cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Terre del Reno
Terre del Reno er sveitarfélag í Emilía-Rómanja. Það var myndað árið 2018 með sameiningu sveitarfélaganna Mirabello og Sant'Agostino.
Claytonia parviflora
Claytonia parviflora er plöntutegund sem var lýst af David Douglas og William Jackson Hooker. Hún vex í vesturhluta Norður-Ameríku.
Hún er með fjórar undirtegundir:
Ræktarland
thumbnail|hægri|Hlutfall ræktarlands í heiminum (eftir tölum frá [[CIA)]] Ræktarland, ræktunarland, ræktað land eða ræktanlegt land er land sem hægt er að nýta til ræktunar í landbúnaði. Aðrar landslagsgerðir eru t.d. jöklar, eyðimerkur, haf, vötn og auðnir.
Í heiminum í dag eru um 19.824.000 km² ræktunarlands.
Aðfeldi
Aðfeldi (einnig er kölluð hrópmerking) er aðgerð, framkvæmd á náttúrulegum tölum og núlli, táknuð með n!. Merking táknsins n! er sú, að reiknað er margfeldi allra náttúrlegra talna frá einum til tölunnar n. Þannig fæst 1! = 1; 2! = 1\cdot2 = 2; 3! = 1\cdot2\cdot3 = 6; 4! = 1\cdot2\cdot3\cdot4 = 24 og svo framvegis. n! er lesið „n hrópmerkt“ eða „aðfeldið af n“. Auk þess er skilgreint að 0! = 1.
Þetta hefur hagnýtt gildi til dæmis þegar athugað er á hve marga vegu er hægt að raða n mismunandi hlutum upp. Dæmi: Hve mörg mismunandi fjögurra stafa „orð“ er hægt að mynda úr bókstöfunum a, b, c og d? Þar sem stafirnir eru 4, þá er þetta hægt á 4! mismunandi vegu, það er að segja að 24 mismunandi 4 stafa orð eru til sem innihalda eingöngu þessa stafi.
Þegar við kaupum lottó er gott að vita á hve marga vegu er hægt að velja 5 tölur úr 38 talna hópi. Svarið við því er, sem gefur töluna 501.942. Þess vegna eru vinningslíkur (5 réttir) á hverja röð í lottó einungis 1:501.942 eða nokkurn veginn 0,0002%.
Hér í upphafi kom fram að hrópmerking væri skilgreind fyrir n=0. En aðgerðarlýsingin nær ekki yfir það tilvik, því ekki er unnt að hugsa sér margföldun allra heilla talna frá 1 og upp í 0. Hins vegar er skilgreint að 0! = 1, og kemur það mörgum á óvart. En það er rökstutt þannig:
Deilum í gegnum jöfnuna með n og fáum sem gildir fyrir öll n frá 1 til óendanlegt
Setjum nú n = 1 og fáum þá eða augljóslega 0! = 1.
Gammafallið er útvíkkun aðfeldis á tvinntalnasléttuna.
Listi yfir CSI: Crime Scene Investigation (4. þáttaröð)
Fjórða þáttaröðin af CSI: Crime Scene Investigation var frumsýnd 25. september 2003 og sýndir voru 23 þættir.
Tenglar
http://www.cbs.com/primetime/csi/
Kváradagur
Kváradagurinn eða kynsegindagurinn er dagur kynsegin fólks, sambærilegur konudegi og bóndadegi. Kynsegindagurinn var fyrst haldinn á síðasta degi einmánaðar, en árið 2022 var ákveðið að halda daginn hátíðlegan fyrsta dag einmánaðar undir nýju nafni, til að gæta samræmis.
Hofsjökull (eystri)
Hofsjökull eystri (1069m) er austan Vatnajökuls, milli Víðidals í Lóni (Lónsöræfi) og Hofsdals í Álftafirði. Hann er um 13 ferkílómetrar að stærð. Norðan hans er nokkru stærri jökull; Þrándarjökull.
Réttarríki
Réttarríki er hugtak í réttarheimspeki sem vísar til formlegra eiginleika sem lög verða að hafa til þess að geta þjónað þeim frumtilgangi sínum að hafa áhrif á háttsemi manna. Meðal eiginleika sem uppfylla verður til að standast almennar kröfur um réttarríki eru meðal annars að lögin séu framkvæmanleg, skiljanleg, aðgengileg, framvirk og almenn. Hugtakið vísar jafnframt í víðari skilningi til þeirrar hugmyndar að samfélög skuli lúta sameiginlegum og almennum lögum sem skuli gilda jafnt um valdhafana sem aðra og séu ekki byggð á geðþóttavaldi.
Skilgreiningar á réttarríki
Í víðri merkingu getur hugtakið réttarríki einfaldlega vísað til þess að fólki beri að hlýða réttinum og láta hann stjórna gerðum sínum í samfélaginu. Í þrengri merkingu vísar hugtakið gjarnan til þess að ríkisvaldið sé jafnframt háð og bundið lögum og að athafnir og ákvarðanir þess verði að vera bundnar lagaheimildum.
Ísraelski réttarheimspekingurinn Joseph Raz setti fram skilgreiningu á réttarríki í greininni „Réttarríkið og dyggð þess“ sem birtist í lögfræðitímaritinu The Law Quarterly Review árið 1977. Raz skilgreindi hugtakið sem svo að til að uppfylla skilyrði réttarríkis þurfi þjóðfélög að vera lögbundin og að borgarar, þar á meðal pólitískir valdhafar, verði að fylgja lögunum. Lögin sjálf verði að uppfylla ýmsa eiginleika til að geta uppfyllt þann tilgang sinn að hafa áhrif á hegðun fólks. Raz tók saman átta meginreglur sem fylgja þyrfti við gerð laga til þess að þau séu gædd þessum eiginleikum:
Nólseyjar-Páll
thumb|right|Nólseyjar-Páll á gömlum færeyskum fimmtíu krónu seðli. Nólseyjar-Páll (11. október 1766 – 1808/1809; hvarf í hafi) eða Poul Poulsen Nolsøe var færeyskur sjómaður, bóndi, skipasmiður, framfarasinni og nú ein helsta þjóðhetja Færeyinga.
Sæfari og kaupmaður
Páll var fæddur í Nólsey, sonur Poul Joensen bónda þar og konu hans Súsönnu Djónadóttur frá Velbastað. Hann naut ekki skólagöngu en lærði þó snemma að lesa. Ungur fór hann í siglingar og varð skipstjóri á bandarískum kaupskipum, ferðaðist víða og kom til margra landa. Árið 1798 fékk hann skipstjórn á dönsku kaupskipi sem sigldi milli Færeyja og Danmerkur og bjó þá í Kaupmannahöfn. Hann flutti svo aftur til Færeyja árið 1800.
Fuglakvæði
thumb|right|Tjaldurinn er fugl Færeyja. Árið 1806 var Páli stefnt fyrir rétt í Þórshöfn og var hann ákærður fyrir ólöglega verslun. Hann var dæmdur fyrir minniháttar afbrot en ekki fyrir smygl. Hann svaraði með því að kæra sýslumanninn á Straumey og fleiri málsmetandi menn fyrir smyglverslun en kærunni var ekki sinnt. Þá orti Páll frægasta kvæði sitt, Fuglakvæði, þar sem hann setur andstæðinga sína í hlutverk hinna ýmsu ránfugla en sjálfur er hann tjaldur. Viðlagið er:
Kvæðið er 229 erindi, auk þess sem viðlagið er sungið á eftir hverju erindi, en það barst hratt um allar eyjarnar og náði gífurlegum vinsældum. Tjaldurinn varð þjóðartákn Færeyinga og afkomandi Páls, Sverre Patursson, kom þvi til leiðar að farið var að halda upp á 12. mars, sem telst vera komudagur tjaldsins til eyjanna. Annað þekktasta kvæði Páls, Jákup á Mön, er gamankvæði um klaufskan biðil. thumb|left|Síðasta sjóferð Nólseyjar-Páls.
Barátta gegn einokun
Í ágúst 1806 stóð Páll fyrir fundi í Þórshöfn þar sem samþykkt var að senda nefnd á fund Friðriks krónprins, sem þá var ríkisstjóri, með bón um frjálsa verslun og nýjan verslunartaxta. Páll var formaður nefndarinnar.
Friðrik tók erindinu vel en í sama mund hófst stríð milli Englands og Danmerkur og höfðu Danir þá öðru að sinna. Páll komst þó heim á skipi sínu þótt mjög erfitt væri um siglingar til Færeyja vegna stríðsins. Enskir víkingar hertóku skip sem fluttu korn og önnur matvæli þangað og hungursneyð ríkti í eyjunum svo að kornfarmurinn sem Páll kom með bjargaði mörgum.
Sumarið 1808 sigldi hann af stað öðru sinni á Royndinni fríðu að sækja matvæli handa hungruðum Færeyingum en missti skip sitt þá í hendur enskra víkinga. Hann fór þá til London og rak erindi Færeyinga af svo miklu kappi við siglingamálayfirvöld þar að þau létu hann hafa nýtt skip og kornfarm til að flytja til Færeyja gegn loforði um að koma aftur með vörur þaðan vorið 1809.
Páll lagði svo af stað heim með farminn og sást síðast á siglingu á Thames 17. nóvember 1808. Hann kom aldrei til Færeyja og er ekki vitað hvort skip hans fórst á leiðinni eða hvort því var sökkt af sjóræningjum. Í Færeyjum gengu líka þær sögur að danskir einokunarkaupmenn hefðu látið skjóta skipið í kaf til að losa sig við keppinaut.
Edduverðlaunin 2003
thumb|Veggspjald kvikmyndarinnar [[Nói albínói]] Edduverðlaunin 2003 voru afhending Edduverðlauna Íslensku kvikmynda- og sjónvarpsakademíunnar sem fór fram á Hótel Nordica, föstudagskvöldið 10. október 2003. Aðalkynnar á hátíðinni voru Eva María Jónsdóttir og Sverrir Þór Sverrisson. Þær breytingar urðu á verðlaunaflokkum að flokkurinn „leikið sjónvarpsverk ársins“ var lagður niður og voru því veitt verðlaun í fimmtán flokkum auk heiðursverðlauna ÍKSA.
Kvikmynd Dags Kára, Nói albínói, var tvímælalaust sigursælust á þessari afhendingu með tíu tilnefningar og sex verðlaun auk þess að vera valin sem framlag Íslands til forvals Óskarsverðlaunanna.
Tilnefningar og handhafar Edduverðlaunanna
Handhafar verðlauna í hverjum flokki eru feitletraðir.
Abbas 2.
thumb|right|Persneskt veggmálverk sem sýnir Abbas 2. Abbas 2. (20. desember 1633 – 25. september 1666) var keisari (sja) í Safavídaríkinu í Persíu frá 15. maí 1642 til dauðadags. Hann var á barnsaldri þegar hann tók við völdum af föður sínum, Safi, og stjórn ríkisins var því í höndum stórvesírsins Saru Taqi. Saru Taqi barðist gegn spillingu í stjórnkerfinu sem aflaði honum margra óvina og hann var myrtur árið 1645.
Frá fimmtán ára aldri fór Abbas að taka meiri þátt í stjórn landsins, ólíkt föður sínum, og honum tókst að hertaka Kandahar og halda henni gegn árásum Mógúlveldisins.
Skötur
Skötur (fræðiheiti: Rajiformes) eru ættbálkur flatra brjóskfiska skyldar hákörlum. Einkenni á skötum eru breið börð sem líkjast vængjum þegar þær synda.
Royal Engineers A.F.C.
Royal Engineers A.F.C. er enskt knattspyrnulið skipað meðlimum í verkfræðideild breska hersins. Félagið kom mjög við sögu í árdaga knattspyrnuíþróttarinnar í Englandi áður en atvinnumennska ruddi sér til rúms og keppti í fyrsta úrslitaleik ensku bikarkeppninnar. Frá 1888 hefur félagið að mestu keppt innan Knattspyrnusambands breska hersins við kapplið annarra herdeilda.
Saga
Francis Marindin majór og síðar forseti Enska knattspyrnusambandsins er talinn hafa stofnað knattspyrnulið innan verkfræðideildar hersins árið 1863, þótt stofnárið sé nokkuð á reiki. Marindin var fyrirliði Royal Engineers í fyrsta bikarúrslitaleiknum og átti eftir að reynast áhrifamikill fyrir þróun fótboltans, bæði sem dómari og stjórnandi.
Royal Engineers voru í hópi fimmtán liða sem skráðu sig til leiks þegar Enska bikarkeppnin var haldin í fyrsta sinn 1871-72. Úrslitaleikurinn var á milli Wanderers og Royal Engineers. Fyrrnefnda félagið var hálfgerð stofnun í fótboltasamfélaginu, skipað mörgum af helstu forystumönnum knattspyrnusambandsins. Liðsmenn Wanderers þóttu gríðarlega hraustir og miklir atgervismenn. Lið verkfræðinganna var á hinn bóginn af mörgum talið fulltrúar nýrrar leikaðferðar sem treysti ekki bara á líkamlegan styrk heldur skipulagða spilamennsku, þar sem liðsfélagar reyndu samleik og skipulögð hlaup fram og aftur í stað þess að spyrna bara fram á við og allir eltust við knöttinn. Þessum fyrsta úrslitaleik lauk með 1:0 ósigri Royal Engineers, þar sem Marindin majór var fyrirliði.
Aftur töpuðu Royal Engineers í úrslitum bikarkeppninnar tveimur árum síðar, í það skiptið gegn Oxford University A.F.C.. Eitt af því sem stóð liði verkfræðinganna fyrir þrifum var að liðsmennirnir voru oft sendir landa á milli með skömmum fyrirvara til að þjónusta hersveitir erlendis.
Fjórði og síðasti bikarúrslitaleikur Royal Engineers var árið 1878. Andstæðingarnir í úrslitaleiknum voru Wanderers, sigurvegarar tveggja fyrri ára. Wanderers voru almennt taldir sigurstranglegri og fóru með sigur af hólmi 3:1. Að leik loknum átti að færa liðinu bikarinn til eignar líkt og reglur keppninnar gerðu ráð fyrir, en leikmenn Wanderers ákváðu að skila verðlaunagripnum gegn loforði um að ekkert lið gæti unnið hann til eignar.
Með uppgangi atvinnumennsku í fótboltanum hneig sól áhugamannaliða á borð við Royal Engineers til viðar á skömmum tíma. Liðið hætti að taka þátt í bikarkeppninni en einbeitti sér að keppni áhugamannaliða.
Titlar
Bikarmeistarar
Klæbu
thumb|Klæbu thumb|Klæbu kirkja Klæbu er þéttbýli i Þrándheimur sveitarfélagínu i Þrændalögum í Noregi.. Í byggð eru 3.424 íbúar. Klæbu var stjórnsýslumiðstöð fyrrum Klæbu sveitarfélags, áður en sveitarfélagið var innlimað í Þrándheims sveitarfélagið 1. janúar 2020.
Klæbu er staðsett 15 km suður af miðbæ Þrándheims. Strætótengingar við miðbæ Þrándheims eru góðar, með nokkrum brottförum á klukkustund.
Í Klæbu er gott úrval verslana, veitingastaða og annarrar þjónustu. Menningarhúsið Klæbu, sem var nýuppgert árið 2015, hýsir meðal annars veislusal, sundlaug, almenningsbókasafn og ungmennafélag.
Á staðnum er Sørborgen skole (grunnskóli)  og Klæbu ungdomskole (framhaldsskóli).
Í miðbæ Klæbu er Klæbu kirkja, sem er átthyrnd kirkja frá 1790 úr klettatré með grunnvegg úr múrhúðuðum grásteini.
Jersey (aðgreining)
Jersey getur átt við eftirfarandi:
Claude Monet
thumb|left|Impression, soleil levant eftir Monet sem impressjónisminn heitir eftir. Claude Monet (14. nóvember 1840 – 6. desember 1926) var franskur listmálari sem er einn af upphafsmönnum impressjónismans; listastefnu sem kom upp meðal listamanna í París á síðari hluta 19. aldar. Hann fékkst fyrst og fremst við landslagsmálverk sem hann málaði undir berum himni.
Monet var giftur Camille Doncieux og áttu þau synina Jean og Michel. Eftir dauða Camille árið 1879 fór Monet að búa hjá Alice Hochedé sem sjálf átti 6 börn. Þegar fréttir bárust af dauða Ernest Hochedé 1892 gátu Alice og Monet loksins gift sig. Þau bjuggu í bænum Giverny en í garðinum þar málaði Monet margar frægustu myndir sínar.
Félagsnámskenning
Félagsnámskenning er sú kenning í námssálfræði að börn læri m.a. með því að líkja eftir öðrum, hlusta og horfa á hvernig aðrir gera og læra þannig, hvernig þau eigi að fara að.
Jakob Hafstein og Ágúst Bjarnason - Glunta-söngvar
Jakob Hafstein og Ágúst Bjarnason syngja Glunta-söngva er 78-snúninga hljómplata gefin út af Íslenzkum tónum árið 1957. Á henni syngja Jakob Hafstein og Ágúst Bjarnason Glunta-söngva númer 3 og 16. Carl Billich leikur undir. Platan er hljóðrituð í mono. Upptaka: Ríkisútvarpið. Pressun: AS Nera í Osló.
Gluntarne
Gunnar Wennerberg samdi 30 söngva frá 1847-1850 um háskólalífið í Uppsölum í Svíþjóð. Þessar söngvar eru kallaðar Gluntarne á frummálinu, en hétu gjarnan Gluntar eða Glunta-söngvar á Íslandi. Bassi og baritón-rödd túlka samtal tveggja stúdenta; „Glunten” sem er sá yngri og „Magistern” sem er öllu eldri og lífsreyndari. Oftast var sungið við píanóundirleik.
Jakob og Ágúst
thumb|left|Jakob og Ágúst syngja Glunta-söngva á kabarettsýningu [[Íslenzkir tónar|Íslenzkra tóna í Austurbæjarbíó árið 1955.]]
Auðn
Auðn nefnist land sem er hefur lítinn lífmassa og er ekki byggt. Sem dæmi má nefna eyðimerkur, öræfi, sanda og ógróin hraun. Jöklar geta líka flokkast undir auðnir.
Þuríður Pálsdóttir
Þuríður Pálsdóttir (11. mars, 1927, d. 12. ágúst, 2022) var íslensk óperusöngkona og tónlistarkennari. Hún stundaði söng- og tónlistarnám á Ítalíu á sjötta áratugnum og lauk tónmenntakennaraprófi frá Tónlistarskólanum í Reykjavík 1967. Hún var yfirkennari Söngskólans frá stofnun hans 1973. Þuríður tók þátt í mörgum óperuuppfærslum á Íslandi og erlendis.
Park Chung-hee
Park Chung-hee (14. nóvember 1917 – 26. október 1979) var suðurkóreskur stjórnmálamaður sem var forseti Suður-Kóreu frá árinu 1963 þar til hann var ráðinn af dögum árið 1979. Hann tók við embætti forseta eftir að hafa í fyrstu ráðið yfir herstjórn landsins eftir valdarán þann 16. maí 1961. Fyrir forsetatíð sína var hann formaður Hæstaráðs þjóðarviðreisnar frá 1961 til 1963 og hafði þar áður verið herforingi í suðurkóreska hernum.
Þuríður Pálsdóttir
Þuríður var sæmd riddarakrossi fálkaorðunnar 1982 og hlaut heiðursverðlaun leiklistarsambands Íslands, Grímuna, árið 2008.
Park Chung-hee
Valdarán Parks batt enda á bráðabirgðaríkisstjórn annars Kóreulýðveldisins og kjör hans til forseta árið 1963 kom á fót þriðja Kóreulýðveldinu. Árið 1972 kom Park á herlögum og umbreytti stjórnarskránni til að gera hana mun gerræðislegri. Þar með var stofnað fjórða Kóreulýðveldið.
Þuríður Pálsdóttir
Þuríður var dóttir Páls Ísólfssonar tónskálds og orgelleikara og Kristínar Norðmann píanókennara. Afi Þuríðar var Ísólfur Pálsson, organisti og tónskáld. Eiginmaður Þuríðar var Örn Guðmundsson framkvæmdastjóri. Þau eignuðust þrjú börn.
Park Chung-hee
Eftir að hafa lifað af margar morðtilraunir, þar af tvær af hálfu Norður-Kóreumanna, var Park ráðinn af dögum þann 26. október 1979 af návini sínum og bandamanni, Kim Jae-gyu, formanni suðurkóresku leyniþjónustunnar. Kim myrti einnig Cha Ji-chul, foringja öryggisþjónustu forsetans. Eftir morðið var hann handtekinn ásamt vitorðsmönnum sínum, pyntaður, sakfelldur og tekinn af lífi á meðan Choi Kyu-hah forsætisráðherra gerðist bráðabirgðaforseti. Hershöfðinginn Chun Doo-hwan var fljótur að ná völdum eftir að öryggismálastjórn hans var falið að rannsaka óvænt morðið á forsetanum. Enn er óvíst hvort morðið var skyndiákvörðun, stundarbrjálæði eða undirbúið með fyrirvara og deilt er um ásetning Kims Jae-gyu.
Hagvöxtur hélt áfram eftir dauða Parks og lýðræði var að endingu komið á. Sumir síðari forsetar voru fyrrverandi andófsmenn sem höfðu verið handteknir í stjórnartíð Parks. Almenningur Suður-Kóreu hefur talið Park besta forseta landsins en hann er þó umdeildur í stjórnmálaumræðu. Aðdáendur hans þakka honum fyrir að viðhalda hagvexti eftir Kóreustríðið sem nútímavæddi Suður-Kóreu en gagnrýnendur líta á hann sem einræðisherra sem kramdi alla andstöðu og lagði of mikla áherslu á efnahaginn og samfélagsstöðugleika á kostnað mannréttinda.
Forsetabókasafn Parks Chung-hee var opnað árið 2012. Þann 25. febrúar árið eftir var dóttir Parks, Park Geun-hye, kjörin fyrsti kvenforseti Suður-Kóreu og gegndi því embætti þar til hún neyddist til að segja af sér í kjölfar hneykslismála árið 2017.
Å (Åfjord)
thumb|Å thumb|Åfjord kirkja Å er þéttbýli og stjórnsýslumiðstöð sveitarfélagsins Åfjord í Þrændalögum í Noregi. Í byggð eru 1.212 íbúar og í sveitarfélaginu 4.252 (2022).
Å er staðsett djúpt í Åfjorden, milli úttaks Stordalselva og Norddalselva.. Frá Å er það 115 km norður til Namsos, 124 km austur til Steinkjer og 75 km suður (með ferju yfir Tronheimsfjörð) til Þrándheims. Það er strætótenging til Þrándheims tvisvar á dag og til Steinsdalen i Osen einu sinni á dag.
Ráðhúsið í Åfjord er staðsett í miðri Å. Við Å er skólamiðstöð Åfjord einnig staðsett, með Åset barna- og unglingaskólanum og Åfjord menntaskólanum. Staðurinn er einnig mikilvægasta umferðarmiðstöð Åfjord, með strætóstöð, pósthúsi og hóteli
Åfjord kirkjan stendur á lóð upprunalega bæjarins Å. Kirkjan er stór timburkirkja frá 1879 með plássi fyrir rúmlega 400 manns.
Pablo Picasso
thumb|right|Pablo Picasso (1962) 250px|right|Signatur Pablo Picasso Pablo Picasso (25. október 1881 – 8. apríl 1973) var spænskur listmálari, myndhöggvari, keramiklistamaður og leikmyndasmiður. Hann er einn af áhrifamestu listamönnum 20. aldar. Hann er einkum þekktur fyrir að hafa þróað kúbismann ásamt Georges Braque. Meðal þekktustu verka hans eru Les Demoiselles d'Avignon (1907) og Guernica (1937) sem lýsir sprengjuárásinni á Guernica í spænsku borgarastyrjöldinni.
Picasso var sonur listamanns og listaskólakennara í Malaga og sýndi snemma mikla myndlistarhæfileika. Árið 1895 flutti fjölskyldan til Barselóna þar sem hann hóf nám hjá föður sínum. Hann hóf nám við listaskólann Real Academia de Bellas Artes de San Fernando í Madríd 1897 en hvarf frá námi eftir nokkra mánuði og setti upp sína eigin vinnustofu. Þar tók hann upp ættarnafn móður sinnar, Picasso, til að honum yrði ekki ruglað saman við föður sinn. Árið 1904 flutti hann til Parísar þar sem hann bjó mestalla ævina eftir það, til 1961 þegar hann fluttist til Cannes. Áhugi á myndlist frá Afríku 1906 varð til þess að myndlist Picassos þróaðist út í það sem síðar var kallað kúbismi. Árið 1907 sýndi hann verkið Les Demoiselles d'Avignon sem markar upphaf þeirrar listastefnu, þótt hún næði ekki hátindi sínum fyrr en tveimur árum síðar. Ásamt Henri Matisse er hann oft talinn einn af helstu forvígismönnum nútímalistar.
List Picassos er oft skipt í tímabil. Elstu tímabilin eru bláa tímabilið (1901-1904), bleika tímabilið (1904-1906) og Afríkutímabilið (1907-1909), samsettur kúbismi (1909-1912) og greinandi kúbismi eða kristalskúbismi (1912-1919). Frá 1919 og fram á 3. áratuginn vann Picasso myndir í nýklassískum stíl og eftir miðjan 3. áratuginn þróaðist stíll hans út í súrrealisma. Eftir 1930 vann hann áfram með ólíka stíla og viðfangsefni sem hann blandaði oft saman.
Eftir síðari heimsstyrjöld var Picasso bæði heimsfrægur og vellauðugur. Fá dæmi eru um listamenn sem hafa notið jafnmikillar velgengni í lifanda lífi. Hann átti í stormasömum ástarsamböndum við miklu yngri konur og giftist tvisvar: Olgu Koklovu 1918 og Jacqueline Roque 1961, en átti líka börn með Marie-Thérèse Walter og Françoise Gilot.
Saxifraga
Saxifraga er stærsta ættkvíslin í ættinni Saxifragaceae, með á milli 300 til 400 tegundir holarctic fjölærra jurta (einstaka sinnum ein eða tvíærar), þekktar sem steinbrjótar.
Ættkvíslirnar Saxifragopsis og Saxifragella eru stundum taldar til Saxifraga. Samkvæmt nýlegum "DNA based phylogenetic" greiningum á Saxifragaceae, eru deildirnar Micranthes og Merkianae skyldari Boykinia og Heuchera clades, og nýlegri flórur setja þær undir ættkvíslina Micranthes.
Búsvæði
Steinbrjótar eru dæmigerðar plöntur í Arctic–alpine búsvæðum, og finnast nær aldrei utan tempraða belti norðurhvels; flestar tegundir ættkvíslinnar eru í subarctic loftslagi. Nokkur fjöldi tegundanna vex í jöklaumhverfi, svo sem S. biflora sem finnst í 4000m y.s.m. í Ölpunum, eða Austur Grænlenska tegundin (S. nathorstii). Þó að dæmigerður steinbrjótur sé smá púða planta sem vex hátt til fjalla milli steina, þá eru margar tegundir sem eru ekki á slíkum svæðum og eru jafnvel nokkuð stórar.
Orðsifjar
Latínuheitið saxifraga þýðir "stein-brjótur", frá l atínu saxum ("grjót" eða "steinn") + frangere ("að brjóta"). Þetta er vísun í að þær virðast oft vera að brjóta klettana þar sem þær vaxa gjarnan í sprungum. Einnig voru þær notaðar í grasalækningum við þvagfæravanda (brjóta nýrna og gallsteina) þar sem á þeim tíma var oft notuð blað og rótar-lögun, litur, vaxtarstaður og fl. til að segja til um notkunina.
Íslenska heitið er dregið af því latneska og mun það hafa komið fyrir í fyrstu plöntubókum landsins í ýmsum myndum.
Ræktun
Fjöldi tegunda og blendinga steinbrjóta er ræktaður sem skrautplöntur í görðum, sérstaklega sem þekjuplöntur. Yfirleitt eru þær auðræktaðar og ekki ágengar. S. × urbium (Postulínssteinbrjótur), sem er blendingur milli Skuggasteinbrjóts (S. umbrosa) og Spaðasteinbrjóts (S. spathularis), er oft ræktaður í görðum. Annar blendingur er Skógarsteinbrjótur (S. × geum), sem er af Dúnsteinbrjóti (S. hirsuta) Skuggasteinbrjóts. Nokkrar villtar tegundir eru einnig ræktaðar.
Nytjar
Vorblóm (S. oppositifolia) er vinsæl sem einkennisblóm (floral emblem). Það er svæðisblóm (territorial flower) Nunavut (Kanada) og sýslublóm (county flower) Londonderry í Bretlandi. Þekkt sem rødsildre í Noregi, er það sýslublóm Nordlands. Það er á innsigli Fitchburg State University, hvers motto "Perseverantia" er tilvísun á ætluðu niðurbrots steinbrjóta á steinum með tímanum. Tsukuba (Ibaraki) í Japan hefur það sem einkennisblóm bæjarins; hoshizaki-yukinoshita (Katakana: ホシザキユキノシタ). Blöð japanska afbrigðisins "yukinoshita" (bókstaflega "Undir snjó") eru æt, og er neytt á eynni Kyushu. Það er gert með að steikja ung blöð í tempura deigi. Charles Darwin – hélt ranglega að Saxifraga væri skyld Sóldaggarætt (Droseraceae) – hann ályktaði að klístruð blöð Dröfnusteinbrjóts (S. rotundifolia), Þrenningarsteinbrjóts(S. tridactylites) og Skuggasteinbrjóts (S. umbrosa) vera forstig í þróun kjötætuplantna, og gerði tilraunir sem studdu hugmyndir hans, en þetta hefur ekki verið rannsakað síðan þá.
Áður taldar til steinbrjóta
Tegundir sem áður voru taldar til steinbrjóta eru aðallega en ekki endilega í steinbrjótaætt (Saxifragaceae). Þær eru:
Stephen Hawking
Hawking var með hreyfitaugungahrörnun og notaði því hjólastól. Sjúkdómurinn olli því einnig því að hann átti mjög erfitt með að tala. Hann var með tölvu á stólnum með forritinu Equalizer﻿, sem gerði honum kleift að velja orð og búa til setningar sem tölvan bar síðan fram.
Marco Polo
thumb|right|Marco Polo og félagar koma til kínverskrar borgar - myndskreyting úr handriti Il Milione Marco Polo (15. september 1254 – 8. janúar 1324) var feneyskur kaupmaður og landkönnuður sem var, ásamt föður sínum Niccolò og frænda Matteo, fyrstur Vesturlandabúa til að ferðast til Kína eftir Silkiveginum og heimsækja stórkaninn Kúblaí Kan sem þá ríkti yfir Kína. Um ferðir hans var skrifuð bókin Il Milione (dregið af auknefni Polo-feðga í Feneyjum eftir einum forföður þeirra, Emilione) eftir frásögn hans sjálfs sem hann hafði fyrir Rustichello da Pisa þar sem þeir sátu saman í fangelsi í Genúa 1298-1299.
Æviágrip
Þegar Marco Polo var strákur lést móðir hans og ólst hann upp hjá ættingjum sínum. Þar hlaut hann góða menntun. Marco lærði viðskipti, um erlenda gjaldmiðla og skipaflutninga. Hann lærði litla sem enga latínu. Marco hitti ekki föður sinn Niccolò fyrr en hann var orðinn stálpaður drengur eða 15 ára gamall. Niccólo Polo og bróðir hans Maffeo höfðu farið í verslunarleiðangur til Krímskaga þegar móðir Marco var ófrísk. Ferðin tók lengri tíma en áætlað var þar sem þeir höfðu einnig farið til Peking í Kína og snéru ekki heim fyrr en 1269 eða fimmtán árum eftir að lagt var af stað.
Marco Polo ferðaðist til Kína þegar hann var 17 ára þá með föður sínum Niccolò og frænda Maffeo Polo. Þessi leiðangur tók 24 ár, bara ferðin til Kína tók þrjú og hálft ár.
Þeir dvöldu í 16 ár við hirð Kúblai Khan. Marco var fljótur að tileinka sér siði og mál innfæddra og var hann tekinn í þjónustu keisarans. Á hans vegum ferðaðist Marco til fjarlægra landa og fór um slóðir sem Evrópumönnum voru enn ókunnar, m.a. til Norður- og Suður Kína, Indlands, Tíbet, Búrma og Síberíu.
Feneyingarnir gerðu það gott í Kína og urðu nokkuð ríkir. Þeir vildu þó snúa heim þar sem Kúblai Khan var orðinn gamall og þeir voru smeykir við stöðuna þegar nýr keisari tæki við. Það tók góðan tíma að fá brottfararleyfi frá Kína en loks tókst það þegar þeir þurftu að fylgja mongólskri prinsessu til Persíu. Fjórtán skip lögðu af frá Suður-Kína. Þegar prinsessan var komin á áfangastað héldu þeir heim á leið. Ferðin tók þá 3 ár með hléum. Heimkoman til Feneyja var árið 1295 og höfðu þeir ýmsan verðmætan varning með sér. Ferðin var rúmlega 24.000 km löng.
Stuttu eftir heimkomuna var Marco Polo handtekinn í sjóorustu en Feneyingar og Genúamenn deildu um yfirráð yfir Miðjarðarhafinu. Marco Polo var fangelsaður. Í fangelsinu kynntist hann manni að nafni Rustichello en hann skráði niður frásagnir af ævintýraförinni til Austurlanda. Marco Polo sat 1 ár í fangelsi og kom bókin Il milione út stuttu eftir að hann var látinn laus.
Claytonia rosea
Claytonia rosea er plöntutegund sem var lýst af Per Axel Rydberg. Hún vex í suðurhluta Norður-Ameríku.
Marco Polo
Æviágrip
Marco Polo var hvorki fyrsti né eini Evrópumaðurinn sem ferðaðist til Austurlanda en hann var sá fyrsti sem skyldi eftir sig nákvæmar ritaðar heimildir.
Mörgum funndust sögurnar vera ýkjukenndar enda margt framandi sem Marco sagði frá og var því lyginni líkast. Upprunanlegt eintak af bókinni hefur ekki varðveist en bókin hefur þó verið þýdd og afrituð í meira en 100 útgáfum. Eitthvað hefur þá skolast til úr bókinni eða verið bætt við hana.
Bókin varð vinsæl og var hvatning fyrir næstu kynslóðir landkönnuða. Má þar nefna Hinrik sæfara sem var upphafsmaður að því að kanna suðurströnd Afríku.
Andlát
Marco Polo bjó það sem eftir var ævinnar í Feneyjum og vann sem kaupmaður. Marco Polo lést sjötugur að aldri árið 1324.
Iðjulausu sjóræningjarnir
Iðjulausu sjóræningjarnir (enska: The Pirates Who Don’t Do Anything: A VeggieTales Movie) er bandarísk Big Idea-kvikmynd frá árinu 2008. Kvikmyndin var á undan Jónas: Saga um grænmeti.
Dýjamosi
Dýjamosi eða dýjahnappur (fræðiheiti: Philonotis fontana) er mosategund sem vex einkum við læki og lindir. Hann hefur fremur granna, ljósgræna sprota, sem oft mynda stórar, samfelldar ljósgrænar breiður. Dýjamosi finnst bæði á láglendi og hálendi á Íslandi.
thumb|Dýjamosi við Eyjabakka.
Kaj
Kaj er íslenskt karlmannsnafn.
Olmekar
thumb|Höfuð frá tímum Olmeka thumb|Kort sem sýnir svæði í Mexíkó þar sem  Olmekar bjuggu thumb|Las Limas styttan er talin mikilvæg heimild um menningu og trúarlíf Olmeka Olmekar eru taldir forfeður siðmenningar í Mið-Ameríku. Þeir komu fyrst fram í suðurhluta Mexíkó um 1150 f.Kr.. Olmekar notuðu talnakerfi og þróuðu eigin tímatal. Þeir voru fyrstir til að nota sérstakt tákn fyrir töluna núll. Þeir voru einnig fyrstir til að búa til súkkulaði. Fundist hafa risastór tilhöggvin steinhöfuð frá tímum Olmeka. Það fyrsta fannst árið 1862. Alls hafa fundist 17 slík steinhöfuð Olmeka í Mexíkó. Grjótið í steinhöfuðin hefur komið langt að og verið flutt allt að 80 km úr nærliggjandi fjöllum. Stærsta steinhöfuðið vegur næstum 50 tonn. Olmekastyttur sem hafa fundist eru frá 1,5 til 3 m á hæð og eru allar gerðar með steinverkfærum. Olmekar notuðu ekki málma til að búa til verkfæri. Orðið olmek þýðir gúmmífólk og vísar til þess að Olmekar voru fyrstir til að læra að nota gúmmí. Olmekar tóku mjólkursafa (latex) frá panamagúmmítrjám (Castilla elastica) sem á landsvæðum þeirra og blönduðu með safa úr vínvið af tegundinni Ipomoea alba til að framleiða gúmmí.
Larix × marschlinsii
Sifjalerki (Larix × marschlinsii) er lerki sem var lýst af Coaz.
Tegundin er blendingur á milli Evrópulerkis og Japanslerkis og er notað sem garðtré í Svíþjóð upp að Norrlandsströnd. Á Bretlandseyjum er það nokkuð vinsælt í timburframleiðslu.
Þríhyrningstala
Þríhyrningstala eða þríhyrnd tala er heil jákvæð tala sem táknar fjölda punkta sem raða má í þríhyrning. n-ta þríhyrningstalan er fjöldi punkta sem eru í þríhyrningi með n punkta langri hlið.
Hoya buruensis
Hoya buruensis er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er í Mólúkkaeyjum (Buru).
Sesamjurt
Sesamjurt (fræðiheiti Sesamum indicum) er blómplanta af ættkvísl sesamjurta. Hún er ræktun á hitabeltissvæðum og víðar vegna fræjanna sem eru æt. Fræin eru inn í fræbelgjum. Sesamfræ hafa verið ræktuð til olíugerðar í yfir 3000 ár. Sesamjurtin þolir vel þurrk. Sesamfræ innihalda mjög mikið magn af olíu, hæsta hlutfall sem þekkist í fræum. Sesamfræ er með sterku hnetubragði og algeng í matargerð.
thumb|Fræbelgur með sesamfræjum
Thomas Mann
thumb|right|Ljósmynd af Mann tekin af [[Carl Van Vechten árið 1937.]] Paul Thomas Mann (6. júní 1875 — 12. ágúst 1955) var þýskur rithöfundur sem einkum er þekktur fyrir langar skáldsögur sem innihalda greiningu og háðsádeilu á þýskt samfélag. Mann flýði land eftir valdatöku nasista í Þýskalandi og var einn af helstu gagnrýnendum Þriðja ríkisins. Hann fékk Nóbelsverðlaun í bókmenntum árið 1929 fyrir Buddenbrooks sem var fyrsta skáldsaga hans.
Æviágrip
Mann giftist Katia Pringsheim árið 1905 og átti með henni sex börn. Dagbækur hans benda til þess að hann hafi verið samkynhneigður en hann átti aldrei í sambandi með öðrum karlmanni. Mann lifði rólegu fjölskyldulífi næstu árin þrátt fyrir umrót í Þýskalandi, heimsstyrjöld og stofnun Weimar-lýðveldisins sem Mann studdi opinberlega. Hann skrifaði Töfrafjallið (Der Zauberberg) á árunum 1913-1924.
Þegar nasistum óx ásmegin í Þýskalandi hélt Mann ýmsar ræður gegn stefnu þeirra sem hann taldi villimannslega og ósamrýmanlega menningarþjóð eins og þeirri þýsku. Frægust er líklega Appell an die Vernunft sem hann hélt í október 1930. Eftir valdatöku þeirra flýði hann land ásamt fjölskyldu sinni. Hann bjó á ýmsum stöðum í Evrópu, einkum þó í Sviss, og flutti síðan til Bandaríkjanna árið 1938. Þar kenndi hann við Princeton-háskóla. Á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar vann hann í ýmsum nefndum sem aðstoðuðu evrópska flóttamenn. Hann tók einnig upp stuttar tölur sem beindust gegn Hitler og Þriðja ríkinu og var útvarpað af BBC, meðal annars í Þýskalandi í óþökk þarlendra stjórnvalda. Mann vann í fjórleiknum Joseph und seine Brüder á þessum árum og skrifaði enn fremur skáldsöguna Lotte in Weimar (1939) sem fjallar um Johann Wolfgang von Goethe.
Mann varð fyrir vonbrigðum með þá stefnu sem bandarískt samfélag tók eftir seinni heimsstyrjöldina (sjá McCarthyismi). Árið 1952 flutti hann aftur til Sviss eftir að hafa verið sakaður um fylgispekt við Stalín í fulltrúadeild Bandaríkjaþings. Hann bjó í þorpinu Kilchberg til dauðadags. Síðustu verk hans voru Doktor Fástus (1947) og Der Erwählte (1951). Thomas Mann lést vegna æðakölkunar í ágúst 1955.
Hjörtur Hermannsson
Hjörtur Hermannsson er íslenskur knattspyrnumaður sem spilar með Pisa og íslenska landsliðinu. Hann var valinn í hópinn fyrir EM 2016.
Lúsaka
Lúsaka er stærsta borg og höfuðborg Sambíu. Hún stendur á hásléttu (í 1.400 metra hæð yfir sjávarmáli) sunnan megin í miðhluta landsins. Íbúar voru 1.640.000 talsins árið 2002.
Borgin var stofnuð af evrópskum landnemum árið 1905. Nafnið er dregið af nafni þorps sem áður stóð þar og hét Lusaaka eftir þorpshöfðingjanum. Vegna þess hve borgin var miðsvæðis, tók hún við af Livingstone sem höfuðborg bresku nýlendunnar Norður-Ródesíu árið 1935. Árið 1964 var hún gerð að höfuðborg sjálfstæðrar Sambíu.
Þvermunnar
Þvermunnar eru yfirættbálkur brjóskfiska sem telur meira en 500 tegundir í þrettán ættum. Þvermunnar eru misflattir út. Þeir eru náskyldir háfiskum og nýlegar DNA-rannsóknir hafa sýnt að blettaháfur er skyldari skötum en öðrum háfiskum. Ungir þvermunnar líkjast mjög ungum háfiskum.
Mósledda
Mósledda (fræðiheiti: Agrypon flaveolatum) er tegund af sníkjuvespum í ættkvíslinni Agrypon. Henni var lýst af Johann Ludwig Christian Gravenhorst 1807.
Rifstangi
Rifstangi er nyrsti tangi Melrakkasléttu og þar með nyrsti tangi á meginlandi Íslands. Hann er milli Skálavíkur í vestri og Rifsvíkur. Upp af tanganum er Skinnalónsheiði.
Fríríkið Prússland
Fríríkið Prússland *(þýska Freistaat Preußen) var ríki í Þýskalandi frá 1918 til 1947.
Helga Hjörvar
Helga Kristín Helgadóttir Hjörvar (f. 2. júlí 1943) er fyrrum skólastjóri Leiklistarskólans.
Nám og fjölskylda
Helga er fædd að Kirkjubóli í Valþjófsdal í Önundarfirði 2. júlí 1943. Hún gekk í Kvennaskólann í Reykjavík Hún hóf störf sem sendill hjá Alþingi meðfram skóla og réðist til starfa hjá Samvinnutryggingum að námi loknu og vann auk þess við að vísa til sætis í Þjóðleikhúsinu. Hún hóf nám í Leiklistarskóla Leikfélags Reykjavíkur. Að loknu leikaranámi lék hún á leiksviði og kvikmyndum, leikstýrði og kenndi leiklist og fór síðan til Kaupmannahafnar til að kynna sér leiklistarkennslu.
Helga var gift Úlfi Hjörvar rithöfundi sem lést 2008 og eiga þau 2 börn: Soninn Helga Hjörvar fyrrverandi alþingismann og dótturina Rósu Maríu Hjörvar doktorsnema.
Sapir-Whorf-tilgátan
Sapir–Whorf-tilgátan er tilgáta um að uppbygging tungumáls hafi áhrif á hugsunarhátt og skynjun og talendur mismunandi tungumála skynji heiminn á mismunandi hátt. Kenningin var sett fram af málvísindamannfræðingnum Benjamin Lee Whorf, en hann setti fram tvöfalda tilgátu um áhrif tungumáls: annars vegar um nauðhyggju tungumálsins eða hvernig tungumálið ákvarðar hugsunarhátt og viðhorf; og hins vegar um afstæðishyggju tungumálsins, það er hvernig ólík tungumál endurspegla mismunandi heimsmynd.
Hrauneyjafossvirkjun
Hrauneyjafossvirkjun er vatnsaflsvirkjun staðsett á Sprengisandsleið í jaðri hálendisins. Hún var reist á árunum 1977-1981. Virkjunin er vatnsaflsvirkjun og nýtir 88 m vatnsfall við Hrauneyjar. Hrauneyjafossvirkjun var fyrst tekin í notkun árið 1981 og var þá 150 MW, árið 1990 fékk iðnaðarráðherra heimild til að stækka virkjunina upp í 280 MW og er hún þriðja stærsta raforkuvirkjun landsins í dag. Virkjunin tekur vatn úr Tungnaá og Þórisvatni, með dragár-, jökulár- og lindár innrennsli. Inni í virkjuninni eru þrjár 70 MW vélasamstæður. Fyrsta vélin var tekin í notkun 28. október 1981, vél númer tvö 21. janúar 1982 og þriðja vélin 1. desember 1982. Vélarnar þrjár eru af gerðinni Francis með lóðrétta öxla.
Fremur lágreist jarðvegsstífla teygir sig eftir hraunflákunum á suðurbakka árinnar. Um eins kílómetra langur aðrennslisskurður liggur frá lóninu í norður um lægð í Fossöldu að inntaki við norðurbrún öldunnar. Þaðan liggja þrjár stálpípur (4,8 m í þvermál) 272 m niður hlíðina að stöðvarhúsi. Frárennslisskurður er rúmlega eins kílómetra langur og liggur út í Sporðöldukvísl sem síðan rennur í Tungnaá. Tengivirki stöðvarinnar er innan dyra í stöðvarhúsinu og er það einangrað með gasi. thumb|Suðurhluti Íslands thumb|Hrauneyjafoss
Tungnaá er stífluð á fremur flötu landi um 1,5 km ofan við Hrauneyjafoss og um 5 km neðan við Sigöldustöð. Hæðarmunurinn er þar á milli um 15 m. Við stífluna myndast 8,8 km² dægurmiðlunarlón.
Jarðlög og umhverfi
Stífla og lón verður að mestu á hrauni en önnur mannvirki á eða í móbergsmyndun
Hrauneyjafossvirkjun er í nágrenni við nokkrar af helstu náttúruperlum hálendis Íslands eins og Landmannalaugar, Þjórsárdal, Heklu, Sprengisand, Veiðivötn og Fjallabak. Virkjunin er um það bil 150 km frá Reykjavík og hefur Landsvirkjun lagt bundið slitlag á vegi þar á milli. Í nágrenni við virkjunina er Hálendismiðstöðin en hún er seinasti áningastaðurinn áður en haldið er upp á hálendi Íslands. Aðgengi að hálendinu ofan virkjunarinnar er talið hafa breyst mikið með tilkomu hennar og þess vegna er talið að hún hafi jákvæð áhrif á útivist og ferðamennsku á þessi svæði.
Landsvirkjun annaðist uppgræðslu í kringum Hrauneyjarfossstöð frá árinu 1979–1994, notast var við grastegundina túnvingul. Talið er að markmiðum hafi verið náð hvað varðar heftingu sandfoks og fegrun á umhverfi starfsfólks virkjunarinnar.
Búðarhálsvirkjun virkjar um 40 metra fall í Tungnaá milli Hrauneyjafossvirkjunar og Sultartangavirkjunar. Lón, Sporðöldulón, myndast þegar frárennslisfarvegur neðan Hrauneyjafossvirkjunar og Köldukvíslar stíflast. Lónið getur nýst til skammtímamiðlunar.
1. deild kvenna í knattspyrnu 1984
Árið 1984 var Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu haldin undir nafninu 1. deild. Um riðlakeppni var um að ræða.
Lokastaða A-riðils
Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur
Lokastaða B-riðils
Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur
Almannagæði
275px|thumbnail|[[Vegur|Vegir eru dæmi um almannagæði.]] Almannagæði (eða samgæði, e. public good) er hagfræðilegt hugtak sem á við um vörur og þjónustu („gæði“) þar sem nýting eins aðila hefur ekki áhrif á nýtingu annars, og allir hafa jafnan aðgang að þessum gæðum þannig að nýting eins skerðir ekki nýtingu annarra.
Skilgreining
Almannagæði (eða samgæði) eru gæði sem ekki er hægt að girða fyrir að fólk noti og notkun eins aðila á gæðunum minnkar ekki notagildi annarra. Almannagæði eru ekki útilokandi og skapa ekki samkeppni milli einstaklinga um notkun þeirra.
Flokkun gæða
Á mörkuðum hagkerfisins er verslað með vörur og þjónustu, sem í einu orði eru kölluð „gæði.“ Þessi gæði er hægt að flokka á fjóra vegu út frá tveimur viðmiðum. Almannagæði eru einn af þessum fjórum flokkum. Tvíþættur greinarmunur er gerður á þeim gæðum, sem eru án markaðsverðs, og ekki er verslað með á mörkuðum hagkerfisins. Annars vegar er skoðað hvort hægt sé að útiloka fólk frá því að njóta gæðanna, og hinsvegar ef að einn aðili noti gæðin, minnki notagildi þeirra fyrir aðra.
Viðmiðin tvö og flokkarnir fjórir eru eftirfarandi, með dæmum fyrir hvern flokk:
Dæmi
Eins og sést í töflunni eru landvarnir eitt helsta dæmið um almannagæði. Landvarnir eru þess eðlis að það er ekki hægt að útiloka fólk frá því að nota þær; sé einstaklingur staddur innan lands sem viðheldur landvörnum þá nýtir hann þeirra gæða sjálfkrafa. Þá dregur notkun eins aðila á landvörnum ekki úr notagildi annars. Önnur einföld dæmi um almanngæði eru vegir, flugeldasýningar og andrúmsloft.
Vandamál við almannagæði
Eitt alvarlegt vandamál við almanngæði er svokallaður „sníkilsvandi“ (e. free rider problem), en einnig er talað um „ómagavanda.“ Hér er átt við einstaklinga sem nýta sér almannagæðin en greiða ekki fyrir að nota þau. Þeir eiga gjarnan auðvelt með að komast upp með það, og það bitnar á öðrum sem greiða fyrir að fá að njóta gæðanna á sama hátt, t.d. í gegnum skattfé. Almannagæði eru oft fjármögnuð af ríkissjóði, og því er hægt að segja að þeir sem svíkjast undan skatti séu „laumufarþegar“ (e. free rider) hvað varðar almannagæði sem eru rekin af ríkinu.
Dæmi um sníkilsvandann er t.d. þegar einstaklingur horfir á flugeldasýningu án þess að hafa átt nokkurn þátt í að greiða kostnaðinn af henni. Einnig er notkun vita þekkt dæmi þegar kemur að sníkilsvandanum. Vitar veita opinbera þjónustu og eru reknir af ríkinu, en þeir sem nota vita hverju sinni greiða ekki gjald fyrir þá notkun.
Þá verða almannagæði oft fyrir barðinu á neikvæðum ytri áhrifum (úthrifum), sem geta haft mikinn aukalegan kostnað í för með sér. T.d. þegar efnahagsstarfsemi mengar andrúmsloftið eða umhverfið. Þá leiðir notkun á vegum einnig til vegslits, og viðhald á vegum kostar fé.
Pýramídatala
Pýramídatala er heil jákvæð tala, sem táknar þann fjölda kúlna (eða punkta) sem raða má upp í pýramída með tiltekinn fjölda hliða í grunnfleti. Oftast er miðað við að grunnflöturinn sé ferningur, en hann gæti verið þríhyrningur, fimmhyrningur, sexhyrningur og svo framvegis. Hér verður miðað við ferningsgrunnflöt. Slíkir pýramídar sjást stundum í gluggum verslana þar sem appelsínum eða eplum eða einhverju slíku hefur verið raðað upp til skrauts og auglýsingar.
Formúla n-tu pýramídatölu með r hliða grunnflöt er:
sem einnig má skrifa sem
Til þess að raða saman 10 hæða appelsínupýramída með ferningslaga grunnflöt þarf því 385 appelsínur.
Tungudalur
Tungudalur er dalur í Skutulsfirði. Hann er einn fjögurra dala sem ganga inn úr firðinum, hinir eru Engidalur, Dagverðardalur og Seljalandsdalur. Í Tungudal er fjölbreytt aðstaða til útivistar, meðal annars golfvöllur, skíðasvæði, tjaldsvæði, skógur, sumarbústaðabyggð, göngustígar og garðar. Í dalnum er einn munni Vestfjarðaganga og kemur úr göngunum neysluvatn Ísfirðinga og vatn sem virkjað er til rafmagnsframleiðslu.
Jarðfræði og gróðurfar
Dalurinn gengur inn úr botni Skutulsfjarðar í Ísafjarðardjúpi. Eftir dalbotninum endilöngum rennur Tunguá. Norðurhlíð dalsins er að mestu skógi vaxin og ofan hans Seljalandsdalur. Þaðan rennur Buná sem steypist niður bratta hlíðina og myndar Bunárfoss. Buná rennur í Tunguá í botni Tungudals. Sunnanmegin dalsins er fjallið Hnífar og handan þess Dagverðardalur. Upp af dalnum liggur Botnsheiði. Í Tungudal er mikil veðursæld og ber gróður í dalnum þess vitni.
Fram dalinn, sunnanmegin í hlíðum Hnífa, liggur þjóðvegurinn upp að Vestfjarðagöngum sem vígð voru árið 1996.
Skógrækt
alt=Göngustígur í skógi að vetri.|thumb|Í efri skóginum í Tungudal, desember 2020.Tunguskógur hefur um árabil verið helsta starfsvæði Skógræktarfélag Ísfirðinga frá 1950. Þar var náttúrulegur birkiskógur fyrir og gott berjaland. Gróðursetning hófst í Tunguskógi árið 1950. Mest var plantað innan Bunár árin 1955–1965, en svo út með hlíðinni ofan sumarhúsabyggðarinnar. Grýtt og bratt er í hlíðinni að hluta og var erfitt til ræktunar. Gróðurinn hefur hins vegar náð góðum þroska í hlíðum dalsins og er nú meðal mestu skóga Vestfjarða. Sitkagreni og hvítsitkagreni hefur vaxið vel, en einnig eru teigar með stafafuru, rússalerki og rauðgreni í skóginum. Grisjun skógarins hófst um 1980 og hefur verið haldið áfram síðan. Um skógræktina liggja stígar og þar hefur verið komið fyrir bekkjum og borðum í skógarrjóðrum.
Utar í hlíðinni, utan sumarhúsabyggðar og ofan Kolfinnustaða er nú myndarlegur skógur, mest furu- en einnig sitkagreni, og þar hafa Ísafirðingar getað sótt jólatré til heimila sinna. Um árabil hafa torgré einnig verið sótt í Tunguskóg, meðal annars fyrir nágrannasveitarfélög Ísafjarðar.
Árið 1993 fékk Skógræktarfélagið heimild til að hefja skógrækt austan megin í dalnum, ofan þá nýs vegar að jarðgangamunnanum fyrir botni dalsins, í hlíðum Hnífa. Þar hefur félagið gróðursett birki og furu, harðgerðar plöntum sem þrífast þar. Allmyndarlegur skógur hefur vaxið þar og kallast Síðuskógur.thumb|Gerda og Martinus Simson. Brjóstmyndir Martinusar standa nú í Simsongarði.
Martinus Simson og Simsongarður
alt=Gamall uppdráttur að Simsongarði. |thumb|Uppdráttur Martinusar að garðinum við Kornustaði Danski ljósmyndarinn og fjölleikalistamaðurinn Martinus Simson (9. júní 1886 –15. apríl 1974) settist að á Ísafirði 1914. Árið 1925 fengu hann og kona hans Gerda lóð í Tungudal og reistu þar sumarhús, Kornustaði, þar sem nú heitir Simsongarður. Þau komu sér vel fyrir í Tungudal. Garðinn útbjuggu þau með höggmyndum Simsons, tjörnum með gosbrunnum og gullfiskum, manngerðum helli, sundlaug og fjölbreyttum gróðri. Árið 1994 féll snjóflóð í Tungudal sem olli miklum skemmdum. Brotnuðu þá flest trén í garðinum. Strax var hafist handa við endurgerð garðsins og með tímanum mun hann væntanlega ná aftur fyrri glæsileika.
Eftir lát Simsons ánafnaði hann Skógræktarfélagi Ísafjarðar garðinum. Hefur hann síðan verið í umsjá félagsins.
Sumarbyggð
Tungudalur hefur lengi verið útivistarsvæði Ísfirðinga. Fyrir miðja öldina höfðu margir Ísfirðingar reist sér sumarhús í Tunguskógi, kjarrivaxinni vesturhlíð dalsins. Skrúðgarðar blóma og trjáa voru við flest húsin. Þar var skjólsælt á sumrum og dalurinn því helsti skemmti- og hvíldarstaður bæjarbúa um helgar og í fríum á vori og sumri. Í Árbók Ferðafélags Íslands árið 1949, Norður-Ísafjarðarsýsla, er þess getið að meðal efstu sumarhúsanna, hátt í hlíðinni, sé Birkihlíð sem var skólasel Gagnfræðiskólans á Ísafirði. Neðst er svo hús Simsonar, Kornustaðir.
Sumarið 1937 fóru fleiri sumarhús að rísa, þar á meðal syðst í byggðinni, áfast Birkihlíðarlóðinni, hús Jónasar Tómassonar bóksala, Grenihlíð. Sumarhúsabyggðin var lífleg á sumrum enda fluttu þeir borgarar sem áttu heima á Eyrinni fjölskyldur sínar „inn í Skóg“ sumarlangt, frá júní fram í september. Þar var skjól fyrir aukinni umferð bíla og ryki þéttbýlisins. Þetta voru forréttindi þeirra sem gátu. Flutningum var þannig háttað að allt hafurtask til sumardvalarinnar var flutt á vorin á vorubíl inn í Tungudal og aftur með sama hætti til baka að hausti. Þess á milli sáu heimilisfeður um aðdrætti en þeir ferðuðust til og frá vinnu á Eyrinni á reiðhjólum allt sumarið.
Uppbygging eftir snjóflóð
Eftir snjóflóð sem féll ofan af Seljalandsdal og ruddi niður hátt í 40 bústöðum 1994 hófst fljótlega endurbygging margra bústaðanna. Þó svo gömlu húsin hafi verið heillandi og tímanna tákn voru mörg þeirra orðin léleg. Vetrartvöl á svæðinu er óheimil sökum hættu á snjóflóðum en margir heimsækja þó húsin allt árið um kring og nota jafnvel sem skíðaskála.
Lautarferð 1925
Seint í ágúst 1925 bar góða gesti að garði á Ísafirði. Það voru 89 Grænlendingar frá Ammassalik. Hópurinn var á leið til Ittoqqortoormiit við Scorebysund en þar ætluðu Danir að stofna nýlendu og tryggja þannig yfirráð sín á svæðinu og koma þannig í veg fyrir landnám Norðmanna. Flestir farþega danska heimskautafarsins Gustav Holm stigu á land á Ísafirði þá einhvejir dveldu um borð meðan á heimsókninni stóð. Gestunum var vel tekið en megintilgangur stoppsins á Ísafirði var að taka vistir og vígja prestinn í hópnum. Meðal þess sem fundið var uppá að gera með grænlensku gestunum var að fara í lautarferð inn í Tunguskóg. Þangað var þeim ekið á vörubílspalli sem útbúinn hafði verið með bekkjum.