cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bautinn
Bautinn er veitingastaður í Hafnarstræti 92 á Akureyri sem opnaði þann 6. apríl 1971. Bautinn var lítill staður í upphafi, en hefur stækkað mikið á undanförnum árum. Staðurinn er með hina ýmsu smáretti á boðstólnum, salatbar og hefur einnig töluvert úrval af allavega kjötréttum, enda þýðir bauti barið nautakjöt, buff.
KR-útvarpið
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css" />
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2014
thumb|right|[[Jón Gnarr, þáverandi borgarstjóri Reykjavíkur, hafði tilkynnt að hann hyggist ekki bjóða sig fram til sveitarstjórnarkosninganna sem haldnar voru í maí 2014.]] Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2014 fóru fram 31. maí 2014. Á kjörtímabilinu sem þá var að ljúka höfðu Besti flokkurinn og Samfylkingin myndað 9 fulltrúa meirihluta og hafði Jón Gnarr gegnt embætti borgarstjóra Reykjavíkur. Samfylkingin varð stærst flokka í kosningunum og fékk fimm borgarfulltrúa og um þriðjung atkvæða, og myndaði meirihluta ásamt fulltrúum Bjartrar framtíðar, Pírata og Vinstrihreyfingarinnar græns framboðs. Sjálfstæðisflokkurinn fékk sína verstu kosningu í borginni frá upphafi, um 25% og fjóra borgarfulltrúa.
KR-útvarpið
KR-útvarpið er útvarp Knattspyrnufélags Reykjavíkur og hefur það verið starfrækt frá árinu 1999. KR-útvarpið hefur frá árinu 1999 sent beint frá öllum deildar-, bikar- og evrópuleikjum meistaraflokks karla í knattspyrnu, auk þess sem stundum hafa verið sendir út annálar og frá dráttum í evrópukeppnum. Á KR-útvarpinu hafa margir þekktir fjölmiðlamenn starfað og starfa margir enn. Útvarpið er á sínu 15. starfsári í ár.
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2014
Síðustu kosningar
Í sveitarstjórnarkosningunum 2010 hafði framboð Besta flokksins vakið athygli og hlaut sá flokkur sex sæti í borgarstjórn og var þar með stærsti flokkurinn í Reykjavík. Úr þeim kosningum myndaðist stjórnarsamband milli Besta flokksins og Samfylkingarinnar sem samanlagt hafði níu af fimmtán sætum í borgarstjórn.
KR-útvarpið
Saga
Það voru þeir Höskuldur Þór Höskuldsson, Sigurjón M. Egilsson og Daníel M. Guðlaugsson þáverandi formaður KR-klúbbsins sem ræddu fyrstir um það hvernig hægt væri að gera starfsemi KR-klúbbsins enn öflugari og kviknaði þar hugmyndin um útvarps útsendingar. Sigurjón leiddi útvarpsmálið fyrst um sinn og náði samningum við Halldór Árna í Almiðlun um að senda út KR-útvarpið. Útvarpsleyfi fékkst síðan nokkrum dögum fyrir mót. Strax var hafist handa við að finna fleiri fjölmiðlamenn innan KR sem gætu komið og lýst leikjum fyrir útvarpið og voru þeir Bogi Ágústsson, Haukur Hólm og Þröstur Emilsson fengnir, auk þess sem að Kristinn Kjærnested og Pétur Pétursson lýstu nokkrum leikjum. Fyrsta útsending KR-útvarpsins, sem þá var á tíðninni 104,5 (MHz), var laugardaginn 15. maí 1999, sent var út frá Rauða Ljóninu á Eiðstorgi. Það var tilrauna útsending og heppnaðist hún mjög vel.
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2014
Framboð
Jón Gnarr tilkynnti á Hrekkjavökudegi, í útvarpsþættinum Tvíhöfði á Rás 2 að hann hyggðist ekki sækjast eftir endurkjöri í kosningunum. Í stað þess myndu fulltrúar Besta flokksins bjóða fram undir merkjum Bjartrar framtíðar sem var pólitískur arftaki flokksins. Jón sagði jafnframt hann teldi að stjórnarmyndun Samfylkingarinnar og Bjartrar framtíðar undir leiðsögn Björns Blöndals eftir kosningar yrði Reykjavíkurborg best. Dögun hafa tilkynnnt um framboð í Reykjavík en sá flokkur bauð fram í síðustu Alþingiskosningum án þess að ná manni á þing.
KR-útvarpið
Saga
Þriðjudaginn þann 18. maí var síðan fyrsti leikur KR á Íslandsmótinu 1999, leikurinn var gegn ÍA og endaði 1-0 fyrir KR. Höskuldur Þór Höskuldsson var snemma í júní skipaður útvarpsstjóri, en mikil ánægja var með starfsemi útvarpsins. Seinnihluta sumars náðust síðan samningar við Margmiðlun um að senda KR-útvarpið út á netinu. KR-ingar út um allan heim gátu nú hlustað á útsendingar frá leikjum KR. Netheimur sér núna um útsendingu KR-útvarpsins á netinu.
Ásamt því að hafa ferðast til Akureyrar, Vestmannaeyja og Ólafsfjarðar hefur KR-útvarpið einnig fylgt meistaraflokki KR til Albaníu, Armeníu, Svíþjóðar, Danmerkur, Írlands, Grikklands, Slóvakíu, Færeyja, Úkraínu, Norður-Írlands, Sviss og Möltu til að lýsa leikjum KR í Meistaradeild Evrópu eða UEFA Bikarnum. KR-útvarpið hefur núna verið sent út 396 sinnum frá árinu 1999. Sendir KR-útvarpsins er staðsettur í Hafnarfirði og nást útsendingar þess á stórhöfuðborgarsvæðinu og Akranesi.
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2014
Framboð
Átta flokkar verða í framboði til kosninga.
Björt framtíð
Sveitarstjórnarkosningarnar 2014 voru fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar sem Björt framtíð bauð fram í, en af tíu efstu sætunum á framboðslista flokksins höfðu sex frambjóðendur verið tengdir framboði Besta flokkssins.
KR-útvarpið
Núverandi starfsmenn
Núverandi starfsmenn á KR-útvarpinu eru:
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2014
Dögun
Stjórnmálasamtökin Dögun sem voru stofnuð 2012 og buðu fram til Alþingiskosningar 2013 en fengu engan mann kjörinn til Alþingis hafa tilkynnt um að þau hyggjist bjóða fram lista til sveitarstjórnarkosninganna 2014. Oddviti framboðsins var Þorleifur Gunnlaugsson sem hafði boðið fram á vegum Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs um árabil.
KR-útvarpið
Fyrrum starfsmenn
Á meðal fyrrum starfsfólks KR-útvarpsins eru:
Miguel Induráin
thumb|right|Induráin í Tour de France árið 1993. Miguel Induráin (f. 16. júlí 1964) er spænskur hjólreiðamaður og meistari í götuhjólreiðum.
Induráin sigraði Tour de France-keppnina fimm ár í röð, frá 1991 til 1995. Auk þess sigraði hann Giro d'Italia tvisvar. Eftir að sjö sigrar Lance Armstrong voru ógiltir vegna lyfjamisnotkunar telst Induráin eiga metið í flestum sigrum í röð og deilir metinu í fjölda sigra með Jacques Anquetil, Bernard Hinault og Eddy Merckx.
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2014
Listi framsóknar og flugvallarvina í Reykjavík
Í nóvember 2013 samþykkti kjördæmaþing framsóknarfélaganna í Reykjavík tillögu kjörstjórnar um skipan í efstu sjö sæti framboðslista fyrir sveitarstjórnarkosningar. Kjörorð Framsóknarflokksins í Reykjavík í kosningunum verða Reykjavík fyrir alla. Þriðja apríl tilkynnti Óskar Bergsson að hann hafði ákveðið að axla ábyrgð á slælegu gengi flokksins í skoðanakönnunum og bjóða ekki fram í kosningunum. Eftir ákvörðun hans um að hætta framboð var leit hafin að nýjum oddvita, en athygli vakti að Guðrún Bryndís Karlsdóttir yrði ekki valin sem nýr oddviti. Voru bæði Guðni Ágústsson og Magnús Scheving nefndir sem mögulegir frambjóðendur. Guðni hafði ætlað að lýsa yfir framboði sínu við Reykjavíkurflugvöll þann 24. apríl 2014 en hætti síðan við kvöldið áður þegar hann tilkynnti að hann myndi ekki bjóða sig fram. Þann 29. apríl 2014 var síðan Sveinbjörg Birna Sveinbjörnsdóttir tilkynnt sem oddviti flokksins á aukakjördæmisþingi flokksins. Þann 23. maí lýsti Sveinbjörg Birna, oddviti Framsóknar, þeirri skoðun sinni að afturkalla ætti lóð sem búið var að úthluta til byggingu mosku í Reykjavík. Fyrir vikið upphófst gagnrýnin umræða á netinu og Hreiðar Eiríksson sagði sig frá fimmta sæti listans.
Mount Shasta
thumb|Mount Shasta. thumb|Loftmynd. Mount Shasta er eldkeila í norður-Kaliforníu og hluti af Fossafjöllum. Fjallið er 4322 metrar á hæð og er sú eldkeila Fossafjalla sem hefur mest rúmmál. Fjallið er talið gjósa á 600-800 ára fresti.
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2014
Samfylkingin
Fulltrúaráð Samfylkingarinnar í Reykjavík samþykkti þann 25. nóvember 2013 að fjórir efstu fulltrúar flokksins í borgarstjórnarkosningunum skyldu vera valdnir í flokksvali en hinir yrðu uppstilltir. Prófkjör fóru fram í netkosningu frá 7.-8. febrúar 2014 og lýsti Dagur B. Eggertsson einn því yfir að hann sóttist eftir oddvitasætinu. Úr prófkjörinu voru Dagur B. Eggertsson, Björk Vilhelmsdóttir, Hjálmar Sveinsson og Kristín Soffía Jónsdóttir valin í fyrstu fjögur sætin og var það flokksstjórnar að velja hin sætin á eftir með niðurstöður prófkjörsins að leiðarljósi. Fléttulisti var notaður til þess að tryggja kynjajafnrétti.
Sjálfstæðisflokkurinn
Prófkjör Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík fóru fram 16. nóvember 2013. Fjórir tilkynntu um framboð í fyrsta sætið: Hildur Sverrisdóttir, lögfræðingur, Halldór Halldórsson fyrrverandi formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga, Júlíus Vífill Ingvarsson, borgarfulltrúi, og Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir, borgarfulltrúi. Í prófkjörinu greiddu 5.075 flokksmenn atkvæði og fyrir fyrsta sætið hlaut Halldór Halldórsson þar flest og mun hann þá vera oddviti flokksins í komandi kosningu.
Vinstrihreyfingin - grænt framboð
Valfundur var haldinn meðal félaga Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs um efstu fimm sæti á lista þeirra og sóttu um 400 meðlimir flokksins fundinn.
Rainhard Fendrich
thumb|Rainhard Fendrich Rainhard Fendrich (fæddur 27. febrúar 1955 í Vín) er austurrískur söngvari og leikari.
Þúsund
Þúsund er heiti yfir stóra tölu, sem er tugur hundruða og er táknuð með 1.000 eða eða 103. Tímabilið þúsund ár nefnist árþúsund.
Talan þúsund er táknuð með M í rómverskum tölustöfum.
Spói
Spói (fræðiheiti Numenius phaeopus) er vaðfugl og farfugl af snípuætt. Spóinn er háfættur og með langt og íbjúgt nef, um 40 sm á lengd. Vænghafið er um 25 sm. Nef spóa er næmt leitartæki sem hann notar til að leita í fjörusandi að burstaormum, lindýrum og öðrum hryggleysingjum. Spóinn er vaðfugl en gerist oft mófugl um varptíma og er þá oft að finna í mólendi og lyngmóum á láglendi. Spói er einkvænisfugl og virðast sambönd endast ævilangt. Parið helgar sér óðal og hefur ástarleiki með dillandi hljóðum. Eru þessi vell með tilbrigðum, stundum langvell, stundum hringvell. Hreiður er einfalt og áberandi og eru eggin oftast fjögur. Foreldrarnir skiptast á að sitja á eggjum. Ungarnir eru hreiðurfælnir, þ.e. þeir fara strax á stað að bjarga sér og leita eftir skordýrum. Þeir verða fleygir 6 vikna gamlir. Það eru fjórar undirtegundir af spóa, þær eru:
Spóar á Íslandi
Spóar koma til Íslands í byrjun maí og eru flestir farnir í september. Spóar fara að safnast saman í hópa sunnanlands í lok ágúst og byrjun september og fljúga þá stundum í oddaflugi. Stærstu hóparnir yfirgefa landið um miðjan september og fara þá til vetursetu í Vestur-Afríku (Senegal). Á veturna halda þeir sig oft á kjarrsléttum og veiða engisprettur.
Engir íslenskir spóar (Numenius phaeopus) hafa hérna vetursetu en stundum hafa fjöruspóar (Numenius arquata) hér vetursetu en þeir eru stærri en íslenskir spóar eða um 58 sm á lengd. Stofnstærð við Ísland er um 200.000 varppör. Spóar eru friðaðir.
Mælingar með dægurrita sem bárust frá fjórum spóum árin 2012-2013 sýndu að spóarnir flugu beint frá Íslandi til Vestur-Afríku að hausti til án þess að stoppa á leiðinni. Þeir lögðu af stað frá Íslandi 3. til 6. ágúst og flugu hvíldarlaust í 79-120 klukkustundir, alls 3898 til 5535 km leið. Meðalhraðinn á ferð fuglanna var 50 km á klst en sums staðar var farið yfir á allt að 80 til 90 km á klukkustund. Fuglarnir yfirgáfu Afríku 20. til 29. apríl og flugu tveir beint til Íslands og komu þangað 29. apríl og 4. maí. Tveir fuglanna flugu til Bretlandseyja og höfðu þar viðkomu í ellefu og fimmtán daga og komu til Íslands 12. og 14. maí.
Podocarpus nubigenus
Podocarpus nubigenus er sígrænt tré frá suðurhluta S-Ameríku.
Þetta er ein suðlægasta tegund ættkvíslinnar.
1525
thumb|right|Brjóstmynd af [[William Tyndale, þýðanda Nýja testamentisins á ensku.]] Árið 1525 (MDXXV í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
1385
thumb|right|[[Orrustan við Aljubarrota.]] Árið 1385 (MCCCLXXXV í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Gouda (ostur)
Gouda (borið fram, af hollenska heitinu Goudse kaas , „ostur frá Gouda“) er gulur ostur gerður úr kúamjólk. Osturinn er kenndur við hollenska bæinn Gouda og samnefnt hérað, þar sem hann var upprunalega framleiddur, en nafnið er ekki lögverndað. Gouda-ostur er nú framleiddur og seldur víða um heim.
Framleiðsla
Gouda-ostur er úr sýrðri mjólk sem er hituð þangað til ystingurinn skilst frá mysunni. Hluti mysunnar er þá síaður frá en vatni bætt við í staðinn og síað aftur. Þetta er gert til að skola hluta af mjólkursýrunni úr ystingnum og gera ostinn sætari. Þegar búið er að sía vökvann frá er ystingurinn sem eftir situr um tíu prósent af mjólkurmagninu. Hann er svo settur í mót og pressaður og látinn standa í nokkrar klukkustundir. Mótin eru sívöl og gefa ostinum hið hefðbundna form sem einkennir hann.
Osturinn er svo lagður í saltvatn, sem gefur honum og skorpunni sérstakt bragð. Síðan er osturinn látinn þorna í nokkra daga og svo húðaður með vaxi til að koma í veg fyrir að hann þorni of mikið. Hann er svo látinn þroskast. Tíminn fer eftir því hve þorskaður osturinn á að verða og getur verið allt frá nokkrum vikum upp í sjö ár. Við þroskunina fær osturinn karamellukenndan keim og gamlir ostar geta stundum orðið eilítið stökkir vegna kalsínkristalla sem geta myndast við þroskunina.
Uppruni
Orðið „Gouda“ er almennt heiti á þessari osttegund og er ekki bundið við ost sem framleiddur er í Hollandi. Heitið „Noord-Hollandse Gouda“ er þó verndað af Evrópusambandinu. Osturinn sjálfur var upprunalega framleiddur í Gouda-héraðinu í suðurhluta Hollands og því kann að virðast mótsagnakennt að heiti norður-hollenska ostsins njóti verndar. Hins vegar er besta beitilandið talið vera í Norður-Hollandi, en það er gamall hafsbotn sem þurrkaður var upp með byggingu stíflugarða.
Tegundir
Til eru nokkrar Gouda-tegundir í Hollandi, flokkaðar eftir þroskunartíma. Flokkunin, frá yngsta ostinum til þess elsta, er „Graskaas“, „Jong“, „Jong belegen“, „Belegen“, „Extra belegen“, „Oud“ og „Extra oud“. Því eldri sem osturinn er, þeim mun harðari og saltari er hann. Því yngri sem hann er, þeim mun mýkri er hann.
Gouda-ostur er nú framleiddur víða um heim. Á Íslandi hefur hann verið gerður frá 1961 en það ár hófst framleiðsla á skorpulausum Gouda-osti í Mjólkurbúi Flóamanna á Selfossi. Hann er nú framleiddur í nokkrum tegundum, ýmist með 11%, 17% eða 26% fituinnihaldi, auk þess sem hægt er að fá bæði sterkari og mildari osti en þann sem algengastur er, svo sem svartan Gouda og Skólaost. Gouda-ostur er einn algengasti osturinn á Íslandi.
Reynistaðarbræður
Reynistaðarbræður voru tveir ungir bræður frá Reynistað í Skagafirði sem fórust ásamt þremur förunautum sínum á Kili í vetrarbyrjun 1780 og hafa örlög þeirra verið mönnum ráðgáta allar götur síðan.
Fjárkaupaferð
Fjárkláðanum sem geisaði á Norðurlandi seint á 18. öld var útrýmt með niðurskurði á sýktum svæðum. Í Skagafirði var skorið niður 1778-1779, þar á meðal á Reynistað hjá Halldóri Vídalín klausturhaldara og Ragnheiði Einarsdóttur konu hans. Sumarið 1780 sendu hjónin ráðsmann sinn, Jón Austmann Þorvaldsson, sem sagður er hafa verið hreystimenni mikið, suður á land til að kaupa nýjan fjárstofn og með honum Bjarna son sinn. Síðar um sumarið sendu þau Sigurð Þorsteinsson á Daufá, landseta sinn, einnig suður til að aðstoða við reksturinn og með honum Einar son sinn, sem var 11-12 ára.
Ekki er vitað fyrir víst hve gamall Bjarni var, það kemur ekki fram í neinni samtímaheimild. Jón Espólín segir löngu seinna að hann hafi verið um tvítugt og í síðari tíma frásögnum er hann yfirleitt sagður 19 ára en Hannes Pétursson skáld hefur leitt að því góð rök að hann hafi verið 14 ára og styðst meðal annars við dagbókarfærslu Nikulásar Magnússonar á Halldórsstöðum, systursonar Reynistaðarbræðra, sem skrifuð var þegar bein þeirra voru jarðsett.
Feigðarferð
Ferðalangarnir komust með reksturinn upp á Kjalveg og allt norður fyrir Kjalfell. Þar tjölduðu þeir við hraunborg sem síðan hefur verið kölluð Beinahóll eða Líkaborg og eftir það veit enginn hvað gerðist. Sögur segja að norðanstórhríð hafi brostið á og staðið dögum saman og þeir félagar þá dáið úr vosbúð en ýmsar aðrar kenningar hafa verið settar fram, meðal annars sú að a.m.k. bræðurnir hafi kafnað úr loftleysi í þéttu vaðmálstjaldinu þegar snjór hlóðst að því.
Það var komið fram á jólaföstu þegar Reynistaðarhjón sendu menn suður að spyrjast fyrir um ferðir þeirra og var annar þeirra Björn Illugason vinnumaður á Reynistað. Þegar sendimennirnir komu aftur með þær fregnir að Reynistaðarmenn hefðu lagt á fjöll meira en mánuði fyrr var ljóst hvað orðið var.
Líkfundir - með 65 ára millibili
Tjaldið fannst um vorið og dauðir hestar og kindur allt í kring en í tjaldinu voru aðeins tvö lík. Þeir sem fyrstir fundu tjaldið töldu sig raunar hafa séð þrjú eða fjögur lík en höfðu ekki aðgætt það betur, enda tjaldið fallið, líkin tekin að rotna og mikill fnykur í tjaldinu. Þeir sem komu næstir á eftir að tjaldinu, Björn Illugason, Jón Egilsson bóndi á Reykjum og Sigurður sonur hans, töldu sig aðeins hafa séð tvö lík og þegar sendimenn Reynistaðahjóna komu að sækja líkin fundust lík bræðranna og Jóns Austmanns hvergi þrátt fyrir mikla leit.
Líklegt er talið að Jón Austmann hafi freistað þess að komast til byggða eftir hjálp en af honum fannst aldrei tangur né tetur þótt þjóðsögur segi raunar að hönd hafi fundist í Blöndugili sem talin var af honum. Bein bræðranna – eða bein sem talin eru vera þeirra – fundust 65 árum seinna, dysjuð undir steinahrúgu skammt frá Kjalvegi en þó býsna langt frá Beinahóli. Voru þau flutt að Reynistað og jarðsett þar 11. nóvember 1846 að viðstöddum fáeinum ættingjum.
Líkránsmálið
Miklar sögur fóru fljótt á kreik í Skagafirði og víðar um að einhverjir hefðu komið að tjaldinu um sumarið áður en líkin voru sótt, rænt þau og falið lík bræðranna. Þó bendir fátt til þess að þeir hafi haft margt fémætt með sér og vandséð í hvaða tilgangi menn hefðu átt að drösla rotnuðum líkum með sér langar leiðir til að urða þau. En af þessu urðu málaferli gegn þeim Birni Illugasyni, Jóni á Reykjum og Sigurði, sem stóðu árum saman og lauk þeim þannig að sakborningunum var dæmdur synjunareiður í héraði, sem var svo staðfestur á Alþingi, með þeim orðum að ekki nokkurs staðar finndust bevís fyrir því að sakborningarnir væru sekir. Aldrei var gengið eftir synjunareiðunum.
Silfra
thumb|Silfra. thumb|Kafarar í gjánni. Silfra eða Silfrugjá er gjá í Þingvallavatni sem er um 63 metra djúp. Hún er vinsæll köfunarstaður og er vatnið mjög tært. Tugþúsundafjölgun hefur verið á ferðamönnum þangað og hafa orðið nokkur banaslys við köfun. Rætt er um að stýra fjölda ferðamanna.
Lómur
Lómur (fræðiheiti: Gavia stellata) er fugl af brúsaættbálk i.
Heiti
Stofninn Gavia er sóttur úr latínu þar sem hann merkir "sjáfarmáfur". Latneska auknefnið stellata merkir "stjörnóttur" og vísar til þess hve hann er doppóttur á bakinu sem heiður himinnn um nótt. "Lómur" er talið leitt af hljómi hans og kvaki sbr. barlómur (bagindakvein) og latína lamentum. Ennfremur er mannsnafnið Colombo/Kólumbus af svipuðum toga.
Wimbledon-mótið
thumb|right|18. völlur á Wimbledon-mótinu 2004. Wimbledon-mótið er elsta og virtasta tennismót heims. Það hefur verið haldið á tennisvelli All England Club í Wimbledon í London frá árinu 1877. Mótið fer fram á grasvöllum utandyra en frá 2009 hefur miðvöllurinn verið búinn útdraganlegu þaki.
Mótið er eitt af fjórum í heimsmótaröðinni (Grand Slam) ásamt Opna ástralska tennismótinu, Opna franska tennismótinu og Opna bandaríska tennismótinu. Frá 1988 er Wimbledon-mótið það eina af þessum mótum sem leikið er á grasvöllum.
Mótið fer fram í byrjun júlí og tekur tvær vikur.
Svignalús
Svignalús (fræðiheiti: Cavariella aegopodii ) er blaðlúsategund sem sníkir á víði.
Hún er útbreidd um allt ísland.
Spóar
Spóar eru átta flokkar fugla af tegundinni Numenius, einkenni þeirra eru mjór niðursveigður goggur og brúnar fjaðrir sem breytast lítið eftir árstíðum. Í Evrópu er vanalega aðeins talað um eina tegund spóa, það er að segja Numenius arquata.
Bensín
[[Mynd:GasCan.jpg|thumb|Bensín í brúsa. Efnaeiginleikar Bensín er venjulega glær eða gulleitur vökvi sem getur þó innihaldið litarefni og hefur einkennandi lykt.
Orkuinnihald: 46,9 MJ/kg Suðumark: 25-215°C Blossamark: < -40°C Sjálftendrun: 400°C Sprengimörk: Neðri sprengimörk (LEL): 0,6% Efri sprengimörk (UEL): 8% Gufuþrýstingur við 20°C: <100kPa Eðlisþyngd við 21°C: 0,715-0,780 g/cm3 Seigja við 20°C: <1mm2/s Leysanleiki: Vatn: 30-100 mg/L við 20°C Dreifistuðull n-oktanól/vatn: 2,1-6 ]]
Bensín er eldfimur vökvi unninn úr hráolíu, sem notaður er sem eldsneyti í sprengihreyflum, en einnig sem leysiefni, til dæmis leysir bensín málningu. Bensín er aðallega úr alifatískum kolvetnum og er búið til með þrepaeimingu hráolíu. Tólúeni og bensóli er oft bætt í bensín til að hækka oktantölu þess. Oft er bætiefnum, t.d. etanóli, blandað í bensín til að auka vinnslu sprengihreyfla eða draga úr mengun.
Bensín er framleitt í olíuhreinsistöðvum og er, eins og áður sagði, úr hráolíuþáttum og öðrum kolvetnum. Flest þessara kolvetna eru talin spilliefni, og dæmigert blýlaust bensín inniheldur fimmtán mismunandi spilliefni. Meðal þeirra má nefna bensól (5%), tólúen (35%), naftalín (allt að 1%), trímetýlbensól (allt að 7%) og MTBE (allt að 18%), ásamt tíu öðrum.
Saga bensíns
Áður en farið var að nota bensín sem eldsneyti var það fáanlegt í litlum flöskum og notað sem meðferð gegn lúsum og nit þeirra. Bensín er nú ekki lengur notað gegn lúsum vegna eldfimi og hættu á húðþrota. Í Bandaríkjunum var það líka notað sem hreinsiefni til að fjarlægja fitu úr fatnaði. Bensín var þá talið með öðrum hráolíuefnum sem fengust á þeim tíma, til dæmis vaselíni.
Á fyrstu dögum notkunar bensíns sem eldsneytis var það selt í brúsum. En eftir að bensínstöðvar komu til sögu er því dælt beint á ökutækin með bensíndælum.
Uppruni
Allar tegundir jarðefnaeldsneytis sem fundist hafa eru nú notaðar með þvílíkum hraða að þær munu tæplega endast næstu aldirnar. En myndun nýrra auðlinda jarðefnaeldsneytis getur tekið allt að hundrað milljón ár og aðstæður sem ekki eru fyrir hendi í dag. Mikið af olíu heimsins myndaðist fyrir um 500 milljón árum. Kol verða til við jarðfræðilegt ferli sem felur í sér að gróðurleifar setjast til við loftfirrtar aðstæður, s.s. í mýrum. Þar verða þær að mó sem grefst undir meira fargi, t.d. bergi, og við það eykst hiti og þrýstingur í hinu hlutoxaða lífræna efnalagi. Jarðolía myndast svo úr þynnri lögum lífrænna efna eins og lífrænum setlögum á landgrunni sem grefst í jarðhræringum, og verða svo, líkt og kolin, fyrir miklum þrýstingi og hita og bakast djúpt neðanjarðar. Eftir milljón ár myndast þannig kol eða jarðolía. Olían getur stundum runnið um sprungur og gloppur í bergi og myndað stórar neðanjarðarlindirr.
Allar tegundir ógasaðs jarðeldsneytis eru úr flóknum sameindum, sem hafa mörg kolefnisatóm í grunnformum sínum. Yfir 500 mismunandi efni hafa fundist í jarðolíu. Olían hefur oftast orðið til úr sjávarseti kolefna (á grunnsævi) eða um 86%, en minni hluti, 11%, í óseyrum og í vötnum, 3%. Olía varð yfirleitt ekki til í hafdjúpunum, heldur í fornum, grunnum vötnum.
Náttúrulegt gas eða metan, CH4, myndast í sambandi við kol og olíu og á svipaðan hátt, nema hraðar. Munurinn er sá að gasið smýgur í gegnum gljúpt berg og gegndræp kol og á til að safnast fyrir ofan olíulindir eða leka í burtu. Gasfundur í jörðu getur því oft verið vísbending um olíu eða kol.
Einungis 0,81% af upprunalegu seti kolefna verða að kolum, 0,094% verða að olíu og 0,085% verða að gasi. Megnið af kolefninu í setlögunum skilar sér aftur upp í andrúmsloftið í gegnum rotnun. Þetta þýðir að 23 tonn af fornu, gröfnu, lífrænu seti þarf til að vinna megi einn lítra af bensíni.
Hreinsun
Hráolía og náttúrulegt gas eru blöndur af kolvetnum og litlum ögnum af öðrum efnum. Samsetning þessara hráefna getur verið mismunandi milli staða. Eldsneytishreinsunarstöðvar eru flóknar verksmiðjur þar sem samsetning og framleiðslulotur eru oftast mjög sérhæfðar að eiginleikum hráefnis og lokaafurða sem framleiddar eru. Í hreinsunarstöðinni er hráolían tekin og skilin að í mismunandi þætti. Síðan er þessum þáttum breytt í nothæf efni sem svo er blandað saman til að búa til endanlega vöru. Þessar vörur eru eldsneyti og smurningar sem notast dagsdaglega.
thumb|Mismunandi oktantölur á dælum.
Oktantölur bensíns
Bensín er ekki hreint efnasamband heldur efnablanda úr mörgum efnasamböndum, s.s. vetniskolefnum eins og, hexani(C6H14), heptani(C7H16) og oktani(C8H18), auk annarra eldsneytistegunda og íbótarefna sem oft lækka frostmark blöndunnar.
91 oktans bensín var aðallega notað í hernaði í blossakveikjuvélum hjá NATO, á svæðum í Evrópu utan Danmerkur og Englands. Kallað 91 Oktan eða herbensín. Sala á þessu bensíni er takmörkuð og hefur 98 oktana bensín tekið við af því.
95 oktana bensín er blýlaust bensín með blöndunarhlutfallið 95% oktan á móti 5% heptani (Vísindavefur). Þetta 95 oktana bensín er ætlað fyrir vélar með þjapphlutfalli í kringum 6:1.
98 oktana bensín inniheldur lítils háttar blý, en er þó kallað blýlaust. Blýmagn er um 90% minna en í gamla blýbensíninu, en til að fá oktantöluna upp í 98 þarf að bæta blýi í bensínið. 98 oktana bensín er ætlað fyrir vélar með þjapphlufallið 10:1 eða hærra.
V-power er bensín með oktantöluna 99, sem er hæsta oktantala sem í boði er á blýlausu bensíni á íslenskum markaði. Bensínið kemur frá olíuframleiðandanum Shell og er þróað eftir uppskrift FMT „Friction Modification Technology“, en það er sama og Ferrari liðið notaði í Formúlu 1 á keppnistímabilinu 2007. V-power er þróað til að draga úr núningi viðkvæmra vélarhluta með yfirborðsþekjandi efni, ásamt því að hafa aukna hreinsunargetu til að halda sogkerfi hreinu og viðhalda vélum betur.
Qinghai
alt=Landakort sem sýnir legu Qinghai héraðs í austurhluta Kína.|thumb|Kort af legu  Qinghai héraðs í norðvesturhluta Kína. Qinghai (eða Tsinghai) (kínverska: 青海; rómönskun: Qīnghǎi) er landlukt hérað í norðvesturhluta Alþýðulýðveldisins Kína. Það er eitt stærsta stjórnsýsluhérað Kína að flatarmáli en með 5.6 milljónir íbúa telst það fámennt. Héraðið sem er að miklu staðsett á Tíbet-hásléttunni hefur fjölda þjóðarbrota, þar á meðal Han, Hui, Tu, og Mongóla. Qinghai, sem hefur í aldir verið heimili hirðingja, er þekkt fyrir hrossarækt og hefur nýlegra orðið mikilvæg uppspretta jarðolíu og kola. Höfuðborgin er Xining.
Bensín
Stöðugleiki og hvarfgirni
Bensín er stöðugt við tilætlaða notkun og réttar geymsluaðstæður, en sé loftræstingu ábótavant geta gufur af efninu myndað sprengifima blöndu í lofti. Varast skal skal snertingu við hitagjafa og beint sólarljós. Einnig skal forðast að efnið komist í samband við sterka oxara til dæmis bleikiefni. Við bruna myndast kolmónoxíð (CO), koldíoxíð (CO2), reykur og sót.
Qinghai
Landfræðileg afmörkun
Qinghai hérað er að miklu staðsett á Tíbet-hásléttunni í norðvestur Kína. Nafnið „Qinghai“ er dregið af Qinghai vatni („Bláa vatni“) í norðausturhluta héraðsins. Það er stærsta vatn Kína. Héraðið afmarkast í norðri og austri af Gansu héraði, í suðaustri af Sichuan héraði, í suðri og vestri af sjálfstjórnarsvæðinu Tíbet og í vestri og norðvestri af Úígúrska sjálfstjórnarhéraðinu Xinjiang.
Opus
thumb|Opus árið 2008. Opus er austurrísk hljómsveit sem stofnuð var í Graz árið 1973. Sveitin er þekktust fyrir smáskífuna Live Is Life, frá 1985, en lagið náði toppsætinu í mörgum Evrópulöndum.
Qinghai
Landfræðileg afmörkun
Landsvæði héraðsins spannar um 721.000 ferkílómetrar og er það í umfangi fjórða stærsta héraðið í Kína.
Höfuðborgin Xining í austurhluta Qinghai er um 220 kílómetra vestur af Lanzhou borg í Gansu.
Bensín
Stöðugleiki og hvarfgirni
thumb|Varúðarmerkingar bensín íláta. Flutningur  Vegflutningar ADR: Flokkur: 3 (F1) Eldfimir vökvar UN-númer: 1203 Hættuflokkur: 3 Hættunúmer: 33 Pökkunarflokkur: II Lýsing á innihaldi: ELDFIMIR VÖKVAR Sjóflutningar IMO/IMDG: Flokkur: 3 UN-númer: 1203 Merking: 3 Pökkunarflokkur: II EMS-númer: F-E, S-E Mengar haf: Já Proper ship name: FLAMMABLE LIQUID Flugfrakt ICAO/IATA: Flokkur: 3 UN-númer: 1203 Merking: 3 Pökkunarflokkur: II
Qinghai
Landfræðileg afmörkun
Hið mikla Gulafljót næstlengsta fljót Kína, á upptök sín í Bayan Har-fjöllum á Tíbet-hásléttunni í Qinghai. Það rennur í gegnum níu héruð og loks út í Bóhaíhaf.
Bensín
Meðhöndlun og geymsla
Tryggja verður góða loftræstingu í geymslu og fylgja notkunarleiðbeiningum, séu þær til staðar. Forðast skal innöndun og alla snertingu efnisins við augu og húð. Fjarlægja skal fatnað sem kemst í snertingu við efnið. Viðhafa skal góðar venjur og hreinlæti við meðhöndlun efnisins.
Halda skal bensíni frá íkveikjuvöldum einsog reykingum. Stöðurafmagn getur myndast og valdið íkveikju. Gera þarf ráðstafanir til að koma í veg fyrir myndun þess og jarðtengja öll rafmagnstæki sem eru í eða við bensíngeymslur. Ekki má hella bensíni niður í niðurföll, sjó eða vötn. Ganga skal úr skugga um að umbúðir séu vel lokaðar, á þurrum, svölum og vel loftræstum stað helst í eldtraustu rými.
Vistfræðilegar upplýsingar
Bensín er flokkað sem hættulegt umhverfinu og getur eitrað fyrir vatnalífverum og haft skaðleg langtímaáhrif á lífríki í vatni. Efnið leysist að hluta til upp í vatni, en gufar hratt upp úr vatni og jarðvegsyfirborði. Efnið brotnar að mestu hratt niður og ólíklegt er talið að það safnist upp í lífverum. Jarðolíuefni eyðileggja einangrunareiginleika í feldi og fiðri dýra. Sjófuglar og spendýr geta frosið í hel berist efnið í umhverfi þeirra. Bensín myndar filmu á vatnsyfirborði sem getur skaðað vatnalífverur og hindrað súrefnisflutning á milli loft/vatnsfasa. Við bruna efnisins losna gróðurhúsalofttegundir.
Qinghai
Íbúar
Héraðið hefur lengi verið deigla fyrir fjölda þjóðarbrota, þar á meðal Han, Tíbeta, Hui, Tu, Mongóla og Sala. Han kínverjar eru ríflega helmingur íbúanna en Tíbetar um fimmtungur. Yfir 37 viðurkenndir þjóðernishópar eru meðal íbúa Qinghai, 5,6 milljónir, en innlendir minnihlutahópar eru alls 45,5% íbúanna. Ríkjandi trúarbrögð í Qinghai eru kínversk trúarbrögð (þar með talin daoismi og konfúsíusismi) og kínverskur búddismi meðal Han-Kínverja. Hinn fjölmenni hluti Tíbeta stunda tíbetskan búddisma eða tíbetsku trúarbrögðin Bön. Flestir Hui-Kínverjar héraðsins iðka íslam trú. Tæpt prósent íbúa héraðsins eru kristin.
Bensín
Eiturefnafræðilegar upplýsingar
Innöndun: Bensín telst varasamt fólki og tíð og langvarandi innöndun getur valdið varanlegum skaða. Gufur geta valdið sljóleika og svima. Innöndun svifúða/gufu í miklum styrk getur valdið ertingu í lungum og öndunarvegi. Einkenni eru höfuðverkur, ógleði, þreyta og svimi.
Snerting: Komist efnið í snertingu við augu getur það valdið ertingu og sviða. Hætta er á alvarlegum heilsuskaða ef efnið er í langvarandi snertingu við húð. Við tíða eða endurtekna snertingu getur efnið valdið þurri og/eða sprunginni húð. Efnið affitar húðina og getur sogast upp í gegnum hana.
Inntaka: Hætta er á alvarlegum heilsuskaða ef efnið er tekið inn og ef það berst um öndunarveg í lungu getur það valdið skaða. Efnið getur valdið uppköstum og magaverk, auk annarra einkenna sem fram koma við innöndun. Hætta er á kemískri lungnabólgu við inntöku eða uppköst á efninu.
Lassen Peak
thumb|Lassen Peak. thumb|Eldgos árið 1915. Lassen Peak (3189 metrar) er syðst eldfjalla í Fossafjöllum og er staðsett í norður-Kaliforníu. Fjallið gaus nokkrum sinnum frá 1914 til 1917 og voru það einu eldgos á 20. öld í Bandaríkjunum ásamt Mount St. Helens eldgosinu árið 1980. Nafnið er nefnt eftir dönskum járnsmið Peter Lassen. Umhverfis fjallið er þjóðgarðurinn Lassen Volcanic National Park.
Bensín
Eiturefnafræðilegar upplýsingar
Langtímaáhrif: Bensín getur hugsanlega valdið krabbameini og stökkbreytingum. Tíð og langvarandi snerting getur valdið varanlegum skemmdum á lifur, nýrum (þrálát leysiefnaeitrun), lungum, taugum, erfðaefni og heila. Einnig getur það haft neikvæð áhrif á frjósemi.
Eitrun
Verði eitrunar vart af völdum bensíns skal:
við innöndun tryggja ferskt loft, halda hita á viðkomandi og láta hann hvílast. Verði frekari óþæginda eða meðvitundarleysis vart skal leita læknis. Leggja viðkomandi í læsta hliðarlegu en ekki reyna að koma nokkru ofan í viðkomandi, sé hann meðvitundarlaus.
við snertingu við augu fjarlægja linsur, eigi það við, skola strax með miklu vatni eða augnskoli í að minnsta kosti 15 mínútur og halda auganu vel opnu á meðan. Hafa skal samband við læknir ef erting er viðvarandi.
við snertingu við húð skal þvo efnið vel af með milku vatni og fjarlægja strax fatnað sem komist hefur í snertingu við efnið. Þvo skal svo með sápu og miklu af vatni. Rakakrem notist á þurra húð. Verði ertingar vart, t.d. roða í húð, skal leita til læknis.
við inntöku gefa viðkomandi 1-2 glös af vatni að drekka sé hann með fullri meðvitund. Ekki framkalla uppköst og hafa skal samband strax við lækni.
Notkun og verðlag
Á níunda áratug síðustu aldar jókst bensínnotkun verulega samhliða fjölgun bifreiða en sú þróun hefur verið hægari eftir aldamótin. Frá aldamótum og fram til 2008 jókst bensínnotkun á Íslandi að meðaltali um 1,5% á ári og bensínbifreiðum fjölgaði um 3,3% að meðaltali á sama tíma. Notkun bensíns á hvern bíl hefur aldrei verið jafn lítil og árið 2007 á Íslandi. Þá var hún 879 kg/bíl en hæst fór hún í 1.160 kg/bíl árið 1994. Bensín er um einn fjórði af olíunotkun innanlands og var notkun þess um 90 þúsund tonn árið 1983 en var orðin um 160 þúsund tonn árið 2007.
Verð á bensíni er síbreytilegt eftir mörkuðum erlendis, en hægt er að fylgjast með bensínverði á Íslandi hverju sinni á https://aurbjorg.is/#/bensin.
Bensínkreppa
Um aldamótin 2000 kom skyndilega fram bensínkreppan í BNA þegar bensínverð hækkaði um og yfir 65% á sumum stöðum. Almenningur hélt því fram að hækkunin væri einungis vegna græðgi olíufyrirtækjanna. Eftirfarandi niðurstöður rannsókna á því virðast að mestu styðja það.
Skorturinn þróaðist úf frá nokkrum samverkandi ástæðum.Hreinsunarstöðvum hafði fækkað vegna þess að hagnaður af framleiðslunni fór að minnka upp úr 1990. Árið 1981 voru hreinsunarstöðvar 324, en þeim hafði fækkað niður í 158 um aldamótin 2000. Fækkun hreinsunarstöðva olli svo meiri samdrætti, einsog í mörgum iðnaði, og fleiri samrunar leiddu til stærri samsteypna og enn fleiri lokana hreinsistöðva. Framleiðsla hreinsistöðvanna er fjölbreytt og þær framleiða alla vöruflokka samtímis, þannig að ef mikil eftirspurn er eftir hitunarolíu, er framleiðslan á henni aukin og dregið úr framleiðslu á bensíni minnkuð á móti. Veturnir 2000 og 2001 voru tiltölulega kaldari en áratuginn á undan. Það og fækkun hreinsistöðva leiddi svo til þess að hreinsistöðvarnar voru látnar ganga stanslaust og viðhaldi frestað meira en ráðlegt var. Þegar upp komu bilanir þurfti að stoppa vinnsluna lengi til að sinna viðgerðum.
Auk þess komu inn í myndina mengunartakmarkannir, sem urðu til þess að mismunandi gerðir af bensíni þurftu að fara á sérmarkað. Framleiðsla á fleiri gerðum af bensíni útheimti flóknari hreinsun og dreifingu. Allt varð þetta til þess að bensínbirgðir minnkuðu og framleiðsla og dreifing þess varð dýrari um leið og eftirspurn eftir olíu til húshitunar, og einnig bensíni, jókst. Þessir þættir virkuðu svo saman og enduðu með hækkandi bensínverði.
Qinghai
Efnahagur
Qinghai, sem hefur í aldir verið heimili hirðingja með kvikfé milli bithaga án fastrar búsetu. Það er þekkt fyrir hrossarækt og hefur nýlegra orðið mikilvæg uppspretta jarðolíu og kola. Stóriðja héraðsins nær til framleiðslu á járni og stáli, staðsett nálægt höfuðborginni Xining. Olía og jarðgas frá vatnasvæði Qinghai hafa einnig verið mikilvægur þáttur í efnahagslífinu. Salt er einnig nýtt við fjölmörg saltvötn héraðsins. En fyrir utan höfuðborgarsvæðið, er stærstur hluti Qinghai enn vanþróaður. Á kínverskan mælikvarða er hagkerfi héraðsins lítið og landsframleiðsla á mann er með því lægsta í Kína. Verulegur skortur á innviðum kemur í veg fyrir efnahagslega möguleika á nýtingu ríkra náttúruauðlinda héraðsins.
Nagoya
thumb|right|Nagoya Nagoya er stærsta borgin í Chūbu-héraði í Japan. Hún er þriðja stærsta borg Japans með þriðja fjölmennasta stórborgarsvæði landsins, Chūkyō-stórborgarsvæðið. Íbúar eru um 2,3 milljónir. Hún stendur á suðurströnd Honshu við Kyrrahafið. Nagoya er höfuðborg Aichi-umdæmis. Hún er ein af stærstu hafnarborgum Japans ásamt Tókýó, Ósaka, Kobe, Yokohama, Chiba og Kitakyushu.
Lútur
thumb|250px|Kúlur af natríumhýdroxíði
Lútur er málmhýdroxíð sem er framleiddur með því að leggja ösku (sem inniheldur mikið af pottösku) í bleyti eða að leysa sterkan basa upp í vatn. Orðið „lútur“ er í rauninni samheiti á vítissóda (natríumhýdroxíði, NaOH). Lútur er meðal annars notaðar í matreiðslu (t.d. í þann norska lútfisk) og til sápuframleiðslu, þrifa og niðurbrots á dýrahræjum.
Lútur er mjög eitrandi og hann þarf því að umgangast með mikilli varúð. Hann getur meðal annars valdið brunasárum, varanlegum meiðslum, örmyndun og blindu. Sé hans neytt getur hann valdið alvarlegum skaða og jafnvel dauða. Þegar lútur er leystur upp í vatn eiga útvermin efnahvörf sér stað og myndast hiti sem getur valdið frekari brunasárum.
Jón Gunnar Árnason
Jón Gunnar fæddist í Reykjavík og foreldrar hans voru Helga Jónsdóttir og Árni Steinþórsson, bílstjóri og síðar verkstjóri hjá Olíufélaginu hf. Jón Gunnar lauk námi í vélsmíði frá Iðnskólanum í Reykjavík árið 1952 og sótti námskeið í Myndlista- og handíðaskólann og Myndlistaskólann í Reykjavík á árunum 1944-1950. Hann var við nám í Hornsey College of Art í London frá 1965-1967. Jón Gunnar starfaði lengi sem vélsmiður en hóf að starfa sem myndlistamaður á sjötta áratugnum.
Jón Gunnar var einn af stofnendum Myndhöggvarafélagsins í Reykjavík, SÚM-hópsins og Nýlistasafnsins í Reykjavík.
Þekktasta verk Jóns Gunnars er listaverkið Sólfar sem stendur við Sæbraut í Reykjavík. Verkið er frá árinu 1986 og bar sigur úr býtum í samkeppni um útlistaverk sem Íbúasamtök Vesturbæjar í Reykjavík stóðu fyrir í tilefni af 200 ára afmælis Reykjavíkurborgar. Verkið var vígt árið 1990. Á meðal annarra þekktra verka Jóns Gunnars eru Sólarauga (1982) staðsett í Mjódd í Reykjavík, Loft (1981) á lóð Utanríkisráðuneytisins við Rauðarárstíg og Taflmenn (1981) sem voru lengi við útitaflið við Lækjargötu í Reykjavík.
Konungsríkið Aragónía
thumb|right|Skjaldarmerki konungsríkisins Aragóníu. Konungsríkið Aragónía var sjálfstætt ríki á Pýreneaskaga á miðöldum og náði yfir nokkurn veginn sama svæði og sjálfstjórnarhéraðið Aragon á Spáni gerir nú.
Aragónía var upphaflega frankneskt lén umhverfis borgina Jaca. Á fyrri hluta 8. aldar varð það lénsríki konungsríkisins Pamplóna (seinna Navarra) en greifaættin sem réði því dó út árið 922 og Navarrakonungar yfirtóku það.
Þegar Sancho 3., konungur Navarra, dó árið 1035 var ríki hans skipt milli sona hans. Óskilgetni sonurinn Ramíro fékk Aragóníu en átti þó að vera settur undir García bróður sinn, sem fékk Navarra og Baskaland. Gonzalo bróðir þeirra fékk greifadæmin Sobrarbe og Ribargorza en þegar hann var drepinn eignaðist Ramíro lönd hans, sameinaði Aragóníu og tókst að öðlast sjálfstæði í reynd frá García. Flestir kölluðu hann konung en sjálfur titlaði hann sig ævinlega Ramíro, son Sanchos konungs.
Hver sem staða Aragóníu var meðan Ramíro lifði varð ríkið ótvírætt sjálfstætt konungsríki eftir dauða hans. Sonur hans náði Navarra undir sig og voru afkomendur hans konungar beggja ríkjanna í rúm fimmtíu ár en þá varð Navarra sjálfstætt að nýju. Aragónía stækkaði líka smátt og smátt til suðurs með því að vinna lönd af Márum. Höfuðstaðurinn færðist frá Jaca suður til Huesca 1096 og síðan til Zaragoza 1118.
Eftir að Petrónilla, drottning Aragóníu, gekk að eiga Ramon Berenguer 4., greifa af Barcelona, árið 1150 varð Ríkjasambandið Aragónía til og náði það ekki aðeins yfir konungsríkið Aragóníu, heldur einnig Katalóníu og seinna Majorka og nálægar eyjar, Valensíu, Sikiley, Napólí og Sardiníu. Þetta samband var þó fremur laust í reipunum og stækkaði og skrapp saman á víxl. Þjóðhöfðinginn, konungur Aragóníu, var í raun það eina sem ríkjasambandið átti sameiginlegt.
Ríkjasambandið leystist upp eftir að Ferdínand 2., konungur Aragóníu, giftist Ísabellu 1., drottningu Kastilíu, árið 1469 og ríkin sameinuðust en það var undanfari sameiningar Spánar undir einum þjóðhöfðingja. Eftir það hélt Aragónía þó vissu sjálfstæði allt til 1707.
Elihu Root
Elihu Root (15. febrúar 1845 – 7. febrúar 1937) var bandarískur lögfræðingur og stjórnmálamaður úr Repúblikanaflokknum. Hann var utanríkisráðherra Bandaríkjanna á forsetatíð Theodores Roosevelt og þar áður stríðsmálaráðherra í ríkisstjórnum Roosevelts og forvera hans, Williams McKinley. Root hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 1912 fyrir sáttagerðir sínar í ýmsum milliríkjadeilum, meðal annars landamæradeilu Breta og Bandaríkjamanna um mörk Alaska og Kanada.
Æviágrip
Elihu Root fæddist þann 15. febrúar árið 1845 í þorpinu Clinton í New York-fylki. Eftir að hafa lokið grunnskólanámi gekk Root í Hamilton-háskóla í þorpinu, þar sem faðir hans vann sem stærðfræðiprófessor. Hann gekk síðan í lagadeild New York-háskóla og útskrifaðist þaðan árið 1867.
Root hóf þátttöku í stjórnmálum þegar Chester A. Arthur Bandaríkjaforseti útnefndi hann ríkissaksóknara í suðurlögdæmi New York. Árið 1899 varð Root stríðsmálaráðherra í ríkisstjórn Williams McKinley forseta. Hann hélt ráðherraembættinu eftir að McKinley var myrtur árið 1901 og Theodore Roosevelt tók við forsetaembættinu. Root kom á breytingum á skipulagi stríðsmálaráðuneytisins, meðal annars með því að breyta stöðuhækkunarferlum og skipuleggja skóladeildir fyrir sérsveitir innan hersins. Root sá einnig um skipulagsmál landsvæða sem Bandaríkin höfðu unnið í stríði Spánar og Bandaríkjanna. Meðal annars hóf hann skipulagningu á ferli til að færa stjórn Kúbu í hendur Kúbverja, setti nýja stjórnarskrá í Filippseyjum og felldi niður innflutningstolla til Bandaríkjanna frá Púertó Ríkó. Þegar samtök andheimsvaldasinna gagnrýndu stríð Bandaríkjanna gegn uppreisnarmönnum á Filippseyjum varði Root stefnu stjórnarinnar og sakaði andheimsvaldasinnana um að draga átökin á langinn með því að mótmæla henni.
Árið 1903 sat Root í samninganefnd Bandaríkjamanna í viðræðum við Breta um landamæradeilur milli Alaska og Kanada.
Root sagði upp ráðherraembætti sínu árið 1904 til að snúa sér að lögmannsstörfum í einkageiranum en tók aftur sæti í stjórninni næsta ár þegar Roosevelt forseti útnefndi hann utanríkisráðherra í kjölfar dauða Johns Hay. Sem utanríkisráðherra gerði Root samning við Japan þar sem ríkin tvö viðurkenndu landsvæði hvors annars í Asíu og á Kyrrahafi og Japanir féllust á að takmarka aðflutning fólks til Bandaríkjanna. Root stóð fyrir 24 tvíhliða samningum sem skuldbundu Bandaríkin og aðra samningsaðila til að leysa úr milliríkjadeilum á friðsaman hátt. Þessir samningar leiddu til stofnunar Alþjóðadómstólsins í Haag.
Árið 1909 var Root kjörinn á öldungadeild Bandaríkjaþings fyrir New York-fylki. Sem þingmaður studdi hann lagningu tekjuskatts árið 1910 í opnu bréfi í The New York Times. Tekjuskatturinn hafði verið heimilaður með sextánda viðauka stjórnarskrár Bandaríkjanna árið 1909.
Root lét af þingmennsku árið 1914. Þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út sama ár kallaði Root eftir inngripi Bandaríkjanna í stríðið og gagnrýndi hlutleysisstefnu Woodrows Wilson forseta. Root studdi inngöngu Bandaríkjanna í stríðið árið 1917 og fór í júní sama ár til Rússlands á vegum Bandaríkjastjórnar til að semja við byltingarstjórn Aleksandrs Kerenskij um lán frá Bandaríkjunum. Root ítrekaði fyrir Rússum að þeir myndu ekki fá lán nema þeir héldu áfram að berjast í stríðinu. Þetta hvatti Kerenskij til að hleypa af stokkunum nýju áhlaupi gegn Austurríkismönnum í júlí 1917. Áhlaupið fór út um þúfur og átti sinn þátt í því að vinsældir stjórnar hans döluðu og að bolsévikum tókst að steypa henni af stóli í októberbyltingunni sama ár.
Root var forseti Friðarstofnunar Carnegies frá 1910 til 1925. Root lést árið 1937 og var þá síðasti eftirlifandi meðlimur úr ríkisstjórn Williams McKinley.
Gullfjötrar millistríðsáranna
Gullfjötrar Millistríðsáranna er kenning sett fram af Ameríska hagfræðingum og starfandi prófessor við Berkley Háksólann, Barry Eichengreen. Kenningin fjallar um það og útskýrir hvernig Gullfótur (e. Golden standard) er undirstaðan til að skilja kreppuna miklu (e. The great depression). Eichengreen einblýnir á millistríðsárin, beint eftir fyrri heimsstyrjöld að byrjun seinni heimsstyrjaldar en á þeim tíma áttu sér stað góðæri og kreppan mikla.
Höfundur kenningar
Höfundur kenningarnar er Barry Eichengreen, fæ­­ddur árið 1952 og er menntaður hagfræðingur og starfandi prófessor við Hagfræði og stjórnmálafræði við Berkley háskólann í Kaliforníu. thumb|Gull var trygging peninga Eichengreen er með fjölda margar gráður en meðal annars er hann með M.A. gráðu í hagfræði og sögu frá Yale Háskólanum í New Haven, Connecticut í bandaríkjunum og Ph.D. í Hagfræði einnig frá Yale. Eichengreen hefur gefið út fjölda margar greinar og kenningar en þær þekktustu eru meðal annars kenning Eichengreen um hlutverk stofnana í hagvexti eftirstríðsáranna og kenning um gullfjötra millistríðsáranna (Golden Fetters) sem hann gaf út í fromi bókarútgáfu árið 1992 “Golden Fetters: The Gold Standard and the great Depression, 1919-1939”.
Gullfótur (Gold standard)
Gullfótur er kerfi sem var í gangi á árunum fyrir stríð og lauk á tímum heimskreppunnar miklu. Gullfótarkerfi virkar þannig að peningar eru bein tengdir við gull. Hver eining af gjaldmiðli er breytanlegt í ákveðið magn af gulli. Með Gullfótarkerfinu eru gjaldmiðlar með fast gengi. Í dag er enginn gjaldmiðill með gullfótarkerfi.
Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919-1939
Bókin hans Eichengreen “Golden Fetters: The Gold Standard and the great depression, 1919-1939” hlaut miklar vinsældar þar sem Eichengreen setti fram nýjar kenningar á orsökum kreppunnar miklu en áður hafi verið einblínt á.
Árin eftir stríð þegar þjóðirnar voru búnar að ná efnahagslegum stöðugleika einkenndust af góðæðri. Þessu tímabili lauk árið 1929 með upphafi heimskreppunnar miklu en upphaf hennar má marka með hrun kauphallarinnar í New York í október árið 1929.
Á tímum gullfótar kerfisins var uppi ofsahræðsla við verðbólgu, aðgerðir seðlabankanna kröfðust samvinnu og traust við hinar þjóðirnar sem voru með í gullfótarkerfinu.
Þjóðirnar stóðu frammi fyrir tveim valmöguleikum. Fórna öllum mögulegum aðgerðum til að efla efnahag til að halda í gullfótarkerfið sem var raunin í langan tíma. Hinn möguleikinn var að fórna gullfótarkerfinu í tilgangi þess að þenja út hagkerfin og hafa meiri möguleika á að efla hagkerfið með aðgerðum.
Þjóðirnar sem skulduðu voru þær fyrstu að brjóta gegn reglum gullfótakerfisins með að setja á gjaldeyrishöft og þannig missti gjaldmiðill þeirra breytileika gulls. Næst á eftir til að fórna gullfótarkerfinu var bretland árið 1931 í þeim tilgangi að reyna komast út úr kreppunni og síðar meira árið 1933 hættu bandaríkin að fylgja reglum gullfótarins að hluta til.
Þau lönd sem fórnuðu fyrr gullfótarkerfinu komust fyrr út úr kreppunni miklu sem styður kenninguna sem Eichengreen setur fram.