cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Madagaskar
Heiti
Eyjan Madagskar heitir Madagasikara á malagasísku, og íbúar hennar eru kallaðir Malagasar. Heitið er þó ekki af innlendum uppruna heldur varð vinsælt í Evrópumálum á miðöldum. Þannig kemur Madageiscar fyrst fyrir í endurminningum Marco Polo á 13. öld sem afbökun á heiti borgarinnar Mógadisjú í Sómalíu sem Marco Polo ruglaði saman við eyjuna.
Portúgalski landkönnuðurinn Diogo Dias kom til eyjarinnar á degi heilags Lárusar af Róm og nefndi hana São Lourenço, en nafnið sem Marco Polo hafði gefið henni varð ofan á á evrópskum kortum. Ekki er vitað um neitt eitt nafn sem innfæddir notuðu um eyjuna áður en heitið Madagasikara kom til þótt þekkt séu innlend heiti á landshlutum sem ýmis samfélög byggðu.
Saga
Menn hafa lengi deilt um tímasetningu landnáms manna á Madagaskar. Elstu mannvistarleifar, til dæmis skurðir á beinum og steinverkfæri sem hafa fundist í norðvesturhlutanum, benda til þess að menn hafi heimsótt eyjuna um 2000 f.Kr. Venja er að áætla að menn hafi sest að á eyjunni í nokkrum hópum milli 350 f.Kr. og 550 e.Kr., en sumir fornleifafræðingar slá varnagla við tímasetningum fyrir 250. Madagaskar er þá eitt af síðustu stóru löndunum sem menn settust að í.
Fyrstu landnemarnir komu til eyjarinnar á eikjum frá suðurhluta Borneó. Þeir hjuggu og brenndu regnskóginn við ströndina til að koma upp ræktarlandi. Þessir fyrstu landnemar hittu fyrir stór landdýr eins og risalemúra, fílafugla og madagaskarflóðhesta sem hafa síðan dáið út. Um árið 600 hófu þessir landnemar að brenna skóginn á miðhálendinu. Arabískir kaupmenn komu til eyjarinnar milli 7. og 9. aldar og hópur bantúmælandi landnema kom frá meginlandi Afríku um árið 1000. Þeir höfðu með sér langhyrnda nautgripi, sebúa, sem þeir ræktuðu í stórum hjörðum.
Um 1600 komu Betsileóar sér upp flæðiökrum á miðhálendinu og breiddist sú aðferð út um Konungsríki Merína öld síðar. Aukin ræktun og sívaxandi þörf fyrir graslendi handa sebúahjörðunum varð til þess að miðhálendið breyttist úr skóglendi í graslendi á 17. öld. Munnmælasögur Merína sem hugsanlega fluttust upp á miðhálendið fyrir 600 til 1000 árum segja frá innfæddum Vazimbum sem bjuggu þar áður og sem Merínakonungarnir Andriamanelo, Ralambo og Andrianjaka lögðu undir sig eða hröktu á brott á 16. og 17. öld.
Chris Diamantopoulos
thumb|250px|Diamantopoulos árið [[2009]] Christopher „Chris“ Diamantopoulos (fæddur 1975) er bandarískur gamanleikari.
Madagaskar
Arabar og Evrópumenn
Fljótlega eftir að menn settust þar að varð Madagaskar að mikilvægri höfn á sjóleiðum um Indlandshaf. Rituð saga Madagaskar hófst þegar arabískir kaupmenn stofnuðu verslunarstaði á norðvesturströndinni. Arabar færðu með sér Íslam, arabískt letur, arabíska stjörnufræði og margt fleira sem hafði áhrif á menningu íbúa Madagaskar. Fyrsti Evrópumaðurinn sem kom auga á eyjuna var portúgalski sæfarinn Diogo Dias árið 1500. Seint á 17. öld stofnuðu Frakkar verslunarstaði á austurströndinni.
Á milli 1774 og 1824 var Madagaskar mikilvæg höfn fyrir sjóræningja og evrópska kaupmenn sem fengust við þrælaverslun. Sagnfræðingar hafa getið sér þess til að sjóræningjanýlendan Libertatia hafi verið á eyjunni Nosy Boroha undan norðausturströnd Madagaskar. Margir evrópskir sjómenn urðu skipreika á ströndum eyjarinnar, þar á meðal Robert Drury sem skrifaði dagbók um dvöl sína. Dagbókin er ein af fáum rituðum lýsingum á lífi fólks í suðurhluta Madagaskar á 18. öld. Aukin auðlegð samfara versluninni leiddi til stofnunar öflugra konungsríkja. Meðal þeirra var bandalag Betsimisaraka við austurströndina og ríki Sakalava, Menabe og Boina, á vesturströndinni. Um svipað leyti kom konungsríki Merína fram á miðhálendinu undir stjórn Andriamanelo.
Konungsríkið Madagaskar
thumb|right|Rainilaiarivony forsætisráðherra (1864-1895). Þegar konungsríkið Imerina varð til í byrjun 17. aldar var það einungis eitt af mörgum ríkjum á Madagaskar og talsvert minna að vöxtum en öflugu ríkin við strendurnar. Ríkið veiktist enn frekar á 18. öld þegar Andriamasinavalona konungur skipti því á milli sona sinna. Eftir áratuga stríðsátök og hungursneyðir sameinaði Andrianampoinimerina ríkið á ný árið 1793. Hann stjórnaði upphaflega frá Ambohimanga og síðar frá konungshöllinni í Antananarívó. Ríki hans stækkaði hratt þegar hann tók að leggja nærliggjandi furstadæmi undir sig. Sonur hans, Radama 1., lagði alla eyjuna undir sig 1810-1828 og Bretar litu á hann sem konung Madagaskar. Hann gerði samning við breska landstjórann á Máritíus árið 1817 um að leggja niður þrælaverslun í skiptum fyrir hernaðarlega aðstoð Breta. Breskir trúboðar frá London Missionary Society hófu starfsemi á eyjunni 1818 og trúboðar eins og James Cameron, David Jones og David Griffiths, hófu að koma upp skólum og skrifa malagasísku með latínuletri.
Ranavalona 1. drottning, eftirmaður Radama, reyndi að hrekja Evrópumennina af höndum sér með því að banna kristni og þrýsta á útlendinga að yfirgefa landið. Í valdatíð hennar var eldraunin tangena (að taka eitur) mikið notuð þegar fólk var ásakað um galdra, kristni og ýmsa aðra glæpi. Tangena-eldraunin olli um 3000 dauðsföllum árlega milli 1828 og 1861. Frönsku ævintýramennirnir Jean Laborde og Joseph-François Lambert bjuggu áfram á Madagaskar og störfuðu fyrir konungsvaldið. Lambert undirritaði umdeildan samning við Radama 2. sem gaf honum einkarétt á nýtingu skóga og náma gegn 10% gjaldi til konungsins. Radama 2. reyndi að milda refsiglaða stefnu móður sinnar en forsætisráðherra hans Rainivoninahitriniony, steypti honum af stóli árið 1863 þegar bandalag aðalsmanna (andriana) og alþýðu (hova) vildi binda enda á einveldi konungsins.
Eftir valdaránið var drottningu Radama, Rasoherina, boðið að verða þjóðhöfðingi ef hún samþykkti að giftast Rainivoninahitriniony forsætisráðherra og deila völdum með honum. Hún gekk að þessu og giftist Rainivoninahitriniony en setti hann síðan af og giftist bróður hans Rainilaiarivony. Hann giftist síðar Ranavalona 2. og Ranavalona 3.. Hann reyndi að nútímavæða stjórnsýslu landsins og efla miðstjórnarvaldið. Skólar voru reistir um allt land og skólaskyldu komið á. Skipulag hersins var bætt og breskir ráðgjafar ráðnir til að þjálfa hermennina. Fjölkvæni var bannað með lögum og kristni tekin upp sem opinber trúarbrögð hirðarinnar til hliðar við trúararfleifð innfæddra. Lagasetning byggðist á breskum lögum og þrír dómstólar að evrópskri fyrirmynd stofnaðir í höfuðborginni. Rainilaiarivony tókst að verjast nokkrum innrásartilraunum Frakka.
Frönsk nýlenda
thumb|right|Franskt veggspjald frá stríði Frakka við Madagaskar. Frakkar gerðu innrás í Madagaskar 1883, að hluta vegna þess að samningurinn við Lambert hafði ekki verið virtur. Þetta fyrsta stríð Frakklands og Madagaskar fór þannig að Frakkar fengu hafnarborgina Antsiranana og erfingjar Lamberts fengu 560.000 franka í bætur vegna samningsins. Árið 1890 féllust Bretar á að Madagaskar væri franskt verndarríki en stjórn eyjarinnar viðurkenndi ekki frönsk yfirráð. Frakkar brugðust við með því að leggja hafnarborgirnar Toamasina og Mahajanga á vesturströndinni undir sig 1894 og 1895.
Eftir þetta hélt frönsk herdeild til Antananarívó en margir hermannana létust úr sjúkdómum á leiðinni. Frökkum barst liðsauki frá Alsír og Afríku sunnan Sahara. Þegar herinn kom til borgarinnar í september 1895 hóf hann fallbyssuskothríð á konungshöllina. Ranavalona drottning gafst þá upp. Frakkland innlimaði Madagaskar í franska nýlenduveldið 1896 og gerði eyjuna að nýlendu árið eftir. Um leið var konungsríkið lagt niður og konungsfjölskyldan hrakin í útlegð til Réunion og Alsír. Menalambauppreisnin hófst um leið og Frakkar lögðu höfuðborgina undir sig en hún var kveðin niður árið 1897.
Undir nýlendustjórninni voru stofnaðar plantekrur fyrir nokkrar útflutningsvörur. Þrælahald var afnumið árið 1896 og um hálf milljón þræla fékk frelsi. Margir þeirra störfuðu áfram hjá fyrrum eigendum sínum sem þjónustufólk eða landbúnaðarverkamenn. Sums staðar á eyjunni er enn í dag litið niður á afkomendur þræla. Steinlagðar breiðgötur voru búnar til í höfuðborginni og konungshöllinni var breytt í safn. Fleiri skólar voru byggðir, einkum við ströndina þar sem Merínaskólarnir voru ekki til staðar. Skólaskyldu var komið á fyrir börn frá 6 til 13 ára aldurs með áherslu á frönsku og iðngreinar.
Sú hefð að greiða skatta með vinnu hélt áfram undir franskri stjórn og var notuð til að byggja járnbrautir sem tengdu lykilborgir við ströndina og Antananarívó. Hermenn frá Madagaskar börðust með Frökkum í fyrri heimsstyrjöld. Á 4. áratugnum gerðu nasistar í Þýskalandi Madagaskaráætlunina sem gekk út á að flytja gyðinga frá Evrópu til Madagaskar. Í síðari heimsstyrjöld börðust herir Vichy-stjórnarinnar við Breta í orrustunni um Madagaskar.
Eftir heimsstyrjöldina kom fram sjálfstæðishreyfing sem leiddi til uppreisnar gegn nýlendustjórninni 1947. Frakkar gerðu umbætur á stjórnarfari 1956 sem fólu í sér flutning valds frá París. Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu varð Madagaskar sjálfstætt lýðveldi 14. október 1958 innan Franska samveldisins. Starfsstjórn tók þá við og kom í gegn nýrri stjórnarskrá 1959 og fullu sjálfstæði 26. júní 1960.
Sjálfstætt ríki
Herforinginn Gabriel Ramanantsoa var skipaður forseti og forsætisráðherra sama ár en hann neyddist líka til að segja af sér vegna óvinsælda árið 1975. Eftirmaður hans, Richard Ratsimandrava, var myrtur aðeins sex dögum eftir að hann tók við embætti. Annar herforingi, Gilles Andriamahazo, stýrði þá landinu í sex mánuði þar til varaaðmírállinn Didier Ratsiraka tók við. Hann kom á stjórn í anda marxisma sem stóð frá 1975 til 1993.
Á þessum tíma efldust tengsl landsins við ríkin í Austurblokkinni í Evrópu og efnahagsleg einangrunarstefna varð ofaná. Ásamt olíukreppunni 1973 varð þessi stefna til þess að efnahagur landsins versnaði hratt og lífsgæðum hrakaði. Landið varð gjaldþrota árið 1979 og þurfti að leita á náðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem setti skilyrði um aukið gagnsæi stjórnsýslunnar, baráttu gegn spillingu og markaðslausnir í hagkerfinu.
Vaxandi óvinsældir Ratsirakas náðu hápunkti þegar lífverðir hans skutu á óvopnaða mótmælendur árið 1991. Nokkrum mánuðum síðar var komin starfsstjórn undir Albert Zafy sem sigraði síðan í forsetakosningunum 1992. Ný stjórnarskrá kom á fjölflokkakerfi og skiptingu ríkisvaldsins sem færði mikil völd til þingsins. Nýja stjórnarskráin lagði áherslu á mannréttindi, félagsleg réttindi og frjálsa verslun. Stjórnartíð Zafys einkenndist samt af efnahagslegri hnignun, ásökunum um spillingu og breytingum á löggjöfinni sem færðu honum sjálfum meiri völd. Hann var felldur með vantrausti 1996 og Norbert Ratsirahonana skipaður nýr forseti fram að kosningum. Í kosningunum sigraði Ratsiraka sem lofaði valddreifingu og efnahagsumbótum. Hann var forseti til 2001.
Í umdeildum forsetakosningum árið 2001 sigraði Marc Ravalomanana sem leiddi til sjö mánaða deilna um völd milli stuðningsmanna hans og Ratsirakas. Stjórnarkreppan leiddi til efnahagskreppu sem umbætur Ravalomananas náðu smám saman að vinna á. Stjórn hans lagði áherslu á að laða að fjárfestingu í ferðaþjónustu og menntun, auðvelda beina erlenda fjárfestingu og byggja upp tengsl innanlands og utan. Þjóðarframleiðsla óx um 7% á ári að meðaltali í stjórnartíð hans. Á seinna kjörtímabili sínu var Ravalomanana gagnrýndur fyrir vaxandi einræðistilburði og spillingu.
Stjórnarandstöðuleiðtoginn Andry Rajoelina leiddi mótmæli gegn stjórn Ravalomanana snemma árs 2009 sem urðu til þess að hann hrökklaðist frá völdum. Valdaránið var andstætt stjórnarskránni og var fordæmt um allan heim. Rajoelina leiddi starfsstjórn sem átti að starfa fram að næstu forsetakosningum. Árið eftir var ný stjórnarskrá samþykkt. Hery Rajaonarimampianina sigraði í forsetakosningunum 2013 sem alþjóðasamfélagið taldi hafa farið fram með heiðarlegum hætti.
Stjórnmál
Madagaskar er forsetaþingræði þar sem forseti Madagaskar er kosinn í almennum kosningum og skipar síðan forsætisráðherra Madagaskar sem aftur tilnefnir ráðherra í sína ríkisstjórn. Samkvæmt stjórnarskrá Madagaskar fer ríkisstjórnin með framkvæmdavald en ráðherrar, öldungadeildin og fulltrúadeildin með löggjafarvald. Í reynd hafa þó deildir þingsins lítið vald eða hlutverk við lagasetningu. Stjórnarskráin kveður á um sjálfstætt löggjafar-, framkvæmda- og dómsvald og forseta, kosinn í almennum kosningum, sem má lengst sitja í þrjú fimm ára kjörtímabil.
Forseti og 127 þingmenn eru kjörnir í beinum kosningum til fimm ára í senn, en 33 öldungadeildarfulltrúar sitja í sex ár. 22 öldungadeildarfulltrúar eru kjörnir af kjörmönnum í héruðunum og 11 eru skipaðir af forseta. Síðustu þingkosningar á Madagaskar fóru fram 20. desember 2013 og síðustu kosningar öldungadeildarfulltrúa fóru fram 30. desember 2015.
Landstjóri og héraðsráð fara með málefni héraðanna 22. Héruðin skiptast í umdæmi og sveitarfélög. Dómsvaldið er samkvæmt franskri hefð og skiptist í stjórnskipunardómstól, æðstadómstól, hæstarétt, áfrýjunardómstól, sakamálarétti og fyrstu dómstig. Dómskerfið er hægvirkt og ógagnsætt sem verður til þess að grunaðir sakamenn sitja oft lengi í yfirfullum fangelsum áður en mál þeirra eru tekin fyrir.
Antananarívó er höfuðborg og stærsta borg Madagaskar. Hún er á hálendinu nálægt miðju eyjarinnar. Andrianjaka konungur stofnaði borgina sem höfuðborg Imerina-konungsríkisins um 1610 eða 1625 á Analamangahæð þar sem áður stóð höfuðborg Vazimba. Smám saman stækkaði ríki Merina og Antananarívó varð við það stjórnsýslumiðstöð allrar eyjarinnar. Frakkar ákváðu því að setja nýlendustjórnina niður í borginni 1896. Borgin var áfram höfuðborg eftir að Madagaskar fékk sjálfstæði 1960. Árið 2017 voru íbúar borgarinnar tæplega 1,4 milljónir. Næststærstu borgir Madagaskar eru Antsirabe, Toamasina og Mahajanga.
739
Árið 739 (DCCXXXIX í rómverskum tölum)
Með allt á hreinu
thumb|Hulstur myndarinnar. Tónlistar-og grínmyndin Með allt á hreinu fjallar um hljómsveitirnar Stuðmenn og Gærurnar (réttu nafni Grýlurnar), ástir og afbrýði meðlima þeirra og spaugilegar uppákomur í ferðalagi þeirra um Ísland. Myndin heldur aðsóknarmeti í kvikmyndahúsum á Íslandi.
Framhaldsmyndarnar Hvítir mávar kom út 1985 og Í tak við tíman kom út árið 2004.
St. Pancras-lestarstöðin
St Pancras-lestarstöðin er stór lestarstöð í St Pancras-svæðinu í miðborg Lundúna, rétt hjá Bókasafni Bretlands og King’s Cross-lestarstöðinni. Hún var tekin í notkun árið 1868 af Midland Railway. Stöðin tengist Ermasundsgöngunum, þar með Frakklandi og einnig Neðanjarðarlestakerfi Lundúnaborgar. Stöðin er einnig þekkt vegna byggingarlistar sinnar.
Núpsvötn
Núpsvötn er jökulá á Skeiðarársandi. Hún verður til við samruna Núpsár og fljótsins Súlu vestur af Skeiðarárjökli. Sunnan Lómagnúps renna Núpsvötn saman við Hverfisfljót til hafs.
thumb|800px|center|Núpsvötn
Lopezhöfði
Lopezhöfði er vestasti oddi Gabon og markar suðurenda Gíneuflóa. Hann er vesturoddi eyjunnar Mandji. Rétt við höfðann er helsta hafnarborg Gabon, Port-Gentil. Viti stendur á höfðanum. Á nesinu sem höfðinn er á stendur líka olíuhreinsistöð sem var reist árið 1967.
Kögurreynir
Kögurreynir (sorbus discolor), einnig nefndur hvítreynir, er lauffellandi tré frá fjöllum í N-Kína.
Lýsing
Kögurreynir verður tré eða stórvaxinn runni, allt að 10 m. hár. Blöðin eru fjöðruð, um 20 sm löng með (4-)6-8(-11) blaðpörum. Blómin eru græn-rjómahvít í pýramídalaga skúf 5 til 8 x 5 til 10 sm. Berið hvítleitt og með meira eða minna skarlatsrauðri slikju, allt að 8,25 x 8,5 mm en oft minni. Breytileg tegund.
Litningatala: 2n=34
Útbreiðsla
Kögurreynir vex í björtum blönduðum skógum í 1500 til 2500m.h. yfir sjávarmáli í fjallendi í héruðunum Innri Mongólía, Anhui, Gansu, Hebei, Henan, Shaanxi, Shanxi og Shandong.
Mergkál
Mergkál (fræðiheiti: Brassica oleracea var. acephala ) er undirtegund af blaðrófu og ræktuð sem dýrafóður. Fóðurkáli hefur yfirleitt verið skipt í tvær tegundir og nefnt mergkál og smjörkál. Maðkur kálflugu getur ráðist á repju og mergkál í svo stórum stíl að uppskera verði lítil sem engin.
Callitris rhomboidea
Callitris rhomboidea er barrtré af einisætt (Cupressaceae)
Ein af þeim fáu eyjum sem tegundin finnst á er Taillefer Rocks í Tasmaníu.
Sjávarspendýr
thumb|300x300dp|[[Hnúfubakur ( Megaptera novaeangliae ) á sundi.]] thumb|300x300dp| [[Pardusselur (Hydrurga leptonyx) sýnir tennur.]] Sjávarspendýr eru vatnaspendýr sem reiða sig á hafið og sjávarvistkerfi til að lifa af. Sjávarspendýr eru til dæmis selir, hvalir, sækýr, sæotrar og ísbirnir. Þetta er óformlegur flokkur dýra sem eiga það eitt sameiginlegt að treysta á sjóinn til að lifa af.
Aðlögun sjávarspendýra að lífi í vatni er mjög mismunandi eftir tegundum. Bæði hvalir og sækýr lifa alfarið í sjó og eru nauðbundin vatni. Selir og sæljón eru hálfgerð vatnadýr sem verja meirihlutanum af tíma sínum í vatni en þurfa að snúa aftur til lands fyrir mikilvægar athafnir eins og pörun, kæpingu og moltun. Aftur á móti eru bæði otrar og ísbirnir mun minna aðlagaðir að vatni. Mataræði sjávarspendýra er einnig mjög breytilegt; sum borða dýrasvif, önnur borða fisk, smokkfisk, skelfisk, eða þörunga og nokkur borða önnur spendýr. Þó að fjöldi tegunda sjávarspendýra sé lítill miðað við tegundir sem finnast á landi, þá er hlutverk þeirra í ýmsum vistkerfum stórt, sérstaklega varðandi viðhald vistkerfa sjávar, meðal annars með því að halda stofnum annarra tegunda í skefjum. Þetta hlutverk þeirra í viðhaldi vistkerfa er sérstakt áhyggjuefni þar sem 23% af tegundum sjávarspendýra eru talin í hættu.
Farnavaz 1. Íberíukonungur
Farnavaz 1. (georgíska: ფარნავაზ I) (326 – 234 f.Kr.) var konungur Íberíu árin 299 – 234 f.Kr..
Gígjukvísl
Gígjukvísl (einnig stundum kölluð Sandgígjukvísl) er jökulá sem á upptök í Skeiðarárjökli. Fljótið er nú aðalfarartálminn á Skeiðarársandi en eftir eldgos í Vatnajökli í byrjun 21. aldar varð rennsli minna í Skeiðará.
Heiltölur
Heiltölur (sem er stytting á heilar tölur) er talnamengi, sem samanstendur af náttúrulegum tölum (1, 2, 3, 4, ... ), samlagningarandhverfum þeirra (-1, -2, -3, -4, ... ) auk tölunnar núll. Mengi þetta er táknað með stafnum \mathbb{Z} og stendur stafurinn fyrir „Zahlen“ sem á þýsku þýðir „tölur“.
Karólínska stofnunin
Karólínska stofnunin (sænska: Karolinska institutet) er ríkisháskóli á sviði heilbrigðisvísinda í Stokkhólmi í Svíþjóð.
Jógvan á Lakjuni
thumb|Jógvan. Jógvan á Lakjuni (13. nóvember 1952 í Fuglafirði), Þjóðarflokknum, er færeyskur landsstjórnarmaður í menntamálum.
Ljóssækni
Ljóssækni (e. phototaxis) er breyting (diurnal motion) á hlutum plöntu (blóma eða laufa) sem viðbragð við afstöðu sólar. Ljóssækin blóm elta hreyfingu sólar eftir himninum frá austri til vesturs. Um nætur er tilviljun hvernig blómin eru, um dögun snúa þau til austurs þar sem sólin rís. Dæmi um blóm er goðasóley (ranunculus adoneus), jurt sem lifir í ölpunum. Hreyfingin er framkvæmd af hreyfifrumum á sveiganlegum stað sem er rétt fyrir neðan blómið, kallað pulvinus. Þessar hreyfifrumum er sérfræðingar í að dæla jonir kalíums í nálæga vefi og breyta þannig turgor þrýstingnum. Svæðið er sveigjanlegt vegna þess að hreyfi frumurnar sem að eru á skuggahliðinni elongate doe to a turgor rise. Ljóssækni er viðbragð við bláu ljósi. Ef ljóssæknar plöntur eru huldar með gegnsæju efni sem hleypir ekki í gegn bláu ljósi, snúa þær sér ekki að sólinni næsta morgun. Ef blómið er þakið með efni sem hleypir í gegn um sig bláu ljósi eingöngu snúa þær sér að sólinni í dögun.
Shinji Kagawa
Shinji Kagawa (fæddur 17. mars 1989) er japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 84 leiki og skoraði 27 mörk með landsliðinu.
Gemini-geimferðaáætlunin
Gemini-geimferðaáætlunin var önnur mannaða geimferðaáætlun Geimferðastofnunar Bandaríkjanna. Tekin var ákvörðun um gerð verkefnisins þann 7. desember 1961 en tilkynnt var um það opinberlega þann 3. janúar 1962. Verkefnið stóð svo yfir til 1966 og samanstóð af tíu mönnuðum geimferðum auk tveggja ómannaðra. Markmið verkefnisins voru þrenn:
Åhus
thumb|right|200px|Åhus Åhus er þéttbýli í sveitarfélaginu Åhus í Svíþjóð. Þar búa 9 423 manns (2010).
Hamar í Svarfaðardal
Hamar er bær í Svarfaðardal austanmegin við Svarfaðardalsá ekki langt frá Dalvík. Land jarðarinnar nær yfir nyrðsta hluta Hamarsins, en það er hálsinn norður af Vallafjalli, og inn á Hamarsdal. Hálsá markar austurmörk jarðarinnar. Næstu bæir eru Háls og Hrísar. Hamars er fyrst getið í Guðmundar sögu dýra í tengslum við atburði sem urðu árið 1191. Þá bjó þar Eyjólfur nokkur kallaður sopi. Þá var jörðin nefnd Reykjahamar og var kennd við jarðhitann sem þar er. Ofan við bæinn á Hamri var um 40 °C heit laug og þegar farið var að leggja á ráðin með hitaveitu fyrir Dalvík á sjöunda áratug 20. aldar var strax litið til þessarar laugar. Borað var eftir heitu vatni á Hamri með allgóðum árangri og hitaveita lögð þaðan til Dalvíkur árið 1969. Hamar er í eigu sveitarfélagsins Dalvíkurbyggðar. Þar er berjaland gott og allmikil frístundabyggð.
Heartstopper (myndasögur)
Heartstopper er LGBTQ+ teiknimynda- og vefteiknimyndasería sem er skrifuð og teiknuð af breska rithöfundinum Alice Oseman. Sagan fjallar um líf Charlie Spring og Nick Nelson frá því að þeir hittast fyrst og verða síðar ástfangnir. Myndaserían er samin út frá fyrri skáldsögu Oseman, Nick and Charlie frá 2015, en persónurnar birtust hinsvegar fyrst í bókinni Solitaire frá 2014.
Árið 2022 var samnefndum sjónvarpsþáttum streymt á Netflix. Þættirnir eru einnig skrifaðir af Alice Oseman og með aðalhlutverk fara Joe Locke (Charlie) og Kit Connor (Nick).
Þættirnir hafa fengið gríðarlega góð viðbrögð frá gagnrýnendum og hlotið fjölda verðlauna. Nú þegar hafa komið úr tvær seríur og sú þriðja er væntanleg 2024.
Söguþráður
Heartstopper segir sögu þeirra Charlie Spring og Nick Nelson sem eru tveir breskir strákar sem ganga í Truham Grammar School. Við fylgjumst með frá því að þeir hittast fyrst, verða vinir og verða loks ástfangnir. Þá koma einnig vinir og fjölskyldur strákanna til sögu.
Lilioideae
Lilioideae er undirætt fjölærra einkímblöðunga, jurtkenndra, aðallega laukmyndandi blómstrandi plantna í Liljuætt. Þær eru aðallega á tempruðum og kaldari svæðum Norðurhvels, sérstaklega Austur Asíu og Norður Ameríku. Undirættin inniheldur tvo ættflokka. Þeir eru mikilvægir efnahagslega, sérstaklega liljur og túlípanar.
Lýsing
Lilliodeae undirættin er frekar einsleit og aðskilin frá hinum tvemur Liliaceae undirættunum (Calochortoideae og Streptopoideae). Þetta eru fjölærar, jurtkenndar, blómstrandi plöntur sem eru aðallega laukkenndar (Lilieae) með samdráttarrótum, en geta verið með jarðstöngla (Medeoleae). Stönglar ógreindir, blöð beinstrengjótt. Blóm eru stór og áberandi. Hýðisaldinið septicidal, fræin oftast flöt. Litninga tala getur verið 7 (Medeoleae), 9, eða 11-14, með mjög breytilega lengd (2.2 - 27 µm).
Ættkvíslir
Lilioideae undirættin inniheldur 10 ættkvíslir og um 535 tegundir. Stærstu ættkvíslirnar eru Gagea (200), Fritillaria (130), Lilium (110), og Tulipa (75 tegundir).
Hoya lockii
Hoya lockii er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er í Víetnam.
1. deild karla í knattspyrnu 1961
Árið 1961 var Íslandsmótið í knattspyrnu haldið í 50. skipti. KR vann sinn 17. titil. Sex lið tóku þátt; KR, Fram, ÍBA, ÍA, Valur og ÍBH.
Lokastaða deildarinnar
Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur
Markahæstu menn
Skoruð voru 109 mörk, eða 3,63 mörk að meðaltali í leik.
Úrslit deildarbikarsins
Frá 1960 til 1972 var úrslitaleikurinn leikinn á Melavellinum, sem var malarvöllur.
Krydd
thumb|right|Krydd á markaði í [[Agadir í Marokkó.]] thumb|right|Túrmerik, sinnepsfræ, eldpiparduft og broddkúmen. Krydd er bragðmikið eða ilmríkt náttúrulegt efni sem einkum er notað til að bragðbæta eða lita mat, kökur og jafnvel sælgæti. Oftast er um að ræða jurtir (ber, rætur, börk eða lauf) sem eru steyttar eða rifnar yfir rétti til að bæta bragð eða útlit. Einstaka dæmi eru til um annars konar lífverur sem notaðar eru í krydd, eins og rækjur sem fást bæði sem rækjuduft og rækjumauk, jarðsveppur þurrkaður eða í olíu, og spanskflugan sem var áður fyrr notuð í afrískar kryddblöndur. Krydd eru líka notuð í lyf, trúarathafnir, snyrtivörur og ilmvatnsgerð. Vanilla er til dæmis mikið notuð í gerð ilmefna. Bæði þurrkuð krydd og kryddjurtir eru notuð í jurtalækningum, en til eru mjög margar lækningajurtir sem eru aldrei notaðar sem krydd. Áhrif kryddneyslu á heilsu manna eru óviss.
Krydd kemur fyrir á ýmsu formi, sem malað duft, heilt, ferskt eða þurrkað. Oftast eru krydd geymd þurrkuð og stundum eru þau möluð til hagræðingar, en heil krydd endast lengur en möluð krydd. Heil þurrkuð krydd endast lengst og eru þannig ódýrust, enda hægt að geyma þau lengur og í meira magni. Fersk krydd, eins og engifer, eru oftast bragðmeiri en þurrkuð, en endast mun skemur. Sum krydd, eins og túrmerik, fást bæði fersk og þurrkuð og mulin. Fræ, eins og fennel og sinnep, fást oftast þurrkuð bæði heil og mulin. Möluð krydd eru stundum sett saman í kryddblöndur eins og ras el hanout, garam masala og za'atar. Fersk krydd eru stundum maukuð til að búa til kryddmauk eins og adobo, sambal oelek og gremolata. Kryddjurtir eru jurtir sem eru aðallega notaðar ferskar bæði vegna næringar og bragðs, eins og margir laukar, garðablóðberg, steinselja og minta.
Bragðsterkt krydd er til dæmis pipar og eldpipar. Indland ber ábyrgð á 75% af kryddframleiðslu heimsins. Kryddnotkun er eitt af einkennum indverskrar matargerðar og alþjóðleg kryddverslun þróaðist fyrst þar og síðan í Mið-Austurlöndum og Austur-Asíu. Eitt af því sem hratt landafundatímabilinu af stað á árnýöld var óþrjótandi eftirspurn Evrópumanna eftir kryddi.
Heiti og afmörkun
Íslenska orðið „krydd“ kemur úr dönsku Krydderi sem aftur kemur úr lágþýsku, krûde og krût, sem merkir jurtir eða bætiefni í mat.
Áður fyrr var krydd stundum nefnt „urtarkram“ og „smekkbætir“. Eldra orð er „spíss“, úr latínu species. Ókryddaður matur nefndist „óbreyttur matur“. Í forníslensku var (bragðsterkt) krydd sem vekur (eða eykur) matarlystina nefnt „brýni“, sem gæti verið skylt orðinu brine „saltlögur“.
Krydd eru bragðefni, en til eru fleiri bragðefni en teljast vera krydd. Munurinn er samt ekki endilega alltaf skýr. Oft eru salt, MSG, laukduft og önnur bragðaukandi efni flokkuð sem bragðefni fremur en krydd af því þau draga fram bragðið af öðrum innihaldsefnum fremur en leggja mikið til þess sjálf. Sykur og önnur sætuefni eru líka útilokuð af því þau geta haft áhrif á næringarsamsetningu matarins, sem krydd gera yfirleitt ekki. Sykur var þó áður fyrr talinn til krydda meðan hann var sjaldséður og notaður í litlu magni. Bragðmiklar olíur og ýmis konar bragðefni úr dýra- eða svepparíkinu, eins og terasi og jarðsveppur, eru líka oft útilokuð, auk bragðefna sem hafa verið búin til með aðferðum efnafræðinnar á síðustu tveimur öldum.
Saga
thumb|right|Bikar undir fórnargjafir frá tímum [[Nýja ríkið|Nýja ríkisins í Egyptalandi, litaður af kanelolíu.]] Notkun krydds hefur tíðkast frá forsögulegum tíma. Bæði sesam og ýmsar kryddjurtir eru nefndar í elstu heimildum frá menningarríkjum frjósama hálfmánans. Þar er meðal annars minnst á óreganó, timian, dill, broddkúmen, kardemommur, fennel og saffran. Í Egyptalandi hinu forna þróaðist markaður fyrir framandi krydd, reykelsi og ilmolíur sem komu langt að, allt frá Suðaustur-Asíu, Afríku sunnan Sahara og Magreb-svæðinu. Í fornegypskum lækningatexta er talað um broddkúmen, kóríander, fennel, hvítlauk, lauk, valmúafræ, mintu og piparmintu. Frá Asíu fengu Egyptar múskat, kassíu og kanil, saffran frá Magreb, mastix og grikkjasmára frá Eyjahafi og myrru og reykelsisvið frá Púnt. Krydd var notað í lækningaskyni, í reykelsi, ilmolíur og til að smyrja múmíur. Alþjóðlega kryddverslunin milli Suðaustur- og Suður-Asíu og Miðjarðarhafssvæðisins er talin hafa hafist um 1800 f.o.t. Tamning úlfalda um 900 f.o.t. auðveldaði flutninga á kryddförmum yfir Arabíuskagann.
Krydd kemur víða fyrir í Biblíunni. Þar er meðal annars talað um krydduð smyrsl, krydduð vín og kryddsósur. Í Fyrstu Mósebók (37:28) er sagt frá því þegar Jósef er seldur til kryddkaupmanna. Í Ljóðaljóðunum (4:14-15) líkir ljóðmælandinn ástmey sinni við ýmis krydd:
thumb|right|Stúlkur safna saffrani á fresku frá Santorini í Eyjahafi 17. öld f.o.t. Í fornleifarannsóknum á minjastöðum sem tengjast Grikklandi hinu forna hafa fundist leifar af hvítlauk, dilli, sellerí, kapers, valmúa og portulökku. Eftir landvinninga Alexanders mikla á 4. öld f.o.t. blómstraði kryddverslunin milli austurs og vesturs. Bæði Selevkídaríkið og Ptólemajaveldið högnuðust á kryddversluninni. Ptólemajarnir reyndu að færa meginsiglingaleiðina með krydd frá Persaflóa (Spasínú Karax) til hafna í Rauðahafi (Bereníke). Þegar Rómaveldi lagði Selevkídaríkið undir sig árið 63 f.Kr. varð Palmýra helsta endastöð úlfaldalesta sem fluttu krydd frá Indlandi og Persaflóa og miðstöð kryddverslunar til annarra borgar Rómaveldis. Kanell, nardus, kassía, kardemommur og sérstaklega mikið magn af pipar, voru seld sem lúxusvörur um allt Rómaveldi. Pliníus eldri kvartaði yfir piparneyslu Rómverja því að 50 milljón sestertíur færu til Indlands í skiptum fyrir krydd. Í Róm voru reist stór vöruhús til að geyma innflutt krydd og kennd við piparinn, Horrea Piperataria. En Rómverjar notuðust líka við mörg krydd sem fengust frá Miðjarðarhafssvæðinu, eins og silphium (óþekkt, en líklega skylt djöflataði), fennel, rósmarín, basil, ísóp og steinselju. Auk kryddjurta, notuðu Rómverjar bragðmiklar sósur eins og garum og defrutum til að bragðbæta mat.
thumb|right|Kort sem sýnir helstu verslunarleiðir krydds á síðmiðöldum. Þar sem jurtirnar sem gefa af sér þurrkuð krydd vaxa aðallega í hitabeltinu og kryddin voru flutt um langan veg, voru þau dýr lúxusvara í Evrópu. Sérstaklega átti það við um svartan pipar, kanil, broddkúmen, múskat, engifer og negul. Á síðmiðöldum, sérstaklega eftir fall Konstantínópel, voru kaupmenn í Genúa og Feneyjum nánast einráðir á Evrópumarkaði með verslunarvörur frá Arabaheiminum þangað sem mörg krydd bárust eftir verslunarleiðum um Indlandshaf og meginland Asíu. Mongólaveldið skapaði stöðugleika sem jók landflutninga á kryddum um borgir Mið-Asíu milli 13. og 14. aldar. Krydd voru hentug verslunarvara vegna þess hve þau varðveittust vel og voru dýr, þannig að jafnvel gat borgað sig að flytja lítið magn í einu. Á síðmiðöldum voru ýmis krydd notuð í evrópskri matargerð sem síðan hafa fallið í gleymsku, eins og paradísarkorn, langpipar, múskatsblóm, nardusjurt, galgantrót og jövupipar. Krydd voru ekki bara notuð í mat, heldur líka (og stundum aðallega) sem lyf. Vessakenningin leiddi til þess að krydd voru notuð til að bæta meint áhrif mataræðis á vessabúskap líkamans.
Leitin að nýjum verslunarleiðum með krydd, framhjá einokun Mamlúka, Ottómana og Feneyinga, á Miðjarðarhafinu, var eitt af því sem rak Portúgala áfram í leit að siglingaleiðum suður fyrir Afríku. Árið 1503 sneri Vasco da Gama aftur úr leiðangri til Indlands með jafn mikið af pipar í lestinni og nam árssölu Feneyinga. Portúgalar versluðu auk þess beint við hafnarborgir í Norður-Evrópu, meðan Feneyingar héldu allri verslun hjá sér. Ein áhrifin af þessari auknu kryddverslun Portúgala voru að hækka verð á kryddum, þar sem hún leiddi til aukinnar eftirspurnar í upphafi. Hollendingar náðu svo að leggja undir sig stóran hluta þessarar verslunar á 17. öld og fluttu múskat, negul, kanel og pipar, beint frá Mólúkkaeyjum, Srí Lanka og Malabar, til ört vaxandi kryddmarkaða í Norður-Evrópu. Eftir að Evrópubúar uppgötvuðu Ameríku bárust þaðan nýjar kryddtegundir, eins og allrahanda, eldpipar, vanilla og kakó. Kristófer Kólumbus lýsti reynslu sinni af eldpipar í fyrsta skipti á nýársdag 1493 og á 16. öld breiddist plantan hratt út um sunnanverða Evrópu, sem staðgengill fyrir svartan pipar. Eldpiparinn breiddist líka hratt út í Vestur-Afríku og Austur-Indíum þangað sem hann barst með portúgölskum skipum.
Í matreiðslubókinni Pipar í öllum mat nefnir Eggert Ólafsson ýmis krydd sem hafa fengist innflutt á Íslandi um miðja 18. öld, eins og pipar, múskatsblóm og múskatshnetu, kúrennur, kanil, saffran, engifer og piparrót. Hann minnist þar líka á einiber, þurrkuð bláber, blóðberg, vallhumal, mjaðjurt og hvannarrót sem innlendar kryddjurtir. Í bókinni Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldri manna húsfreyjur frá aldamótunum 1800 er auk þess minnst á negul, timian, kúmen, kerfil, sellerí og steinselju. Þetta eru svipuð krydd og eru oftast nefnd í enskum matreiðslubókum frá sama tíma, þótt þar sé kryddúrvalið mun fjölbreyttara.
thumb|right|[[Efnafræðileg matargerð frá lokum 20. aldar notar ýmis efni og aðferðir til að búa til mat með óvenjulega áferð, bragð eða útlit.]] Með þróun efnafræði á 18. og 19. öld urðu til bragð- og litarefni fyrir matvælaframleiðslu sem oft voru búin til með því að vinna efni úr þekktum kryddum eða áður óþekktum jurtum. Stundum eru talað um slík bragðefni sem „krydd“ þótt þau séu ekki náttúruleg. Önnur náttúruleg bragðefni, til dæmis bonítóflögur og næringarger, eru svo oft ekki kölluð krydd af því þau eru ekki hefðbundin og/eða ekki úr jurtaríkinu. Sænski efnafræðingurinn Jöns Jacob Berzelius uppgötvaði árið 1831 aðferð til að sundra grænmetisprótíni til að búa til bragðefnið HPV sem gefur kjötbragð í súpur, og MSG var fyrst unnið úr þangi árið 1908 af japanska efnafræðingnum Kikunae Ikeda. Hann stakk upp á hugtakinu umami („ljúffengt“) yfir bragðið af efninu sem hann einangraði úr soðnu þangi (dashi). Árið 1858 tókst franska efnafræðingnum Nicolas-Theodore Gobley að einangra bragðefnið vanillín úr vanillu og seinna á 19. öld tókst að framleiða vanillín úr negulolíu í stað vanillu. Nú er vanillín framleitt úr olíuafleiðum. Notkun bragðefna í matvælum krefst sérstakra leyfa og í Evrópu eru slík efni merkt með E-númeri. Sum E-efni eru unnin úr kryddum sem hafa verið notuð í þúsundir ára, eins og kúrkúmín (E100) unnið úr túrmeriki, karmín (E120) unnið úr kaktuslús og paprikuþykkni (E160c). Mismunandi reglur um litarefni unnið úr kryddinu roðaberi eða annattó (bixin og norbixin, E160b) urðu til dæmis til þess að ekki mátti lengur flytja morgunkornið Cocoa Puffs til Íslands frá Bandaríkjunum árið 2021. Dæmi um „módernísk krydd“ eru ýmis ávaxtaduft, agar, sojalesítín og algínat, sem eru notuð til að breyta bæði áferð, bragði og lykt.
Notkun og meðhöndlun
Krydd er fyrst og fremst notað til að bragðbæta mat í þeim tilgangi að gera hann fjölbreyttari og skemmtilegri átu en hefur takmörkuð áhrif á næringargildi. Krydd eru líka notuð sem ilmefni í snyrtivörur og reykelsi. Krydd voru lengst af í sögunni framandi og dýr vara og sýnileg neysla þeirra var því leið til að auglýsa stétt og stöðu fólks.
Geymsla og eldun
thumb|right|Dæmigerð vestræn kryddhilla með heilum og möluðum kryddum, þurrkuðum kryddjurtum og kryddblöndum. thumb|right|Piparkvörn frá Peugeot. Krydd eru oftast geymd í lokuðum ílátum þar sem sól skín ekki á þau, til að varðveita rokgjörn efni og ilmolíur sem þau innihalda. Heil þurrkuð krydd geymast vel á þann hátt, en mörg möluð krydd missa bragðeiginleika sína hratt. Venjulega geymist heilt krydd í allt að fjögur ár, meðan malað krydd geymist í 1-3 ár.
Til að mala heil krydd fyrir notkun í matargerð er notast við mortél, piparkvörn eða rifjárn. Stundum er kaffikvörn notuð til að mala mikið krydd í einu. Krydd sem er mikið notað í eldhúsinu, eins og svartur pipar, er stundum geymt í sérstakri kvörn þar sem hægt er að grípa til þess.
Bragðefni í þurrkuðum kryddum eru ýmist vatnsleysanleg eða fituleysanleg. Stundum er mælt með því að hita kryddin á lágum hita (þurrkuð krydd brenna auðveldlega við) í upphafi matargerðar til að losa úr þeim ilm og bragð. Krydd er þannig oftast sett út í mat í upphafi matargerðar af því það þarf tíma til að gefa frá sér bragð, meðan ferskar kryddjurtir eru oft settar út í í lokin eða eftir að eldun lýkur.
Meint rotvarnargildi
Oft er því haldið fram að krydd hafi verið notað á miðöldum ýmist til að hindra skemmdir í mat eða fela bragð af skemmdum matvælum. Enginn fótur er fyrir þessum hugmyndum. Krydd hafa raunar lítið gildi sem rotvarnarefni miðað við til dæmis salt, sem auk þess var miklu ódýrara og aðgengilegra. Aðrar aðferðir sem notaðar voru á miðöldum, eins og súrsun, reyking og þurrkun eru margfalt áhrifaríkari varðveisluaðferðir. Auk þess hafa krydd lengst af verið mjög dýr. Eitt pund af pipar kostaði álíka mikið og heilt svín á miðöldum og því afar ólíklegt að nokkrum hafi dottið í hug að nota piparinn til að fela óbragð af kjötinu. Auk þess eru engar heimildir um slíka notkun úr matreiðslubókum. Raunar vöruðu sumir höfundar við því að kryddnotkun gæti aukið hættuna á að matur skemmdist hratt.
Sýkingarhætta
Bandaríska matvæla- og lyfjaeftirlitið gerði árin 2007-2009 rannsókn á kryddförmum sem fluttir voru inn til Bandaríkjanna sem sýndi að um 7% farmsins væru smituð af salmónellu sem í sumum tilvikum var fjölónæm. Flest krydd eru elduð fyrir neyslu svo salmónellusmit hefur engin áhrif, en sum krydd, sérstaklega pipar, eru oftast borðuð hrá og höfð uppi á borðum. Mesta smithættan reyndist í sendingum frá Mexíkó og Indlandi, sem er stærsti kryddframleiðandinn. Geislun er notuð til að draga úr hættu á bakteríusmiti.
Bönnuð og varasöm krydd
Sum hefðbundin krydd hafa verið bönnuð vegna lyfjavirkni eða hættu á að þau skaði heilsu neytenda. Dæmi um slík „bönnuð krydd“ eru kannabis og hass (áður notuð í kryddblöndur í Marokkó og Indlandi), spanskfluga og tonkabaunir. Fræ draumsóleyjar, sem eru algengt krydd víða um heim (til dæmis seld sem birkes á Íslandi og í Danmörku), eru bönnuð í Singapúr þar sem þau innihalda lítið magn af morfínskyldu efni. Verslun með kryddjurtir hefur líka verið bönnuð eða takmörkuð vegna ótta við að þær lendi í útrýmingarhættu. Dæmi um það er kava-kava sem er víða bönnuð og villt amerískt ginseng er líka talið í hættu.
Kryddblöndur
thumb|right|Kínversku kryddin fimm eru tengd við [[frumefnin fimm í kínverskum alþýðulækningum: eld, vatn, við, málm og jörð.]] Mismunandi úrval krydda af ýmsu tagi hefur verið tengt við ákveðin menningarsvæði, eins og frönsku kryddin fjögur (quatre épices: pipar, negull, múskat og þurrkað engifer), kínversku kryddin fimm (五香粉: stjörnuanís, negull, kínverskur kanill, sesúanpipar og fennelfræ) og indversku kryddin sjö sem eru algeng í kryddboxum eða masala dabba (sem eru raunar mjög breytileg eftir landsvæðum, en eitt dæmi væri broddkúmen, negull, kóríander, kanill, túrmerik, grikkjasmári og kardemommur). Kökukrydd, graskersbökukrydd (Bandaríkin) og búðingskrydd (Bretland), eru krydd sem er algengt að nota í kökubakstur á vesturlöndum (kanill, múskat, engifer, negull og stundum allrahanda). Sömu krydd eru notuð í norrænar piparkökur að viðbættum kardimommum.
Fjölbreyttar og flóknar kryddblöndur eru eitt af því sem einkennir matargerð í Suður-Asíu. Dæmi um þekktar kryddblöndur frá þeim heimshluta eru garam masala, chai masala, chana masala, chaat masala og biryani masala. Frá Persíu og Mið-Austurlöndum eru þekktar kryddblöndur eins og advieh og baharat úr þurrkuðum kryddum, og za'atar úr þurrkuðum kryddjurtum. Þekktar kryddblöndur frá Afríku eru meðal annars ras el hanout og harissa (Marokkó), dukkah (Egyptaland), braai (sunnanverð Afríka), berbere og mitmita (Eþíópía), og peri peri (Malaví). Dæmi um kryddblöndur frá Evrópu eru herbes de provence (Frakkland), khmeli-sumeli og adjika (Georgía), sharena sol (Búlgaría) og salamoia bolognese (Ítalía).
thumb|right|[[Merkén er kryddblanda með reyktum chili-pipar frá Mapuche-frumbyggjum í Chile.]] Í Nýja heiminum þróuðust sérstakar hefðir fyrir notkun á kryddum. Molé-sósa er sterk kryddsósa sem er líklega upprunnin meðal frumbyggja Ameríku og inniheldur eldpipar og ýmis önnur krydd, meðal annars kakó í sumum útgáfum. Jerk-krydd eru kryddblanda sem þróaðist út frá aðferðum Taínóa til að hægelda svínakjöt í holum og notast við allrahanda og eldpipar. Frumbyggjar Norður-Ameríku þekktu sassafras sem er notað í gumbo-krydd í cajun-matargerð og kreólamatargerð. Eldpipar, sellerí, laukur, annattó og fleiri krydd eru notuð í sazon-kryddblönduna frá Púertó Ríkó. Chimichurri er kryddmauk sem er algengt meðlæti með grilluðu kjöti í Suður-Ameríku. Ýmsar tegundir af mikið krydduðu chili con carne eru vinsælar í Mexíkó og Bandaríkjunum.
Í Suðaustur-Asíu er algengara að mauka kryddblöndur úr ferskum hráefnum en blanda saman þurrkuðum kryddum. Þá er byrjað á að merja saman léttsteiktan skalottlauk, hvítlauk, engifer, galgantrót og eldpipar. Við þetta er svo bætt kanil, túrmerik, múskatsblómi, sítrónugrasi, pandan, karrílaufi, ristuðum jarðhnetum og öðrum innihaldsefnum. Stundum eru bragðmikil mauk eins og gerjað rækjumauk (terasi), gerjað sojamauk (tauco) og sojasíróp (ketjap manis) notuð í blönduna. Dæmi um kryddmauk af þessu tagi eru ýmsar tegundir af sambal og bumbu (Indónesía); rempah (Malasía); grænt, gult og rautt karrímauk (Taíland); jeow bong (Laos) og kroeung (Kambódía).
740
Árið 740 (DCCXL í rómverskum tölum)
Neuchâtel (fylki)
Neuchâtel (þýska: Neuenburg) er kantóna í vesturhluta Sviss. Hún er aðallega frönskumælandi. Höfuðborgin heitir sömuleiðis Neuchâtel.
Lega og lýsing
Neuchâtel liggur í Júrafjölllum, vestarlega í Sviss. Kantónan er því hálend. Aðeins austurröndin er láglend, en þar nemur kantónan við Neuchâtelvatn. Fyrir vestan liggur hún að Frakklandi. Aðrar kantónur sem að Neuchâtel liggja eru Bern fyrir norðan, Fribourg fyrir austan og Vaud fyrir sunnan. Langflestir íbúar eru frönskumælandi, en minnihluti þýskumælandi. Íbúar eru um 170 þús og er Neuchâtel því frekar fámenn.
Orðsifjar
Neuchâtel merkir Nýi kastali. Hann dregur nafn sitt af kastala sem Rúdolf III af Búrgúnd reisti eiginkonu sinni Irmengarde árið 1011 í samnefndri borg. Reyndar hét kastalinn í upphafi Novum Castellum, en merkingin er sú sama.
Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Neuchâtel er líkt ítalska þjóðfánanum, þ.e. þrjár lóðréttar rendur. Græn til vinstri, hvít fyrir miðju og rauð til hægri. Auk þess er hvítur kross efst í rauðu röndinni. Skjaldarmerkið var tekið upp 1848, er kantónan sagði sig úr lögum frá Prússlandi. Græni liturinn merkir sjálfstæði, en hvíti og rauði liturinn var tekinn úr skjaldarmerki borgarinnar. Hvíti krossinn merkir Sviss. 1954 var ráðgert að yfirtaka skjaldarmerki borgarinnar Neuchâtel, en tillagan var felld í atkvæðagreiðslu íbúanna í kantónunni.
Söguágrip
thumb|Kastalinn í Neuchâtel er þinghús kantónunnar í dag Héraðið var hluti af þýska ríkinu síðan 1032, en var áður hluti af Búrgúnd. Keisararnir veittu héraðinu hinum ýmsum greifum að léni. 1643 varð Neuchâtel að furstadæmi. Það gerði friðarsamning við Bern, en síðar við Sviss. Árið 1707 erfði Friðrik Prússakonungur héraðið Neuchâtel. Þegar Frakkar hertóku Sviss 1798, létu þeir Neuchâtel í friði, enda ríkti friður milli Frakklands og Prússlands þá. Það var ekki fyrr en 1806 að Prússar eftirlétu Napoleon héraðið, sem varð að frönsku leppríki. Franski landstjórinn þar steig hins vegar aldrei fæti í héraðið og því héldust aðstæður þar eins og áður. Við fall Napoleons 1814 varð Neuchâtel prússneskt furstadæmi á ný, en fékk jafnframt inngöngu í Sviss. Þetta var einstakt meðal svissneskra kantóna að tilheyra tveimur ríkjasamböndum. Á Vínarfundinum 1815 var Neuchâtel viðurkennt bæði sem ‚svissnesk kantóna og sem prússneskt furstadæmi.‘ Þetta tvíríkjasamband gat hins vegar ekki staðið til lengdar.
1831 reyndu íbúar kantónunnar að gera uppreisn, en það var ekki víðtækt og var brotið á bak aftur. En á byltingarárinu 1848 var gerð önnur uppreisn. Íbúaher náði að taka helstu vígi prússneska konungsins og lýsa yfir sambandslitum við Prússland. Prússar, sem þá réðu yfir einum besta her Evrópu á þessum tíma, létu málið hins vegar afskiptalaust og sendu aðeins mótmælaskjal. Samin var ný stjórnarskrá í skyndi og kallaði héraðið sig nú Lýðveldið og kantónan Neuchâtel. 2. september 1856 gerðu konungssinnar hliðhollir Prússlandi gagnbyltingu og hertóku kastalann í Neuchâtel. Þar flögguðu þeir prússneska svart/hvíta fánanum. 4. september söfnuðu lýðveldissinnar saman her og gerðu árás á kastalann. Konungssinnar voru sigraðir og leiðtogum þeirra varpað í fangelsi. Við þetta gat Prússakonungur ekki sætt sig við og heimtaði að öllum uppreisnarmönnum yrðu gefnar upp sakir. Þegar ekki var orðið við þeirri kröfu, hótaði Friðrik Vilhjálmur IV Prússakonungur stríði á hendur Sviss. Svisslendingar sjálfir undirbjuggu sig fyrir stríð og settu herflokka við Rínarfljót í norðri landsins. Napoleon III frá Frakklandi tókst að sætta andstæðar fylkingar í júní ári síðar. Prússar hættu öllu tilkalli til Neuchâtel, en Svisslendingar slepptu öllum byltingarmönnum úr fangelsi.
Frekar lítið bar á iðnbyltingunni í Neuchâtel. Kantónan er mikið landbúnaðarhérað.
Borgir
Stærstu borgir Neuchâtel:
Vlamertinge
Í viðbót við miðbæ Ypres sjálft er Vlamertinge stærsta borgin í Írlandi. Vestur við Vlamertinge, meðfram veginum til Poperinge, er þorpið Brandhoek.
Saga
Fyrstu gögnin um Vlamertinge eru frá miðöldum. Árið 857 var kapella byggð í Vlamertinge. Árið 970 var Jörð eyðilagt og kapellan af Vlamertinge brennt niður. Elstu skjalið, sem hingað til er þekkt, sem inniheldur nafnið Flambertenges, er gjörningur ársins 1066. Baudouin van Lille, talsmaður Flanders, eiginkonu hans Adela og sonur þeirra Baudouin, í þessu verki gaf vörur til kirkjunnar og kaflann frá Sint-Pieters í Lille. Þessar vörur voru meðal annars tíundi staðsett í Elverdinge og einnig tíundi í Vlamertinge - "In territorio Furnensi, in villa Elverzenges, decinam unam ; Flambertenges decinam similiter unam ".
Undir Ancien var Régime Vlamertinge dýrð Veurne-Ambacht með 22 á bak og orðið mikið af sieges í nágrenninu Ypres.
Landafræði
Vlamertinge er 17 metra yfir sjávarmáli. Sveitarfélagið liggur einnig Ypres í austri, Voormezele í Suðaustur, Kemmel og Dikkebus í suðri, Reningelst í suðvestur, Poperinge í vestri, Elverdinge í norðri og Brielen í norðausturhluta. thumb
Lýðfræðileg þróun
Frá 1487 til 1697 sjáum við mikla lækkun íbúa Vlamertinge. Líklegasta skýringin á þessu hefði verið stríðið í áttatíu ár í Hollandi. Á fyrri heimsstyrjöldinni sjáumst við að íbúar séu aftur á móti. Þetta er vegna þess að nálægt Ypres, sem þá var framan bæinn, var mikið sprengjuð og Vlamertinge þjáðist mikið af þessum sprengjuárásum. thumb
Ilmappelsína
Ilmappelsína eða bergamía (fræðiheiti: Citrus bergamia) er ilmandi sítrusávöxtur á stærð við appelsínu, með gulum lit svipað og sítróna.
Listi yfir fangelsi á Íslandi
Þetta er listi yfir fangelsi á Íslandi.
Allium yongdengense
Allium yongdengense er tegund af laukplöntum ættuð frá Gansu og Qinghai í Kína.
Allium yongdengense er með klasa af grönnum laukum 5 mm í þvermál. Blómstöngullinn er yfirleitt minna en 20 sm langur. Blöðin eru styttri en blómstöngullinn, um 1 mm í þvermál. Blómskipunin er með fá fjólulit blóm.
Ölmusuhús
Ölmusuhús er hús á vegum góðgerða- og líknarsamtaka til að fólk (oftast gamalt fólk sem er óvinnufært og getur ekki borgað leigu) geti búið á ákveðnum stað. Þau eru oftast sérstaklega fyrir fátækt fólk eða menn sem hafa unnið ákveðið starf áður en þeir urðu óvinnufærir eða fyrir ekkjur þeirra.
Skátafélög á Íslandi
Hér er listi yfir öll skátafélögin á Íslandi í stafrófsröð:
Eyjafjallajökull
thumb|right|Eyjafjallajökull séður frá [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum.]] thumbnail|Úr lofti thumb|Eyjafjallajökull um 1900. thumb|Jökullinn 4. apríl 2010. Eyjafjallajökull er sjötti stærsti jökull Íslands. Undir jöklinum er eldkeila sem hefur gosið fjórum sinnum síðan land byggðist, fyrst árið 920, þá 1612, 1821 og 2010. Öll þessi gos hafa verið frekar lítil. Þegar gaus árið 1821 stóð gosið til ársins 1823. Gos hófst svo á Fimmvörðuhálsi þann 20. mars 2010 austan við Eyjafjallajökul. Þann 14. apríl 2010 hófst gos undir jökulhettunni.