cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Erna Solberg
Solberg var kjörin formaður Hægriflokksins árið 2004 og varð þingflokksformaður flokksins árið 2005. Síðan hún tók við formennsku hefur hún lagt áherslu á samfélagslega þætti í stjórnmálastefnu Hægriflokksins. Hún þykir einnig hafa lagt áherslu á meira raunsæi í stefnumótun flokksins.
Eftir þingkosningar Noregs árið 2009 jókst stuðningur við Hægriflokkinn og við Solberg sem forsætisráðherraefni verulega í skoðanakönnunum. Í sveitastjórnarkosningum árið 2011 hlaut Hægriflokkurinn sína bestu kosningu frá árinu 1979. Í aðdraganda þingkosninga ársins 2013 var það yfirlýst markmið Hægriflokksins að stofna til stjórnarsamstarfs Hægriflokksins og annarra hægrihreyfinga með Solberg sem forsætisráðherra. Eftir kosningarnar stofnaði Solberg samsteypustjórn Hægriflokksins og Framfaraflokksins með þingstuðningi Venstre og Kristilega þjóðarflokksins.
Stjórn Solberg hélt ekki velli í þingkosningum í september 2021. Solberg viðurkenndi ósigur eftir kosningarnar og veik úr embætti fyrir Jonas Gahr Støre í október sama ár.
Tíbeskur búddismi
thumb|Dhamma-hjólið, tákn búddismans thumb|right|Guru Rinpoche, stofnandi Nyingma-greinar tíbeska búddismans Tíbeskur búddismi er grein innan mahajana-búddisma sem hefur marga fylgjendur i Tíbet og víða um Mið-Asíu. Þessi grein búddisma einkennist af miklum og fjölbreyttum helgisiðum sem eiga rætur í bæði mahajana og vajrajana-hefðum og einnig fjölda klausturreglna. Veigamikill þáttur í tíbeskum búddisma eru tantrískar íhugunaraðferðir, jóga og aðrar andlegar þjálfunaraðferðir. Þessi grein búddisma er á stundum nefnd lamasiður, lamahefð eða lamaismi á vesturlandamálum en það er nafngift sem tíbeskir búddistar sætta sig ekki við. Orðið lama á tíbesku er samsvarandi sanskrítarorðinu gúru og þýðir kennari í dharma en er eingöngu notað sem heiðurstitill.
Tíbeskur búddismi á rætur í textum og trúarhefðum mahajana og vajrajanagreina búddismans og bárust þær í tveimur aðskildum bylgjum til Tíbet. Sú fyrri á áttundu og fram á níundu öld og sú seini á seinnihluta tíundu aldra. Samkvæmt söguhefð Tíbeta var það Indverski trúarspekingurinn sem í indverskum heimildum er nefndur Padmasambhava og í tíbeskum Guru Rinpoche sem árið 747 e.Kr. hóf að boða kenningar búddismans í Tíbet.
Í tíbeskum búddisma má finna arfleifð frá hinum fornu tíbesku trúarbrögðum sem nefnd eru bön. Hin sterka tantríska hefð tíbesks búddisma tengir hann einnig beint við tantrískar hefðir hindúisma. Þó kjarnasvæði tíbeska búddismans hafi ævinlega verið Tíbet hefur þessi hefð enn sterk ítök víða um Asíu, má þar nefna Bhutan, Mongólíu og Nepal. Einnig í Rússnesku héruðunum Burjatia, Kalmykia og Tuva og norðaustur Kína (Mandsjuria, Heilongjiang, Jilin). Þessi hefð er líka sterk í héruðunum Ladakh og Sikkim á Indlandi. Tíbeskur búddismi skiptist í fjórar megingreinar og fjölda minni greina.
Tíbeskur búddismi var ríkistrú í aldaraðir og klausturreglur fóru bæði með andleg og veraldleg völd. Höfuðstöðvar trúarinnar voru í borginni Lhasa og þar voru einnig aðalstöðvar æðsta yfrirmanns trúarinnar, Dalai Lama. Næstur honum að tign var Panchen Lama. Í samband við hernám Kínverja af Tíbet 1950 var hið veraldlega veldi trúarinnar brotið á bak aftur, Panchen Lama var settur í fangelsi og Dalai Lama flúði til Indlands 1959 og hefur hann búið þar síðan.
Sérkenni tíbeska búddismans
Í tíbeskum búddisma er einnig mjög sterk trú á ýmsa boddhisattva og verndara dharma. Botthisattva eru upplýstur maður sem velur að dveljast í samsara öðrum til aðstoðar. Dharma-verndarar eru einskonar húsguðir sem vernda hús og þorp.
Þeir sem ekki helga sig trúnni sem munkar eða nunnur bera fram fórnir til ýmissa boddhisatva, færa munkum mat, kveikja á smjörlömpum í musterunum, fara í pílagrímaferðir eða syngja bænir.
Klaustur og klausturmenntun var afar mikilvægur þáttur í tíbeskum búddisma. Þegar kínverski herinn réðist inn í Tíbet 1950 er álitið að um 25 prósent af íbúum landsins hafi búið í klaustrum. Fyrir menningarbyltinguna á sjöunda áratug 20. aldar er talið að það hafi verið milli 2000 og 3000 klaustur í Tíbet. Kínversk yfirvöld hafa nú yfirsjón með kennslu og kenningum í klaustrunum í Tíbet og reyna með harðri hendi að stjórna þeim í pólitískum tilgangi.
Saga og munkareglur
Búddismi barst til Tíbet um 750 þegar indverski vajrajana-munkurinn Padmasambhava kom til landsins og stofnaði fjölda klaustra, hann varð þar með fyrsti laman. Búddisminn blandaðist mjög bön, hinum fornu tíbesku trúarbrögðum.
Sú hefð sem Padmasabhava stofnaði er nefnd Nyingma. Trúarhefð og trúarkenningar þessarar hefðar byggir á þýðingum á heilögum textum búddisma sem gerðar voru eftir kínverskum textum. Þessir textar höfðu verið þýddir yfir á kínversku úr sanskrít og samkvæmt öðrum búddistum hafði allmikið skolast til á þessu þýðingarferli. Hinar meginhefðir tíbesks búddisma, kayu, sakya og geluk, byggja á seinni þýðingum beint úr frumritunum á sanskrít. Áberandi munur á hinum mismunandi hefðum er að geluk-munkarnir bera gulan höfuðbúnað og hinir rauða.
Dalai Lama tilheyrir geluk-reglunni og er einnig almennt talinn yfirmaður tíbesks búddisma. Hann var einnig yfirmaður tíbesku ríkisstjórnarinnar frá byrjun 17. aldar. Núverandi Dalai Lama, Tenzin Gyatso, er sá fjórtándi í röðinni og eru þeir allir taldir vera endurholdganir indverska bodhisattvasans Avalokiteshvara.
Lögin (Platon)
Lögin eru samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. Samræðan er bæði sú lengsta og sú síðasta sem Platon samdi. Hún er frábrugðin öðrum samræðum Platons að því leyti að í henni kemur Sókrates alls ekki fyrir.
Heildun með innsetningu
Heildun með innsetningu (eða innsetningaraðferð) er aðferð við heildun sem felur í sér að "fela" hluta fallsins undir nýrri breytu. Fallið er svo heildað með þekktri aðferð og breytunni skipt út fyrir upprunalega gildið.
Í dæminu hér að ofan er breytistærðin t sett inn í staðin fyrir gildið 4 + 5x. t er svo diffruð til að skipta út dx: dt = t' = (4 + 5x)' = 5dx.
Þessi aðferð er oft notuð til að koma föllum á form sem er þekkt og þægilegt að heilda.
Hérna er t = 4x2 + 1 og þannig dt = 8x dx. Þessi aðferð hentar einkar vel hér til að einfalda annars illa útlítandi dæmi.
Innsetningaraðferð er hægt að nota við ákveðin heildi líkt og óákveðin.
Meitill
Meitill|thumbnail Vinna með meitli og hamri|thumbnail Meitill er handverkfæri með beittri egg á öðrum enda. Meitill er notaður til að skera út og skera sundur hart efni eins og við, stein eða málm. Handfang og blað á sumum gerðum af meitlum eru gerð úr málmi eða við með beittum enda.
Móhumla
Hún er smávaxin í samanburði við aðrar humlutegundir, drottningin 16 mm og þernurnar og druntarnir 12 mm. Hún er svört með gulum röndum og hvítum afturenda.
Hún er gamall íbúi á Íslandi, talin hafa komið með landnámsmönnum. Hún hefur gengið undir ýmsum nöfnum; hunangsfluga, býfluga, villibýfluga, randafluga. Móhumla er nú notað til aðgreiningar frá öðum humlutegundum sem eru allar nýlegir landnemar hér.
Hefill
thumbnail|Japanskur hefill notaðu til að hefla við Hefill er handverkfæri til að forma við. Hann er oftast úr járni með viðarhandföngum og niður úr honum gengur hefiltönn. Hægt er að stilla hefill til að hefla misþykkt. Hefiltönnina þarf að brýna reglulega til að vel bíti. Hefil á aldrei leggja frá sér öðruvísi en á hliðina.
Til eru ýmsar gerðir af heflum. Venjulegur hefill sem einnig er kallaður stutthefill og stundum pússhefill er notaður við alhliða heflun á timbri í húsgagnasmíði og húsasmíði. Langhefill er notaður þegar hefla skal langa hluti og rétta  af borð eða planka. Smáheflar eru notaðir til að smíða litla hluti. Vængjahefill eða svæshnífur er gömul gerð af hefli sem notaður var við húsgögn með beygðum örmum og fótum. Falshefill er notaður til að hefla glugga og hurðaföls, í slíkum hefli er framtönnin í heflinum til að krafsa það sem aðaltönnin nær ekki til.
thumbnail|Vængjahefill|left
Black Ingvars
Black Ingvars er sænsk þungarokkshljómsveit stofnuð árið 1995. Hún er einkum þekkt fyrir að spila lög sem upprunalega eru ekki þungarokkslög, meðal annars barnalög eða trúarleg lög. Meðal þekktra laga sem sveitin hefur flutt eru Waterloo, Här kommer Pippi Långstrump og Bananas in Pyjamas (sem þeir reyndar snöruðu yfir á sænsku, Bananer i pyjamer). Sveitin hefur, samkvæmt vefsíðu hennar, selt um 800.000 plötur í heimalandinu Svíþjóð.
Plötur
Black Ingvars hafa gefið út átta plötur, þær eru eftirfarandi:
Larix x czekanowskii
Larix × czekanowskii er blendingstegund af lerki, á milli Síberíulerkis (Larix sibirica) og Dáríulerkis (Larix gmelinii).
Lýsing
Larix × czekanowskii kemur fyrir þar sem svæði þeirra tveggja mætast í mið- Síberíu. Það er millistig á milli foreldra sinna að öllu leyti.
Mínos (Platon)
Samræðan fjallar um réttarheimspeki og hefst á spurningunni „Hvað eru lög?“. Þá hefst heimspekileg rannsókn á eðli laga.
Guangzhou
thumb|right|500px|Á stórborgarsvæði Guangzhou bjuggu um 18,7 milljónir árið 2020. Borgin er í miðju [[Guangdong, fjölmennasta og ríkasta héraði Kína.|alt=Skýjakljúfar Guangzhou borgar með um 18,7 milljónir íbúa. Borgin er í Guangdong, ríkasta héraði Kína.]]
Vortoppur
Vortoppur (fræðiheiti Lonicera praeflorens ) er runni af geitblaðsætt ættaður austast úr Asíu (Japan, Kóreu, Mansjúríu, Prímorja).
Svipa (Bandaríkjaþing)
Svipa er starfsstaða innan beggja flokkanna á Bandaríska þinginu. Hlutverk svipunnar er að halda uppi og greiða úr samskiptum á milli þingmanna flokkanna og leiðtoga þeirra. Stöðu þessari gegna tveir menn úr hvorum flokki, einn í neðri deildinni, fulltrúadeildinni og einn í efrideildinni, öldungadeildinni. Svipan sér til þess að halda uppi flokksaga þegar að kjósa á um frumvörp og annað þar sem að útlit er fyrir að mjótt verði á munum. Þá á svipan að sjá til þess að vita hvað hver og einn þingmaður er að sækjast eftir í frumvarpinu og hvað hann er tilbúinn að þola (fórna), allt til þess að koma frumvarpinu í gegn. Sá sem gegnir stöðu svipunnar í meirihlutaflokkunum í fulltrúadeildinni or oftar sagður vera valdamestur af svipunum fjórum því að mikið veltur á útkomu frumvarpsins í kosningum í fulltrúadeildinni. Svipan „telur“ atkvæðin fyrirfram og þarf oft að reyna að sjá fyrir hvernig kosning um frumvörp geta farið og þarf að sjá til þess að þingmenn kjósi eftir sínum flokkslínum. Svipan er því næst valdamesta staðan innan löggjafarvaldsins, á eftir leiðtoga meirihlutaflokksins og veltur það oft á hæfileikum svipunnar í málamiðlunum hvernig kosningar fara.
Guangzhou
thumb|right |Landakort er sýnir staðsetningu Guangzhou borgar (rauðmerkt) í [[Guangdong héraði (ljósgrátt) í Kína.|alt=Landakort er sýnir staðsetningu Guangzhou borgar (rauðmerkt) í Guangdong héraði (ljósgrátt) í Kína.]]
thumb|right |Kanton turninn „sjónvarps- og útsýnisturn Guangzhou“, er 604 metra hár fjölnota turn í Haizhu hverfi Guangzhou borgar. Hann er eitt hæsta mannvirki veraldar. |alt= Kanton turninn („Sjónvarps- og útsýnisturn Guangzhou“), er 604 metra hár fjölnota turn í Haizhu hverfi Guangzhou borgar. Hann er eitt hæsta mannvirki veraldar. Guangzhou (kínverska: 廣州; rómönskun: Guǎngzhōu; einnig þekkt sem Canton/Kanton og Kwang-chow með rómönskun) er höfuðborg og stærsta borg Guangdong-héraðs í suðurhluta Alþýðulýðveldisins Kína. Borgin er við ósa Perlufljóts við Suður-Kínahaf. Hún er um 120 kílómetrum norðvestur af Hong Kong og 145 kílómetrum norður af Makaó. Samkvæmt kínverska manntalinu árið 2020 var íbúafjöldi borgkjarna Guangzhou um 16,1 milljón en íbúafjöldi undir lögsögu borgarinnar var 18,7 milljónir. Það er 47% fjölgun frá fyrra manntali árið 2010. Borgin og nærliggjandi svæði er eitt þéttbýlasta í heiminum með um 66 milljónir íbúa. Vegna stöðu sinnar á mótum fljóta og sjávar hefur Guangzhou lengi verið ein helsta verslunar- og viðskiptamiðstöð Kína. Hún hefur verið sem dyr fyrir erlend áhrif í Kína allt frá 3. öld e.Kr. Hún var fyrsta kínverska höfnin sem evrópskir kaupmenn heimsóttu reglulega, og kölluðu þá Canton. Enska nafnið „Canton“ er dregið úr portúgölsku „Cantão“ sem var einhverskonar framburður á Guangdong. Kanton er það borgarnafn sem íslenskir prentmiðlar hafa langmest notað, allt til dagsins í dag. Á síðari hluta 20. aldar birtist Kwangchow þó æ meir í íslenskum miðlum í stað Kanton, en í dag er Guangzhou meira notað. Borgin er mikilvæg menningar-, iðnaðar-, viðskipta -, og samskiptamiðstöð. Meginhöfnin er stór sem og alþjóðaflugvöllur borgarinnar. Þá er borgin á lestarleið Beijing og Hong Kong. Efnahagur borgarinnar er gríðaröflugur og hefur verið í miklum vexti í áratugi. Síðustu áratugir hafa einkennst af umfangsmiklum byggingarframkvæmdum og innviðauppbyggingu. Borgin er leiðandi fjármálamiðstöð á Asíu.
Handverkfæri
Handverkfæri er verkfæri sem er ekki rafmagnsverkfæri — það er að segja verkfæri sem er handknúið frekar en vélknúið, til dæmis hamar, skrúflykill, töng, skrúfjárn, hefill og meitill.
Guangzhou
Fornsögulegur tími
Elstu þekktu íbúar Guangzhou-svæðisins voru Baiyue, Taíþjóðir og Shan fólkið. Baiyue samanstóð af ýmsum þjóðflokkum sem bjuggu í Suður-Kína og Norður-Víetnam á 1. árþúsundi f.Kr. og 1. árþúsundi f.Kr. Taíþjóðirnar töluðu taí og voru dreifðir um stóran hluta Suður-Kína og meginland Suðaustur-Asíu. Shan fólkið var þjóðflokkur frá Suðaustur-Asíu sem nú er Mjanmar.
Panyu
Árið 214 f.Kr. var þéttbýlið við Guangzhou formlega gert að smáborg (þá þekkt sem Panyu fyrir tvíburahæðirnar Pan og Yu í nágrenninu) gerð að höfuðborg Nanhai-héraðs. Þetta var á valdatíma Kinríkisins (Qin Shi Huang fyrsta keisara Kína og sonar hans Qin Er Shi) (221–207 f.Kr.).
Nanyue
thumb|upright |Silkiofin líkklæði Zhao Zhen, keisara Nanyue-ríkisins. Grafhýsið fannst við fornleifauppgröft 1983 í Guangzhou.|alt= Silkiofin líkklæði Zhao Zhen, keisara Nanyue-ríkisins. Grafhýsið fannst við fornleifauppgröft 1983 í Guangzhou.
thumb|upright |„Musteri hinna fimm ódauðlegu“ er fyrrum [[Daoismi|daoista -hof í Guangzhou. Ljósmynd frá árinu 1880.|alt= „Musteri hinna fimm ódauðlegu“ er fyrrum daoista-hof í Guangzhou. Ljósmynd frá árinu 1880.]]
Við fall Kinríkisins stofnaði Zhao Tuo hershöfðingi (240-137 f.Kr.) sjálfstjórnarríki þekkt sem Nanyue. Lýsti hann sig fyrsta keisara Nanyue veldisins. Það varð síðar innlimað árið 111 f.Kr. af Hanveldinu (206 f.Kr. - 220 e.Kr.) sem stók yfir lendur suður á bóginn. Næstu 300 ár vor ár aðlögunar fyrir Yue fólkið, frumbyggja Suður-Kína, og svæðið varð æ meir samofið keisaraveldinu.
Keisaratímar
thumb|upright |Búddahofið „Musteri sex Banyan fíkjutrjánna“ var reist í Guangzhou árið 537. Það er í dag safn.|alt= Búddahofið „Musteri sex Banyan fíkjutrjánna“ var reist í Guangzhou árið 537. Það er í dag safn.
thumb|upright |Málverk frá 1805 af erlendum vöruhúsum Kanton. Á árunum 1757 til 1842 var Guangzhou við Perlufljót eini löglegi staður vestrænna viðskipta við Kína. Kaupmenn víða að komu sér upp aðstöðu til viðskipta.|alt= Málverk frá 1805 af erlendum vöruhúsum Kanton. Á árunum 1757 til 1842 var Guangzhou við Perlufljót eini löglegi staður vestrænna viðskipta við Kína. Kaupmenn víða að komu sér upp aðstöðu til viðskipta.
thumb|upright |Þann 24. maí 1841 hóf breski herinn umsátur um borgina Guangzhou. Fyrra ópíumstríðið endaði með auðmýkjandi ósigri fyrir Kína.|alt=Þann 24. maí 1841 hóf breski herinn umsátur um borgina Guangzhou. Fyrra ópíumstríðið endaði með auðmýkjandi ósigri fyrir Kína.
thumb|upright |Síki Kanton (Guangzhou) um 1880.|alt= Kanton (nú Guangzhou) um 1880. thumb|upright |Kínverskir embættismenn keisaratíma 19. aldar í Kanton (Guangzhou).|alt= Aðalinngangur háskólasvæðis Tækniháskóla Suður-Kína.
Í fjórar aldur eftir valdatíð Konungsríkjanna þriggja allt til stofnunar Tangveldisins (árið 618) var Norður-Kína yfirbugað af innrásarher. Á meðan var Guangzhou áfram undir kínverskri stjórn. Borgin óx að auði og íbúafjölda og varð mikilvæg viðskiptahöfn í suðurhluta Kína. Búddahof voru reist, meðal annars „Musteri sex Banyan trjánna“ árið 537, sem enn stendur í dag. Blómlegu samfélagi var einnig haldið uppi af arabískum og hindúum kaupmönnum. Friður og velmegun jókst enn frekar á tíma Tangveldisins (618–907) en borgin varð fyrir mikilli eyðileggingu í borgaradeilum í lok þess tíma. Á árunum 878–879 framdi uppreisnarher fjöldamorð á 120.000–200.000 erlendum íbúum og Kínverjum hafnarborgarinnar. Á tíma Songveldisins (960–1279) fjölgaði íbúum Guangzhou og utanríkisviðskipti jukust svo að stækka þurfti borgina. Á seinni hluta Songveldisins sem kennt er við „Suður-Songveldið“ (1127–1279) sigldu kínverskir sjómenn og kaupmenn frá Guangzhou til Suðaustur-Asíu og opnuðu þannig leið fyrir brottflutning Kínverja til útlanda á síðari öldum. Í kjölfar landvinninga mongóla seint á 13. öld og alla 14. öld fluttu margir Kínverjar frá Norður-Kína í Guangdong-hérað. Þrátt fyrir að mikilli eyðileggingu mongólskra landvinninga blómstraði hagur Guangzhou, undir Júanveldinu (1271–1368) sem hvöttu til sjávarviðskipta og héldu samskiptum Kínverja og Mongóla í skefjum. Á tímum Mingveldisins (1368–1644) stækkaði Guangzhou og var endurbyggð. Zhenhai turninn („Fimm hæða pagóðan“) var byggður 1380, Pazhou pagóðan byggð 1597  , og Chigang pagóðan („Pagóðan á Rauðsteinahæð“ árið 1619.  Utanríkisviðskipti borgarinnar breyttust einnig þegar Evrópubúar tóku við af Aröbum. Fyrstu Portúgalarnir komu árið 1516, en Hollendingar, Bretar og aðrir fylgdu í kjölfarið á 17. öld.
Stjórnvöld urðu móttækilegri fyrir utanríkisviðskiptum eftir að hafa náð yfirráðum yfir Taívan árið 1683. Portúgalar frá Makaó og Spánverjar frá Maníla sneru aftur, sem og múslimskir, armenskir og enskir kaupmenn. Höfnin í Guangzhou varð fljótt alþjóðlegur áfangastaður. Árið 1685 opnaði Breska Austur-Indíafélagið skrifstofu í Guangzhou og árleg viðskipti hófust árið 1699. Frá 1699 til 1714 sendu bæði Bresk Austur-Indíafélagið og Franska Austur-Indíafélagið eitt til tvö skip á hverju ári; Austurríska Austur- Indíufélagið kom árið 1717, Hollenska Austur-Indíufélagið árið 1729, Danska Asíufélagið árið 1731, og sænska Austur- Indíufélagið næsta ár. Bandarísk skip kom fyrst árið 1784, og skip Ástrala árið 1788. Guangzhou varð umfangsmikil höfn með te og postulín sem megin útflutningsvörur.
Viðskipti gengu framan af vel fyrir sig, en árið 1820 varð erfileika vart í samskiptum erlendra kaupmanna og Kínverja. Útlendingunum fundu að viðskiptahömlum og kínversk yfirvöld treg til að opna eðlileg diplómatísk samskipti. Innflutningur ólöglegs ópíum varð æ meira bitbein. Árið 1839 lögðu Kínverjar hald á og eyðilögðu mikið magn af ólöglegu ópíum sem Bretar fluttu inn. Aðstaða erlendra kaupmanna og fyrirtækja var eyðilögð. Í hefndarskyni réðust Bretar á varðstaði Kínverja við Perlufljót. Fyrsta ópíumstríðið (1839–42) sem endaði með auðmýkjandi ósigri fyrir Kína. Guangzhou borgin bjargaði sér frá glötun með því að greiða hátt lausnargjald. Kínversku stjórnina var neydd til að opna fyrir utanríkisviðskipti í fimm hafnarborgum með undirritun Nanking-sáttmálans svokallaða árið 1842. Guangzhou var ein þessara „sáttmálahafna“. Að auki missti borgin samkeppnisforskot þar sem fleiri borgir voru þá opnaðar fyrir utanríkisviðskipti. Árið 1844 gerðu Frakkar og Bandaríkjamenn svipaða samninga um „sáttmálahafnir“. Með veikara miðstjórnarvaldi og niðurlægð kínversk stjórnvöld jókst órói í landinu. Til átaka og uppreisna kom víða. Taiping-uppreisnin var borgarastyrjöld sem stóð í Kína frá 1850 til 1864. Leiðtogi hennar var Hong Xiuquan, kínverji af Hakka-þjóðerni í frá því sem nú er Guangzhou borg. Talið er að 20-30 milljónir manna hafi látist í stíðinu í suður og austurhluta Kína. Þetta tengdist svokölluðum „Punti-Hakka þjóðernisstríðum“ í Guangdong héraði á árunum 1855 til 1867. Það voru átök milli fólki af Hakka þjóðerni og annarra kantónskra íbúa. Talið er að stríðin hafi kostað um milljón manns lífið og fleiri flýðu átökin til annarra héraða. Á sama tíma urðu átök við erlenda kaupmenn í Guangzhou þar sem byggingar og aðstaða var eyðilögð. Kaupmenn færðu sig meir til útjaðra borgarinnar. Utanríkisviðskipti Kína fluttist nú æ meir til Sjanghæ.
Byltingatími
thumb|upright|[[Chiang Kai-shek herforingi og Sun Yat-sen (sitjandi). Sun er álitinn einn af stofnfeðrum kínverska lýðveldisins og nýtur enn í dag mikillar virðingar í Kína.|alt=Chiang Kai-shek herforingi  og Sun Yat-sen (sitjandi). Sun var læknir, byltingarmaður og stjórnmálaleiðtogi. Hann er álitinn einn af stofnfeðrum kínverska lýðveldisins og nýtur enn í dag mikillar virðingar í Kína.]]
Í lok Tjingveldisins varð Guangzhou að miðpunkti herferðar Sun Yat-sen byltingarforingja, í að steypa Tjingveldinu af stóli og stofna kínverskt lýðveldi. Til uppreisna kom árið 1895 og aftur 1911, sem ruddi brautina fyrir velgengni kínversku byltingarinnar 1911–12 sem að endingu steypti Tjingveldinu.
Lýðveldistími
thumb|upright |„Frelsisher Alþýðunnar“ (her [[Kommúnistaflokkur Kína|kommúnista) þrammar inn í Guangzhou 14. október 1949.|alt= Þann 14. október 1949 fór „Frelsisher Alþýðunnar“, her kommúnista inn í Guangzhou.]]
Á árinum 1916 til 1925 varð Guangzhou miðstöð aðgerða gegn kínverskum stríðsherrunum og þjónaði sem höfuðstöðvar Þjóðernisflokks Sun Yat-sen (Kuomintang). Sun lagði áherslu á „þrjú lögmál fólksins“ sem fólst í þjóðernishyggju (gegn yfirráðum heimsvaldssinna), lýðræði og afkomu fólks (verslunarfrelsi og nútímaskattkerfi. Sun endurskipulagði flokkinn árið 1924 til að endurvirkja þjóðernisbyltinguna. Guangzhou varð miðpunktur stjórnmálaólgu. Til borgarinnar streymdu hægri- og vinstrisinnaðir meðlimir Kuomintang, meðlimir nýstofnaðs kínverska kommúnistaflokksins og sovéskir ráðgjafar. Chiang Kai-shek, Maó Zedong og Zhou Enlai hófu feril sinn í Guangzhou undir handleiðslu Sun.
Chiang náði völdum þegar hann barði niður uppreisn sjálfboðaliðasveitar kaupmanna Guangzhou og sigraði stríðsherrana á staðnum (1924). Með dauða Sun leiðtoga árið 1925 flæktist Guangzhou í valdabaráttu milli kommúnista og þjóðernissinna. Borgin var á árunum 1928 til 1937 opinberlega undir stjórn þjóðernissinnastjórnarinnar, en henni var í raun stjórnað af óháðum leiðtogum, sem gagnrýndu einræði Chiangs og hótuðu aðskilnaði frá þjóðernisstjórninni sem þá var komin til Nanjing. Árið 1937, þegar stríð gegn Japönum braust út, varð Guangzhou eitt helsta skotmark japanskra loftárása. Borgin féll árið 1938 og var undir japönskum hernámi til 1945. Endurreisn hófst með valdatöku kommúnista árið 1949.
Samtímaborg
Á lýðveldistímanum árið 1921, hafði Guangzhou formlega verið útnefnd stjórnunarlega sjálfstæð borg undir stjórn þjóðernissinna þar sem sonur Sun Yat-sen varð fyrsti borgarstjóri Guangzhou. Undir nýrri stjórn kommúnista, hélt borgin stöðu sinni sem sveitarfélag er heyrði beint undir landsstjórnina, en árið 1954 var borgin sett undir stjórn Guangdong-héraðs. Önnur veruleg breyting á stjórnsýslu borgarinnar varð árið 2005, þegar þéttbýli í nágrenni voru sameinuð borginni. Nútímavæðing Guangzhou hófst upp úr 1950, með uppbyggingu stóriðju og þróun borgarinnar sem ein helsta miðstöð Kína til utanríkisviðskipta. Guangzhou hagnaðist mjög á því að Kína tók upp stefnu um efnahagsumbætur sem hófst snemma á níunda áratugnum, sérstaklega með stofnun „sérstakra efnahagssvæða“ í nálægum Shenzhen og Zhuhai. Borgin gekk í gegnum viðvarandi hagvaxtarskeið sem hélt áfram í byrjun 21. aldar og einkenndist af miklum byggingarframkvæmdum og uppbyggingu innviða. Þar kom borgin aftur fram sem fjármála- og efnahagsmiðstöð Suður-Kína.
Landafræði
alt=„Himnatindur Nankun“ sem er hæsta fjall Guangzhou, eða um 1.210 metra.|thumb|upright|„Himnatindur Nankun“ sem er hæsta fjall Guangzhou, eða um 1.210 metra.
alt=Perlufljót, þriðja stærsta fljót Kína, rennur í gegnum Guangzhou. Fljótið hefur í aldanna rás verið þéttbýlinu lífæð samgagna.|thumb|upright|Perlufljót, þriðja lengsta fljót Kína, rennur í gegnum Guangzhou. Fljótið hefur í aldanna rás verið þéttbýlinu lífæð samgagna.
Elsti hluti Guangzhou borgar var staðsettur nálægt Baiyun-fjallinu á austurbakka Perlufljóts (Zhujiang) um 129 kílómetra frá mótum við Suður-Kínahaf. Perlufljót, þverár þess og óshólmar mótaði ríkulega sléttu árframburðar, með tengingu við hafið við Humen sundið (einnig nefnt Bocca Tigris). Núverandi borg spannar um 7.434 ferkílómetra beggja vegna fljótsins í suður-miðhluta Guangdong héraðs.
Perlufljót er þriðja lengsta fljót Kína. Við árósa þess er vistkerfi milli há og lágflæðimarka sjávarfalla, hins vegar hefur mikið land við fljótsbakkana verið endurheimt fyrir landbúnað. Þar eru hrísgrjónaakrar sem vegna 12 mánaða vaxtartímabils, standa venjulega undir þremur hrísgrjónauppskerum árlega.
Hæð borgarlandsins eykst almennt frá suðvestri til norðausturs, þar sem fjöll mynda burðarás borgarinnar og hafið er að framan. Baiyun fjallið eða „Hvítskýjafjall“ hefur stundum verið sagt „lungu“ Guangzhou borgar. Nafnið Báiyún kemur úr mandarín-kínversku og þýðir „hvít ský“ sem dregið er sýn á tinda fjallsins sem eru oft hjúpaðir mistri síðla vors eða á eftir rigningar. Fjallið sem er staðsett nokkrum kílómetrum norður af Guangzhou, er um 427 metrar á hæð.
Nankun fjall er hæsta fjall Guangzhou, um 1.210 metra yfir sjávarmáli. Tindur þess kallast „Tiantang-tindur“ eða „Himnatindur Nankun“. Það liggur í norðausturhluta borgarinnar og er hluti af Shimen þjóðgarðinum.
Veðurfar
Guangzhou hefur loftslag heittempraðra misserisvinda (monsún) Austur-Asíu. Því fylgir rigningartími sem leysir af hólmi heitt þurrkaskeið. Þetta blaut-þurra loftslag er dæmigert fyrir suðausturhluta Kína.
Frá maí til byrjun október er sumartímabilið langt, blautt, heitt og rakt. Þessum sunnan- og suðvestanvindum fylgja oft fellibylir (hvirfilbylir), sem geta verið bæði eyðileggjandi og hættulegir. Meðalhiti í júlímánaðar er 28 °C. Að sumri er hlutfallslegur raki um 68 prósent, en árleg úrkoma á borgarsvæðinu er um 1.625 mm.
Guangzhou er ein margra standborga sem standa frammi fyrir miklum flóðum ef sjávarborð hækkar vegna loftslagsbreytinga og hlýnurnar sjávar.
Efnahagur
alt=Rafmagnsbifreiðin Aion LX sem framleidd er af GAC Group, kínverskum bílaframleiðanda í ríkiseigu með höfuðstöðvar í Guangzhou. Það er fimmti stærsti bílaframleiðandi Kína, með 2,1 milljónir seldra bíla árið 2021.|thumb|upright|Rafmagnsbifreiðin Aion LX framleidd af GAC Group, kínverskum bílaframleiðanda í ríkiseigu með höfuðstöðvar í Guangzhou. Það er fimmti stærsti bílaframleiðandi Kína, með 2,1 milljónir seldra bíla árið 2021.
Miðað við Kína er Guangzhou borg velmegunar. Borgin sem nýtur mestrar erlendrar fjárfestingar í Kína, er hluti af gríðarstóru hagkerfi óshólma Perlufljóts. Árið 2021 var hagvöxtur 8,3%. Framleiðslu- og þjónustugeiri borgarinnar er sterkur og iðnaður öflugur. Yfirvöld hvetja til hátækninýsköpunar, rannsókna og þróunar og vaxtar samkeppnisgreina framtíðarinnar. Sérstök áhersla er á stafræna þróun á öllum sviðum. Fyrirtæki eru hvött til að ráða erlendra sérfræðinga til borgarinnar.
Framleiðsla og ferðaþjónusta
Frá árinu 1950 hefur iðnaður vaxið verulega í borginni. Upphafleg var áhersla á framleiðslu léttiðnaðar svo sem rafeindatækja, vefnaðarvöru, dagblaðapappírs, vinnslu matvæla og flugelda. Smærri verksmiðjur hafa verið þróaðar til framleiðslu ýmissa neysluvara. Hins vegar hefur fjárfesting í stóriðju aukist, þar á meðal í vélaframleiðslu, efnavöruframleiðslu (einkum úr jarðolíu), framleiðslu járns, stáls og sements, og skipasmíði. Bílaframleiðsla er orðin mikilvæg í borginni. Verðmæti stóriðju er nú meira en léttiðnaðar.
Frá því seint á áttunda áratug síðustu aldar hefur mikið af fjárfestingum á Guangzhou svæðinu komið frá útlendingum með aðsetur í Hong Kong, Makaó og Taívan. Afleiðing er sú að borgin er orðin ein af helstu iðnaðarsvæðum Suður-Kína.
Guangzhou er þekkt fyrir ýmsar handverksvörur, þar á meðal fílabeinsskurð, jaðismíði, útsaum, viftuframleiðslu, postulín og regnhlífar úr pappír. Þetta, ásamt frægri matargerð borgarinnar og margra safna hennar, hefur gert Guangzhou að einum helsta áfangastað ferðamanna Kína. Borgin hefur ráðist í umfangsmiklar aðgerðir til að bæta aðstöðu ferðamanna og er ferðaþjónusta orðinn mikilvægur þáttur atvinnulífs borgarinnar.
Guangzhou er megin framleiðslumiðstöð Perlufljóts svæðisins og þar með leiðandi verslunar- og framleiðslusvæði meginlands Kína.
Borgaryfirvöld hafa það að stefnu sinni að byggja nýsköpunarborg í forystu á landsvísu. Það hafa stóraukið útgjöld til tæknilegra rannsókna og þróunar og stuðning til nýsköpunarverkefni og til stofnunar nýrra hátæknifyrirtækja.
Í matsrannsókn á samkeppnishæfni 291 borga Kína árið 2021 var Guangzhou talin meðal þeirra 10 efstu.
Verslun og fjármál
thumb|upright| Dúnviður eða silkitrefjatré (Bombax ceiba) blómstrar frá lok febrúar til byrjun maí. Blómið er einkenni Guangzhou en einnig í merki flugfélagsins China Southern Airlines. |alt=Dúnviður eða silkitrefjatré (Bombax ceiba) blómstrar frá lok febrúar til byrjun maí. Blómið er einkenni Guangzhou en einnig í merki flugfélagsins China Southern Airlines.
Guangzhou hefur í aldir verið miðstöð viðskipta fyrir héruðin Guangdong, Guangxi, sem og aðliggjandi héruð í suðurhluta Kína. Vörur eins og sykur, ávextir, silki, timbur, te og kryddjurtir voru fluttar út en ýmsar framleiðsluvörur og búnaður fyrir iðnað var fluttur inn í landið um Guangzhou. Frá 1980 hefur aukið magn framleiddra vara og búnaðar (þar á meðal vélar, rafmagns- og rafeindavörur) verið flutt út um borgina til flestra heimshorna. – „Innflutnings- og útflutningssýning Kína“ sem haldin er á hálfsárs fresti frá árinu 1957, er löngu orðin viðurkennd í heimsviðskiptum. Í miðhverfum borgarinnar eru stórar verslunarmiðstöðvar með stór- og sérverslanir ásamt mörgum heildsölumörkuðum. Bankar, þar með talið ríkis- og héraðs- og staðbundnar og erlendar fjármálastofnanir, eru útibú um allt borgarsvæðið. Þrátt fyrir að borgin sé ekki með kauphöll líkt og í nálægum borgum Shenzhen og Hong Kong, eru þó nokkur verðbréfamiðlarafyrirtæki.
Miðað við Kína er Guangzhou borg velmegunar. Umfang hagkerfis borgarinnar og nágrannaborga hennar sést ágætlega á samanburði við umfang heilla hagkerfa Evrópuríkja. Þar eru kínversku borgirnar á pari við sjálfstæð Evrópuríki.
Árið 2021 var Guangzhou í 9. sæti í heiminum og í 5. sæti í Kína (á eftir Beijing, Sjanghæ, Hong Kong og Shenzhen) hvað varðar fjölda milljarðamæringa samkvæmt lista ráðgjafar- og rannsóknarfyrirtækisins Hurun, yfir ríkustu einstaklinga heims. Samkvæmt rannsókn Oxford Economics, er gert ráð fyrir að Guangzhou verði meðal 10 stærstu borga heims hvað varðar nafnverðsframleiðslu árið 2035 (ásamt Sjanhæ, Beijing, Shenzhen í Kína) og áætlar ráðgjafar- og rannsóknarfyrirtækið að nafnverðsframleiðsla á mann muni ná 42.000 Bandaríkjadölum árið 2030.
Lýðfræði
alt=Guangxiao hofið er eitt elsta búddista hof Guangzhou. Þetta er „Hof skínandi auðsveipni“ með áherslu á þá dyggð að sýna foreldrum, öldungum og forfeðrum virðingu.|thumb|upright|Guangxiao hofið er eitt elsta búddista hof Guangzhou. Þetta er „Hof skínandi auðsveipni“ með áherslu á þá dyggð að sýna foreldrum, öldungum og forfeðrum virðingu ("Filial Piety").
Guangzhou er afar fjölmenn borg. Samkvæmt kínverska manntalinu árið 2020 var íbúafjöldi undir lögsögu borgarinnar 18.676.605 en í borgarkjarnanum bjuggu 16.096.724. Þeim hafði fjölgað um 47% frá síðasta manntali árið 2010. Borgin og nærliggjandi svæði er eitt þéttbýlasta í heiminum með um 66 milljónir íbúa.
Flestir íbúar Guangzhou eru Han-Kínverjar. Næstum allir Kantónverjar tala kantónsku sem fyrsta tungumál sitt, á meðan flestir aðfluttir tala einhverskonar mandarínsku. Kína er þekkt fyrir ójafnt kynjahlutfall. Á flestum svæðum Kína eru 112–120 drengir á hverjar 100 stúlkur. Í Guangdong-héraði með höfðuborgina Guangzhou, eru meira en 130 drengir fyrir hverjar 100 stúlkur.
Stjórnsýsla
alt=Kantónísk ópera á sviði í Guangzhou.|thumb|upright|Kantónísk ópera á sviði í Guangzhou.
Þann 14. október 1949 hertók frelsisher kommúnista Guangzhou og borgin fór þá undir herstjórnarnefnd þeirra. Í dag fellur borgin undir kommúnískt stjórnmálakerfi Alþýðulýðveldisins Kína. Borgarstjórnin starfar undir forystu Borgarnefndar Kommúnistaflokks Kína í Guangzhou. Borgarstjórnin er staðsett í Yuexiu District.Þar er einnig yfirstjórn Guangdong -héraðs. Sameiginleg aðgerðastjórnstöð suður-herstjórnar Frelsishers Kína sem komið var á fót árið 2016 er einnig staðsett í borginni.
Guangzhou er undirhéraðsborg, sú næstfjölmennasta í Kína. Henni er skipt í 11 hverfi sem aftur er frekar skipt í 135 undirhverfi og 35 bæjarfélög. Hin 11 umdæmi eða hverfi eru undir lögsögu Guangzhou: Yuexiu, Liwan, Haizhu, Tianhe, Baiyun, Huangpu, Panyu, Huadu, Nansha, Zengcheng, og Conghua hverfi. Baiyun hverfið er fjölmennast eða með 3,7 millljónir íbúa. Fámennast er Conghua hverfi með einungis 720 þúsund íbúa.
Yuexiu-hverfið er viðskipta- og fjármálamiðstöð Guangzhou, sem og staður héraðs- og borgarstjórnar. Þar eru einnig helstu hótel borgarinnar, stórverslanir og kvikmyndahús. Skýjakljúfar liggja við bakka Perlfljóts í miðborginni meðfram risastóru Haizhu torgi við fljótið.
Í Tianhe-hverfi er önnur fjármálamiðstöð. Stefnt er að hverfi verði að nýju miðlægu viðskiptahverfi borgarinnar fyrir 21. öld. Þar er 103 hæða skrifstofuturn, Guangzhou International Finance Centre og 111 hæða CTF fjármálamiðstöðin.
Menntun
thumb|upright |„Guangzhou háskólaborgin“ er samfélag tíu háskólastofnana á eyju í Perlufljóti suður af miðborginni. Þar geta 350 til 400 þúsund manns starfað.|alt=„Guangzhou háskólaborgin“ er samfélag tíu háskólastofnana á eyju í Perluánni suður af miðborginni. Þar geta 350 til 400 þúsund manns starfað.
Auk Sun Yat-sen háskólans (1924) og Kínverska læknisháskólans í Guangzhou (1924), eru í borginni meðal annars Jinan háskólinn (1906), Tækniháskóli Suður-Kína (1952), Kennaraháskólinn Suður-Kína (1933), Læknaháskóli Suður-Kína (1951), Landbúnaðarháskóli Suður-Kína (1909), Guangdong háskóli erlendra fræða (1965), Fjármála- og hagfræðiháskóli Guangdong (1983) Listaháskóli Guangzhou (1953), Xinghai tónlistarháskólinn (1932) og Tækniháskóli Guangdong (1985).
Samgöngur
alt= Brautarpallur 1 á Shiguanglu neðanjarðarlestarstöð Guangzhou. Þar í gegn fer „Leið 22“ sem mun að endingu ná til alþjóðaflugvallar borgarinnar.|thumb|upright|Brautarpallur 1 á Shiguanglu neðanjarðarlestarstöð Guangzhou. Þar fer „Leið 22“ til alþjóðaflugvallar borgarinnar.
alt=Farþegaaðstaða Guangzhou Baiyun alþjóðaflugvallarins við Guangzhou borg í Kína.|thumb|upright|Farþegaaðstaða Guangzhou Baiyun alþjóðaflugvallarins.
Flugsamgöngur
Guangzhou Baiyun alþjóðaflugvöllur er meginflughöfn borgarinnar. Þetta er þriðji stærsti safnvöllur Kína og ein af þremur annasömustu flugsamgöngumiðstöðvum Kína. Flugvöllurinn, sem hefur tvær flugstöðvar sem þjóna bæði innanlandsflugi og alþjóðaflugi, er staðsettur um 43 kílómetra norður af miðborginni í Baiyun umdæmi borgarinnar, sem gefur vellinum nafn.
Árið 2019 fóru um 73.4 milljónir farþega um flugvöllinn og um 1.920.000 tonn af farmi.
Járnbrautir
Guangzhou hefur þrjár járnbrautarstöðvar sem sjá um farþegaflutninga: Huanshi lestarstöðin er sú stærsta og mikilvægasta, en hún tengir lestir borgarinnar við Beijing, Wuhan, Nanjing, Chengdu, Chongqing, Xian, Lasa og margar aðrar borgir í Kína. Austurlestarstöðin (Tianhe stöðin) er aðallega með lestir til Hong Kong og tíðar hraðlestir til Shenzhen.Norðurlestarstöðin í Huadu hverfi er lítil lestarstöð sem rekur aðallega hraðlestir milli borgarinnar og Wuhan.
Hafnir borgarinnar
Guangzhou er ein af tíu þekktustu hafnarborgum Kína. Hafnir borgarinnar samanstanda af Humen höfn, Xinsha höfn, Huangpu höfn og mörgum öðrum innri höfnum. Skipaleiðir frá borginni liggja til meira en 100 innanlandshafna og yfir 300 erlendra hafna. Sumar þessara hafna veita farþegaflutningaþjónustu. Panyu Lianhuashan höfnin og Nansha höfn bjóða upp á háhraða farþegaskip til að komast til Hong Kong daglega.
Borgarsamgöngur
Það eru 14 neðanjarðarlestarlínur í borginni. Neðanjarðarlestar nota áfangagjaldakerfi og tengja saman mikilvægustu hluta borgarinnar, þar á meðal alþjóðaflugvöllinn, meginlestarstöðvar borgarinnar, og Foshan-borg.
Árið 2018 ferðuðust 8,2 milljónir farþega á degi hverjum með borgarlestum Guangzhou. Árlegur farþegafjöldi árið 2019 var um 3,3 milljarður manna. Kerfið byggir á 16 lestarlínum og 259 stöðvum.
Áhugaverðir skoðunastaðir
alt= Skemmtiferðaskip á Perlufljóti hjá miðborg Guangzhou.|thumb|upright|Skemmtiferðaskip á Perlufljóti hjá miðborg Guangzhou.
alt=Göngugata Shangxiajiu í gömlu miðborg Guangzhou er svæði velmegunar og verslunar. Auk eldri bygginga er þar mikið af stórverslunum og veitingastöðum.|thumb|upright|Shangxiajiu göngugatan í gömlu miðborginni er svæði velmegunar og verslunar. Auk eldri bygginga eru þar stórverslanir og veitingastaðir.
alt= Inngangur Chimelong skemmtigarðsins í Guangzhou.|thumb|upright|Inngangur í Chimelong skemmtigarðinn í Guangzhou.
Guangzhou er vinsæll áfangastaður fyrir ferðamenn. Hér eru nokkrir helstu áfangastaðir þeirra:
thumb|center|800px|Horft yfir Guangzhou borg.|alt= Horft yfir Guangzhou borg.
thumb|center|800px|Horft yfir Guangzhou borg að næturlagi.|alt= Horft yfir Guangzhou borg að næturlagi.
Annar viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna
Texti viðaukans
Viðaukinn er svohljóðandi á ensku í hinum upprunarlega texta stjórnarskrár Bandaríkjanna: Textinn hefur verið þýddur á íslensku á eftirfarandi hátt:
Uppruni
Fyrstu tíu viðaukar stjórnarskrár Bandaríkjanna, sem eru sameiginlega kallaðir réttindaskrá Bandaríkjanna, tóku gildi 15. desember 1791. Annar viðaukinn var að mörgu leyti innblásinn af engilsaxneskri lagahefð og átti sér fordæmi í réttindaskrá Bretlands frá árinu 1689 (e. English Bill of Rights of 1689), þar sem rétturinn til vopnaeignar var talinn nauðsynleg hliðstæða þess að einstaklingar hefðu rétt til lífs og sjálfsvarnar, en hið tvennt síðarnefnda var talið til náttúruréttar.
Landsfeður Bandaríkjanna voru mjög tortryggnir í garð miðstýrðs alríkis og vildu takmarka samþjöppun valds hjá alríkinu með því að láta hvert fylki reka sitt eigið landvarnarlið (eða borgaraher, e. militia), í stað þess að alríkið myndi reka þjóðlegan her (e. national army). Það eru þó nokkur ákvæði í bandarísku stjórnarskránni sem kveða á um slíka fylkisrekna borgaraheri og voru þau samin með það í huga að dreifa valdi milli fylkjanna sem yrði þess vegna í höndum almennings í stað alríkisins. Þannig kveður annar viðaukinn á, ásamt því að taka það fram að rétturinn til vopnaeignar skuli látinn óskertur, einnig á um nauðsyn landvarnarliða og ef til vill tengjast þessi tvö efnisatriði. Það varð hins vegar aldrei mikið úr þessum hugmyndum og fljótlega umbreytti alríkið borgaraherjum fylkjanna yfir í Þjóðvarðlið Bandaríkjanna (e. National Guard of the United States). Hinn eiginlegi alríkisher, sem er þekktur nú á dögum sem Bandaríkjaher, varð til síðar.
Stjórnmálalegar deilur
Eins og sjá má, samanstendur texti annars viðauka stjórnarskrár Bandaríkjanna af tveimur setningum. Hvernig efnisatriði þessara tveggja setninga tengjast hefur verið eitt helsta deilumálið í kringum réttinn til vopnaeignar í innanríkismálum Bandaríkjanna. Íhaldsmenn, eða repúblíkanar, túlka ákvæðið gjarnan sem svo að setningarnar tvær séu ekki tengdar hvor annarri og að ákvæðið kveði þar með á um einstaklingsbundinn rétt til vopnaeignar. Ýmsir hagsmuna- og þrýstihópar, svo sem Landssamband byssueigenda í Bandaríkjunum (NRA), hafa verið fyrirferðamiklir á stjórnmálavettvangi Bandaríkjanna við að tala fyrir þessari túlkun. Hins vegar hafa frjálslyndir (e. liberals), eða demókratar, og þeir sem aðhyllast innleiðingu aukinnar reglugerðar um stjórnun og eftirlit með skotvopnum (e. gun control), átt til með að hafna þessari túlkun og túlka ákvæðið frekar þannig að rétturinn til vopnaeignar sé háður fyrra efnisatriðinu um rekstur borgaraherja.
Úrskurður hæstaréttar Bandaríkjanna
Í dómsmálinu District of Columbia v. Heller árið 2008 úrskurðaði hæstiréttur Bandaríkjanna að annar viðauki stjórnarskrárinnar kvæði á um einstaklingsbundinn rétt til vopnaeignar og staðfesti þar með málflutning þeirra sem höfðu áður talað fyrir slíku. Þessi úrskurður hefur verið talinn marka þáttaskil (e. landmark decision) í túlkuninni á öðrum viðauka stjórnarskrár Bandaríkjanna.
Smugan (hafsvæði)
thumb|right|Smugan (dökkblá). Smugan (norska: Smutthullet) er hafsvæði í Barentshafi sem liggur á milli efnahagslögsagna Noregs og Rússlands og fiskverndarsvæðisins við Svalbarða. Þetta litla hafsvæði austan við Svalbarða er þannig alþjóðlegt hafsvæði opið öllum.
Smugudeilan
Þegar þorskafli fór minnkandi á Íslandsmiðum í upphafi 10. áratugar 20. aldar tóku íslenskir togarar að leita fanga víðar. Veiðar í Smugunni hófust sumarið 1993 og vöktu strax sterk viðbrögð hjá Norðmönnum og Rússum. Þeir rökstuddu tilkall sitt með því að þessar veiðar væru veiðar úr flökkustofnum úr norskri og rússneskri lögsögu. Íslendingar drógu líka í efa þá lögsögu sem Norðmenn höfðu tekið sér umhverfis Svalbarða og hófu veiðar þar. Norsk strandgæsluskip aðhöfðust ekkert vegna veiða í Smugunni en klipptu aftan úr íslenskum skipum, færðu þau til hafnar og sektuðu vegna veiða á Svalbarðasvæðinu. Veiðar í Smugunni gengu vel fyrstu tvö árin en sumarið 1997 varð hrun. Smugudeilan leystist þó ekki fyrr en með samningum Íslendinga, Norðmanna og Rússa um gagnkvæm skipti á veiðiheimildum árið 1999.
Heimsálfa
thumb|right|Hreyfimynd sem sýnir ólíkar skilgreiningar á heimsálfunum. Heimsálfa er stór samfelldur landmassi á Jörðinni. Engin nákvæm skilgreining er til á heimsálfu en nokkur skilyrði eru oftast höfð til hliðsjónar: landsvæðið verður að vera stórt, ofan sjávar, með greinanleg landfræðileg mörk. Þar sem skilgreininguna skortir eru ekki allir sammála um hver fjöldi heimsálfanna er í raun og hafa tölur frá 4 til 7 verið nefndar í því samhengi, algengast er að miða við 6-7.
Stjörnuklukka
Stjörnuklukka (fræðiheiti: Campanula poscharskyana) er tegund af klukkuætt (Campanulaceae), ættuð frá Balkanlöndunum.
Heimsálfa
Mest er deilt um það hvort að Asía og Evrópa séu ein (Evrasía) heimsálfa eða tvær, það sama gildir um skiptingu Ameríku í Suður- og Norður-Ameríku. Nokkrir landfræðingar hafa einnig lagt til að Afríka og Evrasía skuli teljast til einnar heimsálfu (Evrafrasíu).
Algengar skilgreiningar á heimsálfunum eru:
Breska Suður-Afríkufélagið
Breska Suður-Afríkufélagið (enska: British South Africa Company) var verslunarfélag sem Cecil Rhodes stofnaði til að styrkja landnám og efnahagsþróun í sunnanverðri Afríku á tímum kapphlaupsins um Afríku. Félagið fékk konunglega réttindaskrá árið 1889. Fyrirmynd félagsins var Breska Austur-Indíafélagið.
Félagið kom sér upp eigin her og sigraði matabelemenn og sjónamenn fyrir norðan Limpopofljót. Í þessum átökum notuðu Bretar Maxim-vélbyssuna í fyrsta skiptið í hernaðarátökum. Félagið lagði undir sig stórt svæði sem fyrst var kallað Sambesía og síðan Ródesía.
Árið 1914 var réttindaskráin endurnýjuð með því skilyrði að landnemar fengju aukin pólitísk réttindi. 1923 kaus Bretland að endurnýja ekki réttindaskrána og gerði þess í stað Suður-Ródesíu (sem í dag heitir Simbabve) að sjálfstjórnarnýlendu og Norður-Ródesíu (sem í dag heitir Sambía) að verndarsvæði.
Kirkjubólshreppur
Kirkjubólshreppur var sveitarfélag við sunnanverðan Steingrímsfjörð á Ströndum. Það var sameinað Hólmavíkurhreppi hinn 9. júní 2002 með tilskipun frá félagsmálaráðuneytinu og er ekki sjálfstætt lengur. Íbúatalan var þá komin niður fyrir 50 íbúa. Kirkjubólshreppur gekk um aldir undir nafninu Tungusveit og er það enn notað um svæðið.
Jarðir í Kirkjubólshreppi 1858:
Merkantílismi
thumb|right|Sólsetur við höfn eftir [[Claude Lorrain frá 1639.]] Merkantílismi eða kaupauðgisstefna er hagstjórnarstefna sem var ríkjandi í Evrópu frá sextándu öld til átjándu aldar. Hagfræðikenning merkantílismans byggist á því að efnahagsleg velferð ríkja felist í jákvæðum viðskiptajöfnuði og miklum forða gulls og silfurs. Kenningin gefur sér að heildarauður viðskipta sé óbreytanlegur, þannig að gróði eins merki óhjákvæmilega tap annars. Samkvæmt kenningunni er það hlutverk stjórnvalda að beita tollum og öðrum aðgerðum til að örva útflutning, en draga að sama skapi úr innflutningi.
Merkantílismi er efnahagsleg hlið pólitísks einveldis. Helstu talsmenn merkantílismans, Thomas Mun, Jean-Baptiste Colbert og Antonio Serra, notuðu samt hugtakið ekki sjálfir. Merkantílískir hagfræðingar litu líka aldrei svo á að þeir tilheyrðu eiginlegum skóla hagfræðikenninga. Hugtakið var fyrst notað í þeim skilningi af Adam Smith árið 1776, þar sem hann leiddi það af latnesku orðunum mercari sem merkir „að eiga viðskipti“ og merx sem þýðir „varningur“. Hugtakið var í upphafi aðeins notað af gagnrýnendum kenningarinnar, en var fljótt tekið upp af sagnfræðingum sem sögulegt heiti stefnunnar.
Merkantílismi var ekki eiginlegur skóli í sama skilningi og aðrir skólar hagfræðinnar, eins og nýklassíski eða marxíski skólinn. Flestir merkantílískir hagfræðingar skrifuðu aðeins um afmörkuð efni, út frá mjög ólíkum forsendum og með afar ólíkri aðferðafræði. Margir voru starfsmenn einokunarfyrirtækja, svo sem Thomas Mun sem var stjórnandi í Breska Austur-Indíafélaginu, eða fjármálamenn í þjónustu konunga, eins og John Law. Framlög merkantílismans til hagfræðinnar eru margvísleg, en mikilvægastar eru þó kenningar um eðli peninga og utanríkisviðskipta.
Hefð er fyrir því að miða endalok tímabils merkantílisma í hagfræði við árið 1776 og útkomu bókar Adam Smith, Auðlegð þjóðanna.
Saga
Fyrstu merki merkantílískrar efnahagsstefnu má finna hjá borgríkjum Ítalíu á 15. öld, þar sem smáríki sem byggðu auð sinn og áhrif á milliríkjaviðskiptum börðust sín á milli um stjórn á viðskiptum með góðmálma á Miðjarðarhafssvæðinu.
Með vexti viðskipta og peningamagns í umferð í Evrópu á sextándu öld, eftir landafundina, tóku hagfræðingar hins vegar að veita mikilvægi peninga og utanríkisviðskipta meiri athygli. Öflug utanríkisviðskipti, sem færðu gull og silfur inn í landið, voru talin lykillinn að efnahagslegri velsæld þjóðarinnar og ríkisins (konungsins eða furstans). Í þessu fólst mikilvæg breyting frá eldri evrópskri hagfræði. Spurningar hagfræðinga á miðöldum (skólaspekinganna) höfðu fyrst og fremst fjallað um siðferðilegar spurningar tengdar viðskiptum og efnahagsmálum.
Frá 16. til 18. aldar uxu viðskipti enn frekar og frumiðnvæðing skóp umtalsverðan hagvöxt. Viðfangsefni hagfræðinga snéru fyrst og fremst að utanríkisviðskiptum og eðli peninga. Þó svo að Nikulás Kópernikus hafi verið sá fyrsti sem greindi formlega áhrif peningamagns á efnahag þjóðar árið 1517, tæpum hundrað árum áður, er ítalski merkantílistinn Antonio Serra almennt talinn sá fyrsti sem birti fræðirit þar sem í lokaorðum er mælt með virkri beitingu merkantílískrar hugmyndafræði árið 1613 (Breve trattato delle cause che possono far abbondare li regni d’oro e d’argento dove non sono miniere). Þrátt fyrir umtalsverð áhrif skrifa Antonio Serra er lítið vitað um líf hans. Hann er talinn sá fyrsti til þess að greina viðskiptajöfnuð Napólí og hann útskýrði meðal annars hvernig gullskortur í Napólí hafi verið tilkominn vegna viðskiptahalla. Hans lausn byggðist á því að hvetja til útflutnings og draga úr innflutningi.
Einkenni kaupaugðisstefnunnar
Kaupaugðisstefnan átti sér ólíkar birtingarmyndir í Evrópu frá 1500 fram á nítjándu öld.