cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rússland
Austur-Slavar komu fram á sjónarsviðið sem sérstök Evrópuþjóð milli 3. og 8. aldar. Á 9. öld stofnuðu norrænir víkingar Garðaríki í kringum borgirnar Hólmgarð (Novgorod) og Kænugarð (Kyjív). Árið 988 tók Garðaríki upp grískan rétttrúnað undir áhrifum frá Austrómverska ríkinu. Býsantíum hafði mikil menningarleg áhrif á Rússland næstu aldirnar. Garðaríki tók að leysast upp á 12. öld og furstadæmin urðu að skattlöndum Mongóla eftir að þeir réðust á þau á 13. öld. Stórhertogadæmið Moskva efldist á 15. öld og lagði undir sig norðurhluta hins forna Gaðraríkis. Ívan grimmi tók upp titillinn tsar (keisari) og stofnaði Rússneska keisaradæmið á 16. öld. Með landkönnun og landvinningum um alla Asíu varð Rússaveldi þriðja stærsta heimsveldi sögunnar. Eftir rússnesku byltinguna varð Rússland mikilvægasta sambandslýðveldi Sovétríkjanna. Landið átti stóran þátt í sigri Bandamanna í síðari heimsstyrjöld og varð risaveldi sem keppti við Bandaríkin um alþjóðleg áhrif á tímum kalda stríðsins. Eftir upplausn Sovétríkjanna árið 1991 fékk Rússland sjálfstæði sem sambandsríki. Eftir stjórnarskrárkreppuna 1993 varð landið í auknum mæli að forsetaræði. Vladímír Pútín hefur haft þar mest völd frá aldamótunum 2000. Ríkisstjórn hans hefur verið sökuð um alræðistilburði, mannréttindabrot og spillingu. Pútín tilkynnti sérstaka hernaðaraðgerð til að afvopna og afnasistavæða Úkraínu í febrúar 2022, og bannar að nota orðið stríð yfir það (og þúsundum mótmælenda sem nota það orð hafa verið stungið í fangelsi fyrir það og Rússland skilgreint Facebook (og Meta, fyrirtækið sem á Facebook og Instagram) sem öfgasamtök ), en alþjóðasamfélagið (þar á meðal Ísland) kallar það stríð og innrás Rússa í Úkraínu 2022.
Rússland er stórveldi á alþjóðavísu þótt það sé ekki sama risaveldið og Sovétríkin voru áður. Landið situr hátt á Vísitölu um þróun lífsgæða, þar er almenn heilbrigðisþjónusta og ókeypis háskólamenntun. Hagkerfi Rússlands er það 11. stærsta í heimi og það 6. stærsta kaupmáttarjafnað. Rússland er kjarnorkuveldi sem á mesta safn kjarnavopna í heimi og ræður yfir öðrum öflugasta her í heimi. Landið er í fjórða sæti yfir fjárveitingar til hermála. Rússland býr yfir miklum olíu- og gaslindum. Landið á fast sæti í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, á aðild að G20, Samvinnustofnun Sjanghæ, Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna, Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, Alþjóðlega fjárfestingarbankanum og Alþjóðaviðskiptastofnuninni, auk þess að vera leiðandi í Samveldi sjálfstæðra ríkja, Sameiginlegu öryggissáttmálastofnuninni og Evrasíska efnahagssambandinu. Rússland er í níunda sæti yfir fjölda heimsminja.
Heiti
Þjóðaheitið Rússar (Русь Rusj) var upphaflega heiti á norrænum mönnum, víkingum frá Eystrasalti og væringjum frá Miklagarði, sem stofnuðu Garðaríki í kringum borgirnar Hólmgarð og Kænugarð á miðöldum. Orðið er hugsanlega dregið af finnska orðinu Ruotsi yfir Svía frá Roslagen, skylt sögninni „að róa“. Latneska útgáfan Rúþenía var algengara heiti yfir lönd Austur-Slava þar sem nú eru Rússland og Úkraína á Vesturlöndum á miðöldum og síðar. Latneska heitið Moscovia var líka áfram notað á Vesturlöndum, þótt Stórhertogadæmið Moskva yrði formlega séð fyrst Stórfurstadæmið Rússland og síðan Keisaradæmið Rússland.
Núverandi heiti landsins Россия (Rossija) er dregið af gríska heitinu Ρωσσία (Róssía) sem var notað í Austrómverska ríkinu yfir Garðaríki. Þessi útgáfa heitisins komst fyrst í notkun á 15. öld eftir að Ívan mikli hafði sameinað nokkur af fyrrum löndum Garðaríkis og titlaði sig „stórfursta alls Rúsj“. Á 17. öld voru lönd kósakka þar sem Úkraína er nú kölluð Malorossija („Litla Rússland“) og löndin við Svartahaf sem Rússar unnu af Tyrkjaveldi voru kölluð Novorossija („Nýja Rússland“). Vesturhluti hins forna Garðaríkis varð hluti Stórfurstadæmisins Litháens og skiptist í Hvíta-Rússland (austurhluti núverandi Hvíta-Rússlands), Svarta-Rússland (vesturhluti núverandi Hvíta-Rússlands) og Rauða-Rússland (vesturhluti núverandi Úkraínu og suðausturhluti núverandi Póllands).
Saga
Þau víðerni sem Rússland nútímans þekur voru áður byggð ýmsum ósamstæðum ættbálkum sem sættu stöðugum innrásum Húna, Gota og Avara á milli þriðju og sjöttu aldar eftir Krist. Fram á 8. öld bjuggu Skýþar, írönsk þjóð, á gresjunum þar sem nú er sunnanvert Rússland og Úkraína og vestar bjó tyrknesk þjóð, Kasarar en þessir þjóðflokkar viku fyrir sænskum víkingum sem kallaðir voru Væringjar og Slövum sem þá voru teknir að flytjast á svæðið. Væringjar stofnuðu Garðaríki með höfuðborg í Hólmgarði og runnu síðar saman við slavana sem urðu fljótlega fjölmennasti þjóðflokkurinn þar.
Garðaríki stóð í nokkrar aldir og á þeim tíma tengdist það rétttrúnaðarkirkjunni og flutti höfuðborg sína til Kænugarðs árið 1169. Á þessum tíma var fyrst farið að nota orðin „Rhos“ eða „Russ“, bæði um Væringjana og Slavana. Á 9. og 10. öld var þetta ríki hið stærsta í Evrópu og einnig var það auðugt vegna verslunarsambanda sinna við bæði Evrópu og Asíu.
Á 13. öld var svæðið illa leikið af innbyrðis deilum sem og innrásum úr austri, bæði af hendi Mongóla og íslömskum, tyrkneskumælandi hirðingjum sem áttu eftir að valda miklum óskunda á svæðinu næstu þrjár aldirnar. Þeir gengu einnig undir nafninu Tatarar og réðu lögum og lofum í mið- og suðurhluta Rússlands á meðan vesturhluti þess féll undir yfirráð Pólsk-litháenska samveldisins. Upplausn Garðaríkis leiddi til þess að aðskilnaður varð milli Rússa sem bjuggu norðar og austar og Úkraínumanna og Hvítrússa í vestri og þessi aðskilnaður hefur haldist fram á þennan dag.
Norður-Rússland og Hólmgarður nutu einhverrar sjálfstjórnar á valdatíma mongóla og þessi svæði sluppu betur undan þeirri skálmöld sem ríkti annars staðar í landinu. Íbúarnir þar þurftu þó að kljást við þýska krossfara sem reyndu að leggja undir sig svæðið.
Líkt og á Balkanskaga og í Litlu Asíu varð langvarandi valdaskeið hirðingja til þess að hægja mikið á efnahagslegri og félagslegri þróun landsins. Þrátt fyrir það náðu Rússar að rétta úr kútnum ólíkt býsanska keisaradæminu sem var andlegur leiðtogi þeirra, ráðast gegn óvinum sínum og leggja lönd þeirra undir sig. Eftir að Konstantínópel féll árið 1453 var Rússland eina burðuga kristna ríkið í Austur Evrópu og það gat því litið á sig sem arftaka Austrómverska ríkisins.
Rússneska keisaradæmið
Stöðugur órói var þó viðloðandi meðal ánauðugra bænda og niðurbældra menntamanna og við upphaf Fyrri heimsstyrjaldar virtist staða þáverandi keisara Nikulásar 2. og keisaradæmisins vera fremur óviss. Miklir ósigrar rússneska hersins í stríðinu kyntu undir uppþotum í stærri borgum sem að lokum leiddu til þess að Rómanovættinni var steypt af stóli 1917 í uppreisn kommúnista.
Rússneska byltingin og Sovétríkin
Undir lok þessarar byltingar tók bolsévika-armur Kommúnistaflokksins öll völd undir stjórn Vladimirs Leníns og Sovétríkin voru stofnuð en rússneska sovétlýðveldið var þungamiðja þeirra. Undir stjórn Jósefs Stalíns var landið iðnvætt með hraði og samyrkjubúskapur tekinn upp í landbúnaði, fyrirkomulag sem kostaði tugi milljóna mannslífa. Í valdatíð hans tóku Sovétríkin þátt í síðari heimsstyrjöldinni gegn Þýskalandi en mannfall var geypilegt í stríðinu, bæði meðal hermanna og almennra borgara.
Að stríðinu loknu öðluðust Sovétríkin mikil áhrif í Austur-Evrópu og komu þar til valda leppstjórnum kommúnista í mörgum ríkjum og stofnuðu Varsjárbandalagið með þeim sem beint var gegn Atlantshafsbandalagi Bandaríkjanna og bandamanna þeirra en þessi tvö ríki voru nú einu risaveldin í heiminum og börðust um hugmyndafræði, völd og áhrif í Kalda stríðinu svokallaða sem braust í raun aldrei út í beinum vopnuðum átökum þessara tveggja ríkja en á milli þeirra ríkti ógnarjafnvægi sem byggði á stórum kjarnorkuvopnabúrum beggja aðila. Á áratugunum eftir fráfall Stalíns stöðnuðu Sovétríkin efnahagslega og félagslega og reynt var að slaka á kjarnorkuviðbúnaðinum en þeir voru einnig tímabil mikilla afreka hjá Sovéskum vísindamönnum.
Endalok Sovétríkjanna
Um miðjan 9. áratuginn kynnti þáverandi leiðtogi Sovétríkjanna, Míkhaíl Gorbatsjov tillögur sínar glasnost (opnun) og perestroika (endurskipulagning) í þeim tilgangi að nútímavæða kommúnismann en óviljandi leystu þær úr læðingi öfl sem tvístruðu Sovétríkjunum í 15 sjálfstæð ríki í desember 1991, Rússland langstærst þeirra. Rússland hefur síðan þá verið að reyna að byggja upp lýðræðislega stjórnunarhætti og markaðshagkerfi en gengur hægt. Skömmu eftir fall Sovétríkjanna tók að bera á þjóðernisdeilum á meðal sumra þeirra fjölmörgu þjóðernishópa sem búa innan landamæra Rússlands og á stöðum eins og Téténíu og Norður-Ossetíu braust út skæruhernaður sem entist í mörg ár.
Landfræði
Rússland nær yfir stóra hluta tveggja heimsálfa, Evrópu og Asíu. Landið nær yfir nyrsta hluta Evrasíu og á fjórðu lengstu strandlengju heims, 37.653 km að lengd. Rússland er á milli 41. og 82. breiddargráðu norður og 19. lengdargráðu austur og 169. lengdargráðu vestur. Landið er raunar stærra en þrjár heimsálfur: Eyjaálfa, Evrópa og Suðurskautslandið, og er um það bil jafnstórt og yfirborð Plútós.
Í Rússlandi eru yfir 100.000 ár og landið ræður yfir einum mesta vatnsforða heims. Stöðuvötn í Rússlandi geyma um fjórðung ferskvatnsbirgða heims. Bajkalvatn er stærsta stöðuvatn Rússlands. Það er dýpsta, elsta og vatnsmesta stöðuvatn heims og geymir um fimmtung alls ferskvatns á yfirborði Jarðar. Ladogavatn og Onegavatn í norðvesturhluta Rússlands eru tvö af stærstu vötnum Evrópu. Rússland er í öðru sæti á eftir Brasilíu yfir mesta endurnýjanlega vatnsforða heims. Volga er lengsta fljót Evrópu. Í Síberíu eru Ob, Jenisej, Lena og Amúrfljót með lengstu fljótum heims.
Svæði sem Rússland gerir tilkall til
Auk lögbundinna yfirráðasvæða Rússlands gerir ríkið tilkall til ýmissa landsvæða í Úkraínu sem Rússar hafa lagt undir sig í stríði ríkjanna frá árinu 2014. Rússar innlimuðu Krímskaga árið 2014 og viðhalda þar fullum yfirráðum. Stjórn Rússlands tilkynnti um innlimun fylkjanna Donetsk. Lúhansk. Kherson og Zaporízjzja á tíma innrásarinnar í Úkraínu árið 2022. Rússar hafa nær fulla stjórn á Donetsk en ráða aðeins um helmingi af hinum þremur fylkjunum.
Flest ríki viðurkenna ekki tilkall Rússlands til þessara svæða og líta á stjórn þeirra þar sem ólöglegt hernám. Víðast hvar er litið á þau sem lögmætan hluta Úkraínu.
* Borgirnar Kherson og Zaporízjzja eru undir yfirráðum Úkraínumanna þrátt fyrir að Rússar segist hafa innlimað þær sem fylkishöfuðborgir samnefndra fylkja.
Hoya aurigueana
Hoya aurigueana er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er í Filippseyjum.
Ingifríður
Ingifríður er íslenskt kvenmannsnafn.
Birkiskjalda
Birkiskjalda (fræðiheiti: Tricholoma fulvum) eða birkikollur er kólfsveppur af riddarasveppaætt sem finnst á Íslandi sem fylgisveppur birkis og fjalldrapa í skógum og kjarri. Birkiskjalda er talin æt en þó aðeins ef hún er soðin.
Múhameð Ómar
Múhameð Ómar (pastú: محمد عمر‎, Muḥammad 'Umar; 1960 – 23. apríl 2013), gjarnan kallaður Múlla Ómar, var afganskur múlla (múslimaklerkur) sem stofnaði og leiddi talíbana, vopnaða hreyfingu íhaldssamra súnní-íslamskra bókstafstrúarmanna. Undir stjórn Múlla Ómars náðu talíbanar stjórn á Afganistan árið 1996 og réðu yfir mestöllu landinu sem íslömsku emírsdæmi næstu fimm árin. Múlla Ómar tók sér titilinn emír Afganistans en stjórn hans var ekki viðurkennd af þorra alþjóðasamfélagsins.
Á stjórnartíð Ómars réðu talíbanar Afganistan harðri hendi með ofstækisfullri túlkun á sjaríalögum. Stjórn hans skaut hlífiskildi yfir íslamska hryðjuverkahópa á borð við Al-Kaída og leiðtoga þeirra, Osama bin Laden. Eftir að Al-Kaída stóð fyrir hryðjuverkaárásunum í New York 11. september 2001 gerðu Bandaríkjamenn innrás í Afganistan og komu talíbönum frá völdum. Múlla Ómar fór í felur en stýrði skæruhernaði gegn Bandaríkjamönnum og nýrri stjórn Afganistans næstu tólf árin.
Múlla Ómar lést úr berklum árið 2013. Talíbanar héldu dauða hans leyndum í tvö ár.
Æviágrip
Talið er að Múhameð Ómar hafi fæðst árið 1960 í þorpinu Chah-i-Himm­at í Kandahar-héraði og hafi verið úr fátækri Pastúnafjölskyldu. Hann gekk í skóla þar sem íslömsk fræði voru mikilvægur hluti af náminu.
Múlla Ómar gekk til liðs við Mujahideen-sveitirnar sem háðu heilagt stríð gegn innrás Sovétmanna í Afganistan á níunda áratugnum. Hann missti annað augað í átökum við Sovétmenn og gengur sú saga meðal talíbana að hann hafi sjálfur skorið augað úr sér. Líklegra þykir að hann hafi verið fluttur á sjúkrahús í Pakistan þar sem augað var fjarlægt. Eftir að Sovétmenn hörfuðu frá Afganistan árið 1989 sneri Ómar heim til sín og einbeitti sér að bænahaldi og kennslu. Hann laðaði til sín fylgismenn sem fengu árið 1994 nafnið talíbanar, sem merkir „nemendur“. Talíbanar settu sér það markmið að ná stjórn yfir Afganistan úr höndum stríðsherranna sem höfðu tekið við völdum eftir fall kommúnistastjórnarinnar.
Í apríl 1996 höfðu talíbanar lagt undir sig mikið landsvæði í Afganistan. Við það tilefni kom Múlla Ómar fram á svölum helgidóms í Kandahar þar sem hann klæddist skikkju sem sögð er hafa tilheyrt Múhameð spámanni. Skikkjan hafði verið geymd í helgidómnum um aldabil og hafði síðast verið snert á fjórða áratugi tuttugustu aldar. Múlla Ómar lýsti sjálfan sig „leiðtoga hinna trúuðu“ (Amir-ul-Momineen) og klæddist skikkjunni til að sýna að hann væri verðugur arftaki spámannsins. Í september sama ár féll afganska höfuðborgin Kabúl í hendur talíbana og Múlla Ómar varð þannig eiginlegur hæstráðandi landsins. Þrátt fyrir það hélt hann sig að mestu í Kandahar og kom sjaldan fram opinberlega. Hann hafði orð á sér fyrir að vera einangraður og fámáll. Sem stjórnandi Afganistans fyrirskipaði Ómar jafnframt eyðileggingu gríðarstórra Búddalíkneskja sem höggvin voru í kletta Bamyan-fjalla þar sem hann taldi þau móðgun við íslamstrú.
Valdatíð talibana undir stjórn Múlla Ómars einkenndist af strangri túlkun á sjaríalögum og hörðum refsingum jafnvel við smávægilegum glæpum. Konum og stúlkum var bannað að vinna utan heimilis eða að stunda nám og mannréttindi almennt voru verulega skert. Stjórn talíbana hélt um leið áfram hernaði gegn Norðurbandalaginu, bandalagi stríðsherra sem beittu sér gegn stjórn þeirra. Með óopinberum stuðningi Pakistana og ýmissa arabískra bakhjarla höfðu talíbanar náð völdum í um 90 prósentum landsvæðis í Afganistan árið 2001.
Á stjórnartíð Múlla Ómars fengu íslömsku hryðjuverkasamtökin Al-Kaída að starfa óáreitt í Afganistan ásamt leiðtoga sínum, Osama bin Laden, sem kom til Afganistans í lok ársins 1996 eftir að hafa verið vísað frá Súdan. Ómar og bin Laden þekktust frá því að þeir börðust saman gegn Sovétmönnum. Sumar heimildir herma að árið 1998 hafi Ómar kvænst einni af dætrum bin Ladens til að innsigla vinskap þeirra.
Þann 11. september 2001 stóð Al-Kaída fyrir hryðjuverkaárás í New York þar sem tæplega 3.000 manns létust. Bandaríkjamenn sendu talíbönum í kjölfarið úrslitakosti um að framselja bin Laden og aðra leiðtoga Al-Kaída, annars yrði ráðist inn í Afganistan. Múlla Ómar fór ekki eftir kröfum Bandaríkjamanna og þann 7. október 2001 gerðu Bandaríkjamenn því innrás í Afganistan ásamt bandamönnum sínum. Eftir fáeinar vikur hertóku Bandaríkjamenn Kabúl og settu á fót nýja ríkisstjórn.
Múlla Ómar fór í felur eftir innrásina en stýrði skæruhernaði talíbana gegn Bandaríkjaher og nýjum stjórnvöldum í Kabúl. Múlla Ómar sást aldrei opinberlega eftir að talíbanastjórnin féll en talíbanar sendu öðru hverju frá sér hljóðupptökur sem þeir sögðu vera frá honum komnar.
Árið 2015 var tilkynnt að Múlla Ómar væri látinn úr berklum. Hafði hann þá verið allur í um tvö ár en talíbanar höfðu haldið andláti hans leyndu.
Henry
Henry er íslenskt karlmannsnafn.
Kardimommujurt
Kardimommujurt (fræðiheiti: Elettaria cardamomum) er jurt af engiferætt. Fræ jurtarinnar eru notuð sem krydd og þekkt sem grænar kardemommur.
Súdetaland
Súdetaland er landsvæði sem var hluti af þýska ríkinu milli 1938 og 1945. Svæðir er í og við fjallgarðinn Súdetafjöll í norðurhluta þáverandi Tékkóslóvakíu. Tékkóslóvakía afsalaði landsvæðir til Þýskalands með Münche-sáttmálanum árið 1938.
Calandrinia compacta
Calandrinia compacta er plöntutegund sem var lýst af François Marius Barnéoud.
Ingigerður
Ingigerður er íslenskt kvenmannsnafn.
Hýena
Hýenur eru spendýr af ættinni Hyaenidae. Til eru fjórar tegundir hýena. Þær eru blettahýena (Crocuta crocuta), rákahýena (Hyaena hyaena), brúnhýena (Parahyaena brunnea) og jarðúlfur (Proteles cristalus). Hýenur eru fjórða minnsta ætt rándýra. Þrátt fyrir það eru hýenur mikilvægur hluti vistkerfa Afríku og Asíu.
Þróun
Þróunarlíffræðilega eru hýenur skyldar kattardýrum og desköttum en atferli þeirra á að sumu leyti meira skylt við dýr af hundaætt. Sem dæmi þá klifra hýenur ekki í trjám frekar en dýr af hundaætt en eiga gott með að hlaupa og veiða með vígtönnum sínum frekar en klónum. Grófar loppur þeirra eru sniðnar til þess að hlaupa og taka skarpar beygjur. En þegar kemur að umhirðu, tímgun, óðalsmerkingum og uppeldi er hegðun þeirra þó meira í ætt við kattardýr.
Lifnaðarhættir
Hýenur lifa og veiða í hópum, þar sem eitt kvendýr ræður ferðinni en meðal hýena er mæðraveldi og eru kvendýrin nokkuð stærri en karldýrin. Ekki er vitað hvers vegna svo er en giskað hefur verið á að þar sem mæðurnar eru mjög lengi með afkvæmi sín á spena þurfi þær svo mikið meira að éta að þessi kynjavaldahlutföll hafi þróast.
Lengi vel töldu vísindamenn að hýenur væru hræætur en það er misskilningur, þær eru mjög fær veiðidýr. Misskilningurinn kom til af því að fyrir tíma nætursjónauka og myndavéla fóru rannsóknir á þeim fram á daginn og þá mest í morgunsárið. Mátti þá oft sjá ljónahópa gæða sér á bráð en hýenur á vappi í kring og var af þessu dregin sú ályktun að þær væru hræætur.
En þegar rannsóknir hófust á atferli þeirra á næturnar, sem er þeirra veiðitími, kom í ljós að í rauninni var það sem vísindamenn voru að sjá í morgunsárið ljón sem voru búin að stela bráð sem hýenurnar höfðu fellt. Hýenur éta með miklum látum og skríkjum sem minnir á hlátur og éta mat sinn hratt og oftast upp til agna því þær hafa einstaklega sterka kjálkavöðva sem gerir þeim kleift að bryðja jafnvel hörðustu bein. En hávaðinn í þeim dregur oft að ljón sem geta, ef þau eru nokkur saman, rekið hýenurnar frá bráðinni og stolið henni. Hýenurnar bíða þó oftast eftir að ljónin hafi lokið sér af því ljónin geta ekki fullnýtt bein og annað sem hýenurnar geta aftur á móti með sína öflugu kjálkavöðva.
Þuríður
Þuríður er íslenskt kvenmannsnafn.
Hoya bonii
Hoya bonii er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er í Víetnam.
Henrý
Henrý er íslenskt karlmannsnafn.
Helmingunartími
Helmingunartími er sá tími sem það tekur helming geislavirks efnis að sundrast. Hugtakið er notað í lyfjafræði og öðrum greinum.
Ingilaug
Ingilaug er íslenskt kvenmannsnafn.
Santander
thumb|Santander innan Kantabríu. thumb|Ráðhús Santander. Santander er höfuðborg sjálfstjórnarhéraðsins Kantabríu á norður-Spáni. Íbúafjöldi var um 172.000 (2017).
Ekki hafa fundist fornminjar sem má reka forna búsetu á svæðinu. En á 12. og 13. öld voru þorp farin að myndast. Tvö þorp voru aðskilin með virkisveggjum, La Puebla og la Puebla Nueva. Á miðöldum var þar mikilvæg höfn fyrir konungsríki Spánar. Santander varð opinberlega borg árið 1755.
Banco Santander stærsti banki Spánar hefur aðsetur í borginni. Racing de Santander er knattspyrnulið borgarinnar.
Sögutími
Sögutími er tími í frásögn og skiptist í innri tíma (atburði sögunnar sjálfrar) og ytri tíma (tíma sögusviðsins). Í þrengri skilningi er sögutími (fr. temps de l'histoire) tíminn sem atburðir sögunnar gerast á meðan frásagnartími (fr. temps du récit) er tími sögumannsins sem segir söguna. Sögutími er líka aðgreindur frá útgáfutíma og upplifunartíma/lestrartíma.
Sem dæmi þá er sögutími (innri tími) kvikmyndarinnar Stjörnustríð: Ný von aðeins nokkrir dagar, en myndin gerist árið 0 BBY sem er ytra tímatal Stjörnustríðsheimsins. Frásagnartími er hins vegar einhvern tíma í fjarlægri framtíð miðað við sögutíma, því við lesum í upphafi myndarinnar að hún gerist „endur fyrir löngu, í fjarlægri vetrarbraut“. Útgáfutími myndarinnar er svo árið 1977, en þeir sem sáu myndina fyrst í kvikmyndahúsum á Íslandi, sem dæmi, sáu hana ekki fyrr en sumarið 1978.
Franski bókmenntafræðingurinn Gérard Genette skilgreindi sögutíma sem tímaröð þeirra atburða sem mynda frásögnina, en frásagnartíma sem niðurröðun þeirra atburða í frásögninni sem getur verið ólínuleg.
Świnoujście
thumb|right|240px|Świnoujście
Świnoujście (Þýska: Swinemünde) er hafnarbær í Póllandi og liggur við Eystrasalt og við Szczecin Lón, á eyjunum Uznam (Usedom), Wolin og Karsibór (Vestur-Pommern). Nálægasti flugvöllur er í Goleniów (um 75 km frá miðborg Świnoujście).
Stjórnmálaflokkur
thumb|right|Listar yfir flokka og frambjóðendur í kosningum til [[Evrópuþingið|Evrópuþingsins á Ítalíu.]] Stjórnmálaflokkar eru samtök manna um að standa fyrir ákveðnum hugmyndum í stjórnmálum með það að augnamiði að ná völdum. Menn skiptast í flokka eftir stefnum, hagsmunum og sameiginlegum skoðunum og hugsjónum. Í lýðræðislegum ríkjum bjóða stjórnmálaflokkar sig fram í listakosningum. Í sumum einræðisríkjum eru einnig stjórnmálaflokkar, svo sem Kommúnistaflokkurinn í Sovétríkjunum. Það fer eftir sögu, kosningakerfi og stjórnarfari viðkomandi lands.
Gagnvart kjósendum
Eitt hlutverk stjórnmálaflokka er að einfalda val kjósenda sem standa andspænis mörgum viðamiklum og flóknum málefnum. Þetta gera þeir með því að skilgreina stefnu sína í mismunandi málaflokkum, sem má líta á sem málamiðlun milli allra flokksmeðlima. Um stefnu flokka er gjarnan kosið, innan þeirra, á aðalfundum þar sem samþykktar eru formlegar ályktanir.
Annað hlutverk þeirra er að fræða borgara um ýmis málefni sem snerta stjórnmál. Stjórnmálaflokkar geta tekið fyrir ákveðin málefni og hafa þannig dagskrárvald. Í 21. grein stjórnarskrá Þýskalands kemur fram að hlutverk stjórnmálaflokka sé að móta stjórnmálalegan vilja fólksins.
Í þriðja lagi hafa stjórnmálaflokkar það hlutverk að vera sameiningartákn. Flokkshollusta er hugtak sem er oft notað í neikvæðri merkingu um tilhneigingu flokksmeðlima til þess að hlýða flokksaganum hvað stefnumál varðar, ellegar einangra sig innan flokksins. Fyrir tilstilli slíkra stofnana minnka líkurnar á því að lýðsskrumarar og öfgahópar komist til valda.
Í fjórða lagi vinna stjórnmálaflokkar að því að fólk taki þátt í kosningum, bæði með því að nýta kosningarétt sinn og með því að vinna í kosningaherferðum en þannig fræðist fólk um þá valmöguleika sem þeim stendur til boða.
Friðrik Danakrónprins
Friðrik Danakrónprins eða Frederik André Henrik Christian, (fæddur í Kaupmannahöfn, 26. maí 1968) er frumburður Margrétar II Danadrottningar og Hinriks prins.
Stjórnmálaflokkur
Hlutverk stjórnmálaflokka sem samtök
Helsta hlutverk stjórnmálaflokka er að sjá um nýliðun stjórnmálaleiðtoga og koma mönnum að í opinber embætti. Aðferðir stjórnmálaflokka til þessa eru m.a. með því að leita, þjálfa þá og loks velja hæfa einstaklinga. Innri stofnanir stjórnmálaflokka, s.s. ýmist félagastarf, svæðisbundin félög og ungmennafélög, aðalskrifstofa og nefndir vinna að þessu markmiði.
Friðrik Danakrónprins
Friðrik giftist heitkonu sinni, Mary Elizabeth Donaldson, þann 14. maí 2004 í dómkirkjunni í Kaupmannahöfn. Krónprinsparið eignaðist soninn Kristján, þann 15. október 2005 og dótturina Ísabellu, 21. apríl 2007. Þau eignuðust svo tvíburana Vincent og Jósefínu, 8. janúar 2011.
Stjórnmálaflokkur
Hlutverk stjórnmálaflokka sem samtök
Innan flokkanna fer því fram kennsla og dreifing á efni sem boðar ákveðna hugmyndafræði. Í Sovétríkjunum var ágæti kommúnismans undirstrikað en á Vesturlöndum er rík hefð fyrir frjálslyndu lýðræði. Í flestum lýðræðisríkjum er sjaldgæft að óflokksbundnir einstaklingar hljóti háttsett embætti, svosem ráðherraembætti.
Friðrik Danakrónprins
Friðrik er fyrstur í erfðaröðinni að dönsku krúnunni og nr. 214 að bresku krúnunni þar sem hann er barna-barna-barna-barnabarn Viktoríu Bretadrottningar í gegnum móðurömmu sína, Ingiríði.
Stjórnmálaflokkur
Stjórnmálaflokkar á Íslandi
Sögulega hefur verið svokallað fjórflokkakerfi á Íslandi. Með því er átt við að jafnan hafa fjórir flokkar fengið í hlut sinn mikinn meirihluta atkvæða í þingkosningum. Íslendingar fengu heimastjórn árið 1904 og þá tóku fyrstu flokkarnir að myndast, Heimastjórnarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn (eldri). Á eftir fylgdu Alþýðuflokkurinn og Framsóknarflokkurinn árið 1916. Sjálfstæðisflokkurinn var stofnaður árið 1929. Kommúnistaflokkur Íslands var stofnaður 1930 en starfaði aðeins í átta ár. Alþýðubandalagið var stofnað árið 1956. Alþýðuflokkurinn sameinaðist hluta Alþýðubandalagsins í Samfylkinguna árið 1998 en hinn hluti Alþýðubandalagsins stofnaði Vinstrihreyfinguna - grænt framboð. Fleiri framboð hafa verið stofnuð sem öll störfuðu í styttri tíma, mörg hver í eitt eða tvö kjörtímabil.
Eftir alþingiskosningarnar 2017 eiga átta stjórnmálaflokkar sæti á Alþingi: Sjálfstæðisflokkurinn, Samfylkingin, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Framsóknarflokkurinn, Píratar, Miðflokkurinn, Viðreisn og Flokkur fólksins. Aldrei hafa fleiri flokkar átt sæti á Alþingi né hefur hlutfall fjórflokkanna af greiddum atkvæðum verið lægra.
354
Árið 354 (CCCLIV í rómverskum tölum)
Þurý
Þurý er íslenskt kvenmannsnafn.
Gianluca Vialli
thumb|Gianluca Vialli. Gianluca Vialli (f. 9. júlí 1964 í Cremona – d. 6. janúar 2023) var ítalskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri. Hann spilaði sem sóknarmaður.
Vialli hóf ferilinn með heimaliðinu Cremonese og færði sig yfir í stærri liðin Sampdoria og Juventus þar sem hann vann fjölmarga titla, í deild og bikar. Síðast spilaði hann með Chelsea FC og var á síðasta tímabilinu með liðinu þjálfari liðsins samhlið því að spila. Hann vann bikartitla með Chelsea sem leikmaður og þjálfari en ekki úrvalsdeildina. Síðast stýrði hann Watford FC.
Vialli spilaði með ítalska landsliðinu á HM 1986 og HM 1990. Hann hætti árið 1992 með landsliðinu vegna ósættis við þjálfarann.
Eftir þjálfaraferilinn fór Vialli í sjónvarpsstarf við að lýsa knattspyrnu. Hann vann þó með starfsliði ítalska landsliðsins þegar liðið vann EM 2020. Þar hitti hann fyrir Roberto Mancini, landsliðsþjálfara sem spilaði með honum í Sampdoria.
Vialli lést úr briskrabbameini 58 ára gamall.
Fótgöngulið
thumb|right|Ítalskar skyttur (bersaglieri) með reiðhjól bundin við bakið. Mynd tekin fyrir 1911. Fótgöngulið er safnheiti yfir hermenn sem berjast fótgangandi, eins og nafnið bendir til. Til forna var fótgöngulið vanalega búið vopnum og verjum til að berjast í návígi, svo sem sverðum, spjótum, kylfum eða öðrum eggvopnum, lagvopnum eða bareflum, auk skjalda og herklæða eftir atvikum. Bogmenn töldust ekki til fótgönguliðs. Í nútímahernaði nota nánast allir hermenn handbær skotvopn og því eru fótgöngulið og skyttur runnin saman í eina tegund hermanna, sem er vanalega einfaldlega nefnd fótgöngulið.
Gotneskur
Gotneskur (enska: gothic) á upprunalega við þýskan þjóðflokk, gota, þeim tilheyrir gotnesk tunga og gotneska stafrófið. Orðið gotneskur hefur hins vegar verið notað yfir ýmislegt annað í gegnum tíðina, þá einkum á ensku (gothic):
Álftaneshreppur (Gullbringusýslu)
Álftaneshreppur var hreppur í Gullbringusýslu. Náði hann frá Kópavogslæk, um Álftanes og Hafnarfjörð og suður í Hvassahraun.
Hoya chiekoae
Hoya chiekoae er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er í Filippseyjum.
Calandrinia compressa
Calandrinia compressa er plöntutegund sem var lýst af Heinrich Adolph Schrader og Augustin Pyrame de Candolle.
Herbert
Herbert er íslenskt karlmannsnafn.
Ingileif
Ingileif er íslenskt kvenmannsnafn.
Sporastatia
Sporastatia er ættkvísl hrúðurfléttna af flikruætt. Ættkvíslin inniheldur tvær tegundir, rákarein og tíglarein sem báðar finnast á Íslandi.
Fléttur af ættkvíslinni Sporastatia eiga það meðal annars sameiginlegt að innihalda fléttuefnið gyrófórinsýru og hafa rauða jákvæða þalsvörun við K og KC.
Grákani
Grákani (fræðiheiti: Pelecanus philippensis) er tegund pelíkana.
Magnús Ólafsson
Magnús Ólafsson getur átt við:
Þúfa (nafn)
Þúfa er íslenskt kvenmannsnafn.
Calandrinia crispisepala
Calandrinia crispisepala er plöntutegund sem var lýst af Obbens.
Sjómannafélagið Báran
Sjómannafélagið Báran var fyrsta hreinræktaða verkalýðsfélagið sem stofnað var á Íslandi í Reykjavík 14. nóvember 1894. 1899 fengu þeir leyfi til að byggja Bárubúð við norðurenda Tjarnarinnar.
Veliko Tarnovo
Veliko Tarnovo er borg í Norður-Búlgaríu. Hún er þekkt sem söguleg höfuðborg landsins. Borgin er með um 73 þúsund íbúa.
Mount Saint Elias
thumb|Saint Elias-fjall. thumb|Mynd tekin af lofti. Mount Saint Elias er annað hæsta fjall, bæði Kanada og Bandaríkjanna; 5489 metrar yfir sjávarmáli. Það liggur í samnefndum fjallgarði á landamærum Alaska og Júkon og er 40 kílómetrum suðvestur af Mount Logan, hæsta fjalli Kanada. Þjóðgarðar eru ennfremur sitt hvorum megin við fjallið.
Saint Elias-fjall var fyrst klifið af Ítala árið 1897; prins Luigi Amadeo di Savoia. Fyrsta veturganga á toppinn var árið 1996. Fjallið þykir erfitt til klifurs.
Alþjóðaviðskiptastofnunin
thumb|Aðildarríki WTO merkt með grænum lit. Alþjóðaviðskiptastofnunin (enska: World Trade Organization; skammstafað WTO; Franska: Organisation mondiale du commerce; Spænska: Organización Mundial del Comercio skammstafað OMC) er alþjóðastofnun sem hefur umsjón með mörgum samningum sem skilgreina þær reglur sem gilda um viðskipti aðildarríkjanna. Stofnunin var stofnuð 1. janúar árið 1995 og leysti af hólmi GATT-samningana og líkt og sá samningur hefur stofnunin það markmið að reyna að draga úr hömlum á milliríkjaviðskiptum.
Höfuðstöðvar WTO eru í Genf í Sviss. Aðalframkvæmdastjóri er Ngozi Okonjo-Iweala. Aðildarríkin eru 148, öll verða þau að fylgja grundvallarreglunni um bestukjaraviðskipti en í því felst að samskonar vörur frá mismunandi WTO-ríkjum eiga að fá sömu meðferð í innflutningslandinu (á þessu eru þó undantekningar).
WTO er mikið gagnrýnd af andstæðingum hnattvæðingar.
Uppruni
Samið var um stofnun WTO á fundi í Marrakesh í Marokkó þann 15. apríl 1994 og tók sá samningur gildi 1. janúar 1995. Stofnunin skyldi leysa af hólmi GATT-samningana (General Agreement on Tariffs and Trade) sem eru nokkrir viðskiptasamningar sem farið var að gera uppúr síðari heimsstyrjöld til þess að stuðla að aukinni fríverslun. WTO tók þannig uppá sína arma þær reglur og venjur sem höfðu skapast í GATT-kerfinu og fékk það hlutverk að sjá um framkvæmd þeirra og þróa áfram. Hafa ber í huga að GATT var aldrei stofnun og var reyndar aldrei ætlað að vera annað en bráðabirgðalausn þangað til varanlegri stofnun yrði komið á fót. Upphaflega stóð til að koma slíkri stofnun á laggirnar á fimmta áratug 20. aldar og hefði hún hlotið nafnið International Trade Organization, stofnskrá hennar var samþykkt á fundi í Havana á Kúbu í mars 1948 en Öldungadeild Bandaríkjaþings neitaði svo að fullgilda hana, án Bandaríkjanna hefði lítið gagn verið af svona stofnun og því var alveg fallið frá hugmyndinni.
Kolbeinn kafteinn
Kolbeinn Kaldan kafteinn (Capitaine Archibald Haddock á frönsku) er einn af aðalpersónunum í myndasögunum um Ævintýri Tinna eftir belgíska teiknarann Hergé. Í sögunum er Kolbeinn gamall skipstjóri á kaupskipi og besti vinur Tinna.
Árið 1996 nefndu 37,5 % aðspurðra Kolbein kaftein sem uppáhaldspersónu sína í bókunum og er hann því vinsælasta persónan í Tinnabókunum.
Uppruni
Kolbeinn kafteinn fylgir Tinna í öllum ævintýrum hans frá og með bókinni Krabbinn með gylltu klærnar (1941) þar sem félagarnir hittast í fyrsta sinn. Þegar Tinni hittir Kolbein er hann skipstjóri á skipinu Karaboudjan en er svo djúpt sokkinn í alkóhólisma að hinn svikuli stýrimaður hans, Hörður, ræður í raun öllu og notar skipið fyrir fíkniefnasmygl. Tinni frelsar hann úr haldi og með þeim tekst óbilandi vinskapur. Í seinni bókum kemur í ljós að Kolbeinn er afkomandi aðalsmannsins Kolbeins Kjálkabíts, skipstjóra í þjónustu Loðvíks 14. Frakklandskonungs.
Kolbeinn er sagður hafa verið lengi í kaupskipaflotanum áður en hann hitti Tinna. Í Dularfullu stjörnunni birtist gamall vinur hans af sjónum, Runólfur skipstjóri. Í nokkrum Tinnabókum gerist Kolbeinn skipstjóri á skipum sem hetjurnar sigla í svaðilförum sínum; hann stýrir skipinu Áróru í Dularfullu stjörnunni og skipi Runólfs skipstjóra, Síríus í Fjársjóði Rögnvaldar rauða. Í lok þessa ævintýris kaupir Vandráður prófessor gamalt ættarsetur Kolbeins kjálkabíts, Myllusetur, með ágóðanum af nýja kafbátnum sínum og gefur Kolbeini það í þakkarskyni fyrir að gefa honum tækifæri til að prufukeyra bátinn. Eftir þetta virðist Kolbeinn sestur í helgan stein og reynir að lifa rólegu lífi sem óðalseigandi það sem eftir er bókanna.
Nafnið „Haddock“ birtist fyrst í glósum Hergés árið 1938. Samkvæmt Philippe Goddin, höfundi Chronologie d'une œuvre, kom hugmyndin að nafninu úr fransk-hollensku kvikmyndinni Le Capitaine Craddock (1931) eftir Hanns Schwarz og Max de Vaucorbeil, sem Hergé hafði mjög gaman af. Fyrsta eiginkona Hergés hélt því hins vegar fram að nafnið væri dregið af enska orðinu fyrir ýsu, „haddock“.
thumb|Breski sjómaðurinn Nicholas Haddock á málverki í sjóferðasafninu í Greenwich.
Nafnið Haddock á sér þó einnig nokkra stoð í raunveruleikanum. Skipstjórinn Sir Richard Haddock stýrði skipinu Royal James í orrustunni við Solebay árið 1672. Annar sonur hans, Nicholas Haddock, gerðist einnig sjómaður. Einnig má nefna að Herbert James Haddock (1861-1946) var fyrsti skipstjórinn sem stýrði skemmtiferðaskipinu RMS Titanic og síðar systurskipi þess, Olympic.
Líkt og Skafti og Skapti eru ýktar útgáfur af gamalreyndri persónugerð; vitgrönnum leynilögreglumönnum; er Kolbeinn ýkt útgáfa af staðalmyndinni af hinum drykkfellda sjóara.
Persóna
Ólíkt hinum litlausa Tinna er Kolbeinn mjög skrautleg persóna. Kolbeinn er í öllum bókunum skapstór og mjög fljótur að skipta skapi. Þrátt fyrir að vera harður í horn að taka er hann einnig sýndur sem örlátur og skynsamur á köflum. Hann er tryggur vinur Tinna og hikar ekki við að fórna lífi sínu fyrir hann. Hann telur Vandráð prófessor einnig góðan vin sinn þrátt fyrir að hann fari oft í taugarnar á honum.
Höfuðlöstur Kolbeins er veikleiki hans fyrir áfengi, sérstaklega viskíi. Þegar Kolbeinn birtist fyrst er hann svo djúpt sokkinn í alkóhólisma að hann er ófær um að stjórna skipi sínu en honum fer brátt batnandi eftir að hann kynnist Tinna. Í Dularfullu stjörnunni er hann orðinn formaður bindindisfélags sjómanna. Uppáhaldsáfengi Kolbeins er viskíið Loch Lomond, sem birtist oft í bókunum. Áfengið stígur Kolbeini mjög fljótt til höfuðs: Þegar hann er fullur er hann algerlega skynlaus og gengur svo langt að kveikja í björgunarbáti á útsjó. Kolbeinn er einnig mikill reykingamaður og er gjarnan með tóbakspípu í munnvikinu. Í bókunum er Kolbeinn yfirleitt klæddur í sjómannsfötum; í svörtum buxum, blárri peysu með akkeri á brjóstinu og sjómannskaskeiti á höfðinu.
Aldur Kolbeins er aldrei gefinn upp. Skeggið bendir til hás aldurs en fimleiki hans bendir til þess að hann sé enn sem sprækastur. Hann virðist vera sestur í helgan stein í seinni bókunum en líklega er það frekar sökum þess að hafa fundið fjársjóð forföður síns en vegna aldurs. Líkt og aðrar persónur í Ævintýrum Tinna eldist Kolbeinn ekki eftir því sem líður á bækurnar þótt tíminn líði í kring um hann.
Líkt og Tinni er Kolbeinn einhleypur. Lítið er um kvenpersónur í bókunum og Vaíla Veinólínó er þar helsta undantekningin. Í bókinni Vandræði Vaílu Veinólínó gera slúðurblaðasnápar sér í hugarlund að þau eigi í ástarsambandi en Kolbeinn þvertekur fyrir allt slíkt. Kolbeinn virðist ekki hrifinn af söngrödd Vaílu, sér í lagi þegar hún syngur einkennislag sitt, Gimsteinaaríuna úr Fást.
Orðbragð
Þegar Kolbeinn var kynntur til sögunnar á fimmta áratugnum var það viss áskorun fyrir Hergé að skrifa talmál persónunnar. Þar sem Kolbeinn var sjómaður vildi Hergé að hann talaði með nokkuð skrautlegu orðbragði en Hergé var ekki leyft að leggja kafteininum nein blótsyrði í munn þar sem bækurnar áttu að höfða til barna. Lausnin kom þegar Hergé mundi eftir atviki frá árinu 1933, stuttu eftir að fjögurra velda sáttmáli var undirritaður milli Frakklands, Bretlands, Þýskalands og Ítalíu. Hafði Hergé þá heyrt kaupmann nota orðið „fjögurraveldasáttmáli“ sem fúkyrði. Fékk hann því þá hugmynd að láta Kolbein nota framandi og furðuleg orð sem væru ekki í raun niðrandi en hann hrópaði þó af ofsa eins og þau væru grófustu blótsyrði. Þetta varð brátt eitt eftirminnilegasta persónueinkenni Kolbeins.
Algengasta upphrópun Kolbeins á íslensku er „Milljón marglittur!“ ásamt ýmsum afbrigðum af sama frasa. Þetta samsvarar upphrópuninni „Mille sabords!“ á frönsku, en „sabord“ er franskt orð yfir fallbyssuop á gömlum herskipum og útfærist því upphrópunin á frummálinu sem „Þúsund fallbyssuop!“ Fúkyrði Kolbeins í íslenskum þýðingum Lofts Guðmundssonar eru yfirleitt byggð á fisksheitum, öðrum sjávardýrum og siglingahugtökum. Meðal annars má nefna fúkyrðin „Níu þúsund nístandi náhveli!,“ „Sautján sjódrukknaðir draugar!“ og „Skáröndóttir skötuselir!“
Herfinnur
Herfinnur er íslenskt karlmannsnafn.
Ólínuleg frásögn
Ólínuleg frásögn er frásögn þar sem atburðir eru ekki settir fram í reglulegri tímaröð og sagan hoppar fram og til baka í sögutímanum. Ólínuleg frásögn er aldagömul frásagnartækni sem nýtir sér meðal annars sögu í sögu, endurlit og framlit, samsíða söguþræði, in medias res og fleiri aðferðir til að líkja eftir minningum sögupersóna, skapa óreiðukennda fléttu eða óvæntar söguvendingar.
Fjölmörg dæmi um ólínulega frásögn er að finna í bókmenntasögunni, eins og í Ilíonskviðu þar sem frásögnin hefst í miðri sögu Trójustríðsins og endurminningasögum Sindbaðs sæfara. Módernískir rithöfundar á borð við Virginiu Woolf og Marcel Proust gerðu tilraunir með ólínulegar frásagnir og kvikmyndagerðarfólk tók þessa tækni snemma upp. Þekktir leikstjórar sem hafa notast við ólínulegar frásagnir í kvikmyndum eru meðal annars Alain Resnais, Jean-Luc Godard, David Lynch og Quentin Tarantino.
Riddaralið
Riddaralið er samheiti yfir hermenn sem berjast á hestbaki, oftast með eggvopnum eða lagvopnum, þótt það geti haft flestar tegundir vopna. Riddarar voru léttvopnaðir, oft með öxum og bogum þangað til menn uppgötvuðu ístaðið. Með því urðu þeir mun stöðugri í söðli, gátu klæðst þyngri herklæðum og farið að nota skriðþunga hestsins sjálfs til þess að auka áhrifin af lensum og öðrum spjótum. Ístöð voru þekkt á Indlandi frá 6. öld f.o.t. og bárust til Rómarveldis um árið 200. Næstu aldirnar varð riddaralið í ýmsum myndum veigameiri og veigameiri þáttur í hernaði. Þungvopnað lensulið, ríðandi stóðhestum, var kjarninn í evrópskum miðaldaherjum. Á meðan notuðu arabískir herir merar og beittu frekar sverðum og liðugri baráttuaðferðum. Mongólskir herir notuðu boglið á hestbaki, búið sterkum hornbogum. Riddaralið urðu úrelt þegar hernaður varð vélvæddur og bílar, bifhjól og ýmis brynvarin farartæki leystu hestana af hólmi. Síðustu stóru orrustur í Evrópu, þar sem riddaraliði var beitt, voru í Síðari heimsstyrjöld, þar sem Pólverjar tefldu fram riddaraliði gegn skriðdrekum bæði Þjóðverja og Rússa og biðu afhroð.
Riddaralið í nútímanum
Þó að notkun hesta í hernaði hafi að mestu verið lögð niður eftir Seinni heimstyrjöldina er hugtakið riddaralið ennþá oft notað yfir herflokka sem byggjast á brynvörðum vélum eða þyrlum.
Þyri
Þyri er íslenskt kvenmannsnafn.
Hafnir
thumb|250 px|Hafnir í kvöldsól thumb|250 px|Kirkjuvogskirkja í Höfnum Hafnir eru byggðarlag á vesturströnd Reykjanesskagans, kennt við bæina Kirkjuhöfn og Sandhöfn, sem nú eru í eyði. Íbúar voru 100 árið 2015.
Hafnahreppur var sjálfstætt sveitarfélag til 11. júní 1994, en þá sameinaðist hann Keflavíkur- og Njarðvíkurkaupstöðum undir merkjum Reykjanesbæjar. Torfbærinn Kotvogur er við fjöruborðið.
Söguljóð
Hin fyrstu söguljóð eiga sér undirstöðu í sjálfum sér, eins og Bjólfskviða og Ilíonskviða og eru því frumkviður. Söguljóð sem braga eftir þessum gömlu kviðum, eins og til dæmis Eneasarkviða Virgils eða Paradísarmissir Miltons eru aftur á móti þekkt sem síðkviður. Önnur tegund af söguljóði er smákviðan, sem er stutt sagnrænt kvæði með rómantískum eða goðsögulegum efnivið. Smákviður urðu til á hellenískum tíma hjá höfundum á borð við Kallímakkos og Apolloníos frá Ródos. Ovidius er oft talinn meistari þessa bókmenntaforms. Stundum er þátturinn um Nísus og Evrýalus í 9. bók Enesarkviðu talinn dæmi um klasssíska smákviðu.
Bangsi
thumb|250px|Bangsi Bangsi er tuskudúkka ætluð fyrir börn og eru oftast ímynd einhvers vinalegs dýrs, en algengasta gerðin er fegruð útgáfu af bjarndýri og þaðan er nafnið komið. Bangsi er nokkurskonar vinur og huggari lítilla barna, eitthvað til að faðma og kúra með þegar heimurinn er óblíður eða nóttin grúfir yfir. Oft verður bangsi að vana í fangi barns.
Ingimaría
Ingimaría er íslenskt kvenmannsnafn.
Ástandið
thumb|right|Bandarískir hermenn að æfingu með fallbyssu á Íslandi í júní 1943. Ástandið er orð sem haft er um þau áhrif sem íslenskir karlmenn töldu að herseta Breta og Bandaríkjamanna á Íslandi í seinni heimsstyrjöldinni (1940–45) hefðu haft á íslenskt kvenfólk. Á meðan hæst stóð slagaði fjöldi erlenda hermanna á Íslandi hátt upp í fjölda íslenskra karlmanna. Þessir erlendu hermenn gerðu margir hverjir hosur sínar grænar fyrir íslenskum konum og er áætlað að þúsundir íslenskra kvenna hafi gifst hermönnum. Þessi samskipti íslenskra kvenna og erlendra setuliðsmanna féllu ekki alltaf vel í kramið og voru þær konur sem lögðu lag sitt við þá sakaðar um föðurlandssvik og vændi svo eitthvað sé nefnt.
Þegar Bretar hertóku Ísland flykktist fólk út á götu til að fylgjast með hermönnunum og tók þá fólk eftir að stelpurnar voru sérstaklega hugfangnar af þeim. Strax var farið að ræða um hvaða áhrif þetta gæti haft og hvatt var til þess að hafa lágmarks samskipti við setuliðið en það reyndist erfitt því margir Íslendingar voru komnir með vinnu hjá þeim. Skipuð var nefnd sem skilaði svartri skýrslu um málið, kom í ljós að vændi var orðið algengt. Stjórnvöld reyndu árangurslitlar aðferðir við að draga úr kynnum íslenskra stúlkna og setuliðsins en með tímanum minnkaði ástandsumræðan og vorið 1945 lauk stríðinu og setuliðið hélt heim á leið.
Koma hersins
Þann 10. maí 1940 komu til Reykjavíkur þrjú bresk herskip og lögðust að bryggju. Bresku hermennirnir gengu á land og í tilkynningu sem þeir gáfu út voru þeir komnir til að verja landið gegn innrás Þjóðverja og báðu um vinsamlegar móttökur. Fjöldi Reykjavíkurbúa fór niður að höfn til að fylgjast með þessum nýju gestum. Í Alþýðublaðinu daginn eftir var birt grein um komu hersins og var talað við lögregluna sem var á staðnum til að tryggja að allt færi vel fram. Lítið var um mótmæli en þó var eitt sem hún var óhress með og það var hversu nærgöngular sumar íslensku stelpnanna voru við hermennina. Varaði blaðið við því og sagði að vegna þessa hefðu hermennirnir verið of frjálslegir gagnvart konunum og hvatti til þess að lögreglan fengi aukið vald til þess að bregðast við þessu.
Umræða um ástandið
Það leið því ekki nema einn dagur þar til að umræðan um „ástandið“ var farin af stað. Fólk slúðraði sín á milli og blöðin birtu annað slagið fréttir þess efnis, flestir voru sammála um að þær konur sem væru í tygjum við setuliðið væru föðurlandssvikarar og gálur. Á þeim tímapunkti var ljóst að eitthvað þyrfti að gera í málinu og því bauð þáverandi forsætisráðherra, Hermann Jónasson öllum skólastjórum landsins til fundar við sig haustið 1940. Þar voru málin rædd og samið var „Ávarp til þjóðarinnar“ sem aðallega var beint til foreldra barna í skólum landsins. Þar var hvatt til gætni og varúðar í samskiptum við setuliðið, skemmtanir á vegum skólanemenda verði haldnar aðeins fyrir þá sjálfa og skorður verði settar á útivist barna í þéttbýli, sem sagt að hafa eins lítil samskipti við hermennina og hægt væri.
Í október sama ár var annar fundur haldinn á vegum fjórtán æskulýðssamtaka í Reykjavík. Við lok fundar var samþykkt ályktun sem hljóðaði svo að öll starfsemi æskulýðsfélaganna hvort sem það væru íþróttaæfingar, dansleikir eða skátamót ættu að fara fram innan íslenskra vébanda og setuliðið fengi ekki aðgang að þeim. Hvatt var til hógværðar í samskiptum við setuliðið, en annars að hafa eins lítil samskipti við það og hægt væri. En margir íslendingar voru þegar komnir með atvinnu hjá hernum, hvort sem það var að reisa herstöðvar, leggja vegi eða þvo af þeim þvott. Skemmtistaðir og veitingastaðir spruttu upp líkt og gorkúlur og sprúttsalar höfðu vart undan. Því var erfitt á þessum tímapunkti að fara að takmarka samskipti Íslendinga við þá.
Skemmtanir setuliðsins
Setuliðið var þó duglegt að halda skemmtanir og matarboð og bauð stundum bæjarbúum sem oft þáðu boðið. Sitt sýndist hverjum um þetta en þegar setuliðið á Akureyri fékk ráðhús bæjarins lánað til að halda dansleik og bauð „vinum“ sínum þá tóku nokkrir menntaskólapiltar sér stöðu fyrir utan ráðhúsið og skráðu hjá sér þær stúlkur sem inn gengu. Listinn var svo birtur í Verkamanninum daginn eftir og innihélt hann nöfn 65 stúlkna. Þó voru ekki allir sáttir með menntaskólapiltana og skammaði skólameistari Menntaskólans á Akureyri þá og sagðist myndu taka hart á því ef að slíkt ætti sér stað aftur. Næst þegar dansleikur á vegum setuliðsins var haldinn á Akureyri mættu aðeins 40 stúlkur þannig að segja má að uppátæki strákanna hafi árangur borið. Þó voru allsstaðar skemmtistaðir, hótel og búllur þar sem hermenn og íslenskar stúlkur gátu hist og urðu þar margir íslenskir piltar afbrýðisamir sem stundum endaði með slagsmálum.
Ástandsnefndin
Þann 7. júlí 1941 kom bandaríski herinn til að leysa af breska setuliðið. Það var á allra vörum að bandarísku hermennirnir væru snyrtilegri, myndarlegri og síðast en ekki síst áttu þeir meiri peninga og voru því meira áberandi í skemmtanalífinu og í verslunum heldur en þeir bresku. En nú voru sögusagnir um vændi orðnar ansi háværar og skrifaði því Vilmundur Jónsson landlæknir, bréf til dómsmálaráðuneytisins. Þar stóð m.a. að lögreglan teldi að stúlkubörn á aldrinum 12-16 ára væru sum hver komin út í vændi. Nú varð ríkisstjórnin að bregðast við og var ein hugmyndin að herstjórnin myndi flytja inn vændiskonur fyrir lið sitt, en það gerðist þó ekki. Þess í stað var skipuð nefnd. Ástandsnefndin var hún kölluð og í henni sátu þrír karlmenn (þar á meðal Sigurbjörn Einarsson biskup). Eftir mánaðalanga vinnu skilaði hún af sér skýrslu um málið. Þar kom fram að lögreglan væri með lista yfir 500 konur á aldrinum 12-61 árs, sem hún teldi að hefðu mjög náin samskipti við setuliðið. Af þeim væru um 150 17 ára og yngri. Af þessum 500 konum væru að minnsta kosti 129 orðnar mæður og væri barnafjöldinn ekki minni en 255 börn. Í lok skýrslunnar var tekið fram að lögreglustjórinn teldi að þeir væru bara með niðurstöður um fimmtahluta kvenna í Reykjavík og því mætti margfalda þessar tölur með 5. Þessi skýrsla mætti þónokkurri andstöðu, meðal annars var gagnrýnt að hún var nánast öll unnin upp úr gögnum úr skjalageymslu lögreglunnar, í nefndinni hafi setið þrír karlmenn en engin kona og að ekki var gerður greinarmunur á konum sem væru giftar eða trúlofaðar hermönnum og þeim sem stunduðu vændi. Setuliðið var óhresst með skýrsluna og hóf sína eigin rannsókn á ástandinu og urðu niðurstöður þeirrar rannsóknar ekki nærri jafn sláandi og hjá ástandsnefndinni.