cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stærstu deildarsigrar og töp íslenskra karlaliða í knattspyrnu
30px Knattspyrnufélag Reykjavíkur
0:7 gegn 20px FH, A-deild 2003
30px Knattspyrnufélagið Fram
12:2 gegn 20pxÞrótti, A-deild 1954 0:8 gegn 20px Val, A-deild 1930
30px Knattspyrnufélagið Valur
13:1 gegn 20px Knattspyrnufélagið Víkingur, A-deild 1934 0:9 gegn 20px Fram, A-deild 1919
30px Knattspyrnufélagið Víkingur
16:0 gegn 20px Völsungi, B-deild 2013 1:13 gegn 20px Valur, A-deild 1934
30px Ungmennafélagið Breiðablik
13:0 gegn 20px HK, B-deild 1998 B-deild 1998 1:10 gegn 20px ÍA, A-deild 1973
0:9 gegn 20pxÞróttur, B-deild 1963
30px Ungmennafélagið Stjarnan
9:0 gegn Ungmennafélaginu Víkverja, C-deild 1988 1:7 gegn 20px Fylki, C-deild 1984
30px Grótta
15:1 gegn Létti, D-deild 1991
1:18 gegn 20px ÍR, D-deild 1983
30px Íþróttabandalag Akraness
10:1 gegn 20px Breiðabliki, A-deild 1973
10:1 gegn 20px Víkingum, A-deild 1993
9:0 gegn 20px Keflavík, A-deild 1959
9:0 gegn 20px Haukum, B-deild 1991
0:9 gegn 20px Val, A-deild 2017
30px Íþróttafélagið Vestri
0:6 gegn 20px ÍA, B-deild 2012
0:6 gegn 20px ÍA, B-deild 2014
30px Íþróttafélagið Leiknir
15:0 gegn Knattspyrnufélaginu Hvatberum, D-deild 1993 0:13 gegn 20px Fylki, C-deild 1974
0:13 gegn 20px Fylki, C-deild 1975
30px Ungmennafélagið Fjölnir
10:0 gegn 20px Hamri, D-deild 1993 0:10 gegn Dalvík, C-deild 1998
30px Njarðvík
13:0 gegn Knattspyrnufélaginu Hvatberum, D-deild 1993 0:8 gegn 20px Víði, C-deild 1972
0:8 gegn 20px Þrótti Reykjavík, B-deild 1986
30px Ungmennafélag Grindavíkur
13:2 gegn 20px Aftureldingu, C-deild 1987 0:10 gegn 20px Njarðvík, C-deild 1971
30px Ungmennafélagið Afturelding
12:0 gegn Hrafna-Flóka, D-deild 1983 0:11 gegn 30px Grindavík, C-deild 1987
30px Þór Akureyri
8:0 gegn 20px Fjarðabyggð, B-deild 2010
8:0 gegn KVA, C-deild 2000 0:8 gegn 20px Fram, B-deild 1998
30px Ægir Þorlákshöfn
17:0 gegn Kóngunum, E-deild 2019
1:10 gegn 20px Haukum, D-deild 1988
Dalvík/Reynir
9:0 gegn 20px KFS, C-deild 2012
0:7 gegn 20px Knattspyrnufélagi Fjallabyggðar, C-deild 2015
30px30px Höttur/Huginn
5:0 gegn 20px Reyni Sandgerði, C-deild 2022
5:0 gegn KFA, C-deild 2022
5:0 gegn Neista Djúpavogi, D-deild 2002
1:6 gegn 20px Þrótti Nes., D-deild 2000
1:6 gegn 20px Leikni Fásk., D-deild 2002
30px Íþróttafélag Reykjavíkur
16:1 gegn 20px Gróttu, D-deild 1983
1:8 gegn 20px Aftureldingu, C-deild 1976
0:7 gegn 20px KA, B-deild 1993
0:7 gegn 20px FH, B-deild 2000
Knattspyrnufélag Austfjarða
4:0 gegn 20px Reyni Sandgerði, C-deild 2022
0:5 20px20px Höttur/Huginn, C-deild 2022
30px Knattspyrnufélag Fjallabyggðar
8:1 gegn 20px Skallagrími, D-deild 2019
7:0 gegn Dalvík/Reyni, C-deild 2015
0:7 gegn 20px Grindavík, B-deild 2013
30px Knattspyrnufélagið Haukar
14:0 gegn Hrafna-Flóka, D-deild 1983
14:0 gegn Skotfélagi Reykjavíkur, D-deild 1986
0:9 gegn 20px ÍA, B-deild 1991
30px Knattspyrnufélag Vesturbæjar
7:0 gegn Knattspyrnufélagi Rangæinga, D-deild 2008
7:0 gegn KFK, D-deild 2009
9:2 gegn KFK, D-deild 2009
0:7 gegn Berserkjum, D-deild 2008
30px Víkingur Ólafsvík
0:11 gegn 20px Aftureldingu, D-deild 1998
30px Sindri, Höfn
19:0 gegn Stjörnunni Berufirði, D-deild 1986
0:12 gegn 20px Þrótti Nes., C-deild 1983
Þróttur Vogum
17:0 gegn 20px Snæfelli, D-deild 2012
0:8 gegn 20px Ungmennafélagið Fjölnir, D-deild 2000
0:8 gegn Boltafélaginu Bruna, D-deild 2000
30px Íþróttafélag Hafnarfjarðar
15:1 gegn Kóngunum, E-deild 2015
14:0 gegn 20px Snæfelli, E-deild 2016
0:11 gegn 20px Haukum, D-deild 2000
30px Kári
16:1 gegn Afríku, D-deild 2007
0:9 gegn 20px HK, D-deild 2001
0:9 gegn 20px Fjarðabyggð, D-deild 2013
30px KFS
19:0 gegn Kóngunum, E-deild 2019
0:7 gegn Elliða, D-deild 2021
30px Magni Grenivík
19:0 gegn Austra Raufarhöfn, D-deild 1990
1:9 gegn Reynir Árskógsströnd, C-deild 1974
30px Reynir Sandgerði
13:0 gegn Árvakri, D-deild 1992 2:10 gegn 20px FH, B-deild 1979
0:8 gegn 20px KS, B-deild 1965
0:8 gegn 20px ÍR, B-deild 1997
30px Víðir Garði
18:0 gegn Afríku, D-deild 2007
0:8 gegn 20px Fylki, B-deild 1995
Kórdrengir
15:1 gegn 20px Snæfell/UDN, E-deild 2017
1:9 gegn 20px Álftanesi, E-deild 2017
Alternativet
Alternativet (íslenska: Valkosturinn) er danskur stjórnmálaflokkur sem stofnaður var árið 2013. Flokkurinn hafnar að mestu hefðbundinni skiptingu stjórnmála í hægri og vinstri en leggur áherslu á umhverfismál og kröfuna um bætta stjórnmálamenningu. Alternativet náði góðum árangri í sínum fyrstu þingkosningum en síðan tók að halla undan fæti, m.a. vegna innanflokksátaka. Flokkurinn hefur listabókstafinn Å.
Snæfellsbær
Bæjarmörk Snæfellsbæjar eru annars vegar í Staðarsveit, rétt vestan við Vegamót og hins vegar að norðan í Búlandshöfða. Bæjarfélagið er um 680 ferkílómetrar að stærð og íbúar þess eru rúmlega 1800 talsins. Flestir búa í þéttbýliskjörnunum Ólafsvík, Rif og Hellissandi, en aðrir íbúar eru dreifðir um sveitir þess, Fróðárhrepp, Breiðuvík og Staðarsveit, eða minni þéttbýliskjarna á Hellnum og Arnarstapa. Í bæjarfélaginu eru því víðáttumikil óbyggð svæði þar sem auðvelt er að komast í snertingu við óspillta náttúru.
Alternativet
Söguágrip
Uffe Elbæk, fyrrum menningarmálaráðherra Danmerkur sagði skilið við Radikale venstre árið 2013 og stofnaði Alternativet. Markmiðið var að stofna hreyfingu sem gæti beitt sér fyrir róttækum aðgerðum á sviði umhverfismála, einkum loftslagsmála. Elbæk og félagar töldu líka að hefðbundnir stjórnmálaflokkar svöruðu ekki kalli tímans. Þess í stað var ætlun þeirra að bylta stjórnmálamenningunni og nýta leiðir á borð við samfélagsmiðla til að móta stefnuskrá.
Snæfellsbær
Hringvegur er um Snæfellsbæ og ef komið er akandi frá Reykjavík eftir vegi 54 er við Fróðárheiði hægt að velja að aka yfir heiðina og norður fyrir og þaðan hring um Jökulinn eða að aka um Útnesveg eftir vegi 574 í hring norðurfyrir. Snæfellsjökull er því nokkurs konar miðja í bæjarfélaginu sem sést víða að.
Alternativet
Söguágrip
Flokkurinn hefur frá upphafi lagt áherslu á frumlegar lausnir við rekstur samfélagsins, til dæmis með upptöku borgaralauna, róttækri styttingu vinnuvikunnar og hugmyndum um að afleggja tekjuskatt en skattleggja þess í stað fjármagnsflutninga. Í sínum fyrstu kosningum árið 2015 hlaut flokkurinn 4,8% sem gaf níu þingmenn og taldist einn af ótvíræðum sigurvegurum kosninganna. Sveitarstjórnarkosningar tveimur árum síðar skiluðu flokknum sömuleiðis góðri niðurstöðu, tuttugu sveitarstjórnarfulltrúum, þar af borgarstjóra í Fanø og fagborgarstjóra í Kaupmannahöfn.
Snæfellsbær
Aðalatvinnuvegir eru sjávarútvegur og landbúnaður.
Alternativet
Söguágrip
Ekki tókst að fylgja eftir þessari góðu byrjun í þingkosningunum 2019. Flokkurinn missti fjögur af níu þingsætum sínum og skömmu síðar lýsti Elbæk því yfir að hann hyggðist láta af formennsku. Mikil átök urðu um formannsembættið sem lauk með því að Josephine Fock, fyrrum þingmaður flokksins sem horfið hafði til annarra starfa, var kjörin formaður. Í deilunum sem á eftir fylgdu sögðu fjórir af fimm fulltrúum sig úr þingflokknum og á árinu 2020 stóð Uffe Elbæk að stofnun nýs flokks, Frie Grønne.
Í febrúar 2021 tók Franciska Rosenkilde borgarstjóri menningarmála í Kaupmannahöfn við formennsku í Alternativet.
Þráðlaust net
Þráðlaust net er nettenging fyrir síma og/eða tölvur sem notar útvarpsbylgjur sem gagnaflutningslag.
Tengt efni
Kabellose Übertragungsverfahren
Blake Lively
Blake Christina Lively (fædd 25. ágúst 1987) er bandarísk leikkona og fyrirsæta sem fer með hlutverk Serenu van der Woodsen í sjónvarpsþáttunum Gossip Girl. Hún hefur einnig leikið í kvikmyndum, eins og Accepted og The Sisterhood of the Traveling Pants, The Private Lives of Pippa Lee, The Town,Green Lantern og Savages.
Æska
Lively fæddist í Tarzana í Los Angeles og er dóttir leikaranna Ernie og Elaine Lively.Hún var alin upp sem baptisti. Hún er yngst af fimm systkinum; hún á bróðurinn Eric, hálfsysturnar Lori og Robyn og hálfbróðurinn Jason. Báðir foreldrar hennar og öll systkini hennar hafa verið, eða eru í, skemmtanabransanum. Í æsku tóku foreldrar Lively hana alltaf með í leiklistartímana sem þau kenndu því þau vildu ekki skilja hana eftir hjá barnapíu. Lively hefur sagt að það að horfa á foreldra sína kenna leiklist hafi hjálpað henni að ná grunnatriðum leiklistarinnar og eflt sjálfstraust hennar þegar hún varð eldri. Sem barn fór Lively með móður sinni tvisvar í viku í Disneyland til að þær gætu tengst betur. Lively hefur sagt að eftir allan þann tíma sem hún hefur eytt þar, finnist henni eins og hún hafi "alist upp í Disnleylandi".
Í upphafi hafði Lively ekki mikinn áhuga á leiklist, en sumarið eftir þriðja árið í menntaskóla (e."high school") bað bróðir hennar, Eric, umboðsmanninn sinn um að senda hana í nokkrar áheyrnaprufur yfir sumartímann. Eftir nokkrar prufur fékk hún hlutverk Bridgetar í kvikmyndinni The Sisterhood of the Traveling Pants. Livley tók upp atriðin sín fyrir myndina um sumarið.
Ferill
Lively byrjaði leikferilinn 11 ára þegar hún lék í kvikmyndinni Sandman (1998) sem var leikstýrt af föður Lively. left|thumb|Lively á frumsýningu myndarinnar ''The Sisterhood of the Traveling Pants 2 Hún lýsir hlutverkinu í kvikmyndinni sem pínulitlu. Lively birtist síðan í kvikmynd sem byggð var á bókinni Gallabuxnaklúbburinn (e. The Sisterhood of the Traveling Pants) árið 2005 sem Bridget, ein af fjórum aðalpersónum. Frammistaða Lively í myndinni gaf henni tilnefningu til Teen Choice Awards.
Árið 2006 lék hún ásamt Justin Long í Accepted en hún lék einnig lítið hlutverk í hrollvekjunni Simon Says. Á meðan Accepted fékk ekki góðar viðtökur gagnrýnenda, hlaut Lively mikið lof fyrir frammistöðu sína. Árið 2007 lék Lively annað titilhlutverkið í Elvis and Anabelle, þar sem hún lék Anabelle, stelpu sem berst við búlimíu og vonast til að vinnna fegurðarsamkeppni. Hún hlaut mikið lof fyrir frammistöðu sína og hefur verið vísað til hlutverksins sem það hlutverk sem gerði hana fræga.
Lively var ráðin í sjónvarpsþáttaröðina Gossip Girl á CW-stöðinni, sem var frumsýnd í september 2007. Hún leikur Serenu van der Woodsen í unglingadramanu. Fyrsta tímaritaforsíðan hennar var nóvemberblað Cosmo Girl árið 2007 þar sem hún ræddi um menntaskólaárin og ferilinn áður en hún byrjaði að leika í Gossip Girl.
Árið 2008 endurtók Lively hlutverk sitt í framhaldsmyndinni, The Sisterhood of the Traveling Pants 2. Líkt og með fyrri myndina hlaut Lively mikið lof gagnrýnenda. Í nóvember 2009 hafði myndin halað inn yfir 44 milljónum dollara. Árið 2009 lék Lively Grabrielle DiMarco, lítið hlutverk í rómantísku gamanmyndinni New York, I Love You, sem var framhald myndarinnar Paris, je t'aime. Þrátt fyrir góða gagnrýni gekk myndinni illa í miðasölu.
Lively lék Carol Ferris, aðal kvenhlutverkið og ástkonu Hal Jordan í ofurhetjumyndinni Green Lantern sem kom út í júní 2011. Alls halaði myndin inn 220 milljónum dala í miðasölu en þótti hins vegar ekki standast væntingar, þrátt fyrir að tekjur myndarinnar væru hærri en framleiðslukostnaðurinn. Lively lék í tónlistarmyndbandi við lag The Lonely Islands, "I Just Had Sex" ásamt Jessicu Alba í desember 2010.
Árið 2012 lék hún í kvikmynd Oliver Stone, Savages ásamt Taylor Kitch, Aaron Johnson, Sölmu Hayek og John Travolta. Lively fékk góða dóma fyrir frammistöðu sína og var lýst sem "klárri og nákvæmri þar sem hún leikur svo brotna, hjálparlausa sál". Lively átti að leika í mynd Steven Soderbergh's, The Side Effects en Rooney Mara fékk hlutverkið í hennar stað. Þrátt fyrir það var Lively valin sem andlit nýja Gucci ilmsins árið 2012, Guccie Premiere. Hún lék einnig í stuttmynd sem var leikstýrt af Nicolas Winding Refn fyrir ilminn.
Einkalíf
Fyrir bandarísku forsetakosningarnar árið 2008 lýsti Lively yfir stuðningi sínum við forsetann Barack Obama. Livley og Penn Badgley léku í pro-Obama auglýsingu fyrir MoveOn.org.
Árið 2011 var hún á árlegum lista tímaritsins TIME yfir 100 áhrifamesta fólkið. Til viðbótar útnefndi vefsíðan AskMen.com hana mest aðlaðandi konu ársins 2011 og tímaritið People útnefndi hana eina af þeim fallegustu á hvaða aldri árið 2012.
Sambönd
Lively átti í ástarsambandi við leikarann Kelly Blatz á árunum 2004-2007, en þau voru æskuvinir. Lively var í sambandi með leikaranum Penn Badgley frá síðari hluta árs 2007 fram í september 2010. Hún átti þá í ástarsambandi við leikarann Leonardo DiCaprio frá miðjum maí fram í október 2011.
Lively byrjaði með mótleikara sínum úr Green Lantern, Ryan Reynolds í október 2011. Í júní 2012 keyptu þau Reynolds hús í Bedford í New York, fyrir 2 milljónir dollara. Parið gekk í hjónaband þann 9. september 2012 á Mount Pleasant í Suður-Karólínu.
Vatnajökulsþjóðgarður
thumb|Merki. Vatnajökulsþjóðgarður var stofnaður árið 2008. Hann nær yfir allan Vatnajökul og stór svæði í nágrenni hans, á miðhálendinu og yfir þjóðgarðana sem fyrir voru í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum. Þjóðgarðurinn spannar um 14% af flatarmáli Íslands (14.967 ferkílómetrar árið 2021) og er næststærstur þjóðgarða í Evrópu á eftir Yugyd Va-þjóðgarðinum í Úralfjöllum Rússlands.
Árið 2019 var þjóðgarðurinn stækkaður og m.a. Herðubreið og Herðubreiðarlindir bættust við. Einnig komst þjóðgarðurinn á heimsminjaskrá UNESCO 5. júlí 2019.
Haustið 2021 var hann stækkaður í norður, við Bárðdælaafrétt
Sérstaða Vatnajökulsþjóðgarðs felst einkum í fjölbreytilegum landslagsformum sem samspil eldvirkni, jarðhita, jökuls og vatnsfalla hafa skapað. Vatnajökulsþjóðgarður er einstakur á heimsvísu vegna jarðsögu sinnar sem einkum er skrifuð af langvarandi átökum elds og íss. Margir staðir skarta eldfjöllum eða jöklum og sumir hvoru tveggja en enginn þeirra státar af átökum flekaskila, möttulstróks og hveljökuls eins og Vatnajökulsþjóðgarður. Samspil þessara fyrirbæra og annarra landmótunarafla hefur skapað síbreytilega og fjölbreytta náttúru.
thumb|right|Mynd af Vatnajökli tekin úr flugvél.
Saípan
thumb|right|Saípan. Saípan er stærsta eyja Norður-Maríanaeyja með tæplega 50.000 íbúa. Saípan er oftast skráð höfuðborg eyjanna, en löggjafi og ríkisstjórn eru staðsett í Capitol Hill meðan dómsvaldið er í þorpinu Susupe á eyjunni.
Brad Pitt
thumb|Brad Pitt - Hollywood California - July 2019 thumb|Angelina Jolie og Brad Pitt í Cannes. William Bradley Pitt (f. 18. desember 1963) er bandarískur leikari og kvikmyndaframleiðandi. Hann hefur framleitt myndir eins og The Departed (2006) og 12 years a slave (2013).
Hann var giftur leikkonunni Angelinu Jolie frá 2004 til 2016. Saman eiga þau 6 börn. Árið 2016 skildu Jolie og Pitt vegna óyfirstíganlegs ágreinings. Þau hafa rekið hjálparsamtök saman sem aðstoða stríðshrjáð lönd. Pitt hefur áður verið með leikkonunum Gwyneth Paltrow og Jennifer Aniston.
Pitt vann Óskarsverðlaun sem besti karlleikari í aukahlutverki árið 2020 fyrir leik sinn í kvikmyndinni Once Upon a Time in Hollywood.
Stórhöfði
Stórhöfði er syðsti punktur Heimaeyjar, sem er stærsta eyjan í Vestmannaeyjaklasanum. Á Stórhöfða hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð síðan 1921, sem er fræg fyrir að hafa mælt einn mesta vindhraða sem mælst hefur á norðurhveli jarðar, en á suðurhvelinu hefur Suðurskautslandið slegið Stórhöfða við alloft.
Jarðfræði
Stórhöfði myndaðist í miklu eldgosi fyrir tæpum 6000 árum. Gosið var mjög svipað og í Surtsey. Meðan sjórinn náði til gosrásarinnar splundraðist kvikan og myndaði gjóskuhrúgald sem síðan varð að móbergi á nokkrum árum vegna hitans. Líkt og í Surtsey fór svo að sjór hætti að ná til gosrásarinnar og þá tók hraun að renna ofan á móberginu.
Le Havre
thumb|right|Le Havre Le Havre er hafnarborg í umdæminu Seine-Maritime í Normandí í Frakklandi. Hún stendur á bakka árinnar Signu þar sem hún rennur út í Ermarsund. Höfnin í Le Havre er önnur stærsta höfn Frakklands á eftir Marseille. Íbúar eru um 170 þúsund (2017). Borgin var stofnuð af Frans 1. árið 1517 þar sem höfnin í þorpinu Harfleur ofar við ána var að fyllast af seti. École de management de Normandie-skólinn er staðsettur í borginni.
Hermifuglar
Hermifuglar (fræðiheiti: Mimidae) eru ætt spörfugla.
TikTok
TikTok er smáforrit og samfélagsmiðill fyrir iOS og Android. Notendur geta búið til og deilt stuttum myndskeiðum. Smáforritið var hannað í Kína. TikTok var gefið út af fyrirtækinu ByteDance árið 2017 en það fyrirtæki hafði áður gefið út appið Douyin (kínverska: 抖音) fyrir kínverskan markað í september 2016. TikTok og Douyin eru eins en keyra á mismunandi vefþjónum vegna reglna um ritskoðun í Kína. Notendur geta búið til stutt tónlistarmyndbönd (3-15 sekúndur) þar sem persónur hreyfa varir eins og þær séu að tala/syngja (e. lip-sync) og búið til stutt myndbönd 3 til 180 sekúndur. Appið er vinsælt í Asíu og Bandaríkjunum og víða annars.
Árið 2018 varð TikTok geysivinsælt og var það smáforrit sem mest var hlaðið niður í Bandaríkjunum í október 2018. Það ár náði TikTok og Douyin samanlagt yfir einum milljarð niðurhala.
Mandríll
thumb|upright 1| Mandrill höfuðkúpa
Mandrill (fræðiheiti: Mandrillus sphinx) er prímati af ætt stökkapa. Tegundin flokkast nú undir ættkvíslina Mandrillus ásamt vestur-afríska bavíananum en taldist áður til bavíana. Mandrillinn er stærsti apaköttur í heimi en hann verður allt að 1 m á lengd, karldýrin verða um 30 kg og kvendýrin um 15 kg.
Mandrílar eru félagsdýr sem finnast í hópum sem í eru frá 5 og upp í 50 dýr undir forustu eldra karldýrs.
Heimkynni
Heimkynni mandrilla eru í regnskógum Vestur-Afríku við miðbaug (Suður-Kamerún, Gabon og Lýðveldinu Kongó).
Ríkharður Daðason
Ríkharður Daðason (fæddur 26. apríl 1972) er fyrrverandi íslenskur knattspyrnumaður. Á unglingsárum Ríkharðs var hann jafnframt hæfileikaríkur handboltaleikmaður. Hann hóf feril sinn í Fram og fluttist síðar til KR þar sem hann varð topp markaskorari í íslensku deildinni árið 1996. KR ferill hans tók óvænta stefnu, þegar hann fluttist til Grikklands, í janúar 1997. Sú dvöl var þó stutt, og hann kom aftur til KR. Árið 1998 fluttist hann til Viking Fotballklubb í Stafangri í Noregi, og eftir að hafa skorað 15 mörk eða fleiri þrjú tímabil í röð var hann fenginn í Stoke City, sem á þeim tíma keypti marga íslenska leikmenn. Ríkarður átti í erfiðleikum með að spila reglulega með Stoke og hélt til Noregs. Frá og með 2004 lék hann aftur og enn einu sinni með Fram. Ríkarður var fyrst valinn í landslið Íslands í maí 1991, í vinarleik á móti Möltu í skiptingu fyrir Grétar Einarsson. Hann lék síðasta alþjóðlega leik sinn árið 2003, hefur leikið 44 sinnum og skorað 14 mörk fyrir landsliðið. Ríkharður skoraði minnistætt mark gegn Frakklandi, sem voru nýlega orðnir heimsmeistarar, þann fimmta september, 1998. Leikurinn endaði með 1-1 jafntefli.
Sumarið 2013 tók Ríkharður við þjálfun meistaraflokks Fram þegar Þorvaldur Örlygsson hætti störfum. Hann stýrði liðinu til bikarmeistaratitils en lét af störfum í mótslok.
Ragnheiður Ríkharðsdóttir fv. alþingismaður er móðir Ríkharðs.
Thurso
thumb|right|Thurso Thurso (skoska: Thursa, gelíska: Inbhir Theòrsa) er bær á Katanesi í norðurhluta Skotlands. Thurso er nyrsti bærinn á Stóra-Bretlandi. Íbúar eru um 8000. Nafnið er dregið af fornnorræna orðinu Þjórsá sem síðar varð Þórsá.
Úttaugakerfið
Úttaugakerfið er annar tveggja hluta taugakerfisins, hinn verandi miðtaugakerfið. Úttaugakerfið samanstendur af þeim taugum og taugafrumum sem eru utan við heila og mænu og flytja boð til eða frá.
Úttaugakerfinu er skipt í tvennt: Viljastýrða taugakerfið sem lífvera stjórnar með vilja sínum og sjálfvirka taugakerfið sem sinnir starfsemi líffæranna.
Sverrir Magnús Noregsprins
Sverrir Magnús Noregsprins (fæddur 3. desember 2005) er yngsta barn Mette-Marit krónprinsessu Noregs og Hákonar krónprins. Í norsku konungsfjölskyldunni er Sverrir Magnús þriðji í erfðaröð norsku krúnunnar á eftir föðurnum, Hákoni, og systur sinni, Ingiríði Alexöndru.
Fjallahjól
thumb|right|Torfærukeppni á fjallahjólum. Fjallahjól eru reiðhjól á breiðum dekkjum með allt að 27 gírum og sérhönnuð til að ferðast um utan malbikaðra vega. Fyrstu fjallahjólin komu á sjónarsviðið á níunda áratug tuttugustu aldar og voru þau hönnuð út frá Schwinn Balloon-hjólinu.
Tegundir fjallahjóla
Undanfarin ár hefur komið fram á sjónarsviðið fjöldinn allur af tegundum og mismunandi afbrigði af reiðhjólum. Fjallahjól eru framleidd með annað hvort framdempara eða með tveimur dempurum; einum að framan og einum að aftan. Slík hjól eru kölluð víðavangshjól eða cross-country. Ferðahjólin eru einnig vinsæl. Yfirleitt eru það einfaldlega hefðbundin fjallahjól með aukaútbúnaði, s.s. brettum og bögglaberum en þeir allra hörðustu fjárfesta í sérútbúnum ferðahjólum með sérstöku lagi og miklu af sérsniðnum útbúnaði. Nú seinustu ár hafa einnig komið fram hjól sem líkjast BMX-hjólum og eru mest notuð í brautum, á stökkpöllum og innanbæjar. Fjallabrun er orðið vinsælt sport víða um heim og er því oft líkt við snjóbrettaæðið. Sérútbúin hjól sem líkjast einna helst mótorkrosshjólum eru notuð í þessa íþrótt en keppnir eru haldnar víða um heim. Free-ride-hjól eru svo nýjasta æðið en sá stíll er sóttur til Bresku Kólumbíu í Kanada þar sem hjólað er eftir mjög tæknilega erfiðum leiðum, oft á uppbyggðum pöllum, með ýmsum þrautum og stökkpöllum. Þessi hjól eru mitt á milli fjallabrunshjóla og víðavangshjóla, yfirleitt með dempurum að framan og aftan svipað og fjallabrunshjólin en oft léttari og meðfærilegri.
Síðkrítartímabilið
thumb|right|[[Grameðla|Grameðlur voru uppi á síðkrítartímabilinu]] Síðkrítartímabilið er jarðsögulegt tímabil sem nær yfir síðari helming krítartímabilsins eða frá því fyrir um 99,6 milljónum ára (± 0,9 m.á.) til fyrir um 65,5 milljónum ára (± 0,3 m.á.). Á þessum tíma greindust margar nýjar tegundir risaeðla og fuglar urðu fjölbreyttari og útbreiddari. Nútíma háfiskar komu fyrst fram á sjónarsviðið.
Páll Guðbrandsson
Páll Guðbrandsson (1573 – 10. nóvember 1621) var íslenskur sýslumaður, sonur Guðbrandar Þorlákssonar biskups og Halldóru Árnadóttur konu hans. Páll lærði í Hólaskóla og fór síðan út til náms í Kaupmannahafnarháskóla 1600-1603 en er sagður lítið hafa stundað námið, enda þótti hann ekki bókhneigður, en drykkju og skemmtanir þeim mun meira, og þótti föður hans það miður. Hann var skólameistari á Hólum í eitt ár eftir heimkomuna en kvæntist þá og varð sýslumaður í Húnavatnssýslu og umboðsmaður Þingeyraklaustursjarða. Hann bjó á Þingeyrum frá 1607. Páll var vinsæll, enda höfðinglundaður og gestrisinn, og þótti góður búmaður.
Kona Páls var Sigríður (1587-1633) dóttir Björns Benediktssonar sýslumanns á Munkaþverá en móðir hennar var Elín, dóttir Staðarhóls-Páls og Helgu Aradóttur. Á meðal barna þeirra voru Þorlákur Pálsson bóndi og lögréttumaður í Víðidalstungu, Benedikt Pálsson bartskeri og klausturhaldari og Björn Pálsson sýslumaður á Espihóli.
Ilmskúfur
Ilmskúfur, eða levkoj, (Matthiola incana) er garðplöntutegund af krossblómaætt.
Einkenni
Vaxtarhæð plöntunnar getur orðið 20–40 sentimetrar. Blómin eru einföld, vaxa í stórum, þéttum klösum og eru mjög ilmrík. Þau eru ýmist hvít, kremgul, bleik, rauð, fjólublá eða blá. Plantan er yfirleitt blómviljug á sólríkum vaxtarstað.
Útbreiðsla
Upprunastaður plöntunnar er við Miðjarðarhafið, frá Baleareyjum að vestanverðum Balkanskaga. Hún þarf frekar kalkríkan jarðveg og vex oft í klettaveggjum meðfram sjó.
Notkun
Plantan hefur verið ræktuð sem skrautjurt, ilmjurt og til afskurðar allt síðan á 16. öld. Hún hefur verið ræktuð á Íslandi sem sumarblóm síðan a.m.k. í lok 19. aldar.
Tækifærissýking
Orsakir
Ónæmisskerðing eða ónæmisbæling getur m.a. orðið vegna:
Algengar tækifærissýkingar
Meðal algengra tækifærissýkla má nefna:
1286
Árið 1286 (MCCLXXXVI í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
thumb|right|[[Játvarður 1. Englandskonungur játar Filippusi fríða hollustu sína. Þar sem Játvarður réði Akvitaníu var hann lénsmaður Frakkakonungs.]]
Dáin
Kristín Halldórsdóttir
Kristín Halldórsdóttir (20. október 1939 - 14. júlí 2016) var íslenskur stjórnmálamaður og þingkona fyrir Kvennalistann. Kristín var fædd í Varmahlíð í Reykjadal. Foreldrar hennar voru Halldór Víglundsson smiður þar, og Halldóra Sigurjónsdóttir, húsmæðrakennari og síðar skólastjóri Húsmæðraskólans á Laugum. Kristín lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri 1960 og prófi frá Kennaraskólanum 1961. Hún var kennari við Digranesskóla í Kópavogi 1964–1966, og starfaði sem blaðamaður við Tímann 1961–1964 og við Vikuna 1972–1979 og var hún  ritstjóri Vikunnar 1974-1979. Kristín varð þingmaður Samtaka um Kvennalista 1983-1987 og 1987-1989 og 1995-1999  og var auk þess  starfskona Kvennalistans á Alþingi í 6 ár. Hún gekk seinna til liðs við Vinstri hreyfinguna-grænt framboð og var framkvæmdastjóri þeirrar hreyfingar og þingsflokks þeirra 2001-2005. Kristín var gift Jónasi Kristjánssyni ritstjóra.
Dacrydium araucarioides
Dacrydium araucarioides er sígrænt tré (um 3 til 6m hátt ) frá Nýju-Kaledóníu.
West Island
thumb|right|Flugvöllurinn á West Island. West Island er höfuðstaður Kókoseyja sem eru áströlsk hjálenda í Indlandshafi. Íbúar eru aðeins um 120. Þar er flugvöllur sem reistur var af Bandamönnum í síðari heimsstyrjöld.
Edinborg
thumb|right|Þekkt kennileiti Edinborgar. Edinborg (enska Edinburgh; gelíska Dùn Èideann) er höfuðborg Skotlands, önnur stærsta borg landsins eftir Glasgow og sjöunda stærsta borg Bretlands. Íbúar eru um 488.000 manns (2016). Borgin stendur við suðurströnd Forthfjarðar á austurströnd Skotlands. Edinborg hefur verið höfuðborg Skotlands frá árinu 1437, þar er aðsetur skoska þingsins og skosku konungsfjölskyldunnar. Þar er einnig að finna Þjóðminjasafn Skotlands, Landsbókasafn Skotlands og Listasafn Skotlands. Edinborg er önnur stærsta miðstöð fjármála í Bretlandi á eftir London.
Edinborgarkastali er eitt af einkennum Edinborgar, en kletturinn þar sem hann stendur hefur verið notaður undir vígi allt frá 9. öld f.Kr. Holyrood-höll er opinber búsetustaður bresku konungsfjölskyldunnar í Skotlandi. Gamli bærinn og Nýji bærinn eru vernduð af heimsminjaskrá Menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNESCO). Sögulega hefur Edinborg verið miðstöð fræðastarfs í Skotlandi, sérstaklega á sviði læknisfræði, skosks réttar, vísinda og verkfræði. Á tímum upplýsingarinnar var Edinborgarháskóli leiðandi í framförum á sviði vísinda. Þar störfuðu heimsþekktir fræðimenn á borð við David Hume, Adam Smith, Francis Hutcheson, Robert Burns, Adam Ferguson, John Playfair og Joseph Black. Edinborg er einnig þekkt víða fyrir tvær árlegar listahátíðir; Edinborgarhátíðina og Fringe-hátíðina sem haldnar eru í ágúst. Edinborg er annar vinsælasti áfangastaður ferðamanna sem halda til Bretlands með rúmlega milljón ferðamenn á ári.
Knattspyrna
thumb|center|780px|Víðmynd sem sýnir [[Prinsagata|Prinsagötu séð frá Scott minnismerkinu.]]
Súetóníus
Súetóníus virðist hafa haldið meira upp á suma keisarana en aðra. Hann virðist til að mynda hafa haft meira álit á Ágústusi en Neró og Caligúla. Súetóníus virðist einnig hafa yndi af klúrum gróusögum sem þekktust um þá sem hann fjallar um. Sumar gróusagnanna, sem oftar en ekki snerust um kynlíf og kynhneigðir, gætu hafa átt uppruna sinn í skjölum sem hann hafði aðgang að sem ritari keisarans Hadríanusar og endurspegla því ef til vill viðhorf fólks á 2. öld til fyrrverandi keisara og starfsmanna keisaranna.
Súetóníus getur heimilda sinna afar sjaldan. Eitt dæmi þess er þegar hann leggur áherslu á að þeir sem hallmæltu Ágústusi hafi verið óvinir keisarans, svo sem Marcus Antoníus en hans er getið sem vafasamrar heimildar fyrir nokkrum neikvæðum sögum um Ágústus í fjórða kafla ævisögu Ágústusar. Fjöldi beinna tilvitnana í bréfasamskipti Ágústusar og sú staðreynd að hann getur ekki slíka heimilda í síðari köflum verksins virðist gefa til kynna að hann hafi ekki verið rekinn úr starfi sínu við hirð Hadríanusar fyrr en eftir að hann hafði lokið við að skrifa ævisögu Ágústusar.
Súetóníus getur á einum stað „Chrestusar“, sem gæti verið tilvísun til „Krists“. Sjá Súetóníus um Jesú.
Dulspeki
thumb|Helena Blavatsky stofnaði guðspekihreyfinguna árið 1875 og kom dulspeki á kortið í Bandaríkjunum. Dulspeki er hugmynda- eða fræðikerfi um fyrirbæri sem virðast ekki vera skýranleg nema á yfirnáttúrlegan hátt.
Dulspeki var vinsæl á seinni hluta 19. aldar þegar fólk fór að hafa meiri áhuga á hinu yfirnáttúrulega og trúarhreyfingar á borð við spíritisma og guðspeki komu fram. Á Íslandi voru nokkur dulspekifélög stofnuð: Tilraunafélagið 1905, Guðspekifélagið 1912, og Sálarrannsóknafélagið 1918. Rithöfundurinn Einar H. Kvaran var mikill spíritisti og átti sinn þátt í að breiða út dulspeki hérlendis.
Frá 1970–2000 voru nýaldarhreyfingar (New Age) vinsælar í Bretlandi og Bandaríkjunum, sem trúðu á mátt andans. alt=|vinstri|thumb|250x250dp|Nýaldarhópur hittist hér í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu 2007.]]
Ingiríður Alexandra Noregsprinsessa
thumb|200px|Ingiríður Alexandra Noregsprinsessa (2018) Ingiríður Alexandra Noregsprinsessa (fædd 21. janúar 2004) er dóttir Hákonar krónprins og Mette-Marit krónprinsessu. Hún er fyrsta barn þeirra. Ingiríður Alexandra er önnur í erfðaröð norsku krúnunnar á eftir Hákoni föður sínum.
Hannover 96
Hannoverscher Sportverein von 1896, Oftast þekkt sem Hannover 96  er þýskt knattspyrnufélag stofnað í Hannover árið 1896. Það hefur tvisvar orðið þýskur meistari og einu sinni bikarmeistari. Íslendingurinn Gunnar Heiðar Þorvaldsson lék með félaginu um stutta stund.
Sigrar
180px|thumb|Hannover 96 180px|thumb|HDI-Arena
Skynfæri
thumb|right|Tákn skilningarvitanna fimm í allegóríu [[Gérard de Lairesse frá 1668.]] Skynfæri halda tengslum við ytra umhverfi og innra ástand.
1437
thumb|right|Jakob 1. Skotakonungur. Árið 1437 (MCDXXXVII í rómverskum tölum)
Skynfæri
Ytri skynjarar, exteroceptores, skynja breytingar í umhverfinu en innri skynjarar, interoceptores, skynja innvortis breytingar.
1437
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Skynfæri
Sentido
1437
Erlendis
Fædd
Dáin
Taugakerfið
thumb|upright=1.3|Taugakerfið Taugakerfið er kerfið sem er samansett úr taugum og sérstökum frumum sem eru þekktar sem taugafrumur en þær mynda flókin net sem senda merki eða boð á milli mismunandi líkamsparta. Það eru um 1 trilljón taugafrumna í fullvaxta heila (Matthews, 2020). Uppbygging taugafrumna er örlítið flókin en hver fruma er gerð úr frumubol og grönnum taugaþráðum. Frumurnar geta síðan flutt veik boð en þau kallast taugaboð. Þessi boð berast til frumubolsins með taugaþráðum sem eru kallaðir griplur og eru þetta stuttir þræðir. Síðan berast boðin áfram til annarra taugafrumna eftir löngum þráðum sem kallast sími. Síminn greinist svo í endann og kallast það símaendar og geta þeir verið margir. Símar geta verið allt frá meira en einum metra að lengd niður í fáeina millimetra. Boðin berast hraðar eftir taugasímum sem hafa um sig hlífðarlag úr fitu en þau boð geta farið meira en 100 metra á sekúndu. Símaendar geta svo tengst himnu annarra frumu en það kallast taugamót. Hver taugafruma getur haft þúsundir tengipunkta við aðrar frumur (Fabricius, 2011).
Uppbygging taugakerfisins
Taugakerfið er sett saman úr tveimur hlutum, miðtaugakerfinu en þar undir falla mænan og heilinn, og úttaugakerfið en það skiptist í viljastýrða kerfið en það er kerfið sem við getum stjórnað með eigin vilja og sjálfvirka taugakerfið sem er ekki undir viljastjórn (Fabricius, 2011)( (Zimmermann, 2018).
Miðtaugakerfið
Taugarnar sem liggja út frá heilanum flytja boð til líffæra líkamans til að mynda hreyfiboð sem gera okkur kleift að hreyfa okkur. Einnig eru taugar sem flytja boð til heilans en það eru boð til dæmis frá augunum, sem heilinn túlkar svo og býr til sjónhrif en það eru myndirnar sem við sjáum (Fabricius, 2011).
Úttaugakerfið
Viljastýrða taugakerfið stjórnar beinagrindavöðvum og sjálfvirka taugakerfið stjórnar svo hjartavöðvum, sléttum vöðvum og kirtlum. Sjálfvirka taugakerfið skiptist svo enn meira niður í drifkerfið og sefkerfið (Þuríður Þorbjarnardóttir, 2006).
Taugaviðbrögð og taugafrumur
Þegar skyntaugarnar sem koma inn í mænuna tengjast beint við hreyfitaugar til vöðvanna, þá fara boðin stystu leiðina til vöðvans og sleppa því að fara til heilans fyrst, þetta kallast mænuviðbrögð. Ein tegund af mænuviðbröðgum er sársaukaviðbragð en það er meðfætt. Ef að þú rekur hendina í eitthvað rykkir þú henni tilbaka án þess að hugsa um það. Skýringin á þessu er að skynfæri í hendinni senda boð til mænunnar eftir skyntaugafrumunum. Í mænunni vekja þau svo boð í hreyfitaugafrumum sem flytja svo boðið til vöðva í hendinni sem kippir henni frá því sem að olli henni sársauka. Þessi viðbrögð taka einungis fá sekúndubrot. Síðan, um leið og að taugaboðið hefur borist til handarinnar berst taugaboð til heilans um að þú hafir meitt þig í hendinni en þá ertu nú þegar búin að færa hana frá (Fabricius, 2011). Einnig eru til lærð viðbrögð en það er eins og það að hjóla. Þegar þú hjólar eða hleypur þá ertu ekki að hugsa um hverja hreyfingu sem líkaminn framkvæmir. Vöðvarnir og taugakerfið hafa ósjálfrátt lært að framkvæma þessar hreyfingar af því að þetta eru orðin lærð taugaviðbrögð (Fabricius, 2011).
Sumar taugar senda taugaboð til heilans, en þær kallast skyntaugar og aðrar senda boð frá heilanum en þær kallast hreyfitaugar. Starf skyntauga er að flytja boðin frá skynfærum, til sjónsvæðis, heyrnasvæðis og hinna starfsvæða heilans. Hreyfitaugarnar hins vegar stjórna öllum hreyfingunum okkar.
Þegar kemur að minninu hafa taugafrumurnar líka hlutverk. Þær mynda þétt net tenginga í heilanum og minnið byggist á því að þessar tengingar eru að breytast. Taugafrumurnar hafa líka hlutverk þegar kemur að fíkniefnum. Því þegar taugafrumurnar bregðast við efnum eins og nikótíni getur það skapað minni og það getur leitt til þess að heilinn vilji meira af efninu (Fabricius, 2011). Taugafrumur eru búnar til eða framleiddar á fósturstigi og er taugakerfið myndað um 18 dögum eftir getnað (Matthews, 2020).
Kvillar
Það geta komið upp sjúkdómar í taugakerfinu og eru til margar aðferðir við að rannsaka það. Læknar geta fylgst með því hvernig taugabrautirnar starfa með því að skoða jafnvægið og taugaviðbrögð. Einnig er hægt að skoða heilann með því að taka af honum sneiðmyndir svo er einnig hægt að skoða súrefnisnotkun og blóðflæði um heilann til að rannsaka starfsemi hans (Fabricius, 2011). Þar sem taugakerfið er heilinn, mænan og taugarnar sem stjórna hvernig líkaminn starfar  þá geta taugasjúkdómar haft áhrif á svo margt. Þeir geta haft áhrif á hreyfigetu einstaklings og talgetu. Einnig getur einstaklingur sem þjáist af taugasjúkdómi átt erfitt með að kyngja, anda eða læra. Þetta getur líka haft áhrif á minni, skynfæri og hugarástand (Neurologic diseases, 2014). Þeir sjúkdómar sem geta komið upp í taugakerfinu eru misalvarlegir en geta til dæmis verið heiladauði, heilahimnubólga og flogaveiki en einnig er þunglyndi talið koma af því að það sé skortur á tilteknum boðefnum í heilanum (Fabricius, 2011).
Heimildir
Fabricius, S. H. (2011). Mannslíkaminn. Reykjavík: Námsgagnastofnun.
Matthews, P. (9. April 2020). Human nervous system. Sótt af https://www.britannica.com/science/human-nervous-system
Neurologic diseases. (29. September 2014). Sótt af https://medlineplus.gov/neurologicdiseases.html
Zimmermann, K. (14. February 2018). Nervous system: Facts, function & diseases. Sótt af https://www.livescience.com/22665-nervous-system.html
Þuríður Þorbjarnardóttir. (28. September 2006). Afhverju svitnar maður þegar maður er kvíðinn eða stressaður. Sótt af https://www.visindavefur.is/svar.php?id=6215#
Cogito, ergo sum
Cogito, ergo sum, á íslensku „ég hugsa, þess vegna er ég“ er heimspekileg fullyrðing sem René Descartes setti fram. Descartes ritaði fullyrðinguna í bók sinni Orðræðu um aðferð (franska Discours de la méthode pour bien conduire sa raison, et chercher la verité dans les sciences) sem kom fyrst út á frönsku árið 1637. Upphaflega var því fullyrðingin „je pense, donc je suis“, en Descartes var óánægður með útgáfuna og þýddi verkið síðar yfir á latínu en latneska þýðingin kom út árið 1656.
Hugmyndin sem orðin cogito ergo sum fela í sér er venjulega eignuð Descartes, en margir forverar hans höfðu komið orðum að svipaðri hugmynd — einkum Ágústínus kirkjufaðir í ritinu Um borg guðs (lat. De Civitate Dei) (XI, 26: Ac proinde haec cognitio, ego cogito, ergo sum, est omnium prima et certissima ...).
Stonehenge
Stonehenge og nánasta umhverfi er á Heimsminjaskrá UNESCO síðan árið 1986. Staðurinn er friðaður að breskum lögum sem Scheduled Ancient Monument. Svipað mannvirki sem heitir Avebury, liggur ekki svo langt frá Stonehenge.
Upprunafræði
Stonehenge Complete eftir Christopher Chippendale segir orðið Stonehenge koma frá engilsaxnesku orðunum „stān“, sem merkir steinn og öðru hvoru orðinu „hencg“, sem þýðir karmur eða „hen(c)en“, sem merkir gálgi eða píningartól. Miðaldagálgar voru gerðir úr einum klump sem lagður var þversum yfir tvo aðra lóðrétta klumpa, sem minnir nokkuð á byggingarlag Stonehenge.
Khalil Gibran
thumb|right|Khalil Gibran Gibran Khalil Gibran (6. janúar 1883 – 10. apríl 1931) (arabíska: جبران خليل جبران ) var líbanskt skáld, heimspekingur og myndlistarmaður.
Hann fæddist í grennd við Líbanonsfjall en fluttist til New York á ungum aldri. Hann var mjög trúaður alla tíð, en hann fæddist inn í kristinn söfnuð maroníta og mótaði trú hans á Jesú Krist allan skáldskap hans.
Í Bsharri, sem er í 1450 m hæð á brún Kadisha dals eða gljúfurs, er nú minningarsafn um Khalil Gibran.
Elsa Andersson
Elsa Andersson (1897 – 22. janúar 1922) var fyrsta sænska konan sem fékk flugpróf. Hún fæddist sem bóndadóttir í Strövelstorp á Skáni. Móðir hennar dó við fæðingu hennar og eldri bróðir hennar flutti til Bandaríkjanna þegar hún var ung að árum.
Elsa og fékk snemma áhuga á flugi og byrjaði að læra til flugmanns við Enoch Thulins flugskólann í Ljungbyhed 21 árs gömul og kláraði námið árið 1920. Stuttu eftir að hún fékk flugprófið fór hún til Þýskalands til að læra fallhlífastökk. Eftir það fór hún aftur til Svíþjóðar og lést í sínu þriðja stökki 22. janúar 1922, yfir Askersund eftir að hún hafði átt í vandræðum með að opna fallhíf sína.
Rangárþing ytra
Rangárþing ytra er sveitarfélag í Rangárvallasýslu. Það varð til 9. júní 2002 við sameiningu þriggja hreppa: Rangárvallahrepps, Holta- og Landsveitar og Djúpárhrepps.
Aðalatvinnuvegir eru ferðaþjónusta og landbúnaður.
Repja
Repja (fræðiheiti: Brassica napus L. var. oleifera) er einær eða vetrareinær planta, notuð til fóðurs og olíuframleiðslu.
Líffræði
Repjan hefur litla stólparót og myndar öflugan stöngul. Laufblöðin eru stór, fjaðurstrengjótt og sitja stakstæð á stönglinum. Blómin eru skærgul og mynda klasa. Eftir blómgun breytast þau í skálpa sem geyma og þroska fræin.
Afbrigði
Mörg afbrigði repju eru ræktuð í heiminum en á Íslandi eru notuð tvö; sumar- og vetrarrepja. Sumarrepjan sprettur hratt, nær allt að 1,5 m hæð, og fer að blómstra eftir 60 til 70 vaxtardaga. Mikilvægt er að beita hana fyrir þann tíma, því fóðurgildi blómstrandi plantna fellur hratt.
Vetrarrepjan, sem einnig er kölluð fóðurkál, fer ekki í kynvöxt á fyrsta sumri eftir sáningu. Hún sprettur mun hægar og þarf u.þ.b. 120 vaxtardaga til að ná þokkalegri stærð. Þetta afbrigði er einstaklega heppilegt til beitar, vegna þess að það sprettur ekki úr sér. Plantan heldur sér vel fram á haust og því mikið notuð til að bata lömb á haustin eftir að þau hafa komið af fjalli. Að sama skapi er hún vinsæl sem fóður fyrir mjólkurkýr í hárri nyt.
Sámsstaðir
Sámstaðir er bæjarrúst staðsett í Þjórsárdal í Árnessýslu á Íslandi. Margar fornleifarannsóknir hafa verið gerðar þar. Ein fyrsta staðarathugun á föstum fornminjum á Íslandi var framkvæmd á Sámsstöðum og þetta mun vera með þeim fyrstu bæjarrústum sem grafnar voru upp beinlínis til að afla þekkingu um forna hýbýla- og lifnaðarhætti á Íslandi. Talið er að Heklugosið 1104 hafi lagt Sámsstaði í eyði.
Staðhættir
Á milli Búrfells og Skeljafells er Sámsstaðaklif. Bærinn Sámsstaðir stóð framan undir Skeljafelli. Suðvestur horn Skeljafells er kallað Sámsstaðamúli. Rústirnar af Sámsstöðum eru dreifðar um stórt svæði á milli Sámsstaðamúlahorns og Fossár. Búrfellsvirkjun og þau mannvirki sem fylgja henni má segja að séu reist á hinni fornu Sámsstaðarjörð.
Elstu heimildir um Sámsstaði
Sámsstaðir í Þjórsdárdal eru fyrst nefndir í heimildum í Biskupaannálum Jóns Egilssonar. Þar er þess getið að Hjalti á Núpi hafi haft bú á Sámsstöðum í Þjórsárdal.
Sámsstaðir hafa verið kenndir við manninn Sám sem átti að hafa búið þar fyrstur. Að öðru leyti er ekki vitað meira um hann. Hann virðist ekki hafa verið forfaðir Hjalta. Hjalti eða foreldrar hans gætu hafa keypt jörðina. Árni Magnússon skrifaði talsvert um eyðibyggðina í Þjórsárdal í bók sinni Chorographica Islandica og í jarðabók hans og Páls Vídalíns, þar er Sámsstaða getið. Það virðist sem að í tíð Árna hafi sést til bæjarrústa Sámsstaða.
Fornleifarannsóknir
Brynjúlfur Jónsson var sá fyrsti sem gerði uppdrátt af Sámsstöðum með lýsingu, hann gerði það árið 1861 en þessi uppdráttur virðist hafa glatast. Brynjúlfur gerði í heild þrjár lýsingar á Þjórsárdal, sá fyrstu árið 1862, aðra veturinn 1867-1868 og þá þriðju árið 1880 sem prentuð var 1885 í Árbók. Mið útgáfan er talin hafa glatast. Aðeins tvær lýsingar Brynjúlfs af Sámsstöðum eru því til: Í Lbs. 578, 4to og Árbók 1885.
Sumarið 1895 rannsakaði Þorsteinn Erlingsson fornminjar á suður- og vesturlandi. Dagana 8. – 9. júlí gerði hann rannsókn á Sámsstöðum og gróf í rústina, með í för var Brynjúlfur Jónsson. Það barst einn gripur Þjóðminjasafninu eftir þessa rannsókn, snældusnúður úr blýi og jafnframt eini blýsnúðurinn sem hefur fundist í Þjórsárdal. Hann fannst á milli fjóss og bæjar á Sámsstöðum. Rannsókn Þorsteins 1895 var brautryðjendastarf í Þjórsárdalsrannsóknum og í íslenskri fornleifafræði almennt.
Ári seinna eða sumarið 1896 kom danski fornleifafræðingurinn Daniel Bruun til landsins til þess að rannsaka fornminjar, kunningskapur hefur verið með þeim Þorsteini því að hann getur þess að Þorsteinn hafi lánað honum teikningarnar sínar af rústum í Þjórsárdal. Hann byggði lýsingu sína á skýrslu Þorsteins.
Þessar Sámsstaðarannsóknir eru á ýmsan hátt merkilegar í íslenskri fornleifafræðisögu. Hér er um að ræða einhverja fyrstu staðarathugun á föstum fornminjum á Íslandi. Þetta mun vera með þeim fyrstu bæjarrústum sem grafnar voru upp beinlínis til að afla þekkingu um forna hýbýla- og lifnaðarhætti á Íslandi. Rannsóknirnar marka jafnframt upphaf fornleifarannsókna í Þjórsárdal. Í kjölfar rannsókna Þorsteins Erlingssonar á Sámsstöðum komu til fleiri frumrannsóknir á fleiri bæjarrústum.