cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dylan og Cole Sprouse
Sprouse, The Sprouse brothers (Sprouse bræðurnir) eða „The Sprouse bros“. Fyrsta alvöru kvikmyndin þeirra var Big Daddy, sem þeir deildu hlutverki af ættleiddum syni Sonny Koufax (Adam Sandler). Eftir það voru þeir í aukahlutverkum í sjónvarpi og í DVD myndunum I Saw Mommy Kissing Santa Claus og Just for Kicks. Þeir byrjuðu að leika aðalhlutverk í Disney Channel þættinum The Suite Life Of Zack And Cody 2005, þættirnir gengu mjög vel og fengu góð viðbrögð frá áhorfendum. The Suite Life of Zack & Cody kom aftur 2008 sem The Suite Life on Deck, þar sem þeir sneru aftur hlutverk Zack (Dylan) og Cody (Cole). The Suite Life on Deck varð seinna vinsælasti krakka/unglinga þátturinn 2008 og 2009. Sá þáttur hætti í maí 2011. Þeir voru einnig í The Suite Life Movie sem kom út í mars sama ár. Þeir léku líka frændur í myndinni The Kings of Appletown 2009.
Dylan and Cole voru tveir af ríkustu börnum lifandi 2007 og 2010 þá var þeim borgað mest af öllum Disney Channel leikurum, þeir fengu samtals 40.000 dollara fyrir hvern þátt. Bræðurnir komust inn í New York University 2010. Þeir byrjuðu í skólanum haustið 2011.
Kvikmyndir
Sjónvarp
Ganymedes
thumb|Ganymedes og örninn. Líkneski eftir Bertel Thorvaldsen thumb|Ganymedes bikarberi guðanna. Líkneski eftir Bertel Thorvaldsen. Sams konar líkneski var gefið til Íslands. Ganymedes var grísk goðsagnavera. Hann var konungssonur frá Tróju fegurstur meðan manna og sendi Júpíter örn sinn til að nema hann á brott úr mannheimi og færa hann guðunum á Ólympus en þar skyldi hann vera bikarberi (byrlara) Seifs og skenkja þeim ódáinsvín.
Stytta Bertel Thorvaldsen af Ganymedes
Johan Hansen generalkonsúll í Kaupmannahöfn gaf Íslandi árið 1927 líkneski af Ganymedes gert af Bertel Thorvaldsen. Það er núna varðveitt í Listasafni Íslands. Thorvaldsen gerði mörg líkneski af Ganymedes. Árið 1802-1804 pantaði rússnesk greifafrú Irina Vorontsov að nafni fimm höggmyndir hjá Thorvaldsen með efni  úr grísku goðafræðinni og þar á meðal sögunni um Ganymedes. Í fyrri gerð myndar Thorvaldsen af Ganymedes stóð örninn við vinstri fót hans  en í seinni gerðum úr marmara eins og þeim sem eru í Thorvaldsensafni í Kaupmannahöfn er enginn örn. Það eintak sem er í Listasafni Íslands stóð ófullgert í vinnustofu Thorvaldsens þegar hann lést og var höggvið í marmara eftir lát hans. Árið 1922 var verkið selt Johan Hansen aðalræðismanni sem gaf það íslenska ríkinu árið 1927.
Vilhjálmur og Elly Vilhjálms - Lög Tólfta september
Vilhjálmur og Ellý Vilhjálms - Lög Tólfta september er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1970. Á henni flytja Vilhjálmur Vilhjálms og Ellý Vilhjálms tólf lög og ljóð eftir Tólfta september. Hljóðritun hljómplötunnar fór fram í Ríkisútvarpinu undir stjórn Péturs Steingrímssonar. Forsíðumynd tók Kristján Magnússon, en plötuumslagið var að öðru leyti unnið í Grafík hf.
Reynir Oddsson
Reynir Oddsson (f. 12. ágúst 1936) er íslenskur ljósmyndari. Hann var einnig frumkvöðull í íslenskri kvikmyndagerð og var langt á undan sinni samtíð þegar hann skrifaði, framleiddi og leikstýrði sinni fyrstu kvikmynd í fullri lengd Morðsaga.
Kartöfluflögur
thumb|right|Kartöfluflögur Kartöfluflögur, flögur eða snakk kallast örþunnt sneiddar kartöflur steiktar þar til þær verða stökkar og bornar fram sem lystauki, meðlæti eða snakk. Kartöfluflögur eru gjarnan fjöldaframleiddar og seldar í pokum eða dósum.
Otur
Otur (fræðiheiti: Lutra lutra ), einnig þekktur sem hinn evrópski otur eða vatnaotur, er marðardýr ættað frá Evrasíu. Hann heldur sig við vötn og ár og fæðið er að mestu fiskur.
O tempora o mores!
O tempora o mores er fræg tilvitnun eftir Cíceró á latínu í ræðum hans gegn Catilinu og er þýtt sem „Hvílíkir tímar! Hvílíkir siðir!“ og er upprunalega útgáfan notuð í lok Erfðahyllingarinnar.
Betelhneta
thumb|right|Betelhnetusölukona með rauðan munn eftir að hafa tuggið hnetur Betelhneta eða areca-hneta er fræ betelpálma (Areca catechu) sem vex í hitabelti Asíu, Eyjaálfu og Austur-Afríku. Hún dregur nafn sitt af því að hún er oft tuggin vafin í betellauf (Piper betle) og hefur þá mild örvandi áhrif. Að tyggja betelhnetur með þessum hætti hefur verið tíðkað í Suður- og Suðaustur-Asíu og Eyjaálfu í þúsundir ára. Rannsóknir hafa sýnt að betelhnetur eru krabbameinsvaldandi.
Engjamura
Engjamura (fræðiheiti Potentilla erecta) er smávaxin jurt af rósaætt. Hún minnir á gullmuru. Engjamura er sjaldgæf á Íslandi. Hún vex villt á jarðhitasvæði við Kirkjuból í Reykjafirði nyðri á Ströndum. Talið er að hún hafi borist þangað af mannavöldum.
Hoya trigonolobos
Hoya trigonolobos er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er á eyjaklasa austan við Nýju Gíneu.
Apollo 14
thumb|right|Alan Shepard á Tunglinu Apollo 14 var áttunda mannaða geimferð Apollo-áætlunar Bandarísku geimferðastofnunarinnar og sú þriðja sem lenti á Tunglinu. Áhafnarmeðlimir voru Alan Shepard, Stuart Roosa og Edgar Mitchell. Shepard og Mitchell lentu á Fra Mauro-hásléttunni á Tunglinu 5. febrúar 1971 og dvöldu þar í 33 tíma þar af 9½ tíma í tunglgöngu. Þeir lentu allir þrír í Kyrrahafi 9. febrúar.
Skjaldarmerki Tékklands
thumb|right|Skjaldarmerki Tékklands Skjaldarmerki Tékklands samanstendur af fjórum minni skjöldum. Tveir þeirra eru eins, efst til vinstri og neðst til hægri en það er hvíta ljónið í skildi Bæheims. Efst til hægri er hvíti örn Mæri en neðst til vinstri er svarti örn Slesíu. Skjaldarmerkið var innleitt í Tékklandi 1993.
Víðistofnlús
Víðistofnlús (fræðiheiti: Pterocomma rufipes)   er skordýrategund sem var fyrst lýst af Hartig 1841. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.
Hún finnst á Íslandi í víðikjarri.
Dúfnafuglar
Dúfnafuglar eða dúfnfuglar (fræðiheiti: Columbiformes) eru ættbálkur fugla sem inniheldur tvær ættir: dúðaætt (Raphidae) sem hinn útdauði dúdúfugl tilheyrði, og hina gríðarstóru dúfnaætt.
Amfetamín
Amfetamín er örvandi efni sem eykur athygli og einbeitingu, dregur úr svefnþörf, minnkar matarlyst ásamt því að veita vellíðan og vímu í stærri skömmtum en notaðir eru til lækninga. Amfetamín er notað sem lyf við athyglisbrest, drómasýki og offitu.
Amfetamín er einnig vinsælt fíkniefni og þekkt sem „spítt“ eða „súlfi“ (með vísan í amfetamín-súlfat). Í slíkum tilfellum eru skammtarnir umtalsvert hærri en notaðir eru til lækninga. Amfetamín veldur þá vellíðan, eykur kynorku, heldur notandanum vakandi og eykur einbeitingu. Viðbrögð verða hraðari, tímaskyn breytist, viðkomandi hefur meira vöðvaþol- og styrk. Stærri skammtar af amfetamíni valda þó vöðvaniðurbroti, enn stærri skammtar valda geðrofi með ranghugmyndum og ofsóknaræði. Vellíðan sem fylgir mikilli notkun amfetamíns stuðlar m.a. að fíkniáhrifum efnisins.
Efnafræðilega er bygging amfetamíns skyld efnunum MDMA (alsælu) og metamfetamíni, sem bæði eru notuð sem fíkniefni, og þunglyndislyfinu búprópíóni. Nafnið amfetamín er dregið af efnafræðilega heiti efnisins, alfa-metýlfenetýlamín. Amfetamín eykur styrk dópamíns og noradrenalíns á taugamótum taugafrumna heilans en flest lyf við athyglisbresti eiga það sammerkt.
Fagkrítíska útgáfan Framlag (Rót)
Fagkrítíska útgáfan Framlag (Rót) var útgáfufélag sem starfaði á vettvangi Háskóla Íslands á árunum í kring um 1980 og einbeitti sér að útgáfu rita um sósíalisma og sögu hans. Það tengdist trotskíistahreyfingunni Fylkingunni, en leitaðist við að fá sem flesta sósíalista innan HÍ inn fyrir sín vébönd. Framlag gaf út samnefnda ritröð, og í henni birtust eftirfarandi rit:
Maður
Maður (fræðiheiti: Homo sapiens „hinn vitiborni maður“) er algengasta og útbreiddasta tegund fremdardýra á jörðinni. Helstu einkenni manna eru að þeir ganga uppréttir á tveimur fótum og þeir eru með afar þróaðan og flókinn heila sem hefur gert þeim kleift að þróa flókin verkfæri, tungumál og menningu. Vitsmunir og frjálsar hendur hafa leitt til þess að þeir nota fleiri verkfæri, og í meiri mæli, en nokkur önnur þekkt dýrategund. Menn eru sérstaklega leiknir í því að nýta sér samskiptakerfi til sjálfstjáningar og skoðanaskipta. Menn mynda samfélög og mannleg tengsl sem einkennast af gildum, venjum og siðum. Líkt og önnur fremdardýr eru menn forvitnir að eðlisfari. Forvitni og áhugi mannsins á að skilja og móta umhverfi sitt og skýra náttúrufyrirbæri hafa leitt til þróunar vísinda, heimspeki, trúarbragða og fleiri sviða þekkingar.
Sumir vísindamenn miða upphaf mannsins við það þegar ættkvíslin Homo kom fram á sjónarsviðið fyrir rúmum 2 milljónum ára, en almennt er heitið „maður“ notað um einu manntegundina sem enn er til, Homo sapiens, sem merkir „vitiborni maðurinn“. Homo sapiens er talinn hafa þróast út frá Homo heidelbergensis fyrir um 300.000 árum einhvers staðar við Horn Afríku. Hann breiddist síðan þaðan út um heiminn og ruddi öðrum tegundum frummanna úr vegi. Lengst af í sögu sinni hafa menn verið veiðimenn og safnarar en í Nýsteinaldarbyltingunni, sem hófst í Suðvestur-Asíu fyrir um 13.000 árum tóku menn upp landbúnað og fasta búsetu. Þegar samfélög manna stækkuðu urðu til flóknari stjórnkerfi og siðmenningarsamfélög risu og hnigu. Mannkyni hefur fjölgað stöðugt og fjöldi manna náði 8 milljörðum árið 2022.
Menn eru alætur og fá næringu úr mjög fjölbreyttri fæðu úr dýra-, jurta- og svepparíkinu. Allt frá tímum Homo erectus hefur maðurinn getað kveikt eld og matreitt fæðu sína. Mennirnir eru eina dýrategundin sem kann að kveikja eld, sem matreiðir fæðu sína, klæðir sig og notar ýmsar aðrar tæknilegar aðferðir til að lifa af. Menn geta lifað allt að átta vikur án matar og þrjá til fjóra daga án vatns. Menn eru að mestu dagdýr og sofa að jafnaði sjö til níu tíma á sólarhring.
Framheilabörkur mannsheilans, sá hluti heilans sem tengist hugrænni getu, er stór og þróaður. Menn búa yfir mikilli greind, atburðaminni, sjálfsvitund og hugarkenningu. Mannshugurinn er fær um innsæi, hugsun, ímyndun, vilja og tilvistarhugmyndir. Þetta hefur gert manninum kleyft að þróa tækni með rökleiðslu og flutningi og uppsöfnun þekkingar milli kynslóða. Tungumál, list og viðskipti eru meðal þess sem einkennir manninn. Samskipti fólks á viðskiptaleiðum hafa breitt út atferli og úrræði sem veita fólki hlutfallslega yfirburði í lífsbaráttunni.
Skilgreining og heiti
Íslenska orðið „maður“ er dregið af fornnorræna orðinu maðr sem kemur af gotneska orðinu manna sem er af óvissum uppruna. Líkt og í mörgum öðrum málum getur orðið vísað bæði til tegundarinnar (eins og í samsetningunum „mannkyn“ og „manndráp“) og til karla sérstaklega (eins og í setningunum „maður og kona“ og „maðurinn minn“).
Þróun
Menn teljast til mannapa (Hominoidea). Gibbonapar og órangútanar voru með fyrstu núlifandi tegundunum sem skildu sig frá ættleggnum. Á eftir þeim fylgdu górillur og síðast simpansar. Menn tóku að skilja sig frá simpönsum fyrir 8-4 milljónum ára, seint á Míósen. Sumir erfðafræðingar hafa stungið upp á þrengra bili fyrir 8-7 milljón árum síðan. Á þeim tíma myndaðist litningur 2 með samruna tveggja litninga, þannig að menn fengu 23 litninga samanborið við 24 hjá öðrum öpum.
Ættkvíslin Homo þróaðist út frá ættkvísl suðurapa (Australopithecus). Elstu steingerðu leifar manna eru um 2,8 milljón ára gamlar (LD 350-1) frá Eþíópíu. Elstu tegundirnar sem lýst hefur verið eru Homo habilis og Homo rudolfensis sem komu fram á sjónarsviðið fyrir 2,3 milljón árum. Tegundin kemur fram samhliða þróun verkfæra úr steini. Tegundin Homo erectus („hinn upprétti maður“) varð til fyrir 2 milljónum ára og var fyrsti frummaðurinn sem flakkaði frá Afríku og dreifðist um Evrasíu. H. erectus var líka fyrsti maðurinn með einkennandi líkamsbyggingu manna. H. sapiens þróaðist fyrir 300.000 árum út frá eldri manntegund sem er kölluð ýmist Homo heidelbergensis eða Homo rhodesiensis, afkomanda H. erectus í Afríku. H. sapiens breiddist út frá Afríku og lagði smátt og smátt undir sig búsvæði eldri manntegunda.
Útbreiðsla H. sapiens virðist hafa farið fram í minnst tveimur „bylgjum“, fyrst fyrir 130 til 100.000 árum, og síðan fyrir um 70 til 50.000 árum. Tegundin nam land á flestum stórum eyjum og meginlöndum og kom til Ástralíu fyrir 65.000 árum, Ameríku fyrir um 15.000 árum, og náði fjarlægum eyjum eins og Hawaii, Páskaeyju, Madagaskar, Íslandi og Nýja-Sjálandi milli 300 f.o.t. og 1250 e.o.t.
Þróun mannsins var ekki línuleg og fólst meðal annars í blöndun milli frummanna og nútímamanna. Erfðarannsóknir hafa sýnt fram á að blöndun milli tiltölulega aðskildra þróunarlína manntegunda hafi verið algeng í þróunarsögunni. Þessar rannsóknir benda til þess að erfðaefni frá neanderdalsmönnum sé til staðar í öllum hópum manna utan Afríku og að allt að 6% erfðaefnis nútímamanna sé komið frá frummönnum.
Þróun mannsins fólst í mörgum formfræðilegum, atferlislegum, þróunarfræðilegum og lífeðlisfræðilegum breytingum sem hafa átt sér stað frá því þróunarlínan greindist frá þróunarlínu simpansa. Einna stærstu breytingarnar fólust í þróun tvífætlingsstöðu, stærri heila og minni tvíbreytni (síbernsku). Innbyrðis tengsl þessara breytinga eru umdeild.
Líkamsbygging og líffærafræði
thumb|right|Framhlið konu og karls með heitum helstu líkamshluta á ensku. Í meginatriðum samsvarar líkamsbygging manna líkamsbyggingu annarra dýra. Mannslíkaminn er samsettur úr fótum, búk, höndum, hálsi og höfði. Í líkama fullorðins „meðalmanns“ eru um 30 billjón (30×1012) mennskar frumur, meðan örverumengi mannsins er talið innihalda að minnsta kosti jafnmargar frumur. Helstu líffærakerfin í mannslíkamanum eru taugakerfið, blóðrásarkerfið, meltingarkerfið, innkirtlakerfið, ónæmiskerfið, hörundskerfið, sogæðakerfið, vöðva- og beinakerfið, æxlunarkerfið, öndunarkerfið og þvagkerfið. Menn hafa hlutfallslega minni góm og miklu minni tennur en önnur fremdardýr. Menn eru einu fremdardýrin sem hafa stuttar og tiltölulega flatar vígtennur. Tennur í mönnum sitja þétt og hjá ungum einstaklingum lokast bil vegna tannmissis fljótt. Menn eru smám saman að missa innstu endajaxlana og sumir einstaklingar fá þá aldrei.
Menn eiga það sameiginlegt með simpönsum að vera með leifar af hala, botnlanga, sveigjanlega axlarliði, fingur sem grípa og andstæða þumla. Ef undan eru skilin tvífætlingsstaðan og heilastærðin felst aðalmunurinn á mönnum og simpönsum í lyktarskyni, heyrn og meltingu prótína. Þéttleiki hársekkja er svipaður hjá mönnum og öðrum öpum, en það eru mest líkhár sem eru svo þunn að þau eru næstum ósýnileg. Menn eru með um það bil 2 milljónir svitakirtla á öllum líkamanum, miklu fleiri en simpansar sem eru aðallega með svitakirtla í lófum og á iljum.
Meðalhæð kvenna á heimsvísu er talin vera um 159 cm, en meðalhæð karla um 171 cm. Eftir miðjan aldur dregst hæð sumra einstaklinga örlítið saman, en hæðin helst nokkuð stöðug fram á gamals aldur. Í gegnum söguna hafa hópar fólks orðið hærri, líklega vegna betri næringar, heilsu og lífsskilyrða. Meðallíkamsþyngd fullorðinna kvenna er 59 kg, en 77 kg hjá körlum. Líkt og margt annað í líkamsbyggingu manna eru bæði hæð og þyngd mjög breytileg milli einstaklinga og ráðast af bæði erfðum og umhverfisaðstæðum.
Menn eru færir um að kasta hlutum miklu hraðar og nákvæmar en önnur dýr. Menn eru líka með hraðskreiðustu langhlaupurum dýraríkisins þótt mörg dýr slái þeim við á styttri vegalengdum. Þynnri hár og virkari svitakirtlar draga úr hættu á hitaörmögnun í langhlaupum.
Erfðafræði
Líkt og flest önnur dýr eru menn tvílitna heilkjörnungar. Hver líkamsfruma er með 23 litningapör þar sem hvor litningur í pari er frá öðru foreldri einstaklingsins. Kynfrumurnar hafa aðeins eitt sett litninga sem er blandað úr báðum litningapörum. Af þessum 23 litningapörum eru 22 frílitningar og eitt par kynlitninga. Líkt og önnur spendýr eru menn með XY-kynákvörðun þannig að konur eru að jafnaði með XX og karlar með XY. Gen og umhverfi hafa áhrif á breytileika í útliti, líkamsbyggingu, mótstöðu gegn vissum sjúkdómum og andlegum hæfileikum. Samspil erfða og umhverfis við mótun tiltekinna einkenna er ekki vel þekkt.
Þótt engir tveir einstaklingar (ekki einu sinni eineggja tvíburar) séu erfðafræðilega eins, eru erfðafræðileg líkindi milli manna svo mikil að erfðaefni hvaða tveggja manna sem er er að meðaltali milli 99,5% og 99,9% það sama. Þetta gerir það að verkum að menn eru einsleitari en aðrir mannapar, þar á meðal simpansar. Þessi litli breytileiki hjá mönnum miðað við önnur dýr bendir til þess að erfðaþröng hafi átt sér stað á Síð-Pleistósen (fyrir um 100.000 árum), þar sem fjöldi manna hafi minnkað niður í nokkur pör. Náttúruval hefur síðan haldið áfram að móta mannkynið og vísbendingar eru um stefnubundið val einhvern tíma á síðustu 15.000 árum.
Erfðamengi mannsins var fyrst kortlagt í heild sinni með raðgreiningu árið 2001 og árið 2020 var búið að raðgreina hundruð þúsunda erfðamengja. Árið 2012 hafði verkefnið International HapMap Project borið saman erfðamengi 1.184 einstaklinga úr 11 hópum og fundið 1,6 milljón dæmi um einkirnabreytileika. Mestur breytileiki í erfðamengi manna virðist vera meðal afrískra hópa (allt að 100.000 staðbrigði af 67,3 milljón erfðabrigðum sem Human Genetic Diversity Project fann, eða um 0,15%). Flest erfðabrigði sem finnast annars staðar í heiminum er líka að finna í Afríku, en nokkur fjöldi staðbrigða virðist líka vera til staðar annars staðar, sérstaklega í Eyjaálfu og Ameríku (tugir þúsunda). Flest staðbrigði eru þó sjaldgæf innan sinna svæða, svo mestur erfðabreytileiki milli einstaklinga stafar af erfðabrigðum sem finnast um allan heim. Árið 2010 var talið að menn hefðu um það bil 22.000 gen. Með því að bera saman mtDNA sem aðeins erfist frá móður, hafa erfðafræðingar ályktað að síðasta sameiginlega formóðir alls mannkyns, sem skildi erfðamark sitt eftir hjá öllum núlifandi mönnum, hafi verið uppi fyrir um 90.000 til 200.000 árum.
Æviskeið
Æxlun manna á sér venjulega stað með innri frjóvgun við samfarir, en getur líka farið fram með tæknifrjóvgun. Meðalmeðganga stendur í 38 vikur, en eðlileg meðganga getur verið breytileg um allt að 37 daga. Fósturvísirinn vex fram að 9. viku, en þá er hann skilgreindur sem fóstur. Menn geta komið fæðingu af stað eða framkvæmt keisaraskurð ef læknar telja þörf á að barnið fæðist fyrir tímann. Í þróuðum ríkjum eru nýburar oftast 3-4 kg að þyngd og 47-53 cm að lengd við fæðingu. Í þróunarríkjum er lág fæðingarþyngd algeng og á þátt í hærri tíðni ungbarnadauða í þeim löndum.
Bæði kynin annast börn manna, ólíkt öðrum fremdardýrum þar sem móðirin sér aðallega um ungviðið. Ungabörn eru háð umönnun við fæðingu. Þau vaxa í nokkur ár og verða venjulega kynþroska 15 til 17 ára gömul. Ævi manna er gjarnan skipt í nokkur æviskeið. Algengt er að tala um ungabörn, börn, unglinga, fullorðið fólk og aldraða. Lengd þessara æviskeiða er breytileg eftir menningarsvæðum og tímabilum, en markast meðal annars af vaxtarkipp á kynþroskaskeiðinu skömmu áður en einstaklingur verður fullvaxta. Konur ganga gegnum tíðahvörf og verða ófrjóar um 50 ára aldur. Stungið hefur verið upp á því að tíðahvörfin auki möguleika kvenna á að eignast afkomendur með því að gefa þeim tækifæri til að einbeita sér að þeim börnum sem fyrir eru, og síðan þeirra börnum (ömmutilgátan), fremur en halda áfram að eiga börn fram á gamals aldur.
Ævilengd hvers einstaklings ræðst af tveimur meginþáttum: erfðum og lífstíl. Af ýmsum ástæðum, meðal annars líffræðilegum, lifa konur að jafnaði fjórum árum lengur en karlar. Árið 2018 voru lífslíkur stúlkna við fæðingu áætlaðar 74,9 ár á heimsvísu, samanborið við 70,4 ár hjá drengjum. Mikill munur er á lífslíkum eftir landsvæðum sem fer að mestu saman við efnahagsþróun. Lífslíkur stúlkna í Hong Kong eru þannig til dæmis 87,6 ár og drengja 81,8 ár, meðan í Mið-Afríkulýðveldinu eru lífslíkur stúlkna aðeins 55,0 ár og drengja 50,6 ár. Almennt eykst hlutfall aldraðra í þróuðum ríkjum, þar sem miðaldur er í kringum 40 ár. Í þróunarríkjum er miðaldur milli 15 og 20 ár. Í Evrópu er til dæmis einn af hverjum fjórum 60 ára og eldri, meðan þetta hlutfall er aðeins einn af tuttugu í Afríku. Fjöldi tíræðra (fólks sem náð hefur 100 ára aldri) í heiminum var talinn standa í 210.000 árið 2002, samkvæmt Sameinuðu þjóðunum.
Búsvæði og útbreiðsla
Fyrstu bústaðir manna voru reistir í námunda við vatn og aðrar náttúruauðlindir sem þeir gátu nýtt sér til viðurværis, eins og veiðidýr og ræktarland fyrir jarðrækt og húsdýr. Nútímamenn hafa þróað mikla getu til að breyta búsvæðum sínum sér í hag með tækni, eins og áveitum, borgarskipulagi, byggingartækni, skógeyðingu og eyðimerkurmyndun. Mannabyggð er áfram viðkvæm fyrir náttúruhamförum, sérstaklega ef hún er staðsett á hættusvæðum og þar sem byggingar eru af litlum gæðum vegna fátæktar. Hópamyndun og markviss breyting búsvæða hafa meðal annars þau markmið að veita vörn, safna saman þægindum og auðlegð, auka við fæðuframboð, bæta fagurfræði, auka þekkingu og efla vöruskipti.
Menn hafa mikla aðlögunarhæfni, þrátt fyrir að hafa lítið þol gagnvart ýmsum aðstæðum óstuddir af tækni. Með nýsköpun hafa menn aðlagað þolmörk sín að alls konar hitastigi, rakastigi, og hæð. Afleiðingin er sú að menn hafa dreifst um alla Jörðina og finnast nær alls staðar, frá hitabeltisregnskógum að eyðimörkum að köldum pólsvæðum og menguðum iðnaðarborgum. Flestar aðrar dýrategundir eru bundnar við nokkur landfræðileg svæði vegna takmarkaðrar aðlögunarhæfni. Mannkynið dreifist samt ekki jafnt um yfirborð Jarðar, þar sem þéttleiki byggðar er breytilegur frá einu svæði til annars og stór svæði eru nær óbyggð, eins og Suðurskautslandið og hafsvæðin. Flest fólk (61%) lifir í Asíu; aðrir lifa í Ameríku (14%), Afríku (14%), Evrópu (11%) og Eyjaálfu (0.5%).
Á síðustu öld hefur mönnum tekist að kanna jaðarsvæði eins og Suðurskautslandið, hafdjúpin og geiminn. Mannabyggð á þessum erfiðu svæðum er mjög takmarkandi og dýr, oftast tímabundin og sett upp í vísindalegum eða hernaðarlegum tilgangi, eða fyrir ábatasaman iðnað. Menn hafa heimsótt Tunglið og kannað aðra hnetti með manngerðum sjálfstýrðum geimförum. Frá aldamótunum 2000 hefur verið stöðug mannabyggð í geimnum, í Alþjóðlegu geimstöðinni.
Áætlað er að fjöldi manna þegar landbúnaður kom fram á sjónarsviðið um 10.000 f.o.t. hafi verið milli 1 milljón og 15 milljónir. Milli 50 og 60 milljónir manna bjuggu í Rómaveldi á 4. öld. Kýlapest, sem kemur fyrst fyrir í heimildum frá 6. öld, minnkaði mannfjöldann um helming, og í Svartadauða létust 75-200 milljónir í Evrasíu og Norður-Afríku. Talið er að mannfjöldinn hafi náð 1 milljarði árið 1800. Síðan þá hefur hann aukist með veldisvexti. Hann náði 2 milljörðum árið 1930 og þremur árið 1960, fjórum árið 1975, fimm árið 1987 og sex milljörðum árið 1999. Mannfjöldinn fór yfir 7 milljarða árið 2011 og árið 2020 voru 7,8 milljarðar manna á Jörðinni. Samanlagður lífmassi kolefnis alls fólks á Jörðinni árið 2018 var áætlaður 60 milljón tonn, um tíu sinnum meiri en lífmassi allra villtra spendýra.
Kviðsjá
Kviðsjá er lítil og mjó myndavél sem notuð er við skurðaðgerðir þannig að myndavélinni er stungið inn í líkamann um gat sem yfirleitt er gert á nafla sjúklings. Myndavélin sendir svo myndir út á skjá sem skurðlæknir getur fylgst með á meðan á aðgerð stendur. Kviðsjáraðgerðir fara þannig fram að verkfærum er stungið inn um 2 - 4 göt sem gerð eru á kviðvegginn.
Þjóðarflokkurinn (Svíþjóð)
Sænski þjóðarflokkurinn (eða Þjóðarflokkur efrideildarinnar) (sænska: Första kammarens nationella parti, yfirleitt kallaður Nationella partiet) var sænskur stjórnmálaflokkur sem starfaði fyrst og fremst sem þingflokkur íhaldsmanna á fyrstu áratugum 20. aldar. Flokkurinn var stofnaður 1912 með sameiningu Sameinaða Hægriflokksins (s. Förenade högerpartiet) og Miðjuflokks neðri deildar þingsins (s. Första kammarens moderata parti). Árið 1935 sameinaðist Þjóðarflokkurinn og Bænda- og Borgaraflokknum (s. Lantmanna– och borgarepartiet) hinu Almenna þingmannasambandi, (s. Allmänna valmansförbundet) og mynduðu þannig Hægriflokkinn.
Tveir forsætisráðherrar Svíþjóðar komu úr röðum Þjóðarflokksins. Carl Swartz var forsætisráðherra frá 30. mars 1917 til 19. október 1917 og formaður flokksins árin (1913-1923 og 1924-1933), Ernst Trygger, var forsætisráðherra frá 19. apríl 1923 til 18. október 1924.
Loftur Guðmundsson
Loftur Guðmundsson (18. ágúst 1892 - 4. janúar 1952) var íslenskur ljósmyndari og kvikmyndagerðarmaður. Loftur fæddist í Hvammsvík í Kjós. Foreldrar hans voru Guðmundur Guðmundsson, bóndi og síðar verslunarmaður í Reykjavík, og Jakobína Jakobsdóttir. Loftur var tvíkvæntur, fyrri kona hans var Stefanía Elín Grímsdóttir og eignuðust þau fjögur börn. Eftir að hún lést bjó hann með Guðríði Sveinsdóttur. Loftur fluttist til Danmerkur 1921 og stundaði nám í orgelleik og lærði ljósmyndun og framhaldsnám hjá Peter Elfelt í Kaupmannahöfn 1925. Samhliða ljósmyndanáminu kynnti hann sér kvikmyndagerð og árið 1945 hélt hann til Bandaríkjanna til þess að kynna sér kvikmyndagerð frekar. Loftur var einn helsti ljósmyndari landsins á öðrum fjórðungi tuttugustu aldar. Hann var fyrst og fremst portrettljósmyndari en tók einnig myndir fyrir Leikfélag Reykjavíkur um árabil, auk þess nokkuð af atburða- og staðarmyndum á fyrstu starfsárum sínum.
Loftur var einn af stofnendum Knattspyrnufélagsins Vals og lék með félaginu við góðan orðstír. Þá var Loftur jafnframt fyrsti formaður Vals en hann var formaður félagsins árin 1911-1914.
Hann var einn af brautryðjendum íslenskrar kvikmyndagerðar en fyrsta mynd hans var stuttmyndin Ævintýri Jóns og Gvendar sem var sýnd árið 1923. Næstu árin gerði hann nokkrar heimildarmyndir, en árið 1949 var frumsýnd eftir hann fyrsta íslenska talmyndin í fullri lengd, Milli fjalls og fjöru. Árið 1951 gerði hann svo Niðursetninginn sem var síðasta kvikmynd hans. Loftur skrifaði sjálfur handrit kvikmynda sinna.
Árið 2002 gaf Þjóðminjasafn Íslands út bókina Enginn getur lifað án Lofts. Bókin hefur að geyma þrjár greinar um Loft, ævi hans og störf, eftir Erlend Sveinsson, Ingu Láru Baldvinsdóttur og Margréti Elísabetu Ólafsdóttur. Titillinn vísar til auglýsingar frá Lofti Guðmundssyni sem birtist árið 1945.
Hjólað í vinnuna
Keppt er í ymsum flokkum, en stafnt er að sem mestri þátttöku í að ferðast fyrir eigin afli til og frá vinnu. Vinnustaðir skipatast í flokkum eftir stærð, því reynst hafi auðvaldari að ná upp liðsanda á smærri vinnustöðum. Hægt er að taka þátt bæði með því að hjóla, ganga eða nota strætó. Rafmagnsreiðhjól eru leyfð, en þá er miðað við reiðhjól sem veita aðstoð einungis þegar fótstígum er stigið.
Þegar þátttakan var sem mest, tók rúmlega 3% af öllum íbúum Íslands þátt, eða um 11 þúsund manns.
Tilvísanir
Rory Cochrane
Rory Cochrane (fæddur 28. febrúar 1972) er bandarískur leikari sem er þekktastur fyrir hlutverk sín í Dazed and Confused, Empire Records og CSI: Miami.
Einkalíf
Cochrane fæddist í Syracuse, New York en er alinn upp á Englandi. Cochrane flutti aftur til Bandaríkjanna til þess að stunda nám í New York borg og lærði við dramadeildina við Fiorello H. LaGuardia High School of Music & Art and Performing Arts.
Ferill
Fyrsta hlutverk hans var í heimildarmynd um eiturlyf í Saturday Night með Connie Chung (1989) og í þætti af H.E.L.P. (1990).
A Kiss Before Dying er fyrsta kvikmynd hans, þar sem hann kom fram í aðeins 15 sekúndur og eftir það kom hlutverk hans sem sonur Jeff Goldblums í Fathers and Sons.
Cochrane lék stórt hlutverk í kvikmyndinni Empire Records og Dazed and Confused, og kom fram í Hart's War með Bruce Willis og Colin Farrell.
Árið 2002 fékk hann hlutverk sem Tim Speedle í CSI: Miami en hann yfirgaf þáttinn í þriðju þáttaröð. Cochrane endurtók hlutverk sitt sem Tim Speedle í CSI: Miami þættinum „Bang, Bang, Your Debt“, sem ímyndun hjá Eric Delko.
Lék hann persónuna Greg Seaton í sjöundu þáttaröð af 24 með Jon Voight.
Andspyrnuhreyfing gegn her í landi
Andspyrnuhreyfing gegn her í landi voru skammlíf baráttusamtök gegn aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og herstöðinni á Miðnesheiði. Þau voru stofnuð dagana 5. til 7. maí árið 1953 á Þjóðarráðstefnu gegn her í landi sem haldin var í Mjólkurstöðinni í Reykjavík. Helsti forystumaður hreyfingarinnar var rithöfundurinn Gunnar M. Magnúss.
Aðdragandi og starfsemi
Rökrétt er að líta á stofnun Andspyrnuhreyfingar gegn her í landi sem beint viðbragð við stofnun Þjóðvarnarflokksins um miðjan marsmánuð 1953. Þingkosningar stóðu fyrir dyrum í lok júní og Sósíalistaflokkurinn búist við að njóta góðs af sérstöðu sinni í andstöðu við hersetuna. Þjóðvarnarflokkurinn veitti óvænta samkeppni um fylgi andstæðinga hersins og gagnrýndi Sósíalista hart fyrir hollustu við Sovétríkin.
Rithöfundurinn Gunnar M. Magnúss skrifaði nokkrar greinar í Þjóðviljann þar sem hvatt var til stofnunar samtaka gegn hernum. Fjöldi félaga, einkum aðildarfélaga Sósíalistaflokksins og verkalýðsfélaga þar sem flokksmenn höfðu yfirráð í, komu að skipulagningu Þjóðarráðstefnu í byrjun maí þar sem Andspyrnuhreyfingin var stofnuð. Á ráðstefnunni voru samþykktar ýmsar ályktanir, svo sem mótmæli við íþróttakappleikjum Íslendinga og bandarískra hermanna og gegn rekstri útvarpsstöðvar hersins. Þá var sérstaklega varað við klofningshreyfingum á borð við Þjóðvarnarflokkinn og kjósendur hvattir til að kjósa þá frambjóðendur eina sem lagt hafi baráttu herstöðvaandstöðunnar lið.
Gunnar M. Magnúss tók fjórða sætið á framboðslista Sósíalistaflokksins í Reykjavík í kosningunum þetta sama sumar. Flokkurinn tapaði nokkru fylgi frá fyrri kosningum og mátti Gunnar sætta sig við varaþingmannssæti.
Talsvert dofnaði yfir starfsemi Andspyrnuhreyfingarinnar eftir kosningarnar. Á árinu 1954 efndu þau til undirskriftarsöfnunar gegn hersetunni, en sú söfnun virðist hafa runnið út í sandinn.
Nas
Nas (Nasir Jones, f. 14. september 1973 í Queens, New York), einnig þekktur sem Nasty Nas, Nas Escobar og Nastradamus, er bandarískur tónlistarmaður og rappari.
Ævisaga
Nas, sem heitir fullu nafni Nasir bin Olu Dara Jones, fæddist 14. september 1973 í Queens í New York. Hann er sonur Ann Jones og jazztónlistarmannsins Olu Dara, og á einn yngri bróður, Jabari (oft kallaður "Jungle").
Nas hætti í skóla eftir áttunda bekk og fór að selja fíkniefni á götum New York borgar, ásamt því að mennta sjálfan sig með lestri á afrískri sögu og menningu, Kóraninum, Biblíunni og Five Percent Nation.
Árið 1991 kom Nas fram á hljómplötu í fyrsta sinn. Það var í laginu "Live at the Barbeque" á plötu Main Source. Rapphæfileikar hans vöktu mikla athygli í rappheiminum og skömmu síðar bauð MC Serch honum að koma fram í lagi á plötu sem MC Serch var að vinna að.
Nas gerði MC Serch að umboðsmanni sínum og árið 1992 skrifaði Nas undir plötusamning við hljómplötuútgefandann Columbia Records. Margir óttuðust að þetta stóra útgáfufyrirtæki myndi spilla hinum hreina New York stíl sem Nas hafði tileinkað sér, en sá ótti reyndist ástæðulaus.
Fyrsta plata Nas, Illmatic, kom út árið 1994 við góðar undirtektir. Platan fékk afbragðsdóma og var sögð hreint meistaraverk. Hún er enn í dag talin ein allra besta plata í sögu rapptónlistar.
Þrátt fyrir góðar undirtektir seldist platan þó ekki eins vel og vonast hafði verið til. Nas skipti um umboðsmann og réð Steve Stoute í stað MC Serch.
Önnur plata Nas, It Was Written, kom út sumarið 1996. Hún var mun poppvænni en fyrri platan. Mörgum líkaði ekki hin nýja stefna sem Nas hafði tekið og átöldu hann fyrir að hafa vikið frá hinum hráa stíl sem hann hafði áður í von um að bæta söluna. Tvö lög af plötunni, "If I Ruled the World" (sem söngkonan Lauryn Hill úr The Fugees kemur fram í) og "Street Dreams", náðu þó miklum vinsældum og vöktu athygli fleiri tónlistarunnenda á Nas. Önnur athyglisverð lög á plötunni eru "The Message" og "I Gave You Power", sem segir sögu út frá sjónarhorni byssu.
Nas gekk í hljómsveitina The Firm, ásamt AZ, Foxy Brown og Cormega. Hljómsveitin gerði samning við útgáfufyrirtæki rapparans Dr. Dre, Aftermath Entertainment, og hóf upptökur á plötu hljómsveitarinnar. Cormega var síðar rekinn úr hljómsveitinni eftir að hafa neitað að gera samning við umboðsfyrirtæki Steve Stoute. Í stað hans kom rapparinn Nature.
Cormega varð eftir þetta bitur andstæðingur Nas og gagnrýndi hann, Steve Stoute og Nature margoft í lögum sínum.
Árið 1997 kom svo út plata The Firm, Nas, AZ, and Foxy Brown Present The Firm: The Album. Platan seldist vel, þrátt fyrir að hafa enga vinsæla smáskífu, en hlaut ekki góða dóma og sneru meðlimir hljómsveitarinnar sér að sólóferlum sínum.
Árið 1998 fór Nas að vinna að sinni þriðju sólóplötu, sem átti að heita I Am... The Autobiography og vera tvöföld plata. Nas reyndi að finna milliveg hinnar hráu Illmatic plötu og hinnar poppvænu It Was Written. Vinnslu plötunnar lauk í ársbyrjun 1999 og tónlistarmyndband fyrir lagið "Nas Is Like" var tekið upp. En seinni disk plötunnar var lekið á internetið og Nas neyddist til að minnka plötuna í einfalda plötu, sem hlaut nafnið I Am og var gefin út í apríl 1999.
Gert var tónlistarmyndband fyrir lagið "Hate Me Now", sem Sean Combs (einnig þekktur sem Puff Daddy og P. Diddy) kom fram á. Í myndbandinu voru Nas og Sean krossfestir á svipaðan hátt og Jesús, sem átti að vera táknrænt fyrir hvernig gagnrýnendur krossfestu Nas fyrir að verða of poppvænn. Eftir tökur á myndbandinu snerist Sean (sem er kaþólskur) hugur um krossfestingu sína og bað um að hún yrði fjarlægð úr myndbandinu. Upphaflega útgáfa myndbandsins var þó afhent MTV tónlistarsjónvarpsstöðinni og sýnd á stöðinni. Sean réðst í bræði sinni inn á skrifstofu Steve Stoute og er sagður hafa ráðist á hann og barið hann í höfuðið með flösku. Steve kærði atvikið en féll frá málinu eftir að hann og Sean sömdu um málið.
Columbia Records áætlaði að gefa seinni disk hinnar leknu plötu út í árslok 1999 undir nafninu Nastradamus, en á síðustu stundu ákváðu forsvarsmenn fyrirtækisins að Nas ætti að semja algerlega nýja plötu, sem kom svo út í nóvember. Platan fékk frekar slæma dóma, en þó náði lagið "You Owe Me" (sem söngvarinn Ginuwine kemur fram í) nokkrum vinsældum. Á plötunni er aðeins eitt af lögum upphaflegu plötunnar, "Project Windows" (sem Ronald Isley kemur fram í).
Síðar voru leknu lögin notuð ásamt nokkrum öðrum til að gera plötuna The Lost Tapes, sem kom út árið 2002.
Eftir útgáfu Nastradamus skiptust Nas og nokkrir aðrir þekktir rappara á "disslögum", þar sem þeir gagnrýndu og gerðu grín hver að öðrum. Þetta hófst með því að í laginu "Nastradamus" var lína ("If you wanna ball till you fall/I can help you with that") sem rapparinn Memphis Bleek tók sem móðgun þar sem hún virtist gera grín að honum, því í einu lagi hans segir hann "I'm'a ball till I fall". Memphis Bleek gerði gagnárás á Nas í laginu "My Mind Right".
Árið 2000 gaf Nas, ásamt nokkrum öðrum röppurum frá Queensbridge, út plötuna Nas and Ill Will Records Present QB's Finest. Á plötunni koma meðal annarra fram Mobb Deep, Nature, Littles, The Bravehearts og Cormega, sem hafði náð tímabundnum sáttum við Nas.
Á plötunni var gagnárás Nas á Memphis Bleek, þar sem hann nefndi flesta tónlistarmenn hljómplötuútgefandans Roc-a-Fella Records, þar á meðal Jay-Z. Jay-Z svaraði fyrir sig í lagi sínu "Takeover", þar sem hann sagði Illmatic einu góðu plötu Nas. Nas gerði gagnárás með laginu "Ether", þar sem hann sakar Jay-Z um að stela texta af plötum hins heitins rappara Notorious B.I.G., ásamt því að vera öfundsjúkur út í sér frægari rappara.
Lagið "Ether" var eitt af aðallögum næstu plötu hans, Stillmatic. Stillmatic var af mörgum talin marka endurkomu Nas, þar sem hún þótti líkari fyrstu plötu hans en hinum. Platan seldist vel og nokkur lög af henni komust á vinsældarlista. Athyglisvert lag á plötunni er "Rewind", sem segir sögu afturábak.
Kanó
thumb|right|Kanó gerður úr viðargrind með strigaklæðningu Kanó eða eikja er opinn bátur sem er róið með róðrarspaða með einu árablaði. Kanóar voru áður höggnir úr trjábol (eintrjáningar) eða gerðir úr léttri trégrind sem er klædd með berki (barkarkeipur) eða skinni (húðkeipur). Nú til dags eru kanóar gerðir úr ýmsum efnum eins og striga, plasti og trefjaplasti. Kanóróður hefur verið ólympíugrein frá ólympíuleikunum 1936. Kanóar léku stórt hlutverk við landnám Kyrrahafsins og hjá frumbyggjum Norður-Ameríku.
Nas
Ævisaga
Jay-Z reyndi að svara fyrir "Ether" með laginu "Supa Ugly". Flestum þótti hann þó ganga of langt, m.a. með því sem jaðraði við hótunum við dóttur Nas. Að lokum sættust þó rappararnir tveir.
Á sama tíma lést móðir Nas úr krabbameini, sem tók mikið á hann og fékk hann nánast til að hætta í tónlistarbransanum. Árið 2002 gaf hann þó út plötuna God's Son, sem hlaut góðar undirtektir og afbragðsdóma og seldist vel. Lagið "I Can", sem inniheldur hluta úr "Fur Elise" eftir Beethoven, náði miklum vinsældum.
Sjöunda sólóplata Nas kom svo út í nóvember 2004. Það var tvöfalda platan Street's Disciple. Á plötunni koma meðal annarra fram faðir Nas, Olu Dara, og eiginkona hans, söngkonan Kelis, sem hann giftist í janúar 2005.
Nas á eina dóttur, Destiny, úr fyrra sambandi.
Reyniglæða
Reyniglæða (fræðiheiti: Polycauloina polycarpa ) er fléttutegund af glæðuætt. Reyniglæða tilheyrði áður ættkvísl glæða (Xanthoria). Hún var nýlega færð í ættkvíslina Polycauloina en hefur þrátt fyrir endurflokkunina haldið íslenska heiti sínu.
Reyniglæða er á válista Náttúrufræðistofnunar Íslands yfir tegundir í útrýmingarhættu á Íslandi. Hún er þar metin við hættumörk (LR/nt).
Útlit
Reyniglæða er gul eða gulgrá að ofan en þalið er hvítt eða grátt á neðra borði með brúnum rætlingum. Þalið er yfirleitt lítið um sig og þakið askhirslum í miðjunni. Askhirslurnar eru 1-3 mm í þvermál, flatar eða lítillega íhvolfar, fagurgular með ljósari eða gráleitri þalrönd.
Gró reyniglæðu eru átta í aski, glær, sporbaugótt, tvíhólfa með þykkum millivegg, 11-15 µm x 6-7 µm að stærð.
Búsvæði
Reyniglæða vex á trjábolum og er algeng á bolum gamalla trjáa við hús. Hún finnst á þremur svæðum á Íslandi: Við Faxaflóa, þar sem hún er meðal annars algeng á bolum trjáa í görðum í Reykjavík; á Austurlandi, bæði á Egilsstöðum og á Austfjörðum; og í Eyjafirði.
Reyniglæta vex aðallega á reyni og birki en einnig á ösp.
Efnafræði
Eins og aðrar tegundir af glæðuætt inniheldur reyniglæðan gula litarefnið parietín.
Þalsvörun reyniglæðu er K+ vínrauð, C-, KC-, P-.
Heimsvaldastefna
thumb|right|[[Cecil Rhodes sem risinn á Ródos gnæfir yfir Afríku.]] Heimsvaldastefna er stjórnmálastefna stórveldis, sem miðar að því að gera það að heimsveldi með því að seilast til áhrifa í öðrum löndum og hagnýta þau áhrif til fjárfestinga eða annarra efnahagslegra umsvifa, til dæmis við nýtingu náttúruauðlinda eða markaða. Oft er þeim hagsmunum fylgt eftir með utanríkisstefnu landsins, og/eða með hervaldi, stundum til að fá ríkisstjórnir annarra landa til að láta af andstöðu sinni en stundum til þess að leggja viðkomandi land undir heimsveldið sem skattland, nýlendu eða verndarsvæði.
Nútímakenningar um heimsvaldastefnu urðu til á 19. öld meðal vestrænna hagfræðinga og annarra fræðimanna, og stjórnmálamanna sem fengust við stjórn nýlenduvelda Breta, Frakka og fleiri þjóða.
Kenning marxismans um heimsvaldastefnu
Bretinn John A. Hobson, sem gaf út bók sína Imperialism (Heimsvaldastefna) árið 1902. Hún hafði mikil áhrif á samtímamenns hans, meðal annars Lenín, sem gaf út bók með sama nafni árið 1917, og aftur gaf tóninn í kenningum marxista um heimsvaldastefnu. Samkvæmt Lenín lauk tímabili nýlendustefnunnar við upphaf fyrri heimsstyrjaldar, en þá hófst tímabil eiginlegrar heimsvaldastefnu, sem hann kallar „hæsta þróunarstig auðvaldsskipulagsins“ og jafnframt síðasta stig þess. Að mati marxista stendur það tímabil mannkynssögunnar enn. Muninn segir Lenín felast í því að á nýlendutímanum séu enn til lönd sem stórveldin hafi ekki brotið undir sig, þau geti því keppt um áhrif án þess endilega að troða hvert öðru um tær. Á tímabili heimsvaldastefnunnar sé ekki pláss fyrir frekari útþenslu stórveldanna nema á kostnað hvers annars, og sú innbyrðis barátta leiði til heimsstyrjaldar, „uppskiptastyrjaldar“ sem hann kallar svo. Rót útþenslunnar rekja Lenín og fleiri til samþjöppunar auðmagns: Vegna hennar myndist auðhringa, sem komist á endanum í einokunarstöðu á markaði heimalands síns. Þegar þeir eigi ekki fleiri fjárfestingartækifæri í heimalandinu, þurfi þeir að leita út fyrir landamærin eftir nýjum fjárfestingartækifærum svo þeir geti haldið áfram að græða peninga.
Leoníd Kravtsjúk
Leoníd Makarovytsj Kravtsjúk (f. 10. janúar 1934; d. 10. maí 2022) var úkraínskur stjórnmálamaður sem var fyrsti forseti Úkraínu. Kravtsjúk gegndi forsetaembættinu frá sjálfstæði Úkraínu undan Sovétríkjunum árið 1991 til ársins 1994, en þá tapaði hann endurkjöri gegn fyrrum forsætisráðherranum Leoníd Kútsjma. Kravtsjúk hafði áður verið stjórnmálamaður í sovéska kommúnistaflokknum og hafði verið meðal hvatamanna að því að Úkraína lýsti yfir sjálfstæði frá Sovétríkjunum. Á stjórnartíð Kravtsjúks létu Úkraínumenn af hendi öll kjarnorkuvopn sem höfðu verið skilin eftir í landinu við fall Sovétríkjanna.
Æviágrip
Leoníd Kravtsjúk var kominn af smábændum í vesturhluta Úkraínu, nálægt borginni Rovno. Hann lauk meistaragráðu í stjórnmálafræði við Háskólann í Kænugarði og kleif metorðastigan innan sovéska kommúnistaflokksins. Árið 1990 varð Kravtsjúk forseti úkraínska þingsins með stuðningi kommúnistaflokksins. Kravtsjúk var gjarnan talinn helsti hugmyndafræðingur Sovétmanna í Úkraínu og þótti á þeim tíma dyggur stuðningsmaður stjórnvalda í Kreml.
Þegar Kravtsjúk varð þingforseti var hann þegar þjóðþekktur vegna sjónvarpsviðræðna sinna við fulltrúa úkraínskra þjóðernissinna á þingi. Kravtsjúk fjarlægðist brátt stjórnarstefnu kommúnistaflokksins og fór að leggja áherslu á að Úkraína ætti að hafa sjálfræði undan sovésku ríkisstjórninni í Moskvu. Kravtsjúk reyndi að gæta meðalhófs á milli kommúnista á þingi og þeirra sem vildu stefna að sjálfstæði Úkraínu.
Hrun Sovétríkjanna og sjálfstæði Úkraínu
Í júlí 1990 stóð Kravtsjúk fyrir þeirri málamðiðlun að þingið lýsti yfir fullveldi úkraínska sovétlýðveldisins, sem fól í sér að úkraínsk lög myndu hafa forgang ef þau stönguðust á við lög Sovétríkjanna. Boris Jeltsín, forseti rússneska sovétlýðveldisins, hafði einnig lýst yfir fullveldi Rússlands undan Sovétríkjunum sama ár og þeir Kravtsjúk gerðu samning um að Úkraína og Rússland viðurkenndu fullveldi hvors annars.
Þegar harðlínukommúnistar reyndu að fremja valdarán í Sovétríkjunum árið 1991 studdi Kravtsjúk í fyrstu ekki andófsaðgerðir Jeltsíns. Meðal annars hvatti hann fólk til að taka ekki þátt í allsherjarverkfallinu sem Jeltsín boðaði til að andmæla valdaránstilrauninni. Þegar ljóst var að valdaránið hefði misheppnast sagðist Kravtsjúk hins vegar hafa rifið flokksskírteini sitt á fyrsta degi þess.
Eftir valdaránstilraunina var Míkhaíl Gorbatsjov, leiðtogi Kommúnistaflokksins, rúinn völdum. Þann 24. ágúst 1991 gaf úkraínska þingið út ályktun þar sem lýst var yfir fullu sjálfstæði Úkraínu og Kravtsjúk varð ákafur stuðningsmaður þeirrar ákvörðunar. Kravtsjúk hélt stuttu síðar í opinberar ferðir til Kanada og Bandaríkjanna til að ræða við leiðtoga þar í landi og jók þannig mjög hróður sinn heima í Úkraínu. Í byrjun desember 1991 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Úkraínu þar sem um níutíu prósent landsmanna kusu að mynda sjálfstætt ríki. Í forsetakosningum sem haldnar voru samhliða þjóðaratkvæðagreiðslunni var Kravtsjúk kjörinn fyrsti forseti Úkraínu.
Forseti Úkraínu (1991–1994)
thumb|left|Kravtsjúk (til hægri), [[Bill Clinton og Boris Jeltsín takast í hendur eftir samningaviðræður um kjarnavopn í Moskvu árið 1994.]] Kravtsjúk átti í stirðu sambandi við ríkisstjórn Rússlands á forsetatíð sinni, meðal annars vegna deilna um það hvort sovéskum kjarnorkuvopnum sem höfðu verið staðsett í Úkraínu skyldi skilað til Rússlands. Rússar og Úkraínumenn deildu jafnframt um eignarhald á Svartahafsflotanum, sem Kravtsjúk vildi fá undir stjórn Úkraínumanna en Jeltsín vildi að færi undir sameiginlega herstjórn Samveldis sjálfstæðra ríkja. Að endingu sömdu Rússar og Úkraínumenn um það flotanum yrði skipt milli ríkjanna með samkomulagi í ágúst 1992. Árið 1994 samdi Kravtsjúk við Jeltsín og Bill Clinton Bandaríkjaforseta um að um 1.600 kjarnorkuvopnum sem voru staðsett í Úkraínu yrði skilað til Rússlands. Í staðinn féllust Rússar á að viðurkenna sjálfstæði, fullveldi og landamæri Úkraínu og ábyrgjast öryggi landsins ásamt Bretum og Bandaríkjamönnum.
Á valdatíð sinni fór Kravtsjúk sér hægt í því að koma á umbótum í efnahagskerfi og draga úr miðstýringu efnahagsins. Landsframleiðsla Úkraínu dróst saman eftir hrun Sovétríkjanna og verðbólga jókst. Þrátt fyrir dvínandi vinsældir bauð Kravtsjúk sig fram til endurkjörs í forsetakosningum sem haldnar voru árið 1994. Í kosningabaráttunni skírskotaði Kravtsjúk til úkraínskrar þjóðernishyggju og uppskar með því mikið fylgi í vesturhluta landsins. Andstæðingur hans, fyrrum forsætisráðherrann Leoníd Kútsjma, lagði áherslu á róttækari efnahagsumbætur og bætt samskipti við Rússa og hlaut með því yfirgnæfandi fylgi í austurhéruðum Úkraínu sem nægðu honum til að sigra Kravtsjúk með um átta prósenta atkvæðamun í seinni umferð kosninganna.
Ferill að lokinni forsetatíð
Í aðdraganda úkraínsku byltingarinnar 2014 gaf Kravtsjúk út sameiginlega yfirlýsingu ásamt eftirmönnum sínum á forsetastól, Leoníd Kútsjma og Víktor Júsjtsjenko, um stuðning þeirra við kröfur mótmælenda gegn stjórn Víktors Janúkovytsj.
Kravtsjúk lést þann 10. maí árið 2022.
Niðursetningurinn
Niðursetningurinn er kvikmynd eftir Loft Guðmundsson frá árinu 1951. Brynjólfur Jóhannesson leikur aðalhlutverkið og leikstýrir myndinni.
Með önnur hlutverk í myndinni fóru meðal annars (í stafrófsröð): Jón Aðils, Bessi Bjarnason, Hanna Guðmundsdóttir, Valur Gíslason, Jón Leós, Bryndís Pétursdóttir og Haraldur Á. Sigurðsson.
Svín (ætt)
Svín (fræðiheiti: Suidae) er ætt spendýra af ættbálki klaufdýra. Kvendýrið nefnist gylta (eða sýr) og karldýrið göltur, en afkvæmin grísir. Svín hafa mikla aðlögunarhæfni og fyrirfinnast jafnt í regnskógum, votlendi og laufskógum. Villisvín finnast víða um heim, meðal annars í Evrópu, en ein tegund þeirra, vörtusvín eiga heimkynni í Afríku.
Pearl Jam
thumbnail|Pearl Jam á tónleikum.
Fyrsta breiðskífa hljómsveitarinnar var Ten en hún er enn þann dag í dag mest selda plata allra tíma frá jaðarrokk-flytjanda í Bandaríkjunum.
Pearl Jam hefur lagt ýmsum samfélagslegum málefnum lið og hefur meðal annars stutt baráttu fyrir fóstureyðingum og unga drengi sakfelldir fyrir morð (West Memphis Three).
Sveitin hefur verið með nokkra trommara en frá 1998 hefur Matt Cameron sem einnig er í grugg-sveitinni Soundgarden lamið húðir fyrir hana.
Ýmsir - Lögin úr söngleiknum Gretti
Ýmsir - Lögin úr söngleiknum Gretti er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1981. Á henni flytja ýmsir lögin úr söngleiknum Gretti eftir Egil Ólafsson og Ólaf Hauk Símonarson.
Lagalisti
• Broti úr laginu El Paso bætt inn í
Kviðsjáraðgerð
thumb|250px|Verkfæri sem notast við kviðsjáraðgerð
Otur (norræn goðafræði)
thumb|Fáfnir gætir gulls síns. Otur er dvergur í norrænni goðafræði (einnig nefnur Ott, Oter, Otr, Ottar, Ottarr, Otter) sem var hamskiftir og dvaldist oft í á við veiðar á fiski, í líki oturs. Hann var drepinn af Loka sem ágirntist feld hans. Faðir Oturs, konungurinn Hreiðmar vildi líf Loka í staðinn, en fékkst að lokum til að láta sér nægja svo mikið gull að þekti feldinn. Gullið olli að lokum dauða bræðra Oturs (Reginn og Fáfnir) og föður.
Kviðsjáraðgerð
Kviðsjáraðgerð er skurðaðgerð sem gerð er með því að stinga nokkur göt á kvið og stinga kviðsjá inn um eitt og læknisverkfærum til skurðagerðar gegnum önnur. Skurðlæknir fylgist mynd sem varpað er frá kviðsjá yfir á skjá.