cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bill Cody
Uppruni
Margt er óljóst um uppruna Codys og í ýmsum uppflettiritum er hann sagður fæddur í St. Paul í Minnesota, sonur William F. Cody og Lillian Isabel Johnson, en heimildum í vestur-íslenskum og íslenskum blöðum frá því að ferill hans stóð sem hæst ber saman um að hann hafi verið sonur hjónanna Páls Valdimars Eiríkssonar og Bjargar Jónsdóttur, sem fluttu úr Skagafirði til Vesturheims 1887. Í júní 1891 dó faðir hans, sem þá kallaði sig Pál Walters, í Winnipeg og var Cody þá á fyrsta ári.
Í viðtali sem Halldór Laxness tók við Cody í Hollywood 1927 segir hann frá því að hann hafi tekið sér nafnið Bill Cody „af viðskiptalegum ástæðum“, enda er það sagt hafa vakið athygli framleiðenda á honum að hann héti sama nafni og hinn frægi Buffalo Bill Cody. Á IMDB er sagt að hann hafi fyrst leikið í tveimur myndum undir dulnefninu Paul Walters en síðan hafi verið ákveðið að hann kæmi fram undir eigin nafni, en sannleikurinn mun hafa verið þveröfugur.
Í viðtalinu sagði Cody Halldóri frá því að sjö ára gamall hefði hann verið sendur munaðarlaus til Íslands og dvalið þar í á annað ár, á Húsabakka í Skagafirði. Þar lærði hann að sitja hest, fór í smalamennsku og fékk að tína hagalagða og kaupa sér svo hatt fyrir ullina á Sauðárkróki um sumarið. Hann sagðist þó aðeins muna eitt orð í íslensku en það var harðfiskur.
Ferill
Hann var svo aftur sendur vestur um haf og ólst þar upp, líklega hjá vandalausum. Hann fór svo í herskóla og síðan í háskóla, gerðist leikari og ferðaðist um með leikflokki og barst loks til Hollywood 1922, varð fyrst áhættuleikari og fór svo að leika í kúrekamyndum 1924. Hann lék aðalhlutverk í allmörgum kvikmyndum á næstu árum og framleiddi sumar þeirra sjálfur. Hann hélt áfram að leika í talmyndum eftir að gerð þeirra hófst og lék í fjölda mynda sem fengu raunar misjafna dóma; ein þeirra, The Border Menace (1934), hefur verið kölluð versta B-kúrekamynd sögunnar. Í sumum myndanna lék ungur sonur hans, Bill jr., með honum.
Ferli hans hnignaði smátt og smátt og hann ferðaðist um með Villta vesturs-sýningaflokkum en lék þó í einni og einni mynd á milli; síðasta aðalhlutverkið var í The Fighting Cowboy 1939 en eftir það lék hann smáhlutverk í nokkrum myndum, meðal annars Stagecoach og síðast í Jóhönnu af Örk 1948, en lést áður en sú mynd var frumsýnd.
Fjölskylda
Kona hans hét Regina og áttu þau tvo syni. Þrálátur orðrómur er sagður hafa lengi gengið um það í Íslendingabyggðum vestanhafs að Cody væri raunverulegur faðir Ronalds Reagan, Bandaríkjaforseta, en engar sönnur hefur tekist að færa á þá fullyrðingu. Hálfbróðir Codys var listmálarinn Emile Walters, sem var vel þekktur á fyrri hluta 20. aldar.
Iðunn (nafn)
Iðunn er íslenskt kvenmannsnafn.
Gresjutínamúi
Gresjutínamúi (fræðiheiti: Rhynchotus rufescens) er tegund tínamúa.
Ilmur
Ilmur er íslenskt kvenmannsnafn.
Ásta Sigurðardóttir
Ásta Jóna Sigurðardóttir (1. apríl 1930 - 21. desember 1971) var íslenskur rithöfundur og myndlistarkona.
Þórkatla
Þórkatla er íslenskt kvenmannsnafn.
Ásta Sigurðardóttir
Ásta fæddist á Litla-Hrauni í Kolbeinsstaðahreppi í Hnappadalssýslu. Hún var dóttir Sigurðar Benjamíns Constantínusar Jónssonar og Þórönnu Guðmundsdóttur. Systir Ástu heitir Ástríður Oddný Sigurðardóttir og er tveimur árum yngri en Ásta. Ásta lést árið 1971, eftir langa baráttu við áfengisfíkn.
Wallace Broecker
Wallace Broecker (f. 29. nóvember 1931 í Chicago í Illinois í Bandaríkjunum; d. 18. februar 2019) var bandarískur jarðefnafræðingur og einn fremsti vísindamaður heims í túlkun á líffræðilegum, efnafræðilegum og eðlisfræðilegum hringrásarkerfum Jarðar.
Ásta Sigurðardóttir
Bækur og náttúra áttu hug Ástu í æsku, bækur þó stærri hlut. Hún lauk kennaraprófi frá Kennaraskóla Íslands árið 1950.
Wallace Broecker
Wallace hóf rannsóknir sínar árið 1950 með því að þróa tækni til að mæla geislakolsinnihald sjávar ásamt aldri og uppsöfnunarhraða djúpsjávar- og stöðuvatnasets. Gögnin notaði hann til að rekja mynstur hringrásarkerfa sjávar með tíma. Hann var einn úr hópi vísindamanna sem stundaði geislakolsmælingar á skeljum úr seti af sjávarbotni og þannig sitt af mörkum til þeirrar uppgötvunar, að síðasta jökulskeið hafi endað fyrir um 11.000 þúsund árum.
Þórólfur
Þórólfur er íslenskt karlmannsnafn.
Ásta Sigurðardóttir
Ásta birti nokkrar af sögum sínum í tímaritum og myndskreytti sjálf. Hún þýddi einnig mikið af erlendum bókmenntaverkum t.d úr spænsku.
Ásta birti eina af fyrstu módernísku smásögunum á Íslandi, en sú saga heitir „Í hvaða vagni?“ og birtist í Tímariti Máls og Menningar árið 1953.
Árið 1992 kom út ævisaga Ástu Sigurðardóttur, Minn hlátur er sorg, eftir Friðriku Benónýsdóttur. Hún var endurútgefin árið 2021.
1510
thumb|right|Portúgalski landvinningamaðurinn Afonso de Albuquerque. Árið 1510 (MDX í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Albert Speer
Berthold Konrad Hermann Albert Speer (19. mars 1905 – 1. september 1981) var þýskur arkitekt sem var mestalla seinni heimsstyrjöldina ráðherra hergagnaframleiðslu í Þýskalandi nasismans. Speer var höfuðarkitekt Adolfs Hitler áður en hann varð ráðherra. Speer fékk viðurnefnið „Nasistinn sem baðst afsökunar“ eftir að hann viðurkenndi hlutdeild sína í glæpum Nasista í Nürnberg-réttarhöldunum og skrifaði endurminningar sínar um glæpina, þar sem hann sagðist þó ekki hafa vitað af Helförinni.
Speer gekk til liðs við Nasistaflokkinn árið 1931 og hóf þar með fjórtan ára stjórnmálaferil. Hæfileikar hans sem arkitekt gerðu hann sífellt mikilvægari innan flokksins og hann varð brátt einn af nánustu samstarfsmönnum Hitlers. Hitler skipaði honum að hanna og byggja ný mannvirki á borð við nýja kanslaraskrifstofu og Zeppelinfeld-völlinn í Nürnberg þar sem flokkurinn hélt fjöldasamkomur sínar. Speer lagði einnig drög að áætlunum um að endurbyggja Berlín í stórum stíl með fjölda mannvirkja, breiðgatna og endurskipulags samgöngukerfis. Í febrúar árið 1942 útnefndi Hitler Speer ráðherra hergagnaframleiðslu. Honum var hrósað fyrir að gera „hergagnakraftaverk“ þar sem stríðsiðnaður Þýskalands fór á flug. Þetta kraftaverk leið þó undir lok sumarið 1943 þegar Bandamenn hófu að varpa sprengjum á Ruhr-hérað.
Eftir stríðið var réttað yfir Speer í Nürnberg og hann dæmdur til 20 ára fangelsisvistar fyrir hlutverk sitt í Nasistastjórninni, sér í lagi fyrir að notfæra sér nauðungarvinnu í verkefnum sínum. Þrátt fyrir þrálátar tilraunir hans til að vera leystur snemma úr haldi afplánaði Speer að endingu alla fangavistina, aðallega í Spandau-fangelsi í Vestur-Berlín. Eftir að hann var leystur úr haldi árið 1966 gaf Speer út tvær metsölubækur um ævi sína, Inni í þriðja ríkinu og Spandau: Leynidagbækurnar þar sem hann ritaði um persónusamband sitt við Hitler og gaf lesendum og sagnfræðingum nýja sýn á innviði Nasistastjórnarinnar. Hann skrifaði seinna þriðju bókina, Der Sklavenstaat, um Schutzstaffel-sveitirnar. Speer lést úr heilablóðfalli árið 1981 í London.
Gissur Ísleifsson
Gissur Ísleifsson (1042 - 1118) var biskup Íslands, annar í röðinni, en frá 1106 biskup í Skálholtsbiskupsdæmi því það ár var Hólabiskupsdæmi stofnað og var Jón Ögmundsson tekinn til biskups þar. Foreldrar Gissurar voru Ísleifur Gissurarson Skálholtsbiskup og Dalla Þorvaldsdóttir.
Gissur lærði á Saxlandi eins og faðir hans og var vígður prestur á unga aldri. Hann kom heim og kvæntist Steinunni Þorgrímsdóttur (f. um 1042. d. eftir 1118), sem áður hafði verið gift Þóri Skegg-Broddasyni á Hofi í Vopnafirði. Þau bjuggu þar fyrst. Gissur var mikill maður og vel bolvexti, bjarteygður og nokkuð opineygður; tígulegur í yfirbragði og manna góðgjarnastur, rammur að afli og forvitri, segir í Hungurvöku. Hann ferðaðist mikið til útlanda og þau hjón fóru bæði í suðurgöngu til Rómar. Hann var erlendis 1080, þegar faðir hans dó en kom heim sumarið eftir og var þá valinn biskup.
Gissur fór til Saxlands að taka vígslu en þá hafði erkibiskupinn þar verið sviptur embætti. Hann fór þá til Rómar á fund Gregoríusar páfa 7., sem sendi hann til Hardvigs erkibiskups í Magdeburg og þar fékk hann vígslu 1082. Hann var þá fertugur að aldri. Hann settist að í Skálholti þegar heim kom. Eftir að Dalla móðir hans lést gaf hann jörðina til biskupsstóls ásamt ýmsum öðrum eignum og mælti svo um "að þar skyldi ávallt biskupsstóll vera meðan Ísland væri byggt og kristni má haldast", eins og segir í Hungurvöku. Hann byggði líka kirkju í Skálholti og hélt þar skóla eins og faðir hans hafði gert.
Gissur var helsti frumkvöðullinn að því, að tíund yrði lögtekin á Íslandi og náðist það fram á Alþingi árið 1097. Hann lét telja búendur á landinu áður en biskupsdæminu var skipt upp 1106 og "voru þá í Austfirðingafjórðungi sjö hundruð heil en í Rangæingafjórðungi tíu en í Breiðfirðingafjórðungi níu en í Eyfirðingafjórðungi tólf", segir í Íslendingabók.
Gissur lést í Skálholti árið 1118 eftir að hafa verið biskup í 36 ár. Hann átti son og dóttur með konu sinni og fjóra syni aðra, en aðeins einn þeirra, Böðvar, lifði þegar faðir þeirra lést og einnig lifði dóttirin Gró(a). Maður hennar var Ketill Þorsteinsson Hólabiskup. Gróa gerðist seinast nunna og dó í Skálholti eftir 1152.
Norma Leah McCorvey
Sinnaskipti
Síðar, þ.e. á níunda áratugnum, hélt hún því hins vegar fram að hún hafi verið notuð af lögfræðingunum tveim er fóru með mál hennar. Hún taldi lögfræðingana einungis hafa þurft einhvern stefnanda með mál af þessu tagi, til að sækja gegn Texas ríki og fá þannig þáverandi lögum um fóstureyðingu breytt.
Í seinni tíð kvaðst Norma Leah hafa breytt afstöðu sinni og hún varð virk í andstöðu sinni gegn fóstureyðingum. Árið 1994 skrifaði Norma Leah bók byggða á reynslu sinni málinu og heitir hún I am Roe. Fjórum árum síðar, þ.e. árið 1998, skrifaði hún síðan aðra bók sem hún nefndi Won by love og fjallar um hugarfarsbreytingar sínar gagnvart fóstureyðingum.
Í viðtali sem tekið var við McCorvey stuttu fyrir dauða hennar viðurkenndi hún að henni hefði lengi verið mútað til að tala gegn þungunarrofum. Hún sagðist í raun enn styðja rétt kvenna til aðgangs að þungunarrofum.
Sparta
Saga
Sparta var ásamt Aþenu, Þebu og Kórinþu eitt valdamesta borgríki Grikklands á 6. öld f.kr. Þessi borgríki voru búin að yfirtaka smærri ríki, borgir og sveitir í nágreninu. Aþena og Kórinþa voru öflug sjóveldi, einnig voru öll þessi ríki búin að koma sér vel fyrir og var því verslunin þeirra góð. Aþena og Sparta voru miklir keppinautar og hafði það mikil áhrif á stjórn Grikklands. Borgríkin stóðu þó saman þegar að þeim stafaði ógn utan frá, eins og þegar Xerxes Persakonungur reyndi að gera innrás í Grikkland. Landeigendur héldu sínum völdum í Spörtu og voru völd þeirra treyst í stjórnarskrá Lýkúrgosar. Sparta komst undir varanlega herstjórn með tveimur konungum. Sparta drottnaði yfir öðrum borgríkjum á Pelópsskaga að Argos og Akkaju undanskildum.
Þegar Pelósskagastríðið var búið var Sparta valdamesta borgríki Grikklands, en örfáum arum síðar hafði veldinu hnignað mikið.
Sparta í dag
Nútímaborgin Sparta stendur nokkrum kílómetrum frá staðnum þar sem borgin stóð til forna. Þar bjuggu árið 2011 um 35.000 manns.
Krónborgarhöll
thumb|right|Krúnuborgarhöll Krónborgarhöll eða Krúnuborgarhöll (danska: Kronborg Slot) er höll sem stendur við Eyrarsund 1 km norðan við Helsingjaeyri í Danmörku, þar sem sundið er mjóst milli Helsingjaeyrar og Helsingjaborgar Svíþjóðarmegin. Höllin er ferhyrnd í endurreisnarstíl, byggð á árunum 1574 til 1585.
Friðrik II Danakonungur lét byggja höllina á grunni miðaldavirkisins Króksins sem Eiríkur af Pommern hafði látið reisa á þessum stað til að framfylgja innheimtu Eyrarsundstolls af öllum skipum sem áttu leið um sundið.
Árið 2000 var Krúnuborgarhöll tekin á heimsminjaskrá UNESCO.
Sovétríkin
Upptökin að stofnun ríkisins lágu í októberbyltingunni árið 1917 þegar Bolsévikar steyptu bráðabirgðastjórn Rússlands sem hafði verið mynduð eftir febrúarbyltinguna af stóli, og síðasti keisari Rússlands, Nikulás 2., sagði af sér. Eftir valdarán Bolsévika undir forystu Vladimírs Lenín, stofnuðu þeir Rússneska sósíalíska sambandslýðveldið, fyrsta stjórnarskrárbundna sósíalistaríkið. Áframhaldandi átök innan landsins leiddu til hins blóðuga borgarastríðs. Eftir því sem Bolsévikar náðu undir sig meira landsvæði, stofnuðu þeir ný sósíalistaríki sem voru sjálfstæð að nafninu til. Í desember 1922 voru þessi ríki sameinuð í ein Sovétríki. Eftir dauða Leníns árið 1924 komst Jósef Stalín til valda. Stalín hóf hraða iðnvæðingu og samyrkjuvæðingu í Sovétríkjunum sem leiddu til hagvaxtar, en líka hungursneyðar 1930-1933 þar sem milljónir létu lífið. Nauðungarvinna í Gúlaginu var aukin verulega á þessum tíma. Stalín hóf hreinsanirnar miklu til að losa sig við raunverulega og meinta andstæðinga. Þegar síðari heimsstyrjöld braust út gerðu Þjóðverjar innrás í Sovétríkin. Samanlagt mannfall hermanna og almennra borgara í Sovétríkjunum í síðari heimsstyrjöld er áætlað hafa verið yfir 20 milljónir, sem var meirihluti mannfalls meðal bandamanna í stríðinu. Eftir stríðið voru sovésk leppríki stofnuð á hernámssvæðum Rauða hersins.
Eftir styrjöldina hófst kalda stríðið þar sem Austurblokkin tókst á við Vesturblokkina. Ríkin í Vesturblokkinni tóku flest þátt í stofnun Atlantshafsbandalagsins (NATO) 1949 og mörg ríkin í Austurblokkinni tóku þátt í stofnun Varsjárbandalagsins 1955. Þar sem Sovétríkin höfðu bæði herlið og mikil pólitísk ítök í flestum ríkjum Austurblokkarinnar var litið á stofnun Varsjárbandalagsins sem formsatriði. Yfirmenn NATO kölluðu það „pappakastala“. Bandalögin tvö áttu aldrei í beinum stríðsátökum, en tókust á á pólitískum vettvangi og í leppstríðum. Bæði bandalögin juku hernaðarumsvif innan blokkanna tveggja. Mestu hernaðarátök innan Varsjárbandalagsins voru innrás Varsjárbandalagsins í Tékkóslóvakíu í ágúst 1968 með þátttöku allra aðildarríkja nema Albaníu og Rúmeníu. Albanía dró sig úr bandalaginu í kjölfarið. Eftir dauða Stalíns árið 1953 tók við tímabil af-Stalínsvæðingar undir forystu Níkíta Khrústsjov. Sovétmenn tóku forystuna snemma í geimkapphlaupinu með því að skjóta Spútnik 1 á braut um jörðu, fyrsta mannaða geimskotinu og með því að lenda fyrsta könnunarfarinu á yfirborði annarrar plánetu (Venus).
Á 8. áratug 20. aldar var þíða í samskiptum risaveldanna um stutt skeið, en spennan óx á ný í kjölfar innrásar Sovétmanna í Afganistan árið 1979. Um miðjan 9. áratuginn reyndi síðasti leiðtogi Sovétríkjanna, Míkhaíl Gorbatsjov, að koma á umbótum í stjórnkerfi landsins með stefnunum glasnost og perestrojka. Undir lok kalda stríðsins, árið 1989, var kommúnistastjórnum í nokkrum ríkjum Austurblokkarinnar steypt af stóli. Því fylgdi bylgja þjóðernishyggju og aðskilnaðarhreyfinga í Sovétríkjunum. Árið 1991 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla sem sovétlýðveldin Litáen, Lettland, Eistland, Armenía, Georgía og Moldavía sniðgengu. Meirihluti kjósenda samþykktu því endurnýjað sambandsríki. Í ágúst 1991 reyndu harðlínumenn innan Sovéska kommúnistaflokksins að fremja valdarán til að steypa Gorbatsjov af stóli. Valdaránið misheppnaðist og borgarstjóri Moskvu, Borís Jeltsín, vakti athygli fyrir framgöngu sína við að stilla til friðar. Í kjölfarið var Sovéski kommúnistaflokkurinn bannaður og sambandsríkið Rússland tók við af Sovétríkjunum. Hin sovétlýðveldin urðu sjálfstæð ríki og fyrrum sovétlýðveldi við upplausn Sovétríkjanna.
Efnahagskerfi Sovétríkjanna byggðist á áætlanabúskap. Sovétríkin voru í reynd ráðandi í mótun efnahagsstefnu fyrir flest ríkin í Austurblokkinni. Hagkerfi Sovétríkjanna var það annað stærsta í heimi og þaðan komu margar nýjungar á sviði tækni og vísinda. Sovéski herinn var stærsti herafli heims. Sovétríkin voru kjarnorkuveldi sem áttu líklega stærsta vopnabúr kjarnavopna í heimi. Sovétríkin voru stofnaðili að Sameinuðu þjóðunum og áttu einn af fimm fastafulltrúum í Öryggisráðinu. Áður en ríkið leystist upp var það annað af tveimur risaveldum heims, ásamt Bandaríkjunum.
Byltingin og stofnun Sovétríkjanna (1917-1927)
thumb|right|Lenín, Trotskíj og Kamenev fagna 2ja ára afmæli októberbyltingarinnar árið 1919. Rætur Sovétríkjanna liggja í pólitískum óróa innan Rússaveldis sem braust fyrst upp á yfirborðið í desembristauppreisninni 1825. Eftir rússnesku byltinguna 1905 var Nikulás 2. keisari neyddur til að samþykkja stofnun fulltrúadeildar rússneska þingsins, Dúmunnar. Keisarinn stóð gegn tilraunum til að koma á þingbundinni konungsstjórn. Röð ósigra rússneska keisarahersins í fyrri heimsstyrjöld og matarskortur í borgum rússlands jók enn á óróa innanlands. Þann 8. mars 1917 hófust mótmæli gegn háu brauðverði í Petrograd sem leiddu til febrúarbyltingarinnar og afsagnar Nikulásar og keisarastjórnarinnar. Við tók sósíaldemókratísk bráðabirgðastjórn sem hugðist standa fyrir kosningum til stjórnlagaþings og halda áfram bardögum við hlið Bandamanna. Þetta reyndist mjög óvinsæl ákvörðun. Á sama tíma spruttu upp verkamannaráð, kölluð sovét, víða um land. Það stærsta og áhrifamesta, verkamannaráðið í Petrograd, deildi völdum með bráðabirgðastjórninni.
Bolsévikar undir forystu Vladimírs Lenín börðust fyrir valdaráni sovétanna. Þann 7. október 1917 gerði rauði vörðurinn, herlið Bolsévika, áhlaup á Vetrarhöllina og handtók meðlimi bráðabirgðastjórnarinnar. Lenín lýsti yfir valdatöku sovétanna í því sem síðar var kallað októberbyltingin. Bolsévikar undirrituðu fljótt vopnahléssamninga við Miðveldin og drógu sig formlega úr stríðinu í mars 1918 með friðarsamningunum í Brest-Litovsk.
thumb|right|Fórnarlömb hungursneyðar í Saratov í Rússlandi 1921. Eftir valdarán Bolsévika hófst langvinnt og blóðugt borgarastríð sem stóð frá 1917 til 1923. Meðal þess sem gerðist í borgarastríðinu var að bandamenn gerðu innrás í Rússland til stuðnings hvítliðum, Bolsévikar myrtu fyrrverandi keisarann og fjölskyldu hans og um fimm milljónir létust í hungursneyð 1921-1922. Sovét-Rússland reyndi að leggja undir sig öll þau lönd sem áður höfðu heyrt undir keisaradæmið, en höfðu fengið sjálfstæði við lok stríðsins. Rauði herinn lagði undir sig Úkraínu, afganginn af Hvíta-Rússlandi (utan þann hluta sem gekk til Póllands með friðarsamningum), Armeníu, Aserbaísjan og Georgíu; en Eistland, Lettland, Litáen og Finnland hrundu árásum þeirra. Rauði herinn gerði matvæli upptæk sem leiddi til margra uppreisna meðal bænda, eins og Tambovuppreisnarinnar 1920-1922 sem rauði herinn braut á bak aftur.
Borgarastyrjöldin lék efnahag landsins grátt. Rúblan hrundi í verði og fólk tók aftur upp vöruskiptaverslun, auk þess sem svartamarkaðsbrask blómstraði þrátt fyrir beitingu herlaga gegn því. Árið 1921 hafði þungaiðnaður dregist saman um 20%, 90% af launum voru greidd með vörum í stað peninga, 70% af járnbrautarlestum þurftu viðgerða við, og hungursneyðin sem stafaði bæði af stríðsrekstri og þurrkum dró milli 3 og 10 milljónir manna til dauða. Rauða ógnin, ofsóknir Bolsévika gegn meintum og raunverulegum óvinum, stóð frá 1918 til 1922. Tsjeka, leynilögregla Bolsévika, stóð fyrir ofsóknum, pyntingum og morðum, sem talin eru hafa orðið milli 50.000 og 200.000 að bana.
thumb|right|Undirskriftir á samningnum um stofnun Sovétríkjanna. Þann 28. desember var samningur um stofnun Sambands sósíalískra sovétlýðvelda undirritaður af fulltrúum Sovétlýðveldisins Rússlands, Sovétlýðveldisins Transkákasus, Sovétlýðveldisins Úkraínu og Sovétlýðveldisins Hvíta-Rússlands. Stofnun Sovétríkjanna var formlega lýst yfir á sviði Bolsojleikhússins í Moskvu 30. desember 1922.
Enduruppbygging landsins fór fram samkvæmt GOELRO-áætluninni sem rússnesku sovétin höfðu samþykkt árið 1920 og varð fyrirmynd að fimm ára áætlunum Sovétríkjanna. Samkvæmt henni átti iðnvæðing landsins að byggjast á rafvæðingu Rússlands. Þegar borgarastyrjöldinni lauk var stöku einkafyrirtækjum leyft að starfa í landinu, samhliða þjóðnýttum iðnfyrirtækjum, og matarskattur tók við af upptöku matvæla í sveitum.
Stalínstíminn (1927-1953)
Þann 3. apríl 1922 tók Stalín við sem aðalritari Kommúnistaflokksins. Áður hafði Lenín skipað hann yfirmann stjórnsýslueftirlitsnefndarinnar Rabkrin sem færði honum mikil völd. Smám saman náði Stalín að sölsa undir sig öll völd og losa sig við keppinauta innan flokksins. Undir lok 3. áratugarins var stjórn hans orðin alræðisstjórn. Í október 1927 voru helstu keppinautar hans, Zínovjev og Lev Trotskíj, reknir úr miðnefnd flokksins og hraktir í útlegð.
thumb|right|Fangar frá [[Dalstroj í nauðungarvinnu við Kolymaveginn í Jakútíu sem var nefndur „beinavegurinn“.]] Árið 1928 lagði Stalín fram fyrstu fimm ára áætlun Sovétríkjanna. Hann setti fram kenninguna um sósíalisma í einu landi í stað kenningarinnar um alheimsbyltingu sem Lenín aðhylltist. Ríkið tók yfir stjórn allra iðnfyrirtækja og hröð iðnvæðing hófst. Stalín neyddi allan landbúnað inn í samyrkjubúskap. Afleiðingin var útbreidd hungursneyð sem talin er hafa dregið milli 3 og 7 milljónir til dauða. Kúlakkar (vel stæðir bændur) voru ofsóttir og margir sendir í nauðungarvinnu í Gúlagið. Pólitískur órói hélt áfram fram yfir miðjan 4. áratuginn, en við upphaf síðari heimsstyrjaldar höfðu Sovétríkin byggt upp öflugan iðnað.
Snemma á 4. áratugnum jókst samstarf Sovétríkjanna og Vesturlanda. Sovétríkin tóku þátt í Afvopnunarráðstefnunni í Genf 1932 til 1934 og árið 1933 tóku Bandaríkin upp stjórnmálasamstarf við þau. Í september 1934 gerðust Sovétríkin aðildarríki Þjóðabandalagsins. Þegar spænska borgarastyrjöldin braust út árið 1936 studdu Sovétríkin lýðveldissinna gegn þjóðernissinnum sem fengu stuðning frá Ítalíu og Þýskalandi. Í desember 1936 kynnti Stalín nýja stjórnarskrá sem á yfirborðinu virtist framsæknari en flestar vestrænar stjórnarskrár sem þá voru í gildi. Aðeins ári síðar stóðu hreinsanirnar miklu sem hæst og í „algjörlega lýðræðislegum“ kosningum til fyrsta æðstaráðs Sovétríkjanna voru aðeins óumdeildir frambjóðendur leyfðir. Þau borgaralegu réttindi, persónufrelsi og lýðræði sem stjórnarskráin boðaði reyndust því orðin tóm.
thumb|right|Stalín og [[Lavrentíj Beríja (með dóttur Stalíns, Svetlönu í fanginu) árið 1931. Beríja bar ábyrgð á framkvæmd pólitískra ofsókna sovéska innanríkisráðuneytisins.]] Hreinsanirnar miklu sem stóðu frá ágúst 1936 til mars 1938 urðu til þess að margir gamlir Bolsévikar sem höfðu tekið þátt í októberbyltingunni voru handteknir. Samkvæmt opnum skjölum sovéska innanríkisráðuneytisins var yfir ein og hálf milljón manna handtekin 1937 og 1938, og af þeim voru 681.692 tekin af lífi. Á þessum tveimur árum voru aftökurnar fleiri en þúsund á dag.
Eftir að hafa án árangurs reynt að gera varnarsamninga við Bretland og Frakkland gegn Þýskalandi, gerðu Sovétríkin óvænt samkomulag við Þýskaland með Molotov-Ribbentrop-sáttmálanum um það bil ári eftir að Bretland og Þýskaland undirrituðu München-samkomulagið. Samningurinn innihélt leyniákvæði um hernám samningsaðila í Austur-Evrópu og í kjölfarið gerðu Sovétríkin innrásir í Austur-Pólland, Finnland, Eystrasaltslöndin, Bessarabíu og Norður-Búkóvínu. Þann 1. september hófu Þjóðverjar innrás í Pólland og þann 17. réðust Sovétríkin inn austanfrá. Þann 6. október gafst Pólland upp og Sovétmenn afhentu Þjóðverjum hluta hernámssvæðis síns. Sovétríkin innlimuðu pólsku héruðin Galisíu og vesturhluta Hvíta-Rússlands. Seint í nóvember hófst Vetrarstríðið þegar Finnar neituðu að láta undan landakröfum Sovétríkjanna. Þann 14. desember voru Sovétríkin rekin úr Þjóðabandalaginu vegna innrásarinnar í Finnland. Í austri unnu Sovétmenn nokkra mikilvæga sigra á Japan í átökum um landamæri að japanska leppríkinu Mansjúkúó, en 1941 gerðu ríkin samning Sovétríkjanna og Japans um gagnkvæmt hlutleysi sem tryggði að Japan gerði ekki innrás í Sovétríkin til stuðnings Þjóðverjum síðar.
Þann 22. júní 1941 rauf Þýskaland Molotov-Ribbentrop-sáttmálann og hóf innrás í Sovétríkin. Bardagar á austurvígstöðvunum voru kallaðir „föðurlandsstríðið mikla“ í Sovétríkjunum. Þjóðverjar sendu hundruð herdeilda inn í Sovétríkin í þremur fylkingum og náðu fljótt miklu landsvæði á sitt vald. Rauði herinn náði að stöðva framsókn þeirra í orrustunni um Moskvu í janúar 1942. Ósigur Þjóðverja í orrustunni um Stalíngrad 1943 var vendipunktur í stríðinu. Eftir það náðu Sovétmenn undirtökum og sóttu fram inn í Austur-Evrópu, allt til Berlínar fram að uppgjöf Þjóðverja 8. maí 1945. Bandaríkin studdu Sovétríkin ötullega í átökunum með lögum um lán og leigu á hergögnum fyrir allt að 11 milljarða bandaríkjadala sem voru flutt með skipalestum um Norðurhöf, Indlandshaf og Kyrrahaf. Eftir Jaltaráðstefnuna í febrúar 1945 rufu Sovétmenn samninginn við Japan og gerðu innrás í Mansjúkúó og önnur japönsk hernámssvæði 9. ágúst 1945.
thumb|right|Íbúar í Leníngrad við eyðilagðar byggingar eftir loftárásir Þjóðverja í desember 1942. Mannfall í Sovétríkjunum í síðari heimsstyrjöld var gríðarlegt. Áætlað er að um 20 milljónir hafi látið lífið vegna átakanna, þar af 8,7 milljón hermenn. 2,8 milljónir sovéskra stríðsfanga létust vegna hungurs, illrar meðferðar eða aftaka á aðeins átta mánuðum 1941 til 1942. Yfir tvær milljónir manna í Hvíta-Rússlandi létu lífið meðan á hernámi Þjóðverja stóð; um fjórðungur allra íbúa landsins. Meðal þeirra voru yfir hálf milljón gyðinga sem létu lífið í Helförinni. Rauði herinn framdi líka stríðsglæpi í Þýskalandi. Sagnfræðingar hafa áætlað að allt að tveimur milljónum þýskra kvenna og stúlkna hafi verið nauðgað af bakvarðasveitum Rauða hersins.
Í stríðinu urðu Sovétríkin hluti af fjórveldunum, ásamt Bandaríkjunum, Bretlandi og Kína. Þessi fjögur ríki urðu síðar kjarninn í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Eftir styrjöldina var smám saman tekið að líta á Sovétríkin sem risaveldi og undir lok 5. áratugarins höfðu þau tekið upp stjórnmálasamband við nær öll ríki heims. Sovétríkin hertu tökin á stjórnum ríkja í Austurblokkinni eftir stríðið og gerðu þau í reynd að leppríkjum. Deilur um stjórn hernámssvæða bandamanna í Evrópu leiddu til upphafs kalda stríðsins 1947. Varsjárbandalagið og COMECON voru stofnuð sem svar við stofnun NATO og Evrópubandalagsins. Sovétríkin hertóku mikið af innviðum Þýskalands, Búlgaríu, Rúmeníu og Ungverjalands sem stríðsskaðabætur og komu á samningum við þessi lönd sem hygldu Sovétríkjunum á þeirra kostnað. Talið er að flutningar á framleiðslutækjum og vörum frá Austur-Evrópu til Sovétríkjanna hafi verið svipaður að umfangi og Marshall-aðstoðin sem Vestur-Evrópuríki nutu á sama tíma, eða 15 til 20 milljarðar bandaríkjadala að andvirði.
Stalínstímanum í sögu Sovétríkjanna lauk með dauða Stalíns 5. mars 1953. Strax í valdatíð Níkíta Khrústsjov hófst uppgjör við þennan tíma og þá persónudýrkun sem fylgdi nafni Stalíns. Sagnfræðingar hafa deilt um umfang afbrigðilegrar dánartíðni á Stalínstímanum. Robert Conquest nefndi töluna 20 milljónir í bókinni The Great Terror frá 1968. Þessi tala hefur oft verið gagnrýnd, og í endurskoðaðri útgáfu frá 2007 lækkaði Conquest hana í 15 milljónir. Þótt tölurnar séu nokkuð á reiki, er víst að margar milljónir létu lífið í valdatíð Stalíns beinlínis vegna pólitískra ofsókna og stefnu sem leiddi til manngerðra hörmunga á borð við hungursneyðina í Úkraínu 1932-1933 (Holodomor). Bandaríski sagnfræðingurinn Ben Kiernan áleit valdatíð Stalíns hafa verið þá blóðugustu í allri sögu Rússlands.
Þíða Khrústsjovs (1953-1964)
Á þessum árum tóku Sovétríkin forystu í geimkapphlaupinu. Bandarískt samfélag varð fyrir áfalli þegar Sovétmönnum tókst að senda Spútnik 1 á braut um jörðu 4. október 1957. Hundurinn Laika fór á braut um jörðu sama ár. Þann 12. apríl 1961 tókst þeim svo að senda mannað geimfar út í geim, þegar Júríj Gagarín fór heilan hring um jörðina um borð í Vostok 1 og Valentína Tereshkova endurtók leikinn 1963. Alexej Leonov fór í fyrstu geimgönguna árið 1965. Fyrsta mjúka lendingin á tunglinu var þegar ómannaða sovéska geimfarið Luna 9 lenti þar 1966. Sovétmenn sendu líka fyrstu geimbílana til tunglsins, Lunokod 1 árið 1970 og Lunokod 2 árið 1973.
Í valdatíð Khrústsjovs hófst þíða Khrústsjovs sem olli breytingum á sovésku samfélagi, stjórnmálum og menningu. Landið varð opnara gagnvart öðrum ríkjum og ný efnahagsstefna leiddi til betri lífskjara og aukinnar einkaneyslu, um leið og hagvöxtur hélst hár. Slakað var á ritskoðun. Umbætur Khrústsjovs í landbúnaði og stjórnkerfinu báru samt lítinn árangur. Árið 1962 leiddu tilraunir hans til að senda eldflaugar til Kúbu til Kúbudeilunnar við Bandaríkin. Deilan leystist þegar Sovétríkin samþykktu að flytja eldflaugar sínar frá bæði Kúbu og Tyrklandi. Atvikið olli Khrústsjov álitshnekki og leiddi til þess að valdaklíka innan flokksins, undir forystu Leoníd Brezhnev og Aleksej Kosygin, steypti honum af stóli í október 1964.
Stöðnunin (1964-1985)
Í kjölfar andláts Brezhnevs árið 1982 tóku við Júríj Andropov og Konstantín Tsjernenko, en þeir voru báðir háaldraðir menn og voru við völd í mjög stuttan tíma. Eftir andlát Tsjernenko urðu loksins breytingar á stjórnarfari kommúnistaflokksins, og stöðnunartímabilið sem Brezhnev hafði komið á 20 árum fyrr var loks á enda þegar Míkhaíl Gorbatsjov tók við sem síðasti aðalritari Sovétríkjanna árið 1985. Valdaklíkan innan flokksins samanstóð á þessum tíma nánast eingöngu af háöldruðum flokksmönnum sem höfðu alist upp innan klíkunnar í áratugi í skjóli Brezhnevs. Brezhnev-klíkan var upphaflega aðferð hans til að minnka einveldi aðalritarans innan flokksins eins og tíðkast hafði áður fyrr en breyttist fljótlega í nokkuð spillt stjórnarráð fárra manna.
Gorbatsjov, sem varð fyrsti leiðtogi Sovétríkjanna sem var fæddur eftir byltinguna, hafði ekki verið áberandi innan Brezhnev-klíkunnar en var þó náinn samstarfsmaður Andropovs og í samstarfi við hann náði Gorbatsjov að koma á töluverðum breytingum. Þessar breytingar fólust meðal annars í því að 20% af yfirstjórn kommúnistaflokksins, öldruðum brezhnevistum, var skipt út fyrir yngri róttæka kommúnista. En þrátt fyrir róttækni Andropovs og Gorbatsjovs varð hinn 72 ára gamli Tsjernenko að aðalritara við dauða Andropovs og hélt áfram með stefnu Brezhnevs í þetta eina ár sem hann var við stjórn.
Perestrojka og Glasnost (1985-1991)
Gorbatsjov sá hversu illa stríðskommúnismi hefði farið með ríkið og vildi koma fram breytingum. Gorbatsjov fannst vera þörf fyrir að opna og betrumbæta sovéskt samfélag sem var orðið staðnað. Hann vildi breyta pólitísku kerfi Sovétríkjanna og dreifa efnahag landsins betur.
Til þess gerði hann þrjár áætlanir:
alt=Mikhail Gorbachev|thumb|287x287dp|[[Míkhaíl Gorbatsjov]] Hann byrjaði að draga úr hernaðargjöldum og vildi enda deiluna milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Hann samdi við Bandaríkjamenn um afvopnun og kallaði herinn heim frá Afganistan, sem stuðlaði að bættum samskiptum við vesturveldin. Einnig gerði Gorbatsjov miklar breytingar á kommúnistaflokknum sjálfum, þar sem hann skipti helmingnum af flokksforystunni út fyrir yngri stjórnmálamenn sem voru sammála hugmyndum hans. Gorbatsjov gerði miklar breytingar á efnahagskerfinu og tók að mestu leiti upp markaðshagkerfi. Hann lagði mikla áherslu á það að hann væri ekki að reyna að skemma hið kommúníska kerfi sem ríkið var byggt á, heldur gera það skilvirkara. Einnig kynnti Gorbatsjov stefnu sem átti að auka tjáningarfrelsi almúgans, auka flæði upplýsinga frá ríkisstjórninni til hans og leyfa opna og gagnrýna umræðu um ríkið auk þess að efla þáttöku fólks í stjórnmálum og auk þess var kosningakerfið innan kommúnistaflokksins gert lýðræðislegra.
Í kjölfar þess að gefa aukið tjáningarfrelsi fékk flokkurinn þó nokkurra gagnrýni. Fólk fór að krefjast frekari lífsgæða og meira frelsis og nýtti tækifærið til að mótmæla. Flokkurinn missti einnig tök á fjölmiðlum eftir að hafa slakað á ritskoðun og pólitísk og efnahagsleg vandamál sem flokkurinn hafði átt við og haldið leyndu komu upp á yfirborðið. Auk þess urðu til þjóðernislegar umbótahreyfingar í sovétlýðveldunum og árið 1990 var krafa um sjálfstæði orðin hávær. Sama ár tók miðstjórn kommúnistaflokksins þá ákvörðun að leggja niður einflokkakerfið.
Á svipuðum tíma hófust átök innan flokksins og ríkisstjórnarinnar. Annars vegar voru þar frjálslyndir kommúnistar sem vildu flýta fyrir endurbótunum og hins vegar gamlir íhaldssamir kommúnistar sem fannst endurbæturnar vera svik við kommúnismann. Óánægja meðal hersins, KGB og íhaldssamra kommúnista var orðin svo mikil að hún leiddi til valdaránstilrauna KGB undir stjórn Vladímírs Krjútsjkov. 18. ágúst, tveimur dögum áður en skrifa átti undir lög sem myndu minnka völd alríkisins og auka völd sovétlýðveldanna, var Gorbatsjov, sem staddur var á Krímskaga, tjáð að hann skyldi segja af sér, en þegar hann neitaði var hann tekinn til fanga og það gefið út að hann hefði sagt af sér vegna heilsubrests. alt=Var fyrsti þjóðhöfðingi Litháens.|thumb|[[Vytautas Landsbergis]] Eystrasaltslöndin: Eistland, Lettland og Litháen voru undir stjórn Sóvétríkjanna og urðu sjálfstæð ríki á árunum 1988-1990 og síðan Úkraína árið 1991.
Árið 1991 var skrifað undir frumvarp sem bannaði kommúnistaflokkinn m.a. vegna aðildar hans að valdaráninu. Í framhaldi af því skrifuðu öll fyrrum sovétlýðveldin undir samning um stofnun SSR, Samveldi sjálfstæðra ríkja, en það var samningur um stjórnmálalega og efnahagslega samvinnu í kjölfar hrunsins, og 21. desember skrifuðu fulltrúar allra sovétlýðveldanna undir Alma-Ata yfirlýsinguna sem staðfesti niðurlagningu Sovétríkjanna. Fjórum dögum seinna sagði Gorbatsjov loks af sér sem forseti Sovétríkjanna og aðalritari flokksins og færði öll völd embættis síns í hendur rússneska forsetaembættinu. Daginn eftir viðurkenndi æðstaráð Sovétríkjanna hrunið formlega og sagði af sér.
Upplausn og eftirmálar
Sovétlýðveldin 12 sem eftir voru í sambandsríkinu héldu áfram viðræðum um framhald ríkjasambandsins, en í desember 1991 höfðu þau öll líka lýst yfir sjálfstæði, nema Rússland og Kasakstan. Á þessum tíma tók Jeltsín yfir það sem eftir var af stjórnkerfi Sovétríkjanna, þar á meðal Kreml í Moskvu. Lokahöggið kom svo 1. desember þegar íbúar Úkraínu, öflugasta lýðveldisins, samþykktu að lýsa yfir sjálfstæði með yfirgnæfandi meirihluta. Eftir brotthvarf Úkraínu var enginn raunhæfur möguleiki á að viðhalda sambandsríkinu. Þann 8. desember undirrituðu forsetar Úkraínu, Hvíta-Rússlands og Rússlands Belavetsa-sáttmálann um upplausn Sovétríkjanna og stofnun Samveldis sjálfstæðra ríkja. Þann 21. desember undirrituðu fulltrúar allra sovétlýðveldanna nema Georgíu og Eystrasaltslandanna, Alma-Ata-bókunina, sem staðfesti sáttmálann. Þann 25. desember sagði Gorbatsjev af sér og lýsti því yfir að embætti forseta Sovétríkjanna væri lagt niður og vald hans gengi til forseta Rússlands. Þá nótt var Sovétfáninn felldur í hinsta sinn og fáni Rússlands dreginn að húni. Daginn eftir kaus æðstaráð Sovétríkjanna að leggja sjálft sig og þar með Sovétríkin niður. Sovétherinn var áfram undir sameiginlegri stjórn, en dreifðist smám saman á ríkin.
Eftir upplausn Sovétríkjanna var Rússland viðurkennt af alþjóðasamfélaginu sem löglegur arftaki Sovétríkjanna. Rússland tók því við erlendum eignum og skuldum Sovétríkjanna. Samkvæmt Lissabonviðaukanum tók Rússland einnig við stjórn allra kjarnavopna á landsvæði fyrrum sovétlýðvelda. Úkraína hefur síðan þá dregið þessa stöðu Rússlands í efa og reynt að ná yfirráðum yfir sínum hluta af eigum Sovétríkjanna. Eftir upplausnina fór flókið ferli í gang í 15 fyrrum sovétlýðveldum. Almennt er litið svo á að Rússland sé arftaki Sovétríkjanna. Það hélt öllum sendiráðum Sovétríkjanna, kjarnavopnum þeirra og fékk sæti þeirra í Öryggisráðinu. Aðeins Úkraína hafði samþykkt lög sem lýstu landið bæði arftaka Sovétlýðveldisins Úkraínu og Sovétríkjanna sjálfra. Úkraína samþykkti að taka á sig 16,37% af erlendum skuldum Sovétríkjanna í staðinn fyrir hlut af erlendum eignum þeirra, en Rússland fer með yfirráð yfir þeim eignum. Ríkin deila enn um þessar eignir.
Auk fyrrum sovétlýðvelda eru sex umdeild ríki sem urðu til á svæðum sem aðskilnaðarhreyfingar náðu á sitt vald í kjölfar upplausnar Sovétríkjanna. Þetta eru Abkasía, Transnistría, Suður-Ossetía og Artsaklýðveldið (Nagornó-Karabak). Við þau bættust nýlega Alþýðulýðveldið Donetsk og Alþýðulýðveldið Luhansk. Að auki eru starfandi hreyfingar aðskilnaðarsinna í Téténíu, Gagásíu og Talisj.
Stjórnsýsluskipting
Samkvæmt stjórnarskrá landsins voru Sovétríkin sambandsríki aðgreindra sovétlýðvelda, sem voru ýmist einingarríki eins og Úkraína og Hvíta-Rússland, eða sjálf sambandsríki eins og Rússland eða Transkákasía. Þessi fjögur ríki voru stofnlýðveldin sem undirrituðu sáttmálann um stofnun Sovétríkjanna í desember 1922. Árið 1924, við landsafmörkun í Mið-Asíu, voru sovétlýðveldin Úsbekistan og Túrkmenistan stofnuð upp úr hlutum sjálfsstjórnarlýðveldisins Túrkestan innan Rússlands og tveimur sovéskum hjáríkjum, Kórasmíu og Búkhara. Árið 1929 var Tadsíkistan klofið frá úsbeska sovétlýðveldinu. Þegar stjórnarskrá ársins 1936 tók gildi var transkákasíska sovétlýðveldið leyst upp og aðildarlýðveldi þess, Armenía, Georgía og Aserbaísjan, fengu stöðu aðildarríkja Sovétríkjanna. Þá voru Kasakstan og Kirgistan klofin frá rússneska sovétlýðveldinu og fengu sömu stöðu innan ríkjasambandsins.
Í ágúst árið 1940 var moldavíska sovétlýðveldið stofnað upp úr Úkraínu og hernámssvæðum Sovétmanna í Bessarabíu. Sovétríkin innlimuðu jafnframt Eystrasaltslöndin Eistland, Lettland og Litáen og gerði þau að sovétlýðveldum. Innlimun Eystrasaltsríkjanna var ekki viðurkennd af meirihluta alþjóðasamfélagsins og var álitin ólöglegt hernám. Eftir innrás Sovétríkjanna í Finnland stofnuðu Sovétmenn Sovétlýðveldið Karelíu-Finnland á hernámssvæði þeirra í mars 1940 en limuðu það síðan sem sjálfsstjórnarlýðveldi inn í rússneska sovétlýðveldið árið 1956. Frá júlí 1956 til september 1991 voru fimmtán aðildarlýðveldi í Sovétríkjunum (sjá kortið að neðan).
Þótt Sovétríkin hafi að nafninu til verið bandalag jafningjaþjóða réðu Rússar í reynd langmestu um stjórn ríkisins. Yfirburðir Rússa voru svo greinilegir að mestallan þann tíma sem Sovétríkin voru til var algengt (en rangt) að fólk kallaði ríkið einfaldlega „Rússland“. Formlega séð var rússneska sovétlýðveldið aðeins eitt aðildarríki innan sambandsríkisins en það var bæði langstærst (bæði landfræðilega og með tilliti til íbúafjölda), voldugast og þróaðast. Rússneska sovétlýðveldið var jafnframt iðnkjarni Sovétríkjanna. Sagnfræðingurinn Matthew White skrifaði að það hafi verið opið leyndarmál að sambandsstjórnarfyrirkomulagið væri aðeins „gluggaskraut“ fyrir yfirstjórn Rússa. Þess vegna hafi íbúar Sovétríkjanna gjarnan verið kallaðir Rússar fremur en Sovétmenn þar sem „allir vissu hver fór í raun með stjórnina“.
Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu
1957-63: Fyrstu skrefin
Knattspyrnusamband Marokkó var stofnað árið 1955. Tveimur árum síðar tefldi þjóðin fram landsliði á Arabaleikunum sem fram fóru í Líbanon. Mótherjarnir í fyrstu viðureigninni voru Írakar og lauk henni með 3:3 jafntefli. Marokkó fór alla leið í undanúrslitin á þessu fyrsta móti sínu en tapaði á hlutkesti gegn Sýrlendingum og endaði að lokum í fjórða sæti.
Árið 1959 tók Marokkó þátt í forkeppni Ólympíuleikanna í Róm og gerðist aðili að FIFA. Árið eftir hóf liðið leik í forkeppni HM 1962. Þar vann Marokkó sigur á Túnis (á hlutkesti) og því næst Gana í tveimur leikjum og uppskar að launum umspilsleiki við Spánverja. Fyrri leiknum í Casablanca lauk með 0:1 sigri Spánverja, sem unnu heimaleikinn einnig 3:2. Larbi Benbarek stýrði liðinu í þessum leikjum.
Marokkómenn voru gestgjafar á Arabaleikunum 1961 og unnu knattspyrnukeppnina með því að vinna alla sína leiki. Þar á meðal vannst 13:1 sigur á Sádi-Arabíu sem enn í dag er stærsti sigur landsliðsins. Sama ár vann Marokkó fyrstu leiki sína gegn evrópskum andstæðingum þegar Austur-Þjóðverjar voru lagðir í tvígang.
1964-72: Á stóra sviðinu
Fyrsta úrslitakeppni stórmóts sem marokkóska landsliðið tók þátt í var á Ólympíuleikunum 1964 í Tókýó. Liðið reyndist lítil fyrirstaða fyrir stórlið Ungverja og Júgóslava. 6:0 tapið gegn Ungverjum er enn stærsti ósigur Marokkó á knattspyrnuvellinum.
Ekkert Afríkuland tók þátt í forkeppni HM 1966 vegna deilna um aðskilnaðarstefnu Suður-Afríkustjórnar. Marokkó lék því sína fyrstu forkeppnisleiki fyrir HM 1970 í Mexíkó. Liðið lagði fjóra andstæðinga að velli og tryggði sér eina sæti Afríku í úrslitakeppninni.
Marokkó var fyrsta afríska keppnisliðið á HM frá því að Egyptar tóku þátt á HM 1934 og var ekki búist við stórafrekum. Liðið kom gríðarlega á óvart í fyrsta leiknum gegn Vestur-Þjóðverjum, náði forystunni snemma leiks og hélt henni þar til Þjóðverjar skoruðu tvö mörk í síðari hálfleik, það seinna þegar einungis tíu mínútur voru eftir. Perú ruddi Marokkó auðveldlega úr vegi, 3:0 en í lokaleiknum vannst fyrsta stigið með jafntefli á móti Búlgörum. Frammistaðan var þeim mun merkilegri í ljósi þess að allir leikmenn Marokkó léku í heimalandinu.
Þrátt fyrir að hafa verið fulltrúar Afríku á bæði HM og ÓL, mistókst Marokkó að komast í úrlslitakeppni Afríkukeppninnar í fimm fyrstu skiptin. Úr því var bætt árið 1972, en mótið var haldið í Kamerún. Þrjú jafntefli í þremur leikjum dugðu Marokkó ekki upp úr riðlakeppninni. Sama ár keppti Marokkó á Ólympíuleikunum í München. Liðið komst upp úr forriðli eftir sigur á Malasíu og jafntefli gegn Bandaríkjunum. Í milliriðlum biðu hins vegar þrjár sterkar Evrópuþjóðir og allir leikir töpuðust, sumir með miklum mun.
1973-85: Meistarar Afríku
Marokkó taldi sig órétti beitt í forkeppni HM 1974. Liðið var dregið úr keppni og í mótmælaskyni tók landið heldur ekki þátt í Afríkukeppninni 1974. Tveimur árum síðar mættu Marokkómenn hins vegar til leiks í úrslitakeppni mótsins sem fram fór í Eþíópíu. Marokkó byrjaði brösulega og gerði jafntefli við Súdan í fyrsta leik en vann svo fjóra næstu leiki sína, tvo í forriðli og tvo í fjögurra liða úrslitariðli. Fyrir vikið dugði jafntefli í lokaleiknum gegn Gíneu. Marokkó fagnaði því sínum fyrsta og enn sem komið er eina Afríkumeistaratitli árið 1976. Marokkó tók aftur þátt í úrslitakeppninni árin 1978 og 1980 og hlaut bronsverðlaunin í seinna skiptið.
1986-98: Aftur á HM
Frá 1986 til 1998 komst Marokkó í úrslitakeppni HM í þrjú af fjórum skiptum. Fyrir vikið hefur verið talað um „gullkynslóðina“ í marokkóskum fótbolta. Á HM 1986 vakti frammistaða Marokkó gríðarlega athygli. Búist var við að liðið ræki lestina í sterkum riðli ásamt þremur Evrópuþjóðum: Englandi, Póllandi og Portúgal. Marokkó gerði sér hins vegar lítið fyrir og náði markalausum jafnteflum gegn Englendingum og Pólverjum og vann svo 3:1 sigur á Portúgal og hirti toppsæti riðilsins. Þetta var í fyrsta sinn sem afrískt lið komst upp úr riðlakeppninni á HM. Óvæntur ósigur Vestur-Þjóðverja gegn Dönum tveimur dögum síðar þýddi að Marokkó mætti sterku vestur-þýsku liði í 16-liða úrslitum. Marokkó varðist vel en tveimur mínútum fyrir leikslok skoraði Lothar Matthäus sigurmark Þjóðverjanna, sem fóru alla leið í úrslitaleikinn.
Hermann Vernharður Jósefsson
Hermann Vernharður Jósefsson (fæddur 1. júní 1971) er íslenskur bassaleikari, þekktastur fyrir að vera meðlimur í íslensku popp hljómsveitinni Geirfuglarnir.
Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu
1986-98: Aftur á HM
Fyrr á árinu 1986 hafði Marokkó hafnað í fjórða sæti Afríkukeppninnar. Tveimur árum síðar var landið hins vegar í hlutverki gestgjafa og væntingarnar miklar, enda Marokkó talið öflugasta knattspyrnuland álfunnar um þær mundir og sótti meira að segja eftir því að halda HM 1994. Úrslitin ollu vonbrigðum. Eftir að hafa unnið sinn riðil féll Marokkó úr keppni í undanúrslitum gegn Kamerún og tapaði loks fyrir Alsír í bronsleikum.
Shemar Moore
Verðlaun og tilnefningar
BET Comedy-verðlaunin
Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu
1986-98: Aftur á HM
Marokkó komst ekki á HM 1990 né Afríkumótið sama ár. Marokkó var meðal tólf keppnisliða á Afríkumótinu 1992 sem frem fór í Senegal en komst ekki í fjórðungsúrslitin. Liðið mátti jafnframt sætta sig við að sitja heima á Afríkumótunum 1994 og 1998.
Shemar Moore
Verðlaun og tilnefningar
Black Reel-verðlaunin
Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu
1986-98: Aftur á HM
Afríka átti þrjá fulltrúa á HM 1994 og voru talsverðar vonir bundnar við frammistöðu þeirra eftir góðan árangur Kamerún í keppninni fjórum árum fyrr. Marokkó mátti sætta sig við botnsætið eftir þrjú naum töp gegn Belgum, Hollendingum og Sádi-Aröbum.
Shemar Moore
Verðlaun og tilnefningar
Daytime Emmy-verðlaunin
Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu
1986-98: Aftur á HM
Marokkó komst í fjórðungsúrslit á Afríkumótinu í Búrkína Fasó árið 1998. Sama ár keppti liðið svo í úrslitum HM í Frakklandi, en Frakkland og Marokkó höfðu raunar háð harða baráttu um réttinn til að halda þá keppni. Í lokaleik riðlakeppninnar vann Marokkó 3:0 sigur á Skotum og virtust öruggir um sæti í 16-liða úrslitum. Afar óvæntur sigur Norðmanna á Brasilíu með mörkum undir blálokin, þar á meðal umdeildri vítaspyrnu, þýddu hins vegar að Marokkó sat eftir með sárt ennið.
Shemar Moore
Verðlaun og tilnefningar
Image-verðlaunin
Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu
1999-2016: Harðnar á dalnum
Eftir Heimsmeistaramótið í Frakklandi 1998 liðu tuttugu ár þar til Marokkó komst aftur í úrslitakeppni HM. Á hinn bóginn varð landið fastagestur í Afríkukeppninni enda hafði þátttökuþjóðum í úrslitakeppninni verið fjölgað. Frá 2000 til 2008 féll Marokkó fjórum sinnum út í riðlakeppni Afríkumótsins en í Túnis árið 2004 fór liðið alla leið í úrslit en tapaði 2:1 fyrir heimamönnum.
Marokkó var langt frá sínu besta í forkeppni Afríkumótsins 2010 og komst ekki í úrslitin í Angóla. 2012 og 2013 tókst aðeins betur til en Marokkó féll engu að síður úr leik í riðlakeppninni. 2015 átti keppnin að fara fram í Marokkó, en þegar ebólufaraldur kom upp í Vestur-Afríku og Marokkóstjórn vildi fresta mótinu eða takmarka ferðir sumra keppnisliða var mótið fært til Miðbaugs-Gíneu og Marokkó útilokað frá keppni.
2017-: Ný byrjun
Marokkó var meðal keppnisliða í úrslitum Afríkukeppninnar árið 2017 og 2019. Í Gabon 2017 féll liðið úr leik í fjórðungsúrslitum en 2019 í Egyptalandi 2019 vann það alla þrjá leiki sína í riðlakeppninni en tapaði fyrir Benín í vítakeppni í 16-liða úrslitum.
Eftir langa bið komst Marokkó loks í úrslitakeppni HM 2018 í Rússlandi. Þar lenti liðið í ógnarþungum riðli með Spáni, Portúgal og Íran. Eins marks tap eftir grátlegt sjálfsmark á fimmtu mínútu uppbótartíma gegn Írönum í upphafsleik þýddi að vonin um að komast áfram var nálega úr sögunni. Næsti leikur, gegn Portúgal, tapaðist 1:0 og þar með var vonin um áframhald í keppninni fyrir bí. Leikmenn Marokkó börðust þó fyrir stoltinu og voru nærri búnir að landa óvæntum sigri á Spánverjum, sem náðu með naumindum að jafna í uppbótartíma, 2:2.
Í mars 2022 tryggði Marokkó sér keppnisrétt í úrslitakeppni HM í Katar. Það var sjötta skiptið sem landið tók þátt í úrslitakeppninni.
Marokkó komst fyrst afrískra liða í undanúrslit keppninnar þegar það sló út Spán í 16. liða úrslitum og Portúgal í 8. liða úrslitum. Lið spilaði við Króatíu um brons eftir að hafa tapað fyrir Frakklandi í undanúrslitum. Marókkó endaði í 4. sæti sem er það hæsta sem afríkuþjóð hefur afrekað.