cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Type O Negative
Type O Negative var bandarísk goth-þungarokkssveit frá metal Brooklyn, New York. Hún var stofnuð árið 1989 af Peter Steele, Kenny Hickey, Josh Silver og Sal Abruscato. Trommarinn Johnny Kelly kom síðar. Tónlistin var mörkuð af djúpri röddu Steele og þungum, hægum riffum. Sveitin naut vinsælda um miðjan 10. áratug 20. aldar og seldust plöturnar Bloody Kisses og October Rust vel. Tónlist hennar var spiluð á MTV, VH1 og greinar voru birtar í tímaritum á borð við Rolling Stone. Algeng yrkisefni sveitarinnar voru rómantík, þunglyndi og dauði. Miklir áhrifavaldar á hljómsveitina voru Bítlarnir og Black Sabbath. Grínuðust þeir með því að kalla sig The drab four (í stað The fab four eins og Bítlarnir voru kallaðir)
Með andláti Pete Steele árið 2010 lögðu hinir meðlimirnir bandið niður og hafa starfað fyrir ýmsar hljómsveitir síðan.
Steele, sem var m.a. af norskum og íslenskum ættum, hannaði merki fyrir hljómsveitina og meðal annars Vínlandsfána sem var grænn og með skandinavískum krossi (fáninn hefur síðan verið notaður af hvítum öfgamönnum). Nafnið Type O Negative kemur úr blóðflokki -O.
Eiríkur góði
Eiríkur var kjörinn konungur eftir lát Ólafs bróður síns sumarið 1095. Hann var hávaxinn og sterkur og sagður hafa verið vinsælastur bræðra sinna. Hann var með Knúti helga bróður sínum þegar hann var myrtur í dómkirkjunni í Óðinsvéum og var sá eini af mönnum hans sem slapp þaðan lifandi.
Í upphafi konungsferils síns átti hann í harðri baráttu við Vinda í Norður-Þýskalandi og hafði betur. Hann hélt svo áfram að berjast fyrir því að fá Knút bróður sinn tekinn í helgra manna tölu, en á því hafði hann byrjað þegar eftir dráp Knúts, og tókst það. Einnig hélt hann áfram baráttu sem faðir hans hafði hafið fyrir því að fá sjálfstætt erkibiskupsdæmi í Danmörku og losa dönsku kirkjuna undir valdi erkibiskupsins í Hamborg-Brimum. Þetta tókst árið 1103, þegar erkibiskupsdæmið í Lundi (sem þá og lengi síðan tilheyrði Danmörku) var stofnað.
Sama ár ákvað Eiríkur að fara í pílagrímsferð til Jerúsalem. Hann hélt með fjölmennu fylgdarliði suður um Rússland og til Miklagarðs, þar sem hann heimsótti keisarann. Hann komst þó aldrei á áfangasað, heldur dó á Kýpur og er grafinn í Paphos. Bóthildur drottning, sem var með í för, hélt áfram til Landsins helga og dó að sögn á Olíufjallinu.
Sonur Eiríks og Bóthildar var Knútur lávarður (1096-1131), faðir Valdimars mikla Knútssonar konungs. Hann var barn að aldri þegar foreldrar hans dóu og Níels föðurbróðir hans var því valinn konungur. Eiríkur átti líka nokkur frillubörn, þar á meðal Harald kesju, sem settur var til að stjórna ríkinu þegar faðir hans fór í pílagrímsferðina, en þótti mjög harður og ófyrirleitinn og átti það stóran þátt í að hann varð ekki konungur eftir lát Eiríks þótt hann gerði kröfu til þess; Eirík eymuna, síðar konung, og Ragnhildi, móður Eiríks lambs, síðar konungs.
Robert De Niro
thumb|right|Robert De Niro árið 2008. Robert Mario De Niro yngri (f. 17. ágúst 1943) er bandarískur leikari, leikstjóri og kvikmyndaframleiðandi. Hann er þekktur fyrir að beita kerfisleiklist í hlutverkum skapþungra persóna. Hann vann sín fyrstu Óskarsverðlaun fyrir aukahlutverk í kvikmynd Francis Ford Coppola Guðföðurnum 2 árið 1974 en er einkum þekktur fyrir hlutverk sín í mörgum kvikmyndum Martins Scorseses á borð við Leigubílstjórann (1976) og Góða gæja (1990).
Brimnesá
Brimnesá dregur nafn sitt af bænum Brimnesi og liggur norðan við Dalvík. Áin á upptök sín í dal fyrir ofan Dalvík sem nefnist Upsadalur norðan við á en Böggvisstaðadalur sunnan við ánna. thumb|Brimnesá, horft upp í gilið sem áin liggur eftir Brimnesá hefur verið notuð í raforku framleiðslu og voru á tímabili tvær virkjanir í ánni. Virkjanirnar voru byggðar árið 1930 og skiluðu 6kw og 9kw. Sú stærri var í eigu Kaupfélags Eyfirðinga og sú minni í eigu Stefáns Jónssonar á Brimnesi. Raforkuframleiðslu í ánni var hætt 1953. Stífla og hús rafstöðvar Stefáns standa enn og eru skammt fyrir ofan Dalvík.
Notast var við grjót úr grjótnámu í gili brimnesár við gerð hafnar á Dalvík 1939 - 1945. Járnbrautir voru notaðar til að ferja grjótið úr gilinu og niður að hafnargarðinum. Enn í dag standa hlaðnir brúarstólpar fyrir neðan gilið þara sem járnbrautin fór yfir ánna.
Frystihús Samherja á Dalvík tekur inn vatn úr Brimnesá.
Olíuhámark
thumb|Olíuframleiðsla Bandaríkjanna ásamt mati Hubberts thumb|Olíuframleiðsla Noregs ásamt ferli Hubberts Olíuhámark (e. Peak oil) er hugtak sem Bandaríkjamaðurinn M. King Hubbert notaði fyrst árið 1956 um þann möguleika að olíuframleiðsla myndi á einhverjum tímapunkti ná hámarki og að ekki yrði þá hægt að auka framleiðsluna með nokkru móti. Olíuhámarkið er því mesta möguleg framleiðsla á þessari óendurnýjanlegu auðlind. Eftir að hámarkinu er náð stendur framleiðslan í stað fyrst um sinn, en eftir það dregst hún saman þar til að olíulindir heimsins tæmast. Hubbert spáði réttilega fyrir um það að olíuframleiðsla Bandaríkjanna myndi ná hámarki á árunum 1965-1970 og árið 1974 lagði hann fram þá kenningu að olíuhámarki fyrir heimsbyggðina yrði náð árið 1995.
Kenning Hubberts gerir samt sem áður ekki ráð fyrir því að hráolía heimsins klárist á örskömmum tíma og hrindi af stað orkukreppu. Sú framleiðsluminnkun sem kenningin segir til um mun eiga sér stað á lengri tíma og því ólíklegt að olía verði nokkurntímann jafn ódýr og hún var til að mynda á 9. áratug 20. aldar. Líklegra er að olíverð haldist nokkuð hátt og fari hækkandi eftir því sem framleiðsla minnkar, enda einfalt dæmi um framboð og eftirspurn. Í upphaflegri kenningu Hubberts gleymdist að gera ráð fyrir framförum í framleiðsluaðferðum og eins uppgötvun nýrra olíulinda sem gæti hafa skekkt niðurstöður hans, auk þess sem aðeins var horft til hefðbundinna olíulinda. Tækni í olíuvinnslu hefur tekið miklum framförum frá árinu 1956 og á 21. öldinni er hægt að vinna olíu sem áður var talin ónýtanleg.
Margir hafa reynt að segja til um það hvenær hámarkinu verði náð og hverjar afleiðingarnar muni verða. Bjartsýnustu spár segja að það magn olíu sem dælt verði upp muni ekki byrja að minnka fyrr en á fjórða áratugi 21. aldar. Einnig hefur er bent á að Hubbert hafi ekki getað spáð fyrir um uppgötvanir nýrra olíulinda eins og þeirra sem fundist hafa í Alaska og í Mexíkóflóa. Svartsýnni spámenn segja hins vegar að hámarkinu hafi þegar verið náð og niðursveiflan sé hafin.
Framboð og eftirspurn olíu
Upphaflega byggði Hubbert spár sínar um hámarksframleiðslu á framleiðsluaðferðir hráolíu sem þá voru stundaðar. Árið 1962 tók hann inn í greiningar sínar mögulegar framfarir í rannsóknum og framleiðslu. Þó var framleiðsla á leirsteins- og sandolíu ávallt undanskildar. Framboð á olíu hefur hækkað statt og stöðugt undanfarna áratugi. Samkvæmt Alþjóðlegu orkustofnuninni náði heimsframboð olíu sögulegu hámarki, 90.0 mb/dag, í nóvember 2011. En þrátt fyrir hina stöðugu aukningu á framboði, þá hefur eftirspurnin eftir olíu vaxið talsvert umfram það.
Olíubirgðir
Miklar deilur hafa risið innan olíusamfélagsins um olíubirgðir heimsins. En núverandi útreikningar innihalda olíulindir sem ómögulegt er að vinna miðað við núverandi getu. Stór hluti útreikninga um birgðir er því í rauninni eingöngu olíuauðlindir en ekki birgðir. Margir vísindamenn telja því að vinnsluhámarkið sé mun nær okkur en viðurkenndar spár greina frá. Energy Watch Group (EWG) fullyrti að raunbirgðir á olíu hafi náð hámarki árið 1980, þegar framleiðsla fór fyrst fram úr uppgötvun nýrra olíulinda. Þar sem aukning á birgðum væri þá blekking ein og dró þá ályktun að vinnsluhámarkið væri okkur þegar að baki.
Aðrar aðferðir við olíuvinnslu
Leita þarf leiða til að draga úr ásókn í olíulindir heimsins til að seinka eða koma í veg fyrir að olíuhámarkið verði að veruleika. Ásamt því að draga úr olíunotkun í heiminum þá er hydraulic fracturing eða notkun vökva til að brjóta jarðlög og losa þannig um jarðefnaeldsneyti, ákjósanleg leið til þess. Þessi aðferð var fyrst notuð árið 1947 en hefur þróast töluvert með árunum. Vökva er sprautað með háþrýstingi í jarðlögin og myndast með því rásir og kolvatnsefnin (hydrocarbons) þrýstast út. Þessi aðferð hefur verið nýtt í auknum mæli á síðustu misserum. Árið 2010 var áætlað að 60% af öllum nýjum olíu og gaslindum heimsins væru nýttar með þessum hætti. Í Bandaríkjunum er þessi iðnaður hlutfallslega stærstur innan olíugeirans.
Önnur aðferð sem notuð er við olíuvinnslu er vinnsla á svokölluðum olíusandi, sem einnig er kallaður tjörusandur. Olíusandur er blanda af leir, sandi, vatni og jarðbiki, sem er svört og seigfljótandi olía. Þar sem þessi blanda er ekki hráolía sem slík þarf að meðhöndla og vinna olíusandinn eftir kúnstarinnar reglum. Sandinum er mokað upp og hann fluttur í sérstakar vinnslustöðvar til hreinsunar. Til að aðskilja olíuna frá leir, sandi og biki er notað heitt vatn til að breyta sandinum í grugglausn. Hrært er í grugglausninni til að losa olíuna úr blöndunni til frekari vinnslu. Úr þessu fæst hráolía sem er svo hægt að vinna enn frekar. Eftir sitja leir og sandur, en þessi jarðvegsefni eru flutt aftur á svæðið þar sem olíusandurinn var tekinn í upphafi.
Francisco Hernández de Toledo
Francisco Hernández de Toledo (La Pueblo de Montalbán, Toledo 1514 - Madrid 28. janúar 1587) var náttúrufræðingur og hirðlæknir Spánarkonungs. alt=Toledo|thumb|Toledo á Spáni Hernández var einn af spænsku endurreisnarlæknunum sem störfuðu í samræmi við endurskoðaðar meginreglur Hippocratesar, Galens og Avicennas. Hernández stundaði nám í lækningum við Háskólann í Alcalá og ferðaðist líklega milli borga á Spáni, þar sem það var algengt meðal lækna sem leituðust við að skapa sér frægð. Þegar Hernández flutti frá Sevilla með eiginkonu sinni og börnum, starfaði hann í skamman tíma á klaustursjúkrahúsi og á sjúkrahúsi í borginni í Toledo. Í Toledo vakti hann athygli fyrir rannsóknir sínar í lyfjafræði og þýðingu á verkum í náttúrufræði. Árið 1567 varð Hernández einkalæknir Filippusar II kóngs.
Vísindaleiðingur til Ameríku
Árið 1570 var Hernández sendur í vísindaleiðangur til Ameríku til að rannsaka plöntur og dýr með tilliti til lækningamátts. Í för með honum var sonur hans Juan og tók leiðangurinn sjö ár. Þeir söfnuðu sýnum og flokkuðu tegundir, tóku viðtöl við frumbyggja með hjálp túlka og stunduðu læknarannsóknir í Mexíkó. Hann fékk aðstoð þriggja innfæddra málara Antón, Baltazar Elías og Pedro Vázquez við að teikna myndir af viðfangsefnum sínum. Þegar Aztecar hrundu niður vegna smitsjúkdóma frá Evrópu árið 1576, framkvæmdi Hernández krufningar á Real de San José de los Naturales spítalanum í samstarfi við skurðlæknin Alonso López de Hinojosos og læknin Juan de la Fuente. Hernández lýsti einkenum faraldursins með vísindalegri nákvæmni. Hernández skráði meira en 3 þúsund mexíkóskar plöntur, sem var mikilvægt þar sem ekki var mikið til af fræðum um fjölbreytileika plantna. Ástríða hans á málefninu flýtti fyrir að plöntur frá Ameríku væru teknar til notkunar í Evrópu.
Sem dæmi um plöntur sem hann flokkaði og skilgreindi eru vanilla, mais, fjórar tegundir af kakói, tóbak, chilli og tómatar.
Seinheppinn syndaselur
Seinheppinn syndaselur (franska: Vito la Déveine) er 43. Svals og Vals-bókin og sú ellefta eftir þá Tome og Janry. Bókin kom út á frummálinu árið 1991 en í íslenskri þýðingu ári síðar.
Söguþráður
Sagan hefst um borð í einkaflugvél. Don Vito Cortizone, úr bókinni um Sval í New York lendir í deilum við flugmann sinn Von Schnabbel og varpar honum loks frá borði. Flugvélin hrapar í lóni á mannlausu kóralrifi. Don Cortizone verður strandaglópur, hefst við í yfirgefnu hóteli safnar skeggi og hríðhorast.
Svalur og Valur eru á siglingu í Suðurhöfum. Valur er í djúpri ástarsorg og vart mönnum sinnandi. Skúta þeirra nær landi við kóralrifið eftir óveður. Félagarnir bera ekki kennsl á Don Cortizone sem fær þá til að hjálpa sér við að kafa eftir farmi flugvélarinnar, sem reynist hafa að geyma gripi sem boða ógæfu. Gripunum hafði hann stolið frá kínversku mafíunni.
Þegar ólánsgripirnir eru allir komnir af hafsbotni, hyggst Don Cortizone skilja félagana eftir á kóralrifinu en ræna skútu þeirra. Á síðustu stundu kemur hins vegar aðvífandi skip með ribböldum úr kínversku mafíunni og Von Schnabbel. Kínverjarnir binda þremenninga og slá upp veislu í hótelinu. Von Schnabbel situr hins vegar á svikráðum og sprengir það í loft upp. Svalur og Valur komast undan á skútu sinni en skilja Von Schnabbel og Don Cortizone eftir. Í næstu höfn verður Valur ástfanginn á ný og gleymir öllu þunglyndi.
Íslensk útgáfa
Bókin kom út í íslenskri þýðingu Bjarna Fr. Karlssonar á vegum Iðunnar árið 1992. Þetta var 29. bókin í íslensku ritröðinni og síðasta til þessa dags.
Níðstöng
Níðstöng er stöng sem notuð er í heiðnum sið til að leggja bölvun á óvini sína.
Söguágrip og notkun
Níðstöng samanstendur af langri tréstöng með nýlega afskornum hrosshausi á toppnum og stundum með hrossaskinni lögðu yfir stöngina. Níðstöngin á að snúa að þeim sem bölvunin beinist gegn. Bölvunin er rist í rúnum á stöngina.
Ritaðar heimildir
Níðstöng bregður fyrir í Egils sögu:
Og er þeir Egill komu til Herðlu, þá runnu þeir þegar upp til bæjar með alvæpni; en er það sá Þórir og hans heimamenn, þá runnu þeir þegar af bænum og forðuðu sér allir, þeir er ganga máttu, karlar og konur. Þeir Egill rændu þar öllu fé, því er þeir máttu höndum á koma; fóru síðan út til skips; var þá og eigi langt að bíða, að byr rann á af landi; búast þeir til að sigla, og er þeir voru seglbúnir, gekk Egill upp í eyna.
Hann tók í hönd sér heslistöng og gekk á bergsnös nokkura, þá er vissi til lands inn; þá tók hann hrosshöfuð og setti upp á stöngina. Síðan veitti hann formála og mælti svo: „Hér set eg upp níðstöng, og sný eg þessu níði á hönd Eiríki konungi og Gunnhildi drottningu“ - hann sneri hrosshöfðinu inn á land - „sný eg þessu níði á landvættir þær, er land þetta byggja, svo að allar fari þær villar vega, engi hendi né hitti sitt inni, fyrr en þær reka Eirík konung og Gunnhildi úr landi.“
Síðan skýtur hann stönginni niður í bjargrifu og lét þar standa; hann sneri og höfðinu inn á land, en hann reist rúnar á stönginni, og segja þær formála þenna allan.
Í Vatnsdælu er sagt frá því að þegar Finnbogi hinn rammi mætir ekki til hólmgöngu gegn Jökli reisir Jökull níðstöng til að refsa Finnboga fyrir heigulshátt sinn. Hann sker út mannshöfuð á enda stangarinnar, ristir galdrarúnir á hana, drepur meri og stingur stönginni í brjóst hennar og lætur hana snúa í átt að bæ Finnboga:
"Þeir bræður biðu til nóns og er svo var komið þá fóru þeir Jökull og Faxa-Brandur til sauðahúss Finnboga er þar var hjá garðinum og tóku súlu eina og báru undir garðinn. Þar voru og hross er þangað höfðu farið til skjóls í hríðinni. Jökull skar karlshöfuð á súluendanum og reist á rúnar með öllum þeim formála sem fyrr var sagður. Síðan drap Jökull meri eina og opnuðu hana hjá brjóstinu og færðu á súluna og létu horfa heim á Borg, fóru síðan heimleiðis og voru að Faxa-Brands um nóttina, voru nú kátir mjög um kveldið."
Nútímanotkun
Á Íslandi eru níðstangir enn reistar stöku sinnum. Talið er að um sé að ræða órofna hefð frá landnámi Íslands. Árið 2006 reisti Þorvaldur Stefánsson bóndi í Otradal níðstöng þar sem kallað var til landvætta til að „reka Óskar Björnsson úr landi eða ganga að honum dauðum“. Tilefnið var að Óskar hafði fyrir slysni ekið á hvolp í eigu Þorvalds. Þorvaldur var fyrir vikið kærður til lögreglu fyrir morðhótun.
Árið 2006 reisti norskur stjórnmálamaður nokkrar níðstangir með sauðshöfðum til þess að mótmæla héraðskosningu.
Meðlimir í heiðnum trúarhreyfingum hafa stundum notað níðstangir til að leggja bölvanir á nýnasista og aðra rasista sem þeir telja hafa misnotað myndmál heiðninnar í nafni kynþáttahyggju. Aftur á móti hafa sumir meðlimir í heiðnum kynþáttahreyfingum reist níðstangir til að ráðast gegn heiðnum hreyfingum sem gagnrýna „þjóðlegri“ heiðna söfnuði.
Egill Egilsson, rithöfundur, reisti í nóvember 2009 Landsvirkjun níðstöng með hrosshaus í mótmælum gegn Hvammsvirkjun.
Þann 4. apríl árið 2016 voru níðstangir með þorskhausum reistar í mótmælum gegn Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni forsætisráðherra Íslands.
Þann 3. apríl árið 2020 var níðstöng með tveimur sviðakjömmum efst reist fyrir framan Alþingi. Á skilti við stöngina stóð að ríkisstjórnin hefði níðst á kvennastéttum, meðal annars með því að lækka laun hjúkrunarfræðinga í miðjum kórónaveirufaraldrinum, og að með stönginni skyldi níðinu snúið aftur til þingsins.
Þann 29. apríl árið 2022 fannst níðstöng með hrosshöfði sem hafði verið reist við Sólsetrið undir Esjurótum. Atburðurinn átti sér stað skömmu eftir að viðburðarhaldarar þar voru gagnrýndir fyrir að hvetja fólk til að hafa börnin sín með á erótískan viðburð þar sem ofskynjunarlyfja yrði neytt.
Stórveldistími Svíþjóðar
thumb|right|350px|Svíaveldi á hátindi sínum eftir friðarsamningana í Hróarskeldu 1658. Rauða svæðið er Svíþjóð fyrir 1561, svæði sem Svíar lögðu undir sig eru sýnd með öðrum litum. Stórveldistími Svíþjóðar er tímabil í sögu Svíþjóðar sem nær frá 1611 til 1718 þegar Svíþjóð gerðist stórveldi í Evrópu. Á undan stórveldistímanum kemur Fyrra Vasatímabilið (1521–1611) og eftir að því lauk tók Frelsistími Svíþjóðar (1719–1772) við.
Hinn eiginlegi stórveldistími miðast oftast við það þegar Gústaf 2. Adolf, elsti sonur Karls hertoga, tók við völdum árið 1611. Gústaf tókst að vinna lönd af Rússum og Pólverjum þannig að Eystrasalt var á góðri leið með að verða sænskt haf. 1630 tók hann þátt í Þrjátíu ára stríðinu og eftir lát hans 1632 héldu Svíar áfram að leika stórt hlutverk á meginlandi Evrópu og tókst þar að auki að vinna mikilvæga sigra á Dönum 1645, 1658 og 1679. Með þeim tókst að afla ríkinu náttúrulegra landamæra við Eyrarsund og vinna héruð í Noregi.
Endalok stórveldistímans urðu vegna eflingar Rússlands í valdatíð Péturs mikla. Til uppgjörs kom í Norðurlandaófriðnum mikla 1700–1721 og endalok tímabilsins eru höfð við lát Karls 12. árið 1718.
Remdesivir
Remdesivir var upphaflega þróað til að meðhöndla Ebólu og Marburg veirusjúkdóm en reyndist ekki ekki hafa virkni gagnvart þeim veirusýkingum.
Ryan Gosling
thumb|Ryan Gosling. Ryan Gosling (fæddur 12. nóvember 1980) er kanadískur leikari og tónlistarmaður. Hann varð fyrst þekktur sem barnastjarna í Klúbb Mikka Músar frá 1993 til 1995. Hann hefur síðar leikið í kvikmyndum á borð við Murder by Numbers, The Slaughter Rule og The United States of Leland.
Tennisfélag Reykjavíkur
Tennisfélag Reykjavíkur er íþróttafélag sem starfrækt var í Reykjavík frá 1920 til 1926. Það stundaði tennisæfingar á leikvelli Barnaskólans í Reykjavík og í grennd við Höfða. Til að fjármagna gerð Höfðavallarins stóð Tennisfélagið fyrir uppsetningu í Iðnó á revíunni Boltinn með lausa naflann eftir Pál Skúlason og er sýningin talin marka upphaf revíualdarinnar í reykvísku leikhúslífi.
Árið 1926 rann félagið inn í nýstofnaða tennisdeild Íþróttafélags Reykjavíkur.
Moskusrottukengúra
250px|thumb|Moskusrottukengúra
Moskusrottukengúra (fræðiheiti: Hypsiprymnodon moschatus) eða moskuskengúra er smákengúra sem finnst í Norðaustan-Ástralíu.
Endanleiki
Endanleiki í stærðfræði á við endanlega stærð, þ.e. stærð sem er ekki óendanleg. Um endanlegu stærðina x gildir að ||x|| < ∞, þar sem ||.|| táknar staðal, eða tölugildi ef stærðin er í mengi rauntalna.
Athuga ber að allar tölur eru endanlegar, þ.a. orðið endanleg tala er tvítekning, en er stundum notað til að leggja áherslu á að stærðir geta orðið óendanlegar í einhverjum skilningi. Hins vegar er notast við útvíkkaða rauntalnaásinn í örsmæðareikningi, því þar geta stærðir orðið óendanlegar.
Tengt efni
List of mathematical jargon
Skíðasleði
thumb|Barn á sparksleða thumb|Fólk rennir sér á sparksleða thumb|Sparksleði og hundur
thumb|Sparksleði á ísilögðu vatni thumb|Norskur sparksleði
Skíðasleði eða sparksleði er lítill sleði sem samanstendur af stól sem festur er á sveiganlega járnmeiða sem koma aftur úr sleðanum sem nemur tvisvar sinum lengd stólsins. Sleðanum er ýtt áfram eins með því að sparka á jörðina með fætinum. Það er handfang fest efst á stólinn.
Sparksleði fyrir fullorðna er um 2 m langur og 400 mm breiður. Meiðarnir eru um 5 mm breiðir. Handfangið er um 900 mm frá jörðu. Sá sem sparkar sleðanum getur stýrt honum. Í sætinu getur verið farþegi eða farangur. Sparksleðar geta líka verið dregnir áfram af hundum. Sparksleði hentar vel í vel pökkuðum snjó en í lausamjöll eru sérstök breið plastskíði sett undir sleðann. Ef yfirborðið er sérstaklega hált eins og á svelli þá má ná meiri hraða og spyrnu ef sá sem knýr sleðann er með mannbrodda undir skóm. Hægt er að ná 15 - 20 km hraða á klukkustund á jafnsléttu.
Rómantísk gamanmynd
thumb|right|[[Kathryn Grayson í myndinni Sjö blómarósir frá 1942]] Rómantísk gamanmynd er tegund af gamanmynd þar sem meginþráður myndarinnar er ástarsaga. Rómantískar gamanmyndir eru arftakar svokallaðra screwball-gamanmynda þar sem furðulegar uppákomur, misskilningur og ærsli einkenna samdrátt elskendanna. Rómantískar gamanmyndir eru yfirleitt mun alvarlegri en screwball-myndir og farsar og einkennast gjarnan af söguþræði þar sem söguhetjurnar kynnast, skilja (oft ósáttar) en gera sér síðan smátt og smátt grein fyrir að þær eru „skapaðar hvor fyrir aðra“. Rómantískar gamanmyndir hafa alltaf góðan endi þar sem söguhetjurnar játa ást sína í lokin. Söguþráður af þessu tagi er vel þekktur t.d. úr verkum Shakespeares á borð við Ys og þys út af engu.
Skíðasleði
Saga sparksleða
Fyrst er getið um sparksleða í dagblaði í Norður-Svíþjóð um 1870. Sparksleðar frá því tímabili voru með ósveigjanlegum meiðum og mjög þungir. Um 1900 byrjaði sænska fyrirtækið Orsaparken að framleiða sleða með mun sveigjanlegri teinum og urðu þeir útbreiddir í Finnlandi, Svíþjóð og Noregi.
Hraðakeppni
thumb|Sparksleðakeppni Á árunum 1890 til 1910 var hraðakeppni á sparksleðum vinsæl vetraríþrótt, sérstaklega í Svíþjóð. Sparksleðakeppnir voru stór viðburður í Norrænu leikunum sem sem voru undanfari Vetrarólympíuleikanna. Um 1990 varð sparksleðakeppni aftur íþróttagrein í Finnlandi. Keppnisbrautin er allt að 100 km löng og vanalegur hraði keppenda er um 30 km á klukkustund. Oft eru sparksleðakeppnir haldnar á sama tíma og hraðakeppnir á skautum á ís og nota þá sparksleðarnir sömu slóðir og skautakeppendurnir. Finnska fyrirtækið ESLA hefur fjöldaframleitt léttan sparksleða og fyrirtækið Kickbike hefur einnig framleitt slíkan sleða.
Í Kanada hefur sparksleða verið breytt þannig að hann henti til hundaíþrótta, sleði sem einn til þrír hundar draga. Slíkir hundasleðar eru mun minni og léttari en hefðbundnir hundasleðar
Í Noregi er árleg sparksleðakeppni haldin í Geilo.
Vindkæling
alt=Graf sem sýnir vindkælingarstuðull, það er skynjaðann hitamun við 0 ° C eftir vindhraða.|thumb|Vindkælingarstuðull: Skynjaður hitamunur við 0 ° C eftir vindhraða. Vindkæling er lækkun líkamshita vegna flæðis lægra lofthita. Hún er mælikvarði á hitatap húðar vegna hitabreytinga lofts, það er hversu kaldara manni finnst loft verða í vindi. Tölur fyrir vindkælingu er alltaf lægri en lofthiti.
Sem dæmi er lofthiti 10 °C í logni þar sem hvessir skyndilega upp í 15 metra/sekúndu veldur vindkæling þeim áhrifum sem samsvara því að lofthiti lækki um helming. Þessi tilfinning fyrir kulda eykst eftir því sem kaldara verður. Ef hitastigið -10 °C og vindur 15 metra/sekúndu samsvara vindkæling því að hitastigið sé komið niður í -22 °C. Við hitastig -25 °C í rólegu lofti myndi vindkæling vera jöfn eða nálæg raunverulegum lofthita. Við þær aðstæður frysi húðin á 30 mínútum. Við -25 °C og 40 km vindhraða á klukkustund, væri hitastig vindkælingar komið í −41 °C og húðin frysi á innan við 10 mínútum.
alt=Mynd sem sýnir Vindkælistig á hitakvarðanum selsíus og hættu á frostbiti og kali|thumb|Vindkælistig á selsíus hitakvarðanum og þá hættu sem kann að vera á kali.
Áhrif vindkælingar á líkamann
Tölur lesnar af hitamæli segja því ekki alla söguna um það hversu mikið varmatap líkamans verður hjá þeim sem eru á ferðinni úti. Kuldi, sem er hættulítill í hægum vindi, getur orðið lífshættulegur sé jafnframt hvasst. Til að koma í veg fyrir kælingu hitar líkaminn upp þunnt einangrandi loftlag næst líkamanum. Í blæstri rofnar þetta einangrandi lag og líkaminn bregst við með því að reyna að gefa frá sér varma. Því meiri vindur, þeim mun erfiðara er fyrir líkamann að vernda þetta lag og hann eyðir varma til að í að reyna að viðhalda því.
Mjög mikill kuldi getur valdið ofkælingu sem miðast við að líkamshiti falli niður fyrir 35°C. Hún hefur mikil áhrif á hjarta- og æðakerfi, öndunarfærakerfi, taugakerfi, þvagfærakerfi og fleiri kerfi. Við ofkælingu reyna vöðvar að auka varmamyndun með stöðugri virkni sem kallar fram hroll og skjálfta. Lægri líkamshiti veldur aukinni súrefnisþörf svo öndunartíðni eykst. Fari líkamshiti fer niður fyrir 24 °C stöðvast öndun. Við ofkælingu eru hjartsláttartruflanir algengar og dreifing súrefnis er skert. Þar sem súrefnisþörf hefur þegar aukist ofkælingu getur þetta ástand verið banvænt.
Kælingarstuðull og áhrif á líkamann
Meðfylgjandi tafla gefur grófa mynd kælingarstuðuls og áhrif þess á líkamann:
Tafla: Ólík hitastig vindkælingar og vindhraði
Meðfylgjandi tafla sýnir ólík hitastig vindkælingar, annars vegar með vindhraða mældum í kílómetrum á klukkustund og lofthita mældum á hitakvarðanum selsíus:
Sínó-tíbesk tungumál
Sínó-tíbesk tungumál eru tungumálaætt um 250 mála sem töluð eru í Austur-Asíu, Suðaustur-Asíu og á svæðum í Suður-Asíu. Þessi tungumálaætt er sú næststærsta í heimi á eftir indóevrópskum málum. Eins og gefur að skilja eru aðeins tvær megin greinar á þessari ætt, hin sinitíska, sem er einfaldlega kínverska, forn sem ný í öllum sínum mállýskum, og tíbesk-búrmísk grein sem aftur hefur marga undirflokka.
Undirflokkar tíbetísk-búrmískra mála eru eftirfarandi:
Marburg hitasótt
Marburg hitasótt er blæðandi veiruhitasótt  eins og Ebóla. Árið 1967 varð samtímis vart við blæðandi hitasótt í þýsku borgunum Marburg og Frankfurt og júgóslavnesku borginni Belgrad. Það kom í ljós að þeir sem veiktust unnu við rannsóknir á nýrum úr afrískum apaköttum. Samtals veiktust 31 og 7 létust.
Á síðustu áratugum hafa komið upp faraldrar í mið-Afríku.
Now You're Gone - The Album
Now You're Gone - The Album er plata söngvarans Basshunter og kom hún var gefin út um í 14. júlí 2008.
Gullsmæra
Gullsmæra (fræðiheiti: Oxalis valdiviensis ) er jurt af smæruættkvísl sem er ættuð frá suðurhluta S-Ameríku (Argentína og Síle).
Cerastium kasbek
Cerastium kasbek er jurt af hjartagrasaætt. Hún er ættuð frá mið og austur Kákasus.
Hænsnaprjón
thumb|Hænsnaprjón Hænsnaprjón er prjónastíll sem kom fyrst fram í Danmörku eftir 1973. Prjónakonan Kirsten Hofstätter gaf út þrjár bækur um hænsnaprjón og kom sú fyrsta út árið 1973. Upphaflega gaf hún fyrstu bókinni nafnið Strikkemanifestet. Hún reyndi að fá bókina gefna út af vinstrisinnuðu útgáfufyrirtæki Røde Hane en það taldi efnið ekki nógu alvarlegt til að gefa bókina út. Hún stofnaði því eigin bókaútgáfu og gaf henni í háði nafnið Røde Hane (rauð hænsni) en breytti því síðar í Hønsetryk og nafni bókarinnar í Hønsestrik. Boðskapur bókarinnar var að slíta sig frá hinum niðurnjörvuðu prjónahefðum og gera prjón aðgengilegt fyrir alla. Hofstätter hvatti til að allir gætu prjónað og ættu að prjóna eins og hver og einn vildi. Það ættu ekki að vera skilyrði um að endurtaka sérstakar mynstursamsetningar. Peysur og annað prjónles sem prjónað er eftir hugmyndum Hofstätter er mjög litríkt og prjónafólk gefur ímyndunaraflinu lausan tauminn. Árið 1978 kom út bók um hænsnaprjón á ensku eftir Kirsten Hofstätter.
Marc-André ter Stegen
Marc-André ter Stegen (fæddur 30. apríl 1992) er þýskur knattspyrnumaður sem spilar fyrir Barcelona og þýska landsliðið.
Rauðgreni
thumb|Náttúruleg útbreiðsla (grænn) og þar sem því hefur verið plantað (ljósbrúnn). Rauðgreni (fræðiheiti: Picea abies) er sígrænt barrtré af þallarætt. Fullvaxið tré nær 35-55 m hæð og 1-1,5 m þvermál stofns. Barrið er nálarlaga, ferkantað með frekar vandséðum varaopslínum á öllum köntum. Rauðgreni hefur mikið útbreiðslusvæði eða allt frá nyrðri heimskautsbaugi í Noregi suður til norð-austurhluta Póllands og austur til Úralfjalla, einnig vex það hátt til fjalla í Mið-Evrópu. Eins og aðrar tegundir grenis er rauðgrenið langlíft og getur náð um 1000 ára aldri.
Rauðgreni á Íslandi
Á árunum 1899 til 1907 var rauðgreni flutt inn frá Noregi og Danmörku í tilraunaskyni af Skógrækt ríkisins. Ungplöntur þrifust illa á berangri. Á fimmta áratug 20. aldar var það aftur flutt inn þegar skógrækt með erlendum trjám var endurvakin. Fram að miðjum áttunda áratug 20. aldar var það eitt af vinsælustu trjám til skógræktar en þá höfðu aðrar trjátegundir sýnt betri vöxt. Rauðgreni þarf skjólgóðan vaxtarstað og þrífst illa í úthafsloftslagi. Það þrífst vel í innsveitum í skógarskjóli. Hæstu tré hafa náð 20 metrum.
Nytjar
Rauðgreni er mikið notað í skógrækt og í framleiðslu timburs og pappírs. Það er einnig notað sem jólatré.
Samband íslenskra skólalúðrasveita
Samband íslenskra skólalúðrasveitir hefur frá upphafi staðið fyrir landsmótum og stuðlað að útgáfu á íslenskum útsetningum fyrir skólalúðrasveitir. Hátt í 40 sveitir tengdar tónlistarskólum, grunnskólum og öðrum skólum taka þátt í þessum verkefnum.
Forsögu SÍSL má rekja aftur til ársins 1969, þegar nokkrir stjórnendur skólalúðrasveita hófu samstarf. Var þetta gert fyrir frumkvæði frá Seltjarnarnesi en þar voru fyrstu mótin haldin, á hverju ári frá 1969 til 1974.
Helstu verkefni SÍSL hafa frá upphafi verið að standa fyrir landsmótum annað hvert ár og stuðla að útgáfu á íslenskum útsetningum fyrir skólalúðrasveitir.
Árið 1999 gengu samtökin í NoMU, Nordisk Musik Union og hefur það samstarf reynst samtökunum mjög heilladrjúgt. NoMU hefur m.a. styrkt Skólalúðrasveit Grafarvogs til Noregsfarar og liðsinnt við val á norskum stjórnanda fyrir Lúðrasveit Æskunnar.
Langa
Langa (fræðiheiti: Molva) er ættkvísl fiska af þorskaætt. Ættkvíslin telur þrjár tegundir, skrokklöngu (Molva molva) sem oftast er einfaldlega kölluð langa, blálöngu (Molva dypterygia) og miðjarðarhafslöngu (Molva elongata). Langan er ílöng og getur orðið allt að tveir metrar á lengd.
Randhlynur
Randhlynur (fræðiheiti: Acer pensylvanicum ) er runni eða lítið lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá austurhluta Bandaríkjanna, suður til norður Georgíu. Hann getur orðið 5 til 10 m hár.
Arsinóe 3.
thumb|right|Mynt með mynd Arsinóe 3. Arsinóe 3. Fílópator (gríska: Ἀρσινόη ἡ Φιλοπάτωρ; 246 eða 245 f.Kr. – 204 f.Kr.) var drottning Egyptalands á tímum Ptólemajaríkisins. Hún var dóttir Ptólemajosar 3. og Bereníku 2. Árið 220 f.Kr. giftist hún bróður sínum Ptólemajosi 4. sem var nýtekinn við konungdómi. Hún tók virkan þátt í stjórn ríkisins sem var annars í höndum hins valdamikla ráðherra konungs, Sósibíosar. Þannig tók hún þátt í orrustunni við Rafíu gegn Antíokkosi mikla. Hún átti soninn Ptólemajos 5.
Eftir lát eiginmanns hennar 204 f.Kr. létu ráðherrarnir Sósibíos og Agaþókles myrða hana af ótta við að hún tæki völdin sem móðir konungs. Agaþókles gerðist ráðsmaður hins unga konungs og myrti síðan Sósibíos en við það gerðu íbúar Alexandríu uppreisn undir stjórn Tlepolemosar. Agaþókles var drepinn af vinum sínum til að forða honum frá verri dauðdaga, og systur hans voru tættar í sundur af æstum múgnum í hefndarskyni fyrir morðið á Arsinóe.
Saskatoon
thumb|Saskatoon. thumb|Bessborough hótelið. thumb|Thorvaldson byggingin við Háskóla Saskatchewan sem nefnd er eftir Þórbergi Þorvaldssyni efnafræðingi af íslenskum ættum.
Saskatoon er stærsta borg Saskatchewan-fylkis Kanada. Hún var stofnuð árið 1882. Borgin er við Suður-Saskatchewan-fljótið og við Yellowhead-þjóðveginn sem liggur í gegnum landið. Á stórborgarsvæði borgarinnar búa 305.000 manns. Nafn borgarinnar er eftir berjarunna sem vex á þessum slóðum og kemur úr Cree-tungumálinu.
Þekktir staðir í borginni eru Wanuskewin Heritage Park sem sýnir 6000 ára sögu frumbyggja og Delta Bessborough hótelið sem var byggt árið 1932.
Söngkonan Joni Mitchell bjó í borginni sem ung kona.
thumb|800px|center|Saskatoon og Suður-Saskatchewan-fljótið.
Sveinstindur (Langasjó)
Tindurinn er nefndur eftir Sveini Pálssyni lækni og ferðafrömuði sem er talinn hafa gengið fyrstur á hann. Þorvaldur Thoroddsen náttúrfræðingur gaf tindinum nafn en Þorvaldur rannsakaði svæðið í lok 19. aldar.
Kunming Changshui alþjóðaflugvöllurinn
alt=Mynd sem sýnir farþegarmiðstöð Kunming Changshui alþjóðaflugvallarins við Kunming borg, Yunnan í suðvesturhluta Kína.|thumb| Kunming Changshui alþjóðaflugvöllurinn við Kunming borg, í Kína. alt=Landakort sem sýnir tengingar Kunming Changshui alþjóðaflugvallarins til ríkja Asíu árið 2015.|thumb|Kort af Asíutengingum Kunming Changshui alþjóðaflugvallarins. Kunming Changshui alþjóðaflugvöllurinn (IATA: KMG, ICAO: ZPPP) (kínverska: 昆明长水国际机场; rómönskun: Kūnmíng cháng shuǐ guójì jīchǎng) er meginflughöfn Yunnan héraðs í suðvesturhluta Alþýðulýðveldisins Kína. Hann er einn fjölfarnasti flugvöllur Kína.
Sveinstindur
Sveinstindur getur átt við:
Kunming Changshui alþjóðaflugvöllurinn
Flugvöllurinn er staðsettur 24,5 km norðaustur af miðbænum á við fjallasvæði um 2.100 metra yfir sjávarmáli. Hann var vígður árið 2012 í stað gamla Kunming Wujiaba alþjóðaflugvallarins sem var rifinn.
Hann er safnvöllur China Eastern Airlines, Kunming Airlines (heimafélagið í Yunnan), Lucky Air, Sichuan Airlines og Ruili Airlines. Alls eru 46 farþegaflugfélög starfandi á flugvellinum. Að auki eru farmflugfélög starfandi á vellinum (cargo).
Flugvöllurinn hefur tvær flugbrautir og um hann fóru 48 milljónir flugfarþega árið 2019. Það gerir hann að einum fjölfarnasta flugvelli heims.
Geddufiskar
Geddufiskar (fræðiheiti: Esociformes) eru lítill ættbálkur geislugga sem draga nafn sitt af geddunni (Esox). Flestir geddufiskar eru ránfiskar sem sitja fyrir bráðinni.
Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldri manna húsfreyjur
thumb|Kápa bókarinnar, áletrun Matreiðslu kver Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldri manna húsfreyjur eða Einfaldt Matreidslu Vasa-Qver fyrir heldri manna Húss-freyjur, útgefid af frú Assessorinnu Mørtu Maríu Stephensen, var fyrsta matreiðslubók sem út kom á íslensku og var bókin prentuð í Leirárgörðum árið 1800.
Bókin er gefin út undir nafni Mörtu Maríu Stephensen, eiginkonu Stefáns Stephensen, síðar amtmanns, og er hún jafnframt fyrsta bók sem út kom á íslensku og kennd var konu. Það var mágur hennar, Magnús Stephensen, sem gaf bókina út og er hann nú oftast talinn höfundur hennar, enda segir hann svo sjálfur í ævisögu sinni, en þó kann að vera að einnig hafi verið bætt við efni frá Mörtu Maríu.
Magnús, sem var mikill áhugamaður um mat og hafði oft hvatt til þess að skrifuð yrði íslensk matreiðslubók, segist hafa skrifað uppskriftirnar í Noregi veturinn 1783-1784 og þá væntanlega upp úr uppskriftabók norskrar eiginkonu Þorkels Fjeldsted, sem hann dvaldi hjá. Svo mikið er víst að uppskriftirnar í bókinni eru flestar eða allar erlendar að uppruna - en það hefði væntanlega líka gilt um margar af uppskriftum Mörtu Maríu - og þar eru notuð ýmis hráefni sem ekki hafa verið á hvers manns borði á Íslandi; þar er meðal annars uppskrift að steiktum kalkúna og fleiru slíku, svo að ekki er hægt að segja að bókin gefi mynd af dæmigerðri íslenskri matargerð síns tíma. Hún mun heldur ekki hafa haft mikil áhrif á matargerð Íslendinga.
Bókin var endurútgefin árið 1998 af Söguspekingastifti og hefur verið endurprentuð tvisvar.
Þjóðfundur um stjórnarskrá á Íslandi 2010
Þjóðfundur um stjórnarskrá á Íslandi 2010 var haldinn í Reykjavík 6. nóvember 2010. Hann var hluti af ferlinu við að breyta stjórnarskrá Íslands. Þjóðfundinum var ætlað að leggja línurnar um vilja þjóðarinnar varðandi ýmis gildi fyrir Stjórnlagaþingið 2011.
Framkvæmd
Hugmyndir fundarins var sett upp í hugtakaflokka.Hugtökin voru:
950 þáttakendur tóku þátt í þjóðfundinum. Að lok þjóðfundarins voru allir þáttakendur spurðir um gagnsemi fundar, fræmkvæmd hans, fundarform og notagildi. Mikill meirihluti þáttakenda (75-97%) voru jákvæðir í garð þessara spurninga.
Podocarpus bracteatus
Podocarpus bracteatus er sígrænt tré frá Indónesíu (aðallega Súmötru).
Miðstýring
Miðstýring er stjórnarfar eða stjórnskipulag þar sem allflestar ákvarðanir eru teknar í einni valdastofnun eða valdaklíku (t.d. í ríki eða fyrirtæki o.s.frv.).
CF Gandia
Club de Fútbol Gandía er Spænskt Knattspyrnufélag með aðsetur í Gandia. Félagið var stofnað árið 1947 þeir leika í Divisiones Regionales de Fútbol,(svæðis deild fyrir Valencia hérað) þeir spila heimaleiki sína á Estadio Guillermo Olagüe, sem tekur 6,000 áhorfendur í sæti.
Naustahverfi
Naustahverfi er hverfi í Akureyri. Byggð var ný Bónus verslun þar. Hverfið er nefnt eftir bænum Naust.
Trjákengúra
Trjákengúra (fræðiheiti: Dendrolagus lumholtzi) er pokadýr sem finnst í regnskógum í Norðaustur-Ástralíu.
Tadao Takayama
Tadao Takayama (24. júní 1904 - 1. júlí 1980) var japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 2 leiki og skoraði 1 mark með landsliðinu.
Ívan Túrgenev
thumb|right|Ívan Túrgenev, mynd sem [[Félix Nadar tók af skáldinu.]] Ívan Sergejevítsj Túrgenev (rússneska: Иван Сергеевич Тургенев) (9. nóvember 1818 – 3. september 1883) var rússneskur rithöfundur.
Túrgenev var talinn fremstur rússneskra raunsæishöfunda meðan hann lifði, en hann hefur síðan fallið í skuggann af Leó Tolstoj og Fjodor Dostojevskíj. Ívan Túrgenev var þó brautryðjandi á ýmsum sviðum, og var fyrsti rússneski höfundurinn sem varð þekktur í Evrópu. Skáldsaga hans, Feður og synir, sem kom út 1862 er álitin eitt af öndvegisritum heimsbókmenntanna. Árið 2007 komu út á íslensku Fjórar sögur í nýjum þýðingum hjá Hávallaútgáfunni.
Tónabær
Tónabær er félagsmiðstöð rekin af ÍTR í Safamýri í Reykjavík en var áður í Skaftahlíð 24. Félagsmiðstöðin tók til starfa 8. febrúar 1969. Músíktilraunir voru haldnar í Tónabæ frá upphafi árið 1982, en hafa frá 2003 verið í samstarfi við Hitt húsið.
Tónabær var lengst af í austurenda hússins að Skaftahlíð 24 þar sem áður var veitinga- og skemmtistaðurinn Lídó (sem húsið allt var oft nefnt eftir). Árið 2000 ákvað Reykjavíkurborg að selja sinn hlut í húsinu til Þyrpingar og Tónabær flutti þá í húsnæði á Fram-svæðinu í Safamýri. Þyrping réðist í miklar endurbætur á húsnæðinu við Skaftahlíð en gekk illa í fyrstu að fá leigjendur að því. Þar voru meðal annars kosningaskrifstofa Sjálfstæðisflokksins og Lína.net um tíma. 2003 tók Fréttablaðið húsnæðið á leigu og síðar hófu 365 miðlar þar starfsemi. Í dag er Landspítalinn með skrifstofur sínar í húsnæðinu.
Skikkja
thumb|right|Skikkja eins og hún var samkvæmt Parísartísku árið 1823 thumb|Bresk skikkja frá 1580-1600 Skikkja er laust klæði sem borið er yfir innifatnaði og þjónar sama tilgangi og yfirhafnir eins og frakkar og úlpur og hlífir þeim sem ber skikkjuna við kulda, regni og vindi og geta líka verið hluti af fatatísku.
Gráösp
Gráösp (fræðiheiti: Populus x canescens) er tré af víðisætt. Það er blendingur blæaspar (Populus tremula) og silfuraspar (Populus alba) sem hefur komið fram náttúrulega þar sem útbreiðslusvæði þeirra er liggja saman.
Inkaveldið
thumb|upright=1.6|[[Machu Picchu, sem Hiram Bingham ranglega kallaði „Hina týndu borg Inkanna“]] Inkaveldið var keisaraveldi indíána í Andesfjöllum, þar sem nú er Perú, og stofnað af Manco Capac. Veldi Inka stóð frá tólftu öld og fram á þá sextándu. Íbúar keisaraveldisins kölluðu land sitt Tawantinsuyu (sem þýðir „land fjórðunganna“), og var það orðið meira en milljón ferkílómetrar að stærð á 15. öld og þá bjuggu þar meira en tíu milljónir íbúa. Veldinu var skipt í fernt; Chinchaysuyu (NV), Antisuyu (NA), Qontisuyu (SV), og Qollasuyu (SA), en í miðjunni var höfuðborgin Cusco, þaðan sem veldinu var stjórnað. Til að tengja saman landið byggðu þeir vegi og brýr, en Inkar áttu afbragðs verkfræðinga. Um vegina fóru hraðboðar sem ferðuðust allt að 250 km á dag með skilaboð. Þannig gat inkinn, sem var æðsti leiðtoginn og jafnframt dýrkaður sem guð, komið mikilvægum boðum sínum til íbúanna og þannig hjálpuðu hraðboðarnir við stjórnun landsins. Inkar notuðu mjög öflugan her til þess að ná undir sig landi og sigra óvini sína og inkinn hafði jafnframt óskorað vald til þess að gera hvað sem hann vildi.
Gifting
Þegar stúlkur voru giftar þá voru þær, ásamt börnum þeirra, teknar inn í nýja stétt og hóp maka þeirra. En fjölskylda stúlkunnar erfði makanum land og stúlkan hélt áfram sambandi við sinn gamla hóp. Einnig gat maður orðið meðlimur annars hóps með því að biðja um aðild.
Barnsburður
Nýfædd börn voru færð að næsta læk og þau skoluð. Síðan voru þau vafin ullarreifum og lögð í vandaðan, bundinn og fallega skreyttan tréstokk. Sums staðar voru settar tvær fjalir og bundnar fastar við höfuð barnsins til að það yrði uppmjótt en það þótti fínt hjá sumum kynþáttum. Næsta dag var móðirin yfirleitt komin aftur á akurinn að vinna með barnið á bakinu í tréstokknum. Heima voru börnin geymd í grafinni holu með grindum þar til þau voru fimm ára. Hver hópur sá börnunum oft fyrir menntun, var þá elsti og vitrasti karlmaðurinn sem kenndi.
Menntun
Menntun Inka er hægt að skipta í tvo meginflokka; annars vegar menntun yfirstétta og hins vegar menntun almennings, s.s. bænda, smiða og lægri stétta sem ekki höfðu aðgang að amautas. thumb|left|130px|Quipu-hnútakerfi Inka var notað til að skrá niður mikilvæga atburði.
Menntun yfirstétta
Menntun yfirstétta fór þannig fram að ungum yfirstéttamönnum var kennt frá  Amautas. Byrjað um þrettán ára aldurinn í Cusco í húsum þekkingar. Amautas notuðu þekkingu sína til að kenna hnútakerfið Quipu, svo og Inkasögu, stjórn og trú, auk munnlegra laga. Í þessum skóla var einnig æfð her- og líkamsþjálfun. Yfirstéttamenntuninni lauk yfirleitt um 19 ára aldurinn og var þá haldin sérstök athöfn og nemendunum færðar nærbrækur til sönnunar þess að þeir hefðu lokið þessu námi.
Menntun almennings
Ungir lágstéttarmenn fóru ekki í formlegan skóla en þó var þeim yfirleitt kennt af þeim sem eldri voru í fjölskyldunni eða hópnum sem þeir tilheyrðu; var þeim kennt t.d. að smíða, höggva steina, byggja, verða sér út um kjöt og/eða veiða fisk. Jafnvel án yfirstéttarnáms þá voru það þessar stéttir sem lögðu flest alla vegina, byggðu hengibrýrnar og húsin. Inkar eru þekktir fyrir byggingastíl sinn sem er að miklu leyti lægri stéttunum að þakka.
Trú
Inkar trúðu á náttúruna í öllu sínu veldi og guðina sem í henni bjuggu. Þeir dýrkuðu fjöllin og jörðina, vatnið og eldinn, dýrin og plönturnar. Trú þeirra byggðist á því að bera virðingu fyrir umhverfinu. Guðir þeirra voru margir, en meðal þeirra helstu voru sólguðinn Inti, kona hans - tunglgyðjan Mama Qiya - og þrumu- og veðraguðinn Ilyap'a. Einn almikilvægasti guðinn var þó Viracocha sem var ýmist talinn faðir Manco Capac stofnanda veldisins, eða faðir Intis, sem var þá talinn faðir Manco Capacs. Hann var álitinn hafa kennt mönnum siðmenningu og gengdi svipuðu hlutverki meðal guðanna og keisarinn gerði meðal manna. Viracocha var talinn hafa komið upp úr Titicacavatni sem og sólin tunglið og ýmis önnur mikilvæg goðmögn, en þau minna mikilvægu voru oftast tengd við staði svo sem hella, fjöll eða uppsprettur. Þessir staðir voru kallaðir huaca og eru enn álitnir heilagir af afkomendum Inkanna í dag. Á þessum stöðum fóru fram mikilvægustu trúarathafnirnar, oft fórnir ýmiss konar. Meðal annars var fórnað lamadýrum, mag og jafnvel börnum. Sérstök prestastétt var til staðar til að framkvæma þessar athafnir. Inkarnir höfðu eins konar boðorð, líkt og kristnir menn í dag en þau voru: „Ekki stela“, „ekki ljúga“ og „vertu duglegur að vinna“ og fóru þeir oftast eftir þeim, annars áttu þeir það á hættu að vera sóttir til saka, í það minnsta fyrir þjófnað.
Stjórnun
Inkaríkinu var stjórnað af keisara sem var jafnframt álitinn guð og dýrkaður sem slíkur. Eins og áður segir var veldi Inkanna skipt í fjórðunga (Chinchaysuyu (NV), Antisuyu (NA), Qontisuyu (SV), og Qollasuyu (SA).) og þeim var stjórnað af fjórðungskóngum. En völdum var þannig skipt að stjórnandinn, Sapa Inkinn, og konur hans, Coyas, höfðu öll meginvöld yfir Inkaveldinu. Næst komu æðstiprestur og yfirherforinginn, síðan komu fjórðungskóngarnir, venjulegu herforingjarnir, síðan musterisprestarnir arkitektarnir/verkfræðingarnir, embættismenn og herstjórnendur, þá komu listamenn, tónlistarmenn, höfuðsmenn í hernum, ritarar (quipucamayocs sem eru hnútabindarar, en Inkar skráðu allt niður í hnútum) og þar á eftir endurskoðendur Inkanna. Á botninum voru svo læknarnir, bændurnir, ayllu og óbreyttir hermenn.
Byggingar og listir
thumb|right|Steinverk Inka
Arkítektar og smíði
Inkar áttu afbragðs arkitekta og/eða verkfræðinga. Sum hús og hof voru byggð úr svo vel höggnum steinum sem voru svo þétt lagðir að ekki þurfti að nota lím og ekki var hægt að koma hnífsblaði á milli steinanna. Hús lágstéttarfólks voru vel múruð með hálmþaki (stráþaki). Inkar og verkfræðingar þeirra byggðu brýr, lögðu vegi yfir landið þvert og endilangt. Talið er að vegir þessir hafi verið yfir 22.000 kílómetrar að lengd og vegakerfið hafi, á þess tíma mælikvarða, verið með því fullkomnasta í heiminum. Einn vegur lá frá Ekvador og þvert yfir Andesfjöllin alla leið að og alveg út yfir landamæri Chile við Perú og var það lengsti vegur sem hafði verið lagður fyrir iðnbyltinguna.
Listir og listamenn
Inkar voru frábærir gull- og silfursmiðir. Þeir sköpuðu mikið af skartgripum, styttum og leirkerum. Margar stytturnar eru af mannshöfðum. Flestar styttur Inka voru af guðum eða fólki. Þeir gerðu stórar gullstyttur skreyttar með steinum og skeljum. Inkarnir gerðu einnig grímur sem prestar báru við helgiathafnir við túlkun á guðunum, en grímur þessar voru oft mósaík og gerðar með skeljum eða steinum. Tónlist var spiluð á tímum Inka og notuðust Inkar við blásturshljóðfæri svipuð og trompet og ásláttarhljóðfæri lík bjöllum. Einnig voru þeir framarlega í textílhönunn en föt þeira voru vafin úr ull og gjarnan vel skreytt með mjög fallegum mynstrum.
Saga
thumb|right|300px|Veldi Inka þegar það stóð sem hæst eða árið 1520 e. Kr. Rauði bletturinn er Cusco, höfuðborg Inka, og sýnir landamæri þessarar þjóðar fyrstu ár sín. Eins og fyrr segir, þá stofnaði lítil þjóð um 1200 e.kr, veldi undir stjórn Manco Capac. Mun síðar, árið 1438 e. Kr., undir stjórn Sapa Inkans Pachacuti, hófst mikil útþensla veldisins. Á innan við öld náði veldi Inkanna yfir næstum öll Andesfjöll eða yfir rúmlega milljón ferkílómetra lands og drottnaði yfir rúmlega 10 milljón manns.
Á hátindinum brotnaði siðmenning Inka niður og féll í hendur gullþyrstra og gráðugra evrópskra landvinningamanna. Árið 1521 náði Hernán Cortés yfiráðum yfir Astekum og þau yfiráð veittu Francisco Pizarro innblástur til að gera árás á Inkana 10 árum síðar.
Eftir spænsku innrásina
Undir stjórn Túpac Amaru hörfuðu Inkar til fjalla og gerðu oft árásir á Spánverja þaðan eða allt fram til 1572 þegar Túpac var hálshöggvinn og keisaraveldið leið endanlega undir lok. Spánverjarnir tóku þá til við að útrýma menningu og siðum Inkanna. Stórveldi Inkanna hefur verið ýmsum uppreisnarhópum á svæðinu innblástur í gegnum tíðina, t.d. í uppreisninni gegn Spánverjum 1780 undir forystu Túpac Amaru II og í nútímanum hafa skæruliðahreyfingar nefnt sig í höfuðið á Túpac.