cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lögþingskosningar
Lögþingiskosningar 1998
Í lögþingiskosningunum 1998 voru 32 þingmenn kjörnir. Lögmaður var Anfinn Kallsberg og lögþingsformaður Finnbogi Ísakson. Sambandsflokkurinn og Miðflokkurinn tapaði fylgi, Fólkaflokkurinn bætti við sig 2 þingmönnum og Jafnaðarflokkurinn, Sjálfstjórnarflokkurinn, Þjóðveldisflokkurinn hélt sama fjölda þingmanna frá síðustu kosningum.
Lögþingiskosningar 1994
Í lögþingiskosningunum 1994 voru 32 þingmenn kjörnir. Lögmaður var Edmund Joensen og lögþingsformaðurinn Jógvan Ingvard Olsen. Fólkaflokkurinn, Jafnaðarflokkurinn, Sjálfstjórnarflokkurinn og Framburðsflokkurinn töpuðu fylgi, Sambandsflokkurinn og Þjóðveldisflokkurinn bættu við sig þingmönnum. Miðflokkurinn fékk sinn fyrsta þingmann í kosningunum.
Lögþingiskosningar 1990
Í lögþingiskosningunum 1990 voru 32 þingmenn kjörnir. Lögmaður var Atli P. Dam og lögþingsformaður Jorgin Thomsen. Sambandsflokkurinn, Fólkaflokkurinn og E töpuðu fylgi, Jafnaðarflokkurinn og Sjálfstjórnarflokkurinn bættu við sig þingmönnum og Framburðsflokkurinn hélt sama fjölda þingmanna frá síðustu kosningum. Marita Petersen tók við sem lögþingsformaður 18. janúar 1993. Skipt var um lögþingsformann tvisvar, Anfinn Kallsberg tók við 1991 og Lasse Klein árið 1993.
Lögþingiskosningar 1988
Í lögþingiskosningunum 1988 voru 32 þingmenn kjörnir. Lögmaður var Jógvan Sundstein og lögþingsformaður Jógvan Sundstein. Jafnaðarflokkurinn tapaði fylgi, Fólkaflokkurinn bætti við sig einum þingmanni og aðrir flokkar héldu sama fjölda þingmanna frá síðustu kosningum. Skipt var um lögþingsformann tvisvar, Hergeir Nielsen tók við 1989 og Agnar Nielsen árið 1990.
Líffræði
thumb|right|250px|Mynd af innri gerð plöntufrumu, einnig sjást heiti á mörgum frumulíffærum. thumb|150px|Animalia - Bos primigenius taurus thumb|150px|Planta - Triticum thumb|150px|Fungi - Morchella esculenta 150px|thumb|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus thumb|150px|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) thumb|150px|Archaea - Halobacteria thumb|150px|Virus - Gamma phage Líffræði eða lífvísindi er sú vísindagrein sem fjallar um lífið. Allir þættir lífs eru rannsakaðir, allt frá efnasamsetningu lífvera að umhverfi þeirra og atferli. Einnig er fjallað um sögu lífs frá uppruna og þróun þess fram til okkar daga. Alþjóðlegt heiti greinarinnar, biologia, er komið úr forngrísku og er sett saman af orðinu bio, sem merkir líf, og viðliðnum logia, sem merkir meðal annars fræði.
Meginstoðir líffræðanna
Líffræði er afar víðfeðmt svið, svo nánast er ógjörningur að alhæfa um rannsóknanálgun líffræðinga. Því heyrist þó stundum fleygt að rannsóknir líffræðinga séu um margt ólíkar því sem tíðkast innan eðlisfræða og annarra raungreina og séu ekki byggðar á lögmálum og stærðfræðilegum útskýringum. Athuganir líffræðinga hafa þó leitt í ljós að lífið fylgir ákveðnum reglum sem lýsa má með eftirfarandi hugmyndum um einkenni lífvera, þróun þeirra, fjölbreytileika, skyldleika, jafnvægishneigð og samverkun.
Megineinkenni lífvera
Ýmsir þættir og ferli eru sameiginleg á meðal lífvera og má telja grundvallar atriði lífsins. Þær verur sem búa yfir þessum eigindum má þá líta á sem „fullgildar“ lífverur. Til að mynda samanstanda allar lífverur af frumum sem allar eru um margt svipaðar að byggingu. Hafa til dæmis frumuhimnu úr fosfólípíðum og eru samsettar úr sams konar lífefnum. Allar lífverur hljóta í arf erfðaefni (frá foreldri eða foreldrum) sem inniheldur erfðamengi lífvera. Þroski fósturvísa hjá fjölfruma lífverum sýnir áþekk formfræðileg skref og þroskaferlinu er stjórnað með tjáningu líkra erfðavísa.
Þróun: meginregla líffræðanna
Rannsóknir líffræðinga hafa leitt í ljós að allar lífverur eru afkomendur sameiginlegs áa og hafa orðið til fyrir tilstilli þróunar. Þetta er meginástæða þess að lífverur eru svo líkar að gerð og atferli. Charles Darwin setti fram þá útgáfu þróunarkenningarinnar sem enn er í gildi og skilgreindi drifkraft hennar, náttúruval.
Upprunaflokkun lífvera
Þrátt fyrir að lífverur séu líkar í grundvallaratriðum, þá er afar mikinn fjölbreytileika að finna innan lífríkisins, til dæmis hvað varðar atferli, form og efnaskipti. Til þess að kljást við þennan fjölbreytileika hafa líffræðingar reynt að flokka allar lífverur. Flokkunarkerfið ætti að taka mið af skyldleika lífvera og endurspegla þróunarsögu þeirra. Slík flokkun heyrir undir flokkunarfræði og nafngiftargræði, þar sem lífverur eru flokkaðar í hópa (taxa) sem bera hvert sitt fræðiheiti. Lífverur eru flokkaðar í þrjú lén: gerla, fyrnur og heilkjörnunga. Innan lénanna eru síðan smærri flokkunar einingar, svo sem ríki, fylkingar og flokkar. Veirur, naktar veirur og prótínsýklar eru einnig taldin til viðfangsefna líffræðanna, þó svo hæpið sé að telja þessar verur til lífvera í eiginlegum skilningi.
Samvægi: aðlögunarhæfni lífvera
Samvægi er tilhneyging lífkerfa til að bregðast við áreiti (breytingum í umhverfi o.s.frv.) þannig að innra jafnvægi haldist innan ásættanlegra marka. Allar lífverur, einfruma og fjölfruma, reyna eftir fremsta megni að halda líkamlegu jafnvægi. Samvægi sést hjá frumum sem leitast við að halda jöfnu sýrustigi eða saltmagni (sjá osmósa), hjá fjölfrumungum með heitt blóð sem leitast við að halda réttum líkamshita og í vistkerfum — t.d. þegar koldíoxíðmagn eykst, er meira brennsluefni handa plöntum svo að meira vex af þeim og þær eyða umfram koldíoxíði og koma á jafnvægi. Vefir og líffæri leitast einnig við að halda samvægi.
Samverkun: lífveruhópar og umhverfið
Allar lífverur verka á víxl við aðrar lífverur og umhverfið. Stórt vandamál sem blasir við rannsóknum á stórum vistkerfum er að það eru svo margar víxlverkanir sem geta átt sér stað og erfitt að rekja eina til enda eða upphafs. Eins og ljón bregst við umhverfi sínu á veiðum á gresjunni bregst baktería við sykursameind sem verður á leið hennar. Hegðun lífvera gagnvart öðrum er hægt að flokka í samhjálp, árásagirni, gistilíf og sníkjulíf. Málið vandast þegar farið er að skoða samband lífvera í vistkerfi og heyra þær athuganir undir vistfræði.
Undirgreinar líffræðanna
Viðfangsefni lífvísindanna eru mörg og fjölbreytt. Það má því skipta líffræðunum niður í nánast ótal margar undirgreinar. Hér er listi yfir nokkrar þeirra:
Umsátrið um Wolmar
Umsátrið um Wolmar var umsátur um borgina Wolmar á Líflandi (nú Valmiera í Lettlandi) í Stríði Svíþjóðar og Póllands 1600–1611. 15.000 manna pólskur her undir stjórn Jan Zamoyski höfuðsmanns settist um borgina sem var varin af um 1000 manna sænskum her undir stjórn Jakob De la Gardie og Carl Carlsson Gyllenhielm 18. október 1601. Sigmundur 3. Vasa var viðstaddur umsátrið í upphafi. Fyrst um sinn tókst sænska varnarliðinu að halda pólska herliðinu frá með fallbyssum en 8. desember fékk pólska liðið nýjar fallbyssur og hóf tíu daga skothríð á borgina. Fallbyssurnar rufu varnarveggina á tveimur stöðum og pólska hernum tókst að gera áhlaup. Sænska liðið hörfaði inn í kastala borgarinnar og gafst þar að lokum upp 18. desember. Sænsku hermennirnir fengu að snúa aftur til Svíþjóðar en foringjarnir voru teknir höndum. De la Gardie var skilað við fangaskipti 1605 en Gyllenhielm var haldið föngnum til 1613.
Christian C. A. Lange
thumb|right|Christian C. A. Lange Christian C. A. Lange (fullt nafn Christian Christoph Andreas Lange) (f. 13. ágúst 1810 í Bærum, d. 10. maí 1861 í Kristjaníu) var norskur sagnfræðingur og ríkisskjalavörður.
Christian C. A. Lange missti föður sinn tveggja ára gamall og ólst upp í mikilli fátækt, en komst þó til mennta í Dómkirkjuskólanum í Kristjaníu. Hann hóf nám í guðfræði 1827, en komst brátt undir verndarvæng frænda síns, Rudolfs Keysers, sem síðar varð prófessor í sagnfræði. Ásamt þeim P. A. Munch og C. R. Unger, áttu þeir Keyser og Lange eftir að mynda kjarnann í þeim kraftmikla hópi sagnfræðinga sem lagði grunninn að faglegum sagnfræðirannsóknum í Noregi.
Christian Lange tók embættispróf í guðfræði 1833, og starfaði fyrst við kennslu, m.a. í norskri sögu og landafræði. Þegar Henrik Wergeland féll frá, 1845, var Lange skipaður ríkisskjalavörður, og gegndi því embætti til æviloka, 1861. Átti hann stóran þátt í að endurskipuleggja Norska ríkisskjalasafnið, sem stofnað hafði verið 1818. Hann tók þátt í samningum við Dani, sem lauk með samkomulagi 13. september 1851, um að mikilvæg skjöl um sögu Noregs yrðu afhent úr dönskum söfnum.
Þeir Christian Lange og Carl Richard Unger unnu ásamt fleirum skipulega að því að leita uppi skinnblöð úr miðaldahandritum, sem leyndust víða í gömlu bókbandi í Ríkisskjalasafninu. Kom í ljós að á fyrri hluta 17. aldar höfðu embættismenn víða um Noreg rifið niður gömul handrit og notað blöðin í band utan um skjalabækur sínar. Þessi skinnblöð gefa dýrmæta sýn inn í norsk-íslenska bókmenningu á miðöldum.
Lange átti frumkvæði að ýmsum fræðilegum verkefnum, tímaritum og félögum á sviði sagnfræðirannsókna. Árið 1847 hóf hann ásamt Carl Richard Unger, útgáfu á Norska fornbréfasafninu, Diplomatarium Norvegicum, og átti þátt í útgáfu fyrstu fimm bindanna. Hann gaf út 2. bindi af Norske Samlinger, og fyrsta bindi af Norske Rigsregistranter 1523-1660. Einnig átti hann þátt í Norsk Forfatter-lexikon 1814-1856.
Auk heimildaútgáfu samdi Lange eitt umtalsvert sagnfræðirit, um Norsku klaustrin á miðöldum. Verkið var byggt á eigin heimildavinnu og ferðum um Noreg og Evrópu.
Í Ósló er gata sem ber nafn hans, Langes gate.
Christian Lange giftist 1836, Maren Kristine Breda (1816-1894). Meðal afkomenda þeirra var Christian Lous Lange (1869-1938), sem hlaut friðarverðlaun Nóbels 1921, og Halvard Lange (1902-1970), utanríkisráðherra Noregs.
Claude Perrault
thumb|right|Claude Perrault Claude Perrault (25. september 1613 — 9. október 1688) var franskur arkitekt sem er einna þekktastur fyrir að hafa hannað austurvæng Louvre-hallar í París sem hafði gríðarleg áhrif á byggingarlist nýklassíska tímans.
Hann var bróðir rithöfundarins Charles Perrault sem samdi eða endursagði mörg af þekktustu ævintýrum heims.
Valmiera
thumb|right|Valmiera Valmiera (þýska: Wolmar) er borg í Lettlandi í héraðinu Vidzeme. Bærinn er höfuðstaður Valmieraumdæmis. Bærinn reis þar sem sverðbræður reistu kastala á bakka árinnar Gauja á 13. öld. Hann fékk kaupstaðarréttindi árið 1323. Íbúar eru um 27.000.
Epirrhoe
Epirrhoe er ættkvísl af fiðrildum sem var lýst af Hübner 1825.
== Tegundir ==
Malaví
Malaví er landlukt land í Suðaustur- Afríku sem liggur á milli Mósambík, Sambíu og Tansaníu. Helsta einkenni Malaví er Malaví-vatn sem nær yfir tæplega fimmtung landsins, en samtals er flatarmál Malaví 120 þús. ferkílómetrar.
Malaví er eitt af þéttbýlustu löndum í Afríku og búa þar alls 11 milljónir manna. Fólkið lifir helst á landbúnaði og fiskveiðum í Malaví-vatni. Mikil fátækt ríkir í landinu en ríkari lönd keppast við að hjálpa Malavíbúum með því að kenna þeim arðbærari vinnubrögð í landbúnaði og fiskveiðum, ásamt fullorðinsfræðslu.
Saga
Mannvistarleifar sem fundist hafa í Malaví eru taldar vera frá að minnsta kosti 8.000 f. Kr. en þær sýna að ættbálkarnir líktust nokkuð því fólki sem býr á Sómalíuskaga á okkar dögum. Einnig hafa fundist mannvistarleifar og hellaristur frá því um 1.500 f. Kr. sem sýna að þar voru Búskmenn.
Á 15. öld var Maravi-veldið stofnað við suðvesturströnd Malaví-vatns og fór þar Amaravi-þjóðin (seinna þekkt sem Chewa-fólkið) sem flúði frá því svæði sem nú er Vestur-Kongó. Maravi-veldið stækkaði og náði yfir bæði Mósambík og Sambíu en leið loks undir lok á 18. öld vegna þess að þrælasala og átök meðal æðstu manna veiktu veldið.
Portúgalar juku verslun sína á 16. öld og komu nú í hafnarborgina Tete. Þeir fluttu maís til landsins og við það breyttist mataræði Marava. Maravar seldu Portúgölum þræla sem sendir voru á plantekrur í Mósambík og Brasilíu.
Á 17. öld réðst Angoni-þjóðflokkurinn inn í Maravi-veldið en hann var á flótta undan Zulu-ættbálkinum, undir stjórn Shaka. Einnig flutti Yao-þjóðflokkurinn sig inn á svæðið til að forðast Makua-ættbálkinn sem var að sölsa undir sig Norður-Mósambík. Yao-menn skiptu um trú eftir að hafa kynnst arabískum verslunarmönnum og tóku upp íslam árið 1870, með tilheyrandi höfðingjaræði og moskum. Frá bænum Nkhotakota, sem er við vesturströnd Malaví-vatns, fluttu Arabarnir á milli 5 og 20 þúsund þræla ár hvert frá 1840.
Bresk nýlenda
Skotinn David Livingstone kom til Malaví árið 1859 og settist að við Malaví-vatn. Hann lét byggja öldungakirkjur og stuðlaði að trúboði. Eitt af markmiðum kirkjunnar manna var að stöðva þrælasöluna við Persaflóa en hún tíðkaðist allt fram að lokum 19. aldar. Árið 1878 stofnuðu skoskir verslunarmenn, flestir frá Glasgow, verslunarbandalagið African Lakes Company sem átti að útvega trúboðunum vistir og þjónustu.
Bretar gerðu Malaví að verndarsvæði sínu árið 1891 og nýlenduna Nýasaland (Nyasa þýðir stöðuvatn á Yao-máli) stofnuðu þeir árið 1907. Þetta var því mjög síðbúin nýlenda. Bretar héldu völdum á fyrri helmingi aldarinnar þrátt fyrir uppreisnir Malava. Þó stækkaði sá hópur íbúanna sem höfðu menntað sig í Bandaríkjunum og Evrópu. Þessi hópur sameinaðist og stofanði Nyasaland African Congress (NAC) árið 1944.
1953 gengu Nýasaland, Norður-Ródesía (nú Sambía) og Suður-Ródesía (nú Simbabve) í ríkjasamband (Sambandsríki Ródesíu og Nýasalands) fyrir tilstilli Breta.
Sjálfstæðisbaráttan
Árið 1958 kom Dr. Hastings Kamuzu Banda aftur til heimalands síns eftir að hafa verið við nám í Bretlandi og við störf í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Strax við komuna á flugvöllinn eignaðist hann marga áhangendur sem sáu ekki sólina fyrir honum og héldu fram að hann væri frelsari landsins. Banda var einkar laginn stjórnmálamaður og komst til valda sem forseti Nyasaland African Congress, sem átti eftir að verða flokkur hans til dánardags. Nafnið breyttist fljótlega í Malawi Congress Party (MCP). Banda var handtekinn 1959 fyrir stjórnmálaskoðanir og uppsteyt og færður í fangelsi, en var látinn laus árið eftir til að geta verið við fund í London um sjálfstæði Malaví.
MCP vann stórsigur í kosningum til nýs löggjafarþings árið 1961. Hastings Banda settist í stól forsætisráðherra 1. febrúar 1963 og sambandsríkið leið undir lok 31. desember sama ár.
Malaví varð sjálfstætt land í breska samveldinu 6. júlí 1964 og lýðveldi tveimur árum seinna. Banda settist nú í stól forseta og jafnframt var því lýst yfir að einungis einn flokkur stýrði landinu.
Árið 1970 lýsti MCP því yfir að Banda yrði forseti landsins til dauðadags og ríkið sjálft gerði hið sama árið eftir. Ríkti hann síðan í þrjá áratugi, eða til ársins 1997.
Ýmsar fylkingar stjórna
Auknar óeirðir og þrýstingur frá malavískum kirkjum og öðrum þjóðum urðu til að þess að árið 1993 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort ríkistjórnin ætti að vera samsett úr einum flokki eða fleirum og féllu úrslit á þann veg að fólkið vildi sjá fleiri flokka við stjórnartaumana. Frjálsar kosningar voru haldnar 17. maí 1994. United Democratic Front (UDF) hlaut 82 af 177 sætum löggjafarþingsins og forseti flokksins, Bakili Muluzi var valinn forseti landsins. UDF og Alliance for Democracy (AFORD) mynduðu ríkisstjórn en hún rann út í sandinn 1996 – þó héldu nokkrir meðlimir hennar áfram sæti í stjórn. Stjórnarskrá Malaví, sem var samþykkt 1995, svipti MCP þeirri forréttindastöðu sem flokkurinn hafði og nú fór hagsældarboltinn að rúlla – með tilkomu nýrra stjórnarhátta.
15. júní 1999 voru á ný haldnar frjálsar þingkosningar. Muluzi var endurkosinn forseti landsins, þrátt fyrir að bandalagi MCP og AFORD væri telft fram gegn UDF.
Í maí 2004 voru á ný haldnar kosningar og bar Bingu wa Mutharika sigurorð af þeim John Tembo og Gwanda Chakuamba í forsetakosningunum. UDF náði hins vegar ekki meirihluta þingsæta eins og í tveimur fyrri kosningum. Flokkurinn gat myndað ríkisstjórn með þingflokksformönnnum og nýkjörnum forseta landsins. Hinn síðastnefndi yfirgaf þó flokkinn þann 5. febrúar 2005 og stofnaði eigin flokk; Democratic Progressive Party (DPP).
Landfræði
thumb|left|Mulanje-fjall Sigdalurinn mikli liggur eftir Malaví endilöngu frá norðri til suðurs og er Malavívatn meðal annars ofan í þessum sigdal. Beggja vegna við sigdalinn eru hásléttur sem eru að mestu leyti í 900 til 1.200 metra yfir sjó. Hæst teygir Nyika-hálendið í norðri sig upp í 2.600 metra hæð og sunnan við Malaví-vatn er Shire-hálendið sem er í 600 til 1.600 metra hæð. Þar er líka að finna Zomba-fjall og Mulanje-fjall sem eru 2.130 og 3.048 metra há. Alveg syðst í landinu er láglendi, hæð yfir sjó aðeins 60 til 90 metrar. Vegna þessa hæðarmunar getur hitastig verið nokkuð misjafnt í landinu. Jarðvegur er yfirleitt frjósamur en ræktunarskilyrði eru þó háð úrkomu.
Helst er ræktað te og kaffi á plantekrum, en einnig hrísgrjón, maís, kartöflur, sykurreyr og bómull.
Fátt er um stór spendýr í landinu vegna mannmergðar. Helst ber þó að nefna ljón en engir fílar eru þar lengur. Stór svæði í landinu eru afgirtir þjóðgarðar, en vegna fátæktar stelur fólk girðingahlutum svo dýrin sleppa oftar en ekki út. Af búfé rækta Malavar einna mest nautgripi og geitur.
Í Malaví eru 5 þjóðgarðar:
Malaví-vatn
thumb|Malaví-vatn séð úr geimnum Malaví-vatn er alls 29 þús. ferkílómetrar að stærð og er þar með þriðja stærsta stöðuvatn Afríku. Vatnið er talið hafa myndast í sigdalnum mikla fyrir um 40 þúsund árum síðan. Í vatninu og við strendur þess er mikið líf og er byggðin þéttust á bökkum þess. Þar eru mörg þorp og bæir, þeirra á meðal Monkey Bay sem er við suðurenda þess.
Að vatninu liggja þrjú lönd, auk Malaví eru það Mósambík og Tansanía. Í vatninu eru nokkrar eyjar, flestar við austurbakka þess. Einungis tvær þeirra eru byggðar, Likoma og Chizumulu, sem eru hólmlendur Malaví, þótt þær séu í mósambíska hluta vatnsins. Eyjaskeggjar lifa á að rækta banana og mangó auk þess sem þeir veiða í vatninu. Í báðum eyjunum er rafmagn en það er aftengt eftir klukkan 11 á kvöldin til að spara rafalaeldsneyti.
Við suðurenda vatnsins rennur Shire-áin úr vatninu en hún er ein af þverám Zambezi-fljótsins.
Menn hafa haft miklar áhyggjur af fiskistofnum í vatninu, vegna þess að veiðimenn veiddu helst á eintrjáningum á grunnsævi en ekkert lengra úti á vatninu. Talið var að grunnsævisfiskar ættu undir högg að sækja en úr því hefur verið bætt með því að koma stórvirkari fiskibátum, sem jafnast á við íslenska báta, til veiða á meira dýpi. Slippstöðin á Akureyri hefur hjálpað heimamönnum við þetta og var skip frá henni afhent Malövum árið 1993. Einnig hefur Landhelgisgæslan hjálpað þeim við kortlagningu á botni vatnsins á árabilinu 2000 til 2004.
Veðurfar og loftslag
Loftslag í Malaví telst vera heittemprað og er regntíminn frá nóvember til apríl en þess á milli er lítil sem engin úrkoma í landinu. Við strendur Malaví-vatns og í Shire-dalnum er heitt og rakt á regntímabilinu. Í Lilongwe er því einnig þannig háttað, en þar er loftrakinn ekki eins mikill. Frá júní til ágúst er þægilega hlýtt við vatnið en í öðrum hlutum landsins getur næturkuldinn farið niður í 5° til 14 °C.
Stjórnmál
Frá 1994 hefur stjórnarfar í Malaví verið lýðræðislegt. Eftir stjórnarskrársamþykktina 1995 er forsetinn bæði þjóðhöfðingi og höfuð ríkisstjórnarinnar. Forseti er kosinn í almennum kosningum á 5 ára fresti. Um leið er kosinn varaforseti. Aðstoðarvaraforseta má forsetinn velja sjálfur en sá má ekki vera samflokksmaður forsetans. Forsetinn velur jafnframt ráðherra ríkisstjórnarinnar af löggjafarþingi landsins eða utan þess. Löggjafarþingið sitja 193 þingmenn sem eru kjörnir í frjálsum kosningum til 5 ára í senn. Stjórnarskráin gerir ráð fyrir að þingið sitji í tveimur deildum, öldungadeild með 80 sætum og neðri deild. Öldungadeildin hefur þó aldrei komið saman en er hugsuð til þess að hinir ýmsu hópar þjóðfélagsins geti komið baráttumálum sínum á framfæri.
Stjórnarskráin gerir ráð fyrir óháðu réttarkerfi. Dómstólar Malaví byggja á enskri fyrirmynd og skiptast í þrjú stig; lægri dómstóla, hærra dómstig og áfrýjunardómstól.
Malaví er skipt niður í þrjá landshluta, eða stærri stjórnsýslueiningar, og skipar ríkisstjórnin æðstu yfirmenn þeirra. Þeir skiptast síðan í 27 héruð og eru stjórnir héraðanna kosnar í almennum kosningum á 5 ára fresti. Fyrstu kosningar innan stjórnarsvæðanna 27 voru 21. nóvember 2004 og hlaut UDF-flokkurinn 70% fulltrúa.
Þriðju kosningarnar eftir að ríkið fékk fjölflokkastjórn áttu að vera 18. maí 2004 en var frestað um tvo daga eftir að uppreisnarbandalagið Mgwirizano (eining) áfrýjaði kvörtun um ólöglegar kjörskrár til hærra dómstigs. Kosningaeftirlitsmenn frá ESB og breska samveldinu sögðu þó að kosningarnar hefðu farið friðsamlega fram.
Utanríkismál
Malaví rekur enn þá utanríkisstefnu sem Banda mótaði í stjórnartíð sinni. Landið hefur góð sambönd við mikilvæg vesturlönd. Náið samband Malaví við Suður-Afríku aðskilnaðarstefnunnar (apartheid) hafði slæm áhrif á samband landsins við önnur ríki Afríku en það lagaðist þó við endalok apartheid árið 1994.
Frá 1985 til 1995 tók landið við meira en einni milljón flóttamanna frá Mósambík. Þetta hafði mikil áhrif á hagkerfi Malaví en ýtti þó undir alþjóðlegan stuðning. Árið 1996 sótti fjöldi Rúanda- og Kongómanna um landvistarleyfi. Ríkisstjórnin hafnaði leyfunum ekki alfarið en notaði þó hugtakið „hæli í fyrsta landi“ sem átti að þýða að ef fólk hafði leitað hælis í öðru landi fyrst fengi það ekki leyfi.
Mikilvæg lönd sem veita fjár til Malaví eru meðal annars Bandaríkin, Kanada, Líbýa, Þýskaland, Ísland, Japan, Holland, Noregur, Finnland, Svíþjóð, Tævan og Bretland. Einnig eru það Alþjóðabankinn, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, ESB og Sameinuðu þjóðirnar. Í október 2006 var tilkynnt að söngkonan Madonna væri í Malaví til að sinna munaðarlausum börnum.
Madonna
Madonna|thumb Madonna Louise Veronica Ciccone (fædd í Bay City í Michigan 16. ágúst 1958), þekktust undir nafninu Madonna, er bandarísk popp-söngkona, lagahöfundur, dansari og leikkona. Hún hefur verið kölluð drottning popptónlistarinnar.
Malaví
Stjórnsýslueiningar
rightMalaví skiptist í 27 svæði innan þriggja landshluta: (Tölurnar eru úr manntalinu í september 1998 )
Íbúar
thumb|Upplýsingarit sem sýnir fólksfjölgun í þúsundum frá 1961 til 2003 Malavar eru af Marövum komnir en þeir skiptust í tvær greinar þegar þeir komu á svæðið fyrir um 600 árum síðan. Forfeður Chewa-fólksins tóku sér bólfestu við vesturströnd Malaví-vatns en forfeður Nyajan-fólksisns settust að við austurströnd þess. Chewarnir eru 90% þeirra sem búa í miðhluta landsins (Central Region) en Nyajan-menn ríkja í suðurhlutanum og Tumbuka-fólkið í norðurhlutanum. Í landinu búa einnig Evrópu- og Asíubúar sem komu til landsins til starfa við trúboð. Evrópubúarnir eru flestir Bretar eða þá Portúgalar sem komu frá Mósambík en Asíubúarnir eru flestir Indverjar.
Meðallífslíkur Malava eru í dag aðeins 36,5 ár, 5 árum lægri en fyrir 50 árum síðan. Þetta mikla fall á sér ýmsar ástæður og eru þessar helstar:
Mataræði
Undirstaða mataræðis er maís en undanfarin ár hefur uppskerubrestur verið árviss. Neyðin var þó hvað verst árið 2002 þegar uppskeran reyndist tæp hjá þriðjungi íbúanna. Árið eftir var hún knöpp hjá 30% íbúanna.
Endurteknar hungursneyðir stafa af mismunandi ástæðum, s.s.:
Hjálparstofnanir hjálpa landsmönnum með því að dreifa matvælum og nauðsynjavöru. Ríkisstjórnin hefur einnig ýtt úr vör verkefni sem á að hjálpa fólki af stað með ræktun með því að dreifa maísfræjum og áburði, en verkefnið hefur verið misnotað og varningurinn ekki komist í hendur þeirra sem áttu að fá hann. Bingu wa Mutharika-stjórnin lagði þessu verkefni með því að draga úr dreifingu áburðar til bænda. Árið 2005 lýsti forsetinn því yfir að í landinu ríkti „þjóðarvá vegna matarskorts“.
Trúarbrögð
thumb|left|Manndómsvígsla í Yao-ættbálknum Flestir Malavar eru kristnir og eru 55 af hundraði þeirra mótmælendur, 20% rómversk-kaþólskir. Kristninni er blandað saman við gamlar hefðir sem innibera meðal annars dansa og grímur. Fimmtungur íbúa eru múslimar og búa þeir flestir við strendur Malaví-vatns. Um 5% íbúa hafa önnur trúarbrögð og stunda dansa og aðra helgisiði.
Tónlist
thumb|Maður í Malaví spilar á [[tréspil]] Frá gamalli tíð hafa Malavar verið farandfólk og þess vegna hefur tónlist þeirra dreifst um alla sunnanverða Afríku. Fáir malavískir tónlistarmenn hafa hlotið frægð í útlöndum. Eitt af því sem ýtti undir að erlend tónlist ruddi sér rúms var að hermenn í seinni heimsstyrjöld tóku hana með sér til landsins. Undir lok stríðsins var banjó- og gítartónlist vinsælasta danstónlistin.
Á 7. áratug síðustu aldar var afríska kwela-tónlistin hvað vinsælust og stærstu stjörnurnar voru Daniel Kachamba & His Kwela Band. Malavískur djass ruddi sér einnig til rúms með hljómsveitum á borð við Jazz Giants, Linengwe River Band, Mulanje Mountain Band og Chimvu Jazz. Tónlistin líktist þó ekki bandaríska frænda sínum. Í byrjun 8. áratugarins kom rafmagnsgítarinn til landsins og hafði þar með áhrif á tónlistarlíf landans. Inn ruddist bandarískt rokk og ról, sálartónlist og fönk.
Á 9. áratugnum barst keimur af sokous-tónlist frá Austur-Kongó og breyttist í malavísku útgáfuna kwasa kwasa. Á þessum tíma var trúartónlist (gospel) einnig vinsæl en vinsældir hennar jukust mjög á 10. áratugnum og sérstaklega eftir heimsókn páfans árið 1998. Trúartónlistin varð huggun í fátækt landsins. Reggítónlist varð einnig vinsæl, sérstaklega við strendur Malaví-vatns.
Íþróttir
Vinsælustu íþróttirnar í Malaví eru knattspyrna en einnig þær íþróttir sem hvað mest voru stundaðar í breska heimsveldinu. Knattspyrnan er stunduð á nýplægðum ökrum í sveitum landsins og heldur landið úti knattspyrnulandsliði karla. Konur stunda meira netbolta. Eftir nýlendutíð landsins hafa borist þangað nýjar íþróttir á borð við blak og körfuknattleik.
Frjálsar íþróttir og víðavangshlaup hafa þróast eftir að landið varð óháð Bretum. Frumkvöðull í því var dr. Harold Salmon, trúboði sem starfaði í Malaví á árunum 1966 til 1968. Þekktasta frjálsíþróttakempa Malaví er Catherine Chikwakwa sem nú býr og æfir í Þýskalandi. Við háskólann í Malaví eru einnig íþróttamenn og uppgangur er nú í íþróttum í landinu.
Blálandsdrottning
Blálandsdrottning eða Edzell Blue er best þekkta afbrigðið af bláum kartöflum. Það er þekkt frá 19. öld en var fyrst skráð árið 1915 í Bretlandi. Það heitir eftir þorpinu Edzell í Skotlandi. Blálandsdrottning er hnöttótt með djúp augu og ljóst mjölmikið kjöt og springur auðveldlega við suðu. Hún hefur lítið þol gegn kartöflumyglu.
Olíukreppan 1979
thumb|right|Biðröð við bensínstöð í Maryland í Bandaríkjunum í júní 1979 Olíukreppan 1979 eða önnur olíukreppan kom til vegna minnkandi olíuframleiðslu í Íran eftir Írönsku byltinguna í febrúar 1979. Þótt heimsframleiðsla á olíu hafi aðeins minnkað um ~4% olli það miklu umróti á mörkuðum með þeim afleiðingum að verð hráolíu fór úr $15,85 í $39,50 á tólf mánuðum. Samtök olíuframleiðsluríkja ákváðu í mars að hækka verð um 14,5%. Þau stórgræddu tímabundið á kreppunni. Á endanum varð kreppan til þess að stórauka framboð á olíu frá Alaska, Norðursjó og Sovétríkjunum, sem urðu stærsti olíuframleiðandi heims. Til lengri tíma varð kreppan því til að draga enn úr áhrifum OPEC-ríkjanna, líkt og olíukreppan 1973.
Olíukreppan átti þátt í að hrinda af stað alvarlegri efnahagskreppu í Bandaríkjunum og víðar í upphafi 9. áratugar 20. aldar.
Leifur Breiðfjörð
Leifur Agnarsson Breiðfjörð (fæddur 24. júní 1945 í Reykjavík) er íslenskur listamaður. Hann hefur starfað í eigin glerstúdói síðan 1968. Leifur er giftur Sigríði Jóhannsdóttur og eiga þau tvo drengi.
Að loknu námi í Myndlista- og handíðaskóla Íslands hélt hann utan til Skotlands og lagði stund á glerlistanám í The Edinburgh College of Art í Edinborg og síðar í Englandi.
Leifur hefur verið brautryðjandi í íslenskri glerlist og er þekktur hérlendis sem og erlendis fyrir verk sín og hlaut riddarakross Hinnar Íslensku fálkaorðu árið 1995. Sem dæmi um verk hans má nefna steinglersmyndina í Fossvogskapellu sem ber nafnið Píslargangan.
Feisal bin Abdul Aziz al-Sád
Feisal bin Abdul Aziz al-Sád (14. apríl 1906 – 25. mars 1975) (Arabíska: فيصل بن عبدالعزيز آل سعود) var þriðji konungur Sádi-Arabíu frá 1964 til dauðadags árið 1975. Honum er talið til tekna að hefja nútímavæðingu Sádi-Arabíu og hafa komið jafnvægi á fjármál ríkisins.
Æviágrip
Feisal var þriðji sonur Ibns Sád, stofnanda og fyrsta konungs Sádi-Arabíu. Sem ungur maður tók Feisal þátt í herförum föður síns til að sameina konungsríki sitt á Arabíuskaganum. Eftir sameiningu Sádi-Arabíu undir stjórn Ibns Sád varð Feisal utanríkisráðherra konungdæmisins og fékk í því embætti að ferðast víða um erlend ríki.
Eftir að Ibn Sád lést árið 1953 tók eldri bróðir Feisals, Sád, við konungdómi í Sádi-Arabíu. Sád var fljótur að útnefna Feisal ríkisarfa og forseta ríkisráðsins í samræmi við hinstu óskir föður þeirra, sem hafði komist svo að orði í erfðaskrá sinni að „hinn stjórnvitri, víðreisti og sparsami Feisal [væri] betur hæfur til að takast á hendur ríkisstjórn en hinn meinlausi og smábrotni Sád“.
Feisal og Sád höfðu ólíkar hugmyndir um stjórn ríkisins og um stöðu Sádi-Arabíu meðal arabaþjóða. Á valdaárum Sáds hlóðst mikill greiðsluhalli upp í ríkisfjármálum landsins vegna gegndarlausrar eyðslu konungsins. Sád varð nauðugur að veita Feisal stjórn yfir ríkisfjármálum árið 1957 og Feisal hóf um hæl að skera niður í ríkisútgjöldum. Þetta geðjaðist Sád lítt og hann gerði á næstu árum tilraunir til að ógilda tilskipanir bróður síns á meðan Feisal var fjarverandi vegna veikinda.
Árið 1964 fór svo að Feisal framdi valdarán með stuðningsmönnum úr röðum aðalsmanna og trúarleiðtoga. Sád var þvingaður til afsagnar og Feisal tók við konungdómi í nóvember þetta ár. Sem konungur reyndi Feisal að láta aukinn hlut af olíutekjum landsins renna til almenningsnota. Hann lét meðal annars reisa fjölda nýrra skóla, verksmiðja og íbúðarhúsa, leggja vatnsleiðslur, hefja sandgræðslu og eimingu sjávarvatns í ferskvatn í verksmiðjum. Þá lét hann jafnframt stofna tvær ríkissjónvarpsstöðvar í Ríad og Jeddah. Stúlkur Sádi-Arabíu fengu á valdatíð Feisals rétt til að ganga í skóla og efnilegir nemendur voru gjarnan kostaðir til náms erlendis. Feisal lét einnig formlega banna þrælahald í Sádi-Arabíu.
Stofnun sjónvarpsstöðva í Sádi-Arabíu varð umdeild meðal íhaldsmanna þar sem wahhabistar töldu sjónvarp stríða gegn íslömskum bönnum gegn því að skapa myndir af manneskjum.
Eftir Jom kippúr-stríðið árið 1973 átti Feisal þátt í því að samþykkja útflutningsbann arabaríkjanna á olíu til vesturlanda til að refsa þeim fyrir stuðning sinn við Ísrael. Þetta leiddi til olíukreppunnar 1973, en með tilheyrandi hækkun olíuverðs ruku ríkistekjur Sádi-Arabíu upp.
Þann 25. mars árið 1975 var Feisal viðstaddur áheyrnarfund í Ríad ásamt kúveiskum olíuverslunarmönnum. Á fundinum réðst frændi Feisals, prinsinn Feisal bin Musaid, að konungnum og skaut hann þrisvar í höfuðið með skammbyssu. Feisal lést úr sárum sínum síðar sama dag. Tilgáta er um að prinsinn hafi myrt Feisal til að hefna bróður síns, sem hafði verið drepinn árið 1966 þegar hann tók þátt í árás wahhabista á sádi-arabísku sjónvarpsstöðina sem Feisal hafði stofnað. Prinsinn var tekinn af lífi fyrir konungsmorðið og Khalid, bróðir Feisals, varð nýr konungur Sádi-Arabíu.
1. deild karla í körfuknattleik
1. desember 1979 setti Danny Shouse Íslands- og deildarmet er hann skoraði 100 stig í sigri Ármanns á Skallagrím í 1. deildinni.
Jökulsstaðir
Jökulsstaðir í Vatnsdal, einnig þekkt sem Tunga eða Tunga hinn efri er fornt eyðibýli frá landnámsöld. Samkvæmt Vatnsdælasögu byggði Jökull Ingimundarson, sonur Ingimundar gamla þar bæ sinn.
Bærinn liggur upp á meltagli sunnan ofan við bæinn í Þórormstungu og eru þar fornar bæjartóftir. Þaðan er víðsýnt um allan Vatnsdal og út í Þing. Á Jökulsstöðum er að finna tóftaleifar og garðlög í kring sem verið hafa utan um tún á bænum Má ætla að bæjarhóllinn geymi menjar fornbýlis en ljóst er að byggingar frá síðari öldum hafa staðið á hólnum. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1706 segir um Jökulsstaði að þar sé "fornt eyðiból [sem] hefur um langan aldur aldrei byggt verið. Þar er nú stundum stekkur, stundum fjárhús frá heimajörðinni".
Haustið 2004 fór fram minni háttar fornleifakönnun á staðnum þegar snið var tekið í gegnum túngarðinn. Var markmiðið að greina aldur hans út frá gjóskulögum. Virðist vera um tvö byggingarstig að ræða. Í torfi eldra lagsins var að finna hið svokallaða landnámslag frá 871 e.Kr. og er garðurinn því yngri en það. Í torfi yngra byggingarskeiðsins var gosaska úr Heklu frá 1104 e.Kr. og hefur garðurinn því verið gildaður upp eftir það gos. Enga gosösku var að finna ofan við garðinn. Minjarnar voru friðlýstar af þjóðminjaverði árið 1930.
Söguskiltið er við veginn sem liggur inn í Kárdalstungu, innst í Vatnsdal. Stutt gönguleið er að rústunum sem eru upp á meltaglinu þar fyrir ofan.
Hoya pulchella
Hoya pulchella er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er á Nýju Gíneu.
Kouta Hirano
right|frame| Kouta Hirano, á Anime Expo 2005.
Kouta Hirano (平野耕太, Hirano Kōta) fæddur 14. júlí árið 1973 er mangaka sem fæddur er í Tokyo, Japan, sem er frægastur fyrir mangað sitt Hellsing.
Nafn
Nafn Hiranos er vanalega umritað sem Kouta Hirano. Hinsvegar er það öðru hverju umritað sem Kohta Hirano (til dæmis á kápunni á útgáfu Dark Horse á Hellsing).
Verk
Verkum er raðað eftir stafrófsröð:
Debra Messing
thumb|Messing, [[2009]] Debra Lynn Messing (fædd 1968) er bandarískur gamanleikari.
Birkifeti
Birkifeti (fræðiheiti: Rheumaptera hastata) er fiðrildi sem var lýst af Carl von Linné 1758. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.
Hann er algengur um mestallt Ísland. Hann er einkum í lágvöxnu birki og fjalldrapa.
Sigríður Einarsdóttir
Sigríður Einarsdóttir (fædd 18. mars 1831, dáin 22. nóvember 1915) var íslensk leikkona og kvenréttindasinni.
Sigríður ólst upp í Brekkubæ sem stóð í Grjótaþorpinu í Reykjavík en móðir hennar Guðrún hafði skólapilta í fæði og var einn þeirra Eiríkur Magnússon sem Sigríður giftist 1857. Sigríður tók þátt í leiksýningum í Reykjavík og lék ásamt Benedikt Gröndal í leikritinu Pakk sem sett var upp árið 1854 og var þá í leikskrá kölluð Sigga Tipp. Hún kenndi á gítar í Reykjavík og flutti með manni sínum til London árið 1862 en maður hennar Eiríkur varð seinna (1871) bókavörður í Cambridge. Vinkona Sigríðar gaf henni 200 pund árið 1884 og fyrir það fé lét Sigríður reisa árið 1885 timburhúsið Vinaminni á sama stað og bernskuheimili hennar Brekkubær stóð. Vinaminni stendur ennþá og er við Mjóstræti 3. Sigríður stofnaði kvennaskóla í Vinaminni sem tók til starfa árið 1891 en starfaði aðeins einn vetur og voru skólastúlkur 15 en 5 þeirra voru í heimavist í Vinaminni. Sigríður var ritari nefndar sem stóð að fjársöfnun fyrir bágstadda Íslendinga haustið 1882. Sigríður tók víða þátt í handavinnusýningum og sýndi íslenska handavinnu og silfurmuni og stundaði verslun með íslenska muni. Hún flutti fyrirlestra um Ísland og bág kjör íslenskra kvenna. Sigríður merkti tvær silfurkeðjur á sýningu í Chicago þannig að önnur átti að hafa verið í eigu Jóns Arasonar og hin í eigu Snorra Sturlusonar og urðu nokkrir Íslendingar til að gagnrýna það.
Sigríður lést í Skodsborg Sanatorium í Danmörku þann 22. nóvember 1915. Hún er jörðuð í Søllerød á Sjálandi.
Þórarinn Ragabróðir Óleifsson
Þórarinn Ragabróðir Óleifsson (eða Ólafsson) var íslenskur lögsögumaður á 10. öld, ýmist talinn annar eða þriðji í röð lögsögumanna.
Þórarinn var sonur Óleifs hjalta, landnámsmanns á Varmalæk í Borgarfirði, og bjó þar eftir föður sinn. Bræður hans voru þeir Glúmur, sem var annar í röðinni af eiginmönnum Hallgerðar langbrókar, og Ragi, sem bjó í Laugardal og hefur sjálfsagt verið elstur þeirra bræðra fyrst Þórarinn var kenndur við hann og ætíð nefndur Ragabróðir. Kona Raga er sögð hafa verið systir Þorsteins Ingólfssonar (og dóttir Ingólfs Arnarsonar) og kann það að hafa átt sinn þátt í því að Þórarinn var kjörinn til að taka við lögsögumannsembættinu af Hrafni Hængssyni. Gegndi hann því árin 950 – 969.
Kona Þórarins var Þórdís (eða Þuríður), dóttir Ólafs feilan Þorsteinssonar, Auðarsonar djúpúðgu.
Erani
Erani (Aríi) er hugtak komið frá arya í sanskrít. Arya þýðir göfugur.
Ein af merkingum þess á við hóp af fólki, það er frum-Indó-Evrópumenn. Það hefur einnig verið talið að þetta fólk hafi myndað sérstakt þjóðarbrot þ.e. „Aríarnir“ líkt og Max Müller og fleiri notuðu hugtakið á 19. öldinni. Af þessari ástæðu hefur hugtakið almennt orðið nokkurs konar samnefnari yfir alla Indó-Evrópumenn. Müller minntist þó sérstaklega á það að notkun hans á hugtakinu ætti við hóp sem sameinaður væri að tungumáli en ekki ætterni. Hugtakið er einkum notað á málfræðilegum forsendum í nútímanum og á þar við fjölskyldu indó-írönsku (stundum kölluð indó-arísku) tungumálana.
Jawi
thumb|300px|right|Jawi-stafrófið. Taflan er lesin frá hægri til vinstri, að ofan niður.
Jawi er útfærsla á arabíska stafrófinu fyrir malasísk tungumál, m.a. asenísku. Það er annað af tveimur opinberum leturkerfum í Brúnei, og að hluta notað í Malasíu, Indónesíu og Singapúr, einkum í trúarlegu samhengi.
Kynning
Jawi-stafrófið er eitt elsta letur sem notað hefur verið til að skrifa Malaj. Það hefur verið í notkun síðan á tíma Pasai íslams, til Súltánadæmisins Malacca, Súltánadæmisins Johur og í Aceh á 17. öld. Sannanir fyrir þessu finnast Terengganu töflunni frá því 1303 e.Kr., á meðan elstu heimildir um rómverskt stafróf eru frá því undir lok 19. aldar.
Bókstafir
خط جاوي Jawi script & Abjad Jawi Maleis &
Blástjarnan
thumb|right|Stjörnukort sem sýnir staðsetningu Blástjörnunnar í Hörpumerkinu. Blástjarnan (Vega) er bjartasta stjarnan í stjörnumerkinu Hörpunni. Bayer-heiti hennar er α Lyrae. Blástjarnan er tiltölulega nálæg, í aðeins 25 ljósára fjarlægð frá Sólu. Ásamst Arktúrusi og Síríusi er hún með björtustu stjörnum í nágrenni Sólarinnar. Hún er fimmta bjartasta stjarnan á næturhimninum og önnur bjartasta stjarna norðurhiminsins á eftir Arktúrusi.
Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999
Listar yfir morð á Íslandi Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969 Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999 Listi yfir morð á Íslandi frá 2000 Þetta er listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999.
21. febrúar 1988
19. apríl 1988
3. desember 1999
Listar yfir morð á Íslandi Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969 Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999 Listi yfir morð á Íslandi frá 2000
Jólnir
thumb|right|Jólnir, Surtsey og Syrtlingur. Jólnir var eyja sem varð til í Surtseyjargosinu en hvarf aftur í hafið tíu mánuðum eftir að gos hófst þar.
Þann 3. janúar var eyjan orðin um 100 metrar á lengd og 50 metrar á breidd og þá gaus þar í tveimur gígum. Tveimur dögum síðar var eyjan horfin en hún sást aftur 14. janúar. Aftur hvarf hún í miklu óveðri í janúarlok en birtist í þriðja sinn viku síðar, hvarf enn og birtist svo enn á ný. Hún minnkaði og stækkaði á víxl og hvarf í fimmta sinn í apríl í nokkra daga. 25. júní mældist hún 568 m löng og um 55 m há en mældist mest 62 m. Í lok júlí dró mjög úr gosinu og því lauk 10. ágúst.
Ár barnsins
Ár barnsins var árið 1979 samkvæmt Sameinuðu þjóðunum þar sem þá voru liðin 20 ár frá undirritun Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna tók þessa ákvörðun 21. desember 1976. Tilgangurinn var að hvetja ríki til að fullgilda sáttmálann og minna á þau vandamál sem börn glímdu við víða um heim, eins og vannæringu og skort á aðgengi að menntun.
Ýmsir viðburðir tengdust þessu ári eins og góðgerðatónleikarnir Music for UNICEF haldnir í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna 9. janúar.
Í tilefni af ári barnsins sáu börn alfarið um dagskrá Ríkisútvarpsins á Íslandi 22. nóvember þetta ár.
Miðflokkurinn (Færeyjar)
Miðflokkurinn (færeyska: Miðflokkurin) er færeyskur stjórnmálaflokkur, stofnaður þann 3. maí 1992. Flokkurinn er klofningsframboð úr Kristilega fólkaflokknum. Flokkurinn er miðjuflokkur og sjálfstjórnarflokkur með kristileg gildi. Árið 1994 fékk flokkurinn kjörinn einn mann inn á færeyska lögþingið, engann næsta kjörtímabil á eftir en hefur síðan átt þingmenn þar síðan. Mest hefur flokkurinn fengið þrjá þingmenn, í síðustu kosningum 2008.
Strákatangi
Strákatangi er mjór tangi í Hveravík (áður Reykjarvík) við norðurströnd Steingrímsfjarðar í Kaldrananeshreppi á Ströndum. Strákatangi er 500 metrar á lengd og um 200 metrar á breidd.
Fornleifauppgröftur á hvalstöð á Strákatanga
left|thumb|Hvalstöðin á Strákatanga. Efsta húsið er beykihús og sunnan við það er íveruhús auk lítillar smiðju við hliðina á. Neðst á myndinni er lýsisbræðsla frá miðbiki 17. aldar. Fyrr á öldum voru hvalir verðmætt veiðifang vegna mikilvægis hvallýsis sem var eitt helsta ljósmeti í sístækkandi borgum Evrópu. Eftir að gas og rafmagn kom til sögunar á 20. öld þá leysti það hvallýsið af hólmi sem ljósgjafi Evrópubúa.
Vitað var að Baskar skutluðu hvali við Strákatanga í byrjun 17. aldar. Óvíst var hins vegar hvort að þeir byggðu þar nokkurn tímann hvalstöð, en engar samtíða ritaðar heimildir eru til um að þess háttar mannvirki á tanganum. Í ferðabók Ólafs Olaviusar frá 18. öld er á hinn bóginn greint frá því að erlendir hvalveiðimenn hafi veitt hvali á Strákatanga. Ekkert er þó fjallað um að þeir hafi reist hvalstöð á svæðinu. Aðeins 100 árum frá því að hvalstöðin var yfirgefin virðist hún hafa fallið í gleymsku meðal Íslendinga. Hvalstöðin á Strákatanga fannst síðan í fornleifaskráningu um aldamótin 2000.
Á tímabilinu 2005-2010 fór fram fornleifauppgröftur á hvalstöðinni á Strákatanga. Komu í ljós leifar fimm mannvirkja sem tengdust veru hollenskra hvalveiðimanna auk grjóthlaðinnar lýsisbræðslu sem byggð var af baskneskum hvalveiðimönnum. Einnig fundust leifar tveggja nausta (bátaskýli), og kumlateigur með að minnsta kosti fjórum kumlum.
Hvalstöðin
Hvalstöðin á Strákatanga var fyrst byggð af Böskum á fyrri hluta 17. aldar og reistu þeir tjaldbúðir og bræðsluofn úr grjóti. Nokkrum árum síðar byggðu Hollendingar nýja og stærri hvalstöð úr múrsteinum og timbri. Þó var meirihluti vinnuafls hollenskra hvalveiðimanna frá Baskalandi. Í lok 17. aldar hættu hvalveiðimenn að koma til Strákatanga. Ástæðan var sú að Baskar höfðu fundið upp þá aðferð að bræða hvallýsi um borð í skipum og var því ekki lengur þörf á landstöðvum fyrir hvalveiðar.
Byggingar
Hvalstöðin á Strákatanga samanstóð af fimm mannvirkjum. Norðaustan megin á tanganum voru fjögur mannvirki saman í þyrpingu, það er leifar beykihúss (þar sem tunnur voru smíðaðar), íveruhúss, smiðju og lýsisbræðslu. Fimmta mannvirkið var geymsla og var henni fundinn staður lítillega sunnan við hin húsin.
Við inngang hússins var komið upp skjóli gegn veðri og vindum. Á því svæði fundust margar tóbakspípur (krítarpípur) og bendir það til þess að þar hafi hvalveiðimennirnir sennilega sest niður og reykt tóbak í hléum. thumb|Bræðsluofn Hollendinga.|350x350px
Tvær lýsisbræðslur fundust á Strákatanga. Ein var reist skömmu eftir aldamótin 1600 en hin um miðbik 17. aldar. Eldri lýsisbræðslan var reist úr grjóti af Böskum og var hún í notkun áður en aðrir hlutar hvalstöðvarinnar höfðu verið reistir.
Hollendingar byggðu yngri lýsisbræðsluna rétt sunnan við íveruhúsið og var hún í notkun á sama tíma og aðrar byggingar hvalstöðvarinnar. Sjálfur bræðsluofninn var hlaðinn úr múrsteinum og skammt frá honum voru vinnubekkir þar sem hvalveiðimenn gátu skorið hvalspikið í smærri bita áður en það var brætt til lýsisgerðar.
Gripir
thumb|Tóbakspípa af gerðinni „Walter Raleigh and the Crocodile.“ Pípan er aldursgreind til 1630-1650. |left Í uppgreftrinum á Stráktanga fundust hátt í 750 gripir. Stærsti gripaflokkurinn var tóbakspípur og voru þær allar hollenskar að uppruna. Sumar þeirra voru með skreytingu og oftast var um einhvers konar blóma- eða hreistursmynstur að ræða. Meðal annarra gripa sem fundust voru tvær blýkúlur úr framhlaðningi og hnappur úr blýi skreyttur með blómamynstri.
Samantekt
thumb|Málverk Abrahams Storcks sýnir hvalveiðar Hollendinga á Svalbarða á 17. öld. Málverkið tilheyrir Ríkissafni Hollands í Amsterdam.|374x374px Fornleifauppgröfturinn gaf góða mynd af lífi hvalveiðimanna sem og hvernig vinnsla hvallýsis á hvalstöðinni á Strákatanga fór fram.
Eftir að hvalstöðin var grafinn upp var ljóst að erlendu hvalveiðimennirnir bjuggu ekki þar allan ársins hring heldur höfðu aðeins tímabundna búsetu, það er frá lokum ágúst til byrjun hvers vetrar. Eitt fyrsta verk erlendu hvalveiðimannanna áður en hvalveiðar hófust var að lagfæra skemmdir á stöðinni, sem höfðu orðið vegna vetrastorma á meðan þeir höfðu verið í burtu. Yst á tanganum reistu þeir skýli fyrir vökumenn sem áttu að hafa gætur á hvort að hvalir væru einhver staðar í grenndinni. Þegar vökumennirnir urðu varir við hvali létu þeir aðra hvalveiðimenn vita og fór hluti þeirra á litlum bátum, sem gátu rúmað um 7-8 manns, til þess að skutla hvalina. Á meðan á hvalveiðunum stóð gátu aðrir vinnumenn stöðvarinnar hafist handa við að gera allt klárt fyrir bræðslu lýsisins, til dæmis smíðað tunnur og brýnt hnífa.
Erlendir hvalveiðimenn komu á Strákatanga meirihlutann af 17. öldinni þar til að Baskar fundu upp aðferð til þess að bræða lýsi um borð í hvalskipum. Eftir það var ekki lengur þörf fyrir hvalveiðimenn að hafa landstöðvar og upp frá því hættu þeir að hafa viðkomu á Strákatanga. Er fram liðu stundir greri yfir rústir hvalstöðvarinnar og hlutverk hennar féll í gleymsku allt þar til að hún fannst í fornleifaskráningu og var í kjölfarið grafin upp af fornleifafræðingum á árunum 2005-2010.
Uppgröfturinn sýndi einnig fram á að vera erlendra hvalveiðimanna hafði áhrif á íslenskt samfélag á 17. öld. Gátu Íslendingar til að mynda stundað ólöglega verslun við erlendu hvalveiðimennina á Strákatanga á tímum einokunar og keypt af þeim hvalkjöt og tóbak.
Aðalgrein: Áhrif erlendra hvalveiðimanna á íslenskt samfélag, 1600-1915
Kumlateigurinn á Strákatanga
Kumlateigurinn á Strákatangi fannst við fornleifauppgröft á hvalstöð Baska og Hollendinga frá 17. öld. Vitað er um að minnsta kosti fjögur kuml á Strákatanga en aðeins hefur verið grafið í tvö þeirra. Varðveisla beina í kumlunum var slæm og ekki reyndist mögulegt að gera neinar frekari greiningar á þeim, t.d. kyngreiningu. Hafði báðum kumlunum verið raskað einhvern tímann eftir að búið var loka þeim, en ekki var hægt að segja af eða á hvort það hafi verið hluti af helgisiðum fólks eða síðari tíma grafarrán.
Í einu kumlinu fundust leifar sverðs auk döggskó s. Telst það vera ríkulegt haugfé og bendir til þess að vel efnaður einstaklingur hafi verið lagður í kumlið.
Kumlið sem var syðst á tanganum var bátskuml og hafði verið þrískipt. Fundust mannabein í miðju rýminu auk þess sem bein fundust í syðsta rými kumlsins. Óvíst var þó með öllu hvort um var að ræða manna- eða dýrabein. Stærð kumlsins gefur til kynna að háttsett manneskja hafi verið þar lögð í gröf.
Heimildir
Caroline Paulsen, Magnús Rafnsson og Ragnar Edvardsson. (2008). ''[http://fornleifur.blog.is/users/5c/fornleifur/files/str07_skyrsla_english2_18538.pdf Foreign Whaling in Iceland: Archaeological Excavations at Strákatangi in Hveravík, Kaldrananeshreppi 2007. Data Structure Report].'' NV nr. 5-08. Bolungarvík: Náttúrustofa Vestfjarða.
Vallhumall
Vallhumall er frekar algeng planta á Íslandi og vex að mestu á Norðausturlandi og Suðvesturlandi. Kjörlendi plöntunnar er valllendi. Plantan dreifir sér ekki vel á hálendi en á Norðausturlandi eru nokkur dæmi um að hún finnist ofar en 500 metra fyrir ofan sjávarmál.