cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ónæmiskerfi
Húð
Húðin hylur líkamann og gerir örverum erfiðara fyrir að komast inn í hann og sýkja. Á húðinni lifa líka fjölmargar gerðir örvera, sumar hverjar skaðlegar ef þær skyldu komast inn í líkamann, og þegar húðin endurnýjarsig losar hún sig við örverur. Fitusýrur sem eru framleiddar í yfirborðslagi húðarinnar ásamt söltum og mjólkyrsýru sem svitakirtlarnir framleiða valda því að sýrustig húðarinnar flokkast sem súrt. Sýrustig húðarinnar veitir vörn með því að hindra óæskilegan vöxt örvera og þar sem mikill munur er á sýrustigi húðar og sýrustigi blóðs veitir það aukna vörn gegn örverum sem komast inn í blóðrásina í gegnum húðina. Blóðstorknunar ferlið gegnir líka hlutverki í að hindra dreifingu örvera en próteinið fíbrínógen, sem spilar mikilvægt hlutverk í blóðstorknun, getur skynjað örverur og virkað sem áthúðunarþáttur sem hvetur átfrumur til að éta sýkilinn.
Slímhúð
Slímhimnur í slímhúðinni, sem þekja öndunarfærin, meltingarkerfið, þvagkerfið og æxlunarfæri að innan, seyta slími sem festir örverur og hindra för þeirra inn í líkamann. Örverurnar og þær agnir sem festast í slímhúðinni er svo ýmist hóstað og/eða hnerrað í burtu, eytt í magasýrum meltingakerfisins eða skilað út með úrgangsefnum í formi þvags eða saurs. Í tárum, munnvatni og slími í nefi eru svo leysiensím sem hindra vöxt baktería með því að brjóta niður frumuveggi þeirra.
Önnur varnarlína
Önnur varnarlínan tekur við ef að sýklar komast fram hjá fyrstu varnarlínuni og inn í líkamann. Önnur varnarlína byggir á hvítum blóðkornum sem ferðast með blóðrásinni í vefi líkamans þar sem þau leita að örverum og öðrum sýklum og ráðast á þá. Þetta er hluti af ósérhæfða varnarkerfninu þar sem engin krafa er gerð um að blóðkornin hafi einhverja fyrri þekkingu á sýklunum eða að þau þurfi að læra að þekkja ákveðna sýkla. Þetta flokkast sem ósérhæft ónæmissvar og er eitthvað sem er meðfætt. Það eru nokkrar gerðir hvítra blóðkorna sem taka þátt í þessu ósérhæfða ónæmissvari en þær eru: átfrumur, NK-frumur og frumur sem seyta efnum sem taka þátt í bólguviðbragði t.d. basafrumur og sýrufrumur.
Átfrumur
Átfrumur samanstanda af kyrningum, gleypifrumum og angafrumum og gegna hlutverki í bæði frumuáti og bólguviðbragði.
Kyrningar eru verkfrumur sem eru ráðandi snemma í ósérhæfða ónæmissvarinu. Helsta hlutverk þeirra er að finna, melta og eyða sjúkdómsvaldandi örverum. Þessi frumuhópur samanstendur af dauffrumum, sýrufrumum, basafrumum og mast frumum.
Dauffrumur eru algengasta gerð hvítra blóðkorna í mönnum og helstu frumurnar þegar það kemur að frumuáti og bólguviðbragði, en þær eru venjulega fyrstu frumurnar á vettvang þegar boð um bólguviðbragð berast. Dauffrumurnar bregðast við meinvöldum ýmist með því að stunda frumuát, þar sem fruman innbyrgðir sýkillinn með sérstakri safabólu, átbólu, og meltir hann með aðstoð ensíma, eða með losun á örverueyðandi þáttum úr sérhæfðum kornum, svokölluðum daufkornum. Dauffrumur seyta einnig ónæmisstýrandi boðefnum sem hafa áhrif á aðrar frumur og hjálpa til við bæði ósérhæft- og sérhæft ónæmissvar.
Sýrufrumur eru til staðar í öndunarvegi, meltingarvegi og þvagfærum. Þeirra starf felst í því að eyða sjúkdómsvaldandi örverum sem hafa komist inn í líkamann, þá allra helst snýkjudýrum, ásamt því að gegna veigamiklu hlutverki í ofnæmis ferlum. Basafrumur og mast frumur eru reyndar ekki  átfrumur þó að þær séu vissulega kyrningar, en þessar frumur taka þátt í ofnæmisviðbrögðum meðal annars með því að seyta boðefnum sem auka bólguviðbragðið.
Angafrumur eru til staðar í húðinni og á yfirborðum sem hafa slímhimnu og gegna mikilvægu hlutverki í ósérhæfða varnarkerfinu. Angafrumur geta tekið upp mótefnavaka, t.d. með frumuáti, sem leiðir til þess að angfruman virkjast. Í framhaldinu flyst fruman til eitilvefs þar sem hún virkjar T-eitilfrumur til að hefja sérhæft ónæmissvar gegn mótefnavakanum. Þannig gegna angafrumur líka mikilvægu hlutverki þegar kemur að því að vikja sérhæfða varnarkerfið.
NK-frumur
NK-frumur, eða náttúrulegar drápsfrumur, eru eitilfrumur sem geta brugðist hratt við mörgum mismunandi sýklum og eru þannig ólíkar eitilfrumum sérhæfða ónæmissvarsins. Þegar NK-frumurnar myndast eru þær strax reiðubúnar til að þekkja og eyða ákveðnum veirusýktumfrumum og krabbameinsfrumum án þess að þurfa undirbúning eða merki um mótefnavaka frá öðrum frumum líkt og T-eitilfrumurnar sem koma að sérhæfða ónæmissvarinu þurfa. Auk þess seyta NK-frumur frumuboðefnum sem hafa áhrif á gleypifrumur og agnafrumur og auka þannig ónæmissvarið.
Varnarprótein
Þegar fruma sýkist vegna veiru getur hún framleitt varnarprótein sem geta hjálpað heilbrigðum frumum að verja sig gegn veirunni. Þegar sýkta fruman deyr losar hún prótein sem kallast interferon og það binst öðrum heilbrigðum frumum og hvetur þær til að framleiðslu á próteinum sem hefta vöxt veirunnar. Varnarprótín finnast líka í blóðrásinni í svokölluðu magnakerfi. Prótein sameindir magnakerfisins hvarfast saman þegar þær komast í nálægð við sýkil og mynda afurðir sem t.d. draga að átfrumur og stuðla að bólguviðbrögðum. Sameindir magnakerfisins geta einnig skemmt frumuhimnur sýkla með því að gera á hana gat og þannig eytt sýklinum beint ánþess að fá frekari aðstoð frá frumum varnarkerfisins.
Hiti
Þegar sýkill kemst inn í líkaman og við veikjumst fáum við stundum einkenni í formi hækkaðs líkamshita. Hækkaður líkamshiti er hluti af ósérhæfða varnarkerfninu og það eru gleypifrumur sem valda því að við fáum hita. Þegar við sýkjumst losa gleypifrumurnar efni sem kallast sótthitavaldar en þau efni valda hækkun á hitastigi líkamans. Hækkað hitastig veldur því að það hægist á vexti sýkilsins og efnaskiptahraði heilbrigðra fruma eykst svo að viðgerðir á sýkta vefnum eru framkvæmdar hraðar. Þegar líkaminn hefur náð stjórn á sýkingunni hætta gleypifrumurnar að losa þessi efni og hitastig líkamans lækkar aftur í fyrra horf.
= Sérhæft varnarkerfi – Þriðja varnarlínan = Ef að sýkill kemst framhjá almennum vörnum líkamans skilaboð um að nú þurfi að taka við þriðja varnarlínan, eða sérhæfð ónæmisviðbrögð. Sérhæfð ónæmisviðbrögð beinast gegn ákveðnum sýkli og það getur tekið líkamann nokkra daga að fá fram fullmyndað sérhæft ónæmissvar. Á meðan ónæmissvarið er að myndast erum við sjúk af völdum sýkilsins en eftir að sérhæfða ónæmissvarið er fullmyndað erum við orðin ónæm fyrir þessum tiltekna sýkli. Sérhæfð ónæmisviðbrögð geta þannig, í gegnum ónæmisminni, veitt langvarandi vernd gegn þeim sýklum sem hafa valdið sérhæfðu ónæmissvari. Þetta ónæmisminni er grundvöllur bólusetninga og ástæðan fyrir því að við veikjumst bara einu sinni af ákveðnum sjúkdómum t.d. mislingum.
Eitilfrumur
Það kemur í hlutverk ákveðinnar gerðar hvítra blóðkorna, svo kallaðra eitilfruma, að framkvæma þetta sérhæfða ónæmissvar. Eitilfrumur starfa í eitilvef í slímhimnum meltingar- og öndunarvegs, í líffærum úr eitilvef: milta, eitlum í hálsi og nefi og hóstakirtli, og eitlum. Eitlar innihalda bæði átfrumur og eitilfrumur og þeirra hlutverk er að sía og hreinsa vessa úr sogæðakerfinu.
Eitilfrumur fá upplýsingar frá sameindum sem liggja utan á frumuhimnum í öllum frumum líkamans. Sameindirnar segja til um hvort að fruman sé aðskotahlutur eða eðlilegur hluti líkamans og aðgreinir þannig okkar eigin heilbrigðu frumur frá sýklum og sýktum frumum. Ef að eitilfrumurnar rekast á ókunnugar sameindir virkjast sérhæft ónæmissvar. Þessar ókunnugu sameindir kallast mótefnavakar og geta t.d. verið á sýklum sem komast inn í líkamann eða utan á sýktum frumum líkamans. Mótefnavakar bindast við vakaviðtaka, en vakaviðtakar eru prótein sem eru annaðhvort staðsett á yfirborði eitilfruma eða seytt út af eitilfrumunum sjálfum. Þegar mótefnavaki binst vakaviðtaka örvar það myndun ákveðinna eitilfruma og sérhæft ónæmissvar hefst. Ónæmissvarið getur birst sem mótefnabundið ónæmissvar og/eða frumubundið ónæmissvar, en það eru mismunandi gerðir eitilfruma sem sinna hvoru svari. B- eitilfrumur, eða B- frumur, koma að mótefnabundnu ónæmissvari, og T- eitilfrumur, eða T- frumur, að frumubundnu ónæmissvari.
T- eitilfrumur
T- frumur verða til úr blóðstofnfrumum í beinmerg og þroskast í hóstakirtlinum þar sem þær sérhæfast að ákveðnum hlutverkum. Það eru tvær megin gerðir T- fruma en það eru T- hjálparfrumur og T- drápsfrumur. T- hjálparfrumur hjálpa öðrum frumum ónæmiskerfisins með því að seyta frumuboðefnum sem efla viðbrögð þeirra og T- drápsfrumurnar bindast við og drepa sýktar frumur. Það eru einnig til svokallaðar T- stýrifrumur en þær stýra virkni annarra fruma og gegna hlutverki í að koma í veg fyrir sjálfsofnæmissjúkdóma með því stjórna ónæmissvarinu þannig að það eigi sér ekki stað þegar um heilbrigðar frumur er að ræða. T- frumur eru sérhæfðar til að þekkja og bregðast við óeðlilegum frumum, t.d. krabbameinsfrumum eða veirusýktum frumum. T- frumur eru í aðalhlutverki þegar kemur að frumubundnu ónæmi.
B- eitilfrumur
B- frumur eru framleiddar úr blóðstofnfrumum í beinmerg. B-frumurnar flytjast svo úr beinmergnum yfir í miltað og aðra eitilvefi þar sem loka stig þroskunar á sér stað en aðeins þroskaðar B- frumur komast inn í eitilvefinn til að geta tekið þátt í sérhæfða ónæmissvarinu. B- frumur eru sérhæfðar til að þekkja og bregðast við utanfrumusýklum, t.d. bakteríum og veirum sem eru utan frumu og eru lykilþáttur í mótefnabundnu ónæmi.
Mótefnabundið ónæmi
Þegar mótefnabundið ónæmissvar á sér stað virkjast B- frumurnar með því að framleiða og seyta mótefnum. Mótefni eru prótein, sem kallast ónæmisglóbúlín, og ferðast um í vessum líkamans þar sem þau bindast þeim mótefnavökum sem vöktu upp ónæmissvarið. Þegar mótefni binst mótefnavaka á sýkli hindrar það bindigetu sýkilsins við viðtaka á hýsilfrumum, sem kemur í veg fyrir að sýkillinn geti sýkt fleiri frumur, og gerir hann þannig óvirkan. Þessi binding mótefnis við mótefnavaka sýkilsins merkir líka sýkilinn þannig að átfrumur líkamans eiga auðveldara með að melta hann.
Þegar mótefnavaki er búinn að bindast mótefni tekur B- fruman inn í sig þessa samstæðu af mótefni og mótefnavaka og brýtur hana niður í peptíð með svokallaðri próteinsundrun. B- fruman sýnir svo þessi mótefnavaka peptíð á yfirborði sínu og laðar þannig til sín hjálpar T-frumu. Hjálpar-T fruman seytir eitilfrumuboðefnum og virkjar þannig B- frumuna sem byrjar að fjölfalda sjálfa sig og myndar þyrpingu af B-frumum sem ummyndast í plasmafrumur sem seyta milljónum eintaka af mótefninu sem þekkir þennan mótefnavaka. Mótefnin ferðast svo um allan líkamann í gegnum blóðrásar- og sogæðakerfið og bindast mótefnavökum sýkilsins sem olli ónæmissvarinu. Þegar B- fruman fjölfaldar sig og myndar þessa B- frumu þyrpingu er hluti frumanna svo kallaðar minnisfrumur en þær lifa áfram í líkamanum og þekkja þennan ákveðna sýkil. Frumurnar geta því brugðist hratt við ef við skyldum sýkjast aftur af sama sýkli sem þýðir að sýkingin nær sér ekki á strik og sýkillinn getur ekki skaðað okkur. Þá höfum við myndað ónæmi gegn sýklinum.
Í líkamanum finnast mótefni í eitlum, meltingarvegi og í millifrumuvökva í vefjum líkamans en þau finnast líka í brjóstamjólk þar sem barn öðlast skammtíma ónæmi í gegnum móður sína á meðan það er á brjósti. Barnið myndar þó ekki sjálft ónæmi gegn ónæmisvakanum og þegar brjóstamjólkin er horfin úr líkama þess er það jafn næmt. Þetta er vegna þess að í ónæmiskerfi barnsins hefur ekki átt sér stað ónæmissvar og það hefur ekki ónæmisminni gegn vakanum.
Frumubundið ónæmi
Frumubundið ónæmissvar felur ekki í sér myndun mótefnis líkt og mótefnabundið ónæmissvar heldur byggist það á T- frumum, gleypifrumum og losun frumuboðefna sem viðbrögðum við mótefnavaka. Frumubundið ónæmissvar er viðbragð við innanfrumusýklum en það þýðir að sýkillinn er innan í frumunni. T- frumurnar ráðast beint á sýktar frumur en mótefnavaki úr próteini verður til utan á frumuhimnunni þegar sýkill ræðst inn í frumuna og segir T- frumunni að fruman sé sýkt. Þegar T-fruma kemst í tæri við mótefnavaka á sér stað hröð frumuskipting í T- drápsfrumur og T- hjálparfrumur. T- drápsfrumurnar bindast mótefnavakanum á frumuhimnu sýktu frumunnar og eyða henni allri áður en sýkillinn nær að fjölga sér frekar og T- hjálparfrumurnar senda frá sér frumuboðefni frumuboðefni sem aðstoða við ónæmissvarið t.d. með því að virkja T -drápsfrumur og gleypifrumur á staðinn til að eyða sýktu frumunni. Hluti af T- drápsfrumunum og T- hjálparfrumunum sem verða til þegar T-fruman skiptir sér sérhæfast og verða að T- minnisfrumum. T- minnisfrumum er ætlað að þekkja aftur mótefnavakann og hraða þannig frumubundna ónæmissvarinu ef sami sýkill myndi sýkja frumu okkar aftur.
Bólusetningar
Bólusetning þegar einstaklingur er sprautaður með bóluefni til að koma í veg fyrir alvarlegan smitsjúkdóm. Bóluefni eru ýmist unnin úr veikluðum veirum og bakteríum eða efnum sem innihalda ónæmisvaka sem finnast í þessum sýklum. Bólusetningar byggja á sérhæfðu ónæmissvari þar sem eitilfrumur líkamans bregðast við ónæmisvakanum í bóluefninu og vekja upp mótefnasvörun, og með því ónæmisminni, án þess viðkomandi veikist alvarlega. Í sumum tilfellum þarf að bólusetja nokkrum sinnum með sama bóluefni til að mynda langlíf mótefni og minnisfrumur en með bólusetningum verður líkaminn betur í stakk búinn að ráða niðurlögum sýkilsins ef einstaklingur yrði útsettur fyrir sýklinum í framtíðinni.
= Ónæmiskerfið og stýring lífeðlisfræðilegraþátta = Ónæmiskerfið hefur fjölbreytt hlutverk innan lífeðlisfræðilegrar stýringar líkamans. Ónæmiskerfið vinnur náið með öðrum kerfum líkamans á borð við innkirtla-, og taugakerfinu. Einnig leikur það mikilvægt hlutverk í fósturvísismyndun í líkamanum og í endurnýjun og viðgerðum á vefjum líkamans sem eru meðal annars: bein, blóð, slímhúð, húð, brjósk, vöðvar ásamt þéttum og lausum bandvef.
Hormón
Sum hormón stýra ónæmissvari líkamans og hafa umbreytandi áhrif á ónæmiskerfið. Sem dæmi eru kvenhormónar þekktir fyrir ónæmisörvun bæði með sérhæfðum og ósérhæfðum ónæmissvörum. Sumir sjálfsofnæmissjúkdómar eins og helluroði (e. lupus erythematosus) herja almennt á konur og einkenni hans byrja að koma fram á kynþroskaskeiðinu. Hinsvegar virðast karlkynshormón eins og testosterón vera ónæmisbælandi. Önnur hormón virðast einnig stýra ónæmiskerfinu, augljósasta dæmið er prólaktín sem er mjólkurmyndurnarvaki, vaxtarhormón og D- vítamín.
D – vítamín
Eitt af lykilhlutverkum D-vítamíns í líkamanum er að virkja T-frumur ónæmiskerfisins. Þegar líkaminn er í jafnvægi, eða samvægis ástandi, eru T-frumurnar í blóðinu hálfpartinn í óvirku dvalaástandi. Þegar T-frumurnar komast í návist við sýkil eða meinvald af einhverju tagi, s.s. ónæmisvaka, sem þær hafa viðtaka fyrir á frumuhimnu sinni, bindast þær D-vítamín sameindinni um viðtakann. Þá fer af stað innri verkun frumunnar og hún drepur sýkilinn. Þetta ferli fer í gang fyrir tilstilli þess að T-fruman næmist með því að teygja úr sér og þá binst hún við D-vítamínviðtaka úr blóði sem kveikir á ákveðnum erfðavísi innan frumunar. D-vítamín er því áhrifavaldurinn sem virkjar T-frumur úr dvala. D- vítamín gegnir nokkurskonar hlutverki orkuvers sem kveikir á varnarkerfi frumunnar. Einnig er hlutverk D-vítamíns að hafa hemil á ónæmiskerfinu að því leyti að það fari ekki að vinna gegn sjálfu sér, en ef slíkt gerist þá geta myndast sjálfsofnæmissjúkdómar í líkamanum.
Aðrar ónæmiskerfisfrumur sem er þekkt að nýti sér sömu aðferð eru langflestar átfrumur og angafrumur sem hafa það hlutverk að örva T-frumur í eitilvefnum. Einnig nýta hyrnisfrumur sér virkni D-vítamíns, þær eru í ysta húðlaginu og hafa það hlutverk að mynda keratín sem er hart prótín efni sem er uppbygginarefni hárs, húðar og nagla.
Svefn og hvíld
Einstaklingar sem þjást af svefnleysi geta haft takmarkaðri virkni í myndun ónæmis sem þýðir að virkjun ónæmiskerfisins af völdum sýkingar eða bólusetningar með vaka sem kveikir á ónæmissvari er lægri fyrir vikið vegna svefnleysis. Rannsóknir hafa sýnt að ákveðnir próteinvakar, á borð við NFIL3, eru samofnir við þætti sem snúa að þroskastigi og fjölgun T- fruma, starfsemi drápsfruma og líkamsklukkunni. Ef dagsbirtan er óeðlileg miðað við líkamsklukkuna hefur það áhrif á þessa próteinvaka sem getur þá valdið svefnleysi. Þar með hafa þessar truflanir neikvæð áhrif á eðlilegt svefnmunstur. Þetta ójafnvægi getur leitt til langvinna erfiðleika eins og hjartasjúkdóma, þrálatra verkja og astma. Aðrar neikvæðar afleiðingar svefnleysis birtast í ójafnvægi á milli svefns og líkamsklukkunnar sem hefur sýnt fram á mikil stjórnunarbundin áhrif á bæði sérhæfðu og ósérhæfðu ónæmisstarfsemina.
Í almennum djúpsvefni verður fall í sterahormónunum kórtisól, adrenalín og noradrenalín sem framleidd eru í nýrnahettum. Það hefur aukandi áhrif á leptín, vaxtarhormón úr heiladingul og prolaktíni. Þessi hormón kalla fram frumuboðefni sem mynda m.a. hvitfrumuboða. Keðjuverkunin af þessum boðefnum valda örvun ónæmisstarfseminnar, ónæmisfrumum fjölgar ásamt því að hafa áhrif á þroskaferli hvítra blóðfruma. Þetta ferli snýr að uppbyggingu og endurnýjun á vefum líkamans. Í þessu hægfara ferli sérhæfða varnakerfisins er hámarki náð hjá alveg óþroskuðum og minna þroskuðum T-frumum. Aukalega við þau áhrif sem hormónin valda í svefni, styðja þau við samskipti á milli eitla og T-fruma og auka almenna fjölgun á T-hjálparfrumum jafnframt að flytja óþroskaðar T-frumur í eitlana. Þetta er einnig talið styðja við myndun á langverandi ónæmis minni í gegnum upphafsfasa hjá ónæmis viðbragði T-minnisfrumu s.s. þegar hún hefur komist í snertingu við vaka og örvast þegar hún kemst aftur í snertingu við sama vaka bregst hún kröftugar og fljótar við.
Í vöku eru sérhæfðar T-drápsfrumur að störfum og koma í veg fyrir að utanaðkomandi sýklar fái að setjast að. Bólgueyðandi sameindirnar kortísól og katekólamín, sem myndast í nýrnahettum, eru einnig í hámarki meðan á vöku stendur. Bólgumyndun myndi valda alvarlegum vitsmunarlegum og líkamlegum takmörkunum ef henni væri ekki haldið í skefjum með þessum hormónum/sterum. Bólgumyndun getur átt sér stað í svefni fyrir tilstilli melatóníns, sem er eitt þeirra hormóna sem framkallar svefn. Bólgumyndun veldur töluverðri oxunar streytu (e. oxadative stress) í líkamanum en vegna virkni melatóníns hefur það mótvægis áhrif vegna sindurefnaframleiðslu þess.
Endurnýjun og viðgerðir
Sérhæfði hluti ónæmiskerfisins gegnir veigamiklu hlutverki í uppbyggingu á sködduðum vefjum líkamans. Megin uppistaða þeirra fruma sem taka þátt í viðgerðum eru gleypifrumur og dauffrumur en aðrar T-eitilfrumur og T-stýrifrumur eru einnig mikilvægar. Aðlögunarhæfni ónæmisfruma og jafnvægið sem þær stjórna á milli frumbólgumyndunar og bólgueyðandi virkni er lykilatriði í skilvirkri viðgerð vefja. Hluti ónæmiskerfisins er einnig þáttur af endurnýunarferli annara dýra, meðal annars hjá froskdýrum eins og salamöndrum sem missa bút af halanum. Samkvæmt einni tilgátu gætu lífverur sem geta endurnýjað sig haft minni aðlögunar hæfni en lífverur sem geta ekki endurnýjað sig.
Raskanir á ónæmiskerfinu
Í sumum tilfellum starfar ónæmiskerfið ekki eins og það ætti að gera. Raskanir á starfsemi ónæmiskerfisins birtast helst sem ofnæmi, sjálfsofnæmi og ónæmisbrestur en hver þessara raskana getur valdið ýmiskonar ónæmissjúkdómum.
Ofnæmi
Ofnæmi má skýra sem ofurviðkvæmni einstaklinga gagnvart ákveðnum framandi efnum, svokölluðum ofnæmisvökum, sem komast í tæri við líkamann. Ofnæmisvakar geta verið allskonar efni en algengir ofnæmisvakar eru t.d. frjókorn, mygla, ryk, sólarljós, plöntur og bakteríur. Einkenni ofnæmis koma oftast aðallega fram á húð og í slímhimnu og geta til dæmis lýst sér sem nefrennsli, útbrot, bólgur og öndunarerfiðleikar.
Ófnæmisviðbragð getur verið brátt eða langdregið. Þegar ónæmisviðbragðið er brátt getur það gerst mjög hratt en þá hefur einstaklingur komist í tæri við ofnæmisvaka og sérhæft ónæmissvar átt sér stað þannig það myndast mótefni sem kallast ónæmisglóbúlín E. Þegar einstaklingurinn verður svo aftur var við ofnæmisvakann man líkaminn eftir vakanum og ónæmisglóbúlín E er framleitt. Það festir sig við mast frumur í líkamanum og hvetur þær að losa efni, aðallega histamín og serotonín, sem valda ofnæmis einkennum.
Langdregið ónæmisviðbragð byggir hinsvegar ekki á mótefna myndun heldur á bólgusvörun T-eitilfrumna sem framleið ýmis efni sem valda bólgueinkennum t.d. útbrotum og bólguskellum. Líkt og þegar um brátt ofnæmi er að ræða þarf einstaklingur að hafa komist í tæri við ófnæmisvakann áður til að hann sýni ofnæmis einkenni.
Ofnæmisviðbrögð geta valdið óþægindum en eru oftast ekki hættuleg. Þó geta komið upp hættulegar aðstæður, t.d. þegar fólk þjáist af bráðaofnæmis sjúkdómi, þar sem á sér stað lífshættuleg æðavíkkun, blóðþrýstingsfall og samdráttur í sléttum vöðvum sem getur endað í öndunarstoppi. Aðrir sjúkdómar af völdum ofnæmis eru t.d. astmi, frjókornaofnæmi og exem.
Sjálfsofnæmi
Talað er um sjálfsofnæmi þegar líkaminn bregst við eigin efnum með ónæmissvari og myndar gegn þeim mótefni sem veldur svo skemmdum á vefjum. Sjálfsofnæmi getur t.d. myndast eftir áverka eftir slys, eða ef framandi efni tengjast próteinum í líkamanum og breyta þeim þannig í mótefnavaka. Svo geta mótefni sem líkaminn hefur framleitt gegn sýkli ráðist á prótein líkamans ef að próteinið er nógu lýkt sýkilefninu. Rauðir úlfar, sykursýki og liðagigt eru dæmi um sjúdóma sem flokkast undir sjálfsofnæmi en ekki er til nein þekkt lækning við sjálfsofnæmissjúkdómum.
Ónæmisbrestur
Ónæmisbrestur er þegar galli er á vörnum ónæmiskerfisins gegn sýklum. Ónæmisbresti má skipta í meðfæddan ónæmisbrest og áunninn eða skyndilegan ónæmisbrest. T-frumu ónæmisbrestur getur verið meðfæddur en þá fæðist einstaklingur án T-fruma og eru þannig mun næmari fyrir ýmsum veirusjúkdómum en þeir með eðlilegt ónæmiskerfi. Meðfæddur T-frumu ónæmisbrestur er sem betur fer mjög sjaldgæfur sjúkdómur og upgötvast í flestum tilfellum snemma sem er mjög mikilvægt þar sem flestir þeirra sem þjást af sjúkdómnum munu þurfa beinmergsskipti. Áunnin eða skyndilegur T-frumu ónæmisbrestur er t.d. aðal einkenni sýkingar á HIV-veirunni en þar verður fækkun á T-frumum sem veldur því að einstaklingar verða mun berskjaldaðri gegn örverum sem getur á endanum leitt til alnæmis.
Rússneska karlalandsliðið í handknattleik
Rússneska karlalandsliðið í handknattleik er landslið Rússlands í handknattleik og er undir stjórn Handknattleikssambands Rússlands.
951–960
951-960 var 6. áratugur 10. aldar.
Daiki Takamatsu
Daiki Takamatsu (fæddur 8. september 1981) er japanskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 2 leiki með landsliðinu.
1341-1350
1341-1350 var 5. áratugur 14. aldar.
Kangilinnguit
thumb|Loftmynd af herstöðinni í Grønnedal thumb|Kangilinnguit, 1977.
Kangilinnguit, á dönsku: Grønnedal, (eldri grænlensk stafsetning Kangilínguit) liggur við Arsukfjörð í sveitarfélaginu Ivittuut á Suðvestur-Grænlandi. Íbúar eru um 200 og af þeim um 150 danskir hermenn. Hér er aðalbækistöð danska sjóhersins við Grænland (Grønlands Kommando) og landhelgisgæslunnar. Upphaflega byggði bandaríski sjóherinn byggði stöðina um 1943 til að vernda krýolítnámurnar í Ivittuut. Danir yfirtóku stöðina 1951. Frá Kangilinnguit er 6 km vegarspotti til Ivittuut en námunum þar var lokað 1987.
Fyrir náttúruunnendur er margt að sjá í umhverfi Kangilinnguit. Danska nafnið er réttnefni á sumrin enda liggur stöðin í skjóli frá köldu hafinu langt inni í landi en þó langt frá jöklum af grænlenskum stað að vera. Við Arsukfjörð er meðal annars mjög mikið af haförnum og sauðnautum. Um 90 mismunandi tegundir málma og steinda hafa fundist á svæðinu.
Áætlunarflug með þyrlu til og frá Narsarsuaq er einu sinni í viku og sömuleiðis með strandferðarskipi til og frá Paamiut.
Hítará
thumb|right|Veiðihúsið Lundur við Hítará. Hítará er bergvatnsá sem rennur úr Hítarvatni eftir Hítardal og fellur í Akraós. Hítará afmarkar Mýrasýslu og Snæfells- og Hnappadalssýslu.
Í ánni eru fossarnir Kattarfoss og Brúarfoss og er í henni góð laxveiði en hún er nú laxgeng allt til upptaka. Selir ganga stundum upp í ána allt að Brúarfossi. Jóhannes á Borg byggði sér veiðihús á árbakkanum og kallaði Lund. Þar er að finna mikið safn uppstoppaðra fugla sem Jóhannes viðaði að sér.
Tim Moore
Tim Moore er enskur rithöfundur og húmoristi sem hefur meðal annars skrifað bækur um ferðir sínar og kynni af Íslandi. Tengdaforeldrar hans eru Helgi Þröstur og Guðrún Agnarsdóttir.
Big Nose Band
Big Nose Band, stundum kallað Stockfield Big Nose Band eða Big Nós Band, var íslensk rokkhljómsveit. Í frumútgáfunni voru auk Pjeturs Stefánssonar, Halldór Bragason á bassa og Sigurður Hannesson á trommur, Björgvin Gíslason og Tryggvi Hübner á gítar. Þannig var Tryggvi Hübner til dæmis í sveitinni á Melarokki í ágúst 1982.
Hljómsveitin gaf út eina breiðskífu 1983 Tvöfalt siðgæði eftir miklar mannabreytingar og tilraunir í lagasmíðum. Pjetur Stefánsson stofnaði síðan hljómsveitina PS&CO stundum kölluð Pjetur Stefánsson og félagar.
Mellerud
thumb|right|200px|[[Holms kirkja]] Mellerud er þéttbýli í sveitarfélaginu Mellerud i Svíþjóð. Árið 2010 bjuggu þar 3.750 manns.
Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2012
Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2012 fóru fram þriðjudaginn 6. nóvember 2012. Barack Obama sitjandi forseti og Joe Biden sitjandi varaforseti unnu sigur á Mitt Romney, fyrrum fylkisstjóra Massachusetts, og Paul Ryan, fulltrúadeildarþingmanni fyrir Wisconsin.
Andhra Pradesh
thumb|right|Kort sem sýnir Andhra Pradesh Andhra Pradesh er fylki í suðvesturhluta Indlands. Það er fjórða stærsta fylki landsins og það fimmta fjölmennasta. Höfuðstaður og stærsta borg þess er Hyderabad. Andhra Pradesh á strönd að Bengalflóa í austri og landamæri að Maharashtra, Chhattisgarh og Orissa í norðri, Tamil Nadu í suðri og Karnataka í vestri. Fylkið var búið til árið 1956 með því að sameina Andhra-fylki og þá hluta Hyderabad-fylkis þar sem íbúar tala telúgú.
Fylkið dregur nafn sitt af Andhra-ríkinu sem minnst er á í fornum ritum á borð við Mahabarata og Ramayana.
Hítarvatn
Hítarvatn er stöðuvatn í Hítardal, um níu km frá samnefndu fornu bæjarstæði, klaustur- og kirkjustað. Hítarvatn er 7,6 km að flatarmáli og er mesta dýpt þess 24 m. Grasi vaxnir hólmar eru í vatninu og þar er góð veiði. Skammt frá þar er Hítará rennur úr Hítarvatni má sjá í rústir af bæ Björns Hítdælakappa og er þar nú sæluhús. Við vatnið eru fjöllin Tröllakirkja, Geirhnúkur, Smjörhnúkur og Foxufell, þar hjá er Bjarnarhellir. Vatnið dregur nafn sitt af tröllskessunni Hít sem sögð var búa við það.
Snjóbíll
Snjóbíll (eða snjóbifreið) er bíll á skriðbeltum, og er sérstaklega gerður til að aka á snjó. Fyrsti snjóbíllinn á Íslandi var nefndur Gusi og var í eigu Guðmundar Jónssonar (1909-1985). Hann kom hingað til lands árið 1950.
Vefaukandi sterar
Vefaukandi sterar (líka kallaðir anabólískir sterar, stundum einfaldlega sterar í daglegu tali) eru sterar af gerð karlhormóna. Nafnið nær bæði yfir náttúruleg karlhormón (eins og testósterón) og gervi-karlhormón sem hafa uppbyggingu og virkni sem svipar til testósteróns. Efnin eru kölluð vefaukandi því þau hvetja til prótein myndunar í frumum og valda því að vöðvar (beinagrindarvöðvar) stækka. Þar að auki hvetja þau þroska karllegra einkenna, eins og skeggvaxtar.
Það getur leitt til heilsufarsvandamála að séu vefaukandi sterar notaðir lengi eða í stórum skömmtum, helstu vandamálin eru brenglun á magni kólesteróls, bólur, hár blóðþrýstingur, lifrar skemmdir, og hjartavandamál. Þeir geta líka valdið brjóstamyndun og minnkun eistna. Í konum og börnum valda þeir myndun karllegra einkenna, sú breyting er óafturkræf.
Notkun vefaukandi stera er bönnuð í flestum íþróttum.
Vopnadómur
Vopnadómur Magnúsar prúða, sýslumanns var dómur sem hann lét ganga 12. október 1581 á héraðsþingi í Tungu (í Patreksfirði í núverandi Barðastrandarsýslu) um það að allir bændur ættu að vera skyldir til að eiga vopn til að geta varið landið. Í vopnadómi er minnst á að sýslumenn hafi látið safna vopnum og brjóta fimm árum áður, en engar aðrar heimildir finnast um slíkt vopnabrot sem ýmsir hafa dregið í efa að hafi átt sér stað. Árið 1579 rændu sjóræningjar Eggerti Hannessyni, tengdaföður Magnúsar, á Bæ á Rauðasandi. Skýrsla Eggerts til konungs um ránið leiddi til þess að árið eftir sendi konungur vopn í hverja sýslu landsins: átta spjót og sex byssur. Þetta leiddi þó ekki til aukins vopnaburðar meðal Íslendinga nema hugsanlega tímabundið á Vestfjörðum. Talið er að vopnaeign hafi verið að mestu aflögð annars staðar á landinu um aldamótin 1600. Vopnaburður og vopnaeign Vestfirðinga kom síðar við sögu í Spánverjavígunum 1615, en fyrir þeim stóð Ari Magnússon sýslumaður í Ögri, sonur Magnúsar prúða.
Vopnadómur er til prentaður í Alþingisbókum Íslands, I. bindi.
Tófugras
Tófugras (fræðiheiti: Cystopteris fragilis) er algengasti burkni á Íslandi og eina burknategundin sem finnst í öllum landshlutum. Tófugras vex í hraungjótum, klettum, urðum og hellisskútum, oft þar sem nokkurs skugga gætir. Það er algengt frá sjávarmáli upp í 700-800 metra hæð en hefur hæst fundist í 1050 metra hæð við Öskju og í um 900 metra hæð við Tungnafellsjökul.
Tófugras getur líkst öðrum burknategundum. Lítil eintök tófugrass minna á aðra smávaxna burkna, til dæmis liðfætlu, en þekkist best á því að blaðkan en alveg hárlaus, en blaðka liðfætlu hefur lítið eitt af hárum eða flösu.
Þessi tegund af burkna er með smá gró undir blaðinu sem ferðist með vindinum. Gróin verða til forkím þar svokallaðar sæðisfrumur bindast saman til að æxlunarkerfið í tófugrasinu endurtekur sig.
1331-1340
1331-1340 var 4. áratugur 14. aldar.
Glasgow (bygging)
Glasgow var hús sem stóð við Vesturgötu (5A). Það var stærsta hús á Íslandi þegar kaupmaðurinn P.L. Henderson lét byggja húsið árið 1862 og líka þegar það brann til kaldra kola, 18. apríl 1903. Þrjátíu manns bjuggu í húsinu þegar eldurinn kom upp, og bjargaðist það allt óskaddað út. Enska konsúlatið var til húsa í Glasgow og sjö smiðir höfðu þar verkstæði. Vindaverksmiðja var í húsinu og þar kom eldurinn upp. Bærinn Vigfúsarkot, sem stóð vestan, brann einnig. Nú stendur þar elliheimili.
P.L. Henderson, sem hafði keypt Höltersbæjarlóð, fékk leyfi til að reisa stórhýsi á lóðinni. Þetta var Glasgow-verslunin, eign firmans Henderson, Anderson & Co og var J. Jonassen verslunarstjóri. Glasgow-verslunin varð gjaldþrota árið 1862 og var allur búðarvarningur seldur á uppboði. Egill Egilsson kaupmaður eignaðist Glasgow árið 1872. Í húsinu var stór salur, sem rúmaði 200 manns í sæti og voru þar haldnar samkomur.
Síðar var húsinu breytt og mun herbergjum hafa verið fjölgað. Í brunabótavirðingu frá 1883 eru þar talin 18 herbergi og þrjú eldhús auk sölubúðar og 14 árum síðar voru herbergin orðin 40 samtals. Einar Benediktsson skáld keypti eignina 1896 og tveim árum síðar lét hann reisa hús á norðausturhluta lóðarinnar (Vesturgata 5). Það stendur enn á horni Vesturgötu og Aðalstrætis.
Manipur
thumb|right|Kort sem sýnir Manipur Manipur (áður Kanglapak) er fylki í norðausturhluta Indlands. Höfuðborg fylkisins er Imphal. Manipur á landamæri að Búrma í austri, Nagalandi í norðri, Mizoram í suðri og Assam í vestri.
Íbúar Manipur tala nokkur ólík tíbesk-búrmísk tungumál en það stærsta er meitei. Í fylkinu eru stunduð mörg trúarbrögð og aðeins 46% íbúa eru hindúatrúar og 34% kristnir. Sanamahismi á upptök sín á svæðinu en á 18. öld tóku íbúar upp visnúisma sem er grein af hindúatrú. Landið var lengst af undir yfirráðum fursta sem margir ríktu með fulltingi konunga Búrma, Ahomríkisins eða Breta en vörðust jafnframt tilburðum þessara ríkja til að tryggja sér yfirráð yfir svæðinu.
Þúfusteinbrjótur
thumb|
Þúfusteinbrjótur vex á melum, áreyrum, skriðum og klettum. Er lágvaxin planta (4–15 sm) með loðnum blöðum í þéttum hvirfingum og hvítum blómum sem deilast í 5 blöð. Hann blómgast í maí - júní.
Þúfusteinbrjótur getur verið millihýsill fyrir víðiryðsvepp (Melampsora epitea).
46
Árið 46 (XLVI í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu almennt ár sem byrjaði á sunnudegi.
Viðurnefni
Viðurnefni eru hugtök eða orð sem notuð eru til að lýsa hlutum, stöðum eða fólki.
46
Dáin
40er
Viðurnefni
Viðurnefni sem skeytt er fyrir aftan
Flest viðurnefni falla í þennan flokk og eru þau rituð með litlum staf (ólíkt viðurnefnum sem skeytt er fyrir framan sérnafn). Undantekning á þessari reglu er hinsvegar ef viðurnefnið er sérnafn, þá er það skrifað með stórum staf.
Viðurnefni sem skeytt er fyrir framan
Viðurnefnum má skeyta fyrir framan sérnöfn til að gera frekari grein fyrir sérnafninu.
Sambíóin
Sambíóin er íslenskt fyrirtæki sem rekur kvikmyndahús. Fyrirtækið var stofnað 1. janúar 1990 af Árna Samúelssyni. Kvikmyndahúskeðja Árna samanstóð af Bíóhöllinni í Álfabakka 8 sem opnaði 2. mars 1982, Bíóborginni sem opnaði í húsnæði Austurbæjarbíós að Snorrabraut 37 þann 20. maí 1987 og Nýja bíó í Keflavík. Með tilkomu Bíóhallarinnar var í fyrsta skipti hægt að sjá nýjustu stórmyndirnar á sama tíma og þær voru sýndar erlendis. Kvikmyndakeðja Árna Samúelssonar byrjaði að auglýsa undir nafninu 29. nóvember 1991. Sama dag opnuðu Sambíóin kvikmyndahúsið Saga-Bíó í Álfabakka 8.
Í október 1993 settu Sambíóin upp sjóðsvélar eftir að ríkisskattstjóri sendi Sambíóunum fyrirmæli um að skrá bæði miða- og sælgætissölu. Þá voru sjóðsvélar þegar komnar í kvikmyndahúsið Regnbogann. Rekstur Sambíóana var þó ekki bundinn við kvikmyndahús því í júlí 1994 hófu Sambíóin samstarf við Saga film og Japis við stofnun kapalsjónvarps og í september sama árs stofnuðu Sambíóin útvarpstöðina FM (sem síðar varð FM 957) sem hafði aðstöðu í höfuðstöðvum Sambíóanna í Mjóddinni í Reykjavík.
Sambíóin stækkuðu við sig 26. desember 1996 með opnun Sambíóanna í Kringlunni, kaupum þeirra á Nýja bíó í Akureyri árið 2000 og síðar opnuðu Sambíóin kvikmyndahús í Egilshöll 4. nóvember 2010.
Vefur Karlottu
Vefur Karlottu (enska: Charlotte's Web) er skáldsaga eftir bandaríska rithöfundinn E. B. White. Á frummálinu var hún fyrst gefin út árið 1952. Bókin er um svín sem sleppur við að vera slátrað og könguló sem heitir Karlotta.
Märsta
thumb|right|200px|Märsta Märsta er þéttbýli í sveitarfélaginu Märsta i Svíþjóð. Þar búa 28.000 manns (2017) og 48.000 í sveitarfélaginu.
Hjarðarholt (Stafholtstungum)
Hjarðarholt er bær og kirkjustaður í Stafholtstungum í Borgarfirði, við afleggjarann upp í Þverárhlíð. Hjarðarholt er landmesta jörð í Stafholtstungum og þar bjuggu oft sýslumenn og aðrir höfðingjar.
Í Hjarðarholti er lítil, en formfögur kirkja, sem byggð var á árunum 1896-1897 og er hún bændakirkja, reist af Jóni Tómassyni hreppstjóra í Hjarðarholti. Í henni er altaristafla frá árinu 1764. Kirkju er fyrst getið í Hjarðarholti í máldaga Skálholtsdómkirkju árið 1140. Hjarðarholtssókn var lögð niður 1991.
Blóðgjöf
thumb|Blóðgjöf. thumb|Stundum er blóði safnað með bílum sem fara á milli staða.
Blóðgjöf er þegar einstaklingur gefur blóð sjálfviljugur með blóðtöku. Blóðgjafar eru metnir með tilliti til öryggis blóðs þeirra, til að mynda vegna smitsjúkdóma. Þeir eru spurðir út í sjúkrasögu og heilsufar. Dæmigert magn blóðtöku eru 450 millilítrar og er tökustaður vanalega úr bláæð í olnbogabót. Almennt mega fullorðnir karlmenn gefa á 3 mánaða fresti en konur á 4 mánaða fresti.
Blóðflokkar skiptast í A, B, AB, eða O en einnig með tilliti til svokallaðs rhesus-þáttar. Í blóðgjöf milli fólks verður að taka tillit til blóðflokka þeirra en ekki mega allir blandast saman. Blóðvökvi getur geymst í allt að 1-2 ár, rauð blóðkorn í 35-42 daga og blóðflögur í mesta lagi viku. Blóðgjafir eru meðal annars mikilvægar í læknisaðgerðum og þegar alvarleg slys eiga sér stað. Þá þarf að bæta upp fyrir blóðmissi.
Blóðbankar eru oftast þær stofnanir sem sjá um meðhöndlun blóðgjafa og tengjast þeir öðrum sjúkrastofnunum.
Alþjóðaheilbrigðisstofnunin WHO er með Alþjóðablóðgjafardaginn þann 14. júní.
Blóðgjöf á Íslandi
Fyrsta skipulagða starfsemi til blóðgjafar var árið 1935 þegar blóðgjafasveit Rover-skáta Væringjafélagsins í Reykjavík gaf blóð. Blóðbankinn á Íslandi var stofnaður árið 1953 og var á Barónstíg þar til ársins 2007. Blóðbankinn hefur nú starfsstöðvar á Snorrabraut 60 í Reykjavík og á Glerártorgi, Akureyri.
Árið 2021 fengu samkynhneigðir karlmenn fyrst að gefa blóð.
Tenglar
Blóðbankinn
1321-1330
1321-1330 var 3. áratugur 14. aldar.
Birtíngur
Birtíngur, eða Candide, ou l'Optimisme eins og hún nefnist á frummálinu, er frönsk háðsádeila rituð árið 1759 af Voltaire, kunnum rithöfundi og heimspekingi frá dögum upplýsingarinnar. Voltaire var bæði skáld og fræðimaður og ritaði um allt milli himins og jarðar. Hann barðist ötullega gegn harðstjórn, hjátrú, stjórnarkreddum og bábiljum. Mörg verka hans voru rituð í hugmyndafræðilegum tilgangi. Fá rit hans hafa haldið nafni hans jafnkröftuglega á loft og Birtíngur, sem skrifuð var sem andsvar við löghyggju 18. aldar, einkum bjartsýnisheimspeki manna á borð við hinn þýska heimspeking Gottfried Wilhelm Leibniz og því hlutleysi sem slík heimspeki fól í sér. Samkvæmt henni er skynsamleg regla á sköpunarverkinu og vel það, því að guð hlýtur að hafa skapað hinn besta mögulega heim allra hugsanlegra heima, jafnvel þótt íbúar þessa heims komi ekki endilega alltaf auga á það. Eða eins og Altúnga, lærimeistari Birtíngs og ötull fylgismaður þessara kenninga, segir í upphafi verksins: „Maður á að segja að allt sé í allra besta lagi.“ Birtíngur er samfelld háðsádeila á þessa skoðun, þar sem prófessor Altúnga er látinn þylja heimspeki Leibniz í augljósri skopstælingu, þar á meðal frumsetningu hans um hina einhlítu ástæðu, það er að segja að hver hlutur sé til af skynsamlegri ástæðu þar sem að sérhverjum sannindum hnígi skynsamleg rök.
Halldór Laxness íslenskaði Birtíng og kom þýðing hans fyrst út árið 1945. Hún hefur síðan tvisvar sinnum verið endurútgefin af Hinu íslenska bókmenntafélagi í bókaflokknum Lærdómsrit Bókmenntafélagsins. Hafnarfjarðarleikhúsið setti árið 1996 upp leikgerð byggða á útgáfu Laxness, og Á herranótt, leikfélag Menntaskólans í Reykjavík, endurtók sama leik árið 2006.
Söguþráður
Sagan um Birtíng er sögð í þrjátíu köflum og ber hver kafli lýsandi yfirskrift. Á undan fyrsta kafla segir til að mynda: „Hér segir frá því, hvernig Birtíngur var uppfóstraður í fögrum kastala, og hvernig útrekinn þaðan.“ Sagan hefst í Vestfalíu, í kastala greifans til Tundertentronk. Þar á Birtíngur heima, ungur, óspilltur sakleysingur „sem náttúran hafði gætt mjúklátu hátterni“. Lærifaðir hans, Altúnga, kennir honum að þeir lifi í hinum besta heimi hugsanlegra heima og að allt sem gerist miði til góðs. Þekkt er ræða Altúngu í upphafi sögu, sem endurspeglar þá skopstælingu sem Voltaire setur fram um bjartsýnisheimspekina. Altúnga segir að sýnt hafi verið fram á að hlutirnir geti ekki verið öðruvísi en þeir eru, því að allt sé miðað við einn endi, sem hljóti þar með að vera hinn allra besti endir. Hann segir: „Athugið hvernig nef manna hafa verið gerð fyrir lonníetturnar; enda höfum við líka lonníettur. Það er bersýnilegt að fætur manna eru til þess gerðir að vera skóaðir, enda höfum við öll eitthvað á fótunum. Grjót hefur orðið til svo að hægt væri að höggva það sundur og byggja úr því kastala; mesti greifinn í landsfjórðungnum verður að hafa best í kringum sig; og til þess eru svínin gerð að maður éti þau, enda erum við étandi svín ár og síð: þar af leiðir að þeir sem segja að alt sé í besta lagi eru hálfvitar, maður á að segja að alt sé í allrabesta lagi.“
Birtíngur laðast að hinni ungu og fögru Kúnígúnd, dóttur greifans og greifynjunnar. Dag einn kemur greifinn að unglingunum í ástarleik, skömmu eftir að Kúnígúnd varð uppnumin af því að sjá doktor Altúngu „gefa stofupíunni lexíu í líkamlegri tilraunafræði“. Það fýkur í greifann og hann rekur Birtíng úr kastalanum. Kúnígúnd fellur í öngvit.
Fyrirmyndir Voltaires að þessum stríðsátökum og jarðhræringum eru annars vegar sjö ára stríðið, sem snerti allar helstu áhrifaþjóðir Evrópu á árunum 1756-1763, og jarðskjálftinn mikli sem skók Portúgal árið 1755. Þessir atburðir vöktu hjá Voltaire djúpstæðar spurningar um það hvernig hægt væri að halda því fram af alvöru, eins og kristin forlagatrú gerði, en einkum þó boðberar löghyggju á borð við Leibniz, að allt ætti sér skynsamlega ástæðu og heimurinn yrði eins og best yrði á kosið.
Við sögu koma fjölmargar litríkar persónur, s.s yfirdómari rannsóknarréttarins og gyðingur nokkur, sem báðir verða ástfangnir af Kúnígúnd; gömul kerling sem reynist söguhetjunum betri en engin; Kakambus, skrautlegur, spænskur skósveinn, sem verið hefur kórdrengur, hringjari, munkur, landpóstur, soldáti og hermannsþjónn; íbúar paradísarinnar Eldóradó; bölsýnismaðurinn Marteinn; snobbmenni og tildurrófur í Frakklandi; Biskupsfífla og bróðir Lefkoj; og svona mætti lengi telja. Þrátt fyrir nánast óþrjótandi hrinu hörmunga rígheldur Altúnga í hugmyndir sínar um að allt sé eins og best verði á kosið. Ekki er laust við að Birtíngur efist á tíðum örlítið um afstöðu háspekingsins, en þó lætur hann fátt uppi. Undir lokin segir vinur þeirra og bölsýnismaðurinn Marteinn: „Vinnum án þess að brjóta heilann, það eitt gerir lífið bærilegt.“ Og Birtíngur kemst að þessari frægu lokaniðurstöðu: „Maður verður að rækta garðinn sinn.“
Stílbrögð
Að sögn Voltaire, var hlutverk Birtíngs „að skemmta fámennum hópi andríkra manna“. Þessu markmiði sínu nær höfundurinn með því að blanda saman beittri hnyttni sinni og ærslafullri paródíu, þ.e. skopstælingu á hinni sígildu ástar- og ævintýrafléttu. Að baki galsanum leynist þó hvöss ádeila á stjórnarfyrirkomulag margra hinna valdameiri Evrópuríkja og hvimleiðu stríðsbrölti þeirra sem bitnaði, líkt og ævinlega gildir um stríð, á saklausum borgurum.
Garðaminni
Margir telja að garðar gegni lykilhlutverki í Birtíngi Voltaires. Í upphafi eru söguhetjur staddar í kastala greifans til Tundertentronk, sem margir hafa litið á sem garð. Þar leikur allt í lyndi og lífið er með besta hugsanlega móti. Þegar Birtíngur er síðan hrakinn þaðan verður samlíkingin við Adam og Evu í sköpunarsögu Biblíunnar nærtæk. Þá kemst Birtíngur undir lok sögunnar að þeirri niðurstöðu að maður verði að rækta garðinn sinn. Söguhetjur hafa þá sjálfar skapað sér sinn eigin garð, hugsanlega sína eigin guðdómlegu paradís.
Loks má telja til nautnaríkið Eldóradó, sem Birtíngur og félagar hans eiga leið um. Eflaust er þar um einhvers konar gerviparadís að ræða, þar sem íbúar líða um í áhyggjulausum draumi, ef til vill einhvers konar sljóleika.
Viðtökur
Birtíngur var mjög umdeilt verk og Voltaire gekkst ekki við því að hafa ritað það fyrr en árið 1768. Hann hafði áður átt í tíðum útistöðum við yfirvöld og valdamenn kirkjunnar. Þau átök höfðu meðal annars leitt af sér fangelsisvist og útlegð frá Frakklandi. Enda þótt Voltaire ritaði í fyrstu undir Birtíng með skáldanafni („Doktor Ralph“) duldist raunar fáum hver höfundurinn var. Stjórnvöldum og kirkjunnar mönnum þóknaðist illa sú opinskáa gagnrýni sem sett var fram í verkinu. Ekki leið á löngu uns stjórnarþingið í Genf og yfirvöld í París höfðu bannað það. Engu að síður ruku eintök þess út og töldu sumir að sölumet hefði verið slegið. Einnig má nefna að bókin var víða bönnuð í Bandaríkjunum allt fram á tuttugustu öld.
Birtíngur er í senn mest lesna og víðlesnasta verk Voltaires, og almennt álitið á meðal hápunkta í sögu vestrænna bókmenna. Sumir telja þó ekki rétt að jafna Birtíngi við lofuðustu verk hinna klassísku bókmennta, og byggja þá skoðun sína meðal annars á léttvægri afstöðu Voltaires til skáldverka sinna, og skorti á tilfinningalegum þunga í verkinu, sem fyrst og fremst sé ritað í heimspekilegum tilgangi. Hvernig sem þessu líður er ljóst að Birtíngur er gríðarlega áhrifamikið verk og hefur orðið listamönnum vítt og breitt um veröldina innblástur.
Serbneska karlalandsliðið í handknattleik
Serbneska karlalandsliðið í handknattleik er landslið Serbíu í handknattleik og er undir stjórn Handknattleikssambands Serbíu.
Evrópumeistaramót
Á árunum 1994 – 2006 keppti liðið á Evrópumeistaramótum fyrir hönd Serbíu og Svartfjallalands.
Ketilbjalla
thumb|right|16kg þung ketilbjalla Ketilbjalla eða gyria (rússneska) er lóð sem er notuð talsvert mikið við líkamsrækt. Ketilbjöllur líta út eins og fallbyssukúla með handfangi. Þær eru búnar til úr steypujárni og eru langoftast húðaðar með gúmmí. Ketilbjöllur eru ekki nýjar á nálinni þó stutt sé síðan að þær urðu jafnvinsælar og raunin er í dag. Sögu ketilbjöllunnar má rekja aftur til ársins 1704, og það í Rússlandi, en þær fengu þó ekki almennilega kynningu í vesturlöndunum fyrr en maður að nafni Pavel Tsatsouline kynnti þær í Bandaríkjunum árið 1913.
Massif Central
Massif Central eða Franska miðhálendið (Oksítanska: Massís Central) er hálent svæði í Suður-Frakklandi sem samanstendur af fjöllum og hásléttum. Massif Central er aðskilið Ölpunum af Rhône-dalnum.
Granít og umbreytt berg eru helstu bergtegundir og svæðið var eldvirkt fyrir tugþúsundum ára. Hæsti tindurinn er Puy de Sancy (1.886 m).
David Duchovny
right|thumb|David Duchovny David William Duchovny (fæddur 7. ágúst 1960 í New York) er bandarískur leikari og leikstjóri.
Motörhead
thumbnail|Einkennismerki sveitarinnar thumbnail|Lemmy árið 2015 á tónleikum thumbnail|Phil Campbell gítarleikari og Mikkey Dee trommari á Wacken hátíðinni, Þýskalandi árið 2013.
Motörhead var hljómsveit sem spilaði svokallaðan breskan nýbylgjumetal eða bara metal. Hún var stofnuð árið 1975 af bassaleikaranum og söngvaranum Lemmy Kilmister sem var ávallt kjarnameðlimur hljómsveitarinnar. Þekktasta lag þeirra var The ace of spades. Lemmy kallaði tónlist Motörhead rokk og ról. Sveitin lagði upp laupana þegar Lemmy lést árið 2015. Eftir hana liggja 23 breiðskífur og 10 tónleikaplötur.
Benjamín dúfa
Gerð hefur verið kvikmynd byggð á bókinni í leikstjórn Gísla Snæs Erlingssonar, sem hefur fengið fjölda verðlauna og viðurkenninga víða um heim. Bókin hefur verið gefin út í Færeyjum, Danmörku, Finnlandi, Svíþjóð, Bretlandi, Ítalíu, Litháen og víðar.
Sagan segir af viðburðarríku sumri í lífi fjögurra drengja; Benjamíns(Dúfu), Andrésar(Örn), Balda(hvíta) og Rólands(dreka), sem stofna riddarafélagið, reglu Rauða drekans og berjast með réttlæti gegn ranglæti.
1311-1320
1311-1320 var 2. áratugur 14. aldar.
Grímsey
thumb|Kort. Grímsey er eyja 40 km norður af meginlandi Íslands. Þar er lítið þorp sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi og er nyrsta mannabyggð Íslands. Norðurheimskautsbaugurinn gengur í gegnum eyjuna norðanverða. Eyjan þekur 5,3 ferkílómetra og rís hæst 105 metra yfir sjávarmál. Samgöngur við eyna byggjast á reglulegum ferjusiglingum frá Dalvík og flugi frá Akureyri. Í eynni hefur verið sjálfvirk veðurathugunarstöð frá 2005. 25. apríl 2009 fór fram kosning í Grímsey og á Akureyri um hvort sveitarfélögin tvö ættu að sameinast og var það samþykkt með meirihluta atkvæða á báðum stöðum. 61 manns bjuggu í eynni árið 2019.
Veður
Í ágúst 2021 mældust 22,3 gráður í eynni sem er met.
Grímseyjarför
Grímseyjarför var herför feðgarnir Sighvatur Sturluson og Sturla Sighvatsson fóru til Grímseyjar vorið 1222 með um 300 manna lið til að hefna fyrir drápið á Tuma Sighvatssyni eldri þá um veturinn.
Árið 1793 - Sótt
thumb|right|Fuglabjarg í Grímsey Þetta ár munaði litlu, að Grímsey legðist í auðn. Þá gekk á eyjunni taksótt (pleuritis), sem drap marga fullorðna karlmenn. Var sagt, að aðeins 6 fullfærir karlar væru þar eftir, og voru þeir sendir á báti til meginlandsins til að sækja aukinn liðsafla fyrir eyjarskeggja. En á leiðinni til lands fórst báturinn með öllum mönnunum svo að ekki var annað fullfærra karlmanna eftir í Grímsey en sóknarpresturinn einn.
Miðgarðakirkja
Miðgarðakirkja var byggð árið 1867 og endurbætt um miðja 20. öld. Aðfaranótt 22. septembers 2021 brann kirkjan til grunna þegar kviknaði út frá rafmagnstöflu. Menningarverðmæti töpuðust og þar á meðal einstök altaristafla sem Arngrímur Gíslason málaði árið 1879. Til stendur að endurbyggja kirkjuna.
1. deild kvenna í knattspyrnu 2014
Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 33. sinn árið 2014.
Stigatafla
''Staðan fyrir 18. umferð, 30. ágúst 2014''.
Markahæstu leikmenn
''Lokaniðurstaða 30. ágúst 2014''.