cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Charlton Heston
Charlton Heston (fæddur sem John Charles Carter í Evanstone, Illinois, 4. október 1923, látinn 5. apríl 2008) var bandarískur leikari og Óskarsverðlaunahafi. Hann er þekktastur fyrir túlkun sína á Móse í Boðorðunum tíu, sem Taylor í Apaplánetunni og Judah Ben-Hur í samnefndri kvikmynd, Ben-Hur.
Rafknúið farartæki
thumb|350px|Rafmagnsbíllinn Jamais contente - fyrsti bíllinn til að komast yfir 100km/klst. Rafknúið farartæki er farartæki sem knúið er áfram með rafhreyfli eða -hreyflum. Farartækið kann að vera á hjólum eða búið skrúfu knúinni með snúningsrafhreyfli, eða í tilfelli farartækja sem ganga eftir teinum, með línuhreyfli. Raforkan sem gefur hreyflunum afl kann að vera fengin með beinni tengingu við raforkuver á landi, eins og títt er um raflestir; úr efnaorku sem geymd er í farartækinu í rafgeymum eða díselolíu; úr kjarnorku, í kjarnorkukafbátum og flugmóðurskipum; eða framúrstefnulegri uppsprettum svo sem kasthjóli, vindi eða sólarorku.
Saga
Umbreyting rafafls í mekanískt afl hófst með lítilli járnbrautarlest sem knúin var örsmáum rafhreyfli sem Thomas Davenport smíðaði árið 1835. Árið 1838 smíðaði Skoti að nafni Robert Davidson rafknúna járnbrautarlest (sem kalla mætti „rafreið“ sbr. „eimreið“) sem náði 6 km hraða á klst. Í Englandi var gefið út einkaleyfi fyrir notkun teina til að leiða rafstraum árið 1840 og áþekk einkaleyfi voru gefin út í Bandaríkjunum handa Lilley og Colten árið 1847.
Milli áranna 1832 og 1839 (nákvæmt ártal er óþekkt) fann Robert Anderson í Skotlandi upp fyrsta grófa rafknúna vagninn sem knúinn var með einnota aðalsellum.
Þegar kom fram á 20. öld voru rafbílar og raflestir algengar og það svo að rafbílar voru meirihluti bíla sem seldir voru almenningi. Rafknúnar lestir voru notaðar til að flytja kol upp úr námum þar eð hreyflarnir gengu ekki á hið verðmæta súrefni í námunum. Þar sem ekki eru neinar jarðefnaauðlindir í Sviss knúði það á um snemmbæra rafvæðingu járnbrautanets landsins.
Rafknúin farartæki voru á meðal fyrstu bílanna og áður en léttir, aflmiklir sprengihreyflar komu til sögunnar áttu rafbílar mörg hraða- og vegalengdarmet snemma á 20. öld. Þeir voru framleiddir af Anthony Electric, Baker Electric, Detroit Electric, Lohner og fleirum.
Virkni
Algengast er að rafknúin farartæki séu beintengd við orkuuppsprettu sína í gegnum raforkunetið. Vegna þeirra innviða sem það krefst og takmörkunar á ferðafrelsi eru flest beintengd farartæki í eigu opinberra aðila eða stórfyrirtækja. Betur er fjallað um þær tegundir samgangna í segulsvifbrautum, jarðlestum, sporvögnum, lestum og rafstrætó. Fræðileg tegund rafknúins farartækis er einkahraðreið, blendingur bíla og lesta ætlaður fyrir sjálfstæðar ferðir.
Í flestum kerfum kemur aflið úr snúningsrafhreyfli. Þó eru í sumum lestum hreyflar sem hafa svo að segja verið "flattir út" og knýja lestina áfram með beinni verkan á sérstaklega þar til gerða braut. Það nefnast línuhreyfilslestir. Oft eru þær jafnframt segulsviflestir og svífa yfir teinunum með segulkrafti. Á það skal bent að svifið og krafturinn sem knýr lestina áfram eru óháð hrif: knúningur áfram krefst ávallt ytra afls en Inductrack gefur kost á svifi við litla ferð án ytra afls.
Kostir
Ástæður þess að rafhreyflar eru notaðir til að knýja farartæki eru góð stýring, há nýtni og einföld mekanísk gerð. Rafhreyflar ná oft yfir 90% umbreytingarnýtni yfir allan hraða- og aflúttaksskalann og þeim má stjórna af nákvæmni. Rafhreyflar geta gefið kraftvægi þegar þeir hreyfast ekki, ólíkt sprengihreyflum og þurfa því ekki niðurgírun til að stilla af hraða hreyfils og farartækis. Þar með er ekki þörf fyrir gírkassa, kraftvægisbreyti eða mismunadrif. Rafhreyflar búa einnig yfir þeim óvenjulega eiginleika að geta umbreytt hreyfiorku aftur yfir í raforku, með afturverkunarhemlun. Með því má minnka bæði hemlaslit og orkueyðslu.
Efnarafalar
Efnaorka er algengasti óháði orkugjafinn. Henni er umbreytt í raforku, sem er síðan stýrt og hún gefin knúningshreyflunum. Efnaorka er yfirleitt á formi dísilolíu eða bensíns. Eldsneytinu er yfirleitt umbreytt í rafmagn með rafali sem knúinn er með sprengihreyfli eða annarskonar varmavél. Þessi aðferð er þekkt sem dísil-rafmagns- eða tvinn-knúningur.
Önnur mynd umbreytingar úr efna- í raforku er rafefnafræðileg. Það meðtelur brunasellur og rafhlöður. Með því að sleppa hinum mekaníska millilið eykst nýtnin mjög mikið umfram ferlið efnaorka-varmaorka-mekanísk orka-raforka-mekanísk orka sem rætt var að framan. Það helgast af því að hærri carnot-nýtni fæst með því að oxa eldsneytið beint og sleppa óþörfum orkuumbreytingum. Enn fremur má auðveldlega snúa orkuumbreytingu efnafræðilegra rafhlaða við og geyma raforku á efnafræðilegu formi.
Vandamál
Í sérstaklega stórum rafknúnum farartækjum, þ.e. kafbátum og flugmóðurskipum má hafa kjarnakljúf í stað díselvarmavélarinnar. Kjarnakljúfurinn framleiðir varma sem knýr gufutúrbínu sem knýr rafal sem framleiðir rafstraum til rafhreyfilsins.
Allmargar tilraunir hafa verið gerðar með að nota orkugeymslu á formi kasthjóls í rafknúnum farartækjum. Kasthjólið geymir orku á formi snúnings sem er breytt yfir í rafmagn með rafali, sem framleiðir rafstraum til rafhreyfilsins. Það kann að virðast skrýtið að umbreyta snúningsorku yfir í raforku og umbreyta henni svo aftur yfir í snúningsorku, en kasthjól þurfa að snúast mjög hratt svo að orkan verði nógu mikil. Auðveldara er að nota rafmagn til að umbreyta hreyfingunni í afl sem hentar til að knýja farartækið áfram.
Rafbílar
Til er tvenns konar hönnun rafbíla: Rafhlöðu-rafknúin farartæki eða RRF, sem umbreyta efnaorku í raforku í rafhlöðum; og tvinnbílar sem umbreyta efnaorku í raforku með sprengihreyfli og rafali.
Sonia Gandhi
Sonia Gandhi (f. 9. desember 1946) er indverskur stjórnmálamaður af ítölskum uppruna. Hún er meðlimur Nehru-Gandhi-ættarinnar voldugu og fyrrum forseti Indverska þjóðarráðsflokksins. Hún tók við formannsembætti flokksins árið 1998, sjö árum eftir að eiginmaður hennar og forveri í embættinu, Rajiv Gandhi, var myrtur. Hún gegndi formannsembættinu í nítján ár, lengur en nokkur annar, og á þeim tíma hneigðist flokkurinn nokkuð til miðvinstristefnu í indverskum stjórnmálum.
Sonia Gandhi fæddist undir nafninu Sonia Maino í litlu þorpi nálægt Vicenza á Ítalíu til rómversk-kaþólskrar fjölskyldu. Eftir að hún lauk grunnnámi í skólum í nágrenninu gekk hún í Cambridge-háskóla og giftist Rajiv Gandhi árið 1968. Hún hlaut indverskan ríkisborgararétt og flutti með Rajiv inn á heimili tengdamóður sinnar, forsætisráðherra Indlands, Indiru Gandhi, í Nýju Delí. Sonia Gandhi tók þó ekki þátt í stjórnmálum fyrst um sinn, jafnvel ekki eftir að eiginmaður hennar varð forsætisráðherra árið 1984.
Eftir að eiginmaður hennar var myrtur bauð indverska þjóðarráðið Soniu Gandhi að gerast ríkisstjórnarleiðtogi en hún afþakkaði það og hélt sig utan stjórnmála. Hún féllst loks á að hefja þátttöku í stjórnmálum árið 1997 eftir stöðugar átölur flokksmanna. Hún var næsta ár tilnefnd í forsetaembætti flokksins og vann sigur í formannskjöri á móti Jitendra Prasada. Undir forystu Gandhi vann þjóðarráðsflokkurinn sigur í þingkosningum árið 2004 og myndaði ríkisstjórn ásamt öðrum miðvinstriflokkum. Gandhi átti þátt í stofnun Sameinaða framsóknarbandalaginu (United Progressive Alliance; UPA), sem hlaut endurkjör í þingkosningum árið 2009. Gandhi gerðist þó ekki forsætisráðherra í þessum ríkisstjórnum og var þess í stað áfram leiðtogi kosningabandalagsins og ráðgjafarnefndar þjóðarinnar.
Gandhi hefur á stjórnmálaferli sínum stýrt ýmsum ráðgjafarnefndum sem hafa tekið þátt í stofnun og framkvæmd ýmissa réttinda- og velferðarverkefna. Hún hefur verið gagnrýnd fyrir hlutdeild sína í Bofors-hneykslinu á stjórnartíð eiginmanns síns og í spillingarmáli varðandi lán þjóðarráðsflokksins til tímaritsins National Herald. Einnig hefur erlendur uppruni hennar verið bitbein meðal sumra Indverja. Gandhi dró úr beinni þátttöku í stjórnmálum á seinni hluta seinna kjörtímabils UPA af heilsufarsástæðum. Hún sagði af sér sem formaður þjóðarráðsins í desember árið 2017 en leiðir enn þingnefnd flokksins. Þótt Gandhi hafi aldrei gegnt opinberu embætti í Indlandi hefur henni oft verið lýst sem einum valdamesta stjórnmálamanni landsins og sem einni voldugustu konu á heimsvísu.
Robert F. Kennedy
Robert Francis Kennedy eða Bobby Kennedy, einnig þekktur sem RFK (20. nóvember 1925 — 6. júní 1968) var bandarískur stjórnmálamaður, dómsmálaráðherra og forsetaframbjóðandi. Hann var yngri bróðir Johns F. Kennedy Bandaríkjaforseta og gegndi embætti dómsmálaráðherra í ríkisstjórn hans á árunum 1961 til 1964. Hann var einn af nánustu samstarfsmönnum forsetans og einn helsti ráðgjafi hans í Kúbudeilunni. Hans er minnst fyrir framlag sitt til réttindabaráttu afrískættaðra Bandaríkjamanna á 6. og 7. áratug 20. aldar.
Kennedy gegndi embætti dómsmálaráðherra undir forsæti Lyndons B. Johnson í níu mánuðu eftir morðið á bróður hans, John F. Kennedy. Hann lét af starfi í september 1964 og varð fulltrúi New York-fylkis á öldungadeild Bandaríkjaþings í nóvember sama ár. Hann var ósammála Johnson um Víetnamstríðið og ýmislegt annað.
1089
Árið 1089 (MLXXXIX í rómverskum tölum)
Robert F. Kennedy
Árið 1968 tilkynnti Kennedy að hann sæktist eftir tilnefningu Demókrataflokksins til framboðs í forsetakosningum sama ár. Kennedy var skotinn í eldhúsi Ambassador-hótelsins í Los Angeles, skömmu eftir að hann hafði tilkynnt sigur sinn í undankosningunum í Kaliforníu þann 5. júní 1968 og lést hann daginn eftir.
Stuttu eftir dauða Kennedy var palestínskur innflytjandi að nafni Sirhan Sirhan handtekinn fyrir morðið. Sirhan játaði á sig morðið og var dæmdur til dauða árið 1969 en dómnum var síðar breytt í lífstíðarfangelsi. Sirhan Sirhan hafði verið stuðningsmaður Kennedy en hafði snúist gegn honum þar sem hann hafði þótt hallur undir Ísraelsríki og hafði átt þátt í sölu 50 orrustuþota til Ísraela.
Eyvind Johnson
thumb|right|Eyvind Johnson Eyvind Johnson, fæddur Olof Edvin Verner Jonsson, (29. júlí 1900 – 25. ágúst 1976) var sænskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1974.
Ævi og störf
Johnson fæddist í smáþorpi í grennd við Boden norðarlega í Svíþjóð. Hann hætti í skóla um þrettán ára aldurinn og sinnti eftir það ýmsum verkamannastörfum. Nítján ára að aldri fluttist hann til Stokkhólms þar sem hann hóf að birta greinar í blöðum stjórnleysingja. Í höfuðborginni komst hann í kynni við rithöfunda úr öreigastétt.
Að stríðinu loknu varði Johnson mörgum árum víðs vegar í Evrópu ásamt fjölskyldu sinni. Árið 1946 sendi hann frá sér verkið Strändernas svall sem lýsir endurkomu grísku kempunnar Ódysseifs til Íþöku. Varð það ein hans allra vinsælasta bók.
Árið 1974 hlutu þeir Eyvind Johnson og Harry Martinson bókmenntaverðlaun Nóbels. Var sú ákvörðun umdeild þar sem ýmsir kunnir rithöfundar höfðu verið orðaðir við verðlaunin það árið en þeir Johnson og Martinson áttu báðir sæti í Nóbelsnefndinni.
Kári Sölmundarson
Kári Sölmundarson (um 970 - um 1030 eða lengur hugsanlega) var mikill kappi og bardagamaður. Hann var hirðmaður Sigurðar jarls í Orkneyjum er hann hitti þá Njálssyni, Helga og Grím, í kröppum leik er þeir lágu undir árásum skoskra víkinga. Voru það Grjótgarður og Snækólfur, synir Moldans úr Dungalsbæ og frændur Melkólfs skotakonungs, sem sumir telja að hafi verið Malcolm II Keneðsson. Kári veitti þeim bræðrum og vó Snækólf en Helgi Grjótgarð og báðust þá aðrir griða. Urðu þeir eftir það óaðskiljanlegir og fór Kári með þeim til Íslands. Kári var sonur Sölmundar Þorbjörnssonar, bónda á Hólum í Hrunamannahreppi, en afi hans, Þorbjörn jarlakappi hafði keypt þar land af Má Naddoðarsyni. Kári gekk að eiga Helgu Njálsdóttur og var hann því mágur Njálssona. Eftir það var hann með Skarphéðni og Helga og Grími í öllum þeirra stórræðum, sem leiddu til Njálsbrennu. Meðal annars átti hann hlut að máli er Höskuldur Hvítanessgoði var drepinn saklaus. Börn Kára og Helgu voru Þorgerður, Ragnheiður, Valgerður og Þórður Kárason (eldri), sem brann inni á Bergþórshvoli með afa sínum og ömmu. Kári slapp einn úr brennunni og loguðu þá hár hans og klæði, segir sagan. Eftir brennuna fór Kári víða og elti uppi brennumenn og drap þá hvern á fætur öðrum. Voru þá bandamenn hans Þorgeir skorargeir, frændi Njáls, og Björn í Mörk, (Björn að baki Kára). Barst leikurinn allt til Bretlandseyja, þar sem Kári hjó Kol Þorsteinsson „og nefndi höfuðið tíu er það fauk af bolnum“ segir Njála. Á meðan Kári var erlendis í þessum erindagjörðum dó Helga Njálsdóttir, kona hans. Næsta sumar kom Kári til Íslands og brutu þeir skip sitt við sandana sunnanlands. Menn komust af en töpuðu varningi sínum. Þá sagði Kári að nú skyldi reyna drengskap Flosa á Svínafelli, en það var næsti bær við slysstaðinn. Gengu þeir yfir sandana og komu að Svínafelli. Þar tók Flosi á móti þeim stórmannlega. Þekkti hann strax Kára og féllust þeir í faðma. Síðar gekk Kári að eiga Hildigunni Starkaðardóttur, sem áður var gift Höskuldi Hvítanessgoða, sem Kári hafði verið með í að drepa. Hildigunnur var bróðurdóttir Flosa. Er hjónaband þeirra af bókmenntafræðingum túlkað sem fyrirgefning eftir illvirki á báða bóga, en þau höfðu bæði átt um sárt að binda eftir þessa hildarleiki alla og að segja má hvort af annars völdum.
Hildigunnur og Kári bjuggu á Breiðá, sem á miðöldum fór algjörlega undir jökul ásamt mörgum fleiri bújörðum. Börn þeirra voru Starkaður, Þórður (yngri) og Flosi.
Mike Crang
Helstu rannsóknir Crangs eru innan mannvistarlandfræði og fjallar um félagseinkenni, kenningar um svæði og hlutfall mannsins á svæðinu sem og gagnrýnin hugsun.
Crang er meðhöfundur á tveimur akademískum ritum: Tourist Studies og Time & Society. Hann hefur einnig gefið út nokkrar bækur um mannvistarlandfræði, þekktust er Thinking Space sem hann skrifaði ásamt Nigel Thrift árið (2000) og Cultural Geography (1998). Crang situr nú í stjórn hjá hinu konunglega landfræðifélagi félags og menningar rannsóknarhópi.
Svanhildur - Húrra nú ætti að vera ball
Svanhildur - Húrra nú ætti að vera ball er 45-snúninga hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1967. Á henni flytur Svanhildur Jakobsdóttir og sextett Ólafs Gauks fjögur lög.
Vogar
thumb|right|Vogahöfn Vogar er bær á norðanverðu Reykjanesi, íbúafjöldinn þar var 1431 í apríl 2023. Bærinn er hluti af Sveitarfélaginu Vogum sem nær yfir Voga og Vatnsleysuströnd. Á Vatnsleysuströnd búa um 100 íbúar í dreifbýli.
Kaldbakshorn
thumb|right|Kaldbakshorn á Ströndum Kaldbakshorn er 508 m hátt fjall sem gnæfir yfir Kaldbaksvík á Ströndum. Fremst í fjallinu er þverhníptur hamar sem nær út að sjó. Framarlega í hamrinum er lóðrétt gjá sem er kölluð Svansgjá. Sagt er að Svanur á Svanshóli hafi sést ganga þar í fjallið þegar hann fórst við fiskveiðar undan Kaldbaksvík. Einnig er sagt að úr gjánni liggi göng undir fjallgarðinn að Svanshóli í Bjarnarfirði.
Gerlar
Gerlar eða bakteríur (fræðiheiti: Bacteria) eru stór og mikilvægur hópur dreifkjörnunga. Þeir eru yfirleitt flokkaðir sem sérstakt ríki aðgreint frá ríkjum forngerla og fjórum ríkjum heilkjörnunga eða sem sérstakt yfirríki eða lén. Þar til á 9. áratug 20. aldar voru gerlar og forngerlar flokkaðir saman í ríkið Monera en á grundvelli erfðafræðirannsókna eru þessir tveir hópar nú aðgreindir í tvö ríki.
Gerlar eru algengustu lífverur sem til eru og finnast nánast alls staðar í náttúrunni, í jarðvegi, vatni og lofti, auk þess sem þeir lifa í sambýli við aðrar lífverur og eru í mörgum tilfellum nauðsynlegir líkamsstarfssemi lífveranna. Nokkrir gerlar valda þó sýkingum og teljast því sýklar, en sýklalyf eru notuð til að vinna á þeim.
Formgerð
left|thumb|300px|Ýmsar formgerðir finnast meðal gerla. Dæmigerð gerilfruma er um 0,5 til 1,0 µm að þvermáli og um 0,5 til 5,0 µm að lengd. Til samanburðar eru háræðar vanalega 5-10 µm að þvermáli. Einstaka tegundir baktería geta þó vikið töluvert frá þessu stærðarbili. Þannig verða til dæmis Thiomargarita namibiensis og Epulopiscium fishelsoni allt að hálfur millimetri (500 µm) að lengd og eru því sýnilegir berum augum. Smæstu gerlarnir eru um 0,2 míkrómetrar að þvermáli.
Algengustu formgerðir gerla eru annars vegar kúlulögun, en hana hafa svokallaðir kúlugerlar eða kokkar (dregið af gríska orðinu κόκκος sem þýðir korn), og hins vegar ílöng gerð, en hana hafa svokallaðir stafgerlar eða bacillusar (dregið af latneska orðinu baculus sem þýðir stafur eða prik).
IPv6
Internet Protocol version 6 (IPv6), er næsta kynslóð af IP staðlinum (þ.e. á eftir IPv4) sem hefur verið notaður í tölvunetum síðan árið 1980. IPv6, sem staðlað var 2017 (og notað í litlum mæli fyrr), er fyrst og fremst ætlaður sem útvíkkun á IPv4 (oftast nefndur IP) og standa vonir til að hann muni smátt og smátt taka við af IPv4 á internetinu á næstu árum. IP liggur á 3. lagi OSI-líkansins svokallaða.
Ákveðnir staðlar fyrir farsíma gera t.d. ráð fyrir að notað sé IPv6 en ekki eldri IPv4.
Inngangur
IPv6 staðallinn betrumbætir margt sem annaðhvort vantaði í IPv4 eða var illa hannað þar. Helstu nýjungar með IPv6 eru:
Ritvenja IPv6 talna
Í ljósi þess að IPv6 tölur eru fjórfalt lengri en IPv4 tölur þótti henta betur að tákna þær í talnakerfi með grunntöluna 16 (e. hexadecimal) frekar en með grunntöluna 10. Að sama skapi þótti við hæfi að hópa saman tvö og tvö bæti (í stað eins bætis í fyrri staðli) og aðgreina tveggja bæta hópa með tvípunkti í stað punkts áður. Dæmi um IPv6 tölu er: <tt>2001:0db8:0000:0000:0AA3:0000:1428:57ab</tt>
Löngum runum af núllum má skipta út fyrir stök núll eða fyrir tvo tvípunkta en þetta má þó einungis gera á einum stað í hverri IP-tölu. Einnig má sleppa því að rita núll sem koma fyrir í gildismestu bitum (lengst til vinstri) í tilteknum talnahópi. Sem dæmi má rita IP-töluna að ofan á eftirfarandi hátt:
2001:0db8:0000:0000:0AA3:0000:1428:57ab 2001:0db8:0000:0000:0AA3::1428:57ab 2001:0db8::0AA3:0000:1428:57ab 2001:0db8:0:0:0AA3:0:1428:57ab 2001:0db8::0:0AA3:0:1428:57ab 2001:db8::AA3:0:1428:57ab
Einnig eru netnúmer sett fram með netmaska á sniðinu: <ip-tala>/. Dæmi:
<tt>2001:0db8::/64</tt>
Það að talan endi á tveim tvípunktum þýðir að öftustu bitarnir eru allir 0.
Uppbygging IPv6 talna
Markminnstu (lengst til hægri) 64-bitarnir í IPv6 tölu eru ætlaðir einstökum tækjum. Ekki er ætlast til þess að þeim bitum sé skipt í undirnet og eru undirnet því að minnsta kosti 64-bita stór (leyfa fræðilega 1,8*1019 tæki). Augljóst er að ekki er hagkvæmt að hafa svo mörg tæki á einu undirneti (netlagi 2) enda eru yfirleitt ekki mikið fleiri en 1000 tæki á slíkum netum. Þetta kristallar eina af stærstu breytingunum frá fyrri staðli, en ætlast er til að tæki ákveði sjálf hverjir þessir 64 bitar eru. Þeir eru gjarnan ákvarðaðir út frá EUI-64 vistfangi tækis, sem aftur er ákvarðað út frá MAC vistfangi netkorts í flestum tilvikum. Einnig getur tæki ákveðið að markminnstu bitar IP-tölu sinnar séu slembnir. Af þessum orsökum rúmast í raun töluvert færri tæki innan IPv6 kerfisins en reikna mætti út með 2128 enda eru engar líkur á að allir bitar innan undirnets séu nokkurn tímann notaðir.
Þeir 16 markmeiri bitar sem eru fyrir ofan tækistöluna ákvarða undirnet.
Lokst ákvarða markmestu bitarnir yfirnet. Eins og er byrja allar IPv6-tölur sem úthlutað er á bitunum 001. Þetta þýðir að fremsti stafurinn í öllum slíkum tölum verður annað hvort 2 (0010)2 eða 3 (0011)2. Annars konar tegundir (með mismunandi markmestu bita) eru einnig til, svosem tölur sem bundnar eru við tengilag (e. link local) (FE80::/10), fjölvarpstölur (FF00::/8) og staðbundnar tölur (e. site local) (FC00::/7).
Stuðningur við IPv6
Flest nýrri stýrikerfi styðja IPv6:
Upptaka IPv6
IPv6 var til í yfir 18 ár (IPng hópur, fyrir IP next generation" var stofnaður í upphafi til að vinna að staðli) áður en að endanlegur staðall, "Internet Standard", RFC 8200, kom út 2017.
Hæglega hefur gengið að fá internettengda aðila til að taka upp IPv6 og þá aðallega bæði vegna kostnaðar og vegna þess að ennþá vantar töluvert upp á að hugbúnaður styðji IPv6. Þó þarf í flestum tilvikum tiltölulega litla fyrirhöfn til að breyta forritum þannig að þau styðji staðalinn en á meðan að fleiri hafa ekki tekið hann upp er lítill þrýstingur á hugbúnaðarfyrirtæki að breyta forritum sínum og er þá komið upp vandamál á borð við það hvort kom fyrr, hænan eða eggið.
Þó er búið að setja á stofn IPv6 internetbakbein sem öllum (þ.m.t. einstaklingum) er frjálst að tengjast við. Í þeim tilvikum sem internetþjónustuaðili býður ekki upp á IPv6 stuðning (sem er í langflestum tilvikum þegar þetta er ritað) er hægt að pakka IPv6 pökkum innan í IPv4 pakka og senda þá í gegnum svokölluð göng (e. tunnel) inn á IPv6 internetið. Þetta er allt hægt með fríum hugbúnaði
Ljóst er að helsta hvötin til að taka upp IPv6 er sífellt meiri skortur á IPv4 tölum. Spár eru um að slíkar tölur verði uppurnar á bilinu 2010-2020 en ljóst er að þegar slíkt gerist verður bráð nauðsyn á að flýta upptöku IPv6.
Orlando Magic
Orlando Magic er körfuboltalið frá Orlando sem spilar í NBA deildinni. Liðið var stofnað árið 1989. Það hefur komist í úrslitakeppnina 16 sinnum og tvívegis í úrslit; 1995 og 2009.
Minecraft
Minecraft er tölvuleikur eftir Markus Persson sem gengur út á að byggja mannvirki úr kubbum í þrívíðri veröld. Full útgáfa leiksins kom út 11. nóvember 2011.
Árið 2009 kom leikurinn út í alfaútgáfu. Ári síðar var fyrirtækið Mojang stofnað í kringum leikinn. Árið 2013 hafði leikurinn selst í meira en 30 milljón eintökum.
Minecraft er sandkassaleikur eða opinn leikheimur þar sem það er ekkert sérstakt markmið sem spilari á að stefna að en þó er innbyggt í leikinn hvatakerfi. Sjálfgefið gildi er að leikurinn er spilaður í fyrstu persónu en spilarar geta breytt leikham í þriðju persónu. Spilarinn vinnur innan sérsmíðaðra þrívíddarheima sem eru skapaðir úr miklum fjölda af mynstruðum kubbum.
Smáeyjar
thumb|right|Hér sést til hlua Smáeyja. Hæna, Hani og hluti af Hrauney. Smáeyjar eru vestur af Heimaey í Vestmannaeyjum. Eyjarnar eru fjórar en fjöldi dranga og smáskerja í kring.
Minecraft
Kjarni leiksins gengur út að að brjóta og staðsetja blokkir. Leikjaheimurinn er byggður úr grófum 3D hlutum, aðallega kubbum sem eru sett í saman á grind með mynstrum og tákna eiga mismunandi efni svo sem mold, steina, járn, demanta, vatn og trjáboli. Spilarar geta hreyft sig frjálst um leikheiminn en kubbablokkir er hins vegar aðeins hægt að staðsetja á ákveðnum stöðum miðað við grindina. Spilarar geta safnan þessum efnisblokkum og fært þær á aðra staði og þannig búið til mismunandi hluti. Kubbarnir hafa ákveðna eiginleika eftir mynstri, moldarkubbar er hægt að nota til að rækta ýmsar plöntur sem gefa afurðir en spilarar geta safnað afurðum og notað til að smíða verkfæri og vopn. Verkfærin eru misgóð, þau verstu úr viði en bestu úr demöntum.
Smáeyjar
Hani er stærstur Smáeyja og heitir hæsti hluti hans Hanahöfuð og er það 97 metrar á hæð. Mikið gras er í Hana. Hæna er syðst eyjanna og er hún 57 m há. Áberandi hellir er á eynni og heitir hann Kafhellir. Þriðja eyjan er Hrauney. Hún er gróin að ofan en áberandi grýttir hamrar koma upp úr grrasinu. Í Hana og Hraunsey eru ból og þar er lundaveiði stunduð. Minnst eyjanna er Grasleysa og er hún ólík hinum vegna þess að ekki er eitt stingandi strá þar að finna. Í kringum þessar eyjar eru drangar og sker eins og Nafar, Jötunn og Potturinn.
Minecraft
Minecraft hefur verið notað sem verkfæri í námi það sem nemendur byggja eigin þrívíddarheima.
Microsoft keypti leikinn af Mojang og er búið að þróa útgáfur af honum fyrir flest öll tölvukerfi, jafnt leikjatölvur, borð- og spjaldtölvur.
C418 gerði tónlistina fyrir leikinn.
Búskmannalauf
Búskmannalauf (fræðiheiti: Crassula coccinea) er þykkblöðungur í ættkvísl eilífðarlaufa. Það er upprunnið í Suður-Afríku þar sem það hefur verið friðlýst vegna áhættu á útrýmingu. Búskmannalauf er vinsæl inniplanta.
Búskmannalauf er með lítil blöð sem vaxa tvö og tvö saman á þykkum stönglum. Það blómstar á vorin og sumrin en bleiku blómin vaxa í hvirfingum efst á stönglunum. Til þess að jurtin blómstri þarf hún að hvílast í svala og birtu og vera frekar þurr. Auðvelt er að fjölga búskmannalaufi með græðingum.
Kaffibolli
thumb|[[Cappuccino í leir (keramík) kaffibolla]] Kaffibolli er drykkjarílát fyrir kaffi. Oftar en ekki úr postulíni eða leir (keramík) og með haldi svo hægt sé að halda á bollanum án þess að brenna sig á höndunum.
Við framleiðslu á kaffibollum er gert ráð fyrir að kaffið sé við suðumark (100° gráður), því eru kaffibollar úr plasti síður notaðir enda bræðslumark plasts ekki hátt. Þó eru til kaffibollar úr sérstöku plasti sem þolir hitastig kaffisins þegar því er hellt í bollann. Oftast er þó notast við framleiðslu á kaffibollum efni sem þola 100° gráðu hita eins og leir eða postulín en leir eða postulín er gætt þeim eiginleika að geta þenjast út og dragist saman við hitabreytingar og því brotnar leir eða postulín ekki þegar heitu kaffi er hellt í bollan.
Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu
thumb|right|Serbnesk kona syrgir við gröf í Sarajevó 1992. Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu var röð þjóðernisátaka og uppreisna sem hófust við upplausn Júgóslavíu 1991 og stóðu til 1995. Meginátök styrjaldarinnar voru Tíu daga stríðið í júní og júlí 1991, Sjálfstæðisstríð Króatíu 1991-1995 og Bosníustríðið 1992-1995. Átök við minnihlutahóp Albana, Kosóvóstríðið 1998-1999, Preševo-uppreisnin 1999-2001 og uppreisn Albana í Makedóníu 2001, sem fylgdu í kjölfarið eru oft talin með undir heitinu Júgóslavíustríðin.
Átökin voru sérstaklega mannskæð og leiddu til gríðarlegrar eyðileggingar. Þeim lauk flestum með friðarsamningum sem fólu í sér viðurkenningu á sjálfstæði ríkja sem áður voru sameinuð innan Júgóslavíu. Í upphafi styrjaldanna reyndi Júgóslavneski alþýðuherinn að halda ríkinu saman og berjast gegn aðskilnaðarsinnum. Eftir því sem á leið varð herinn í vaxandi mæli her Serbíustjórnar undir forsæti Slobodan Milošević. Milošević var talsmaður serbneskra þjóðernissinna og sóttist eftir sameiningu allra landsvæða þar sem Serbar bjuggu. Í kjölfarið hurfu Króatar, Slóvenar, Albanar, Bosníumenn og Makedónar úr hernum og gengu til liðs við hersveitir aðskilnaðarsinna. Samkvæmt skýrslu Sameinuðu þjóðanna frá 1994 sóttust serbneskir þjóðernissinnar ekki eftir því að endurreisa Júgóslavíu, heldur stefndu að stofnun „Stór-Serbíu“ með hlutum úr fyrrum sjálfstjórnarhéruðum Króata og Bosníumanna. Aðrar landheimtuhreyfingar voru nefndar í tengslum við stríðið, eins og „Stór-Króatía“ og „Stór-Albanía“.
Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu varð alræmd vegna mannréttindabrota sem framin voru, eins og þjóðernishreinsana, glæpa gegn mannkyni og nauðgana. Um 140.000 týndu lífi í átökunum sem oft eru talin þau mannskæðustu í Evrópu frá lokum Síðari heimsstyrjaldar. Þetta voru fyrstu átökin í Evrópu frá Síðari heimsstyrjöld þar sem talað var um þjóðarmorð. Margir þátttakendur voru í kjölfarið ákærðir fyrir stríðsglæpi. Alþjóðlegi stríðsglæpadómstóllinn fyrir fyrrverandi Júgóslavíu var stofnaður af öryggisráði Sameinuðu þjóðanna árið 1993 til að takast á við þessi brot.
Tyrkjalykill
Tyrkjalykill (fræðiheiti Primula auriculata) er blóm af ættkvísl lykla.
Sumarólympíuleikarnir 1956
thumb|400x200px|right|Krikketvöllurinn í Melbourne var aðalleikvangur Ólympíuleikanna 1956. Sumarólympíuleikarnir 1956 voru haldnir í Melbourne í Ástralíu frá 22. nóvember til 8. desember 1956. Þetta voru fyrstu Ólympíuleikarnir á Suðurhveli jarðar og fóru því fram á öðrum árstíma en venja var. Vilhjálmur Einarsson vann silfurverðlaun í þrístökki karla á þessum Ólympíuleikum. Það voru fyrstu verðlaun Íslendings á Ólympíuleikum.
Aðdragandi og skipulag
Ákvörðunin um að halda leikana í Melbourne var tekin á árinu 1949. Buenos Aires, Mexíkóborg og sex bandarískar borgir (Los Angeles, Detroit, Chicago, Minneapolis, Fíladelfía og San Francisco) sóttust einnig eftir gestgjafahlutverkinu. Melbourne hlaut að lokum einu atkvæði meira en Buenos Aires.
Vegna reglna um innflutning dýra, gat hestaíþróttakeppnin ekki farið fram í Ástralíu. Þess í stað var hún haldin í Svíþjóð nokkrum mánuðum fyrr.
Alþjóðastjórnmálin settu strik í reikninginn. Vegna Súesdeilunnar sátu Egyptar, Líbanir og Írakar heima. Sovétmenn brutu niður uppreisnina í Ungverjalandi fáeinum vikum fyrir leikanna og ákváðu þá Spánverjar, Hollendingar og Svisslendingar að sniðganga Ólympíuleikana til að mótmæla því að Sovétmönnum væri ekki vísað úr keppni. Á síðustu stundu hættu svo Kínverjar við að mæta, vegna deilna um þátttöku Formósu.
Keppnisgreinar
Keppt var í 145 greinum. Fjöldi keppna í einstökum íþróttaflokkum er gefinn upp í sviga.
Einstakir afreksmenn
thumb|left|Betty Cuthbert hlaut þrenn gullverðlaun í spretthlaupi á leikunum. Styttur af henni og nokkrum öðrum gullverðlaunahöfum Ástrala standa fyrir utan Krikketvöllinn í Melbourne. Sovétríkin tóku þátt í sínum öðrum Ólympíuleikum og skutu Bandaríkjamönnum aftur fyrir sig í keppninni um flest gullverðlaunin.
Hetja Sovétmanna á leikunum var Vladimir Petrovich Kuts sem sigraði í 5.000 og 10.000 metra hlaupi.
Rafvirkinn Egil Danielsen frá Noregi var eini gullverðlaunahafi Norðurlandanna í frjálsum íþróttum. Hann sigraði í spjótkasti á nýju heimsmeti, 85,71 metri.
Bandaríkjamaðurinn Charlie Jenkins sigraði í 400 metra hlaupi og var í sigursveitinni í 400 metra boðhlaupi. Sonur hans, Chip Jenkins, var í bandarísku sveitinni sem sigraði í sama hlaupi á Ólypmpíuleikunum í Barcelona. Eru þetta einu feðgarnir sem unnið hafa gull í sömu keppnisgrein á Ólympíuleikum.
Adhemar Ferreira da Silva frá Brasilíu varði gullverðlaun sín frá leikunum í Helsinki fjórum árum fyrr með því að sigra í þrístökkskeppninni. Vilhjálmur Einarsson varð í öðru sæti.
thumb|right|Hans Günther Winkler hlaut tvenn gullverðlaun í hestaíþróttakeppninni, sem halda þurfti í Stokkhólmi hálfu ári fyrir sjálfa Ólympíuleikana. Bandaríkjamaðurinn Harold Connolly sigraði í sleggjukasti og Olga Fikotová frá Tékkóslóvakíu í kringlukasti. Þau urðu ástfangin á leikunum og gengu í hjónaband skömmu síðar. Gerðu fjölmiðlar sér mikinn mat úr því hvernig ástin hefði sigrað járntjaldið. Fikotová átti að baki landsleiki í bæði handknattleik og körfubolta áður en hún sneri sér að kringlunni.
Innrásin í Ungverjaland setti svip sinn á leikana. Ungversku íþróttamennirnir voru komnir til Ástralíu áður en Sovétmenn réðust inn. Sumir þeirra sneru aftur heim eftir leikana en aðrir fengu pólitískt hæli. Stundum varð heitt í kolunum þegar ungverskir og sovéskir íþróttamenn mættust á leikunum. Þannig varð viðureign þjóðanna í sundknattleik alræmd. Leikurinn snerist upp í blóðug slagsmál og var flautaður af áður en upp úr sauð á áhorfendapöllunum. Ungverjar urðu enn eina ferðina Ólympíumeistarar í greininni.
Indverjar unnu hokkíkeppnina, sjötta skiptið í röð, að þessu sinni með markatöluna 38:0.
Austur- og Vestur-Þjóðverjar kepptu sameiginlega undir heiti og fána Þýskalands. Löndin tefldu þó ekki fram blönduðum liðum í hópíþróttum, þannig voru bara Vestur-Þjóðverjar í þýska knattspyrnuliðinu. Fótboltakeppnin varð raunar hálfgerður farsi, þar sem fimm af sextán þátttökuliðum drógu sig úr keppni. Sovétríkin, Júgóslavíaog Búlgaría höfnuðu vandræðalaust í þremur efstu sætunum. Kommúnistaríkin í Austur-Evrópu skilgreindu bestu leikmenn sína sem áhugamenn og því löglega á Ólympíuleikunum, meðan lönd Suður-Ameríku og Vestur-Evrópu sendu algjör varalið skipuð unglingum og áhugamönnum.
Þátttaka Íslendinga á leikunum
Íslendingar voru í samfloti með öðrum keppendum frá Norðurlöndunum til Melbourne. Fékk Ísland þrjú sæti í flugvélinni og var ákveðið að senda Vilhjálm Einarsson þrístökkvara og Hilmar Þorbjörnsson spretthlaupara, auk fararstjóra. Skiptar skoðanir voru um hvort skilja ætti fararstjórann eftir, en senda Valbjörn Þorláksson stangarstökkvara sem þriðja mann. Valbjörn hafði náð Ólympíulágmarki einu sinni, en reglur íslensku Ólympíunefndarinnar sögðu að því þyrfti að ná að minnsta kosti tvisvar.
Hilmar átti að keppa í 100 og 200 metra hlaupi, en var fjarri sínu besta í 100 metrunum þar sem hann meiddist og gat því ekki tekið þátt í seinni greininni.
Vilhjálmur Einarsson setti Ólympíumet í þrístökkskeppninni og var í efsta sæti þar til keppinautur hans, Da Silva frá Brasilíu, náði forystunni með lokastökki sínu. Þar með hlutu Íslendingar sín fyrstu verðlaun á Ólympíuleikum og þau einu fram að leikunum 1984.
Knattspyrnusamband Íslands ráðgerði þátttöku á leikunum og hafði umsókn þess verið samþykkt af Alþjóðaknattspyrnusambandinu. Deilur um styrki til þátttöku urðu til þess að KSÍ dró lið sitt úr keppni. Þar sem fimm lið hættu við þátttöku á síðustu stundu, hefðu Íslendingar væntanlega öðlast rétt til þátttöku sem varalið ef umsókninni hefði verið haldið til streitu.
Vatnsgufa
Vatnsgufa, oftast kölluð gufa, en áður fyrr eimur, er lyktarlaus og litlaus lofttegund, þekktust á fljótandi formi sem vatn. Vatnsgufa er gríðarlega mikilvæg fyrir jörðina (sjá: Hringrás vatns og veður) og er einnig öflug gróðurhúsalofttegund. Vatnsgufa er mikið notuð í iðnaði, áður fyrr einkum í gufuvélum, en nú oftast í gufuhverflum raforkuvera, til sótthreinsunar, gufubaða og fleira.
Tengt efni
Stoom Пара Vapor Pára Dampf Ατμός Vapor Lurrun Vapeur_d%27eau Vapor Uap Vapore 蒸気 수증기 Garai बाष्प Damp Vapor Vapor Abur Пар Avulli Vapor Uap Ånga ไอน้ำ Пара פארע 蒸汽
Hróarskeldufjörður
thumb|300px|Hróarskeldufjörður Hróarskeldufjörður er langur og mjór fjörður sem liggur í suður úr mynni Ísafjarðar á norðausturhluta Sjálands í Danmörku. Við suðurenda fjarðarins er nesið Bognæs og innan við það bærinn Hróarskelda. Fjörðurinn skilur á milli Hornsherred, sem er nesið milli fjarðarins og Ísafjarðar, og Norður-Sjálands. Tvær eyjar eru í firðinum; Elleore og Eskilsø.
Saga Evrópu
thumb|right|Hellamálverkin í Lascaux í Frakklandi eru talin vera 17.300 ára gömul Saga Evrópu er saga þess fólks sem byggt hefur álfuna Evrópu frá forsögulegum tíma til okkar daga.
Forsögulegur tími
Talið er að Homo erectus hafi fyrst flutt til Evrópu frá Afríku fyrir um 1,8 milljón árum síðan. Neanderdalsmenn birtust í Evrópu fyrir um 600.000 árum síðan en yngstu menjar um þá eru frá því fyrir 30.000 árum síðan. Elstu merki um Homo sapiens sapiens í Evrópu eru um 45.000 ára gömul. Fyrir um 8000 árum hófst landbúnaðarbyltingin sem markar upphaf nýsteinaldar. Þekktustu menningarsamfélög evrópskrar forsögu eru Mýkenumenningin og mínóísk menning sem blómstruðu á bronsöld. Frá þeim tíma eru elstu dæmin um notkun ritmáls í Evrópu.
Fornöld
thumb|right|Alexander mikli í [[orrustan við Issos|orrustunni við Issos.]] Klassísk fornöld hófst í Evrópu á 8. öld f.Kr. þegar borgríki þróuðust í Grikklandi og saga Rómaveldis hófst með stofnun Rómar 753 f.Kr. Útbreiðsla grískrar menningar náði hátindi sínum með landvinningum Alexanders mikla á 4. öld f.Kr. Rómaveldi lagði síðan undir sig leifar gríska heimsins og stóran hluta Evrópu. Á þjóðflutningatímanum hnignaði Rómaveldi, meðal annars vegna árása húna og germanskra þjóðflokka sem að lokum bundu endi á Vestrómverska keisaradæmið árið 476. Annars einkenndist síðfornöld af útbreiðslu Kristni, fyrst innan Rómaveldis og síðan út fyrir landamæri þess.
Miðaldir
Við fall Rómaveldis hófust miðaldir í sögu Evrópu. Á þessum tíma náði Austrómverska keisaradæmið yfir Suðaustur-Evrópu og hluta Litlu-Asíu. Frankar lögðu undir sig stóra hluta Evrópu og Frankaveldið náði hátindi sínum undir Karlamagnúsi um 800. Engilsaxar lögðu England undir sig skömmu eftir brottför Rómverja þaðan á 5. öld. Vald páfans í Róm óx samhliða því að þessar germönsku þjóðir tóku upp kristni. Síðasta skeið ármiðalda stóð víkingaöld yfir þegar norrænir menn réðust á ríkin sunnar í álfunni og lögðu undir sig hluta þeirra. Í kjölfarið risu nokkur hertogadæmi Normanna í sunnanverðri Evrópu á hámiðöldum. Krossferðirnar hófust sem svar við uppgangi Seljúktyrkja í Litlu-Asíu og árásum þeirra á Austrómverska veldið. Krossferðirnar leiddu til þess að Feneyjar og Genúa á Ítalíu urðu öflug sjóveldi.
thumb|right|Málverk af Kristófer Kólumbusi frá 1519 Innrás Mongóla í Evrópu hófst á 13. öld undir stjórn Djengis Khan. Þegar veldi Mongóla í Austur-Evrópu hnignaði reis Rússaveldi upp og lagði smátt og smátt undir sig stóran hluta Norður-Asíu næstu aldirnar. Árið 1453 féll Austrómverska keisaradæmið þegar Mehmet 2. Tyrkjasoldán lagði Konstantínópel undir sig. Tyrkir lögðu næstu ár undir sig stóra hluta Suðaustur-Evrópu. Endurheimt Spánar frá múslimskum konungum lauk þegar Ferdinand og Ísabella lögðu Granada undir sig árið 1492 sama ár og Kristófer Kólumbus kom til Ameríku. Á síðmiðöldum hófst endurreisnin þegar listræn viðmið og heimspekirit klassískrar fornaldar urðu grundvöllur nýrrar evrópskrar menningar.
Nýöld
Lok miðalda og upphaf nýaldar í sögu Evrópu eru miðuð við ýmis ártöl á 15. og 16. öld. Prentun bóka hófst í stórum stíl eftir að Gutenberg fann upp prentvélina. Prentlistin varð ein af stoðum siðaskiptanna og útbreiðslu mótmælendatrúar í Norður-Evrópu. Á landafundatímabilinu sigldu evrópskir landkönnuðir um allan heim og lögðu grunninn að landvinningum evrópsku konungsríkjanna í Afríku, Ameríku og Asíu næstu aldirnar. Á fyrri hluta 17. aldar stóð mannskætt Þrjátíu ára stríð yfir í Mið-Evrópu sem lauk með Vestfalíufriðnum árið 1648. Bæði Þrjátíu ára stríðið og Enska borgarastyrjöldin fólu í sér uppgjör milli mótmælenda og kaþólikka í Norður-Evrópu. Í evrópskum stjórnmálum festust í sessi hugmyndir um alþjóðasamskipti milli fullvalda ríkja og mikilvægi valdajafnvægis í álfunni og hugmyndin um að konungsvald skyldi takmarkað af kjörnum þingum (þingbundin konungsstjórn). Á sama tíma hófst vísindabyltingin með nýjum rannsóknartækjum og auknum áhuga á raunvísindum; stjörnufræði, líffræði og efnafræði.
Í kjölfar landafundanna lögðu sum Evrópuveldin undir sig stór svæði um allan heim og gerðust heimsveldi. Árið 1775 gerði ein af nýlendum enska heimsveldisins í Ameríku uppreisn og Bandaríki Norður-Ameríku voru stofnuð undir áhrifum upplýsingarinnar og nýrra hugmynda um stjórnarfar. Franska byltingin hófst 1789. Í kjölfarið fylgdu miklir umbrotatímar í Evrópu sem lyktaði með því að stærstur hluti meginlandsins varð hluti af Frakkaveldi undir stjórn Napoléons Bonaparte. Undir lok 18. aldar hófst iðnbyltingin í Englandi með þróun nýrra gufuvéla. Iðnbyltingin hafði gríðarleg áhrif á fólksfjöldaþróun og borgarmyndun í Evrópu næstu ár. Mikil fólksfjölgun og fátækt gat af sér fólksflótta til nýlendnanna.
Nútíminn
thumb|right|Breskir hermenn í Krímstríðinu Hugmyndir um stjórnarskrárbundið konungsvald og lýðræði lifðu áfram eftir að veldi Napóleons var hnekkt í upphafi 19. aldar. Á sama tíma varð til hugmyndin um sjálfsákvörðunarrétt þjóða. 19. öldin í Evrópu einkenndist því ekki síst af byltingum og sjálfstæðisbaráttu. Þýskaland og Ítalía urðu á þessum tíma sjálfstæð ríki. Á sama tíma var bændaánauð var afnumin víðast hvar, síðast í Rússlandi 1861. Á Balkanskaga hófst aftur sjálfstæðisbarátta gegn Tyrkjaveldi sem hafði hnignað smám saman aldirnar á undan. Barátta hinna risaveldanna um leifar Evrópuhluta Tyrkjaveldis leiddu til Krímstríðsins 1853 og einnig óbeint til Fyrri heimsstyrjaldarinnar 1914. Undir lok heimsstyrjaldarinnar hófst Rússneska byltingin sem kom kommúnistum til valda í Rússlandi og leiddi til stofnunar Sovétríkjanna.
Á millistríðsárunum áttu róttækar stjórnmálastefnur, kommúnismi og fasismi, miklu fylgi að fagna víða á meginlandi Evrópu. Kreppan mikla og afarkostirnir sem Þjóðverjum voru settir með Versalasamningunum 1919 urðu til þess að nasistar náðu völdum í Þýskalandi og komu þar á flokksræði líkt og á Ítalíu og í Rússlandi. Útþenslustefna Þjóðverja leiddi til Síðari heimsstyrjaldarinnar, mannskæðustu átaka mannkynssögunnar. Á endanum biðu Þjóðverjar ósigur og herir Bandaríkjanna, Bretlands og Sovétríkjanna lögðu lönd þeirra undir sig. Þessi stórveldi skiptu Evrópu síðan í áhrifasvæði eftir styrjöldina og talað var um járntjaldið sem skildi að áhrifasvæði Vesturlanda og Sovétríkjanna á tímum Kalda stríðsins.
Árið 1989 voru gerðar byltingar sem tókst að fella ríkisstjórnir margra kommúnistaríkja í Austurblokkinni og Sovétríkin sjálf liðuðust í sundur skömmu síðar. Evrópusambandið fékk í kjölfarið stóraukið vægi sem samstarfsvettvangur Evrópuríkja. Árið 1993 var Maastricht-sáttmálinn gerður sem kvað á um þrjár stoðir Evrópusambandsins og upptöku sameiginlegrar myntar, evrunnar. Evrópusambandið hefur síðan smám saman stækkað til austurs. Aðildarríki þess eru nú 27 talsins en voru aðeins 6 þegar Evrópubandalagið var stofnað árið 1957. Oft hefur þó reynt á þetta samstarf, eins og í skuldakreppunni sem reið yfir Evrópu í upphafi árs 2010.
Árið 2015 stóðu Evrópuríki frammi fyrir miklum flóttamannavanda.
Tímabil í sögu Evrópu
Aðferðir við að skipta sögu Evrópu í tímabil eru margar og umdeildar. Jafnvel þótt ólíkir höfundar noti sömu hugtökin yfir svipuð tímabil getur eins verið að þeir skilgreini þau á ólíkan hátt.
Vestur-Kasakstanfylki
Vestur-Kasakstanfylki (kasakska: Батыс Қазақстан облысы, rússneska: Западно-Казахстанская область) er fylki í Vestur-Kasakstan. Höfuðborg fylkisins er borgin Óral.
Maria Goeppert-Mayer
Maria Goeppert-Mayer (28. júní 1906 – 2. ágúst 1972) var þýsk-bandarískur eðlisfræðingur sem vann til Nóbelsverðlaunanna í eðlisfræði árið 1963 fyrir rannsóknir sínar á sviði kjarneðlisfræðinnar. Hún var önnur konan sem vann til verðlaunanna á eftir Marie Curie.
Æviágrip
Maria Goeppert-Mayer fæddist (undir nafninu Maria Göppert) í borginni Kattowitz, sem tilheyrði þá þýska keisaraveldinu en er nú í Póllandi. Þegar Maria var fjögurra ára flutti fjölskylda hennar til Göttingen, þar sem faðir hennar hafði fengið stöðu prófessors í barnalækningum við Georg-August-háskólann.
Eftir að Maria lauk grunnskólanámi skráði hún sig til þriggja ára undirbúningsnáms fyrir konur í einkaskóla sem rekinn var af kvenréttindasamtökum í borginni. Skólinn varð gjaldþrota stuttu eftir ósigur Þjóðverja í fyrri heimsstyrjöldinni en árið 1924 stóðst Maria inntökupróf í Georg-August-háskólann og hóf háskólanám í stærðfræði. Maria skipti síðar yfir í eðlisfræðinám að áeggjan prófessorsins Max Born.
Maria hóf doktorsnám í Göttingen-háskólanum árið 1928. Árið 1930 giftist hún Joseph Edward Mayer, bandarískum eðlisfræðingi sem hafði hlotið styrk frá Rockefeller-stofnuninni til rannsóknarnáms í Göttingen. Sama ár varði Maria doktorsritgerð sína, þar sem hún fjallaði á skammtafræðilegar líkur á tvíljósaútgeislun frá atómi þegar rafeind stekkur niður á innra hvel. Doktorsleiðbeinendur hennar voru Max Born og James Franck.
Maria flutti stuttu síðar ásamt eiginmanni sínum til Bandaríkjanna, þar sem Joseph hafði fengið stöðu við efnafræðideild Johns Hopkins-háskólans í Baltimore. Maria hlaut aðstoðarmannsstöðu við eðlisfræðideildina og fékk þannig aðgang að starfsemi deildarinnar. Hún vann ásamt Karl F. Herzfeld og skrifaði með honum greinar um eðlisefnafræði. Hún dvaldi í Göttingen sumrin 1931 og 1933 og skrifaði ítarlega grein um kristallasveiflur með Max Born.
Goeppert-Mayer flutti til New York árið 1939 ásamt eiginmanni sínum, sem hafði fengið stöðu við Columbia-háskóla. Þar starfaði hún meðal annars ásamt Harold Urey við rannsóknir á aðgreiningu úransamsæta og hvort hægt væri að skilja þær að með ljósefnavirkum hvörfum. Í háskólanum hóf hún einnig samstarf með Enrico Fermi, sem taldi hana á að reyna að segja fyrir um hvelamynstur og gildisrafeindir á óuppgötvuðum frumeindum sem liggja utar í lotukerfinu en úran.
Árið 1946 hlaut Goeppert-Mayer stöðu prófessors í kjarneðlisfræði við Chicago-háskóla. Í lok seinni heimsstyrjaldarinnar tók hún ásamt J. Hans D. Jensen, prófessor við Tækniháskólann í Hanover, þátt í rannsóknum á eðli kjarnamættisins til að útskýra fyrirbrigði eins og segulmætti, reglubundin minniháttar stökk í bindiorku og orkuróf gammageisla. Goeppert-Mayer og Jensen birtu niðurstöðugreinar sínar í tímaritinu Physical Review árið 1949 og útskýrðu þar að víxlverkum kjarnamættisins við samanlagðan spuna og brautarhverfiþunga stýrði því hvernig róteindir og nifteindir röðuðust í hvel.
Goeppert-Meyer og Jensen hlutu Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði fyrir rannsóknir sínar árið 1963 ásamt bandarísk-ungverska eðlisfræðingnum Eugene Wigner. Árið 1960 hlutu Maria og Joseph bæði prófessorsstöður við Kaliforníuháskóla í San Diego. Maria Goeppert-Meyer lést í San Diego árið 1972.
Adelges cooleyi
Adelges cooleyi er barrlúsartegund sem myndar gall í grenitrjám. Þær þurfa tvær tegundir til að ljúka lífsferlinum, sú seinni er döglingsviður.
Heimildir
More on the invasive woolly aphid species: and related pests
Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins
Aðalritari miðstjórnar Kommúnistaflokks Sovétríkjanna var embætti í sovéska kommúnistaflokknum sem varð valdamesta embætti miðstjórnar hans á síðustu árum þriðja áratugarins. Frá árinu 1929 var handhafi embættisins jafnan einnig hinn eiginlegi leiðtogi Sovétríkjanna í ljósi þess að embættið stýrði bæði Kommúnistaflokknum og ríkisstjórn Sovétríkjanna. Það var Jósef Stalín, sem varð aðalritari árið 1922, sem gerði embættið að þeirri valdastöðu sem það varð. Eftirmaður hans, Níkíta Khrústsjov, breytti nafni embættisins árið 1953 og kallaði sig fyrsta ritara flokksins en nafnbreytingin var dregin til baka árið 1966.
Embættið þróaðist út frá valdaminni stöðum innan flokksins. Þau embætti voru: Tæknilegur ritari (1917–1918), formaður ritararáðsins (1918–1919) og ábyrgðarritari (1919–1922). Á tíma þessara embætta var Vladímír Lenín leiðtogi flokksins en hann gegndi engu þessara embætta.
Saga embættisins
Í upphafi gegndi handhafi embættisins aðallega ritarastörfum. Embætti „ábyrgðarritara“ var síðan stofnað árið 1919 til þess að gegna stjórnar- og skipulagsstörfum. Árið 1922 var aðalritara Kommúnistaflokksins eingöngu ætlað að sjá um skipulags- og agamál innan flokksins og hafa yfirlit með flokksmeðlimum. Þegar Stalín tók við embættinu notfærði hann sér reglur flokksins til þess að breyta embættinu í embætti flokksleiðtoga og síðar leiðtoga Sovétríkjanna allra.
Á sjötta áratugnum hætti Stalín smám saman afskiptum af störfum ritararáðsins og lét Georgíj Malenkov að mestu um að stýra hópnum. Á 19. flokksþingi Kommúnistaflokksins árið 1952 endurskipulagði Stalín stjórn flokksins. Með milligöngu Malenkovs bað hann flokkinn um að létta af sér skyldum gagnvart ritararáðinu sökum aldurs. Flokksþingið hafnaði kröfu hans þar sem meðlimirnir voru ekki vissir um hvað Stalín gekk til. Að endingu leysti flokksþingið þó upp embætti aðalritarans, en Stalín var áfram einn af flokksriturunum og viðhélt æðstu stjórn flokksins.