cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Norður-Dakóta
right|400px|thumb|Kortið sýnir staðsetningu Norður-DakótaNorður-Dakóta er eitt af fylkjum Bandaríkjanna. Norður-Dakóta liggur að Kanada í norðri, Minnesota í austri, Suður-Dakóta í suðri og Montana í vestri. Norður-Dakóta er 183.112 ferkílómetrar að stærð.
Höfuðborg fylkisins heitir Bismarck en stærsta borgin Fargo. Íbúar fylkisins eru um 762 þúsund (2019).
Í Norður-Dakóta, nánar tiltekið í Mountain-byggð, var fyrsta íslenska kirkjan reist í vesturheimi árið 1884.
Tilvísanir
160px|left|thumb|Mount Rushmore
Pirkanmaa
thumb|Kort. Pirkanmaa er hérað í suðvestur-Finnlandi. Íbúar eru um 530.000 (2022) sem gerir að næstfjölmennasta héraðið í eftir Uusimaa. Stærð þess 14.500 ferkílómetrar. Höfuðborgin er Tampere.
Kambfætlur
Kambfætlur (Theridiidae) er ætt um 2.500 köngulóa, sem nefnast kambfættar því þær hafa kamb á fjórða fætinum sem þær nota til að vefa þrívíða grind sem kallast pallvefur. Ættkvíslir sem tilheyra þessum hóp eru t.d. ekkjuköngulær sem svarta ekkjan tilheyrir.
Fjölvaskipun
Fjölvi eða fjölvaskipun er í tölvunarfræði skipun sem er skal skipt út fyrir fyrir fram skilgreinda runu setninga, sem nefnist fjölvaskilgreining eða fjölvi. Lisp-forritunarfjölskyldan hentar vel til fjölvaforritunar og eru fjölvar mikið notaðir í Lisp-mállýskum eins og Common Lisp, Clojure, Scheme og Racket. Dæmi um fjölvaskilgreiningu á <tt>ef-ekki</tt> í Clojure væri:
Sem mætti nota sem svo:
Tannhvalir
Tannhvalir (fræðiheiti: Odontoceti) er annar tveggja undirættbálka hvala, hinn flokkurinn er Skíðishvalir (Mysticeti). Flokkunarfræðingar telja tæplega 80 tegundir tannhvala, en nákvæmur fjöldi tegunda er umdeildur. Tannhvalir finnast í öllum heimshöfum og í mörgum stórfljótum.
Fjölvaskipun
Sem þenst svona út:
Tannhvalir
Tannhvalir eru tenntir eins og nafnið bendir til. Tennurnar eru þó ekki eins í öllum tannhvölum. Hjá sumum hvalategundum eru tennurnar allar af sömu gerð (það er þær greinast ekki í framtennur, vígtennur og jaxla) og eru keilulaga með einfalda rót. Fjöldi tanna er einnig misjöfn eftir tegundum, sumar tegundir vatnahöfrunga (Platanistidae) eru með allt að tvö hundruð tennur, en náhvalir (Monodon monoceros) hafa aðeins eina tönn sem skagar fram úr höfðinu.
Að búrhval (Physeter catodon) undanskildum eru flestar tegundir tannhvala talsvert minni en skíðishvalir. Tannhvalir hafa eitt öndunarop en skíðishvalir tvö. Hægri og vinstri hauskúpuhelmingar tannhvala er ekki eins og er það vegna þess að þeir nota bergmálsmiðun við fæðuleit og hefur aðlögun að slíkri skynjun gert það að verkum að hauskúpa þeirra er ósamhverf.
Tannhvalir eru nær undantekningalaust hópdýr og fjölkvænisdýr með flókið félagsatferli. Fullvaxnir tannhvalstarfar eru oft verulega stærri en kýrnar. Hóparnir eru afar misstórir, allt frá nokkrum dýrum upp í tugi einstaklinga og jafnvel allt að þúsund dýr eins og þekkist meðal höfrunga. Samskipti einstaklinga innan hópsins eru mjög flókin og nota þeir meðal annars mismunandi hljóð til samskipta.
Ættir tannhvala
Vísindamenn eru ekki sammála um hvernig flokka beri tannhvali í ættir en algengt er að skipta núlifandi tannhvölum í sjö ættir.
Fimm tegundir teljast til vatnahöfrunga og lifa þær í fljótum í Suður-Ameríku og Asíu.
Ætt hvíthvela telur einungis tvær tegundir, mjaldur (Delphinapterus leucas) og náhvalur (Monodon monoceros).
Sex tegundir teljast til hnísuættarinnar og eru þær minnstar núlifandi hvala, stærstu tegundirnar verða aðeins um 2,5 metrar á lengd. Minnsta tegundin, Vaquinta (Phocoena sinus) sem lifir við strendur Norður-Ameríku, er aðeins 1,2 -1,5 m á lengd og 30-55 kg að þyngd.
Tegundaríkusta ætt tannhvala eru höfrungar en það eru taldar rúmlega 30 tegundir. Að undanskildum háhyrningum (Orchinus orca) eru höfrungar tiltölulega litlir samanborið við aðra hvali.
Svínshvelaætt er talin tegundaríkasta ætt hvala á eftir höfrungum og eru í henni 21 tegundur í 6 ættkvíslum. Svínshvalir eru meðalstórir hvalir, á bilinu 3,5 – 13 metrar á lengd og vega á bilinu 1-15 tonn.
Búrhveli er stærstur tannhvala en fullorðnir tarfar geta orðið um 20 metra langir. Höfuðið er einn þriðji af heildarlengdinni kjafturinn sérstakur, neðri kjálkinn er með fjölda hvassra tanna en efri kjálkinn er því sem næst tannlaus.
Kynjajafnrétti
thumb|220px|Tákn um kynjajafnrétti
Kynjajafnrétti er hugtak þar sem haldið er fram að jafnrétti skuli vera milli kynjanna, það er að segja að konum og körlum sé ekki mismunað út frá kyni sínu. Hugtakið byggist á því lögmáli að konur og karlar hafa sömu réttindi og möguleika á öllum sviðum lífsins.
Kynjajafnrétti felur í sér meðal annars jafna dreifingu valds og áhrifamáttar, sömu möguleika fyrir fjárahagslegt sjálfstæði, sömu tækifæri í vali á atvinnugrein, starfi og þróunartækifærum í vinnunni, jafnan aðgang að menntun, sömu möguleika til að þróa áhugamál sín, hæfileika og metnað, deilda ábyrgð á börnum og heimilisstörfum og frelsi frá kynbundnu ofbeldi.
Kynjajafnrétti er eitt af markmiðum mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna þar sem stuðlað er að jafnrétti í lögum og samfélaginu.
Miriam Griffin
thumb|Miriam Griffin Miriam Tamara Griffin er breskur fornfræðingur, textafræðingur og sagnfræðingur, sem fæst einkum við sögu Rómaveldis og hugmyndasögu á tímum Rómaveldis. Hún var lektor í fornfræði á Trinity Collece í Oxford.
Hún er gift fornfræðingnum Jasper Griffin.
1441-1450
1441–1450 var 5. áratugur 15. aldar.
Frakkakonungur
thumb|right|Síðasti konungur Frakklands, Loðvík Filippus, ríkti frá 1830 til 1848 Frakkakonungur var þjóðhöfðingi konungsríkisins Frakklands frá klofningi Frankaveldisins með Verdun-samningnum 843 fram að Frönsku byltingunni 1848, að undanskildu tímabili Fyrsta franska lýðveldisins, frá Frönsku byltingunni 1789 til endurreisnar konungdæmis árið 1814. Á tíma Fyrsta franska keisaraveldisins 1804-1814 og Annars franska keisaraveldisins 1852-1870 titlaði þjóðhöfðingi Frakklands sig Frakkakeisara.
Fyrstu konungar Frakklands voru Karlungar en 987 tóku Kapetingar við þegar Húgó Kapet varð konungur eftir andlát Loðvíks 5. Fyrstur til að nota titilinn „Frakkakonungur“ í stað „Frankakonungur“ var Filippus 2. Frakkakonungur árið 1190. Árið 1328 tók yngri grein Kapetinga, Valois-ætt, við völdum og 1589 tóku Búrbónar (önnur grein Kapetinga) við. Þeim var steypt af stóli í Frönsku byltingunni 1789. Þeir komust aftur til valda um skamma stund þegar konungdæmi var endurreist í Frakklandi 1814 en hrökkluðust frá völdum í Júlíbyltingunni 1830. Síðasti maðurinn sem bar titilinn konungur Frakklands var Loðvík Filippus 1. af Orléans-ætt sem var kjörinn til valda en neyddist til að segja af sér í byltingunni 1848 þegar konungdæmið var aftur lagt niður. Eftir það hefur enginn verið formlega titlaður Frakkakonungur þótt nokkrir geri enn tilkall til krúnunnar.
Eitt og annað
Í bók sinni, Um tilvísun, notar Bertrand Russell „núverandi konung Frakklands“ oft sem dæmi um hugtak án tilvísunar í setningum eins og „núverandi konungur Frakklands er ekki sköllóttur“. Síðan þá er hugtakið oft notað sem dæmi í umræðum um tilvísun og merkingu.
Pyntingar
thumb|right|Ýmis pyntingatæki til sýnis á safni Pyntingar felast í því að baka einhverjum sársauka og meiðsli, markvisst og af ásettu ráði, í refsingarskyni, hefndarskyni, sem hluti af pólitískri endurhæfingu, niðurlægingu fórnarlambsins eða sem hluti af yfirheyrslu. Pyntingar af ýmsu tagi hafa verið stundaðar frá örófi alda og allt til okkar daga af einstaklingum, hópum og ríkjum. Í alþjóðalögum er litið á pyntingar sem brot á mannréttindum og þær eru fordæmdar í 5. grein Mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna. Þriðji og fjórði Genfarsáttmálinn banna pyntingar í vopnuðum átökum. Pyntingar eru líka bannaðar samkvæmt Samningi Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum sem 147 ríki hafa undirritað.
Kainuu
Íþróttin mýrarbolti er vinsæl íþrótt í Kainuu. En íþróttin er upprunin úr Finnlandi.
Orustan um Wesnoth
250px|thumbnail Orustan um Wesnoth er herkænskuleikur fyrir tölvur hannaður af David White og gefinn út í fyrstu útgáfu árið 2003. Í leiknum reyna spilarar að byggja öflugan her með því að stjórna þorpum og safna stigum með því að sigra óvini. Orustan um Wesnoth er opinn hugbúnaður og til fyrir ýmsar gerðir af stýrikerfum.
Spilun leiksins
Orustan um Wesnoth er herkænsku stríðsleikur þar sem framvinda ræðst af því að spilarar skiptast á að gera og er leikurinn spilaður á korti úr sexhyrningum (hex map). Herkænska í leiknum byggir á því að berjast um gott svæði til búsetu á hagstæðum tíma dags og við veikari andstæðinga. Það má líka hernema þorp sem framleiða gull og staðsetja einingar sem tálma athafnir andstæðingar. Það er hægt að spila leikinn bæði sem herferð eins leikmanns og með mörgum spilurum. Hver eining í Wesnoth hefur styrkleika og veikleika. Vörn hverrar einingar er háð því svæði sem hún er staðsett á. Þannig er erfitt að berjast við álfa þegar bardaginn fer fram í skógi. Árásir eru mismunandi sem og vopn og hvaða tími sólarhrings er skiptir máli. Einingar geta vaxið að mætti gegnum herferðir. Mennskir riddarar hafa þannig harla litla möguleika í árás á orka sem fela sig í fjöllum seinni part dags, því orkarnir eru svo mikið sterkari í myrkri.
Umhverfi leiksins
right|thumb|Teikning af Sylph í Wesnoth Orustan um Wesnoth gerist í ævintýraveröld þar sem menn, álfar, dvergar, tröll og orkar búa auk ýmissa tegunda sem eingöngu búa í Wesnoth eins og sérstakra dreka og uppvakninga. Í upprunasögu leiksins er orðið Wesnoth tákn fyrir áttir vestnorður.
það eru sex sjálfgefnar persónur sem velja má um í leiknum:
Það eru einnig fjöldi af persónugerðum sem notendur hafa búið til og sumar þeirra hægt að hlaða niður í hópum.
Herferðir
thumb|Herferð í Wesnoth inniheldur senur eins og þessar þar sem framvindan er skýrð.
Leikurinn kemur með 16 herferðum sem eru miserfiðar. Einnig er hægt að bæta við herferðum sem notendur hafa búið til.
Árni Thorsteinson
Árni Thorsteinson getur átt við eftirfarandi:
Torfusamtökin
Torfusamtökin eru félag sem berst fyrir húsvernd og auknum skilningi á gildi byggingararfleifðar Íslands fyrir umhverfi og mannlíf.
Saga
Samtökin voru stofnuð á fjölmennum fundi í Sigtúni 1. desember 1972 í þeim tilgangi að knýja á um verndun Bernhöftstorfunnar, húsalengju ofan við Ingólfsbrekku milli Lækjargötu og Skólastrætis í miðborg Reykjavíkur. Þá hafði í nokkur ár staðið til að rífa húsin til að rýma fyrir nýrri stjórnarráðsbyggingu. Helsti hvatinn að stofnun samtakanna kom frá Arkitektafélagi Íslands, Bandalagi íslenskra listamanna og ungliðahreyfingum stjórnmálaflokka. Þór Magnússon, þjóðminjavörður og Páll Líndal, borgarlögmaður, voru meðal þeirra sem fluttu ávörp á útifundinum 1972 sem leiddi til stofnunar samtakanna. Árið eftir tók hópur sig til og málaði húsin til að sýna fram á hversu mikil prýði væri að þeim ef þau væru gerð upp. Árið 1977 gaus upp eldur í hluta af húsunum nær Bankastræti og brunnu sum þeirra til grunna. Tveimur árum síðar féllst Ragnar Arnalds þáverandi menntamálaráðherra á að friða húsalengjuna og Vilmundur Gylfason, nýr menntamálaráðherra, gerði samning við Torfusamtökin sama ár um leigu á húsunum til 12 ára gegn því að þau ábyrgðust þau og stæðu fyrir endurreisn þeirra. Snemma árs 1980 hófst endurreisn gömlu húsanna og gerð nýbygginga í stað þeirra húsa sem brunnu á vegum Torfusamtakanna. Samtökin höfðu umsjón með húsunum til 1985 þegar sjálfseignarstofnunin Minjavernd var stofnuð með aðkomu samtakanna, Þjóðminjasafnsins og fjármálaráðuneytis. Eftir 1985 var hlutverk Torfusamtakanna, auk aðildar að Minjavernd, einkum margs konar fræðslustarfsemi, svo sem með bókaútgáfu, ráðstefnuhaldi og baráttu fyrir sjónarmiðum húsfriðunar. Árið 2000 var Minjavernd breytt í hlutafélag og áttu Torfusamtökin þá ekki lengur beina aðild að félaginu. Formenn Torfusamtakanna frá upphafi hafa verið Guðrún Jónsdóttir 1972-1980, Þorsteinn Bergsson 1980-1982, Hallgrímur Guðmundsson 1982-1985, Hjörleifur Stefánsson 1985-1988, Guðjón Friðriksson 1988-1996, Páll V. Bjarnason 1996-2006 og Snorri Freyr Hilmarsson frá 2006.
Hoya fitchii
Hoya fitchii er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er á Filippseyjum.
Galdramaður
Galdramaður getur verið:
Söl
Söl (fræðiheiti: Palmaria palmata) er rauðþörungur sem vex neðst í fjörum. Sölin koma í ljós á fjöru. Út frá stofnblöðku vaxa margar minni blöðkur. Söl eru vínrauð á litinn. Söl eru næringarrík og hafa verið notuð til matar í margar aldir á Íslandi.
Matargerð og söl
Söxuð söl voru notuð í grauta og þá notað jafnt af hvoru bankabygg eða haframjöl. Söl voru einnig notuð í flatbrauð, svonefndar sölvakökur sem voru gerðar úr rúgmjöli og sölvum. Einnig voru búin til sölvabrauð en þá voru söl fyrst soðin í vatni og síðan söxuð smátt og hnoðuð saman við deigið. Sölvabrauð voru lík seyddu rúgbrauði.
1431-1440
1431–1440 var 4. áratugur 15. aldar.
Sílíkat
Sílíkat er efnasamband kísils (Si) og annars frumefnis, oftast súrefnis. Sílíkatsteindir mynda mikinn meirihluta jarðskorpunnar sem og berg annara jarðreikistjarna, tungla og smástirna í sólkerfinu.
Silicate Silikaatti (yhdiste) Silicate סיליקט Silikāti Silicato Silikat
Actinidia tetramera
Actinidia tetramera er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er einlend í Kína (Chongqing, Gansu, Henan, Hubei, Shaanxi, Sichuan, Yunnan.).
Rím
Rím nefnist það þegar orð eða orðhlutur hljóma saman, t.d. góður - rjóður; sveit - leit. Sé rímorð eitt atkvæði kallast það einrím eða karlrím, en séu rímorð tvö atkvæði er það kallað tvírím eða kvenrím. Þriggja atkvæða rím kallast þrírím eða veggjað rím.
Hálfrím
Rím getur einnig verið hálfrím, sem einnig er nefnt sniðrím eða skothent rím og þá eru sérhljóð rímorða ekki eins, aðeins samhljóðin. Sem dæmi má nefna land og grund, einnig þvaðra og hnoðri. Þetta er nefnt sérhljóðshálfrím. Einnig er til samhljóðshálfrím. Þá ríma saman sérhljóðin en samhljóðin eru önnur. Dæmi: land - lamb, þvaðra - þvaga. Samhljóðshálfrím er sjaldgæft í rímnaháttum en algengara í danskvæðum, þulum og í nútímanum meðal annars í rappi.
Endarím
Endarím er algengasta tegund ríms í ljóðlist. Þá ríma síðustu atkvæði hverrar ljóðlínu við síðustu atkvæði ljóðlína sem koma á undan eða eftir.
Oft ríma frumlínur saman og síðlínur eru þá hafðar með öðru rími, þessi aðferð kallast víxlrím:
Stundum eru allar línur ljóðsins látnar ríma saman og er þá talað um samrím:
Þegar hins vegar fyrri hendingin rímar og síðari hendingin er höfð með öðru rími er ljóðið misrímað:
Nageia nagi
Nageia nagi er sígrænt tré (um 20 - 30m hátt) frá S-Kína, Japan og Víetnam. Innflutt í Tævan.
Rím
Endarím
Séu ljóðlínur fleiri og tvær og tvær ljóðlínur látnar ríma saman er talað um runurím:
Guffagrín
Guffagrín (e. A Goofy Movie) er bandarísk teiknimynd frá árinu 1995 framleidd af DisneyToon Studios. Myndin fjallar um persónur úr Disney sjónvarpsþáttunum Goof Troop og var hún framhald af þeirri seríu.
Hún fjallar um samband föður og sonana, Guffa og sonar hanns Max, en Guffi hélt að hann væri að missa Max frá sér.
Savanna-tríóið
thumb|Plötuumslag með Savanna tríóinu. Savanna tríóið var íslensk hljómsveit sem spilaði íslensk þjóðlög. Tríóið var stofnað árið 1962. Voru það nemendur úr Verslunarskólanum og spiluðu þeir allir á gítar og sungu. Sveitin starfaði til 1967 en kom nokkrum sinnum saman frá 1988-1991 og gáfu út nýja plötu.
Suður-Dakóta
right|400px|thumb|Kortið sýnir staðsetningu Suður-DakótaSuður-Dakóta er eitt af fylkjum Bandaríkjanna. Suður-Dakóta liggur að Norður-Dakóta í norðri, Minnesota í austri, Iowa í suðaustri, Nebraska í suðri og Wyoming og Montana í vestri. Suður-Dakóta er 199.731 ferkílómetrar að stærð.
Höfuðborg fylkisins heitir Pierre en Sioux Falls er stærsta borg fylkisins. Íbúar fylkisins eru um 900 þúsund (2020).
Verðbætur
Verðbætur eru heiti á sérstökum, breytilegum vöxtum, sem notaðir eru til að tryggja verðgildi fjárskuldbindinga, bankainnistæða, lána o.s.frv. með viðmiðun við ákveðna vísitölu. Verðtrygging láns felst í að reikna verðbætur á afborganir eða höfuðstól lánsins.
Týr (hljómsveit)
Týr er þungarokkshljómsveit frá Færeyjum. Hún var stofnuð í Janúar 1998 af Færeyingum sem bjuggu í Kaupmannahöfn. Þeir skrifuðu undir samning við austurríska plötuútgáfuna Napalm Records 2006. Hljómsveitin tók þátt í þýsku rokktónlistarhátíðinni Ragnarök 2007 og 2009. og hefur spilað á mörgum þungarokkshátíðum síðan.
Týr hefur spilað á Íslandi nokkrum sinnum. Til dæmis kom hljómsveitin til Íslands þann 3. október 2008 og var með tónleika á Græna hattinum, Nasa og Hellinum. Lag þeirra, Ormurinn langi naut mikilla vinsælda 2002 og fyrsta breiðskífan How far to Asgaard seldist í 3.000 eintökum hér á landi.
Borgarfjarðarsýsla
thumb|300px|| thumbnail|Sýslumerki Borgarfjarðarsýslu Borgarfjarðarsýsla var kjördæmi sem kaus einn þingmann. Sá íslenski þingmaður sem lengst hefur setið var Pétur Ottesen þingmaður Borgafjarðarsýslu, sem sat 52 þing.
Þjóðvegur 35
Þjóðvegur 35 er stofnvegur í Suðurkjördæmi Íslands. Vegurinn skiptist í tvo meginhluta: Biskupstungnabraut í byggð frá Suðurlandsvegi undir Ingólfsfjalli vestan Selfoss að Gullfossi, sem má teljast heldri hluti vegarins, og Kjalvegur yfir Kjöl tekur síðan við fyrir norðan Gullfoss og ber hann númerið 35 alla leið niður í byggð í Blöndudal. Þjóðvegur 35 er í heildina 237 km langur.
Biskupstungnabraut
Biskupstungnabraut er meginstofnvegurinn í Uppsveitum Árnessýslu vestan Hvítár og jafnframt aðalleiðin að Geysi og Gullfossi. Liggja allar helstu leiðir á svæðinu út frá henni, s.s. Þingvallavegur (36) í Þrastarskógi, Laugarvatnsvegur (37) við Svínavatn og aftur á Biskupstungnabraut við Múla, Skálholtsvegur (31) við Brúarárbrú hjá Spóastöðum og Hrunamannavegur (30) við Kjóastaði.
Í grennd við veginn er fjöldi áhugaverðra staða. Má þar nefna Kerið, fossinn Faxa í Tungufljóti og svo að sjálfsögðu Geysi og Gullfoss. Leiðin liggur einnig framhjá tveimur byggðarkjörnum við félagsheimilin Minni-Borg og Aratungu (Reykholt í Biskupstungum).
Sogsbrúin við Alviðru er á veginum. Upphaflega brúin var byggð 1905 og þótti hún mikil samgöngubót á sinni tíð. Núverandi brú er byggð 1983.
Biskupstungnabraut er 69 km löng frá Suðurlandsvegi við Selfoss upp að Gullfossi.
Kjalvegur
Vegurinn endar við Svínvetningabraut (731) hjá Löngumýri utarlega í Blöndudal, en vegur 732 sem var kaflinn út Blöndudal frá Blönduvirkjun var bætt við Kjalveginn nýlega. Svínvetningabraut tengir síðan Kjalveg við Norðurlandsveg í Langadal.
Kjalvegur einn og sér er 168 km langur.
G.E.L. Owen
Gwilym Ellis Lane Owen (fæddur 18. maí 1922, látinn 10. júlí 1982) var fornfræðingur og heimspekingur, sem einkum fékkst við frumspeki og málspeki í heimspeki Platons og Aristótelesar.
Stríð Prússlands og Austurríkis
Stríðið endaði með afgerandi ósigri Austurríkismanna og bandamanna þeirra. Afleiðing stríðsins var sú að Austurríkismenn glötuðu áhrifastöðu sinni meðal þýsku þjóðanna og ljóst varð að Prússar yrðu forystuþjóðin í stofnun nýs ríkis fyrir þýsku þjóðina. Þýska ríkjasambandið, sem hafði lotið forystu Austurríkismanna, var leyst upp í kjölfar stríðsins og þess í stað stofnað norður-þýskt ríkjasamband undir stjórn Prússa, þar sem Austurríkismenn og bandamann þeirra fengu ekki aðild. Einnig neyddust Austurríkismenn til að láta af hendi héraðið Veneto til Ítala.
Bakgrunnur
Orsakir stríðsins voru langvarandi deilur Austurríkis og Prússlands um forystu innan þýska ríkjasambandsins. Tylliástæðan fyrir stríðinu var deila um stjórn hertogadæmanna Slésvíkur og Holtsetalands, sem Prússar og Austurríkismenn höfðu í sameiningu haft af Dönum í síðara Slésvíkurstríðinu.
thumb|[[Vilhjálmur 1. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 1. Prússakonungur]] Árið 1866 voru aðstæðurnar ákjósanlegar fyrir Prússa þar sem efnahagsástandið í Austurríki var slæmt og Frakkland hafði lýst yfir að þeir myndu viðhalda hlutleysi sínu ef til stríðs kæmi milli þýsku ríkjanna. Otto von Bismarck, kanslari Prússlands, stofnaði til bandalags við Ítali með því að lofa því að Ítalir fengju að innlima héraðið Veneto frá Austurríki ef sigur ynnist á Austurríkismönnum.
Til þess að reyna að kæfa deilurnar í fæðingu kölluðu Austurríkismenn saman ríkisþing þýska sambandsins þann 1. júní og síðan landsþingið í Holtsetalandi. Formlega séð var Holtsetaland yfirráðasvæði Austurríkis en Austurríki studdi þar stjórn hertogans Friðriks 8., sem fór mjög í taugarnar á Prússum.
Prússar töldu framgang Austurríkismanna vera brot á Gastein-samningnum frá árinu 1865, þar sem Prússar og Austurríkismenn höfðu fallist á að skipta Slésvík og Holtsetalandi í áhrifasvæði og stofna þar ekki sjálfstæð þýsk ríki. Þann 9. júní réðust prússneskir hermenn inn í Holtsetaland og Austurríkismenn og bandamenn þeirra í þýska ríkjasambandinu lýstu yfir stríði gegn Prússlandi. Prússar lýstu því yfir að stríðsyfirlýsingin væri brot á sambandssáttmálanum og að þar með væri þýska ríkjasambandið leyst upp. Sambandið var formlega leyst upp þann 23. ágúst í Augsburg.
Bandalög
Með Prússlandi börðust konungsríkið Ítalía, hertogadæmið Aldinborg, hertogadæmið Mecklenburg, hertogadæmið Brúnsvík og nokkur smáríki í Þýringalandi.
Framgangur stríðsins
Á suðurvígstöðvunum tókst Austurríkismönnum þann 24. júní að sigra ítalska herinn undir stjórn hershöfðingjans La Marmora í orrustu við Custozza. Austurríska flotanum á Adríahafi tókst einnig að vinna bug á ítalska flotanum í orrustunni við Lissa. Ein af ástæðunum fyrir endanlegum ósigri Austurríkismanna var að þurfa að berjast á tveimur vígstöðvum.
thumb|left|[[Ludwig von Benedek]] Prússar unnu úrslitaorrustuna gegn Austurríki þann 3. júlí við Königgrätz í Bæheimi. Fyrir her Prússa í orrustunni fór Vilhjálmur 1. Prússakonungur sjálfur ásamt hershöfðingjanum Helmuth von Moltke. Austurríkismenn höfðu vonast eftir því að besti herforingi þeirra, Ludwig von Benedek, gæti sigrað Prússana. Þetta var borin von þar sem Prússar voru orðnir miklu fleiri – um 250.000 gegn 160.000 – og bjuggu yfir miklu betri vopnum. Í orrustunni féllu um sjö Austurríkismenn fyrir hvern Prússa. Benedek hafði reynd að forðast orrustuna þar sem hann hafði enga reynslu af bardögum í Bæheimi og þar sem norðurarmur Austurríkishersins var í mjög lélegu standi. Eftir orrustuna var hann sviptur embætti og dreginn fyrir herrétt en hætt var við réttarhöldin að ósk Frans Jósefs keisara. Benedek var skipað að minnast aldrei framar á orrustuna.
Síðasta orrusta stríðsins hófst í Uettingen þann 26. júní á milli Prússa og Bæjara. Prússar unnu sigur en í átökum við Blumenau tókst Austurríkismönnum á síðasta degi stríðsins að koma í veg fyrir að Prússar hertækju Pressburg.
Mannfall stríðandi fylkinga var eftirfarandi:
Eftirmálar
thumb|left|[[Otto von Bismarck]]
Friðarsáttmálinn var undirritaður þann 26. júlí í Nikolsburg með milligöngu Napóleons 3. Frakkakeisara. Austurríkismenn gáfu Prússum það sem þeir vildu og drógu sig að mestu úr þýskum stjórnmálum. Friðarsamningurinn var síðar staðfestur með Pragfriðinum (milli Austurríkis og Prússlands) og Vínarfriðinum (milli Austurríkis og Ítalíu).
Ítalir innlimuðu Veneto og Prússar öll óvinaríki sín austan við Main-fljót fyrir utan Saxland og Hessen-Darmstadt. Prússar tengdu þar með loks landsvæði sín við Rín og innra landsvæði þeirra í Brandenborg.
Þýska ríkjasambandið var leyst upp og norður-þýska ríkjasambandið stofnað þess í stað undir stjórn Prússa. Þegar Frakkar gerðu kröfur um landsvæði við samningaborðið gengu þýsku ríkin í bandalag til að hafna kröfunni og varð þetta grunnurinn að bandalagi þeirra í fransk-prússneska stríðinu fáeinum árum síðar.
Otto von Bismarck vann mikinn sigur í innanríkisstjórnmálum Prússlands þegar fallist var á fjárlög hans um útgjöld til prússneska hersins á þýska ríkisþinginu.
Samskipti Prússa við Frakkland versnuðu til muna eftir sigur Prússlands. Napóleon 3. hafði vonast til þess að hljóta yfirráðasvæði í vesturhluta Rínarlandsins að launum fyrir milligöngu sína í friðarumræðunum en hann mat gang stríðsins ekki rétt og var of seinn að leggja fram kröfur sínar.
Gísli Þorláksson
thumb|[[Gísli Þorláksson Hólabiskup (1657-1684) ásamt Ragnheiði Jónsdóttur eiginkonu sinni t.v. og tveimur fyrri konum sínum, Gróu Þorleifsdóttur og Ingibjörgu Benediktsdóttur. Myndin máluð í Kaupmannahöfn 1684]] Gísli Þorláksson (f. 11. nóvember 1631, d. 22. júlí 1684) var Hólabiskup frá 1657 til dauðadags 1684, eða í 27 ár.
Foreldrar: Þorlákur Skúlason biskup á Hólum og Kristín Gísladóttir kona hans. Gísli fæddist á Hólum og ólst þar upp. Hann brautskráðist úr Hólaskóla 1649 og fór utan sama haust. Skráður í Kaupmannahafnarháskóla 3. desember 1649. Kom aftur til landsins 1652, var skólameistari á Hólum 1654–1656. Eftir fráfall föður síns var hann kosinn biskup á prestastefnu 21. apríl 1656, aðeins 24 ára. Fór utan um sumarið og var vígður 10. maí 1657. Kom að Hólum 7. júlí sama ár og var biskup til dauðadags, 1684, þá 52 ára.
Gísli er einna kunnastur fyrir áhuga sinn á myndlist. Hann hafði lengi í þjónustu sinni Guðmund Guðmundsson bíld frá Bjarnastaðahlíð. Eru til mörg verk sem Guðmundur vann fyrir Gísla og Ragnheiði Jónsdóttur þriðju konu hans. Þekktast þeirra er skírnarsárinn í Hóladómkirkju, frá 1674.
Ritstörf: Húspostilla 1–2 (Gísla-postilla), Hólum 1667–1670, að nokkru þýdd. Þýddi einnig spurningakver handa börnum, Examen Catheceticum, Hólum 1674. Orti latínukvæði til Runólfs Jónssonar 1651. Hafði umsjón með prentsmiðjunni á Hólum og lét prenta þar rúmlega 40 bækur. Þekktust þeirra er frumútgáfa Passíusálma Hallgríms Péturssonar 1666.
Árið eftir að Gísli dó, 1685, var prentuð önnur útgáfa Gísla-postillu, og einnig Kristileg líkpredikun Gísla Thorlákssonar eftir Þorstein Gunnarsson. Voru það síðustu bækur prentaðar á Hólum á 17. öld, áður en prentsmiðjan var flutt suður í Skálholt.
Í Þjóðskjalasafni Íslands eru nokkrar skjalabækur Gísla, m.a. bréfabók hans (óheil) og prestastefnubók, prentaðar 1983: Prestastefnudómar og bréfabók Gísla biskups Þorlákssonar.
Gísli var þríkvæntur: Gísli var barnlaus með öllum konum sínum.
Tröllakirkja (við Holtavörðuheiði)
thumb|Tröllakirkja séð frá heiðinni. Tröllakirkja er fjall vestan við Holtavörðuheiði. Það er 1001 metrar á hæð. Fjallið er byggt upp af 6-7 milljón ára gömlum basaltlögum og er það mótað af rofi jökla. Sýslumörk þriggja sýslna eru á tindinum, Mýrasýslu, Strandasýslu og Dalasýslu. Saga er af tröllskessu á fjallinu.
Floni
Friðrik Jóhann Róbertsson (fæddur 2. mars 1998), oftast nefndur Floni er íslenskur rappari. Hann hefur gefið út tvær breiðskífur, ‘Floni’ og 'Floni 2'.
Wallis- og Fútúnaeyjar
Wallis- og Fútúnaeyjar eru franskt handanhafshérað, aðallega á þremur eldfjallaeyjum í Suður-Kyrrahafi: Wallis, Fútúna og Alofi. Þær tvær síðastnefndu eru líka kallaðar Heimaeyjar. Auk eyjanna tilheyra nokkur rif svæðinu. Eyjarnar eru miðja vegu milli Fídjieyja og Samóa með Túvalú í norðvestri, Tonga í suðaustri, Tókelá í norðaustri og Kíribatí lengra í norður. Eyjarnar eru hluti af Pólýnesíu.
Hollendingar og Bretar uppgötvuðu eyjarnar fyrstir Evrópumanna og nefndu Wallis (Uvea) eftir breska landkönnuðinum Samuel Wallis. Frakkar sendu þangað trúboða árið 1837. Árið 1887 gerði Uvea drottning samning um vernd við Frakkland. Konungar Sigave og Alo fylgdu í kjölfarið. Eyjarnar heyrðu þá undir frönsku nýlenduna Nýju-Kaledóníu. Árið 1959 kusu íbúarnir að gerast sjálfstætt franskt yfirráðasvæði sem gekk í gildi 1961. Árið 2003 var þeirri stöðu breytt í handanhafshérað.
Íbúar eyjanna eru um 11.500 og fer fækkandi en yfir 16.000 manns frá eyjunum búa í Nýju Kaledóníu. Langflestir aðhyllast rómversk-kaþólska trú. Tveir þriðju tala wallisísku en tæpur þriðjungur talar fútúnísku. Íbúar lifa aðallega á landbúnaði og fiskveiðum. Á eyjunum eru þrjú konungdæmi: Uvea (Wallis), Sigave (á Fútúna) og Alo (á Fútúna og Alofi). Rúmlega 1000 manns búa í höfuðstaðnum, Mata-Utu, sem er á Uvea.
Saga
Pólýnesar settust að á eyjunum um árið 1000 þegar þær féllu undir yfirráð Tuʻi Tonga-veldisins. Áður voru eyjarnar hluti af Lapita-menningunni. Íbúar reistu virki og önnur mannvirki sem enn finnast leifar af á eyjunum.
Eyjarnar komu fyrst fyrir á landakortum hollensku landkönnuðanna Willem Schouten og Jacob Le Maire sem sigldu umhverfis jörðina árið 1616. Þeir nefndu eyjarnar Hoornse Eylanden eftir heimabæ sínum, Hoorn. Þetta var þýtt á frönsku sem Isles de Horne. Franskir trúboðar voru fyrstu Evrópumennirnir sem reyndu að setjast að á eyjunum árið 1837. Þeir sneru íbúum til kaþólskrar kristni. Franski trúboðinn Peter Chanel, sem var tekinn í dýrlingatölu árið 1954, er verndardýrlingur Fútúna. Wallis-eyjar draga nafn sitt af breska landkönnuðinum Samuel Wallis.
Eftir að hluti íbúa gerði uppreisn gegn trúboðunum árið 1842 óskuðu þeir formlega eftir vernd franska ríkisins. Þann 5. apríl 1847 undirritaði drottning Uvea samning sem fól í sér stofnun fransks verndarríkis. Konungar Sigave og Alo undirrituðu sams konar samninga árið 1888. Eyjarnar urðu hluti af frönsku nýlendunni Nýju-Kaledóníu.
Árið 1917 urðu þrjú konungsríki í viðbót hluti af yfirráðum Frakka sem gerðu eyjarnar að sérstakri nýlendu þótt hún heyrði enn undir stjórn Nýju-Kaledóníu.
Í upphafi Síðari heimsstyrjaldar var stjórn eyjanna hliðholl Vichy-stjórninni þar til herskip frá Frjálsum Frökkum kom þangað og hrakti nýlendustjórnina frá völdum 26. maí 1942. Bandarískt herlið tók eyjarnar yfir 29. maí 1942.
Árið 1959 kusu íbúar eyjanna að verða franskt handanhafssvæði sem gekk í gildi 1961. Þar með heyrðu eyjarnar ekki lengur undir stjórn Nýju-Kaledóníu.
Árið 2005 kom til uppþota á Uvea þegar konungurinn, Tomasi Kulimoetoke 2., neitaði að framselja afkomanda sinn sem var dæmdur fyrir manndráp og vildi að hann yrði dæmdur eftir ættbálkalögum í stað franskra laga. Uppreisnarmönnum mistókst að hrekja konunginn frá völdum.
Landfræði
Wallis- og Fútúnaeyjar eru staðsettar við 13. breiddargráðu suður og 176. lengdargráðu vestur, 360 km vestan við Samóa og 480 km norðaustan við Fídjieyjar. Eyjarnar telja eyjuna Uvéa (sem er líka kölluð Wallis) sem er fjölmennasta eyjan, Fútúna, næstum óbyggðu eyjuna Alofi og 20 óbyggðar smáeyjar. Alls eru eyjarnar 274 ferkílómetrar að stærð með 129 km langa strandlengju. Hæsti punktur eyjanna er Puke-fjall á Fútúna, 524 metrar á hæð.
Á eyjunum er regntími frá nóvember til apríl, þegar hitabeltislægðir ganga yfir þær með stormum. Svalur þurrkatími er frá maí til október, þegar suðaustanstæðir staðvindar eru ríkjandi. Meðalúrkoma er milli 2.500 og 3.000 mm og líkur eru á regni 260 daga ársins. Meðalrakastig er 80%. Meðalhiti er 26,6°C og fer sjaldan niður fyrir 24° á regntímanum.
Aðeins 5% af landsvæði eyjanna er ræktarland. Nytjaskógur þekur um 20%. Skógeyðing er alvarlegt vandamál og lítið er eftir af upprunalega skóginum á eyjunum. Ástæðan er aðallega sú að íbúarnir nýta skóginn í eldivið. Felling skógarins veldur svo jarðvegsrofi í fjalllendinu á Fútúna. Á Alofi vantar vatnsuppsprettur og þar er því ekki varanleg byggð.
Þjóðvegur 37
Þjóðvegur 37 eða Laugarvatnsvegur er 36,4 kílómetra langur vegur í Grímsnes- og Grafningshreppi og Bláskógabyggð. Hann liggur frá Biskupstungubraut hjá Svínavatni, að og í gegnum Laugarvatn, um Laugardal, yfir Brúará og framhjá Úthlíð og inn á Biskupstungabraut hjá Múla.
Wallis- og Fútúnaeyjar
Efnahagslíf
Einn banki starfar á eyjunum, Banque de Wallis-et-Futuna, stofnaður árið 1991. Hann er dótturfyrirtæki BNP Paribas. Áður var útibú Banque Indosuez á Mata-Utu frá 1977, en því var lokað 1989. Eyjarnar voru því án banka í 2 ár.
Brígiða Haraldsdóttir
thumb|right|Rústir Risebergs-klausturs, þar sem Brígiða bjó síðustu árin. Brígiða Haraldsdóttir (eftir 1130 – 1209), einnig nefnd Birgitta, var norsk konungsdóttir sem var drottning Svíþjóðar skamma hríð, 1160-1161, og einnig gift tveimur sænskum jörlum.
Brígiða var óskilgetin dóttir Haraldar gilla Noregskonungs en móðir hennar er óþekkt þótt þess hafi verið getið til að það kunni að hafa verið Þóra Guttormsdóttir, sem lengi var frilla Haraldar, og hefur Brígiða þá verið alsystir Sigurðar munns. Sagnir herma að hún hafi fyrst verið gift Inga konungi yngri en talið er útilokað að svo hafi verið; fyrsti maður hennar hefur líklega verið sænski jarlinn Karl Súnason (Sónason), sem hefur þá dáið eftir skammvinnt hjónaband.
Brígiða giftist þá danska prinsinum Magnúsi Hinrikssyni, sem var afkomandi Sveins Ástríðarsonar Danakonungs, en móðir Magnúsar var Ingiríður Rögnvaldsdóttir af Svíþjóð, sem hafði verið gift Haraldi gilla og var því stjúpmóðir Brígiðu. Magnús gerði tilkall til sænsku krúnunnar árið 1160 eftir morðið á Eiríki helga (ártöl og fleira er þó mjög á reiki á þessu tímabili sænskrar sögu) og telst hafa verið konungur yfir hluta Svíþjóðar í eitt ár en árið 1161 féll hann í bardaga við Karl Sörkvisson, sem þá varð konungur.
Brígiða giftist síðan öðrum sænskum jarli, Birgi Brosa af Bjälbo-ætt, einum valdamesta manni Svíþjóðar um langt skeið. Þegar Eysteinn meyla, sem kvaðst vera sonur Haraldar gilla og því bróðursonur Brígiðu, gerði tilkall til norsku krúnunnar 1174 leitaði hann stuðnings hjá Brígiðu og Birgi og fékk hann. Tveimur árum seinna leitaði Sverrir Sigurðsson einnig til þeirra eftir stuðningi. Þau vísuðu honum í fyrstu frá sér en ráðlögðu svo birkibeinum að fylgja Sverri sem konungsefni. Filippus, sonur þeirra, gekk líka í þjónustu Sverris og varð jarl hans.
Magnús dó árið 1202 og Brígiða eyddi síðustu æviárunum í Riseberga-klaustri. Ekki er vitað til þess að hún hafi átt börn með fyrri mönnum sínum en þau Birgir eignuðust mörg börn saman, þar á meðal Ingigerði, konu Sörkvis yngri Svíakonungs, Filippus jarl, Knút jarl, sem féll í orrustunni við Lena 1208, og Fólka jarl, sem féll í orrustunni við Gestilren 1210.
Kansas
right|400px|thumb|Kortið sýnir staðsetningu KansasKansas er eitt af fylkjum Bandaríkjanna. Kansas liggur að Nebraska í norðri, Missouri í austri, Oklahoma í suðri og Colorado í vestri. Flatarmál Kansas er 213.096 ferkílómetrar. Nafnið dregur fylkið frá Kansas ánni sem aftur fær nafn sitt frá indíjána ættbálki sem nefndu sig Kansa.
Höfuðborg fylkisins heitir Topeka. Stærsta borg fylkisins heitir Wichita. Íbúar fylkisins eru um 2,9 milljónir (2020).
Björn M. Ólsen
right|thumb|250px|Björn M. Ólsen, mynd tekin 1900–1910. Björn M. Ólsen – (Björn Magnússon Ólsen) – (14. júlí 1850 – 16. janúar 1919) var alþingismaður, fyrsti rektor Háskóla Íslands og prófessor þar í íslenskri málfræði og menningarsögu frá 1911.
Æviágrip
Björn varð stúdent frá Reykjavíkurskóla 1869. Tók sér síðan hlé frá námi vegna brjóstveiki, en fór utan 1872, og tók meistarapróf í málfræði og sögu frá Háskólanum í Kaupmannahöfn vorið 1877. Námsferð til Ítalíu og Grikklands 1878 með styrk af opinberu fé.
Hann varð aðjúnkt í Reykjavíkurskóla 1879 og varð rektor þar sumarið 1895. Hann fékk lausn frá því embætti vorið 1904, varð þá prófessor að nafnbót og helgaði sig að mestu rannsóknum á íslenskum fornbókmenntum og sögu. Þetta er sama árið og heimastjórn kom inn í landið, og er líklegt að litið hafi verið á þetta sem lið í að byggja upp innlenda fræðastarfsemi í þessum greinum.
Hann tók doktorspróf í Háskólanum í Kaupmannahöfn 1883, heiðursdoktor við Háskólann í Kristjaníu 1911, og við Háskóla Íslands 17. júní 1918. Forseti Hins íslenska bókmenntafélags 1894–1900 og 1909–1918, og átti þátt í flutningi Kaupmannahafnardeildarinnar til Reykjavíkur. Var í verðlaunanefnd Gjafar Jóns Sigurðssonar 1895–1919. Hann var heiðursfélagi í Vísindafélaginu danska og fleiri vísindafélögum.
Björn M. Ólsen skrifaði fjölda ritgerða um íslenskar fornbókmenntir og sögu. Páll Eggert Ólason segir um hann: „Skarpur maður að skilningi og einn hinn snjallasti kennari“. Finnur Jónsson segir í eftirmælum um Björn, að bestu verk hans séu ritgerðin um Sturlunga sögu í Safni til sögu Íslands, og ritgerðirnar um Landnámu, sem birtust í Árbókum Fornfræðafélagsins. Um þær síðarnefndu segir hann að þær séu ótrúlega djúpsæjar, og hafi mikla bókmenntasögulega þýðingu, því að þar sé bent á svo margt sem menn höfðu ekki áður veitt athygli. Af öðrum merkum ritgerðum nefnir hann ritið um Gunnlaugs sögu, 1911, og um Snorra sem höfund Egils sögu, 1905.
Ritstörf
right|thumb|Björn M. Ólsen, málverk eftir [[Þórarinn Þorláksson|Þórarin Þorláksson]]
Hið íslenska Biblíufélag
Hið íslenska Biblíufélag er félag sem var stofnað 10. júlí 1815 til að vinna að útgáfu og útbreiðslu Biblíunnar á Íslandi. Félagið var stofnað fyrir tilstuðlan ensks manns, Ebenezer Henderson, sem hér var á ferð um þær mundir að tilhlutan hins volduga enska biblíufélags. Félagið er elsta starfandi félag á Íslandi.
September
September eða septembermánuður er níundi mánuður ársins og er nefndur eftir latneska töluorðinu septem sem þýðir „sjö“. September var sjöundi mánuðurinn í latneska dagatalinu, en janúar og febrúar voru 11. og 12. mánuður ársins, sem þá hófst 1. mars.
1646
Árið 1646 (MDCXLVI í rómverskum tölum) var 46. ár 17. aldar sem hófst á mánudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en fimmtudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.
Atburðir
thumb|right|Carl Gustaf Wrangel varð hermarskálkur yfir sænsku herjunum í Þýskalandi í [[Þrjátíu ára stríðið|Þrjátíu ára stríðinu eftir að Lennart Torstenson neyddist til að segja af sér vegna veikinda.]]
Kynhlutverk
thumb|Á [[seinni heimsstyrjöldinni unnu margar konur í störfum sem væru annars talin óhentug konum á þeim tíma]]
Kynhlutverk er kennilegt hugtak um fjölda félagslegra og hegðunarlegra norma, sem er talinn viðeigandi fyrir einstaklinga sem tilheyra ákveðnu kynferði, innan ákveðins samfélags. Litið er á kynhlutverk með tilliti til afstaðna, aðgerða og persónuleikaeinkenna á mismunandi hátt eftir samfélögum. Oft er rætt um kynhlutverk í sambandi við fjölskylduna auk innan samfélagsins almennt.
Deilt er um hve mikil áhrif innfæddi persónuleiki einstaklings hafi á kynjamismuni og hve stóru hlutverki samfélagslegir og menningarlegir þættir leiki, eða í hve miklum mæli mismunir þessir séu líffræðislegum þáttum að þakka.
Ríki (flokkunarfræði)
thumb|180 px thumb|right|Þriggja ríkja kerfi [[Ernst Haeckel frá 1866 þar sem lífverum er skipt í dýraríki, jurtaríki og frumveruríki.]] Ríki er yfirflokkur vísindalegra flokka sem notaðir eru til að flokka lífverur. Ríki eru sums staðar notuð sem yfirflokkur fyrir annað en lífverur vegna hliðstæðu milli flokkunarkerfa. Sem dæmi má nefna veiruríkið (veirur eru ekki lífverur en flokkaðar á svipaðan hátt) og steinaríkið. Ríkin eru efsti (eða næstefsti) flokkurinn í flokkunarfræðinni.
Í bók sinni Systema naturae sem kom út árið 1735 gerði Carl von Linné greinarmun á tveimur ríkjum lifandi vera, dýraríkinu og jurtaríkinu. Hann fjallaði raunar líka um steindir og setti þær í sérstakt steinaríki (Mineralia). Linné skipti hverju ríki í flokka sem síðar urðu að fylkingum hjá dýrum og skiptingum hjá jurtum.
Þegar einfrumungar uppgötvuðust var þeim fyrst skipt á milli ríkjanna tveggja þannig að hreyfanleg form lentu í frumdýraríkinu (Protozoa) en litir þörungar og bakteríur í jurtaríkinu sem þelplöntur (Thallophyta) og frumplöntur (Protophyta). Erfitt reyndist að flokka nokkurn fjölda einfrumunga eða þá að þeir voru flokkaðir á ólíkan hátt af ólíkum höfundum; til dæmis hreyfanlegir dílþörungar og amöbulík Mycetozoa. Vegna þessa stakk Ernst Haeckel upp á þriðja ríkinu, frumveruríkinu (Protista), fyrir þessar lífverur.
Tvö veldi, fjögur ríki
Sú uppgötvun að bakteríur eru með frumubyggingu sem er gerólík frumum annarra lífvera (bakteríur eru með eina frumuhimnu meðan frumur annarra lífvera hafa flóknari byggingu, til dæmis kjarna og frumulíffæri) fékk Édouard Chatton til að stinga árið 1937 upp á skiptingu alls lífríkisins í tvö veldi; veldi heilkjörnunga fyrir lífverur með frumukjarna, og veldi dreifkjörnunga fyrir lífverur án frumukjarna.
Tillaga Chattons fékk ekki miklar undirtektir til að byrja með. Herbert Copeland kom fram með algengara kerfi árið 1956 þar sem dreifkjörnungar fengu sérstakt ríki sem upphaflega hét Mychota en fékk síðar heitið Monera eða gerlaríkið (Bacteria). Í kerfi Copelands voru allir heilkjörnungar, aðrir en dýr og jurtir, settir í frumveruríkið Protoctista.
Smátt og smátt kom samt betur í ljós hversu mikilvæg skiptingin var milli heilkjörnunga og dreifkjörnunga og fleiri urðu til að taka upp tvíveldiskerfi Chattons.
Fimm ríki
Robert Whittaker stillti upp sérstöku svepparíki 1969 og niðurstaðan af því varð fimm ríkja kerfi sem hefur náð mikilli útbreiðslu og er enn mikið notað. Það byggir aðallega á ólíkum næringaraðferðum: jurtaríkið inniheldur aðallega fjölfruma frumbjarga lífverur, dýraríkið fjölfruma ófrumbjarga lífverur og svepparíkið fjölfruma rotverur. Síðustu tvö ríkin, frumveruríkið og gerlaríkið, innihalda einfrumunga og einfalda frumuklasa.
Sex ríki
Á árunum í kringum 1980 var mikil áhersla á þróunarferla og ríkin voru endurskilgreind þannig að þau yrðu einætta. Dýraríki, jurtaríki og svepparíki voru dregin saman í kjarnahópa náskyldra vera og afgangurinn settur í frumveruríkið. Á grundvelli rRNA-rannsókna skipti Carl Woese dreifkjörnungum í tvö ríki: raungerlaríkið Eubacteria og forngerlaríkið Archaebacteria. Slík sex ríkja kerfi hafa orðið algeng síðan.
Margar nýjar uppástungur að heilkjörnungaríkjum hafa síðar komið fram en þeim hefur jafnan verið hafnað og þau gerð að fylkingum eða flokkum eða einfaldlega hent. Það eina sem enn er almennt notað er ríki litvera (Chromista) (Thomas Cavalier-Smith, 1981) sem inniheldur þara, kísilþörunga og eggsveppi. Heilkjörnungum er þannig í grundvallaratriðum skipt í þrjá hópa ófrumbjarga lífvera: dýraríki, svepparíki og frumdýr; og tvo hópa lífvera sem ljóstillífa: jurtaríki (þar með talda rauðþörunga) og Chromista. Þessi skipting hefur samt ekki náð mikilli útbreiðslu vegna óvissu um að tvö síðastnefndu ríkin séu einstofna.
Þrjú lén
Árið 1990 stakk Carl Woese upp á því að raunbakteríur, fornbakteríur og heilkjörnungar væru þrjár helstu þróunarlínur lífvera og gerði þá í samræmi við það að lénum sem hann kallar Bacteria, Archaea og Eucarya. Þetta þriggja léna kerfi hefur fengið á sig mikla gagnrýni en hefur engu að síður að mestu tekið við af tveggja léna kerfi Chattons sem leið til að flokka ríkin sjálf.
Samantekt
Athugið að samsíða ríki í þessari töflu eru ekki endilega alveg jafngild. Haeckel setti til dæmis rauðþörunga og blábakteríur í jurtaríkið en í nútímaflokkunum eru þeir hafðir með frumverum annars vegar og gerlum hins vegar.
Bombus campestris
Bombus campestris er tegund af humlum, útbreidd um Evrópu. Hún sníkir á B. humilis og ryðhumlu (Bombus pascuorum), og stundum á B. pratorum. Hún er svört með tvær gular rendur og stundum gul aftast. Annars er liturinn nokkuð breytilegur. Drottningar eru um 18 mm langar og druntar 15 til 18 mm. Tungan er stutt.
Myndir
<Gallery> File:Bombus campestris - Succisa pratensis - Keila2.jpg File:Bombus campestris-f.jpg File:Bombus campestris (Field cuckoo-bee) - male - Flickr - S. Rae.jpg File:Bombus campestris genitalia.jpg </Gallery>
Þórðarhellir
Þórðarhellir er í austanverðri Reykjarneshyrnu í Árneshreppi á Ströndum, rúmlega klukkutíma gang frá bænum Litlu-Ávík, 2-3 km. Þórðarhellir er undir háu hamrabelti og frá honum er brött 20-30 metra grjótskriða niður að sjó. Fjaran veit nokkurn veginn í austur og er fyrir opnu hafi. Skammt fyrir utan Þórðarhelli ganga forvaðar í sjó fram, svonefnt Landskegg, og er sú leið ófær undir Reykjarneshyrnu til bæjarins Reykjarness. Hyrnan er einnig ókleif úr þessari átt. Eina færa leiðin að Þórðarhelli er gönguleiðin sem liggur frá Litlu-Ávík, þræða verður fjárgötur í bröttum skriðum og klöngrast um stórgrýti niðri í víkum.
Þórðarhellir er 10,5 metrar á breidd og 12 metrar á lengd. Mesta hæð hans er 3,10 metrar. Hann er hæstur til suðausturs en lækkar mjög til jaðranna. Mynni Þórðarhellis er mjög lágt og frekar mjótt og verður að skríða grjótskriðu niður á við til að komast inn í hellinn. Leifar af hleðslu, hægra megin þegar komið er inn í hellinn voru sýnilegar í lok 19. aldar og byrjun þeirrar 20. Nú sjást engin óræk merki um mannvist í hellinum.
Sagnir herma að Þórðarhellir sé gamalt útilegubæli og tvennum sögum fer af því hvaða Þórð hellirinn er kenndur við. Segja sumar sögur að hann sé kenndur við Þórð galdramann Guðbrandsson, bónda á Munaðarnesi, sem brenndur var fyrir galdra 1654. Þjóðsaga segir að hann hafi sloppið úr brennunni og leitað til bóndans í Litlu-Ávík sem hafi leynt honum í hellinum.
Önnur munnmæli herma að hellirinn dragi nafn af Þórði sakamanni sem leyndist í hellinum um hríð. Ástir tókust með honum og heimasætunni á Litlu-Ávík og flutti hún í hellinn til hans og ól honum barn. Bóndinn í Litlu-Ávík brást ókvæða við þegar hann frétti hvar dóttir hans hélt til og fór með lið manna í hellinn og nam stúlkuna og barnið á brott. Veittust mennirnir að Þórði en hann varðist þeim ofan af klettasyllu í Hyrnunni og kastaði í þá grjóti. Sagt var að bóndinn hefði látist af áverkum af völdum Þórðar.
Almennt brot
thumb|right|270px|Mynd af köku þar sem einn fjórða vantar og þrír fjórðungshlutar eru eftir— þ.e.a.s.
Ræðar tölur ertu settar fram sem almennt brot tveggja heiltalna. Til eru ýmsir rithættir fyrir almenn brot og eru algengustu eftirfarandi þar sem teljarinn er 3 og nefnarinn 4:
Blandnar tölur
Blandnar tölur eru almennt brot og heil tala, sem mynda eina heild. Heiltöludeiling er notuð til að finna út blandnar tölur.
Samlagning brota
Brot eru lögð saman með því að finna sameiginlegan nefnara brotanna (brot með sameiginlegan nefnara nefnast samnefnd) og leggja síðan teljarana saman. Dæmi:
Eins með frádrátt nema þá er sett mínus í stað plús í dæminu og útkoman verður.
Ákveðnir annmarkar eru þó á þessari aðferð, þegar sameiginlegur nefnari er ekki til. Í þeim tilfellum eru brotin gerð samhverf, áður en þau eru lögð saman. Slík umhverfa kallast samlagningsumhverfa.
Kot
Kot getur átt við:
Þjóðvegur 38
Þjóðvegur 38 eða Þorlákshafnarvegur er 19 kílómetra langur vegur í Hveragerði og Ölfusi. Hann liggur frá Suðurlandsvegi frá hringtorginu við Hveragerði, út eftir vestanverðu Ölfusi að Þrengslavegi (39), beygir þar inn á hann og liggur meðfram hitaveiturörinu niður til Þorlákshafnar. Endar vegurinn við hringtorgið í útjaðri bæjarins.
Almennt brot
Margföldun brota
Brot eru margfölduð saman með því að margfalda saman nefnarana og teljarana í sitthvoru lagi og eftir það eru brotin yfirleitt stytt ef hægt er. Dæmi
Brugghús
thumb|right|[[Ketill (bruggunaráhald)|Katlar í nútímalegu brugghúsi Trappistamunka]] Brugghús (stundum kallað ölgerð sem getur þó einnig átt við gosdrykkjaverksmiðju) er verksmiðja sem bruggar (og markaðssetur) bjór. Árið 1908 kom til tals að íslenska ríkið myndi stofnsetja brugghús, en ekkert varð úr því.
Almennt brot
Deiling brota
Þegar brotum er deilt hvoru í annað er teljari útkomunnar fundinn með því að taka teljara brotsins sem deilt er í og margfalda með nefnara brotsins sem deilt er með. Nefnari útkomunnar er nefnari brotsins sem deilt er í, margfaldaður með teljara brotsins sem deilt er með. Dæmi