cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stærðfræði
Indversk stærðfræði
Bakshalihandritið, sem var ritað einhvern tímann á milli 200 f.Kr. og 200 e.Kr. sýnir meðal annars lausnir á línulegum jöfnuhneppum með allt að fimm óþekktum stærðum, lausn annars stigs jöfnu, geómetrískar raðir og jafnvel neikvæðar tölur, sem þóttu vafasamar í margar aldir þar á eftir. Einnig virðast indverskir stærðfræðingar frá Jaina-tímabilinu hafa þekkt mismunandi stig óendanleika, mengjafræði, logra, umraðanir og margt fleira.
Grísk og hellenísk stærðfræði
thumb|Pýþagóras frá Samos Saga grískrar stærðfræði hófst um 500 f.Kr. þegar Þales og Pýþagóras fluttu þekkingu Babýlóníumanna og Egypta til Grikklands. Þales notaði rúmfræði til að reikna hæðir píramída og fjarlægð skipa frá ströndu. Talið er að Pýþagóras hafi lagt fram pýþagórasarregluna, sem er kennd við hann, og að hann hafi notað algebraískar reglur til að reikna út pýþagórískar þrenndir.
Kínversk stærðfræði
Elsta stærðfræðitengda ritið sem lifði af bókabrennuna var I Ching frá 12. öld f.Kr., sem notast við 64 umraðanir strika sem voru ýmist heil eða brotin. Þýski stærðfræðingurinn Gottfried Wilhelm von Leibniz hafði mikinn áhuga á þessu riti, og telja sumir að hugmynd hans að tvíundarkerfinu hafi komið þaðan.
Kínverjar uppgötvuðu ýmislegt sem Evrópa fór lengi vel á mis við, á borð við neikvæðar tölur, tvíliðuregluna, notkun fylkjareiknings til að leysa línuleg jöfnuhneppi, og kínverslu leifaregluna. Einnig þekktu Kínverjar Pascalsþríhyrninginn og þríliður löngu áður en þær þekktust í Evrópu.
Persnesk og arabísk stærðfræði
thumb|Blaðsíða úr bókinni Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala eftir [[al-Khwarizmi, sem algebra dregur nafn sitt af]]
Þorláksmessuganga
Þorláksmessuganga eða friðarganga á Þorláksmessu er árviss aðgerð friðarsinna til að vekja athygli á baráttunni gegn stríði og vígvæðingu, þar sem gengið er niður Laugaveginn í Reykjavík með kórsöng og friðarljósum. Í göngulok er efnt til stutts fundar með ávarpi. Samsvarandi göngur hafa verið haldnar annars staðar á landinu á þessum degi, svo sem á Akureyri og Ísafirði.
Hin íslenska fálkaorða
Hin íslenska fálkaorða er íslensk heiðursviðurkenning veitt einstaklingum, bæði íslenskum og erlendum. Nýjum orðuhöfum er oftast veitt viðurkenningin 1. janúar eða 17. júní.
Stærðfræði
Persnesk og arabísk stærðfræði
Íslamska heimsveldið sem náði yfir Miðausturlönd, norðurhluta Afríku, Íberíuskagann og hluta Indlands (sem nú er Pakistan) á 8. öld varðveitti og þýddi mikið af grískum stærðfræðiritum, sem þá höfðu gleymst víða í Evrópu. Einnig voru þýdd indversk stærðfræðirit, sem höfðu mikil áhrif, og urðu grunnur að gerð arabískra talna, sem við notum í dag.
Þorláksmessuganga
Fyrsta Þorláksmessugangan var haldin af Samtökum herstöðvaandstæðinga árið 1980. Samtökin stóðu að göngunum fyrstu árin en síðar tók Samstarfshópur friðarhreyfinga við umsjón þeirra, en það er óformlegur félagsskapur íslenskra friðarsamtaka og -hópa.
Stærðfræði
Persnesk og arabísk stærðfræði
Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi ritaði inngangsrit að því sem í dag þekkist sem algebra, og er það nafn dregið af einu orði í nafni bókarinnar. Einnig er erlent nafn reiknirita (algóriþmi) dregið af nafni al-Khwarizmi sjálfs. Algebra þróaðist talsvert í höndum Abu Bakr al-Karaji (953-1029), og Abul Wafa þýddi verk Díófantósar, og fann síðar upp tangens.
Þorláksmessuganga
Ræðufólk í göngulok
Í lok friðargöngu er haldinn fundur með ávarpi ræðumanns áður en kórarnir syngja Heims um ból.
Hin íslenska fálkaorða
Orðan var stofnuð af Kristjáni X. þann 3. júlí 1921 til að sæma þá sem hafa eflt hag og heiður Íslands. Forseti Íslands afhendir orðuna en orðuhafar eru valdir af orðunefnd. Samningur milli nokkurra ríkja vegna heimsókna þjóðhöfðingja og orðuveitinga tengdum þeim er einnig ábyrgur fyrir stórum hluta orðuveitinga.
Stærðfræði
Stærðfræði á Íslandi
Elstu heimildir um notkun talna og stærðfræði á Íslandi (reyndar öllum Norðurlöndum) er úr Hauksbók eftir Hauk Erlendsson.
Greinar stærðfræðinnar
Stærðfræðin skiptist niður í nokkrar undirgreinar, má þar einna helst nefna eftirfarandi:
Hin íslenska fálkaorða
Við andlát orðuhafa ber afkomendum að skila orðunni þó að það muni sjaldan gert. Ein orða nýtur þó undantekningar frá þessu, stórkross sem að átti að veita Jóhannesi Kjarval 1965 en hann afþakkaði. Sættir náðust þó með því að orðan var varðveitt í Listasafni Íslands en Jóhannes vildi aldrei fá hana í hendur.
Stærðfræði
Greinar stærðfræðinnar
Þetta eru aðeins nokkrar greinar innan stærðfræðinnar, fyrir lengri lista sá aðalgreinina fyrir þennan lið.
Frægir stærðfræðingar
''Höfuðgrein: Frægir stærðfræðingar
Pýþagóras — Leibniz — Newton — Euler — Gauss — Mandelbrot — Shannon — Turing — Wiles — Fermat — Gödel
Lína Langsokkur (1997 kvikmynd)
Lína Langsokkur er sænsk teiknimynd frá árinu 1997.
Björn Th. Björnsson
'''Björn Th. (Theodor) Björnsson''' (3. september 1922 — 25. ágúst 2007) var íslenskur listfræðingur og rithöfundur. Hann hefur skrifað bækur um íslenska listasögu og sögulegar skáldsögur.
Björn fæddist í Reykjavík, foreldrar hans voru Baldvin Björnsson gullsmiður og Martha Clara Björnsson, fædd Bemme, húsmóðir. Björn útskrifaðist frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1943 en þar gegndi hann embætti forseta Framtíðarinnar, nemendafélags MR, árið 1941. Því næst nam hann listasögu við Edinborgarháskóla 1943-44, var í háskóla í London 1944-46 og svo Kaupmannahafnarháskóla 1946-49.
Að námi loknu kenndi Björn við Myndlista- og handíðaskóla Íslands, Kennaraskólann og Háskóla Íslands. Hann starfaði að undirbúningi að stofnun Ríkissjónvarpsins á árunum 1958-1964 og að þáttagerð eftir stofnun þess. Hann ritstýrði tímaritinu Birtingi á tímabilinu 1958-1963. Virkisvetur, fyrsta skáldsaga Björns, hlaut fyrstu verðlaun í skáldsögusamkeppni Menntamálaráðs árið 1959.
Ritverk
Skáldsögur
Leikrit:
Annað:
Salentó
Salentó eða Salentó-skagi er undir-skagi Ítalíuskaga, það er að segja hæll Ítalíu. Salentó tilheyrir fylkinu Apúlía. Salentó var áður fyrr nefnt Messapía, Kalabría (sem nú er haft yfir syðsta fylkið á vestur-ströndinni) og Salentína.
Einsetumaður
Einsetumaður er maður eða kona sem flytur frá mannabygðum og sest að í einangrun oft til þess að tilbiðja Guð.
The Big Bopper
Jiles Perry (J.P.) Richardson, Jr., þekktastur sem The Big Bopper (24. október 1930 – 3. febrúar 1959) var bandarískur plötusnúður og einn af frumkvöðlum rokksins. Hann er þekktastur fyrir lagið „Chantilly Lace“ sem hann söng árið 1958. Hann fórst í flugslysi ásamt Buddy Holly og Ritchie Valens.
Merski
Merski, sem einnig nefnist flæðiland, myndast þar sem land stendur lágt við strönd eða árósa og sjávarfalla gætir. Marhálmur, strandstjaki, köngulax, salturt og fleiri plöntur þola seltuna í jarðveginum. Þarna geta ýmsir fuglar, t.d. gæsir, endur og þernur, fundið æti allt árið og þeir sækja þangað ekki hvað síst á vetrum þegar vötn inni í landi eru lögð. Margir fuglar verpa og koma upp ungum sínum á merskinu og aðrir leita þar hvíldar og ætis á löngu farflugi.
Ilmvatn
thumb|250x250dp|Gamaldags ilmvatnsflaska með úðara
Ilmvatn er blanda ilmolía, ilmefna og leysiefna sem notað er til að gefa mannslíkamanum, dýrum, hlutum eða herbergjum notalegan ilm. Ilmefnin í ilmvatni geta ýmist verið náttúruleg, t.d. úr jurtum eða dýrum, eða manngerð.
Heimildir eru til um að ilmvatn hafi verið notað frá fornum tíma. Nútímailmvatnagerð hófst á 19. öld þegar fyrstu manngerðu ilmefnin voru fundin upp, m.a. vanillín og kúmarín.
Nýfundnaland og Labrador
thumbnail|Labrador. thumbnail|Nýfundnaland. thumbnail|Gros Morne þjóðgarðurinn. thumbnail|Á norðurströnd Labrador er fjalllendi.
Nýfundnaland og Labrador er austast af fylkjum Kanada og nær yfir eyjuna Nýfundnaland og fastalandssvæðið Labrador. Fólksfjöldi árið 2022 var um 530.000. Höfuðstaðurinn er St. John's sem er einnig stærsta borgin.
Landsvæði og náttúra
Samanlagt er svæðið 405.212 ferkílómetrar að flatarmáli, þar af er Labrador 294.330 km2 og Nýfundnaland 111.390 km2. Það er 4% af landsvæði Kanada. Long Range-fjöllin á Nýfundnalandi eru talin vera norðaustasti hluti Appalasíufjalla. Torngat Fjöll eru í Norður-Labrador og er þar þjóðgarður með sama nafni: Torngat Mountains-þjóðgarðurinn. Þar er hæsta fjall fylkisins Mount Caubvick (1652 m.). Jarðfræðilega er Labrador austasti hluti Kanadaskjaldarins sem er stórgrýttur og jökulsorfinn.
Í Norður-Labrador er túndra en í suðurhlutanum barrskógabelti. Barrskógur er á hluta Nýfundnalands en um þriðjungur Nýfundnalands er skógi vaxinn. Trjátegundir eru aðallega hvítgreni, svartgreni og balsamþinur ásamt birki, ösp og reynivið.
Í Labrador eru 42 tegundir spendýra en aðeins 14 á Nýfundnalandi. Spendýr eins og elgur og íkorni hafa verið flutt til Nýfundnalands. Svartbjörn er á báðum landsvæðunum.
Gros Morne-þjóðgarðurinn liggur á vesturströnd Nýfundnalands og var stofnaður árið 1973. Hann er um 1800 km2 að stærð og er annað af tveimur svæðum á Nýfundnalandi sem eru á Heimsminjaskrá Menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Gros Morne var settur á listann árið 1987 en hinn staðurinn er L'Anse aux Meadows. Í þjóðgarðinum er m.a. Western Brook Pond sem er um 16 km langt stöðuvatn sorfið af ám og jöklum. Terra Nova-þjóðgarðurinn er á austurströndinni.
Churchillfljót í Labrador er yfir 850 kílómetra langt. Það hefur verið virkjað og stendur til að virkja það enn frekar. Stíflan í Churchill Falls er næststærsta neðanjarðarraforkuver í heimi.
Samfélag
Um 92% íbúa fylkisins búa á Nýfundnalandi. Um 98% hafa ensku að móðurmáli. Frönskumælandi minnihluti er á Nýfundnalandi vestanverðu. Meirihluti íbúanna eru afkomendur innflytjenda frá Suðvestur-Englandi og suður- og suð-austurhluta Írlands, sem komu snemma á 19. öld. Avalonskaginn er fjölmennasta og þéttbýlasta svæði Nýfundnalands og Labrador en þar er höfuðborgin St. John's.
Í Labrador eru íbúar aðeins tæplega 30.000 eða 8% fylkisins. Stærstu bæirnir þar eru Happy Valley/Goose Bay og Labradorborg. Á norðurströnd Labrador er sjálfstjórnarhéraðið Nunatsiavut sem byggt er inúítum
Olía, járnvinnsla, timbur og pappírsframleiðsla og fiskveiðar eru mikilvægar atvinnugreinar. Á sumrin er ferðaþjónusta mikilvæg.
Söguágrip
Frumbyggjar hafa verið á svæðinu í þúsundir ára. Á eyjunni bjuggu tveir indíánaþjóðflokkar – Mi’kmaq (Micmac) og Beothuk. Mi’kmaq-indíánar komu frá fastalandinu og settust líklega að á Nýfundnalandi rétt fyrir eða um svipað leyti og fyrstu Evrópumennirnir komu. Minjar eftir norræna menn hafa fundist í L'Anse aux Meadows og hugsanlegt er að svæðið þar í kring hafi verið það sem þeir nefndu Vínland.
John Cabot/Giovanni Caboto var einna fyrstur Evrópumanna til að sigla til Nýfundnalands frá Evrópu eftir að norrænir menn komu þar. Hann var Ítali en í þjónustu Hinriks 7. Englandskonungs og kom til Nýfundnalands árið 1497. Eftir að Evrópubúar höfðu numið þar land var farið að tala um eyjuna sem Terra nova (nýtt land á latínu). Nafnið Labrador er hins vegar talið búið til úr portúgalska orðinu lavrador (landeigandi) og er nafngiftin eignuð portúgalska landkönnuðinum João Fernandes Lavrador sem var þar á ferð árið 1498.
Ýmsar Evrópuþjóðir veiddu fisk á þessum slóðum eins og Portúgalir, Frakkar, Hollendingar, Spánverjar og Englendingar og kepptust þeir um völd á svæðinu. Englendingar urðu ofan á að lokum.
Nýlendan Nýfundnaland
Árið 1824–25 fékk Nýfundnaland opinbera nýlendustöðu, með borgaralegan ríkisstjóra. Fulltrúastjórn var komið á fót árið 1832 með kosningu til fyrsta þingsins. Árið 1855 var komið á fót ríkisstjórn er sótti vald sitt til kjörinna fulltrúa löggjafans. Níu árum síðar, vegna alvarlegrar efnahagslegra þrenginga, hófst rökræða meðal íbúa um hvort þeir ættu að ganga til liðs við kanadíska ríkjasambandið sem þá var að mótast á meginlandi Kanada. Eftir hörð átök var því hafnað í þingkosningunum árið 1869, með yfirgnæfandi meirihluta.
Napóleonsstyrjaldirnar höfðu þau áhrif, að sókn annarra þjóða á miðin við Nýfundnaland minnkaði mjög en landsmenn juku útveg að sama skapi. Þeir náðu fótfestu á fiskmörkuðunum við Miðjarðarhaf, en einnig opnaðust markaðir í Brasilíu. Þegar friður loks komst á, varð mikið verðfall á utflutningsafurðum.
Ísafjörður (aðgreining)
thumb|250px|Þéttbýlið [[Ísafjörður (þéttbýli)|Ísafjörður]]
Nýfundnaland og Labrador
Nýlendan Nýfundnaland
Upp úr árinu 1890 sáust mörg teikn á lofti um efnahagslegar þrengingar. Árið 1892 varð gífurlegt tjón, þegar þrír fjórðu höfuðstaðarins St. John's brunnu til kaldra kola. Tveimur árum síðar, fóru tveir af helstu bönkum landsins í þrot og ríkisbankinn neyddist til að stöðva viðskipti sín. Gjaldmiðill landsins, dollar Nýfundnalandsbúa, varð verðlaus. Viðskiptalíf tók mikla dýfu og atvinna minnkaði. Bráðabirgðalán frá Bretlandi og Kanada leystu brýnasta vandann. Viðbótarlán, sem fengust í Montreal, New York, og London komu í veg fyrir fullkomið fjármálahrun. Kanadískir bankar urðu umsvifamiklir í fjármálalífi landsins, og seðlar þeirra urðu gjaldmiðill landsins í staðinn dollara Nýfundnalandsbúa.
Sjálfsstjórnarsvæðið Nýfundnaland
Árið 1907 fékk Nýfundnaland stöðu sjálfsstjórnarsvæðis innan samtaka ríkja í Breska Samveldinu. Breska konungsveldið var áfram „fullvalda“ en valdi krúnunnar var beitt í gegnum stjórnarráðið á Nýfundnalandi, eingöngu ábyrgt gagnvart löggjafanum í höfuðstaðnum St. John's.
Í fyrri heimsstyrjöldinni (1914–18) var framlag Nýfundnalands til bandamanna verulegt, sé horft til íbúafjölda og efnahagsstyrks. Þaðan fór herdeild til Evrópu en hún þurrkaðist næstum öll út á fyrsta degi orrustunnar um Somme í Frakklandi. Herkostnaður Nýfundnalands var gríðarlegur og eftirstríðsárin urðu nýlendunni efnahagslega erfið vegna hárra opinberra skulda. Á sama tíma féll fiskverð verulega, en sjávarútvegur var megin atvinnugreinin. Ríkisstjórnin stóð því frammi fyrir efnahagslegur hruni við upphaf kreppunnar miklu árið 1929. Möguleikinn á vanskilum við greiðslur skulda olli afskiptum Breta. Löggjafarsamkoman kaus brott eigin tilvist árið 1933, í skiptum fyrir lánaábyrgð Bretlands og loforði um að þingið yrði síðar endurreist. Árið 1934 færðist ábyrgð ríkisstjórnar sjálfsstjórnarsvæðisins til ríkisstjórnarnefndar sem heyrði beint undir framkvæmdavaldið í London. Næstu 15 árin voru hvorki haldnar kosningar né kallað saman löggjafarþing. Í seinni heimsstyrjöldinni var mikil efnahagsleg uppsveifla á Nýfundnalandi og í Labrador. Þangað streymdu kanadískir og bandarískir hermenn og reistar voru stórar herstöðvar við höfuðstaðinn St. John's, en einnig í Argentia, Gander, Stephenville og Goose Bay. Að auki voru minni herstöðvar settar víðar upp.
Sambandsríki Kanada
Að stríðinu loknu hófust umræður um stjórnskipulega framtíð Nýfundnalands. Bretar þrýstu á um þjóðaratkvæðagreiðslu um viðeigandi stjórnarform. Kanadamenn, sem höfðu fengið fulla sjálfsstjórn frá Bretum árið 1931, þrýstu á um innlimun Nýfundnalands í sambandsríkið og lofuðu betri kjörum. Þeir óttuðust að ella myndi svæðið ganga til liðs við Bandaríkin, en vera bandarískra herstöðva á svæðinu þýddi töluverð áhrif þeirra. Í áköfum og tilfinningaþrungnum umræðum höfnuðu íbúar samningi um að verða eitt sambandsríki Kanada. Meirihlutinn vildi koma á fyrra stjórnarformi sjálfsstjórnarsvæðisins. Breska ríkisstjórnin setti þó sambandið við Kanada í þjóðaratkvæði 3. júní 1948. Niðurstaða þeirra var ófullnægjandi. Efnt var til annarrar þjóðaratkvæðagreiðsla, mánuði síðar, þann 22. júlí, og nú fékk tillaga um að svæðið yrði eitt sambandsríkja Kanada, 52,3 prósent atkvæða. Nýfundnaland varð því 10. fylkið innan Kanada, þann 31. mars 1949. Fram til ársins 1964 var fylkið nefnt Nýfundnaland en síðar var nafninu fyrir breytt í Nýfundnaland og Labrador. Sú nafnbreyting var sett inn í stjórnarskrá Sambandsríkisins Kanada árið 2001.
Á seinni hluta 20. aldar var ráðist í að styrkja verulega innviði Nýfundnalands og Labrador með aðstoð kanadísku sambandsstjórnarinnar. Lífskjör bötnuðu til muna og menntunarstig hækkaði. Erfiðlega gekk þó að koma á efnahagslegum stöðugleika. Í kringum 1990 hrundu fiskistofnar við Nýfundnaland og mjög gekk á skógarauðlindir svæðisins. Efnahagur svæðisins fór í mikla lægð og fólki fækkaði.
Vonir hafa verið bundnar við olíu- og jarðgasvinnslu við Grand Banks og á hafsvæðinu fyrir utan Labrador, steinefnavinnslu og fallorku í Labrador og ferðaþjónustu. Frá 2006 tók íbúum að fjölga aftur.
Þróun auðlinda í norður og vesturhluta Labrador færði íbúum miklar en ekki alltaf jákvæðar breytingar. Hópar Inúíta og Innu, frumbyggjar svæðisins, mótmæltu og leituðu formlegrar viðurkenningar á landkröfum. Samningar við Inúíta náðust árið 2005 um yfirráð yfir Nunatsiavut í norðurhluta Labrador. Viðræðum við Innu fólkið er ólokið.
Kraká
Kraká (pólska: Kraków, þýska: Krakau, latína: Cracovia) er önnur stærsta borg Póllands og höfuðborg Litla-Pólland sýslu. Hún er í suðurhluta Póllands við ána Vislu.
Saga
Fyrstu heimildir um byggð í Kraká er hægt að rekja aftur til 996. Það er þó talið að allstór bær hafi verið þar nokkru lengur, og fyrst á Wawel hæðinni. Árið 1000 var Kraká gerð að biskupssetri og árið 1038 að höfuðborg Póllands.
Á 13. öld var borgin endurskipulögð samkvæmt svokölluðu "skákborðsskipulagi", þannig að frá aðaltorginu lágu fjórar götur í hverja átt, sem voru svo tengdar með minni götum og umhverfis allt lágu borgarmúrarnir. Fyrir utan borgarmúrana lágu svo minni og sjálfstæðir bæir sem með tímanum urðu sameinaðir Kraká. Árið 1364 var í Kraká stofnaður elsti háskóli í Póllandi, Uniwersytet Jagielloński, sem þá kallaðist Akademia Krakowska.
Á 15. og 16. öld var Pólland eitt af stórveldum Evrópu og í Kraká átti því sér stað ör þróun. Borgin var miðstöð menninngar, lista og verslunar auk þess sem stórir hlutar hennar, m.a. kastalinn á Wawel hæðinni voru endurbyggðir. Á 16. öld voru íbúar Kraká um 30 þúsund.
Með sameiningu Póllands og Litháen varð Kraká í útjaðri ríkisins. Varsjá fór að taka við sem staður funda og kosninga, og árið 1609 varð höfuðborgin endanlega færð þangað. Konungar voru þó enn krýndir í Kraká fram til 1734.
Með skiptingu Póllands milli nágrannalanda 1795 komst Kraká undir stjórn Austurríkis. Á árunum 1815-1846 var hann höfuðborg Lýðveldisins Kraká, sem formlega var sjálfstætt, en var í raun undir sameiginlegri stjórn þeirra þriggja landa sem höfðu skipt Póllandi milli sín, Austurríkis, Rússlands og Prússlands. Mikil endurnýjun átti sér þá stað á borginni, mestur hluti borgarmúranna var rifinn og í stað síkisins var reistur garður sem kallast Planty. Einnig var ráðhúsið álitið taka of stóran hluta af aðaltorginu og því tekið í sundur og aðeins turninn skildur eftir.
Eftir byltingu árið 1846 var Kraká aftur innlimuð í Austurríki og var hluti þess fram til 1918 þegar Pólland öðlaðist sjálfstæði á ný. Árið 1978 var miðborg Kraká skráð á heimsminjaskrá UNESCO.
Áhugaverðir staðir
300px|right|thumb|Aðaltorg Kraká með Sukiennice markaðnum Kraków er mjög vel varðveitt borg og skartar byggingum frá ýmsum tímabilum. Aðaltorgið í borginni er það stærsta í allri Mið- og Austur-Evrópu. Á torginu eru meðal annars:
Út frá aðaltorginu liggja götur í allar áttir, meðal annars helstu verslunargötur borgarinnar, Grodzka og Floriańska. Við enda Floriańska götunnar er eina borgarhliðið sem enn stendur og hluti af gömlu virki sem kallast Barbakan.
Aðeins utan við gamla miðbæinn liggur Wawel-hæðin þar sem gamli konungskastalinn stendur. Einn hluti kastalans er dómkirkja þar sem flestir konungar Póllands eru grafnir. Wawel hæðinni tengist þjóðsaga um dreka sem ætlaði að éta alla íbúa Kraká en var drepinn af fátækum skósmið sem fékk konungsdótturina að launum. Í Wawel hæðinni er lítill hellir sem er sagður hafa búið í, og fyrir utan stendur stytta af drekanum sem er vinsæll myndatökustaður fyrir túrista.
Í Kraká er einnig mjög vel varðveitt gyðingahverfi sem kallast Kazimierz. Þar eru m.a. nokkur bænahús gyðinga og grafreitur.
Á undanförnum árum hefur Kraká orðið vinsæll ferðmannastaður og á hverju ári heimsækja borgina 3-4 milljónir ferðamanna. Frá og með vori 2004 hafa Heimsferðir staðið fyrir beinu leiguflugi til Kraká nokkrum sinnum á ári.
Kólesteról
Kólesteról er fituefni í líkamanum. Efnið tilheyrir flokkinum sterólum (umbreyttra stera). Lifrin framleiðir það kólesteról sem þarf fyrir starfsemi líkamans en kólesteról kemur einnig beint úr fæðu.
Hringygla
Hringygla (fræðiheiti: Mniotype adusta) er fiðrildi af ygluætt (Noctuidae) sem var fyrst lýst af Eugen Johann Christoph Esper 1790.
Hún finnst víða á Íslandi.
Holly Hunter
thumb Holly Hunter (fædd 20. mars 1958) er bandarísk gamanleikkona.
Egle arctophila
Egle arctophila er flugutegund í kálfluguætt (Anthomyiidae) sem var lýst af Griffiths, 2003.
Félag stjórnenda leikskóla
Félag stjórnenda leikskóla var stofnað þann 30. apríl 2010 og er í dag eitt af sjö aðildarfélögum Kennarasambands Íslands. Félagsmenn eru tæplega 500.
Heimasíða félagsins
Þingsályktun
Þingsályktun er samþykkt Alþingis sem ekki þarf staðfestingar forseta Íslands, ólíkt almennum lögum. Þær geta haft þýðingu sem réttarheimild. Þingsályktunartillögur eru þannig eins konar viljayfirlýsing af hálfu löggjafarvaldsins. Sem dæmi um þingsályktunartillögur sem hafa haft sögulega þýðingu má nefna þingsályktun um niðurfellingu dansk-íslenska sambandslagasamninginn frá 1918, nr. 32/1944, þingsályktun um gildistöku lýðveldisstjórnarskrárinnar, nr. 33/1944 og þingsályktun um aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Þann 29. nóvember 2011 samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu um viðurkenningu á Palestínuríki með landamæri fyrir Sex daga stríðið 1967. Ísland varð þar með fyrst Vestur-Evrópskra ríkja til þess að viðurkenna ríki Palestínumanna.
Þjóðhagsstofnun
Þjóðhagsstofnun var ríkisstofnun sem var komið á fót árið 1974 og kom í stað hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins og tók við öllum verkefnum hennar. Hún heyrði undir forsætisráðherra og „átti að fylgjast með árferði og afkomu þjóðarbúsins, vinna að hagrannsóknum og vera ríkisstjórn og Alþingi til ráðuneytis í efnahagsmálum“. Meðal verkefna hennar var að færa þjóðhagsreikninga, semja þjóðhagsspár og áætlanir og semja yfirlitsskýrslur um þróun þjóðarbúskapsins og horfur í þeim efnum. Hún spáði því m.a. fyrir um hagvöxt og verðbólgu, gerði úttekt á stöðu atvinnuveganna o.s.frv. Annaðist auk þess hagfræðilegar athuganir og skýrslugerð um efnahagsmál fyrir ríkisstjórnina og lét alþingismönnum og nefndum Alþingis í té upplýsingar og skýrslur um efnahagsmál og einnig aðilum vinnumarkaðarins eftir því sem um samdist. Þjóðhagsstofnun var lögð niður árið 2002 í stjórnartíð Davíðs Oddsonar, sem þá var forsætisráðherra.
Þjóðhagsstofnun lögð niður
Árið 1988, þegar Þorsteinn Pálsson var forsætisráðherra, voru uppi hugmyndir um að leggja Þjóðhagsstofnun niður og láta Hagstofuna sjá um þann hluta starfseminnar sem sneri að upplýsingasöfnun. Þetta kom til eftir að Þorsteinn varð fyrir ákveðnum vonbrigðum með Þórð Friðjónsson, forstjóra stonunarinnar. Mikill atgervisflótti hafði verið úr stofnunni, að sögn vegna óánægju með Þórð, en nýtt fólk hafði komið í staðinn en deildar meiningar voru um hæfni þess, helst vegna ónógrar þjálfunar. Auk þess var uppi orðrómur um það úr öðrum áttum að menn vissu aldrei hvort spár stofnunarinnar væru hlutlausar eða háðar vilja ríkisstjórnarinnar. Sagt var að þetta hafði drepið mikilvægi stofnunarinnar á dreif. Hugmyndin um að leggja niður Þjóðhagsstofnun eða sameina hana Hagstofunni voru þó ekki nýjar af nálinni. Sama ár var unnið að úttekt á stöðu atvinnu- og efnahagsmálum í Byggðastofnun, Þjóðhagsstofnun og í Seðlabankanum til handa forsætisráðherra vegna efnahagsástandsins, og Þorsteinn Pálsson sagði í vitali við Alþýðublaðið að...
Davíð Oddson var strax þeirrar skoðunar í kringum aldamótin 2000 að hagfræðingar Þjóðhagsstofnunar gengu of langt í svartsýni í spám sínum. Árið 2001 hélt hann því fram að stofnunin áttaði sig ekki á því að verðbólguspár hennar væru ekki nákvæmnisvísindi, eins og hann orðaði það, en var þeim sammála að öðru leyti. Í apríl árið 2002 lagði ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar fram frumvarp um að Þjóðhagsstofnun skyldi lögð niður. Við umræður frumvarpsins sagði Össur Skarphéðinsson, þáverandi formaður Samfylkingarinnar, að frumvarpið væri ekkert annað en hrein hefndaraðgerð vegna þess að Davíð Oddssyni hefði ekki hugnast þær spár sem Þjóðhagsstofnun hafði lagt fram, hefndaraðgerð sem kosta myndi íslenska ríkið á bilinu 50 til 100 miljónir króna. Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri græna, sagði að engin efnahagsleg rök mæltu með frumvarpinu og Sverrir Hermannsson, þáverandi formaður Frjálslynda flokksins, sagði m.a. að með því að færa verkefni Þjóðhagsstofnunar til fjármálaráðuneytisins og Seðlabanka Íslands væri greinilega verið að færa þau nær valdhöfunum; ríkisvaldinu sjálfu. Í sama mánuði skrifaði Katrín Ólafsdóttir, hagfræðingur á Þjóðhagsstofnun, grein í Morgunblaðið og sagði að ef „stofnunin verði lögð niður verður ekki til sjálfstæð stofnun sem fjallar um efnahagsmál. Samkvæmt frumvarpi því sem lagt hefur verið fram í ríkisstjórn verður gerð efnahagsspáa færð til fjármálaráðuneytis og gæti því ekki talist óháð.“ Geir H. Haarde, þáverandi fjármálaráðherra, sagði við umræður frumvarpsins að menn teldu sig ekki aðeins sjá „langtímasparnað, ekki bara hagræðingu til lengri tíma, heldur einnig betri nýtingu á starfsfólki, mannafla og öðru sem þarna tilheyrir og bætta verkaskiptingu. Það hefur t.d. alltaf verið mikið álitaefni hvort gerð þjóðhagsreikninganna ætti að vera hjá þessari stofnun eða hvort hún ætti að vera á Hagstofunni.“ Frumvarpið var samþykkt þann 29. apríl árið 2002. 33 þingmenn sögðu já, 22 nei, 8 voru fjarstaddir.
Glitsaumur
thumbnail|Glitsaumað íslenskt söðuláklæði frá miðri 19. öld. Varðveitt í Þjóðminjasafni Íslands Glitsaumur er útsaumsspor. Hann var mikið notaður í rúmtjöld og rekkjurefla á 17. og 18. öld. Saumað var í hvítt hörléreft með ullarbandi í mörgum litum. Saumað er í efnið eftir reitamynstri t.d. saumað yfir fjóra þræði en svo þráður hafður á milli spora.
Corleone
Corleone (/korleˈoːne/, Cunigghiuni eða Curliùni á sikileysku) er bær, 54 km suður af Palermó, með rúmlega 11.000 íbúa. Helst er talið að nafn bæjarins merki hjarta ljónsins og er einmitt ljón að finna í skjaldarmerki hans.
Núverandi bæjarstjórar eru þrír, Maria Cacciola, Giovanna Termini og Rosanna Mallemi og voru þeir skipaðir af sérstakri nefnd eftir að bæjarstjórnin var leyst upp vegna gruns um samstarf við mafíuna.
Bærinn er um 55 km. frá sjó og er í um 550 metra hæð yfir sjávarmáli.
Skakkaglit
Skakkaglit er gömul gerð af útsaumi sem talin er eldri gerð af glitsaumi. Saumað er út í einskeft grunnefni eftir reitamynstri en mynstrið skekkist um einn þráð við hvert spor.
Bergur Jónmundsson
Bergur Jónmundsson (f. 4. janúar 1990) er fyrrum íslenskur knattspyrnumaður sem lék fyrir Völsung á Húsavík í Íslensku 2. deildinni. Bergur spilaði 179 leiki fyrir Völsung og Magna á sínum ferli og skoraði 8 mörk.
Gorkúla
Gorkúla eða sortukúla (fræðiheiti: Bovista nigrescens) er ætisveppur sem algengt er að finna á túnum og í görðum. Meðan kúlan er ung er hún hvít í gegn, kúlulaga og stinn viðkomu og nefnist þá merarostur og er ágætur matsveppur. Eftir því sem hún eldist verður hún græn og grautarkennd að innan og heitir þá gorkúla þar til hún verður að lokum dökkbrún og þurr og að innan eins og hún væri full af ryki en rykkornin eru gró sveppsins. Á því stigi nefnist hún kerlingareldur. Gorkúla og kerlingareldur eru óæt.
Dýrlingadagur
Dýrlingadagur eða messudagur er sá dagur, þegar ákveðinn dýrlingur er heiðraður. Oftast er miðað við dánardægur hans, upptöku á helgum dómi hans eða flutning á hinum helga dómi úr einum stað í annan. Ef þessir dagar eru ekki ótvíræðir eða falla saman við mikilvæga daga í kirkjuárinu, getur þurft að velja annan dag. Messudagur dýrlings getur verið með ólíku móti eftir kirkjusamfélögum. Þannig hefur sami dýrlingur ekki alltaf sama messudag í rómverk-kaþólsku kirkjunni og í orþódoxum kirkjum.
Calendrier liturgique romain
Campanula radula
Campanula radula er tegund af klukkuætt (Campanulaceae), ættuð frá A-Tyrklandi til N-Írak.
Sparisjóður Hafnarfjarðar
Sparisjóður Hafnarfjarðar var stofnaður 22. desember 1902 af tíu Hafnfirðingum. Sparisjóðurinn sameinaðist Sparisjóði vélstjóra og hefur starfað sem Byr sparisjóður frá mars 2007.
Sparisjóðurinn starfaði í fyrstu í heimahúsum stofnenda sjóðsins. Árið 1929 fluttist starfsemin í leiguhúsnæði að Austurgötu 37. Þann 3. október 1932 var starfsemin flutt í stærra húsnæði að Strandgötu 4. Loks var starfsemin flutt í Ráðhús Hafnarfjarðarbæjar. Í janúar 1992 opnaði sparisjóðurinn útibú á Garðatorgi í Garðabæ.
Podocarpus micropedunculatus
Podocarpus micropedunculatus er sígrænt tré frá Borneó.
S kem ty
S kem ty? [С кем ты?] er önnur breiðskífa Aria.
Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar
Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar er heiti á ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar sem sat frá 28. ágúst 1974 - 1. september 1978. Ráðuneytið var samsteypustjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks.
Spencer Fox
Spencer Fox (fæddur 1993) er bandarískur gamanleikari.
Bílar & Sport
Bílar & Sport var íslenskt tímarit sem kom út mánaðarlega og fjallaði um bíla og mótorsport. Það kom fyrst út í janúar 2005. Blaðið fjallaði um allt sem viðkemur bílum. Meðal fastra liða í blaðinu var reynsluakstur, formúla 1, íslenskt mótorsport, fréttir úr bílaiðnaðinum, bílar í kvikmyndum eða tölvuleikjum og margt fleira.
Tímaritið stóð fyrir bílasýningu árin 2006 og 2008. Sýningin 2006 var haldin í Laugardalshöll 8.-10. júní á 5.000 fermetra sýningarsvæði og um 15.000 manns sóttu hana. Sýningin 2008 var haldin í Fífunni, Kópavogi á helmingi stærra sýningarsvæði.
Lýsa
Lýsa (fræðiheiti: Merlangius merlangus) einnig kölluð, jakobsfiskur eða lundaseiði er hvítur fiskur af þorskaætt (Gadidae) sem lifir í Norður-Atlantshafi. Lýsan heldur sig til á leir- og sandbotni á 30-200 m dýpi (grunnsævi) og þar eru helstu fæðutegundirnar smáfiskar, krabbadýr og skeldýr hjá lýsunni. Lýsan er mjög mjög lík ýsu í útliti en þó frekar smágerðari. Stærsta lýsa sem mæld hefur verið á Íslandsmiðum er 79 cm löng. Hér á landi er ekki litið á lýsuna sem nytjafisk en þó þykir hún góður matfiskur og er vinsæl í fiskbúðum Bretlands.
Vöxtur og útlit
Vöxtur lýsunnar er allhraður og getur hún orðið allt að 10 ára gömul. Lýsan verður kynþroska í kringum 2 – 4 ára og er hún þá um 30 – 40 sm löng, fullorðin lýsa hér á landi er um 45-60 cm löng, lengsta lýsa fundið hefur á Íslandi er 79 cm löng. Lýsa er straumlínulaga beinfiskur, mesta hæð hennar er framan við miðju. Liturinn er nokkuð breytilegur, en alltaf ljós, grágrænn á baki, silfurgljáandi á hliðum og mjólkurhvítur að neðan. Höfuðið er í stærra lagi og er um ¼ af lengd, bolurinn er stuttur og um helmingur af höfuðlengd, því er raufin framarlega, mitt undir fremsta bakugga. Lýsan er með beittar tennur sem gerir henni kleift að lifa á öðrum smáfiskum.
Heimkynni og hrygning
Heimkynni lýsunnar eru í N-Atlantshafi austanverðu allt frá Noregi til Miðjarðarhafs og Svartahafs. Hér á landi heldur lýsan til í hlýrri sjó sunnanlands, algengt er að hún sé á milli Vestmannaeyja og Reykjaness. Lýsan hrygnir aðeins í hlýja sjónum við suður- og suðvesturströndina, oftast á 40-80 m dýpi og helst í 6-7°C heitum sjó, austan frá Ingólfshöfða og allt að Snæfellsnesi, mest á Selvogsbankanum. Lýsan er frekar sein í hrygningum miðað við aðra fiska af þorskaætt, en hrygningin fer fram frá miðjum maí til miðs júlí samanber frá byrjun apríl til loka maí hjá ýsunni. Hrognin eru smá og eru þau um 1–1,3 mm í þvermál, sviflæg í yfirborðinu og er fjöldi þeirra allt frá 100.000 til 1 milljón, en það fer eftir stærð og aldri hverrar hrygnu fyrir sig. Lýsuseiði sem eru orðin allt að 3 sm löng eiga það til að leita sér skjóls undir hlíf marglytta og hafa þau lag á því að forðast hættulega brenniþræði þeirra og lifa þau því samlífi með marglyttunni. Þegar seiðin hafa náð um 5 sm leita þau niður til botns, bæði á hrygningarstöðvunum og meðfram vestur- og norðurströndinni, þangað sem þau hafa borist með straumum sem seiði eða sem sviflæg hrogn.
Fæða
Fæða lýsunnar er fjölbreytt. Hún lifir mestmegnis á einhvers konar smáfiskum eins og marsíli, sandsíli, trönusíli, loðnu, spærling, smásíld og fiskaseiðum. Auk þess borðar hún eitthvað af smákrabbadýrum eins og hrossarækju, burstaormum og skeldýrum.
Veiðar
Lýsuafli hér á landi var fyrst skráður árið 1965 og hefur hann mest farið í 2.964 tonn, árið 2011. Lýsa veiðist aðallega í botnvörpu en einnig veiðist hún í dragnót og á línu. Þar sem lýsa er ekki mikilvægur nytjafiskur hérlendis er lítil áhersla lögð á beinar veiðar hjá útgerðum landsins og kemur hún því oftast sem meðafli. Veiðar á lýsu ná hámarki á þorskvertíðinni eða frá miðjum mars til hrygningastopps (um miðjan apríl). Lýsu er oft landað með ýsu en einnig er nokkuð um brottkast á henni þar sem hún er ekki talin nytsamleg, því er nokkuð erfitt að meta veiðar en hér að neðan má sjá landaðan lýsuafla síðastliðin fimmtán ár.
Sitkabastarður
Sitkabastarður eða hvítsitkagreni (fræðiheiti Picea x lutzii) er sígrænt barrtré sem er blendingur á milli sitkagrenis (Picea sitchensis) og hvítgrenis (Picea glauca). Blöndunin á sér stað þar tegundirnar vaxa í námunda hvor við aðra frá norðlægum svæðum í Bresku Kólumbíu til Kenaiskaga í Alaska. Það líkist oft hvítgreni og hefur stuttar og mjúkar nálar og er ekki eins stórgert og sitkagreni. Sitkabastarður er hraðvaxta og frostþolið og þolir lágan sumarhita.
Geirangur
thumb|230px|Geirangur og Geirangursfjörður
Geirangur (norska: Geiranger) er þorp á Sunnmæri í fylkinu Mæri og Raumsdal í Noregi. Geirangur liggur í Geirangursfirði sem gengur inn úr Stórfirði. Fjörðurinn er skráður á heimsminjaskrá UNESCO. Fossinn Sjö systur er nálægt Geirangri í vestri. Næsta borg er Álasund.
Hætta er á því að fjallið Me-Åkernes hrynji niður í fjarðarbotninn og valdi flóðbylgju sem eyðileggur Geirangur og önnur þorp í nágrenninu.
Sjónhimna
Sjónhimna (einnig nefnd sjóna og nethimna sem er bein þýðing á ensk-latneska heitinu sbr. nútíma-ítalska -rete, net) er ljósnæm himna í innanverðu auga, með ljósnæmar frumur, keilur og stafi, sem skynja rafsegulbylgjur ljóss og breyta þeim í rafboð sem berast eftir sjóntaug til heila.
Af röskunum sem hent geta sjónhimnuna má nefna sjónhimnuskemmdir (af völdum sykursýki) og sjónhimnulos.
Junji Nishikawa
Junji Nishikawa (29. júní 1907 - ?) var japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 2 leiki með landsliðinu.
Mettuð fita
Mettuð fita er þríglýseríð sem inniheldur eingöngu mettaðar fítusýrur. Það eru fitusýrur með engum tvítengjum. Hvert kolefnisatóm er tengt fjórum öðrum atómum og bindistaðir þess mattaðir. Mettuð fita er aðallega í afurðum landdýra. Matvæli með hátt hlutfall mettaðrar fitu eru meðal annars rjómi, ostur, smjör, tólg, mör, svínafeiti og feitt kjöt.
Anna Bergendahl
thumb|right|200px|Anna Bergendahl Anna Bergendahl (fædd 11. desember 1991) er sænsk söngkona.
Landfræði
thumb|right|Kort af jörðinni, gert með vörpun Robinsons Landfræði eða landafræði er fræðigrein sem fæst við samspil náttúru og mannlífs á jörðinni. Sjónarhorn landfræðingsins getur verið gervöll jörðin, tiltekin svæði eða einstakir staðir. Fagið er mjög fjölbreytt og tekur bæði til félags- og náttúruvísinda.
Náttúrulandfræði fæst við ytri ásýnd landsins, svo sem landmótun, jarðveg, gróður og veðurfar.
Mannvistarlandfræði fæst við líf fólks á jörðinni frá mörgum sjónarhornum. Hún tekur til menningar, efnahagslífs og annarra samfélagslegra þátta.
Náttúru- og mannvistarlandfræði eiga sér snertiflöt í umhverfismálum, þar sem nýting náttúruauðlinda og áhrif mannlegra athafna á náttúruna eru í brennidepli. Á þessu ört vaxandi sviði hefur landfræðin ýmislegt til málanna að leggja.
Kortlagning og greining lands og landupplýsinga hefur alltaf skipað veglegan sess í greininni og eru tölvuvædd landupplýsingakerfi, byggð á sérstökum aðferðum landfræðinga, orðin mikilvæg á mörgum sviðum þjóðfélagsins.
Greinin á sér afar langa sögu og hið alþjóðlega fræðiheiti hennar, geógrafía, sem komið er úr grísku (γεωγραφία). Það þýðir einfaldlega "skrif um jörðina".
Kulborðseyjar
thumb|right|Kort sem sýnir Kulborðseyjar. Kulborðseyjar (enska: Windward Islands) eru syðstu eyjarnar í Antillaeyjaklasanum í Karíbahafi og draga nafn sitt af því að þær eru meira kulborðs en Hléborðseyjar (enska: Leeward Islands), þar sem ríkjandi vindátt er sunnanátt.
Suður-Holland
Suður-Holland (hollenska: Zuid-Holland) er fylki í Hollandi. Þar eru nokkrar af stærstu borgum landsins og er fylkið bæði það fjölmennasta og þéttbýlasta í Hollandi. Það liggur nær allt neðan sjávarmáls.
Kulborðseyjar
Nafnið var líka notað yfir breska nýlendu frá 1833 til 1960 sem náði yfir eyjarnar Grenada, Sankti Lúsíu, Sankti Vinsent, Grenadíneyjar, Barbados (til 1885 þegar hún varð sérstök nýlenda), Tóbagó (til 1889 þegar hún sameinaðist Trinídad) og Dóminíku (frá 1940, en áður tilheyrði hún Hléborðseyjum).
Suður-Holland
Lega og lýsing
Suður-Holland liggur við Norðursjó nær vestast í Hollandi. Stóru árnar Lek, Waal (aðalkvíslar Rínarfljóts) og Maas renna þar til sjávar. Önnur héruð sem að Suður-Hollandi liggja eru Norður-Holland fyrir norðan, Utrecht fyrir norðaustan, Gelderland fyrir austan, Norður-Brabant fyrir suðaustan og Sjáland fyrir sunnan. Íbúar eru 3,4 milljónir talsins og er Suður-Holland þar með fjölmennasta fylkið í Hollandi. Þar eru stórborgir eins og Rotterdam og Haag. Sú síðarnefnda er höfuðborg fylkisins.
Kulborðseyjar
Kulborðseyjar eru:
Suður-Holland
Fáni og skjaldarmerki
Skjaldarmerki Suður-Hollands sýnir rautt ljón með bláar klær og tungu á gulum grunni. Ljónið hefur verið merki greifanna af Hollandi síðan á 12. öld. Fylkið Holland skiptist í norður og suður 1840. Það var þó ekki fyrr en 30. desember 1959 að Júlíana drottning veitti fylkinu nýtt skjaldarmerki. Fáninn var ekki tekinn upp fyrr en 1. janúar 1986 og er sniðinn eftir fyrirmynd skjaldarmerkisins.
Orðsifjar
Holland hét upphaflega Holtland (eða Holtlant), sem merkir skógarland. Það var ekki fyrr en 1840 að fylkið Holland skiptist í tvennt, þ.e. í Norður-Holland og Suður-Holland, og voru heitin smíðuð á því ári.
Söguágrip
Í gegnum aldirnar var fylkið Holland eitt fremsta og auðugasta fylki Niðurlanda og var stjórnað af greifunum af Hollandi. Í sjálfstæðisbaráttu landsins á 16. og 17. öld hafði fylkið sig hvað mest frammi. Það var að sama skapi stærsta fylki landsins þegar Holland varð að sjálfstæðu ríki. Þetta varð til þess að heiti fylkisins var gjarnan notað fyrir landið allt. Þegar Frakkar hertóku Holland 1795, skiptu þeir fylkinu í fimm einingar (département). En 1807 var þessum einingum breytt í tvö svæði. Norðurhlutinn kallaðist Amstelland og suðurhlutinn Maasland. Þegar Frakkar hurfu úr Niðurlöndum 1813 voru hlutarnir sameinaðir aftur en yfir þá voru settir tveir ríkisstjórar, einn fyrir norðursvæðið og hinn fyrir suðursvæðið. Þegar stjórnarskrá landsins var endurnýjuð 1840 var ákveðið að aðgreina svæðin varanlega. Þannig mynduðust Norður-Holland með Haarlem að höfuðborg og Suður-Holland með Haag að höfuðborg.
Borgir
Stærstu borgir Suður-Hollands:
Slóvenía
Slóvenía (slóvenska: Slovenija), formlega Lýðveldið Slóvenía (Republika Slovenija), er land í sunnanverðri Mið-Evrópu, við rætur Alpafjalla. Slóvenía á landamæri að Ítalíu í vestri, Austurríki í norðri, Ungverjalandi í norðaustri og Króatíu í suðri. Landið á einnig strönd að Adríahafi í suðvestri. Slóvenía er að mestu fjalllent og skógi vaxið. Það er 2.017 ferkílómetrar að stærð með rúmlega 2 milljónir íbúa. Slóvenar eru yfir 80% íbúa landsins. Opinbert tungumál landsins er slóvenska, sem er suðurslavneskt mál. Ríkjandi loftslag í Slóveníu er meginlandsloftslag, fyrir utan Littoral-héraðið og Júlísku Alpana. Miðjarðarhafsloftslag nær að norðurendum Dínarísku Alpanna sem liggja í norðvestur-suðaustur eftir landinu. Í Júlísku Ölpunum í norðaustri er Alpaloftslag ríkjandi. Við Pannóníusléttuna í norðaustri er meginlandsloftslagið meira áberandi. Höfuðborgin og stærsta borg Slóveníu er Ljúbljana. Hún er staðsett nærri miðju landsins.
Sögulega hefur Slóvenía verið á mörkum slavnesku, germönsku og rómönsku málsvæðanna. Landið var hluti af mörgum ólíkum ríkjum: Rómaveldi, Austrómverska ríkinu, Karlungaveldinu, Heilaga rómverska ríkinu, Konungsríkinu Ungverjalandi, Lýðveldinu Feneyjum, Illyrísku héruðum í Fyrsta franska keisaradæminu, Austurríska keisaradæminu og loks Austurríki-Ungverjalandi til 1918. Í október 1918 tóku Slóvenar þátt í að stofna Konungsdæmi Serba, Króata og Slóvena og í desember 1918 varð landið ásamt Konungsríkinu Serbíu, hluti af Konungsríkinu Júgóslavíu. Í síðari heimsstyrjöld hernámu Þriðja ríkið, Ítalía og Ungverjaland Slóveníu, en lítið landsvæði fór til Króatíu sem nasistar höfðu gert að leppríki. Árið 1945 varð landið hluti af Júgóslavíu. Eftir stríð varð Júgóslavía fyrst hluti af Austurblokkinni, en ágreiningur Títós og Stalíns 1948 varð til þess að landið stóð utan við Varsjárbandalagið og árið 1961 varð það einn af stofnendum Samtaka hlutlausra ríkja. Í júní 1991 varð Slóvenía fyrst aðildarríkja Júgóslavíu til að kljúfa sig frá sambandsríkinu og lýsa yfir stofnun sjálfstæðs ríkis.
Heiti
Slóvenía merkir „land Slóvena“ á slóvensku og öðrum suðurslavneskum málum. Nafnið er skylt heitunum Slavónía, Slóvakía og Slavar. Uppruni orðsins Slavar er óviss, en er oftast rakinn til orðsins slovo „orð“, í merkingunni „fólk sem talar sama mál“.
Heiti ríkisins Slóveníu kom upprunalega frá Þjóðfrelsisnefnd Slóvena 19. febrúar 1944. Nefndin kallaði ríkið „Sambandsríkið Slóveníu“ (Federalna Slovenija), sem var eitt fylki innan sambandsríkisins Júgóslavíu. Þann 20. febrúar var ríkið nefnt „Alþýðulýðveldið Slóvenía“ (Ljudska republika Slovenija). Það nafn stóð til 9. apríl 1963 þegar því var breytt í „Sósíalíska lýðveldið Slóvenía“ (Socialistična republika Slovenija). Þann 8. mars 1990 var „sósíalíska“ tekið burt úr nafni ríkisins sem þá hét „Lýðveldið Slóvenía“. Lýðveldið var hluti af Sósíalíska sambandslýðveldinu Júgóslavíu til 25. júní 1991.
Saga
Þar sem Slóvenía stendur hefur verið byggð frá forsögulegum tíma. Elstu minjar um mannabyggð eru 250.000 ára gamlar. Divje Babe-flautan er bein úr hellabirni með götum í, talin vera frá um 43100 ± 700 f.o.t.. Hún fannst í helli nálægt Cernko. Hún er talin vera flauta og þar með líklega elsta hljóðfæri sem fundist hefur í heiminum. Á 3. og 4. áratugnum fann fornleifafræðingurinn Srečko Brodar gripi frá krómagnonmönnum í Potok-hellinum.
Árið 2002 fundust yfir 4500 á gamlar leifar af stauraþorpum í Ljúbljanamýri. Þær eru nú á heimsminjaskrá UNESCO ásamt viðarhjóli sem er elsta varðveitta hjól heims og sannar að hjólið var uppgötvað samtímis í Mesópótamíu og Evrópu. Milli bronsaldar og járnaldar blómstraði grafkerjamenningin. Fornleifar frá Hallstatt-tímabilinu hafa fundist í Suðaustur-Slóveníu, þar á meðal situla-leirfötur í „situlabænum“ Novo Mesto.
Landnám Slava og miðaldir
Slavneskir forfeður nútíma Slóvena settust að á þessu svæði á 6. öld eftir að Langbarðar fluttu sig vestar árið 568 og Avarar höfðu stofnað slavneskt ríki í Austur-Ölpum. Milli 623 og 624 eða líklega frá 626, sameinaði Samó konungur slavnesku ættbálkana gegn Avörum og Germönum og stofnaði það sem hefur verið kallað ríki Samós. Eftir upplausn ríkisins við lát Samós árið 658 eða 659, stofnuðu forfeður Slóvena þar sem nú er Carinthia sjálfstæðu ríkin Karantaníu og Karníólu sem síðar varð hertogadæmi. Aðrir hlutar núverandi Slóveníu voru undir stjórn Avara þar til Karlamagnús sigraði þá árið 803.
Karantanar voru fyrstu Slavarnir sem tóku upp kristni. Þeir voru flestir kristnaðir af írskum trúboðum, þar á meðal Modestusi sem er þekktur sem „postuli Karantana“. Ritið Conversio Bagoariorum et Carantanorum segir frá kristnun Karantana og Bæverja og er talið ýkja hlutverk kirkjunnar í Salzburg en draga úr hlutverki patríarkatsins í Aquileia.
Um miðja 8. öld varð Karantanía hertogadæmi undir stjórn Bæverja sem hófu að kristna landsmenn. Þremur áratugum síðar urðu bæði Karantanar og Bæverjar hluti af Frankaríkinu undir stjórn Karlunga. Karníóla varð líka hluti af ríki Franka og var kristnuð af trúboðum frá Aquileiu. Eftir uppreisn gegn Frönkum í Liudewit í upphafi 9. aldar settu Frankar Karantanísku furstana af og settu frankverska hertoga yfir landið sem við það varð lén.
Eftir sigur Ottós 1. yfir Magýörum árið 955 var landi Slóvena skipt í nokkur landamærahéruð innan Heilaga rómverska ríkisins. Karantanía var það mikilvægasta og var gerð að hertogadæmi árið 976. Freising-handritin, elstu varðveittu slóvensku skjölin og fyrstu skjölin á slóvensku sem rituð voru í latnesku letri voru rituð um árið 1000.
Á 11. öld tók þýsk menning yfir þar sem nú er Neðra-Austurríki svo Slóvensku löndin einangruðust frá öðrum vesturslavneskum svæðum. Við það tóku Karantanar og Karníólar að mynda sjálfstæða þjóð. Á hámiðöldum voru sögulegu héruðin Karníóla, Styrja, Karintía, Gorizia, Tríeste og Istría búin til úr landamærahéruðunum og innlimuð í Heilaga rómverska ríkið. Myndun þessara héraða átti sér stað á löngum tíma milli 11. og 14. aldar og þau heyrðu undir nokkrar mikilvægar aðalsættir eins og hertogana af Spanheim, Meinhard-ætt, hertogana af Celje og Habsborgara. Samtímis breiddist þýskt mál og menning út á svæðinu og slóvenskumælandi löndum fækkaði. Á 15. öld voru lönd Slóvena orðin svipuð að stærð og núverandi Slóvenía.
Árið 1335 dó Hinrik af Bæheimi, hertogi af Karintíu, landgreifi af Kariniólu og hertogi af Týról, án karlkyns erfingja. Dóttir hans, Margrét gat haldið hertogadæminu Týról, en keisarinn Lúðvík 4. lét Albert 2. af Austurríki af ætt Habsborgara fá Karintíu og Karníólu, en móðir hans var systir Hinriks af Bæheimi. Þannig komust löndin sem nú mynda Slóveníu í hendur Habsborgara. Ásamt öðrum löndum þeirra voru þessi lén hálfsjálfstæð með sitt eigið stjórnkerfi um tíma. Hertogarnir af Celje kepptu við Habsborgara um áhrif, en dóu út árið 1456. Hinar miklu landareignir þeirra féllu í kjölfarið Habsborgurum í skaut sem héldu stjórn svæðisins fram að upphafi 20. aldar. Núverandi vesturhluti Slóveníu var hluti af Patria del Friuli þar til lýðveldið Feneyjar tók það yfir árið 1420.
Nýöld
Eftir að lýðveldið Feneyjar var leyst upp árið 1797 gekk sá hluti Slóveníu til Austurríska keisaradæmisins. Lönd Slóvena voru hluti af Illyrísku héruðunum sem Napóleon stofnaði, Austurríska keisaradæminu síðar Austurríki-Ungverjalandi. Slóvenar bjuggu í stærstum hluta Karníólu, suðurhluta hertogadæmanna Karintíu og Styrju, og norður- og austurhéruðum Austurrísku strandarinnar, auk Prekmurje í konungsríkinu Ungverjalandi. Iðnvæðingu landanna fylgdi gerð járnbrauta til að tengja saman borgir og markaði, en þéttbýlisvæðing var takmörkuð.
Á 19. öld hófst líka endurreisn bókmennta á slóvensku undir áhrifum frá rómantískri þjóðernishyggju. Árið 1848 varð til sterk hreyfing innan Austurríkis sem barðist fyrir sameinuðu Slóvensku konungsveldi (Zedinjena Slovenija) undir stjórn keisaradæmisins, jöfnum rétti slóvenska málsins á opinberum vettvangi, og var andvíg sameiningu Habsborgaraveldisins við þýska ríkjasambandið. Hreyfingunni tókst ekki áætlunarverk sitt, en þetta voru baráttumál Slóvena fram að fyrri heimsstyrjöld. Á sama tíma breiddist júgóslavismi sem lagði áherslu á sameiningu allra Suður-Slava út sem viðbragð við þýskri og ítalskri þjóðernishyggju.