cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Balkanskagabandalagið
Bakgrunnur
Í Grikklandi höfðu herforingjar gert uppreisn í ágúst 1909 og komið til valda umbótasinnaðri stjórn undir forystu Elefþeriosar Venizelosar, sem þeir vonuðust til að gæti limað Krít inn í Grikkland á ný eftir ósigur Grikkja gegn Tyrkjum árið 1897. Í aðildarviðræðum Grikkja að bandalaginu neitaði Búlgaría að skuldbinda sig til nokkurra sáttmála um skiptingu landvinninga með Grikkjum, ólíkt sáttmála þeirra við Serba um skiptingu Makedóníu. Búlgaríumenn höfðu lítið álit á gríska hernum og töldu að búlgarski herinn gæti auðveldlega hertekið meirihluta Makedóníu og hafnarborgina Þessalóníku áður en Grikkirnir næðu þangað. Þó var aðild Grikkja að bandalaginu bráðnauðsynleg til þess að áætlunin gæti heppnast því Grikkir voru eina Balkanríkið með sterkan herskipaflota og því voru þeir einir færir um að koma í veg fyrir að Tyrkjum bærist liðsauki sjóleiðina til Evrópu frá Asíu. Grískur erindreki í Sófíu lýsti hlutverki Grikkja í bandalaginu sem svo: „Grikkland getur boðið upp á 600.000 menn fyrir stríðsreksturinn, 200.000 menn á vígvöllinn og flotinn getur komið í veg fyrir að Tyrkland flytji 400.000 á milli Saloniku og Gallipoli.“
Svartfjallaland var mun smærra ríki en þó náinn bandamaður Serba og var talið annars flokks aðili að bandalaginu. Landið þáði boð Serba um aðild sem greiða þar sem það ásældist smávægileg landsvæði við Sanjak og norður-albönsku borgina Shkodra.
Annar stuðull að stofnun bandalagsins var augljós veikleiki Tyrkjahersins. Tyrkjaveldi hafði háð stríð við Ítali í ár (29. september 1911 – 18. október 1912) í Líbíu þegar Ítalir gerðu innrás í Trípólí. Ítölum hafði lítið miðað áfram og mótstaða Tyrkja hafði verið sterkari en búist var við, en stríðið hafði reynt mjög á Tyrkjaveldi. Auk þess hafði hertaka Ítala á Tylftareyjum, þar sem Grikkir voru í meirihluta, sannfært Grikki um að þeir myndu tapa á því að taka ekki þátt í yfirvofandi stríði við Tyrkjaveldi.
Viðbrögð stórveldanna
Þróun bandalagsins fór ekki fram hjá evrópsku stórveldunum, en þótt opinbert samlyndi ríkti á milli þeirra um að virða skyldi landamæri Tyrkjaveldis rak hvert veldi fyrir sig eigin utanríkisstefnu á svæðinu vegna ólíkra hagsmuna. Sameiginleg opinber aðvörun Evrópuvaldanna til Balkanríkjanna gerði lítið til að koma í veg fyrir að átök brytust út á skaganum þar sem mikið var um óformleg skilaboð af ýmsu tagi sem gáfu vísbendingu um sundrungu þeirra og hagsmunaárekstra á Balkanskaga.
Balkanskagabandalaginu þótti tækifærið of gott til að láta ganga úr greipum sér þar sem Tyrkjaveldi var veikburða og íþyngt af innanlandsátökum. Í lok september tóku herir Balkanríkjanna og Tyrkjaveldis sér stöðu. Svartfjallaland var fyrsta ríkið sem lýsti yfir stríði, þann 8. október 1912 og hóf þannig fyrra Balkanstríðið. Hin ríkin þrjú settu Tyrkjum úrslitakosti þann 13. október en lýstu síðan yfir stríði þann 17. október.
Eftirmálar og afleiðingar
Í stríðinu batt sameinaður her Balkanríkjanna enda á yfirráð Tyrkja í Evrópu. Sigur bandalagsins reyndist þó stuttlífur. Óvild ríkti enn meðal aðildarríkjanna og eftir sigur þeirra á Tyrkjum í fyrra Balkanstríðinu kom hún aftur upp á yfirborðið, sérstaklega þegar kom að skiptingu Makedóníu. Ágreiningurinn braut upp bandalagið og síðara Balkanstríðið braust fljótt út þegar Búlgaríumenn, fullvissir um að eiga auðveldan sigur vísan, réðust gegn Serbíu og Grikklandi. Serbnesku og grísku herirnir ráku Búlgaríumenn á bak aftur og gerðu gagnárás inn í Búlgaríu. Tyrkjaveldi og rúmenska konungdæmið nýttu sér stöðu mála og réðust einnig inn í Búlgaríu. Eftir að samið var um frið hafði Búlgaría þó bætt við sig nokkru landsvæði frá því fyrir fyrsta stríðið en Austur-Þrakía var aftur komin í hendur Tyrkja og meirihluti Makedóníu í hendur Grikkja. Ósigur Búlgaríumanna leiddi til þess að þeir gengu í lið með Miðveldunum í fyrri heimsstyrjöldinni, þar sem óvinir hennar á Balkanskaga (Serbía, Grikkland og Rúmenía) voru í liði Bandamanna í stríðinu.
Á meðan á stríðinu stóð var Georg 1. Grikklandskonungur ráðinn af dögum í Þessalóniku. Þetta olli straumhvörfum í utanríkisstefnu Grikkja þar sem Georg, líkt og Venizelos forsætisráðherra, hafði verið hlynntur Bandamönnum en sonur hans og arftaki var hlynntur Þjóðverjum og reyndi því að viðhalda hlutleysi Grikkja í heimsstyrjöldinni. Þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út og Bandamenn sendu hermenn í gegn um Makedóníu stigmagnaðist ágreiningurinn milli konungsins og forsætisráðherrans, sem leiddi til djúpstæðrar gjár innan grísku þjóðarinnar. Þessi gjá átti eftir að setja mark sitt á grísk stjórnmál í hálfa öld og varð Grikkjum að falli í næsta stríði þeirra gegn Tyrklandi árið 1919.
Úrslit Balkanstríðana bundu varanlegan enda á bandalag Rússa og Búlgaríumanna og gerði Serbíu og Svartfjallaland að einu ríkjunum sem enn voru hliðholl Rússum á þessu mikilvæga svæði.
Ávaxtaæta
Ávaxtaæta er í dýrafræði dýr sem nærist á ávöxtum.
Snobb
Snobb er sú athöfn að viðra sig upp við fólk sem talið er æðra af þjóðfélaginu af einhverjum ástæðum, til dæmis þá sem eru ríkari, af betri ættum eða greindari og betur menntaðir. Hið síðastnefnda er gjarnan kallað menntasnobb. Talað er um að snobba fyrir einhverjum og átt við að menn geri sig til og viðri sig upp við „fína fólkið“ til að finna til einhverskonar samheyrileika með því. Í orðabók Blöndals er talað um snápmennsku í sömu merkingu. Í öfugri merkingu er talað um að snobba niður á við. Þá er virðingarstiganum snúið við og sá sem er talinn af „fínu fólki“ leitar félagsskapar þeirra sem eru taldir af lægri stigum.
Snobb á það þó til að fá aðra merkingu þegar einstaklingur lítur stórt á það sem hann stendur fyrir, hefur til dæmis mikið álit á þeirri hausklíku sem hann sjálfur tilheyrir. Snobb getur þá orðið til þess að viðkomandi lítur niður á aðra sem ekki tilheyra þeirri klíku, eins og þegar menntaður menntasnobbari lítur niður á ómenntað fólk.
Páll Zóphóníasson
Páll Hjaltdal Zóphóníasson (f. 12. júlí 1942 í Kaupmannahöfn) er ræðismaður Svíþjóðar í Vestmannaeyjum og fyrrverandi bæjarstjóri Vestmannaeyja.
Páll lauk námi í trésmíði árið 1962 og í byggingartæknifræði 1967 frá Álaborg. Hann var byggingatæknifræðingur hjá ráðgjafarverkfræðifyrirtækinu Studstrup & Östgaard a/s í Álaborg á árunum 1967–1972. Páll starfaði svo sem bæjartæknifræðingur í Vestmannaeyjum árin 1972–1976. Hann tók við sem bæjarstjóri á árunum 1976–1982. Síðan þá hefur hann rekið ráðgjafar- og teiknistofu, Teiknistofa PZ, í Vestmannaeyjum.
Páll er formaður Norræna félagsins í Vestmannaeyjum og sænskur ráðgjafi í Vestmannaeyjum.
Griplunibba
right|thumb|200px|Hér sést gripla (e. dendrite) og háls (e. neck) og haus (e. head) griplunibbu.Griplunibba er útskot á griplu taugafrumu sem myndar viðtökuhluta taugamóta. Griplunibbur eru smáar, oft innan við míkrómetra að stærð. Talið er að griplunibbur takmarki flæði jóna og innboða frá taugamótunum inn í gripluna. Þannig geta þær kóðað fyrir ástand tiltekinna taugamóta án þess að það hafi áhrif á önnur taugamót sömu taugafrumu. Einnig auka þær yfirborð griplunnar þannig að hún getur tekið við boðum á fleiri stöðum.
Frææta
thumb|right|[[Krossnefur er sérhæfður í að ná fræjum úr könglum barrtrjáa.]] Frææta er í dýrafræði dýr sem nærist á næringarríkum fræjum jurta. Dæmi um fræætur eru margar tegundir fugla, skordýra og spendýra.
Blómsykursæta
Blómsykursæta er í dýrafræði dýr sem nærist á blómsykri.
Fiskiæta
Fiskiæta er í dýrafræði dýr sem nærist á fiskum.
Viktor Emmanúel 3.
Viktor Emmanúel steig af stóli árið 1946 og eftirlét krúnuna syni sínum, Úmbertó 2. í þeirri von að nýr konungur gæti unnið stuðning almennings í þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort rétt væri að leysa upp konungsembættið og gera Ítalíu að lýðveldi. Ítalir kusu að endingu að leysa upp konungveldið. Viktor Emmanúel fór í útlegð til Alexandríu í Egyptalandi, lést þar næsta ár og var grafinn þar uns líki hans var skilað til Ítalíu árið 2017.
Ítalir kölluðu Viktor Emmanúel Il Re soldato (Dátakonunginn) þar sem hann leiddi þjóðina í báðum heimsstyrjöldunum, og Il Re vittorioso (konunginn sigursæla) vegna sigurs Ítala í fyrri heimsstyrjöldinni. Hann var einnig kallaður Sciaboletta („litla sverð“) vegna þess hve smávaxinn hann var.
Æviágrip
Viktor Emmanúel fæddist 11. nóvember árið 1869 í Napólí. Árið 1894 kvæntist hann Elenu, prinsessu Svartfjallalands. Í júlí árið 1900 var Viktor Emmanúel settur á valdastól eftir að anarkisti drap föður hans. Miðað við forvera sína hélt konungurinn sig við mjög við stjórnarskrárbundið hlutverk sitt á fyrstu árum sínum í embættinu. Viktor Emmanúel var lítið fyrir ys og þys ítalskra stjórnmála en pólitískur óstöðugleiki neyddi hann tíu sinnum til að grípa in í þau á milli 1900 og 1922.
Mexíkóska byltingin
Mexíkóska byltingin (Revolución mexicana á spænsku) var bylting og hrina vopnaðra átaka sem stóð yfir á árunum 1910–1920 og gerbreytti mexíkóskri menningu og stjórnarfari. Aðallega hefur verið fjallað um byltinguna í stökum héruðum en þó er ekki hægt að véfengja að um var að ræða „sanna þjóðarbyltingu.“ Byrjun byltingarinnar árið 1910 má rekja til þess hvernig einræðisherranum Porfirio Díaz hafði eftir 35 ár við völd enn ekki tekist að finna lögmætan eftirmann. Þetta olli stjórnmálakreppu meðal hátt settra keppinauta um völdin og gaf landyrkjendum tækifæri til að gera uppreisn. Vel stæður landeigandi að nafni Francisco I. Madero bauð sig fram á móti Díaz í forsetakosningum árið 1910 og kallaði til uppreisnar eftir að fölsk úrslit voru kynnt Díaz í vil. Eftir vopnuð átök var Díaz steypt af stóli og kallað var til nýrra kosninga árið 1911 þar sem Madero var kjörinn forseti.
Byrjun átakanna mátti rekja til andspyrnu gagnvart ríkisstjórn Díazar í kjölfar kosninganna árið 1910 sem hratt af stað uppreisn. Hátt settir menn undir stjórn Madero sem andsnúnir voru Díaz biðluðu til millistéttarinnar, bænda og verkamanna til að taka upp vopn. Í október 1911 vann Madero yfirburðasigur í frjálsum og sanngjörnum kosningum. Andstaða við ríkisstjórn Madero fór þó fljótt að aukast bæði á meðal íhaldsmanna sem þótti hann veiklunda og of frjálslyndur, og fyrrverandi byltingarmanna og róttæklinga sem þótti hann of íhaldssamur. Í febrúar 1913 neyddist Madero til að segja af sér og var síðan drepinn. Við honum tók gagnbyltingarstjórn Victoriano Huerta hershöfðingja með stuðningi Bandaríkjanna, athafnamanna og annarra íhaldsafla. Huerta sat við völd frá febrúar 1913 til júlí 1914 en þá hrökklaðist hann frá völdum eftir hrun herafla hans gegn byltingarmönnum víðs vegar um landið. Byltingarmönnunum tókst þó ekki að sættast um stjórnarfyrirkomulag eftir brottrekstur Huerta og Mexíkó var því enn steypt í borgarastyrjöld (1914–1915). Hópur stjórnarskrársinna undir stjórn landeigandans Venustiano Carranza hrósaði sigri árið 1915 eftir að hafa sigrað fyrrverandi stjórnarskrársinnann Pancho Villa og neytt byltingarleiðtogann Emiliano Zapata til að grípa til skæruhernaðar á ný. Zapata var ráðinn af dögum árið 1919 að frumkvæði Carranza forseta.
Viktor Emmanúel 3.
Fyrri heimsstyrjöldin
Sigur bandamanna árið 1918 gerði Ítölum kleift að innlima landsvæði eins og Trento, Bolzano, Istríu og Trieste en ekki Dalmatíu, sem kom í veg fyrir að þeir næðu fullri stjórn yfir Adríahafi. Skilmálar friðarins urðu því óvinsælir í Ítalíu og þótti mörgum landið hafa verið lítilsvirt.
Mexíkóska byltingin
Átökin entust í tæpan áratug, til ársins 1920 og skiptust í nokkra greinilega kafla þar sem víglínurnar breyttust. Byltingin þróaðist úr einfaldri uppreisn gegn ríkisstjórn Díazar í borgarstyrjöld milli fjölmargra fylkinga í baráttu hver við aðra. Ein afleiðing byltingarinnar var hrun mexíkóska ríkishersins árið 1914. Madero hafði haldið honum óbreyttum þegar hann var kjörinn forseti árið 1911 en Huerta hafði notað hann til að steypa Madero af stóli. Byltingarhópar Carranza sameinuðust gegn gagnbyltingarstjórn Huerta og sigruðu ríkisherinn. Átökin voru fyrst og fremst borgarastyrjöld en erlend ríki sem áttu fjár- og öryggishagsmuna að gæta í Mexíkó áttu töluverð afskipti af valdabaráttunni. Bandaríkin léku þar stærsta hlutverkið. Af um 15 milljón íbúum Mexíkó var dauðsfall mjög hátt en deilt er um tölurnar. U.þ.b. 1.5 milljónir létust og um 200,000 flúðu land, aðallega til Bandaríkjanna.
Viktor Emmanúel 3.
Millistríðsárin og uppgangur fasisma
Efnahagskreppan sem fylgdi í kjölfar heimsstyrjaldarinnar hleypti eldi í æðar öfgamanna í verkamannastéttum Ítalíu. Þetta olli miklum pólitískum óstöðugleika í landinu og gerði Benito Mussolini kleift að rísa til valda. Árið 1922 gerðu Mussolini og um 10.000 stuðningsmenn hans atlögu á Róm. Pietro Badoglio hershöfðingi tilkynnti konungnum að herinn væri trúr honum og gæti sigrað uppreisnarseggina án erfiðis. Luigi Facta forsætisráðherra lét undirbúa frumvarp til að koma á herlögum. Að endingu neitaði Viktor Emmanúel hins vegar að undirrita frumvarpið og bauð Mussolini þess í stað til Rómar til að taka við embætti forsætisráðherra. Konungurinn hélt því seinna fram að hann hefði óttast að borgarastyrjöld myndi brjótast út ef hann beitti hervaldi gegn fasistunum.
Mexíkóska byltingin
Viðurkenning nýrrar stjórnarskrár árið 1917 er yfirleitt talin marka endalok vopnaðra átaka í byltingunni. „Fjárhags- og félagsaðstæður skánuðu í takt við byltingarstefnumálin svo að nýtt samfélag gat myndast innan ramma opinberra byltingarstofnana,“ en stjórnarskráin varð grunnur þess ramma. Oft er talað um tímabilið 1920–1940 sem lokastig byltingarinnar, þar sem stöðugleika var komið á og byltingarstjórnarskrá ársins 1917 tók gildi.
Viktor Emmanúel 3.
Millistríðsárin og uppgangur fasisma
Viktor Emmanúel gerði næstu árin ekkert til að hafa hemil á valdníðslu Mussolini og mótmælti ekki árin 1925–26 er Mussolini hætti alfarið öllum lýðræðistilburðum. Seinna árið setti Mussolini lög þess efnis að hann væri eingöngu ábyrgur gagnvart konungnum en ekki þinginu.
Skordýraæta
Skordýraætur (fræðiheiti: Insectivora) er ættbálkur spendýra sem nærist á skordýrum.
Viktor Emmanúel 3.
Millistríðsárin og uppgangur fasisma
Á valdatíma Mussolini var Viktor Emmanúel gerður að keisara Eþíópiu 1936 og konungi Albaníu 1939 eftir innrásir Ítala þangað. Þjóðabandalagið fordæmdi báðar innrásirnar og veitti Viktor Emmanúel aldrei alþjóðlega viðurkenningu sem handhafa þessara titla.
Seinni heimsstyrjöldin
Árið 1940 ákvað Mussolini að leiða Ítalíu inn í seinni heimsstyrjöldina ásamt Þýskalandi. Ítalir guldu afhroð nánast frá byrjun. Vinsældir bæði Mussolini og konungsins döluðu mjög í stríðinu vegna ófara hersins. Loks þann 25. júlí 1943 bar miðstjórn fasistaflokksins fram vantrauststillögu á hendur Mussolini og bað konunginn að leysa hann frá störfum. Næsta kvöld bað Mussolini konunginn um fund á ættarsetri hans. Þegar Mussolini reyndi að segja konungnum frá vantrauststillögunni greip Viktor Emmanúel fram í og tilkynnti honum að hann væri leystur úr embætti og að við honum tæki Pietro Badoglio. Hann fyrirskipaði síðan handtöku Mussolini og afsalaði sér keisaratign Eþíópíu og konungstign Albaníu.
Viktor Emmanúel tilkynnti þann 8. september árið 1943 að Ítalía hefði samið um vopnahlé við Bandamenn. Þjóðverjar höfðu átt von á þessu og flýttu sér að afvopna ítalska bandamenn sína og taka við beinni stjórn Balkanskaga, Frakklands og Tylftareyja. Konungurinn óttaðist að Þjóðverjar myndu hertaka Róm sjálfa og flúði því suður til Brindisi ásamt ríkisstjórn sinni. Hann hlaut nokkra gagnrýni fyrir að yfirgefa höfuðborgina og þótti koma illa út í samanburði við Georg 6. Bretlandskonung og Elísabetu drottningu, sem höfðu verið áfram í London á meðan loftárásir Þjóðverja stóðu sem hæst, og við Píus 12. páfa sem blandaði geði og lék við almenning Rómar eftir sprengjuárásir á borgina.
Viktor Emmanúel gerði sér grein fyrir því að mannorð hans væri flekkað vegna daðurs hans við fasistastjórnina og eftirlét syni sínum, Úmbertó krónprinsi, því flest völd krúnunnar í apríl 1944. Með þessu móti lét Viktor Emmanúel af flestum völdum sínum án þess að segja af sér sem konungur. Valdfærslan var gerð formleg eftir að Róm var frelsuð undan hernámi Þjóðverja.
Þjóðaratkvæðagreiðslan 1946
Ári eftir lok styrjaldarinnar neyddi almenningsálit ríkisstjórnina til að kalla til þjóðaratkvæðagreiðslu um framtíð konungsvaldisins. Viktor Emmanúel sagði formlega af sér þann 9. maí og eftirlét Úmbertó krúnuna í því skyni að vinna konungsvaldinu nýja stuðningsmenn. Þetta mistókst og mánuði síðar kusu 52 prósent kjósenda að gera Ítalíu að lýðveldi. Þar með leið ítalska konungdæmið undir lok. Eftir að úrslit atkvæðagreiðslunnar voru gerð að lögum neyddust allir karlkynsmeðlimir Savojaættar til að yfirgefa landið og snúa aldrei aftur. Viktor Emmanúel fór í útlegð til Egyptalands og dó næsta ár í Alexandríu. Hann var grafinn þar á bak við altari í Dómkirkju Heilagrar Katrínar til ársins 2017, en þá var líki hans skilað til Ítalíu og það jarðsett í grafhýsi nærri Tórínó.
Jurtaslímsæta
Jurtaslímsæta er í dýrafræði dýr sem nærist á jurtasafa.
Hrææta
Hrææta er í dýrafræði dýr sem nærist á hræjum.
Tobermory
Tobermory getur átt við
Blóðæta
thumb|right| Blóðæta er dýr sem nærist á blóði.
Levy sjúkdómur
Levy sjúkdómur er heilahrörnunarsjúkdómur. Japaninn Kosaka lýsti árið 1987 sjúklingum með einkenni sem líktust Parkison sjúkdómi en þessir sjúklingar reyndust hafa Lewy útfellingar (Lewy bodies) á víð og dreif um heilabörkinn en slíkar útfellingar finnast ekki í Parkingson sjúklingum.
Ankara
Ankara er höfuðborg Tyrklands og næststærsta borg landsins á eftir Istanbúl. Árið 2005 bjuggu 4.319.167 manns í borginni og 5.150.072 manns (2014) í öllu héraðinu. Borgin stendur 938 metra yfir sjávarmáli. Áður fyrr hét borgin Angora.
Santíagó
right|250px|thumb|Klippimynd af Santíagó. Santíagó, eða Santiago de Chile, er höfuðborg Síle. Borgin stendur 522 metra yfir sjávarmáli í stærsta dal landsins. Árið 2017 bjuggu 6,3 milljón manns í borginni.
Jurtaæta
thumb|Hirtir eru jurtaætur Jurtaæta er heiti í dýrafræði sem notað er yfir dýr sem nærist á jurtum.
Mapútó
right|250px|thumb|Staðsetning Mapútó í Mósambík.
Mapútó (portúgalska: Maputo) er höfuðborg og stærsta borg Mósambík. Borgin er hafnarborg og byggist efnahagur hennar aðallega í kringum höfnina. Samkvæmt opinberum tölum frá árinu 2007 búa þar 1.094.315 manns, en talið er að þar búi í raun mun fleiri. Borgin var látin heita eftir herra Maputsu I foringja Tembe ættflokksins.
Portree
thumb|right|Höfnin í Portree. Portree er stærsti bærinn á eyjunni Skye í Suðureyjum við vesturströnd Skotlands. Bærinn stendur við vík á austurströnd eyjarinnar gegnt Raasay. Íbúar eru tæplega 2500 talsins. Portree High School er eini framhaldsskóli eyjarinnar.
Ungtyrkir
Ungtyrkir („Jön Turkler“ á tyrknesku, dregið af „Les Jeunes Turcs“ á frönsku) voru stjórnmálaleg umbótahreyfing í byrjun tuttugustu aldar. Hreyfingin samanstóð af andófsmönnum sem höfðu verið sendir í útlegð frá Tyrkjaveldi, menntamönnum, embættismönnum og herforingjum. Ungtyrkir kölluðu eftir því að einveldi yrði afnumið í Tyrkjaveldi og að stjórnarskrárbundinni ríkisstjórn yrði þess í stað komið á. Árið 1908 leiddu foringjar Ungtyrkja uppreisn gegn alræðisstjórn Abdúl Hamid 2. Tyrkjasoldáns í Ungtyrkjabyltingunni. Með þessari byltingu komu Ungtyrkir á öðru stjórnarskrártímabili Tyrkjaveldis og leyfðu frjálsar fjölflokkakosningar í fyrsta sinn í sögu ríkisins.
Eftir byltinguna árið 1908 byrjaði stjórnmálaflokkur Ungtyrkja, Samstöðu- og framfaranefndin („İttihat ve Terakki Cemiyeti“), að koma á nútímavæðingu og félagsumbótum í Tyrkjaveldi. Ágreiningur fór þó fljótt að myndast innan flokksins og brátt klufu margir frjálslyndari Ungtyrkirnir sig úr honum og mynduðu Frelsis- og samlyndisflokkinn í stjórnarandstöðu. Þeir sem héldu sig í Samstöðu- og framfaranefndinni voru aðallega hlynntir tyrkneskri þjóðernishyggju og aukinni miðstýringu. Eftir valdabaráttu milli flokkanna allt árið 1912 hafði Samstöðu- og framfaranefndin rangt við í þingkosningum til að ná fram kosningasigri. Frelsis- og samlyndisflokkurinn gripu til vopnaðrar uppreisnar í kjölfarið.
Baráttunni milli þessara tveggja fylkinga Ungtyrka lauk í janúar árið 1913 þegar miðstjórn Samstöðu- og framfaranefndarinnar framdi valdarán. Úr valdaráninu varð til einræðisstjórn þremenningabandalags Talaat Pasja innanríkisráðherra, Enver Pasja hermálaráðherra og Djemal Pasja flotamálaráðherra. „Pasjarnir þrír,“ eins og þeir urðu kallaðir, fóru með öll völd í Tyrkjaveldi frá árinu 1913 til 1918. Á þeim tíma komu þeir á nánu samstarfi við þýska keisaradæmið og gengu að endingu í bandalag við Þjóðverja gegn bandamönnum í fyrri heimsstyrjöldinni Á meðan Tyrkjaveldi barðist í styrjöldinni stóð stjórn pasjanna þriggja einnig fyrir þjóðarmorði Tyrkja á Armenum. Eftir ósigur Tyrkja í stríðinu byrjaði baráttan milli fylkinga Ungtyrkja á ný. Frelsis- og samlyndisflokkurinn náði aftur höldum á ríkisstjórn Tyrkjaveldisins og neyddi pasjana þrjá til að flýja land. Frelsis- og samlyndisstjórnin var þó stuttlíf því Tyrkjaveldi hrundi stuttu síðar.
Hugtakið „Ungtyrki“ er í dag notað um „framfarasinna, byltingarmenn eða uppreisnarsama meðlimi í samtökum eða stjórnmálaflokki, sérstaklega þeim sem kalla eftir róttækum umbótum.“ Því eru til ýmsir flokkar í mörgum löndum sem kenna sig við Ungtyrki.
Grískur borði
thumb|Grískur borði í steinlögn á [[Ródos.]] Grískur borði einnig nefndur mæanderborði eða alexandersbekkur er skreyti þar sem samfelldur ferill hlykkjast í hornrétt form og myndar einhverskonar borða. Grískur borði er mjög algengur í forngrrískri skreytilist. Sumir sem ekki hafa komið fyrir sig nafni borðans hafa stundum nefnt þetta skreyti horn-krákustíga Grikkja. Grískan borða má sjá víða eins og til dæmis hár á Íslandi þar sem hann umlykur útjaðarinn á málmloki götubrunna (þ.e.a.s. göturæsisloki).
Sjúkdómur Carolis
thumb|Skýringarmynd af lifur, brisi og gallgöngum Sjúkdómur Carolis er sjaldgæfur sjúkdómur í lifur og gallgöngum. Sjúkdóminum var fyrst lýst árið 1958 sem fjölhreiðra, geiraskiptri og skjóðulaga víkkun á stærri gallgöngum í lifur sem stuðlar að stöðnun á galli og myndun gallleðju og gallsteina. Einkenni sjúkdómsins eru kviðverkjaköst, bólgur í gallrás og ígerð í lifur.
Alæta
thumb|right|[[Hrafninn er alæta.]] Alæta er í dýrafræði dýr sem nærist á bæði jurtum og kjöti. Þekkt dæmi um alætur eru svín, hröfnungar og menn.
Hungurvaka
Hungurvaka er rit sem segir sögu sex fyrstu biskupanna í Skálholti, frá Ísleifi Gissurarsyni, sem vígður var biskup 1056, til Klængs Þorsteinssonar sem lést 1176.
Naypyidaw
Naypyidaw (búrmíska: 100px, einnig stafað Nay Pyi Taw) er núverandi höfuðborg Mjanmar. Naypyidaw merkir Höfðingjaborg, en getur einnig þýtt aðsetur konunga. Þann 6. nóvember 2005 var borgin gerð að aðsetri stjórnsýslu landsins, Yangon hafði áður gegnt því hlutverki. Naypyidaw er nákvæmlega 320 km norður af Yangon.
Vestur-Þrakía
thumb|right|Gamla borgin og moskan í Komontini. Vestur-Þrakía (gríska: [Δυτική] Θράκη) er sögulegt hérað í norðausturhluta Grikklands. Héraðið liggur á milli ánna Nestos og Evros. Austan við Evros er Austur-Þrakía sem er hluti af Tyrklandi. Svæðið fyrir norðan Vestur-Þrakíu, Norður-Þrakía, er hluti af Búlgaríu. Íbúar voru um 370 þúsund árið 2011. Höfuðstaður héraðsins er borgin Komontini. Eyjan Samóþrakía liggur undan strönd Vestur-Þrakíu.
Mógadisjú
right|250px|thumb|Staðsetning Mógadisjú í Sómalíu.
Mógadisjú (sómalska: Muqdisho, arabíska: مقديشو, ítalska: Mogadiscio) er höfuðborg og stærsta borg Sómalíu. Stríð hefur geisað stöðugt í borginni frá árinu 1991. Talið er að 1.700.000 manns búi í borginni.
Mallaig
thumb|right|Höfnin í Mallaig. Mallaig er hafnarbær á vesturströnd Lochaber í Skosku hálöndunum. Lestarstöðin í Mallaig er endastöð Vestur-Hálandalínunnar sem lokið var við árið 1901. Íbúar eru um 800.
Bærinn var stofnaður sem fiskihöfn á 5. áratug 19. aldar. Hann stækkaði ört eftir að járnbrautin kom þangað. Á 7. áratug 20. aldar var hann ein helsta síldarhöfn Evrópu og hann er enn helsta fiskihöfnin við vesturströnd Skotlands. Ferjur sigla frá bænum til Suðureyja. Grunnskólinn í Mallaig notar gelísku sem fyrsta mál.
Mallaig er vinsæll sumardvalarstaður. Þar var opnuð fullkomin smábátahöfn með styrk frá Evrópusambandinu árið 2016.
Norsk ævintýri
thumb|right|Kápa útgáfu frá 1896. Norsk ævintýri er norskt þjóðsagnasafn eftir Peter Christen Asbjørnsen og Jørgen Moe. Asbjørnsen og Moe, sem kynntust við kennslu í Norderhov, hófu að safna sögum frá suðurhéruðum Noregs árið 1837. Fyrstu sagnasöfnin komu út á árunum 1841 til 1844. Eftir það varð Moe prestur og síðar biskup en Asbjørnsen hélt áfram söfnun þjóðsagna. Sögurnar voru upprunalega á norskum mállýskum en þeir ákváðu að gefa þær út á dönsku ritmáli þess tíma þótt frásagnarstíllinn fengi að halda sér. Upphaflega kom safnið út í heftum en fyrstu bókarútgáfurnar komu út 1843 og 1844. Asbjørnsen gaf síðan út safn af ævintýrum og sögnum endursögðum með rammafrásögnum ásamt persónulegum minningum í tveimur bindum 1845 og 1848 (Norske folke- og huldre-eventyr). Sögur úr báðum söfnunum voru síðar oft gefnar út saman. Fyrsta slíka safnið var ''Norske Folke- og Huldre-Eventyr i Udvalg ved P. Chr. Asbjørnsen'' sem kom út 1879 með myndskreytingum eftir Peter Nicolai Arbo, Hans Gude, Vincent St. Lerche, Eilif Peterssen, August Schneider, Otto Sinding, Adolph Tidemand og Erik Werenskiold. Síðar bættust myndir eftir Theodor Kittelsen við safnið.
Sögurnar komu út á ensku sem Popular Tales from the Norse í þýðingu George Dasent árið 1859. Fyrsta þýðingin á íslensku var eftir Theodóru Thoroddsen og kom út 1940 með myndskreytingum eftir Atla Má. Fyrsta stóra heildarútgáfan var þýðing Jens Steindórs Benediktssonar sem kom út í þremur bindum 1943 og 1944 með norsku myndskreytingunum.
Albert 1. Belgíukonungur
Albert 1. (8. apríl 1875 – 17. febrúar 1934) var þriðji konungur Belgíu frá árinu 1909 til dauðadags. Þetta var viðburðaríkt tímabil í sögu Belgíu því í fyrri heimsstyrjöldinni (1914 – 1918) var mikill meirihluti landsins hernuminn af Þjóðverjum. Á tíma heimsstyrjaldarinnar var Albert nefndur „Dátakonungurinn“ („le Roi Soldat“) og Riddarakonungurinn („le Roi Chevalier“). Í valdatíð hans var Versalasamningurinn viðurkenndur, hið belgíska Kongó var endurmetið sem nýlenda belgíska konungsríkisins auk verndarsvæði Þjóðabandalagsins í Rúanda-Úrúndí, Belgía var endurreist úr rústum heimsstyrjaldarinnar og heimurinn upplifði fyrstu fimm ár kreppunnar miklu. Albert var alla tíð mikill fjallgöngugarpur en það kom honum að lokum í koll því hann lést í fjallgönguslysi í austurhluta Belgíu árið 1934. Við honum tók sonur hans, Leópold 3.
Æviágrip
Albert varð erfingi belgísku krúnunnar árið 1905, eftir að frændi hans Leópold fursti (einkasonur Leópolds 2.) hafði látist árið 1869, bróðir Alberts, Baudouin fursti, árið 1891 og loks faðir Alberts, Filippus fursti árið 1905. Árið 1909 heimsótti Albert hið belgíska Kongó og bauð við misþyrmingunni og útþrælkun innfæddra sem frændi hans, Leópold konungur, stóð fyrir. Auk þess óttaðist hann að Bretar ásældust nýlenduna.
Albert varð konungur Belga þann 23. desember 1909. Ólíkt fyrri konungum Belgíu sór hann konungseiðinn bæði á frönsku og hollensku. Fyrstu árin hélt Albert sig við völd konungsins eins og stjórnarskráin tilgreindi þau og bar merki um meira frjálslyndi en fyrirrennarar hans.
Eftir því sem spennan jókst milli stórvelda Evrópu tóku flestu ríki að vígbúast og ganga í bandalög. Árið 1913 tilkynnti Albert Frökkum og Þjóðverjum að Belgía yrði hlutlaus og að Belgar myndu verja sig ef brotið yrði á hlutleysi þeirra. „Ég er af ætt Saxe-Coburg og einnig af Orléans-ættinni, en mun ekki gleyma því að ég er fyrst og fremst Belgi!“ sagði Albert við Vilhjálm 2. Þýskalandskeisara.
Í ágúst 1913 vann Albert með forsætisráðherranum Charles de Broqueville til þess að yfirstjórn belgíska hersins fengi sjálfstæði frá ríkisstjórninni og kom auk þess á almennri herskyldu í samræmi við lög sem Leópold 1. Belgíukonungur hafði undirritað á dánarbeði sínu árið 1909. Herskyldan fór fram á að einn sonur úr hverri fjölskyndu gengi í herinn. Þessar ráðstafanir hækkuðu heraflann úr 180,000 mönnum upp í 340,000 menn. Sama ár fór fram almennt verkfall í því skyni að veittur yrði almennur kosningaréttur. Fjölmiðar sósíalista biðluðu til konungsins til að grípa inn í deiluna með því að leysa upp þing en hann neitaði.
Sem leiðtogi hlutlauss ríkis miðlaði Albert stundum málum í alþjóðadeilum fyrir heimsstyrjöldina, til dæmis á milli Ítalíu og Úrúgvæ og Þýskalands og Haítí.
Fyrri heimsstyrjöldin
Árið 1914 braust fyrri heimsstyrjöldin út. Þann 31. júlí skipaði Albert ríkisstjórninni að hafa herinn til reiðu. Þann 2. ágúst veitti Þýskaland Belgum úrslitakosti: Vilhjálmur keisari heimtaði að her Þjóðverja fengi greiða göngu í gegn um Belgíu, ella yrði litið á Belga sem óvinaþjóð í stríðinu. Var þetta í því skyni að ráðast á Frakkland í gegn um berskjölduð landamæri þess við Belgíu. Albert lýsti því umsvifalaust yfir að skilmálarnir væru óásættanlegir og tók sameiginlega ákvörðun ásamt de Broqueville um að synja Þjóðverjum leið gegn um landið. .
Þann 4. ágúst réðust Þjóðverjar inn í Belgíu. Fréttirnar höfðu enn ekki borist þegar konungurinn reið um Brussel í herklæðum og hitti þar ákafan mannfjölda áður en hann flutti ræðu fyrir belgíska þinginu: „Land sem ver sig vinnur sér inn virðingu og deyr ekki. Ég hef trú að slík séu forlög okkar.“ Her Belga varðist árás Þjóðverja og tókst að hægja á þeim í nokkra daga í bardaga við Liège en þurfti þó brátt að hörfa. Her Belga hörfaði til virkis í Anvers sem átti það orð á sér að vera hið tryggasta í Evrópu. Belgar áttu von á liðsauka frá Bretlandi en hann kom ekki í tæka tíð. Albert neyddist því til að skipa hernum að hörfa enn frekar. Loks tók belgíski herinn sér stöðu aftan við fljótið Yser nyrst í Frakklandi og var þar næstu fjögur árin ásamt breskum og frönskum herafla sem tókst loks að frelsa Belgíu árið 1918.
Á meðan stríðinu stóð fylgdi konungurinn ríkisstjórn sinni ekki til Sainte-Adresse og dvaldi þess í stað við víglínurnar ásamt hermönnum sínum. Þetta var í samræmi við belgísku stjórnarskrána, sem mælti svo fyrir að „konungurinn stýrir herafla landsins á landi og sjó, lýsir yfir stríði, semur um frið og bandalög […]“
Allt stríðið krafðist Albert þess að Belgía hefði sérstöðu á meðal andstæðinga Miðveldanna þar sem hún væri í raun ekki ein Bandamannaþjóðanna heldur hlutlaust ríki sem nyti stuðnings þeirra gegn innrás Þjóðverja. Belgar áttu þó að vera trúir breskum og frönskum samstarfsmönnum sínum sem hefðu veitt þeim heraðstoð sína og í því skyni áttu þeir að viðhalda bandalagi við þá þar til Belgía væri frjáls, án þess að samið yrði um frið án þeirra. Í samræmi við þetta ákvað konungurinn árið 1914 að senda hermenn frá Kongó til að aðstoða Frakka í baráttu við Þjóðverja í Tógó. Belgísku hermennirnir í Afríku gengu enn lengra og tókst að hertaka austurhluta þýsku Austur-Afríku og unnu sigra við Tabora og Mahenge, á meðan Bretar lögðu norður- og austurhluta þýsku nýlendanna undir sig.
Til ársins 1918 var Albert óviss um að Bandamenn gætu unnið bug á Miðveldunum á vígvellinum. Hann var þegar árið 1915 í sambandi við tengdabróður sinn, Hans Veit de Törring í Þýskalandi, til að komast á snoðir um þýskar fyrirætlanir og vonaðist til þess að hann gæti fengið stríðandi þjóðirnar til að miðla málum og semja um frið þar sem enginn þyrfti að vinna eða tapa. Hann neitaði þó að taka til greina tilboð um að semja um frið við Þjóðverja án friðar við Bandamennina og taldi að slíkt myndi aldrei takast. Hann neitaði lengst af að senda belgíska hermenn til að berjast á víglínum utan Belgíu, eins og við Verdun og Somme. Hann skipti loks um skoðun árið 1918 eftir sigra Bandamanna undir stjórn Ferdinand Foch og féllst á að fella Belgaher inn í sameiginlega herstjórn Bandamanna. Í september skipaði hann gagnárás gegn Þjóðverjum í Flanders. Eftir sigur í Houthulstskógi og tveggja mánaða framsókn sem rak Þjóðverja aftur til bæjarins Gand fékk belgíski herinn þær fregnir að Þjóðverjar væru tilbúnir til að semja um frið. Albert sneri brátt aftur til Brussel ásamt konu sinni, Elísabetu drottningu, og var fagnað sem hetju.
Eftirstríðsárin
Þegar hann sneri aftur til Brussel flutti Albert ræðu þar sem hann gerði grein fyrir umbótum sem hann vildi koma á í Belgíu, þ.á.m. almennum kosningarétti og stofnun flæmskumækandi háskóla í Ghent. Árið 1918 setti Albert á fót samsteypuríkisstjórn þriggja stærstu stjórnmálaflokka Belgíu; kaþólikka, frjálslyndra og sósíalista. Konungurinn mundi eftir kröfum verkfallsmanna árið 1913 og vildi sjá til þess að stjórnin breytti stjórnarskránni til þess að hver maður hefði jafnt atkvæði. Albert tókst að miðla málum milli stjórnarflokkanna til að körlum yrði veittur jafn kosningaréttur. Hins vegar var þetta gert án þess að breyta stjórnarskránni.
Albert var viðstaddur Parísarsamkomuna í apríl 1919. Hann mælti gegn því að harkalega yrði gengið að Þjóðverjum því hann óttaðist að það myndi aðeins espa þá upp og leiða til frekari átaka. Honum þótti fall flestra fursta og einvalda í Mið-Evrópu vera ávísun upp á glundroða og stríð og þá sérstaklega hrun veldis Habsborgara í Austurríki-Ungverjalandi. Bandamenn töldu Belga helsta fórnarlamb Þjóðverja í stríðinu og höfðu því mikla samúð með þeim, en þó var lítið hlustað á ráðleggingar Alberts við gerð Versalasamningsins.
Albert stofnaði árið 1925 fyrsta þjóðgarð Afríku í Kongó og nefnist hann nú Virunga-þjóðgarður. Hann var einnig fyrsti sitjandi evrópski einvaldurinn sem heimsótti Bandaríkin.
Goðsögnin um riddarakonunginn
thumb|right|Minnismerki til heiðurs Albert 1. á 8 octobre-torgi 1870 í Saint-Quentin, Aisne, í Frakklandi.
Í byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar varð ímynd konungsins samofin þjóðarímynd Belgíu og fór að bera á leiðtogadýrkun á Albert konungi. Í þýska hernáminu fóru Belgar að nýta sér gullpeninga með andliti Alberts sem skartgripi. Eftir að stríðinu lauk voru postulínsgripir, frímerki og jafnvel kexkassar framleiddir með myndum af Albert konungi í fullum herskrúða. Albert hjálpaði til við uppbyggingu ímyndar sinnar með því að sitja fyrir hjá listamönnum, en þó kærði hann sig ekki um viðurnefnið riddarakonungurinn. Hann var rómaður fyrir hæversku, auk þess sem hann var afleitur reiðmaður.
Samkvæmt Laurence Van Ypersele varð hetjugoðsögnin um Albert konung til í Belgíu á fyrstu dögum ágústmánuðar árið 1914. Blaðamenn og rithöfundar gerðu Albert að eins konar þjóðgerving Belgíu og verndara réttsýninnar. Bretar og Frakkar hafi síðan tekið þessa glansmynd af konungnum upp á arma sína í eigin áróðri gegn Þjóðverjum. Marie-Rose Thielemans heldur því hins vegar fram að hetjuímynd konungsins hafi orðið til í Bretlandi, þar sem reynt hafi verið að vekja eldmóð áhugalausra íbúanna fyrir stríðinu með því að leggja áherslu á Belgíu sem saklaust smáríki sem hefði orðið fyrir árás illkvittinna Þjóðverja. Dagblaðið Daily Telegraph hafi í þessu skyni safnað saman ýmsum greinum um Albert konung í bók sem kom út í lok 1914 og bar titilinn King Albert's Book.
Ótímabær dauði Alberts árið 1934 blés nýju lífi í goðsögnina löngu eftir lok styrjaldarinnar. Fjöldi gatna og torga voru nefnd í höfuðið á honum og fjölmargar styttur voru reistar, yfirleitt af konungnum með hjálm og á baki hests síns.
Innrás Frakka í Mexíkó
Seinni innrás Frakka í Mexíkó (einnig þekkt sem Maximiliansdeilan, mexíkóska ævintýrið, fransk-mexíkóska stríðið eða annað fransk-mexíkóska stríðið) var innrás síðara franska keisaradæmisins í mexíkóska lýðveldið árið 1861, upphaflega með stuðningi Bretlands og Spánar. Kveikjan að innrásinni varð þegar Benito Juárez forseti neitaði að borga vexti af lánum sem fyrri ríkisstjórn Mexíkó hafði fengið frá erlendum ríkjum þann 17. júlí 1861 og reitti þar með þessa þrjá lánardrottna Mexíkó mjög til reiði.
Napóleon III Frakkakeisari átti frumkvæðið að stríðinu og réttlætti innrásina með því að vísa til fríverslunarstefnu Frakkaveldis. Hann taldi að ef hann kæmi á vinveittri stjórn í Mexíkó myndi það tryggja aðgang Evrópuveldanna að mörkuðum Rómönsku Ameríku. Napóleon ásældist einnig silfrið sem hægt var að vinna í Mexíkó til að fjármagna heimsveldið sitt. Frakkakeisari stofnaði til herbandalags við Spán og Bretland á meðan Bandaríkin voru of upptekin við eigin borgarastyrjöld til að aðhafast neitt.
Evrópuveldin þrjú skrifuðu undir sáttmála í London þann 31. október þess efnis að þau skyldu vinna saman að því að knýja Mexíkó til að borga skuldir sínar. Þann 8. desember varpaði spænski herskipaflotinn akkerum við aðalhöfn Mexíkó, Veracruz. Þegar Bretar og Spánverjar gerðu sér grein fyrir því að Frakkar hygðust leggja gervalla Mexíkó undir sig drógu þeir sig umsvifalaust út úr hernaðarsamstarfinu.
Innrás Frakka leiddi til stofnunar mexíkósks keisaradæmis í bandalagi við Frakka. Í Mexíkó studdu kaþólska kirkjan, íhaldssamt yfirstéttarfólk og sum samfélög frumbyggja stofnun keisaraveldis í Mexíkó. Íhaldsmenn og aðalsmenn vildu endurvekja mexíkóskt einveldi í anda fyrsta mexíkóska keisaradæmisins, sem hafði verið við lýði frá 1821 til 1823. Þeir buðu því austurrískum erkihertoga af ætt Habsborgara, Maximilian Ferdinand, til Mexíkó í því skyni að fá Napóleon til að gera hann að keisara. Það varð úr að með boði Napóleons lýsti Maximilian Ferdinand sig Maximilian 1. Mexíkókeisara þegar hann kom til landsins þann 10. apríl 1964. Frakkar áttu ýmissa hagsmuna að gæta í deilunni: Þeir vildu koma á sáttum við austurríska keisaradæmið sem þeir höfðu sigrað í fransk-austurríska stríðinu 1859, vega á móti útbreiðslu mótmælendatrúar í Ameríku með því að stuðla að þróun voldugs kaþólsks ríkis í nágrenni við Bandaríkin og notfæra sér silfurnámurnar í norðvesturhluta Mexíkó.
Kastilía
thumb|right|Kastilía miðað við tvær mögulegar afmarkanir. Kastilía er sögulegt hérað á Mið- og Norður-Spáni sem er skilgreint með ýmsum hætti. Konungsríkið Kastilía var á þessu svæði á miðöldum en það sameinaðist síðar nágrannaríkjum í Aragón og Navarra og varð Konungsríkið Spánn. Sögulegur höfuðstaður Kastilíu er Burgos. Kastilía er venjulega talin ná yfir suður- og miðhluta Kastilíu og León og alla Kastilíu-La Mancha nema syðsta hlutann.
Spætufuglar
Spætufuglar (fræðiheiti: Piciformes) eru ættbálkur fugla sem telur um 400 tegundir í 60 ættkvíslum, þar á meðal spætur. Flestir spætufuglar nærast á skordýrum þótt túkanar lifi á ávöxtum og hunangsgaukurinn lifi á býflugnavaxi. Nær allir spætufuglar eru með tvær klær sem vísa fram og tvær aftur líkt og páfagaukar.
Butch Cassidy
Robert Leroy Parker (13. apríl, 1866 – 7. nóvember, 1908), betur þekktur sem Butch Cassidy, var frægur bandarískur lesta- og bankaræningi. Hann var leiðtogi glæpagengis sem nefnt var „the Wild Bunch“ á tímum Villta vestursins.
Efir að hafa stundað bankarán í meira en áratug undir lok 19. aldar var svo mjög farið að þrengja að honum og lífstíl hans að hann ákvað að flýja til Suður-Ameríku ásamt félaga sínum Harry Alonzo Longabaugh, betur þekktum sem „Sundance Kid,“ og unnustu Longabaugh, Ettu Place. Þríeykið ferðaðist fyrst til Argentínu og síðan til Bólivíu, þar sem talið er að Parker og Longabaugh hafi verið drepnir í skotbardaga við bólivíska lögreglumenn í nóvember árið 1908. Kringumstæður dauða þeirra hafa þó aldrei verið staðfestar og er enn deilt um þær.
Ævi og örlög Parkers hafa verið sett á svið í ýmsum kvikmyndum, sjónvarpsefni og bókum og hann er enn einn þekktasti glæpamaður Villta vestursins.
Æviágrip
Robert ólst upp á búgarði foreldra sinna í grennd við Circleville í Utah. Hann flutti að heiman á táningsárum sínum og fékk starf á mjólkurbúi þar sem hann myndaði náinn vinskap við kúreka og kúaþjóf sem kallaði sig Mike Cassidy (en hét í raun John Tolliver „J. T.“ McClammy). Parker vann á næstu árum á ýmsum búgörðum og auk þess í stuttan tíma sem slátrari í Wyoming, þar sem honum áskotnaðist gælunafnið „Butch“. Hann bætti seinna við eftirnafninu Cassidy til heiðurs vinar síns af mjólkurbúinu.
Byrjun glæpaferilsins
Sem táningur komst Cassidy nokkrum sinnum í kast við lögin fyrir smáglæpi en vann annars fyrir sér sem kúreki og aðstoðarmaður á búgörðum til ársins 1889. Það ár, þann 24. júní, framdi Cassidy sitt fyrsta bankarán ásamt vin sínum Matt Warner og tveimur vitorðsmönnum. Þeir rændu um 21,000 Bandaríkjadollurum úr San Miguel Valley-banka í Tellyride og flúðu síðan til afskekkts felustaðar í suðaustur-Utah.
Árið 1890 keypti Cassidy búgarð á jaðri Dubois í Wyoming. Landið sem hann keypti var nálægt alræmdri gjá sem nefndist Hole-in-the-Wall þar sem útlagar og glæpagengi földu sig oft, þar á meðal gengi Cassidy sjálfs. Því er hugsanlegt að búskapur Cassidy, sem skilaði aldrei verulegum gróða, hafi verið yfirvarp fyrir glæpastarfsemi, líklega í samstarfi við útlaga í Hole-in-the-Wall.
Árið 1894 var Cassidy handtekinn við Lander í Wyoming fyrir hrossaþjófnað. Hann sat í fangelsi í 18 mánuði af tveggja ára fangelsisdómi þar til hann var náðaður og honum sleppt í janúar 1896.
Villiteymið
Cassidy átti í samskiptum við fjölmarga glæpamenn, sérstaklega nánasta vin sinn William Ellsworth „Elzy“ Lay, Harvery „Kid Curry“ Logan, Ben Kiloatrick, Harry Tracy, Will „News“ Carver, Lauru Bullion og George „Flat Nose“ Curry, sem nefndust saman „Villiteymið“ eða the Wild Bunch. Gengið safnaðist saman stuttu eftir lausn Cassidy úr fangelsi árið 1896 og tók nafn sitt frá Doolin-Dalton glæpagenginu sem einnig var nefnt Villiteymið.
Gengið framdi sitt fyrsta bankarán í sameiningu þann 13. ágúst 1896 í Montpellier, Idaho, og slapp undan með um 7,000 Bandaríkjadollara. Stuttu síðar hleypti Cassidy Harry Alonzo Longabaugh, eða Sundance Kid, frá Pennsylvaníu inn í hópinn.
Á næstu árum framdi Villiteymið undir stjórn Cassidy ýmis stórbrotin rán: Þann 22. apríl 1897 réðust Cassidy og Lay á hóp manna fyrir utan námubæinn Castle Gate og rændu gullgreiðslu á leið til námumannanna upp á um 7,000 dollara. Næsta ár rændi Villiteymið farþegalest nálægt Wilcox í Wyoming. Þetta rán gerði Villiteymið alræmt um öll Bandaríkin og leiddi til einnar áköfustu eftirfarar og lögregluleitar síns tíma. Fjölmargir virtir löggæslumenn tóku þátt í leitinni að ræningjunum en tókst ekki að hafa upp á þeim.
Þann 11. júlí 1899 rændu Lay og vitorðsmenn hans járnbrautarlest við Folsom í Nýju Mexíkó og er hugsanlegt að Cassidy hafi lagt á ráðin um ránið og stýrt því. Í skotbardaga sem fylgdi í kjölfarið drap Lay Edward Farr sýslumann og Henry Love. Lay var ákærður fyrir morð og dæmdur til ævilangrar fangavistar.
Meðlimir Villiteymisins skiptu yfirleitt liði eftir rán, flúðu hver í sína áttina og hittust síðan á ný á fyrirfram ákveðnum fundarstað, t.d. gjáinni Hole-in-the-Wall eða vændishúsi Fannie Porter í San Antonio, Texas.
Villiteymið var smám saman brotið upp á árinum 1900–01 með handtöku eða dauða flestra meðlimanna.
Flóttinn til Suður-Ameríku
Þann 20. febrúar 1901   sigldu Cassidy og Longabaugh, ásamt kærustu hins síðarnefnda, Ettu Place, frá New York til Buenos Aires. Þau settust að á búgarði sem þau höfðu keypt nærri austurbakka Rio Blanco nálægt bænum Cholila, austan við Andesfjöllin í héraðinu Chubut.
Þann fyrsta maí 1905 seldi þríeykið búgarðinn af ótta við að lögreglan hefði haft upp á þeim. Lögreglan hafði þá lengi vitað hvar þau voru stödd en ekki lagt til atlögu gegn þeim enn vegna harkalegs veðurfarsins í Patagóníu. Julio Lezana ríkisstjóri skipaði handtöku útlaganna tveggja en Cassidy og Longabaugh fengu ábendingu um hvað var í vændum og höfðu sig á brott í norðurátt til Chile áður en hægt var að klófesta þá. Félagarnir voru nú aftur farnir að ræna banka og tókst þann 19. desember sama ár að stela um 12,000 argentínskum pesóum úr bankanum Banco de la Nación við Villa Mercedes, 640 km vestan við Buenos Aires. Í júní næsta ár ákvað Etta Place að hún hefði fengið nóg af því að lifa á flótta og sneri því aftur til San Francisco. Cassidy og Longabaugh fengu atvinnnu sem öryggisverðir í tinnámu í bólivísku Andesfjöllunum.
Ýmsir þrálátir og mistrúverðugir orðrómar voru lengi á kreiki um að Cassidy hefði lifað af.
Hampjurt
Cannabis sativa er einær tegund í hampættkvísl. Hún hefur verið ræktuð alla skráða sögu mannkyns. Ýmist fyrir iðnaðartrefjar, fræolíu, til matar, skemmtunar, í trúarathöfnum og sem lyf.
Ágreiningur er um hvort C. sativa og C. indica séu aðskildar tegundir. Efnafræðilegur munur styður þó aðskilnað tegundanna.
Humall (jurt)
Humall (fræðiheiti: Humulus lupulus) er nytjaplanta af humlaætt.
Humall er tvíbýlisjurt rétt eins og t.d. hampur (Cannabis sativa).
Sagskötur
Sagskötur (fræðiheiti: Pristidae) eru ættbálkur flatra brjóskfiska skyldar hákörlum. Einkenni á sagskötum er langt trýni þeirra sem líkist helst sög.
Karl 1. Austurríkiskeisari
Karl 1. (fæddur Karl Franz Jósef Loðvík Hubert Georg Otto Maria; 17. ágúst 1887 – 1. apríl 1922) var síðasti leiðtogi austurrísk-ungverska keisaradæmisins. Hann var síðasti keisari Austurríkis, síðasti konungur Ungverjalands (sem Karl 4.) og síðasti einvaldurinn af Habsborg-Lorraine-konungsættinni. Eftir að frændi hans, Frans Ferdinand erkihertogi, var myrtur árið 1914 varð Karl erfingi Frans Jósefs keisara. Karl tók við af Frans Jósef eftir dauða hans í miðri heimsstyrjöldinni árið 1916 og ríkti til loka hennar árið 1918, en þá „frábað hann sér þátttöku“ í stjórnmálum en sagði aldrei formlega af sér. Hann reyndi að endurreisa einveldið til dauðadags árið 1922. Árið 2004 gerði kaþólska kirkjan Karl að dýrlingi og er hann því oft kallaður Karl helgi af Austurríki.
Æviágrip
Eftir að Frans Ferdinand var myrtur í Sarajevó árið 1914 varð Karl erfingi að austurrísk-ungversku keisarakrúnunni.
Keisaratíð
Frans Jósef keisari lést árið 1916 og Karl settist í hans stað á keisarastól í miðri fyrri heimsstyrjöldinni. Karl reyndi að semja um frið við Frakkland og Bretland án aðkomu Þýskalands en hafði ekki erindi sem erfiði. Karl var eini stríðsleiðtoginn sem studdi friðartillögur Benedikts 15. páfa árin 1916 og 1917. Karl var friðarsinni og reyndi því árið 1917 að draga Austurríki-Ungverjaland út úr styrjöldinni með því að gera leynilega samninga við bandamenn með milligöngu tengdabróður síns, Sixtusar prins af Bourbon-Parma. Þessar friðarumleitanir mistókust einnig, sér í lagi vegna þess að keisarinn neitaði að láta af hendi austurrískt landsvæði til Ítalíu. Þegar orðrómar fóru að spyrjast út um leynimakk Karls neitaði hann öllu, en bandamenn opinberuðu bréfaskipti hans við þá í mars árið 1918. Þar sem Karl hafði stutt tilkall Frakka til umdeildu héraðanna Alsace-Lorraine bað orðstír hans hnekki bæði í Þýskalandi og heima fyrir.
Þrátt fyrir mjög erfiðar kringumstæður hleypti Karl á stjórnartíð sinni af stokkunum ýmsum samfélagslöggjöfum sem einkenndust af kristinni félagshyggju.
Eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar neyddist Karl til þess að segja af sér sem keisari. Árið 1921 reyndi hann tvívegis að snúa aftur til Ungverjalands og endurheimta konungskrúnu sína þar. Miklós Horthy, sem var þá orðinn ríkisstjóri yfir Ungverjalandi, lét vísa Karli burt frá landinu til þess að geta sjálfur haldið í völdin, enda óttaðist hann að nágrannaríkin myndu gera innrás ef tilraun yrði gerð til að endurreisa Habsborgaraveldið með því að eftirláta Karli krúnu sína.
Eftir misheppnaðar tilraunir sínar til að endurheimta krúnuna ferðaðist Karl með bresku skipi í útlegð til Madeiraeyja í Portúgal. Hann lést þar fáeinum mánuðum eftir komu sína, aðeins 34 ára gamall.
Glúkósi
Glúkósi eða þrúgusykur er einsykra.