cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dóri DNA
Halldór Laxness Halldórsson (fæddur 16. maí 1985), betur þekktur sem Dóri DNA, er íslenskur leikari, höfundur og uppistandari. Hann er sonur kvikmyndagerðamannanna Guðnýjar Halldórsdóttur og Halldórs Þorgeirssonar. Guðný er dóttir Halldórs Laxness og Auðar Sveinsdóttur Laxness. Halldór kláraði stúdentspróf frá Menntaskólanum við Hamrahlíð árið 2006 og útskrifaðist af Sviðshöfundabraut LHÍ árið 2011. Hann er meðlimur í uppistandshópnum Mið Ísland, ásamt Ara Eldjárn, Jóhanni Alfreð Kristinssyni, Bergi Ebba Benediktssyni og Birni Braga Arnarssyni.
Halldór er kvæntur Magneu Guðmundsdóttur arkitekt.
Halldór var upphaflega rappari, með hljómsveitunum Bæjarins Bestu, NBC og 1985!. Hann lagði hljóðnemann á hilluna árið 2008, en hefur komið fram og rappað við sérstök tilefni.
Sama haust var leikritið Atómstöðin - Endurlit frumsýnt í Þjóðleikhúsinu, leikgerð eftir Halldór Laxness Halldórsson og Unu Þorleifsdóttir. Sigríður Jónsdóttir, gagnrýnandi Fréttablaðsins gaf sýningunni fjórar og hálfa stjörnu og sagði meðal annars - „''Atómstöðin er fyrsta aðlögun Halldórs Laxness Halldórssonar fyrir svið, gerð í samvinnu við Unu, og lofar ansi góðu. Handbragðið er með ágætum, hann leyfir texta bókarinnar að njóta sín en er óhræddur við að setja sinn stimpil á söguna. Með reglulegu millibili kippir Halldór áhorfendum út úr framvindunni þegar persónur verksins stíga út úr sögunni og gera athugasemdir. Þetta aftengingarástand, beint úr smiðju Bertolts Brecht, hæfir sýningunni vel og úrvinnslan er góð."''
Atómstöðin - Endurlit var valin sýning ársins á Grímunni árið 2020.
Skáldsögur
Kokkáll, Bjartur, 2019
Leikrit
Atómstöðin - endurlit, Þjóðleikhúsið, 2019 (ásamt Unu Þorleifsdóttur)
Þetta er grín, án djóks, Menningarfélag Akureyrar 2015 (ásamt Sögu Garðarsdóttur)
Þétting Hryggðar, Borgarleikhúsið 2021 (ásamt Unu Þorleifsdóttur)
Einfríður
Einfríður er íslenskt kvenmannsnafn.
Aflandseyjar
Aflandseyjar er nýlegt hugtak á íslensku og er haft um eyjar sem á einhvern hátt tengjast stærri þjóðum og um leið dularfullri fjármálastarfsemi svo sem bankaþjónustu sem er veitt einstaklingum og fyrirtækjum utan hins eiginlega starfsvettvangs banka. Aflandseyjar eru oft heppilegt skattaskjól fyrir hina ríku og efnameiri. Sem dæmi um aflandseyjar mætti nefna: Jersey, Guernsey, Mön, Bermúda, Bahamaeyjar, Bresku Jómfrúreyjar og Caymaneyjar.
Húsið á sléttunni (sjónvarpsþættir)
Húsið á sléttunni voru bandarískir sjónvarpsþættir sem fjalla um líf landnema á sléttum Norður-Ameríku. Þættirnir voru byggðir á samnefndri röð barnabóka eftir Laura Ingalls Wilder sem komu út á árunum 1932-1943 og einnig eftir andlát höfundarins, sú síðasta árið 2006. Sjónvarpsþættirnir nutu mikilla vinsælda á Íslandi á áttunda áratugnum.
Leikarar
Det Lille Hus på Prærien (tv-serie) 초원의 집 Het kleine huis op de prairie Little House on the Prairie Pieni talo preerialla
Rósfríður
Rósfríður er íslenskt kvenmannsnafn.
Sendlingur
Sendlingur (fræðiheiti: Calidris eða Erolia maritima) einnig verið kallaður selningur, fjallafæla, fjörumús og fjölmóði, er lítill strandfugl af snípuætt. Hann er alfriðaður á Íslandi.
Einkenni
Lengd: 20 – 22 cm.
Sendlingurinn eru smávaxinn, þybbinn og fremur stuttfættur. Hann er grábrúnn á bakinu með dökkum flekkjum en að mestu hvítur að neðan. Brjóstið er með smáum daufum gráum blettum og stélið stutt og nær alveg svart. Á flugi kemur í ljós mjó hvít rönd eftir öllum vængnum aftarlega en ekki alveg aftast. Á sumrin breytir hann aðeins um lit og fær til viðbótar gulbrúna flekki á bakið. Þetta er mjög hentugur felubúningur í grýttum þangfjörum og leirum þar sem hann heldur einna helst til á veturna og eins til fjalla þar sem hann verpir á sumrin. Hann er með gulleita fætur og gulleitt nef sem dökknar að framan.
Útbreiðsla
Sendlingar eru hánorrænir fuglar sem lifa víða á norðurslóðum en lítið er vitað um ferðalög þeirra milli landa. Á veturna er mikið af fuglum hér sem síðan verpa norðar og á sama tíma koma margir fuglar erlendis frá til að verpa hér. Farhættir íslenskra sendlinga eru ólíkir farháttum annarra vaðfugla og hefur hluti íslenska stofnsins hér bæði varpstöðvar og vetursetu. Sendlingarnir eru einir algengustu strandfuglar hér við land á veturna en á vorin halda þeir upp til fjalla þar sem þeir verpa. Hann er því eiginlega farfugl milli fjöru og fjalls. Í fjörunum halda þeir oft til í stórum hópum og fljúga gjarnan margir mjög þétt saman eða standa í þyrpingum í fjörunni. Sendlingurinn heldur til í fjörum um allt land allt árið um kring en síst í sandfjörum við suðurland. Hann má síðan finna á flestum stöðum til fjalla á sumrin.
Í frétt frá Náttúrufræðistofnun Íslands um sendling í vetrartalningu árið 2008 segir eftirfarandi: ''„Eini vaðfuglinn sem sést í öllum landshlutum á veturna og heldur þá einkum til í þangi vöxnum klapparfjörum en einnig á leirum í góðri tíð. Er einna algengastur Suðvestanlands. Alls sáust 3212 sendlingar á 60 svæðum að þessu sinni.“''
Í sömu frétt segir þó að svo virðist sem vaðfuglum sem hafa hér vetursetu, þar með töldum sendlingum, hafi fækkað jafnt og þétt síðan 2002. Virðist sú þróun hafa haldið áfram næstu árin eftir talninguna 2008. Þó er talið að fjöldi þeirra á sumrin sé um 10.000 pör, en á veturna um 10.000–100.000 fuglar.
Fæða
Á veturna eru sendlingar oftast í stórgrýttum þangfjörum og þá éta þeir mest lindýr svo sem þangdoppur, mærudoppur, klettadoppur, burstaorma og marflær. En á sumrin til heiða eru það ýmis önnur smádýr eins og skordýr, pöddur, sniglar og krabbadýr.
Varp
Egg, lengd: 4 cm
Sendlingurinn verpir í júní og eru eggin ljós á litin með dökkum flekkjum. Hann verpir aðallega til fjalla en einnig á annesjum og hrjóstrum á láglendi. Getur hreiðrið verið á berangri, mosabreiðum, lyngmóum eða melum, venjulega nærri vatni. Hreiðrin eru yfirleitt frekar lítilfjörleg og lítið fóðruð grunn laut á berangri, oft upp við steina eða grasþúfu. Fyrst liggja báðir foreldrarnir jafn mikið á eggjunum en smám saman liggur móðirin alltaf skemur og skemur á, uns karlfuglinn tekur alfarið við og sinnir hann einn ungunum. Þó tekur kvenfuglinn við ef karlfuglinn deyr og kemur ungunum niður í fjöru á haustin.
Eðvarð
Eðvarð er íslenskt karlmannsnafn.
Guadalajara
Guadalajara getur átt við:
Fjölskyldusamtök heimsfriðar og sameiningar
Fjölskyldusamtök heimsfriðar og sameiningar er kristið trúfélag og heyrir undir alþjóðlegu Sameiningarkirkjuna. Sameiningarkirkjan er upphaflega frá Suður-Kóreu. Meðlimir í henni fylgja spámanni sínum Sun Myung Moon, sem er jafnframt stofnandi trúarinnar. Samtökin hafa haldið blessunarathöfn hjóna. Á blessunarathöfn þann 25. ágúst, árið 1995 á Ólympíuvellinum í Seúl, voru 360 þúsund hjón blessuð. Markmið samtakanna er að undirbúa fólk fyrir aðra komu Krists til jarðarinnar, með fjölskylduhreinsun.
Í trúfélagi þess á Íslandi voru 17 meðlimir árið 2022.
Málaga CF
Málaga Club de Fútbol, Málaga Football Club), eða bara Málaga, er spænskt knattspyrnufélag með aðsetur í Málaga í Andalúsíu héraði á Spáni sem spilar í Segunda División sem er næst efsta deild Spánar.
Lögmál Okuns
Árið 1964 sýndi hagfræðingur Arthur M. Okuns fram á tölfræðilegt samband atvinnuleysis og hagvaxtar í Bandaríkjunum. Þannig bentu bandarísk gögn til þess að fyrir hvert hagvaxtarstig drægist atvinnuleysi saman um 0,3%. Slíkar vísbendingar þóttu hjálplegir mælikvarðar við hagstjórn. Síðari tíma haggögn og rannsóknir hafa leitt í ljós þetta samband er hvorki stöðugt né sambærilegt milli landa en samband atvinnuleysis og hagvaxtar er háð mörgum áhrifaþáttum. Minni hagvöxtur fer ekki alltaf saman með sömu aukningu atvinnuleysis þar sem starfsmenn geta unnið færri tíma eða dregið úr afköstum þegar hægir á efnahagslífinu. Fyrstu viðbrögð við samdrætti er frekari framleiðni minnki en að atvinnuleysi aukist en það tengist meðal annars reglum um vinnuvernd. Einnig er eitthvað um það að þeir sem missa vinnu hverfa af vinnumarkaði og fari ekki á atvinnuleysiskrá.
Seinni tíma mælingar á bandarískum haggögnum benda til breyting hafi orðið á sambandinu þannig að atvinnuleysi sé orðið næmara fyrir eftirspurn í hagkerfinu.
Aulinn ég 2
Aulinn ég 2 er bandarísk þrívíddar teiknimynd frá árinu 2013. Hún er framhald myndarinnar Aulinn ég, sem frumsýnd var árið 2010.
Dys
Langdys
Langdysjar eru þannig gerðar, að haugurinn um dysina er aflangur, ferkantaður og í dysinni sjálfri eru oft margar steinkistur af áðurnefndri gerð. Margar langdysjar eru yfir tuttugu metrar á lengd og sex til átta metra breiðar, en dæmi eru til að þær geti verið á annað hundrað metrar á lengd.
Mileva Marić
thumb|right|Mileva Marić. Mileva Marić (19. desember 1875 – 4. ágúst 1948; s. Милева Марић) var serbneskur stærðfræðingur og ein af fyrstu evrópsku konunum sem lögðu stund á rannsóknir á stærðfræði og eðlisfræði. Hún var eiginkona Alberts Einsteins árin 1903 – 1919.
Fullnusturéttur
Fullnusturéttur er innan eignarréttar skilyrtur réttur aðila til að fá kröfu sinni framgengt með öðrum hætti ef brestur verður á greiðslu kröfunnar af hálfu gagnaðilans. Að tilteknum skilyrðum uppfylltum getur kröfuhafinn beitt fullnusturétti sínum í þeim tilgangi að afla þess sem á vantar, sem gæti meðal annars falist í nauðungarsölu á þeim eignum og öðrum réttindum sem fullnusturétturinn nær yfir hverju sinni.
Sigurbjartur
Sigurbjartur er íslenskt karlmannsnafn.
Goðorðsmaður
Goðorðsmaður var titill, sem á þjóðveldisöld var notaður um mann sem átti, eða hafði á hendi goðorð eða mannaforráð.
Goðorðsmenn höfðu að mörgu leyti svipað hlutverk og alþingismenn nú á dögum, þ.e. þeir áttu sæti á alþingi, en þeir fóru einnig með ákveðið framkvæmda- og dómsvald í heimahéraði sínu, stóðu fyrir héraðsþingum og fylgdu eftir dómum. Yfirleitt bjuggu þeir á stórbýlum, þar sem voru kirkjustaðir, og sáu um rekstur kirkna, þar til staðamál risu.
Einhildur
Einhildur er íslenskt kvenmannsnafn.
Fílar
Fílar (Elephantidae) eru ætt stórra landspendýra. Auk þriggja núlifandi tegunda heyra til þeirrar ættar nokkrar aðrar tegundir fíla og mammúta sem hafa dáið út frá lokum síðustu ísaldar fyrir um tíu þúsund árum. Núlifandi tegundir þrjár ganga allar undir nafninu fíll í daglegu tali. Þær eru: gresjufíll (Loxodonta africana) og skógarfíll (Loxodonta cyclotis), sem stundum eru taldar ein tegund og kölluð Afríkufíll, og Asíufíll (Elephas maximus).
Fílar hafa langan rana og tvær langar skögultennur og eru stærstu núlifandi landdýrin. Í fornöld voru þeir stundum notaðir í hernaði.
Vetrartoppur
Vetrartoppur (fræðiheiti Lonicera pileata ) er runni af geitblaðsætt ættaður frá Kína. Hann verður um 1m hár og breiður, jarðlægur og sígrænn. Blómin eru gulleit og lítil áberandi og berin fjólublá.
Hann hefur lítið eitt verið reyndur á Íslandi.
Logos
LOGOS er lögmannsstofa í Reykjavík. Stofan er stærsta lögmannsstofa Íslands með um 80 starfsmenn. LOGOS sérhæfir sig í þjónustu við íslenskt og alþjóðlegt viðskiptalíf og er jafnframt sú lögmannsstofa á Íslandi sem á sér lengsta sögu, eða allt aftur til ársins 1907.
Sveinn Björnsson, sem síðar varð fyrsti forseti Íslands, opnaði þá fyrstu lögmannsstofu landsins, Málflutningsskrifstofuna í Kirkjustræti í Reykjavík. Logos í núverandi mynd varð til með samruna A&P lögmanna og  Málflutningsskrifstofunnar. Árið 2005 opnaði LOGOS skrifstofu í London og var jafnframt fyrsta íslenska lögfræðistofan til að opna skrifstofu þar. Verkefnin þar eru flest á sviði fyrirtækjaráðgjafar. Lögmannsstofan er félagi í Lex Mundi, sem eru stærstu samtök óháðra lögfræðistofa í heiminum.
Björn Þorleifsson biskup
Björn Þorleifsson (f. 21. júní 1663, d. 13. júní 1710) var biskup á Hólum frá 1697 til dauðadags, 1710, eða í 13 ár.
Björn Þorleifsson fæddist í Odda og ólst þar upp. Hann var tekinn í Skálholtsskóla 1679 og varð stúdent þaðan 1683. Fór utan 1684, skráður í Kaupmannahafnarháskóla um haustið og varð attestatus í guðfræði vorið 1686. Kom heim um sumarið með vonarbréf fyrir Odda. Vígðist 1687 aðstoðarprestur föður síns og tók við Odda 1690 eftir lát hans.
Björn fór til Kaupmannahafnar haustið 1691 og sótti um Hólabiskupsdæmi eftir fráfall Jóns Vigfússonar, en Einar Þorsteinsson varð honum yfirsterkari. Að boði konungs var síra Björn vígður varabiskup 30. janúar 1692, og skyldi hljóta hvort biskupsdæmið er fyrr losnaði, og halda Odda á meðan. Varð magister að nafnbót vorið 1692 og kom heim um sumarið. Hann hélt síðan aðstoðarprest og gegndi sumum biskupsstörfum í veikindum Þórðar Þorlákssonar Skálholtsbiskups, einkum 1694 og 1696, stýrði t.d. prestastefnum og vígði presta. Tók við Hólastól 1697, eftir fráfall Einars Þorsteinssonar, og hélt til æviloka, 1710. Páll Eggert Ólason segir um Björn: "Var vel að sér, hneigður fyrir söng, kom á söng- og reikningskennslu í Hólaskóla, hélt þar fleiri nemendur á fullum styrk en hann var skyldur til. ... Hann var veitull og gestrisinn og hélt sig mjög að höfðingjahætti, góðviljaður öllum. Mælskur vel og ritfær, en þó með nokkurri fordild, enda talinn tilgerðarsamur."
Björn biskup stóð í bréfaskiptum við Árna Magnússon og veitti honum aðstoð við söfnun handrita.
Þegar Björn tók við sem biskup á Hólum var eina prentsmiðja landsins í Skálholti, og var Þórður Þorláksson Skálholtsbiskup þá nýfallinn frá. Sonur Þórðar, Brynjólfur Þórðarson Thorlacius sýslumaður á Hlíðarenda í Fljótshlíð, tók prentsmiðjuna til sín. Björn biskup samdi um kaup á henni 1703 og var hún flutt aftur norður að Hólum. Hófst prentun þar á ný haustið 1703. Um 20 bækur komu út á Hólum í biskupstíð Björns Þorleifssonar. Meðal þeirra var Jónsbók, hin forna lögbók Íslendinga, sem kom í tveimur útgáfum, 1707 og 1709.
Björn biskup var í fyrstu vel efnaður maður, en varð fyrir miklu tjóni þegar biskupsbaðstofan á Hólum brann 18. nóvember 1709, þá nýlega uppgerð. Brunnu þar bækur, silfurgripir o.fl. Beið efnahagur hans þá mikinn hnekki, en einnig er hann í sumum heimildum gagnrýndur fyrir eyðslusemi.
Í Þjóðskjalasafni Íslands eru vísitasíubók og prestastefnubók úr embættistíð Björns Þorleifssonar, en bréfabækur hans og tveggja fyrirrennara hans mun hafa brunnið 1709.
Engin mynd eða málverk er til af Birni Þorleifssyni og ekki heldur legsteinn með grafskrift hans.
Kona Björns Þorleifssonar (gift 1689) var Þrúður Þorsteinsdóttir (f. 13. desember 1666, d. 19. apríl 1738), dóttir Þorsteins Þorleifssonar sýslumanns á Víðivöllum í Blönduhlíð og konu hans Elínar Þorláksdóttur, dóttur Þorláks Skúlasonar Hólabiskups. Eftir lát manns síns fluttist Þrúður að Víðivöllum. Árið 1730 brá hún búi og fluttist suður að Hlíðarenda í Fljótshlíð og dó þar.
Þau Björn og Þrúður voru barnlaus.
Lára Hanna Einarsdóttir
Lára Hanna Einarsdóttir (fædd 1. desember 1955) er þjóðþekktur bloggari og samfélagsrýnir. Hún starfar sem þýðandi, aðallega hjá Stöð 2 þar sem hún hefur starfað frá árinu 1987.
Bloggarinn Lára
Lára Hanna byrjaði að blogga árið 2007, þá vegna baráttu gegn Hellisheiðarvirkjun þar sem hún birti viðtöl við sérfræðinga og annað fólk sem sagði frá þeim skaða sem virkjunin hefði á náttúruna á svæðinu. Í mars árið 2008 byrjaði hún að taka upp efni úr sjónvarpsþáttum og fréttum s.s. fréttir á RÚV og Stöð 2, Silfur Egils, Kastljós og Ísland í dag. "„Þetta bar árangur, ég notaði pennann, ég hlekkjaði mig ekki við vinnuvélar“ sagði Lára Hanna í Silfri Egils 2. nóvember 2008."Ástæða þess að hún tók upp þetta efni var til að safna í gagnagrunn sem hægt væri að nota síðar til að rifja upp hvað stjórnmálafólk sagði og hvernig þau væri stundum í mótsögn við sjálft sig.
Helgi Seljan fjölmiðlamaður lét hafa eftir sér um Láru Hönnu:"„Í mínum huga er Lára Hanna fyrst og fermst kraftmikill samfélagsrýnir og fjölmiðlamaður. Hún er betri en flest okkar í að finna, safna og setja í samhengi upplýsingar. Það sem hún gerir er mjög lofsvert þó svo að einhverjir fyrirlíta að það sem þeir segja og gera sé til í gagnagrunni. „"
Lára Hanna og Búsáhaldabyltingin
Aðspurð í Silfri Egils um af hverju hún hefði verið að mótmæla sagðist hún hafa tekið þátt í mótmælunum sem hluti af almenningi og væri að mótmæla ýmsu. Í hennar augum skipti það ekki máli hver væri að skipuleggja mótmælin eða hverjir töluðu. Hún væri að mótmæla því sem væri að gerast í stjórnkerfinu og stjórn Seðlabankans sem væru búin að eiga gríðarlegan þátt í því koma okkur á þá vonarvöl sem við værum á og að þeir sátu áfram eins og ekkert hafi í skorist og þiggðu laun af skattpeningum þjóðarinnar. Einnig sagði hún að það væri kominn tími til að það verði alvöru lýðræði á Íslandi og það yrði hlustað á raddir þjóðarinnar.
19. nóvember
19. nóvember er 323. dagur ársins (324. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 42 dagar eru eftir af árinu.
Akureyjar
Akureyjar getur átt við:
Efraím
Efraím er íslenskt karlmannsnafn.
Eiður Gunnarsson - Fjórtán sönglög eftir fjórtán tónskáld
Eiður Gunnarsson - Fjórtán sönglög eftir fjórtán tónskáld er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1975. Á henni syngur Eiður Ágúst Gunnarsson, bassi fjórtán sönglög eftir fjórtán tónskáld við undirleik Ólafs Vignis Albertssonar á píanó.
Einrún
Einrún er íslenskt kvenmannsnafn.
Georgstímabilið
thumb|right|London á 18. öld eftir [[William Hogarth.]] Georgstímabilið er tímabil í sögu Bretlands sem er kennt við fyrstu konungana af Hannóverætt, Georg 1., Georg 2., Georg 3. og Georg 4., frá 1714 til 1830. Oft er það líka látið ná yfir stutta valdatíð Vilhjálms 4 1830 til 1837 og endar þannig við upphaf Viktoríutímabilsins. Ríkisstjóratímabilið er stutt tímabil innan Georgstímabilsins, frá 1811 til 1820, þegar Georg prins af Wales var ríkisstjóri vegna geðveiki föður síns, Georgs 3.
Georgstímabilið einkenndist af miklum samfélagsbreytingum vegna iðnbyltingarinnar, aukinni stéttaskiptingu og átökum tveggja stjórnmálaflokka, Toría og Vigga, sem seinna urðu frjálslyndir og íhaldsmenn. Á þessum tíma uxu borgir á Bretlandi og fólksflutningar til nýlendna breska heimsveldisins jukust mikið. Skynsemishyggja einkenndi bókmenntir þessa tímabils, miðað við rómantík og dulhyggju Viktoríutímabilsins. Hugtakið er oftast notað í tengslum við félagssögu, stjórnmálasögu og sögu arkitektúrs frá þessum tíma.
Valdatíð Georgs 5. og Georgs 6. á 20. öld er ekki kennd við þá á sama hátt.
Flórída-háskóli
thumb|right|250px|Century Tower var byggður árið 1953 Flórída-háskóli (e. University of Florida  eða UF) er ríkisrekinn rannsóknarháskóli í Gainesville í Flórída í Bandaríkjunum. Skólinn var stofnaður árið 1853.
Ranavalona 3.
Ranavalona 3. (22. nóvember 1861 – 23. maí 1917) var síðasta drottning Madagaskar. Hún ríkti frá árinu 1883 til 1897 og reyndi án árangurs að koma í veg fyrir að landið lenti undir nýlenduyfirráðum Frakka.
Flórída-háskóli
Tæplega 52 þúsund nemendur stunda nám við skólann en þar af stunda tæplega 36 þúsund grunnnám og um 16 þúsund framhaldsnám.
Ranavalona 3.
Æviágrip
Ranavalona fæddist undir nafninu Razafindrahety. Hún var valin úr hópi ungra aðalskvenna til að gerast drottning eftir að frænka hennar, drottningin Ranavalona 2., lést árið 1861. Ranavalona var þá þegar gift, en forsætisráðherra landsins, Rainilaiarivony, lét slíta hjónabandi hennar eftir krýningu hennar og kvæntist henni sjálfur. Rainilaiarivony hafði áður verið kvæntur síðustu tveimur drottningum á undan henni og hafði verið forsætisráðherra í stjórnum þeirra. Sem slíkur sá hann að mestu leyti um daglega stjórn og utanríkismál Madagaskar.
Godzilla
Godzilla (Á japönsku: ゴジラ) er skáldað skrímsli frá samnefndum kvikmyndum, hin fyrsta frá 1954, og eftir það birst í fleiri tegundum afþreyingarmiðla, svo sem tölvuleikjum, skáldsögum, teiknimyndasögum, og sjónvarpsþáttum. Skrímslið er ættað frá sjónum, risastórt, hefur mikinn eyðingarmátt og sækir krafta sína frá geislavirkni. Meðal þeirra sem skrímslið hefur verið att í kapp við er S.H.I.E.L.D. og King Kong.
Ranavalona 3.
Æviágrip
Stjórnir Madagaskar höfðu eftirlátið Evrópumönnum nokkur áhrif á eyríkinu eftir tímabil einangrunarstefnu á stjórnartíð Ranavalonu 1. drottningar, en staða ríkisins gagnvart þessum nýlenduveldum var mjög viðkvæm. Á valdatíð sinni reyndi Ranavalona 3. að spyrna á móti nýlenduvæðingu Madagaskar með því að rækta nánari verslunar- og stjórnmálasambönd við Bandaríkin og Bretland. Frakkar gerðust æ ágengari gagnvart eyjarskeggjum og sóttust í auknum mæli yfir stjórn á landinu. Árið 1885 stofnuðu Frakkar nokkurs konar verndarsvæði á eyjunni og gerðu síðan allsherjar innrás í Madagaskar árið 1894. Frakkar gerðu árásir á hafnarbæi landsins og bundu árið 1895 loks enda á sjálfstæði Madagaskar með því að leggja undir sig drottningarhöllina í höfuðborginni Antananarívó.
Nýja franska nýlendustjórnin sendi Rainilairarivony umsvifalaust í útlegð til Algeirsborgar. Ranavalona og hirð hennar fengur fyrst um sinn að sitja áfram sem táknrænir þjóðhöfðingjar en þegar uppreisn braust út árið 1897 og Frakkar urðu áskynja launráðum gegn þeim innan hirðarinnar var drottningin handtekin og konungsveldið leyst upp. Drottningin var send í útlegð til frönsku eyjarinnar Réunion. Rainilaiarivony lést sama ár og Ranavalona var í kjölfarið flutt á setur í Algeirsborg ásamt ættingjum sínum. Þar bjuggu þau við talsverðan munað með lífeyri frá frönsku stjórninni og fóru stundum til Parísar í verslunar- og skoðunarferðir. Ranavalona fékk þó aldrei að snúa heim til Madagaskar þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir sínar til franskra stjórnvalda. Hún lést úr segareki árið 1917 í Algeirsborg, þá 55 ára gömul. Hún var jarðsett þar í borginni en kista hennar var grafin upp 21 árum síðar og flutt til Madagaskar. Þar var henni komið fyrir í grafhýsi Rasoherinu drottningar í Antananarívó.
Þóra Kristinsson hitti  hina herteknu drottningu Ranavalona 3  í París árið 1898 og lýsir henni svo í grein í Kvennablaðinu árið 1901:
Akureyjar (Skarðsströnd)
Akureyjar er eyjaklasi fyrir Skarðsströnd í Dalasýslu, út af mynni Gilsfjarðar og hafa eyjarnar raunar stundum verið sagðar í Gilsfirði. Heimaeyjan, þar sem bærinn var, er í miðjum klasanum, umkringd um 30 smærri eyjum og er víða grunnt á milli eyjanna og hægt að ganga þar um fjöru. Varast ber að rugla eyjunum saman við Akureyjar í Helgafellssveit.
Á fyrri öldum voru eyjarnar stundum byggðar en stundum ekki þótt þar þætti góð bújörð því eigendur þeirra bjuggu á höfuðbólum uppi á landi og vildu stundum nýta eyjarnar sem hlunnindi í stað þess að leigja þær. Þar var þó búið 1703 en á meðan Magnús Ketilsson sýslumaður bjó í Búðardal á síðari hluta 18. aldar og átti eyjarnar nytjaði hann þær sjálfur. Afkomendur hans settust þar svo að og dóttursonur hans, séra Friðrik Eggerz, bjó þar frá 1851 um nær 30 ára skeið og er þekktasti ábúandi eyjanna. Minningar hans, Úr fylgsnum fyrri aldar I-II, komu út á árunum 1950-1952. Sonur hans var Sigurður Eggerz, rithöfundur og ráðherra, og ólst hann hér upp.
Ein af vinnukonum séra Friðriks í Akureyjum var skáldkonan Júlíana Jónsdóttir, sem varð fyrst íslenskra kvenna til að gefa út ljóðabók, og var hún oft kennd við eyjarnar.
Akureyjar fóru í eyði 1954. Síðasti ábúandi eyjanna var Tómas Jónsson frá Elivogum á Langholti í Skagafirði, þekktur sem fyrirmyndin að Hervaldi í Svalvogum í skáldsögu Indriða G. Þorsteinssonar, Þjófur í Paradís.
Verkamannaflokkurinn (Bretland)
Verkamannaflokkurinn (enska: Labour Party) er breskur stjórnmálaflokkur sem var stofnaður árið 1900. Flokkurinn var upphaflega talinn vinstriflokkur, en hefur færst nær miðju síðan á tíunda áratugi síðustu öld.
Verkamannaflokkurinn býður sig fram til kosninga í neðri deild breska þingsins, í velska og skoska þingunum og í borgarráðum.
Saga
Verkamannaflokkurinn situr nú í stjórnarandstöðu, eftir að samsteypustjórn var mynduð af Íhaldsflokknum og Frjálslynda demókrötum í kosningum árið 2010. Flokkurinn hefur síðan þá lent í minnihluta eftir kosningar árin 2015, 2017 og 2019.
Árið 2015 var Jeremy Corbyn valinn nýr leiðtogi flokksins. Á formannstíð hans hefur Verkamannaflokkurinn færst lengra til vinstri og að nokkru leyti vikið burt frá arfleifð Blairs, sem hafði gert flokkinn miðjusinnaðari og markaðsvænni á formannstíð sinni. Corbyn lét af embætti eftir að flokkurinn galt afhroð í þingkosningum árið 2019 og Sir Keir Starmer var kjörinn til að taka við embætti hans í apríl 2020.
Leiðtogar Verkamannaflokksins
Leiðtogar Verkamannaflokksins frá árinu 1906 hafa verið:
Hugræn sálfræði
Hugræn sálfræði fjallar um sálræna þætti hegðunar, hugsun, rökhugsun, ákvarðanatöku og að einhverju leyti hvatir og tilfinningalíf. Einkum er minni, athygli, upplifanir, sköpunargáfa, birting þekkingar og verkefnalausnir skoðað.
Hugrænir sálfræðingar nota vísindalegar aðferðir við rannsóknir sínar og hafna yfirleitt aðferðum eins og sjálfsskoðun.
Justinianus 1.
Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus (483 – 13. eða 14. nóvember 565), þekktur sem Justinianus 1. eða Justinianus mikli, var keisari Austrómverska keisaradæmisins á árunum 527 – 565.
Justinianus var fæddur Petrus Sabbatius inn í bændafjölskyldu af lágri stétt, en varð einn af æðstu embættismönnum ríkisins þegar móðurbróðir hans, Justinus 1., varð keisari árið 518. Justinus ættleiddi Petrus Sabbatius og gerði hann að erfingja sínum og tók hann sér þá nafnið Justinianus, sem hann er þekktur undir. Um 525 giftist Justinianus Theodoru, sem var fyrrum vændiskona og um 20 árum yngri en hann.
Justinianus varð keisari þegar Justinus lést árið 527. Valdatíð hans er einna helst minnst fyrir mikla hernaðarsigra sem gerðu honum kleift að innlima stór svæði í Vestur-Evrópu og Norður-Afríku sem áður höfðu tilheyrt Rómaveldi. Justinianus var þó ekki herstjórnandi sjálfur, heldur var það hershöfðinginn Belisarius sem vann flesta sigrana fyrir hann. Belisarius lagði undir sig konungsríki Vandala í Norður-Afríku, á tveimur árum, 533-534, og héldu Austrómverjar því svæði þangað til seint á sjöundu öld, þegar múslimar unnu það af þeim. Það tók mun lengri tíma að vinna konungsríki Austgota á Ítalíu, þar sem Belisarius og annar hershöfðingi, Narses, börðust í um tuttugu ár eða frá 535 til 554. Austrómverjar höfðu ítök á Ítalíuskaganum næstu aldirnar en yfirráðasvæði þeirra fór þó smám saman minnkandi. Justinianus sendi einnig herafla til Íberíuskagans, þar sem var konungsríki Vestgota, og var svæði á sunnanverðum skaganum lagt undir vald keisarans.
Mikil plága breiddist út um ríkið á valdatíma Justinianusar og varð að farsótt um mest alla Evrópu. Plágan hefur líklega dregið tugi milljóna manna til dauða, enda geisaði hún af og til í marga áratugi. Justinianus sjálfur fékk veikina en lifði af. Theodora, eiginkona Justinianusar, lést úr krabbameini árið 548. Eftirmaður Justinianusar var Justinus 2., sem var systursonur hans, en Justinianus átti engin börn.
Geoffrey Plantagenet
right|thumb|200px|Geoffrey Plantagenet, greifi af Anjou og hertogi af Normandí. Geoffrey Plantagenet eða '''Geoffrey 5. greifi af Anjou''' – (24. ágúst 1113 – 7. september 1151) – var greifi af Anjou, greifi af Maine og hertogi af Normandí. Hann var faðir Hinriks 2. Englandskonungs og var því ættfaðir Plantagenet-konungsættarinnar.
Æviágrip
Hinrik 1. Englandskonungur hafði heyrt um hæfileika Geoffreys, og sendi menn til Anjou til að semja um hjónaband hans og dóttur sinnar Maud (sem var einnig kölluð Matilda eða Matthildur). Samningar náðust og var Geoffrey sleginn til riddara, 15 ára gamall, í Rúðuborg (Rouen) til að búa hann undir hjónavígsluna. Kaþólska kirkjan mótmælti ekki hjónabandinu, þó að systir Geoffreys væri ekkja sonar Hinriks 1. Þau giftust á hvítasunnu 1127. Maud eða Matthildur var ellefu árum eldri en Geoffrey. Hún var ekkja Hinriks 5. keisara, og notaði gjarnan titilinn keisaraynja fremur en greifynja, eftir að hún giftist Geoffrey. Hjónabandið var stormasamt, og komu löng tímabil sem þau bjuggu ekki saman.
Árið eftir brúðkaupið fór faðir Geoffreys til Jerúsalem, þar sem hann varð konungur. Geoffrey varð þá greifi af Anjou (1129), en hafði áður tekið við greifadæminu Maine (1126).
Á árunum 1142 og 1143 lagði Geoffrey undir sig Normandí vestan og sunnan Signu, og 14. janúar 1144 fór hann yfir Signu og hertók Rúðuborg. Hann fékk titilinn Hertogi af Normandí sumarið 1144. Sama ár stofnaði hann Ágústínusarklaustur í Chateau-l'Ermitage í Anjou. Hann stjórnaði hertogadæminu til 1149, þegar hann afhenti það syni sínum, Hinriki 2. Loðvík 7. Frakkakonungur staðfesti það árið eftir.
Róshildur
Róshildur er íslenskt kvenmannsnafn.
Geoffrey Plantagenet
Æviágrip
Jean de Marmoutier segir að Geoffrey hafi verið rauðhærður, glaðlyndur, hraustur og góður herstjóri. Önnur heimild segir að undir fáguðu yfirborði hafi verið kaldlyndur og sjálfhverfur persónuleiki.
Börn
Geoffrey og Matthildur eignuðust þrjá syni:
Hann eignaðist einnig börn utan hjónabands, með ástkonum:
Rómverska öldungaráðið
Rómverska öldungaráðið (latína: Senatus) var aðal þing Rómaveldis, bæði á lýðveldistímanum (sem hófst árið 513 f. Kr.) og í keisaradæminu (sem hætti að vera til á 6. öld). Sagt var að öldungaráðið hefði verið stofnað af Rómúlusi, stofnenda Rómarborgar í goðafræðinni, sem ráðgjafarráð með 100 höfuðum fjölskyldna í borginni, svokölluðum patres (feðrum). Þegar lýðveldið komst á var fjöldi öldungaráðsmanna aukinn upp í 300. Skýr greinarmunur var gerður á öldungarráðsmönnum, eins og sjá má af slagorði Rómaveldis, SPQR, þar sem S-ið stendur fyrir senatus (öldungaráð) en P-ið fyrir populus (fólk).
Þó svo að öldungaráðið hafi aldrei farið með löggjafarvald hafði það mikil áhrif í Rómaveldi. Það réð í ýmsar af helstu stöðum ríkisins og fór með mikið vald innan borgarinnar sjálfrar. Þar að auki var það öldungaráðið sem gat lýst yfir stríði. Líkt og önnur þing Rómverja fóru fundir þess alltaf fram í hofum. Vanalega var það Curia Hostilia en á nýársdag var fundað í hofi Júpíters Optimusar Maximus og fundir um málefni stríðs fóru fram í hofi Bellona. Trúarathafnir voru einnig nauðsynlegar áður en þingfundur gat átt sér stað.
Eftir rómverska öldungaráðinu eru efri deildir margra þinga kenndar. Þá er oftast notuð staðfærð útgáfa latneska heitisins senatus. Á íslensku er þó vaninn að þýða orðið og tala um öldungadeild. Orðið deild er þá notað þar sem um er að ræða þingdeild, ekki ráð, líkt og var í Róm. Dæmi um þetta eru efri deildir þinga Bandaríkjanna (senate), Ítalíu (senato) og Mexíkó (senado).
Borgríki (kvikmynd)
Borgríki fékk engan styrk frá kvikmyndamiðstöð Íslands og þurfti þá að fara óhefðbundna leið til þess að afla fjármagni myndarinnar. Aðstandendur myndarinnar unnu þá fyrir mjög lá eða engin laun. Myndin hefur hlotið mikið hrós gagnrýnenda síðan hún var frumsýnd þann 14. október og var meðal annars valin íslenska mynd ársins af Fréttablaðinu.
Söguþráður
Myndin fjallar um serbneska bifvélavirkjann Sergej sem tekur að sér að geyma fíkniefni fyrir íslenska glæpakónginn Gunnar Gunnarsson en verður fyrir því óláni að dóphaus brýst inn á bifvélaverkstæði hans og stelur því. Gunnar sendir þá skósvein sinn Ingólf til þess að tuska Sergej og fjölskyldu hans til með þeim afleiðingum að ófætt barn hans deyr. Hann kallar þá á sitt fólk til þess að taka yfir glæpaheim Reykjavíkur. Mitt í þessu öllu fylgist lögreglan með Ingólfi og Gunnari (sem er með yfirmann þar í vasanum) og þegar ráðist er á tvo lögreglumenn, þau Andreu og Rúnar, leita þau einnig til hefnda með sínu fólki.
Framleiðsla
Fyrstu drög að handriti myndarinnar áttu sér stað stuttu eftir bankahrunið á Íslandi árið 2008 og að sögn Ólafs vildu hann og Hrafnkell sleppa frá allri umfjöllun um hrunið og eyddu þeir næstu fjóru mánuðunum í skrift á handriti Borgríkis. Tökur á myndinni hófust í maí 2010 og lauk í júní hið sama ár. Í undirbúningi fyrir hlutverk sitt sem lögreglukona stundaði Ágústa Eva Erlendsdóttir bardagaíþróttir af kappi hjá Mjölni í sjö mánuði áður en tökur hófust. Hún hafði einnig kynnt sér störf lögreglunnar og farið á vakt með lögreglumönnum. Lögreglumenn voru fengnir til þess að leiðbeina aðstandendum myndarinnar í bardagaatrðiðum en Ólafur talaði einnig við glæpamenn og lögfræðinga. Í viðtali við Ísland í dag sagði Ólafur að „maður er bara að reyna að forðast það að þeir sem þekkja þennan heim ranghvolfi augunum í bíó.”
Fjármögnun
Eftir niðurskurð í starfsemi kvikmyndamiðstöðvar Íslands um rúm þrjátíu prósent fékkst enginn styrkur fyrir tökur á myndinni. Í lok janúar árið 2010 sagði leikstjóri Ólafur Jóhannesson að sennilega yrði myndin aldrei framleidd en í maí það ár bárust fréttir af því að tökur hefðu hafist og þeir Jonathan Pryce og Philip Jackson bæst í leikarahópinn. Borgríki var þess vegna alfarið unnin með sjálfboðavinnu og frjálsum fjárframlögum þó að hún hafi síðar fengið eftirvinnslustyrk frá kvikmyndamiðstöðinni. Farið var af stað í tökur þrátt fyrir að helming fjármögnunar hafi vantað og sett var upp síða þar sem fólk gat hjálpað við söfnun fjármagns en af þeim 80 milljónum króna sem óskað var eftir söfnuðust aðeins rúmar 50.000 krónur.
Stikla
Þann 9. september 2011 var stikla myndarinnar opinberuð á YouTube ásamt stuttum myndböndum um gerð myndarinnar. Tónlistarmaðurinn Zack Hemsey samdi tónlistina í stikluna en Ólafur hafði sett sig í samband við hann eftir að hafa hlustað á tónlistina sem hann samdi fyrir stiklur á borð við þá fyrir Hugljómun. „Ég fann náungann á netinu og talaði við hann. Hann vildi fyrst fá ógurlegar formúgur fyrir verkið, svo benti ég honum á að ég væri á Íslandi, sem væri eins og lítið Disneyland - mjög lítill markaður. Þá fékk ég þetta frekar ódýrt. Hann gaf afslátt út á Ísland, það er bara málið.”
Útgáfa
thumb|right|Tafla yfir tekjur myndarinnar Myndin var frumsýnd miðvikudaginn 12. október 2011 í Háskólabíói og áhorfendur klöppuðu vel og lengi fyrir öllu tökuliðinu. Rúmlega þrjú þúsund manns sóttu myndina um opnunarhelgina en hún lenti í öðru sæti þá helgi fyrir aftan Hetjur Valhallar - Þór sem frumsýnd var sömu helgi. Einnig var sett upp sérstök sýning fyrir Mjölnismenn og önnur fyrir Lögregluna í Reykjavík sem höfðu hjálpað töluvert við framleiðslu myndarinnar. Tekjur myndarinnar voru rúmar þrjár milljónir króna fyrstu helgina og aðrar þrjár helgina á eftir. Eftir átta vikur í kvikmyndahúsum var Borgríki tekin úr sýningu þann 8. desember 2011 og voru heildartekjur myndarinnar rúmar nítján milljónir íslenskra króna, með yfir sextán þúsund áhorfendur, og var í tuttugusta sæti yfir tekjuhæstu mynd ársins.
Ritdómar
Myndin hlaut mikið hrós gagnrýnenda allstaðar að. Aðalsteinn Kjartansson, gagnrýnandi fyrir DV gaf myndinni fjórar stjörnur af fimm og lýsti henni sem „næstum því besta undirheimamynd sem ég hef séð í langan tíman.” Aðalsteinn gagnrýndi þó myndatökuna en myndin var tekin upp af myndavél sem haldið er á og sagðist hann ekki hafa kunnað að meta hvernig myndavélin væri á stöðugri hreyfingu nær alla myndina. Kristinn Ingvason hjá Pressunni gaf myndinni þrjár stjörnur af fimm. Hann lýsti fyrri hluta myndarinnar sem ruglingslegum en „eftir hlé fannst mér myndin ná sér á flug og verða vel spennandi og skemmtileg. Það er brútalt ofbeldi í myndinni sem er vel útfært.” Haukur Viðar Alfreðsson hjá Fréttablaðinu gagnrýndi þó handrit myndarinnar og sagði það vera of stórt í sniðum. „Myndin gefur sér lítinn tíma til að skapa tengsl við áhorfandann og steypir sér þess í stað beint í hasarinn, en sökkullinn er veikbyggður og myndin fellur því undan eigin þunga. Þetta er mikil synd því að djúpt í iðrum Borgríkis leynist saga sem ég hefði gaman af því að sjá og heyra.” Sigurður Sigurjónsson fékk mikið lof sem spillti lögreglumaðurinn Margeir og Zlakto Krickic fékk einróma lof fyrir leik sinn í hlutverki Sergejs. „Sá sem á myndina er Zlatko Krickic sem leikur Sergej. Leikurinn hjá honum er galla laus og Zlakto á myndina fyrir allan peninginn.” Skiptar skoðanir hafa verið um persónurnar í myndinni en Hauki þótti þær vanþroskaðar á köflum og Magnús Michelsen sagði þær væru „heilsteyptar og þau þær hafi sínar myrku hliðar þá vorkennum við þeim öllum og styðjum á sama tíma, þökk sé góðu handriti.”
Verðlaun
Í lok ársins 2011 var Borgríki valin besta innlenda mynd ársins af álitsgjöfum Fréttablaðsins af þrettán íslenskum kvikmyndum sem höfðu verið frumsýndar á árinu.
Endurgerð
Þann 17. október 2011, lýsti James Mangold yfir því að hann hefði áhuga á því að endurgera myndina og hafði fyrirtæki hans Three Line Films þegar keypt kvikmyndaréttindin að myndinni. Mangold var þá í leit að handritshöfundi til þess að skrifa handritið á ensku en þar myndi hún heita City State og áttu tökur á myndinni hefjast í lok ársins 2012.
Framhald
Þann 29. október 2011 tilkynnti Ólafur Jóhannesson að hann og Hrafnkell Stefánsson væru þegar byrjaðir að skrifa handrit fyrir framhald af myndinni. „Þegar við skrifuðum um þennan heim byrjuðum við á því að byggja hann ítarlega upp með því að tala við lögreglu, bankamenn, lögfræðinga og fleira fólk,“ sagði Ólafur í viðtali við Fréttablaðið. „Það kom ansi safaríkur heimur upp úr þessari vinnu okkar og sögurnar í Borgríki voru þær fyrstu sem okkur datt í hug. Við vorum með hugmyndir um framhald en við vildum auðvitað sjá hvort almenningur hefði áhuga á þessu.“ Ólafur greindi frá því að sami vinnuhópur myndi líklega koma að myndinni. Hann vonaði einnig að vegna mikilla vinsælda myndarinnar og mögulegrar endurgerðar í Bandaríkjunum væri hægt að fara hina hefðbundnu leið í fjármögnun myndarinnar. Borgríki II kom út árið 2014.
Sigurbjörn
Sigurbjörn er íslenskt karlmannsnafn.
Eir (mannsnafn)
Eir er íslenskt kvenmannsnafn.
Eggert
Eggert er íslenskt karlmannsnafn.
Nói albinói
Nói albinói er fyrsta kvikmynd Dags Kára Péturssonar í fullri lengd. Hún fjallar um ungan dreng að nafni Nói, sem býr í afskekktum bæ á Íslandi. Nói á í erfiðleikum í skóla og fær litla virðingu heima hjá sér. Hann kynnist ungri stelpu frá Reykjavík og ákveður að strjúka í burtu með henni. En hún er ekki á sama máli. Kvikmyndin hlaut sex Edduverðlaun 2003 og var send í forval til Óskarsins 2004.
Mannþáttafræði
thumb|Lyklaborð er dæmi um tæki sem hannað er með mannlega þátt í huga. Mannþáttafræði er samheiti yfir nokkur svið þar sem hugað er að vinnuumhverfi fólks, en aðallega notkun fólks á tækjum, tólum og ferlum.
Mannaþáttafræðingar geta haft margs konar bakgrunn, t.d. sálfræði, tölvunarfræði eða verkfræði.
Heimild
Menschlicher Faktor Human factors
Húðkrabbamein
thumb|right|250px| Húðkrabbamein er tegund krabbameins sem á upptök sín í húðinni. Algengustu tegundir húðkrabbameins eru: grunnfrumukrabbamein (carcinoma basocellulare), sortuæxli (melanoma malignum) og flöguþekjukrabbamein (carcinoma squamocellulare) en tegund krabbameins fer eftir því hvaða frumur myndast í meininu. Húðkrabbamein vex hægt og ætti því að vekja upp grunsemdir.
Einkenni
Húðkrabbamein eru oftast brún eða svört á litinn, en geta stundum verið rauð, húðlituð eða jafnvel hvít. Þau geta myndast út frá fæðingarblettum eða myndast á húð þar sem áður var enginn blettur.
Meðal fjöldi fæðingarbletta á hverjum einstaklingi eru um 30 blettir. Sumir hafa óvenjulega bletti sem óreglulegir í laginu. Sumir þessara bletta eru líklegri til að þróa með sér krabbamein en þarf þó ekki að vera algilt. Það er því mikilvægt að láta skoða slíka bletti til að útiloka að svo sé.
Orsök
Húðkrabbamein eru algengustu tegundir krabbameina en jafnframt hvað læknanlegust ef þau greinast snemma. Sortuæxli eru langalgengustu krabbamein hjá konum, frá kynþroskaaldri til 35 ára aldurs. Húðkrabbamein getur myndast út um allan líkama, jafnvel á svæðum þar sem sólin nær ekki til eins og til dæmis á kynfærasvæðum. Einnig geta þau myndast á nöglum, augum og munni. Algengast er að karlmenn fái þá á bakið en konur á fæturna
Einstaklingar sem hafa sólbrunnið illa undir 20 ára aldri er frekar hætt við að fá sortuæxli síðar á ævinni. Geislaskemmdirnar safnast saman yfir æviskeið hvers og eins, allt frá barnsaldri og eiga því mikinn þátt í myndun sortuæxla. Þeir sem hafa óreglulega fæðingarbletti, sérstaklega ef um sortuæxli eru í ættinni, fá fremur sortuæxli en aðrir.
Greining
Greiningin byggist fyrst og fremst á læknisskoðun sem er staðfest með sýnatöku og vefjarannsókn. Því er mikilvægt að fara til læknis ef fram koma breytingar á húð eins og:
Meðferð
Ef grunur leikur á að um húðkrabbamein sé að ræða eru blettirnir fjarlægðir. Oftast er notuð skurðaðgerð þar sem bletturinn er tekinn. Þótt óreglulegir fæðingablettir séu líklegri en venjulegir til að breytast í sortuæxli er það ekki algengt. Það er því óþarfi að fjarlægja alla óreglulega bletti, heldur aðeins þá sem líkjast sortuæxlum. Ef krabbameinið hefur náð niður fyrir fitulag taka við aðrar meðferðir eins og lyfja- og geislameðferðir. En það fer eftir hverju tilfelli fyrir sig.
Húðkrabbamein eru sem betur fer frekar auðsjáanleg. Lækningatíðni grunnfrumukrabbameina og flöguþekjukrabbameina er um 95% þegar rétt er að farið og þau greinast snemma. Ef sortuæxli er fjarlægt þegar það er á byrjunarstigi, og það hefur vaxið grunnt niður í húðina, eru horfurnar svipaðar. Hinsvegar, ef það er ekki fjarlægt nógu snemma og nær að vaxa dýpra í húðina eða jafnvel niður í fitu þá er mun meiri hætta á að það dreifi sér í önnur líffæri og valdið lífshættulegum veikindum og jafnvel dauða!
Forvarnir
Forvörnin felst aðallega í að minnka geislunaráhrif sólar og útfjólublárra geislagjafa eins og ljósabekkja. Í sólskini er þetta gert með því að nota sólarvörn sem er að minnsta kosti nr. 15 með UVB og UVA vörn, nota hatt eða skyggni og bol. Góð vörn gegn húðkrabbameini er að skoða reglulega alla bletti á líkama sínum og fara til læknis ef viðkomandi verður var við einhverja óvenjulega bletti eða breytingar á blettum.
Ef þú verður var/vör við slíkar breytingar er rétt að leita til læknis sem fyrst svo að meðferð geti hafist ef um húðkrabbamein er að ræða.
Svalur og górilluaparnir
Svalur og górilluaparnir (franska: Le gorille a bonne mine) er ellefta bókin í bókaflokknum um Sval og Val. Hún kom út árið 1959. Höfundur og teiknari hennar var listamaðurinn Franquin. Hún var gefin út á íslensku árið 1978 og telst fjórða í röðinni í íslenska bókaflokknum.
Söguþráður
Svalur og Valur halda í leiðangur til Afríku til þess að taka myndir af fjallagórillum í sínu náttúrulega umhverfi. Auk ljósmyndabúnaðar, hefur Valur í fórum sínum dularfullan pakka, en fæst ekki til að upplýsa um innihald hans.
Þrátt fyrir dularfull spellvirki halda Svalur og Valur inn í frumskóginn. Þar rekast þeir á þjóð innfæddra stríðsmanna sem reynist hafa rænt fjölda manna að undirlagi hins illa dr. Zwart. Eru hinir ánauðugu menn látnir starfa í gullnámu sem læknirinn og þeir Góðdalín og Hvítalín starfrækja á laun. Svalur og Valur hundsa gylliboð dr. Zwarts og ákveða að tilkynna yfirvöldum um athæfi hans.
Að lokum komast félagarnir á górilluslóðir og ná frábærum myndum, ekki hvað síst vegna hins dularfulla pakka Vals, sem reynist innihalda fullkomið górillugervi.
Aukasagan, Viðburðarlítið sumarleyfi (franska: Vacances sans histories), segir frá því þegar Svalur og Valur eru á leið í sumarfrí á sportbíl þess síðarnefnda. Vellríkur arabískur olíufursti, Ibn Maksúd, tekur bílinn í misgripum og klessukeyrir hann. Furstinn er alræmdur sem versti ökumaður í heimi, en bætir félögunum tjónið með því að gefa þeim lúxusbíl sinn, Túrbó 2, sem átti eftir að koma við sögu í fleiri bókum.
Íslensk útgáfa
Bókin Svalur og Górilluaparnir var gefin út af Iðunni árið 1978 í íslenskri þýðingu Jóns Gunnarssonar. Þetta var fjórða bókin í íslensku ritröðinni.
Skógartoppur
Skógartoppur (fræðiheiti Lonicera periclymenum ) er klifurrunni af geitblaðsætt ættaður úr Evrópu og Norður Afríku. Hann verður að 7 m hár. Blómin eru ilmandi, stór, hvítleit til rauð og berin skærrauð, óæt. Hann líkist vaftoppi (Lonicera caprifolium) og er notaður eins.
Hann hefur reynst ágætlega á Íslandi.
Stofnun Rómar
thumb|right|Úlfynjan gefur tvíburunum Rómúlusi og Remusi sem síðar stofnuðu Róm samkvæmt einni arfsögn. Stofnun Rómar er venjulega sögð hafa átt sér stað 21. apríl árið 753 f.Kr. Þess dagsetningu má rekja til rómverska fræðimannsins Marcusar Terentiusar Varros en hún festist í sessi á valdatíma Ágústusar keisara. Einstaka rómverskir sagnaritarar notuðu síðan þennan atburð (ab urbe condita, þ.e. frá stofnun borgarinnar) sem viðmiðun en flestir nefndu ártalið eftir ræðismönnunum sem voru við völd hverju sinni.
Goðsögulegt upphaf borgarinnar
Til eru nokkrar sagnir um stofnun Rómar, sú þekktasta er líklega sagan af tvíburunum Rómúlusi og Remusi. Samkvæmt henni ríkti konungurinn Numitor í borginni Alba Longa í Latíum. Bróðir hans, Amulius, hrakti hann frá völdum og gerði bróðurdóttur sína, Rheu Silviu, að vestumey. En guðinn Mars nauðgaði henni og hún ól tvíbura, Rómúlus og Remus. Numitor lét bera þá út og var þeim kastað í ána Tíber. Þá bar að bakka þar sem Róm reis síðar og þar fann þá úlfynja sem nærði þá. Síðar fann hjarðmaður þá hjá úlfynjunni, tók þá og ól þá upp. Þegar drengirnir voru fullvaxta sneru þeir aftur til Alba Longa til að leita hefnda. Þeir boluðu burt Amulusi frænda sínum og komu afa sínum, Numitor, aftur til valda. Þá hugðust þeir stofna eigin borg. Þeir hófust handa við að reisa borgarveggi á Palatínhæð, sem er ein af sjö hæðum Rómar. Remus hæddist að vegg Rómúlusar sem vóg þá bróður sinn. Borgin var svo nefnd eftir Rómúlusi einum. Borgina skorti konur en sagan hermir íbúarnir hafi brugðið á það ráð að bjóða nágrönnum sínum Sabínum til veislu en hafi svo stolið ungmeyjum þeirra. Þannig hafi Rómverjar og Sabínar að endingu orðið að einni þjóð.
Seinna varð einnig vinsæl sú saga að Rómverjar væru afkomendur Tróverja. Þá var sagt að Rómúlus og Remus væru afkomendur Eneasar frá Tróju sem flúði brennandi borgina eftir að hún féll með föður sinn Ankíses á bakinu og soninn Askaníus sér við hlið. Askaníus nefndist einnig Júlus og var sagt að frá honum væri komin júlíska ættin sem Júlíus Caesar og Ágústus keisari tilheyrðu. Eneas á að hafa komið til Latíum og hitt þar konunginn Latínus, heillast af Laviniu dóttur hans og gengið að eiga hana eftir að hann hafði sigrað heitmann hennar, Túrnus, í stríði. Hann stofnaði þá borgina Lavinium en Askaníus mun hafa stofnað borgina Alba Longa þar sem Numitor ríkti síðar, tólfti konungurinn í röðinni. Þannig var bilið brúað milli falls Tróju og stofnunar Rómaborgar.
Enn aðrar sögur gerðu Rómverja að afkomendum Rhómosar, sem á að hafa verið sonur Ódysseifs og Kirku, en sagan um Eneas varð ríkjandi á 3. öld f.Kr. og fæstar aðrar sögur náðu mikilli útbreiðslu.
Um goðsögulegt upphaf Rómar má lesa hjá ýmsum fornum höfundum, m.a. hjá Lívíusi. Sagan um Eneas frá Tróju, forföður Rómúlusar og Remusar, sem kom til Latíum og stofnaði þar konungsríki er sennilega frægust úr Eneasarkviðu Virgils.
Fornleifar
Fornleifarannsóknir á Palatínhæð gefa vísbendingar um að þar hafi verið reistur bær um miðja 8. öld f.Kr. Þó er ljóst að dreifð byggð var á svæðinu þar sem Rómaborg reis síðar allt frá því seint á bronsöld eða um 1200 – 1000 f.Kr. um miðja 8. öld f.Kr. virðist þó hafa átt sér stað mikilvæg þróun í átt að borgarmyndun. Dreifð þorp bænda, sem töluðu indóevrópskt mál, virðast hafa vaxið saman og myndað eitt þéttbýlissvæði sem þakti einnig láglendið milli hæðanna. Um 625 f.Kr. var Róm orðinn að nokkuð stórri borg á mælikvarða síns tíma.
Acer fenzelianum
Acer fenzelianum er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá Kína (Yunnan) og Víetnam. Hann getur orðið allt að 20 m hár.