cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Menningarbyltingin
Til þess að Kína gæti tekið framförum þótti Maó nauðsynlegt að útrýma fjórum gömlum hlutum: gömlum siðum, gamalli menningu, gömlum vönum, og gömlum hugmyndum. Sér í lagi réðst hann gegn hinni hefðbundnu Konfúsíusarstefnu og mikið af hefðbundinni kínverskri menningararfleið og fornminjum glataðist á þessum árum.
Maó vildi ekki að Kína þróaðist sömu átt og Sovétríkin að ný stétt embættismanna færi með öll völd. Hann vildi því virkja alþýðuna í að ráðast gegn oki embættisstéttarinnar. Sér í lagi virkjaði hann ungar stúdentahreyfingar, rauðu varðliðina. Milljónir urðu fyrir ofsóknum og margir voru fangelsaðir. Maó hreinsaði burt pólítíska andstæðinga sína og kom á sterkri persónuleikadýrkun á sjálfum sér meðal almennings. Meðan á menningarbyltingunni stóð var nær öllum skólum og háskólum í Kína lokað. Ungu menntafólki var skipað að flytjast út á landsbyggðinna og vinna erfiðisvinnu.
Árið 1969 lýsti Maó því yfir að menningarbyltingu sinni væri lokið, en almennt er lokaár byltingarinnar sagt vera árið 1976, þegar Maó lést og ný stjórn tók við í Kína.
Hlakkfuglar
Hlakkfuglar (fræðiheiti: Phoeniculidae) er ætt Bucerotiformes.
Kvæðamannafélagið Iðunn
Kvæðamannafélagið Iðunn er stofnað þann 15. september árið 1929. Starfsemi félagsins er einkum tvíþætt: Að yrkja vísur, einkum undir hefðbundnum bragarháttum, og að kveða vísur eftir gömlum stemmum, sem félagar Iðunnar söfnuðu fyrr á árum. Þriðja hlutverkið hefur raunar bæst við, sem er að hlúa að þjóðlegri tónlistarhefð. Núverandi formaður félagsins er Bára Grímsdóttir.
Gunnar Thoroddsen
Gunnar Thoroddsen (fæddur í Reykjavík 29. desember 1910, látinn 25. september 1983) var íslenskur lögfræðingur og stjórnmálamaður. Hann var varaformaður Sjálfstæðisflokksins frá 1961 - 1965 og 1974 - 1981 og forsætisráðherra Íslands fyrir flokkinn frá 1980 til 1983. Áður hafði hann verið borgarstjóri Reykjavíkur (1947-1959), fjármálaráðherra (1959-1965) og hæstaréttardómari (1970). Gunnar bauð sig fram til forseta Íslands í forsetakosningunum árið 1968 en tapaði fyrir Kristjáni Eldjárn.
Æviágrip
Foreldrar Gunnars voru Sigurður Thoroddsen verkfræðingur og yfirkennari (1863 – 1955) og kona hans, María Kristín Claessen (1880 – 1964). Gunnar stundaði nám við Menntaskólann í Reykjavík og lauk þaðan stúdentsprófi 1929 en ári áður hafði hann gegnt embætti forseta Framtíðarinnar. Hann lauk doktorsprófi í lögfræði frá Háskóla Íslands árið 1968.
Á árunum 1936 – 1940 stundaði Gunnar lögfræðistörf í Reykjavík ásamt störfum hjá Sjálfstæðisflokknum. Hann var meðal annars framkvæmdastjóri Varðarfélagsins, erindreki flokksins og skólastjóri í stjórnmálaskóla hans. Gunnar var prófessor við Háskóla Íslands 1940 – 1950, en fékk lausn frá kennsluskyldu fyrst um sinn 10. febr. 1947. Hann var 1947 kjörinn borgarstjóri í Reykjavík en fékk 19. nóvember 1959 leyfi frá þeim störfum og lausn 6. október 1960. Hann gegndi embætti fjármálaráðherra á árunum 1959 – 1965 en var sendiherra Íslands í Danmörku 1965 – 1969.
Gunnar starfaði sem hæstaréttardómari frá 1. janúar til 16. september 1970. Hann var 1971 skipaður prófessor við Háskóla Íslands og kenndi einkum stjórnskipunarrétt. Hann var skipaður iðnaðar- og félagsmálaráðherra 28. ágúst 1974 og gengdi því starfi til 1. september 1978. Hann var skipaður forsætisráðherra 8. febrúar 1980 en fékk lítinn stuðning til þeirrar stjórnarmyndunar frá flokki sínum, sem skipaði sér að mestu í stjórnarandstöðu undir forystu Geirs Hallgrímssonar, sem þá var formaður.
Gunnar var landskjörinn alþingismaður 1934 – 1937 (bauð sig fram í Mýrasýslu) og 1942 (úr Snæfellsnessýslu í vorkosningum það ár) en kjördæmakjörinn þingmaður úr Snæfellsnessýslu 1942 – 1949. Á árunum 1949 – 1965 og 1971 – 1983 var hann alþingismaður Reykvíkinga. Hann sat í miðstjórn Sjálfstæðisflokksins 1948 – 1965 og aftur frá 1971. Hann var varaformaður flokksins 1961 – 1965 og aftur 1974-1981. Þá var hann þingflokksformaður á árunum 1973 – 1979.
Gunnar ritaði margt um lögfræði, stjórnmál og fleiri efni. Lengsta verk hans er doktorsritgerðin Fjölmæli, sem kom út 1967 og fjallar um meiðyrðalög. Einnig má nefna alllanga ritgerð á dönsku um Ólaf Halldórsson konferensráð, sem var prentuð í útgáfu Jónsbókar í Odense 1970. Þá ritaði Gunnar kver um ræðumennsku, sem var ítrekað prentað, en sjálfur þótti hann með liprustu ræðumönnum síns tíma.
Gunnar gekk 4. apríl 1941 að eiga Völu Ásgeirsdóttur (1921 – 2005). Börn þeirra voru: Ásgeir (f. 1942), Sigurður (f. 1944), Dóra (f. 1948) og María Kristín (f. 1954). Vala var dóttir Ásgeirs Ásgeirssonar forseta. Gunnar bauð sig sjálfur fram til forseta 1968, en Kristján Eldjárn náði í það sinn kjöri.
Síðustu ár Gunnars
Gunnar greindist með hvítblæði undir lok ársins 1982. Tókst honum að halda sjúkdómnum leyndum fyrir þjóðinni og mörgum af nánustu stuðningsmönnum sínum ótrúlega lengi. Á þessum tíma voru slík veikindi mikið feimnismál og þau voru aldrei gerð opinber í tilfelli Gunnars fyrir þjóðinni með formlegum hætti á þeim mánuðum sem við tóku og urðu síðustu mánuðir Gunnars á forsætisráðherrastóli. Þrýst var mjög á Gunnar að gefa kost á sér í þingkosningunum 1983. Voru fylgismenn hans tilbúnir til sérframboðs í hans nafni og að heyja aðra kosningabaráttu á hans miklu persónulegu vinsældum, en stjórnin naut sögulega mikils fylgis lengst af valdaferli sínum og var Gunnar álitinn bjargvættur þingræðisins við stjórnarmyndunina sögulegu. En nú brast þrek Gunnars og kraftur hans. Hann tilkynnti rétt fyrir lok framboðsfrestsins í mars 1983 að hann myndi ekki gefa kost á sér til endurkjörs og hætta í stjórnmálum er ríkisstjórn hans færi frá að kosningum loknum.
Gunnar lét af embætti forsætisráðherra við stjórnarskipti í maílok 1983, er ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks undir forsæti Steingríms Hermannssonar tók við völdum. Gunnar var orðinn mjög markaður af veikindum sínum þetta vor og svo fór að veikindi hans spurðust út meðal almennings. Heilsu hans tók að dala hratt það sumar sem við tók og svo kom að hann komst á lokastig veikindanna. Hann lést sunnudaginn 25. september 1983. Við útför hans föstudaginn 30. september 1983 var hann kvaddur með virðulegum hætti og gamlir samherjar sem og aðrir sem höfðu unnið innan flokksins í hans tíð báru kistu hans úr kirkju.
Theodor Mommsen
Mommsen vann einnig að stjórnmálum í Þýskalandi. Rannsóknir hans á rómverskum lögum voru þýðingarmiklar fyrir þróun þýskra laga.
Gurrý
Gurrý er íslenskt kvenmannsnafn.
Nína Björk Árnadóttir
Nína Björk Árnadóttir (7. júní 1941 – 16. apríl 2000) var íslenskur rithöfundur, ljóðskáld og leikskáld.
Nína Björk var fædd á Þóreyjarnúpi í Línakradal í Vestur-Húnavatnssýslu. Foreldrar hennar voru Árni Sigurjónsson, systursonur Stefáns frá Hvítadal, og kona hans Lára Hólmfreðsdóttir, en Nína Björk var fóstruð frá þrettán mánaða aldri af hjónum Ragnheiði Ólafsdóttur og Gísla Sæmundssyni, sem bjuggu á Garðsstöðum við Ögur í Ísafjarðardjúpi til 1946 og síðan í Reykjavík. Nína Björk stundaði gagnfræðanám á Núpi í Dýrafirði og síðan leiklistarnám í Leiklistarskóla Leikfélags Reykjavíkur.
Árið 1965 kom út fyrsta ljóðabók Nínu Bjarkar, Ung ljóð, sem vakti mikla athygli og var fljótlega þýdd á dönsku. Síðan komu frá henni níu ljóðabækur, tvær skáldsögur (Móðir, kona, meyja og Þriðja ástin) og nokkur leikrit. Þeirra þekktust eru líklega Súkkulaði handa Silju og Fugl sem flaug á snúru. Einnig skrifaði hún ævisögu myndlistarmannsins Alfreðs Flóka. Leikrit hennar voru sett upp í Þjóðleikhúsinu, Leikfélagi Reykjavíkur, Leikfélagi Akureyrar og víðar, auk þess sem þau voru flutt í útvarpi, bæði á Íslandi og erlendis.
Nína Björk fékk ýmsar viðurkenningar fyrir skáldskap sinn og var borgarlistamaður í Reykjavík árið 1985. Ljóð hennar voru þýdd á ýmis tungumál; öll Norðurlandamálin, þýsku, spænsku, rússnesku, pólsku, nokkur indversk tungumál og fleiri.
Eiginmaður Nínu Bjarkar var Bragi Kristjónsson bóksali og eignuðust þau þrjá syni.
Sæunn
Sæunn er íslenskt kvenmannsnafn.
Paolo Macchiarini
Paolo Macchiarini (fæddur 22. ágúst 1958) er ítalskur skurðlæknir og vísindamaður. Hann hefur verið ásakaður um blekkingar í vísindagreinum. Macchiarini var áður talinn brautryðjandi varðandi stofnfrumurannsóknir og skurðaðgerðir þar sem plastbarki var græddur í sjúkling og tengdur frumuvef. Hann varð gestakennari við Karólínska sjúkrahúsið í Stokkhólmi frá 2010. Macchiarini var ásakaður um misferli í vísindum og fyrir að hafa brotið siðareglur með því að framkvæma aðgerðir sem eru á tilraunastigi  á sjúklingum sem voru  tiltölulega heilbrigðir. Sjö af átta sjúklingum sem gengust undir barkaígræðslu hafa látist. Macchiarini hefur haldið áfram tilraunum með stofnfrumur og plastígræðslur og var meðhöfundur 2018 á grein þar sem fjallað er um tilraun með ágrætt vélinda í bavíönum.
Vesturland (fylki í Noregi)
Vesturland (norska: Vestland) er fylki Noregs sem stofnað var 1. janúar, 2020 með sameiningu Hörðalands og Sogns og Firðafylkis. Stærð þess er rúmir 34.000 ferkílómetrar.
Hnoðamaríustakkur
Hnoðamaríustakkur (fræðiheiti Alchemilla glomerulans) er fjölær jurt af rósaætt (Rosaceae). Hann vex í Evrasíu og Norður-Ameríku, og á Íslandi finnst hann í víða um landið, oft til fjalla.
Hann telst til svonefndrar vulgaris deildar, sem er hópur örtegunda sem erfitt getur verið að greina á milli vegna smásærra greiningaratriða. Hann er greindur frá hlíðamaríustakki með að hæringin liggur að stönglum.
Dúfnasalvía
Dúfnasalvía (fræðiheiti Salvia columbariae) er einær jurt af varablómaætt sem oft er einnig nefnd chia vegna þess að fræ jurtarinnar eru notuð á sama hátt og fræ af tegundinni Salvia hispanica (chia). Dúfnasalvía var mikilvæg fæða frumbyggja Ameríku.
Íslam í Búlgaríu
Íslam í Búlgaríu er minnihlutatrú og önnur stærsta trú landsins á eftir kristni. Samkvæmt manntalinu 2021 stóð heildarfjöldi múslima í Búlgaríu í 638.708 sem samsvarar 10,8% íbúanna. Samkvæmt áætlun 2017 eru múslimar 15% íbúanna. Þjóðernislega séð eru múslimar í Búlgaríu Tyrkir, Búlgarar og Rómamenn, sem búa aðallega í hlutum norðausturhluta Búlgaríu (aðallega í Razgrad, Targovishte, Shumen og Silistra héruðum) og í Rhodope fjöllum (aðallega í Kardzhali héraði og Smolyan héraði).
Hipphopp
Hipphopp er tónlistarstefna sem að inniheldur fastan takt sem er oft fylgt með rappi eða töluðu máli. Hipphopp byrjaði þegar plötusnúðar einangruðu taktinn frá restinni af lögum sem þeir völdu þannig að það kom út samsuða af töktum, svipað Dub. MC komu svo fljótlega og var tilgangur þeirra helst að kynna plötusnúðana en einnig að halda áhorfendunum spenntum á milli laga. Hægt og rólega þróaðist þetta út í rapp.
Upphaf hugtaksins
Keith Cowboy er talinn hafa komið með hugtakið fyrstur þó svo að Lovebug Starski og Dj Hollywood hafi báðir byrjað að nota þetta orð á sama tíma og Keith. Hann kom með orðið þegar hann var að stríða vini sínum með því að syngja orðin hipp hopp í takt við hvernig hermenn marsera en sá hafði nýlega gengið í bandaríska herinn. Upp úr því byrjuðu aðrir listamenn að nota orðin.
Upphaf
Hipphopp kom fram á áttunda áratugi síðustu aldar þegar götu partí urðu vinsæl í New York borg Þá helst í fátækari hverfunum eins og Bronx. Í upphafi spiluðu plötusnúðar bara tónlist en fljótlega byrjuðu MC að tala og break dansarar sýndu listir sínar. Út frá þessum götu partíum byrjuðu plötusnúðar svo sem DJ Kool Herc og Grand Master Theodore að prufa sig áfram með tvo plötuspilara og að „scratcha“ til að hafa mismunandi áhrif á tónlistina. MC byrjuðu á því að tala og voru þá helst að kynna plötusnúðana eða að hvetja áhorfendur til að dansa eða hreinlega bara að skemmta þeim en með tímanum byrjuðu þeir að rappa með. Í upphafi voru þetta voða einfaldir textar en hægt og rólega fór þetta út í litlar vísur sem voru oft klúrar. Þeir gerðu það til að greina sig frá hvor öðrum. Út frá þessu byrjuðu þeir síðan að vinna saman og mynduðu hálfgerðar hljómsveitir með plötusnúði og MC, oft voru breakdansarar með. Þetta varð síðan að venju og er enn í gangi.
Níundi áratugurinn
Á níunda áratuginum þróaðist hipp hopp yfir í flóknari takta og lög. Á þessum tíma jókst notkun trommuheila svo sem Roland 808 og Oberheim DMX en Roland 808 er ennþá mikið notaður i dag. Mikil tækniframför á sviði tónlistar fór fram og varð þess valdandi að einfaldara var að „sampla“ lög og búa til takta. Á sama tíma þróuðust textarnir úr þvi að vera grín yfir í alvarlegri málefni, það markaði nýja stefnu innan hipp hopps. Þar var lagt meira upp úr textunum og rímum en einnig boðskapnum sem var oft mjög gagnrýninn á samfélagið og pólitíkina í því. Mikið af breytingunum er hægt að tengja við nýja kynslóð af hipp hopp listamönnum sem að fjölluðu um það sem þeir þekktu en það var hvernig það var að koma úr fátækrahverfum og hættunni sem steðjaði að ungu fólki á þessum tíma en þau notuðu oft einmitt tónlistina til að koma sér út úr þeim lífstíl. N.W.A eru taldir vera helsta ástæðan fyrir því að Gangsta rap náði vinsældum en það var með fyrstu hljóðversplötunni þeirra Straight Outta Compton. Í framhaldi af því urðu textar mun óheflaðari og var það þess valdandi að fáir fengu spilun á stóru bandarísku útvarpsstöðvunum og sumum bannað að fara á tónleikaferðalög. Þrátt fyrir þetta þá varð þessi stíll af hipp hopp gríðarlega vinsæll til dæmis þá seldist Straight Outta Compton í tíu milljón eintökum einungis í Bandaríkjunum.
Tíundi áratugurinn
Á tíunda áratuginum þá varð hipp hopp mest selda tónlistarstefnan. MC Hammer varð að nafni sem allir þekktu þegar fyrsta platan hans kom út 1990 og átti hún sinn þátt í vinsældum hipp hopps. Á svipiðum tíma þá var Dr. Dre að vinna í sinni fyrstu sóló plötu. Sú plata aðstoðaði við það að gera vesturstrandar gangsta rapp vinsælls en rapp austurstrandarinnar. Tónlistin sjálf breyttist mikið og byrjuðu sumir að syngja líka en ekki bara að rappa. Á þessum tíma var hálfgert stríð á milli vesturstrandarinnar og austurstrandarinnar og var vígvöllurinn helst í gegnum tónlistina þar sem að þeir stunduðu það að „dissa“ hvorn annan. Miðpunktur þessa stríð virtist vera hjá Notorious B.I.G og plötufyrirtækis hans Bad Boy Records sem að voru frá austurströndinni og svo Tupac Shakur og Death Row Records en þeir voru frá vesturströndinni. Endaði þetta með bæði dauða Notorious B.I.G og Tupac Shakur. Margir hvítir hipp hopp listamenn komu fram á tíunda áratugnum svo sem Eminem og Cage. Undir lok áratugarins þá var hipphopp orðið stór partur af tónlistarsenunni og notuðu margir aðrir listamenn hluta af hipp hoppi í sínum lögum.
Miðvestur og suður Bandaríkin
Á meðan strandirnar tvær börðust blómstruðu önnur svæði í Bandaríkjunum svo sem mið-vestur hlutinn og suðurríkin. Frá Miðvestur-Bandaríkjunum komu margir listamenn svo sem Eminem og Twista. Munurinn á miðvestur-rappinu og svo austur- og vesturstrandar rappinu er að það er ekkert eitt sem að sameinar stílinn sem að þeir nota og er oft munur á milli tveggja listamanna í sömu borg sem gerir það erfitt að skilgreina eitthvað einkennandi við tónlistina sem kemur þaðan. Í suðurríkjum Bandaríkjanna var einnig mikið af hipp hopp listamönnum enn fyrstir til að verða virkilega vinsælir voru Geto Boys enn þeir komu frá Houston í Texas. Á tíunda áratugnum varð Atlanta í Georgíu ráðandi í Suðurríkja hipp hoppinu með hljómsveitum svo sem Outkast og Ying Yang Twins.
Alþjóðlegt hipp hopp
Hipphopp sem tónlistarstefna breiddist hratt út og mörg lönd hafa haft mjög mikla hipp hopp menningu svo sem Frakkland þar sem að fyrsti sjónvarpsþátturinn ætlaður einungis hipphoppi kom fram. Breakdansarar áttu sinn þátt í vinsældum tónlistarstefnunnar því að í Japan, Ástralíu og Suður-Afríku kom dansinn fyrst og var dansað við bandarísk lög en svo seinna meir þá komu fram hljómsveitir og listamenn frá þessum löndum. Í fáum löndum hefur hipphopp væðingin verið jafn mikil og í Bretlandi þar sem að það kom sér undirstefna eða Breskt hipp hopp.
Colossal Cave Adventure
thumb|right|ADVENT, ein útgáfa Colossal Cave Adventure, á [[Osborne 1-tölvu.]] Colossal Cave Adventure er gagnvirkur textaleikur sem forritarinn og hellaáhugamaðurinn Will Crowther bjó til árið 1976. Leikurinn er fyrsti ævintýraleikurinn með textaviðmóti. Crowther byggði leikinn á korti sem hann hafði gert af Mammoth-hellunum í Kentucky í Bandaríkjunum. Leikmaður fer um hellana með einföldum textaskipunum á forminu sagnorð+nafnorð. Í hellunum finnur leikmaðurinn ýmsa hluti úr ævintýrum. Þekktasta útgáfa leiksins er sú sem Don Woods þróaði út frá kóða Crowthers með hans leyfi árið 1977. Woods, sem var aðdáandi Tolkiens, bætti við fleiri ævintýrapersónum eins og álfum og trölli. Í þessari mynd varð leikurinn gríðarlega vinsæll og setningar úr honum eins og „You are in a maze of twisty little passages, all alike“ urðu þekkt minni meðal hakkara og í spunaspilum.
Drekabjörk
Drekabjörk (fræðiheiti: Betula dahurica, kínverska: 黑桦 hēihuà) er birkitegund sem er ættuð frá Kína, Japan, Kórea, austur Mongólíu, og austast í Rússlandi. Hún hefur verið flutt til Bretlands og er einnig í Boston í Arnold Arboretum. Í Japan er hún aðallega Nobeyama í Nagano Prefecture á eynni Honshu þar sem hún er talin í hættu. Smáir lundir finnast einnig á Hokkaido og Kúrileyjar.
Lýsing
Þessi tegund er 20 m há með svartleitum berki, og rauðbrúnum eða dökkbrúnum gljáandi greinum. Blaðstilkurinn er 0.5 - 1.5 sm með egglaga, sporöskjulaga eða tígulaga blöðum 3.5 - 5 sm. Kvenreklar eru uppréttir eða hangandi. Hún blómgast frá júní til júlí og fræin eru þroskuð í júlí til ágúst.
Geir Hallgrímsson
Geir Hallgrímsson (16. desember 1925 í Reykjavík –1. september 1990 í Reykjavík) var íslenskur stjórnmálamaður. Hann var borgarstjóri 1959–1972, forsætisráðherra 1974–1978, og seðlabankastjóri 1986–1990.
Æska og nám
Geir var sonur Hallgríms Benediktssonar, stórkaupmanns og alþingismanns, og Áslaugar Geirsdóttur Zoëga.
Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1944 og lagaprófi frá Háskóla Íslands 1948. Á háskólaárunum var hann formaður Stúdentaráðs. Hann var formaður Heimdallar 1952-1954 og Sambands ungra sjálfstæðismanna 1957-1959. Hann stundaði síðan framhaldsnám í lögfræði og hagfræði við Harvard-háskóla.
Starfsferill
Geir rak málflutningsskrifstofu í Reykjavík 1951-1959 og var jafnframt forstjóri H. Benediktsson & Co. 1955-1959.
Geir var borgarstjóri í Reykjavík frá 19. nóvember 1959 til 1. desember 1972, fyrst með Auði Auðuns en einn frá 6. október 1960. Meðan Geir sat sem borgarstjóri voru verklegar framkvæmdir miklar, t.d. voru vel flestar götur Reykjavíkur malbikaðar í borgarstjóratíð hans.
Geir var kjörinn varaformaður Sjálfstæðisflokksins á landsfundi 1971 og endurkjörinn 1973 en varð formaður flokksins haustið 1973 er Jóhann Hafstein varð að draga sig í hlé af heilsufarsástæðum.
Geir var kjörinn þingmaður Reykvíkinga 1971 og varð forsætisráðherra 28. ágúst 1974 og gegndi þeirri stöðu fram til 1978. Hann var þingmaður til 1983. Það ár lét hann af formennsku Sjálfstæðisflokksins.
Hann var utanríkisráðherra 1983-1986 en gegndi upp frá því stöðu bankastjóra í Seðlabankanum til dauðadags 1. september 1990.
Nzinga Mbandi
Anna Nzinga (f. í kring um 1583 – 17. desember 1663), einnig þekkt sem Nzinga Mbandi eða Ana de Sousa Nzinga Mbande var drottning („muchino a muhatu“) Ndongo- og Matamba-konungsríkjanna sem Mbundu-þjóðirnar byggðu í Angóla á 17. öld. Hún komst til valda sem erindreki eftir að henni tókst með háttvísi sinni að kveða niður milliríkjadeilur og endurheimta frá Portúgölum yfirráð yfir virkinu Ambaca. Sem systir konungsins Ngola Mbande var Nzinga þá þegar í kjörstöðu til að hafa áhrif á stjórnmálaákvarðanir, sérstaklega þegar konungurinn fól henni að birtast í sínu umboði við friðarumræður við nágrannaríkin. Eftir dauða bróður síns gerðist Nzinga ríkisstjóri fyrir son hans og erfingja, Kaza, og síðan drottning.
Æviágrip
Nzinga fæddist í kring um árið 1583 þar sem nú er Angóla, þá portúgalskt áhrifasvæði, og var dóttir konungsins Kia Samba og Guenguela Cakombe. Faðir Nzingu réð yfir konungsríkjunum Ndongo og Matamba, þar sem Mbundu-þjóðirnar bjuggu. Samkvæmt gamalli hefð fékk konungsdóttirin nafnið Njinga vegna þess að hún fæddist með naflastrenginn vafinn um háls sér, en kujinga merkir að beygja eða vefjast á kimbundu-máli. Sagt var að slíkt væri forboði þess að barnið yrði stolt og yfirlátt. Þegar Nzinga lifði voru portúgölsk völd og áhrif á svæðinu að færast í aukana ásamt þrælaverslun yfir Atlanshafið.
Nzingu er fyrst minnst í rituðum heimildum sem erindreka bróður síns, konungsins Mbande, í friðarumræðum við portúgalska landstjórann João Correia de Sousa í Lúanda árið 1622.
Markmið Mbande var að reka Portúgali burt úr virkinu Ambaca sem forveri de Sousa, Mendes de Vasconcelos, hafði byggt á landsvæði konungsins árið 1618. Einnig vildi hann endurheimta þegna sem Portúgalir höfðu hneppt í þrældóm og fá Portúgali til að hætta árásum Imbangala-málaliða á ríki sitt. Þegar fundurinn var haldinn kom Nzinga erindrekum Portúgala á óvart og voru þeir slegnir af sjálfsöryggi hennar. Sousa landstjóri náði aldrei yfirhöndinni í viðræðunum og féllst að endingu á sanngjarna friðarsáttmála þar sem Angólumenn fengu öllum sínum helstu kröfum framgengt. Eitt helsta hitamálið hafði verið hvort Ndongo-ríkið féllist á að gerast lén Portúgalskonungs. Sú fræga saga fer af friðarumræðunum að portúgalski landstjórinn hafi ætlað sér að auðmýkja Nzingu með því að koma aðeins fyrir sessum og púðum andspænis sér svo kvenhöfðinginn neyddist til þess að sitja á gólfinu. Til þess að sæta ekki slíka niðurlægingu lét Nzinga fylgdarkonu sína krjúpa niður á sessunum og settist á bak hennar svo hún gæti verið augliti til auglitis við Sousa.
Til þess að styrkja friðarsáttmálann tók Nzinga skírn og gerðist kaþólikki. Hún tók sér nafnið Dona Anna de Souse til heiðurs eiginkonu landstjórans, sem gerðist einnig guðmóðir hennar. Að endingu heiðruðu Portúgalir þó ekki sáttmálann við Ndongo og höfðu sig hvorki á brott úr virkinu né frelsuðu þeir þrælana sem þeir höfðu tekið. Vegna þessa viðsnúnings örvænti bróðir Nzingu, konungurinn, og framdi sjálfsmorð. Nzinga tók við völdum, fyrst sem ríkisstjóri í umboði sonar konungsins látna, og síðan sem drottning Andongo.
Í bandalagi við Hollendinga
Árið 1641 hertóku Hollendingar Lúanda frá Portúgölum í samstarfi við Kongóbúa. Nzinga sendi erindreka sína til þeirra og myndaði með þeim bandalag gegn Portúgölum, sem réðu enn landluktum hluta nýlendu þeirra með bækistöð í bænum Masangano. Nzinga vonaðist til þess að endurheimta lönd sín frá Portúgölum með hjálp Hollendinga og færði því höfuðborg sína til Kavanga í norðurhluta fyrrum landsvæða Ndongo. Árið 1644 sigraði hún her Portúgala við Ngoleme en tókst ekki að láta kné fylgja kviði. Árið 1646 bað Nzinga ósigur gegn Portúgölum við Kavanga og systir hennar var handsömuð ásamt skjalasafni hennar.
Nzinga fékk liðsauka frá Hollendingum og tókst með honum að hrekja burt portúgalskan her árið 1647 í orrustu við Kombi. Sat síðan her Nzingu um virki Portúgala í Ambaca, Muxima og höfuðborginni Masangani en tókst ekki að hrekja þá þaðan þar sem umsátursherinn bjó ekki yfir fallbyssum.
Þann 15. ágúst næsta ár tókst Portúgölum að endurheimta Lúanda. Nzinga neyddist til að semja um vopnahlé og hörfa til Matamba. Þaðan hélt hún áfram skæruhernaði gegn Portúgölum þar til hún var komin á sjötugsaldur.
Lokaár
Árið 1657 var Nzinga lúin á baráttunni löngu gegn yfirráðum Portúgala og sendi þeim beiðni um nýjan friðarsáttmála. Í kjölfarið tók kaþólska kirkjan á ný við Nzingu og fól henni að boða kristni í konungsríki sínu. Eftir að átökunum við Portúgal lauk einbeitti Nzinga sér að því að endurbyggja ríki sitt, sem hafði liðið mikinn skort á áralöngum átökunum. Hún vildi ólm koma í veg fyrir að málaliðar úr röðum Imbangala-hópsins tækju við völdum eftir hennar dag og gætti þess að í sáttmálanum skuldbyndu Portúgalir sig til að halda ætt Nzingu á valdastól í Ndongo og Matamba.
Næstu ár einbeitti Nzinga sér að því að finna fyrrverandi þrælum ný heimili. Þrátt fyrir fjölmargar tilraunir til að steypa henni af stóli dó Nzinga friðsamlegum dauða, þá áttræð að aldri, þann 17. desember 1663 í Matamba. Án Nzingu braust út borgarastyrjöld í Matamba en Francisco Guterres Ngola Kanini gerðist að endingu konungur. Dauði Nzingu flýtti fyrir portúgalskri valdatöku í Suðvestur-Afríku, samhliða útþenslu portúgölsku þrælaverslunarinnar. Árið 1671 varð Nodongo hluti af portúgalska Angóla.
Orðspor
Í dag er Nzingu minnst í Angóla fyrir stjórnarhæfileika sína, glöggskyggni á milliríkjasamskipti og frækna hernaðarsigra. Stórgata í Lúanda er nefnd eftir henni og stytta af henni var reist á torgi þar í borg árið 2002 og afhjúpuð af José Eduardo dos Santos forseta í tilefni 27 ára sjálfstæðishátíðar Angóla. Algengt er að angólskar konur gifti sig við styttuna. Oft er líf hennar litið rómantískum augum og er hún táknmynd fyrir baráttu gegn nýlenduvæðingu.
Landsbanki Angóla gaf út myntir með andliti Nzingu árið 2015 til þess að minnast „hlutverks hennar í baráttunni fyrir sjálfsstjórn og menningu þjóðar hennar.“ Angólsk kvikmynd um líf hennar, Njinga, Rainha de Angola, kom út árið 2013.
Valtýr
Valtýr er íslenskt karlmannsnafn.
Kíl
Kíl (Þýska Kiel) er hafnarborg í Norður-Þýskalandi í Kílarflóa við strönd Eystrasalts og er höfuðborg sambandslandsins Slésvíkur-Holtsetalands. Íbúafjöldi er 247 þúsund (2019). Borgin hefur verið aðalhafnarborg og skipasmíðastöð Þýskalands frá miðri 19. öld. Hún er við eystri enda Kílarskurðarins sem tengir Eystrasaltið við Norðursjó. Borgin er þekkt fyrir Kílarvikuna (Kieler Woche) sem er stærsti siglingaviðburður heims.
Lega og lýsing
Kíl liggur við botn Kílarflóa sem gengur suður inn úr Eystrasalti. Kílarskurðurinn gengur í flóann rétt norðan við miðborgina. Stór hluti vesturstrandar Kílarflóans samanstendur af hafnarsvæði. Næstu borgir eru Lübeck til suðausturs (75 km), Flensborg til norðurs (90 km) og Hamborg til suðurs (95 km).
Orðsifjar
Kíl hefur ætíð heitið svona, en hefur ýmist verið stafsett Kyle, Kyl eða Kil. Það merkir þröngur fjörður eða þröngur vatnsfarvegur (sbr. Andakíll í Borgarfirði).
Skjaldarmerki
Skjaldarmerki borgarinnar sýnir hvítt netlulauf á rauðum skildi. Í netlulaufinu er múraður svartur bátur. Netlulaufið á rauða skildinum er merki Schauenburg-ættarinnar sem stjórnaði Slésvík-Holtsetalandi til 1460. Báturinn merkir að Kiel er hafnarborg. Múrsteinarnir merkja borgarréttindin.
Saga Kílar
thumb|Hafnarsvæðið í Kíl
Upphaf
Það var Schauenborgargreifinn Adolf IV. af Holtsetalandi sem stofnaði borgina Kíl milli 1233 og 1242. Hún var lengi vel nyrsta borg þýska ríkisins. 1242 fékk Kíl borgarréttindi og 1283 fékk borgin inngöngu í Hansasambandið, en var þó aldrei eins virk í því og margar aðrar borgir. Kíl var rekin úr sambandinu 1518.
Nýrri saga
Í nóvember 1918 gerðu sjóliðar í Kíl uppreisn. Þetta var upphafið að nóvemberbyltingunni í Þýskalandi, sem leiddi að stórum hluta til þess að Þjóðverjar gáfust upp í heimstyrjöldinni fyrri og stofnað var Weimar-lýðveldið. En Kíl galt þess dýru verði að vera herskipahöfn. Borgin varð fyrir gríðarlegum loftárásum bandamanna í heimstyrjöldinni síðari. Um 80% af borginni eyðilagðist. Bretar hernámu borgina 1945 og var hún á hernámssvæði þeirra. 1947 var stofnað þing í Kiel og 1949 gekk Slésvík-Holtsetaland í nýstofnað Sambandsríki Þýskalands.
Íþróttir
thumb|Kílarvikan er heimsþekkt siglingakeppni sem fer árlega fram í Kíl
Vinabæir
Kíl viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:
Forskeyti SI-kerfisins
Forskeyti SI-kerfisins: SI-kerfið notar ákveðin forskeyti á undan mælieiningunum sínum til einföldunar á mjög háum og mjög lágum tölum. Hvert forskeyti er hægt að skilgreina með tákni en í þeim efnum skipta hástafir og lágstafir máli. Afstaða talnanna er síðan skilgreind með tugveldum.
SI
Geirlaugur
Geirlaugur er íslenskt karlmannsnafn.
Tungustapi
Tungustapi er kistulaga fell í Sælingsdal í Hvammsfirði. Tungustapi er kenndur við bæinn Tungu sem kallaður hefur verið Sælingsdalstunga um margar aldir. Stapinn er hár með klettabrúnum og grasi grónum stöllum sem ganga má eftir eins og þeir væru svalir. Auðvelt er að ganga upp á stapann og er þaðan víðsýnt í allar áttir, inn í dalbotninn og út á Hvammsfjörð. Tungustapi er talinn vera dómkirkja álfa og biskupssetur. Um Tungustapa má lesa í Þjóðsögum Jóns Árnasonar.
Heilsokkar
Heilsokkar (eða hæðarsokkar) eru sokkar sem ná vel upp fyrir hné.
Phoenix (geimfar)
thumb|250px|Phoenix á Mars. thumb|250px|Flugtakið Phoenix.
Ritföng
thumb|250px|Ritfangaverslun í [[Víetnam]]
Phoenix (geimfar)
Phoenix (Fönix á íslensku) er tölvustýrt geimfar á sendiför könnunar geimsins á Mars. Vísindamenn sem stjórna sendiförinni munu nota verkfæri til að leita að kjörlendum sem er viðeigandi fyrir örverur, og til að rannsaka sögu vatns á Mars. Verkefnið er samvinna milli háskóla á Bandaríkjum, Kanada, Sviss, Filippseyjum, Danmörk, Þýskalandi og Bretlandi, NASA, Canadian Space Agency og annarra fyrirtækja. Arizona-háskóli stjórna sendiförinni með Jet Propulsion Laboratory í NASA.
Phoenix var skotið á loft 4. ágúst 2007, klukkan 5:26:34 EDT frá Cape Canaveral Air Force Station í Flórída. Það lenti á velheppnaðan hátt á Mars 25. maí 2008.
Ritföng
Ritföng kallast þeir hlutir sem notaðir eru til að skrifa, efni sem skrifuð er á og tengdir hlutir. Þau eru helst notuð í heimilum, skrifstofum og skólum.
Svona má flokka ritföng:
Nestor Makhno
Nestor Ívanovytsj Makhno (úkraínska: Не́стор Івáнович Махно́; 8. nóvember 1888 – 25. júlí 1934), einnig kallaður Bat'ko Makhno (úkraínska: Бáтько Махно́; „Faðir Makhno“) var úkraínskur stjórnleysingi og byltingarmaður sem leiddi sjálfstæðan her stjórnleysingja í Úkraínu frá 1917 til 1921.
Æviágrip
Nestor Makhno fæddist í sára fátækt í þorpi í Úkraínu. Hann missti föður sinn á barnsaldri og var því látinn vinna fyrir fjölskyldunni þegar hann var mjög ungur. Nestor hlaut aðeins takmarkaða skólagöngu og þegar hann var fimmtán ára varð hann verkamaður í verksmiðju. Hann fór á þessum tíma að lesa byltingarrit og komst í kynni við jafnaldra sína sem einnig hrifust af hugsjónum um byltingu gegn rússneskum embættismönnum og óðalseigendum sem kúguðu úkraínska bændur. Makhno gekk fimmtán ára gamall í leynifélag byltingarsinna en var handtekinn og dæmdur til dauða. Móður hans tókst hins vegar að biðla til stjórnvalda um að fá dóminn mildaðan og svo fór að honum var breytt í ævilangan fangelsisdóm.
Makhno var fluttur í Butyrka-fangelsið í Moskvu til að afplána fangavistina. Hann dvaldi í fangelsinu í tíu ár og var jafnan hafður í járnum. Þegar febrúarbyltingin var gerð í Rússlandi árið 1917 var Makhno sleppt úr fangelsinu af nýjum stjórnvöldum. Hann hafði mikið lesið í fangavistinni og var farinn að aðhyllast stjórnleysisstefnu þegar honum var sleppt.
Makhno sneri aftur til Úkraínu eftir lausn sína úr fangelsinu og hóf afskipti af stjórnmálum á æskuslóðum sínum. Hann lagði þar fyrst áherslu á að koma upp nýjum skólum fyrir bæði börn og fullorðna. Þegar fréttir bárust af októberbyltingunni í Rússlandi, þar sem kommúnistar höfðu tekið völdin, fór Makhno fram og aftur um Úkraínu til að hvetja smábændur til að kollvarpa stóreignarbændum og óðalseigendum og gera landeignir þeirra upptækar.
Borgarastyrjöldin um Úkraínu
thumb|left|Nestor Makhno ásamt liðsforingjum sínum í [[Berdjansk árið 1919.]] Eftir að kommúnistar komust til valda í Rússlandi sömdu þeir frið við Þjóðverja í fyrri heimsstyrjöldinni með Brest-Litovsk-sáttmálanum. Með sáttmálanum afsöluðu Rússar sér yfirráðum yfir Úkraínu og veittu Þjóðverjum rétt til að taka hveiti af úkraínskum bændum. Þjóðverjar og Austurríkismenn nýttu sér þessa heimild til að ræna uppskeru af Úkraínumönnum en Makhno safnaði liði ásamt sex félögum sínum og myndaði verndarsveit til að verja bændurnar gegn ágangi hernámsliðsins. Makhno og félögum tókst ítrekað að sigra mun stærri ránssveitir Þjóðverja og Austurríkismanna og smám saman safnaðist lítill her sjálfboðaliða í kringum Makhno. Makhno og stuðningsmenn hans börðust bæði gegn hernámsliðinu og gegn stóreignarbændum sem reyndu að endurheimta jarðeignir sínar.
Eftir að Miðveldin báðu ósigur í fyrri heimsstyrjöldinni höfðu Þjóðverjar og Austurríkismenn sig burt frá Úkraínu. Stjórnvöld bolsévika í Rússlandi sendu rauða herinn inn í Úkraínu til að endurheimta þar yfirráð og koma þar á kommúnískri stjórn. Þrátt fyrir að Makhno væri ekki kommúnisti barðist her hans fyrst um sin við hlið rauða hersins á móti her hvítliða sem reyndi einnig að ná stjórn í Úkraínu, þar sem Makhno áleit möguleikan á endurreisn rússneska keisaradæmisins enn verri kost. Það var einkum þökk sé Makhno og her hans sem það tókst að stöðva framrás hvítliðaforingjans Antons Deníkín áður en her hans komst til Moskvu. Þrátt fyrir að Makhno hafi þannig bjargað rússnesku byltingunni var kommúnistum í Moskvu illa við hann og þeir uppnefndu hann „þorparann frá Úkraínu.“
Þrátt fyrir bandalag Makhno við kommúnista í rússnesku borgarastyrjöldinni neitaði hann að takmarka frelsi á svæðunum sem her hans vann eða að skattleggja bændur í nafni kommúnistastjórnarinnar. Stjórn bolsévika bauð Makhno að verða hershöfðingi yfir stórri herdeild og Makhno þáði það með því skilyrði að hermenn hans yrðu frjálsir og að kommúnistar hefðu ekki afskipti af stjórn herdeildarinnar. Bolsévikar féllust á þetta, en yfirhershöfðingi rauða hersins, Lev Trotskíj, fól Makhno að verja langhættulegustu víglínurnar í Úkraínu og dró það á langinn að senda honum nauðsynleg skotfæri til að geta barist. Þegar skotfærin bárust ekki og Trotskíj svaraði ekki skeytum Makhnos hætti Makhno að fylgja skipunum hans. Trotskíj lét í kjölfarið lýsa Makhno svikara og setti fé til höfuðs honum. Í kjölfarið hóf her Makhnos að berjast gegn kommúnistum jafnt sem hvítliðum.
Makhno átti mikils fylgis að fagna meðal úkraínskra bænda og her hans vann mikla sigra í borgarastyrjöldinni um Úkraínu. Makhno tókst meðal annars að hertaka borgina Jekaterínoslav (nú Dnípro), sem hafði þá verið skipt milli kommúnista og úkraínskra sjálfstæðissinna undir stjórn Símons Petljúra. Makhno gerði í kjölfarið annað bandalag við kommúnista og hjálpaði þeim að reka her Deníkíns á flótta. Eftir sigurinn gegn Deníkín lét Trotskíj hins vegar aftur lýsa Makhno óvin byltingarinnar og átök hófust milli kommúnistanna og stjórnleysingjanna á ný.
Flótti og útlegð
Með hjálp Makhnos tókst Sovétmönnum að stöðva sókn Wrangels en eftir að sigurinn var unninn snerust þeir aftur gegn Makhno og stimpluðu hann sem handbendi hvítliða. Makhno tókst enn á ný að forðast handtöku rauða hersins, en hann ákvað í kjölfarið að leysa upp her sinn og yfirgefa Úkraínu. Hann fór fyrst til Rúmeníu en síðan til Póllands og svo til Þýskalands, en bolsévikar reyndu árangurslaust að fá hann framseldan til sín.
Einkahagir
Makhno kvæntist kennslukonu að nafni Haljna á átakatímanum í Úkraínu og hún var alla tíð dyggur stuðningsmaður í pólitískri baráttu hans. Þau eignuðust eina dóttur, Jelenu.
Troms og Finnmörk
thumb|Kort. Troms og Finnmörk (norska: Troms og Finnmark) er fylki Noregs sem stofnað var 1. janúar, 2020 með sameiningu Troms og Finnmarkar. Íbúar Finnmarkar voru andsnúnir samrunanum. Stærð fylkisins er tæpir 75.000 ferkílómetrar.
Lori Lightfoot
Uppvöxtur og menntun
Lightfoot fæddist í Massillon í Ohio. Hún gekk í Michigan-háskóla í Ann Harbor og í Chicago-háskóla. Lightfoot starfaði fyrir þingmennina Ralph Regula og Barböru Mikulski.
Hjörtur Þórðarson
Hjörtur Þórðarson (Chester H. Thordarson) (1867 – 1945) var vestur-íslenskur rafmagnsverkfræðingur og uppfinningamaður. Hann fékk mörg einkaleyfi á sínum tíma, eins og til dæmis fyrir kveikispólum sem notaðar eru í bíla. Hann rak spennaverksmiðju í Chicago fram til kreppunnar 1930 sem hafði á að skipa 1500 – 1800 starfsmönnum. Hjörtur lét reisa sér veglegt sumarhús á Klettaeyju (Rock Island) í Wisconsin í Bandaríkjunum. Það er núna í eigu Wisconsin DNR sem keypti húsið af erfingjum Hjartar árið 1965.
Lori Lightfoot
Lagaferill
Lightfoot hefur unnið ýmis störf fyrir yfirvöld í Chicagoborg. Hún hefur verið starfsmannastjóri og aðalráðgjafi neyðarstjórnunar- og samskiptaskrifstofu borgarinnar. Hún varð síðar aðstoðarforstjóri innkaupaþjónustu Chicagoborgar. Lightfoot var jafnframt forseti framkvæmdastjórnar lögregludeildar Chicago og formaður starfshóps um löggæsluábyrgð.
Hjörtur Þórðarson
Ævi
Hjörtur flutti til Bandaríkjanna árið 1873 (6 ára gamall) og stofnaði árið 1895 Thordarson Electric Manufacturing Company, verksmiðju sem framleiddi spennubreyta. Hann starfaði lengi við raforkudreifikerfi, gerði margar uppfinningar á því sviði og átti einkaleyfi á spennum fyrir rafdreifikerfi. Hann gerði fyrsta 500 þúsund volta spenninn og fyrsta milljón volta spenninn sem báðir voru notaðir á sýningum. Hann starfaði með Edison, Tesla, og Ford svo einhverjir séu nefndir. Hann endurbætti uppfinningar og sjálfur fann hann upp fyrstu kveikispóluna sem virkaði í bíla. Verksmiðja Hjartar framleiddi mikið af þessum kveikispólum í Ford bíla. Hann átti að minnsta kosti 200 einkaleyfi fyrir ýmiskonar búnað til að búa til og framleiða rafspenna og spólur auk einkaleyfa á spennunum og spólunum sjálfum, allt hans eigin uppfinningar.
Lori Lightfoot
Lagaferill
Lightfoot vann einnig sem lögfræðingur hjá lögmannsstofunni Mayer Brown LLP.
Hjörtur Þórðarson
Ævi
Hjörtur og kona hans Júlíana efnuðust vel á rekstri spennaverksmiðjunnar auk stórrar saumastofu sem Júlíana rak. Reksturinn gekk vel fram til kreppuáranna um 1930. Kröfuhafar tóku yfir rekstur fyrirtækisins en Hjörtur hélt eftir bókasafni sínu ásamt nægu fé til að framfleyta sér og sínum.
Hjörtur átti veglegt bókasafn. Háskólinn í Wisconsin erfði bókasafnið, áætlað hefur verið að virði þess hafi verið 1,6 milljarður íslenskra króna reiknað á verðgildi ársins 2018.
Lori Lightfoot
Kosningabarátta
Þann 10. maí árið 2018 tilkynnti Lori Lightfoot að hún hygðist gefa kost á sér í borgarstjórakosningum Chicago næsta ár. Lightfoot var fyrsta lesbían til bjóða sig opinberlega fram til embættis borgarstjóra í sögu Chicagoborgar. Hún komst í aðra umferð borgarstjórakosninganna á móti Toni Preckwinkle þann 2. apríl 2019. Sumir aðgerðasinnar voru á móti framboði Lightfoot vegna starfa hennar með lögreglunni í Chicago.
Þann 2. apríl 2019 vann Lori Lightfoot kosningarnar og varð þannig fyrsta bandaríska blökkukonan og fyrsta lesbían til að gegna embætti borgarstjóra Chicago. Lightfoot hlaut 77% atkvæðanna en Preckwinkle 23%.
Borgarstjóratíð
Lightfoot tók við embætti borgarstjóra Chicago þann 20. maí 2019. Nokkrum dögum síðar valdi Lightfoot Tom Tunney sem varaborgarstjóra. Stjórn Lightfoot hefur verið mótmælt, sérstaklega af Black Lives Matter-hreyfingunni, sem stóð fyrir mörgum mótmælum eftir morðið á George Floyd árið 2020. Lightfoot hefur jafnframt sett útgöngubann og lokað mörgum veitingastöðum og samkomustöðum vegna kórónuveirufaraldursins í Illinois.
Lightfoot bauð sig fram til endurkjörs árið 2023 en lenti í þriðja sæti í fyrstu umferð kosninganna. Hún er fyrsti borgarstjóri Chicago frá árinu 1983 sem hefur ekki náð endurkjöri.
Einkahagir
Lightfoot býr í hverfinu Logan Square í norðurhluta Chicago. Hún er gift Amy Eshleman og á með henni ættleidda dóttur að nafni Vivian, sem var ellefu ára þegar Lightfoot náði kjöri.
Sölva
Sölva er íslenskt kvenmannsnafn.
Chiafræ
thumb|Chiafræ Chiafræ eru æt fræ af jurtinni Salvia hispanica sem er blómplanta af varablómaætt upprunnin í Mið-Ameríku eða af skyldri jurt Salvia columbariae sem er frá suðvesturríkjum Bandaríkjanna og Mexíkó. Chiafræ eru egglaga og grá með svörtum og hvítum blettum og eru um 1 mm að þvermáli. Fræin draga í sig vatn og geta tekið upp 12 sinnum þyngd sína af vökva. Fæða og drykkir með chiafræum eru því oft eins og gel.
Chiafræ voru frá fornu fari mikilvæg fæða frumbyggja Ameríku. Chia-fræ innihalda mikið af Omega 3 og Omega 6 fitusýrum, trefjum og próteini. thumb|Chiafræ 2 mm langt
Gyða
Gyða er íslenskt kvenmannsnafn.
Manska
Saga málsins
Á 18. öld var Manar-gelíska lifandi tungumál sem meginhluti íbúanna talaði, eða um 20.000 manns. Kaflaskil urðu árið 1765, þegar Englendingar lögðu Mön formlega undir sig og fóru að beita stjórnmálalegri og félagslegri kúgun í eigin þágu, m.a. með því að þröngva ensku upp á íbúana. Árið 1899 var stofnað félag til að viðhalda málinu, Gelíska félagið á Mön (Yn Cheshaght Ghailckagh). Við manntal árið 1901 töldust 9,1% íbúanna tala mönsku, en þá var svo komið að varla nokkur þeirra var yngri en 50 ára. Árið 1946 tókst að finna 20 aldraða menn sem töluðu málið, og beitti Gelíska félagið sér fyrir því að næstu árin voru gerðar segulbandsupptökur til þess að varðveita framburðinn og önnur einkenni málsins. Árið 1974 dó Ned Maddrell, sá síðasti sem hafði mönsku að móðurmáli.
Endurreisn málsins
Hópur áhugamanna hefur verið að reyna að endurvekja málið, og var það um 1991 talað sem annað mál af um 700 manns á eynni, en alls búa þar um 80.000 manns. Frá árinu 1992 hafa allir skólar á Mön boðið upp á námskeið í mönsku, og sóttu um 1.400 nemendur slík námskeið fyrsta árið. Auk þess hefur verið komið upp fimm leikskólum (Mooinjer Veggey) og tveimur alþýðuskólum (Bunscoill Ghaelgagh og Scoill Balley Cottier), þar sem kennt er á mönsku. Í manntali árið 2001 voru 1.689 einstaklingar töldu sig geta talað, lesið eða skrifað Manar-gelísku, en ekki var lagt mat á kunnáttu þeirra. Engu að síður er nú að alast upp hópur barna sem talar mönsku sem móðurmál. Við endurreisn málsins er stuðst við prentuð rit og segulbandsupptökur frá því um miðja 20. öld.
Manska sem ritmál
Elstu rit á mönsku eru frá 17. öld. Fremur litlar bókmenntir eru til á málinu. Árið 1610 lét John Philipps biskup þýða bænabók á mönsku. Til er langt fornkvæði um sögu eyjarinnar, skráð á 18. öld, en það er talið samið um miðja 16. öld. Meginhluti bókmennta á mönsku eru þjóðsögur, frásagnir og ljóð sem skráð hafa verið á 19. og 20. öld.
Guðbrandur Þorláksson þeirra Manarbúa hét Thomas Wilson (1663-1755) biskup og stjórnmálamaður. Hann gaf út barnalærdómskver á Manar-gelísku 1707, og var það fyrsta bók prentuð á málinu. Árið 1722 fékk hann menn til að þýða Biblíuna, og luku þeir guðspjöllunum og postulasögunni, en aðeins Matteusarguðspjall var prentað 1748. Eftirmaður hans Mark Hildesley lauk verkinu; Nýja testamentið kom út 1767, og Biblían í heild 1772.
Engjamaríustakkur
Engjamaríustakkur (fræðiheiti Alchemilla subcrenata) er fjölær jurt af rósaætt (Rosaceae). Hann vex í Evrópu austur til Kamtsjaka, og á Íslandi hefur hann fundist á fáeinum stöðum við byggð.
Hann telst til svonefndrar ultravulgaris deildar, sem er hópur örtegunda sem erfitt getur verið að greina á milli vegna smásærra greiningaratriða.
Söngvakeppni sjónvarpsins
Söngvakeppnin (áður Söngvakeppni sjónvarpsins) er íslenska undankeppnin fyrir Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva. Söngvakeppnin er framleidd af RÚV. Mismikið hefur verið gert úr keppninni og misjafn háttur hafður á valinu. Stundum hefur ein dómnefnd, eða dómnefndir verið látin velja úr sigurlagið, stundum hafa atkvæði áhorfenda verið látin ráða og stundum blanda af þessu tvennu. Í sex skipti var ekki keppni heldur valdi RÚV úr innsendum lögum og þrjú þau efstu voru kynnt í þættinum.
Söngvakeppnin var fyrst haldin 7. mars 1981, fimm árum áður en Ísland tók fyrst þátt í evrópsku keppninni.
Vestfold og Þelamörk
thumb|Kort. Vestfold og Þelamörk (norska: Vestfold og Telemark ) er fylki Noregs sem stofnað var 1. janúar, 2020 með sameiningu Vestfold og Þelamerkur. Höfuðstaðurinn er Skien. Stærð fylkisins er tæpir 17.500 ferkílómetrar. Árið 2024 skiptist sveitarfélagið aftur í Vestfold og Þelamörk en kosið var um að skilja þau að árið 2022.
Daniel Willard Fiske
thumb|right|Daniel Willard Fiske Daniel Willard Fiske (11. nóvember 1831 – 17. september 1904) var bandarískur ritstjóri, fræðimaður og Íslands- og skákáhugamaður. Hann er frægastur hér á landi fyrir að hafa gefið Grimseyingum tafl og bókakost og hvatt skólapilta Lærða skólans í Reykjavík til að stofna með sér nýtt lestrarfélag, sem nefnt var eftir heimabæ Fiskes, Íþaka.
Námsár og fyrstu störf
Fiske fæddist í Ellisburgh í New York-fylki. Hann las norrænu við háskólana í Kaupmannahöfn og Uppsölum, en hvarf að því loknu til New York árið 1852 og gerðist bókavörður við Astor-bókasafnið og gegndi þeirri stöðu í sjö ár. Árin 1859-1860 var hann aðalritari bandaríska landafræðifélagsins og á þeim árum skrifaði hann bók um fyrsta skákþingið í Bandaríkjunum og gaf síðan út, ásamt Paul Morphy fyrsta skáktímaritið þar í landi, American Chess Monthly (1857-1861).
Árin 1861-1862 var Fiske aðstoðarsendiherra Bandaríkjanna í Vínarborg, en 1864 gerðist hann ritstjóri Syracuse Daily Journal og var við það blað í tvö ár, og 1867 var hann ritsjóri blaðs sem heitir Hartford Courant. En árið 1868 var hann gerður að prófessor í norrænum málum við Cornell-háskóla í Ithaca og jafnframt bókavörður við háskólabókasafnið.
Fyrsta Íslandsferðin
Árið 1879 kom Fiske til Íslands og ferðaðist hér um. Síðan fór hann til Egyptalands og Ítalíu og kvæntist þar ríkri konu. Sagði hann af sér prófessorsembættinu við Cornellháskólann 1883 og settist að í Flórens á Ítalíu. Tók hann nú að gefa sig eingöngu við bókfræði. Hafði fjárhagur hans jafnan verið þröngur fram að þessu, en þó hafði hann þá þegar lagt hinn fyrsta grundvöll til hins mikla safns sín.
Árið 1899 dvaldi hann lengi í Kaupmannahöfn til þess að fullkomna safn sitt af íslenskum bókum, og frá þeim tíma og til dánardægurs, lagði hann mesta áherslu á hið íslenska bókasafn sitt. Hann fékk síðar tvo Íslendinga, Halldór Hermannsson og Bjarna Jónsson síðar bankastjóra á Akureyri, til að aðstoða sig við að gera skrá yfir safn sitt, og unnu þeir hjá honum í heilt ár suður í Flórens. Sú skrá varð þó ekki fullgerð. Fiske gaf út viðauka við skrá um þær íslenskar bækur, sem eru í British Museum og prentaðar eru á Íslandi á árunum 1578-1844 (Bibliographical Notices 1, 4, 5 og 6).
Skákáhugi og bókagjafir
thumb|left|Fiske að tefla. Fiske var allra manna fróðastur um sögu skáklistarinnar og átti ágætt safn af skákritum. Það gaf hann Landsbókasafni Íslands árið 1900 (um 2.000 bindi) og jafnframt reyndi hann að vekja áhuga Íslendinga fyrir skák með því að gefa út skákrit á íslensku, Í uppnámi. Íslenskt skákrit, 1901-1902, kennslukver í skák og safn af skákþrautum. Fyrir áhrif hans voru stofnuð mörg taflfélög á Íslandi. Grímseyingar höfðu þá um langt skeið verið bestu skákmenn landsins, enda var skák aðaldægrastytting þeirra á vetrum. Þetta þótti Fiske afar merkilegt og sýndi hann Grímseyingum margan vott vináttu sinnar. Hann gaf þeim t.d. bókasafn og hann arfleiddi þá að 12.000 dollurum og stofnaði með þeim sjóð, sem verja skal eyjarskeggjum til menntunnar og til jarðabóta á eyjunni.
Árið 1900 byrjaði Fiske á stóru ritverki um sögu skáklistarinnar á Íslandi og var fyrsta bindi þess nær fullprentað þegar hann dó, Chess in Iceland and in Icelandic Litterature, Flórens 1905. Árið 1903, þegar hann var í Kaupmannahöfn, gaf hann út litla en góða handbók um Ísland, Mimir, Icelandic Institutions with Adresses.
Fiske-safnið í Cornell-háskólanum
Fiske arfleiddi Cornell-háskóla að öllum eigum sínum með því skilyrði að íslenska bókasafninu yrði um aldur og ævi haldið sérstöku, og að bókavörðurinn væri Íslendingur, stúdent frá Reykjavík, og að rentum af 43.000 dollara sjóði, sem hann stofnaði, væri varið til þess að launa bókavörð og kaupa íslenskar bækur, og enn fremur að 900 dollurum væri varið á ári til þess að gefa út rit, sem fjallar um Ísland og hið íslenska safn hans. Halldór Hermannsson sá um flutning á bókasafninu vestur um haf og varð síðan bókavörður þess. Vann hann ötullega við að auka það og fullkomna og gaf út merkar skrár um það.