cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eystrasalt
Lönd við Eystrasalt
Löndin sem eiga aðgang að Eystrasalti eiga með sér samstarf í Eystrasaltsráðinu, en auk þeirra eru Ísland, Noregur og Evrópusambandið aðilar að ráðinu.
Júlíana María af Braunschweig-Wolfenbüttel
Júlíana María af Brúnsvík-Wolfenbüttel-Bevern (danska: Juliane Marie; 4. september 1729 — 10. október 1796) var drottning Danmerkur og Noregs á árunum 1752 til 1766. Hún var önnur kona Friðriks 5. konungs Danmerkur og Noregs. Hún varð þjóðhöfðingi sjálf frá 1772 til 1784. Júlíana var móðir Friðriks erfðaprins af Danmörku og Noregi. Kristján 8. Danakonungur og hver einasti danskur konungur að undanskildum Kristjáni 9. kemur frá henni.
Seki Matsunaga
Seki Matsunaga (25. júní 1928 - 4. mars 2013) var japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 1 leiki með landsliðinu.
Formgerðarstefnan
Formgerðarstefna eða strúkturalismi er rannsóknaraðferð til að útskýra kerfi tungumála með athugun á formum og reglum. Málvísindamaðurinn Ferdinands de Saussure er talinn faðir þessarar aðferða en hann setti fram þrjár ályktanir: 1) kerfiseðli tungumálsins er þannig að einingar í máli fá merkingu þegar þær tengjast í aðrar einingar; 2) einingar innan kerfisins öðlast ekki merkingu nema vegna vensla við aðrar einingar, tengslin búa til merkinguna, en ef tengslin haldast þau sömu er alltaf um sömu söguna að ræða; 3) tákn fyrir fyrirbæri er tilfallandi, ekki er eðlislægt samband milli orðs og þess fyrirbæris sem orðið vísar til. Hægt er að endurmynda ótal mörg kerfi úr sömu einingum. Þessi myndun kerfis sem gefur einingum merkingu felur í sér sífellda afbyggingu á sama kerfi og þar með tilurð annars konar merkingar.
Andstæðuhugsun og tvenndarkerfi eru höfuðeinkenni strúktúralisma. Póststrúktúralismi gagnrýnir það.
Formgerðarstefna er til í ýmsum afbrigðum eftir fræðigreinum svo sem í málvísindum, sálfræði, félagsfræði og heimspeki. Formgerðarstefna í sálfræði: er ein af fyrstu sálfræðistefnunum en samkvæmt henni átti viðfagnsefni sálfræðinnar að vera meðvituð hugarstarfsemi og skyldi hún rannsökuð með sjálfsskoðun. Þeir sem beinlínist aðhyllast formgerðarstefnu í bókmenntafræði nota einatt tungumálið og formgerð þess, málkerfið
Akurey (Landeyjum)
Akurey er bær og kirkjustaður í Vestur-Landeyjum í Rangárvallasýslu. Þar er félagsheimilið Njálsbúð þar sem löngum voru haldin fræg sveitaböll.
Æð
thumb|[[Slagæðar eru hér rauðar og bláæðar bláar, háræðarnar sjást ekki vegna smæðar]] Æð er hluti af blóðrásarkerfinu sem flytur blóð um líkamann. Æðum er skipt í slagæðar, bláæðar og háræðar.
Jamblikkos
Jamblikkos (um 245 – um 325, gríska: Ιάμβλιχος) var nýplatonskur heimspekingur sem hafði mikil áhrif á þá stefnu sem nýplatonisminn tók eftir hans dag. Hans er einnig minnst fyrir athugasemdir sínar við pýþagóríska heimspeki. Hann skrifaði einnig ævisögu um Gríska heimspeking og stærðfræðing Pýþagóras.
Draumvísi
Draumvísi er lag Gísla Þórs Ólafssonar við ljóð Geirlaugs Magnússonar. Ljóðið kom út árið 1996 í bók Geirlaugs, Þrítengt, en lagið kom út á plötunni Bláar raddir (2013). Í tilefni af útgáfu plötunnar fór Gísli í sjónvarpsviðtal hjá N4. Myndband við lagið Draumvísi var tekið upp fyrir það viðtal og var kvikmyndataka í höndum Stefáns Friðriks Friðrikssonar. Hljóðrásin var tekin upp í Stúdíó Benmen af Sigfúsi Arnari Benediktssyni.
Hnútaletur
Hnútaletur var skrifmál sem Inkarnir notuðust við þar sem núna er Perú. Var það aðallega notað til að senda skilaboð milli manna. Hnútaletur var einnig notað í Kína í fornöld.
Pleurotus citrinopileatus
Pleurotus citrinopileatus er tegund matsveppa sem eru ræktaðir víða um heim til matar. Hann vex yfirleitt á dauðum viði lauftrjáa, en er oftast ræktaður á korni, hálmi eða sagi.
Útbreiðsla
Útbreiðsla Pleurotus citrinopileatus er í Síberíu, Norður-Kína og Japan. Hann er náskyldur og stundum talin til evrópsku tegundarinnar P. cornucopiae
Fritz Røed
Fritz Røed (15. ágúst 1928 – 20. desember 2002) var norskur myndhöggvari frá Bryne í Rogalandi. Þekktasta verk hans er Sverð í kletti, þrjú stór sverð sem standa upp úr kletti í Hafursfirði og eru minnismerki um Hafursfjarðarorustu og sameiningu Noregs í eitt ríki.
2004 var höggmyndagarður helgaður verkum Fritz Røed opnaður í Bryne.
Bogmaðurinn
thumb|right|Stjörnukort sem sýnir Bogmanninn. Bogmaðurinn (latína: Sagittarius) er eitt af stjörnumerkjum Dýrahringsins á suðurhimni. Bogmaðurinn er eitt af stjörnumerkjum fornaldar sem Kládíus Ptólmæos lýsti og er eitt af stjörnumerkjum nútímans. Tákn merkisins er ♐︎ og hann er oft sýndur sem kentár með dreginn boga. Hann liggur á milli Sporðdrekans og Naðurvalda í vestri og Steingeitarinnar og Smásjárinnar í austri.
Miðja Vetrarbrautarinnar liggur vestast í Bogmanninum á svæði sem nefnist Sagittarius A og inniheldur ofursvarthol. Átta björtustu stjörnur stjörnumerkisins mynda samstirnið „Teketilinn“. Bjartasta stjarnan er Kaus Australis eða ε Sagittarii, tvístirni í 143 ljósára fjarlægð frá Sólinni.
Flórsykur
Flórsykur er fínt malaður sykur sem er blandaður með örlitlu af efni eins og kornsterkju sem hindrar kekkjamyndun. Flórsykur er notaður þar sem þarf sykur sem leysist fjótt upp. Flórsykur er notaður í kökukrem, marsipan og kransakökudeig.
422
Árið 422 (CDXXII í rómverskum tölum)
Campeche-flói
thumb|right|Kort af Campeche-flóa Campeche-flói er flói í suðurhluta Mexíkóflóa undan strönd mexíkósku fylkjanna Campeche, Tabasco og Veracruz. Þar er Cantarell-svæðið sem eitt sinn var afkastamesta olíuvinnslusvæði heims. Þann 3. júní 1979 varð olíublástur í könnunarholunni Ixtoc I sem leiddi eins af stærstu olíuslysum sögunnar.
Í júní og júlí elur Campeche-flói af sér marga Atlantshafsfellibyli.
Óðrun
thumb|right|Skattholsskúffa úr furu með framhlið sem er óðruð til að líkjast hnotu. Óðrun (úr dönsku: ådring) eða viðarmálun er aðferð við að mála eftirlíkingu af viðaráferð. Oft er þetta gert til að láta húsgögn, glugga og hurðir úr ódýrum eða gölluðum viði líta út eins og þau væru smíðuð úr eðalviði; til dæmis hnotu, eik eða íbenholti. Ef þetta er vel gert getur verið nánast ómögulegt að sjá muninn.
Óðrun er einkum gerð með þeirri aðferð að slétta yfirborðið með því að spartla og slípa, mála síðan grunnlit (sem er mismunandi eftir viðartegundum) yfir yfirborðið með þekjandi málningu og þar yfir með lasúrmálningu: hálfgagnsærri hægþornandi málningu sem er mótuð í æðar og kvisti með sérstökum penslum, kömbum, svömpum og sköfum. Að lokum er lakkað með glæru lakki yfir allt saman.
Óðrun var sérstaklega algeng á 19. öld og í byrjun þeirrar 20. Þá smíðuðu húsgagnaverkstæði eða settu saman húsgögn úr ódýrum viðartegundum eins og furu og síðan var málari (óðrari) fenginn til að mála yfir þau með þessar aðferð. Óðrun þróaðist út í sérgrein innan málaraiðnar og sérhæfðir óðrarar unnu á mörgum húsgagnaverkstæðum.
Stralsund
Lega
Stralsund er hafnarborg við Eystrasalt nyrst í sambandslandinu. Hún liggur gegnt eyjunni Rügen (Ré) og gengur stór stálbrú yfir sundið Strelasund. Næstu borgir eru Rostock til suðvesturs (60 km) og Szczecin (Stettin) í Póllandi til suðausturs (100 km).
Skjaldarmerki
Skjaldarmerki borgarinnar hvítur örvaroddur á rauðum grunni. Fyrir ofan er hvítur kross. Örvaroddurinn er vísandi um heiti borgarinnar, en Strela merkir ör eða oddur. Þannig hét litli hólmurinn Stralow fyrir framan borgina (heitir Dänholm í dag). Merki þetta kom fyrst fram 1265 og var opinberlega aftur tekið upp 1939.
Orðsifjar
Slavneski bærinn Stralow og hólmurinn Strela þar fyrir framan merkja ör eða oddur (getur einnig merkt árkvísl). Borgin fékk því heitið Stralsund, en með heitinu –sund er meint sundið milli borgarinnar og eyjarinnar Rügen. Það heitir þó enn Strelasund í dag. Á íslensku hefur borgin verið kölluð Stræla.
Miðaldir
thumb|Stofnskjal borgarinnar frá 1234 Á svæði sem nú er Stralsund bjuggu áður slavnesku þjóðflokkarnir ranar og vindar, en þeir voru meðal síðustu þjóðflokka í Mið-Evrópu til að kristnast. 1168 sigraði Valdimar I Danakonungur rana í orrustu. Ranar og vindar bjuggu í smábænum Stralow, sem stóð á samnefndri eyju í Strelasundi. Eftir kristnitöku tók fólk að streyma til bæjarins, einnig Danir. Seinna bættust Þjóðverjar við. Stralsund hlaut borgarréttindi 1234. Leyfisplaggið er enn til og er til sýnis í safni í borginni. Stralsund varð hafnarborg, en fiskveiðar voru mikill atvinnuvegur. Aðallega var veidd síld. Með aukinni verslun gerðust borgarbúar of nærgöngulir við hafnarborgina Lübeck. 1249 birtist floti frá Lübeck og réðist á Stralsund, sem var lögð í eyði. Þegar hún var byggð upp aftur, risu margar byggingar sem enn standa í dag, ekki síst kirkjurnar þrjár í miðborginni. 1278 gerði Stralsund fyrsta samning við Lübeck. Sá samningur var endurnýjaður og snemma á 14. öld varð Stralsund að Hansaborg. Þetta mislíkaði Dönum, sem sjálfir reyndu að byggja upp siglingaleiðir og verslunarsambönd. Til átaka kom og sátu Danir og bandamenn þeirra m.a. um Stralsund 1316 til að þvinga borgina til að láta af verslun sinni. Það mistókst og stóð borgin jafnvel sterkari eftirá. Seinna á 14. öld var háð verslunarstríð milli Hansasambandsins og Dani. Hansamenn hertóku Kaupmannahöfn til skamms tíma og stóðu uppi sem sigurvegarar. Friðarsamningarnir voru gerðir í Stralsund 1370. Hansasambandið stóð á hátindi sínum. 1429 voru Danir enn í stríði við Hansakaupmenn. Danskur floti réðist á Stralsund, rændi og brenndi borgina. En borgarbúar náðu að skrapa saman skipum og sigruðu Dani í sjó- og landorrustu. Fyrir vikið breyttu þeir nafni hólmans fyrir framan borgina úr Strela í Dänholm (Danahólmur).
Siðaskipti og 30 ára stíðið
thumb|Stralsund 1640. Mynd eftir Matthäus Merian. Frá og með 1523 var lúterstrú predikuð í borginni. Siðaskiptin fóru þó ekki fram fyrr en tveimur árum síðar, er hópur manna ruddist í kirkjur og klaustur til að eyðileggja helgimyndir. Borgin dafnaði þó enn, bæði sem verslunar- og siglingaborg. Síðla á 16. öld gekk Stralsund þó úr Hansasambandinu og verslaði aðallega við Svía. Í upphafi 30 ára stríðsins var Stralsund hlutlaust. En 1626 hrakti keisaraherinn Dani úr Mecklenborg, þannig að Stralsund fannst sér verulega ógnað. Þá var tekið upp á því að reisa víggirðingar um borgina, en á meðan hertók keisaraherinn Wismar og síðan Rostock. 1628 voru allar nærsveitir, ásamt eyjunni Rügen á valdi keisarahersins. Þá gerðu borgarbúar leynilegan verndarsamning við Dani og Svía, sem sendu hermenn til Stralsund. Snemmsumars 1628 kom Wallenstein sjálfur á vettvang og lét gera umsátur um borgina sem stóð í rúma tvo mánuði. En sökum þess að liðsauki barst frá Svíþjóð og sökum óhagstæðs veðurs, ákvað Wallenstein að hörfa frá. Stralsund var því með fáum borgum sem stóðust áhlaup keisarahersins í 30 ára stríðinu. 10. september kom Gústaf Adolf II sjálfur til borgarinnar. Hann lét gera upp öll varnarvirki, setti upp herstöð og fór síðan suður til að berjast við keisaraherinn. Stralsund var í höndum Svía næstu þrjár aldir.
Í höndum Svía
Eftir dauða Gústafs Adolfs á vígvellinum reyndu fulltrúar keisara nokkrum sinnum að endurheimta borgina, en án árangurs. Borgin kaus sér fulltrúa sem sendir voru til Vestfalíu til að taka þátt í friðarsamningum 30 ára stríðsins. Krafa þeirra var sjálfstæði, en það var ekki samþykkt. Stralsund var gefin Svíum og innlimuð í sænska Pommern. 1675 réðust Svíar inn í Brandenborg, en voru hraktir til baka. Í kjölfarið á því náðu Danir fótfestu á eyjunni Rügen. Íbúar Stralsund mynduðu eigin her 1678 og tókst að hrekja Dani burt á ný. En kjörfurstinn í Prússlandi, Friðrik Vilhjálmur, gerði þá umsátur um ‘sænsku’ borgina og skaut með fallbyssum úr ytri höfninni. Borgin gafst upp. Eftir samninga fengu Svíar að fara burt, en kjörfustinn innlimaði borgina í Brandeborg. Yfirráð Prússa varaði þó aðeins í ár, því Prússar neyddust til að skila borginni. Norðurlandaófriðurinn mikli hófst árið 1700. Þar börðust Svíar við bandalag milli Rússa, prússa og saxa, en biðu lægri hlut. Bandalagsherinn birtist við borgardyr Stralsund haustið 1711, en varð frá að hverfa í janúar á næsta ári vegna óhagstæðs veðurs. 1715-16 var setið um Stralsund á ný og að þessu sinni féll borgin í hendur bandamönnum. Danir réðu því borginni næstu þrjú árin, þar til friður var saminn milli Dani og Svía 1720. Næstu 87 árin var friðar- og uppgangstími fyrir borgina. Þegar Gústaf Adolf IV komst til valda í Svíþjóð, ákvað hann að taka úr gildi sérlög í Stralsund og láta sænsk lög gilda þar. Borgin átti að verða sænsk að öllu leyti. Þetta var gert í janúar 1807. Skömmu áður hafði Svíakonungur slitið samskipti sín við Napoleon og gengið í bandalag með Englendingum og Rússum. Í kjölfarið réðist Napoleon til austurs og inn í Prússland. Hann hertók Berlín og sendi her til sænska Pommern og birtist hann við Stralsund í lok janúars. Frakkar fóru hins vegar austar og létu borgina að mestu í friði. Gústaf Svíakonungur kom sjálfur til Stralsund 12. júní 1807 og gerði bandalag við Blücher herforingja (sem seinna sigraði Napoleon við Waterloo). En í ágúst birtust Frakkar á nýjan leik og sátu um borgina. Svíar og prússar hörfuðu og eftirlétu Frökkum borgina, sem hertóku hana fyrirhafnarlaust. 1809 dró til stórorrustu í borginni. Prússinn Freiherr von Schill náði að taka borgina af Frökkum, þegar hann réðist inn í hana. En Frakkar söfnuðu liði stuttu síðar og gerði slíkt hið sama. Eftir mikla götubardaga við mikið mannfall, féll Stralsund aftur í hendur Frakka. 1815 úrskurðaði Vínarfundurinn að Svíar ættu að missa lönd sín sunnan Eystrasalts. Stralsund var því sett undir stjórn Prússlands.
Ferdinand 2.
Ferdinand 2. getur átt við eftirfarandi:
Stralsund
Nýrri tímar
thumb|[[Angela Merkel og George Bush að fá sér bjór í Stralsund árið 2006]] Við eigendaskiptin á borginni yfirgáfu allir Svíar Stralsund, en Prússar þrömmuðu inn. Fyrsta verk þeirra var að skipuleggja yfirráð sín og framkvæma manntal. 1815 bjuggu þar 13 þús manns. Með breytingunni missti borgin mikið af verslunarsamböndum sínum og minnkaði skipastóllinn talsvert. Það tók marga áratugi að mynda nýjar verslunarleiðir. Um miðja 19. öld varð skipasmíðin einnig stór atvinnuþáttur. Járnbrautin kom mjög seint til borgarinnar. Það var ekki fyrr en 1863 sem leið til Berlínar og Stettin var opnuð. Stralsund kom ekki við sögu í heimstyrjöldinni fyrri. Í heimstyrjöldinni síðari var borgin herlaus og óvarin. 1944 voru loftárásir áætlaðar fyrir Rostock. En sökum óhagstæðs veður var árásin gerð á Stralsund í staðin. 110 bandarískar flugvélar gerðu alls þrjár árásir og eyðilagðist stór hluti borgarinnar. Um 800 manns týndu lífi, nær allt óbreyttir borgarar. Nasistar víggirtu borgina snemma 1945. En þegar Sovétmenn nálguðust, flúðu allir hermenn 1. maí. Seinna sama dag hertóku Sovétmenn borgina bardagalaust. Hún var í sovéska hernmámshlutanum. 1949 var sambandslandið Mecklenburg stofnað og var Stralsund hluti af því. 1985 náði íbúafjöldinn hámarki með 75 þúsund manns (er 58 þús í dag).
Viðburðir
thumb|Gorch Fock hin eldri er safnaskip í dag
Vinabæir
Stralsund viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:
Byggingar og kennileiti
thumb|Ráðhúsið í Stralsund Í miðborg Stralsund eru um 800 byggingar friðaðar. Hér er um íbúðarhús, verslanir, opinberar byggingar og kirkjur að ræða. 2002 var miðborgin öll sett á heimsminjaskrá UNESCO.
Colin Archer
thumb|right|Colin Archer Colin Archer (22. júlí 1832 – 3. febrúar 1921) var skipaverkfræðingur og skipasmiður frá Larvik í Noregi. Var hann af skoskum uppruna en foreldrar hans fluttu til Noregs 1825.
Skipasmíðastöð hans var þekkt fyrir að smíða endingargóð og örugg skip. Þekktasta skipið sem Colin Archer byggði er án efa skipið Fram, sem tók þátt í leiðöngrum á Norðurpólinn og seinna í leiðangri Roald Amundsen á Suðurpólinn. Það er til sýnis í Framsafninu í Osló.
Archer er líka þekktur fyrir seglskútu sem hann hannaði fyrir Redningsselkabet (norska björgunarsveitin) sem þeir notuðu í mörg ár. Í dag eru þeir bátar venjulega kallaðir Colin Archer. Fyrsti björgunarbáturinn Colin Archer RS 1 er enn til og er notaður sem safnskip.
Archer eyddi miklum tíma í að reikna út hvernig góður skipsskrokkur ætti að vera. Verk hans eru enn í dag notuð við hönnun nýrra skipa. Björgunarskúturnar hans voru notaðar í Noregi langt fram á 20. öld og enn eru skútur smíðaðar eftir teikningum hans.
Sjálfsævisaga
Matthías Jochumsson ritaði sjálfsævisögu („Sögukaflar af sjálfum mér“), en í kaflanum „Þriðja útförin mín“ segir hann frá yrkingu Lofsöngsins.
Óskar Guðmundsson (fæddur 1950)
Óskar Guðmundsson (f. 25. ágúst 1950) er íslenskur rithöfundur sem hefur ritað fjölda sagnfræðilegra verka, einkum í miðaldasögu; meðal annars skrifaði hann sjö bækur um fyrstu aldir Íslandssögunnar í Alda-bókaflokknum og ævisögu Snorra Sturlusonar.
Óskar lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri 1971. Hann lagði stund á nám í sagnfræði, bókmenntum og þjóðfélagsfræði í háskólum í Reykjavík, Bremen í Þýskalandi og í Kaupmannahöfn á áttunda áratugnum. Á árum áður starfaði hann m.a. sem kennari, var ritstjóri Stúdentablaðsins, ritstjóri vikublaðsins Norðurland á Akureyri, en á árunum 1981–1992 var hann blaðamaður, fréttastjóri og ritstjórnarfulltrúi á Þjóðviljanum og loks ritstjóri fréttatímaritsins Þjóðlífs.
Frá árinu 1994 hefur Óskar unnið sem sjálfstætt starfandi fræðimaður og rithöfundur og hefur komið að útgáfu fjölda bóka og rita sem ritstjóri og höfundur.
Bórhópur
Bórhópur er þrettándi flokkur í lotukerfinu.
Bór er fyrsta efnið í flokknum og er málmungur, restin eru tregir málmar.
Sumarólympíuleikarnir 1920
thumb|right|Plakat Ólympíuleikanna í Antwerpen. Sumarólympíuleikarnir 1920 voru haldnir í Antwerpen í Belgíu á tímabilinu 20. apríl til 12. september. Evrópa var í sárum eftir fyrri heimsstyrjöldina, en þrátt fyrir það var ákveðið vorið 1919 að halda leikana í Antwerpen.
Aðdragandi og skipulagning
Upphaflega áttu Ólympíuleikarnir 1920 að fara fram í Búdapest í Ungverjalandi, en Amsterdam og Lyon höfðu einnig falast eftir að halda þá. Eftir stríðið voru Þýskaland og bandalagsríki þeirra úr fyrri heimsstyrjöldinni beitt refsiaðgerðum. Því var Þjóðverjum, Austurríkismönnum, Ungverjum, Búlgörum og Tyrkjum meinuð þátttaka á Ólympíuleikunum.
Belgum var falin umsjón leikanna með rétt rúmlega árs fyrirvara og var það sagt í virðingarskyni við þær fórnir sem belgíska þjóðin hafði fært í stríðinu. Vegna hins skamma fyrirvara reyndist ekki unnt að ráðast í mikla mannvirkjagerð og voru flest íþróttamannvirki ýmist reist til bráðabirgða eða látið nægja að lappa upp á þau sem fyrir voru. Ólympíuleikvangur var þó reistur í flýti og er hann í seinni tíð heimavöllur knattspyrnuliðsins K.F.C. Germinal Beerschot.
Skipulagsnefnd Ólympíuleikanna í Antwerpen varð gjaldþrota í kjölfar þeirra. Fyrir vikið eru minni upplýsingar varðveittar um skipulag og rekstur en um ýmsa aðra leika. Lokaskýrsla leikanna kom ekki út fyrr en 37 árum síðar og höfðu þá ýmis gögn tapast.
Keppnisgreinar
Keppt var í 154 greinum. Fjöldi keppna í einstökum íþróttaflokkum er gefinn upp í sviga.
Einstakir afreksmenn
thumb|left|Nedo Nadi vann til fimm gullverðlauna á leikunum og setti þar með met. Keppt var í 29 greinum frjálsíþrótta. Þar af unnu Bandaríkjamenn og Finnar til níu verðlauna hvor þjóð. Frakkinn Joseph Guillemot sigraði í 5.000 metra hlaupi og varð annar í 10.000 metrunum, þrátt fyrir að lungu hans hefðu stórskaðast af völdum sinnepsgass í heimsstyrjöldinni. Hinn 23 ára gamli Paavo Nurmi frá Finnlandi kom fram á sjónarsviðið og hlaut þrjú gull og eitt silfur í langhlaupum. Ítalski skylmingakappinn Nedo Nadi vann til fimm gullverðlauna á leikunum. Það var met sem stóð allt þar til Mark Spitz sigraði í sjö greinum á Ólympíuleikunum 1972. Svíinn Oscar Swahn vann til silfurverðlauna í skotfimi, 72 ára að aldri. Hann er elsti verðlaunahafinn í sögu Ólympíuleikanna ef frá eru taldar listgreinar. Hann hugðist keppa aftur á leikunum 1924, en komst ekki vegna veikinda. Belgar verða seint taldir til mestu íþróttaþjóða Evrópu. Þeir unnu þó til fjórtán gullverðlauna á leikunum, þar af átta í bogfimi. thumb|right|Tennisspilarinn Suzanne Lenglen var einn fyrsti kveníþróttamaðurinn til að öðlast frægð á við karlkyns keppendur. Bandaríski táningurinn Aileen Riggin sigraði í dýfingum af þriggja metra bretti. Hún var þá nýorðin fjórtán ára gömul. Hnefaleikakappinn Eddie Eagan frá Bandaríkjunum vann til gullverðlauna í hnefaleikakeppninni. Tólf árum síðar endurtók hann leikinn í bobsleðakeppninni á Vetrarólympíuleikunum í Lake Placid. Hann er því einn örfárra manna sem unnið hafa til verðlauna á bæði sumar- og vetrarleikum og sá eini sem hlotið hefur gull á þeim báðum.
Knattspyrnukeppnin var söguleg og endaði í illdeilum. Landslið hins nýstofnaða ríkis Tékkóslóvakíu komst í úrslitaleikinn eftir að hafa sigrað alla andstæðinga sína með miklum mun. Í úrslitum mætti liðið heimamönnum Belga. Belgar komust í 2:0 og þegar einn leikmaður Tékkóslóvakíu var rekinn út af á 40. mínútu gekk allt liðið af velli til að mótmæla dómgæslunni í leiknum. Tékkum var í kjölfarið vikið úr keppni. Fyrr í keppninni komu Norðmenn mjög á óvart með því að slá út breska liðið, sem talið hafði verið sigurstranglegt. Svíar áttu fjóra efstu menn í keppni í nútíma fimmtarþraut. Sænskir íþróttamenn einokuðu raunar þessa keppnisgrein og unnu gullverðlaunin í fimm fyrstu skiptin sem keppt var í henni á Ólympíuleikum. Franska tenniskonan Suzanne Lenglen vann til gullverðlauna í einliðaleik og tvenndarleik. Hún var fyrsta stórstjarnan úr röðum kvenkyns tennisspilara og fékk viðurnefnið „gyðjan“, La Divine, í frönskum blöðum. Hún gerðist síðar atvinnutennisleikari í Bandaríkjunum. Bandaríkjamaðurinn Jack Kelly vann til tveggja gullverðlauna í róðrarkeppni leikanna. Hann var faðir leikkonunnar Grace Kelly. Bretar sigruðu í póló-keppninni. Meðal keppenda í breska liðinu var John Wodehouse 3ji jarlinn af Kimberley. Frændi hans var rithöfundurinn P. G. Wodehouse og er jarlinn sagður fyrirmyndin að hinni vinsælu persónu Bertie Wooster í bókum hans.
Þátttaka Íslendinga á leikunum
thumb|left|Vestur-íslensku ísknattleiksmennirnir á skipsfjöl á leiðinni á Ólympíuleikana 1920. Í ljósi nýfengins fullveldis var mikill áhugi meðal Íslendinga að taka þátt í Ólympíuleikunum. Alþingi veitti Íþróttasambandi Íslands styrk til keppnisfarar og stóð til að íslensk glíma yrði sýningargrein á sama hátt og í Stokkhólmi 1912.
thumb|right|Flugkappinn Frank Fredrickson var fyrirliði Fálkanna. Hann gerðist síðar atvinnumaður í íþróttinni og vann Stanley-bikarinn, eftirsóttasta verðlaunagrip ísknattleiksmanna. Babb kom í bátinn þegar í ljós kom að Ólympíuferðin myndi rekast á við fyrirhugaða Íslandsför Kristjáns X Danakonungs sumarið 1920. Konungur óskaði eftir að fá að sjá glímu og vildu forystumenn íþróttamála tryggja að bestu keppendur landsins væru til reiðu. Var Ólympíuförin því blásin af, sem reyndist mistök því konungur neyddist til að fresta ferð sinni um eitt ár og kom ekki fyrr en sumarið 1921.
Jón Kaldal var um þessar mundir búsettur í Kaupmannahöfn og lagði stund á langhlaup og ljósmyndun. Honum stóð til boða að keppa fyrir hönd Dana í 5.000 metra hlaupi á leikunum og neyddist til að þiggja boðið eftir að ÍSÍ kvað afdráttarlaust upp úr um það að ekki stæði til að senda keppendur til Antwerpen. Jón var fjarri sínu besta og komst ekki upp úr undanriðlum.
Íslendingar áttu fleiri óbeina fulltrúa á leikunum en Jón Kaldal. Keppt var í tveimur greinum vetraríþrótta: listdans á skautum og ísknattleik. Lið Winnipeg Falcons mætti til leiks í ísknattleikskeppninni fyrir hönd Kanada, en liðið hafði fyrr á árinu unnið Allen-bikarinn, sem var landskeppni kanadískra áhugamannaliða.
Nær allir leikmenn liðsins komu úr röðum Vestur-Íslendinga og höfðu sumir þeirra töluverð tengsl við upprunalandið. Þannig hélt fyrirliðinn Frank Fredrickson beint til Íslands að leikunum loknum, þar sem hann starfaði sem flugmaður hjá Flugfélagi Íslands.
Lið Fálkanna stóð uppi sem sigurvegari í ísknattleikskeppninni og vann alla þrjá leiki sína án teljandi vandræða. Til að minnast þessara fyrstu Ólympíumeistara í sögu íþróttagreinarinnar skartar íslenska ísknattleikslandsliðið mynd af fálka.
Silfurfiskaætt
Silfurfiskaætt (fræðiheiti Sternoptychidae) eru smávaxnir miðsævisfiskar, oft mjög sérkennilegir í lögun með mjög stór augu. Ljósfæri eru á haus, kvið og neðanverðri stirtlu. Ættin skiptist í tvær undirættir, deplur (Maurolicinae) og axarfiska (Sternoptychinae). Silfurfiskategundir sem veiðst hafa á miðum við Ísland:
Lundey (Skjálfanda)
thumb|right|Lundey á Skjálfanda. Lundey er óbyggð eyja á Skjálfanda rétt hjá Húsavík. Eyjan er um 300 metra löng og 150 metra breið með bröttum klettabeltum allt í kring. Hæsti punktur eyjunnar er 34 metra yfir sjávarmáli. Eyjan dregur nafn sitt af því að þar er stór lundabyggð á sumrin.
Günter Grass
300px|right|Günter Grass|thumb Günter Grass (fæddur í Danzig 16. október 1927 - dáinn 13. apríl 2015) var þýskur rithöfundur, myndlistarmaður og uppgjafahermaður. Hlaut nóbelsverðlaun í bókmenntum 1999. Var meðlimur í Hitlersæskunni og síðar Waffen-SS og barðist með 10 SS-skriðdrekasveit (Frundsberg) í seinni heimsstyrjöld þar til hann var tekinn til fanga af bandamönnum.
Systrafoss
thumb|Systrafoss. Systrafoss er foss við Kirkjubæjarklaustur. Hann rennur í tveimur slæðum úr ánni Fossá og úr Systravatni sem er fyrir ofan fossinn. Fossá rennur svo í Skaftá sem er steinsnar frá.
Systrafoss er vinsæll ferðamannastaður, þar í kring er skógrækt og m.a. er hæsta tré á landinu þar; um 27 metra sitkagreni.
432
Árið 432 (CDXXXII í rómverskum tölum)
Sjálfsþurft
Sjálfsþurftarhugtakið er oft notað um ýmsar tegundir af sjálfbærum lífstíl þar sem öll neysluvara er framleidd af einstaklingnum sjálfum, fjölskyldunni eða nærsamfélaginu. Dæmi um sjálfsþurftarlífstíl eru til dæmis einfalt líf, smábýlastefna, aftengd hús, sjálfsbjörgun, gerðu það sjálfur og aftur-í-sveitina -hreyfingin.
Dæmi um aðferðir og áherslur við sjálfsþurft eru óháðar byggingar, vistmenning, sjálfbær landbúnaður og endurnýjanleg orka.
Sálfræðileg sérhyggja
Sálfræðileg sérhyggja er sú kenning allar mannlegar athafnir ráðist af eiginhagsmunum, jafnvel þegar menn virðast gera góðverk. Sálfræðilegri sérhyggju má ekki rugla saman við siðfræðilega sérhyggju, sem kveður á um að mannlegar athafnir ættu að ráðast af eiginhagsmunum, né skynsemissérhyggju, sem er sú kenning að í öllum aðstæðum sé skynsamlegast að breyta með hliðsjón af eiginhagsmunum.
Spöng
Spöng getur átt við eftirfarandi:
Hrollvekja
thumb|right|Dr. Jekyll og hr. Hyde úr kvikmynd frá 1920. Hrollvekja er furðusaga sem gengur út á að hræða, vekja hrylling, ótta eða viðbjóð. Oft ganga hrollvekjur út á óvænt áföll, illvættir og yfirnáttúrulega atburði til að skapa ógnvænlegt og spennuþrungið andrúmsloft.
Draugasögur og óvættasögur af ýmsu tagi eiga sér ævafornar rætur. Hryllingssagnir af mannætum, blóðsugum og varúlfum eru þekktar frá Evrópu árnýaldar. Undanfari nútímahrollvekja var gotneska skáldsagan sem varð til á rómantíska tímabilinu undir lok 18. aldar. Meðal þekktustu hrollvekja 19. aldar má nefna Frankenstein eftir Mary Shelley, Melmoth the Wanderer eftir Charles Maturin, Hringjarinn í Notre-Dame eftir Victor Hugo, The Mummy! eftir Jane C. Loudon, flest verk Edgar Allan Poe, Hið undarlega mál Jekylls og Hydes eftir Robert Louis Stevenson, Myndin af Dorian Gray eftir Oscar Wilde, Ósýnilegi maðurinn eftir H.G. Wells, og Drakúla eftir Bram Stoker.
Hrollvekjur nutu mikilla vinsælda í tímaritum í upphafi 20. aldar og kvikmyndagerðarmenn hófu snemma að gera myndir eftir þekktum hrollvekjum. Hryllingsmyndir hafa síðan þá verið sívinsæl kvikmyndagrein. Mikill fjöldi kvikmynda hefur verið gerður eftir sögum nútímahrollvekjuhöfunda á borð við Robert Bloch, Thomas Harris, Stephen King, Ira Levin og Anne Rice.
Íslandsmeistarar í frjálsíþróttum
Meistaramót Íslands í frjálsíþróttum fór fyrst fram árið 1927, á íþróttavellinum á Melunum í Reykjavík, eða agana 6., 7. og 10. ágúst. Forveri þess var Allsherjarmót ÍSÍ sem farið hafði fram um nokkurra ára skeið en þar var keppni í frjálsíþróttum þungamiðjan.
Forstöðu fyrsta mótsins hafði Íþróttafélag Reykjavíkur (ÍR) og var stjórn félagsins jafnframt framkvæmdanefnd mótsins. Keppendur voru 11, þar af 10 úr Reykjavík. Eini utanbæjarmaðurinn var Þorgeir Jónsson frá Gufunesi sem keppti fyrir Íþróttafélag Kjósarsýslu.
Það bar m.a. til tíðinda á mótinu, að 10.000 metra hlaupið var dæmt ónýtt eftir að annar keppandinn hratt hinum út úr brautinni að hálfnuðu hlaupi. Annars var keppt í 100, 200, 400, 800, 1500 og 5000 metra hlaupum, langstökki, þrístökki, hástökki, kúluvarpi, kringlukasti beggja handa og fimmtarþraut. Keppni var auglýst í spjótkasti en féll niður.
Tæring
Tæring er sundrun efnis í frumefni sín vegna efnahvarfa við önnur efni (aðallega oxíð) í umhverfi þess.
Podocarpus ridleyi
Podocarpus ridleyi er sígrænt tré frá Malasíu.
Almannavalsfræði
Sér í lagi er leitast við að skýra hegðun stjórnmálamanna og ríkisstjórna sem leikenda sem leitast við að hámarka eigin hag innan þess ramma sem settur er í formi stjórnarskrár eða annarra laga og reglugerða. Meðal aðferðafræðilegra nálgana má nefna leikjakenningu, nytjahyggju og ákvarðanafræði.
Empedókles
Empedókles (gríska: Εμπεδοκλής, um 490 – um 430 f.Kr.) var forngrískur heimspekingur frá borginni Agrigentum, á Sikiley.
Empedókles taldi að allt væri úr fjórum rótum, vatni, eldi, lofti og jörð og stjórnaðist af tveimur andstæðum öflum, ást og hatri sem væru sameinandi og sundrandi öfl.
Lítið er varðveitt af ritum Empedóklesar og vitneskja okkar um heimspeki hans er að verulegu leyti komin úr ritum yngri höfunda.
Bambi: Eine Lebensgeschichte aus dem Walde
Bambi: Eine Lebensgeschichte aus dem Walde er skáldsaga eftir austurríska rithöfundinn Felix Salten. Á frummálinu var hún fyrst gefin út árið 1923.
Selestínus 1.
thumb|right|Selestínus I Selestínus I (Latína: Coelestinus) var páfi frá 10. september 422 til 27. júlí 432. Hann var 43. páfi kaþólsku kirkjunnar og ríkti í rúmlega níu ár. Hann er talinn til dýrlinga kaþólsku kirkjunnar.
Var Rómverji fæddur í Kampaníu. Hann á að hafa verið skyldur rómverska keisaranum Valentíníusi III. Ekkert er vitað um uppruna hans annað en að faðir hans hét Priscus. Sagt er að hann hafi lifað um tíma í Mílanó með heilögum Ambrósíusi.
Þó hann hafi ekki tekið þátt sjálfur sendi hann sendimenn á kirkjuþingið í Efesos þar sem Nestorismi var fordæmdur árið 431. Einnig studdi hann baráttu heilags Germanusar frá Auxerre gegn Pelagíusi og fylgismönnum hans. Hann sendi heilagan Palladíus til að predika á Írlandi og gegna embætti biskups rétt fyrir trúboðsferð Heilags Patreks þangað. En Selestínus var einnig maðurinn á bak við leiðangur hl. Patricks. Selestínus réðst gegn novatíanistum í Róm og fangelsaði biskup þeirra og bannaði helgihald hjá þeim. Á þessum tímum voru margir sértrúarsöfnuðir að brjótast fram innan kirkjunnar og Selestíus barði þá niður með harðri hendi. Fyrir vikið var hann gerður að dýrlingi innan kirkjunnar. Selestínus var mjög góður vinur Ágústusar kirkjuföðurs eins og sést á miklum bréfaskriftum þeirra á milli og líka á því að Selestínus bannaði biskupum í Gallíu að skrifa illa um Ágústínus.
Hann dó 27. júlí 432 og var grafinn í katakombum heilagrar Prisillu en líkamsleifar hans voru síðar færðar og liggur hann nú í basilíkunni Santa Prassede.
Dýrlingadagur hans var 6. apríl þangað til 1922, en var síðar 27. júlí allt til 1969 þegar hann var felldur niður. Í grísku rétttrúnaðarkirkjunni er hann mikið heiðraður enn þann dag í dag vegna fordæmingar hans á Nestoríusi. Dýrlingadagur hans í rétttrúnarðarkirkjunni er 8. apríl.
Toni Morrison
Toni Morrison (18. febrúar 1931 – 5. ágúst 2019) var bandarískur rithöfundur og handhafi Bókmenntaverðlauna Nóbels. Verk hennar snúast að mestu um samfélag blökkumanna í Bandaríkjunum.
Bók hennar Ástkær vann Pulitzer verðlaunin árið 1988 og Söngur Salómons vann til National Books Critic Avards.
Víkur
Víkur getur átt við eftirfarandi:
Júríj Gagarín
Hann lærði flug samhliða vélvirkjun og var herflugmaður á orrustuflugvélum. 1960 var hann valinn ásamt 20 öðrum til að taka þátt í Vostok-áætluninni. Eftir strangt þjálfunarferli var hann valinn til að verða fyrsti maðurinn í geimnum. Valið stóð milli hans og German Títov sem varð síðan annar maðurinn í geimnum.
12. apríl 1961 fór Gagarín út í geiminn með Vostok 1. Samkvæmt fjölmiðlum á hann að hafa sagt þegar hann var kominn á braut um jörðu, „Ég sé engan guð hérna uppi.“
Gagarín lést í flugslysi þegar MiG-15 orrustuflugvél sem hann stýrði hrapaði.
Eggaldin
thumb|Þrjár tegundir af eggaldini
Eggaldin (fræðiheiti: Solanum melongena) er einær jurt er getur náð yfir tveggja metra hæð. Hún er sennilega upprunnin á Indlandi en barst með aröbum til Miðjarðarhafslanda og er aldinið mjög vinsælt þar.
Taiyuan Wusu alþjóðaflugvöllurinn
alt=Mynd sem sýnir farþegarmiðstöð Taiyuan Wusu alþjóðaflugvallarins við Taiyuan borg, Shansi héraði í Kína.|thumb| Farþegarmiðstöð Taiyuan Wusu alþjóðaflugvallarins. alt=Mynd sem sýnir flugvélar á flughlaði Taiyuan Wusu alþjóðaflugvellinum í Taiyuan borg í Kína.|thumb|Flughlað Taiyuan Wusu alþjóðaflugvallarins í Taiyuan borg í Kína. Alþjóðaflugvöllur Taiyuan Wusu (IATA: TYN, ICAO: ZBYN) (kínverska: 太原武宿国际机场; rómönskun: Tàiyuán Wǔsù Guójì Jīchǎng) er meginflughöfn Taiyuan borgar í héraðinu Shansi í Alþýðulýðveldinu Kína. Hann er stærsti flugvöllurinn í Shansi og er staðsettur um 15 kílómetra suðaustur af miðborg Taiyuan.
Flugvöllurinn sem var fyrst byggður árið 1939, hefur þróast í mikilvægasta flugvöll héraðsins, með tengingu við flestar stórborgir Kína. Hann var endurbyggður að miklu leyti með nýrri flugstöð árið 2006 sem bætti við getu til að þjóna allt að 6 milljónum farþega á ári. Síðan hefur völlurinn verið fráviksflugvöllur fyrir alþjóðaflugvöllinn í Beijing.
Flugfélögin China Eastern Airlines og Hainan Airlines eru umfangsmikil á vellinum. Alls starfar 31 flugfélag á vellinum.
Árið 2019 var flugvöllurinn með um 14 milljónir farþega. Flestir áfangastaðir eru innan Kína.
Listi yfir heimspekinga
Listi yfir heimspekinga, hér er þeim raðað (á að gíska) í tímaröð. Í þokkabót er smá lýsing eða kennimerki við nokkra þeirra.
Listi yfir asíska heimspekinga
Філосафы Філёзаф Storia della filosofia (tabella cronologica)
John Seymour
John Seymour (12. júní 1914 – 14. september 2004) var enskur búfræðingur sem hafði mikil áhrif á sjálfsþurftarhreyfinguna með skrifum sínum og sjónvarpsþáttum á 7., 8. og 9. áratug 20. aldar. Eftir háskólanám í Bretlandi fór hann til Afríku þar sem hann vann meðal annars á býlum, skipum og í námu. Eftir síðari heimsstyrjöld hóf hann störf fyrir BBC Home Service (síðar Radio 4) og ferðaðist á þeirra vegum um Indland. Á 6. áratugnum hóf hann smábúskap á tveimur hekturum lands í Suffolk. Síðar flutti fjölskyldan á býli í Wales.
Växjö
thumb|300px|Hús brottfluttra í Växjö thumb| Växjö er borg í sveitarfélaginu Växjö kommun í Smálöndum í Svíþjóð. Árið 2017 bjuggu þar um 66.000 manns og 90.000 í sveitarfélaginu.
John Seymour
Meðal þekktustu verka hans eru Sailing Through England (1954), The Fat of the Land (1961), The Complete Book of Self-Sufficiency (1976) og The Self-Sufficient Gardener (1978).
Malta
Malta er lítið og þéttbýlt eyríki í Miðjarðarhafi á eyjaklasa milli Ítalíu í norðri og norðurstrandar Líbíu í suðri. Malta er oft talin til Suður-Evrópu. Malta er um 80 km sunnan við Sikiley á Ítalíu og 333 km norðan við Líbíu. Opinber tungumál landsins eru maltneska og enska, en auk þess tala um 2/3 íbúa ítölsku. Malta hefur verið í Evrópusambandinu síðan 2004 og er minnsta Evrópusambandslandið, hvort sem horft er til mannfjölda eða stærðar.
Á Möltu hefur verið mannabyggð að minnsta kosti frá 5900 f.o.t. Eyjarnar hafa verið á valdi ýmissa ríkja í gegnum tíðina þar sem þær hafa þótt eftirsóknarverðar vegna hernaðarlega mikilvægrar legu sinnar. Meðal þeirra sem ríkt hafa yfir Möltu eru Föníkumenn, Rómverjar, Grikkir, Arabar, Normannar, Aragónía, Jóhannesarriddarar, Frakkar og Bretar.
Íbúar Möltu eru rúmlega hálf milljón og búa á 316 km² landsvæði. Malta er 10. minnsta land heims og fjórða þéttbýlasta land heims. Höfuðborgin, Valletta, er með minnsta höfuðborgarsvæðið í Evrópusambandinu bæði miðað við stærð og mannfjölda. Samkvæmt gögnum frá Eurostat frá 2020 náði borgarsvæðið yfir alla eyjuna þar sem rúm 480 þúsund búa. Samkvæmt Sameinuðu þjóðunum, ESPON og Evrópuráðinu er Malta öll eitt samfellt þéttbýlissvæði. Malta er því æ oftar kölluð borgríki  og höfð með á listum yfir borgir eða stórborgarsvæði.
Malta varð bresk krúnunýlenda árið 1813. Eyjan var áfangastaður breskra skipa og höfuðstöðvar breska Miðjarðarhafsflotans. Öxulveldin settust um eyjuna í síðari heimsstyrjöld og þar var mikilvæg flotastöð bandamanna fyrir hernaðaraðgerðir þeirra í Norður-Afríku og á Miðjarðarhafi. Breska þingið samþykkti Möltulögin árið 1964 sem veittu Möltu sjálfstæði frá Bretlandi, en með Elísabetu 2. sem drottningu. Landið varð lýðveldi árið 1974. Malta hefur verið aðili að Breska samveldinu og Sameinuðu þjóðunum frá því landið fékk sjálfstæði, og gerðist aðili að Evrópusambandinu árið 2004. Malta tók upp evruna árið 2008.
Kristnir menn hafa búið á Möltu frá því í frumkristni, en kristni var umborin á eyjunni þegar Arabar náðu henni á sitt vald á 9. öld. Árið 1091 hertóku svo Normannar eyjuna undir stjórn Hróðgeirs 1. Í dag er rómversk-kaþólsk trú ríkistrú í landinu, en samkvæmt stjórnarskrá Möltu er öllum tryggt trúfrelsi. Efnahagslíf Möltu reiðir sig að miklu leyti á ferðaþjónustu. Veðurfar á eyjunni er hlýrra en á flestum stöðum í Evrópu og þar er mikið um afþreyingu og sögulegar minjar, þar á meðal þrjár sem eru á Heimsminjaskrá UNESCO: Ħal Saflieni-grafhvelfingin, Valletta, og sjö steinhof sem eru með elstu byggingum heims sem enn standa.
Heiti
Uppruni heitisins „Malta“ er óviss og sá ritháttur sem er algengastur í dag er fenginn úr maltnesku. Algengasta skýringin er að orðið sé dregið af gríska orðinu μέλι meli „hunang“. Forn-Grikkir nefndu eyjuna Μελίτη Melite sem merkir „hunangssæt“, hugsanlega með vísun í einstakt hunang sem þar fékkst af einlendum býflugnastofni sem þar býr. Rómverjar nefndu eyjuna Melita sem er ýmist talið latnesk útgáfa af gríska heitinu eða af dóríska framburðinum Μελίτα. Nafnið kemur fyrir í fyrstu setningu Postulasögunnar í Nýja testamentinu (sem er skrifað á grísku), þannig að í fyrstu Biblíuþýðingum á íslensku til dæmis kemur það fyrir sem Melite. Í nútímaþýðingum er það yfirleitt skrifað „Malta“.
Önnur tilgáta um uppruna nafnsins er að það sé dregið af föníska orðinu Maleth „höfn“ sem vísar þá til hinna mörgu skipalægja sem þar finnast. Orðmyndin Malta kemur fyrst fyrir í Leiðalýsingu Antoníusar sem gæti verið frá 3. öld.
Saga
thumb|right|Hofið Mnajdra. Menn hafa búið á Möltu frá því um 5900 f.o.t., eða síðan landnemar komu þangað á nýsteinöld og hófu þar landbúnað. Jötunsteinar eru ein merki um nýsteinaldarmenningu sem stóð á eyjunum í kringum 3600 f.o.t., eins og í steinhofunum Bugibba, Mnajdra, Ggantija og fleirum. Föníkumenn lögðu Möltu undir sig milli 800 og 700 f.o.t. og komu með nýtt tungumál og menningu. Þeir notuðu eyjarnar sem miðstöð fyrir landkönnun og verslun á Miðjarðarhafi þar til eftirmenn þeirra, Karþagómenn, biðu ósigur fyrir Rómaveldi árið 216 f.o.t. Malta varð þá municipium innan Rómaveldis.
Eftir líklegar gripdeildir Vandala varð Malta hluti af Austrómverska keisaradæminu sem ríkti yfir eyjunum frá 4. öld til 9. aldar. Árið 870 réðust Aglabídar inn í Möltu. Óljóst er hvað varð um íbúa eyjanna eftir það, en í upphafi 2. árþúsundsins virðist Malta hafa verið numin af landnemum frá Sikiley sem þá var arabískt emírsdæmi. Þessir landnemar töluðu sikúlóarabísku.
Normannar bundu enda á yfirráð múslima og lögðu eyjuna undir sig árið 1091. Um 1249 hafði kristni aftur tekið yfir sem ríkjandi trúarbrögð. Eyjarnar voru hluti af Konungsríkinu Sikiley til ársins 1530 og voru um stutt skeið undir stjórn Angevína. Árið 1530 gaf Karl 5. keisari Jóhannesarriddurum eyjarnar með ótímabundnum leigusamningi.
Frakkar, undir Napoleon Bonaparte, hertóku eyjarnar árið 1798 og nokkrum árum síðar lögðu Bretar þær undir sig. Íbúar báðu þá Breta um að taka við stjórn eyjanna samkvæmt réttindaskrá sem kvað á um rétt íbúanna til að kjósa sér eigin konung ef breski konungurinn kysi að draga sig frá eyjunum. Samkvæmt Parísarsáttmálanum 1814 varð Malta bresk nýlenda. Íbúar höfnuðu sameiningu við Bretland árið 1956.
Árið 1964 varð Malta sjálfstætt ríki þann 21. september, sem síðan er haldinn hátíðlegur sem sjálfstæðisdagur Möltu. Samkvæmt stjórnaskrá frá 1964 var Elísabet 2. enn þjóðhöfðingi og landstjóri skipaður fulltrúi hennar. Þann 13. desember 1974 varð Malta að lýðveldi innan Breska samveldisins, þar sem forseti Möltu er þjóðhöfðingi. Síðustu bresku hermennirnir hurfu frá Möltu 31. mars árið 1979. Eftir það lýsti Malta því yfir að landið væri hlutlaust ríki. Malta gerðist aðili að Evrópusambandinu 1. maí 2004 og tók upp evru 1. janúar 2008.
Landfræði
thumb|right|Landslag í kringum [[Mgarr.]] Malta er eyjaklasi í miðju Miðjarðarhafi, austur af Túnis og norður af Líbíu, 80 km suður af ítölsku eyjunni Sikiley, en Möltusund er á milli þeirra. Aðeins þrjár stærstu eyjar Möltu eru byggðar: Malta, Gozo (Għawdex) og Comino (Kemmuna). Minni eyjarnar, eins og Filfla, Cominotto og St. Paul-eyja eru óbyggðar. Eyjarnar liggja á Möltugrunni og eru hæstu punktar á landbrú milli Sikileyjar og Norður-Afríku sem sökk þegar sjávarborð hækkaði í lok síðustu ísaldar. Eyjaklasinn er hluti af Afríkuflekanum og Malta var talin hluti af Norður-Afríku öldum saman.
Strendur eyjanna eru vogskornar og þar eru fjölmargar góðar hafnir. Landslagið einkennist af lágum hæðum með ræktarlönd á stöllum. Hæsti punkturinn er á fjallinu Ta' Dmejrek á eyjunni Möltu og er 253 metra hár, nálægt Dingli. Á Möltu eru engar ár eða lækir nema tímabundið þegar mikið rignir. Þó er ferskt vatn finnanlegt á stöku stað á eyjunni allt árið. Vatnsból er að finna við Baħrija, Imtaħleb og San Martin. Á Gozo er rennandi vatn að finna í Lunzjata-dalnum.
Stjórnsýslueiningar
Frá 1993 hafa verið sveitarfélög á Möltu, sem byggist á Evrópusáttmála um sjálfstjórn sveitarfélaga. Landið skiptist í fimm héruð (þar sem Gozo er eitt hérað) og hvert hérað hefur sína eigin héraðsnefnd sem er milliliður milli sveitarfélaga og ríkisins. Héruðin skiptast í sveitarfélög sem eru núna 68 talsins (54 á Möltu og 14 á Gozo). Möltu er líka skipt í sex umdæmi (fimm á Möltu og eitt á Gozo) fyrir tölfræðiútreikninga.
Í hverju sveitarfélagi eru sveitarstjórnir með milli 5 og 13 sveitarstjórnarmenn, eftir því hversu fjölmennt það er. Sveitarstjórnin kýs sér bæjarstjóra og varabæjarstjóra og skipar bæjarritara sem fer með framkvæmdavaldið. Sveitarstjórnarmenn eru kosnir til 4 ára í senn. Kosningarétt hafa allir þeir sem hafa kosningarétt í þingkosningum auk allra borgara Evrópusambandsins sem búa á Möltu. Engar kosningar voru haldnar til 2012 vegna umbóta, en síðan þá hafa þær verið haldnar á tveggja ára fresti fyrir helming sveitarfélaga í senn.
Efnahagslíf
Hagkerfi Möltu er, ásamt hagkerfum 32 annarra landa, flokkað sem þróað hagkerfi af Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Til ársins 1800 byggðist efnahagur Möltu á framleiðslu á bómull og tóbaks, og skipasmíðastöðvum. Þegar eyjarnar komust undir stjórn Breta varð Skipasmíðastöðin á Möltu að einni aðalundirstöðu efnahagslífsins vegna þjónustu við konunglega sjóherinn, sérstaklega í Krímstríðinu árið 1854. Herstöðin skapaði vinnu fyrir iðnaðarmenn og starfsfólk hersins.
Þegar Súesskurðurinn var opnaður árið 1869 varð mikill vöxtur í skipaumferð um hafnir Möltu, sem varð mikilvæg eldsneytis- og umskipunarhöfn. Undir lok 19. aldar tók efnahagslífinu hins vegar að hnigna og á 5. áratug 20. aldar var komin kreppa. Ein ástæða þess var að skip urðu stærri og þurftu síður að stoppa í höfnum á skipaleiðum til að taka eldsneyti.
Árið 2019 eru helstu náttúruauðlindir Möltu sandsteinn, hagstæð staðsetning og há framleiðni mannaflans. Malta framleiðir aðeins um 20% af matvælaþörf sinni, býr yfir takmörkuðum vatnsbólum vegna þurrka á sumrin, og hefur engar innlendar orkuauðlindir, fyrir utan möguleika á sólarorkuverum. Hagkerfið reiðir sig því á alþjóðaverslun (aðallega umskipun), framleiðsluiðnað (aðallega rafeindatæki og textíl) og ferðaþjónustu.
Aðgengi að lífgetu á Möltu er undir meðaltali heimsins. Árið 2016 var 0,6 hektara lífgeta á íbúa á Möltu, miðað við 1,6 hektara á heimsvísu. Að auki hefur vistspor íbúa Möltu verið áætlað samsvara 5,8 hektara lífgetu, þannig að hallinn er mjög mikill.
Kvikmyndaframleiðsla hefur lagt mikið til hagvaxtar á Möltu. Fyrsta kvikmyndin sem tekin var á Möltu var breska myndin Sons of the Sea árið 1925. Árið 2016 höfðu yfir 100 myndir verið teknar að hluta eða heild á Möltu. Malta er oft notuð sem staðgengill fyrir sögustaði frá Grikklandi hinu forna, Rómaveldi og Mið-Austurlöndum til dæmis. Ríkisstjórn Möltu hóf að endurgreiða kvikmyndaframleiðendum hluta kostnaðar árið 2005. Núverandi endurgreiðsluhlutfall er 25% og 2% aukalega ef sögusviðið er á Möltu.
Í aðdraganda aðildar að Evrópusambandinu 1. maí 2004, voru ríkisfyrirtæki einkavædd og frelsi markaða aukið. Ríkisstjórnin tilkynnti árið 2007 að hún hygðist selja 40% hlut sinn í MaltaPost til að binda endahnút á fimm ára einkavæðingarferli. Frá 2000 til 2010 var símaþjónusta, póstþjónusta, skipasmíðar og Alþjóðaflugvöllurinn á Möltu einkavædd.
Möltu hefur gengið vel að laða að sér fyrirtæki á sviði leikjaþróunar, skráningar skipa og loftfara, kortaviðskipta og sjóðstýringa. Kjarninn í hagvaxtarþróun eyjanna er þjónusta við þennan iðnað þar á meðal fjárvarsla og skiptastjórn. Malta hefur innleitt fjármálatilskipanir Evrópusambandsins, þar á meðal UCIT-tilskipunina IV um verðbréfasjóði og AIFMD-tilskipunina um sérhæfða sjóði. Þannig hefur Malta laðað til landsins sérhæfða sjóði sem þurfa að uppfylla kröfur Evrópusambandsins, eins og IDS, Iconic Funds, Apex Group og TMF/Customs.
Árið 2006 ræddu Malta og Túnis um nýtingu auðlinda á sameiginlegu landgrunni ríkjanna, sérstaklega olíuvinnslu. Sams konar viðræður hafa farið fram við Líbíu.
Árið 2015 var Malta ekki með eignaskatt. Fasteignamarkaðurinn, sérstaklega í kringum höfnina, hefur blómstrað og íbúðaverð í sumum bæjum, eins og St Julian's, Sliema og Gzira, hefur hækkað mikið.
Samkvæmt gögnum Eurostat var verg landsframleiðsla á mann á Möltu 88% af meðaltali Evrópusambandsins árið 2015, eða 21.000 evrur á ári.
Lukkuklukkur
Lukkuklukkur er lag eftir Gísla Þór Ólafsson (Gillon). Í byrjun árs 2019 tróð Gísli upp á Ljóðasetrinu á Siglufirði og fór í kjölfarið í viðtal á N4 þar sem hann kynnti ljóðabækur sínar og hjómdiska. Við það tilefni var tekið upp myndband við lagið Lukkuklukkur, en lagið var samið í byrjun árs 2016.
Malta
Efnahagslíf
Sala á ríkisborgararétti fyrir fjárfestingu var mikilvæg tekjulind fyrir ríkisstjórn Möltu. Tekjur af áætluninni voru 432 milljón evrur árið 2018. Áætlunin byggðist á litlu eftirliti og veitti vegabréf til Rússa, Kínverja og fólks frá Mið-Austurlöndum, sem gildir í Evrópusambandinu. Í júlí 2020 játaði stjórn verkamannaflokksins galla áætlunarinnar og stöðvaði hana frá september 2020.
Lukkuklukkur
Þann 13. september 2020 kom út stúdíótaka af laginu á Youtube. Tekið upp í Stúdíó Benmen. Upptökustjórn: Sigfús Arnar Benediktsson. Lagið var fyrsta smáskífa (kynningarlag) af þá væntanlegri plötu, Bláturnablús en hún kom út á streymisveitum þann 22. febrúar 2022 og á vínyl þann 23. maí sama ár.
Sasa yahikoensis
Sasa yahikoensis er lágvaxin bambustegund sem er ættuð frá Japan. Hún var nefnd af Tomitaro Makino.
Lukkuklukkur
Smáskífa með laginu kom út á Spotify þann 30. september 2020 með b-hliðarlaginu "Á hárréttum tíma".