cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Martin Luther King, Jr.
Æviágrip
Martin Luther King fæddist 15. janúar 1929 í Atlanta. Móðir hans hét Alberta King og hún var kennari þar. Faðir hans hét Martin Luther King og hann var prestur og leiðtogi svartra manna í Atlanta. Martin Jr. hét upprunalega Michael King en lét breyta nafni sínu í Martin Luther. Hann gekk í opinberan skóla í Georgíu sem var einungis fyrir blökkumenn. Hann útskrifaðist úr menntaskóla fimmtán ára að aldri. Hann útskrifaðist með B.A. gráðu frá Morehouse Háskólanum árið 1948 en það var sami háskóli og faðir hans og afi höfðu útskrifast úr. Hann fór í háskóla í Boston þar sem hann kynntist Corettu Scott sem hann giftist 18. júní 1953. Þau eignuðust fjögur börn, þau Bernice, Yolöndu, Martin III og Dexter.
King Jr. ólst upp í umhverfi þar sem ekki var mikið um kynþáttafordóma en upplifði þá engu að síður mjög ungur. Hann hafði andúð á kynþáttafordómum og helgaði líf sitt því að vinna á gegn þeim. Hann var 27 ára þegar hann tók þátt í fyrstu friðsamlegu mótmælunum. Það var þegar blökkumenn fóru að sniðganga strætisvagnana í Montgomery. Blökkumenn stofnuðu félagið Montgomery Improvement Association sem stóð fyrir friðsamlegum mótmælum. King Jr. var kosinn leiðtogi félagsins. Árið 1957 var haldin ráðstefna sem King Jr. fór á. Þar voru stofnuð samtök kristinna leiðtoga í Suðurríkjunum, sem stóðu fyrir mótmælabaráttu blökkumanna. Þann 28. ágúst 1963 hélt King Jr. ræðuna „Ég á mér draum“ fyrir um 200.000 manns sem höfðu safnast saman hjá minnismerki Lincolns.
Atferlisgreining
Atferlisgreining  leitast við það að rannsaka atferli, hverjir undanfarar þess eru og hverjar afleiðingarnar eru. Margir þeirra sem leggja stund á atferlisgreiningu eru einnig atferlissinnar.
Atferlisgreinendur notast við hlutlægar mælingar og reyna að breyta eða bæta hegðun með því að breyta skilmálum hegðunar. Það felst iðulega í því að breyta afleiðingum og undanförum hegðunar. Þrír mælanlegir eiginleikar hegðunar eru lífeðlislegir, sjáanlegir og munnlegir. Munnlegir eiginleikar eru iðulega notaðir til marks um innri ferli. Kallað munnleg hegðun þar sem við höfum ekki aðgang að hugsunum eða hugarferlum í heila nema að einhver segi frá því. Hafa litið til eiginleika hegðunar þar sem hægt er gera hlutlægar mælingar til að geta metið árangur meðferða eða breytinga sem verða á lífi sjúklings eða lífveru. Atferlisgreining hefur lengi verið notuð á einhverfa einstaklinga. Ivar Lovaas hafði þá hugmyndafræði að einhverfar manneskjur væru ekki heilar og það þyrfti að laga þær. Einnig kallað ABA og er mikið hatað af einhverfu fólki þar sem þetta gefur í skyn að þau séu biluð eða sködduð.
Martin Luther King, Jr.
Æviágrip
King Jr. vann friðarverðlaun Nóbels 1964 og var þá yngsti maðurinn sem hafði unnið þau, einungis 35 ára gamall. King Jr. var skotinn til bana þann 4. apríl árið 1968.
Æska
Strax á unga aldri upplifði King Jr. kynþáttafordóma, þó svo að hann hafi ekki skilið það þá. Hann átti tvo hvíta leikfélaga þegar hann var sex ára sem bjuggu á móti honum. Þegar King Jr. kom yfir í heimsókn voru foreldrar hvítu strákana ósáttir með að þeir væru að leika við hann, og oft var þeim bannað það. Þegar þeir voru sex ára gamlir sagði einn leikfélaginn við King Jr. að þær mættu ekki lengur leika sér saman og gætu ekki verið vinir, vegna þess að nú væru þeir að fara í skóla þar sem aðskilnaður kynþátta var.
King Jr. gekk í opinberan grunnskóla í Georgíufylki. Hann var góður námsmaður og útskrifaðist úr menntaskóla í Atlanta 15 ára gamall. Faðir hans vildi að hann færi í guðfræði og yrði prestur, en King Jr. langaði til þess að verða læknir eða lögfræðingur. Hann ákvað að lokum að fara í prestaskóla í Pensylvaníu. Í þessum skóla var ekki aðskilnaður svartra og hvíta, en í skólanum á þeim tíma voru í kringum hundrað hvítir menn en aðeins þrír svartir. Af því að King Jr. var svo góður námsmaður var honum boðið að fara í háskólann í Boston að taka doktorsgráðu, en hann var þá fyrsti svarti maðurinn sem hafði fengið þetta boð. Þar kynntist hann Corettu Scott sem hann seinna giftist.
Barátta blökkumanna
Martin Jr. tók þátt í fyrstu friðsamlegu baráttu blökkumanna, þar sem barist var fyrir því að aðskilnaður kynþátta yrði afnuminn. Það var árið 1956 í höfuðborg Alabama, Montgomery, þegar Martin Jr. var 27 ára. Allir blökkumenn tóku sig saman um að sniðganga strætisvagna. Þetta kom í kjölfar þess að blökkukonan Rosa Parks neitaði að gefa eftir sæti sitt í strætó þegar hvítur maður falaðist eftir því. Aðgerðarsinnar stofnuðu þá félag sem nefndist Montgomery Improvement Association og barðist fyrir réttindum blökkumanna. King Jr. var kosinn leiðtogi félagsins vegna þess að hann var ungur, vel þjálfaður og var það nýr í bænum að hann hafði ekki eignast sér neina óvini. Þar sem að blökkumenn voru 70% þeirra sem ferðuðust með strætisvögnunum bar þessi barátta árangur. Það var þó ekki fyrr en 382 dögum seinna en þá þurftu blökkumenn ekki að víkja úr sætum fyrir hvítum mönnum, þeir höfðu jöfn réttindi í strætisvögnunum. Þetta þýddi ekki að blökkumenn væru jafnir þeim hvítu, þvert á móti, því enn var langt í land. Margir hvítir menn voru ósáttir við sigur blökkumanna í Montgomery og kvöldið eftir samkomulagið þar, um strætisvagnana, urðu sex sprengingar í svertingjahverfunum. Fjórar kirkjur blökkumanna voru lagðar í rúst ásamt tveim heimilum. Dagana 10 – 11. janúar 1957 var haldin ráðstefna í kirkju í Atlanta. Á hana mættu 60 foringjar blökkumanna, sem börðust fyrir jöfnum rétti blökkumanna og hvítra manna. Flestir þessara manna voru prestar og var King Jr. í hópnum. Þeir stofnuðu samtök kristinna leiðtoga í Suðurríkjunum (SCLC). Það gaf King Jr. möguleika á því að flytja mál blökkumanna víða. Hann hélt marga fyrirlestra í öllum landshlutum og ræddi þau málefni sem snertu kynþáttamisrétti.
thumb|right|Martin Luther King flytur ræðu við mótmælasamkomu gegn [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu í Minnesota-háskóla árið 1967.]] Í febrúar 1960 settust fjórir ungir blökkumenn við matarborð á veitingarstað í borginni Greensboro í Norður-Carolinu. Blökkumönnum var heimilt að versla á staðnum en ekki að setjast niður í matsalnum og panta sér mat. Eigendurnir, sem voru hvítir, fylgdust með þeim og veitingarstúlkurnar þóttust hvorki heyra í þeim né taka eftir þeim þegar þeir voru að reyna að panta sér mat og sátu þeir því þarna þar til staðnum var lokað. Daginn eftir komu þeir aftur með 25 vini sína með sér og hélt þetta áfram dag eftir dag og alltaf voru fleiri þátttakendur. Þessi mótmæli breiddust út til 14 borga í Suðurríkjunum. Engin skipulögð samtök voru að baki þessarar setu blökkumanna og um haustið tók King Jr. sjálfur þátt í mótmælasetunni.
Þann 28. ágúst 1963 var Washington gangan gengin, frá minnisvarða Washington að minnismerki Lincolns. Um 250.000 manns gengu þessa göngu og söfnuðust saman að henni lokinni við minnismerki Lincolns þar sem að leiðtogar mannréttindabaráttunnar töluðu. Áhrifamesta ræðan var „Ég á mér draum“ ræðan sem Martin Jr. hélt. Árangurinn var mikill og árið 1963 var til dæmis aðskilnaður blökkumanna og hvítra manna afnuminn í mörgum skólum. Umskiptin í skólunum voru gífurleg og breiddust fljótt út.
Árið 1964 vann King Jr. Friðarverðlaun Nobels þegar hann var einungis 35 ára. Þá var hann yngsti maðurinn sem hlotið hafði þessa viðurkenningu. Hann gaf allt vinningsféð til áframhaldandi mannréttindabaráttu blökkumanna.
Dauði Martins Luthers King
Martin Luther King Jr. var í borginni Memphis í Tennessee þann 4. apríl árið 1968. Þar var hann til þess að sýna svörtum flutningaverkamönnum stuðning en þeir voru í verkfalli. Hann gisti á móteli og á svölunum á mótelinu var hann skotinn til bana. Skotið hæfði hann í hálsinn og skemmdi neðri kjálkann. Martin Jr. hlaut einnig mænuskaða. Innan við klukkustund síðar lést Martin Luther King Jr. á slysavarðstofu St. Jósefs sjúkrahússins í Memphis. Morðinginn fannst, hann hét James Earl Ray og var fyrrum fangi. Hann játaði strax á sig morðið til þess að sleppa við dauðarefsingu. Vegna þess að hann játaði strax, var ekki talin nein þörf á því að halda réttarhöld og því veit enginn hvers vegna Ray drap King Jr. Ray var sendur í fangelsi og dó þar árið 1998. Fjölskylda Martins hélt því fram að FBI hefði fengið Ray til þess að fremja morðið en vegna þess að það voru engin réttarhöld veit enginn hvers vegna Martin Luther King Jr. var drepinn. Eftir dauða Martin Luther Kings Jr. bárust fjölskyldu hans fimmtíuþúsund bréf, símskeyti, kort, blóm og aðrar samúðarkveðjur frá fólki allstaðar að úr heiminum. Það sýndi hversu merkur og mikilvægur maður Martin Luther King Jr. var.
Joseph Thorson
Joseph Thorarinn Thorson (eða Joseph T. Thorson) (15. mars 1889 – 6. júlí 1978) var vestur-íslenskur lögfræðingur, dómari og ráðherra í stjórn William Lyon Mackenzie Kings á árum seinni heimsstyrjaldar. Hann er sá Vestur-Íslendinga sem náð hefur einna lengst innan kanadíska stjórnkerfisins. Joseph var á efri árum heiðraður með íslensku fálkaorðunni. Bróðir hans var Charles Thorson, teiknimyndahöfundur.
Foreldrar Joseph, Stefán Þórðarson (Stephen Thorson) Jónssonar frá Bryggju í Biskupstungum, og Sigríður Þórarinsdóttir frá Ásakoti í Biskupstungum, fluttu til Kanada árið 1887 og þar fæddist hann tveimur árum síðar. Joseph var lögfræðingur að mennt og útskrifaður úr háskólum í Englandi, Kanada og á Íslandi. Hann barðist eftir nám í fyrri heimsstyrjöldinni. Joseph var fyrst kosinn á þing í Kanada fyrir frjálslynda árið 1930 og var síðar ráðherra á seinni heimsstyrjaldarárunum og var skipaður dómsforseti við ríkisdómstól Kanada 1943 og gegndi því starfi til 1960 er hann hætti vegna aldurs.
Joseph lést í sjúkrahúsi í Ottawa, 89 ára gamall. Hafði hann hryggbrotnað í apríl þegar bíll hans rann til og lenti á vegg austurríska sendiráðsins beint á móti heimili hans í Rockcliffe. Í kanadískum dagblöðum stóð að hann, Joseph Thorson, sem 16 árum fyrr hafði sloppið lifandi úr skothríð árásarmanna í Brasilíu, hafi gengið heim til sín áður en hann féll saman.
Pierre Gassendi
Pierre Gassendi (22. janúar 1592 – 24. október 1655) var franskur heimspekingur, stærðfræðingur og vísindamaður, sem er einkum þekktur fyrir tilraun sína til að sætta epikúríska eindahyggju og kristni og fyrir að birta fyrstu athuganirnar á myrkvun Merkúrs á sólu árið 1631. Gassendi-gígurinn á tunglinu er nefndur eftir honum.
Hellisey
thumbnail|Suðurey, Hellisey, Súlnasker og Geldungur. thumb|right|Lundaholan í Hellisey
Hellisey er eyja í Vestmannaeyjaklasanum 3 km suður af Brandi, hún er um 0,1 km² og er gíglaga en líkt og í Brandi vantar suður hliðina á gíginn. Hellisey er á náttúruminjaskrá sökum náttúrufegurðar og mikils fuglalífs. Veiðifélag er um nýtingu í eynni og fer Svavar Steingrímsson bjargveiðimaður fyrir félaginu en það leigir eyna af Vestmannaeyjabæ, félagið er aðili að Bjargveiðifélagi Vestmannaeyja. Helstu nytjar í eynni eru eggjataka, lundaveiði og hafsúla þar sem stálpaðir ungar eru teknir. Sauðfé hefur ekki verið haft í eynni síðan 1960. Uppganga er bæði vestan og austan megin og stendur veiðihúsið rétt við uppgönguna að vestan. Eldri uppganga er austanmegin í eynni sem ber heitið Sámur.
Eyjan er að stærstum hlutan þakin grasi en mjög þétt fuglabyggð hefur þó sumsstaðar komið niður á gróðri, þar sem hún er lægst nýtur grass þó ekki við.
Ljóð um eyjuna
Stærri úteyjarnar í Vestmannaeyjaklasanum hafa sín ljóð og vísur Hellisey státar af tveimur slíkum. Annað fjallar um sig í Stórhellum sem þykir erfiðasta sig í Vestmannaeyjum. Sumir vilja meina að Þórður hafi ort hana en aðrir á því að höfundur hennar sé Jón Dynkur. Hörð eru sig í Háubæli og hættuleg, Hábrandinn ei hræðist ég, en Hellisey er ógurleg.
Einn dag í Hellisey var drukkið Holu í var dansað Holu í var duflað Holu í
Og lundinn brosti breitt en bergið sagði ei neitt er Palli fór í Edduskor og ástin brann þar heitt En skammt þar frá var Svavar með svaka lundabing og Bragi upp við Nafar með Sirrý, kling, kling, kling
Ég læddist leynistíg og lét þau eiga sig og hló og hló halló, halló, halló
Örnefni
Hellisey, líkt og aðrar eyjar í Vestmannaeyjaklasanum, státar af mörgum örnefnum Hér að neðan er listi yfir nokkur þau helstu úr Örnefnabók Þokels Jóhannessonar
Filippseyjar
Lýðveldið Filippseyjar (tagalog Repúbliká ng̃ Pilipinas), er ríki í Suðaustur-Asíu og fimmta stærsta eyríki heims. Eyjaklasinn samanstendur af 7 641 eyjum og er fjarlægðin frá meginlandi Asíu 1.210 km. Filippseyjar fengu sjálfstæði frá Bandaríkjunum árið 1946 eftir að hafa verið hernumdar af Japönum í heimstyrjöldinni síðari.
Heiti
thumb|Þjóðflokkar á Filippseyjum Árið 1542 sigldi spænski landkönnuðurinn Ruy López de Villalobos til eyjanna Samar og Leyte í miðhluta eyjaklasans. Hann nefndi þær Islas Filipinas (Eyjar Filippusar) eftir Filippusi krónprins á Spáni, syni Karls 5. keisara. Filippus varð síðar Spánarkonungur Filippus 2.. Nafngjöfin breiddist síðan út til alls eyjaklasans.
Magellan
thumb|Minnisvarði á eyjunni Mactan, þar sem Ferdinand Magellan lést í bardaga 16. mars 1521 kom Magellan siglandi til Filippseyja en hann var á fyrstu hnattsiglingu sögunnar. Hann var fyrsti Evrópubúinn (ásamt áhöfn hans) sem barði Filippseyja augum. Á þessum tíma var Magellan aðeins með 150 menn eftir af mannskap sínum, því afföllin höfðu verið mikil á siglingunni. Magellan kom til nokkurra eyja í suðurhluta eyjaklasans. Á eyjunni Homonhon helgaði hann eyjarnar Spáni en Magellan sigldi fyrir hönd Spánarkonungs, þótt sjálfur væri hann Portúgali. Spánverjar áttu í fyrstu vinsamleg samskipti við eyjaskeggja og náðu meira að segja að kristna marga þeirra, sérstaklega á Cebu. Einn höfðingjanna á nágrannaeyjunni Mactan neitaði hins vegar að taka kristni, hvað þá að gangast undir Spánarkonung. Því ákvað Magellan að fara þangað með mannskap og neyða spænska yfirvaldið á höfðingjann en nafn hans var Lapu Lapu. Í bardaganum sem fylgdi féll Magellan hins vegar, enda var við ofurefli að etja.
Kristniboð
Með Spánverjum komu munkar og kristniboðar til Filippseyja og hófu að kristna hina innfæddu. Í kristniboðinu var reynt að endurtaka ekki það sem gerðist í Suður-Ameríku, þ.e. að kristna íbúana með sverði og valdi, heldur með fortölum og loforðum. Munkarnir þýddu þar að auki kaþólsk rit á Baybay-málið til að gera trúna aðgengilegri fyrir marga innfædda ættbálka. Þetta bar mikinn árangur. Fólk gekk kaþólsku kirkjunni á hönd, bæði innfæddir og múslímar. 1611 var kaþólskur háskóli stofnaður í Manila (Universidad de Santo Tomas) en hann er elsti nústarfandi háskóli Asíu. Aðeins í suðri tókst kristniboðið ekki sem skyldi. Á Mindanaó og Súlúeyjum viðhélst íslam og er ríkjandi þar enn í dag. Fræðimenn telja að hefðu Spánverjar ekki numið Filippseyja, hefðu eyjarnar allar orðið íslamskar eins og Malasía og Indónesía.
Verslun
thumb|Spænskt verslunarskip Helsta tekjulind Spánverja á Filippseyjum var verslun við Kína. Mikið magn af vörum voru flutt þaðan til Manila, svo sem silki, en þaðan var það sent áfram til Mexíkó (sem einnig var spænsk nýlenda), aðallega til hafnarinnar í Acapulco. Í staðinn var mikið magn af silfri sent frá Mexíkó til Filippseyja sem borgun fyrir kínverskar vörur. Talið er að árlega hafi um 50 tonn af silfri verið flutt frá Mexíkó til Filippseyja og áfram til Kína. Skipin gengu því fram og til baka með vörur en siglt var yfir Kyrrahafið. Fyrir vikið voru Filippseyjar settar undir stjórn landstjórans í Mexíkó. Verslun þessi lokkaði marga sjóræningja, sem og Englendinga, sem reyndu að hagnast á auðlegð verslunarinnar. Aldrei var verslun þessi þó sérlega hagsæld, heldur var hún oft á tíðum rekin með einhverjum halla. Á tímabili íhugaði Spánarkonungur að yfirgefa eyjarnar sökum þessa en af því varð þó ekki. 1762 –64 reyndu Englendingar að ráðast inn í Filippseyja en á þeim árum stóð 7 ára stríðið yfir í Evrópu. Á tímabili náðu Englendingar Manila á sitt vald, sem og nokkrar eyjar. Í suðri gengu múslímar á lagið og juku yfirráð sín, enda Spánverjar uppteknir í stríði við Englendinga. Í friðarsamningum í París 1764, sem markaði endalok stríðsins, var Englendingum gert að skila Manila og eyjunum sem þeir höfðu tekið til Spánverja. Eftir stríðið var farið að nota landbúnaðinn í æ meiri mæli til útflutnings til að drýgja tekur eyjanna. Þannig var mikið ræktað af tóbaki en einnig talsvert af kryddi, svo sem pipar.
Þjóðarvakning
thumb|Þjóðhetjan José Rizal 1821 sleit Mexíkó sig laust frá Spáni og varð sjálfstætt ríki. Filippseyjar voru því færðar undir beina stjórn Spánar. Samtímis stöðvaðist verslunin milli Kína og Mexíkó. Strax ári síðar gerðu hermenn af mexíkönskum uppruna uppreisn, þar sem þeir neituðu að afhenda Spánverjum vopn sín. Þeir kölluðu sig filipinos og voru þeir fyrstu sem það gerðu. Hugtakið filipino breiddist síðan með tímanum út til alls landsins. Með opnun Súesskurðarins 1867 var auðveldara að versla við þjóðir Austur-Asíu. Að sama skapi fór hugmyndafræði Evrópulanda að berast til Filippseyja. 1850 stofnaði Pedro Pelaez hreyfingu sem krafðist þess að kaþólska kirkjan losaði um tökin sín á íbúum landsins og yrði sett undir landstjórnina. Auk þess krafðist hún jafnrétti innfæddra og Spánverja (eða fólks af spænsku bergi brotnu). 1868 varð Carlos Maria de la Torre landstjóri Spánverja á Filippseyjum. Hann hóf þegar í stað að umbylta landinu. Ritskoðun var afnumin og frelsi aukið. Þrátt fyrir það gerðu prestar innfæddra uppreisn 1871 en þeir kölluðu sig Gomburza. Uppreisnin var barin niður og leiðtogar hennar teknir af lífi. Frjálslyndir menn hófu að yfirgefa eyjarnar. Í Evrópu voru samtök stofnuð af útfluttum Filippseyingum sem kröfðust sjálfstjórnar og atkvæðarétt í spænska þinginu. Í Evrópu gerði belgíska stjórnin tilboð um að kaupa Filippseyjar 1875 og keisarinn í Berlín gerði annað tilboð 1885. Spánverjar höfnuðu báðum boðum. 1892 stofnaði læknirinn og heimspekingurinn José Rizal stjórnmálaflokkinn La Liga Filipina og krafðist umbóta. Hann var handtekinn og sendur í útlegð til Mindanaó.
Filippeyska uppreisnin
1892 stofnaði Andrés Bonifacio mótmælendahreyfinguna Katipunan, sem óx hratt. Þremur árum síðan var ákveðið að láta til skarar skríða gegn Spánverjum. Allsherjar uppreisn hófst 1896 og var í upphafi nokkuð árangursrík. Rizal var hins vegar handtekinn aftur og tekinn af lífi. Hann er er þjóðhetja Filippseyja í dag, ásamt Andrés Bonifacio. Tvær deildir innan Katipuan áttu hins vegar í erjum með tilheyrandi upplausn. Þegar formaður annarrar deildarinnar, Emilio Aguinaldo, lét taka Bonifacio af lífi 1897, náðu Spánverjar undirtökunum aftur. Aguinaldo og stuðningsmenn hans drógu sig til baka og stofnuðu fyrsta lýðveldi Filippseyja, Biak-na-Bato. Á sama ári var samið um vopnahlé við Spánverja og Bonifacio fór sjálfviljugur í útlegð til Hong Kong meðan uppreisnin hélt áfram annars staðar í landinu. 25. apríl 1898 sagði Spánn Bandaríkjunum stríð á hendur fyrir stuðning hinna síðarnefndu í Kúbu, sem enn var spænsk nýlenda. 1. maí réðust bandarísk herskip á flotahöfn Spánverja í Manila og gjöreyddu henni á skömmum tíma. Aguinaldo sneri þá aftur til Filippseyja og stjórnaði aðgerðum gegn Spánverjum á landi. 12. júní lýsti Aguinaldo yfir sjálfstæði Filippseyja. Fyrsta bráðabirgðastjórnin hittist í Malolos á Lúson, því Manila var enn að hluta til á valdi Spánverja. Í júlí var setið um Manila bæði af Filippseyingum og Bandaríkjamönnum. Annars staðar í landinu var enn barist og fóru Spánverjar nær alls staðar halloka. Manila féll 14. ágúst og gáfust Spánverjar upp fyrir Bandaríkjamönnum, sem í kjölfarið stofnuðu herstjórn í borginni. Í friðarsamningum í París í desember var kveðið svo á um að Bandaríkin yfirtækju Filippseyjar, Púertó Ríkó og Gvam af Spánverjum fyrir 20 milljónir dali.
Bandaríkjastjórn
21. janúar 1899 gaf bráðabirgðastjórnin út stjórnarskrá og 23. janúar var lýðveldið formlega stofnað. Það stóð þó stutt yfir. 4. febrúar skutu Bandaríkjamenn filippínskan hermann til bana fyrir að fara inn á yfirráðasvæði þeirra. Þetta leysti nýtt stríð úr læðingi, því Filippínar gerðu uppreisn gegn Bandaríkjamönnum. Stríð þetta stóð yfir í tvö ár. Talið er að allt að ein milljón almennra borgara Filippseyja hafi látist í átökum. 1901 náðu Bandaríkjamenn að handsama Aguinaldo. 20. apríl bað hann vopnabræður sína um að hætta öllu viðnámi gegn ofureflinu. 29. apríl gáfust því herir Filippseyinga upp, en nokkrir hópar skæruliðar héldu árásum sínum áfram í um áratug. Sömuleiðis gerðu múslímar í suðri Bandaríkjamönnum lífið leitt en fram að þessu höfðu þeir verið hlutlausir. Filippseyjar urðu í apríl 1901 að bandarískri nýlendu og varð enska að þjóðtungu í landinu. William Taft var sendur til eyjanna til að stofna borgaralegu stjórn, sem leysa ætti herstjórnina af. 1901 var hæstiréttur stofnaður, filippínskt tveggja deilda þing skömmu síðar. Fyrstu kosningar fóru fram 1907. Árið 1913 varð Woodrow Wilson forseti Bandaríkjanna. Hann breytti utanríkisstefnunni þannig að í stað þess að líta á Filippseyjar sem hluta Bandaríkjanna, vildi hann stuðla að sjálfstæði eyjanna. Næstu árin stóð undirbúningur yfir, samafara því að byggðir voru upp innviðir þjóðfélagsins, svo sem menntun, þjónusta, heilbrigðiskerfi, og fleira. 1934 voru sett lög þess efnis að undirbúa sjálfstæði Filippseyja inna tíu ára. Samfara þessu fengu eyjarnar sjálfstjórn en bandarískar herstöðvar fengu að vera í landinu áfram. 1937 fengu konur bæði kosningarétt, sem og framboðsrétt. Undirbúningur sjálfstæðis gekk ekki áfallalaust fyrir sig en heimstyrjöldin síðari batt enda á allar slíkar áætlanir í bili.
Herseta Japana
thumb|Bandarísk herskip í Manila brenna eftir loftárás Japana 7. desember réðust Japanir á Pearl Harbour á Havaí. Degi síðar réðust þeir á Filippseyjar í samræmdum loftárásum. Nokkrar bandarískar herstöðvar voru eyðilagðar á Lúson, þar af helmingur lofthers þeirra. Sama dag gengu japanskir hermenn á land í Lúson á sex mismunandi stöðum. Á skömmum tíma náðu Japanir að hertaka stóran hluta landsins meðan Bandaríkjamenn, undir stjórn Douglas McArthurs, létu undan síga eftir mikla bardaga. Í apríl 1942 gáfust Bandaríkjamenn og Filippseyingar upp á Bataan-skaga við Manilaflóa. Japanir neyddu tugþúsundir hermanna til að ganga 100 km leið til San Fernando en atburður þessi gekk sem Dauðagangan í Bataan í söguna. Í sex daga gengu bandarískir og filippínskir hermenn vatns- og vistalausir í sólinni. Japanir skutu alla til bana sem helltust úr lestinni og frömdu aðra stríðsglæpi á þeim. Um tíu til sextán þús manns létust, margir úr þorsta, en flestir voru drepnir. Á næstu mánuðum voru nokkrar skæruliðahreyfingar stofnaðar af innfæddum sem börðust gegn japanska setuliðinu. Japanir sjálfir stjórnuðu með mikilli grimmd og frömdu ýmsa stríðsglæpi. Þeir drápu innfædda með ýmsum hætti í stórum stíl, pyntuðu þá, nauðguðu og brenndu suma jafnvel lifandi til bana. Í október 1943 leyfðu Japanir stofnun lýðveldis meðal Filippseyinga. José P. Laurel varð forseti lýðveldisins en Japanir voru alltaf með í ráðum. Almenningur studdi þessa stjórn því ekki. Það var ekki fyrr en í október 1944 að Bandaríkjamenn hófu gagnsókn á Filippseyjum undir stjórn McArthurs. Það tók þá fimm mánuði að ná eyjunum aftur á sitt vald. Hins vegar héldu Japanir Manila í föstum greipum, sem stórskemmdist í bardögum. Bandaríkjamenn náðu henni ekki fyrr en við allsherjar uppgjöf Japana í september 1945. Ekki gáfust allir Japanir upp. Nokkrir tórðu í frumskógum eyjanna. Sá síðasti kom ekki fram fyrr en 1974. Talið er að um ein milljón Filippseyinga hafi látið lífið í hersetu Japana. Milli 1945 og 1949 fóru fram stríðsréttarhöld yfir japönskum yfirmönnum á Filippseyjum og voru æðstu yfirmennirnir dæmdir til dauða.
Sjálfstæði
Á seinni árum stríðsins var útlagastjórn Filippseyinga mynduð í Bandaríkjunum undir stjórn Sergio Osmeña. Í febrúar 1945 var stjórn þessi formlega sett til valda á eyjunum. 4. júlí 1946 fékk Filippseyjar formlega sjálfstæði. Bandaríkjamenn sömdu um viðskipti við eyjarnar, sem og yfirráðarétt yfir 23 herstöðvum til 99 ára. Sá tími var síðar styttur í 25 ár, með vali á fimm ára framlengingu. Á sjötta áratugnum fluttu fátækir bændur í stórum stíl suður til Mindanaó, með stuðningi stjórnarinnar. Þetta leiddi til átaka við múslíma á eyjunni, en ófriður við þá átti eftir að standa yfir til loka 20. aldar. 1963 gerðu Filippseyjar tilkall til héraðsins Sabah, norðaustast á Borneó, en á því ári leystu Bretar upp verndarsvæði sitt þar. Sabah var hins vegar sameinað Malasíu, en deilur landanna um þetta hérað standa enn.
Alræði
thumb|left|[[Ferdinand Marcos forseti]] Í desember 1965 var Ferdinand Marcos kosinn forseti Filippseyja og endurkosinn 1969. Marcos hafði upp áætlanir um að hernema héraðið Sabah á Borneó en íslamskir nýliðar í hernum neituðu að taka þátt í aðgerðunum. Þetta leiddi til fjöldamorðs á þeim. Í kjölfarið stofnuðu múslímar þjóðarhreyfingu sem hafði það markmið að stuðla að sjálfstæði á Mindanaó og öðrum suðlægum eyjum. Marcos var ásakaður um spillingu en fyrstu mótmæli gegn honum hófust í Manila 1970 og stóðu yfir í tvö ár. Í september 1972 setti Marcos neyðarlög og hóf ofsóknir á hendur öllum þeim sem mótmæltu stjórn hans. Tugþúsundir voru handteknir og prentfrelsi var afnumið. Hann setti nýja stjórnarskrá þar sem hann hlaut aukin völd. Í raun tók hann sér alræðisvöld. Múslímar sömdu áætlun um sjálfstjórn á Mindanaó en Marcos hafnaði henni. Neyðarlögin voru ekki afnumin fyrr en 1981. Á sama ári fóru fram kosningar en þær fóru fram undir ströngu eftirliti Marcosar, sem sigraði með miklum yfirburðum. Talað var um meiriháttar kosningasvindl. 1983 var leiðtogi stjórnarandstöðunnar, Benigno Aquino, myrtur og var herinn sakaður um ódæðið. Eftir enn eitt kosningasvindl 1987 hópuðust rúmlega milljón Filippseyinga á götur Manila og kröfðust afsagnar Marcosar. Kaþólska kirkjan, sem hafði mikil ítök í landinu, studdi þessar kröfur. Í kjölfarið breiddust mótmælin út um allt land. Þegar herinn neitaði skipunum Marcosar um að stöðva mótmælin, sá Marcos sig tilneyddan til að flýja land og fór til Havaí 25. febrúar 1986. Sama dag varð Corazón Aquino, ekkja hins myrta Benigno Aquino, forseti landsins.
Síðustu ár
thumb|Stórgos í Pínatúbó 1991 Í stjórnartíð Aquino var ný stjórnarskrá samin, sem var lík þeirri sem Marcos hafði tekið úr gildi. Filippseyjar urðu lýðveldi á ný með forseta sem æðsta mann stjórnarinnar. Aquino þurfti að fást við nokkrar tilraunir til að steypa henni af stóli. Hún var hins vegar tryggilega studd af æðsta herforingja landsins, Fidel V. Ramos, sem 1992 varð fyrsti kjörni forseti landsins sem var mótmælendatrúar. 1989 hlutu múslímar á Mindanaó loks sjálfstjórn, sem þó fékkst ekki viðurkennt meðal allra skæruliða múslíma eða kristinna manna. Skærur milli aðilanna héldu því áfram. 1991 varð stórgos í eldfjallinu Pínatúbó á Lúzón. Meðalhiti í heiminum lækkaði við það um 1,5° í fleiri mánuði en gosið í Pínatúbó var eitt allra mesta gos 20. aldar. Tugir þúsundir manna voru fluttir burt úr nánd við eldfjallið. Samt sem áður biðu 875 manns bana í gosinu. Tvær aðalherstöðvar Bandaríkjanna eyðilögðust í gosinu. Þar af leiðandi neitaði stjórn landsins að framlengja samning sinn við Bandaríkin. Því yfirgáfu allir bandarískir hermenn landið, þeir síðustu í september 1992. Árið 1999 frömdu maóistar á Filippseyjum fjölda hryðjuverka á Lúson. Þúsundir manna létu lífið. Að sama skapi héldu átökin við múslíma í suðri áfram. Þeir frömdu einnig ýmis hryðjuverk víða í landinu. Þau verstu voru framin 2005, þar á meðal í Manila. 2006, í forsetatíð Gloria Macapagal-Arroyo, reyndi hluti hersins að ræna völdum. Arroyo lýsti yfir neyðarástandi, sem stóð frá 24. febrúar til 3. mars.
Árið 2016 tók Rodrigo Duterte við forsetaembættinu. Hann er umdeildur á alþjóðavísu og þá sérstaklega fyrir að aftökur á fíkniefnasölum.
Landfræði
Filippseyjar liggja í Suðaustur-Asíu, fyrir sunnan Kína, fyrir norðaustan Borneó og fyrir norðvestan Nýju-Gíneu. Höfin sem umliggja eyjarnar eru í grófum dráttum Kyrrahafið að austan, Suður-Kínahaf að vestan, Súlúhaf að suðvestan og Celebeshaf að sunnan. Eyríkið liggur rétt norðan við miðbaug. Syðst nær það 5°N en nyrst 21°N. Suðvestustu eyjarnar eru aðeins örfáa km frá ströndum Borneó en nyrstu eyjarnar eru um 150 km fyrir sunnan Formósu. Landinu er yfirleitt skipt í þrennt:
Þúsundir smáeyja liggja dreifðar um gjörvallan eyjaklasann. Aðeins 3.144 (af 7.107) eyjanna bera heiti og af þeim eru 880 í byggð. Eyjarnar mynduðust við hreyfingu tveggja jarðfleka, Evrasíuflekans og Filippseyjaflekans. Því eru fjölmörg eldfjöll á eyjunum og eru mörg þeirra virk og hættuleg.
Borgir
Á Filippseyjum er mikill fjöldi borga, þar af fjórar milljónaborgir. Tólf aðrar eru með meira en hálfa milljón íbúa. Nokkur stórborgarsvæði hafa myndast í landinu. Af þeim er höfuðborgarsvæðið, kallað Metro Manila, langstærst með 11,5 milljónir íbúa. Hún er þarmeð meðal 10 stærstu borga heims. Stærstu borgir Filippseyja:
Eyjar
Filippseyjar samanstanda af 7.107 eyjum. Stærst þeirra er Lúson en hún er 17. stærsta eyja heims. Margar eyjanna eru þó litlar. Aðeins þrettán eyjar eru stærri en 1 þúsund km2. Alls eru 880 eyjar í byggð. Stærstu eyjar Filippseyja:
Eldvirkni, eldfjöll
Nær öll fjöll á Filippseyjum hafa myndast við eldvirkni. Við austurjaðar eyjanna mætast tveir jarðflekar, Evrasíuflekinn og Filippseyjaflekinn, og eru Filippseyjar að öllu leyti á Evrasíuflekanum. Filippseyjaflekinn hreyfist í vestur og ýtist undir Filippseyja. Þetta skýrir hina miklu eldvirkni eyjanna. Mörg eldfjallanna eru virk og hafa á síðustu áratugum orsakað mikla eyðileggingu í nágrenni sínu. Gosið í Pínatúbó 1991 var eitt allra stærsta gos 20. aldarinnar. Mestu eldfjöll Filippseyja (listinn er ekki tæmandi):
Önnur þekkt eldfjöll:
Ár og vötn
Fjölmargar ár eru á Filippseyjum, en flestar þeirra eru litlar. Stærsta áin heitir Cagayan (eða Rio Grande de Cagayan) nyrst á Lúson og er hún 505 km löng.
Fjölmörg stöðuvötn eru í landinu og eru þau sömuleiðis flest frekar lítil. Stærstu stöðuvötn Filippseyja:
Veðurfar
Filippseyjar eru í hitabeltinu og þar eru eingöngu tvær árstíðir: Regntími og þurrkatími. Regntíminn einkennist af monsúnsigningum en þá getur rignt í margar vikur. Rigningin getur verið svo mikil að hætta skapast af völdum flóða, aurskriða og annað. Víða á eyjunum eru regnskógar þar sem rigning fellur nær daglega. Rigningartíminn er yfirleitt frá nóvember til mars en hann flytur svalara loft frá hafinu. Kaldasti mánuðurinn er janúar. Á þurrkatímanum rignir líka en í miklu minna mæli. Hlýjasti mánuðurinn er maí. Samspil úrkomu og hita má setja upp í töflu:
Filippseyjar liggja á leið fellibylja (filipínó: bagyo), sem koma að austan frá Kyrrahafi. Fellibyljatíminn er frá júlí til október. Árlega fara að meðaltali níu hitabeltisstormar og fellibyljir um eyjarnar og koma yfirleitt að landi á austurhluta eyjanna, sérstaklega á Lúson. Þrátt fyrir að Manila sé á vesturströnd Lúson, þá kemur fyrir að borgin lendi í fellibyl með alvarlegum afleiðingum. Mestur fjöldi fellibylja sem skollið hafa á Filippseyjum á einu ári voru nítján árið 1993. Fæstir hafa þeir verið fjórir. Versti fellibylurinn sem skollið hefur á eyjarnar var Thelma í nóvember 1991 en í honum létust rúmlega fimm þúsund manns. 1.200 annarra var saknað.
Stjórnsýsla
Á Filippseyjum er lýðræði með forsetastjórn. Forseti landsins er með víðtæk völd. Hann kallar saman þingið, sem samanstendur af tveimur deildum. Í efri deild sitja þingmenn í sex ár í senn en í neðri deild þrjú ár. Kosningar eru skylda almennings, þótt ekki séu beittar refsingar fyrir að svíkjast um.
Stjórnsýslueiningar
thumb|Sýslureiningar á Filippseyjum Filippseyjum er skipt niður í 80 sýslur (tagalog: lalawigan). Þær eru svo flokkaðar saman í 17 héruð. Höfuðborgarsvæðið er sér svæði og er ekki með í þessum tölum. Sýslunum er stjórnað af sýslustjóra en þeir hafa ekki umráð yfir stærri borgum. Í þeim ráða borgarstjórar og borgarstjórnir. Sérstakt hérað er heimastjórnarsvæði múslíma á Mindanaó en þar fer eigin heimastjórn með stjórn allra helstu mála.
Her
Stjórn Filippseyja rekur her en hann samanstendur af landher, flota og flugher. Alls eru 113 þúsund manns í hernum. Engin herskylda er í landinu.
Gjaldmiðill
Í landinu er notaður filippínskur pesó. 1 pesó jafngildir 100 centavos (einnig ritað sentimos). Pesóinn var innleiddur af Spánverjum í upphafi. Þótt Bandaríkjamenn hafi stjórnað landinu í nokkra áratugi, var pesóinn látinn standa. Þegar Filippseyjar urðu sjálfstætt ríki 1948 var enn notast við pesó en auðkenndur við nafn landsins. Stytting filippínska pesóins er PHP.
Orkumál
Helstu orkugjafar Filippseyja eru olía, jarðgas, viður og kol. Á eyjunni Palawan er stórt jarðgassvæði. Gasið er leitt um sjó og land 500 km leið til Batangas City á Lúzon. Gasið er að mestu notað í orkuver á Manila-svæðinu sem alls framleiða 8 GW. Þar með hefur innflutningþörf landsins á olíu og gasi minnkað gríðarlega. Á síðustu áratugum hafa vatnsorka og jarðvarmi bæst við. Stærsta vatnsorkuver landsins er við Agusfljót á Mindanaó en það framleiðir 418 MW. Filippseyjar eru næstmesti notandi jarðvarmaorku í heimi (á eftir Bandaríkjunum), enda fyrirfinnst jarðvarmi nær alls staðar í landinu. Árið 2010 var notkunin 1.904 GW, en það er 27% af rafmagnsnotkun landsins. Aðeins Ísland er með hærra hlutfall (30%). Vindorkan hefur einnig nýlega bæst við. Við Ilocos Norte var vindorkuver tekið í notkun 2002 sem framleiðir 40 MW. Til stendur að smíða tvö sjávarfallaorkuver í landinu.
Samgöngur
thumb|Jeepney er mjög vinsælt farartæki á Filippseyjum Á eftir bifreiðinni eru ferjur langmest notaða samgöngutæki á Filippseyjum. Alls staðar eru ferjuhafnir sem sigla til allra stóru eyjann í eyjaklasanum en einnig til smærri eyja. Flugsamgöngur eru einnig mikið notaðar. Í landinu eru 85 almennir flugvellir. Helsta flugfélag landsins er Philippine Airlines en það flýgur til langt út fyrir landsteinana. Ólíkt öðrum asískum löndum er járnbrautarkerfið frekar lítið á Filippseyjum. Það samanstendur nær eingöngu af einni línu á Lúson, frá San Fernando yfir Manila og til Legazpi. Áætlanir eru uppi um að stækka netið mjög á næstu árum og þá einnig á Panay og Mindanaó. Sérfyrirbæri á Filippseyjum er hinir svokölluðu Jeepneys. Það eru stækkaðir og umbreyttir Willisjeppar sem Bandaríkjamenn skildu eftir við brottför sína. Jeepneys eru nokkurs konar smárútur eða stórir bílar sem fólk getur hoppað upp í að vild. Margir þeirra eru því troðfullir.
Heilbrigðismál
Á Filippseyjum eru skráð 2.400 sjúkrahús og 90 þúsund læknar. Þetta gera einn lækni á hverja 833 íbúa. Flest sjúkrahúsin búa þó við fjárskort og eru því ekki búin bestu tækjum. Meðhöndlun sjúklinga er ókeypis þjónusta en sjúklingar verða þó að greiða fyrir lyfin sjálfir.
Menntun
Samkvæmt innlendum stofnunum eru 93,4% landsmanna læsir og er það jafnt milli kynja. Rúmlega 2000 háskólar (eða skólar á háskólastigi) eru í landinu öllu. Elsti þeirra er Santo Tomas háskólinn í Manila en hann var stofnaður 1611. Þar með er hann elsti nústarfandi háskóli Asíu.
Íbúar
Á Filippseyjum búa rúmar 92 milljónir manna en þar með er landið tólfta fjölmennasta ríki heims. Höfuðeyjan Lúson, sem er á stærð við Ísland, er ein og sér með 46,2 milljónir íbúa og er fimmta fjölmennasta eyja heims. Að sama skapi eru Filippseyjar þriðja fjölmennasta eyríki heims (á eftir Indónesíu og Japan). Þéttleiki landsins alls er 333 íbúar á km2, sem er álíka mikið og í Japan.
Talið er að íbúar Filippseyja hafi í upphafi komið frá Tævan og tilheyri mannflokki Kyrrahafseyja. Síðar hafi fólk frá Kína blandast þeim. Auk þess hefur fólk komið frá Malasíu og Arabíu. Íbúar eyjanna í dag skiptast í tugi flokka og er mynstur þeirra nokkuð flókið. Flestir tilheyra ættflokki tagalog á Lúzón, 28%, en næstfjölmennastir eru cebuanó með 13%. Aðrir eru fámennari. Af öðru mannfólki eru Spánverjar, Kínverjar og Indverjar fjölmennastir.
Tungumál
Á Filippseyjum eru alls töluð 171 tungumál, þótt nokkur þeirra séu aðeins töluð af fámennum hópum manna. Algengustu málin eru:
Mjög snemma var spænskum nýlenduherrum ljóst að til að geta átt eðlileg samskipti við íbúa landsins (sem og mismunandi ættflokkar sín á milli), varð að tala sameiginlegt tungumál. Því varð spænska að höfuðmáli eyjanna. 1863 varð spænska skyldufag í öllum skólum landsins. Þegar Bandaríkjamenn eignuðust eyjarnar 1901 tapaðist kunnátta í spænsku hratt. Að sama skapi tók enska við og breiddist hratt út. Á fjórða áratug 20. aldar ákvað landstjórnin að búa til nýtt tungumál sem allir íbúar Filippseyja gætu sætt sig við. Tagalog var undirstaða nýja málsins en það fékk heitið filipínó. 1973, þegar Marcos var forseti, var gefin út stjórnarskrá sem gerði ráð fyrir tveimur þjóðtungum í landinu, filipínó og ensku. Spænskan var endanlega felld niður. Nýjasta stjórnarskráin frá 1987 staðfesti þetta en gerði ráð fyrir að spænska og arabíska væru valmöguleikar sem erlend mál. Um þriðjungur íbúa Filippseyja tala filipínó sem móðurmál (fyrsta mál). Aðrir íbúar tala einnig filipínó en ekki sem fyrsta mál og í mörgum tilfellum ekki einu sinni sem annað mál.
Trú
Filippseyjar er stærsta kristna land Suðaustur-Asíu. 81% landsmanna eru kaþólikkar, en kaþólska kirkjan barst með Spánverjum til eyjanna á 16. öld. Hins vegar kristnaðist landið ekki fyrr en í lok 17. aldar. Nær allt þjóðfélagið í landinu er undir áhrifum kaþólskrar trúar. Verið er að búa til stærstu Maríustyttu heims á Filippseyjum, en hún mun verða 102 m há (6 m hærri en frelsisstyttan í New York). Næststærsti trúarhópur landsins eru múslímar með 5%. Eftir það koma nokkrar mótmælendakirkjur. Önnur trúarbrögð, eins og búddismi og hindúismi, hafa ekki náð festu í landinu að ráði.
Bókmenntir
Stærstur hluti bókmennta landsins hefur verið ritaðar á spænsku, enda komu fram margir rithöfundar á 19. öld meðan Spánverjar réðu yfir eyjunum. Helstu rithöfundar landsins, svo sem Pedro Paterno, þjóðhetjan José Rizal, Marcelo del Pilar og Francisco Balagtas rituðu allir á spænsku. Helsti rithöfundar landsins sem rituðu á filipínó eru áðurnefndur Balagtas og Patricio Mariano.
Vefnaður
thumb|Vefnaður frá Filippseyjum Dæmigerður innlendur vefnaður er þekktur hjá nokkrum ættflokkum. Itneg-fólkið er þekkt fyrir ofin teppi, kölluð Binakol. Mynstrið er þannig úr garði gert að það býður upp á missýn, eftir því hvernig á það er horft. Ga‘dang-fólkið vefur með perluskrauti sem ofinn er í klæðin eða teppin. Aðrir ættbálkar, svo sem Ilongot-fólkið, notar ekki bara perlur, heldur líka nef stórra fugla, harða plöntuhluta og málma. Á Mindanaó er gjarnan fléttað með þráðum Abaca-plöntunnar. Afurðin er þekkt víða í heiminum sem Manila-hampur.
Matargerð
thumb|Á Filippseyjum er gjarnan borðað balut, þ.e. frjótt egg með hálfstálpuðu fóstri Matargerð á Filippseyjum er nokkurs konar sambland af spænskum, mexíkönskum, kínverskum, indverskum, japönskum og bandarískum áhrifum. Á eyjunum er mikið borðað af fiski og sjávarafurðum, oftast með hrísgrjónum en þau eru höfuðfæða eyjaskeggja. Fiskurinn er tilreiddur á ýmsan hátt og jafnvel borðaður hrár (kryddaður). Af kjöti er svínið vinsælt, nema meðal múslíma í suðri. Þjóðarrétturinn er adobo, sem gjarnan er gerður úr svínakjöti, en einnig úr naut eða kjúklingi. Auk kryddtegunda er edik, sojasósa eða kókosmjólk sett í hann, allt eftir því héraðinu. Langar núðlur tákna langlífi og eru gjarnan borðaðar á afmælisdögum. Vinsæll forréttur (eða snakk) er balut en það er frjótt egg, steikt eða soðið. Í egginu er hálfstálpað fóstur sem þykir mikið gómsæti. Þannig er eggjahvítan eða rauðan fyrst sogin út en síðan er harði hlutinn borðaður (fóstrið). Í eldri tíð trúðu menn að balut yki kynhvötina. Filippseyingar borða ekki með prjónum, heldur með hnífapörum. Þó aðallega með gaffli og skeið. Úti á landi er einnig borðað með fingrunum.
Helgidagar
Helstu helgidagar:
Heimsminjar
Þrír staðir á Filippseyjum eru á heimsminjaskrá UNESCO menningarlegs eðlis.
Auk þess eru tveir landfræðilegir staðir á náttúruminjaskrá UNESCO:
Enrique Ballesteros
Enrique Ballesteros (f. 18. janúar 1905 - d. 11. október 1969) var knattspyrnumaður frá Úrúgvæ. Hann var í fyrsta sigurliði Úrúgvæ á HM 1930.
Rót (málvísindi)
Rót er í málvísindum sá hluti orðs sem ekki er hægt að brjóta niður í minni myndön. Rót er einnig aðeins eitt atkvæði.
Enrique Ballesteros
Ævi og ferill
Enrique Ballesteros hóf feril sinn sem markvörður hjá Miramar Misiones árið 1924. Þaðan lá leið hans til Rampla Juniors þar sem hann lék á árunum 1925 til 1934 og varð hann úrúgvæskur meistari með liðinu árið 1927. Frá 1935 til 1937 var hann í herbúðum Peñarol og varð þrívegis landsmeistari, uns skæður lungnasjúkdómur varð til þess að hann þurfti til að leggja hanskana á hilluna.
Landsliðsferill Ballesteros spannaði nítján leiki á átta ára tímabili frá 1930 til 1937. Hann stóð milli stanganna í öllum fjórum leikjum Úrúgvæ þegar liðið varð heimsmeistari á heimavelli árið 1930. Fyrir mótið var ekki talið að hann yrði fyrsti kostur í markvarðarstöðuna en færið gafst þegar aðalmarkvörðurinn, Favorite Mazali, var settur út úr liðinu fyrir að hafa í leyfisleysi yfirgefið hótel landsliðsins til að hitta ástkonu sína. Ballesteros varð einnig Suður-Ameríkumeistari árið 1935.
Jafnaætt
Jafnaætt (Fræðiheiti: Lycopodiaceae) forn ætt plantna af jafnabálki sem inniheldur 16 viðurkenndar ættkvíslir og um 400 þekktar tegundir. Ættin kom fram fyrir um 380 milljón árum síðan snemma í devontímabilinu. Þær blómstra ekki og mynda ekki fræ, heldur spora. Á grísku þýðir "Lyco-"; "úlfur/úlfs," og "podo" þýðir; "fótur," sem er annað hvort vísun í líkindi rótar eða greina við úlfsloppu.
Flokkun
Jafnaætt inniheldur 16 viðurkenndar ættkvíslir og um 400 tegundir. Þessi greining er byggð á nýjustu sameindagreiningum. Ættkvíslirnar Huperzia, Phlegmariurus og Phylloglossum, sem voru áður undir Lycopodium í eldri flokkun, eru nú allar settar í Huperzia þó að sumir grasafræðingar vilji halda þeim í ættinni Huperziaceae. Enn er engin eining um viðurkenningu á Huperziaceae sem sjálfstæðri ætt; útvíkkuð Lycopodiaceae, að meðtöldum þessum ættkvíslum er enn sú sem helst er notuð.
Ættartré
Subfamily Lycopodielloideae Wagner & Beitel 1992 ex Øllgaard 2015
Subfamily Lycopodioideae Eaton 1833 sensu Wagner & Beitel 1992 ex Øllgaard 2015
Subfamily Huperzioideae Rothmaler 1962 sensu Wagner & Beitel 1992 ex Øllgaard 2015
Molduxi
thumbnail|Horft niður á Sauðárkrók af Molduxa. Molduxi er fjall fyrir ofan Sauðárkrók og Borgarsveit í Skagafirði. Fjallið er 706 m á hæð og er auðvelt uppgöngu. Þaðan er víðsýnt yfir Skagafjörð og liggur vinsæl gönguleið upp á fjallið frá Sauðárkróki.
Tindastóll (fjall)
thumb|right|Tindastóll. Tindastóll er 989 metra hátt fjall innst við vestanverðan Skagafjörð, norðan við Sauðárkrók. Það er eitt þekktasta fjall héraðsins og af því er frábært útsýni í heiðskíru veðri. Nafn fjallsins er oft stytt og það kallað Stóllinn, en áður mun það hafa heitið Eilífsfjall og er sagt hafa verið kennt við landnámsmanninn Eilíf örn.
Tindastóll er langt og mikið fjall, um 20 kílómetrar á lengd. Undir fjallinu austanverðu meðfram sjónum er sveitin Reykjaströnd en vestan við fjallið er Laxárdalur. Sunnan og suðvestan við Tindastól eru Gönguskörð en nyrst gengur fjallið í sjó fram og er mjög torfært að komast þá leið milli Reykjastrandar og Laxárdals.
Uppi á fjallinu er tjörn og samkvæmt alþekktri þjóðsögu fljóta óskasteinar á tjörninni á hverri Jónsmessunótt. Þangað er oft gengið um Jónsmessu og á öðrum tímum og eru margar vinsælar gönguleiðir á svæðinu. Skíðaland Sauðárkróksbúa er í vestanverðum Stólnum.
Open Season 2
Open Season 2 er bandarísk gamanmynd frá árinu 2008.
Árþúsund
Árþúsund eða þúsöld (einnig kallað stóröld, aldatugur eða tíöld) er tímabil sem nær yfir 1000 ár.
Saga orðsins
Orðið árþúsund er ekki ýkja gamalt í íslensku, og talið að íslendingar hafi fengið það að láni úr dönsku (årtusind) um miðja 19. öld. Tveimur árum fyrir aldamótin 2000 hófst óopinber leit að íslensku orði sem gæti verið þýðing á enska orðinu millenium. Í greinaþætti Gísla Jónssonar, sem nefndist Íslenskt mál, og birtist í Morgunblaðinu í mörg ár, komu fram orðin þúsöld, en einnig tíöld, aldatugur og stóröld. Helgi Hálfdánarson stakk upp á orðinu stóröld, og var Gísli hrifnastur af því orði af þeim sem fram höfðu komið. En þúsöld virtist hafa vinningin, enda var það almennt notað. Orðið árþúsund er þó enn sem komið það orð sem flestir kannast við sem orð yfir þúsund ár.
Orðið þúsöld
Orðið þúsöld er mjög ungt í málinu, og fer í raun ekki að sjást á prenti fyrr en árið 1999, og þá sem þýðing á enska orðinu millenium. Forskeytið þús- eins og í þúsund, þýðir í raun eitthvað stórt, og er líklega skylt orðinu þjós = kjötflykki. Þannig merkir orðið þúsund: stóra hundraðið. Þúsöld þýðir því stóra öldin, þ.e.a.s. 1000 ár.
Borðspil
Borðspil er leikur þar sem þátttakendur nota ýmsa smáhluti, eins og peð, spil og teninga, til að framfylgja ákveðnum reglum á sérstöku spilaborði. Í flestum borðspilum vinna þátttakendur leiksins, spilararnir, að því að vinna aðra spilara og sigur er þá mældur í fjölda stiga, staðsetningar á borði, spilapeningum eða álíka. Í nokkrum borðspilum vinna spilarar saman gegn sjálfu spilinu og reyna að ná sameiginlegu markmiði áður en slembni í spilinu kemur í veg fyrir það.
Borðspil geta verið byggð á slembni, kænsku, samningum eða blöndu af öllum leikþáttum. Borðspil koma í mörgum mismunandi tegundum. Sum borðspil hafa ríkt þema og sögu eins og Catan landnemarnir þar sem spilarar nema land á eyjunni Catan og byggja upp borgi og bæi. Önnur spil hafa ekkert þema eins og hornskák þar sem spilarar færa dökka og ljósa (oftast svarta og hvíta) leikmenn á taflborði með 64 ferköntuðum reitum. Borðspil geta verið spiluð af mismörgum spilurum, allt frá einum spilara til stórs hóps með tugum spilara og eru misflókin. Borðspil eins og mylla, þar sem leikmenn setja táknin X og O á borð sem skipt er upp í níu hólf og reyna að ná þremur táknum í röð, teljast einföld miðað við spil eins og stríðsspilið World in Flames. Enn önnur borðspil, eins og Gó hafa einfaldar reglur sem bjóða upp á mjög flóknar aðstæður.
Saga borðspila
Fyrsta borðspilið er almennt talið vera Senet sem fannst meðal annars í gröfum fyrstu konungsættarinnar í Egyptalandi. Út frá aldri grafanna er það vitað að Senet var spilað í kringum 3100 fyrir Krist. Fyrsta borðspilið í fullri mynd er talið vera Konunglegi leikurinn af Ur sem var búinn til í kringum 2500 fyrir Krist. Bæði Senet og Konunglegi leikurinn af úr teljast vera kapphlaupsleikir og forverar Kotru en elsta útgáfan af Kotru (ólík þeirri sem spiluð er í dag) er talin vera frá árinu 3000 fyrir Krist.
Vegna Senet og Konunglega leiksins af Ur er því talið að borðspilið hafi verið fundið upp í Mið-Austurlöndunum. Í kringum 500-400 fyrir Krist fer að bera á leikjum í Asíu. Um 500 fyrir Krist er talið að Pachisi, sem líkist Lúdó, hafi verið fundið upp í Indlandi og árið 400 fyrir Krist er taflið Gó fyrst nefnt en það var í kínverska ritinu Zuo Zhuan. Á Norðurlöndunum ryður tafl sér rúms í kringum 400 eftir Krist.
Árið 1930 tekur spilið Monopoly á sig endanlega mynd en borðspilið var upphaflega fundið upp af Elizabeth J. Magie Phillips árið 1903 (undir nafninu The Landlord's Game) til að sýna hættur einokunar. Fyrstu nútímastríðsspilin koma fram undir lok 6. áratugar 20. aldar með spilunum Risk sem var gefið út 1957 og Diplomacy sem kom fyrst út árið 1959.