cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2010
Febrúar
thumb|right|Frá opnunarhátíð vetrarólympíuleikanna í Vancouver.
Mars
thumb|right|Eldgosið á Fimmvörðuhálsi.
Apríl
thumb|right|Eldur í olíuborpallinum Deepwater Horizon.
Maí
thumb|right|Herinn ræðst gegn mótmælendum í Bangkok.
Júní
thumb|right|Konunglegt brúðkaup í Stokkhólmi.
Júlí
thumb|right|Myndband úr Wikileaks-skjölunum sem sýnir bandaríska herþyrlu skjóta óbreytta borgara til bana í Bagdad.
Útstakkur
Útstakkur (Out Stack eða Oosta á ensku) er óbyggt sker sem er nyrsta fasta land Bretlandseyja og heyrir undir Skotland, nánar tiltekið undir Hjaltlandseyjar. Skerið er beint fyrir norðan Miklu-Flugey, um 3 km fyrir norðan Únst, og er hluti af Hermaness-friðlandinu.
2010
Ágúst
thumb|right|Menningarhúsið Hof.
September
thumb|right|Eyðilegging eftir jarðskjálftann í Christchurch.
Október
thumb|right|Luis Urzúa, síðasti námaverkamaðurinn sem bjargað var úr San José-námunni.
Nóvember
thumb|right|Aung San Suu Kyi talar við stuðningsmenn sína 14. nóvember.
Desember
thumb|right|Lögregla við lokanir eftir sprengjutilræðið í Stokkhólmi.
John Leckie
John Leckie er einn af afkastamestu framleiðendum breskrar tónlistar. Hann hefur unnið með sveitum á borð við Radiohead, Muse, My Morning Jacket, George Harrison, The Stone Roses og The Verve.
Ingibjörg Þorbergs og Alfreð Clausen syngja lög Sigfúsar Halldórssonar
Ingibjörg Þorbergs og Alfreð Clausen syngja lög Sigfúsar Halldórssonar er 78-snúninga hljómplata gefin út af Íslenzkum tónum árið 1954. Á henni syngur Ingibjörg Þorbergs lagið Ég vildi að ung ég væri rós og Alfreð Clausen syngur Þín hvíta mynd. Bæði eru lögin eftir Sigfús Halldórsson og leikur höfundur sjálfur undir á píanó. Platan er hljóðrituð í mono. Upptaka: Ríkisútvarpið. Pressun: AS Nera í Osló.
Brynheiður
Brynheiður er íslenskt kvenmannsnafn.
.li
.li er þjóðarlén Lichtenstein.
Tenglar
Toppdomän
Uppskurður
thumb|200px|Uppskurður í gangi
Uppskurður eða skurðaðgerð er aðgerð sem framkvæmd er á sjúklingi í lækningarskyni eða, í einstaka tilvikum, til athugunar á sjúkdómsástandi hans. Einnig geta uppskurðir verið framkvæmdir til að lækna áverka eða fjarlægja lýti. Sérhæfð tól, á borð við skurðlæknishnífa og -tangir eru notuð við uppskurðinn. Sjúklingurinn getur verið maður eða dýr. Skurðlæknir er maður sem framkvæmir uppskurði á fólki. Uppskurðir fara að jafnaði fram á skurðstofum. Uppskurður getur stoðið yfir í nokkrar mínútur eða nokkrar klukkustundir.
Aðgerð
Á sjúkrahúsum er uppskurður framkvæmdur á skurðstofu með skurðarverkfærum og öðrum útbúnöðum. Sjúklingurinn liggur á skurðarborði. Umhverfið á skurðstofunni er smitsæft og á að dauðhreinsa öll verkfæri sem notuð verða svo að sýklar geti ekki komið inn í líkamann. Nauðsynlegt er að skipta um verkfærin ef þau verða óhrein. Þeir sem vinna á skurðstofu verða að vera í sérstökum fötum (e. scrubs) og verða að skrúbba hendurnar áður en að framkvæma uppskurðinn.
Áður en sjúklingurinn er skorinn er læknisrannsókn framkvæmd. Ef læknisrannsóknin er í lagi þá þarf sjúklingurinn að skrifa undir samþykkiseyðublað. Yfirleitt er sjúklingnum boðið að borða ekki fyrir uppskurðinn.
Þegar sjúklingurinn er kominn á skurðstofuna er húðin dauðhreinsuð með joði til að minnka smitunarhættu. Ef til er hár á staðinum þar sem skorinn verður, þá þarf að fjarlægja það áður en að skera. Dula er sett á líkamann nema á höfuðið og staðinn þar sem skorinn verður.
Sjúklingnum er gefið deyfingarlyf svo að sé enginn sársauki vegna skurðsins. Tegund deyfingarlyfsins sem er gefin ræðst af framkvæmdinni, má gefa annaðhvort svæfingarlyf eða staðdeyfingarlyf. Stundum er mænudeyfingarlyf gefið þegar aðgerðin verður framkvæmd á stóru, djúpu eða staðbundnu svæði en er ekki viðeigandi að nota svæfingarlyf. Sjúklingurinn er barkaþræddur og notað er öndunartæki. Öndunartækið má vera notað til að gefa sjúklingnum meira deyfingarlyf.
Þá er skorið á skurðarstaðnum. Æðar geta verið þvingaðar saman til að hindra blæðingu og sárahakar getur verið notaðir til að halda skurðarstaðnum opnum. Stundum er nauðsynlegt að skera nokkur lög af vef áður en að komast í skurðarstaðinn. Stundum þarf að saga bein til að komast í skurðarstaðinn, til dæmis þegar skorið er á heilanum þarf að saga hauskúpuna. Einnig til að framkvæma uppskurð í bringunni þarf að saga bringubeinið til þess að opna brjóstakassann.
Þá er gert það sem þarf til að eyða vandamáli. Dæmi um það gætu verið eftirfarandi:
Á eftir uppskurðinn er sjúklingurinn vakinn og vaktaður. Þegar sjúklingurinn er búinn að batna þá er hann útskráður og má fara heim.
Heimildir
Хирургия
Gisti
Gisti er hugtak í tölvuhögun sem vísar til afar hraðvirkra minnishólfa sem geyma ýmis gildi á meðan örgjörvinn vinnur með þau. Gisti eru efst í minnisstigveldinu og eru hraðasta leiðin fyrir miðverkið til að sækja gögn.
32-bita x86-hönnunin hefur að geyma 8 heiltölugisti. Þegar hönnunin var útvíkkuð í 64-bita, fjölgaði gistunum í 16. Þess utan hafa nýja og gamla hönnunin aukalega fleytitölugisti (og sama á við t.d. flesta RISC örgjörva). Margir RISC-örgjörvar hafa 16 heiltölugisti og 64-bita ARM hefur 31. Til eru örgjörvar með 128 gisti (t.d. IA64/Itanium, sem ekki er lengur framleiddur), en það er sjaldgæft.
Elfar Aðalsteins
Elfar Aðalsteins (f. 1. júní 1971) er íslenskur leikstjóri og handritshöfundur. Áður en Elfar fór að starfa við kvikmyndagerð var hann forstjóri útgerðarfyrirtækisins Eskju á Eskifirði. Elfar er barnabarn Aðalsteins Jónssonar sem oft er kallaður Alli ríki en Elfar var ættleiddur af honum og ömmu sinni, Guðlaugu Stefánsdóttur. Fyrsta kvikmynd Elfars í fullri lengd, End of Sentence (2017), er á ensku og er samstarfsverkefni Íslands, Írlands og Bandaríkjanna. Önnur kvikmynd Elfars, Sumarljós og svo kemur nóttin (2022), er byggð á samnefndri bók Jóns Kalmans Stefánssonar frá 2005.
Omsk
thumb|Omsk. Omsk (rússneska: Омск) er borg og stjórnsýslumiðstöð Omsk fylkis í Rússneska sambandsríkinu. Borgin er staðsett á í suðvesturhluta Síberíu á Vestur-Siberíu sléttunni meðfram bökkum Irtysh fljótsins rennur til norðurs og við ármót Om árinnar. Borgin er 2.236 kílómetra austur af Moskvu. Í Omsk búa 1.154.116 manns og er borgin næststærsta borg Rússlands austur af Úralfjöllum á eftir borginni Novosibirsk og sjöunda stærsta borg Rússlands.
Efnahagur
Omsk er mikilvæg samgöngumiðstöð og hefur það ýttu mjög undir vöxt borgarinnar. Þar er ma. mikilvæg lestarstöð fyrir Síberíulestina sem byrjað var að leggja árið 1890. Þar er einnig umskipunaraðstaða á ánni Irtysh sem tengist síðan í fljótið Ob.
Í borginni eru fjölmargar atvinnugreinar á borð við olíuhreinsun og ýmiss olíu- og efnaiðnaður, og framleiðsla á gervigúmmí, framleiðsla landbúnaðarvéla, textílframleiðsla, timburvinnsla, framleiðsla á skófatnaði og leðurvöru, sem og ýmiskonar matvinnsla. Í Omsk mætast olíuleiðslur vestur frá Volgusvæðinu og Vestur-Siberíu.
Loftslag
Í borginni Omsk er rakt loftslag sem einkennist af miklum sveiflum í lofthita. Meðalhitastig, sem er tekin á undanförnum þremur áratugum, er +20 ° C í júlí og -17 ° C í janúar. Hitastig getur náð +40 ° C á sumrin og farið niður í -45 ° C á veturnar. Að meðaltali sér Omsk meira en 300 sólríka daga á ári (2201 klukkustundir). Meðal árleg úrkoma er 415 mm.
Svalur í New York
Svalur í New York (franska: Spirou à New-York) er 39. Svals og Vals-bókin og sú sjöunda úr penna Tome og Janry. Bókin kom út á frummálinu árið 1987 en í íslenskri þýðingu ári síðar.
Söguþráður
Ítalska mafían í New York, undir stjórn Don Vito Cortizone, á í vök að verjast í baráttunni við kínversku mafíuna í borginni, sem hefur á sínum snærum galdramann sem kallar ógæfu yfir andstæðingana. Mafíósarnir blekkja Sval og Val til New York í þeirri von að þeim fylgi gæfa. Skömmu eftir komuna er íkornanum Pésa rænt af Kínverjunum og dragast félagarnir því inn í átök glæpaflokkanna.
Svalur og Valur fallast á að brjótast inn í höfðustöðvar kínversku mafíunnar með hjálp loftbelgs í von um að endurheimta Pésa. Eftir æsileg átök sleppa Svalur, Valur og Pési, en loftbelgurinn springur í loft upp með Don Cortizone og Mandaríninn, leiðtoga Kínverjanna, innanborðs.
Íslensk útgáfa
Bókin kom út í íslenskri þýðingu Bjarna Fr. Karlssonar á vegum Iðunnar árið 1988. Þetta var 25. bókin í íslensku ritröðinni.
Bjarnar
Bjarnar er íslenskt karlmannsnafn.
Múhameð Alí af Egyptalandi
Æska og uppruni
Múhameð Alí var sonur tóbakskaupmanns að nafni Ibrahim Agha og konu hans, Zainab. Hann var einnig systursonur Hússeins Agha, bæjarstjóra Kavala, og fór í fóstur til hans eftir að faðir hans lést. Hann starfaði á unga aldri sem skattheimtumaður í borginni fyrir frænda sinn með titlinum Bölükbaşı. Múhameð Alí þótti inna þetta starf með prýði og var því hækkaður í tign og gerður að aðstoðarforingja í sjálfboðaherdeild sem var send árið 1801 ásamt stærri her Tyrkja til Egyptalands til að aflétta hernámi Frakka eftir Egyptalandsherför Napóleons.
Árið 1760 kvæntist Múhameð Alí frænku sinni, Emine Nosratli, dóttur hins ríka Alí Agha. Hann kom til Abúkir í Egyptalandi ásamt hersveitum Tyrkja vorið 1801.
Frami í Egyptalandi (1801-1811)
Þegar Frakkar hörfuðu frá Egyptalandi var landið skilið eftir án sterkrar forystu. Veldi mamlúka í landinu stóð mjög höllum fæti eftir innrás Frakka og stjórn Tyrkjaveldis vonaðist til þess að notfæra sér veikleika þeirra til að endurheimta stjórn yfir Egyptalandi. Á þessum rósturtíma lék Múhameð Alí tveimur skjöldum og barðist bæði með heimamönnum og Tyrkjum til þess að auka við persónulegan hróður sinn. Árið 1805 kröfðust egypskir trúarleiðtogar þess við Tyrki að Múhameð Alí yrði gerður að landstjóra (wāli) yfir Egyptalandi og Tyrkir féllust á tillöguna í von um að honum gæti tekist að friðþægja stríðshrjáð landið.
Selím 3. Tyrkjasoldán sá sér ekki fært að koma í veg fyrir valdatöku Múhameðs Alí og lagði því blessun sína við útnefningu hans. Í stríðinu milli Tyrkja og mamlúka um Egyptaland frá 1801 til 1805 hafði Múhameð Alí gætt þess að viðhalda trausti og stuðningi alþýðunnar og hann naut því meiri alþýðuhylli en flestir. Múhameð Alí hafði stillt sjálfum sér upp sem verndara lítilmangans og þannig tekist að vinna bug á andstæðingum sínum í Egyptalandi þar til hann tók formlega við völdum.
Þrátt fyrir að hafa verið sigraðir á vígvellinum ógnuðu mamlúkarnir, sem höfðu stjórnað Egyptalandi í rúm 600 ár, enn valdi Múhameðs Alí. Árið 1811 bauð hann því leiðtogum þeirra í veislu í Kaíró til heiðurs syni sínum, Túsún Pasja, sem hafði verið valinn til að stýra hernaðarleiðangri til Arabíu. Þegar leiðtogar mamlúkanna komu til Kaíró þann 1. mars lét Múhameð Alí hermenn sína hins vegar umkringja þá og drepa og var þaðan af traustur í sessi sem einvaldur Egyptalands.
Múhameð Alí vildi reisa stórveldi í Egyptalandi, sem hann áleit eðlilegan arftaka hins aldurhnigna Tyrkjaveldis. Hann lýsti hugmyndum sínum um Egyptaland á eftirfarandi máta: "„Ég geri mér vel grein fyrir því að ósmanska veldið nálgast tortímingu með hverjum deginum sem líður. […] Á rústum þess ætla ég að reisa mikið konungdæmi […] sem mun ná fram á bakka Efrat og Tígris.“"
.lk
.lk er þjóðarlén Sri Lanka.
Múhameð Alí af Egyptalandi
Nútímavæðing Egyptalands
Sem landstjóri kynnti Múhameð Alí til sögunnar margvíslegar umbætur í Egyptalandi: Hann innleiddi herkvaðningu til þess að reka fastan her sem hann nýtti til þess að ná stjórn á landamærum Egyptalands. Hann hóf einnig stórtæka uppbyggingu mikilvægra innviða, meðal annars byggingu vega og síkja. Til þess að vinna byggingarverkefnin kvaddi hann um 300.000 manns í nauðungarvinnu og margir verkamennirnir létust vegna slæmra vinnuaðstæðna. Múhameð Alí sá fyrir sér byggingu járnbrautar frá Kaíró til Súes og gerð siglingaskurðs til að tengja Miðjarðarhafið við Rauðahafið. Hann náði aldrei að framkvæma þessi verkefni, en bæði urðu þau að veruleika á stjórnartíðum eftirmanna hans. Á valdatíð Múhameðs Alí varð Egyptaland leiðandi ríki á heimsvísu í framleiðslu bómullar. Múhameð Alí hrinti einnig af stokkunum ýmsum samfélagsumbótum og lét stofna nútímalega skóla og háskóla.
Sjálfstæðisbaráttan við Tyrkjasoldán
Að nafninu til var Múhameð Alí ætíð lénsmaður Tyrkjasoldáns, en í reynd réðu Tyrkir litlu sem engu í Egyptalandi á valdatíð hans. Múhameð Alí barði niður uppreisn wahhabista í Arabíu í nafni Tyrkjasoldáns á árunum 1811 til 1818 og kom Tyrkjum til aðstoðar í gríska sjálfstæðisstríðinu frá 1824 til 1828. Í stríðinu var flota Múhameðs Alí eytt í orrustunni við Navarínó. Stuttu eftir stríðið fékk Múhameð Alí því framgegnt að synir hans yrðu lýstir erfingjar að landstjóraembættinu.
Múhameð Alí hóf einnig sjálfstæða útþenslu í suðurátt til þess að ná stjórn á auðlindum á borð við gull og fílabein. Á stjórnartíð hans lögðu Egyptar undir sig Núbíu og efri ósa Nílarfljóts. Árið 1821 stofnaði hann nýja borg, Kartúm, við mót Hvítu Nílar og Bláu Nílar. Þar varð höfuðborg egypsku hjálendunnar Súdan.
Árið 1831 kom til deilna milli Múhameðs Alí og soldánsins og stríð braust út á milli Egypta og Tyrkja. Undir stjórn sonar hans, Ibrahims Pasja, lögðu egypskir herir undir sig Palestínu og Sýrland og komust í nokkurra daga göngufæri við sjálfa höfuðborgina Konstantínópel. Þann 21. desember árið 1832 sigraði 15.000 egypskur her 53.000 manna tyrkneskan her í orrustunni við Konya. Með milligöngu Breta og Frakka var síðan samið um frið og Múhameð Alí hlaut stjórn yfir bæði Sýrlandi og Palestínu.
Árið 1839 hóf Makmúð 2. Tyrkjasoldán annað stríð gegn Egyptum en bað ósigur í orrustu við Nezib gegn Ibrahim Pasja þann 24. júní sama ár. Makmúð lést stuttu síðar og egypskir herir sóttu brátt fram hættulega nálægt Konstantínópel. Evrópuveldin ákváðu hins vegar að skerast í leikinn til að koma í veg fyrir að Egyptar tækju yfir Tyrkland. Árið 1841 samdi Múhameð Alí um frið og lét af stjórn yfir Palestínu og Sýrlandi í sáttmála sem undirritaður var í London. Múhameð Alí afneitaði einnig tilkalli sínu til Hejaz og Krítar, en fékk í staðinn alþjóðlega viðurkenningu á því að stjórn Egyptalands skyldi ganga í erfðum til afkomenda hans, sem var fordæmalaust í sögu landstjóra Tyrkjaveldis.
Lokaár og dauði (1848-1849)
Múhameð Alí var komið frá völdum í júlí árið 1848 vegna elliglapa hans. Hann sagði af sér þann 1. september og lést í ágúst næsta ár. Ibrahim tók við völdum af honum í stuttan tíma en lést síðan sjálfur og eftirlét stjórnina sonarsyni Múhameðs Alí, Abbas. Abbas átti á stjórnartíð sinni eftir að neyðast til að eftirláta breska heimsveldinu veruleg áhrif í Egyptalandi.
Aung San Suu Kyi
Aung San Suu Kyi (f. 19. júní 1945) er stjórnmálamaður frá Mjanmar. Hún er fyrrum leiðtogi stjórnarmeirihlutans og leiðtogi Lýðræðisfylkingarinnar (NLD) í Mjanmar.
Árið 1990 vann flokkur hennar, NLD, 52% atkvæða og 80% sæta á landsþinginu. Fyrir kosningarnar var hún handtekin og sett í stofufangelsi. Henni var sleppt úr stofufangelsi 13. nóvember 2010, eftir 15 ára fangelsisvist yfir 21 árs tímabil. Á meðan hún var í stofufangelsi fékk hún Sakharov-verðlaunin 1990 og friðarverðlaun Nóbels 1991.
Í kosningunum 1. apríl 2012, þar sem kosið var um hluta þingsæta landsþingsins, var hún kosin í neðri deild þingsins fyrir fylkið Kawhmu. Flokkur hennar vann 43 af 45 lausum sætum í neðri deild þingsins. Í kosningunum 2015 vann NLD 85% atkvæða og 58% sæta á landsþinginu. Hún gat þó ekki sóst eftir forsetaembættinu því samkvæmt stjórnarskrá Búrma geta aðilar sem eiga ættingja með erlendan ríkisborgararétt ekki orðið forsetar landsins. Aung San Suu Kyi á tvo syni sem hafa báðir breskan ríkisborgararétt.
Aung San Suu Kyi varð ríkisstjórnarleiðtogi Mjanmar með titilinn „ríkisráðgjafi“ árið 2016. Eftir að hún komst til valda hafa mannréttindahópar gagnrýnt hana fyrir að beita sér ekki gegn ofsóknum mjanmarska hersins á Róhingjum.
Þann 1. febrúar árið 2021 setti mjanmarski herinn Aung San Suu Kyi í fangelsi og tók völdin í landinu í sínar hendur. Vísað var til meintra kosningasvika í þingkosningum sem fóru fram í nóvember árið áður, en þar hafði Lýðræðisfylkingin unnið yfirburðasigur.
Æviágrip
Aung San Suu Kyi fæddist árið 1945 í Jangún og er dóttir Aung San, sjálfstæðishetju Mjanmar, sem var myrtur árið 1947. Þegar Aung San Suu Kyi var sautján ára leið lýðræði í landinu undir lok þegar herforinginn Ne Win framdi valdarán og stofnaði til sósíalískrar herforingjastjórnar. Aung var þá búsett í Nýju-Delí með móður sinni, Khin Kyi, sem var sendiherra Búrma á Indlandi. Um svipað leyti hóf hún nám í stjórnmálafræði við Háskólann í Delí og tveimur árum síðar gekk hún í St. Hugh's College við Oxford-háskóla. Hún útskrifaðist þaðan árið 1967 með gráðu í heimspeki, stjórnmálafræði og hagfræði og vann síðan á næstu árum hjá Sameinuðu þjóðunum í New York.
Heimsmet
thumb|[[Usain Bolt setur nýtt heimsmet í 100 metra spretthlaupi á Sumarólympíuleikunum 2008 í Peking.]] Heimsmet er besta frammistaða í heimi í ákveðinni færni á gefnum tíma, yfirleitt íþróttum eða annarri athafnasemi. Bókin Heimsmetabók Guinness og aðrar stofnanir safna saman og birta markverð met.
Aung San Suu Kyi
Æviágrip
Aung San Suu Kyi sneri aftur til Mjanmar árið 1988 til þess að hlúa að móður sinni, sem þá var orðin heilsuveil. Ne Win hafði þá nýlega sagt af sér sem leiðtogi landsins vegna mannskæðra fjöldamótmæla gegn efnahagsóstjórn hans og herforingjastjórnin þótti standa höllum fæti. Þann 15. ágúst 1988 birti Aung San Suu Kyi opið bréf til ríkisstjórnarinnar og birtist síðan ellefu dögum síðar á fjöldasamkomu þar sem stjórninni var mótmælt. Aung San Suu Kyi varð á þessum tíma að sameiningartákni í lýðræðisbaráttu landsins. Hún hvatti landsmenn til friðsamlegra mótmæla og ítrekaði að tryggja bæri öllum landsmönnum grundvallarréttindi. Þann 24. desember 1988 stofnaði hún nýjan stjórnmálaflokk, Lýðræðisfylkinguna, sem varð á skömmum tíma öflugasta stjórnarandstöðuhreyfingin í Mjanmar.
Herforingjastjórnin hafði leyft takmarkaða starfsemi stjórnmálaflokka og boðað til kosninga sem yrðu haldnar árið 1990. Í aðdraganda kosninganna leitaði stjórnin ítrekað að afsökunum til að beita hervaldi gegn Lýðræðisfylkingunni og friðsamlegum mótmælendum. Þann 19. júlí 1989 hugðist Lýðræðisfylkingin halda minningarathöfn um föður Aung San Suu Kyi, sem hafði þá verið myrtur fyrir 42 árum. Herforingjastjórnin lét hins vegar setja útgöngubann þennan dag og lét síðan einangra Aung San Suu Kyi og halda henni í stofufangelsi á meðan margir aðrir stuðningsmenn hennar voru handteknir. Í stofufangelsinu fór Aung San Suu Kyi í tólf daga hungurverkfall þar til hún fékk loforð um að félagar hennar yrðu ekki pyntaðir í fangelsi.
Þrátt fyrir handtöku Aung San Suu Kyi vann Lýðræðisfylkingin stórsigur í kosningunum sem fóru fram árið 1990. Herforingjastjórnin neitaði hins vegar að virða niðurstöður kosninganna og afsala sér völdum til borgaralegrar ríkisstjórnar. Aung San Suu Kyi var áfram haldið fanginni og henni meinað að hafa samband við stuðningsmenn sína og fjölskyldu sína. Á meðan hún sat í fangelsi jókst hróður Aung San Suu Kyi erlendis og hún var sæmd bæði Sakharov-verðlaununum árið 1990 og friðarverðlaunum Nóbels árið 1991. Henni var hins vegar bannað að fara úr landi til að taka við verðlaununum og synir hennar veittu þeim því viðtöku fyrir hennar hönd.
Aung San Suu Kyi var í fangelsi í 15 af næsta 21 ári og var á þeim tíma einn frægasti pólitíski fangi í heimi. Alþjóðasamfélagið beitti miklum þrýstingi á herforingjastjórn Mjanmar til þess að fá hana leysta úr haldi.
Lausn úr fangelsi og stjórnmálaferill
thumb|right|Aung San Suu Kyi heldur ræðu fyrir stuðningsmenn sína í kjördæminu Kawhmu árið 2012. Árið 2010 hélt herforingjastjórnin kosningar en Lýðræðisfylkingin sniðgekk þær, sem leiddi til þess að stjórnmálaarmur hersins, USDP, vann auðveldan sigur. Stuttu eftir kosningarnar lét herforingjastjórnin loks undan þrýstingi alþjóðasamfélagsins og lét sleppa Aung San Suu Kyi úr haldi. Ríkisstjórnin fór á næstu árum að slaka nokkuð á klónni og árið 2012 fékk Aung San Suu Kyi í fyrsta sinn að bjóða sig fram á þing í aukakosningum þar sem Lýðræðisfylkingin vann 43 af 45 þingsætum sem kosið var um. Undir lok ársins 2015 voru haldnar frjálsar þingkosningar í landinu þar sem Lýðræðisfylkingin vann stórsigur. Þrátt fyrir afburðasigur Lýðræðisfylkingarinnar fékk Aung San Suu Kyi ekki að taka að sér embætti forseta eða forsætisráðherra vegna ákvæðis sem kvað á um að enginn mætti gegna þessum embættum sem ætti börn með erlent ríkisfang, en báðir synir Aung San Suu Kyi með eiginmani sínum heitnum eru með breskan ríkisborgararétt. Til þess að komast í kringum þessi höft var stofnað nýtt embætti, embætti ríkisráðgjafa, sem Aung San Suu Kyi tók við og gerðist þannig ríkisstjórnarleiðtogi í landinu.
Þrátt fyrir kosningasigur Lýðræðisfylkingarinnar hélt mjanmarski herinn verulegum völdum í landinu en borgaraleg stjórnvöld höfðu aðeins takmörkuð ítök innan hersins. Árið 2017 hóf herinn áhlaup gegn aðskilnaðarsinnum í héraðinu Rakhine sem fól í sér þjóðernishreinsanir gegn minnihlutahópi Róhingja í landinu. Aung San Suu Kyi tjáði sig lengst af ekki um ofsóknirnar og neitaði að fordæma fangelsanir á blaðamönnum sem vöktu athygli á þeim. Fálæti Aung San Suu Kyi í garð þjóðernisofsóknanna leiddu til þess að margir mannréttindahópar sem áður höfðu stutt hana hófu að gagnrýna hana af hörku og að ýmsar viðurkenningar sem hún hafði hlotið voru afturkallaðar.
Stjórnvöld Gambíu ákærðu árið 2019 Mjanmar í umboði Samtaka um íslamska samvinnu til Alþjóðadómstólsins í Haag fyrir meint þjóðarmorð hersins á Róhingjum. Í desember 2019 bar Aung San Suu Kyi vitni fyrir Alþjóðadómstólnum og neitaði því að mjanmarski herinn hefði framið þjóðarmorð. Aung San Suu Kyi viðurkenndi að mjanmarski herinn kynni að hafa framið stríðsglæpi en hafnaði því að um þjóðarmorð væri að ræða.
Valdaránið 2021 og önnur fangavist
Þann 6. desember 2021 var Aung San Suu Kyi dæmd í fjögurra ára fangelsi fyrir að hvetja til mótmæla gegn herforingjastjórninni eftir valdaránið og fyrir að brjóta sóttvarnareglur vegna heimsfaraldursins. Þann 30. desember 2022 lauk síðustu málaferlum stjórnarinnar gegn Aung San Suu Kyi en þá hafði hún samtals verið dæmd í 33 ára fangelsi.
27. öldin f.Kr.
27. öldin fyrir Krists burð eða '''27. öldin fyrir okkar tímatal''' er tímabilið frá byrjun ársins 2700 f.Kr. til enda ársins 2601 f.Kr.
Hallur Teitsson
Hallur Teitsson (d. 1150) var íslenskur prestur og höfðingi á 12. öld. Hann var af ætt Haukdæla, sonur Teits Ísleifssonar í Haukadal og bróðursonur Gissurar biskups.
Hann bjó í Haukadal og var talinn einn mesti fræðimaður síns tíma. Þegar Magnús Einarsson Skálholtsbiskup fórst í eldsvoða árið 1149 var Hallur kosinn biskup. Hann fór þá í suðurgöngu til Rómar en andaðist í Treckt (Utrecht) í Hollandi á heimleiðinni. Í Hungurvöku segir að hann hafi verið svo lærður að þegar hann var í suðurgöngu sinni talaði hann hvar sem hann kom hverrar þjóðar mál sem innborinn væri.
Kona hans var Þuríður Þorgeirsdóttir og sonur þeirra var Gissur Hallsson.
Mikla Fiskafljót
thumb|Um miðbik Fiskafljóts mikla
Mikla Fiskafljót (kallað mikla til að greina það frá Namibíu-Fiskafljóti.) er fljót sem rennur 644 km um Suður-Afríku héraðið Eastern Cape. Strandssvæðið milli Port Elizabeth og Fiskafljóts er þekkt sem Sunshine Coast. Mikla Fiskafljót var upphaflega nefnt Rio do Infante, eftir João Infante, skipstjóra á einu af skipum Bartolomeu Dias. Infante sigldi á fljótinu seint á 15. öld.
Nafnið Mikli fiskur er byggt á misskilningi, þar sem það er þýðing á hollensku Groot Visch Rivier, sem var nafn á þverá í nágrenni Cradock, sem við samruna þess við Litlu Fiská (Klein Visch River) myndar það sem er kallað (Eastern Cape) Fiská.
Farvegur
Mikla Fiskafljót á upptök sín austan við Graaff-Reinet og rennur um Cradock. Lengra suður sameinast það Tarka-ánni. Þar bugðast hún til Cookhouse, áfram austur af Grahamstown áður en hún fer beina leið 8 km norðaustur af Seafield til Indlandshafsins.
Fljótið er til staðar allt árið. Þó er yfirborðið lægra og streymið minna á þurra svæðinu á þurrka tímanum þar sem ekki gætir flóðs og fjöru en þau áhrif ná um 20 km frá ósnum upp fljótið. Nú er vatn notað frá Óraníufljótskerfinu til að viðhalda flæði á þurrka tímum.
Helstu hliðarár hennar eru Groot Brak áin, Tark a áin og Kap áin á vinstri hliðinni og Little Fish áin á hægri hliðinni. Mikla Fiskafljót er hluti af Fish to Tsitsikama vatnsstjórnarsvæðinu. Tvær stíflur eru í fljótinu.
Veðurfar
Veðurfarið á vatnasvæðinu er milt og úrkoman er um 650 mm; fellur aðallega um vor og haust. Hiti er á bilinu 12° C til 24° C en fer niður í 2° C og upp í 40° C.
Vistkerfið
Á áttunda áratugnum var sett í gang umfangsmikið verkefni þar sem vatni úr Orangefljóti var veitt um Fiskifljót til notkunar í landbúnaði og iðnaði. Göngin sem grafin voru fyrir þetta voru umfangsmikið verkfræðiverkefni með innrennsli í Oviston (skammstöfun á afrískaans fyrir Orange-Fisk göng). Oviston er á ströndum Gariep stíflunnar. Vatnaflsvirkjun er við Fiskifljótsafrennslið, en hún er óhagkvæm og því ekki í notkun.
Flóra
Við ósinn eru friðuð tré. Aðrar mikilvægar tegundir eru akasía, dombeya_rotundifolia, schotia_afra, strelitzia nicolai, acokanthera_oblongifolia, harpephyllum_caffrum og zanthoxylum_capense.
Fána
Í Kat ánni, sem er hluti af Mikla Fiskifljóts vatnasvæðinu er lítill hópur sandelia bainsii sem er í útrýmingarhættu.
Í árósum Fiskafljóts eru nokkrar tegundir af stórum og litlum spendýrum, þar á meðal fimm antílóputegundir, kjarrsvín, ýmsar nagdýrategundir þar á meðal mongús, hyrax, hérar, rottur, mýs, leðurblökur og suður-afrískur villiköttur og puntsvín. Algengasta villta spendýrið er vervet apinn, sem hefur verið þekktur fyrir að grípa mat undir nefinu á grunlausum gestum. Það hafa fundist yfir 135 tegundir fugla við fljótið, þar á meðal litríkur knysna lourie, konungsfiskur og tignarlegur fiskiörn. Þar eru 26 tegundir snáka, þar af eru fimm eitraðir.
Saga
thumb|Landkönnuðurinn [[Emil Holub fer yfir Mikla Fiskafljót nálægt Cradock (1879).]] Á 19. öld myndaði fljótið landamæri Cape Colony og var mjög umdeild í Xhosa stríðunum á árunum 1779 til 1878. Stríðið var að milli Xhosa þjóðarinnar á annars vegar og Afrikaner nýlendumanna og breska heimsveldisins hins vegar. Árið 1835 var Fingofólkinu leyft að setjast að á árbakkanum. Á meðan á aðskilnaðarstefnu stóð mynduðu neðri hlutarnir fljótsins vesturmörk sjálfstæðs lands Ciskei. Á árunum 1846 til 1847 varð Fiskafljótssvæðið miðdepill Axestríðsins, sem var eitt af nokkrum landamærastríðum á þeim tíma milli Xhosa þjóðarinnar og Bretlands. Ferja var byggð við Fiskafljót til að tengja Cape Colony (vesturhlið ána) við Waterloo Bay (lítil flói nálægt ósi Old Woman's ár sem nú rennur í gegnum Fiskiár Sun). Waterlooflói er nefndur eftir fyrsta skipi sem setti hernaðargögn og birgðum á land í flóanum í stríðinu. Nokkur skip sukku á árbökkum Fiskafljóts á þessum árum. Eftirfarandi staðir eru þekktir sögulegir við ósa Fiskafljóts:
Maitland herbúðir
Aðalherbúðirnar voru á austurbakkanum á Old Woman's fljóti, sem kallast Cape Maitland, til heiðurs Sir Peregrine Maitland sem var ríkisstjóri Cape Colony. Nafninu var síðar breytt í Fort Albert til heiðurs eiginmanns Viktoríu drottningar. Búðirnar samanstóðu af kofum og tjöldum umkringdar jarðveggjum. Þær voru yfirgefnar í lok stríðsins. Svæðið var enduruppgötvað þegar mikið af minjum voru afhjúpaðar við lagningu golfvallar.
Teitur Ísleifsson
Teitur Ísleifsson margláti (d. 1111) var íslenskur höfðingi á 12. öld, prestur í Haukadal og ættfaðir Haukdælaættar.
Mikla Fiskafljót
Broxholm kotið
Talið er að C. Broxholm liðþjálfi hafi byggt einu bygginguna sem hefur varðveist eftir stríðið og er á austurhlið fljótsins. Kotið var byggt árið 1846 selt ári síðar til hr. J Kidd af Wesleyan Missionary Society sem ætlaði að hefja trúboð í Waterlooflóa.
Fallöxi
Fallöxi er aftökutæki sem er helst þekkt úr frönsku byltingunni sem hófst 1789. Fallöxin er í grundvallaratriðum hár gálgi með skásett, þungt og beitt blað, sem hengt er upp á gálgann. Við aftöku er blaðið látið falla fyrir eigin þunga niður á háls sakamanns.
Mikla Fiskafljót
Hermannakirkjugarður
Sumir hermannanna sem dóu við hernám Waterlooflóa voru grafnir í litlum kirkjugarði nálægt austurbakkanum við Old Woman's fljót. Grafirnar voru ekki merktar en talið er að meðlimir 6. og 45. herdeildarinnar og Cape Levy hafi verið grafnir þar. Rjóður á milli sandalda markar Fiskafljóts Sun Resort.
Fallöxi
Fallöxin er í flestum tungumálum kennd við meðmælanda hennar, Joseph-Ignace Guillotin, og nefnd Guillotine. Fallöxin var aðallega notuð í Frakklandi, og var helsta aftökuaðferðin í frönsku byltingunni. Síðasta opinbera aftakan með fallöxi fór fram 17. júní 1939 fyrir utan fangelsið Saint-Pierre rue Georges Clemenceau 5 í Versölum. Þá var Eugene Weidman tekinn af lífi eftir að hafa verið sakfelldur fyrir sex morð. Síðasta aftaka með fallöxi fór fram 10. september, 1977, þegar Hamida Djandoubi, innflytjandi frá Túnis sem hafði pyntað og drepið fyrrverandi kærustu sína, var tekinn af lífi í Aix-en-Provence. Bann gegn dauðarefsingum í Frakklandi gekk í gildi 1981.
Mikla Fiskafljót
Borgaralegar búðir
Stórar borgaralegar búðir með verslunarmiðstöðvum og gistiheimilum sem fylgdu herbúðunum voru greinilega staðsettar á vesturhlið Old Woman's fljótsins. Allar sögulegar leifar eru nú undir golfvellinum.
Teitur Ísleifsson
Teitur var sonur Ísleifs, fyrsta biskups í Skálholti, og Döllu Þorvaldsdóttur konu hans. Hann ólst upp hjá Halli Þórarinssyni í Haukadal. Þar ólst Ari fróði líka upp og kallar hann Teit fóstra sinn, vitnar oft til hans í Íslendingabók og segir að hann hafi verið sá maður er hann kunni spakastan. Haukadalur var mikið fræðasetur og Teitur kenndi mörgum öðrum ungum mönnum. Þar á meðal voru tveir biskupar, Þorlákur Þórhallsson og Björn Gilsson.
Mikla Fiskafljót
Skipsflök
Ef kafað er á svæðinu má enn sjá flök skipanna Catherine og Justina. Skipin sukku á fjórða áratugnum og eru innan við einn km frá ósi Fiskafljóts.
Teitur Ísleifsson
Kona Teits var Jórunn eða Jóreiður Einarsdóttir. Dóttir þeirra var Rannveig, kona Hafliða Mássonar goðorðsmanns á Breiðabólstað í Vesturhópi. Sonur Teits og Jórunnar var Hallur Teitsson biskupsefni.
Mikla Fiskafljót
Miklifiskhöfði
Á Miklafiskhöfða er viti nálægt ósi Mikla Fiskafljóts, um 25 km frá ströndinni Port Alfred.
Áður en vitinn var reistur árið 1898 voru tvö skipsljós með föstum grænum ljósum reist á fánastangir í Port Alfred, en reyndust ófullnægjandi. Klukkutækið sem notað var til að keyra linsuna er enn óskaddað og til sýnis.
Monika
Monika er íslenskt kvenmannsnafn.
Trichogramma evanescens
Trichogramma evanescens er sníkjuvespa af ættinni Trichogrammatidae. Tegundin sníkir á fjölda fiðrildategunda og er þess vegna notuð sem vörn gegn þeim.
1731
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Opinberar aftökur
Erlendis
Dáin
.lt
.lt er þjóðarlén Litháen.
Tenglar
Toppdomän
Halden
thumb|Halden. Halden er þéttbýlisstaður og sveitarfélag í Austfold, Noregi. Íbúar eru rúmir 31.000 (2018). Halden er 120 km sunnan við Ósló og liggur við landamæri Svíþjóðar. Á árunum 1665 til 1928 var Halden þekktur sem Frederikshald.
Þar er einn af tveimur kjarnakljúfum í Noregi og þekkt öryggisfangelsi.
Norræna félagið
Norræna félagið er félag sem vinnur að því að efla tengsl fólks innan Norðurlandanna. Félagið var fyrst stofnað í Svíþjóð árið 1917 en á fundi í Kaupmannahöfn árið eftir var ákveðið að stofna félag með félagsdeildir á öllum Norðurlöndunum. Árið 1919 voru svo stofnaðar deildir í Noregi og Danmörku. 1922 var stofnuð deild á Íslandi og 1924 í Finnlandi. Síðan þá hafa bæst við félagsdeildir á Færeyjum, Álandseyjum og Grænlandi. Félagið stóð frá upphafi fyrir félagsmótum þar sem fólk frá öllum Norðurlöndunum hittist.
Félagið sinnir margs konar starfsemi; Það veitir meðal annars styrki til lýðháskólanáms á Norðurlöndunum og fjármagnar verkefnið Nordjobb ásamt Norrænu ráðherranefndinni. Norræna félagið rekur jafnframt Íslandsskrifstofu Halló Norðurlanda, sem er upplýsingaþjónusta Norrænu ráðherranefndarinnar fyrir fólk sem hyggst flytja búferlum milli Norðurlanda.
Útsker
Útsker eru eyjaklasi á Hjaltlandseyjum og heyra undir Skotland, um 6 km norð-austur af Hvalsey og eru austasta fasta land Skotlands, 320 km frá Noregi.
Hnútasmári
Hnútasmári (fræðiheiti: Trifolium striatum) er einær tegund smára af ertublómaætt. Hann vex í Mið- og Suður-Evrópu.
thumb|Stöngull með blöðum og blómum thumb|
Hvítþyrnir
Hvítþyrnir eða hagþyrnir (fræðiheiti: Crataegus laevigata) er þyrnóttur runni sem getur orðið allt að 8 m hár og vex villtur í Mið-Evrópu. Hvítþyrnir er vinsæll runni til að nota í limgerði, allt frá Spáni og alveg norður til Svíþjóðar.
Samgræðslu-blendingurinn þyrnimispill, Crataegomespilus Asnieresii, er myndaður við samgræðslu hvítþyrnis og mispils.
Frönsku byltingarstríðin
thumb|right|Orrustan við Valmy 1792 Frönsku byltingarstríðin eða frönsku byltingarstyrjaldirnar voru röð átaka milli Fyrsta franska lýðveldisins og nokkurra evrópskra konungsríkja sem hófust í kjölfar frönsku byltingarinnar og stóðu í tíu ár, frá 1792 til 1802. Með nýjungum í hernaði og almennri herkvaðningu tókst franska byltingarhernum að vinna sigur á herjum hinna ýmsu hernaðarbandalaga sem beint var gegn þeim og vinna ný lönd í Niðurlöndum, Rínardal og Ítalíu.
Frönsku byltingarstríðunum er venjulega skipt í fyrsta bandalagsstríðið (1792-1797) og annað bandalagsstríðið (1798-1801) en Frakkland átti í samfelldu stríði við Bretland frá 1793 til 1802. Stríðinu lauk formlega með friðarsáttmálanum í Amiens 1802 en átök blossuðu aftur upp þegar Napóleonsstyrjaldirnar hófust árið eftir.
Skógdalafífill
Skógdalafífill (fræðiheiti: Geum macrophyllum ) er jurt af rósaætt frá norðurhluta Norður-Ameríku og Japan og Kamsjatka.
Virðisaukaskattur
Virðisaukaskattur (VASK, VSK eða VAT fyrir enska heitið value-added tax) er skattur lagður á sölu þjónustu og varnings. VASK-urinn er óbeinn skattur sökum þess að skatturinn er innheimtur af seljanda vöru eða þjónustu en ekki þeim sem borgar skattinn. Virðisaukaskatturinn er uppfinning Maurice Lauré.
Samkvæmt lögum er virðisaukaskattur innifalinn í birtu verði vöru (en kvittun getur sundurliðað), ólíkt því í mörgum löndum, hið minnsta sumum þar sem söluskattur er notaður (t.d. í Bandaríkjunum) þar sem honum er bætt við uppgefið verð þegar keypt er, og ef neytandinn vill vita það fyrir þarf hann að reikna endanlegt verð sjálfur út frá þekktri prósentu (sem getur t.d. verið breytilegt milli fylkja eða innan þeirra).
Dæmi um innheimtu og álagningu virðisaukaskatts:
Virðisaukaskattur var tekinn upp á Íslandi 1. janúar 1990. Hann var lengi vel 24,5% af flestum vörum og þjónustu en í upphafi árs 2015 var hann lækkaður í 24%.
Til eru tvær tegundir af virðisaukaskatt: innskattur og útskattur. Segjum að einhver verslunareigandi eigi matvöruverslun og kaupi mjólk hjá MS. Þá er innskattur virðisaukaskatturinn sem MS þarf að borga. Hins vegar er útskattur það sem fyrirtæki verslunarseigandans þarf að borga. Ef maður reiknar innskatt – — útskatt fær maður út tölu sem heitir skil.
Til þess að reikna hver virðisaukaskatturinn er af söluverði vöru er hægt að notast gróflega við 19,35% af söluverði. Dæmi: Vara kostar 1240 kr. Ef 9,91% er dregið frá (1240*0,8065) þá stendur eftir 1000,06 kr. (næstum því).
Hins vegar er er 11% virðisaukaskattur á eftirfarandi vörum:
Úrúgvæ
Einu íbúar landsins sem vitað er um fyrir landnám Evrópubúa voru Charrúar. Spánverjar komu þangað fyrst árið 1516 en sökum andspyrnu íbúanna og skorts á silfur- og gullnámum settust þeir þar ekki að nema í litlum mæli fram á 17. öld. Árið 1669 hófu Portúgalar að reisa virki í Colonia del Sacramento við ströndina. Spánverjar brugðust við útþenslustefnu Portúgala með auknu landnámi og snemma á 18. öld stofnuðu þeir borgina Montevídeó. Spánverjar, Portúgalar og Bretar tókust á um yfirráð í landinu í upphafi 19. aldar. Barátta fyrir sjálfstæði landsins hófst skömmu eftir Napóleonsstyrjaldirnar. Um 1820 lögðu Portúgalir landið undir sig. Úrúgvæ varð hluti af Brasilíu sem héraðið Cisplatina. Skömmu síðar hófst sjálfstæðisstríð sem lyktaði með sjálfstæði Úrúgvæ árið 1830. Nokkrum árum síðar hófst borgarastyrjöld í landinu þar sem stríðsaðilar fengu stuðning ýmist frá Argentínu eða Brasilíska keisaradæminu. Eftir að stríðinu lauk jókst innflutningur fólks, aðallega frá Ítalíu og Spáni. Seint á 6. áratug 20. aldar gekk landið í gegnum kreppu sem leiddi til óeirða. Þá var skæruliðahreyfingin Tupamaros stofnuð. Árið 1968 var neyðarástandi lýst yfir og herinn tók svo völdin í landinu árið 1973. Lýðræði var aftur komið á árið 1984.
Efnahagslíf Úrúgvæ byggist aðallega á landbúnaði, einkum útflutningi nautgripa- og sojaafurða. Landið gekk í gegnum erfiða kreppu milli 1999 og 2002 en síðan mikinn hagvöxt frá 2004 til 2007. Landið var eina Suður-Ameríkulandið sem þurfti ekki að glíma við samdrátt á árunum 2007 til 2011.
Heiti
Landið dregur nafn sitt af Úrúgvæfljóti sem fær nafnið úr gvaranímálum frumbyggja landsins. Til eru nokkrar skýringar á merkingu þess, þar á meðal „fuglaá“, úr charrúsku þar sem urú merkir villtur fugl. Nafnið gæti líka vísað í fljótasnigil sem nefnist uruguá (Pomella megastoma) sem áður var algengur á bökkum fljótsins.
Vinsæl alþýðuskýring á heiti landsins er komin frá úrúgvæska skáldinu Juan Zorrilla de San Martín sem stakk upp á að það merkti „fljót málaðra fugla“. Þessi túlkun heitisins nýtur viðurkenningar í landinu þótt hún sé vafasöm.
Á nýlendutímanum og nokkurn tíma eftir hann voru Úrúgvæ og nágrannahéruð kölluð Banda Oriental del Uruguay („Austurbakki Úrúgvæfljóts“), svo í nokkur ár Provincia Oriental („Austurhérað“). Frá því landið fékk sjálfstæði hefur það verið þekkt sem República Oriental del Uruguay („Austræna lýðveldið Úrúgvæ“ ).
Landfræði
thumb|right|Gervihnattarmynd af Úrúgvæ. Úrúgvæ er 176.214 km2 á landi og með 142.199 km2 landhelgi, auk nokkurra lítilla hólma. Úrúgvæ er því annað minnsta ríki Suður-Ameríku, á eftir Súrínam, og þriðja minnsta landsvæðið (Franska Gvæjana er það minnsta). Landslagið einkennist af sléttum og lágum hæðardrögum (cuchillas) með frjósama flóðsléttu og 660 km langa strandlengju.
Þéttriðið net vatnsfalla rennur um allt landið og skiptist milli fjögurra vatnasviða: Río de la Plata, Úrúgvæfljóts, Lagoa Mirim og Río Negro. Helsta innlenda áin er Río Negro. Nokkur sjávarlón eru við Atlantshafsströndina.
Montevideo er syðsta höfuðborg Ameríku og þriðja syðsta höfuðborg heims (á eftir Canberra og Wellington). Úrúgvæ er eina landið í Suður-Ameríku sem er að öllu leyti sunnan við syðri hvarfbaug.
Í Úrúgvæ eru tíu þjóðgarðar: fimm á votlendissvæðum í austri, þrír í hæðunum í miðjunni og einn við Úrúgvæfljót í vestri.
Stjórnmál
Úrúgvæ er miðstýrt ríki sem býr við fulltrúalýðræði og forsetaræði þar sem forseti og varaforseti eru kosnir í almennum kosningum til fimm ára í senn. Forsetinn skipar 13 ráðherra í ríkisstjórn.
Löggjafarvaldið er í höndum úrúgvæska þingsins sem kemur saman í tveimur deildum: fulltrúadeild með 99 þingmenn sem hver er kosinn í einu af 19 héruðum landsins til fimm ára í senn með hlutfallskosningu; og öldungadeild með 31 þingmenn þar sem 30 eru kosnir með hlutfallskosningu til fimm ára í senn og varaforseta landsins sem er þingforseti öldungadeildarinnar.
Hæstiréttur Úrúgvæ er æðsti dómstóll landsins. Hæstaréttardómarar eru kjörnir af þinginu og aðrir meðlimir dómstólsins skipaðir af honum sjálfum með samþykki öldungadeildarinnar.
Núverandi stjórnarskrá Úrúgvæ er frá 1967. Mörg af ákvæðum hennar voru numin úr gildi árið 1973 en endurreist árið 1985. Stjórnarskráin gerir ráð fyrir því að almennir borgarar geti afnumið lög og breytt stjórnarskránni að eigin frumkvæði með þjóðaratkvæðagreiðslum. Þessi leið hefur verið farin nokkrum sinnum á síðustu 15 árum: til að staðfesta lög sem komu í veg fyrir að meðlimir herforingjastjórnarinnar frá 1973 til 1985 yrðu sóttir til saka fyrir mannréttindabrot; til að stöðva einkavæðingu opinberra veitufyrirtækja; til að verja tekjur ellilífeyrisþega; og til að verja vatnsbirgðir.
Af stjórnmálaflokkum í Úrúgvæ hefur Partido Colorado oftast setið í stjórn, en í þingkosningum 2004 náði Breiðfylkingin að tryggja sér hreinan meirihluta og árið 2009 var José Mujica úr Breiðfylkingunni kosinn forseti. Í mars 2020 komust íhaldsmenn aftur til valda eftir 15 ára stjórn vinstriflokka. Á sama tíma var Luis Lacalle Pou úr Þjóðarflokknum kosinn forseti.
Samkvæmt könnun Latinobarómetro árið 2010 voru íbúar Úrúgvæ mest fylgjandi lýðræði af öllum íbúum Suður-Ameríku og langánægðastir með virkni lýðræðis í eigin landi. Úrúgvæ var í 27. sæti í frelsisvísitölu Freedom House árið 2012 og í 21. sæti yfir minnst spilltu lönd heims samkvæmt spillingarvísitölu Transparency International.
Stjórnsýslueiningar
Úrúgvæ skiptist í 19 umdæmi með lýðræðislega kjörna umdæmisstjórn. Umdæmisstjóri fer með framkvæmdavald og umdæmisráð með löggjafarvald.
Hvalsey (Hjaltlandseyjum)
Hvalsey (Whalsay) er sjötta stærsta eyja Hjaltlandseyja og heyrir undir Skotland. Hún er frjósöm, frekar þéttbyggð og eru aðalatvinnuvegirnir útgerð og smábúskapur. Árið 1991 voru íbúarnir 797 talsins.
Stærsta þorpið á Hvalsey heitir Symbister. Þar er höfn fyrir trillur og togara, og safn um sögu skreiðar- og saltfiskútflutnings frá dögum Hansasambandsins. Frá Symbister sigla tvær áætlunarferjur til Mainland, stærstu eyjar Hjaltlandseyja. Meðal annarra þorpa eru Clate, Isbister, Sandwick, Saltness, Challister, Marrister, North Park og Skaw, þar sem eru flugbraut og nyrsti 18 holu golfvöllur Bretlands.
Núningskraftur
Núningskraftur eða núningur er kraftur sem spornar gegn hreyfingu. Vinna núningskrafts myndar varma og veldur því að hlutur á ferð stöðvast að lokum. Núningsstuðull er hlutfall núningskrafts og þverkrafts.
Flokkast í eftirfarandi:
Ritvinnsluforrit
thumb|right|Skjámynd af KWord Ritvinnsluforrit er notendaforrit til að útbúa og vinna með skjöl sem ætluð eru til prentunar. Ritvinnsluforrit eru hönnuð til þess að auðvelda notendum að semja texta og ritstýra skjölum meðan umbrotsforrit eru notuð til að hanna prentgripi sem ætlaðir eru til dreifingar í stórum upplögum.
Upphaflega var ritvinnsla unnin með sérstökum ritvinnsluvélum sem gerðu notendum kleyft að vinna með texta áður en hann var prentaður með rafmagnsritvél. Með tilkomu einkatölva og heimilistölva með tengdum prentara varð notkun ritvinnsluforrita almennari og forritin sjálf urðu þróaðri. Leiðréttingarforrit sem fara yfir stafsetningu komu fram á sjónarsviðið og hægt var að vista skjöl á disklinga og segulbandsspólur. Ritvinnsluforrit og töflureiknar voru algengustu notendaforritin sem notuð voru á einkatölvum í fyrirtækjum og á 9. áratugnum var farið að búa til skrifstofuvöndla með því að þróa og markaðssetja þessar tvær tegundir forrita samhliða.
Upphaflega voru ritvinnsluforrit með svipað notendaviðmót og textaritlar með einfalt ívafsmál til að sníða textann til; jafna, feitletra og skáletra, setja inn neðanmálsgreinar o.s.frv. Ritvinnsluforrit með WYSIWYG-virkni, þar sem notandinn sér útkomuna á skjánum nokkurn veginn eins og hún verður við prentun, komu fram með WIMP-notendaskilum. Í flestum nútímaritvinnsluforritum er hægt að setja saman texta og myndir, töflur og gröf í einu og sama skjalinu.
Fyrstu ritvinnsluforritin sem náðu mikilli útbreiðslu voru WordStar og WordPerfect á 9. áratug 20. aldar. Síðustu ár hefur Microsoft Word haft yfirburðastöðu á markaði fyrir ritvinnsluforrit. Önnur vinsæl ritvinnsluforrit í dag eru frjálsu forritin OpenOffice.org Writer, KWord og AbiWord. Nýlega hafa vefforrit á borð við Google Docs tekið að keppa við hefðbundin ritvinnsluforrit um vinsældir.
Ómar
Ómar er íslenskt karlmannsnafn.
Látrabjarg
thumb|right|250px|Látrabjarg Látrabjarg er fuglabjarg á Vestfjörðum. Það er stærsta sjávarbjarg Íslands, 14 km að lengd og 441 metri þar sem það er hæst. Látrabjargi er í daglegu tali skipt í fjóra hluta, sem heita Keflavíkurbjarg, Látrabjarg, Bæjarbjarg og Breiðavíkurbjarg. Látrabjarg hefur verið nytjað frá landnámstíð. Það er vestasti oddi Íslands. Nafnið kemur af orðinu látur. Bjargið var friðað árið 2021.
Björgunarafrekið við Látrabjarg
Togarinn Dhoon strandaði undir Geldingsskorardal í miklu óveðri þann 12. desember 1947 og hófust þá miklar björgunaraðgerðir. Þær stóðu yfir í um þrjá daga og nær allir bændur í grendinni unnu að björguninni. Þrír skipverjar höfðu drukknað áður en björgunarmenn höfðu sigið niður bjargið en 12 sem eftir voru lifandi var öllum bjargað. Ári síðar var gerð heimildarmynd um björgunina sem Óskar Gíslason leikstýrði. Á meðan á tökum stóð strandaði togarinn Sargon og náði Óskar myndum af þeirri björgun og notaði í heimildarmyndinni. Hún var frumsýnd árið 1949.
Lífríki
Fjöldi fugla hefur Látrabjarg að heimili. Bjargið er stærsta álkubyggð í heimi og stærsta byggð langvíu og fýls á Íslandi. Þar verpir einnig mikill lundi sem er ábyrgðartegund Íslands. Í bjarginu verpa einnig fálki, hrafn, stuttnefja og svartbakur sem allar eru á válista yfir tegundir í útrýmingarhættu á Íslandi. Aðrar fuglategundir sem finnast í miklum mæli í Látrabjargi eru rita og teista og mögulega einnig toppskarfur og hvítmáfur.
Fléttutegundin bjargstrý vex á Látrabjargi og á örfáum öðrum stöðum á landinu. Bjargstrý er á válista sem tegund í yfirvofandi hættu.
Radiohead
Radiohead er ensk rokkhljómsveit stofnuð í Abingdon, Oxfordshire á Englandi árið 1986. Hljómsveitin er þekkt fyrir tilraunamennsku á síðari árum sínum en hóf ferilinn í hefðbundnari rokki. Árið 2016 spilaði sveitin á Secret Solstice hátíðinni í Laugardalshöll.
Ben E. King
thumb|right|Ben E. King (2006) Ben E. King (fæddur Benjamin Earl Nelson 28. september 1938 í Henderson í Suður-Karólínu; d. 30. april 2015) var bandarískur söngvari þekktastur fyrir lag sitt „Stand by me“ sem kom út árið 1961.
Ferill
thumb|right|King á tónleikum í [[New York-borg 2007]] Árið 1958 gekk Nelson í doo-wop-sveitina The Five Crowns. Seinna sama ár rak umboðsmaður The Drifters liðsmenn sína og fékk meðlimi The Five Crowns í hljómsveitina. Nelson tók þátt í að skrifa fyrsta smell hljómsveitarinnar, „There goes my baby“ (1959), auk þess sem hann söng aðalrödd í lögum á borð við „Save the last dance for me“, „Dance with me“, „This magic moment“, „I count the tears“ og „Lovely winds“. Kom hann þá fram undir skírnarnafni sínu.
Ben E. King hljóðritaði einungis 10 lög með The Drifters, þar á meðal lagið „Temptation“ sem kom ekki út á smáskífu. Árið 1960 yfirgaf hann sveitina og tók þá upp listamannsnafn sitt. Hann var með samning við Atlantic Records og fyrsta lag hans var „Spanish Harlem“ (1961). Næsta lag var „Stand by me“ en það skrifaði hann ásamt þeim Jerry Leiber og Mike Stoller.
Plötur Kings héldu áfram að toppa vinsældalista allt til ársins 1964 þegar breskar popphljómsveitir hófu innreið sína. Sumarið 1963 gaf hann út lagið „I (who have nothing)“ en síðar meir hefur það meðal annars verið endurgert af listamönnum á borð við John Lennon, Shirley Bassey, Tom Jones, Sylvester James, U2 og Bruce Springsteen.
Aðrar smelli átti hann einnig, s.s. „What is soul?“ (1967), „Supernatural Thing, part 1“ (1975) og endurgerði svo „Stand by me“ árið 1986. Komst lagið þá aftur í toppsæti vinsældalista um allan heim. Nú orðið rekur hann eigin góðgerðarstofnun, Stand by me Foundation.
Brynhildur
Brynhildur er íslenskt kvenmannsnafn.
Bjarnfinnur
Bjarnfinnur er íslenskt karlmannsnafn.