13. öld hafi Íslendingar ekki þurft að hafa miklar áhyggjur af siglingum til landsins. Í samtímaheimildum er heldur ekkert minnst á ákvæði um siglingar.
Í framhaldi af þessu voru lög þjóðveldisins endurskoðuð og árið 1271 sendi Magnús lagabætir Noregskonungur Íslendingum nýja lögbók, Járnsíðu, sem vakti þó enga hrifningu og var ekki samþykt í heild fyrr en 1273. Óánægja var þó áfram mikil og konungur lét þá semja nýja lögbók, Jónsbók (kennd við lögsögumanninn Jón Einarsson gelgju), sem samþykkt var 1281 eftir nokkrar deilur og var í gildi í margar aldir og nokkur ákvæði jafnvel enn í dag.
Þótt sambandið við Noregskonung hafi líklega litlu sem engu breytt fyrir almenning, nema hvað friður komst á í landinu, breyttist ýmislegt í stjórnskipun Íslands með tilkomu konungsvaldsins. Goðar höfðu ekkert vald lengur en í þeirra stað komu embættismenn. Sýslumenn, sem komu úr röðum helstu höfðingja og auðmanna landsins, tóku við héraðsstjórn og sáu um innheimtu skatta, dóma og refsingar, löggæslu og fleira. Yfir þeim var hirðstjóri, æðsti embættismaður konungs á landinu. Framan af voru hirðstjórarnir oftast íslenskir.
Helsta deilumálið í lok 13. aldar snerist um yfirráð yfir kirkjustöðum, staðamál síðari svokölluð, og tókst Árni Þorláksson Skálholtsbiskup, sem kallaður var Staða-Árni, þar á við veraldlega höfðingja. Þeim málum lauk með sættagerð í Ögvaldsnesi í Noregi og má segja að kirkjan hafi haft betur. Hún fékk vald í málefnum kirkna og presta og kirkjuréttar- og siðferðismálum og í kjölfarið óx vald hennar og eignir.
Norska öldin
Fjórtánda öldin hefur verið kölluð Norska öldin í sögu Íslendinga því þá voru tengsl Íslands og Noregs mikil. Ýmsir norskir embættismenn og biskupar gegndu embætti á Íslandi og verslun við Noreg var mikil, ekki síst eftir að mikill kippur kom í skreiðarverslun og útgerð. Vísir að fiskiþorpum byggðist upp á sumum helstu útgerðarstöðum Íslands og skreið tók við af vaðmáli sem helsta útflutningsvaran.