cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fidel Castro
Kúbudeilan
thumb|right|Ljósmynd frá heimsókn Castros til [[Washington árið 1959.]] Spennan magnaðist enn árið 1962 þegar Kúbudeilan hófst við það að skip frá Sovétríkjunum reyndu að flytja miðdrægar eldflaugar til Kúbu. Bandaríkjamenn brugðust við með því að mynda varnarhring skipa um Kúbu sem stöðvuðu og leituðu í öllum skipum sem hugðust sigla til eyjunnar. Kúbverjar óttuðust innrás Bandaríkjamanna svo á endanum varð samkomulag milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna að Sovétríkin hættu við uppsetningu eldflauganna á Kúbu gegn því að Bandaríkjamenn hyrfu á brott frá ströndum Kúbu og að þeir fjarlægðu sams konar eldflaugar sem beindust gegn Sovétríkjunum á Ítalíu og í Tyrklandi. Deilan er almennt talin það einstaka atvik á tímum Kalda stríðsins sem helst hefði getað leitt til kjarnorkustyrjaldar.
Eftir Kúbudeiluna var Kúba örugglega á áhrifasvæði Sovétríkjanna sem keyptu útflutningsvörur þeirra og styrktu efnahag landsins með ýmsum hætti. Eftir fall Sovétríkjanna 1989 lenti Kúba í alvarlegum efnahagsþrengingum þegar viðskiptabannið fór fyrir alvöru að segja til sín. Frá 1991 hefur allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna fordæmt viðskiptabannið á hverju ári.
Blóðfræði
Blóðfræði er undirgrein líffræðinnar (líffærafræðinnar) sem fjallar um blóð, blóðframleiðandi líffæri og blóðsjúkdóma. Þeir sem stunda greinina kallast blóðfræðingar.
Fidel Castro
Einræðisstjórn Castros
Strax eftir valdatöku sína lét Castro taka af lífi helstu stuðningsmenn forvera síns, einræðisherrans Fulgencio Batista, líklega um 600 manns. Á sjöunda áratug voru milli sjö og tíu þúsund manns teknir af lífi af stjórnmálaástæðum á Kúbu og um 30 þúsund fangelsaðir fyrir stjórnmálaskoðanir sínar. Fljótlega eftir valdatöku Castros voru settar upp vinnubúðir, til dæmis El Manbu í Camagüey-héraði, þar sem þrjú þúsund stjórnmálafangar voru vistaðir. Talið er, að samtals hafi í stjórnartíð Castros um 100 þúsund Kúbverjar setið í fangelsi eða vinnubúðum og milli 15 og 17 þúsund manns verið teknir af lífi vegna stjórnmálaskoðana sinna. Fyrsta stjórnarár Castros flýðu um 50 þúsund manns lands, aðallega menntamenn, læknar, lögfræðingar og kennarar. Samtals er talið, að um tvær milljónir Kúbverja (af ellefu) séu landflótta erlendis, aðallega í Bandaríkjunum. Castro lét fyrstu stjórnarár sín handtaka marga fyrrverandi stuðningsmenn sína, meðal annars Hubert Matos, og halda yfir þeim sýndarréttarhöld. Stofnuð var stjórnmálalögregla til að hafa gætur á hugsanlegum andstæðingum sósíalistastjórnarinnar, Dirección General de Contra-Inteligencia (DGCI), sem stundum var kölluð „Rauða Gestapó“. Flugumenn Castro myrtu ýmsa andstæðinga hans erlendis, til dæmis Elias de la Torriente í Miami og Aldo Vera í Puerto Rico. Báðir höfðu þeir barist eins og Castro gegn Batista. Castro þrengdi frá upphafi mjög að kaþólsku kirkjunni. Í maí 1959 lokaði hann öllum háskólum hennar, og í september sama ár rak hann á annað hundrað presta úr landi. Njóta Kúbverjar enn mjög takmarkaðs trúfrelsis. Stjórnvöld á Kúbu hafa líka verið mjög fjandsamleg samkynhneigðu fólki. Ritskoðun stjórnvalda bitnaði einnig á rithöfundum. Skáldið Herberto Padilla flýði Kúbu 1980 og skáldið Reinaldo Arenas, sem hafði lengi setið í fangelsi fyrir skoðanir sínar, hvarf úr landi sama ár. Castro sendi kúbverskar hersveitir til Angóla, þar sem geisaði borgarastríð 1975-1989, og féllu milli sjö og ellefu þúsund hermenn hans þar.
Veikindi og afsögn sem forseti
21. júlí 2006 veiktist Castro alvarlega og lá sjúkralegu fram til 2. desember. Á meðan sat bróðir hans, Raúl Castro, um stjórnartaumana en í desember tilkynnti Fidel að hann væri á ný tekinn við sem forseti. Fidel ríkti fram til 19. febrúar 2008 þegar hann ákvað að segja af sér.
Berg
thumb|right|Jafnvægissteinninn stendur í [[Garður guðanna|Garði guðanna í Colorado Springs, Bandaríkjunum.]] Berg er í bergfræði náttúrulegt samansafn steinda og/eða steindlíkja, berg er flokkað eftir steinda og efnainnihaldi þess, eftir því hvernig það var myndað og eftir áferð þess.
Bergi er skipt í þrjá meginflokka:
Sú vísindagrein sem fæst við rannsóknir á bergi nefnist bergfræði.
Hagnýtt sálfræði
Hagnýtt sálfræði snýst um að nota sálfræðilegar aðferðir og kenningar til að leysa vandamál í öðrum greinum, eins og t.d. í starfsmannastjórnun, vöruhönnun, lækningum og menntun.
Djákninn á Myrká
Saga
Í fyrri daga var djákni einn að Myrká í Eyjafirði; ekki er þess getið, hvað hann hét. Hann var í þingum við konu, sem Guðrún hét; hún átti að sumra sögn heima á Bægisá, hinum megin Hörgár, og var hún þjónustustúlka prestsins þar. Djákninn átti hest gráföxóttan, og reið hann honum jafnan; þann hest kallaði hann Faxa. Einhverju sinni bar svo til litlu fyrir jól, að djákninn fór til Bægisár til að bjóða Guðrúnu til jólagleði að Myrká og hét henni að vitja hennar í ákveðinn tíma og fylgja henni til gleðinnar aðfangadagskvöld jóla. Dagana áður en djákninn fór að bjóða Guðrúnu, hafði gjört snjóa mikla og ísalög; en þann sama dag sem hann reið til Bægisár, kom asahláka og leysing, og þegar á leið daginn, varð áin ófær fyrir jakaferðum og vatnagangi, á meðan djákninn tafði á Bægisá. Þegar hann fór þaðan, hugði hann ekki að því, sem skipast hafði um daginn, og ætlaði, að áin mundi enn liggja sem fyrr. Hann komst yfir Yxnadalsá á brú; en þegar hann kom til Hörgár, hafði hún rutt sig. Hann ríður því fram með henni, uns hann kemur fram á móts við Saurbæ, næsta bæ fyrir utan Myrká; þar var brú á ánni. Djákninn ríður á brúna, en þegar hann er kominn á hana miðja, brestur hún niður, en hann fór í ána. Morguninn eftir, þegar bóndinn á Þúfnavöllum reis úr rekkju, sér hann hest með reiðtygjum fyrir neðan túnið og þykist þekkja þar Faxa djáknans á Myrká. Honum verður bilt við þetta, því hann hafði séð til ferða djáknans ofan hjá daginn áður, en ekki orðið var við, að hann færi til baka, og grunaði því brátt, hvað vera mundi. Hann gengur því ofan fyrir túnið; var þá sem honum sýndist, að þar var Faxi, allur votur og illa til reika. Gengur hann síðan ofan að ánni, ofan á svo kallað Þúfnavallanes; þar finnur hann djáknann rekinn örendan á nesinu framanverðu. Fer bóndi þegar til Myrkár og segir tíðindin. Djákninn var mjög skaddaður á höfðinu aftanverðu af ísjaka, er hann fannst. Var hann svo fluttur heim til Myrkár og grafinn í vikunni fyrir jólin.
Frá því að djákninn fór frá Bægisá og til þess á aðfangadaginn, hafði engin fregn farið milli Myrkár og Bægisár um þessa atburði neina sökum leysinga og vatnagangs. En á aðfangadaginn ver veður stilltara, og hafði runnið úr ánni um nóttina, svo að Guðrún hugði gott til jólagleðinnar á Myrká. Þegar leið á daginn, fór hún að búa sig, og þegar hún var vel á veg komin með það, heyrði hún, að það var barið; fór þá önnur kona til dyra, sem hjá henni var, en sá engan úti, enda var hvorki bjart úti né myrkt, því tungl óð í skýjum og dró ýmist frá eða fyrir. Þegar stúlka þessi kom inn aftur og kvaðst ekki hafa séð neitt, sagði Guðrún: "Til mín mun leikurinn gjörður, og skal ég að vísu út ganga." Var hún þá albúin, nema að hún átti eftir að fara í hempuna. Tók hún þá til hempunnar og fór í aðra ermina, en fleygði hinni erminni fram yfir öxlina og hélt svo í hana. Þegar hún kom út, sá hún Faxa standa fyrir dyrum og mann hjá, er hún ætlaði, að væri djákninn. Ekki er þess getið, að þau hafi átt orðræðu saman. Hann tók Guðrúnu og setti á bak og settist síðan sjálfur á bak fyrir framan hana. Riðu þau þá svo um hríð, að þau töluðust ekki við. Nú komu þau til Hörgár, og voru að henni skarir háar, en þegar hesturinn steyptist fram af skörinni, lyftist upp hattur djáknans að aftanverðu, og sá Guðrún þá í höfuðkúpuna bera. Í þeirri svipan rak skýin frá tunglinu; þá mælti hann:
En henni varð bilt við og þagði. En aðrir segja, að Guðrún hafi lyft upp hatti hans að aftan og séð í hvíta kúpuna; hafi hún þá átt að segja: "Sé ég það, sem er." Ekki er sagt af samræðum þeirra fleirum né ferðum, fyrr en þau koma heim að Myrká, og fóru þau þar af baki fyrir framan sáluhliðið; segir hann þá við Guðrúnu:
Að því mæltu fór hann með hestinn; en henni varð litið inn í kirkjugarðinn. Sá hún þar opna gröf og varð mjög hrædd, en tekur þó það til bragðs, að hún grípur í klukkustrenginn. Í því er gripið aftan í hana, og varð henni þá það að happi, að hún hafði ekki fengið tíma til að fara nema í aðra hempuermina, því svo var sterklega til þrifið, að hempan gekk sundur um axlarsauminn á þeirri erminni, er hún var komin í. En það sá hún síðast til ferða djáknans, að hann steyptist með hempuslitrið, er hann hélt á, ofan í gröfina opnu, og sópaðist moldin frá báðum hliðum ofan yfir hann.
En það er frá Guðrúnu að segja, að hún hringdi í sífellu, allt til þess að bæjarmenn á Myrká komu út og sóttu hana, því af öllu þessu var hún orðin svo hrædd, að hún þorði hvergi að fara né heldur hætta að hringja, því hún þóttist vita, að hún hefði átt þar við djáknann afturgenginn, þó henni hefði ekki áður komið nein fregn um lát hans, enda gekk hún úr skugga um, að svo hafði verið, er hún náði tali af Myrkármönnum, er sögðu henni upp alla sögu um lát djáknans, og hún aftur þeim af ferðum sínum. Þessa sömu nótt, þegar háttað var og búið að slökkva ljósið, kom djákninn og ásótti Guðrúnu, og voru svo mikil brögð að því, að fólkið varð að fara á fætur, og varð engum svefnsamt þá nótt. Í hálfan mánuð eftir þetta mátti hún aldrei ein vera, og varð að vaka yfir henni hverja nótt. Sumir segja, að presturinn hafi orðið að sitja á rúmstokknum hjá henni og lesa í Saltaranum.
Nú var fenginn galdramaður vestur í Skagafirði. Þegar hann kom, lét hann grafa upp stein einn mikinn fyrir ofan tún og velta heim að skálastafni. Um kvöldið, þegar dimma tók, kemur djákninn og vill inn í bæinn, en galdramaðurinn hneppir hann suður fyrir skálastafn og setur hann þar niður með særingum mikum; veltir hann síðan steininum ofan á, og þar á djákninn að hvíla enn í dag. Eftir þetta tók af allan reimleik á Myrká og Guðrún að hressast. Litlu seinna fór hún heim til sín að Bægisá, og er sögn manna, að hún hafi síðan aldrei orðið söm og áður.
Vømmøl Spellmannslag
Vømmøl Spellmannslag var norsk þjóðlagahljómsveit sem uppi var á síðari hluta 8. áratugarins og fyrri hluta þess níunda á 20. öld. Textarnir fjalla oft á tíðum um menningu, líf og örlög fólks í uppdiktuðum afdal, „Vømmøldalen“, sem að síðustu fer undir vatn þegar Kraftselskapet reisir stíflu. Tónlist hljómsveitarinnar minnir á ýmsar þjóðlagasveitir frá sama tíma sem fengust við þjóðfélagsádeilu í anda vinstrisinnaðrar þjóðernisstefnu, til dæmis íslensku hljómsveitina Þokkabót.
Persaflóastríðin
Á seinni hluta 20. aldar og fyrri hluta þeirrar 21. hafa verið háð fimm stríð í nágrenni Persaflóa. Á Íslandi hefur eitt þessara stríða (1990-1991) einnig verið nefnt Flóabardagi líkt og sjóorrusta sem fram fór á Húnaflóa á Sturlungaöld.
Nicolas Poussin
thumb|right|Málverkið [[Les Bergers d’Arcadie eftir Poussin.]] Nicolas Poussin (15. júní 1594 – 19. nóvember 1665) var franskur listmálari sem hafði mikil áhrif á franska klassíska skólann í myndlist. Hann bjó lengst af í Róm utan þrjú ár þegar hann var hirðmálari hjá Loðvík 13. Myndefni hans var nánast allt tekið úr bókmenntum og sögu fornaldar. Fyrst um sinn málaði hann í stíl Caravaggios, líkt og flestir gerðu á þeim tíma, en síðar þróaði hann stíl sem markaði afturhvarf til einfaldleika klassíska stílsins sem átti eftir að einkenna evrópska myndlist meira en hundrað árum síðar. Hann var því heldur lítils metinn í Frakklandi barrokktímans á síðari hluta 17. aldar en varð fyrirmynd franskra listamanna á 18. og 19. öldinni eins og Jacques-Louis David og Paul Cézanne.
Feitur fiskur
thumb|right|Löndun á síld. Feitur fiskur er fiskur þar sem stór hluti fisksins er fita. Fiskar með mikið fituinnihald eru oft uppsjávarfiskar sem halda sig venjulega við yfirborð vatna eða sjávar á allt að 1000 metra dýpi. Þessir fiskar halda sig í torfum og lifa að mestu á dýrasvifi. Fitan í þessum fiskum dreifist um allt flakið og umhverfis kviðarholið, en er ekki aðeins að finna í lifrinni eins og hjá öðrum fiskum.
Allah
thumb|148px|right|Allah (allāhu) skrifað á [[arabíska|arabísku]] Allāh (arabíska اَللَّه; ) er arabíska orðið fyrir Guð. Það er notað af múslimum um allan heim og af arabískumælandi kristnum mönnum og gyðingum. Orðið hefur ekki fleirtölu, heldur á það aðeins við um hinn eina allsráðandi, alvitandi Guð samkvæmt skilningi eingyðistrúarbragða. Orðið er notað í arabískri þýðingu biblíunnar, kaþólskir á Möltu nota það, svo og kristnir í Indónesíu.
Cyril Genik
Ævi
Cyril Genik fæddist 1857 í Bereziv Nyzhnii í Galisíu. Foreldrar hans voru Ivan Genyk, sem var sveitarstjóri, og Ann Pertsovych. Genik stundaði fyrst nám í Kolomyja en flutti sig síðan í skóla sem nú er kenndur við Ivano-Frankivsk til að ljúka kennaranámi. Hann lauk BA-gráðu í Lviv áður en hann var skipaður kennari 1879 í Nadvirna-héraði. Árið 1882 sneri hann til baka í heimaþorpið og stofnaði þar skóla. Á níunda áratug 19. aldar stofnaði Genik fyrirtæki og samlag um kornmölun og kornafurðir sem hann kallaði The Carpathian Store. Árið 1890 var hann kjörinn bæjarstjóri í Kolomyja þar sem hann hafði áður  stundað nám. Á þessum tíma hitti Genik Joseph Oleskiw sem hafði hvatt Úkraínumenn til að flytja til Kanada. Oleskiw spurði Genik hvort hann gæti farið með næsta hópi og verið leiðtogi Úkraínumannanna á ferðalagi þeirra til Kanada og hjálpað þeim að setjast þar að. Fjölskylda Geniks, eiginkona og fjögur börn, fóru með 64 manna hópi sem kom til Québec 22. júní 1896. Genik leiddi hópinn fyrst til Winnipeg en síðan til þess staðar sem varð Stuartburn, Manitoba, og er núna þekktur fyrir að þar hafi orðið til fyrsta samfélag Úkraínumanna í Vestur-Kanada. Í ágúst sótti Genik um að setjast að í Stuartburn, en snerist síðan skyndilega hugur og ákvað að setjast að í Winnipeg. Í sama mánuði mælti Oleskiw með Genik við innanríkisráðuneyti Kanada sem „umboðsmanni innflytjenda“. Í september var Genik orðinn starfsmaður ráðuneytisins og túlkaði og útskýrði fyrir löndum sínum það sem þurfti. Í starfi sínu sem umboðsmaður hitti Genik nýja úkraínska innflytjendur í Québecborg og veitti þeim þjónustu sem opinber starfsmaður hvar sem á þurfti að halda. Hann hvatti alla til að tileinka sér ensku og að fólk hætti að ganga í þjóðbúningum. Starfsvið Genik jókst í hlutfalli við fjölgun innflytjenda frá Úkraínu – svo mikið raunar að árið 1898 var hann kominn í fullt starf á launum hjá stjórninni. Þar með var hann orðinn fyrsti Úkraínumaðurinn til að fá fullt opinbert starf hjá kanadísku ríkisstjórninni.
Árið 1899 stofnaði Genik The Taras Shevchenko Reading Hall á heimili sínu og gaf út fyrsta dagblaðið sem skrifað var á úkraínsku, Kanadyinski farmer („Kanadískur bóndi“) árið 1903. Þrátt fyrir að hann væri ekki trúaður sjálfur trúði Genik að kristnir söfnuðir ættu að vera óháðir reglum grísku og rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar og hann stofnaði óháða „gríska kirkju“ í samvinnu við presta öldungakirkjunnar í Winnipeg 1903-1904. Í kjölfar kosninganna 1911 þar sem Genik studdi frjálslynda flokkinn sem missti völdin, missti Genik starfið. Þar með lauk ferli hans sem opinbers starfsmanns. Hann bjó um tíma í Bandaríkjunum en sneri aftur til Winnipeg þegar hann var orðinn nokkuð roskinn og lést þar 12. febrúar 1925.
Þegar Genik lést var hann orðinn svo þekktur í samfélagi Úkraínumanna í Kanada að hann var kallaður „tsarinn af Kanada“.
Smallville (1. þáttaröð)
Smallville er bandarísk ofurhetjuþáttaröð. Sýningar á fyrstu þáttaröðinni hófust þann 24. október 2001 og þeim lauk 21. maí 2002. Þættirnir voru 21 og er hver þeirra um 42 mín. að lengd.
Aðalleikarar
Kristin Kreuk sem Lana Lang
Michael Rosenbaum sem Lex Luthor
Ragnar í Smára
Árið 1961 gaf Ragnar Alþýðusambandi Íslands málverkasafn sitt og lagði þannig grunninn að Listasafni ASÍ. Gjöfin innihélt 120 myndir eftir þekktustu listamenn þjóðarinnar. Í safninu voru m.a. verk eftir Ásgrím Jónsson, Gunnlaug Scheving, Jóhannes Kjarval og Nínu Tryggvadóttur.
Smallville (1. þáttaröð)
Aðalleikarar
Eric Johnson sem Whitney Fordman
Sam Jones III sem Pete Ross
Allison Mack sem Chloe Sullivan
Annette O'Toole sem Martha Kent
John Schneider sem Jonathan Kent
Gestaleikarar
John Glover sem Lionel Luthor
Sara-Jane Raymond sem Nell Potter
Mitchell Kosterman sem Ethan Miller fógeti
Robert Wisden sem Gabe Sullivan
Hiro Kanagawa sem H. James Kwan skólastjóri
Tom O'Brien sem Roger Nixon
Joe Morton sem Steven Hamilton læknir
Wendy Chmelauskas sem Laura Lang
Ben Odberg sem 	Lewis Lang
Jason Connery sem Dominic Senatori
Jade Unterman sem ung Lana Lang
Malkolm Alburquenque sem ungur Clark Kent
Matthew Munn sem ungur Lex Luthor
Chad E. Donella sem Greg Arkin
Lizzy Caplan sem Tina Greer
Cameron Dye sem Sam Phelan
Adrian Mcmorran sem Jeremy Creek
Catherine Barroll sem Betty Fordman
Mýri
thumb|Mýri í [[Japan]] Mýri er landsvæði þar sem grunnvatnsstaða er há og jafnvel uppi í yfirborði jarðvegsins. Gróður í mýrum er oft grófari og harðgerðari en í þurrara landi, þar vaxa einkum starir og mosi. Allt að helmingur gróins lands á Íslandi er mýrlendi.
Flokkun
Mýrar skiptast í þrjá flokka; hallamýrar, flóa og flæðimýrar.
Hallamýrar
Hallamýrar myndast í halla við fjallshlíðar eða brekkurætur þar sem berggrunnurinn er þéttur. Hallamýrar geta verið í nokkuð miklum halla og er því mun auðveldara að ræsa þær fram heldur en flóa og flæðimýrar. Grunnvatnsstaða í hallamýrum getur verið breytileg enda er mikið flæði á vatninu í slíkum mýrum. Gróðurfar þeirra er fjölbreytt og þær geta gefið mikla uppskeru.
Flói
Flóar eru algengir á milli berghafta þar sem frárennsli er tregt. Landið er hallalítið og dæmi um flóa eru Mýrasýsla og Flóinn í Árnessýslu. Dýpt jarðvegsins getur verið breytileg og allt að 10 metrar. Flóar eru ekki eins frjósamir og hallamýrar vegna þess að vatnið ber næringarefni ekki eins ört til gróðursins. Gosefni og önnur efni í flóum geta virkað sem dren en fínna set s.s. kísilset hefur litla vatnsleiðni og minnkar því framræslu.
Flæðimýrar
Flæðimýrar eða flæðiengjar eru meðfram ám og stöðuvötnum með ójafna vatnshæð. Flæðimýrar eru rakar og auðugar af steinefnum en erfitt getur reynst að ræsa þær fram. Þær geta verið gott beitiland. Dæmi um slíkar flæðimýrar eru engjarnar á Hvanneyri meðfram Hvítá.
Jackson Pollock
Paul Jackson Pollock (28. janúar 1912 – 11. ágúst 1956) var áhrifamikill bandarískur listmálari í bandarísku hreyfingunni sem var kennd við abstrakt expressjónisma, eða þá grein hennar sem kölluð var action painting, eftir Síðari heimsstyrjöldina. Þekktasta tækni hans fólst í því að láta málningu drjúpa úr pensli á liggjandi léreft. Þetta varð til þess að hann fékk auknefnið „Jack the Dripper“. Hann hélt sína fyrstu einkasýningu í sýningarsal Peggy Guggenheim í New York árið 1943.
Mýri
Jarðvegsgerð
Sveppir og gerlar éta upp súrefni úr plöntuleifum í mýrum og þannig þjappast jarðvegurinn saman. Við þetta eykst kolefnisinnihald hans. Við slíkar aðstæður myndast mór sem hefur verið notaður til brennslu.
Jackson Pollock
Árið 1945 giftist hann listakonu frá Brooklyn, Lee Krasner.
Mýri
Jarðvegsgerð
Ef mýrar eru eða hafa verið þar sem jarðvegssnið eru tekin sjást þeirra greinileg merki. Jarðvegurinn er að jafnaði þykkari og oft sjást mýrarauðablettir. Mýrar hlýna seinna á vorin og kólna seinna á haustin en þurrara land á sama svæði. Þetta leiðir til þess að gróður í mýrum er lengur að taka við sér á vorin en helst á móti lengur fram eftir hausti.
Kaldbakur (Eyjafirði)
thumbnail|Kaldbakur. Höfðahverfi í forgrunni.
Kaldbakur er fjall við Eyjafjörð norður af Grenivík og er hluti af fjallakeðju sem einu nafni nefnist Látrafjöll. Fjallið er 1.173 m hátt og hæst fjalla við norðanverðan Eyjafjörð að austan. Á tindi Kaldbaks er varða sem hlaðin var af landmælingamönnum danska herforingjaráðsins árið 1914.
Urðarbrunnur
Urðarbrunnur liggur fyrir neðan rætur Asks Yggrasils. Örlaganornirnar Urði, Verðandi, og Skuld ausa vatni yfir tréð einu sinni á dag.
Í Snorra-Eddu er Urðarbrunnur einn af þremur brunnum sem liggja fyrir neðan rætur Asks Yggdrasils, hinir eru Mímisbrunnur í Jötunheimum og Hvergelmir í Niflheimi.
Konstantín 2.
Konstantín 2. eða Konstantínus 2. getur meðal annars átt við um:
Grænþörungar
Grænþörungar (fræðiheiti Chlorophyta) eru botnþörungar en langflestar tegundir þeirra lifa  í ferskvatni. Einungis um 10% þeirra eru sæþörungar og stór hluti þeirra einfrumungar. Önnur algeng form þeirra eru skorpur, himnur og ýmsir þræðir sem mynda strá eða skúfa. Grænþörungar eru langfjölskrúðugasti þörungahópurinn í heiminum og telur um 8000 tegundir.
Helsti munur á grænþörungum og öðrum þörungum er grænn litur þeirra en hann stafar af því að grænþörungar hafa önnur efni til ljóstillífunar en aðrar þörungafylkingar. Litarefni í grænþörungum eru þau sömu og í landplöntum, eða chlorophyll-a, chlorophyll-b, carotene og xanthophyll. Rauðþörungar eru hins vegar með aðra gerð af litkornum eða phycoerythrin sem gleypir ljós af annarri bylgjulengd og brúnþörungar eru með chlorophyll-c í stað chlorophyll-b og meira magn af xanthophyll en grænir þörungar. Talið er að landplöntur hafi fyrir rúmum hálfum milljarði ára þróast út frá fornum grænþörungum og bendir skyldleiki litkorna grænþörunga og plantna til þess auk þess sem bæði grænþörungar og plöntur geyma forðanæringu á formi sterkju í frumulíffærum sem nefnast plastíð og frumuveggir grænþörunga og plöntufrumna hafi sömu byggingu.
Bruggsmiðjan
Bruggsmiðjan er bruggverksmiðja á Árskógssandi í Eyjafirði sem hefur sérhæft sig í framleiðslu á pilsner að tékkneskri fyrirmynd. Verksmiðjan var stofnuð árið 2006 að frumkvæði Agnesar Sigurðardóttur og Ólafs Þrastar Ólafssonar. Flaggskip brugghússins eru bjórarnir Kaldi (ljós pilsner) og Kaldi Dökkur (bæverskur dunkel). Bruggsmiðjan framleiddi um skeið einnig bjórinn Gullfoss fyrir fyrirtækið Brugghús Reykjavíkur.
Spjótkast
thumb|right|Hollenski spjótkastarinn [[Bregje Crolla á Evrópubikarmóti árið 2007.]]
Spjótkast er frjálsíþróttagrein sem felst í að kasta 2,5 metra löngu spjóti með tilhlaupi. Spjótkast er hluti af tugþraut karla og sjöþraut kvenna.
Spjótkast var hluti af Ólympíuleikunum fornu frá 708 f.Kr. og var keppt í tveimur greinum: að skjóta sem lengst og að skjóta í mark. Spjótinu var kastað með þveng sem var vafinn um mitt spjótið og sneri því í kastinu. Nútímaspjótkast þróaðist undir lok 19. aldar. Það hefur verið ólympíugrein í karlaflokki frá Sumarólympíuleikunum 1906 og kvennaflokki frá Sumarólympíuleikunum 1932.
Nústandandi heimsmet 98,48 metrar og var sett 1996 af Jan Železný, Tékklandi.
Liechtenstein
Liechtenstein eða furstadæmið Liechtenstein (þýska: Fürstentum Liechtenstein) er fjalllent tví-landlukt smáríki í Mið-Evrópu, á milli Sviss og Austurríkis. Liechtenstein býr við þingbundna konungsstjórn furstans af Liechtenstein.
Liechtenstein á landamæri að Sviss í vestri og suðri og Austurríki í austri og norðri. Það er fjórða minnsta land Evrópu, aðeins 160 ferkílómetrar að stærð með tæplega 40 þúsund íbúa. Höfuðborg Liechtenstein heitir Vaduz, en stærsta sveitarfélagið er Schaan. Liechtenstein er minnsta landið sem á landamæri að tveimur löndum.
Liechtenstein er eitt þeirra landa sem hefur hæsta landsframleiðslu á mann kaupmáttarjafnað. Fjármálageiri landsins sem er staðsettur í Vaduz er hlutfallslega stór. Landið var eitt sinn þekkt skattaskjól en er ekki lengur á svörtum listum. Liechtenstein er Alpaland og vinsæll áfangastaður í vetrarferðamennsku.
Liechtenstein á aðild að Sameinuðu þjóðunum, EFTA og Evrópuráðinu. Landið er ekki hluti af Evrópusambandinu en er aðili að Schengen-sáttmálanum og Evrópska efnahagssvæðinu. Það er í tollabandalagi með Sviss og notar sama gjaldmiðil.
Heiti
Liechtenstein merkir „ljós steinn“. Landið dregur nafn sitt af Liechtenstein-kastala í Austurríki sem var ættaróðal Liechtenstein-ættar frá 1140 til 13. aldar og síðan aftur frá 1807. Liechtenstein-ætt fékk leyfi keisarans til að kaupa herradæmið Schellenberg og greifadæmið Vaduz 1699 og 1712 af Hohenem-ætt. Löngu áður hafði Karl 1. af Liechtenstein verið gerður að fursta en án furstadæmis. Þrátt fyrir að hafa oft verið nánir ráðgjafar keisaranna og eiga miklar landareignir og lén átti Liechtenstein-ætt ekki sæti á ríkisþinginu.
Þann 23. janúar 1719 bjó Karl 6. keisari furstadæmið Liechtenstein til úr Schellenberg og Vaduz til þess að Anton Florian af Liechtenstein gæti tekið sæti á þinginu. Anton Florian varð þannig fyrsti eiginlegi furstinn af Liechtenstein, sem í dag er eina sjálfstæða aðildarríki Heilaga rómverska ríkisins sem eftir er.
Saga
Elstu minjar um menn á svæðinu sem nú er Liechtenstein eru frá miðfornsteinöld. Byggðir frá nýsteinöld hafa fundist í dölunum frá um 5300 f.Kr.
Hallstatt-menningin og La Tène-menningin blómstruðu seint á járnöld, frá um 450 f.Kr., hugsanlega undir áhrifum frá verslun við Grikkland hið forna og Etrúríu. Einn þekktasti ættbálkurinn í Alpahéruðunum á þeim tíma voru Helvetar. Árið 58 f.Kr. sigraði Júlíus Caesar ættbálkana í Alpafjöllum í orrustunni við Bibracte. Árið 15 f.Kr. lagði Tíberíus Alpana alla undir Rómaveldi. Liechtenstein varð þá hluti af rómverska skattlandinu Raetíu. Rómverska setuliðið var með stórar herbúðir í Brigantíum (Austurríki), við Bodenvatn, og Magíu (Sviss). Rómverjar gerðu veginn sem lá gegnum landsvæðið. Um árið 260 lögðu Alemannar Brigantíum í rúst. Alemannar voru germanskur ættbálkur sem settist að á svæðinu í kringum árið 450.
Á ármiðöldum settust Alemannar að í Alpadölunum milli 5. og 8. aldar. Liechtenstein var við austurenda Alemanníu. Á 6. öld varð allt landið hluti af Frankaveldi eftir sigur Klóvis 1. yfir Alemönnum við Tolbiac árið 504.
Stofnun ættarveldis
Um 1200 skiptust landareignir í Alpafjöllum milli ólíkra ættarvelda, eins og Savojaættar, Zähringer-ættar, Habsborgara og Kyburg-ættar. Önnur lönd heyrðu beint undir keisarann sem hélt völdum yfir fjallaskörðum sem voru hlutar af þjóðleiðum yfir fjöllinn. Þegar eignir Kyburg-ættar féllu í hendur Habsborgara árið 1264 náði Rúdolf 1. (sem varð keisari 1273) að auka yfirráðasvæði sitt í austurhluta Alpafjalla sem náði líka yfir Liechtenstein. Þetta landsvæði var veitt Hohenem-ætt sem lén þar til það var selt Liechtenstein-ætt árið 1699.
Árið 1396 varð Vaduz (suðurhluti núverandi Liechtenstein) hluti af löndum keisarans.
Ættin sem furstadæmið dregur nafn sitt af kenndi sig við Liechtenstein-kastala í Neðra-Austurríki sem hún átti að minnsta kosti frá 1140 fram á 13. öld (og aftur frá 1807). Liechtenstein-ættin safnaði aðallega landareignum í Mæri, Neðra-Austurríki, Slésíu og Styrju. Þar sem þessi lönd voru öll lén sem heyrðu undir valdameiri aðalsmenn, sérstaklega hinar ýmsu greinar Habsborgara, uppfyllti Liechtenstein-ætt ekki skilyrðin til að eignast sæti á ríkisþinginu. Nokkrir Liechtenstein-furstar voru nánir ráðgjafar keisara Habsborgara, en þar sem þeir réðu ekki yfir neinum löndum milliliðalaust höfðu þeir lítil völd.
Af þessum sökum reyndi ættin að eignast lönd sem gætu flokkast sem óseljanleg óðul eða milliliðalaus lén sem heyrðu aðeins undir keisarann. Snemma á 17. öld var Karl 1. af Liechtenstein útnefndur fursti af Matthíasi keisara eftir að hafa stutt hann í pólitískri deilu. Hans-Adam 1. af Liechtenstein fékk síðan leyfi til að kaupa herradæmið Schellenberg og greifadæmið Vaduz 1699 og 1712 af Hohenem-ætt. Þessi agnarsmáu lén voru einmitt það sem ættin þurfti því þau heyrðu ekki undir neinn æðri aðalsmann en keisarann sjálfan.
Furstadæmið
Þann 23. janúar 1719, þegar ættin hafði keypt löndin, lýsti Karl 6. keisari því yfir að Vaduz og Schellenberg væru sameinuð og mynduðu nýtt furstadæmi sem nefndist „Liechtenstein“ til heiðurs „mínum trúa þjóni, Antoni Florian af Liechtenstein“. Frá þeim degi var Liechtenstein fullvalda aðildarríki Heilaga rómverska ríkisins. Þessi upphefð stafaði af pólitískri hentistefnu aðalsins í Austurríki og furstarnir heimsóttu ekki nýja furstadæmið sitt í næstum 100 ár.
Nútímahöfundar rekja fullveldi Liechtenstein oftast til þessara atburða. Furstinn varð sjálfstæður frá keisaranum. Eftir 25. júlí 1806 þegar Rínarsambandið var stofnað, gerðist furstinn af Liechtenstein í reynd undirmaður æðsta stjórnanda þess, keisarans Napóleons 1., þar til sambandið var leyst upp 19. október 1813. Skömmu eftir það gerðist Liechtenstein aðili að Þýska sambandinu (20. júní 1815-23. ágúst 1866) sem Austurríkiskeisari ríkti yfir.
Árið 1818 samþykkti Jóhann 1. Jósef af Liechtenstein stjórnarskrá fyrir ríkið. Sama ár varð Aloys 2. af Liechtenstein fyrsti furstinn sem steig fæti í furstadæmið sem bar nafn hans. Næsta heimsókn var ekki fyrr en 1842.
Meðal þess sem gerðist í Liechtenstein á 19. öld var að fyrsta keramikverksmiðjan var stofnuð 1836, sparisjóður var stofnaður 1861 og fyrsta spunamyllan fyrir bómull var sett upp sama ár. Árið 1868 var her Liechtenstein leystur upp vegna fjárskorts. Árið 1872 var lögð járnbraut gegnum Liechtenstein sem tengdi Austurríki-Ungverjaland við Sviss og tvær brýr yfir Rínarfljót voru reistar árið 1886.
Samtíminn
Til loka fyrri heimsstyrjaldar var Liechtenstein nátengt Austurríska keisaradæminu og síðar Austurríki-Ungverjalandi. Furstarnir fengu megnið af tekjum sínum af eignum í löndum Habsborgara og bjuggu í höllunum tveimur í Vínarborg. Jóhann 2. af Liechtenstein skipaði austurríska aðalsmanninn Carlo von In der Maur forsætisráðherra Liechtenstein. Eftir styrjöldina lenti landið í alvarlegum fjárhagskröggum og neyddist til að gera tolla- og gjaldmiðlabandalag við Sviss.
Rétt eftir innlimun Austurríkis í Þriðja ríkið í mars 1938 útnefndi Frans 1. frænda sinn, Frans Jósef 2., þá 31 árs, sem ríkisarfa. Frans lést í júlí sama ár og Frans Jósef tók við völdum. Hann flutti til Liechtenstein árið 1938, nokkrum dögum eftir innlimum Austurríkis.
Í síðari heimsstyrjöld var Liechtenstein formlega hlutlaust ríki og fylgdi Sviss í utanríkismálum. Ættarauðurinn frá landareignum í Bæheimi, Mæri og Slésíu var fluttur til Liechtenstein til varðveislu. Þegar stríðinu lauk gerðu Tékkóslóvakía og Pólland allar eigur Liechtenstein-ættar í þessum héruðum upptækar, þar sem löndin litu á þær sem eignir Þjóðverja. Meðal þess sem gert var upptækt voru 1.600 ferkílómetrar af ræktarlandi, þar á meðal menningarlandslag í Lednice-Valtice sem er nú á heimsminjaskrá UNESCO og margar hallir og kastalar. Þetta var tíföld stærð furstadæmisins sem hóf tilraun til að endurheimta þessi lönd með máli fyrir Alþjóðadómstólnum sem hefur ekki borið árangur.
Árið 2005 kom fram að Gyðingar frá fangabúðunum í Strasshof an der Nordbahn hefðu starfað á landareignum Liechtenstein-ættar í þrælavinnu á vegum SS-sveita nasista.
Í kalda stríðinu var íbúum Liechtenstein bannað að fara til Tékkóslóvakíu. Seinna ollu deilur um Beneš-tilskipanirnar því að engin samskipti voru milli Liechtenstein og Tékkland eða Slóvakíu til 2009.
Eftir stríðið átti furstafjölskyldan í fjárhagslegum vandræðum og hóf sölu muna úr listasafni sínu, þar á meðal málverkið Ginevra de' Benci eftir Leonardo da Vinci sem seldist á 5 milljón dali árið 1967, sem þá var metfé fyrir eitt málverk. Seinna nýtti landið sér lága fyrirtækjaskatta til að laða að fjárfestingu og verða eitt af auðugustu löndum heims.
Árið 2019 hélt Liechtenstein upp á 300 ára afmæli ríkjastofnunar. Landið er eitt af fáum löndum Evrópu (ásamt Mónakó og San Marínó) sem er ekki með tvísköttunarsamning við Bandaríkin, þrátt fyrir tilraunir til að gera slíkan samning. Árið 2019 var furstinn af Liechtenstein talinn vera sjötti ríkasti einvaldur heims, með eignir metnar á 3,5 milljarða dala.
Landfræði
Liechtenstein er ofarlega í Rínardal í Alpafjöllum og á landamæri að austurríska héraðinu Vorarlberg í austri, svissnesku kantónunum Grisons í suðri og St. Gallen í vestri. Rínarfljót myndar austurlandamæri Liechtenstein. Frá suðri til norðurs er landið um 24 km að lengd. Hæsti tindur þess, Grauspitz, er 2.599 metrar yfir sjávarmáli. Þrátt fyrir að vera í Alpafjöllum gera ríkjandi suðlægar áttir að verkum að veðurfar er fremur milt. Fjallshlíðarnar henta vel til iðkunar vetraríþrótta.
Með nýjustu mælitækjum hefur landið verið mælt 160 km2 að stærð, með 77,9 km löng landamæri. Landamærin eru 1,9 km lengri en áður var talið.
Liechtenstein er annað af tveimur tvílandluktum löndum heims, það er löndum sem eru umkringd landluktum löndum (hitt er Úsbekistan). Liechtenstein er auk þess sjötta minnsta sjálfstæða ríki heims.
Furstadæmið Liechtenstein skiptist í 11 sveitarfélög sem nefnast Gemeinden (eintala Gemeinde). Þessi sveitarfélög eru flest mynduð kringum einn bæ eða þorp. Fimm þeirra (Eschen, Gamprin, Mauren, Ruggell og Schellenberg) eru í kjördæminu Unterland („undirland“), og hin (Balzers, Planken, Schaan, Triesen, Triesenberg og Vaduz) eru í Oberland („yfirland“).
Stjórnmál
Liechtenstein er furstadæmi og furstinn er þjóðhöfðingi landsins. Þing Liechtenstein er löggjafinn. Liechtenstein býr líka við beint lýðræði þar sem kjósendur geta komið fram breytingum á löggjöf og stjórnarskrá óháð þinginu. Núverandi stjórnarskrá Liechtenstein var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2003 og tók við af eldri stjórnarskrá frá 1921 þar sem kveðið var á um þingbundið einveldi, þótt furstinn færi með mikil völd.
Furstinn er fulltrúi Liechtenstein í alþjóðasamskiptum, þótt Sviss sjái í reynd um mikið af utanríkismálum landsins. Furstinn hefur neitunarvald yfir löggjöf þingsins, getur efnt til þjóðaratkvæðagreiðslna, haft frumkvæði að löggjöf og leyst þingið upp, þótt það sé háð þjóðaratkvæðagreiðslu.
Framkvæmdavaldið er í höndum ríkisstjórnar sem forsætisráðherra Liechtenstein leiðir, ásamt fjórum ráðherrum. Furstinn skipar alla ráðherrana samkvæmt tillögu þingsins. Stjórnin á að endurspegla valdajafnvægi í þinginu. Stjórnarskráin kveður á um að minnst tveir ráðherrar komi frá sitt hvoru kjördæmi. Stjórnin ber ábyrgð gagnvart þinginu og þingið getur óskað þess að furstinn setji tiltekinn ráðherra eða alla stjórnina af.
Þingið kýs þjóðarráð (Landesausschuss) sem er skipað þingforseta og fjórum öðrum. Þjóðarráðið hefur yfirumsjón með þinginu. Þingið getur efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu um lagafrumvörp. Þingið deilir löggjafarvaldinu með furstanum og almennum borgurum sem geta með tilteknum fjölda undirskrifta krafist þjóðaratkvæðagreiðslu.
Dómsvaldið skiptist milli héraðsdómstólsins í Vaduz, áfrýjunarréttar í Vaduz, hæstaréttar, stjórnsýsluréttar og ríkisréttar. Ríkisrétturinn sker úr um hvort löggjöf samræmist stjórnarskrá og er skipaður fimm dómurum sem þingið velur.
Þann 1. júlí 1984 varð Liechtenstein síðasta landið í Evrópu sem samþykkti lög um kosningarétt kvenna, eftir þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem aðeins karlar máttu kjósa.
Sveitarfélög
thumb|right|Sveitarfélög í Liechtenstein. Í Liechtenstein eru níu sveitarfélög sem skiptast milli tveggja kjördæma, Oberland og Unterland. Flest sveitarfélögin ná aðeins yfir einn bæ. Þrátt fyrir að vera mjög lítil eru umfang þeirra oft flókið, því borgaraleg samvinnufélög sem eru til í um helmingi þeirra, fara með ýmis hefðbundin réttindi við hagnýtingu skóga og beitarlanda.
Efnahagslíf
Þrátt fyrir takmarkaðar náttúruauðlindir er Liechtenstein eitt af fáum löndum heims með fleiri skráð fyrirtæki en íbúa. Þetta stafar af því að landið var til skamms tíma vinsælt skattaskjól. Landið býr við frjálsan markaðsbúskap með þróaðan iðnað og fjármálageira. Lífsgæði íbúa eru sambærileg við það sem best gerist hjá stærri nágrönnum í Evrópu.
Stjórn Liechtenstein vinnur að því að samræma efnahagsstefnu sína stefnu Evrópusambandsins. Árið 2008 var atvinnuleysi í Liechtenstein 1,5%. Aðeins eitt sjúkrahús er í Liechtenstein, Liechtensteinisches Landesspital í Vaduz. Árið 2014 áætlaði CIA World Factbook að kaupmáttarjöfnuð verg landsframleiðsla væri 4,97 milljarðar dala. Árið 2009 var landsframleiðsla á mann áætluð 139.100 dalir, sú hæsta í heimi.
Iðnfyrirtæki í Liechtenstein framleiða meðal annars rafeindatæki, textíl, mælitæki, málmtækni, aflvélar, festiskrúfur, reiknivélar, lyf og matvæli. Þekktasta alþjóðlega fyrirtækið og stærsti vinnuveitandi Liechtenstein er tækjaframleiðandinn Hilti sem framleiðir bora, naglabyssur og fleira. Landbúnaður er stundaður víða í bæði Oberland og Unterland og Liechtenstein framleiðir hveiti, bygg, maís, kartöflur, mjólkurvörur, kjöt og vín.
Íbúar
Íbúar Liechtenstein voru 39.315 31. desember 2021 svo landið er fjórða fámennasta land Evrópu, á eftir Vatíkaninu, San Marínó og Mónakó. Íbúar tala aðallega þýsku, þótt einn þriðji sé aðfluttur, aðallega frá Þýskalandi, Austurríki og þýskumælandi kantónum Sviss. Hluti íbúa er frá öðrum kantónum Sviss, Ítalíu og Tyrklandi. Erlent vinnuafl er 2/3 af mannafla í landinu.
Lífslíkur í Liechtenstein eru 82 ár (84,8 hjá konum og 79,8 hjá körlum). Ungbarnadauði er 4,2 andlát á 1.000 fæðingar miðað við árið 2018.
Menning
Vegna smæðar sinnar hefur Liechtenstein orðið fyrir menningaráhrifum frá nágrannalöndunum, einkum öðrum þýskumælandi héruðum eins og Austurríki, Baden-Würtemberg, Bæjaralandi, Sviss og sérstaklega Týról og Voralberg. Sögufélag furstadæmisins Liechtenstein leikur stórt hlutverk við varðveislu sögu og menningar landsins.
Listasafnið Kunstmuseum Liechtenstein er stærsta safn landsins. Það er alþjóðlegt safn með nútímalist og samtímalist sem á nokkuð safn þekktra verka. Byggingin er eftir svissnesku arkitekana Morger, Degelo og Kerez og er ein þekktasta byggingin í Vaduz. Hún var vígð í nóvember 2000 og myndar svartan kassa úr litaðri steypu og svörtu basalti. Safnið er jafnframt þjóðlistasafn Liechtenstein. Helstu verkin úr einkalistasafni furstans af Liechtenstein, sem er eitt af merkustu listasöfnum heims, eru til sýnis í Liechtenstein-safni í Vínarborg.
Önnur mikilvæg söfn eru Þjóðminjasafn Liechtenstein (Liechtensteinisches Landesmuseum) með fasta sýningu sem fjallar um sögu landsins, auk sérsýninga. Í landinu eru líka frímerkjasafn, skíðasafn og safn sem sýnir sveitalíf fyrir 500 árum.
Landsbókasafn Liechtenstein er skylduskilasafn fyrir allar bækur sem gefnar eru út í landinu.
Frægustu sögulegu byggingar landsins eru Vaduz-kastali, Gutenberg-kastali, Rauða húsið og rústir Schellenberg. Á þjóðhátíðardegi Liechtenstein er öllum borgurum landsins boðið í kastala þjóðhöfðingjans. Stór hluti íbúa tekur þátt í hátíðarhöldunum þar sem ræður eru fluttar og boðið upp á bjór.
Tónlist og leiklist eru mikilvægur hluti af menningu landsins. Mörg tónlistarfélög starfa þar, eins og Liechtenstein Musical Company, árlegir gítardagar og Josef Gabriel Rheinberger-félagið.
Eldur
thumb|right|Stór [[varðeldur]] Eldur er heitt, glóandi gas sem myndast við bruna þegar oxun verður í útvermu efnahvarfi. Í eldi myndast jónir og hann er því leiðandi. Til þess að eldur geti myndast þarf þrennt: eldsneyti, súrefni og hita. Þegar slökkva skal eld er einn af þessu þremur þáttum fjarlægður úr umhverfinu. Eldar ljóma með sýnilegu ljósi og innrauðu ljósi og geta ljómað með útfjólubláu ljósi.
Sinueldur, er eldur sem langoftast er kveiktur af mönnum til að eyða sinu. Skógareldur er eldur sem geisar í skóglendi og kviknar oftast af eldingu eða af mannavöldum. Eldar valda gríðarlegu tjóni ár hvert, hvort sem um mannslíf, mannvirki eða gróður er að ræða.
Slökkvilið sérhæfir sig í að slökkva elda sem geta valdið tjóni.
Míkhaíl Gorbatsjov
Míkhaíl Sergejevítsj Gorbatsjov (rússneska: Михаи́л Серге́евич Горбачёв; framburður: /mɪxaˈiɫ sɪrˈgejɪvɪtʃ gərbaˈtʃof/) (fæddur 2. mars 1931 í Privolnoje, látinn 30. ágúst 2022) var rússneskur stjórnmálamaður sem var síðasti leiðtogi Sovétríkjanna, frá 1985-1991.
Gorbatsjov gekk í Kommúnistaflokk Sovétríkjanna árið 1952, kvæntist Raísu í september 1953, fór fyrir sendinefnd Sovétríkjanna í Belgíu 1972-1974, kom til fundar við Ronald Reagan á Íslandi 1986. Við dauða Konstantín Tsjernenko varð Gorbatsjov aðalritari sovéska kommúnistaflokksins þann 11. mars 1985, þar sem hann reyndi að breyta pólitísku kerfi Sovétríkjanna og dreifa efnahag landsins betur.
Hann reyndi að breyta ásýnd flokksins með glasnost (opnun) og perestrojka (endurskipulagning) en talið er að það hafi orðið kommúnistaflokknum að falli og þar með valdið sundrungu Sovétríkjanna. Ólíkt fyrirrennurum sínum sendi hann ekki sovéskar herdeildir til að kveða niður frelsisbaráttu íbúa Mið-Evrópu 1989. Hann meinaði ekki þýsku ríkjunum sameiningu 1990 og hlaut friðarverðlaun Nóbels 1990. Hann var andvígur sundrungu Sovétríkjanna 1991. Hann var settur í þriggja daga stofufangelsi af harðlínumönnum í ágúst 1991. Hann sagði af sér embætti 25. desember 1991.
Uppruni
Míkhaíl Gorbatsjov fæddist bændasonur í þorpinu Prívolnoje í Stavropol Krai í suðvesturhluta Rússlands. Fjölskylda hans var hálf rússnesk og hálf úkraínsk. Faðir hans, Sergej Andrejevítsj Gorbatsjov, var bóndi á sameignabóndabýli sem barðist í seinni heimsstyrjöldinni og móðir hans, María Pantelejevna Gorbatsjova, vann á sameignabóndabýli eða Kolkhoz.
Fine Gael
Fine Gael (ísl. Fjölskylda Íra ) er hægrisinnaður stjórnmálaflokkur í írska lýðveldinu. Frá stofnun lýðveldisins hefur Fine Gael verið annar stærsti stjórnmálaflokkur landsins ásamt Fianna Fáil, sem er einnig hægriflokkur. Munurinn á milli flokkanna tveggja þykir felast í arfleifð írsku borgarastyrjaldarinnar en Fine Gael í dag þykir jafnframt leggja meiri áherslu á efnahagslegt frjálslyndi en Fianna Fáil.
Fine Gael hefur yfirleitt myndað samsteypustjórnir til vinstri með því að starfa með írska Verkamannaflokknum. Frá árinu 2020 hafa Fine Gael og Fianna Fáil hins vegar setið saman í stjórn ásamt írska Græningjaflokknum.
Míkhaíl Gorbatsjov
Uppruni
Hann vann sjálfur á eins bóndabýlum og foreldrar sínir og gekk 15 ára til liðs við Komsomol sem var ungliðahreyfing kommúnista. Árið 1952 hóf Gorbatsjov lögfræðinám við háskólann í Moskvu og gerðist hluti af sovéska kommúnistaflokknum. Hann útskrifaðist með lögfræðigráðu 1955 og varð virkur þátttakandi í bæði Komsomol-hreyfingunni og innan kommúnistaflokksins. Meðan á lögfræðináminu stóð kynntist Gorbatsjov eiginkonu sinni, Raísu Títarenko, sem var ári yngri en hann og að læra heimspeki í sama skóla. Þau gengu í hjónaband 25. september 1953.
Stjórnmálaferill
Gorbatsjov flutti ásamt Raísu til Stavropolfylkis eftir útskrift úr háskóla og áttu þau eftir að dvelja þar næstu 23 árin. Gorbatsjov vann sig hratt upp metorðastigann í Kommúnistaflokknum í Stavropol og varð aðalritari fylkisdeildar flokksins árið 1970. Á árum sínum í Stavropol kynnti Gorbatsjov sér landbúnaðarmál og útskrifaðist árið 1967 með háskólagráðu í landbúnaðarvísindum.
Fine Gael
Leiðtogi Fine Gael frá árinu 2017 hefur verið Leo Varadkar. Flokkurinn er aðili að Evrópska þjóðarflokknum.
Míkhaíl Gorbatsjov
Stjórnmálaferill
Forveri Gorbatsjovs sem aðalritari í Stavropol, Fjodor Kúlakov, hafði verið gerður landbúnaðarráðherra í ríkisstjórn Sovétríkjanna. Talið er að Kúlakov, sem pólitískur lærifaðir Gorbatsjovs, hafi komið nafni Gorbatsjovs á framfæri við stjórnvöld í Kreml á þessum tíma.
Fine Gael
Bakgrunnur
Fine Gael rekur uppruna sinn til sjálfstæðisbaráttu Írlands undan Bretlandi og til írsku borgarastyrjaldarinnar sem háð var árin 1922 til 1923. Styrjöldin var háð milli stuðningsmanna og andstæðinga ensk-írska sáttmálans sem sjálfstæðisleiðtogar Írlands höfðu undirritað við bresk stjórnvöld undir lok írska sjálfstæðisstríðsins árið 1921. Samningurinn gerði ráð fyrir því að Írland yrði sjálfstætt fríríki en yrði áfram formlega í konungssambandi við Bretland og að írskir þingmenn yrðu áfram að sverja Bretakonungi hollustueið við embættistöku. Borgarastyrjöldinni lauk með sigri samningssinnana og með stofnun fríríkisins árið 1923.
Fine Gael var stofnað árið 1933 af stuðningsmönnum ensk-írska sáttmálans. Gjarnan er litið á Michael Collins, leiðtoga samningssinna í borgarastyrjöldinni, sem hugmyndafræðilegan föður Fine Gael-flokksins. Collins var myrtur árið 1922 og átti því þó aldrei í beinum tengslum við flokkinn. Fine Gael minnist dauða Collins í ágúst á hverju ári.
Míkhaíl Gorbatsjov
Stjórnmálaferill
Gorbatsjov vakti þjóðarathygli í fyrsta skipti árið 1977 þegar viðtal við hann um nýja uppskeruaðferð á korni í Stavropol var birt á forsíðu ríkisdagblaðsins Pravda. Þegar Kúlakov lést árið 1978 var Gorbatsjov kjörinn arftaki hans sem landbúnaðarráðherra og flutti því til Moskvu ásamt fjölskyldu sinni. Árið 1979 hlaut Gorbatsjov sæti án atkvæðisréttar í stjórnmálanefnd Kommúnistaflokksins og árið á eftir varð hann fullgildur meðlimur í nefndinni. Talið er að Leoníd Brezhnev, þáverandi leiðtogi Sovétríkjanna, hafi valið Gorbatsjov sem eftirmann Kúlakovs vegna meðmæla frá Míkhaíl Súslov og Júríj Andropov, sem höfðu hrifist af Gorbatsjov sem aðalritara í Stavropol. Gorbatsjov var þá yngsti meðlimur stjórnmálanefndarinnar og 21 árum undir meðalaldri nefndarmanna.
Þegar Brezhnev lést árið 1982 varð Andropov nýr aðalritari Kommúnistaflokksins. Gorbatsjov varð þá nánasti samstarfsmaður Andropovs og aðstoðaði hann í aðgerðum gegn spillingu innan sovéska stjórnkerfisins. Gorbatsjov skrifaði jafnframt ræður fyrir Andropov og mætti oft á fundi fyrir hönd hans þar sem Andropov var oft veikur.
Fine Gael
Bakgrunnur
Fine Gael var upphaflega samruni þriggja stjórnmálahreyfinga sem sátu í stjórnarandstöðu á meðan Fianna Fáil, flokkur andstæðinga ensk-írska sáttmálans, sat við stjórn írska fríríkisins á fjórða áratugnum. Flokkarnir sem mynduðu Fine Gael voru miðhægriflokkurinn Cumann na nGaedheal og Þjóðlegi miðflokkurinn, hagsmunaflokkur írsku bændastéttarinnar. Þriðja stofnhreyfing Fine Gael voru svokallaðir blástakkar, en þeir voru fasísk sjálfboðahernaðarhreyfing svipuð svartstökkum á Ítalíu og brúnstökkum í Þýskalandi. Blástakkar höfðu áður gjarnan vaktað samkomur hinna stofnflokkanna gegn ágangi Fianna Fáil og írska lýðveldishersins. John A. Costello, þingmaður Fine Gael, gekkst við samanburðinum á blástökkum við fasistahreyfingarnar á meginlandinu í ræðu sem hann hélt árið 1934 þar sem hann sagði að „blástakkarnir [myndu] sigra“. Deilt hefur verið um ræðuna æ síðan og hvort ummælin sýni fram á veruleg hugmyndafræðileg tengsl á upphafsárum Fine Gael við fasistahreyfingar.
Míkhaíl Gorbatsjov
Aðalritari
Þann 11. mars valdi stjórnmálanefnd miðstjórnar flokksins lögfræðinginn Míkhaíl Gorbatsjov til þess að gegna starfi aðalritara innan Kommúnistaflokksins eftir andlát Konstantíns Tsjernenko. Hann hafði smátt og smátt unnið sér betri sess innan flokksins og þrátt fyrir fyrsta flokks einkunnir í lögfræðináminu hafði hann helgað líf sitt stjórnmálunum. Gorbatsjov minntist tíma Níkíta Khrústsjov sem tíma opnunar og bjartsýni, tilraunum til þess að endurbæta sovétkerfið, og leit á það sem skyldu sína að halda því áfram sem Khrústsjov hafði byrjað á. Í upphafi valdatíð hans hafði hann ómótaðar hugmyndir um hvernig skyldi umbylta kerfinu, en byrjaði á að reyna að koma aga á ríkisfjármálin og skipta út gömlum íhaldsmönnum fyrir unga og efnilega menn sem eins og hann vildu sjá breytingar á kerfinu.
Hugmyndafræði
thumb|left|Gorbatsjov (til hægri) ræðir við [[Ronald Reagan Bandaríkjaforseta á Höfða í Reykjavík árið 1986.]]