cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antoni Gaudí
Sagrada Familia
Kirkjan hefur þrjár framhliðar: Framhlið fæðingu Jesús Krists, framhlið Píslarsögunnar og framhlið dýrðarinnar. Þegar framkvæmdum verður endanlega lokið mun kirkjan hafa átján turna. Fjórir þeirra eru ofan á hverri framhlið sem tákn fyrir postulana 12 og eru þeir 90 til 120 metra háir. Aðrir fjórir tákna guðspjallamennina en sá hæsti er tileinkaður Jesús Kristi og er hann 170 metra hár. Sá síðasti er tileinkaður Maríu mey.
Á meðan Gaudí lifði var aðeins lokið við grafhvelfinguna og part af framhliðinni. Eftir dauða Gaudí tók aðstoðarmaður hans Doménec Sugranes við byggingarframkvæmdum og upp frá því stjórnuðu hinir ýmsu arkitektar byggingu kirkjunnar. Sagrada Familia er án efa frægasta bygging Gaudís þó honum hafi ekki tekist að klára hana. Kirkjan er enn í byggingu og ekki er búist við að smíði hennar ljúki fyrr en árið 2026.
Verk
Verk Gaudí eru venjulega flokkuð sem nútímalist, þau tilheyra þeim stíl vegna ákafa hans til að endurnýja án þess að brjóta hefðir, leit hans eftir nútímaleikanum þar sem hann notar sinn eigin skrautstíl á verkin. Fjölbreytt persónueinkenni setja mark sitt á hvert viðfangsefni þar sem að verkkunnátta er í aðalhlutverki. Við þetta er hægt að bæta að Gaudí notar einnig lítilsháttar Barrokk stíl ásamt því að notast við hefðbundna byggingarlist. Í verkum hans má finna sambland af innblæstri hans frá náttúrunni og hans upprunalega stíls. Þetta gefur verkum hans persónulegan og einstakan stíl í sögu byggingarlistar. Það er erfitt að setja viðmiðunarreglur sem varpa ljósi á þá þróun sem hefur mótað stíl Gaudí. Ein af bestu lýsingunum af verkum Gaudís gerði lærisveinn hans og rithöfundurinn sem ritaði ævisögu hans, Joan Bergós. Hann talaði um fimm tímabil í listaverkum Gaudís: undirbúningstímabilið, máríska tímabilið, tímabil þar sem hann var undir áhrifum gotnesks stíls, náttúru- og expressjónisma og tímabilið þar sem hann var undir áhrifum lífrænnar efnasmíði.
Antillastraumurinn
thumb|right|Antillastraumurinn Antillastraumurinn er yfirborðsstraumur sem streymir í norðvesturátt norðaustan við Antillaeyjar. Hann liggur norðan við Stóru-Antillaeyjar en sunnan við Bahamaeyjar. Hann er grein af Norður-Atlantshafshringstraumnum og rennur úr Norður-Miðbaugsstraumnum. Hann tengist Golfstraumnum um Flórídasund. Hann er hægfara og næringarríkur og skapar því góð skilyrði til fiskveiða. Hann rennur samsíða Karíbahafsstraumnum sunnan við Haítí og Kúbu.
Agata
Agata er íslenskt kvenmannsnafn.
Flensborg
Flensborg eða Flensburg (lágþýska og danska: Flensborg, frísneska: Flansborj, Flensborag) er þýskur bær fyrir botni Flensborgarfjarðar, rétt sunnan við landamærin við Danmörku. Íbúar bæjarins eru um 83.000 (2013). Bærinn er þriðji stærsti bær í sambandslandinu Slésvík-Holtsetalandi.
Orðsifjar
Flensburg hét Flensaburg á 12. öld. Heitið er dregið af ánni Flenså, en hafa ber í huga að héraðið var danskt áður fyrr. Þar var þá reist virki (Burg á þýsku). Merkingin er því Virkið við ána Flenså. thumb|left|Skjaldarmerki Flensborgar
Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Flensburg eru tvö blá ljón sem birtast bak við rauðan turn. Efst er netlulaufið sem táknar Holtsetaland. Ljónin tákna hertogadæmið Slésvík. Turninn stendur fyrir borgarréttindi Flensburg. thumb|Nordertor (á dönsku:Nørreport) er gamalt borgarhlið
Saga
Flensborg varð til eins og margir aðrir austurjóskir kaupstaðir á 12. öld. Árið 1284 fékk Flensborg kaupstaðarréttindi. Á sama tíma var Maríukirkja við Nyrðratorg reist. Hundrað árum síðar var Nikolajkirkjan reist við Suðurtorg. Miðsvæðið í bænum var þingstaður. Á 15. öld lét Margrét 1. reisa Duborgarhöllina og lést síðar úr pestinni um borð í skipi í Flensborgarhöfn.
Fyrstu velmegunardagar Flensborgar voru frá 1450-1600, þá var bærinn miðpunktur mikillar Eystrasaltsverslunar. Bærinn var stærsti verslunarbær danska konungsríkisins með um 5000 íbúa og kaupflota með 200 skipum. Annað velmegunartímabíl var frá 1775 til 1806, þegar skip frá bænum sigldu alla leið til Dönsku Vestur-Indía og náðu þar í sykurreyr, tóbak og romm. Frá þessum tíma eru mörg nýklassísk kaupmannshús og yfirstéttarhús í bænum.
Eftir tap Dana við Dybbøl, Slagurinn við Dybbøl, árið 1864 varð bærinn hluti af þýska keisaradæminu. Árið 1920 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla og völdu 75% bæjarbúa að bærinn yrði hluti af Þýskalandi fremur en danska konungsríkinu. Bærinn varð því þýskur kaupstaður.
Giljaljónslappi
Giljaljónslappi (fræðiheiti Alchemilla hoppeana ) er fjölær jurt af rósaætt (Rosaceae). Hann er frá mið Evrópu (Alpafjöllum).
Flensborg
Saga
Í dag er bærinn hluti af þýska sambandslandinu Slésvík-Holtsetalandi, sem svo er hluti af Þýskalandi.
Bærinn er verslunarstaður og miðstöð landamæraviðskipta við Dani. Einnig er ferðamannaþjónustan mikilvæg bænum, sem og skipaumferð.
Flensborg er mikill menningarbær, með þýsk og dönsk leikhús, bókasöfn, kirkjur og skóla. Um 4000 nemar stunda nám við Flensborgarháskóla. Í Mörvík er menntamiðstöð þýskra sjóliða.
Tungumál
Í sambandslandinu Slésvík-Holtsetalandi eru töluð fjölmörg tungumál og mállýskur. Hin opinberu tungumál sambandslandsins eru háþýska,lágþýska, ríkisdanska og frísneska. Einnig tala íbúarnir suðurjósku, sem er talin vera mállýska, þó að það sé umdeilt. Í Flensborg er töluð þýska auk dönsku. Norðurfrísneska er ekki lengur töluð í bænum. Í bænum er einnig töluð mállýska sem er kölluð petu eða petuh. Sú mállýska er sambland af háþýsku eða lágþýsku með dönskum áhrifum. Fjölmargir þýskumælandi íbúar Flensborgar skilja dönsku og bera margir þeirra dæmigerð dönsk ættarnöfn.
Íþróttir
Þekktasta íþróttafélagið í borginni er Flensburg-Handewitt, sem keppir í handbolta. Félagið myndaðist við samruna félaganna TSB Flensburg og Handewitter SV árið 1990. Félagið varð þýskur meistari 2004, bikarmeistari 2003, 2004 og 2005, Evrópumeistari 2001 og 2012 og meistari í Meistaradeildina Evrópu (EHF Champions League) 2014. Nokkrir Íslendingar hafa leikið með liðinu, s.s. Alexander Petersson og Ólafur Gústafsson.
Hrafnkell
Hrafnkell er íslenskt karlmannsnafn.
1533
Árið 1533 (MDXXXIII í rómverskum tölum)
1249
thumb|right|[[Loðvík 9. Frakkakonungur.]] Árið 1249 (MCCXLIX í rómverskum tölum)
1533
Á Íslandi
Dáin
1857
thumb|right|Stytta reist til minningar um [[Jón Sveinsson|Nonna í Köln í Þýskalandi.]] thumb|right|[[James Buchanan settur í embætti forseta Bandaríkjanna. Þetta er fyrsta myndin sem tekin var af embættistöku Bandaríkjaforseta.]] thumb|right|[[Robert Baden Powell, stofnandi skátahreyfingarinnar.]] Árið 1857 (MDCCCLVII í rómverskum tölum)
1533
Erlendis
thumb|right|[[Anna Boleyn.]]
Fædd
Dáin
1857
Á Íslandi
Fædd
Dáin
1249
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Dáin
Croydon (borgarhluti)
thumb|200px|Croydon á [[Stór-Lundúnasvæðið|Stór-Lundúnasvæðinu.]] thumb|200px|Ráðhús í Croydon.
Croydon (enska: London Borough of Croydon) er borgarhluti í Suður-London og er hluti ytri London. Hann er 82 km² að flatarmáli og er stærsti borgarhluti í London eftir íbúatölu. Croydon er syðsti borgarhluti í London. Nú er hann mikilvæg viðskipta-, fjármála- og menningarmiðstöð. Árið 2012 var íbúatala um það bil 368.886 manns.
Borgarhlutinn dregur nafnið sitt af borginni Croydon sem liggur í miðju borgarhlutans. Um þessa borg er talað í Dómsdagsbókinni og hefur vaxið úr litlum bæ með markað í einu þéttbyggðustu svæðum við útjaðra London. Stærsta verslunarhverfið utan við Mið-London er staðsett í Croydon. Það er sporvagnakerfi sem starfar um borgarhluta, Croydon Tramlink, sem er eina sporvagankerfið enn í þjónustu í London.
Baulárvallavatn
Baulárvallarvatn er stöðuvatn á Snæfellsnesi, inn af Dufgusdal. Vatnið er um 1,6 ferkílómetrar að stærð og 47 metra djúpt, þar sem það er dýpst. Vatnið er í um 193 metra hæð yfir sjávarmáli og er í því urriði, enda telst það vera gott veiðivatn. Í vatnið rennur Vatnaá, Moldargilsá, Baulá, Draugagilsá og Rauðsteinalækur. Úr því rennur Straumfjarðará, sem er fræg fyrir góða laxveiði. Áður fyrr var vatnið einkum þekkt fyrir skrýmsli sem þar voru talin vera. Býlið Baulárvellir, sem stóð við Baulá sunnan vatnsins fór í eyði 1864 en er þekktast fyrir Baulárvallaundur þau sem þar urðu 1838.
Croydon (borgarhluti)
Nokkur hverfi á svæðinu eru:
Baulárvallavatn
Þjóðsaga
Til er þjóðsaga sem segir frá atburðunum við Baulárvallavatn sem leiddu til þess að bærinn Baulárvellir lagðist í eyði.
Ásbjörn Össurarson
Ásbjörn Össurarson var landnámsmaður.
Um hann segir í Landnámabók:
Ketubjörg
Ketubjörg eru tilkomumikil sjávarbjörg við Skagafjörð, skammt sunnan við eyðibýlið Ketu á Skaga, leifar af eldstöð frá ísöld sem sjórinn hefur sorfið og myndað dranga og gatkletta.
Í Ketubjörgum, sem eru rúmlega 120 metra há, er stuðlaberg og úti fyrir eru stakir drangar, sá stærsti og mesti heitir Kerling. Í björgunum er auðugt fuglalíf. Þau eru friðuð.
Þjóðvegurinn lá á bjargbrúninni og þótti stundum illfært um hann fyrir tröllagangi en mikil tröllabyggð var sögð vera í Ketubjörgum og var sagt að tröllin héldu þing í skarði sem liggur gegnum björgin og kallast Tröllalögrétta. Prestar sem þjónuðu Ketukirkju, sem var útkirkja frá Hvammi á Laxárdal, voru þá vanir að hringja bjöllu þegar þeir komu að hól sem Presthóll kallast og héldu því áfram þegar þeir riðu með björgunum. Þegar séra Hálfdán á Felli þjónaði sókninni um tíma tókst honum að losna við tröllaganginn með fjölkynngi.
Grendal
Grendal er íslenskt millinafn.
Steinar Bragi
Steinar Bragi Guðmundsson (f. 15. ágúst 1975) er íslenskur rithöfundur og ljóðskáld.
Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Sund og stundaði nám í almennri bókmenntafræði og heimspeki við Háskóla Íslands.
Hann hefur gefið út ljóðabækur með óbundnum ljóðum og prósaljóðum frá árinu 1998 og verk eftir hann hafa birst m.a. í tímaritinu Andblæ (1998), í Af stríði sem Nýhil gaf út, í Skírni og í Stínu árið 2007. Fyrsta skáldsaga hans, Turninn, kom út hjá Bjarti árið 2000 og síðan hafa komið út hjá sömu útgáfu Áhyggjudúkkur (2002), Sólskinsfólkið (2004) og Hið stórfenglega leyndarmál Heimsins (2006). Hjá Nýhil kom út skáldsagan Konur árið 2008.
Steinar hefur skrifað pistla á vef hins róttæka dagblaðs Nei og var áberandi í mótmælum á Austurvelli í janúar 2009. Í sama mánuði var Konur endurprentuð í kilju, og kom þá út hjá Máli og menningu.
Steinar Bragi hefur hlotið ýmsar viðurkenningar fyrir verk sín, m.a. Menningarverðlaun DV og verið tilnefndur til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs.
Bolungarvíkurgöng
Bolungarvíkurgöng (líka kölluð Óshlíðargöng) eru 5,4 km löng jarðgöng á Vestfjörðum sem tengja saman Bolungarvík og Hnífsdal. Göngin sem voru opnuð almenningi 25. september 2010 leystu af Óshlíðarveg, en sá vegur var einn sá hættulegasti á Íslandi vegna grjóthruns og snjóflóða. Göngin voru nefnd Óshlíðargöng á meðan framkvæmdum stóð, og eru almennt kölluð svo af heimamönnum.
<Gallery> Mynd:Ófæra nach Bolungarvík 4.JPG|Gamli Óshlíðarvegurinn. Mynd:Óshlíð nach Bolungarvík 1.JPG|Gamli Óshlíðarvegurinn 2. Mynd:Bolungarvíkurgöng (Bolungarvík).JPG|Bolungarvíkurgöng í byggingu, séð frá Bolungarvík. Mynd:Bolungarvíkurgöng (Hnífsdalur).JPG|Bolungarvíkurgöng séð frá Hnífsdal. </Gallery>
Haffjörð
Haffjörð er íslenskt millinafn.
Mannættkvísl
Homo erectus kom fram á sjónarsviðið fyrir tæpum 2 milljónum ára og dreifðist um Afríku (þar sem tegundin nefnist Homo ergaster) og til Evrasíu fyrir um 1,8 milljón árum. Þetta var líklega fyrsta manntegundin sem tók upp veiði og söfnun og lærði að kveikja eld. Homo erectus hafði mikla aðlögunarhæfni og lifði í meira en milljón ár, þar til tegundin þróaðist út í nýjar tegundir fyrir um 500.000 árum.
Nútímamaðurinn Homo sapiens kom fram á sjónarsviðið fyrir um 300 til 200.000 árum, líklega í Afríku, og neanderdalsmaðurinn birtist um svipað leyti í Evrópu og Vestur-Asíu. Homo sapiens dreifðist út frá Afríku í nokkrum bylgjum að talið er, hugsanlega allt frá því fyrir 250.000 árum og örugglega frá því fyrir 130.000 árum. Suðurdreifingin átti sér stað fyrir 70-50.000 árum þegar menn settust að í Evrasíu og Eyjaálfu. Á þessum svæðum blönduðust nútímamenn eldri manntegundum. Neanderdalsmenn dóu út fyrir um 40.000 árum og blendingstegundir gætu hafa lifað af allt þar til fyrir 12.000 árum (Rauðhjartarhellafólkið).
Agatha
Agatha er íslenskt kvenmannsnafn.
Harpa Árnadóttir
Harpa Árnadóttir (f. 25. janúar 1965) er íslensk listakona. Hún er þekkt fyrir teikningar og málverk sín, ásamt verkum unnum með vatnslit á pappír og striga. Harpa hefur sýnt víða og eru verk hennar í eigu ýmissa opinberra safna og einkasafnara á Íslandi og Svíþjóð.
Ævi og menntun
Harpa er fædd 25. janúar árið 1965 á Bíldudal, en ólst síðan upp í Ólafsvík á Snæfellsnesi. Hún var í Menntaskólanum í Reykjavík og útskrifaðist þar árið 1985. Sama ár hóf hún nám við Háskóla Íslands og útskrifaðist með BA gráðu í sagnfræði og bókmenntum árið 1989. Árið 1989 fór hún í Myndlista- og handíðaskóla Íslands og útskrifaðist úr málaradeild árið 1993. Hún flutti til Gautaborgar í Svíþjóð og hóf þar nám við Konsthögskolan Valand árið 1994. Eftir að hafa útskrifast úr skólanum árið 1995 hélt hún áfram að búa í Gautaborg og sýndi list sína þar. Þann 6. apríl árið 1995 tók Harpa við verðlaunum úr hendi Karl Gústav Svíakonungs fyrir framlag sitt í teikningsamkeppni fyrir unga teiknara. Harpa sagði að teikningar hennar eigi rætur að rekja til þess tíma er hún bjó í Ólafsvík sem barn. Hús fjölskyldunnar hafi verið niður við sjó, en í fjallshlíðinni á bak við það lítill, næstum gegnsær foss, sem hafi líkst slæðu. þegar hún flutti til Reykjavíkur hafi litli fossinn búið áfram innra með henni og hann sé oft fyrirmynd verka hennar. Í dag eru þær teikningar í eigu Moderna Museet í Stokkhólmi.
Í byrjun 21. aldar flutti hún aftur til Íslands eftir langa dvöl í Svíþjóð.
Sumarið 2011 gaf bókaútgáfan Crymogea út bókina Júní eftir Hörpu. Í bókinni eru vatnslitamyndlistaverk og dagbókarbrot sem Harpa setti saman eftir dvöl hennar á gestavinnustofu á bæ á Höfðaströnd í Skagafirði, júní árið 2010.
List
List Hörpu einkennist af daufum litum og einfaldleika. Hún er þekkt fyrir málverk sem hún kallar „sprunguverk“ og önnur sem unnin eru með vatnslit á pappír og striga, og eru mörg verk hennar tilraunakennd. Hún notar gjarnan lím og vatnsleysanlega liti, sem mynda síðan sprungur og þannig minna verk hennar á landslag. Titlar verka hennar vísa oftar en ekki til náttúrunnar.
Í dómi um sýningu Hörpu í Stenasalen við Listasafni Gautaborgar árið 2004 sagði Mikael Olofsson: ''„Líkt og þegar maður hlustar grannt eftir hljóði, þá horfir maður eftir lit. Það eru dauf og fínstemmd spor, þó kynnt í formi seríunnar, sem virka svo notalega hörð, beinskeytt, laus við tilfinningasemi. Ljóðræn naumhyggja.“ ''
Össur hvíti Þorleifsson
Össur hvíti Þorleifsson var landnámsmaður.
Um hann segir í Landnámabók:
Niturflokkur
Niturflokkur er efnaflokkur í lotukerfinu sem inniheldur frumefnin nitur, fosfór, arsen, antímon, bismút og óstöðuga geislavirka tilbúna efnið moskóvín.
Dómkirkjan í Hróarskeldu
thumb|right|Vesturgafl Hróarskeldudómkirkju. Dómkirkjan í Hróarskeldu var reist úr rauðum múrsteini á ofanverðri 12. öld. Byggingin er blanda af rómverskum stíl og gotneskum.
Lýsing dómkirkjunnar
Dómkirkjan í Hróarskeldu er næstlengsta kirkja í Danmörku - kirkjuskipið er 84 m á lengd og upp í hvelfingar hennar eru 24 m, en turnspírurnar mun hærri. Innst í kirkjuskipinu er kórinn - aðskilinn frá útveggjum með súlnagöngum. Hann er tvískiptur, og nefnist fremri hlutinn kórsbræðra- eða kanúkakórinn. Þar eru raðir af stólum með veggjum fram, 44 að tölu, og eru þeir kallaðir munkastólar. Yfir sætunum er Biblían útskorin í myndum, 22 á hvorum vegg, að sunnanverðu Gamla testamentið - á norðanveggnum það nýja. Undir gólfi dómkirkjunnar hafa fundist leifar af grunni eldri kirkju.
Garðar Cortes
Garðar Emanúel Cortes (f. 24. september 1940, d. 14. maí 2023) var íslenskur óperusöngvari. Hann var óperustjóri við Íslensku óperuna um árabil og stofnaði Söngskólann í Reykjavík 1973 og var þar skólastjóri.
Össur slagakollur
Össur slagakollur var landnámsmaður á Íslandi.
Konungasögur
thumb|right|350px|Stiklarstaðaorusta. Úr Ólafs sögu helga í [[Heimskringla|Heimskringlu. Mynd eftir Halvdan Egedius.]] Konungasögur eru ævisögur norrænna konunga, skrifaðar á 12. og 13. öld, flestar á Íslandi, en nokkrar í Noregi. Flestar fjalla þær um Noregskonunga, nokkrar um Danakonunga.
Í eftirfarandi skrá er konungasögum raðað í tímaröð eftir því sem unnt er, en einhverjum áratugum getur skeikað.
Eftirtaldar sögur eru stundum taldar með konungasögum:
Guðrún Eva Mínervudóttir
Guðrún Eva Mínervudóttir (f. 17. mars 1976) er íslenskur rithöfundur og ljóðskáld. Hún vakti almenna athygli fyrir smásagnasafnið Á meðan hann horfir á þig ertu María mey árið 1998. Árið 1999 kom út Ljúlí ljúlí og 2000 Fyrirlestur um hamingjuna sem var tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna það ár. Síðan þá hafa komið út Albúm, Sagan af sjóreknu píanóunum (báðar 2002), Yosoy: Af líkamslistum og hugarvíli í hryllingsleikhúsinu við Álafoss (sem hlaut Menningarverðlaun DV árið 2005), Skaparinn 2008, Allt með kossi vekur (2011), Englaryk (2014), Skegg Raspútíns (2016), Ástin Texas (2018) og Aðferðir til að lifa af (2019). Hún hefur gefið út eina ljóðabók (2000) Á brún alls fagnaðar: ljóð handa Hrafni sem er tvöföld bók; hin hliðin geymir ljóðabókina Stiginn til himna: ljóð handa Evu eftir Hrafn Jökulsson. Guðrún Eva hlaut Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 2012 fyrir skáldsögu sína Allt með kossi vekur.
Hafnes
Hafnes er íslenskt millinafn.
Jónný
Jónný er íslenskt kvenmannsnafn.
Parakeelya nana
Parakeelya nana er plöntutegund sem var lýst af M.A. Hershkovitz.
Hoya bandaensis
Hoya bandaensis er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er á Mólúkkaeyjum.
1534
thumb|right|[[Kristján 3. Danakonungur.]] thumb|right|Biblía [[Marteinn Lúther|Marteins Lúthers.]] Árið 1534 (MDXXXIV í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Þátttökulýðræði
Þátttökulýðræði er tegund lýðræðis sem leggur talsverða áherslu á þátttöku almennings í ákvarðanatöku.
Þátttökukenningar komu fram á sjöunda áratug síðustu aldar sem gagnrýnin umræða í stjórnmálafræðinni. Skilningur þátttökusinna á lýðræði grundvallast að mörgu leyti á gömlu lýðræðishugmyndunum. Áhersla er lögð á að mikilvæg forsenda þess að hægt sé að tala um lýðræði sé sú, að þátttaka einstaklingsins sé fyrr hendi í þeim ákvörðunum sem snerta eigið líf hans.
Inga Huld Hákonardóttir
Inga Huld Hákonardóttir (fædd 15. mars 1936, dáin 27. maí 2014) var íslenskur sagnfræðingur, rithöfundur og blaðamaður.
Foreldrar Ingu Huldar voru Hákon Guðmundsson (1904-1980) lögfræðingur og yfirborgardómari í Reykjavík og Ólöf Dagmar Árnadóttir (1909-1993) íþróttakennari og rithöfundur. Inga Huld átti tvær systur, Hildi Hákonardóttur rithöfund og myndvefara og Hjördísi Björk Hákonardóttur fyrrverandi sýslumann og hæstaréttardómara.
Fyrri maður Ingu Huldar var Leifur Þórarinsson tónskáld og eignuðust þau þrjú börn Hákon organista og tónskáld, Öldu Lóu hönnuð og ljósmyndara og Þórarinn rifhöfund og myndlistarmann. Seinni maður hennar var Kristján Árnason bókmenntafræðingur, þýðandi og háskólakennari.
Nám og störf
Inga Huld lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1955, BA-prófi í sagnfræði og ensku frá Háskóla Íslands árið 1969 og stundaði framhaldsnám í sagnfræði við Kaupmannahafnarháskóla um skeið. Hún starfaði sem blaðamaður á Tímanum, DV og Heimsmynd frá 1965-1988. Frá árinu 1985 starfaði hún við rannsóknir og ritstörf á svið kvennasögu. Hún ritaði fjölda fræðigreina um sagnfræði og kvennasögu og var á meðal frumkvöðla í sagnfræðilegum rannsóknum á sögu kvenna. Hún sat í stjórn Félags um 18. aldar fræði og í stjórn samtaka um Maríusetur.
Ritaskrá
1981 - ''Hélstu að lífið væri svona? Viðtöl við verkakonur''
1985 - Lífssaga baráttukona - (Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir viðtalsbók)
1989 - Ég og lífið - (Guðrún Ásmundsdóttir viðtalsbók)
1992 - Fjarri hlýju hjónasængur - öðruvísi Íslandssaga.
Inga Huld var ráðgjafi um kvennasjónarhorn við Kristssögu I-IV og í ritstjórn afmælisritsins Kvennaslóðir, til heiðurs Sigríði Th. Erlendsdóttur sagnfræðingi. Auk þess þýddi hún nokkrar bækur.
Ítarefni
Inga Huld Hákonardóttir, „Að þegja konur í hel“, Konur skrifa til heiðurs Önnu Sigurðardóttur, bls. 111-114 (Reykjavík 1980)
Hjarðmaríustakkur
Hjarðmaríustakkur (fræðiheiti Alchemilla monticola ) er fjölær jurt af rósaætt (Rosaceae). Hann er frá Evrópu austur í Síberíu og mið-Kína.
Hrannar
Hrannar er íslenskt karlmannsnafn.
Kvennaframboð í Reykjavík 1908-1916
Kosningaréttur kvenna í bæjarstjórnarkosningum
Konur höfðu fyrst fengið kosningarétt í bæjarstjórnarkosningum árið 1882. Þá fengu ekkjur og ógiftar konur eldri en 25 ára sem stóðu fyrir búi kosningarétt. Þær fengu þó ekki kjörgengi fyrr en 1902. Árið 1908 fengu giftar konur í Reykjavík og Hafnarfirði í fyrsta sinn kosningarétt og kjörgengi. Hjú og vinnufólk fékk ekki kosningarétt og kjörgengi í bæjarstjórnarkosningum fyrr en á árunum 1917 – 1926, þegar samræmd löggjöf var sett um allt land.
Kvennaframboðið 1908
Bríet Bjarnhéðinsdóttir átti hugmyndina að því að kvenfélögin í Reykjavík bæru fram sérstakan kvennalista árið 1908. Kvenfélögin sem stóðu að baki listanum voru fimm að tölu: Kvenréttindafélag Íslands, Hið íslenska kvenfélag, Thorvaldsensfélagið, Hvítabandið og Kvenfélagið Hringurinn. Fyrir utan Hið íslenska kvenfélag starfa öll félögin enn þann dag í dag. Efsta sæti á listanum var skipað Katrínu Magnússon, formanni Hins íslenska kvenfélags.
Kosningabaráttan
Konurnar skipulögðu framboðið mjög vel. Efnt var til fyrirlestra um lagalega stöðu kvenna, um nýju kosningalögin og um bæjar- og sveitarstjórnarmál. Þær skiptu bænum í níu hverfi og kusu nefndir sem höfðu það hlutverk að heimsækja hverja einustu konu með kosningarétt og hvetja hana til að kjósa. Þær opnuðu kosningaskrifstofu og gáfu út kosningastefnuskrá. Í stuttu máli má segja að þær hafi verið upphafsmenn að skipulögðum kosningaáróðri i Reykjavík.
Kosningarnar 1908
thumb|right|Hópur kvenna á fundi, kenna má Guðrúnu Björnsdóttur og Katrínu Magnússon 6. og 7. Í kosningunum voru alls bornir fram 18 listar í Reykjavík en þetta var aðeins í annað skiptið sem haldnar voru listakosningar á Íslandi. Kvenfélögin í bænum báru fram sérstakan lista, Kvennalistann, og fékk hann bókstafinn F. Í kosningunum 1908 voru 2.838 á kjörskrá, en bæjarbúar voru alls 11.016. Konur á kjörskrá voru 1.209 og karlar 1.629. Atvæðisréttar neyttu 593 konur (49%) og 1.027 karlar (63%) eða 57% kjósenda og hafði þátttakan aldrei verið meiri. Framboðslisti kvenna fékk flest atkvæði af öllum listum sem í framboði voru, 345 eða 21,8% greiddra atkvæða og fjóra fulltrúa af þeim 15 sem um var kosið. Sá listi sem næstur var að atkvæðatölu fékk 235 atkvæði.
Allir frambjóðendur kvennalistans náðu kjöri.
Kosningar 1910 – 1916
1908 var kosið um 15 fulltrúa en síðan átti að draga út fimm fulltrúa á 2ja ára fresti og kjósa aðra fimm í þeirra stað. Það voru því kosningar annað hvert ár. Kvenfélög í Reykjavík buðu fram lista í öllum kosningum fram til ársins 1918 að þau buðu fram með karlmönnum í fyrsta sinn. Konur sem kjörnar voru af kvennalista eða fyrir kvenfélögin sátu í bæjarstjórn til ársins 1922.
Fylgi kvennalistanna 1908 – 1916:
Í kosningunum 1918 bauð Bandalag kvenna í Reykjavík fram með félaginu Sjálfstjórn, félagi borgara sem sameinuðust gegn Alþýðuflokknum. Bandalag kvenna náði einum manni inn, Ingu Láru Lárusdóttur.
Niðurlönd
Niðurlönd (hollenska: de Nederlanden eða de Lage Landen, franska: les Pays-Bas) er heiti sem notað var áður á þau ríki sem liggja á láglendinu umhverfis árósa ánna Rínar, Scheld og Meuse þar sem þær renna út í Norðursjó. Svæðið samsvarar að mestu leyti Hollandi, Belgíu og Lúxemborg, en algengara er að nota hugtakið Benelúxlöndin um þau saman.
Sögulega hefur hugtakið Niðurlönd verið notað um ýmis ríki á þessu svæði, svo sem Spænsku Niðurlönd (1581-1713) og Konungsríkið Niðurlönd (1815-1830). Í ensku er hugtakið the Netherlands og í þýsku die Niederlande notað sem heiti á Hollandi, þar sem hið eiginlega Holland er í raun aðeins tvær sýslur í Hollandi. Í hollensku er hins vegar notuð eintöluformið Nederland yfir Holland en fleirtöluformið de Nederlanden yfir hin sögulegu Niðurlönd. Í frönsku er heitið les Pays-Bas notað yfir bæði Holland og Niðurlöndin.
Grænland
Grænland (grænlenska: Kalaallit Nunaat; danska: Grønland) er stærsta eyja jarðar sem ekki telst heimsálfa út af fyrir sig, 2,2 milljónir km² að stærð. Grænland liggur milli Norður-Íshafsins og Atlantshafsins, austan við kanadíska eyjaklasann. Landfræðilega tilheyrir Grænland heimsálfunni Norður-Ameríku. Höfuðborgin er Nuuk (Godthåb á dönsku). Grænland er sjálfsstjórnarsvæði innan dönsku ríkisheildarinnar. Um 81 prósent landsins er þakið jökli. Nánast allir Grænlendingar búa í byggðum við firði á suðvesturhluta eyjunnar þar sem veður er talsvert mildara en annars staðar. Grænland hlaut heimastjórn frá Dönum árið 1979 og í nóvember árið 2008 var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu að landið fengi aukna sjálfstjórn.
Margir Grænlendingar eru af blönduðum uppruna Inúíta og Evrópumanna og tala grænlensku (kalaallisut) sem móðurmál. Um 50 þúsund manns tala grænlensku en það eru fleiri en mælendur allra annarra eskimó-aleutískra mála samanlagt. Um 20% íbúa Grænlands eru af dönskum uppruna og hafa dönsku að móðurmáli. Bæði þessi mál eru opinberar tungur. Hin formlega gerð grænlensku sem er kennd í skólum og notuð sem ritmál er aðallega mótuð úr vesturgrænlenskum mállýskum.
Grænland var ein af norsku krúnunýlendunum allt fram til 1814 þegar það varð formlega dönsk nýlenda, þó svo að Noregur og Danmörk hafi verið sameiginlegt konungdæmi um aldir, allt frá 1536. Þann 5. júní 1953 varð Grænland hluti af Danmörku sem danskt amt. Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu 1978 fékk Grænland heimastjórn sem tók við völdum 1. maí 1979. Þjóðhöfðingi Grænlands er Margrét 2. Danadrottning. Þann 25. nóvember 2008 fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla á Grænlandi um aukna sjálfstjórn landsins þar sem 76% voru fylgjandi. Þann 21. júní 2009 lýstu Grænlendingar yfir fullum sjálfsákvörðunarrétti í málum er tengjast réttarfari, stefnumótun og náttúruauðlindum. Þá voru Grænlendingar viðurkenndir sem sérstök þjóð samkvæmt alþjóðalögum. Danska ríkið heldur enn eftir stjórn utanríkis- og varnarmála.
Heiti
Á grænlensku heitir landið Kalaallit Nunaat „land Kalaallíta (Grænlendinga)“. Kalaallit (eintala: Kalaaleq) er það orð sem grænlenskir Inúítar nota um sig sjálfa. Samkvæmt danska trúboðanum Poul Egede sem skrifaði fyrstu grænlensku orðabókina, töldu þeir það komið af því orði sem norrænir menn notuðu um þá. Sú tilgáta hefur verið sett fram að orðið sé dregið af orðinu „skrælingi“ sem kemur fyrir í Eiríks sögu rauða sem heiti á Inúítum og í Grænlendinga sögu mögulega sem heiti á Indíánum. Nafn landsins (Kalaallit Nunaat) og tungumálsins (kalallisut) er dregið af Kalaallit.
Í Eiríks sögu segir frá því að Eiríkur rauði hafi ákveðið að nefna landið Grænland „því að hann kvað menn það mjög mundu fýsa þangað ef landið héti vel“. Þar er líka minnst á landnámsmanninn Gunnbjörn Úlfsson sem sagðist hafa komið í sker norðvestur af Íslandi sem hann nefndi „Gunnbjarnarsker“. Í langflestum tungumálum heims dregur landið nafn sitt af norræna heitinu Grænlandi fremur en því grænlenska Kalaallit Nunaat. Samanburður á nöfnum Grænlands og Íslands hefur oft verið tilefni vangaveltna um hvort nöfnin séu rangnefni.
Elstu menningarsamfélög
Landnám á Grænlandi tók þúsundir ára. Fámennir hópar komu norðan frá, einkum frá Asíu yfir hafísinn og einnig frá Alaska og norðurhluta Kanada. Á tímaskeiðinu 2400 f.Kr. fram að 2000 f.Kr. bjó þar fólk af svonefndri Independence I-menningu (nefnt eftir Independence-firði). Flestallar mannvistarleifar tengdar þessu skeiði hafa fundist lengst í norðri, á Pearylandi. Einkum virðist sauðnautaveiði hafa verið mikilvæg. Fólk af Independence II-menningunni bjó þar frá 8. öld f.Kr. til 1. aldar f.Kr.
Á öldunum 1400 f.Kr. fram til 500 f.Kr. fluttu nýir hópar frá Kanada til Grænlands. Þetta menningarskeið er nefnt Saqqaq-menningin og íbúarnir tóku sér búsetu allt frá Upernavik í norðri til núverandi Nuuk í suðri. Þetta fólk bjó til steinkolur, boga og skutla. Það virðist einnig hafa haft með sér hunda. Enn má víða finna fornleifar frá þessu menningarskeiði.
Um 500 f.Kr. fluttist svonefnt Dorset-fólk (hugsanlega kallað Tuniit af Inúítum) að nýju úr norðri inn á sama svæði og talað var um hér að ofan. Af fornminjafundum frá þessum menningarheimi má nefna stóra steina sem virðast hafa verið notaðir sem vörður til að vísa veg, fígúrur tálgaðar i stein og nálar úr rostungstönnum.
Sjálfsákvörðunarkenning
Sjálfsákvörðunarkenning (skammstafað SDT sem stendur fyrir self-determination theory) er kenning um áhugahvöt og vellíðan. Sjálfsákvörðunarkenningin var upphaflega þróuð af Edward L. Deci og Richard M. Ryan. Rannsóknir á ytri og innri áhugahvöt ruddu braut fyrir þessa kenningu en með þeim jókst skilningur á hve mikilvæg innri áhugahvöt var í að móta hegðun einstaklings. SDT skoðar hvernig hegðun einstaklinga er sjálfsprottin og tengd sjálfstjórn þeirra.
Grænland
Landnám Inúíta
Um árið 900 náðu nýir hópar fólks til Norður-Grænlands alla leið frá Alaska. Vitað er að þetta fólk var Inúítar og því forfeður núverandi Grænlendinga, en það á ekki við um eldri menningarskeið. Þeir höfðu með sér háþróaða veiðimannamenningu, smíðuðu og notuðu kajaka og svonefnda „konubáta“ (umiak). Þeir byggðu hús úr torfi og grjóti og notuðu hvalbein í sperrur.
Sjálfsákvörðunarkenning
right|250px Kenningin fjallar um að einstaklingar þurfi að:
Grænland
Landnám Inúíta
Þetta menningartímabil er kennt við Thule á vesturströnd Grænlands og kallað Thule-menningin, því þar fundust fyrstu fornleifarnar. Hluti fólksins fór suður með austurströndinni og einangraðist frá hinum íbúunum. Stærsti hlutinn settist að á vesturströndinni og flutti sig smám saman sunnar og náðu þeir fyrstu til suðurodda Grænlands, Hvarfi (Kap Farvel), um árið 1500. Í kringum 1200 tók menningin umtalsverðum breytingum og er eftir það kölluð Inugsuk-menningin. Þetta er það menningarskeið sem ríkt hefur allt fram á okkar daga.
Landnám norænna manna
Um árið 900 sá Gunnbjörn Úlfsson til lands á Grænlandi og nefndi það Gunnbjarnarsker. Þegar norrænir menn fóru að nema land á suðvesturströnd landsins í lok 10. aldar komu þeir að óbyggðu landi. Hins vegar fundu þeir húsarústir og leifar af bátum og veiðarfærum. Á sama tíma og norrænir menn fóru að nema land í suðri fluttu nýir hópar Inúíta inn í norðurhlutann. Árið 982 fór Eiríkur rauði í útlegð til Grænlands og valdi að setjast að í Brattahlíð og nefndi hann landið Grænland. Árið 985 eða 986 sigldu 25 skip frá Íslandi með 500 - 700 manns um borð, en einungis 14 af þeim náðu landi í Eystribyggð.
Um 1000 sneri Leifur Eiríksson, sonur Eiríks rauða, aftur til Grænlands frá Noregi og hafði hann þá tekið kristni. Hann boðaði norrænum mönnum á Grænlandi kristni og byggði Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð (sem á grænlensku heitir nú Qassiarsuk). Þar stendur enn mjög heilleg rúst af kirkjunni. Árið 1126 var biskupsstóll stofnaður í Görðum. Fyrsti biskupinn var Arnaldur. Um 1150 hittust norrænir menn og Inúítar í fyrsta sinn í Norðursetu. Árið 1261 gengu Grænlendingar Noregskonungi á hönd.
Landkönnun á 16. og 17. öld
thumb|right|Frásögn af þriðja leiðangri Martin Frobisher á þýsku frá 1578. Árið 1500 sendi Manúel 1. Portúgalskonungur skip undir stjórn Gaspar Corte-Real til Grænlands í leit að norðvesturleiðinni til Asíu. Samkvæmt Tordesillas-sáttmálanum heyrði Grænland undir yfirráð Portúgals. Árið eftir hélt Corte-Real aftur þangað ásamt bróður sínum, Miguel Corte-Real. Þeir komu að frosnu hafi og sneru því í suðurátt og komu að Labrador og Nýfundnalandi. Í Labrador er sagt að þeir hafi tekið innfædda höndum og selt í þrældóm þegar heim var komið upp í kostnað við ferðina. Mælingar þeirra á suðvesturströnd Grænlands urðu hluti af Cantino-heimskortinu í Módena. Næstu ár komu ýmsir leiðangrar til Grænlands í leit að norðvesturleiðinni. Einn þekktasti könnuðurinn frá síðari hluta 16. aldar, Martin Frobisher, taldi suðurodda Grænlands vera sagnalandið Frísland.
Trúboð og einokunarverslun
Árið 1721 sendi Friðrik 4. Danakonungur prestinn Hans Egede til Grænlands til að leita þar norrænna manna og breiða út lútherstrú meðal þeirra. Þá var hvergi að finna en Egede hitti hins vegar fyrir Inúíta og hóf trúboð meðal þeirra. Fyrsta bækistöðin sem hann reisti var á eyjunni Kangeq. Landnemarnir sem fylgdu Egede reistu hvalstöð á eyjunni Nipisat, en hollenskir hvalveiðimenn brenndu hana til grunna. Auk þess þjáðust landnemarnir af skyrbjúg. Félagið sem Egede leiddi varð gjaldþrota árið 1727. Friðrik konungur sendi þá herskip með hermönnum og föngum undir stjórn Claus Parss til að reisa þar virki, en sá leiðangur misfórst vegna skyrbjúgs og uppreisnar. Parss flutti nýlenduna á meginlandið á stað sem var nefndur Godt-håb („Góðravon“) og varð síðar Nuuk. Árið 1733 kom þangað skip með Herrnhúta sem höfðu fengið leyfi konungs til trúboðs á Grænlandi. Skipið bar líka með sér bólusótt sem næstu árin herjaði á landnema og innfædda. Gertrud, eiginkona Hans Egede, lést úr sjúkdómnum. Hann sneri aftur til Danmerkur með lík hennar og lét syni sínum, Poul Egede, eftir stjórn trúboðsins.
Samfélagsþróun og landkönnun á 19. öld
thumb|right|Trúboði í vetrarhúsi á mynd eftir Aron frá Kangeq. Með Kílarsamningnum 1814 fékk Noregur sjálfstæði en Grænland, Færeyjar og Ísland heyrðu áfram undir dönsku krúnuna. Um miðja 19. öld var farið að þróa ritmál fyrir grænlensku. Árið 1851 kom út grænlensk málfræði eftir herrnhútann Samuel Kleinschmidt. Árið 1859 gaf landfræðingurinn Hinrich Rink út safn grænlenskra sagna eftir Aron frá Kangeq með myndum eftir hann og 1861 stofnaði Rink fyrsta dagblaðið á grænlensku, Atuagagdliutit.
Um miðja 19. öld höfðu Danir á Grænlandi áhyggjur af hnignun grænlensku byggðanna í kringum verslunarstaðina. Veturinn 1855 til 1856 var hungursneyð í kringum Godthåb og brjóstveikifaraldur fylgdi á eftir. Rink, Kleinschmidt og fleiri báðu um leyfi fyrir því að sett yrðu upp þorpsráð (forstand) með þátttöku Grænlendinga, til að fást við ýmis sameiginleg hagsmunamál byggðanna. Árið 1862 var landinu skipt í tólf svæði með hvert sitt forstand. Í ráðunum sátu prestur staðarins, verslunarstjórinn, assistentinn, læknirinn og aðrir danskir og grænlenskir meðlimir kosnir af íbúum. Ráðin fengu til umráða 20% af þeirri upphæð sem ætluð var til kaupa á vörum Grænlendinga á hverjum stað. Að auki voru stofnaðir tveir sjóðir, einn fyrir Norður-Grænland og einn fyrir Suður-Grænland, að hluta fyrir uppihald nauðstaddra og að hluta til að styrkja kaup á búnaði veiðimanna, gerð húsnæðis og þess háttar.
Árið 1862 hófst iðnaðarvinnsla á krýólíti í Ivittuut.
Á 19. öld óx mannfjöldinn á Vestur-Grænlandi nokkuð ört. Nýir landnemar fluttu til norðurhlutans frá Kanada allt til 1864. Ekkert er vitað um mannfjölda á Austur-Grænlandi á sama tíma, en talið er að þar hafi fólki fækkað og byggðir lagst af vegna erfiðra skilyrða. Austur-Grænland var illfært skipum vegna hafíss og siglingar þangað þóttu lengi hættuspil. Franski landkönnuðurinn Jules de Blosseville er talinn hafa farist þar á skipinu La Lilloise árið 1833.
Áhugi landkönnuða á Norðurslóðum fór vaxandi þegar leið á 19. öldina. William Scoresby gaf árið 1822 út bók um leiðangra sína til Austur-Grænlands árin á undan með fyrstu nákvæmu landmælingunum af ströndinni. Douglas Clavering bætti við þessar mælingar í leiðangri sínum 1823. Árið 1883 kom finnski landkönnuðurinn Adolf Erik Nordenskiöld til Austur-Grænlands og árið 1888 tókst Fridtjof Nansen að komast á skíðum yfir Grænlandsjökulinn, frá Umivik til Godthåb. Bandaríski landkönnuðurinn Robert Peary kannaði norður- og norðvesturströnd Grænlands í nokkrum leiðöngrum milli 1883 og 1909. Um aldamótin 1900 var búið að kortleggja megnið af Grænlandi nema nyrsta hluta norðausturstrandarinnar.
Hernám og styrjaldir
Árið 1908 tók ríkisstjórn Danmerkur við stjórn Grænlands af Konunglegu Grænlandsversluninni með lögum um stjórn Grænlands. Með lögunum voru stofnuð tvö landsráð Grænlands (Norður- og Suður-) sem tóku til starfa árið 1911. Landsráðin voru sameinuð í eitt landsráð árið 1950 og störfuðu fram að stofnun heimastjórnar 1979. Meðlimir landsráðanna voru kosnir til sex ára í senn í einmenningskjördæmum sem samsvöruðu forstandsskaberne. Konur fengu ekki kosningarétt fyrr en 1948 og aðeins ein kona varð landsráðsmeðlimur.
Í heimsstyrjöldinni fyrri voru Danmörk og þar með einnig Grænland hlutlaus. Árið 1925 komu 89 Grænlendingar til Ísafjarðar með danska skipinu Gustav Holm, en þeir voru fluttir frá Ammassalik til Scoresby-sunds til að stofna þar bæinn Ittoqqortoormiit að undirlagi danskra yfirvalda til að styrkja tilkall Danmerkur gegn ágangi Norðmanna á Norðaustur-Grænlandi. Danski landkönnuðurinn Ejnar Mikkelsen hafði þá lengi barist fyrir því að stofna byggðir norður eftir austurströnd Grænlands.
Þegar styrjöldin hófst hélt Einar Benediktsson skáld fyrstur manna fram þeirri hugmynd að Grænland gæti hugsanlega tilheyrt Íslandi. Einkum amaðist hann við siglingabanni því sem Danir höfðu lagt á í Grænlandi á 17. öld og kom í veg fyrir siglingar íslenskra og færeyskra fiskiskipa þangað. Árið 1926 fengu Færeyingar leyfi til að sigla á eina höfn á Suður-Grænlandi (nú Takisup Qeqertarsua) og næstu ár fjölgaði höfnum um leið og umsvif Færeyinga þar jukust. Árið 1928 varði Jón Dúason ritgerð í réttarsögu við Óslóarháskóla þar sem hann færði rök fyrir því að á Íslandi og Grænlandi hefðu gilt ein lög á þjóðveldisöld og því hefðu löndin tvö verið eitt ríki. Margir urðu til að gagnrýna þennan málflutning, meðal annars Finnur Jónsson, norrænufræðingur, og Ólafur Lárusson, lögfræðingur.
Árið 1922 reistu Norðmenn þráðlausa veðurstöð við Myggbukta á Austur-Grænlandi og 1931 hertóku norskir selveiðimenn landið þar í kring og nefndu það Eirik Raudes Land, eftir deilur við danska sýslumanninn. Frá 12. júlí 1932 til 5. apríl 1933 var landsvæðið hersetið af norskum hermönnum og embættismönnum. Vidkun Quisling, sem þá var norskur varnarmálaráðherra, hafði skipað fyrir um hersetuna. Alþjóðadómstóllinn í Haag úrskurðaði hins vegar að þetta landsvæði tilheyrði Danmörku og voru þá norsku hermennirnir kallaðir heim. Dómstóllinn vísaði sérstaklega til Kílarsamningsins þar sem tekið var fram að Færeyjar, Grænland og Ísland heyrðu áfram undir Danmörku.
Amt og heimastjórn
thumb|right|Steinsteypublokkir eins og þessi frá 8. áratugnum, voru reistar í bæjum sem ákveðið var að stækka. Um miðja 20. öld stofnaði ríkisstjórn Hans Hedtoft Grænlandsnefndina til að fjalla um lífsskilyrði Grænlendinga og koma með tillögur að úrbótum. Ein af ástæðum þess voru fyrirætlanir Bandaríkjamanna um að taka yfir stjórn Grænlands. Árið 1951 hófst tilraun til að bæta stöðu grænlenskra barna með því að taka þau frá fjölskyldum sínum á Grænlandi og koma fyrir hjá fósturfjölskyldum í Danmörku. Til 1975 voru hundruð barna þannig flutt til Danmerkur, oft gegn vilja fjölskyldna þeirra. Árið 2020 bað danska ríkisstjórnin fyrstu börnin sem flutt voru þannig á brott formlega afsökunar.
Einn liður í samfélagsumbótum á Grænlandi var að fækka byggðunum og stækka þær, en langflestir Grænlendingar bjuggu þá í 2-300 manna þorpum. Danska ríkið tók nú að sér að reisa mikinn fjölda íbúða, sjúkrahús og skóla, sem voru mönnuð með menntuðum Dönum. Þannig tókst að útrýma berklum á Grænlandi árið 1963. Þéttbýlisvæðingin olli miklu umróti i grænlenska veiðimannasamfélaginu og skapaði bil milli kynslóða. Um 1970 urðu fyrstu grænlensku stjórnmálaflokkarnir til.
Árið 1953 hóf Bandaríkjaher að reisa Thule-herstöðina samkvæmt varnarsamningi við dönsk yfirvöld og 1958 var Century-herstöðin reist undir ísnum 200 km austan við Thule. Grænlenskir íbúar í Thule voru neyddir til að flytja til Qaanaaq. Þeir fengu greiddar bætur vegna þess hálfri öld síðar. Árið 1968 fórst B-52-sprengjuflugvél við herstöðina þannig að geislavirkt efni dreifðist um stórt svæði.
Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1979 fékk Grænland heimastjórn með eigin þingi og ríkisstjórn. Í þjóðaratkvæðagreiðslu 1982 var ákveðið að Grænland segði sig úr Evrópubandalaginu. Árið 1986 tók grænlenska heimastjórnin við Konunglegu Grænlandsversluninni sem breytti um nafn og heitir nú Kalaallit Niuerfiat. Árið 2008 kusu Grænlendingar um sjálfsstjórn. Valdaframsal frá dönskum stjórnvöldum var fært til grænlenskra stjórnvalda: Löggæsla, dómsvald, ýmis lög og fjármál heyra eftir það undir stjórn Grænlands. Danmörk fer með stjórn gjaldeyrismála og varnarmála, en utanríkisstefna Grænlands er samstarfsverkefni beggja.
Stjórnmálatengslum milli Íslands og Grænlands var formlega komið á árið 1985 með stofnun Vestnorræna ráðsins. Ísland stofnaði ræðismannsskrifstofu í Nuuk árið 2013.
Landfræði
thumbnail|vinstri|200px|Skriðjökull á Grænlandi thumbnail|Kort af Grænlandi. Að flatarmáli telst Grænland vera 2.099.988 km², og af því er 1.799.992 km² (85,7%) þakið jökli. Grænland er stærsta eyja heims sem ekki er heimsálfa og þriðja stærsta land Norður-Ameríku, á eftir Kanada og Bandaríkjunum. Fjarlægðin frá nyrsta odda, Kap Morris Jesup, að þeim syðsta, Hvarfi, eru 2.650 km. Strandlínan telst vera 39.330 km, og er það nánast sama vegalengd og ummál jarðar við miðbaug. Grænland nær sunnar, austar, vestar og norðar en Ísland. Strönd Grænlands liggur að Norður-Íshafi í norðri, Grænlandssundi í austri, Norður-Atlantshafi í suðaustri, Davis-sundi í suðvestri, Baffinsflóa í vestri, og Naressundi og Lincoln-hafi í norðvestri.
Hæsta fjall á Grænlandi er Gunnbjarnarfjall (um 3700 m) á austurströndinni, mitt á milli Ammassalik og Scoresbysunds.
Milli Blossville Kyst sunnan við Scoresbysund og Rits við Aðalvík vestast á Hornströndum eru einungis um 290 km.
Allar byggðir eru við strandlengjuna og flestar þeirra á suðvesturströndinni. Á Grænlandi eru fjögur sveitarfélög: Kujalleq, Qaasuitsup, Qeqqata og Sermersooq. Helstu þéttbýlissvæði á Vestur-Grænlandi eru Aasiaat, Ilulissat, Kangaatsiaq, Qasigiannguit, Qeqertarsuaq, Upernavik, Uummannaq, Maniitsoq, Nuuk, Paamiut, Sisimiut, Ivittuut, Nanortalik, Narsaq, Qaqortoq; á austurströndinni Ammassalik, Ittoqqortoormiit og einungis eitt á Norður-Grænlandi, Qaanaaq. Norðaustur-Grænland, hluti Norður-Grænlands og stór hluti Austur-Grænlands eru utan sveitarfélaga og er þar stærsti þjóðgarður í heimi, um það bil 972.000 km² að flatarmáli. Enginn jökull er á allra nyrsta hluta Grænlands, Peary-landi, þar er loftslagið of þurrt til þess að jökull geti myndast. Áætlað er að ef allur Grænlandsjökull bráðnaði myndi yfirborð úthafa hækka um meira en 7 metra.
Á árabilinu milli 1989 og 1993 boruðu vísindamenn ofan í Grænlandsjökul þar sem hann er hvað þykkastur og náðu þeir upp 3,2 km löngum borkjarna. Skoðun lagskiptingar og efnagreining á kjarnanum hafa kollvarpað mörgum kenningum um veðurfar og veðurþróun. Það hefur nefnilega komið í ljós að sú veðursaga sem hægt er að lesa úr kjarnanum nær um það bil 100.000 ár aftur í tímann og sýnir að loftslags- og hitabreytingar hafa verið mun meiri og gengið hraðar yfir en áður var talið.
Lífríki
Heimskautaloftslag einkennir lífríki Grænlands að fáeinum svæðum undanteknum, t.d. Narsarsuaq, syðst á landinu. Við suðvesturströndina er aðeins hlýrra vegna þess að þangað nær angi af Golfstraumnum. Hitastig inni á jökli er allt frá –70 °C á vetrum og upp að frostmarki á sumrin.
thumb|Túndrugróður við Scoresbysund. Á þeim svæðum sem ekki eru þakin jökli er dæmigerður túndrugróður. Lítið er af blómjurtum en meira um grös og mosa. Ilmbjörk, ilmreynir, grænelri, einir og víðitegundir eru meðal trjáa og runna sem vaxa í inndölum, aðallega á Suður-Grænlandi. Um 500 tegundir háplantna hafa fundist á eyjunni og eru þá frátaldar þær tegundir sem sáð hefur verið eða plantað.
Átta tegundir spendýra lifa á landi þó að ísbirnir séu oftar á ís á hafi úti en á landi. Hreindýr eru algeng á Vestur-Grænlandi og sauðnaut og hreysikettir (Mustela erminea) á norðausturhluta Grænlands. Heimskautarefir, sem eru í tveimur litaafbrigðum, hvítir eða bláir, eru algengir um alla strandlengjuna. Úlfar lifa hér og þar á norður- og norðausturhluta Grænlands, allt suður að 70°. Pólhérar eru algengir víða um landið. Kragalæmingjar (Dicrostonyx torquatus) eru einu upprunalegu nagdýrin.
Fimm tegundir sela lifa í hafinu við Grænland. Þær eru hringanóri, landselur, vöðuselur, blöðruselur og kampselur. Þar að auki rostungar (Odobenus rosmarus) sem eru náskyldir selum''. ''
Um 230 tegundir fugla hafa sést á Grænlandi og eru þar af um 60 tegundir varpfugla. Nefna má hrafn, rjúpu, snæuglu, lunda, fálka, æðarfugl, haftyrðil og álku.
Veðurfar
Veðurfarslega má skipta Grænlandi í tvö svæði: strandsvæði og Grænlandsjökul. Jökullinn þekur um 80% landsins og er loftslag undir frostmarki þar allan ársins hring en meðalhæð hans er 2100 metrar. Strandsvæðin eru undir hafrænum áhrifum og er loftslag á Norður-Grænlandi í janúar aðeins mildara en í kanadíska eyjaklasanum sem er sunnar. Þar er þó meðalhitinn í janúar -25 til -30 gráður. Mildast er loftslagið á syðsta odda Grænlands og er hitametið þar tæp 25 stig.
Í Nuuk sveiflast meðalhiti mánaða milli −8 til 7 °C.
Stjórnmál
thumb|right|Múte Bourup Egede er forsætisráðherra Grænlands. Grænland er heimastjórnarsvæði innan konungsríkisins Danmerkur þar sem er þingbundin konungsstjórn og Margrét Þórhildur Danadrottning er þjóðhöfðingi. Heimastjórn Grænlands fer með framkvæmdavaldið í innri málefnum Grænlands. Forsætisráðherra Grænlands er stjórnarleiðtogi. Núverandi forsætisráðherra er Múte Bourup Egede. Grænlenska þingið, Inatsisartut, hefur 31 þingmann og kemur saman í einni deild. Grænlendingar kjósa til sveitarstjórna, þingmenn á grænlenska þinginu og þingmenn á danska þinginu. Helstu stjórnmálaflokkar á Grænlandi eru sósíaldemókrataflokkurinn Siumut og sósíalistaflokkurinn Inuit Ataqatigiit. Báðir þessir flokkar hafa aukið sjálfræði Grænlands á stefnuskrá sinni. Aðrir minni flokkar eru Grænlenski demókrataflokkurinn sem er sambandssinnaður flokkur, og Inúítaflokkurinn sem vill fullan aðskilnað. Árið 2008 var haldin ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem yfir 76% stuðningur var við aukið sjálfræði og heimastjórn.
Grænland er hluti af Danmörku. Danadrottning fer formlega með framkvæmdavaldið á Grænlandi og skipar umboðsmann sinn þar. Vald drottningar er samt að mestu táknrænt í reynd þar sem í Danmörku ríkir þingræði. Núverandi umboðsmaður er Mikaela Engell. Grænland er kjördæmi innan danska ríkisins og kýs tvo fulltrúa á danska þinginu af 179. Árið 1985 kusu Grænlendingar að segja sig úr Evrópusambandinu þótt Danmörk væri áfram aðildarríki. Ástæðan var óánægja með sameiginlegu fiskveiðistefnuna. Flest Evrópulög gilda þannig ekki á Grænlandi nema þau sem snúa að viðskiptum. Grænland getur samt sótt um styrki í nokkrar af áætlunum sambandsins.