cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vísindabyltingin
Árið 1939 setti heimspekingurinn og sagnfræðingurinn Alexandre Koyré fram hugtakið „vísindabyltingin“ til að lýsa þessu mikilvæga tímabili mannkynssögunnar. Með þessu heiti er lögð áhersla á þá miklu og öru þróun raunvísinda sem átti sér stað.
Mikilvægi byltingarinnar
Vísindi miðalda voru mikilvægur grundvöllur nútímavísinda. Marxíski sagnfræðingurinn og vísindamaðurinn JD Bernal hélt því fram að „Endurreisnin leiddi til vísindabyltingar sem gerði fræðimönnum kleift að líta á heiminn í öðru ljósi. Trúarbrögð, hjátrú og ótti fengu að víkja fyrir rökfræðilegri þekkingu“. James Hannam viðurkennir að þrátt fyrir að flestir sagnfræðingar telji eitthvað byltingarkennd hafi átt sér stað á þessum tíma, þá sé hugtakið „vísindabylting“ of djúpt í árinni tekið og í raun eitt af þeim skaðvænlegu sögulegu hugtökum sem notuð séu án þess að það útskýri í raun og veru neitt. Unnt væri að kalla hvaða öld sem er frá þeirri tólftu til þeirrar tuttugustu byltingu í vísindum og að hugtakið geri í raun ekkert annað en renna styrkari stoðum undir þá rangtúlkun að ekkert markvert hafi átt sér stað fyrir daga Kóperníkusar í heimi vísindanna. Þrátt fyrir nokkuð ólík sjónarmið gagnvart sumum trúarskoðunum, héldust hinsvegar margir nafntogaðir vísindamenn vísindabyltingarinnar guðræknir um alla sína tíð. Þar á meðal voru Nikulás Kópernikus, Tycho Brahe, Johannes Kepler, Galileo Galilei, René Descartes, Isaac Newton og Gottfried Leibniz.
Á tímum vísindabyltingarinnar varð grundvallarbreyting á vinnubrögðum og vísindalegri hugmyndafræði margra fræðigreina, þar á meðal í stærðfræði, eðlisfræði, stjörnufræði og líffræði. Vísindabyltingin leiddi beint til stofnunnar nokkurra nútíma vísindagreina. Joseph Ben-David skrifaði árið 1984: Aldrei nokkurn tímann hafði áður átt sér stað eins hröð uppsöfnun þekkingar og átti sér stað á 18. öld. Þessi nýja tegund vísindalegrar athafnasemi kom þó aðeins fram í fáeinum löndum í Vestur-Evrópu og var einskorðuð við það litla svæði næstu tvöhundruð árin. (Frá 20. öld hefur vísindaleg þekking hins vegar samlagast um allan heim).
Margir fræðimenn halda því fram að vísindabyltingin hafi ollið grundvallarbreytingu á heimsmynd manna, viðhorfi þeirra til vísindarannsókna og telja vísindabyltinguna þannig marka upphaf nútímavísinda.
Aðrir fræðimenn kjósa að taka ekki eins djúpt í árinni en álíta vísindabyltinguna engu að síður sem grundvallarbreytingu á hugsunarhætti manna. Þá hafa einnig komið fram fræðimenn sem hafna alfarið því að einhvers konar vísindabylting hafi átt sér stað. Félagsfræðingurinn og sagnfræðingurinn Stephen Shaphin heldur því fram í bók sinni, Vísindabyltingin, að ekkert slíkt fyrirbæri hafi átt sér stað. Hann tekur þó fram að þótt margir takast á um réttmæti og raunverulega þýðingu hugtaksins sé það mikilvægt engu að síður til að túlka umfangsmiklar breytingar í heimi vísinda.
Sumir fræðimenn halda fram þeirri skoðun að engin vísindabylting hafi orðið, í þeirri merkingu að um ákveðið tímabil hafi verið að ræða, heldur hafi þróun vísinda verið samfelld. Enn fremur telja sumir að vísindabyltingin, eins og hún er oftast skilgreind, miðist um of af því sem geriðst í Evrópu en horfi fram hjá þróun í vísindum í öðrum heimsálfum, þar á meðal í Indlandi og Kína.
Markverðir atburðir tengdir vísindum á tímabilinu
Helstu hugmyndir og merkir vísindamenn sem komu fram á sjónarsviðið á 16. og 17. öld:
Tenglar
Révolution copernicienne
Betanía
Betanía er íslenskt kvenmannsnafn.
1957
Árið 1957 (MCMLVII í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu almennt ár sem byrjaði á þriðjudegi.
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Andrea Eyland
Andrea Eyland (f. 24. október 1980) er kvikmyndagerðarkona í Reykjavík.
Vindar og breytingar
Vindar og Breytingar er fyrsta breiðskífa íslensku rokksveitarinnar Sign og kom hún út árið 2001. Platan var tekin upp í Rabbeyroad, hljóðveri í eigu Rafns Jónssonar föður tveggja meðlima Sign þeirra Ragnars Zolberg og Egils.
Uppþvottavél
thumb|250px|Opin uppþvottavél. Uppþvottavél er heimilistæki notað til að vaska upp diska og eldhúsáhöld. Þær eru notuð á heimilum og á veitingahúsum. Uppþvottavél notar heitt vatn og þvottaefni til að fjarlægja óhreinindi í staðinn fyrir að skrúbba. Margar uppþvottavélar geta líka þurrkað upp með hitarist. Stundum er nauðsynlegt að setja salt í vélina með þvottefninu.
Josephine Cochrane fann upp nútímauppþvottavélina árið 1886. Hún var knúin með höndunum. Cochrane var rík og vaskaði aldrei upp en hún fann upp uppþvottavélina af því að þjónar hennar brutu oft diskana.
Muggur (nafn)
Muggur er íslenskt karlmannsnafn.
Rauðvik
thumb|250 px|Rauðvik þegar hlutur fjarlægist athuganda og [[blávik þegar hlutur nálgast athuganda.]]
Rauðvik á við dopplerhrif ljóss þegar bylgjulengdin eykst (þ.e. ljósið virðist rauðara) vegna þess að ljósgjafinn fjarlægist athugandann. Í stjörnufræði má greina rauðvik fjarlægra geimfyrirbæra með því að bera litróf þeirra sama við litróf á jörðu, en rauðvik virðist aukast með fjarlægð geimfyrirbæris. Rauðvik geimfyrirbæra er skýrt með því að þau fjarlægjast hvert annað með hraða, sem vex með fjarlægðinni. Rauðvik fjarlægra vetrarbrauta er talið stafa af útþenslu alheims allt frá dögum miklahvells. Rauðvik getur einnig orðið á ljósi sem fer um þyngdarsvið massamikis geimfyrirbæri, t.d. svarthols. Rauðvik er andstæða bláviks.
Svartfugl (skáldsaga)
Svartfugl er söguleg skáldsaga eftir Gunnar Gunnarsson, rithöfund, sem kom út á dönsku 1929 í Kaupmannahöfn. Hún kom út 1938 í íslenskri þýðingu Magnúsar Ásgeirssonar, en 1971 kom út íslensk þýðing höfundar. Verkið var einnig þýtt á hollensku, þýsku, sænsku og ítölsku. Verkið hlaut nær eingöngu jákvæða gagnrýni í Danmörku.
Sögusviðið er Ísland við upphaf 19. aldar og byggir sagan á einu frægasta morðmáli Íslandssögunar, morðunum á Sjöundá. Sagan er sögð frá sjónarhóli Eyjólfs kapelláns, eins af aðalpersónum sögunnar.
Stanley Cavell
Stanley Louis Cavell (fæddur 1. september 1926; d. 19. juni 2018) var bandarískur heimspekingur. Hann er „Walter M. Cabot“-prófessor emeritus í fagurfræði á Harvard-háskóla.
Æviágrip
Cavell fæddist í Atlanta í Georgíu í Bandaríkjunum. Foreldrar Cavells voru gyðingar.
Heimspeki
Cavell hlaut þjálfun í rökgreiningarheimspeki en á oft í orðræðu við heimspekinga meginlandshefðarinnar. Hann er þekktur fyrir að fjalla um heimspeki í sambandi við kvikmyndir og bókmenntir.
Cavell hefur ritað margt um heimspeki Ludwigs Wittgenstein, J.L. Austin, Martins Heidegger, Henrys Thoreau og Ralphs Waldos Emerson.
Henry Hudson
thumb|right|Last voyage of Henry Hudson eftir [[John Collier (1850-1934).]] Henry Hudson (12. september 1571-1580 - 1611) var enskur landkönnuður. Hann fæddist í London og talið er að hann hafi unnið sig upp í stöðu skipstjóra en lítið er vitað um ævi hans til ársins 1607 þegar hann var ráðinn af Moskvufélaginu í Englandi til að finna norðausturleiðina til Kína. Hann sigldi í norður allt að 577 sjómílur sunnan við norðurpólinn þar sem hann sneri við og hélt aftur heim. Sumir telja að hann hafi uppgötvað Jan Mayen en engar heimildir eru til sem benda til þess. 1608 fór hann í aðra ferð og reyndi að sigla norður fyrir Rússland. Hann náði til Novaja Semlja en neyddist til að snúa við.
Fyrir Hollenska Austur-Indíafélagið
Árið 1609 var Hudson ráðinn af Hollenska Austur-Indíafélaginu til að finna austurleið til Asíu á skipi félagsins Halve Maen. Í þetta sinn varð hann að snúa við vegna hafíss áður en hann komst til Novaja Semlja. Hann hafði heyrt orðróm um siglingaleið í gegnum meginland Norður-Ameríku frá Jamestown og John Smith og ákvað því að freista þess að finna suðvesturleið. Hann náði Nýfundnalandi í byrjun júlí og kannaði meðal annars Chesapeake-flóa og Delaware-flóa á austurströndinni í leit að siglingaleið til Kyrrahafsins. Þá sigldi hann inn í flóann þar sem nú er höfnin í New York og sigldi upp Hudsonfljót inn í landið allt að Albany þar sem áin mjókkar. Á leiðinni verslaði hann við innfædda og átti þannig upphafið að hinni blómlegu skinnaverslun milli Hollendinga og indíána þar sem Nýja Amsterdam var síðar stofnuð.
Fyrir Breska Austur-Indíafélagið
1610 fékk Hudson fjármagn frá Virginíufélaginu og Breska Austur-Indíafélaginu til að leggja upp í nýja ferð á skipinu Discovery til að leita að norðvesturleið til Kína. Í þetta skipti sigldi hann norðar og kom til Íslands 11. maí og suðurodda Grænlands 4. júní. 25. júní kom skipið í Hudsonsund við norðurodda Labrador og 2. ágúst komu þeir í Hudsonflóa. Þar festist skipið í ís og áhöfnin bjó um sig í landi. Þegar ísa leysti um vorið hugðist Hudson halda áfram landkönnun en áhöfnin vildi snúa heim. Þetta leiddi til uppreisnar sem lyktaði með því að Hudson var, ásamt syni sínum og sjö öðrum, skilinn eftir á opnum báti á Hudsonflóa. Ekkert spurðist til þeirra eftir það.
Betsý
Betsý er íslenskt kvenmannsnafn.
María Lea Ævarsdóttir
María Lea Ævarsdóttir (f. 28. október 1981) er kvikmynda- og sjónvarpsefnisframleiðandi í Reykjavík.
Heimild
https://klapptre.is/2020/10/14/rvk-feminist-film-festival-2021-ahersla-a-kvikmyndagerd-hinsegin-folks/
Muni
Muni er íslenskt karlmannsnafn.
Bettý
Bettý er íslenskt kvenmannsnafn.
My Sister's Keeper (kvikmynd)
My Sister's Keeper er bandarísk kvikmynd frá árinu 2009 sem leikstýrð er af Nick Cassavetes og fara Cameron Diaz, Abigail Breslin, Sovia Vassileva, og Alec Baldwin með aðalhlutverk í myndinni sem byggð er á samnefndri bók eftir Jodi Picoult. Myndin, sem frumsýnd var þann 8. júlí 2009 á Íslandi, segir sögu ungrar stúlku sem fer í mál við foreldra sína svo hún geti sjálf tekið ákvörðun um hvort hún eigi að gefa nýra til að bjarga lífi eldri systur sinnar.
Omanori
Upphaflega voru þessir verndargripir úr pappír eða viði en nútímaútgáfur eru gjarnan litlir hlutir sem eru með umslagi úr efni og geta verið í þeim bæn eða trúarsetningar. Omamori eru seldir við helgistaði og á ferðamannastöðum er litið á kaup þeirra  sem framlag  og stuðning við helgistaðinn. Gestir kaupa þá gjarnan manori til gjafa til að óska viðtakanda velfarnaðar.
Rúnakvæði
Rúnakvæði eru þrjú kvæði frá miðöldum þar sem nöfn rúnatáknanna eru, engilsaxneskt, norskt og íslenskt.
Íslenska og norska rúnakvæðið fjalla um hin 16 tákn yngri rúnaraðarinnar, engilsaxneska rúnakvæðið fjallar um 26 tákn úr hinni svo nefndu engilfrísísku rúnaröð. Engilsaxneska kvæðið er talið vera frá lokum tíundu aldar en kann að vera eldra. Norska kvæðið er sennilega frá lokum tólftu aldar og það íslenska frá fimmtándu öld. Það íslenska er oft nefnt Þrídeilur af því að þrjú vísuorð eru höfð um hverja rún. Öll eru kvæðin ólík en svipa þó til hvers annars. Í kvæðunum eru bæði heiðnar og kristnar kenningar. Fyrir utan þessi þrjú kvæði er rúnalisti í 9. aldar handrit sem nefnt er Abecedarium Nordmannicum.
Óvíst er um hlutverk rúnakvæðanna, hugsanlegt er að þær hafi verið rímaðar minnisgreinar yfir röð rúnatáknanna, snauðar að djúphygli eða merkingu. En þau gætu allt eins búið yfir fornri merkingu þó að erfitt sé að ráða í hana nú á dögum. Hugsanlega hafa þau átt að hjálpa við að hugfesta ákveðna merkingu þegar unnið var að göldrum; þau gætu einnig falið í sér dulmál um launhelgar einstakra rúna.
Íslenska rúnakvæðið
thumb|300px|Yngri rúnaröðin Íslenska rúnakvæðið er yngst af þeim rúnakvæðum sem varðveist hafa og er sennilega samið með hliðsjón af eldri kvæðum til dæmis því sem nefnt er norska rúnakvæðið. Íslenska rúnakvæðið til í þremur handritum, öll á Arnamagnæanske Institut í Kaupmannahöfn. Það elsta er AM 687, frá því um það bil ár 1500, þar eru rúnirnar letraðar í upphafi hverrar vísu en ekki nöfnin. AM 461, frá 16. öld, þar eru nöfn rúnanna en ekki þær sjálfar. Það yngsta er AM 413, afrit af handriti frá 16. öld í Runologia Jóns Ólafssonar frá Grunnavík (1732-52). Íslenska rúnakvæðið er samið í bragarhætti þeim er nefndur er ljóðaháttur.
Norska rúnakvæðið
Norska rúnakvæðið var fyrst prentað og þá með rúnatáknunum í Danica Literatura Antiquissima sem saman var tekið af Olaus Wormius og gefið út 1636. Það var afritað af handriti frá 13. öld sem var á Háskólabókasafni Kaupmannahafnar en hvarf í brunanum 1728. Norska rúnakvæðið er samið í bragarhætti þeim sem nefndur er fornyrðislag. Hver braglína fornyrðislags hefur tvö ris en breytilegan fjölda áherslulausra atkvæða. Stuðlasetning tengir saman tvær og tvær línur en rím er ekkert.
Engilsaxneska rúnakvæðið
thumb|300px|Engilfrísíska eða engilsaxíska rúnaröðin Engilsaxneska rúnakvæðið var sennilega samið á 8. eða 9. öld og varðveittist í handriti frá 10. öld sem nefnt var Cottonian Otho B.x, 165a - 165b, en það hvarf í bruna ásamt mörgum öðrum handritum 1731. Það hafði áður verið prentað í riti George Hickes, Linguarum Veterum Septentrionalium Thesaurus, 1705. Allar seinni útgáfur kvæðisins eru gerðar eftir bók Hickes.
Abecedarium Nordmannicum
thumb|410px|Teikning Wilhelm Grimm af Abecedarium Nordmannicum Elsti listinn yfir rúnanöfn er svo nefnt Abecedarium Nordmannicum og er frá 9. öld. Það eru engar útskýringar á rúnunum eða rúnanöfnum einungis rúnatáknin og nöfnin skráð með latnesku letri. Rúnirnar eru flestar af gerð yngri rúnaraðarinnar en nokkrar engilfrísneskar. Textann var að finna í handritinu Codex Sangallensis 878 sem geymt er í klaustri í St. Gallen í Sviss, en sennilega kemur textinn upphaflega frá Fulda í Þýskalandi. Abecedarium Nordmannicum textinn eyðilagðist um miðja 19. öld af efnum sem áttu að vernda handritið. Þýski málfræðingurinn Wilhelm Grimm hafði teiknað textann 1828 og er þessi teikning eina heimildin sem síðan hefur verið notuð. Fyrirsögnin er ABECEDARIUM NORD en textinn eru þrjár raðir:
Úr þessu hefur verið ráðið:
Textinn er blanda af fornnorrænu, fornsaxnesku og fornþýsku og hefur sennilega haft danska fyrirmynd. Fyrir utan rúnanöfnin og rúnirnar er textinn hljóðlík orð sem sennilegast áttu að auðvelda að læra rúnaröðina utanað.
Egill Örn Rafnsson
Egill Örn Rafnsson er íslenskur trommuleikari sem spilar með hljómsveitinni Dimmu.
Egill ásamt bróður sínum Ragnari Sólberg stofnaði Sign árið 2000 en hann hætti í Sign árið 2009. Egill hefur spilað með ýmsu tónlistarfólki m.a. Woofer, Mugison, Grafík, Ladda, Noise, Buttercup, Bjartmari og Bergrisunum og LayLow. Egill bjó London frá 2010-2015 þar sem hann spilaði inn á plötur að atvinnu ásamt því að spila með hljómsveitunum Fears og Black Noise.
Í janúar 2019 gekk Egill til liðs við hljómsveitina Dimma (hljómsveit)
Egill er sonur trommuleikarans Rafns Jónssonar eða Rabba, sem gerði garðinn frægann með Grafík og Bítlavinafélaginu á níunda áratugnum.
Skotvopn
thumb|[[Hríðskotabyssan Heckler & Koch MP5A3]] thumb|[[Skammbyssa Glock 17]] Skotvopn er vopn sem skýtur einu eða fleiri skotum sem knúin eru áfram af gasi sem verður til við sprengingu drifefnis í skothylki, sem skorðar byssukúluna þar til hleypt er af. Í gamla daga var drifefnið yfirleitt svart púður, en nú til dags er yfirleitt notað reyklaust byssupúður, kordít o.fl. Loftbyssa notar samþjappað loft sem drifefni. Handskotvopn eru ekki þyngri en svo að einn fullorðinn maður getur haldið á þeim og hleypt af án stuðnings og þeim var fyrst beitt með markvissum hætti í hernaði á Endurreisnartímanum.
Hlaupvíð skotvopn
Fallbyssa er mjög hlaupvíð og langdræg og tilheyrir stórskotaliði, en fallbyssur voru einnig á orrustuskipum. Eru oftast á hjólum og hlaupið er með dempara til að draga úr bakslagi. Sumar fallbyssur eru á skriðbeltum með eigin drifbúnaði, líkt og skriðdreki. Skothornið er tiltölulega hátt, þ.a. skeytin fara í boga og falla af eigin þunga á skotmarkið. Sprengjuvarpa er mun hlaupþrengri og skammdrægari en er notuð með sama hætti og fallbyssa, þ.e. skeytin eru látin falla á skotmarkið. Þær eru oft ekki þyngri en svo að einn maður getur haldið á þeim.
Eindhoven
Eindhoven er stærsta borgin í héraðinu Norður-Brabant í Hollandi með 216 þúsund íbúa og er jafnframt fimmta stærsta borg Hollands. Eindhoven er mikil iðnaðarborg. Þar eru DAF-bílaverksmiðjurnar og Philips-iðnrisinn til húsa.
Lega og lýsing
Eindhoven liggur við ána Dommel í suðausturhluta Hollands, aðeins steinsnar fyrir norðan belgísku landamærin. Næstu borgir eru Tilburg til norðvesturs (35 km), Hertogenbosch til norðurs (35 km), Nijmegen til norðausturs (60 km) og Turnhout í Belgíu til suðvesturs (45 km).
Gagnrýnin kynþáttafræði
Gagnrýnin kynþáttafræði er fræðileg nálgun í félagsvísindum sem skoðar tengingu samfélags og menningu við flokkun kynþátta, laga og valds. Kenningin byrjaði sem fræðileg hreyfing innan bandarískra lagaskóla um miðjan og seinni hluta níunda áratugs síðusta aldar með því markmiði að endurskoða krítískar lagakenningar um kynþáttamál. Kenningin leggur áherslu á að hvít kynþáttahyggja sé til og leggur fram til sýnis vald sem hefur viðhaldist í gegnum tímans rás. Lög gegna sérstaklega miklu hlutverki í þessu ferli. Enn fremur heldur kenningin því fram að umbreyting á tengslum milli laga og kynþátta, auk kynþáttafrelsis, sé möguleg.
Eindhoven
Fáni og skjaldarmerki
Fáni Eindhoven sýnir fimm láréttar rendur, þrjár rauðar og tvær hvítar, ásamt tveimur lóðréttum röndum til vinstri, ein hvít og ein rauð. Láréttu rendurnar merkja bæina fimm sem sameinaðir voru í Eindhoven 1920, meðan lóðréttu rendurnar merkja borgina sjálfa. Fáninn var hannaður af arkítektinum Louis Kooken eftir sameiningu bæjanna. Skjaldarmerki borgarinnar er tvískipt. Til hægri er þrjú silfurhorn á rauðum grunni. Hornin eru merki Van Horne ættarinnar. Til vinstri er rautt ljón á silfurgrunni. Ljónið var merki hertoganna í Brabant. Efst er kóróna, sem stendur fyrir konungsríkið Holland. Elstu hlutar skjaldarmerkisins eru frá 1355 en núverandi merki var samþykkt 1923.
Gagnrýnin kynþáttafræði
Upphaf
Kenningin dregur innblástur frá krítískum kenningum sem er félagsfræðileg heimspekistefna sem leggur áherslu á hvernig félagsleg kerfi og viðhorf stuðla að ójöfnuði. Krítískir kenningasmiðir leggja einnig áherslu á að aðstoða hópa frekar en einstaklinga til að sporna gegn óréttlæti og krefjast breytinga. Það var í Harvard þar sem lögfræðikennarinn Derrick Bell, fyrsti fastráðni afríski-ameríski kennari skólans, kom gagnrýnin kynþáttafræði fram á sjónarsviðið. Bell gerði úttekt á því hvernig kynþáttafordómar birtust í litblindu stofnanalegu umhverfi sem starfaði svipað og bandaríska réttarkerfið. Bell sagði síðar að hann hafi orðið fyrir dulkóðuðum kynþáttafordómum í Harvard og leit hann á veru sína þar minna sem vísbendingu um framfarir í kynþáttamálum og meira sem sönnun um sýndarmennskustefnu Harvards í málefnum svartra.
Eindhoven
Orðsifjar
Óvíst er um tilurð heitisins. Sumir vilja meina að ein merkir endir og hoven bóndabær, þ.e. að upphaflega hafi verið bóndabýli á við endamörk Woensel, sem var fyrrum bær, en er nú horfinn. Allmargir bæir í Hollandi hafa endinguna –hoven.
Gagnrýnin kynþáttafræði
Upphaf
Lögfræði og kynþátta námskeið Bells voru afar vinsæl á meðal nemenda Harvards, sem og fræga málflutningsbókin hans Race, Racism and American Law, sem var gefin út árið 1973. Aðferðafræði Bells var óvenjuleg og gjarnan umdeild í bæði skrifum sínum og kennslu. Hann notaði kynþáttapólitík frekar en formlega uppbyggingu lagakenninga sem skipulagshugtak fræðirannsókna sinna. Þegar Bell yfirgaf Harvard árið 1980 til að verða deildarforseti lögfræðideildar háskólans í Oregon, skipulögðu nemendur mótmæli til að knýja stjórnendur Harvards til að ráða prófessor frá minnihlutahóp í hans stað. Þegar stjórnendur Harvards neituðu þessu á meritókratískum forsendum, skipulögðu nemendurnir sitt eigið námskeið, þar sem þeir héldu áfram að lesa málflutningabók Bells. Það var í þessu umhverfi þar sem hugsunarskóli gagnrýnnar kynþáttafræði varð til.
Eindhoven
Upphaf
Bærinn myndaðist við samflæði ánna Dommel og Gender á verslunarleið sem lá frá Hollandi (sem hérað) til Brabant. Árið 1232 veitti Hinrik I af Brabant Eindhoven borgarréttindi. Þá var borgin ekki með nema um 170 hús innan um varnarveggi, en utan þeirra var lítið kastalavirki. Mikill rígur var milli Eindhoven og greifadæmisins Geldern. Þannig var borgin rænd og lögð í eyði af herjum Geldern 1486. Aðeins sex hús stóðu eftir uppi. Árið 1493 var lítill her frá Geldern aftur á ferðinni til að ræna og rupla. Þetta endurtók sig 1505 og 1508. Hins vegar var þá búið að reisa betri varnarmúra, þannig að borgin slapp við eyðileggingu en nærsveitir urðu illa úti. Enn voru herir Geldern á ferðinni 1528 en sökum betri varna borgarinnar urðu þeir frá að hverfa.
Sjálfstæðisstríð
thumb|Spánverjar sitja um og hertaka Eindhoven 1583 1543 hertók Maarten van Rossum borgina Eindhoven, en hann var á mála hjá Karli V. keisara. Brabant var þá orðið eign Habsborgar. Þegar Vilhjálmur af Óraníu nálgaðist með her, dró Maarten sig til baka. Enn syrti í álinn 1554 er stórbruni eyddi þrjá fjórðu hluta borgarinnar. Hún var endurreist með aðstoð Vilhjálms. Siðaskiptin urðu 1566 í Eindhoven og átti það eftir að draga dilk á eftir sér. Í sjálfstæðisstríði Hollands var Eindhoven hertekin af Spánverjum, sem ofsóttu kalvínista. Árið 1577 náði Vilhjálmur af Óraníu að frelsa borgina en féll Spánverjum aftur í hendur nokkru seinna. Þannig var borgin hernumin nokkru sinnum, ýmist af Hollendingum eða Spánverjum. Þegar Spánverjar tóku borgina í síðasta sinn 1583, eftir þriggja mánaða umsátur, rifu þeir niður alla borgarmúra. Eindhoven var ekki endanlega hluti Hollands fyrr 1629.
Gagnrýnin kynþáttafræði
Hugmyndastefna
Þeir höfnuðu einhliða aðlögun blökkumanna í stofnanaumhverfi sem hvítir höfðu búið til og stjórnað. Patricia Williams, einn fremsti talsmaður gagnrýnnar kynþáttafræði, sagði að svartir í Bandaríkjunum væru dæmi um stjórnskipulega vanrækslu sem hefur verið felld inn í kenningu um hlutleysi. Eins og talsmenn Black Power hreyfingunnar Stokely Carmichael og Charles Hamilton, vildu talsmenn gagnrýnnar kynþáttafræði ekki búa í samfélagi þar sem til þess að verða sannur Bandaríkjamaður þyrfti maður að vera hvítur á hörund, og að vera svartur væri óheppni. Frekar en að víkka hring amerískrar sjálfsmyndar til að hleypa svörtum að, þyrfti að breyta amerískri sjálfsmynd með því að afhvíta hana.
Eindhoven
Iðnbylting
thumb|left|DAF-bílarnir eru smíðaðir í Eindhoven Þegar Frakkar hertóku Holland 1795 varð Eindhoven enn fyrir skemmdum og eyðilögðust mörg hús af völdum Frakka. Á tímum iðnbyltingarinnar um miðja 19. öld óx borgin mjög. Grafnir voru skipaskurðir sem tengdust við Eindhoven 1843. Borgin fékk járnbrautartengingu 1866-70. Fyrsti stóri iðnaðurinn hófst er Gerard og Anton Philips stofnuðu ljósaperufyrirtæki í borginni 1891 en það varð brátt að iðnrisanum Philips. Íbúafjöldinn jókst verulega. 1815 voru íbúar aðeins 2.300. Árið 1920 voru þeir orðnir tæplega 48 þúsund, 1925 tæplega 64 þúsund og 1935 hafði þeim fjölgað í yfir 100 þúsund. Til að gera borginni mögulegt að stækka svona mikið voru fimm bæir sameinaðir Eindhoven (Woensel, Tongelre, Stratum, Gestel en Blaarthem og Strijp). Við það fékkst mikið byggingaland. 1928 var bílaverksmiðjan DAF stofnuð í Eindhoven og er það enn stærsta bílaframleiðandi Hollands.
Nýrri tímar
thumb|Íbúar Eindhoven við götuna Stratumseind fagna bandamönnum, sem nýbúnir eru að frelsa borgina. Myndin er tekin 19. september 1944. Eindhoven var hernumin af Þjóðverjum 1940, eins og landið allt. 18. september 1944 varð borgin fyrir loftárásum bandamanna, en þá réðust bandamenn inn í borgina til að tryggja yfirráð yfir brúm sem þar voru. Loftárásirnar skemmdu stóran hluta borgarinnar. Aðgerðin kallaðist Operation Market Garden. Aðgerðin heppnaðist ekki að fullu, því bandamenn voru stöðvaðir við borgina Arnhem. Á hinn bóginn var Eindhoven frelsuð í aðgerðinni, því Þjóðverjar voru endanlega hraktir burt þaðan. Við enduruppbyggingu í miðborginni eftir stríð voru mörg gömul hús fjarlægð, þannig að Eindhoven er mjög nýtískuleg á að líta. Sökum mikils iðnaðar óx borgin enn og varð að fimmtu stærstu borg Hollands á áttunda og níunda áratugnum. Enn er verið að bæta við íbúðahverfum á nýrri öld, er gamli flugvöllurinn Welshap var færður til að rýma fyrir nýju svæði til uppbyggingar.
Viðburðir
thumb|Frá bílasýningunni Pole Position Eindhoven Helstu viðburðir í borginni Eindhoven:
Íþróttir
Aðalknattspyrnulið borgarinnar er PSV Eindhoven sem 21 sinni hefur orðið hollenskur meistari (síðast 2008), 8 sinnum bikarmeistari (síðast 2005), einu sinni Evrópubikarmeistari 1978 og einu sinni sigrað Meistaradeild Evrópu 1988 (sigraði þá Benfica Lissabon í vítaspyrnukeppni). Af fyrrverandi þekktum leikmönnum félagsins má nefna Ruud Gullit, Romário, Ronaldo og Ruud van Nistelrooy. Eiður Smári Guðjohnsen lék með félaginu tímabilið 1995-96. PSV er einnig með úrvalslið í sundi og sundknattleik. Hinn margfaldi heims- og ólympíumeistari í sundi, Pieter van den Hoogenband, er uppruninn í sundliðinu.
Eindhoven Marathon er Maraþonhlaupið í borginni. Það hefur verið haldið árlega síðan 1990. Síðan 1999 hefur sigurvegarinn í karlaflokki ávallt verið frá Kenía.
Vinabæir
Eindhoven viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:
Byggingar og kennileiti
thumb|Vísindasafnið Evoluon Lítið er um gamlar byggingar vegna loftárása seinna stríðs. Nær öll miðborgin hefur verið endurnýjuð í nýtísku stíl.
Bókstafur
thumb|right|Stórt og lítið ð. Raunar er stórt Ð aðeins notað í texta sem er allur skrifaður með hástöfum. Bókstafur er táknmynd sem er hluti af ákveðnu ritmáli. Í mörgum ritmálstegundum, til dæmis latneska ritmálinu sem flest vestræn tungumál nota, eru bókstafir notaðir til að tákna tiltekin hljóð, en í ýmsum öðrum tegundum ritmáls eru orð eða hugtök táknuð með einstökum stöfum eða táknum.
Í hreinu fónemísku stafrófi stendur hver bókstafur fyrir eitt ákveðið hljóð en oft tákna þó stafir fleiri hljóð en eitt. Stundum standa líka tveir bókstafir saman fyrir eitt hljóð — eða jafnvel þrír; dæmi um það er „sch“ í þýsku. Bókstafur getur einnig staðið fyrir tvö eða fleiri mismunandi hljóð og þá eru það ýmist stafirnir í kring eða uppruni orðsins sem hafa áhrif á framburð. Sem dæmi má nefna að í spænsku er stafurinn c borin fram (k) ef hann stendur á undan a, o eða u, eins og í orðunum cantar, corto, cuidado, colorado og catalac, en c er borið fram (s) á undan e og i, eins og í orðunum centimo og ciudad. Bókstafir eru ekki aðeins hljóðtákn, þeir hafa líka ákveðin nöfn, misjöfn eftir tungumálum. Bókstafurinn Z heitir til dæmis zed í flestum enskumælandi löndum nema í Bandaríkjunum þar sem hann er kallaður zee en á kallast bókstafurinn seta.
Bókstöfum er skipað niður í ákveðna röð og kallast hún stafrófsröð. Stafrófsröðun er misjöfn eftir tungumálum en þó hin sama í meginatriðum. Bókstafir geta einnig haft talnamerkingu og rómverskar tölur eru settar saman úr bókstöfum. Nú er þó yfirleitt notast við arabískar tölur.
Segja má að gríska stafrófið, sem varð til fyrir um 3000 árum, sé elsta eiginlega stafrófið þótt það sé runnið frá föníska stafrófinu, því að í því gríska fékk hver samhljóði og hver sérhljóði sinn bókstaf. En stafirnir sjálfir eiga sér flestir mun eldri rætur og eru í raun einfaldaðar útgáfur af táknum úr myndmáli. Stafurinn A er til dæmis upphaflega kominn úr egypsku letri og var þar nautshaus með horn. Föníkumenn tóku hann upp í sitt ritmál og sneru honum á hlið en Grikkir sneru honum á hvolf og þar með var A komið til sögunnar.
Í latnesku ritmáli og raunar fleirum eru allir bókstafir til í tvenns konar formi, hástafir og lágstafir (stórir stafir og litlir), og er í mörgum tilvikum mikill munur á útliti þeirra þótt þeir tákni nákvæmlega sama hljóðið. Hástafir eru aðallega notaðir í upphafi málsgreina og sérnafna, í fyrirsögnum eða til að leggja sérstaka áherslu á eitthvert atriði en í þýsku byrja öll nafnorð á hástaf og í mörgum tungumálum byrja öll orð nema smáorð í titlum bóka, kvikmynda og fleira slíkt á hástaf.
Tinna Þorvalds Önnudóttir
Tinna Þorvalds Önnudóttir (f. 27. janúar 1985) er leikkona, söngkona og teiknari í Reykjavík.
Tinna útskrifaðist árið 2010 með BA gráðu í klassískri leiklist frá Rose Bruford College of Theatre and Performance í London. Meðfram leiklistinni hefur hún frá árinu 2012 stundað nám í söng hjá Alinu Dubik við Tónlistarskólann í Reykjavík.
Tinna er einnig teiknari og hélt sína fyrstu sýningu á Hlemmur Square í tengslum við Reykjavík Fringe Festival 2020.
Hún er dóttir Þorvalds Þorvaldssonar stjórnmálamanns.
Muninn (mannsnafn)
Muninn er íslenskt karlmannsnafn.
1956
Árið 1956 (MCMLVI í rómverskum tölum)
Sólmiðjukenningin
thumb|[[Sólin er í sólmiðjukenningunni miðja sólkerfisins og öll fyrirbæri þess snúast um hana]] Sólmiðjukenningin er í stjörnufræði sú kenning, sem og stjarnfræðilegt líkan, þar sem sólin er miðja alheimsins og/eða sólkerfisins. Sögulega hefur þessi kenning staðið mót jarðmiðjukenningunni, sem heldur því fram að Jörðin sé miðja alheimsins. Kópernikus var fyrstur til að halda fram sólmiðjukenningunni á nýöld en hún var fyrst sett fram af forngríska stjörnufræðingnum Aristarkosi frá Samos á 3. öld f.Kr.
Á 16. öld kom Nikulás Kópernikus með stærfræðilíkan af sólkerfinu sem sýndi að jörðin væri miðja þess. Á næstu öldum var líkanið þróað af Johannes Kepler og seinna kom Galíleó Galílei með stuðning við kenninguna frá athugunum hans frá stjörnukíki sem hann sjálfur fann upp.
Saga kenningarinnar
Staða jarðarinnar og sólarinnar hefur lengi verið deilt um. Með því að horfa upp í himininn, og horfa í kringum sig, virðist sem jörðin standi í stað og því er ekki skrýtið að forfeður okkar hafi talið að það væri sólin sem fer í kringum jörðina en ekki öfugt. Deilt hefur verið um sólmiðjukenninguna löngu fyrir Kópernikus og enn er fólk sem trúir því enn að jörðin sé miðja alheimsins þrátt fyrir vísindalegar athuganir.
Forngrikkir
Hinn allra fyrsti til að setja fram sólmiðjukenninguna var Aristarkos frá Samos, forngrískur stjörnufræðingur. Aristarkos reiknaði stærð jarðarinnar og reiknaði einnig stærð og fjarlægð tunglsins og sólarinnar. Aristarkos gerði ráð fyrir að jörðin snerist um möndul sinn og einnig á sporbaug í kringum sólina. Kenningin hlaut ekki vinsælda meðal Grikkja. Grikkir áttu ekki sjónauka og var því erfitt að sanna kenninguna, en einnig var kenningin talin guðlast. Ríkjandi viðhorf Grikkja var markhyggja og passaði þessi kenning Aristarkos því ekki við það viðhorf. Upprunalegi texti Aristarkos um kenninguna hefur ekki fundist en til eru upplýsingar um hann í skrifum samtímanna hans eins og Arkímedesar.
Kópernikus
Á 16. öld lagði Nikulás Kópernikus fram öfluga umræðu um sólmiðjukenninguna. Kópernikus tók fram heimspekilegu flækjurnar við kenningu sína en lagði fram ítarlegar upplýsingar um stjarnfræðilegar athuganir hans og setti upp töflur sem sýndi fram á stöður stjarna og plánetna í fortíðinni og framtíðinni. Með þessu náði Kópernikus að heimfæra sólmiðjukenninguna úr heimspekilegum vangaveltum yfir í útreiknanlega stjörnufræði, þrátt fyrir að spár hans um framtíðarstöður plánetanna voru ekki alveg réttar.
Marían
Marían er íslenskt kvenmannsnafn.
Birgit
Birgit er íslenskt kvenmannsnafn.
Hertogadæmið Flórens
thumb|right|Fyrsti hertoginn af Flórens, Alexander de'Medici Hertogadæmið Flórens (ítalska Ducato di Firenze) var hertogadæmi í Toskana á Ítalíu með Flórens sem höfuðborg. Hertogadæmið var stofnað eftir að Karl 5. keisari endurreisti völd Medici-ættarinnar í borginni árið 1530. Klemens 7. páfi (sem sjálfur var af Medici-ættinni) gerði Alessandro de' Medici að hertoga yfir fyrrum lýðveldinu Flórens og breytti því þannig í erfðaveldi.
Annar hertoginn, Cosimo 1., jók mjög hernaðarumsvif og stækkaði hertogadæmið með kaupum á eynni Elbu og með því að leggja Siena undir sig. Árið 1569 var hertogadæminu því breytt í stórhertogadæmið Toskana. Medici-ættin fór með völd í stórhertogadæminu til 1737 þegar það gekk til Frans af Lothringen.
Púertó Ríkó
Púertó Ríkó (formlegt heiti: Samveldið Púertó Ríkó; spænska: Estado Libre Asociado de Puerto Rico, enska: Commonwealth of Puerto Rico) er sérstakt sambandssvæði innan Bandaríkjanna, austan við Dóminíska lýðveldið og vestan við Jómfrúaeyjar í norðausturhluta Karíbahafs.
Eyjaklasinn er hluti Stóru-Antillaeyja, á milli Dóminíska lýðveldisins og Bandarísku Jómfrúaeyja. Aðaleyjan er Púertó Ríkó en eyjaklasanum tilheyra líka minni eyjar og rif, þar á meðal Mona, Vieques og Culebra. Höfuðborgin og stærsta borg landsins er San Juan. Íbúar eru 3,2 milljónir. Spænska og enska eru opinber tungumál stjórnsýslunnar, þótt spænska sé ríkjandi. Þar er hitabeltisloftslag og því tiltölulega jafn hiti árið um kring.
Efnahagur Púertó Ríkó byggist fyrst og fremst á iðnaðarframleiðslu. Landið er fátækara en fátækasta fylki Bandaríkjanna, Mississippi, en samanborið við Rómönsku Ameríku er það með mestu landsframleiðsluna. 41% íbúa eru undir alþjóðlegum fátæktarmörkum. Snemma árs 2017 lenti stjórn landsins í skuldavanda þegar útistandandi ríkisskuldabréf náðu 70 milljörðum á sama tíma og atvinnuleysi var 12,4%. Skuldin hafði safnast upp vegna áratugalangrar efnahagskreppu. Bandaríkjaþing skipaði nefnd til að hafa umsjón með endurskipulagningu efnahags Púertó Ríkó í upphafi ársins. Í september sama ár gekk fellibylurinn María á land og olli gríðarlegu tjóni. Björgunaraðgerðir gengu hægt til að byrja með og um 200.000 íbúar höfðu flutt til Flórída í nóvember.
Heiti
Púertó Ríkó dregur heiti sitt úr spænsku Puerto Rico „rík höfn“. Íbúar kalla eyjuna oft Borinquén sem er dregið af heiti eyjunnar á máli Taínóindíána Borikén sem merkir „land hins hugdjarfa lávarðar“. Orðin boricua og borincano eru oft notuð yfir íbúa eyjarinnar. Eyjan hefur líka verið þekkt á spænsku sem isla del encanto „töfraeyjan“.
Kristófer Kólumbus nefndi eyjuna San Juan Bautista til heiðurs Jóhannesi skírara en höfuðstaður hennar var nefndur Ciudad de Puerto Rico. Með tímanum fluttist nafn höfuðstaðarins yfir á eyjuna alla, sem varð þekkt sem Puerto Rico, en nafn eyjunnar á höfuðstaðinn, sem varð San Juan.
Í Parísarsáttmálanum 1898 breyttu Bandaríkin heiti eyjunnar í Porto Rico. Þessi útgáfa heitisins var notuð af erlendum fyrirtækjum og ríkisstjórn Bandaríkjanna. Heitinu var aftur breytt í Puerto Rico árið 1931.
Opinbert heiti landsins á spænsku er Estado Libre Asociado de Puerto Rico („frjálsa sambandsríkið Púertó Ríkó“) en á ensku er það Commonwealth of Puerto Rico („samveldið Púertó Ríkó“).
Landfræði
Púertó Ríkó nær yfir aðaleyjuna Púertó Ríkó og nokkrar smærri eyjar, þar á meðal Vieques, Culebra, Mona, Desecheo og Caja de Muertos. Af þessum fimm eru aðeins Culebra og Vieques byggðar árið um kring. Mona er óbyggð mestan hluta ársins fyrir utan starfsfólk Náttúru- og umhverfisauðlindadeildar Púertó Ríkó. Það eru margar minni smáeyjar, eins og Monito-eyja við Monu, Isla de Cabras og Isleta de San Juan, sem eru báðar í San Juan-flóa. Sú síðarnefnda er eina byggða smáeyjan, með þorp á borð við Gamla San Juan og Puerta de Tierra, og tengist við meginlandið með brúm. Samveldið Púertó Ríkó ræður yfir 13.800 km² landi. Þar af eru 8.900 km² á þurru landi og 4.900 km² vatn. Púertó Ríkó er stærri en Delaware og Rhode Island. Lengd eyjunnar frá austri til vesturs er 180 km og mesta breidd hennar frá norðri til suðurs er 64 km. Púertó Ríkó er minnst Stóru Antillaeyja. Eyjan er 80% af stærð Jamaíku, rétt um 18% af stærð Hispaníólu og 8% af stærð stærstu eyjarinnar, Kúbu.
Eyjan er að mestu fjalllend með stór strandhéruð í norðri og suðri. Meginfjallgarðurinn nefnist Cordillera Central. Hæsti tindur Púertó Ríkó er Cerro de Punta, 1.340 metrar á hæð. Annar hár fjallstindur er El Yunque, einn af hæstu tindum fjallgarðsins Sierra de Luquillo í El Yunque-þjóðskóginum sem er 1.065 metra á hæð.
Púertó Ríkó er mynduð úr hrauni sem myndaðist frá Krítartímabilinu til Eósen, með yngri jarðlögum frá Ólígósen og þaðan af yngri setlögum og karbónatlögum. Mest af hellum og karstlandslagi á eyjunni er að finna í karbónatlögum á norðurhlutanum. Elsta bergið á eyjunni er um 190 milljón ára gamalt (frá Júratímabilinu) og er að finna í Sierra Bermeja í suðvesturhluta eyjarinnar. Hugsanlega var það sjávarbotn upprunninn í Kyrrahafi.
Púertó Ríkó liggur á mörkum Karíbahafsflekans og Norður-Ameríkuflekans, og hefur myndast við árekstra þessara fleka sem geta valdið jarðskjálftum, flóðbylgjum og skriðum. Þetta eru mestu jarðvár sem hætta er á í norðvesturhluta Karíbahafsins.
San Fermín-jarðskjálftinn 1918 átti sér stað 11. október 1918 og er áætlaður hafa verið 7,5 stig á Richter. Upptök hans voru undan strönd Aguadilla, nokkrum kílómetrum undan norðurströnd Púertó Ríkó. Honum fylgdi flóðbylgja sem olli miklu eignatjóni og eyðilagði meðal annars brýr. Talið er að 116 hafi farist og eignatjónið hafi verið um 4 milljónir dala. Sein viðbrögð stjórnvalda áttu þátt í að skapa stjórnarkreppu og leiddu meðal annars til uppgangs Flokks þjóðernissinna.
Þann 7. janúar 2020 reið annar stór jarðskjálfti yfir eyjuna, 6,4 að stærð. Eignatjón var metið 100 milljón dalir.
Púertó Ríkó-djúpállinn er stærsti og dýpsti djúpáll Atlantshafsins. Hann er um 114 km norðan við Púertó Ríkó á mörkum Karíbahafsflekans og Norður-Ameríkuflekans. Hann er 270 km langur. Þar sem hann er dýpstur, í Milwaukee-dýpinu, er hann næstum því 8.400 metra djúpur.
Stjórnsýslueiningar
Í Púertó Ríkó eru engar sýslur líkt og í mörgum bandarískum fylkjum. Landið skiptist í 78 sveitarfélög. Sveitarfélögin skiptast í hverfi (barrios) og hverfin í umdæmi.
thumb|center|upright=3.65|Sveitarfélög Púertó Ríkó
Haukadalur
Haukadalur getur átt við eftirfarandi:
Múli
Múli er íslenskt karlmannsnafn.
Fellabær
thumb|Fellabær Fellabær er þéttbýliskjarni í Múlaþingi norðan Lagarfljóts á móts við Egilsstaði. Þar bjuggu 398 manns 1. janúar 2019.
Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu
Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu eða Evrópubikarinn (enska: UEFA Europa League) er keppni í knattspyrnu. Núverandi bikarmeistarar eru Eintracht Frankfurt.
Maríana
Maríana er íslenskt kvenmannsnafn.
Myrkvi
Myrkvi er íslenskt karlmannsnafn.
1954
Árið 1954 (MCMLIV í rómverskum tölum)
Joey Jordison
thumb|Joey Jordison. Nathan Jonas "Joey" Jordison (f. 26. apríl 1975 – d. 26. júlí 2021) var bandarískur trommari og lagahöfundur, best þekktur sem trommari þungarokkssveitarinnar Slipknot og gítarleikari hryllingspönkbandsins Murderdolls.
Jordison var stofnmeðlimur Slipknot og starfaði þar til 2013 þegar hann var rekinn úr hljómsveitinni. Hann spilaði til styttri tíma á tónleikaferðalögum með hljómsveitum Rob Zombie, Metallica, Korn, Ministry, Otep og Satyricon. Einnig stofnaði hann nokkrar hljómsveitir sem störfuðu stutt. Hann gaf það út síðar að hann hafði þjáðst að taugasjúkdómi sem hindraði hann í að spila trommur fyrir Slipknot.
Jordison lést í svefni árið 2021. Hann var 46 ára.
Mýrkjartan (mannsnafn)
Mýrkjartan er íslenskt karlmannsnafn.
16. september
16. september er 259. dagur ársins (260. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 106 dagar eru eftir af árinu.
Ásröður
Ásröður er íslenskt karlmannsnafn.
Hanyu Pinyin
Hanyu Pinyin (汉语拼音; hànyǔ pīnyīn), eða einfaldlega pinyin, er aðferð við að umrita kínversku með latnesku letri. Þessi umritun yfir í latneska (rómverska) bókstafi kallast rómönskun. Kerfið byggist aðallega á því að sérhljóðarnir eru merktir á fjóra mismunandi vegu fyrir ofan stafina, t.d. ā, á, ǎ, eða à, og gefa merkingarnar til kynna tónun stafsins eða táknsins. Auk þessara hópa er einnig til áherslulaus tónun þar sem sérhljóðin eru „hattlaus“.
Pinyin umritun er kennd í kínverskum grunnskólum og börn læra þetta kerfi um leið og þau læra að lesa þar sem táknin eru gjarnan merkt með Pinyin í kennslubókum yngstu bekkja til að auðvelda þeim lestur.
Marimekko
thumbnail|Úr verslun Marimekko í Kamppi í Helsinki Marimekko er finnskt fyrirtæki sem naut vinsælda fyrir tískuhönnun í kringum 1960.
Landsbókavörður Íslands
Landsbókavörður er forstöðumaður Landsbókasafns Íslands-Háskólabókasafns. Landsbókasafn Íslands og Háskólabókasafnið voru sameinuð í eitt safn árið 1994 og flutti safnið þá í húsnæði Þjóðarbókhlöðunnar við Arngrímsgötu í Vesturbæ Reykjavíkur. Áður en til sameiningarinnar kom var landsbókavörður forstöðumaður Landsbókasafns Íslands sem var til húsa í Safnahúsinu við Hverfisgötu og háskólabókavörður var forstöðumaður Bókasafns Háskóla Íslands sem var til húsa í aðalbyggingu HÍ.
Mennta- og menningarmálaráðherra skipar landsbókavörð til fimm ára í senn.
Anapo
thumb|Ósar Anapo. thumb|Diddino-brúin við ána.
Anapo er fljót á Sikiley sem rennur um austurhluta eyjarinnar í Sýrakúsu-héraði. Upptök þess eru í fjallinu Monte Lauro og rennur það í fljótið Ciane en ósar þess er í Jónahafinu. Fljótið er 52 km langt og meðalrennsli þess er um 1 rúmmetri á sekúndu.
Heiti árinnar er komið frá forngrísku og merkir líklega „ósýnileg“ og vísar til þess að áin grefur sig hér og hvar undir landsyfirborðið og hverfur því sjónum.
Kaja Kallas
Kaja Kallas (f. 18. júní 1977) er eistneskur stjórnmálamaður sem hefur verið forsætisráðherra Eistlands frá 26. janúar 2021. Hún hefur verið leiðtogi Umbótaflokksins frá 2018 og hefur setið á eistneska þinginu frá 2019 og áður frá 2011 til 2014. Kallas sat á Evrópuþinginu frá 2014 til 2018 fyrir Bandalag frjálslyndra og demókrata fyrir Evrópu. Áður en hún hóf þingferil sinn vann hún sem lögmaður og sérhæfði sig í evrópskum og eistneskum samkeppnisrétti.
Æska og menntun
Kaja Kallas fæddist í Tallinn þann 18. júní árið 1977 og er dóttir Siims Kallas, sem var 14. forsætisráðherra Eistlands og síðar meðlimur í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. Þegar móðir hennar, Kristi, var sex mánaða gömul var henni brottvísað frá Eistlandi af stjórn Sovétríkjanna og hún flutt til Síberíu í nautgripavagni ásamt móður sinni og ömmu, þar sem hún ólst upp til tíu ára aldurs. Afi Kallas var Eduard Alver, einn af stofnendum fyrsta eistneska lýðveldisins og fyrsti yfirmaður eistnesku lögreglunnar frá 1918 til 1919. Kallas rekur ættir sínar föður síns megin bæði til Letta og Eystrasaltsþjóðverja.
Kallas útskrifaðist frá Háskólanum í Tartu árið 1999 með BA-gráðu í lögfræði. Frá árinu 2007 nam hún við Eistneska viðskiptaskólann og útskrifaðist þaðan með EMBA-gráðu í hagfræði árið 2010.
Starfsferill
Kallas gekk í eistneska lögmannasambandið árið 1999 og varð málafærslumaður árið 2002. Hún varð félagi við lögmannsstofuna Luiga Mody Hääl Borenius og Tark & Co og vann sem stjórnendamarkþjálfi við Eistneska viðskiptaskólann. Hún er jafnframt meðlimur í evrópska bandalaginu gegn auðhringjum. Árið 2011 var hún skráð sem óvirkur meðlimur við eistneska lögmannasambandið. Í nóvember árið 2018 birti Kallas æviminningarnar MEP: 4 aastat Euroopa Parlamendis (MEP: Fjögur ár á Evrópuþinginu), þar sem hún fjallaði um störf sín í Brussel frá 2014 til 2018.
RFC 2550
RFC 2550  („Y10K and Beyond“) er RFC aprílgabb gefið út 1. apríl 1999 þar sem "Y10K" (með vísun í Y2K), eða ár 10.000 vandamálið og mögulegar lausnir á því eru ræddar.
Kaja Kallas
Seta á eistneska þinginu (2011–2014)
Árið 2010 ákvað Kallas að ganga til liðs við eistneska Umbótaflokkinn. Hún bauð sig fram á eistneska þingið (Riigikogu) árið 2011 í kjördæmi Harju- og Rapla-sýslna og hlaut 7.157 atkvæði. Hún sat á 12. löggjafarþingi Eistlands og var formaður efnahagsmálanefndar þingsins frá 2011 til 2014.
Seta á Evrópuþinginu (2014–2018)
Kallas bauð sig fram í Evrópuþingskosningunum 2014 og hlaut 21.498 atkvæði. Á Evrópuþinginu sat Kallas í iðnaðar- rannsóknar- og orkumálanefndinni og var varafulltrúi í innri markaðar- og neytendaverndarnefnd þingsins. Hún var varaformaður samvinnunefndar Evrópuþingsins og þings Úkraínu og meðlimur í sendinefnd til Þingmannafundar Euronest og sendinefnd þingsins til Bandaríkjanna. Kallas var auk þess meðlimur í millihópi Evrópuþingsins um stafræna stefnumótun og varaformaður millihóps ungmenna.
Á tíma sínum á Evrópuþinginu vann Kallas að stefnumótun fyrir stafræna innri markaðinn, orkumál, neytendalöggjöf og samskipti við Úkraínu. Hún gerðist sér í lagi málsvari lítilla og meðalstórra fyrirtækja og hélt því fram að stafræn landamæri gerðu frumkvöðlafyrirtækjum erfitt uppdráttar. Hún er talsmaður frumkvöðlastarfs og hefur oft lagt áherslu á að reglugerðir geti ekki og megi ekki þvælast fyrir tæknibyltingunni.
Kallas var skýrslugjafi sex skýrslna: álitsskýrslu um reglugerð um friðhelgi einkalífs í fjarskiptum (ePrivacy Regulation), borgaralöggjöf um vélmenni, og um ársskýrslu um samkeppnisstefnu ESB, og um nýja gjöf fyrir orkuneytendur, löggjöf um tollabrot og refsiaðgerðir og frumkvæðisskýrslu um stafræna innri markaðinn.
Á kjörtímabili sínu á Evrópuþinginu var Kallas jafnframt tilnefnd í starfshóp Ungra Evrópuleiðtoga (EYL40).
Endurkoma í eistnesk stjórnmál
Þann 13. desember árið 2017 tilkynnti leiðtogi Umbótaflokksins, Hanno Pevkur, að hann hygðist ekki gefa kost á sér til endurkjörs og lagði til að Kallas tæki við af honum. Eftir stutta íhugun tilkynnti Kallas þann 15. desember að hún myndi bjóða sig fram til leiðtoga flokksins.
Þann 3. mars 2019 leiddi Kallas Umbótaflokkinn í þingkosningum þar sem flokkurinn vann um 29% atkvæða en eistneski Miðflokkurinn, sem sat við stjórn landsins, hlaut 23%.
Þegar Miðflokksmaðurinn Jüri Ratas sagði af sér sem forsætisráðherra þann 25. janúar 2021 myndaði Kallas nýja samsteypustjórn Umbótaflokksins og Miðflokksins. Kallas varð þar með fyrst kvenna til að gegna embætti forsætisráðherra Eistlands.
Kallas leiddi Umbótaflokkinn í þingkosningum í mars 2023. Í kosningunum vann Umbótaflokkurinn 31 prósent atkvæða og 37 af 101 þingsætum, mest allra þingflokka.
Einkahagir
Árið 2002 giftist Kallas Taavi Veskimägi, eistneskum stjórnmálamanni og viðskiptamanni sem var fjármálaráðherra frá 2003 til 2005. Þau skildu árið 2014 og eiga einn son. Árið 2018 giftist Kallas Arvo Hallik, bankamanni og fjárfesti. Hann á tvö börn úr fyrra sambandi.
Auk móðurmáls síns, eistnesku, talar Kallas ensku, rússnesku og frönsku reiprennandi.
Mörður (nafn)
Mörður er íslenskt karlmannsnafn.
Narfi (mannsnafn)
Narfi er íslenskt karlmannsnafn.
Anatólísk tungumál
Anatólísk tungumál eru útdauð grein indóevrópskra tungumála sem töluð voru í Anatólíu en af þeim er mest vitað um hittísku, sem var móðurmál Hittíta. Til anatólískra mála heyrðu einnig palaíska, lúvíska og lidíska lísíska. Talið er að öll anatólísk mál hafi verið útdauð fyrir 1. öld f.Kr., þegar Anatólía varð fyrir miklum grískum áhrifum. Ættin var fyrst indóevrópskra málaætta til að deyja út.
Ástbjörn
Ástbjörn er íslenskt karlmannsnafn.
Jarðmiðjukenningin
thumb|[[Jörðin, miðja alheimsins skv. jarðmiðjukenningunni.]] Jarðmiðjukenningin er í stjörnufræði sú kenning að jörðin sé miðja alheimsins og að sólin, tunglið og fastastjörnur snúist umhverfis hana.
Á miðöldum var jarðmiðjukenningin allsráðandi. Voru menn m.a. undir áhrifum frá grískri stjörnufræði (t.d. Almagesti).
1953
Árið 1953 (MCMLIII í rómverskum tölum)
Stórveldi
350px|thumb|Tímatafla sem sýnir valdatíma stórveldanna. Stórveldi er fullvalda ríki sem hefur þann eiginleika að beita valdi sínu á heimsvísu. Stórveldi eru einkennilega öflug hernaðarlega og efnahagslega.
1953
Á Íslandi
Fædd Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Birgitta
Birgitta er íslenskt kvenmannsnafn.
Saga
Mannanafnanefnd var gerð beiðni um að eiginnafnið Brigitta væri tekið til greina, og var það semþykkt sem ritmynd af eiginnafninu Birgitta þann 18. desember 2001 og var fært í mannanafnaskrá.
Marín
Marín er íslenskt kvenmannsnafn.
Margmiðlun
Margmiðlun er miðlun sem notar efni og umbreytir efni á ýmis konar formi svo sem texta, hljóð, teikningar, teiknimyndir, myndbönd og ýmis konar gagnvirkni til fræðslu eða afþreyingar. Margmiðun er einnig notkun (en ekki bundin við) stafrænna miðla til að geyma og nota margmiðlunarefni.