cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Víetnamstríðið
Víetnamstríðið er oftast notað yfir þau hernaðarátök sem áttu sér staðar í Víetnam frá 1959 til 1975. Hernaðarsvæðið var þó engan veginn bundið við Víetnam heldur náði einnig yfir Laos og Kambódíu. Þessi átakatími hefur einnig verið nefndur Seinni Indókínastyrjöldin og er hugtakið Fyrri Indókínastyrjöldin notað um baráttuna gegn Frakklandi 1945 til 1954. Í þessari seinni styrjöld tókust á annars vegar her Norður-Víetnam, Þjóðarfylkingin fyrir frelsun Suður-Víetnam, einnig þekkt sem Viet-Cong, og bandamenn þeirra og hins vegar her Suður-Víetnam og bandamenn hans, einkum Bandaríkjamenn. Þegar átökunum lauk 1975 höfðu um 3 til 4 milljónir Víetnama látið lífið, 1,5 til 2 milljóna íbúa Laos og Kambódíu, og þar að auki um 60.000 bandarískir hermenn. Endaði þar með yfir hundrað ára vopnuð barátta Víetnama gegn erlendum hersveitum.
Meginorsök stríðsins var tvískipting landsins eftir fyrri Indókínastyrjöldina 1946 til 1954 þar sem sjálfstæðissinnum, Viet-Minh, tókst ekki að ná völdum í suðurhluta landsins í baráttu þeirra fyrir sjálfstæði landsins frá Frakklandi. Að sumu leyti var Víetnamstríðið eins konar leppstríð þar sem risaveldin í Kalda stríðinu tókust á óbeint gegnum bandamenn sína í Víetnam.
Víetnamstríðinu lauk 30. apríl 1975 með falli Saígon í hendur hers Norður-Víetnama.
Yfirlit
Víetnamstríðinu er oft skipt í tvö aðskilin tímabil. Fyrra stríðið var stríð Frakka til að endurheimta eða halda nýlendu sinni Víetnam í Indókína og hindra að þjóðernissinnaðir kommúnistar næðu henni á vald sitt. Stríðið hófst við lok seinni heimsstyrjaldarinnar þegar Japanir yfirgáfu Víetnam og afhentu Ho Chi Minh og hans mönnum yfirráðin í landinu. Frakkar reyndu að semja við þá í fyrstu en slitnaði uppúr samningaviðræðunum í nóvember 1946 og bardagar hófust. Stríðinu lauk með miklum ósigri Frakka í orrustunni við Dien Bien Phu 1954. Í Genfarsamningnum var síðan ákveðið að skipta landinu til bráðarbyrgðar í Norður- og Suður-Víetnam og átti síðar að sameina landið í kosningum 1957. Þá ríkti kommúnistastjórn Ho Chi Minh í Norður-Víetnam, en Keisarastjórn og síðar andkommúnískt lýðveldi hliðhollt Bandaríkjamönnum í Suður-Víetnam. Ho Chi Minh stjórnin vildi fylgja Genfarsamningnum en Suður-Víetnamska stjórnin neitaði að gera það með stuðning frá Bandaríkjunum. Með þeim deilum hófst síðara Víetnam stríðið (sem er stríðið sem oftast er verið að tala um þegar minnst er á Víetnam stríðið) árið 1960. Norður-Víetnamar beittu skæruhernaði sem á endanum bar sigur af hólmi gegn herfylkingum og loftárásum Bandaríkjamanna og er þetta eini hernaðarósigur sem Bandaríkin hafa orðið fyrir. Eftir stríðið höfðu þjóðernissinnaðir kommúnistar öll völd í landinu frá árinu 1975 en landið var illa farið og lamað eftir nánast þrjátíu ára samfellt stríð.
Stríðið í Frönsku Indókína
Á 19. öld töldu nýlenduveldin að löndin í Suðaustur-Asíu væru arðvænlegasti heimshlutinn. Víetnam ásamt Laos og Kambódíu, var hluti af frönsku nýlendunni Indókína. Japanir hertóku landið í seinni heimsstyrjöldinni en þá var við völd í Frakklandi Vichystjórnin sem var leppstjórn Þjóðverja. Þjóðverjar höfðu þá auðvitað verið búnir að ná undir sig meirihluta Frakklands. Frönsku embættismennirnir í Indókína hlýddu þeirri stjórn sem sagði þeim að hlíða fyrirmælum Japana. Japanir komu síðan illa fram við landsmenn og það ýtti undir andspyrnuhreyfingar undir forystu Ho Chi Minh. Við lok heimsstyrjaldarinnar seinni misstu Japanir svo völd sín í landinu.
Þegar Frakkar sneru svo aftur til Indókína eftir seinni heimsstyrjöldina var allt breytt. Ho Chi Minh, foringi kommúnistaflokks Indókína, hafði lýst yfir stofnun Alþýðulýðveldisins Víetnams hinn 2. september 1945. Ho Chi Minh sem nýtti sér skæruliðahernað átti í borgarastyrjöld gegn andkommúnistum. Kommúnistum tókst þó að afla mikils fylgis í kosningum í febrúar 1946 og Ho Chi Minh hélt áfram að reyna að yfirbuga andstæðinga sína. Á meðan þessu stóð sat franska stjórnin og Ho Chi Minh við samningaborðið, því Frakkar vildu ekki viðurkenna stjórn hans. Að lokum viðurkenndu Frakkar Víetnam sem frjálst ríki innan franska ríkjasambandsins í mars árið 1946. Samningar stóðu þó lengur yfir um stærð ríkisins og afstöðu þess til Frakklands. Ekki tókst að ná sáttum og slitnaði uppúr samningaviðræðum í nóvember sama ár þegar bardagar hófust.
Stríðinu lauk ekki fyrr en árið 1954. Þá höfðu Frakkar verið sigurstranglegri í varnarstríði, með hernaðaraðstoð frá Bandaríkjamönnum. Frakkar sáu fram á að Víetnamar gætu tekið við stríðinu sjálfir og frönsku hersveitirnar gætu haldið heim á leið. Þá átti að mynda stjórn í landinu undir forustu Baos Dais keisara. Fyrst þurfti þó að gjörsigra skæruliðanna í átökum. Þá var valinn vígvöllur í þröngum dal í norðvesturhluta landsins nálægt borginni Den Bien Phu þar sem átti að neyða skæruliðanna til orrustu. Foringi skæruliðanna beit á agnið en Frakkar höfðu greinilega vanmetið styrk þeirra því þeim beið mikil ósigur þar. Borgin Den Bien Phu féll svo í maí 1954. Þá hófust friðarviðræður því Frakkar höfðu fengið nóg af stríðinu og á Genfarráðstefnunni var ákveðið að skipta landinu til bráðarbyrgðar í Norður og Suður-Víetnam við 17. breiddargráðu.
Bandarísk afskipti
thumb|Ho Chi Minh Stígurinn sem lá um Laos og Kambódíu alla leið til Suður-Víetnam, 1967 Frakkar yfirgáfu þá landið en Bandaríkjamenn tóku við forráðum. Ho Chi Minh tók við völdum í Norður-Víetnam með sinni kommúnistastjórn og Baos Dias í Suður-Víetnam. Ekki var keisarinn lengi við völd því forsætisráðherra hans, sem starfaði náið með Bandaríkjamönnum, breytti landinu fyrst í lýðveldi með sig sjálfan sem forseta. Í Genfarsáttmálanum var ákvæði um að árið 1957 yrði landið sameinað með frjálsum kosningum undir eftirliti Sameinuðu þjóðanna. Norður-Víetnam vildi fylgja því en Suður-Víetnamar neituðu því með stuðningi frá Bandaríkjastjórn.
Ho Chi Minh hafði styrkt stöðu sína töluvert í norðurhlutanum og mikil iðnvæðing hófst. Stjórn hans var traust og hún beitti sér mikið til þess að sameina Víetnam. Fjöldi hermanna Norðurhlutans hafði orðið eftir í suðurhlutanum eftir friðarsáttmálann 1954 og mynduðu þeir nýja og öfluga skæruliðahreyfingu sem Suður-Víetnamar kölluðu Víetkong þ.e. víetnamskir kommúnistar. Ekki er vitað með vissu um tengsl milli Norður-Víetnama og Víetkong hreyfingarinnar, en þeir fyrrnefndu yfirtóku forustu hennar eftir 1965. Á meðan stjórnaði Ngo Dinh Diem suðurhlutanum í andkommúnískum anda, studdur af Bandaríkjamönnum sem höfðu miklar áhyggjur af útbreiðslu kommúnismans. Hann hafði ekki í huga að sameina Víetnam eins og Genfarsáttmálinn kvað um og smám saman hófst uppreisn gegn stjórn hans. Stjórn hans var spillt og ótraust og á endanum var honum steypt af stóli í nóvember 1963 með byltingu hersins. Fram að þessu hafði stuðningur Bandaríkjamanna aðallega verið efnahagslegur en Kennedy stjórnin ákvað að auka fjölda „tækniráðgjafa“ í landinu upp í 15.000 talsins. Talið er að Bandaríkjamenn hafi staðið að baki byltingarinnar og látið myrða Diem. Þeir vonuðust þá eftir virkari stjórn í kjölfarið en það rættist ekki.
Mikil straumhvörf urðu í stríðinu í ágúst árið 1964, þegar Bandaríkjamenn ásökuðu Norður-Víetnama um að hafa ráðist á skip úr bandaríska flotanum. Þetta taldi bandaríska þingið næga ástæðu til þess að gefa forsetanum heimild til að reiða fram beinni aðstoð við Suður-Víetnama með hersveitum og flugvélum. Þetta atvik er þó umdeilt og talið er að það hafi verið skipulagt af Bandaríkjamönnum.
thumb|left|upright|Bandarískar herþotur að varpa sprengjum í Norður-Víetnam Í upphafi síðara stríðsins réðu skæruliðar Vietkong hreyfingarinnar mestu í sveitum landsins en stjórn Suður-Víetnama og Bandaríkjanna réðu borgunum. Stríðið var aðallega háð í suðurhluta landsins en Bandaríkjamenn gerðu þó miklar loftárásir á norðurhluta landsins í þeim tilgangi að hindra birgðaflutninga til skæruliðanna. Þegar líða tók á stríðið fóru þjálfaðar hersveitir frá Norður-Víetnam að streyma á vígvellina skæruliðahreyfingunni til aðstoðar. En um leið fjölgaði mjög í bandarískum hersveitum og árið 1967 var herlið þeirra orðin hálf milljón manna. Þeir dreifðu eiturefnum og napalm sprengjum úr lofti yfir stór skóglendi og þorp í því skyni að eyðileggja þá staði sem skæruliðar gætu leynst á. Skæruliðarnir höfðu líka eitt herbragð sem fólst í því að grafa gríðarlega flókin neðanjarðargöng. Í því kerfi voru um 16.000 hermenn sem gátu komið andstæðingum sínum sífellt óvart með árásum sínum. thumb|Minnismerki um víetnamstríðið í Texas í Bandaríkjunum. Á miðjum 7. áratugnum fór að bera mikið á mótmælum gegn stríðinu, þá aðallega í Bandaríkjunum. Árið 1968 fóru Bandaríkjamenn að hallast að því að gefast upp. Ári síðar fóru þeir að kalla hersveitir sínar til baka og árið 1973 var undirritaður vopnahléssamningur. Stríðinu lauk þó ekki endanlega fyrr en árið 1975 þegar Norður-Víetnamar höfðu unnið algjöran sigur á Suður-Víetnömum. Stríðið í Víetnam voru fyrstu hernaðarátökin sem voru sýnd í sjónvarpinu um allan heim. Þegar tölur látinna og særðra hermanna jukust fór fólkið að streyma út á götur og mótmæla. Þessi miklu mótmæli gegn stríðinu var meginástæða þess að Nixon þáverandi forseti Bandaríkjanna ákvað að hætta stríðsrekstrinum.
Hafberg
Hafberg er íslenskt karlmannsnafn.
Rjúpulilja
Fritillaria cirrhosa,''' er asísk tegund af liljuætt, upprunnin frá Nepal, Pakistan, Indlandi, Bhutan, Myanmar og Kína: héröðunum Gansu, Qinghai, Sichuan, Tíbet og Yunnan.
Fritillaria cirrhosa myndar lauka allt að 20mm að ummáli. Stilkurinn er að 60sm hár, yfirleitt með eitt blóm á enda, stundum 2 - 3. Blöðin eru mjó-lensulaga, yfirleitt gagnstæð, stundum í hvirfingu, allt að 13 sm löng. Blómin eru bjöllulaga, gulgræn til brúnfjólublá, oft með dauffjólubláu reitamynstri. Plantan finnst aðallega í fjallshlíðum og kjarrlendi í hlíðum Himalaja, í 2700–4000 metrum yfir sjávarmáli.
Nokkur nöfn hafa verið tengd henni á "infraspecific levels" (afbrigði, undirtegund, og form) fyrir plöntur sem einu sinni voru taldar tilheyra Fritillaria cirrhosa. Ekkert þeirra er lengur talið gilt. Nokkur þessi nafna eru talin samnefni við Fritillaria cirrhosa (sjá samnefnalista til hægri). Nokkur önnur eru nú talin sér tegundir.
Þorberg
Þorberg er íslenskt karlmannsnafn.
Hildisif
Hildisif er íslenskt kvenmannsnafn.
Hafgrímur
Hafgrímur er íslenskt karlmannsnafn.
Gomel-fylki
Gomel-fylki (Hvítrússneska: Го́мельская во́бласць, Homielskaja vobłasć, Rússneska: Гомельская область, Gomelskaya oblast) er eitt af sex fylkjum Hvíta-Rússlands. Höfuðborgin er Gomel. Fylkið spannar 40.400 ferkílómetra.
Magnús sterki
Magnús Níelsson (um 1106 – 4. júní 1134), sem oftast er kallaður Magnús sterki, var danskur konungssonur á 12. öld og konungur hluta Svíþjóðar (Gautlands) 1125-1130.
Magnús var sonur Níelsar Danakonungs og konu hans, Margrétar friðkollu, dóttur Inga eldri Svíakonungs. Fyrri maður hennar var Magnús berfættur Noregskonungur og hefur Magnús sterki sennilega verið látinn heita eftir honum en Magnúsarnafnið var þá nánast óþekkt í Danmörku.
Þegar frændi Magnúsar, Ingi yngri Svíakonungur, dó árið 1125 gerði Magnús tilkall til erfða í Svíþjóð sem elsta barnabarn Inga eldri. Vestur-Gautar kusu hann konung sinn en samkvæmt lögum þeirra þurfti hann líka að hljóta samþykki Svía til að verða konungur og þeir vildu fremur Rögnvald stutthöfða. Gautar drápu þó Rögnvald, líklega um 1126, en ekki dugði það Magnúsi til að ná völdum í allri Svíþjóð. Um 1130 hrakti svo Sörkvir eldri Magnús úr landi og lagði sjálfur Gautland undir sig. Magnús er þó yfirleitt hafður með í sænsku kóngaröðinni.
Magnús sterki stóð á bak við eitt alræmdasta morð Danmerkursögunnar, þegar hann leiddi frænda sinn, Knút lávarð, hertoga af Slésvík, í gildru og lét drepa hann 7. janúar 1131. Hann mun hafa verið farinn að líta á Knút sem hættulegan keppinaut um ríkiserfðir. Afleiðingin varð borgarastyrjöld þar sem helsti andstæðingur feðganna Níelsar og Magnúsar var Eiríkur eymuni, hálfbróðir Knúts. Þann 4. júní 1134 varð bardagi milli fylkinganna nálægt Lundi. Þar féll Magnús. Níels konungur flúði til Slésvíkur en íbúar þar hefndu Knúts lávarðs og drápu hann.
Magnús giftist árið 1129 Ríkissu, dóttur Búrislavs 3., konungs Póllands. Þau eignuðust tvo syni, Knút, sem var konungur Danmerkur 1146-1157 ásamt Sveini Grathe og Valdimar mikla, og Níels, sem gerðist munkur.
Heildun
Heildun (einnig þekkt sem tegrun úr ensku og flest öllum öðrum tungumálum orðinu integration, sjá samheiti innan stærðfræðinnar) er sú stærðfræðilega aðgerð sem notuð er í örsmæðareikningi til þess að finna markgildi allra yfir- og undirsumma falls á tilteknu bili. Þetta þýðir, í stuttu máli, að verið er að reikna flatarmál svæðisins á milli ferils fallsins og x-ássins (á tilteknu bili).
Heildun, í sínu einfaldasta formi, gengur út á að reikna ákveðið heildi á tilteknu bili með því að finna fyrst stofnfall fallsins sem heilda skal og taka síðan mismun stofnfallsins í endapunktum bilsins.
Dæmi: Fallið, sem heilda skal,: f(x) = ax^n, á sér stofnfall,
, þar sem c er óskilgreindur fasti.
(Athuga ber að ekki er unnt að finna stofnfall nema í undantekningartilvikum.)
Heildunartáknið er í rauninni stílfært S og stendur fyrir latneska orðið ‚summa‘ en Leibniz skóp þetta tákn.
Andhverfa heildunar nefnist deildun.
Skilgreining á stofnfalli
Látum f vera raungilt fall af einni raunbreytistærð. f hefur stofnfall F ef fyrir öll  þar sem  táknar formengi f.
Mengi allra stofnfalla falls
Ef F(x) er stofnfall f(x), þá er hægt að rita öll stofnföll f(x) á form F(x) + C þar sem C er einhver rauntölufasti.
Þorbergur
Þorbergur er íslenskt karlmannsnafn.
Heildun
Skilgreining á óákveðnu heildi [sem mengi]
\int f(x)dx
Skilgreining á óákveðnu heildi [sem fall]
Látum f vera raungilt fall af einni raunbreytistærð með stofnfall F. Þá er óákveðna heildi f skilgreint á eftirfarandi máta:
þar sem C er einhver rauntölufasti.
Munurinn á mengja- og fallaskilgreiningunum
Fallaskilgreiningin á óákveðnu heildinu er oftast notuð ef átt er við óákveðið heildi. Fallaskilgreiningin á óákveðnu heildinu tengist mengjaskilgreiningunni á óákveðnu heildinu á þann hátt að það er hægt er að stika öll stofnföll falls með framsetningunni í fallaskilgreiningunni. Þ.e.a.s. mengjaframsetningin á óákveðnu heildinu af fallinu f með eitthvað stofnfall F er:
en fallaframsetningin á óákveðnu heildinu er:
.
Skilgreiningar á ákveðin heildi
Það eru til margar skilgreiningar á ákveðnum heildum. Hins vegar eru ekki allar skilgreiningarnar jafngildar.
=== Riemann heildi ===
Hjálparskilgreining [Möskvastærð á skiptingu]
Möskvastærð P er skilgreind sem.
Vilma
Vilma er íslenskt kvenmannsnafn.
Þjóðveldisflokkurinn
Þjóðveldisflokkurinn (færeyska: Tjóðveldi eða Tjóðveldisflokkurin) er færeyskur stjórnmálaflokkur, stofnaður þann 23. maí 1948. Flokkurinn var stofnaður vegna þess að ekki varð af því að Færeyjar lýstu yfir sjálfstæði eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna þann 14. september 1946. Markmið flokksins er að lýðræði gildi á öllum sviðum í færeyska samfélaginu. Flokkurinn stefnir að því að Færeyjar taki þátt í alþjóðasamfélaginu sem sjálfstæð þjóð með þeim réttindum og skyldum sem því fylgja. Flokkurinn fékk fyrst kjörna þingmenn árið 1950 og hefur átt fulltrúa á þingi síðan.
Heildun
Uppsetning
Látum f vera takmarkað raungilt fall á [a,b], þ.e.a.s. það er til M \geq 0 þ.a. fyrir öll x \in [a,b].
Látum vera skipting á [a,b].
Skilgreiningin
Fallið f er Riemann-heildanlegt á [a,b] ef það er til þ.a. fyrir öll  það er til \delta > 0 þ.a.  fyrir allar Riemann summur  með.
Ef talan r er til, þá kallast hún Riemann heildi f yfir [a,b] og er táknuð sem.
Darboux heildi
Skilgreiningin á Darboux heildi er jafngild skilgreiningunni á Riemann heildi og sambærileg skilgreining er notuð í kúrsinum Stærðfræðigreining I sem er kennd í HÍ.
Neðri og efri Darboux summur
Skilgreinum neðri Darboux summu f m.t.t. P sem.
Neðri og efri Darboux heildi
Skilgreinum neðra Darboux heildi f sem.
Skilgreinum efra Darboux heildi f sem.
Skilgreiningin
f er Darboux heildanlegt á bili [a,b] ef neðri og efri Darboux heildi f eru til og L(f)=U(f). Ef f er Darboux heildanlegt á bili [a,b], þá kallast talan L(f)=U(f) Darboux heildi f yfir [a,b] og er táknuð sem.
Samband milli óákveðin og ákveðin heildi
Óákveðin og ákveðin heildi eru skilgreind á mismunandi máta. Hins vegar gefa heiti þeirra til kynna að þessi hugtök tengjast. Athugið að hér notumst við við fallaskilgreininguna á óákveðnum heildum til að lýsa tengslin milli óákveðin og ákveðin heildi. Meginmunur óákveðna og ákveðinna heilda er að óákveðin heildi eru föll en ákveðin heildi eru tölur. Þessi hugtök tengjast þó í gegnum undirstöðusetningu örsmæðareiknings.
Lausn óákveðins heildis með ákveðnu heildi
Í gegnum fyrri undirstöðusetningu örsmæðareiknings er hægt að nota ákveðin heildi til að leysa óákveðin heildi. Þ.e.a.s. segjum að við höfum raungilt fall f sem er samfellt á bilinu [a,b]. Þá segir fyrri undirstöðusetningin að eftirfarandi ákveðna heildi er eitt af stofnföllum f:
Þá getum við leyst þetta ákveðna heildi og stungið inn í óákveðna heildið, þ.e.a.s.
Skarfalilja
Fritillaria crassifolia er tegund laukplantna af liljuætt, ættuð frá Íran, Írak, Tyrklandi, Sýrlandi, og Líbanon.
Heildun
Lausn óákveðins heildis með ákveðnu heildi
þar sem C er einhver rauntölufasti.
Lausn ákveðins heildis með óákveðnu heildi
Í gegnum seinni undirstöðusetningu örsmæðareiknings er hægt að nota óákveðin heildi til að leysa ákveðin heildi. Þ.e.a.s. segjum að við höfum raungilt fall f sem er Riemann-heildanlegt á bilinu [a,b] og við viljum heilda fallið yfir þetta bil. Við getum leyst ákveðna heildið með því að finna stofnfall fallsins með óákveðnu heildi og notað svo seinni unfirstöðusetninguna til að reikna ákveðna heildið með því að nota aðeins stofnfallið.
Þ.e.a.s. með eftirfarandi skrefum:
Dæmi
Heildum fallið með tilliti til x. Það er ritað þannig: Vegna þess að það er óþægilegt að heilda fallið á þessu formi skal umrita það þannig: Þá getum við heildað skv reglunni: þannig að: svo niðurstaðan er:
Án tilefnis
Án tilefnis (undirtitill Tækifærisljóð) er fjórða ljóðabók Geirlaugs Magnússonar. Bókin kom út árið 1982 og gaf höfundurinn hana út sjálfur.
Færeyska lögþingið
thumb|Þinghús færeyska lögþingsins. Færeyska lögþingið (færeyska: Løgtingið eða Føroya løgting) var upprunalega stofnað um 825 og fékk löggjafarvald að nýju með Heimastjórnarlögunum 1948, sem gerir það að einu elsta lögþingi í heiminum.
Saga
Upprunalega hafði lögþingið bæði dómsvald og löggjafarvald. Framkvæmdavald var ekki til staðar í landinu. Það tíðkaðist því að þeir sömu settu lögin og dæmdu. Eftir að Færeyjar urðu norskt skattland árið 1035 dró úr völdum þingsins. Það var ekki fyrr en 1300-1400 sem lögþingið var skilið frá dómsvaldinu. Lögmaður, eins og forseti þingsins nefnist, var eftir það tilnefndur af konungi og lögréttumenn eða þingmenn voru tilnefndir af umboðsmanni konungs í Færeyjum. Árið 1380 komust Færeyjar undir sameiginlegt konungsvald Noregs og Danmerkur en með sérstöðu sem gamalt norskt skattland. Þessi skipan var höfð fram að einveldistímanum árið 1660, en þá fyrst var dregið úr völdum þingsins og að lokum var það aflagt að konungsboði árið 1816.
Þegar Danir fengu stjórnarskrá 1849 féllu Færeyjar undir hana og misstu þar með þá sérstöðu sem eyjarnar höfðu haft sem norskt land og seinna danskt. Færeyjar urðu nú formlega hluti af danska ríkinu. Í Færeyjum voru margir sem vildu endurreisa Lögþingið, meðal annars til þess að amtmaðurinn væri ekki einn um að veita dönskum stjórnmálamönnum ráðleggingar vegna lagasetningar fyrir Færeyjar. Helsti leiðtogi Færeyinga í sjálfstæðisbaráttunni var Niels Winther.
Þann 26. mars 1852 samþykkti danska þingið lög um að lögþing Færeyinga skyldi endurreist. Það fékk þó ekki löggjafarvald heldur var það aðeins ráðgefandi. Endurrreista lögþingið hélt áfram þeim forna sið að halda fyrsta fund sinn ár hvert á Ólafsvökunni, eftir að þingmenn höfðu verið til guðþjónustu í Hafnarkirkju. thumb|Færeyskt frímerki vegna 150 ára afmælis lögþingsins, árið 2002.
Ýmsar breytingar hafa orðið á starfsemi Lögþingsins frá 1852 til dagsins í dag. Á endureista lögþinginu var amtmaður forseti þings en árið 1923 var gerð breyting og lögþings formaður valinn af þingmönnum. Árið 1935 fékk lögþingið heimild til að leggja á skatt og í síðari heimsstyrjöld, þegar Færeyjar voru hernumdar af Bretum, hafði þingið í raun löggjafarvald. Heimsstyrjöldinni lauk 1945 og þá var sjálfsstjórn Færeyinga orðin svo styrk í sessi að enginn vildi fara aftur í gamla farið. Eftir langar samningsviðræður á milli Færeyja og Danmerkur og eina þjóðaratkvæðagreiðslu, þar sem naumur meirihluti var fyrir sjálfstæðisyfirlýsingu, voru heimastjórnarlögin sett þann 1. apríl 1948. Með þeim lögum fékk færeyska lögþingið löggjafarvald í flestum málum. Með stjórnarskipunarlögum frá 1995 var þingræði fastsett sem meginregla og þar með var þingið orðið líkt öðrum þingum á Norðurlöndunum. Nú er verið að vinna að því að semja stjórnarskrá fyrir Færeyjar.
Lögþingskosningar
Lögþingskosningar eru haldnar á fjögurra ára fresti og þar velja kjósendur fulltrúa sína á þingið. Fulltrúarnir kallast þingmenn (eða þingmenn og þingkonur).
Stjórnmálakerfi Færeyinga grundvallast á þingflokkum. Hver flokkur hefur sína stefnu sem hann fylgir eftir á lögþinginu. Kjósandinn velur flokk eða frambjóðenda af lista flokksins og þegar atkvæði hafa verið talin kemur í ljós hverjir hafa verið kjörnir til þingsetu.
Samsetning þingsins 2015-2019
thumb|Samsetning lögþingsins á yfirstandandi þingi. Ríkisstjórn: Stjórnarandstaða:
Fátt af einum
Fátt af einum er fimmta ljóðabók Geirlaugs Magnússonar. Bókin var gefin út af Skákprent árið 1982.
2. janúar
2. janúar er 2. dagur ársins samkvæmt gregoríska tímatalinu. 363 dagar (364 á hlaupári) eru eftir af árinu.
Vilný
Vilný er íslenskt kvenmannsnafn.
Hafliði
Hafliði er íslenskt karlmannsnafn.
Grodno-fylki
Grodno-fylki (pólska: Grodzieńszczyzna) eða Grodno Oblast eða Hrodna Voblasts (hvítrússneska: Гродзенская вобласць, Hrodzienskaja vobłasć, Гарадзеншчына, Haradzienščyna; rússneska: Гродненская область, Grodnenskaya oblast; Pólska: Obwód Grodzieński; litháíska: Gardino sritis) er eitt af sex fylkjum Hvíta-Rússlands. Það er í vesturhluta landsins og þekur rúmlega 25.000 ferkílómetra. Höfuðborgin er Grodno og er ein elsta borg landsins.
Mogilev-fylki
Mogilev-fylki (Hvítrússneska: Магілёўская вобласць; Mahiloŭskaja voblasć; Rússneska: Могилёвская область; Mogilyovskaya Oblast) er eitt af sex fylkjum Hvíta-Rússlands. Það er í austur-Belarús og þekur um 29.000 ferkílómetra. Helstu borgir eru Mogilev, Asipovichy og Babruysk. Fljótið Dnjepr rennur um héraðið.
Minsk-fylki
Minsk-fylki er hérað í Belarús. Það er umhverfis höfuðborgina Minsk og þekur um 39.000 ferkílómetra.
Þorbjörn
Þorbjörn er íslenskt karlmannsnafn.
Húnar
thumb|Mynd sem sýnir veldi Húna þegar það var sem stærst. Húnar voru evróasískir hirðingjar sem gerðu með sér ýmis bandalög og réðust inn í Suðaustur-Evrópu um 370 e.Kr. Þeir rændu og rupluðu þar sem þeim sýndist og gerðu bandalög við ýmsar germanskar þjóðir sem voru óvinir Rómaveldis (Austgotar, Vandalar og Langbarðar). Frægastur Húna er Atli Húnakonungur sem sameinaði alla Húna og var síðasti og voldugasti konungur Húnaveldisins. Fall Húnaveldis markaðist við fyrsta ósigur Atla í bardaga við Katalánsvelli árið 451 þar sem Atli mætti rómverska herstjóranum Flaviusi Aëtiusi, Vestgotum og Búrgundum. Tveim árum síðar lést Atli og óljóst var hver af hans óteljandi sonum ætti að taka við veldinu. Á meðan rifist var um hver yrði næsti konungur Húnaveldis nýttu óvinsamlegar germanskar þjóðir tækifærið og risu gegn Húnum. Þar með liðaðist veldi þeirra í sundur og var úr sögunni.
Húnar
Þeir voru upprunalega hirðingjar frá miðhluta Asíu. Þeir komu frá rússnesku steppunum og héldu inní Austur-Evrópu 400-410 e.kr. Fréttir um landvinninga Húnanna breiddust útum Evrópu eins og eldur í sinu og urðu til þess að margir germanskir ættbálkar sáu sig tilneydda til að hörfa inní Vestrómverska ríkið sem stóð þá á brauðfótum. Hvað var svona hryllilegt við Húnana?
Þeir voru frábærir hestamenn og bjuggu yfir tveim uppfinningum sem gerðu þá nánast óstöðvandi: Nýrri gerð af boga sem var gerður úr við, dýrabeinum og lími. Þessi gerð boga varð til þess að hermenn áttu mun auðveldara með að miða af hestbaki. Fræg eru orð Gissurs Gotakonungs: „Eigi gera Húnar oss felmtraða né hornbogar yðrir.” Hin uppfinningin var ístaðið sem gerði þeim kleift að stjórna hestinum án handa.
Evrópubúar, sem höfðu vanist skipulögðum bardögum tveggja stórra fylkinga með fótgöngulið sem kjarna, vissu ekki hvaðan á sig stóð veðrið þegar Húnarnir birtust skyndilega, létu örvum rigna yfir þá og hurfu síðan jafnskjótt og þeir komu. Sumir vildu jafnvel meina að Húnarnir væru kentárar!
Eftir að hafa farið ránshendi kringum Konstantínópel og austurhluta Evrópu komu þeir sér fyrir á sléttum Ungverjalands. Þaðan gátu þeir skipulagt frekari herferðir á leifar Vestrómverska ríkisins.
Árið 434 komst til valda meðal Húnanna maður nokkur að nafni Atli. Þessi maður er þekktur sem einn mesti hershöfðingi og harðstjóri mannkynssögunnar. Hann vissi hversu auðveld bráð Rómverjar voru og árið 447 hélt hann inn á Balkanskagann, rændi og ruplaði borgir Býsans og fór ekki fyrr en að Keisarinn hafði lofað honum reglulegum skatti.
Árið 451 skipulagði Atli innrás inn í Norður– Frakkland þar sem herir hans fóru með ránshendi. Hann mætti sameinuðum her Rómverja og Vestgota við Katalánsvelli og var það hans fyrsti ósigur. Ári seinna hafði hann komið upp nýjum her og réðst núna á Ítalíuskagann og stoppaði ekki fyrr en við borgahlið Rómar, þar stöðvaðist her hans, aðframkominn af plágum og hungri, og átti Atli fund við páfann. Páfinn virðist hafa haft mikil áhrif á hann því hann snéri frá Ítalíu eftir þennan fund. Árið 453 dó Atli á eigin brúðkaupsnótt og tveimur árum eftir það voru Húnar endanlega sigraðir.
1. FC Nürnberg
1. Fußball-Club Nürnberg Verein für Leibesübungen e. V., oftast kallað '''1. FC Nürnberg''' er þýskt knattspyrnufélag með aðsetur í Nürnberg. Félagið er eitt af sigursælustu félögum þýskalands með 9 deildarmeistaratitla, síðast árið 1968, gullaldarár þeirra voru frá 1920-1927 enn á þeim árum unnu þeir fimm sinnum deildina. Þeirra síðasti titill var bikarmeistaratitill sem þeir unnu árið 2007, eftir að hafa sigrað VfB Stuttgart 3-2 í framlengdum leik. Sigurmarkið í þeim leik skoraði daninn knái Jan Kristiansen. Íslendingurinn Rúrik Gíslason lék með félaginu um tíma.
Áleiðis áveðurs
Áleiðis áveðurs er sjöunda ljóðbók Geirlaugs Magnússonar. Bókin kom út árið 1986 og var gefin út af Norðan° niður. Aftast í bókinni eru þýðingar Geirlaugs á þremur ljóðum eftir Nicanor Parra. Mynd á kápu er eftir Sigurlaug Elíasson.
Djakarta
thumb|right|Frá Djakarta Djakarta er höfuðborg Indónesíu og stærsta borg landsins með 10,6 milljónir íbúa (2021). Borgin stendur á norðvesturströnd eyjunnar Jövu. Borgin er gömul hafnarborg. Portúgalar lögðu borgina undir sig 1619, nefndu hana Batavíu og gerðu hana að höfuðstöðvum Hollenska Austur-Indíafélagsins. Japanir lögðu borgina síðan undir sig í Síðari heimsstyrjöldinni árið 1942 og nefndu hana aftur Djakarta og því nafni hélt hún þegar ríkið Indónesía var stofnað árið 1949.
Spætulilja
Fritillaria involucrata er tegund jurta af liljuætt, upprunnin frá Ölpunum í suðaustur Frakklandi og norðvestur Ítalíu.
Hafnar
Hafnar er íslenskt karlmannsnafn.
Jón Kalman Stefánsson
thumb|right|260px|Jón Kalman Stefánsson í Árósum nóvember 2022 thumb|right|260px|Jón Kalman Stefánsson í Árósum november 2015. thumb|Jón Kalman Stefánsson. Mynd tekin nóvember 2007.
Jón Kalman Stefánsson (f. 17. desember 1963) er íslenskur rithöfundur. Jón hlaut Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 2005 fyrir skáldsögu sína Sumarljós og svo kemur nóttin.
Athugasemdir um tengsl bókanna
Bækurnar Skurðir í rigningu, Sumarið bakvið brekkuna og Birtan á fjöllunum mynda samstæða heild sem hefur verið kölluð Sveitatrílógían.
Hafni
Hafni er íslenskt karlmannsnafn.
Þorbrandur
Þorbrandur er íslenskt karlmannsnafn.
Vinbjörg
Vinbjörg er íslenskt kvenmannsnafn.
Ítrekað
Ítrekað er áttunda ljóðabók Geirlaugs Magnússonar. Bókin kom út árið 1988 og var gefin út af Norðan° niður. Mynd á kápu gerði Sigurlaugur Elíasson.
Vitebsk-fylki
Vitebsk-fylki er hérað í norður-Belarús. Það þekur um 40,000 km². Helstu borgir eru Vitebsk, Orsha, Polotsk og Novopolotsk. Fjölmargir þjóðgarðar og vötn eru í fylkinu.
Sannstæður
Sannstæður er níunda ljóðabók Geirlaugs Magnússonar. Bókin kom út árið 1990 og var gefin út af Máli og menningu. Hönnun kápu: Ragna Sigurðardóttir.
Frank Gehry
Gehry hlaut Pritzker-verðlaunin árið 1989.
Norman Foster
thumb|200px|Norman Foster Norman Foster (f. 1. júní 1935) er breskur arkitekt. Á meðal verka Fosters má nefna 30 St Mary Axe í London og höfuðstöðvar Commerzbank í Frankfurt.
Foster hlaut Pritzker-verðlaunin árið 1999.
Christoph Willibald Gluck
thumb|Mynd af Gluck, máluð af [[Joseph Duplessis árið 1775.]] Cristoph Willibald (von) Gluck (2. júlí 1714 - 15. nóvember 1787) var þýskt tónskáld á klassíska tímabilinu. Hann er einkum þekktur sem eitt mikilvægasta óperutónskáld þess tímabils og það verk hans sem einna frægast er í dag er óperan Orfeo ed Euridice (Orfeus og Evredís). Meðan nýjunga hans í óperusmíð voru að hann fór að sleppa algjörlega resitatívinu (talaða hlutanum), og reyna að minnka mikilvægi frægu söngvaranna og auka mikilvægi söguþráðarins, en á þeim tíma voru óperur oft hálfgert samdar í kringum ákveðna söngvara og því sem næst lausar við söguþráð. Þetta lagði grunninn fyrir síðari tíma óperumeistara svo sem Wagner. Fólk var þó ósammála um hversu sniðugar þessar breytingar væru á ævi Glucks sjálfs. Gagnrýnendur skiptust í tvær fylkingar, önnur sem studdi endurbætur Glucks og hina sem studdu hinn hefðbundnari Niccolò Piccinni. Gluck vann meirihluta starfsævi sinnar í Vín, en lærði í Prag og bjó einnig í nokkur ár í París. Hann var gerður að riddara af Benedikt XIV páfa árið 1756 og eftir það notaði hann titilinn Ritter von Gluck eða Chevalier de Gluck.
Rem Koolhaas
thumb|200px|Rem Koolhaas Rem Koolhaas (f. 17. nóvember 1944) er hollenskur arkitekt. Á meðal verka eftir Koolhaas má nefna hollenska sendiráðið í Berlín og Casa da Música í Porto.
Koolhaas hlaut Pritzker-verðlaunin árið 2000.
Vinný
Vinný er íslenskt kvenmannsnafn.
Himinbjörg
Himinbjörg er íslenskt kvenmannsnafn.
Hafsteinn
Hafsteinn er íslenskt karlmannsnafn.
Soffía af Minsk
Soffía af Minsk (um 1140 – 1198) var hertogadóttir frá Minsk (nú í Hvíta-Rússlandi) og drottning Danmerkur 1157-1182 og seinna greifynja af Thüringen.
Soffía var dóttir Ríkissu af Póllandi og Volodars fursta af Minsk, sem var annar í röðinni af eiginmönnum Ríkissu. Sá fyrsti var Magnús sterki, krónprins Danmerkur (d. 1134). Eftir að hjónabandi Ríkissu og Volodars var slitið um 1145 fór hún til Svíþjóðar með Soffíu og giftist þar Sörkvi Svíakonungi (d. 1156). Soffía ólst því upp við sænsku hirðina. Hún var sögð afar fögur en metnaðargjörn og stjórnsöm.
Hálfbróðir Soffíu, sonur Ríkissu, var Knútur Magnússon, sem framan af var undirkonungur Sveins Eiríkssonar Grathe en árið 1154 gerði hann samkomulag við Valdimar son Knúts lávarðs, sem áður hafði stutt Svein, um að þeir skyldu verða konungar saman og hrekja Svein úr landi. Hluti af samkomulaginu var að Valdimar skyldi fá Soffíu fyrir konu og fá í heimanmund með henni einn áttunda af eignum Knúts. Þau giftust þó ekki strax vegna þess hve ung Soffía var. Árið 1157 sneri Sveinn aftur og samkomulag var gert um að þeir yrðu allir þrír konungar. Sveinn ginnti meðkonunga til sín skömmu síðar og drap Knút en Valdimar mágur hans komst undan, særður þó, og felldi svo Svein í bardaga um haustið og varð þá einn konungur. Um sama leyti giftist hann Soffíu.
Soffía og Valdimar mikli áttu átta börn sem upp komust, þar á meðal konungana Knút 6. og Valdimar sigursæla og dæturnar Ríkissu, sem giftist Eiríki Knútssyni Svíakonungi, og Ingibjörgu, sem giftist Filippusi 2. Frakkakonungi.
Samkvæmt þjóðkvæðum var Soffía grimmlynd og hefnigjörn og lét meðal annars brenna Tófu, frillu Valdimars, inni. Ekkert er þó vitað um sannleiksgildi þeirra sagna. Valdimar dó árið 1182 og um það bil tveimur árum seinna giftist hún Lúðvík greifa af Thüringen. Hann sagði þó skilið við hana stuttu síðar og sendi hana aftur til Danmerkur og þótti hún hafa gert mikla sneypuför. Soffía dó í Danmörku og er grafin í Ringsted hjá Valdimar fyrri manni sínum.
Þorgarður
Þorgarður er íslenskt karlmannsnafn.
Jørn Utzon
thumb|400px|[[Óperuhúsið í Sydney]] Jørn Utzon (9. apríl 1918 – 29. nóvember 2008 ) var danskur arkitekt. Hans þekktasta verk er án efa óperuhúsið í Sydney en það var skráð á heimsminjaskrá UNESCO árið 2007.
Utzon hlaut Pritzker-verðlaunin árið 2003.
3. janúar
3. janúar er 3. dagur ársins samkvæmt gregoríska tímatalinu. 362 dagar (363 á hlaupári) eru eftir af árinu.
Safnborg
Safnborg er tíunda ljóðabók Geirlaugs Magnússonar. Bókin kom út árið 1993 og var gefin út af Máli og menningu. Mynd á kápu gerði Sigurlaugur Elíasson.
Henry Mancini
Henry Mancini, fæddur Enrico Nicola Mancini, (16. apríl 1924 - 2. júní 1994) var þekkt tónskáld og útsetjari, einkum þekktur fyrir kvikmyndatónlist sína og tónlist við sjónvarpsþætti. Hann vann metfjölda Grammy-verðlauna, þeirra á meðal verðlaun fyrir æviframlag sitt árið 1995.
Mancini fæddist í Cleveland í Ohiofylki í Bandaríkjunum en ólst upp í West Aliquippa í Pennsylvaníu. Hann lést í Beverly Hills í Kaliforníu. Hann var kvaddur í herinn í síðari heimsstyrjöld en tókst að fá sig fluttan úr fótgönguliðunum í hljómsveitina. Verkin sem hann er þekktastur fyrir eru „Moon River“ (úr myndinni Breakfast at Tiffany's frá árinu 1961) og þemalög myndanna Bleiki pardusinn og Charade sem báðar komu út árið 1963. Hann er oft sagður hafa samið tónlistina við myndina um Smáfólkið, en hún var í raun eftir annan djasspíanista, Vince Guaraldi.
Ríkissa af Póllandi
Ríkissa af Póllandi (12. apríl 1116 – eftir 25. desember 1156) var pólsk konungsdóttir (pólska: Ryksa Bolesławówna), tvívegis drottning Svíþjóðar, krónprinsessa Danmerkur og furstynja af Minsk.
Ríkissa var dóttir Búrisláfs 3., konungs Póllands, og seinni konu hans Salóme af Berg. Hún er sögð hafa verið undurfögur. Þegar Búrisláfur faðir hennar gekk í bandalag við Níels Danakonung gegn Vartislafi 1. hertoga af Pommern var hluti af samkomulaginu að Ríkissa skyldi giftast eldri syni Níelsar, Magnúsi sterka. Þau giftust um 1127 og þá var Magnús konungur Svíþjóðar (eða raunar aðeins Vestur-Gautlands) og Ríkissa varð drottning. Magnús var þó hrakinn frá völdum um 1130 og Sörkvir eldri varð konungur í Svíþjóð.
Þegar Magnús sneri aftur til Danmerkur leist honum illa á hve vinsæll og valdamikill frændi hans, Knútur lávarður, var orðinn og lét myrða hann í ársbyrjun 1131. Af því kviknaði borgarastyrjöld og Magnús féll í orrustu 4. júní 1134 og faðir hans var drepinn skömmu síðar. Ríkissa fór til föður síns í Póllandi eftir fall manns síns en virðist hafa skilið syni sína, Knút og Níels, eftir í Danmörku.
Búrisláfur konungur gifti Ríkissu aftur Volodar Glebovich, fursta af Minsk. Hjónabandinu var ætlað að tryggja bandalag Póllands og Minsk gegn Dönum og Kænugarðsfurstum. Þau eignuðust þrjú börn, Vladimir fursta af Minsk, Vasilko og Soffíu af Minsk, sem var fædd um 1140. En um 1145 var þörfin fyrir bandalagið farin að minnka og fór svo að hjónabandinu var slitið og Ríkissa sneri enn til Póllands, skildi synina eftir en tók dótturina Soffíu með.
Árið 1148 dó Úlfhildur Hákonardóttir, kona Sörkvis eldri Svíakonungs og skömmu síðar gekk hann að eiga Ríkissu. Þau eignuðust að minnsta kosti einn son, Búrisláf, sem var konungur hluta Svíþjóðar um tíma eftir lát Karls hálfbróður síns 1167. Sumir sagnfræðingar telja líklegt að Ríkissa hafi gifst Sörkvi til að geta aðstoðað Knút, elsta son sinn, sem var að reyna að ná völdum í Danmörku og varð síðar meðkonungur Sveins Eiríkssonar Grathe og Valdimars mikla Knútssonar.
Árið 1156 giftist Knútur Helenu, dóttur Sörkvis og Úlfhildar, fyrri konu hans, þannig að Ríkissa varð stjúptengdamóðir sonar síns. Á jóladag sama ár var Sörkvir myrtur. Vitað er að Ríkissa lifði eitthvað lengur en þjóðsögur segja að hún hafi gifst í fjórða sinn einum þeirra sem stóðu á bak við morðið á manni hennar. Engar heimildir eru þó til sem styðja þær sögur.
Soffía af Minsk, dóttir Ríkissu, giftist Valdimar mikla 1157. 9. ágúst sama ár bauð Sveinn Eiríksson Grathe meðkonungum sínum, Knúti og Valdimar, til veislu og drap svo Knút en Valdimar komst undan og felldi síðar Svein og varð einn konungur Danmerkur. Árið eftir dó Níels, næstelsti sonur Ríkissu, sem var líklega munkur í Esrom-klaustri.
Grafarvogskirkja
Grafarvogskirkja þjónar Grafarvogssókn sem er stærsta sókn landsins og markast af Elliðaám að vestan, Vesturlandsvegi að borgarmörkum við Blikastaði og strandlínunni norðan megin við Grafarvogshverfi. Söfnuðurinn var stofnaður 1989 og var félagsmiðstöðin Fjörgyn í Foldaskóla notuð sem kirkja þar til hægt var að taka fyrsta hluta kirkjubyggingarinnar í notkun. Fyrsta skóflustunga að kirkjubyggingunni var tekin 18. maí 1991 og var fyrri hluti kirkjunnar vígður 12. desember 1993. Lokið var við byggingu kirkjunnar árið 2000 og vígði biskup Íslands, hr. Karl Sigurbjörnsson kirkjuna 18. júní 2000.
Kirkjubyggingin hefur vakið mikla athygli en arkitektar hennar Finnur Björgvinsson og Hilmar Þór Björnsson, urðu hlutskarpastir í samkeppni um hönnun kirkjunnar. Steinn er áberandi í hönnun hússins enda er það klætt steini bæði að utan og innan og vísa steinarnir í ritningargreinina „Látið sjálfir uppbyggjast sem lifandi steinar í andlegt hús...“ (Fyrra Pétursbréf 2:5). Heildarstærð kirkjunnar er um 2890 m² og aðalrýmið er á tveimur hæðum, 1000 m² hvor hæð
Kirkjugluggi Grafarvogskirkju hefur einnig vakið athygli en hann er eftir Leif Breiðfjörð og gaf ríkisstjórn Íslands íslenskri æsku gluggann við vígslu kirkjunnar árið 2000. Glugginn sýnir Krist og kristintökuna á Þingvöllum árið 1000.
Grafarvogskirkja tilheyrir Reykjavíkurprófastdæmi eystra.
Prestar
Prestar við sóknina frá upphafi:
Esperanto
Esperanto er útbreiddasta tilbúna tungumálið. Nafnið er dregið af rithöfundarheiti Ludovics Lazarusar Zamenhofs, „D-ro Esperanto“. Hann gaf út sitt fyrsta verk um málið undir því nafni. Esperanto þýðir bókstaflega „Sá sem vonar“. Aðaleinkenni tungumálsins er að það eru engar undantekningar á málfræðinni og hefur það ýtt undir útbreiðslu þess um allan heim. Þar að auki þarf lítinn orðaforða til að geta bjargað sér í málinu, þar sem einstök orð eru mynduð af stofni orða með aðskeytum (for- og viðskeytum).
Saga esperanto
Þar sem tungumálið er tilbúið er saga þess stutt og vel þekkt. Zamenhof gaf út fyrsta rit sitt á og um Esperanto í júlí 1887. Titill þess var: ''D-ro Esperanto: Internacia Lingvo. Antaŭparolo kaj Plena Lernolibro [por Rusoj].'' Útgáfa þeirrar bókar markar upphaf esperantohreyfingarinnar. thumb|[[Ludovic Lazarus Zamenhof]] Esperanto náði brátt nokkurri útbreiðslu en lá að miklu leyti niðri á tímum fyrri heimsstyrjaldarinnar 1914-1918 en rétti fljótt út kútnum eftir hana.
Zamenhof var pólskur gyðingur og augnlæknir. Hitler mintist stuttlega á esperanto í Mein Kampf.
Nú er þó svo komið að esperantistar eru dreifðir út um allan heim þótt fátt sé vissulega um esperantista meðal sumra þjóða.
Ætt
Þar sem esperanto er tilbúið tungumál er það ekki beintengt neinum öðrum tungumálum. Hljóðfræði og orðaforði þess eru hinsvegar undir áhrifum frá indóevrópskum málum, sérstaklega rómönskum.
Þorleifur Björnsson hirðstjóri
Þorleifur Björnsson (d. 1486) var íslenskur hirðstjóri og sýslumaður á 15. öld. Hann var af ætt Skarðverja, sonur Björns Þorleifssonar hirðstjóra og Ólafar ríku Loftsdóttur. Hann var líklega fæddur nálægt 1440.
Esperanto
Ritkerfi
Það stafróf sem notað er í esperanto er breytt útgáfa af latneska stafrófinu og hefur sex stöfum verið bætt við: „ĉ“, „ĝ“, „ĥ“, „ĵ“, „ŝ“ og „ŭ“ þar fyrir utan hafa fjórir stafir verið teknir út eða „q“, „w“, „x“ og „y“. Þeir sex aukastafir sem bætt hefur verið við eru í alþjóðaformi Morse kóða.
Þorleifur Björnsson hirðstjóri
Þorleifur hafði snemma sýsluvöld á ýmsum stöðum og var oft með foreldrum sínum í yfirreiðum þeirra um landið en hafði bú á Reykhólum. Árið 1467 var hann með föður sínum í Rifi, þegar þeir lentu í átökum við Englendinga og Björn var drepinn ásamt sjö förunautum þeirra en Þorleifur tekinn höndum og hafður í haldi þar til móðir hans greiddi hátt lausnargjald fyrir hann. Þorleifur og Ólöf beittu sér mjög gegn Englendingum næstu árin. Þorleifur virðist einnig (með fulltingi móður sinnar) hafa gegnt hirðstjórastörfum þar til Hinrik Kepken kom með hirðstjórn 1470. Þorleifur hafði þó áfram sýsluvöld í nokkrum sýslum. Þorleifur varð svo hirðstjóri árið 1481 (ef til vill aðeins að norðan og vestan til 1483 á móti Diðrik Píning) og hefur líklega gegnt því embætti til dauðadags 1486 eða hugsanlega snemma árs 1487.
Esperanto
Ritkerfi
Stafróf esperanto samanstendur af stöfunum: a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z
Þorleifur Björnsson hirðstjóri
Þorleifur virðist hafa verið ágætlega menntaður og ef til vill fræðimaður. Hann átti Flateyjarbók, kann að hafa erft hana eftir Þorleif afa sinn, og skrifaði sjálfur ýmislegt. Við Þorleif er kennd lækningabók sem fannst í Dyflinni á Írlandi snemma á 20. öld. Þetta er íslenskt skinnhandrit sem fannst meðal keltneskra handrita í The Royal Irish Academy og er safnrit sem hefur að geyma bæði læknisráð af öllu tagi, lyfjafræði, töfraþulur og matreiðslubók. Á undan einum kafla bókarinnar stendur: „Hier hefir lækna boc þorleifs biorns sonar.“ Ekkert er vitað um hvort Þorleifur samdi bókina eða stundaði lækningar sjálfur en hann hefur að minnsta kosti komið að gerð hennar á einhvern hátt. Bókin er ítarlegri en allar aðrar lækningabækur frá miðöldum sem varðveist hafa á Norðurlöndum.
Esperanto
Ritkerfi
Ekkert skriftarósamræmi er.
Málfræði
Nokkrar helstu grunnreglurnar varðandi myndun orða.
Þorleifur Björnsson hirðstjóri
Börn Þorleifs og Ingveldar voru Jarþrúður kona Guðmundar Andréssonar á Felli í Kollafirði, sonarsonar Guðmundar ríka Arasonar, Kristín kona Eiríks Halldórssonar í Álftanesi á Mýrum, sem vó Pál Jónsson sýslumann 1496 og var dæmdur útlægur fyrir, Helga kona Eyjólfs Gíslasonar mókolls í Haga, Guðný kona Gríms Jónssonar lögmanns og Björn Þorleifsson bóndi á Reykhólum, sem harðast deildi við ættmenni sín um arfinn eftir foreldra sína.
Esperanto
Málfræði
Nafnorð eru alltaf mynduð með því að skeyta stafnum „o“ fyrir aftan stofninn. Dæmi: hundo: hundur; kato: köttur. Lýsingarorð eru mynduð á sama hátt með því að bæta stafurinn „a“ við stofninn. Dæmi: bela: fallegur; granda: stór. Sagnorð með því að bæta „i“ við stofn. Dæmi: veni: koma; trovi: finna. Og atviksorð eru mynduð með endingunni „e“ eða þau eru endingarlaus. Dæmi: bone: gott, vel; ankaŭ: líka. Til að mynda fleirtölu er stafnum „j“ skeytt aftan við nafnorð og lýsingarorð sem eiga að vera í fleirtölu. Dæmi: hundoj: hundar; bonaj: góðir (góðar, góð); bonaj hundoj: góðir hundar. Enginn óákveðinn greinir er notaður í esperantó en ákveðinn greinir er la. Nafnorð hafa tvö föll: nefnifall og andlagsfall. Til að mynda andlagsfall er -n bætt við enda nefnifalls.
Gagnrýni
Esperanto hefur lengi verið gagnrýnt fyrir að vera alls ekki það alþjóðlega og undantekningalausa mál sem það þykist vera. Hljóðkerfið er mjög mikið byggt á því pólska, og er því með nokkuð magn erfiðra hljóða fyrir flesta. Orðaforðinn er einnig mjög indó-evrópskur.
Uppbygging orðanna hefur einnig valdið gagnrýni, til dæmis þýðir forskeytið mal- andstæða: þannig er bona góður, og malbona vondur. Þetta forskeyti, vilja gagnrýnendur meina, er ofnotað og ólógískt. Að opna er malfermi, "ekki-loka". Hægri er dekstra, vinstri er maldekstra, en norður og suður norda og suda. Notkun mal- forskeytisins er því alls ekki alltaf augljós né án undantekninga.
Fáni
150px|thumb|Esperantofáninn Esperantofáninn er grænn feldur með hvítan efri stangarreit, sem inniheldur svo græna fimmarma stjörnu. Stóra græna svæðið táknar von, hvítt táknar frið og hlutleysi og stjarnan táknar heimsálfurnar fimm. Nafn fánans á esperanto er „Verda Stelo“ eða „Græna stjarnan“.
Tímarit
Nokkur tímarit hafa verið gefin út á Íslandi á esperanto (að hluta eða eingöngu).
Blaðið hefur stækkað með árunum og hefur frá og með 29. hefti verið 24 blaðsíður fyrir utan kápu. Flestir áskrifenda eru Íslendingar en upp á síðkastið hafa allmargir útlendingar farið að kaupa ritið og á það sér nú áskrifendur í 24 þjóðlöndum utan Íslands.
La Tradukisto er tvískipt tímarit. Þýðingar úr íslensku á esperanto spanna um það bil tvo þriðju hluta ritsins en þýðingar úr esperanto á íslensku um þriðjung.
La Tradukisto er eina tímarit á Íslandi sem eingöngu birtir þýðingar. Blaðið er gefið út á Laugarvatni.
Aleksej Navalnyj
Aleksej Anatoljevítsj Navalnyj (rússneska: Алексей Анатольевич Навальный; f. 4. júní 1976) er rússneskur stjórnmálamaður og aðgerðasinni gegn spillingu. Hann er einn af helstu leiðtogum stjórnarandstöðunnar gegn ríkisstjórn Vladímírs Pútín Rússlandsforseta. Rússnesk stjórnvöld hafa margsinnis handtekið Navalnyj og bannað honum að gefa kost á sér í kosningum. Í ágúst árið 2020 var eitrað fyrir Navalnyj með taugaeitrinu Novítsjok. Navalnyj var fluttur á sjúkrahús í Þýskalandi en sneri aftur til Rússlands í janúar 2021 og var handtekinn.
Æviágrip
Navalnyj kom fram á sjónarsviðið sem baráttumaður gegn spillingu í Rússlandi árið 2007 þegar hann keypti hlutabréf í fyrirtækjum í meirihlutaeigu ríkisins og fór að mæta á ársfundi þeirra til að yfirheyra stjórnendur þeirra. Hann stofnaði bloggsíðu þar sem hann skrifaði um fjársvik og spillingu sem viðgekkst innan rússneskra stórfyrirtækja.
Navalnyj varð þjóðþekktur í Rússlandi sem einn af skipuleggjendum mótmæla sem fóru fram veturinn 2011-2012 gegn kjöri Vladímírs Pútín til síns þriðja kjörtímabils í forsetaembætti. Um var að ræða fjölmennustu mótmæli frá valdatöku Pútíns við upphaf aldarinnar. Eftir þátttöku Navalnyj í mótmælunum var hann ákærður fyrir fjárdrátt í embætti sem ráðgjafi rússneskra stjórnvalda varðandi timburkaup í borginni Kírov árið 2009. Navalnyj sagðist saklaus af ásökununum og vændi stjórnvöld um að reyna að sverta mannorð hans til að koma í veg fyrir að hann gæti boðið sig fram til pólitísks embættis. Navalnyj var dæmdur í fimm ára fangelsi en samherjar hans vændu stjórnvöld um að standa að sýndarréttarhöldum gegn honum.
Vegna mótmæla gegn dómnum var Navalnyj leystur úr haldi innan við sólarhring eftir að hann var felldur. Á meðan dómstólar tóku mál hans til endurskoðunar var honum leyft að gefa kost á sér í borgarstjórakosningum í Moskvu sem fóru fram í september 2013 á móti samherja Pútíns, sitjandi borgarstjóranum Sergej Sobjanín. Navalnyj bað ósigur en hlaut um þrjátíu prósent atkvæða, sem þótti mjög góður árangur fyrir stjórnarandstæðing í Rússlandi. Í október 2013 komst áfrýjunardómstóll að þeirri niðurstöðu að Navalnyj væri sekur um þjófnað en dómurinn var gerður skilorðsbundinn. Navalnyj var því frjáls ferða sinna en honum meinað að bjóða sig aftur fram til opinbers embættis. Mál Navalnyj var síðar tekið upp að nýju vegna athugasemda sem Mannréttindadómstóll Evrópu gerði við málsmeðferð hans. Niðurstaðan var hins vegar sú að rússneskir dómstólar felldu nákvæmlega sama dóm og áður yfir Navalnyj með sömu sönnunargögnum án þess að taka tillit til athugasemda MDE.