cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Varg Vikernes
Æviágrip
1992 hóf hann að semja tónlist einsamall undir nafninu Burzum, nafn sem hann fékk úr Hringadróttinssögu. 1993 stakk hann gítarleikarann Øystein "Euronymous" Aarseth til bana í rifrildi á heimili Øysteins. Hann var sakfelldur 1994 af fyrstu gráðu morði og íkveikjum auk þess að vera með ólögleg sprengiefni. Árið 2010, eftir að hafa afplánað 15 ár af 21. árs fangelsisdómi flutti hann til Frakklands og lét breyta nafni sínu í Louis Cachet, en gengst enn við að vera kallaður Varg Vikernes. 2013 var hann og kona hans handtekin í Corrèze í Frakklandi, grunuð um að skipuleggja fjöldamorð í stíl Breiviks.
Tónlist
Útgefin verk sem Burzum
337
Árið 337 (CCCXXXVII í rómverskum tölum)
Foxy Brown
thumb|right|Foxy Brown Foxy Brown (f. 6. september 1978) er bandarísk rapptónlistarkona, sem heitir réttu nafni Inga Marchand.
Foxy Brown fæddist í New York og hóf feril sinn árið 1996, 16 ára að aldri, þegar hún söng: "I Shot Ya" á hljómplötu LL Cool J, "Touch Me, Tease Me" á plötu Case, "You're Makin' Me High" á plötu Toni Braxton, "Ain't No..." með Jay-Z og "No One Else" með Total. Sama ár gerði hún samning við hljómplötuútgefandann Def Jam og gaf út sína fyrstu sólóplötu, Ill Na Na. Platan seldist vel en fékk mjög misjafna dóma. Mörgum þótti efni plötunnar heldur gróft miðað við aldur Foxy og kyn, en platan fékk þó víða góða dóma og lögin "I'll Be" (ásamt Jay-Z) og "Get Me Home" (ásamt Blackstreet) náðu miklum vinsældum. Síðar sama ár tók Foxy, ásamt Dru Hill, upp lagið "Big Bad Mama", sem var notað sem kvikmyndartónlist í Def Jam's How to Be a Player.
Foxy gekk í rappsveitina The Firm, ásamt AZ, Nas og Cormega (sem var síðar rekinn, en staðgengillinn Nature tók við). The Firm gaf út plötuna Nas, AZ, and Foxy Brown Present The Firm: The Album árið 1997, en platan hlaut litla athygli og því sneru meðlimirnir sér aftur að sólóferlum sínum. Árið 1999 gaf Foxy út aðra sólóplötu sína, Chyna Doll. Sú plata seldist ekki eins vel og sú fyrsta, en varð þó fyrsta plata kvenrappara til að komast í fyrsta sæti á plötuvinsældarlista Billboard strax í fyrstu viku. Á plötunni var lagið "Hot Spot", sem náði miklum vinsældum.
Þriðja plata Foxy Brown kom út árið 2001. Það var platan Broken Silence, sem er sú allra persónulegasta af plötum Foxy. Platan náði miklum vinsældum og hlutu lögin "Candy" (sem söngkonan Kelis syngur einnig), "Oh Yeah" (sem reggae-söngvarinn Spragga Benz syngur) og "BK Anthem" mikla athygli. Foxy var hrósað fyrir góða söngtexta á plötunni.
Árið 2003 kom Foxy fram í lagi DJ Kay Slay, "Too Much For Me" og ári síðar gaf hún út smáskífuna "I Need A Man". Hún vann að gerð plötunnar Ill Na Na 2: The Fever en útgáfu plötunnar var frestað vegna deilna á milli Foxy og forstjóra Def Jam, Lyor Cohen, og að lokum var samningi Foxy hjá fyrirtækinu sagt upp. Síðar kom Foxy fram í sjónvarpsþætti og sagðist vera að vinna að ýmsum verkefnum, svo sem hlutverki í kvikmynd og raunveruleikaþætti, samningi við annan hljómplötuútgefanda og fleira.
Foxy Brown var tilnefnd til Grammy verðlaunanna árið 2003, í flokki kvensólórappara en vann þau þó ekki. Foxy hefur allan sinn feril átt í deilum við rapparann Lil' Kim en hefur árangurslaust reynt að semja við hana.
Bombus sporadicus
Bombus sporadicus er tegund af humlum, útbreidd í N-Evrópu. Hún finnst einnig í Xinjiang í Kína.
Nearktíska svæðið
thumb|250px|Nearktíska svæðið
Nearktíska svæðið eða nýnorðurskautssvæðið er svæði sem nær yfir mestalla Norður-Ameríku þar með talið Grænland, að austurhluta Mexíkó, Suður-Flórídu, Mið-Ameríku og Karíbahafseyjum undanteknum. Nearktíska svæðið er eitt af átta líflandafræðilegum svæðum heimsins en hefur sú skipting verið í notkun frá 19. öld.
Fíkjutré Benjamíns
Fíkjutré Benjamíns (eða Waringin-tré) (fræðiheiti: Ficus benjamina) er fíkjutré sem á uppruna sinn að rekja til suður og suðaustur Asíu og Ástralíu. Fíkjutré Benjamíns er þjóðartré Tælendinga. Tréð getur orðið allt að 30 metra hátt við náttúrlegar kringumstæður.
Liu Xiaobo
Liu Xiaobo (kínverskt letur: 刘晓波; pinyin: Liú Xiǎobō; 28. desember 1955 – 13. júlí 2017) var kínverskur aðgerðasinni og handhafi friðarverðlauna Nóbels en hann hlaut þau árið 2010 „fyrir langa og friðsamlega baráttu sína fyrir grundvallarmannréttindum í Kína“. Kínversk yfirvöld brugðust illa við afhendingunni og sögðu hana ganga gegn meginreglum verðlaunanna, ásamt því að vera „guðlast“ við verðlaunin. Árið 2009 var Liu dæmdur til 11 ára fangelsisvistar fyrir að grafa undan ríkisvaldinu. Hann sat í stofufangelsi þar til hann lést árið 2017.
Æviágrip
Liu Xiaobo fæddist árið 1955 og nam bókmenntafræði í háskóla. Hann útskrifaðist með meistaragráðu frá Beis­hida-háskól­anum í Beijing árið 1984 og var í kjölfarið ráðinn sem kennari við skólann. Liu varð vinsæll fyrirlesari og vann meðal annars sem gestaprófessor við Columbia-háskóla, Óslóarháskóla og ýmsar menntastofnanir í Evrópu.
Liu sneri aftur til Kína árið 1989 og tók þátt í mótmælunum á Torgi hins himneska friðar. Liu var handtekinn fyrir þátttöku sína í mótmælunum og dæmdur til tveggja ára fangelsisvistar þar sem stjórnvöld töldu hann einn af hugmyndafræðingunum að baki þeirra. Hann var aftur handtekinn og dæmdur í sex mánaða fangelsi árið 1995 og síðan dæmdur til sex ára betrunarvinnu árið 1996 fyrir að „trufla stöð­ug­leik­ann í sam­fé­lag­inu“. Kínversk stjórnvöld fylgdust grannt með honum eftir að hann lauk við að afplána dóminn.
Þann 8. nóvember árið 2008 var Liu handtekinn á ný ásamt félaga sínum fyrir að safna undirskriftum á skjal sem kallaðist Kafli 08 og þeir hugðust birta tveimur dögum síðar. Í skjalinu var áskorun til kínverskra stjórnvalda um að tryggja mannréttindi og aukið almenningsfrelsi. Réttað var yfir Liu þann 23. desember árið 2009 og hann sakaður um „ógnun við öryggi rík­is­ins og brot á kín­verskum lög­um“. Á jóladag var hann dæmdur í 11 ára fangelsi og sviptur borgaralegum réttindum í tvö ár.
Þann 9. október árið 2010 tilkynnti norska Nóbelsnefndin að Liu skyldi sæmdur friðarverðlaunum Nóbels. Kínversk stjórnvöld brugðust illa við fréttunum, mótmæltu valinu við sendiherra Noregs í Kína og sögðu Nóbelsnefndina með þessu skipta sér af innanríkismálum Kínverja. Hvorki Liu né eiginkona hans, Liu Xia, fengu að vera viðstödd verðlaunaafhendinguna í Ósló og því var hafður auður stóll við athöfnina til að tákna fjarveru hans.
Kunngert var í maí árið 2017 að Liu væri haldinn af krabbameini í lifur. Hann var fluttur á sjúkrahús í júní sama ár og lést þann 13. júlí.
Hraun (aðgreining)
Hraun getur átt við eftirfarandi:
Janeane Garofalo
Janeane Garofalo (fædd Jane Anne Garofalo, 28. september 1964) er bandarísk leikkona og uppistandari sem er þekktust fyrir hlutverk sín í The Larry Sanders Show, Felicity, The West Wing, The Truth About Cats & Dogs og Ratatouille.
Einkalíf
Garofalo fæddist í Newton, New Jersey og er af ítölskum og írskum uppruna. Ólst upp í Ontario, Kaliforníu, Madison og New Jersey. Garofalo stundaði nám í sögu við Providence College í Providence, Rhode Island. Garofalo vann grínhæfileikakeppnina Funniest Person in Rhode Island sem var styrkt af Showtime sjónvarpstöðinni. Dreymdi Garofalo um að vera handritshöfundur hjá Late Night With David Letterman og ákvað hún að gerast atvinnu uppistandari eftir að hafa útskrifast með gráðu í sögu og amerískum fræðum.
Þann 4. apríl 2000, kom út bókin Feel This Book: An Essential Guide to Self-Empowerment, Spiritual Supremacy, and Sexual Satisfaction sem var skrifuð af Garofalo og Ben Stiller.
Leikhús
Garofalo hefur komið fram í leikritunum Russian Transport og Love, Loss and What I Wore.
Sjónvarp
Fyrsta sjónvarpshlutverk Garofalo var árið 1991 í sjónvarpsmyndinni Passion. Frá 1992-1993 þá kom Garofalo fram í The Ben Stiller Show í ýmsum hlutverkum. Garofalo kom fram í Saturday Night Live frá 1994-1995. Árið 1992 þá var Garofalo boðið hlutverk í The Larry Sanders Show sem Paula, sem hún lék til ársins 1997. Frá 1998-2000 þá lék Garofalo hlutverk Sally Reardon í Felicity. Garofalo hefur síðan þá komið fram sem gestaleikari í þáttum á borð við The West Wing, Two and a Half Men og 24. Árið 2010 þá var Garofalo boðið hlutverk í Criminal Minds: Suspect Behavior sem Beth Griffith, en aðeins 13 þættir voru framleiddir.
Kvikmyndir
Fyrsta kvikmyndahlutverk Garofalo var árið 1989 í Majo no takkyûbin. Hefur hún síðan þá komið fram í kvikmyndum á borð við That´s What Women Want, Coldblooded, The Truth About Cats & Dogs, The Cable Guy, Cop Land, 200 Cigarettes, Titan A.E. , Manhood, Wonderland og Ratatouille.
Verðlaun og tilnefningar
Annie-verðlaunin
Chlotrudis-verðlaunin
Emmy-verðlaunin
MTV Movie-verðlaunin
Montréal Comedy Festival ‚Just for Laughs‘-verðlaunin
Screen Actors Guild-verðlaunin
Slamdunk Film Festival
Visual Effect Society-verðlaunin
John Major
Sir John Major (fæddur 29. mars 1943) er breskur stjórnmálamaður og fyrrum forsætisráðherra Bretlands á árunum 1990 til 1997. Á þeim tíma var hann líka leiðtogi breska Íhaldsflokksins. Hann var einnig utanríkisráðherra og fjármálaráðherra í ríkisstjórn Margrétar Thatcher. Hann var þingmaður kjördæmis Huntingdon á árunum 1979 til 2001.
John Major var talinn mildur miðað við Thatcher sem var talin mjög ströng. Snemma á ferli sínum bar hann ábyrgð á þátttöku Bretlands í Persaflóastríðinu fyrra (mars 1991) og samdi við önnur lönd í Evrópubandalaginu um Maastrichtsáttmálann fyrir hönd Bretlands. Þrátt fyrir samdráttarskeið í Bretlandi leiddi hann Íhaldsflokkinn í fjórða sigri þeirra. Hann vann fleiri atkvæði en áður hafði verið gert í kosningasögu Bretlands í almennum kosningum 1992, en meirihlutinn í Neðra málstofunni minnkaði talsvert.
Eftir að kalda stríðinu lauk breyttist margt í heiminum á meðan Major var í embætti. Meðal annars jókst mikilvægi Evrópusambandsins. Þetta var ennþá umdeilt mál í Íhaldsflokknum vegna hlutverks hans í falli Margrétar Thatchers. Major sá um fráhvarf Bretlands úr Evrópska gengiskerfinu (e. European Exchange Rate Mechanism) eftir Svarta miðvikudaginn 16. september 1992. Eftir það gekk Íhaldsflokkinum ekki vel í skoðanakönnunum.
Þrátt fyrir ýmislegt jákvætt eins og aukinn hagvöxt og byrjun friðarviðræðna á Norður-Írlandi flæktist Íhaldsflokkurinn í hneykslismál fram að miðju tíunda áratugsins og komu meðal annars þingmenn og nokkrir ráðherrar þar við sögu. Major varð fyrir svo mikilli gagnrýni að hann ákvað að segja af sér sem leiðtogi Íhaldsflokksins, en hann var kosinn aftur árið 1995. Áður hafði „nýi Verkamannaflokkurinn“ endurnýjað forystu sína og hafði aftur náð vinsældum. Undir forystu Tony Blairs var Verkamannaflokkurinn talinn vera eitthvað nýtt og eftir átjan ára valdatíð tapaði Íhaldsflokkurinn í almennum kosningum 1997. Þetta var eitt versta kosningatap síðan árið 1832.
Ketildalir
Víða má finna surtarbrand og plöntusteingervinga í fjöllunum í Ketildölum, inn á milli blágrýtishraunlaganna. Hér hafa fundist leifar af beyki, vínviði, rauðviði, álmi og fleiri tegundum. Sandsteinslagið er meðal elstu minja um gróðurfar hérlendis á tertíertímabilinu.
Ystir Ketildala eru Verdalir, en þar var lengi mikil verstöð, en aldrei byggð. Þar á eftir kemur Selárdalur, og svo: Fífustaðadalur, Austmannsdalur, Bakkadalur, Hringsdalur, Hvestudalur og Auðihringsdalur. Lengi var fjölmenn byggð í Ketildölum en nú eru nær allir bæir komnir í eyði.
Kirkja og prestssetur var í Selárdal, en árið 1907 var Selárdalsprestakall lagt niður og Selárdalssókn lögð til Bíldudalsprestakalls. Ketildalir voru sérstakt sveitarfélag, Ketildalahreppur, en var lagt niður 1987 þegar það sameinaðist Suðurfjarðahreppi og hrepparnir mynduðu í sameiningu Bíldudalshrepp. Árið 1994 sameinaðist hann Barðastrandarhreppi, Rauðasandshreppi og Patrekshreppi í sveitarfélagið Vesturbyggð.
Ketildalir eru sagðir heita eftir Katli Þorbjarnarsyni ilbreið en í Landnámu segir að hann hafi numið Arnarfjarðardali frá Kópanesi til Dufansdals.
Jarðsaga
Jarðsagan nær yfir allt tímabilið frá myndun jarðar og til vorra daga. Aldur jarðarinn er u.þ.b. einn þriðji af aldri alheimsins. Gríðarmiklar breytingar hafa orðið á jörðinni á þeim tíma. Upphaf og þróun lífsins er ein þeirra.
Jörðin varð til fyrir 4.56 milljörðum ára þegar sólkerfið varð til.
Tengt efni
지구의 진화
Bókasafn Reykjanesbæjar
Bókasafn Reykjanesbæjar er almenningsbókasafn sem varð til við sameiningu þriggja sveitarfélaga á Suðurnesjum árið 1994. Var þá ákveðið að sameina almenningsbókasöfnin Bókasafn Keflavíkur, Bókasafn Njarðvíkur og Lestrarfélagið í Höfnum í eitt safn.
Driver 2
Driver 2: The Wheelman is Back (seldur sem Driver 2: Back on the Streets í Evrópu) er tölvuleikur á PlayStation sem var gefinn út árið 2000. Í leiknum fer spilarinn í spor Tanners sem er leynilögregla. Í Driver 2 eru fjórar borgir, en það eru: Chicago, Havana, Las Vegas og Rio de Janeiro. Í Driver 2 er einnig hægt að fara útúr bílnum og stela öðrum sem var ekki hægt í Driver
Sæbjúgu
Sæbjúgu (Fræðiheiti: Holothuroidea) eru einn af sex ættbálkum sem eru innan fylkingar skrápdýra. Enskt heiti sæbjúgna er Sea Cucumbers og danskt heiti er søpølser.
Útbreiðsla
Þau er að finna á hafsbotni um allan heim. Til eru um 1.250 tegundir og finnast flestar þeirra í Asíuhluta Kyrrahafs, stórum hluti af þeim er safnað til manneldis og eru sumar tegundir ræktaðar í fiskeldum.
Hægt er að finna mikinn fjölda þeirra á djúpum hafsbotnum, þar sem þau eru oft meirihluti dýra lífmassa. Á dýpi sem er meira en 8,9 km djúpt eru sæbjúgun um 90% lífs þar. Sæbjúgun mynda stóra hópa sem hreyfa sig eftir botninum og veiða sér til matar. Líkami sumra djúpsjávar sæbjúgna, eins og Enypniastes eximia, Paelopatides confundens og Peniagone leander, eru úr sterkum gelkenndum vefjum með einstaka eiginleika sem gerir dýrinu kleyft að stjórna hreyfanleika sínum, sem gefur möguleika á því að lifa annaðhvort á hafsbotni eða synda eða fljóta yfir til þess að færast á milli. Í suður Kyrrahafi er hægt að finna um 40 einstaklinga á hvern m² og geta þessi dýr farið í gegnum 19 kg af seti á m² á ári.
Galdrastrumpurinn
Galdrastrumpurinn (franska: L'Apprenti Schtroumpf) er sjöunda bókin í ritröðinni um Strumpana og kom út árið 1971. Listamaðurinn Peyo teiknaði og samdi söguna. Hún var jafnframt áttunda strumpabókin sem kom út á íslensku árið 1980.
Sæbjúgu
Útlit og lifnaðarhættir
Sæbjúgun eru sjávardýr með leðurkennda húð og langan líkama. Sæbjúgu eru oftast 10 til 30 cm löng en minnsta þekkta tegundin er einungis 3 mm löng og stærsta getur náð allt að 1 metra. Líkamar þeirra eru allt frá því að vera nánast alveg kúlulaga í að vera líkt og ormar. Fremri hluti dýrsins hefur að geyma munninn og samsvarar fremri hlutinn til til afturenda dýrsins þar sem endaþarmsopið er. Líkami sæbjúganna eru nokkuð sívalur og er samhverfur á lengdarásnum (2). Dýrin hafa oftast pípufætur í fimm röðum eftir líkama þeirra og ná raðirnar frá munni til endaþarms, þannig geta þær hreift sig áfram á botninum (1).
Galdrastrumpurinn
Söguþráður
Galdrastrumpurinn hefst á því að einn strumpanna þráir að læra galdra eftir að hafa fylgst með Yfirstrumpi að störfum. Hann brýst inn til Kjartans galdrakarls og stelur blaðsíðu úr galdrabók. Uppskriftin breytir honum í afstyrmi, en með samhentu átaki strumpanna tekst þeim að finna móteitur.
Sæbjúgu
Útlit og lifnaðarhættir
Á fremri hluta dýrsins er munnurinn umkringdur þreifurum sem taka næringu og færa í munninn. Líkamsveggur þeirra samanstendur af húðþekju og húð sem inniheldur minni gerðir af kalksteins ossicles tegundum sem eru notuð til að tegundagreina frekar sæbjúgun.
Galdrastrumpurinn
Söguþráður
Strumpagildrur er smásaga sem hefst á því að Kjartani galdrakarli tekst að handsama strumpana einn af öðrum með hjálp haganlega útbúinna gildra. Yfirstrumpur nær þó að frelsa strumpana og læsa Kjartan ofan í kistu.
Sæbjúgu
Útlit og lifnaðarhættir
Sæbjúgu eru almennt hræætur sem nærast á rusli á botndýra svæði hafsins. Undantekningar eru uppsjávar sæbjúgu. Mataræði flestra bjúgna samanstendur af svifi og rotnandi lífrænum efnum sem finnast í sjó. Sum staðsetja sig í straumum og taka fæðu sem flýtur framhjá þreifurum þeirra, þau geta einnig sigtað botnsetið með þeim. Aðrar tegundir geta grafið sig í set eða sand þar til þau eru alveg hulin og geta dregið þreifarana að sér ef hætta steðjar að.
Galdrastrumpurinn
Söguþráður
Veðurvélin segir frá snjöllum strumpi sem hannar vél sem ræður veðráttunni. Deilur milli strumpa sem ýmist vilja blíðviðri og rigningu leiðir til þess að vélin gengur af göflunum og veðrið verður óviðráðanlegt. Að lokum tekst Yfirstrumpi þó að leiða eldingu niður í vélina. (Sagan birtist aftur sem aukasaga Geimstrumpnum árið 2017.)
Sæbjúgu
Útlit og lifnaðarhættir
Sæbjúgu þjóna mikilvægu hlutverki í vistkerfi sjávar þar sem þau hjálpa til við endurvinnslu næringarefna, brjóta niður leifar af dauðum dýrum og önnur lífrænn efni. Líkt og önnur skrápdýr hafa sæbjúgu innri beinagrind rétt fyrir innan húðina, einskonar kalk grind. Í sumum tegundum myndar þessi grind einskonar skel eða flatar plötur.
Galdrastrumpurinn
Íslensk útgáfa
Bókin kom út á vegum Iðunnar árið 1980 í samvinnu við danska forlagið Carlsen. Þýðingin var gefin út undir dulnefninu Strumpur.
Sæbjúgu
Útlit og lifnaðarhættir
Sæbjúgu fá súrefni úr vatni með tveimur einskonar öndunar tré sem er í gotraufinni í endaþarmsopinu, draga að sér vatn með endaþarmsopinu og sprauta því svo út aftur. Þessi tré samanstanda af röð af þröngum píplum sem liggja á hvorri hlið meltingarvegarins. Sæbjúgun hafa samskipti við hvort annað með því að senda hormóna merki í vatni. Einn ótrúlegur hæfileiki þeirra er að „grípa“ kollagen sem myndar líkamsveggi þeirra. Það er hægt að losa og herða eftir þörf og ef dýrið vill koma sér í gegnum þröngar sprungur þá getur það gert líkama sinn að vökvaformi og hellt sér inní rýmið. Til þess að vernda sig í þessum sprungum, koma þau saman öllum kollagenunum sínum aftur og gera líkama sinn aftur þéttan.
Æxlun
Flest sæbjúgu fjölga sér með því að sleppa sæði og eggjum út í sjóinn. Ein lífvera getur framleitt þúsundir kynfrumna en er það þó nokkuð mismunandi eftir aðstæðum. Æxlunarfærin samanstanda af einni gotrauf sem samanstendur af þyrpingu af píplum sem sameinast í ein göng sem opnast á yfirborði dýrsins nálægt þreifurunum.
Að minnsta kosti 30 tegundir, þar á meðal sæbúgað red-chester (Pseudocnella insolens), frjóvga egg sín innbyrðis og taka upp frjóvgaða eggið með þreifurum sínum. Eggið er þá sett í poka inní líkama fullorðna dýrsins þar sem það þroskast og að lokum fer út pokanum. Nokkrar tegundir eru einnig þekktar fyrir að ganga með afkvæmi sín og fæða þau svo í gegnum litla rifu nálægt endaþarmsopinu.
Matur og Lyf
thumb|200px|Þurrkuð sæbjúgu í kínversku apóteki. Sum afbrigði af sæbjúgum eru notuð í lækningaskyni. Í Kína er algengt að rækta sæbjúgu í tilbúnum tjörnum. Þau eru notuð til til matar, til lækninga og sem fæðubótarefni og talin heilnæm meðal annars góð fyrir húð, augu og þvagfærakerfi og hafa jákvæð áhrif á kynorku.
Vísundur
thumb|Amerískur vísundur. thumb|Evrópskur vísundur. thumb|Vísundakálfar. thumb|Hauskúpuhrúga af vísundum í lok 19.aldar. thumb|Dreifing hjarða í Norður -ameríku. thumb|Dreifing í Evrópu.
Vísundur er stórt klaufdýr sem lifir í Evrópu og Norður-Ameríku. Tvær tegundir vísunda eru til í nútíma: Amerískur vísundur (Bison bison) og evrópskur vísundur (Bison bonasus). Fjórar tegundir eru útdauðar. Vísundar eru stærstu landdýr Norður-Ameríku og Evrópu.
Vísundar eru grasbítar sem fara um í hjörðum. Þeir geta synt. Tarfar yfirgefa mæður sínar þriggja ára gamlir og sameinast karldýrahjörð. Í enda sumars koma hjarðir karl- og kvendýra saman og er þá fengitími. Beinabygging amerísks vísunds og evrópsks er ekki alveg eins, sá ameríski er líka loðnari.
Báðum tegundum vísunda var nær útrýmt á 19. og 20. öld með veiðum. Góður árangur hefur náðst við endurheimt stofnanna með skipulögðum aðgerðum og verndarsvæðum. Reyndar var evrópska vísundinum útrýmt með öllu í náttúrunni snemma á síðustu öld en sem betur fer voru nokkur dýr eftir í dýragörðum. Langflestir evrópsku vísundarnir lifa nú í Bialowieza skóglendinu í Póllandi. Nokkur þúsund dýr eru í Evrópu en um 75 þúsund eru í Norður-Ameríku. Ekki er talið að aðstæður á Íslandi séu ákjósanlegar fyrir vísunda, þótt þeir gætu e.t.v. komist af hér um skemmri tíma.
Vísundar hafa stundum verið kallaður buffalóar (buffalo) en þeir eru ekki náskyldir buffalategundum.
Handknattleiksárið 1943-44
Handknattleiksárið 1943-44 var keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 1943 og lauk sumarið 1944. Valsmenn urðu Íslandsmeistarar í karlaflokki og Ármenningar í kvennaflokki. Engir landsleikir fóru fram á tímabilinu.
1. deild
Valsmenn urðu Íslandsmeistarar. Átta lið tóku þátt í mótinu og keppt var með útsláttarfyrirkomulagi.
Seinäjoki
Seinäjoki er bær og sveitarfélag í sunnanverðum Suður-Austurbotni í Finnlandi. Seinäjoki varð sérstakt sveitarfélag árið 1868. Gamalt sænskt nafn á bænum er Östermyra en það er nú afar sjaldan notuð, jafnvel meðal sænskumælandi fólks.
Handknattleiksárið 1943-44
1. deild
1. umferð
Undanúrslit
Úrslitaleikur
Ármenningar urðu Íslandsmeistarar í meistaraflokki kvenna á fullu húsi stiga. Keppt var í fimm liða deild með einfaldri umferð.
Landslið
Engir formlegir landsleikir fóru fram á tímabilinu.
Þórðargleði
Þórðargleði eða skaðagleði er er sú „gleði“ að hlakka yfir óförum annarra. Bæði „þórðargleði“ og „skaðagleði“ orðin eiga uppruna sinn í þýska orðinu „Schadenfreude“, „þórðargleði“ sem séríslenskt orð til að lýsa þeirri tilfinningu sem „Schadenfreude“ lýsir, og svo er „skaðagleði“ bein þýðing á því („Schaden“ = skaði; „freude“ = gleði).
Uppruni
Uppruni orðsins „þórðargleði“ mun vera úr Ævisögu Árna prófasts Þórarinssonar sem Þórbergur Þórðarson skráði. Þórbergur segir svo frá í orðastað séra Árna:
Richard Thaler
Richard H. Thaler (fæddur 12. september 1945) er bandarískur hagfræðingur og prófessor í atferlisvísindum og hagfræði við Booth School of Business í Chicago. Árið 2015 var Thaler forseti American Economic Association. Thaler hlaut Nóbelsverðlaunin í hagfræði árið 2017 fyrir framlög sín til atferlishagfræði. Árið 2018 var hann kjörinn meðlimur bandarísku Vísindaakademíunnar, The National Academy of Sciences.
Ævi
Thaler fæddist í East Orange, New Jersey í gyðingafjölskyldu. Móðir hans, Roslyn var kennari og síðar fasteignasali á meðan faðir hans, Alan Maurice Thaler var tryggingafræðingur hjá Prudential Financial í Newark, New Jersey. Hann á þrjú börn frá sínu fyrsta hjónabandi og er nú giftur France Leclerc, fyrrum prófessor í markaðsfræði við háskólann í Chicago.
Thaler útskrifaðist frá Newark Academy, áður en hann lauk B.A. gráðu árið 1967 frá Case Western Reserve University. Hann lauk hlaut doktorsgráðu árið 1974 frá háskólanum í Rochester. Ritgerð hans "The Value of Saving A Life: A Market Estimate" var skrifuð undir handleiðslu Sherwin Rosen.
Thaler stofnaði ásamt fleirum eignastýringafyrirtækið Fuller & Thaler Asset Management árið 1993.
Framlög til hagfræðinnar
Thaler hefur starfað með hagfræðingum á borð við Daniel Kahneman, Amos Tversky að rannsóknum á raunverulegri efnahagslegri hegðun, bæði meðal neytenda og fjárfesta. Rannsóknir hans brúa hagfræði og sálfræði til að skilja hvað gerist þegar slakað er á klassískum forsendum hagfræðinnar um að einstaklingar séu full-upplýstir, skynsamir, og eigingjarnir. Í reynd hegði fólk sér ekki í samræmi við hinn skynsama og rökvísa homo-economicus.
Thaler er meðhöfundur ásamt Cass R. Sunstein að metsölubókinni Nudge (2008) þar sem hugtök atferlishagfræði eru notuð til að takast á við mörg af helstu vandamálum samfélagsins. Árið 2015 gaf hann út Misbehaving: The Making of Behavioral Economics. Hann hefur einnig skrifað eða ritstýrt fjórum öðrum bókum: Quasi-Rational Economics, The Winner's Curse: Paradoxes and Anomalies of Economic Life, og Advances in Behavioral Finance bindi I og II.
Richard H. Thaler fékk Nóbelsverðlaunin í hagfræði árið 2017 fyrir framlag sitt til atferlishagfræði.
Hákon Magnússon Þórisfóstri
Hákon var sagður vera sonur Magnúsar Haraldssonar konungs, sem dó 1069, en móðir hans er óþekkt. Hann ólst upp hjá Upplandahöfðingjanum Þóri bónda á Steig og þegar Ólafur kyrri konungur dó 1093 fékk Þórir fóstursoninn tekinn til konungs í Upplöndum og Þrændalögum með því að lofa Þrændum alls kyns réttarbótum. Magnús berfættur, sem tekið hafði við ríki af föður sínum, viðurkenndi aldrei Hákon sem konung og hefði vafalaust komið til átaka milli þeirra en áður en svo fór veiktist Hákon þar sem hann var við rjúpnaveiðar og dó. Þá réðist Magnús til atlögu við Steigar-Þóri, elti hann uppi og lét hengja hann.
Perónismi
thumb|right|Juan Perón heldur ræðu. Perónismi er stjórnmálahreyfing í Argentínu sem byggir á hugmyndafræði Juans Perón, sem var forseti landsins frá 1946 til 1954 og frá 1973 til 1974. Perónistar njóta enn mikilla áhrifa í argentínskum stjórnmálum og hafa unnið tíu af þrettán forsetakosningum sem þeir hafa tekið þátt í frá árinu 1946. Helsti stjórnmálaflokkur perónista er Réttlætisflokkurinn (sp. Partido Justicialista). Stefnumál perónista í gegnum árin hafa verið mjög margbreytileg, en stefnu þeirra hefur almennt verið lýst sem „blöndu af þjóðernishyggju og verkalýðshyggju“, sem lýðhyggju eða sem „hægrisinnuðum sósíalisma“.
Juan Perón varð atvinnu- og félagsmálaráðherra Argentínu eftir að hann tók þátt í herforingjabyltingu árið 1943 og var kjörinn forseti Argentínu árið 1946. Hann kynnti til sögunar ýmis velferðarverkefni sem áttu að nýtast verkalýðsstéttinni, studdi við stéttarfélög og kallaði eftir aukum umsvifum ríkisins í stjórnun efnahagsins. Á sama tíma studdi hann þó iðnjöfra. Perón varð mjög vinsæll og varð enn vinsælli fyrir tilstilli eiginkonu sinnar, Evu, sem gerðist verndari réttinda aðfluttra verkamanna. Vegna verðbólgu og annarra efnahagsvandamála steypti argentínski herinn Perón af stóli árið 1955. Perónistaflokkurinn var bannaður og frjálsar og opnar kosningar voru ekki haldnar á ný fyrr en árið 1973, en í þeim kosningum var Perón kjörinn forseti á ný. Hann lést næsta ár og ekkja hans, Isabel, tók við af honum sem forseti. Isabel var sjálfri steypt af stóli ári síðar.
Perónistinn Carlos Menem var forseti frá 1989 til 1999 en stefnur hans voru mjög ólíkar fyrri perónistum. Hann talaði fyrir einkavæðingu, frjálsum markaði og meiri alþjóðasamskiptum. Perónistinn Néstor Kirchner var forseti frá 2003 til 2007 og eiginkona hans, Cristina Fernández de Kirchner, frá 2007 til 2015. Kirchner-hjónin boðuðu afturhvarf til efnahagslegrar þjóðernishyggju og til sjálfhverfni í efnahagsmálum. Útfærsla þeirra á perónisma er kölluð kirchnerismi.
Gagnrýni á perónisma
Andstæðingar Peróns sökuðu hann og stjórn hans um að grípa til skipulegs ofbeldis og einræðistilburða til að halda í völdin. Þá benda þeir á að Perón hafi sýnt andstæðingum sínum fyrirlitningu og hafi gjarnan kallað þá svikara eða leiksoppa erlendra ríkja. Perón viðhélt að nafninu til lýðræðislegum stofnunum en veikti þær þó með því að þjóðnýta útvarpsútsendingar, með því að sölsa undir sig stjórn verkalýðsfélaga og einoka pappírsframleiðslu. Perón greip stundum líka til þess að fangelsa stjórnarandstæðinga og blaðamenn og banna dagblöð og tímarit sem töluðu gegn honum.
Perón var kunnur aðdáandi Benito Mussolini. Margir fræðimenn flokka perónisma sem fasíska hugmyndafræði. Argentínski lögfræðingurinn Carlos Fayt færði rök fyrir því að perónismi væri aðeins „argentínsk útfærsla á ítölskum fasisma“. Niðurstaða Hayes var sú að „perónistahreyfingin [hafi þróað] útgáfu af fasisma með sérstökum rómansk-amerískum eiginleikum“.
Nýrnahettur
thumb|Skýringarmynd. Nýrnahettur eru innkirtlar og hluti af innkirtlakerfi mannsins. Þær seyta afurðum sínum sem eru hormón út í millifrumuvökva og þaðan fara hormóninn inn í blóðrásina.[1] Hormónin berast með blóðrásinni um allan líkamann og hafa áhrif á frumur.
Nýrnahetturnar eru tvær, þríhyrningslaga og eru staðsettar ofan við sitt hvort nýrað.[2] Þær eru myndaðar úr tveim megin hlutum, berki og mergur. Börkurinn er að utanverðu og umlykur merginn sem er að innan.[2] Stærsti hluti nýrnahettanna tilheyra berkinum eða um 85 prósent af kirtlinum.[3]
Börkurinn skiptist í þrjú svæði sem hvert myndar mismunandi hormón.[3] Ysta lag barkarins hefur áhrif á jafnvægi salta í líkamanum með myndun saltstera.[3] Þar má helst nefna saltsterann aldósteról sem er í meginhlutverki við að stýra saltjafnvægi í líkamanum.[4] Aldósteról hefur til að mynda áhrif á nýrun með því að örva ákveðnar frumur til að endursoga natríumjónir úr þvagi og skila aftur út í blóðið.[3] Um leið örvar hormónið þveiti kalíums, sem leiðir til losunar þess úr blóði í þvag.[3]  Þetta er afar mikilvægt þar sem að of mikið magn af kalíumi getur leitt til alvarlegra og lífshættulegra hjartsláttartruflana.[4] Auk þess að stýra saltjafnvægi í líkamanum hefur aldósterón áhrif á blóðþrýsting. Ef blóðþrýstingur lækkar setja nýrun af stað ferli sem örvar nýrnahettur til að seyta meira af aldósteróni.[3] Þegar aldósterón endursogar natríumjónir hækkar natríummagn í líkamanum sem eykur geta hans til að halda í vatn sem hækkar blóðþrýsting.[3]
Miðlag barkarins framleiðir sykurstera. Þar er kortisól áhrifamest.[3] Sykursterar hafa margskonar áhrif. Þeir sjá t.d. um niðurbrot próteina og fitu.[3] ATP er einnig framleitt með hjálp sykurstera. Líkaminn notar amínósýrurnar sem losna við niðurbrot próteina bæði til að mynda ný prótein eða til framleiðslu á ATP. Fitusýrur sem losna við niðurbrot fitu eru þá einnig notaðar til að mynda ATP.[3] Sykursterar örva einnig lifrafrumur til að mynda glúkósa sem aðrar frumur geta notað til ATP framleiðslu.[3]
Auk þess að hafa áhrif á framleiðslu ATP í líkamanum hafa sykursterar bólgueyðandi áhrif. Þeir hamla áhrifum hvítra blóðkorna sem taka þátt í bólgusvörun.[3] Einnig er hægt að nýta sykurstera til meðferðar á bólgusjúkdómum eins og gigt. Þessi bólguhömlun er þó ekki gallalaus þar sem að þetta veldur einnig því að sár eru lengur að gróa.[3]  Stórir skammtar af sykursterum bæla einnig ónæmiskerfið sem getur valdið því að hæfni líkamans til að verjast sjúkdómum minnki. Þetta er nýtt til lækninga þar sem stórir skammtar af sykursterum eru notaðir vegna líffæraígræðslu til að minnka líkur á að ónæmiskerfið hafni líffærinu.[3]
Stjórnun á seytingu kortistóls og annara sykurstera á sér stað með neikvæðri endurgjöf þar sem að lágt hlutfall kortisóls í blóði örvar taugafrumur í undirstúku til að framleiða CRH (corticotropin-releasing hormone).[3]  Þetta hormón örvar svo fremri heiladingul til að seyta stýrihormóni nýrnahettubarkar sem örvar nýrnahettur til að seyta kortisóli.[3] Þegar hlutfall kortisóls hækkar aftur hefur það neikvætt hamlandi svörun á bæði fremri heiladingul og undirstúku sem verður til þess að þau draga úr losun stýrihormónanna.
Innsta lag nýrnahetturbarkarins seytir kynhormónum (andrógenum) í litlu magni.[3] Eftir kynþroska hjá körlum er andrógenum seytt í mun meira magni úr eistum svo áhrifin vegna seytingu hormónsins í nýrnahettum eru hverfandi.[3]  Hins vegar eru áhrif andrógena mikilvæg í konum. Hormónin auka kynkvöt kvenna auk þess að vera breytt í kynhormónið estrógen.[3] Eftir tíðarhvörf þegar seyting á estrógeni hættir í eggjastokkum kemur allt estrógen frá umbreyttum andrógenum úr nýrnahettuberki.[3] Andrógen hafa einnig áhrif á hárvöxt undir höndum og á kynfærum hjá konum. Auk þess eiga þau þátt í vaxtarkipp einstaklinga fyrir kynþroskaskeiðið.[3]
Ediksýra
thumbnail|Ediksýra er glær vökvi Ediksýra sem kristallar|thumbnail Ediksýra er lífrænt efnasamband sem gefur ediki bragð og lykt. Efnafræðileg uppbygging edikssýru er CH3COOH (einnig skrifað sem CH3CO2H eða C2H4O2). Hrein edikssýra sem inniheldur ekkert vatn (ísedik) er glær vökvi sem dregur í sig vatn úr umhverfinu og storknar í glæra kristalla við hitastig undir 16,7 °C.
Edik sem notað er til að bragðbæta mat eða súrsa grænmeti og annan mat inniheldur vanalega 4-18% ediksýru miðað við þyngd. Borðedik er oft enn þynnra (4% til 8% af ediksýru).
Alfred Russel Wallace
Wallace dvaldist í Suður-Ameríku árin 1848-52 og rannsakaði dýra- og plöntulíf á vatnasvæðum Amazon og Rio Negro. Á leiðinni heim til Englands brann skip hans í hafi og glataðist með því nær allt sem hann hafði safnað í leiðangrinum. Hann var tryggður fyrir tapinu og notaði féð til að fara leiðangur til Malajaeyja (Indónesía, Malasía, Filippseyjar og Nýja Gínea) í Asíu árin 1854-1862. Hann tók þar eftir áberandi skilum í dýralífi á eyjunum. Á hinum vestari var dýralíf líkt og á meginlandi Suðaustur-Asíu en austar tók við lífheimur Eyjaálfu. Skilin sem liggja milli Borneó og Balí í vestri og Celebes og Lombok í austri eru nú við hann kennd og kölluð Wallacelínan. Wallace hafði einnig tekið eftir skilum milli mismunandi apakatta í Amasón milli þveráa Amasónfljóts.
Wallace átti í bréfaskriftum við Charles Darwin frá Asíu og árið 1858 sendi hann honum grein þar sem hann lýsti kenningum sínum. Darwin til furðu og hrifningu hafði Wallace komist að sömu niðurstöðum óháð honum. Þróunarkenningin var upphaflega sett fram í fyrirlestri í nafni Wallaces og Darwins í Linné-félaginu í London sama ár. Hvorugur þeirra var við fyrirlesturinn. Það var helst varðandi þróun mannsins sem skoðanir Darwin og Wallace fóru ekki saman. Báðir töldu að líkami hans hefði þróast við náttúrlegt val en Wallace, sem var spíritisti, hélt að við mótun mannshugarins hlytu æðri og yfirnáttúrleg öfl að hafa verið að verki. Árið 1886 hélt Wallace ýmsa fyrirlestra í Bandaríkjunum um þróunarkenninguna, pólitík og spíritisma. Hann rannsakaði einnig flóru Klettafjalla. Wallace var sósíalisti og gagnrýndi félagslega misskiptingu.
Wallace dó árið 1913. Hann hafði fallið í nokkra gleymsku eftir dauða sinn, hugsanlega vegna þess að hann féll í skuggann á Darwin og tók upp óvinsælar hugmyndir eins og spíritisma og andstöðu við bólusetningu. En eftir aldamótin 2000 komu út bækur og þættir um hann í meira mæli og 100 ára afmæli dauða hans afhjúpaði David Attenborough styttu honum til heiðurs í Náttúrugripasafninu í London.
Heimild
Heimild meðal annars fengin af ensku Wikipedia; greininni Alfred Russel Wallace. Skoðuð 17. mars, 2016.
Jean Bodin
thumb|Jean Bodin (1530-1596) Jean Bodin (fæddur 1530, dáinn 1596) var franskur fræðimaður sem lagði einna helst stund á pólitíska heimspeki og hagfræði. Hann var bæði þingmaður og rithöfundur og sinnti sömuleiðis störfum sem lagaprófessor við háskólann í Toulouse í Frakklandi. Bodin er þekktastur fyrir kenningar sínar um fullveldisríki og hugmyndir um stöðuga og áreiðanlega ríkisstjórn náðu víða um Evrópu. Kenningar Bodin náðu fótfestu þegar stjórnunarhættir miðalda fóru að víkja fyrir miðstýrðum ríkjum þar sem áhersla var lögð á ótakmarkað æðsta vald fremur en flokksstjórnir.
Ævi og störf
Jean Bodin fæddist í Vestur-Frakklandi snemma á 16.öld og ólst upp á strangtrúuðu millistéttarheimili í borginni Angers. Bodin gekk snemma inn í franska trúarreglu innan kaþólsku kirkjunnar og hlaut hann góða menntun innan veggja klaustursins en lítið annað er vitað með vissu um æsku hans og unglingsár. Árið 1549 sleit hann sig úr trúarreglunni og hélt til Parísar þar sem sótti sér frekari menntun og lagði stund á heimspeki. Síðar hélt Bodin til Toulouse þar sem hann lærði lögfræði og þá sér í lagi samanburðarlögfræði. Í framhaldinu af því hóf hann að kenna við háskólann í Toulouse og vann einnig að þýðingum latneskra ljóða og handrita.
Þegar Bodin var komin á fertugsaldurinn starfaði hann sem lögfræðingur á þinginu í París og árið 1576 giftist hann eiginkonu sinni, Françoise Trouillart. Hann gekk í ýmis störf innan þingsins en mikil valdabarátta var í landinu og rígur milli flokka og trúarhópa og menn því nokkuð flokksbundnir og fólksfylgnir innan þingsins. Á fullorðinsárum gaf Bodin út veigamikil rit um ýmis málefni, til að mynda hagfræðirit og pólitísk heimspekirit.
Bodin lést í Laon Frakklandi úr einni af frönsku plágunni árið 1596, 66 ára gamall.
Bækur og rit
Bodin var afkastamikill rithöfundur og skrifaði um sögu Frakklands, hagfræði, stjórnmál, heimspeki og í seinni tíð um djöfla og trúfræði. Sjálfur skrifaði hann á frönsku en hafa rit hans verið gefin út á fjölmörgum tungumálum síðan og hlotið góðan hljómgrunn.
Framlag til hagfræðinnar
Framlag Bodin til hagfræðinnar má í stórum dráttum finna ritinu "Response to the Paradoxes of Malestroi". Bókin var fyrst gefin út árið 1568 og svo í annari útgáfu tíu árum síðar. Bókin byggir á greiningu Bodin á því hvað olli þeirri miklu verðhækkun sem stanslaust átti sér stað í Evrópu á þessum árum og nefndi hann fimm meginástæður í þessu samhengi.
Stærsta ástæðan var aukið flæði góðmálma til Evrópu. Nýjar gull - og silfur námur í Suður-Ameríku juku umfang góðmálma til muna í Frakklandi og nágrannalöndum þess og þar með lækkaði virði peninga og skyldinga sem olli mikilli þennslu í hagkerfinu.
Með þessu komu sömuleiðis fyrst fram hugmyndir um að peningaframboð í umferð hefur hvað mest áhrif á verðlagningu og sveiflur í hagkerfinu og var Bodin því einn af upphafsmönnum peningamagnskenningarinnar, ásamt hagfræðingnum Martin de Azpilcueta og fleirum. Peningamagnskenningin (Quantity theory of money) byggir á því að verðlag vöru og þjónustu er í beinu hlutfalli við peningamagn í umferð og að kaupmáttur peninga ákvarðast af framboði þeirra.
Í framhaldi af peningamagnskenningu sinni dró Bodin þær ályktanir að peningar streyma í gagnstæða átt við sölu vöru og þjónustu og þar með leiddi útflutningur til hærra verðs, á meðan innflutningur lækkaði verð. Átti þetta síðar meir eftir að móta kjarnann í hugmyndum merkantilista í utanríkisviðskiptum, sem fólst í því að hagstæður viðskiptajöfnuður hækkaði verðlag. Merkantílismi eða kaupauðgisstefna grundvallast þannig á þeim sjónarmiðum að útflutningur eigi að vera umfram innflutning og að efnahagsleg velferð feli einnig í sér mikinn forða af gulli og silfri. Heildarauður viðskipta er óbreytilegur og gróði eins er því annars tap. Kenningin byggir sömuleiðis á því að það sé því hlutverk stjórnvalda að hvetja til útflutnings og draga úr innflutningi með viðeigandi aðgerðum eins og tollum og höftum. Sjálfur var Bodin hlynntur frjálsum viðskiptum og þeim verðstöðugleika sem þeim fylgdu, ásamt því að það stuðlaði að friði og samvinnu annarra þjóða. Eins vildi Bodin koma á alþjóðlegum samning um peningaviðmið í sama tilgangi.
"The Six Bookes of a Commonweale"
Bodin varð hvað þekktastur þegar hann gaf út fræðiritið „The Six Bookes of a Commonweale“ árið 1576 þar sem hann fjallið um fullveldið, viðurkenningu æðsta valds sem og röð og reglu innan samfélagsins. Ritið fjallaði um mikilvægi þess að lúta æðra valdi sem væri alfarið í höndum ríkisins, hvort sem um væri að ræða konungsveldi, aðalsstétt eða lýðræði. Þessar hugmyndir Bodin breiddust hratt um Evrópu en á þessum árum geysuðu mikil trúar- og valdastríð í Frakklandi og kenningarnar þóttu því nokkuð framsæknar. Bodin hélt því fram að stríðin og deilurnar myndu heyra sögunni til ef að fullveldisprins Frakklands hefði einn öll völdin í hendi sér og mærði þannig konungsveldi og kosti þeirra.
Brandí
thumb|250px|[[Koníak í brandíglasi]]
Brandí er brennt vín sem er búinn til með því að eima vín. Brandí er að jafnaði 35–60% alkóhól og er yfirleitt drukkið eftir máltíð. Nokkrar brandítegundir eru þroskaðar í viðartunnum en aðrar eru litaðar með karamellu. Til eru tegundir sem eru báðar þroskaðar í tunnu og litaðar. Frægustu brandítegundirnar eru koníak og armagnac frá Suðvestur-Frakklandi.
Hegranesþing
Hegranesþing var vorþing Skagfirðinga á þjóðveldisöld og var haldið í landi jarðarinnar Garðs í Hegranesi. Þar voru einnig haldin fjórðungsþing. Sýslan hafði lengi nafn af þinginu og var kölluð Hegranesþing eða Hegranessýsla. Staðurinn er mjög miðsvæðis í héraðinu og liggur vel við samgöngum bæði af landi og sjó, en talið er að sjór hafi áður náð að brekkunni neðan við þingstaðinn.
Þingstaðurinn er um 500 metra út og niður frá bænum Garði og má þar greina nokkra tugi tófta sem flestar eru líklega búðarústir frá þingtímanum. Einnig er þar hringlaga garður sem í ljós hefur komið við uppgröft að er kirkjugarður sem virðist hafa verið í notkun á 11. og 12. öld og einnig má finna merki um túngarð býlis sem hefur verið þarna við þingstaðinn.
Hegranesþing kemur við sögu í nokkrum fornsögum, þar á meðal Grettis sögu, þar sem segir frá því að útlaginn Grettir mætti dulbúinn til þings og voru voru boðin full grið um þingtímann ef hann vildi glíma við helstu kappa Skagfirðinga. Þekktasti atburðurinn sem gerðist á Hegranesþingi er þó líklega þegar Skagfirðingar gerðu aðsúg að Álfi úr Króki, sendimanni Noregskonungs, árið 1305. Álfur komst undan við illan leik og hraktist til Eyjafjarðar, þar sem hann dó nokkru síðar.
Talið er að þinghaldið hafi lagst af á 14. öld. Þingstaðurinn er friðlýstur en hefur lítið verið rannsakaður enn sem komið er.
Alí ibn Abu Talib
thumb|[[Imam Alí moskan í Najaf, Írak, þar sem sagt er að Alí sé grafinn.]] Alí ibn Abu Talib eða ‘Alī ibn Abī Ṭālib (arabíska: علي بن أﺑﻲ طالب‎  persneska: علی پسر ابو طالب‎  - 599-661) var einn fyrstu leiðtoga íslam. Súnnímúslimar trúa því að hann hafi verið sá fjórði og síðasti hinna fjögurra Réttleiddu Kalífa en sjítar að hann hafi verið fyrsti imaminn og fyrsti lögmæti kalífinn. Hann var frændi Múhameðs og eftir að hann giftist Fatima Zahra varð hann einnig tengdasonur hans. Sjítar, og sumir súnníar, halda því fram að Alí hafi verið fyrsti karlmaðurinn sem snerist til íslams. Sumir sjítar vilja þó meina að rangt sé að segja að Alí hafi verið snúið til íslam, heldur hafi hann verið það sem kallast hanif, það er einhver sem aðhylltist eingyðistrú (aðra en kristni eða gyðingdóm) fyrir tíma íslams.
Rómversk-kaþólska kirkjan
Rómversk-kaþólska kirkjan eða kaþólska kirkjan er stærsta trúfélag heims og langstærsta kristna kirkjudeildin. Orðið kaþólska kemur úr gríska orðinu καθολικός kaþolikos sem þýðir „almenn“ eða „það sem gildir um alla tíma“ og vilja margar aðrar kirkjudeildir einnig eigna sér þetta hugtak
Samtals voru um 1,3 milljarður manna skírðir til kaþólskrar trúar í heiminum árið 2018 en það er um sjötti hluti íbúa jarðar. Á Íslandi voru skráðir um 15.000 safnaðarfélagar árið 2023. Rómversk-kaþólska kirkjan telur sig vera beinan erfingja fyrstu kristnu söfnuða postulanna tólf og sérlega heilags Péturs. Hún samanstendur af 23 kirkjudeildum, hver með sína helgisiði. Sú stærsta er hin latneska eða vestræna kirkja, og þá eru 22 austrænar kirkjudeildir sem allar líta á páfann í Róm sem leiðtoga og yfirmann sem og læriföður sinn í siðfræðilegum og andlegum efnum. Páfinn er einnig þjóðhöfðingi minnsta ríkis í heimi, Vatíkansins.
Saga
thumbnail|Róðukross, í kaþólskum sið er algengara að nota kross með líkneski af líkama Jesú en hreint krossmerki Kaþólska kirkjan álítur sig vera þann söfnuð sem Jesús stofnaði gegnum postulana Pétur og Pál og hefur alla tíð haldið því fram að hún sé eina kristna kirkjan sem byggi á boði Jesú sem fram kemur í Mattheusarguðspjalli, 16:18-19. Samkvæmt hefð kirkjunnar stofnaði Pétur postuli sjálfur fyrsta söfnuð kristinna manna í Róm og samkvæmt sömu hefð var hann grafinn þar sem nú stendur Péturskirkjan.
Kristnir menn voru um aldir ofsóttir af stjórnvöldum Rómaveldis þar til að Konstantínus mikli veitti íbúum ríkisins trúfrelsi árið 313. Samkvæmt hefð kirkjunnar tók hann skírn á dánarbeði og hefur verið nefndur fyrsti kristni keisarinn. Aldirnar eftir breiddist hinn latneski siður um alla Vestur- og Norður-Evrópu og um 1500 kristnuðust síðustu svæði Skandínavíu og Eystrasaltslandanna. Meðal germanskra þjóða áttu latnesku kristniboðarnir í harðri samkeppni við fylgjendur Aríusar en unnu sigur á þeim er yfir lauk. Til að byrja með var lítil miðstjórn meðal hinna kristnu safnaða þó að rómverski keisarinn væri að nafninu yfirmaður kirkjunnar. Kirkjuþing, þar sem saman komu biskupar og helstu trúarspekingar samtímans, komu saman nokkrum sinnum til að taka ákvarðanir um stefnur og strauma er fylgja skyldi. Á þessum tíma mótaðist guðfræði kirkjunnar, sérstaklega af Tómasi frá Aquino, og jafnframt festist skipulag kirkjunnar meðal annars með tilkomu klausturreglnanna.
Klofningur Rómaveldis í Austur- og Vestur-Rómarríki á 5. öld leiddi meðal annars af sér að kirkjan skiptist í austur- og vesturhluta. Biskupinn í Róm hafði aukið völd sín smám saman og varð embætti hans að því sem kallað er Páfaríkið. Páfinn krafðist þess að allar kristnar kirkjur viðurkenndu embætti hans sem leiðtoga og yfirmann kristni. Austurkirkjurnar neituðu að sætta sig við það og sökuðu latnesku kirkjuna um rangtúlkanir á ýmsum trúaratriðum. Kirkjusundrungin varð algjör árið 1054 þegar sendimaður páfa skildi eftir bannlýsingu á patríarkanum í Konstantínópel á altarinu í Ægisif. Enn verra verð sambandið þegar krossfarar í fjórðu krossferðinni 1204 rændu og rupluðu Konstantínópel. Allt frá þeim tíma hafa kaþólska kirkjan og rétttrúnaðarkirkjan verið aðskildar þó samtöl og samskipti milli þeirra hafi verið tekin upp að nýju á síðustu áratugum.
Á 11. og 12. öld átti kaþólska kirkjan í mikilli vörn í Suður-Evrópu gegn katörum sem töldu páfann vera Antikrist og náðu miklu fylgi, sérlega í norður Ítalíu, norður Spáni og suður Frakklandi. Það var ekki fyrr en 1209 að kaþólska kirkjan náði yfirhöndinni með Albingensakrossferðinni.
Á seinni hluta 13. aldar fór pólitískt vald kirkjunnar í Evrópu dvínandi þegar lénsherrar fengu meiri völd og kröfðust yfirráða yfir kirkjunni á sínu svæði og gerðu jafnvel eignir kirkjunnar upptækar.
Kenningar Lúthers og Kalvíns og þau siðaskipti sem af þeim leiddi á fyrri hluta 16. aldar urðu til þess að kaþólska kirkjan hvarf af sjónarsviðinu á stórum hluta norður Evrópu og átti í vök að verjast víðar. Kaþólska kirkjan safnaðist til endurreisnar með kirkjuþinginu í Trentó 1545-1563. Kirkjan var endurskipulögð, nýjar klausturreglur voru stofnaðar, meðal annarra Jesúítareglan og allt ytra starf kirkjunnar varð herskárra að yfirbragði. Kaþólsk trú breiddist út um lönd Rómönsku Ameríku, Afríku, Indlands og suðaustur Asíu með nýlenduherrum Spánar og Portúgals.
Annað Vatíkanþingið (1962–1965) olli straumhvörfum í afstöðu kaþólsku kirkjunnar til nútímasamfélags og annarra kirkna og trúarbragða. Þetta þing er allmennt álitið hafa verið eitt af mikilvægustu skrefunum í sögu kaþólsku kirkjunnar og jafnframt einn af þýðingarmestu atburðum í trúarheimi 20. aldar. Á þinginu deildu frjálslyndir og íhaldssamir um hvort kirkjan ætti að umbreytast til að mæta samkeppni nútímans eða endurvekja og styrkja hefðirnar. Að þinginu loknu hefur kirkjan leitast eftir bættum samskiptum við aðrar kristnar kirkjur og tekur mikinn þátt í ökumenísku starfi. Helgisiðum kirkjunnar var einnig breytt á þinginu og má nú meðal annars nota önnur tungumál en latínu við messu. Þrátt fyrir að margt í ytra starfi kirkjunnar hafi breyst stóðu trúarkenningar hennar óhreyfðar.