cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Argentína
Landfræði
Argentína er í Suður-Ameríku og er 2.780.400 ferkílómetrar að stærð. Landamæri Argentínu að Chile í vestri liggja um Andesfjöll. Í norðri á landið landamæri að Bólivíu og Paragvæ, Brasilíu í norðaustri og Úrúgvæ í austri þar sem áin Río de la Plata myndar hluta landamæranna. Landið á strönd að Suður-Atlantshafi í austri og Drakesundi í suðri. Alls eru landamæri landsins 9.376 að lengd og strandlengjan 5.117 km að lengd.
Hæsta fjall Argentínu er Aconcagua í Mendoza-héraði, 6.959 metrar á hæð, sem er jafnframt hæsti tindur suður- og vesturhvelsins. Lægsti punktur landsins er Lago del Carbón í San Juan-dældinni í Santa Cruz-héraði, 105 metra undir sjávarmáli, sem líka er lægsti punktur suður- og vesturhvelsins og sjöundi lægsti punkturinn á þurrlendi jarðar.
Nyrsti oddi landsins er þar sem árnar Grande de San Juan og Río Mojinete mætast í Jujuy-héraði. Syðsti oddinn er San Pío-höfði á Eldlandi. Austasti oddinn er norðaustan við borgina Bernardo de Irigoyen og sá vestasti er í Los Glaciares-þjóðgarðinum í Santa Cruz. Lengd landsins frá norðri til suðurs er 3.694 km, en mesta breidd þess er 1.423 km.
Helstu fljót landsins eru Paraná og Úrúgvæfljót sem renna saman í Río de Plata, Paragvæfljót, Salado-á, Santa Cruz-á, Pilcomayo-á, Río Bermejo og Río Colorado. Allar þessar ár renna í Argentínuhaf, sem er grunnsævi yfir Argentínugrunni, breiðu landgrunni undan strönd Argentínu við Atlantshaf. Tveir hafstraumar mætast á grunninu, heitur Brasilíustraumurinn úr norðri og kaldur Falklandseyjastraumurinn úr suðri.
Stjórnsýslueiningar
thumb|Héruð í Argentínu Argentína skiptist í 23 sjálfstjórnarhéruð (provincias) og eina sjálfstjórnarborg (ciudad autonoma).
Helgafell (bókaforlag)
Helgafell var bókaútgáfa sem starfaði á árunum 1942 – 1985 en sameinaðist þá bókaútgáfunni Vöku í útgáfufyrirtæki sem hlaut nafnið Vaka-Helgafell og er nú hluti af Forlaginu. Helgafell var lengi ein umsvifamesta bókaútgáfa landsins og gaf út verk ýmissa helstu rithöfunda þjóðarinnar, þar á meðal Halldórs Laxness.
Fyrsta verkefni Helgafells var raunar útgáfa á samnefndu tímariti með áherslu á bókmenntir og listir. Það kom fyrst út 20. mars 1942 og voru ritstjórar þess skáldin Magnús Ásgeirsson og Tómas Guðmundsson. Tímaritið Helgafell þótti mjög vandað og hlaut það góðar móttökur. Það kom út til ársins 1946.
Um haustið hóf Helgafell svo bókaútgáfu og voru fyrstu bækurnar heildarútgáfa á verkum Jóns Thoroddsen, viðhafnarútgáfa í skinnbandi. Vandað var til frágangs margra útgáfubóka forlagsins og meðal annars voru gefnar út margar listaverkabækur. Margir af helstu rithöfundum landsins voru gefnir út af Helgafelli, þar á meðal þeir Gunnar Gunnarsson, Þórbergur Þórðarson og Davíð Stefánsson, að ógleymdum Halldóri Laxness, en Ragnar gaf út allar bækur hans sem út komu á eftir Heimsljósi og er Vaka-Helgafell enn útgefandi verka Halldórs.
Með stofnun Helgafells urðu ákveðin tímamót í bókaútgáfu á Íslandi þar sem að henni var staðið með meiri myndarskap en áður hafði þekkst, upplög bóka voru stærri og ritlaun sem höfundar fengu greidd mun hærri en áður hafði þekkst. Ragnar sóttist líka eftir að gefa út bækur ungra og efnilegra rithöfunda og styrkti þá oft til ritstarfa.
Útgáfan bryddaði líka upp á ýmsum nýjungum, gaf meðal annars út Íslendingasögur með nútímastafsetningu og varð sú útgáfa mjög umdeild. Jafnframt var Helgafell á sjötta og sjöunda áratugnum sú bókaútgafa sem einna best sinnti íslenskum samtímabókmenntum. Úr því dró þó smátt og smátt og þegar Ólafur Ragnarsson í Vöku keypti Helgafell 1985 og sameinaði útgáfurnar í Vöku-Helgafell lá verðmæti Helgafells fyrst og fremst í útgáfurétti á verkum margra virtra höfunda.
Steinadalsheiði
Á Þorláksmessu árið 1929 varð ungur maður úti á Steinadalsheiði, eftir að hafa lent í snjóflóði á Brekkudal, sem liggur að heiðinni að vestan.
Dóná
thumb|right|Kort sem sýnir farveg Dónár. Dóná (eða Dyná) (þýska Donau, slóvakíska Dunaj, ungverska Duna, króatíska Dunav, búlgarska og serbneska Дунав, úkraínska Дунай) er næstlengsta fljót Evrópu á eftir Volgu.
Upptök fljótsins eru í Svartaskógi í Suður-Þýskalandi, þar sem árnar Brigach og Breg koma saman við Donaueschingen, og rennur Dóná í suðaustur eina 2850 km leið að Svartahafi um Dónárósa í Rúmeníu.
¨
Frédéric Mistral
thumb|right|Frédéric Mistral Frédéric Mistral eða Josèp Estève Frederic Mistral (8. september 1830 – 25. mars 1914) var ljóðskáld og orðabókahöfundur. Hann var franskur að þjóðerni en orti á oksítönsku, sem töluð er í Provence-héraðinu. Hann hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1904.
Ævi og störf
Mistral fæddist í smábænum Maillane í Suður-Frakklandi og voru foreldrar hans velstæðir landeigendur. Hann stundaði nám í lögfræði og hóf snemma að berjast fyrir sjáfstæði Provence-héraðs og vildi efla menningu og söguvitund héraðsbúa og ekki hvað síst standa vörð um oksítönsku, sem hann áleit eitt merkasta bókmenntamál álfunnar. Það var einkum fyrir þátt sinn í vernd tungumálsins að honum voru veitt Nóbelsverðlaunin árið 1904 ásamt spænska leikskáldinu José Echegaray. Sínum hluta verðlaunafjárins varði Mistral til stofnunar safns í Arles um menningu og sögu héraðsins, sem enn er talið það merkasta á sínu sviði.
Á árunum 1878-1886 tók Mistral saman verkið Lou Tresor dóu Félibrige, sem hefur að geyma ítarlegustu oksítönsku orðabókina sem til er. Ljóð Mistral eru flest tengd sögu og þjóðmenningu Provence-héraðs. Þau voru þýdd á fjölda tungumála, þar á meðal á frönsku af skáldinu sjálfu.
Dómsmálaráðuneyti Íslands
Frá 2011 til 2017 fór innanríkisráðuneytið með málefni dómsmálaráðuneytisins. Dómsmálaráðuneytið tók til starfa 1. maí 2017.
Málefni ráðuneytisins
Dómsmálaráðuneyti fer með mál er varða:
Saga
Ráðuneytið hét dóms- og kirkjumálaráðuneytið fram til 2009, þá var nafninu breytt yfir í dóms­mála- og mannréttindaráðuneytið (2009–2011) og meiri áhersla lögð á verkefni á sviði lýð- og mannréttindamála. Ráðuneytið hélt áfram að sjá um kirkjumál. Auk þess tók ráðuneytið þá við forræði yfir sveitastjórnarkosningum, fasteignamati, neytendamálum, og málum er vörðuð mansal.
Árið 2011 sameinaðist ráðuneytið samgöngu- og sveitar­stjórnar­ráðuneytinu og var þá innanríkisráðuneytið myndað. Innanríkisráðuneytið var svo klofið árið 2017 í dómsmálaráðuneyti og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti.
Joe Payne
Líf og ferill
Joe Payne fæddist í smábæ í námunda við Chesterfield og starfaði sem kolanámumaður á táningsárum. Hann vakti athygli sem leikmaður hjá smáliðinu Bolsover Colliery og var fenginn til liðs við Luton Town, sem þá lék í þriðju deild-suður, árið 1934. Hann lék stopult fyrstu misserin en þann 13. apríl árið 1936 fékk hann tækifæri í framlínu Luton-liðsins vegna meiðsla fastamanna. Mótherjarnir voru Bristol Rovers og lauk leiknum með 12:0 sigri þar sem Payne skoraði tíu sinnum.
Næstu leiktíð varð hann markakóngur þriðju deildar með 55 mörk í 39 leikjum og leiddi Luton til meistaratignar. Vorið 1937 fékk hann að spreyta sig með enska landsliðinu í sínum fyrsta og eina leik. Hann skoraði tvívegis í 8:0 sigri á Finnum|.
Í mars 1938 var hann seldur til Chelsea F.C. fyrir 5.000 pund, sem talið var stórfé. Síðari heimsstyrjöldin setti stórt strik í reikninginn á ferli Payne og að stríðinu loknu gerðu þráðlát meiðsli það að verkum að hann þurfti að leggja skóna á hilluna árið 1947 eftir að hafa reynt fyrir sér hjá bæði West Ham og Millwall. Hann lést árið 1975.
Nýr Tævandalur
Nýr Taívandalur er gjaldmiðill Lýðveldisins Kína frá 1949 þegar hann tók við af gömlum Taívandal. Hann var fyrst gefinn út af Taívanbanka en hefur verið gefinn út af Seðlabanka Lýðveldisins Kína frá 2000. Hann hefur skammstöfunina TWD og gjaldmiðlatáknið NT$. Hálfur dalur, einn, fimm, tíu, tuttugu og fimmtíu dalir eru gefnir út sem mynt en seðlar frá NT$ 100 til NT$ 2000. Gengið miðað við Bandaríkjadal hefur verið á bilinu frá 10 til yfir 40 Taívandalir á móti einum Bandaríkjadal. Árið 2013 var gengið um 30.
The Woman in Black (kvikmynd)
The Woman in Black er bresk kvikmynd sem James Watkins leikstýrir og er byggð á samnefndri bók eftir Susan Hill sem varð vinsæl eftir að leikritið var frumsýnt í London árið 1987. Daniel Radcliffe fer með aðalhlutverkið í myndinni sem lögfræðingurinn Arthur Kipps. Myndin átti upprunalega að vera tekin upp í þrívídd en stuttu áður en tökur hófust ákváðu framleiðendur myndarinnar að skjóta hana á hefðbundinn hátt. Myndin kemur út í kvikmyndahús í febrúar 2012.
Flokkur
Flokkur getur átt við:
Brescia
thumb|Brescia. Brescia er borg og sveitarfélag í Langbarðalandi á Ítalíu. Hún liggur nálægt Ölpunum og Gardavatni og Iseovatni. Íbúar eru rúmlega 200.000 (2019) en íbúar héraðsins 1,2 milljón. Borgin er kölluð Ljónynja Ítalíu (Leonessa d'Italia)
Í Brescia eru einar best varðveittu rómversku rústir á norður-Ítalíu (borgin hét Brixia á tímum Rómverja). Einnig eru þar miðaldakastalar, dómkirkjur og minnismerki. Minjar þessar eru á lista UNESCO. Frakkar og Austurríkismenn réðu borginni um tíma og voru stríð og hernaðarátök gegn þeim. Brescia sameinaðist nýlegu Konungsríki Ítalíu árið 1859.
Borgin var áður fyrr mikilvæg iðnaðarborg og framleiðsla verkfæra og byssna meðal vara. Knattspyrnulið borgarinnar er Brescia Calcio.
Bombus alpinus
Bombus alpinus er tegund af humlum, ættuð frá mið og norður Evrópu. Heldur sig sérstaklega í fjallendi og á túndrum. Tegundin B. hyperboreus rænir búum hennar (sníkjulífi).
Lýsing
Hún er svört, en rauðgul aftan á afturbol.
Purkey
Purkey (hét til forna Svíney) er eyja í Hvammsfirði í Dalasýslu og þar var mikill búskapur áður fyrr. Purkey er stór eyja, skeifulaga, og veit opið á skeifunni að Klakkeyjum. Sagt er að írskir kaupmenn hafi til forna lagt skipum sínum í Purkey og eyjabændur og bændur af ströndinni hafi komið og verslað við þá.
Í Purkey er að finna athyglisvert stuðlaberg þar eð stuðlarnir liggja láréttir í berginu en ekki lóðréttir eins og í öðrum stuðlabergslögum á Íslandi. Að sjá er stuðlabergið einsog köflótt því rákirnar í því liggja bæði lárétt og lóðrétt.
Gyoji Matsumoto
Gyoji Matsumoto (fæddur 13. ágúst 1934; d. 2. september 2019) var japanskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 1 leiki með landsliðinu.
Svanur á Svanshóli
Svanur á Svanshóli var galdramaður sem bjó á Svanshóli í Bjarnarfirði á Ströndum á þjóðveldisöld. Hann var móðurbróðir Hallgerðar langbrókar. Hann kemur við sögu í Brennu-Njáls sögu:
Þegar Þjóstólfur hafði drepið Þorvald, fyrsta eiginmann Hallgerðar, sendi hún hann á náðir Svans. Þegar menn hugðust leita Þjóstólfs í Bjarnarfirði gerði gerningaþoku á Bjarnarfjarðarhálsi svo að mennirnir villtust og týndu vopnum sínum.
Launsonur Svans var Brynjólfur rósti, en hann kemur við sögu í Njálu. Hann gerðist banamaður Atla, sem var húskarl Bergþóru og var síðar veginn sjálfur af Þórði leysingjasyni.
Þjóðsögur um Svan á Svanshóli segja að hann hafi gengið í fjallið Kaldbakshorn eftir dauða sinn og verið fagnað vel.
Kristín Ólafsdóttir
Kristín Ólafsdóttir (fædd 21. nóvember 1889, dáin 20. ágúst 1971) var íslenskur læknir og fyrsta konan sem lauk prófi í læknisfræði frá Háskóla Íslands. Foreldrar Kristínar voru sr. Ólafur Ólafsson prófastur í Hjarðarholti í Dölum og Ingibjörg Pálsdóttir.
Kristín lauk stúdentsprófi utanskóla frá Latínuskólanum árið 1911 og var þriðja konan á Íslandi sem lauk stúdentsprófi. Hún lauk prófi í læknisfræði frá Háskóla Íslands þann 15. febrúar 1917. Árið 1916 giftist hún Vilmundi Jónssyni lækni sem gegndi embætti landlæknis frá 1931–1959. Kristín og Vilmundur eignuðust þrjú börn, Guðrúnu Vilmundardóttur húsmóður, Ólöfu Vilmundardóttur tannsmið og Þórhall Vilmundarson prófessor við Háskóla Íslands.
Kristín starfaði í Svíþjóð og Danmörku frá 1918–1919 en eftir það á Ísafirði til ársins 1931 er hún hóf störf sem læknir á eigin læknastofu í Reykjavík en stofuna rak hún allt fram á síðustu æviár.
Kristín kenndi heilsufræði við húsmæðraskóla kvenfélagsins Óskar á Ísafirði, hún var ein af stofnendum Félags háskólakvenna árið 1928, sat í skólanefnd Húsmæðraskólans í Reykjavík frá 1941–1946 og í barnaverndarnefnd frá 1946–1952. Kristín samdi nokkur rit um mataræði og heilsu og þýddi auk þess nokkur rit.
Á 100 ára afmæli Háskóla Íslands árið 2011 fékk skólinn portrett málverk af Kristínu að gjöf og er verkið að finna í aðalbyggingu skólans.
Njálsgata (stuttmynd)
Njálsgata (enska: Committed) er íslensk stuttmynd frá árinu 2009. Myndin fékk Edduverðlaunin 2010 í flokknum stuttmynd ársins.
Lappasnjáldra
Lappasnjáldra (fræðiheiti: Sorex caecutiens) er tegund snjáldra.
Prató
thumb|Dómkirkja Prato. Prato er borg og sveitarfélag í Toskana, 17 kílómetrum norðvestur af Flórens. Hún varð mikilvæg iðnaðarborg eftir sameiningu Ítalíu á 19. öld. Íbúar eru 195.000 (2020).
Höfuðlykill
Höfuðlykill (fræðiheiti Primula capitata) er blóm af ættkvísl lykla.
Undirtegundir
Tegundin skiftist í eftirfarandi undirtegundir:
Jólabókaflóðið
Jólabókaflóðið er sú bókaútgáfa nefnd á Íslandi sem fer fram tveimur mánuðum fyrir jól. Hefð er fyrir því að gefa út marga titla í kringum jólin til að stíla inn á markaðinn sem þá myndast þar sem Íslendingar gefa oft bækur í jólagjöf.
Fyrsta ólympíuskákmótið
Fyrsta ólympíuskákmótið sem skipulagt var af FIDE fór fram í London, Bretlandi 18. - 30. júlí 1927.
Lokastaðan
! # !!Land !! Liðsmenn !! Stig
Einstaklingsverðlaun
Ekki var skipað á borð heldur fengu sex stigashæstu keppendurnir verðlaun.
Eiríkur klipping
thumb|right|Eiríkur klipping. Mynd í handriti frá [[Tallinn.]] Eiríkur klipping eða Eiríkur 5. (1249 – 22. nóvember 1286) var konungur Danmerkur frá andláti föður síns 1259 til dauðadags. thumb|Svarabræðurnir ríða frá Finderup eftir morðið á Eiríki klipping 1286, olíumálverk eftir [[Otto Bache 1882.]] Eiríkur var elsti sonur Kristófers 1. og konu hans Margrétar Sambiria. Hann var hylltur sem konungur þegar hann var barn að aldri en ekki krýndur og þegar faðir hans dó var hann aðeins um tíu ára gamall. Því var ákveðið að móðir hans skyldi stýra landinu í hans nafni þar til hann yrði fullveðja. Margrét mátti hafa sig alla við til að halda hásætinu fyrir son sinn því að þau mæðgin áttu ýmsa andstæðinga, svo sem Eirík hertoga af Slésvík, son Abels konungs (bróður Kristófers), greifana í Holtsetalandi og Jakob Erlandsen erkibiskup. Jaromar fursti af Rügen notaði tækifærið, gerði bandalag við Eirík Abelsson og réðist inn í Sjáland. Margrét kvaddi upp her og snerist til varnar en tapaði í orrustu við Ringsted 1259 og innrásarmenn náðu Kaupmannahöfn og héldu áfram ránsferðum um Sjáland. Jaromar var þó drepinn af konu nokkurri eftir að hafa banað manni hennar og Vindarnir hurfu þá úr landi.
Eiríkur hertogi taldi að staða ekkjudrottningarinnar hefði veikst við þetta og hóf uppreisn en lið Margrétar sigraði her hans á Jótlandi. Eiríkur náði þó vopnum sínum að nýju og 28. júlí 1261 töpuðu Margrét og Eiríkur í bardaga, voru tekin til fanga og höfð í haldi í Hamborg. Margréti tókst þó að fá sig lausa en Eiríki var ekki sleppt fyrr en hann varð fullveðja 15 ára, 1364, og þá hugsanlega gegn því að heita Agnesi af Brandenborg eiginorði, en hún var þá sjö ára. Hann fór svo heim og tók við krúnunni að nafninu til en móðir hans stýrði ríkinu þó í raun í mörg ár enn. Eiríkur giftist svo Agnesi 1273.
Árið 1272 dó Eiríkur hertogi af Slésvík og lét eftir sig ung börn. Eiríkur konungur fékk forsjá þeirra og um leið yfirráð yfir öllu Jótlandi. Tveimur árum síðar var Jakob erkibiskup drepinn á heimleið frá Róm og þar með voru tveir helstu óvinir konungsins úr sögunni. Eiríkur dróst þess í stað inn í valdaátök og stríð í Svíþjóð. Hernaðurinn þar varð kostnaðarsamur og til að borga fyrir hann greip Eiríkur meðal annars til þess að láta klippa utan af myntinni til að drýgja hana svo að peningarnir urðu kantaðir en ekki kringlóttir (eins konar gengisfelling). Hugsanlegt er að hann hafi fengið viðurnefni sitt af þessu, en ýmsar fleiri skýringar hafa þó verið settar fram. Hann þurfti líka að fá lán hjá kirkjunni.
Þegar konungurinn var á veiðum við Finderup á Jótlandi 22. nóvember 1286 fann hann sér náttstað í hlöðu. Þar var hann veginn um nóttina ásamt fylgdarliði sínu af óþekktum mönnum og voru talin 56 sár á líki hans. Seinni tíma rannsóknir á beinagrind hans hafa líka sýnt að líkið var illa leikið. Mikið hefur verið rætt og ritað um hverjir hafi drepið konunginn og hvers vegna. Níu aðalsmenn voru ákærðir en allir lýstu sig saklausa. Þeir voru dæmdir útlægir og flýðu til Noregs. Ýmsar skýringar hafa verið settar fram og sumir telja að Valdimar hertogi eða Eiríkur Magnússon prestahatari Noregskonungur hafi í raun staðið að baki morðinu.
Eiríkur og Agnes drottning áttu sjö börn: Konungana Eirík menved og Kristófer 2., Valdimar, sem dó 1304, Margréti, sem giftist Birgi Magnússyni konungi Svíþjóðar, Ríkissu, sem giftist Nikulási 2. fursta af Werle í Mecklenburg og tvær aðrar dætur. Afkomandi þeirra, Kristján 1., var valinn konungur þegar enginn erfingi var að Danmörku - og Norðurlöndunum öllum - eftir dauða Kristófers konungs 1448.
Agnes giftist aftur 1293 Geirharði 2. af Holtsetalandi og eignaðist með honum soninn Jóhann milda.
1352
thumb|right|Innósentíus VI páfi. Árið 1352 (MCCCLII í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Botnsdalur (Hvalfirði)
thumb|right|Séð inn Botnsdal. thumb|Horft inn í Botnsdal, Hvalfellið í miðjunni Botnsdalur er stuttur dalur fyrir botni Hvalfjarðar.
Staðhættir
Dalurinn er rúmir 4 km að lengd frá mynni í vestri til róta Hvalfells í austri, og um 1 km að breidd á láglendi. Með dalnum norðanverðum rís Botnsheiði, með honum sunnanverðum liggur Múlafjall. Handan Múlafjalls liggur Brynjudalur. Til suðausturs gnæfa Botnssúlur.
Botnsá rennur úr Hvalvatni, einu dýpsta vatni landsins, handan Hvalfells. Í ánni fellur Glymur, hæsti foss landsins, tæpa 200 m niður djúpt gljúfur og þröngt gil, um 1,5 km að lengd. Í árgljúfrinu utanverðu má finna Þvottahelli, en um hann liggur fjölfarin gönguleið upp að Glymi og Hvalvatni. Um ána lágu sýslu- og fjórðungsmörk allt frá fyrstu tíð, en dalurinn tilheyrir nú allur Hvalfjarðarsveit. Botnsá rennur í Botnsvog í Hvalfirði.
Í Botnsdal voru tveir bæir en nú er aðeins einn í byggð, það eru Stóri-Botn (í byggð) innst í dalnum og Litli-Botn (í eyði) um dalinn miðjan. Þessir bæir hétu áður Neðri-Botn og Efri-Botn.
Hvalfjarðarvegur þverar mynni dalsins. Hann tilheyrði Hringveginum fyrir opnun Hvalfjarðarganga árið 1998. Hinn víðkunni Botnsskáli er við þjóðveginn yst í dalnum, en honum var lokað skömmu fyrir opnun Hvalfjarðarganga.
Landnám
Í Landnámabók segir að Ávangur, sem var írskur að kyni, hafi fyrst byggt í Botni. Þar hafi verið skógur svo stór að hann hafi gert sér hafskip þar af og hlaðið þar sem nú heitir Hlaðhamar.
Alma Möller
Fjölskylda
Alma fæddist á Siglufirði og foreldrar hennar eru hjónin Jóhann Georg Möller (1918-1997) verkstjóri og bæjarfulltrúi Alþýðuflokksins á Siglufirði og Helena Sigtryggsdóttir húsmóðir (f.1923). Alma er yngst sex systkina og er gift Torfa Fjalari Jónassyni hjartalækni og eiga þau tvö börn.
Menntun og starfsferill
Hún ólst upp á Siglufirði en lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1981, læknaprófi frá Háskóla Íslands árið 1988, sérfræðinámi í svæfingum og gjörgæslu við Háskólasjúkrahúsið í Lundi í Svíþjóð árið 1995 og prófi Evrópsku svæfingalæknasamtakanna árið 1996. Hún varði doktorsritgerð sína við Háskólann í Lundi árið 1999 og hefur einnig lokið meistaraprófi í stjórnun heilbrigðisþjónustu og lýðheilsu og hlotið sérfræðiviðurkenningu í heilbrigðisstjórnun. Skömmu eftir að hún tók við embætti landlæknis lauk hún diplómanámi í opinberri stjórnsýslu frá Háskóla Íslands.
Alma starfaði sem sérfræðingur við Háskólasjúkrahúsið í Lundi í Svíþjóð frá 1993-2002. Árið 2002 fluttist hún til Íslands og tók við starfi yfirlæknis á gjörgæsludeildum Landspítala í Fossvogi og við Hringbraut. Frá árinu 2014-2018 var hún framkvæmdastjóri aðgerðasviðs Landspítala. Þann 1. apríl 2018 tók Alma við embætti landlæknis og er fyrsta konan sem gegnir embættinu í 258 ára sögu þess. Alma var einnig fyrsta konan sem starfaði sem þyrlulæknir Landhelgisgæslunnar en hún var þyrlulæknir frá 1990-1992.
Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna
thumb|right|Hópmynd af leiðtogum APEC-ríkjanna frá fundi ráðsins í Vladivostok árið 2012 Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna (enska: Asia-Pacific Economic Cooperation, skammstafað APEC) er samræðuvettvangur 21 ríkis við Kyrrahafsjaðarinn um viðskiptafrelsi. APEC var stofnað í Ástralíu árið 1989 til að bregðast við auknum viðskiptatengslum milli ríkjanna á svæðinu og vegna ótta við að Japan yrði efnahagslega ráðandi afl í heimshlutanum. Hlutverk APEC er meðal annars að skapa nýja markaði fyrir hrávöru og landbúnaðarvörur utan Evrópu.
APEC heldur árlega fund efnahagsleiðtoga aðildarríkjanna þar sem stjórnarleiðtogar þeirra allra hittast, nema í tilviki Lýðveldisins Kína þar sem ráðherrafulltrúi mætir sem fulltrúi „kínverska Taípei“.
Alma Möller
Menntun og starfsferill
Alma var sæmd riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu fyrir störf í þágu heilbrigðismála þann 17. júní 2020.
Frá 2020 til 2022 var Alma áberandi í fjölmiðlum og upplýsingafundum vegna Kórónaveirufaraldursins sem þá gekk yfir.
Rauðhetta (sveppur)
Rauðhetta eða reyðilubbi (fræðiheiti: Leccinum testaceoscabrum eða Leccinum versipelle) er eftirsóttur matsveppur en getur þó stundum valdið ofnæmi. Hann myndar svepparót með birki og fjalldrapa. Hatturinn verður allt að 20 sm breiður og er rauður eða appelsínugulur á litinn en dofnar með aldrinum. Stafurinn er langur (allt að 15 sm) og breiður og breikkar niður, hvítur á lit með svörtum doppum.
Straumnesfjall
Straumnesfjall er fjall upp af Aðalvík í Sléttuhreppi. Þar var radarstöð sem byggð var 1953-1956 og var lagður vegur upp á fjallið og flugbraut á sandinum innan við þorpið Látra í Aðalvík. Radarstöðin var einungis starfrækt til 1960 og endanlega yfirgefin ári seinna.
Quaker Peace and Social Witness
Quaker Peace & Social Witness (ísl. Friðar- og félagsvitni kvekara), áður kallað Friends Service Council (ísl. Þjónusturáð vinanna) er ein af miðstjórnarnefndum breska kvekarasöfnuðarins. Samtökin hafa það að markmiði sínu að breiða út boðskap kvekara um jafnrétti, frið og sannleika og starfa með bæði stórum og smáum þrýstihópum í Bretlandi.
Árið 1947 tóku samtökin við Friðarverðlaunum Nóbels ásamt bandarískum systursamtökum sínum, American Friends Service Committee, fyrir hönd kvekara.
Jiddíska
Jiddíska (ייִדיש yidish eða אידיש idish, bókstaflega „gyðingalegur“) er vesturgermanskt mál talað sem fyrsta mál af um 200 þúsund manns í Mið- og Austur-Evrópu, Bandaríkjunum og Ísrael, og af um það bil tveimur milljónum sem annað mál. Jiddíska er rituð með hebreska stafrófinu.
Þetta mál má rekja allt til 9. og 10. aldar þegar gyðingar frá Frakklandi og Norður-Ítalíu tóku að setjast að í talsverðu mæli í Vestur-Þýskalandi, einkum Rínarlöndum. Töluðu þeir rómanskar mállýskur þeirra landsvæða sem þeir komu frá en þær lituðust smám saman svo mjög af þýsku að nýtt mál varð til sem telst germanskt að málfræðilegri byggingu auk þess sem orðaforðinn er að verulegu leyti úr þýsku kominn.
Málfræði
Málfræði jiddísku svipar um flest til þýsku. Nafnorð hafa þrjú kyn og beygjast í tölum og föllum. Flest nafnorð hafa þó aðeins tvö fallform, nefnifall og eignarfall. Algengast er að nafnorð myndi fleirtölu með -s eða -es, en aðrar fleirtöluendingar eru -er, -im, -ekh og -kh. Sum nafnnorð hafa enga fleirtöluendingu en skipta um sérhljóð í stofni. Lýsingarorð beygjast eftir kyni, tölu og falli.
Ólíkt þýsku er þátið sagnorða ekki sérstök beygingarmynd heldur sett saman með hjálparsögn, venjulega habn „hafa“ en stundum zayn „vera“.
Cerastium bialynickii
Cerastium bialynickii er jurt af hjartagrasaætt. Hún vex í norðurhluta Norður-Ameríku og norður Evrasíu.
Gvaraní
Gvaraní er ameríst frumbyggjamál sem telst til andes-miðbaugsmála. Það er talað af þrem milljónum í Paragvæ þar sem það er opinbert mál ásamt spænsku. Einnig talað í nálægum héruðum í Brasilíu. Gvaraní er nú meirihlutamál í Paragvæ og er eina frumbyggjamálið sem hefur náð þeirri stöðu. Það er þegar töluvert notað sem ritmál. Eitt af sérkennum ritmálsins er gé með tildu eða bogstriki yfir: G̃/g̃. Málið er svonefnt viðskeytamál eða aglútínatíft mál. Engin málfræðileg kyn eru og engin tiltekin greinir, að minsta kosti ekki í hreinu formi túngumálsins, nema í vissum mállýskum þar sem fyrir spænsk áhrif er la (et.) og lo (flt.) notað. Tvær gerðir af persónufornafni fyrstu persónu fleirtölu eftir því hvort viðmælandinn er þar innifalinn. Persónufornafn fyrstu persónu eintölu: Che (væntanlega borið fram tje)
Persónufornafn fyrstu persónu fleirtölu inklúderandi viðmælandann: ñande
Í ensku er að finna örfá orð upprunin í gvaraní (eða hugsanlega hinu skilda og útdauða túpí-máli) og hafa þau komist í málið gegnum portúgölsku: jaguar, piranha, tapir, agouti. Ennfremur eru landanöfnin 'Paragvæ' og 'Úrúgvæ' upprunin í gvaraní.
Python (aðgreining)
Python getur átt við:
Jeremy Renner
Jeremy Lee Renner (fæddur 7. janúar 1971) er bandarískur leikari.
Python (aðgreining)
Í herorðaforða:
Python getur einnig átt við:
Miklabraut
Miklabraut er gata í Reykjavík sem nær eftir endilöngu Seltjarnarnesi frá austri til vesturs. Austurendi götunnar er við gatnamót Reykjanesbraut/Sæbraut en þar skiptir Miklabraut um heiti og kallast þá Vesturlandsvegur. Vesturendinn er við gatnamót Snorrabrautar en þar skiptir Miklabraut einnig um heiti og kallast Hringbraut vestan gatnamótanna.
Miklabraut er ein stærsta umferðaræð höfuðborgarsvæðisins en hún tengir íbúðahverfin í austurhluta borgarinnar við atvinnusvæði í vestari hlutanum. Miklabraut er lengst af 6 akreina breið og í nokkurri fjarlægð frá húsum en þegar vestar dregur þrengir að henni og þar standa íbúðarhús nálægt henni. Mislæg gatnamót eru við Skeiðarvog og Reykjanesbraut/Sæbraut en önnur gatnamót eru ljósastýrð.
Miklabrautin liggur við Kringluna og Faxafen.
Hljómar - Bara við tvö
hljómar er 45 snúninga hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1968. Á henni flytja hljómar fjögur lög. Framhlið teiknaði Hilmar Helgason.
Juniperus convallium
Juniperus convallium er tegund af barrtré í Einisætt. Hann er tré sem finnst einvörðungu í fjöllum kínversku héraðanna; Tíbet, Qinghai, og Sichuan.
Hann skiftist í tvær undirtegundir;
Hanshin Tigers
Hanshin Tigers(阪神タイガース) er hafnaboltalið frá Nishinomiya í Hyogo-héraði, Japan. Liðið leikur í deildinni NPB. Heimaleikvangur liðsins heitir Koshien stadium. Hann var fullgerður árið 1924. Liðið er sigursælasta lið NPB-deildarinnar.
Staðarkirkja (Aðalvík)
Kirkjan er friðuð frá 1. janúar 1990 samkvæmt aldursákvæði þjóðminjalaga.
Eignir
Máldagi frá 1286 er elsti máldagi kirkjunnar og átti kirkjan þá helming jarðarinnar. Jörðin er talin eign Vatnsfjarðar-Kristínar 1397.
Séra Snæbjörn Torfason á Kirkjubóli á Langadalsströnd gefur Staðarjörð til Staðarkirkju 16. ágúst 1602 og var þá Staður kirkjujörð síðan.
Samkvæmt máldaga frá 1286 á kirkjan m.a. hálft heimaland að Stað og viðarreka í Kagravík (Kagadarvijk). Gripir kirkjunnar eru m.a. altarisklæði og klukka. Mariu kirckia j adalvijk a helmijng j heima landi: nema Bondi vilie helldur greida. x: kugilldi: oc eigi kirkia þa þrid- iung j landi: hun a vidreka j kagadarvijk: allt thil suignar kleifar: klucku eina: tiolld vm kirckiu: alltara klædi j : stola ij: Þar skal vera prestur heimilisfastur oc taka iiij merkur: þang- ad liggia tijundir oc lýsi tollar af xiiij bæum.
Samkvæmt Vilkinsmáldaga frá 1397 á kirkjan m.a. hálft heimaland, hluta í hval- og viðarreka í Rekavík. Af gripum á kirkjan m.a. tvenn messuklæði, glóðarker, klukkur og bjarnarfeld.
Samkvæmt Gíslamáldaga frá um 1570 á kirkjan m.a. hálft heimaland, hluta í hval- og viðarreka í Rekavík, hluta í hvalreka í Höfn og selver í Miðkjós í Jökulfjörðum. Af gripum á kirkjan m.a. messuklæði, silfurkaleik og klukkur með bjöllum.
Prestar
Sturlunga getur Magnúsar sem prests í Aðalvík. Sonur hans, Snorri, gekk í lið Órækju Snorrasonar. Eftir að hafa orðið ósáttur við Órækju sneri Snorri til föður síns. Órækja fylgdi honum eftir, náði honum og drap. Árið 1678 var prestur í Staðarkirkju, Árni Loftsson kærður fyrir galdra en sakir voru felldar niður. Um miðja 18. öld var Snorri Björnsson prestur á Stað í 16 ár. Eftir Snorra var Vigfús Benediktsson prestur á Stað og var hann nefndur Galdra-Fúsi. Síðasti prestur búsettur á Stað var Séra Finnbogi Kristjánsson 1941-1945.
Prestatal
Séra Einar Vernharðsson og Séra Jónmundur Halldórsson þjónuðu frá Stað í Grunnavík.
Viðbót Maxwells
Viðbót Maxwells er leiðrétting sem James Clerk Maxwell gerði á lögmáli Ampers, til að útskýra hvernig rafsvið getur myndað rafstraum. Maxwell innfærði s.n. hliðrunarstraum, táknaðan ID, sem stafar af tímabreytingu á rafsviði:
þar sem JD er straumþéttleiki hliðrunarstraums, E er rafsviðsstyrkur með D = ε E og rafsvörunarstuðullinn er ε = ε0 εr.
Hliðrunarstrauminn má einnig skilgreina með tímabreytingu á rafsviðsflæði:
Viðbótin við lögmál Ampers verður þá liðurinn JD:
sem má umrita með lögmáli Kelvin-Stokes til að fá það form sem birtist í jöfnum Maxwells:
Undertale
thumb|292x292dp|Opinber Merki um leikinn. Undertale er tölvuleikur þróað sjálfstætt af Toby Fox fyrir Microsoft Windows og OS X. Undertale var fyrsta tilkynnti í miðju 2013 og út á September 15, 2015.
Toby Fox hefur þróað leikinn alveg sjálfstætt, þar á meðal hvernig á að skrifa og tónskáld tónlistina, með list bæta búið með öðrum listamenn. Leikurinn var innblásin af Mother, röð af RPG Mario & Luigi röð af leikjum kúlu helvíti Touhou Project og gamanleikur sýna breska Mr. Bean. Undertale hafði upphaflega ætlaði að síðustu tvær klukkustundir og áætlað var að ráðast á miðjan 2014, en þróun hennar var frestað í meira en þrjú ár.
Samsæri
Undertale byrjar að segja um fortíðina, þar sem skrímsli og menn bjuggu á jörðinni. Eftir stríð, skrímsli voru sigraðir og lokað undir fjallinu. Leikurinn, þá aftur til staðar og mun leggja áherslu á sögu barn sem féll í fjallinu þar sem skrímsli nú lifandi.
Fokker F50
thumb|right|Fokker F50-vél [[Flugfélag Íslands|Flugfélags Íslands á Reykjavíkurflugvelli.]] Fokker F50 er skrúfuþota frá hollenska flugvélaframleiðandanum Fokker. Hún er knúin tveimur 1864 kílóvatta Pratt & Whitney Canada skrúfuhverfihreyflum. Flugvélin var hönnuð sem arftaki hinnar vinsælu Fokker F27 Friendship. Framleiðsla hófst 1987 og lauk 1996 þegar fyrirtækið var gert upp. Flugleiðir tóku þessa gerð vélar í notkun árið 1992.
TISA
TISA (ensk skammstöfun: Trade in Services Agreement = Samningur um þjónustuviðskipti) er samningur sem lýtur að þjónustuviðskiptum að tilhlutan Bandaríkjamanna og er enn er á umræðustigi. Auk þeirra koma eftirfarandi lönd að samningnum: Ástralía, Chile, ESB (28 ríki), Hong Kong, Ísland, Ísrael, Japan, Kanada, Kostaríka, Kólumbía, Liechtenstein, Mexíkó, Nýja-Sjáland, Noregur, Pakistan, Panama, Paraguay, Suður-Kórea, Sviss, Taiwan, Tyrkland. Stefnt er að því að fleiri ríki geti gerst aðilar að TISA samningnum á síðari stigum. Þá hafa Kína og Úrúgvæ óskað eftir aðild að viðræðunum.
Samningurinn hefur verið umdeildur af mörgum, sérstaklega eftir að Wikileaks birti skjöl sem opinbera leyndarhyggju við samningsgerðina.
Ljóslestur
Ljóslestur (eða ljóskennsl) er tækni sem notuð er til að færa ritað mál af pappír yfir á stafrænt form (e. Optical Character Recognition, OCR).
Fyrst er blaðið skannað og fæst þá stafræn útgáfa af því. Að því loknu er hægt að ljóslesa textann, sérútbúið forrit skoðar myndina og greinir mynstur sem það telur vera bókstafi. Forritið skrifar textann svo í skrá eftir óskum notandans.
Gæði
Ljóslestur hefur náð góðum árangri með prentaðan texta en á talsvert í land með að geta gert handskrifuðum texta góð skil.
Góður árangur er talinn vera 99% nákvæmni. Það þýðir að einungis einn af hverjum hundrað bókstöfum sé rangur. Þetta þýðir þó að talsvert af villum er í stafræna textanum. Íslenskir textar sem eru ljóslesnir lenda oft í því að forritin rugli stundum saman ö og ð, þ og p skiptast á sætum og fleira.
Oft eru búnar til þjálfunarskrár fyrir forritin. Þá er farið handvirkt í gegnum nokkrar blaðsíður og forritið tilgreinir hvaða stafir það er ekki 100% öruggt á og biður notandann að staðfesta réttan staf. Þrátt fyrir þjálfunarskrárnar næst aldrei meira en 99% öryggi nema textinn sé þeim mun einfaldari og geysivel varðveittur á pappírnum.
Gæði ljóslesturs fara jafnt eftir gæðum ritsins sem skannað er, gæðum skönnuðu myndarinnar, forriti sem notað er og þjálfunarskrám.
Forrit
Eitt forrit hefur yfirburðastöðu á markaðnum, ABBYY FineReader sem er ættað frá Rússlandi.
Tesseract er helsta fría forritið sem er notað til að ljóslesa íslenskan texta, en gæði þess eru þó minni en með Abby FineReader.
Ljóslestur á Íslandi
Íslandspóstur notar ljóslestur til að flokka bréfapóst sem er með prentaða utanáskrift eftir póstnúmerum. Vélin sem notuð er við flokkunina getur þó ekki lesið allar leturgerðir eða feitletur svo eitthvað sé nefnt.
Landsbókasafn Íslands-Háskólabókasafn er einnig einn stærsti íslenski aðilinn sem notar ljóslestur. Það notar hann einkum til að gera blöð og tímarit leitarhæf á Tímarit.is.
Ljóslestur erlendis
Í dag er ljóslestur í gríðarlegri notkun um allan heim, einkum í fjármáladeildum fyrirtækja þar sem reikningar eru ljóslesnir og geymdir í stafrænu formi.
Tengt efni
Distributed Proofreaders nýtir sér ljóslestur í vinnu sinni við að koma bókum og ritum á stafrænt form fyrir Project Gutenberg. Þar sem nákvæmnin verður sjaldnast meiri en 99% sjá notendur Distributed Proofreaders um prófarkalestur á textanum svo hann verði boðlegur til birtingar.
Bill Richardson
thumb|Bill Richardson William Blaine „Bill“ Richardson III (f. 15. nóvember 1947) er bandarískur stjórnmálamaður, fæddur í Pasadena í Kaliforníufylki. Hann er fyrrverandi fylkisstjóri í New Mexico fylki. Hann sóttist eftir tilnefningu Demókrata sem forsetaframbjóðandi í forsetakosningunum árið 2008 en hætti kosningabáráttu sinni eftir slæmt gengi í forkosningum í Iowa og New Hampshire
Fjallasnjáldra
Fjallasnjáldra (fræðiheiti: Sorex alpinus) er tegund snjáldra.
Sasa nipponica
Sasa nipponica er lágvaxin bambustegund (30 til 100 sm), ættuð frá mið og suður Japan. Hún var fyrst nefnd af Tomitaro Makino og fékk sitt núverandi nafn af Tomitaro Makino og Keita Shibata.
Lómagnúpur
Lómagnúpur er 767 m hátt fjall á Skeiðarársandi. Lómagnúpur er eitt hæsta standberg á Íslandi (671 m). .
Jarðfræði
Eins og mörg fjallshlíð á svæðinni á milli Kirkjubæjarklausturs og Skeiðarársands, hefur núpurinn áður fyrr verið hornbjarg. Lengi hefur hann skagað fram í sjó og mótast af afli haföldunnar og landrisi. Fjörður mikill hefur í þann tíð gengið inn í landið, þar sem Skeiðarársandur er núna. Samt er nú langt síðan árnar á sandinum hafa fyllt upp þennan fjörð og raunar miklu meir en það - ekki síst í mörgum jökulhlaupum.
Lómagnúpur er úr móbergi, seti og grágrýti. Að meginhluta til er Lómagnúpur byggður upp af móbergi, tvær áberandi syrpur af kubbabergi og stuðludu basalti blasa þó við í hamrahlíðum fjallsins. Á jökulskeiðum ísaldar hefur móbergið myndast og jarðlögin í höfðanum í heild hlaðist upp á um einni milljón ára.
Tvö þekkt berghlaup hafa fallið úr honum, eitt af þeim á árinu 1789. Skriðan kom niður í jarðskjálfta í júli 1789. Hún fell úr 600 métra hæð niður á sandinn or nær fast að þjóðvegi, hún kallast Hlaup og verður því stórgrýttari sem nær dregur fjallinu.
Uppganga
Að austan, upp Hvirfildal, er auðveldasta leiðin.
Útsýni af fjallinu er mikið, þar sér maður yfir Skeiðarársand til Öræfajökulls og líka er hægt að sjá inn á Vatnajökul alla leið til Grímsvatna.
Lómagnúpur í bókmenntum
Gnúpurinn er líka frægur vegna hlutverk hans í Njálu. Þar segir Flosi: "Mig dreymdi (... ...) að ég þóttist vera að Lógmagnúpi og ganga út og sjá upp til gnúpsins, og opnaðist hann. Og gekk maður út úr gnúpinum (...) og hafði járnstaf í hendi. Hann fór kallandi og kallaði á menn mína, suma fyrr og suma síðar, og nefndi á nafn." Útkoman er þekkt.
Svo lýkur Jón Helgason kvæði Áföngum við Lómagnúp með þessari vísu: thumbnail|600px|right|Skeiðarársandur og Lómagnúpur
Nóbelsverðlaunin
thumb|right|Afhending friðarverðlauna Nóbels 1963. Nóbelsverðlaunin eru veitt árlega til einstaklinga eða samtaka sem hafa veitt framúrskarandi framlög til samfélagsins, hvort sem er í gegnum rannsóknir, listsköpun eða öðru. Litið er á þessi verðlaun sem æðstu viðurkenningu sem fólk getur fengið fyrir framlög til mannkynsins.
Verðlaunin voru sett á fót sem hinsta ósk hins sænska Alfred Nobels (1833-1896), sem fann upp dýnamítið. Hann var hneykslaður á því hvernig uppfinning hans var notuð til illra verka og vildi að verðlaunin færu til þeirra sem gerðu heiminn að betri stað til að lifa í.
Fyrstu verðlaunin voru afhent við athöfn árið 1901, í gamla konunglega músíkskólanum í Stokkhólmi og voru veitt í greinunum bókmenntir, eðlisfræði, efnafræði og læknisfræði.
Verðlaunin eru afhent 10. desember (dagurinn sem Nobel dó) hvers árs en oftast er tilkynnt hverjir verðlaunahafarnir eru í október.
Í dag eru veitt verðlaun í eftirfarandi flokkum:
Nes (Grunnavík)
Nes er eyðibýli í Grunnavík á Jökulfjörðum. Á jörðinni er steinhús byggt um 1930. Nes og nærliggjandi jörð Naust var talið 16 hundruð að fornu mati. Nes og Naust eru kallaðar Nesjarðir. Næsta jörð við Nes að suðaustan er Sútarabúðir.
Mýrakrækja
Mýrakrækja (fræðiheiti: Scorpidium revolvens) er mosategund af rytjamosaætt. Mýrakrækja vex á Íslandi í mýrum, votlendi og tjörnum.
Xian
alt=Landakort sem sýnir legu Xian borg í Shaanxi héraði í norðvesturhluta Kína.|thumb|Kort af legu Xian borg í Shaanxi héraði í norðvesturhluta Kína.
Xian (eða Xi'an eða Sian) (kínverska: 西安; rómönskun: Xī'ān) er höfuðborg Shaanxi héraðs í norðvesturhluta Alþýðulýðveldisins Kína. Borgin er í suður-miðhluta héraðsins, við suðurmörk hinnar skjólsælu Guanzhong hásléttu. Borgin er byggð á lágsléttum í frjósömum dal við suðurbakka Wei-fljótsins, skammt vestan ármótanna við Gulafljót. Xian („Vestur friður“) er afar mikilvæg í sögu Kína, bæði sem höfuðborg nokkurra fornra ríkja og sem markaðs- og viðskiptamiðstöð. Hún var austurendi Silkivegarins, hinnar fornu verslunarleiðar sem tengdi Kína við Miðjarðarhafið. Árið 2020 þegar síðasta manntal Kína var framkvæmt bjuggu í borgkjarna Xian 10.258.464 manna, en á stórborgarsvæðinu undir lögsögu borgarinnar voru íbúar 12.952.907.
Með byggð allt til nýsteinaldar er Xian ein af elstu borgum Kína. Hún er elsta höfuðborg héraðsins og ein af fjórum stóru fornu höfuðborgunum í kínverskri sögu. Stöðu sinni hélt borgin undir nokkrum af mikilvægustu valdaættum í sögu Kínverja, þar á meðal Vestur Zhou, Qinveldisins, Vesturhluta Hanveldsins, Suiveldisins, og loks Tangveldisins. Eftir fall Tangveldisins hnignaði borgin þótt hún héldi stöðu sinni sem borg viðskipta í Mið-Asíu. Á valdatíma Mingveldisins (1368–1644) fékk borgin núverandi heiti, Xian (sem þýðir „Vestur friður“). Borgin náði sér fyrst á strik aftur á 20. öld. thumb|alt=Mynd sem sýnir hinn 11 km langa borgarmúr með 4 hliðum í miðborg Xian sem byggður var af Hongwu 1. keisara Mingveldisins á 14. öld.|11 km langur borgarmúr í miðborg Xian var byggður af Hongwu 1. keisara [[Mingveldið|Mingveldisins á 14. öld.]] thumb|alt=Mynd sem sýnir bjölluturninn í Xian borg, sem byggður var árið 1384 á tímum Mingveldisins.|Bjölluturninn í Xian borg, byggður árið 1384 á tímum [[Mingveldið|Mingveldisins]] thumb|alt=Mynd sem sýnir hinn fræga „Leirher“, sem fylgdi fyrsta keisara Kína, Qin Shi Huang, í grafhýsi hans sem staðsett er rétt austan við Xian.|Hinn fræga [[Leirherinn|„Leirher“, sem fylgdi 1. keisara Kína, Qin Shi Huang, í grafhýsi hans rétt austan við Xian.]] thumb|alt=Mynd sem sýnir skrautritara í Xian borg munda pensilinn.|Skrautritari í Xian borg mundar pensilinn thumb|alt=Mynd sem sýnir farþegarmóttöku Xian Xianyang alþjóðaflugvallarins.|[[Xian Xianyang alþjóðaflugvöllurinn]]
Saga
Þéttbýlismyndun á sér langa sögu á því sem svæði sem Xian er í dag. Byggð frá nýsteinöld uppgötvaðist árið 1953 í austurjaðri borgarinnar. Þar eru minjar nokkurra vel skipulagðra steinsteyptra bygginga í þorpi sem fengið hefur nafnið Banpo. Þær eru taldar vera um 6.500 ára gamlar.
Xian varð menningarleg og pólitísk miðstöð Kína á 11. öld f.Kr. með stofnun Zhou veldisins. Höfuðborg þess var suðvestur af Xian nútímans í tveimur byggðunum, Fengjing og Haojing, sem saman voru þekktar sem Fenghao.
Þegar Qinveldið (221–206 f.Kr.) sameinaði loks Kína varð höfuðborg þess Xianyang, staðsett rétt norðvestur af Xian nútímans. Fyrsti keisari Kína, Qin Shi Huang, fyrirskipaði byggingu eigin grafhýsis og hins fræga leirhers rétt austan við Xian. Þar voru grafnar á áttunda þúsund leirstyttur í líkamsstærð, hermenn, hestar og vagnar, ætlaðar til verndar hin óttaslegna keisara eftir dauðann. Leirherinn er nú á Heimsminjaskrá UNESCO.
Árið 202 f.Kr. stofnaði Liu Bang, fyrsti keisari Hanveldsins (206 f.Kr. - 220 e.Kr.), höfuðborgina Chang'an handan árinnar frá rústum höfuðborgar Qinveldisins. Chang'an borg var ein af stærstu borgum fornaldar. Tveimur öldum síðar var höfuðborgin flutt til þess sem nú er Henan hérað.
Í nokkrar aldir, á miklum óróatíma kínverskrar sögu, dalaði vægi Chang’an borgar, en hún þjónaði þó stuttlega (311–316 e.Kr.) sem höfuðborg Jinveldisins (266–420). Um tíma var Chang’an höfuðborg nokkurra smáríkja og Norður Wei ættarveldisins (534–535). Þá varð Chang’an að höfuðborg Sui veldisins (581–618).
Sem höfuðborg Tangveldisins (618–907) var Chang’an borg stækkuð verulega og varð ein glæsilegasta borg heims. Eftir fall Tangveldisins og þess óróa sem fylgdi í kjölfarið, hélt borgin stöðu sinni sem borg viðskipta í Mið-Asíu.
Nýtt nafn á borginni, Xian („Vestur friður“), sem tekið var upp árið 1369 eftir að Mingveldið (1368–1644) var stofnað (en hafði flutt höfuðstaðinn til Nanjing borgar).
Upp úr 1920 varð Xian borgin mikilvæg miðstöð hugmyndafræði kommúnisma innfluttum frá Sovétríkjunum.
Atvinnuvegir
Xian er staðsett í frjósömu dal Wei-fljótsins og í nágrenni við skjólsæla Guanzhong-sléttuna þar sem hveiti, bómull og te er ræktað. Borg er miðstöð þessa mikilvæga búskaparsvæðis.
Upp úr upp úr miðjum fimmta áratug síðustu aldar lögðu kínversk stjórnvöld mikla fjármuni til iðnaðaruppbyggingar Xian og síðan þá hefur borgin verið ein af helstu iðnborgum landsins. Þróuð hefur verið málmvinnsla, efnavinnsla, byggingartækni og vinnsla á unnum matvörum. Síðari þróun hefur beinst að uppbyggingu iðnaðar með vefnaðarvöru, raftækja og rafeindatækni. Þá hefur í borginni verið byggð rannsóknaraðstaða og framleiðsla fyrir geimiðnað Kína.
Vegna margra sögulegra minja borgarinnar og fornra rústa og grafhvelfinga í nágrenninu hefur ferðaþjónusta orðið mjög mikilvægur þáttur í borgarhagkerfinu, enda Xian einn vinsælasti ferðamannastaður Kína.
Samgöngur
Staðsetning Xian í miðhluta landsins hefur gert borgina að miðstöð járnbrauta- og þjóðvega. Austur-vestur Longhai járnbrautarlínan, sem liggur í gegnum borgina, nær frá Bóhaíhafi og Gulahafi meðfram ströndinni til Gansu, Xinjiang og landa Mið-Asíu í vestri. Nýja Xian Norður járnbrautarstöðin, sem er rétt fyrir norðan borgina þjónustar háhraðalestir sem fara á allt að 350 km/klst. hraða milli Xian og Zhengzhou í Henan.
Þétt þjóðveganet tengir Xian við aðrar borgir innan Shaanxi, sem og borgir í nálægum héruðum, og hraðbrautir tengja Xian við aðrar stórborgir á svæðinu.
Xian Xianyang alþjóðaflugvöllurinn, norðvestur af Xian, þjónustar flestar meginborgir Kína auk fjölda erlendra áfangastaða.
Háskólar og vísindi
Xian er mikilvæg háskóla- og vísindaborg í Kína, sérstaklega á sviði náms og rannsókna í raunvísindum. Alls eru meira en 30 háskólar og framhaldsskólar í og við borgina. Þekktasti skólinn er Xian Jiaotong háskólinn, Norðvestur-fjöltækniháskólinn, Tækniháskóli Xian, Læknaskóli borgarinnar, Xian háskólinn í byggingarlist og tækni, og Xidian háskólinn (rafeinda- og upplýsingatækni).
Brimbrettabrun
thumb|Maður í [[blautbúningur|blautbúningi á brimbretti]]
Brimbrettabrun er vatnaíþrótt þar sem brettarinn (sá sem er á brimbretti) ríður á hreyfandi öldu sem er að fara í átt að ströndinni. Öldur sem henta brimbrettabruni eru oftast í sjónum en er stundum að finna í ám og vötnum. Stundum er líka farið á brimbretti í svokölluðum öldulaugum.
Í nokkrar aldir var brimbrettabrun lykilatriði í pólýnesískri menningu. Hugsanlegt er að Evrópumenn hafi fyrst komist að íþróttinni árið 1767 á Tahítí þegar enski sæfarinn Samuel Wallis heimsótti eyjuna ásamt áhöfninni sinni í júní það ár. Annar möguleiki er sá að Joseph Banks grasafræðingur hafi komist að brimbrettabruni þegar hann lenti á Tahítí þann 10. apríl 1769 með James Cook á skipinu HMS Endeavour. James King liðsforingi var sá fyrsti sem skrifaði um íþróttina brimbrettabrun á Hawaii þegar hann lauk æviminningum James Cook skipstjóra eftir að Cook dó árið 1779.
Þegar Mark Twain heimsótti Hawaii árið 1866 skrifaði hann:
"Á einhverjum stað rákumst við á stóran hóp nakinna frumbyggja, af báðum kynjum og misgamlir, að skemmta sér með þeirri þjóðlegu dægrastyttingu sem er brimbað."
Skordýr
Skordýr (fræðiheiti: Insecta) eru liðdýr í undirfylkingu sexfætla. Skordýr eru fjölbreyttasti flokkur dýra jarðarinnar með yfir 1.000.000 þekktar tegundir, fleiri en allir aðrir hópar dýra samanlagt. Þau vísindi að rannsaka skordýr kallast skordýrafræði. Fyrstu skordýrin koma fram á svokölluðu Devon-tímabili fyrir um 400 milljónum ára. Þar sem jörðin er 4,5 milljarða að aldri hafa skordýr aðeins verið til staðar á innan við tíunda hluta sögu jarðar. Fyrstu skordýrin voru ófleyg og um tugi milljóna ára voru aðeins til ófleyg skordýr. Fleygu skordýrin koma fram einu jarðsögulegu tímabili seinna, á svokölluðu steinkola-skeiði. Skordýr eru fjölbreyttasti flokkur dýra jarðarinnar með yfir milljón þekktar tegundir, fleiri en allir aðrir hópar dýra samanlagt. Samanlagður fjöldi skordýrategunda (lifandi og útdauðra) er áætlaður milli sex og tíu milljónir, sem gæti verið allt að 90% allra dýrategunda sem lifað hafa á jörðinni. Skordýr er að finna í nánast hvaða umhverfi sem er, en þó eru þau fá í hafinu—þar eru önnur liðdýr algengari, þ.e. krabbadýr.
Uppbygging
left|300px|thumb|[[Líffærafræði|Uppbygging skordýra
A: Höfuð B: Frambolur C: Afturbolur
1. fálmari; 2. depilauga (neðra); 3. depilauga (efra); 4. samsett auga; 5. heilataugahnoða; 6. framliður frambols; 7. bakæð; 8. loftæðar (andop); 9. milliliður frambols; 10. afturliður frambols; 11. framvængur; 12. afturvængur; 13. miðgörn (magi); 14. baklæg æð (aorta); 15. eggjastokkur; 16. víðgirni (þarmar, endaþarmur og endaþarmsop); 17. endaþarmsop; 18. leggöng; 19. kviðhnoðu; 20. þveitispíplur; 21. ristarþófar; 22. klær; 23. ristarliður; 24. langliður; 25. femur; 26. lærleggur; 27. framgörn; 28. framtaugahnoða; 29. stofnliður; 30. munnvatnskirtill; 31. undirvélindahnoðu; 32. bitkjálkar ]] Líkami skordýra er liðskiptur með ytri stoðgrind, sem er að mestu úr kítíni. Líkaminn skiptist í þrjá hluta, höfuð, frambol og afturbol. Á höfðinu eru tveir fálmarar og par af samsettum augum auk einfaldari depilaugna. Skordýr hafa ekki lungu heldur loftop sem dreifa súrefni í æðar þeirra