cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deng Xiaoping
Stjórnmálaframi í Beijing (1952―1968)
Liu Shaoqi forseti og Deng leyfðu bændum í dreifðari byggðum að eiga æ stærri landskika til framleiðslu sem hægt væri að selja á mörkuðum. Fjárfesting í landbúnaði jókst og bændum var leyft að leigja land af kommúnum þannig að þeir urðu meir sjálfstæðir. Þetta sló á hungursneyðina og ýtti undir framleiðni. En það dró að sama skapi úr áherslu bænda á samyrkjustörfin. Og þau urðu meira á höndum einkaaðila sem aftur þýddi vaxandi ójöfnuð meðal bænda ásamt vaxandi spillingu meðal flokksforystunnar í sveitum landsins.
Það var á ráðstefnu í Guangzhou árið 1961 sem Deng lét fræga tilvitnun falla: „Mér er sama hvort kötturinn er hvítur eða svartur. Það er góður köttur svo lengi sem hann veiðir mýs“. Það skipti sumsé litlu hvort fylgt væri kommúnisma eða kapítalisma. Meginatriðið er að afkastameiri framleiðsla.
„Menningarbyltingin“ (1965―1973)
„Hin mikla menningarbylting öreiganna“ varð fjöldahreyfing sem Maó Zedong sjálfur stýrði. Með kraftmiklu orðfæri byltingar og blindri trú samstarfsaðila á borð við Lin Biao, var fjöldinn hvattur til byltingaranda kommúnismans. Maó hvatti kínverska æsku til að ráðast á þá sem voru ekki trúir hans forystu. Markmið hans virðist verið að ná fyrri völdum sem höfðu veikst eftir efnahagshrun „Stóra stökksins“. Hann hafði vaxandi áhyggjur af því að „hægri stefna“ þeirra Deng og Liu forseta gæti leitt til þess að endurreisn markaðskerfis og endaloka kommúnistabyltingarinnar. Menningarbyltingu Maó var ætlað að vera allsherjar uppgjör hins róttækra og hins hægfara arms („hægriöflin“) Kommúnistaflokks Kína. Uppræta átti menningu og listir í landinu enda taldar í mótsögn við kommúnismann. Kommúnistaflokkurinn nánast klofnaði og flokksfélagar voru bornir fáránlegum sökum og fangelsaðir. Öfgafull persónudýrkun Maó náði nýjum hæðum undir skipulagi Lin Biao. Maó var gerður guðlegur. Róttæklingar hvöttu til uppreisnar sem leiddi síðan af sér fylkingu „Rauðra varðliða“ sem hugðust gera uppreisn gegn öllum andstæðingum Maó.
Deng féll úr flokksnáð. Hann og Zhuo Lin eiginkona hans dvöldu í stofufangelsi í Beijing stóran hluta ársins 1968. Í október sama ár var Deng gert að segja sig frá öllum flokksstörfum. Hann var sendur til verkamannastarfa í Dráttarvélaverksmiðju Xinjian sýslu sem er í Jiangxi héraði. Þar nýtti hann einnig tíma til ritstarfa. Honum var hafnað opinberlega á landsvísu, en þó í minna mæli en Liu Shaoqi fyrrum forseta.
Hinir „Rauðu varðliðar“ menningarbyltingarinnar réðust á Deng Xiaoping og fjölskyldu hans. Deng Pufang sonur Dengs var illa pyntaður og var hent út um glugga á fjögurra hæða byggingu Beijing-háskóla. Hann bakbrotnaði og varð lamaður fyrir neðan mitti upp frá því. Deng Pufang var strax tekinn á spítala en var neitað um inngöngu vegna stjórnmála föður hans. Seinna átti hann eftir að stofna Samtök fatlaðra í Kína. Fyrir þau störf hlaut hann Mannréttindaverðlaun Sameinuðu þjóðanna árið 2003. Hann leiddi skipulag Ólympíuleikana í Beijing 2008. Í bók Chang og Halliday, er sagt að hann hafi stokkið út um glugga í háskólanum af ótta við pyntingar. Við fallið hafi hann lamast.
Líkt og Maó hafði hvatt til var Alþýðulýðveldið í upplausn. Stjórnleysi, tilviljanakenndar aftökur, opinberar pyntingar og samfélagsleg eyðilegging blasti hvarvetna við. Fræðimenn hafa áætlað að í dreifbýlinu einu hafi um 36 miljónir manna verið ofsóttar og á milli 750.000 til 1,5 milljón manna verði drepin. Svipaður fjöldi var varanlega skaddað líkamlega. Sumir telja mun hærri tölu látinna.
„Önnur endurhæfing“ Deng ― Dauði Maó (1973―1976)
Undir lok menningarbyltingarinnar lá við borgarastríði í Kína og herinn skarst í leikinn. Eftir að Lin Biao (sem tók við af Liu Shaoqi sem forseti og var opinber eftirmaður Maó) hafði látist í „flugslysi“ naut Deng Xiaoping stuðnings leiðtoga hersins. Hann hafði einn fárra stjórnað herfylkingum í borgarastyrjöldinni. Í ágúst 1972 dró Maó í land og baðst afsökunar á gerðum sínum. Þegar Zhou Enlai forsætisráðherra veiktist úr krabbameini valdi hann Deng sem eftirmann sinn. Zhou tókst að sannfæra Maó að kalla Deng aftur til stjórnmál í febrúar 1973. En menningarbyltingunni var í raun ekki lokið enn. Róttækur hópur sem seinna var kallaður „fjórmenningaklíkan“ undir forystu Jiang Qing eiginkonu Maó, vildi meiri völd innan kommúnistaflokksins (Maó sjálfur gaf hópnum þetta heiti).
Þar töldu þau Deng sína stærstu hindrun. Maó grunaði Deng um græsku og óttaðist að hann eyðilagði hið „jákvætt orðspor“ menningarbyltingarinnar. Hann taldi Deng í raun til andstæðinga sinna innan flokksins. Deng komst því aftur til áhrifa. Þann 20. mars 1973, þegar honum var skipað að koma aftur til Beijing sem varaforseti. Völd hans voru þó ekki söm og áður. Hann átti fyrst og fremst að sinna ytri samskiptum en Maó og „fjórmenningarklíkan“ streittust við að stjórna innanlands. Deng fór því varlega í sakirnar og gætti þess ― að minnsta kosti opinberlega ― að fara ekki gegn stefnu Maó.
Deng sinnti þó innanríkismálum einnig. Hann reyndi að stöðva menningarbyltinguna og bæta lífkjör fólksins. Hann reyndi að aflétta nær algeru banni á bókum, listum og skemmtunum sem hafði gilt í tíu ár í stjórnartíð Maó. Það tókst hann á við eiginkonu Maó og síðar Maó sjálfan. thumb|left|220px|Árið 1975 fundaði Deng Xiaoping með [[Gerald Ford forseta Bandaríkjanna og frú.]] Með andláti Zhou Enlai forsætisráðherra í janúar 1976 var horfið það pólitíska bakland sem Zhou veitti Deng innan miðstjórnarinnar. Að lokinni jarðaför Zhou hóf „fjórmenningarklíkan“ með stuðningi Maó opinbera herferð gegn Deng. Hann var gagnrýndur og aðgerða krafist gegn Deng og „hægri öflunum“. Hua Guofeng ― en ekki Deng ― varð því fyrir valinu sem eftirmaður Zhou Enlai. Miðstjórnin gaf síðan út fyrirmæli um að Deng yrði fluttur til að vinna að „ytri málefnum“ og í raun þannig tekinn út úr valdakerfi flokksins. Hann var í varðhaldi að fyrirskipan Maó í þrjá mánuði. Deng dvaldi því heima næstu mánuði að bíða örlaga sinna. Efnahagsframfarir Deng hægðu á sér. Enn gaf Maó út tilskipun þar sem lögmæti Menningarbyltingarinnar var áréttað og bent á Deng sem sérstakt vandamál. Í framhaldinu gaf miðstjórnin út tilskipun til allra flokksstofnana þar sem þær voru beðnar að gagnrýna Deng. Í jarðskjálftanum mikla 1976 voru björgunarmenn hvattir af fjölmiðlum að „fordæma Deng af rústunum“. Maó krafist þess að Deng viki úr öllum ábyrgðarstöðum. Hann mátti þó halda flokkskírteininu. Maó Zedong andaðist þann 9. september 1976. Við það átti staða Deng eftir að breytast smám saman til batnaðar.
Baráttan við Hua Guofeng (1976―1977)
Eftir dauða Maó dvaldi Deng Xiaoping í fyrstu í höfuðborginni Beijing en var utan stjórnmála. Hann átti þó eftir að takast annars vegar á við Hua Guofeng forsætisráðherra, sem var arftakinn sem Maó hafði tilnefnt og hins vegar við „fjórmenningarklíkuna“ sem skipulagt hafði menningarbyltinguna með Maó.
Til að treysta vald sitt lét Hua forseti handtaka „fjórmenningarklíkuna“ og ásakaði hana fyrir óeirðir og eyðileggingu menningarbyltingarinnar. Hann hugðist gera „klíkuna“ að blóraböggli fyrir róttækni síðustu ára Maó. Þannig ætlaði Hua að kynna sjálfan sig sem sannan arftaka arfleifðar Maó formanns.
En Hua átti lítinn stuðning innan flokksins. Til að draga úr eyðileggingu menningarbyltingarinnar var hann var talsmaður miðstýrðar efnahagsuppbyggingar í anda Sovétríkjanna, nokkuð sem Den og fylgismenn voru andsnúnir. Margir frammámenn í flokknum höfðu orðið fyrir barðinu á menningarbyltingunni og studdu því fremur Deng Xiaoping. Stuðningurinn við Deng þrýsti á Hua Guofeng og samstarfsmenn hans að samþykkja pólitíska endurkomu Deng. Að lokum var Hua ljóst að hann neyddist til þess.
Á flokksþinginu 22. júlí 1977 var Deng aftur gerður að varaforsætisráðherra landsins og varaformaður framkvæmdanefndar miðstjórnarinnar og varaformaður herráðsins.
Hin pólitíska endurkoma (1977―1979)
Á næstu árum eftir andlát Maó birtist Deng smám saman sem pólitískur leiðtogi Kína.
Hann hafnaði menningarbyltingunni og kynnti „Vorið í Beijing“ árið 1977, þar sem leyfð var opin gagnrýni á þær öfgar og þjáningar sem höfðu átt sér stað á tímabilinu. Byggja þurfti aftur upp menntakerfi Alþýðulýðveldisins sem var í algerri rúst eftir menningarbyltingua. Á sama tíma var Deng drifkraftur í að afnema opinbert kerfi Kommúnistaflokksins sem kannaði bakgrunn manna og kom í veg fyrir að Kínverjar sem taldir voru með rætur í landeigendastétt fengju vinnu eða frama. Afnámið þýddi í raun að kínverskum kapítalistum var leyfð innganga í kommúnistaflokknum.
Hægt og rólega yfirvann Deng pólitíska andstæðinga sína. Með því að hvetja til opinberrar gagnrýni á Menningarbyltinguna, veikti hann stöðu þeirra sem höfðu átt frama sinn undir henni. Að sama skapi styrktist staða þeirra sem höfðu sætt „pólitískum hreinsunum“ þessa tíma. Deng var vinsæll meðal almennings.
Þótt Hua Guofeng hafi formlega farið með æðstu stöður í Alþýðulýðveldinu var staða hans sífellt erfiðari. Í desember 1978 á flokksráðsfundi miðstjórnarinnar var Deng kominn með flesta þræði í sínar hendur. Stuðningsmönnum Deng fjölgaði. Völd Hua Guofeng, sem enn var flokksformaður, forsætisráðherra ríkisráðsins og formaður herráðsins fóru minnkandi. Formleg titlar og raunveruleg völd fóru ekki saman.
Og þegar Deng náði nægum yfirráðum yfir flokknum var Hua skipt út fyrir hinn frjálslynda Zhao Ziyang sem forsætisráðherra árið 1980 og með Hu Yaobang sem flokksformanni árið 1981. Loks þegar Zhao Ziyang hraktist frá vegna stúdentaóeirðanna á Torgi hins himneska friðar 1989, kom Deng þriðja liðsmanni sínum Jiang Zemin, til valda. Deng hélt áfram að vera valdamestur meðal flokksmanna, þó að eftir 1987 hafi hann einungis verið formaður ríkisins og fulltrúi í herráði Kommúnistaflokksins.
Deng leyfði þó Hua að vera áfram í miðstjórn flokksins og hætta síðan hljóðlega störfum. Þannig markaði Deng fordæmi um valdaskipti án ofbeldis.
Upphaflega var forsetaembættið hugsað sem leiðtogastaða fyrir ríkið en raunveruleg völd væru á hendi forsætisráðherra og flokksformanns. Þessi embætti áttu ekki að vera á einni hendi til að koma í veg fyrir persónudýrkun (líkt og raunin varð með Maó). Flokknum var því ætlað að móta stefnuna og ríkisvaldinu að framkvæma hana.
Frami Deng til leiðtoga Alþýðulýðveldisins Kína kallaði á að svara þyrfti sögulegum og hugmyndafræðilegum spurningum frá Maó Zedong tímanum. Deng vildi ná raunverulegum breytingum og því var óhugsandi að halda áfram harðlínustefnu Maó um „stéttabaráttuna“ og fjölda opinberra funda. Á miðstjórnarfundi kommúnistaflokksins árið 1982 var gefið út skjal sem ber heitið „Um ýmis söguleg atriði frá stofnun Alþýðulýðveldisins Kína“ Þar hélt Maó stöðu sinni sem „mikill marxisti, byltingarmaður öreiganna, hernaðarsnillingur, og hershöfðingi“ almenna". Óvefengjanlegt væri að hann væri stofnandi og frumkvöðull landsins og „Frelsishersins“. „Afrek hans verður að telja á undan mistökum hans,“ segir skjalið. Deng sjálfur sagði Maó „að sjö hlutum góður en þremur illur“. Skjalið beindi einnig ábyrgð á Menningarbyltingunni frá Maó, þó að fullyrt sé að hann hafi hafið byltinguna fyrir mistök. Byltingin hafi í raun verið á ábyrgð „fjórmenningarklíkunnar“ og Lin Biao.
Opnun Kína
Undir leiðsögn Deng voru samskipti við Vesturlönd bætt verulega. Hann ferðaðist til útlanda og átti vinsamlega fundi með vestrænum leiðtogum. Í janúar 1979 varð hann fyrstur kínverskra leiðtoga til að heimsækja Bandaríkin með því að funda Jimmy Carter forseta í Hvíta húsinu. Skömmu fyrir fundinn höfðu Bandaríkin slitið diplómatískum samskiptum við Lýðveldið Kína (í Taiwan) og komið þeim á við Alþýðulýðveldið Kína. Samskipti Kína og Japan tóku verulegum framförum. Deng notaði Japan sem dæmi um ört vaxandi efnahagsveldi sem setti Kína gott fordæmi fyrir komandi ár.
Og alþjóðaviðskiptin létu ekki á sér standa. Síðla árs 1978 tilkynnti bandaríski flugvélaframleiðandinn Boeing um sölu á nokkrum farþegaþotum til Alþýðulýðveldisins og gosdrykkjarframleiðandinn Coca-Cola tilkynnti um fyrirhugaða verksmiðju fyrirtækisins í Sjanghæ-borg.
thumb|left|240px|Frægur fundur þeirra Deng Xiaoping og [[Margaret Thatcher|Margrétar Thatcher forsætisráðherra Bretlands um framtíð Hong Kong 24 September 1984, hefur verið endurgerður í vaxi í gestamóttöku Diwang Dasha, í Shenzhen borg í Guangdong héraði.]] Annað afrek var samningur sem undirritaður af Bretlandi og Kína 1984 þar sem Hong Kong yrði afhent Alþýðulýðveldinu árið 1997. Gegn lokum 99 ára sögu Breta í Hong Kong samþykkti Deng að raska ekki markaðskerfi svæðisins næstu 50 árin. Samsvarandi samningur var undirritaður við Portúgal vegna Makaó. Deng kynnti þar hugtakið „eitt land, tvö kerfi“, sem Alþýðulýðveldið hefur bent á sem mögulega leið fyrir sameiningu Taiwan við meginlandið á komandi árum.
Deng gerði þó lítið til að bæta samskiptin við Sovétríkin. Hann hélt áfram að fylgja línu Maó um samstarfsleysi við Sovétríkin. Þau voru sem heimsveldi á sama stalli og Bandaríkin, en gátu jafnvel skapað meiri hættu vegna nálægðarinnar við Kína.
Á flokksþingi Kommúnistaflokksins í október 1987 var Deng Xiaoping endurkjörinn formaður Hernefndar framkvæmdastjórnarinnar, en hann sagði af sér sem formaður ráðgjafarráðsins og við tók Chen Yun. Hann hélt áfram að þróað umbætur sem meginstef. Hann setti fram þriggja þrepa stefnu fyrir efnahagslega framþróun Kína innan 70 ára: Fyrsta skrefið var að tvöfalda þjóðarframleiðslu 1980 og tryggja að fólk hafi í sig og á — því var náð í lok níunda áratugarins, í öðru lagi skyldi ferfalda þjóðarframleiðsluna 1980, fyrir lok 20. aldar — því var náð árið 1995 á undan áætlun. Í þriðja lagi þyrfti að auka þjóðarframleiðslu á mann sem nemur miðlungs -þróuðum ríkjum fyrir árið 2050 — þá verði Kínverjar nokkuð vel stæðir og nútímavæðing hefur í grundvallaratriðum orðið að veruleika. Þannig getur Kína orðið fyrirmynd annarra vanþróaðri ríkja sem telja til ¾ mannkyns. thumb|200px|Deng Xiaoping, ásamt forseta Bandaríkjanna [[Jimmy Carter, í Washington 31. janúar 1979, í tilefni þess að diplómatísku sambandi var komið á milli ríkjanna.]]
Efnahagsumbætur
Bætt samskipti við umheiminn var önnur af tveimur mikilvægum áherslubreytingum sem komu fram í umbótaráætlun Deng sem bar heitið „Umbætur og opnun“. Innlend félagsleg, pólitísk og ekki síst, efnahagsleg kerfi breyttust verulega á leiðtogatíma Deng. Markmið nútímavæðingar Deng náðu til landbúnaðar, iðnaðar, vísinda og þróunar, og hersins.
Til að ná þeim markmiðum að verða nútíma iðnríki „sósíalískur markaðsbúskapur“. Deng hélt því fram að Kína væri að stíga fyrstu skref sósíalisma og að skylda flokksins væri að fullkomna svokallaðan „sósíalisma með kínverskum eiginleikum“ og að „leita sannleika meðal staðreynda“. Þessi túlkun á maóisma dró úr hlutverki hugmyndafræði við ákvarðanatöku og stefnumörkun efnahagsmála. Þannig var að mati sumra dregið úr mikilvægi sameignargilda en ekki endilega að hugmyndafræði marx-lenínisma. Deng sagði: „sósíalismi þýðir ekki að deila með sér fátækt“. Þetta réttlætti frelsi markaðsaflanna, sagði Deng:
thumb|left|220px|Deng Xiaoping (í miðju) og kona hans Zhuo Lin (til vinstri) að heimsækja Johnson Geimferðastöðvarinnar í Houston, Bandaríkjunum 2. febrúar 1979. Stjórnandi stöðvarinnar Christopher C. Kraft, (til hægri) var þeim til leiðsagnar í heimsókninni. Þessi sveigjanleiki gagnvart undirstöðum sósíalismans er studdur tilvitnunum í Deng á borð við:
En Deng var ekki einn að verki. Þrátt fyrir að Deng hafi lagt „fræðilegan bakgrunn“ og pólitískan stuðning fyrir efnahagslegum umbótum, er almennt álitið að meðal sagnfræðinga, að efnahagsumbætur sem Deng kynnti, væru runnar undan hans rifjum. Zhou Enlai forsætisráðherra var til dæmis, brautryðjandi til nútímavæðingar löngu fyrir Deng. Auk þess voru margar umbætur kynntar af leiðtogum einstakra sveitarfélaga. Gengu þær vel eftir voru þær framkvæmdar á æ stærri svæðum og loks í landinu öllu. Einnig var sótt í reynslu Austur-Asíu tígranna (Hong Kong, Singapore, Suður-Kóreu og Taiwan).
Meginþróunin í átt til markaðshagkerfis fólst í að leyfa sveitarfélögum og héraðsstjórnum að fjárfesta í þeim iðnaði sem þeir töldu skila mestum arði. Þessi stefna ýtti undir fjárfestingar í léttum iðnaði. Þannig ýttu umbætur Deng á að Kína færðist til létts framleiðsluiðnaðar og útflutningshvetjandi. Með stuttum aðdraganda, lágmarks fjármagni og mjög hárri gjaldeyrissköpun útflutningstekna, mynduðust tekjur til að endurfjárfesta í þróaðri tækniframleiðslu og síðan í frekari fjármagnsútgjöldum og fjárfestingum.
Þessar fjárfestingar voru ekki að boði ríkisstjórnarinnar. Fjármagn fjárfest í stóriðju kom að mestu úr bankakerfinu sem byggði að mestu á innlánum. Eitt af fyrstu atriðum umbóta Deng var að koma í veg fyrir endurúthlutun á hagnaði nema í gegnum skatta eða í gegnum bankakerfið; endurúthlutun til ríkisiðnaðar var þess vegna nokkuð óbein, sem gerði hann óháðari ríkisvaldinu. Í stuttu máli kveiktu umbætur Dengs þannig iðnbyltingu í Kína.
Þessar umbætur voru viðsnúningur frá þeirri stefnu Maó að Kína yrði að vera sjálfu sér um nægt í öllu. Nútímavæðingu var flýtt með því að auka erlend viðskipti, einkum með sölu véla til Japan og Vesturlanda. Útflutningsdrifinn hagvöxtur hraðaði efnahagslegri þróun með yfirtöku á erlendum sjóðum, markaði, tækniþróun og stjórnunarreynslu. Afleiðingin var nútímavæðing Kína. Deng ýtti undir þessa þróun með því að setja upp fjögur „sérstök fríverslunarsvæði“ og opnaði fyrir erlend samskipti 14 strandborga. sem dró að erlend fyrirtæki þar sem hvatt var til erlendra fjárfestinga og markaðsfrelsis.
Umbætur Deng fólu einnig í sér framleiðniaukningu. Hvatar til notkunar nýrra efna og bónuskerfi til starfsmanna voru kynnt til sögunnar. Bændur á landsbyggðinni voru hvattir til að selja framleiðslu sína á markaði sem jók landbúnaðarframleiðslu og einnig iðnþróun. Þessi virðisauki bænda á opnum markaði ýtti undir meiri neyslugetu og þannig á iðnþróun. Að sama skapi jókst pólitískur stuðningur við enn frekari efnahagsumbætur.
Eftir flokksþing Kommúnistaflokksins 22. desember 1978, hófust undir forystu Deng Xiaoping efnahagsumbætur byggðar á stefnu sem er í raun enn ríkjandi í dag. Það markmið að skapa nægan tekjuafgang til að til að fjármagna nútímavæðingu hagkerfis meginlands Kína, gekk eftir. Þrátt fyrir opinberar kennisetningar um kommúnisma er hagkerfi Alþýðulýðveldisins Kína í raun nú hagkerfi einkarekstrar. Um 70% af þjóðarframleiðslu alþýðulýðveldisins kemur í dag frá einkafyrirtækjum. Afgangurinn byggir að mestu á 200 afar stórum ríkisfyrirtækjum í fjarskiptum, veitum og orku.
Hagkerfi alþýðulýðveldisins er eitt þeirra hagkerfa sem hafa vaxið hvað hraðast í heiminum á undanförnum 25 árum. Þessi ótrúlegi hagvöxtur hefur leitt til gríðarlegra breytinga á lífskjörum almennings. Samkvæmt mati Alþjóðabankans hafa meira en 600 milljónir Kínverja risið frá fátækt til bjargálna frá 1981 til 2004. Á 20 árum frá árinu 1981, féll hlutfall þeirra kínverja sem lifðu fyrir neðan fátækramörk úr 53% í 8%.
Alþjóðabankinn hefur áætlað að fyrir efnahagsumbætur 1978 hafi meira en 60% Kínverja hafi haft viðurværi sitt af minna en einum bandaríkjadal ($ USD) á dag (KMJ) en það eru fátæktarviðmið bankans. Það fátæktarhlutfall var komið niður í 10% árið 2004.
En á tímum gríðarlegra efnahagslegra framfara blöstu við margvísleg félagsleg vandamál. Samkvæmt opinberu manntali 1982 fór fjöldi Kínverja yfir einn milljarð. Deng Xiaoping studdi áætlanir sem byggðu á frumkvæði Hua Guofeng um takmörkun fæðinga og kynntar voru 1978. Hin frægu lög sem takmörkuðu pörum að eiga einungis eitt barn, ella sæta sektum. Skiljanlega jókst gagnrýni á stjórnvöld vegna þessa.
Á hinn bóginn kallaði vaxandi efnahagslegt frelsi á meira frelsi til skoðanaskipta og gagnrýni á kerfið, yfiráð flokksins og spillingu embættismanna jókst. Meira efnahagslegt frelsi þýddi aukinn ójöfnuð. Lok níunda áratugarins sem mörkuðust af ósætti með alræði kommúnistaflokksins og vaxandi misrétti, urðu Deng Xiaoping þung í skauti.
Mótmælin á Torgi hins himneska friðar
Árið 1986 ákvað Deng að óhagkvæm ríkisfyrirtæki gætu farið í gjaldþrot. Milljónir manna misstu vinnuna. Í landi sem hafði byggt á hugmyndum um að sjá um fólk frá vöggu til grafar. Fáheyrt var að menn gætu yfir höfuð orðið atvinnulausir. Á sama tíma og fólk horfði á allan uppgang „fríverslunarsvæðanna“ sem Deng hafði byggt upp. Mörgum fannst þeir vera af missa af tækifærum. Ójöfnuður jókst mjög. Árið 1988 ákvað Deng til að flýta enn frekar fyrir markaðsvæðingunni með því að afnema að mestu opinbert verðeftirlit. Verðbólga tók flug og enn jókst ójöfnuður. Glæpum fjölgaði mjög, Spilling varð mun meir áberandi ekki síst vegna þess erlenda fjármagns sem flæddi inn í landið. Ríkisvaldið skóp ekki það haldreipi sem því var ætlað. Óvissa jókst meðal almennings um framtíðina og að sama skapi ósætti út í stjórnvöld. Það var að sjóða upp úr.
Andlát hins frjálslynda Hu Yaobang þann 15. apríl 1989 ýtti undir mótmælaöldu í alþýðulýðveldinu. Mikill mannfjöldi kom saman á Torgi hins himneska friðar í Beijing til minningar um Hu, frjálslyndan siðbótarmann sem hafði verið hrakinn frá völdum tveimur árum áður af harðlínumönnum. Hópurinn samanstóð upphaflega aðallega af háskólanemum og krafðist umbóta í kerfinu, baráttu gegn misrétti og spillingu. Krafan um meira frelsi jókst þegar leið á mótmælin. Draga yrði úr völdum hins íhaldssama forsætisráðherra Li Peng. Mótmælin gegn kommúnisma fjögurra áratuga efldust og víða í Kína voru mótmæli. Þann 20. maí lýstu yfirvöld yfir herlögum kröfðust þess að mótmælendur yfirgæfu torgið. Hér klofnaði miðstjórn kommúnistaflokksins í tvær fylkingar. Annars vegar voru menn á borð við Zhao Ziyang, sem vildu meira frjálsræði og efnahagumbætur og viðræður við mótmælendur. Hins vegar voru var hópur með Li Peng forsætisráðherra sem töluðu fyrir beitingu hervalds gegn mótmælum.
Hafa verður í huga að á þessum tíma voru Sovétríkin í upplausn og kommúnisminn þar í landi kominn að endastöð. Það hafði eðlilega áhrif á pólitískar umræður valdhafa í Alþýðulýðveldinu í Kína. Íhaldssamari öfl tóku að vara við of miklu frelsi „borgaralegra afla“. Tryggja yðri stöðugleika kerfisins. Meðal annars birtist hörð ádeila á Deng frá liðsmanni Li Peng, í flokksblaðinu „Dagblaði fólksins“, þar sem Deng var talinn bera meginábyrgð á framgangi hægri aflanna síðasta áratuginn.
Neftóbak
Neftóbak er mulið tóbak sem tekið er í nefið. Talað var um að taka í nefið, snússa sig eða að stúta sig þegar menn heltu neftóbaki upp í nef sér úr pontu. Snöff er fínkorna neftóbak sem bannað er á Íslandi. "Neftóbak" er líka þekkt sem "bagg" eða "ruddi". "Bagg" er nafn sem oftast er notast við þegar neftóbakið er safnað saman með því að þjappa í sprautu og sett í vör.
Deng Xiaoping
Mótmælin á Torgi hins himneska friðar
Deng Xiaoping hafði hikað í um mánuð um notkun hervalds. Hann óttaðist drauga úr fortíðinni. Drauga glundroða og óstöðugleika. Á fundi leiðtoga flokksins sem haldinn var á heimili Deng sagði hann:
Þann 17. maí úrskurðaði hann Li Peng í hag og heimilað valdbeitingu hersins. Deng hikaði engu að síður og hvatti Li Peng til lokatilraunar á samningum við stúdenta. Þeim viðræðum var sjónvarpað um allt alþýðulýðveldið. Viðræðurnar skiluðu engu. Daginn eftir var herinn sendur inn 4. júní.
Ekki er vitað um nákvæmt mannfall mótmælenda. Opinberar tölur segja að 200 manns hafi verið drepnir en Rauði Krossinn telur að 2.000 manns hafi fallið. Pólitísk afleiðing var að Zhao Ziyang, sem hingað til hafði verið talinn næsti arftaki Deng og var að komast að völdum, dvaldi í stofufangelsi í 15 ár allt til dauðadags árið 2005. Hann hafði talað fyrir aðgreiningu á kommúnistaflokknum og ríkinu, vildi draga úr skrifræði, spillingu og einkavæða ríkisfyrirtæki. Íhaldssamari öfl undir forystu Li Peng styrktu sig mjög. Í staðinn studdi Deng Jiang Zemin þáverandi borgarstjóra í Sjanghæ til valda í miðstjórn flokksins. Jiang hafði tekist að viðhalda allsherjarreglu í Sjanghæ-borg. Enn hélt þó Deng formennsku í hernefnd flokksins. Maóistarnir voru búnir að ná aftur völdum í alþýðulýðveldinu. Jiang Zemin fylgdi þeim. Nú átti að aftur að herða tök flokksins á öllu efnahagslífi.
Mótmælin og óeirðirnar í höfuðborginni voru mjög alvarlegt áfall fyrir Deng. Nú 87 ára varð Deng að koma hlutunum aftur í rétt horf. Hann fór til Sjanghæ til sinna gömlu liðsmanna og sótti einnig stuðning til hersins. Þar voru gamlir félagar og stuðningsmenn margir. Skilaboðin frá hernum voru mjög skýr: Þeir lýstu yfir stuðningi við Deng. Allir sem færu gegn honum færu gegn hernum. Þessi skilaboð til harðlínumanna flokksins áréttaði Deng þegar hann heimsótti herstöð í desember 1991, án allra flokksheimilda og var vel tekið.
Með stuðning hersins tryggan, heimsótti Deng 1992 Shenzhen borg, miðstöð efnahagsumbóta sinna. Í heimsókn sinni til Suður-Kína lýsti hann yfir að :„Án efnahagsumbóta og stefnunnar um opnun dyr Kína, efnahagsframfarir og bætt lífskjör væru allar leiðir lokaðar fyrir land okkar,“. Og á flokksráðstefnunni árið 1994 lét Jiang Zemin flokksformaður af stuðningi við maóistana og lýsti yfir stuðningi við efnahagsumbæturnar, nútímavæðingu landsins og markaðshagkerfi er byggði á opnun landamæranna. Deng hafði unnið.
Arfur og sögulegt mat
Deng Xiaoping lést í Peking á 92 ára gamall þann 19. febrúar 1997. Hann hafði síðustu æviárin dregið sig út úr skarkala opinbers líf þar sem hann þjáðist af Parkinsonsveiki og gat vart haft samskipti við ættingja sína. Hann lét eftir sig eiginkonu sína, Zhuo Lin (lést 2009) og fimm börn: þrjár dætur (Deng Lin, Deng Nan og Deng Rong) og tvo syni (Deng Pufang og Deng Zhifang).
Þrátt fyrir háan aldur var Deng allt til dauðadags álitinn æðsti leiðtogi Alþýðulýðveldisins Kína. Jafnvel eftir dauða hans hefur Kommúnistaflokkur Kína fylgt stefnu hans í stórum dráttum. Eftirmaður hans, Jiang Zemin, afhenti síðar völd til Hu Jintao forseta, en Hu er einnig talinn til liðsmanna gamla Deng.
Undir forystu Deng Xiaoping, tók Alþýðulýðveldið Kína með meira en milljarð íbúa, efnahagsframförum sem vart eiga sér sögulega hliðstæðu. Frá 1997 hefur verið árlegur hagvöxtur verið að meðaltali 10%. Það er þrátt fyrir mörg félagsleg vandamál sem eiga meðal annars rætur í efnahagsumbótum Deng.
Á móti þessum árangri í efnahags- og félagslegri þróun, hefur Deng Xiaoping sætt gagnrýni fyrir alræðismynd kommúnismans sem hann stóð fyrir og hlutverk hans í valdbeitingu gegn mótmælendum á Torgi hins himneska friðar árið 1989. Fáir deila þó um að stjórnmálastíll hans hafi verið mannúðlegri en forvera hans Maó Zedong. Ólíkt Maó lagði Deng ekki mikið upp úr því að upphefja persónu sína opinberlega og vart verður um það deilt að frjálsræði á valdatíma Deng var mun meira.
Eftirmæli leiðtogans Deng Xiaoping munu þó fyrst og síðast vera tengd þeim efnahagsumbótum sem hann barðist fyrir og árangri þeirra. Hundruð milljóna Kínverja frá fátækt til bjargálna á tveimur áratugum er árangur sem vart verður deilt um. Það gerir hann að einum merkilegasta stjórnmálamanni síðari hluta 20. aldar.
Norma
Norma er íslenskt kvenmannsnafn.
Duft
thumb|200px|[[Barnapúður er dæmi um duft]]
Duft eða púður er þurrt kornkennt efni sem samanstendur af mörgum lítlum kornum sem ekki loða saman. Kornin renna laus hvert frá öðru þegar duftið er hrist. Dæmi um duft eru m.a. mjöl, kaffiduft, mjólkurduft, snyrtivörur, byssupúður, sykur, duftkenndur snjór, ryk, aska, prentduft og margs konar lyf.
23. október
23. október er 296. dagur ársins (297. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 69 dagar eru eftir af árinu.
Hakakross
thumb|250px|Hefðbundinn hakakross notaður af Hindúum
Elstu merkin um notkun táknsins í Indlandi eru frá tíma Indusdalsmenningarinnar í borginni Harappa, þar sem það táknaði Visnjú í hindúisma. Í kinverskum taóisma er hakakrossinn merki um eilífð. Í tibetskum búddisma táknar hann Jörðina. Algengt er að Hindúar teikna hakakrossa á dyr og innganga að húsunum sínum á hátíðum, sem þeir trúa að tákni boð til gyðjunnar Lakshmi.
Hakakrossinn á sér langa sögu í Evrópu sem nær aftur til fornra tíma. Í nútímanum var hann notaður sem velgengnitákn áður en hann var tekinn upp af Nasistaflokknum í Þýskalandi árið 1920. Þeir notuðu hann sem tákn um aríana. Árið 1933, þegar Adolf Hitler kom að valdastólnum, var hakakrossi snúið um 45 gráður felldur inn í fána Nasistaflokksins. Þess vegna er krossinn útskúfaður í mörgum vestrænum löndum vegna tengslanna við Nasistaflokkinn og önnur hugtök eins og gyðingahatur, almennt hatur, ofbeldi, dauða og morð. Hakakrossinn hefur verið bannaður í Þýskalandi og nokkrum öðrum löndum ef hann er notaður sem nasistatákn. Í dag nota margir nýnasistahópar táknið.
Árni Einarsson Dalskeggur
Árni Einarsson Dalskeggur (d. 1434) var eyfirskur höfðingi á 15. öld sem er þekktastur fyrir það að hafa verið einn af foringjum liðsins sem fór að Jóni Gerrekssyni biskupi í Skálholti 1433 og drekkti honum í Brúará.
Árni var líklega fæddur um 1385. Hann var sonur Einars Bjarnasonar á Eyvindarstöðum í Sölvadal en móðir hans hét Vigdís. Hann bjó í Stóradal í Djúpadal í Eyjafirði og er oft aðeins kallaður Dalskeggur eða Árni Dalskeggur í heimildum og stundum sagður Magnússon eða Markússon en fullvíst er að hann var Einarsson.
Hann var einn helsti höfðingi Eyfirðinga og reið með Þorvarði Loftssyni á Möðruvöllum og Teiti Gunnlaugssyni í Bjarnanesi suður fjöll skömmu fyrir Þorláksmessu á sumri, 20. júlí 1433. Þá vissu þeir að biskup mundi vera heima því Þorláksmessa var mikill hátíðisdagur í Skálholti og margt fólk samankomið. Þeir komu að Skálholti að kvöldi 19. júlí og tjölduðu þar ásamt öðrum gestum en þegar messan stóð sem hæst daginn eftir gengu þeir í kirkju með fimmtíu vopnaða menn. Sagt er að Dalskeggur hafi gengið fremstur og sagt: Nú er mikið um dýrðir. Síðan tóku þeir biskup og drógu hann úr kirkjunni en drápu þá sveina hans sem í náðist. Biskup var svo settur í poka og honum drekkt í Brúará. Þeir virðast enga refsingu hafa fengið þótt þeir hefðu drepið sjálfan biskupinn og saurgað dómkirkjuna með blóði sveinanna.
Árni kemur við ýmis fornbréf en fátt er þó um hann vitað. Hann var líklega tvígiftur. Á meðal barna hans var Einar, faðir Eyjólfs Einarssonar lögmanns. Hann dó ári eftir Skálholtsförina.
Hnatthöfði
thumb|right|Hnatthöfði á málverki eftir [[John Pettie.]] Hnatthöfði (enska: Roundhead) var uppnefni á stuðningsmönnum enska þingsins í Ensku borgarastyrjöldinni. Þeir voru líka kallaðir þingsinnar (parliamentarians). Nafnið var dregið af því að sumir púritanar (en alls ekki allir) klipptu hár sitt stutt í andstöðu við hirðtískuna þar sem slöngulokkar voru ríkjandi. Stuðningsmenn konungs voru kallaðir ýmist konungssinnar (royalists) eða kavalerar (cavaliers). Hnatthöfðar studdu upphaflega þingbundna konungsstjórn en undir lok borgarastyrjaldarinnar var Karl 1. konungur orðinn svo óvinsæll að lýðveldissinnar eins og Oliver Cromwell gátu afnumið konungsvaldið alveg og komið Enska samveldinu á fót.
Púrítanar og öldungakirkjumenn í Englandi voru nær undantekningarlaust hnatthöfðar (burtséð frá því hvernig þeir klipptu hár sitt) en margir hnatthöfðar vildu þó halda ensku biskupakirkjunni eins og margir kavalerar. Pólitískir flokkar hnatthöfða voru meðal annars grafararnir (diggers), jöfnunarsinnar (levellers) og menn fimmta ríkisins.
Orðið var notað fram á síðari hluta 17. aldar þegar annað niðrandi heiti, Viggi, var fundið upp yfir andstæðinga einveldis.
Drexel-háskóli
thumb|right|200px|Mario the Magnificent, lukkudýr skólans. Drexel-háskóli (enska: Drexel University) er bandarískur einkaskóli og rannsóknarháskóli í Philadelphiu í Pennsylvaníu. Anthony J. Drexel stofnaði skólann árið 1891. Forseti skólans er Constantine Papadakis.
Stefna skólans hefur frá upphafi verið sú að veita fólki af báðum kynjum og óháð uppruna hagnýta menntun í vísindum. Skólinn hét upphaflega Drexel Institute of Art, Science and Industry en árið 1936 var nafninu breytt í Drexel Institute of Technology og 1970 var því aftur breytt í Drexel University. Þann 1. júlí 2002 sameinaðist MCP Hahnemann University formlega Drexel-háskóla og til varð læknaskóli Drexel-háskóla, Drexel University College of Medicine. Haustið 2006 var stofnaður lagaskóli Drexel-háskóla, Drexel College of Law.
U.S. News & World Report taldi Drexel-háskóla vera 109. besta háskóla Bandaríkjanna árið 2006 í flokki skóla sem veita doktorsgráður. Tímaritið Business Week taldi að árið 2007 væri grunnnámið í viðskiptafræði við Drexel-háskóla það 58. besta í Bandaríkjunum Stolt skólans er þó verkfræðiskólinn.
Við skólann starfa rúmlega 1.300 kennarar og þar eru á 12. þúsund grunnnemar og á 6. þúsund framhaldsnemar. Fjárfestingar skólans nema um hálfum milljarði bandaríkjadala. Einkunnarorð skólans eru „Science, Industry, Art“ eða „Vísindi, iðnaður og list“.
Danhildur
Danhildur er íslenskt kvenmannsnafn.
Kavaler
thumb|right|Bræðurnir John Stuart og Bernard sem báðir féllu í bardögum við þingsinna á málverki eftir [[Antoon van Dyck frá 1638.]] Kavaler var upphaflega uppnefni á stuðningsmönnum Karls 1. konungs í Ensku borgarastyrjöldinni. Seinna tóku konungssinnar það sjálfir upp. Andstæðingar konungs og stuðningsmenn þingsins voru uppnefndir hnatthöfðar. Kavaler merkir einfaldlega riddari og fékk fljótt á sig aukamerkingu sem vísaði til ríkjandi hirðtísku þess tíma. Staðalmynd kavalersins var maður klæddur íburðamiklum fötum með blúndukrögum, með barðamikinn hatt með fjöður og sítt liðað hár eða slöngulokka. Raunin var samt sú að bæði flestir þingsinnar og flestir konungssinnar voru með hár af svipaðri sídd og klæddust samkvæmt tísku þess tíma.
Heitið var notað fram á síðari hluta 17. aldar þegar hugtakið Torýi tók við sem nafn á stuðningsmönnum konungs.
Rannís
Rannsóknamiðstöð Íslands (Rannís) er ríkisstofnun á Íslandi sem hefur það hlutverk að treysta stoðir íslensks þekkingarsamfélags með stuðningi við rannsóknir, nýsköpun, menntun og menningu. Rannís heyrir undir háskóla, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið.
Rannís er náinn samstarfsaðili Vísinda- og tækniráðs og veitir faglega aðstoð og þjónustu við undirbúning og framkvæmd stefnu þess. Rannís stuðlar að þróun þekkingarsamfélagsins með rekstri samkeppnissjóða, aðstoð og kynningu á alþjóðlegum sóknarfærum og samstarfs­möguleikum auk þess að greina og kynna áhrif rannsókna, nýsköpunar, menntunar og menningar á þjóðarhag. Rannís er rekin af skattfé samkvæmt fjárlögum.
Rannís starfar á grundvelli laga um opinberan stuðning við vísindarannsóknir nr. 3/2003. Starfsfólk Rannís er tæplega 70 talsins. Forstöðumaður Rannís er Ágúst Hjörtur Ingþórsson. Hann er skipaður af háskóla,- iðnaðar- og nýsköpunarráðherra til fimm ára í senn samkvæmt erindisbréfi.
Kristján 1.
Kristján var sonur Diðriks greifa af Aldinborg (Oldenburg) og konu hans Hedevig af Holstein, sem var afkomandi Eiríks klippings, Danakonungs á 14. öld. Kristófer af Bæjaralandi, konungur Danmerkur frá 1440, dó óvænt árið 1448. Hann var barnlaus og vandi að finna erfingja. Adolf hertoga af Slésvík, móðurbróður Kristjáns, var boðin kórónan en hann benti á systurson sinn og var hann valinn, meðal annars með því skilyrði að hann giftist ekkju Kristófers, Dórótheu drottningu, og að allar meiri háttar ákvarðanir þyrftu að fá samþykki ríkisráðsins. Norðmenn voru þó tregir til að samþykkja Kristján sem konung og Svíar vildu hann alls ekki, sprengdu Kalmarsambandið og völdu Karl Knútsson Bonde sem konung.
Eftir átök við Svía um yfirráð yfir Noregi var Kristján krýndur konungur Noregs í Niðarósdómkirkju sumarið 1450 af Marcellusi Skálholtsbiskupi, en tveimur árum síðar fór Karl Knútsson í stríð við Dani og réðist á Skán. Stríðið stóð í fimm ár og veitti ýmsum betur en á endanum unnu Danir sigur, Kristján var krýndur konungur Svíþjóðar og Kalmarsambandið var endurreist.
Marcellus Skálholtsbiskup, sem raunar kom aldrei til Íslands, var einn helsti ráðgjafi Kristjáns 1. á fyrsta áratug valdaferils hans. Marcellus var ævintýramaður sem tókst að koma sér í mjúkinn hjá konungi og fékk hann jafnvel til að velja sig sem erkibiskupsefni í Niðarósi en þau áform náðu þó ekki fram að ganga. Marcellus varð hins vegar kanslari og einn valdamesti maður Danmerkur og raunar Norðurlanda allra, þar til hann drukknaði 1460.
Þegar Adolf hertogi af Slésvík dó barnlaus 1459 tókst Kristjáni að fá sig hylltan sem hertoga af Slésvík og greifa af Holstein en það kostaði mikið fé, auk þess sem hann þurfti að eiga í stríði við ýmsa aðra sem þóttust eiga tilkall til erfða og það varð honum dýrt. Hann neyddist til að hækka skatta og steypti sér í miklar skuldir. Nokkru síðar gerðu Svíar uppreisn og kölluðu Karl Knútsson aftur til valda. Kristján fór í stríð við Svía eftir lát Karls 1470 og reyndi að vinna ríkið að nýju en beið ósigur í orrustunni við Brunkebjerg 1471.
Þegar frá leið tókst Kristjáni að greiða hluta af skuldum sínum og fá eftirgjöf á öðru og styrkja veldi sitt. Árið 1468 kallaði hann saman fyrsta stéttaþingið sem haldið var í Danmörku.
Kristján 1. dó í Kaupmannahöfn 21. maí 1481 og er legstaður hans í Hróarskeldudómkirkju. Kona hans var sem fyrr segir Dóróthea af Brandenborg (um 1430 - 10. nóvember 1495), ekkja Kristófers af Bæjaralandi, og áttu þau þrjú börn sem upp komust, Hans og Friðrik 1., sem báðir urðu konungar Danmerkur, og Margréti, sem giftist Jakob 3. Skotakonungi.
1701
Árið 1701 (MDCCI í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Opinberar aftökur
Erlendis
thumb|right|[[Ulrik Christian Gyldenløve, stiftamtmaður á Íslandi og yfirmaður danska flotans.]]
Dáin
Bresi
Bresi er íslenskt karlmannsnafn.
Tekanna
thumb|250px|Tveir tepottur frá [[Viktoríutímabilið|Viktoríutímabilinu.]] Tekanna er ílát notað til að laga te með sjóðandi vatni. Teið er ýmist í tepoka eða laust, þá þarf tesíu, annaðhvort til að halda laufunum meðan þau liggja í bleyti eða til að grípa þau þegar teinu er hellt. Tekönnur eru yfirleitt með opi með loki efst, þar sem vatnið og teið er sett inn, handfangi og stút sem teinu er hellt í gegn yn. Sumar tekönnur eru með innbyggðar tesíur innaná stútnum. Lítið loftop er í lokinu til að teið drjúpi ekki og skvettist þegar því er hellt. Nú á dögum er tehetta oft notuð svo að teið trekki betur eða innihald tekönnunnar kólni ekki of fljótt. Áhugafólk um tedrykkju hitar gjarnan tekönnuna með sjóðandi vatni og þurrkar hana síðan áður en það lagar te.
Líkan af tekönnu er oft notað í þrívíddarhönnun til prófana.
Randver
Randver er íslenskt karlmannsnafn.
Listi yfir CSI:Miami (7. þáttaröð)
Sjöunda þáttaröðin af CSI: Miami var frumsýnd 22. september 2008 og sýndir voru 25 þættir.
Geislatæki
Geislatæki er tæki sem gefur rafsegulgeislun sem er að mestu utan sýnilega sviðsins, til aðgreiningar frá ljósgjafa sem gefur sýnilegt ljós. Sem dæmi um geislatæki er hitalampi sem gefur mest innrautt ljós og ljósabekkur sem gefur einkum útfjólublátt ljós. Röntgentæki og eindahraðlar gefa orkumikla jónandi geislun, sem ekki stafar frá geislavirkni.
Hrafnhildur Hanna Ragnarsdóttir
Hrafnhildur (Hanna) Ragnarsdóttir (f. 1948) er prófessor emerita í þroska- og uppeldisvísindum við Háskóla Íslands. Helstu áherslur Hrafnhildar í kennslu og rannsóknum eru annars vegar málþroski barna á mörkum leik- og grunnskóla (fjögra til átta ára), tengsl hans við vitsmuna- og félagsþroska, máluppeldi og þróun læsis og námsárangurs. Og hins vegar þróun máls og málnotkunar eins og hún birtist í frásögnum og álitsgerðum í ritmáli og talmál eftir að fyrsta málþroskaskeiði lýkur, eða frá miðstigi fram á fullorðinsár.
Menntun
Hrafnhildur lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1968. Sama ár fékk hún styrk frá Macalester College, St. Paul, Minnesota þar sem hún lagði stund á bókmenntir og heimspeki. Á árunum 1969-76 stundaði hún nám við Université d´Aix-Marseille með styrk frá franska ríkinu og lauk Licence-ès-lettres 1973 og Maîtrise de Psychologie 1974. Hún lauk síðar Diplôme d´Études Approfondies (1985) og doktorsprófi í sálfræði og uppeldisvísindum frá sama skóla 1990.
Starfsferill
Hrafnhildur störf við Kennaraháskóla Íslands (síðar Háskóla Íslands) 1974, fyrst sem stundakennari en síðar lektor (frá 1976), dósent og loks prófessor í þroska- og uppeldisvísindum frá 1990 til starfsloka 2018. Hrafnhildur hefur gegnt fjölda stjórnunar- og trúnaðarstarfa innan skólans og utan, einkum í tengslum við rannsóknir. M.a. var Hún var m.a. aðstoðarrektor 1991-92, fyrsti deildarforseti framhaldsnáms við KHÍ og fyrsti forstöðumaður Rannsóknarstofnunar KHÍ 1991-96. Hún var kjörin fulltrúi kennara í skólaráði KHÍ og síðar Menntavísindasviðs HÍ, formaður uppeldisskorar og fagráða í sálfræði og máli og samskiptum. Eftir samruna KHÍ og HÍ 2007 stofnaði hún ásamt fleirum Rannsóknarstofu um þroska, mál og læsi barna og unglinga og hefur verið forstöðumaður hennar síðan.
Rannsóknatengd nefndar- og stjórnunarstörf
Hrafnhildur sat í stjórn Vísindaráðs fyrir hug- og félagsvísindi 1991-94 og síðar í stjórnum Vísindasjóðs og Rannsóknasjóðs RANNÍS (fyrir hug- og félagsvísindi) 2002-07. Hún var fulltrúi Íslands í fastanefnd European Science Foundation um félagsvísindi (ESF-SCSS) 2004-07 sem og í stjórnum norræna vísindasjóðsins (NOS-HS) 2003-07 og ERANETsins ´NORFACE´ (New Opportunities for Research Funding Collaboration in the Social Sciences) sem styrkt var af EU 2004-09 (varaformaður 2004). Hún hefur verið fulltrúi Íslands í framkvæmdastjórnum þriggja evrópskra rannsóknarneta á vegum EU: COST A8: Concerted Research Action on Learning Disorders as a Barrier to Human Development (1995-99), COST IS0207: The European Research Network on Learning to Write Effectively (ERN-LWE) (2008-11) (Financial Rapporteur 2010-11) og European Literacy Network (ELN) frá 2014. Auk þess að beita sér fyrir auknu samstarfi fræðimanna á sviði máls og læsis í Evrópu hafa öll þessi fræðimannanet lagt sérstaka áherslu á rannsóknarþjálfun, hreyfanleika og menntunartækifæri fyrir doktorsnema og unga fræðimenn.
Alþjóðleg rannsóknarsamvinna
Hrafnhildur hefur frá upphafi ferils síns verið virk í alþjóðlegu rannsóknarsamstarfi fræðimanna á sviði þroska, máls og læsis. Hún tók þátt í alþjóðlegri rannsókn á frásagnarhæfni barna undir stjórn Ruth Berman og Dan Slobin í Berkeley Cross-linguistic Language Acquisition Project á níunda áratugnum. Hún hefur verið aðili að CHILDES barnamálsbankanum í Carnegie-Mellon háskóla og International Association for the Study of Child Language (IASCL) frá 1993 og var kosin í framkvæmdastjórn IASCL fyrir árin 2014-20. Á tíunda áratug síðustu aldar tók Hrafnhildur þátt í að hleypa af stokkunum átaki í samanburðarrannsóknum á máltöku norrænna barna. Hún var annar af tveimur stjórnendum Nordic Language Acquisition Research Initiative (styrkt af NorFA 1992-96) og skipulagði m.a. alþjóðlega ráðstefnu í Reykjavík Learning to talk about time and space (1994), og einnig rannsóknarverkefnisins Language Acquisition: A Scandinavian Perspective, sem styrkt var af NOS-H 1994-96. Hún var annar stjórnandi European Summer School: The crosslinguistic study of language acquisition: an integrated approach fyrir evrópska doktorsnema og „post-docs“ sem styrkt var af NorFa og EU 1999 og stóð ásamt fleirum að alþjóðlegri ráðstefnu Language and Cognition in Language Acquisition í Odense sama ár. Þá var hún aðili var samstarfsverkefni fimm þjóða, Språkutveckling och läsinlärning, sem styrkt var af NOS-S frá 1998-2001 og tengdist Evrópuverkefninu COST A8 (sjá hér að framan). Frá aldamótum hefur Hrafnhildur verið íslenskur verkefnisstjóri í sjö landa rannsóknarverkefni styrkt af The Spencer Foundation „Development of literacy in different contexts and different languages“, sem auk sjálfrar rannsóknarinnar (sjá nánar í kafla um rannsóknarverkefni) hefur skipulagt fjölda vinnustofa og ráðstefna og hefur sterk tengsl við evrópsku fræðimannanetin um málnotkun, ritun og læsi sem nefnd voru hér að framan. Hún er einnig aðili að fjölþjóðlegum rannsóknarhópi sem hefur þróað aðferð til að meta málþroska tvítyngdra barna í báðum málum þess með sama mælitækinu, Multilingual Assessment Instrument for Narratives (MAIN), sem Hrafnhildur hefur þýtt á íslensku.
Hrafnhildur hefur verið gestafræðimaður við fjölmarga háskóla í Evrópu og Bandaríkjunum, oftast við Harvard Graduate School of Education en einnig við háskólana í Berkeley, Gautaborg, Kaupmannahöfn, New Mexico, Osló, Oxford, Sorbonne og Stanford. Hún hefur haldið fyrirlestra um rannsóknir sínar á ótal innlendum og erlendum ráðstefnum og málþingum og skipulagt alþjóðlegar ráðstefnur um barnamálsrannsóknir og læsi, s.s. Learning to talk about time and space (Reykjavík 1994), Language and Cognition in Language Acquisition (Odense, 1997), Reading, writing and language development in the school years (Varmalandi, 1999). Við starfslok Hrafnhildar efndi Rannsóknarstofa um þroska, mál og læsi til ráðstefnu henni til heiðurs: Byggjum brýr og eflum læsi frá leikskóla til unglingsára. Ráðstefnan var sérstaklega var ætluð kennurum og öðru áhugafólki um málþroska og læsi á öllum skólastigum.
Annað samstarf
Hrafnhildur hefur tekið þátt í þróunarverkefnum í leik- og grunnskólum um málþroska og læsi og haldið fjölmarga fyrirlestra fyrir foreldra, kennara og annað fagfólk á öllum skólastigum um niðurstöður rannsókna sinna á máli og læsi íslenskra barna og unglinga. Til dæmis tók hún virkan þátt í verkefninu „Bók í hönd og þér halda engin bönd“ sem fyrst var þróað í Reykjanesbæ og var í stýrihóp og rannsóknarhóp þróunarverkefnisins „Okkar mál: Samstarf um menningu, mál og læsi í Fellahverfi“ sem hlaut hvatningarverðlaun skóla- og tómstundaráðs Reykjavíkurborgar 2013 og Orðsporið, viðurkenningu Félags leikskólakennara, 2014. Hún hefur einnig verið í samstarfi við Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra og við Málefli, hagmunasamtök í þágu barna með tal- og málþroskafrávik og samdi ásamt fleirum skýrslu um stöðu barna og ungmenna með tal- og málþroskaröskun fyrir Mennta- og menningarmálaráðuneytið (2012).
Æska og einkalíf
Foreldrar Hrafnhildar eru Ragnar Á. Magnússon, lögg. endursk. (1917-1988) og Svanlaug I. Gunnlaugsdóttir, húsmóðir (1920-1978). Hrafnhildur er gift Pétri Gunnarssyni rithöfundi og eiga þau tvo syni : Dag Kára kvikmyndaleikstjóra og Gunnar Þorra bókmenntafræðing og þýðanda.
Sigrún Magnúsdóttir
Sigrún Magnúsdóttir (f. 15. júní 1944) er fyrrum þingmaður fyrir Framsóknarflokkinn í Reykjavíkurkjördæmi norður og var umhverfis- og auðlindaráðherra Íslands. Hún er eiginkona Páls Péturssonar fyrrverandi félagsmálaráðherra en þau eru einu íslensku hjónin sem bæði hafa gegnt ráðherraembættum.
Sigrún ákvað að gefa ekki kost á sér í Alþingiskosningunum 2016.
Knut Hamsun
thumb|right|Knut Hamsun um 1890. Knut Hamsun (fæddur: Knud Pedersen) (4. ágúst 1859 - 19. febrúar 1952) var norskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum 1920. Hann hafði mikil áhrif á Norðurlöndum, Rússlandi og víðar með einföldum, en áhrifamiklum ritstíl sínum. Hamsun er frægastur fyrir bækur sínar: Gróður jarðar, Pan og Sult.