cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fornaldarheimspeki
Efahyggja
Heimspekingurinn Ænesidemos, sem lítið er vitað um annað en að hann var akademískur heimspekingur á 1. öld f.o.t., sagði skilið við akademíuna (sem var farin að mildast í efahyggjunni á hans tíma) og sameinaði áhrif frá eldri akademískum heimspekingum (Arkesilási og Karneadesi) við heimspeki Pyrrhons, sem hann sagði að væri raunverulegur efahyggjumaður. Þessi efahyggja heitir pyrrhonismi í höfuðið á Pyrrhoni og er varðveitt í ritum Sextosar Empeirikosar. Þar koma saman efahyggja Arkesilásar og Karneadesar og hugmynd Pyrrhons um sálarró. Þessi heimspeki hafði sáralítil áhrif í fornöld en gríðarleg áhrif á nýöld, meðal annars á Michel de Montaigne sem síðan hafði áhrif á René Descartes.
Heimspeki síðfornaldar
Á 3. öld fékk heimspeki Platons öflugan nýjan málsvara í Plótínosi. Þessi heimspeki er nú nefnd nýplatonismi. Nýplatonisminn hafði gífurleg áhrif á kristnina og kristna hugsuði.
Tenglar
Filosofia antică greco-romană ประวัติปรัชญาตะวันตก
Kóreulífviður
thumb|Thuja koraiensis. Kóreulífviður (Thuja koraiensis) er fremur smávaxið barrtré sem á uppruna í austur-Asíu; Norðaustur-Kína, Kóreuskaga og Japan. Hann er skuggþolinn, oft runnkenndur en verður allt að 9 metrar að hæð.
Á Íslandi
Kóreulífviður þarf gott skjól og vetrarskýli. Hann hefur verið til að mynda ræktaður í Hallormsstaðaskógi í nokkra áratugi. Hann vex hægt og hefur borið fræ og sáð sér.
Ívar Ingimarsson
Ívar Ingimarsson (fæddur 20. ágúst 1977) er fyrrum knattspyrnumaður sem spilaði sem varnarmaður. Hann hóf feril sinn með Val og ÍBV áður en hann fór til Englands. Lengst af spilaði hann fyrir Reading FC og Brentford FC. Hann var í Reading liðinu sem sló Liverpool FC út úr FA-bikarnum tímabilið 2009-2010. Ívar spilaði 30 leiki fyrir A-landslið Íslands.
Hann starfar nú við ferðaþjónustu við Stöðvarfjörð. Ívar stundar skógrækt og hefur gagnrýnt lausagöngu sauðfés á landi sínu.
Agrippina yngri
thumb|225px|Brjóstmynd af Agrippinu yngri. Julia Agrippina (6. nóvember 15 eða 16 – 23. mars 59), þekkt sem Agrippina yngri, var valdamikil rómversk aðalskona sem var uppi á 1. öld e.Kr. Agrippina var af Julísku-Claudísku ættinni, sem var fyrsta keisaraættin í Rómaveldi, og var hún tengd Ágústusi keisara í báðar ættir; amma hennar í móðurætt var Octavia, systir Ágústusar, og langamma hennar í föðurætt var Livia, eiginkona Ágústusar.
Agrippina yngri var dóttir Agrippinu eldri, dóttur Marcusar Antoniusar og Octaviu, og Germanicusar, sem lést þegar Agrippina var ung. Árið 28 giftist Agrippina Gnaeusi Domitiusi Ahenobarbusi og árið 37 átti hún með honum soninn Lucius Domitius Ahenobarbus sem varð síðar þekktur sem keisarinn Neró. Gnaeus Domitius Ahenobarbus lést fáum árum síðar. Árið 37 varð bróðir Agrippinu, Gaius, keisari Rómaveldis. Gaius, sem er betur þekktur undir viðurnefninu Calígúla, var í fyrstu í góðu sambandi við Agrippinu en snerist fljótlega gegn henni og sendi hana í útlegð til Pontísku eyjanna út af strönd Ítalíu.
Eftir að Calígúla hafði verið tekinn af lífi, árið 41, fékk Agrippina að snúa aftur til Rómar. Föðurbróðir hennar, Claudíus, var þá orðinn keisari. Claudíus var giftur Valeriu Messalinu þegar hann varð keisari, en hún skildi við hann og giftist öðrum manni. Claudíus lét þetta ekki viðgangast og lét taka Messalinu af lífi. Claudíus fór þá að leita sér að annarri konu og þrátt fyrir skyldleika þeirra Agrippinu tókst henni að koma sér á framfæri sem vænlegt kvonfang fyrir Claudíus. Þau giftu sig árið 49, fljótlega eftir að Claudíus hafði látið breyta lögum um sifjaspell, sem höfðu gert slík hjónabönd ólögleg. Einnig ættleiddi Claudíus Neró, son Agrippinu.
Claudíus lést nokkuð skyndilega árið 54 og var Agrippina grunuð um að hafa eitrað fyrir honum, til þess að koma Neró á keisarastólinn. Neró var svo fljótlega hylltur sem keisari af lífvarðasveitinni í Róm. Neró var aðeins 18 ára þegar hann varð keisari og því hafði Agrippína töluverð völd í upphafi valdatíðar hans. Fljótlega komu þó upp deilur á milli mæðginanna og eftir 55 var hún fallin í ónáð hjá syni sínum. Árið 59 var Agrippina svo ráðin af dögum að fyrirskipan Nerós.
Skriðuhnoðri
Skriðuhnoðri (fræðiheiti: Sedum annuum ) er einær planta af helluhnoðraætt (Crassulaceae). Hann er upprunninn frá Evrópu (til Íran)
Hann vex í klettum og skriðum víða um Ísland upp að 700m hæð yfir sjó.
Sunne
thumb|right|200px|Sunne Sunne er þéttbýli í sveitarfélaginu Sunne i Svíþjóð. Þar búa 4 931 manns (2010).
Guðjón Valur Sigurðsson
thumb|Guðjón Valur Sigurðsson Guðjón Valur Sigurðsson (fæddur 8. ágúst 1979) er íslenskur fyrrum handknattleiksmaður og þjálfari þýska handknattleiksliðsins Gummersbach.
Guðjón Valur hóf feril sinn ungur og byrjaði með Gróttu á Seltjarnarnesi árið 1995. Hann var kominn upp í meistaraflokk Gróttu ungur að árum og var valinn í landsliðið í fyrsta skipti þegar Grótta var í annarri deild en þjálfari liðsins var Ólafur B. Lárusson.
Guðjón vildi reyna fyrir sér á nýjum stað og kaus að flytjast á Akureyri. Þar lék hann með KA í allnokkur ár en hélt seinna til Þýskalands og spilaði þar með Essen. Hjá Essen varð Guðjón Valur Evrópumeistari en félagið fór seinna í gjaldþrot og fór Guðjón Valur því í annað félag, Gummersbach. Þar lék hann undir stjórn Alfreðs Gíslasonar fyrrum landsliðsþjálfara Íslendinga. Guðjón var valinn handboltamaður ársins árið 2006 í Þýskalandi og var markahæsti leikmaður þýsku bundesligunnar. Árið 2008 skrifaði hann undir samning við Rhein-Neckar-Löwen í þýsku deildinni og árið 2011 fór hann til AG Köbenhavn. Árið 2012 skrifaði Guðjón undir samning við þýska liðinu THW Kiel. 2014 skrifaði síðan Guðjón undir samning við spænska liðinu FC Barcelona. Síðast lék hann PSG í frönsku deildinni.
Guðjón lagði skóna á hilluna vorið 2020. Guðjón var skömmu síðar ráðinn þjálfari Gummersbach.
Íslenska landsliðið
Í ágúst 2008 lék Guðjón Valur með íslenska landsliðinu á handknattleiksmóti karla á Ólympíuleikunum í Peking í Kína og vann til silfurverðlauna. Guðjón Valur var næstmarkahæsti leikmaður íslenska landsliðsins með 43 mörk og var valinn í sjö manna úrvalslið Ólympíuleikanna. Guðjón Valur vann síðan sín önnur verðlaun með landsliðinu á stórmóti þegar íslenska landsliðið vann bronsverðlaun á Evrópumeistaramótinu í Austurríki 2010. Hann lék einnig með íslenska landsliðinu á heimsmeistaramótinu í handknattleik karla í Svíþjóð 2011 og var næstmarkahæstur íslenskra leikmanna með 47 mörk og 68% skotnýtingu. Guðjón Valur er markahæsti handboltamaður landsliða með 1875 mörk. Hann sló metið árið 2018 í landsleik við Þýskaland. Fyrsta landsliðsmark sitt skoraði hann árið 1999.
Frakklandsher
thumb|right|Franskur [[ERC 90 Sagaie-skriðdreki með mönnum úr 1. fallhlífarherdeild húsara í franska landhernum á Fílabeinsströndinni árið 2003]] Frakklandsher er herafli Frakklands sem skiptist í franska landherinn, franska flotann, franska flugherinn og frönsku herlögregluna. Frakklandsforseti er yfirmaður heraflans og er sá eini sem getur gefið leyfi fyrir notkun kjarnorkuvopna. Franski herinn var talinn hafa á að skipa um 215.000 manns árið 2014. Frakklandsher hefur aðallega haft sig í frammi í fyrrum nýlendum Frakka í Afríku og Karíbahafi og tekið þátt í aðgerðum Friðargæsluliðs Sameinuðu þjóðanna og Atlantshafsbandalagsins.
Hreindýr
thumb|Útbreiðslukort. Hreindýr (fræðiheiti: Rangifer tarandus) eru hjartardýr sem finna má víða á norðurhveli jarðar. Þau eru einstaklega vel aðlöguð kulda og snjóþyngslum að vetrarlagi. Andstætt öllum öðrum hjartardýrum bera bæði kynin horn. Kvenkyns hreindýr nefnist simla (eða hreinkýr), og karlkyns hreindýr nefnist hreinn (eða hreintarfur). Oftast eru notaðar styttingarnar tarfur og kýr.
Hreindýr má finna á Íslandi, Noregi, norðurhluta Svíþjóðar og Finnlands, á Svalbarða, á norðursvæði evrópska hluta Rússlands þar á meðal Novaya Zemlya, í Asíu hluta Rússlands allt til Kyrrahafs, í Norður-Ameríku, á Grænlandi, í Kanada og Alaska.
Tamin hreindýr er aðallega að finna í Norður- Skandinavíu og Rússlandi (bæði í evrópska hlutanum og í Síberíu). Villt hreindýr er að finna í Norður-Ameríku og á Grænlandi. Hreindýr í Norður Ameríku og á Grænlandi eru villt en einu núlifandi villtu hreindýrin í Evrópu er að finna á nokkrum stöðum hátt til fjalla í Suður-Noregi. Íslensku hreindýrin eru afkomendur taminna norskra hreindýra þó svo að þau séu nú villt.
Lýsing
Mikil munur er á stærð dýra eftir undirtegundum. Í íslenska stofninum er fallþungi kúa yfirleitt 30 til 40 kg en tarfa allt að 80 og 100 kg. Tamin hreindýr í Skandinvíu eru iðulega stærri, fallþungi kúa 40 - 100 kg og tarfa 70 - 150 kg. Kanadísk hreindýr eru enn stærri og er þar algengt að tarfarnir nái 300 kg fallþyngd. Bæði kynin hafa horn sem vaxa árlega og eru síðan felld. Þegar þau eru að vaxa eru þau mjúk og klædd dökkbrúnni, flauelskenndri og æðaríkri húð. Þegar hornin eru fullvaxin, dettur húðin af, hornin harðna og falla að lokum af dýrunum. Í skandinavísku undirtegundinni fella eldri tarfar hornin í desember, ungir tarfar snemma vors og kýrnar um mitt sumar.
Hreindýrin eru jórturdýr með fjóra maga. Þau eru jurtaætur og bíta fléttur, starir, grös, lyng, blómplöntur og sveppi. Á veturna krafsa þau upp snjóinn til að komast að fæðu, sem aðallega er fléttur og skófir.
thumb|left|Hreindýrahorn í vexti, sjá má að mjúka húðin er að losna af hægra horni. Feldur hreindýra er í tveimur lögum, þétt stutt undirhár og löng yfirhár. Hárin eru hol að innan, mjög þétt og einangra þess vegna vel. Feldurinn er oftast dökkbrúnn á sumrin en ljósari á veturna. Hreindýr fljóta vel í vatni og hika ekki við langa sundspretti yfir ár og vötn.
Hreindýraveiðar
Þar sem enn eru villt hreindýr eru þau veidd en þó alls staðar undir ströngu eftirliti. Í Norður-Ameríku hafa einungis frumbyggjarnir (indíánar, inuítar og yipik) leyfi til að veiða dýrin. Árlega eru um 1200-1500 dýr felld á Íslandi samkvæmt ströngu kvótakerfi.
Hreindýrabúskapur
thumb|right|250px|Hreindýr mjólkað á 19. öld, mynd frá Noregi Hreindýrabúskapur hefur um aldaraðir gegnt mikilvægu hlutverki fyrir líf og afkomu allflestra frumbyggjaþjóða á norðurheimskautasvæðinu í Evrópu og Asíu. Sérstaklega er þar um að ræða Sama, Nenetsa, Khanta, Evenka, Júkagíra, Tjúkta og Korjaka. Sennilega hafa menn byrjað að temja hreindýr þegar á bronsöld (um 1500 árum f.Kr.). Aðallega er hreindýrabúskapur stundaður vegna kjöts, felds, og horna. Áður fyrr voru hreindýr einnig notuð sem mjólkurdýr og dráttardýr. Í Síberíu voru hreindýr líka höfð til reiðar enda eru hreindýrin í Síberíu talsvert stærri en þau skandinavísku. Hreindýrahjarðir hvers eiganda eru allt frá nokkrum hundruðum dýra til fleiri þúsunda. Hreindýrin eru eiginlega hálfvillt og ganga laus árið um kring þó eigendur hafi eftirlit með þeim og flytji þau milli beitisvæða allt eftir árstíma. Möluð hreindýrahorn eru seld sem lyf í Austur-Asíu.
Campanula atlantis
Campanula atlantis er tegund af klukkuætt (Campanulaceae), ættuð frá Atlasfjöllum í Marokkó.
Kassía
Kassía, kassíakanell eða kínverskur kanell (fræðiheiti: Cinnamomum cassia) er sígrænt tré sem er upprunnið í suðurhluta Kína. Börkur trésins er mikið notaður sem krydd og hefur svipað bragð og kanell (Cinnamomum verum). Ólíkt kanelberki er kassíabörkur heill en ekki lagskiptur og því mun harðari. Kassía er oft seld sem kanell. Varað hefur verið við ofneyslu á kassía þar sem það inniheldur mikið magn af kúmaríni sem getur skaðað lifrina í miklu magni. Kassía er eitt af kínversku kryddunum fimm og ein af 50 lækningajurtum kínverskra alþýðulækninga.
1591-1600
1591–1600 var 10. áratugur 16. aldar.
Ron Gilbert
thumb|200px|Ron Gilbert á Penny Arcade Expo árið 2009.
Herfugl
Herfugl (fræðiheiti: Upupa epops) er bleikbrúnn fugl sem finnst víðsvegar um Evrópu, Asíu og Afríku.
Imèr
thumb|right|Þorpin Imèr. Imèr (þýska: Imör) er sveitarfélag í Trentínó-Suður-Týról, á Norður-Ítalíu, um 50 kílómetra austan við Trento. Þann 30. april 2019 búar þar 1182 manns á 27,6 ferkílómetra svæði. Það er staðsett innst í Primierodal, við Cismoni. Í sögu Imèr er fjallshliðin Solivi ofan við Imèr sólarmegin í dalnum mikilvæg, þar sem menn heyjuðu fyrir kýrnar og ræktuðu ávexti.
Hlynur Pálmason
Hlynur Pálmason (f. 30. september 1984) er íslenskur kvikmyndaleikstjóri og handritshöfundur. Hlynur er uppalinn á Höfn í Hornafirði. Hann útskrifaðist úr Danska kvikmyndaskólanum í Kaupmannahöfn (Den Danske Filmskole) árið 2013. Fyrsta kvikmynd Hlyns í fullri lengd er Vetrarbræður (Vinterbrødre) (2017) og er dönsk. Hans önnur mynd, Hvítur, hvítur dagur (2019) fékk mjög góðar viðtökur og fjöldann allan af tilnefningum og verðlaunum.
Adam Gottlob Oehlenschläger
thumb|200px|Adam Gottlob Oehlenschläger Adam Gottlob Oehlenschläger (14. nóvember 1779 – 20. janúar 1850) var danskt skáld og leikritahöfundur.
Oehlenschlæger hlustaði á fyrirlestra Henrik Steffens árið 1802 um hina nýju rómantísku heimspekistefnu og hreifst af henni. Árið 1803 gaf hann út ljóðabókina Digter. Árið 1805 gaf hann út "Poetiske Skrifter" og í þeirri bók eru leikritin Aladin og Völundarsaga. Árin 1805-1809 dvaldi Oehlenschlager erlendis og var í Þýskalandi og Frakklandi.
Árið 1823 skrifaðir hann textann við þjóðsöng dana, Der er et yndigt land.
Ungmennafélagið Víkingur
Ungmennafélagið Víkingur er íþróttafélag sem er staðsett í Ólafsvík og var stofnað 7.október 1928. Liðið spilar heimaleiki sína á Ólafsvíkurvelli. Knattspyrnulið félagsins tryggði sér í fyrsta sinn þátttökurétt í efstu deild karla 2013.
Núverandi leikmenn
(Captain) on-loan from Breiðablik UBK on-loan from Stjarnan
Fiskiskip
thumb|right|Krabbabátur í [[Norðursjór|Norðursjó undan strönd Norðurfrísnesku eyjanna]] Fiskiskip eða fiskibátur er skip eða bátur sem er notað til fiskveiða. Samkvæmt tölum Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna voru fjórar milljónir fiskiskipa starfandi í heiminum árið 2002, þar af 1,3 milljón alþiljuð skip sem vor nær öll vélknúin og 40.000 af þeim yfir 100 tonn að stærð. Tveir þriðju hlutar óþiljuðu skipanna eru hins vegar knúin seglum og árum og með ýmsum öðrum hefðbundnum hætti. Dæmi um fiskiskip eru togarar, dragnótarbátar, línuveiðiskip og handfærabátar.
Góa
Góa er fimmti mánuður vetrar í gamla norræna tímatalinu og hefst á sunnudegi í átjándu viku vetrar, eða 18. til 24. febrúar. Fyrsti dagur góu er nefndur konudagur og var dagur húsfreyjunnar eins og fyrsti dagur þorra var dagur húsbóndans. Heitið er kunnugt frá miðri 19. öld og er nú útbreitt. Sá siður að eiginmenn gefi konum sínum blóm á konudaginn hófst á sjötta áratug 20. aldar. Síðasti dagur góu nefnist góuþræll.
Orðsifjar
Orðsifjar eru ekki þekktar með vissu eða nákvæmni. Enginn fugl ber viðlíka heiti, helst er giskað á tengsl við gríska khion -snjór og latína hiems -vetur
Góublót
Orðið góublót bendir til mannfagnaðar seint að vetri að fornu en um hann er ekkert vitað með vissu. Ljóst er hinsvegar af heimildum frá öndverðri 18. öld að fagna átti góu á svipaðan hátt og þorra. Skyldi það fremur vera húsbóndinn en húsfreyjan, en víst er að dagurinn var eignaður húsfreyjunni. Heimildir geta um tilhald í mat á síðari öldum en hvergi nærri á við þorrakomu. Kann þar að ráða nokkru að góukoma lendir oftast á langaföstu. Nokkuð var ort um Góu á 17. - 19. öld sem dóttur Þorra eða eiginkonu. Var þá stundum reynt í gamni að skjalla hana til að bæta veður. Svipaður kann að vera tilgangur þess góukomusiðar á norðaustanverðu landinu að góu var færður rauður ullarlagður.
Á síðari tímum hefur komist á sú hefð sums staðar á landinu að halda góugleði í tengslum við góu, á sama hátt og þorrablót í tengslum við Þorra. Uppruna góu og þorrans er að finna í Orkneyingasögu. Einnig er fjallað um persónurnar Þorra konung og Gói dóttur hans í Frá Fornjóti ok hans ættmönnum í Fornaldarsögum Norðurlanda.
Góa og veðurspár
Í almennri þjóðtrú skipti góuveðrið máli. Átti sumarið að verða gott ef góa væri stormasöm og veður vont fyrstu góudaga. Ýmsar veðráttuspár geymast í gömlum íslenskum vísum og hefur þjóðin tekið mark á þeim allt fram að þessu. Þar á meðal er þessi vísa:
Sighvatur Árnason fyrrverandi alþingismaður, gerði athuganir á því hvernig ýmsir veðráttuspádómar hefðu reynst á árunum 1840-1900 og skrifaði um það í Skírni 1907. Þar segir hann um þennan veðráttuspádóm:
BÍ
Skammstöfunin BÍ getur átt við eftirfarandi:
Svíþjóðardemókratar
Svíþjóðardemókratar eru sænskur stjórnmálaflokkur sem byggir á þjóðernishyggju og félagslegri íhaldssemi.
Flokkurinn var stofnaður árið 1988 upp úr eldri flokkum sem nátengdir voru sænskum nýnasistahreyfingum. Fyrsti leiðtogi flokksins, Anders Klarström, hafði áður verið meðlimur í Norræna ríkisflokknum, flokki sænskra nasista sem dáðust að Hitler. Annar af stofnendum flokksins, Leif Zeilon, hafði einnig verið virkur í nasistahreyfingum og hafði áður verið leiðtogi sænska Lýðræðisbandalagsins.
Í kringum og eftir aldamótin fór flokkurinn að fjarlægjast nýnasískan uppruna sinn og milda stefnu sína í ýmsum málum, sér í lagi eftir að Jimmie Åkesson varð leiðtogi flokksins árið 2005. Meðal annars féll flokkurinn frá gömlum kröfum um að öllum innflytjendum sem hefðu komið til Svíþjóðar utan Evrópu eftir 1970 skyldi vísað úr landi og um að dauðarefsing skyldi tekin upp á ný.
Árið 2011 lýsti Åkesson því yfir að kynþáttahyggja yrði framvegis ekki liðin innan flokksins. Í kjölfarið var mörgum meðlimum vísað úr Svíþjóðardemókrötum. Deilur um meinta kynþáttahyggju innan flokksins leiddu árið 2018 til þess að nokkrir róttækari þingmenn hans klufu sig úr Svíþjóðardemókrötum árið 2018 og mynduðu nýjan flokk, Valkost fyrir Svíþjóð.
Flokkurinn hlaut í fyrsta sinn kosningu til sænska þingsins árið 2010 og hlaut 5,7 prósent atkvæða. Í Evrópuþingskosningunum 2014 fékk flokkurinn 9,7% fylgi og tvo Evrópuþingmenn. Í sænsku þingkosningunum 2014 hlaut flokkurinn 12,9 af hundraði atkvæða og, vegna fárra afgangsatkvæða, 14 % þingsæta. Í kosningum árið 2018 juku Svíþjóðardemókratar enn við sig og urðu annar stærsti flokkurinn á sænska þinginu á eftir Jafnaðarmannaflokknum, með um 19,2 % greiddra atkvæða. Þar sem bæði hægri- og vinstriblokkirnar á sænska þinginu neituðu að vinna með Svíþjóðardemókrötum ríkti stjórnarkreppa í heila fjóra mánuði eftir kosningarnar.
Í kosningunum 2022 urðu Svíþjóðardemókratar aftur næststærsti flokkurinn á þingi á eftir Jafnaðarmönnum með 20,6% atkvæða. Í þetta sinn höfðu aðrir hægriflokkar opnað á möguleikann á samstarfi við Svíþjóðardemókrata. Eftir kosningarnar mynduðu hinir hægriflokkarnir minnihlutastjórn undir forsæti Ulfs Kristersson sem Svíþjóðardemókratar verja vantrausti.
Diðrik Píning
thumb|right|Diðrik Píning og Hans Pothorst á Haus des Glockenspiels í Bremen í Þýskalandi. Mynd frá 1934. Hér gerir listamaðurinn ráð fyrir að þeir hafi komið til Norður-Ameríku og hitt þar indíána fyrir.
Diðrik Píning (d. 1491) var sæfari og sjóræningi í þjónustu dönsku konunganna Kristjáns 1. og Hans á seinni hluta 15. aldar og um tíma hirðstjóri eða höfuðsmaður á Íslandi. Við hann er kenndur svonefndur Píningsdómur. Erlendis er hann þekktastur vegna kenninga um að hann kunni að hafa komið til Ameríku á 8. áratug 15. aldar.
Uppruni
Fátt er í raun vitað um Diðrik Píning og til dæmis er alls óvíst hvort hann var Norðmaður eða Þjóðverji. Í grein í Historisk tidsskrift 1882 kemur fram að nafnið Pining eða Pinning er gamalt í Noregi og þar er nefndur Einar Pinning í Björgvin árið 1304 og virðist hafa verið aðalsmaður. Hann átti soninn Hákon Píning. Þýskir ættfræðingar telja Diðrik Píning aftur á móti fæddan í Hildesheim í Þýskalandi um 1428. Diðrik Píning tengdist hins vegar árið 1490 stóru erfðamáli í Noregi og bendir það til þess að hann hafi verið Norðmaður.
Diðrik Píning er sagður hafa verið tíma í þjónustu Hamborgarkaupmanna og stýrði þá skipi sem elti uppi ensk kaupskip á Norður-Atlantshafi. Einnig er sagt að hann og félagi hans, Hans Pothorst, hafi ráðist á skip Hansakaupmanna og rænt þau. Seinna gengu þeir í þjónustu Danakonunga.
Landkönnun
Dr. Sofus Larsen setti fram þá kenningu í bók árið 1925 að Diðrik Píning hefði um 1473 verið settur til að stýra þýsk-dönskum leiðangri sem kostaður var af Portúgölum og átti að kanna Grænland og önnur lönd í norðri. Hans Pothorst var með í leiðangrinum og einnig portúgölsku könnuðirnir João Vaz Corte-Real og Álvaro Martins. Siglingafræðingur leiðangursins á að hafa verið hinn þjóðsagnakenndi Johannes Scolvus. Sumir vilja meina að Kristófer Kólumbus hafi einnig verið í þessum leiðangri. Larsen taldi að leiðangurinn hefði siglt af stað frá Björgvin, farið til Íslands og Grænlands og að lokum fundið Terra do Bacalhau, Þorskaland, sem liklega hefði verið Nýfundnaland eða Labrador. Corte-Real var skipaður landstjóri á Azoreyjum 1474 og Píning hirðstjóri á Íslandi 1478 og taldi Larsen að það hefðu verið laun þeirra fyrir landafundina.
Engar samtímaheimildir segja beinlínis frá þeissum leiðangri en sagnir eru um að Corte-Real hafi uppgötvað Terra do Bacalhau og vitað er að Píning og Pothorst voru sendir til Íslands 1473 og áttu þeir einnig að freista þess að kanna strendur Grænlands og leita norrænna manna þar. Þeir komu til Grænlands 1476, líklega nálægt Angmassalik, en fundu þar aðeins fjandsamlega Inúíta. Hugsanlegt er að þeir hafi farið lengra en engar heimildir eru til sem staðfesta það.
Hirðstjóri og sjóræningi
Diðrik Píning var gerður að hirðstjóra á Íslandi árið 1478, hugsanlega þó aðeins að sunnan og austan, og gegndi því starfi að minnsta kosti til 1481, líklega til 1483. Honum var falið að berjast gegn Englendingum, sem seildust æ meira til yfirráða á Íslandi og höfðu fáum árum fyrr drepið Björn Þorleifsson hirðstjóra í Rifi. Líklega hefur þess vegna þótt tilvalið að gera sjóræningjaforingja að hirðstjóra.
Eftir að hirðstjórnartíðinni lauk sigldu þeir Píning og Pothorst um Norður-Atlantshaf og stunduðu sjórán á vegum Danakonungs. Árið 1484 náðu þeir til að mynda þremur spænskum eða portúgölskum skipum sem þeir færðu Hans konungi til Kaupmannahafnar. Þeir herjuðu einnig á Hansaborgir í félagi við Jakob junkara, bróðurson Hans konungs. Af öllu þessu varð Píning óvinsæll og hataður víða.
Hirðstjóri öðru sinni
Þrátt fyrir að vera sjálfur undanskilinn í friðargerðinni lagði hann hana fyrir Alþingi um sumarið við litla hrifningu innlendra höfðingja, sem sáu í henni samkeppni um vinnuafl. Því varð úr að 1. júlí 1490 var gerð samþykkt sem síðan nefndust Píningsdómur og var í raun ógilding á samkomulagi konungs og Englendinga. Kom þar meðal annars fram að útlendingum væri bönnuð veturseta eins og verið hafði og að landsmenn væru skyldir að vera í vist hjá bændum ef þeir hefðu ekki efni á að reisa sjálfir bú. Óvíst er hve mikinn þátt Diðrik átti í dómnum sem kenndur er við hann en vegna hans hafði hann lengi heldur jákvætt orðspor á Íslandi.
Diðrik Píning fékk jafnframt Vardøhus að léni árið 1490. Hann lést árið 1491 og eru óljósar sagnir um að dauðdaga hans hafi borið að með vofeiflegum hætti, jafnvel að hann hafi verið hengdur eða drepinn á annan hátt en allt er óljóst um það.
Hvarf
Hvarf getur átt við:
Isoetes brittonii
Isoetes brittonii er tegund af álftalaukum sem var lýst af D.F. Brunt. & W. C. Taylor. Hún er frá austurhluta Bandaríkjanna. Samkvæmt sumum heimildum er hún blendingur; Isoetes x brittanica (I. engelmannii x I. riparia)
Kecap manis
thumb|right|Kecap manis (til vinstri) og kecap asin (hefðbundin sojasósa). Kecap manis, sæt sojasósa eða sojasíróp, er svört, sæt, ilmrík og sírópskennd sósa sem er mikið notuð í indónesískri matargerð. Kecap manis er gert með því að gerja mauk úr soðnum svörtum sojabaunum, ristuðu korni, salti og vatni. Maukið er látið mygla með sveppnum Aspergillus wentii. Síðast er bætt við það miklu magni af pálmasykri, allt að 50%. Stundum er sósan líka krydduð. Kecap manis er notuð í kryddlegi, kryddmauk og kryddsósur.
Jemeljan Púgatsjov
Jemeljan Ívanovítsj Púgatsjov (u.þ.b. 1742 – 21. janúar 1775) var rússneskur uppreisnarforingi af ætt Don-kósakka sem gerði tilkall til keisarakrúnu Rússlands á stjórnartíð Katrínar miklu. Hann hóf mikla bændauppreisn gegn Katrínu árið 1773 en var sigraður í lok ársins 1774 og tekinn af lífi í Moskvu í byrjun næsta árs.
Æviágrip
Púgatsjov var yngstur af fjórum börnum landeiganda af ættum Don-kósakka. Hann fæddist í kósakkaþorpinu Stanitsa í héraðinu Simovejskaja, þar sem nú er Volgógradfylki, og skráði sig til herþjónustu þegar hann var sautján ára. Púgatsjov kvæntist kósakkastúlku að nafni Soffíu Nedjusjevu ári síðar og eignaðist með henni fimm börn. Tvö þeirra létust í æsku. Stuttu eftir giftinguna gekk hann til liðs við aðra rússnesku herdeildina í Prússlandi í sjö ára stríðinu. Hann sneri heim árið 1762 og varði næstu sjö árunum ýmist heima í þorpinu sínu eða við verkefni sem herinn úthlutaði honum. Á þessum tíma varð hann kunnur fyrir herkænsku sína og var sæmdur kósakkahertigninni korunzhij. Hann byrjaði á þessum tíma einnig að segja lygasögur um eigin bakgrunn og stærði sig af því við félaga sína árið 1770 að „guðfaðir“ hans, Pétur mikli, hefði gefið honum sverðið hans.
Árið 1770 baðst Púgatsjov lausnar úr hernum svo hann gæti látið sér batna eftir alvarleg veikindi. Þrátt fyrir átölur herforingja sinna afþakkaði hann ummönnun í hersjúkrahúsi og neitaði að snúa aftur í herinn. Að áeggjan tengdabróður síns, Símons Pavlov, gekk Púgatsjov til liðs við hóp óánægðra kósakka sem voru á flótta austur á bóginn til þess að stofna sjálfstætt samfélag kósakka á bökkum Terekfljóts. Eftir að þeir höfðu komist yfir Don sneri Púgatsjov heim til Simovejskaja en stuttu síðar handsömuðu yfirvöld kósakkana. Pavlov viðurkenndi að Púgatsjov hefði verið aðili að liðhlaupinu og Púgatsjov var því handtekinn. Hann var í haldi yfirvalda í tvo daga en tókst síðan að sleppa og var þaðan af á flótta undan réttvísinni.
Púgatsjov kom til kósakkabygðarinnar við Terekfljót í janúar árið 1772. Hann dvaldi þar í sex vikur og var kjörinn fulltrúi mótmælahreyfingar kósakka. Hann hélt til Sankti Pétursborgar til þess að leggja fram formlega kvörtun fyrir hönd kósakka en í Mosdok komst upp um að hann væri strokufangi og hann var því handtekinn. Hann slapp þann 13. febrúar og sneri heim en var þá handtekinn enn á ný. Hann var sendur til að sæta yfirheyrslu í Tsjerkassk en þar hitti hann Lúkjan Ívanovítsj Kúdíakov og taldi hann á að sleppa sér. Hann flúði síðan til pólska landamæraþorpsins Vetka með hjálp óánægðra klerka. Hann sneri aftur til Rússlands haustið 1772 í gervi rétttrúnaðarmanns af gamla skólanum. Hann hlaut leyfi til að setjast að í héraðinu Malíkovka, þar sem í dag er bærinn Volsk. Talið er að hann hafi á þessum tíma heyrt um uppreisn Jaík-kósakka.
Uppreisn Púgatsjovs
Púgatsjov safnaði saman miklum her með áróðri og loforðum um umbætur. Ásamt herforingjum sínum tókst Púgatsjov að leggja undir sig mikið landflæmi frá Volgu til Úralfjalla. Mesti sigur hans var að hertaka borgina Kazan árið 1774. Auk þess sem hann safnaði saman fjölda kósakka og bænda komst Púgatsjov yfir fallbyssur og skotvopn og tókst að útbúa her sinn mun betur en rússneskir herforingjar áttu von á.
Hershöfðinginn Pjotr Panín hélt gegn uppreisnarmönnunum með mikinn her en varð lítið ágegnt vegna samgönguörðugleika, agaleysis og óhlýðni hermanna sinna. Á meðan unnu hermenn Púgatsjovs mikla sigra í næstum öllum orrustum. Það var ekki fyrr en í ágúst 1774 að hershöfðingjanum Johann von Michelsohnen tókst að sigra her uppreisnarmannanna við Volgograd. Þann 14. september 1774 sviku kósakkarnir Púgatsjov og framseldu hann til rússneskra stjórnvalda. Aleksandr Súvorov hershöfðingi lét setja hann í járnbúr og sendi hann fyrst til Símbírsk og síðan til Moskvu. Þar fór fram opinber aftaka á Púgatsjov þann 21. janúar árið 1775. Púgatsjov var hálshöggvinn, lík hans dregið eftir götum borgarinnar og síðan skorið í fjóra búta.
Vespasíanus
Titus Flavius Vespasianus (17. nóvember 9 – 23. júní 79), þekktur sem Vespasíanus, var keisari í Rómaveldi frá 69 til 79. Vespasíanus var fyrstur flavísku keisaranna en synir hans Títus og Domitíanus voru við völd eftir hans dag. Vespasíanus komst til valda í lok árs hinna fjögurra keisara. Stjórnartíð hans er einkum þekkt fyrir umbætur sem hann stóð fyrir að fordæmi júlísku-cládísku ættarinnar og fyrir stríð gegn Júdeu.
Körfuknattleiksfélagið Gosi
Körfuknattleiksfélagið Gosi síðar Körfuknattleiksfélag Reykjavíkur var reykvískt íþróttafélag sem stofnað var 25. desember 1951. Það var lagt niður árið 1970 þegar starfsemin rann inn í nýstofnaða körfuknattleiksdeild Vals.
Vespasíanus
Vespasíanus var hershöfðingi í rómverska hernum í stjórnartíð keisaranna Claudíusar og Nerós. Sem hershöfðingi tók hann þátt í innrás Rómverja í Bretland og hann var sendur af Neró til Júdeu til að kveða niður uppreisn gyðinga á svæðinu. Í Júdeu naut hann aðstoðar Títusar sonar síns þar sem þeir náðu á sitt vald stærstum hluta skattlandsins af uppreisnarherjunum. Áður en þeir náðu Jerúsalem á sitt vald urðu þeir þó að fresta hernaðaraðgerðum þar sem Neró hafði framið sjálfsmorð og Galba orðinn keisari. Galba var þó fljótlega myrtur af Otho sem beið svo ósigur í orrustu gegn Vitelliusi. Í kjölfarið lýstu herdeildirnar í Júdeu og Egyptalandi Vespasíanus keisara og hann náði að tryggja sér völdin eftir að hafa sigrað Vitellius í bardaga árið 69.
Körfuknattleiksfélagið Gosi
Saga
Körfuknattleiksfélagið Gosi var stofnað af nokkrum nemendum í Menntaskólanum í Reykjavík. Líkt og nafnið gefur til kynna fylgdi takmörkuð alvara máli. Félagið fékk ekki formlega aðild að Íþróttabandalagi Reykjavíkur fyrst í stað og keppti því sem gestalið á fyrsta Íslandsmótinu í körfubolta sem fram fór á árinu 1952. Félagið vann til Íslandsmeistaratitla í yngri flokkum undir þessu heiti sínu næstu árin. Guðmundur Georgsson var formaður félagsins flestöll fyrstu árin.
Í lok árs 1957 var ákveðið að breyta nafni félagsins í Körfuknattleiksfélag Reykjavíkur (KFR). Um leið var tilkynnt um ráðningu Evalds Mikson sem aðalþjálfara félagsins. Undir hinu nýja heiti urðu liðsmenn Körfuknattleiksfélags Reykjavíkur tvívegis Reykjavíkurmeistarar, auk þess sem starf yngri flokka stóð í blóma. Í september 1970 yfirtók Körfuknattleiksdeild Vals alla starfsemi félagsins.
Adolf Hitler
Adolf Hitler (20. apríl 1889 – 30. apríl 1945) var kanslari Þýskalands á árunum 1933-1945 og á árunum 1934-1945 „foringi og kanslari“ (þýska Führer und Reichskanzler) Þýskalands.
Hitler fæddist í Braunau am Inn í Austurríki-Ungverjalandi, nálægt þýsku landamærunum. Hann var fjórði í röð sex barna Alois Hitler og konu hans, Klöru. Sem ungur maður reyndi Hitler að komast inn í listaháskólann í Vín, en var hafnað. Þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út gerðist hann sjálfboðaliði í bæverska hernum og barðist á vesturvígstöðvunum fyrir Þjóðverja nær allt stríðið, þar til hann særðist þann 15. október 1918 eftir gasárás og var fluttur á herspítala. Eftir ósigur Þjóðverja settist Hitler að í München í Bæjaralandi og gekk 1919 í stjórnmálaflokk sem seinna var kallaður Nasistaflokkurinn. Hitler varð formaður þess flokks 1921 og leiddi flokkinn til æviloka. Árið 1923 tók hann þátt í misheppnaðri valdaránstilraun í München sem nefnd hefur verið bjórkjallarauppreisnin. Hann var fangelsaður í kjölfarið og skrifaði bókina Mein Kampf á meðan á fangelsisvistinni stóð, en hann var látinn laus úr haldi eftir níu mánuði. Hitler komst til valda árið 1933 en þá var hann útnefndur kanslari Þýskalands af Paul von Hindenburg, forseta Þýskalands. Eftir fráfall Hindenburgs árið eftir tók Hitler sér titil kanslara og foringja og var í reynd orðinn einræðisherra í Þýskalandi.
Á valdatíma sínum leiddi Hitler Þýskaland í stríð við flestar nágrannaþjóðir sínar. Með innrás Þjóðverja í Pólland 1939 hófst seinni heimsstyrjöldin sem lauk með algerum ósigri Þjóðverja sex árum síðar. Á meðan stríðinu stóð frömdu þýski herinn og SS-sveitir Nasistaflokksins gríðarlega stríðsglæpi og glæpi gegn mannkyninu, en Helförin og gjöreyðingarstríðið gegn Sovétríkjunum voru á meðal þessara voðaverka. Á lokadögum stríðsins, þegar Rauði herinn hafði nánast alla Berlín á sínu valdi, framdi Hitler sjálfsmorð í neðanjarðarbyrgi í Berlín sem hann hafði hafst við í frá upphafi árs 1945, ásamt eiginkonu sinni, Evu Braun, en þau höfðu gift sig tveimur dögum fyrr.
Sagnfræðingurinn Ian Kershaw hefur lýst Hitler sem „holdgervingu illskunnar í nútímastjórnmálum“. Undir stjórn Hitlers og áhrifum frá hugmyndafræði kynþáttahyggju bar stjórn nasista ábyrgð á þjóðarmorði um sex milljóna Gyðinga og milljóna annarra fórnarlamba sem hann og fylgismenn hans álitu „undirmálsfólk“ (Untermenschen) eða félagslega óæskilegt. Hitler og stjórn nasista báru líka ábyrgð á morðum á um 19,3 milljónum almennra borgara og stríðsfanga. Að auk dóu 28,7 milljón hermenn og almennir borgarar vegna stríðsátakanna í Evrópu. Aldrei í sögunni hafa jafnmargir látið lífið í stríði og í síðari heimsstyrjöld.
Æviágrip
Adolf Hitler fæddist þann 20. apríl 1889 í bænum Braunau am Inn í Austurríki-Ungverjalandi (þar sem nú er Austurríki), nálægt landamærunum við þýska keisaraveldið. Þegar Hitler var þriggja ára flutti fjölskyldan til Passau í Þýskalandi. Þar áskotnaðist Hitler bæverskur hreimur sem hann átti eftir að tala með alla ævi. Fjölskyldan flutti aftur til Austurríkis árið 1894 og settist að í Leonding, nálægt Linz.
Faðir Hitlers, Alois, var embættismaður hjá tollgæslunni og ætlaðist til þess að Adolf myndi feta svipaða braut í lífinu og hann. Adolf lét sig hins vegar dreyma um að verða listamaður og deildi oft við föður sinn um framtíðaráætlanir sínar. Hann átti þó í nánu sambandi við móður sína, Klöru, sem sá alfarið um uppeldi hans.
Líkt og margir þýskumælandi Austurríkismenn fór Hitler að aðhyllast þýska þjóðernishyggju á unga aldri. Hann lýsti því yfir að hann væri tryggur Þýskalandi en ekki Austurríki og hataðist við hið aldurhnigna Habsborgaraveldi fyrir að ríkja yfir mörgum fjölbreyttum þjóðum en ekki einni þýskri þjóð.
Árið 1907 flutti Hitler til Vínarborgar og sótti um inngöngu í listaháskólann þar í borg en var hafnað tvisvar. Á árum Hitlers í Vín varð hann fyrir áhrifum af kynþáttahyggju og gyðingahatri og sagðist síðar sjálfur hafa farið að hata gyðinga á þessum tíma. Hann flutti til München í Þýskalandi árið 1913. Hitler var kvaddur í austurrísk-ungverska herinn þann 5. febrúar 1914 en þegar hann kom til Salzborgar þótti hann ekki hæfur til herþjónustu og fékk undanþágu frá herkvaðningunni.
Fyrri heimsstyrjöldin
Þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út í ágúst árið 1914 bauð Hitler sig viljugur fram í þýska herinn í Bæjaralandi. Hann var staðsettur í varafótgönguliði og gerðist sendiboði á vesturvígstöðvunum í Frakklandi og Belgíu á meðan á stríðinu stóð. Hann var viðstaddur orrusturnar við Ypres, Somme, Arras og Passchendaele og særðist í orrustunni við Somme. Hitler hlaut nokkur heiðursverðlaun fyrir hugrekki með frammistöðu sinni í stríðinu.
Hitler lýsti stríðinu síðar sem „bestu reynslu lífs síns“. Hann varð enn meiri þjóðernissinni við herþjónustu sína og var mjög brugðið þegar Þýskaland gafst upp fyrir bandamönnum í nóvember árið 1918. Líkt og margir þjóðernissinnar aðhylltist Hitler þá kenningu að Þýskaland hefði ekki í raun verið sigrað á vígvellinum heldur hefði þýski herinn verið „stunginn í bakið“ af svikulum stjórnmálamönnum, gyðingum og marxistum heima fyrir. Líkt og mörgum Þjóðverjum bauð Hitler við skilmálum Versalasamningsins og nýtti sér síðar óánægju Þjóðverja með hann til að komast til valda.
Byrjun stjórnmálaferilsins
Hitler sneri aftur til München eftir stríðið og vann áfram í hernum. Árið 1919 gekk hann í þýska verkamannaflokkinn (Deutsche Arbeiterpartei eða DAP). Þar kynntist hann Dietrich Eckart, einum stofnanda flokksins, og gerðist pólitískur lærlingur hans. Flokkurinn breytti nafni sínu í Þjóðernissósíalíska þýska verkamannaflokkinn (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei eða NSDAP), eða Nasistaflokkinn, árið 1920. Hitler hannaði einkennistákn flokksins í formi hakakross í hvítum hring á rauðum fleti.
Hitler lauk herþjónustu sinni þann 31. mars árið 1920 og hóf fullt starf fyrir Nasistaflokkinn. Hitler varð fljótt alræmdur fyrir ofsafengnar ræður sínar þar sem hann fordæmdi Versalasamninginn, pólitíska andstæðinga sína og sérstaklega marxista og gyðinga. Hitler sagði sig úr flokknum þann 11. júní 1921 þegar andófsmenn innan flokksins reyndu að koma á samruna við þýska sósíalistaflokkinn. Þar sem Hitler var frægasti og færasti ræðumaður Nasistaflokksins féllst miðstjórn flokksins á að gera hann að flokksformanni og hætta við samrunann til þess að missa hann ekki úr röðum sínum.
Bjórkjallarauppreisnin
Árið 1923 fékk Hitler hershöfðingjann Erich Ludendorff úr fyrri heimsstyrjöldinni til liðs við sig og reyndi að fremja valdarán sem varð síðar kallað bjórkjallarauppreisnin. Hitler vildi líkja eftir „Rómargöngu“ Benito Mussolini með því að ræna völdum í Bæjaralandi og síðan skora á ríkisstjórnina í Berlín. Þann 8. nóvember ruddust Hitler og stormsveitir nasista inn á 3.000 manna fjöldasamkomu í bjórkjallaranum Bürgerbräukeller í München. Hitler lýsti því yfir að bylting væri hafin og að hann hefði myndað nýja ríkisstjórn ásamt Ludendorff. Næsta dag gengu Hitler og stuðningsmenn hans frá bjórkjallaranum að stríðsráðuneyti Bæjaralands en lögreglan yfirbugaði þá. Sextán nasistar og fjórir lögreglumenn létust í átökunum.
Fangavist
Þann 11. nóvember 1923 var Hitler handtekinn fyrir landráð. Þann 1. apríl næsta ár var Hitler dæmdur til fimm ára fangelsisvistar í Landsberg-fangelsi vegna valdaránstilraunarinnar. Í fangelsinu var tekið mjúkt á Hitler og hann fékk reglulega bréf frá aðdáendum sínum og heimsóknir frá meðlimum nasistaflokksins. Hitler var að endingu náðaður af hæstarétti Bæjaralands og honum sleppt þann 20. desember 1924, eftir aðeins rúmt ár í fangelsi.
Á meðan hann var í fangelsi samdi Hitler fyrsta bindi bókarinnar Mein Kampf (Barátta mín) ásamt ritara sínum, Rudolf Hess. Bókin var sjálfsævisaga sem lýsti hugmyndafræði Hitlers. Í bókinni koma fram áætlanir hans um að skapa þýskt samfélag byggt á grundvelli kynþáttar og gefið í skyn að fremja verði þjóðarmorð í þessu skyni.
Leiðin til valda
thumb|right|Hitler tekur í hönd [[Paul von Hindenburg forseta þann 21. mars árið 1933.]] Þegar Hitler var sleppt úr fangelsi var þýski efnahagurinn á bataveg og því erfiðara fyrir hann að vinna nasistaflokknum stuðning. Þýski efnahagurinn leið hins vegar fyrir efnahagshrunið í Bandaríkjunum árið 1929 þegar kreppan mikla hófst. Hitler og flokksmenn hann nýttu sér efnahagskreppuna og lofuðu að fella Versalasamninginn úr gildi, styrkja efnahaginn og skapa ný störf ef þeir kæmust til valda. Árið 1930 vann nasistaflokkurinn 18,3 prósent greiddra atkvæða og 107 þingsæti á ríkisþinginu og varð þar með næststærsti stjórnmálaflokkurinn í Þýskalandi.
Hitler bauð sig fram í forsetakosningum Þýskalands árið 1932 á móti Paul von Hindenburg. Hann lenti í öðru sæti í báðum umferðum kosninganna og hlaut 35 prósent atkvæða í hinni seinni. Þótt Hitler hefði tapað forsetakjörinu sýndi stuðningurinn við hann að nasisminn var orðinn alvarlegt afl í þýskum stjórnmálum. Í júlí sama ár vann nasistaflokkurinn 230 sæti í þingkosningum og varð í fyrsta sinn stærsti flokkurinn á þýska ríkisþinginu.
Stjórnarkreppa ríkti í Þýskalandi og þrýst var á Hindenburg forseta að skipa Hitler kanslara „óháðan þingflokkum“. Eftir að tvær þingkosningar höfðu verið haldnar í júlí og nóvember 1932 án þess að neinum flokki tækist að mynda meirihlutastjórn féllst Hindenburg loks með semingi á að skipa Hitler kanslara. Hitler tók við embættinu þann 30. janúar 1933.
Tilurð einræðisríkis
Þann 24. mars var kosið um ný lög á ríkisþinginu sem leyfðu ríkisstjórn Hitlers að setja lög án samþykkis þingsins í fjögur ár. Lögin máttu brjóta í bága við stjórnarskrána nema í undantekningartilvikum. Þar sem lögin vörðuðu stjórnarskrána þurfti stuðning tvo þriðju þingmanna til að staðfesta þau. Fyrir atkvæðagreiðsluna handtók Hitler því alla 81 þingmenn kommúnistaflokksins og kom í veg fyrir að margir þingmenn Jafnaðarmannaflokksins gætu mætt. Hermann Göring, þá forseti þingsins, kvað á um að atkvæði þingmanna sem mættu ekki í atkvæðagreiðsluna yrðu ekki talin með. Lokaniðurstaða atkvæðagreiðslunnar var að 441 þingmenn kusu með og 84 á móti lögunum. Allir viðstaddir þingflokkar nema Jafnaðarmenn studdu lagasetninguna og þar með varð Þýskaland í reynd að einræðisríki.
Þriðja ríkið
Stuttu eftir lagasetninguna var Jafnaðarmannaflokkurinn bannaður. Þann 2. maí 1933 voru öll stéttarfélög bönnuð og leiðtogar þeirra handteknir. Þann 14. júlí var lýst yfir að nasistaflokkurinn væri eini löglegi stjórnmálaflokkurinn í Þýskalandi. Á nótt hinna löngu hnífa, frá 30. júní til 2. júlí 1934, voru andstæðingar Hitlers innan stormsveitanna myrtir. Í kjölfarið var herinn hreinsaður af öllum herforingjum sem ekki þóttu nógu hlynntir nasistum.
Hindenburg lést þann 2. ágúst 1934. Daginn áður hafði ríkisstjórn Hitlers sett lög sem leystu upp forsetaembættið eftir dauða Hindenburgs og sameinuðu völd þess kanslaraembættinu. Þar með varð Hitler formlega „foringi og kanslari Þýskalands“ (Führer und Reichskanzler) og varð í senn ríkisstjórnarleiðtogi og þjóðhöfðingi landsins.
Á næstu árum stóð ríkisstjórn Hitlers fyrir stórfelldri uppbyggingu innviða í Þýskalandi og bjó þýska efnahaginn undir stríð. Á þessum tíma voru nýir þjóðvegir, járnbrautir og stíflur byggðar í Þýskalandi. Atvinnuleysi minnkaði úr sex milljónum í eina milljón frá 1932 til 1936. Hins vegar lengdist vinnuvikan, meðallaun lækkuðu og framfærslukostnaður hækkaði. Enduruppbyggingin var fjármögnuð með skuldabréfum, með því að prenta peninga, og með því að leggja hald á eignir óvina ríkisins, sérstaklega gyðinga. Ríkisstjórnin tók einnig markvissa stefnu í húshönnun og Albert Speer var falið að endurhanna Berlín í klassískum stíl.
Þýskaland sagði sig úr Þjóðabandalaginu í október árið 1933. Í mars árið 1935 lýsti Hitler því yfir að þýski herinn yrði stækkaður og myndi telja til sín um 600.000 hermenn, sex sinnum meira en var leyft í Versalasamningnum. Þjóðverjar hertóku afvopnaða svæðið í Rínarlandi í mars 1936. Sama ár sendi Hitler hermenn til Spánar til þess að aðstoða þjóðernissinna undir stjórn Francisco Franco í spænsku borgarastyrjöldinni. Þann 25. nóvember skrifuðu Þjóðverjar undir samning sem stofnaði andkommúnískt bandalag við Japan, og síðar Ítalíu. Þetta bandalag lagði grunninn að Öxulveldunum. Hitler skipaði hernum að búa sig undir stríð til þess að skapa Þýskalandi „lífsrými“ eða „lebensraum“ ekki síðar en 1938.
Þann 12. mars 1938 lýsti Hitler því yfir að Austurríki skyldi innlimað í Þýskaland. Síðan sneri hann sér að Tékkóslóvakíu og gerði áætlun um að leggja allt landið undir sig. Hitler neyddist hins vegar til að hætta við innrásina í Tékkóslóvakíu þar sem Bretar hótuðu að hætta að selja Þjóðverjum olíu vegna málsins. Þann 29. október var kallað til ráðstefnu í München þar sem Hitler ræddi um stöðu þýskumælandi héraða innan Tékkóslóvakíu við Benito Mussolini og forsætisráðherra Bretlands og Frakklands, Neville Chamberlain og Édouard Daladier. Að endingu var München-sáttmálinn undirritaður og Þýskaland fékk að innlima þýskumælandi héröð í Tékkóslóvakíu. Hitler var þó ekki ánægður með niðurstöðuna þar sem hann hafði viljað leggja allt landið undir sig.
Seinni heimsstyrjöldin
thumb|right|Hitler lýsir yfir stríði gegn Bandaríkjunum á þýska ríkisþinginu þann 11. desember 1941. Þann 3. apríl skipaði Hitler þýska hernum að undirbúa innrás í Pólland. Til þess að tryggja að Sovétmenn skiptu sér ekki að innrásinni undirrituðu Þjóðverjar griðarsáttmála við Sovétríkin þann 23. ágúst 1939. Í samningnum féllust Þjóðverjar og Sovétmenn á að skipta Póllandi á milli sín í þýsk og sovésk áhrifasvæði. Þann 1. september 1939 réðust Þjóðverjar inn í Pólland og Bretar og Frakkar brugðust við með því að lýsa yfir stríði á hendur Þýskalandi. Þar með hófst seinni heimsstyrjöldin. Bretar og Frakkar voru þó tregir til að ráðast gegn Þýskalandi og gerðu ekki árás á meðan Þjóðverjar yfirbuguðu Pólverja. Því kölluðu fjölmiðlar þennan kafla stríðsins gjarnan „gervistríðið“.
Þann 9. apríl réðust Þjóðverjar inn í Danmörku og Noreg og hertóku bæði löndin. Þjóðverjar réðust síðan inn í Frakkland í maí árið 1940 og hertóku Belgíu, Lúxemborg og Holland. Á meðan á innrásinni í Frakkland stóð ákváðu Ítalir að ganga inn í styrjöldina ásamt Þjóðverjum og réðust á Frakkland úr suðri. Frakkland neyddist til þess að undirrita friðarsáttmála þann 22. júní. Bretar sluppu með her sinn frá Dunkerque úr orrustunni um Frakkland og nýr forsætisráðherra þeirra, Winston Churchill, neitaði að semja um frið við Þjóðverja. Hitler sendi því þýska flugherinn til að ráðast á Bretland en tókst ekki að vinna bug á breska flughernum. Hitler var á hátindi vinsælda sinna í Þýskalandi eftir að hafa unnið svo skjótan sigur gegn Frakklandi.
Þjóðverjar réðust árið 1941 inn í Júgóslavíu, Grikkland, Krít og Írak. Þýskir hermenn voru einnig sendir til að styðja Ítala í Líbíu, Balkanskaga og Miðaustrinu. Þann 22. júní 1941 rufu Þjóðverjar griðarsáttmálann við Sovétmenn og réðust inn í Sovétríkin. Ætlunin var að gera út af við Sovéríkin og sölsa undir sig náttúruauðlindir þeirra til þess að geta haldið hernaðinum gegn vesturveldunum áfram. Í fyrstu gekk innrás Þjóðverja vel og þýskir hermenn brutust um 500 kílómetra inn á sovéskt landsvæði.
Þann 7. desember 1941 réðust Japanir á Perluhöfn og hófu þannig stríð við Bandaríkin. Hitler lýsti yfir stríði gegn Bandaríkjunum til stuðnings við Japan fjórum dögum síðar.
Vegna hinna fjölmörgu hernaðarsigra ársins 1940 var Hitler orðinn fullur oflætis og skipti sér æ meira af ákvörðunum þýsku hershöfðingjanna. Hitler neitaði að leyfa þýska hernum að hörfa frá orrustunni um Stalíngrad en þar létu um 200.000 hermenn Öxulveldanna lífið og 235.000 voru teknir til fanga. Þjóðverjar báðu síðan ósigur í orrustunni um Kúrsk en upp frá því fór gæfan á austurvígstöðvunum að snúast Sovétmönnum í vil. Árið 1943 gerðu bandamenn innrás í Sikiley og Mussolini var steypt af stóli í Ítalíu. Næsta ár gerðu bandamenn síðan innrás í Normandí og frelsuðu Frakkland undan hernámi Þjóðverja. Á þessum kafla stríðsins var mörgum þýskum herforingjum ljóst að Þýskaland ætti ósigur vísan og að áframhaldandi hollusta við Hitler gæti leitt til þess að landinu yrði gereytt.
Síðustu dagar og sjálfsmorð Hitlers
thumb|left|Tilkynnt um dauða Hitlers í bandarísku dagblaði árið 1945. Síðla árs 1944 voru bæði rauði herinn og hersveitir Breta og Bandaríkjamanna farin að brjótast inn í Þýskaland. Þegar staðan virtist svörtust fyrir Þjóðverja vonaðist Hitler eftir eins konar kraftaverki sem myndi bjarga Þýskalandi á síðustu stundu líkt og hafði gerst árið 1759 í sjö ára stríðinu. Þá hafði keisaraynja Rússlands látist stuttu eftir að Rússar hertóku Berlín og eftirmaður hennar, sem var Þýskalandsvinur, hafði umsvifalaust samið um frið við Þjóðverja. Þegar Hitler frétti af því að Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseti væri látinn þann 12. apríl 1945 vonaðist hann til þess að sagan myndi endurtaka sig og að eftirmaður Roosevelt myndi semja um frið við Þjóðverja og jafnvel ganga í bandalag við þá gegn kommúnistunum. Þessi ósk rættist ekki og dauði Roosevelt breytti engu um samheldni bandamanna.