cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pí
Fólk hefur lagt á minnið og þulið upp yfir 70.000 tölustafi af π rétt.
Grundvallaratriði
Talan π er jöfn flatarmáli einingarhrings (hringur með geisla 1), og er ennfremur jöfn hálfu ummáli hans.
Aðrar skilgreiningar á π eru ótengdar rúmfræði. Flest nútímarit skilgreina π á fágaðan máta með hornaföllum, t.d. sem minnsta mögulega jákvæða x þar sem sin(x) = 0, eða sem tvöfalt minnsta mögulega jákvæða x þar sem cos(x) = 0. Allar ofangreindu skilgreiningarnar eru jafngildar.
π kemur fyrir í stærðfræði t.d. í tengslum við prímtölur, Fourier–vörpun og Zetufall_Riemanns, og í eðlisfræði kemur talan upp t.d. í óvissulögmáli Heisenbergs, þ.e. í skammtafræði, en líka í annarri eðlisfræði.
Saga π
Notkun táknsins „π“ fyrir tölu Arkímedesar kom fyrst fram árið 1706 þegar William Jones gaf út bókina A New Introduction to Mathematics, þó að sama tákn hafi áður verið notað til þess að tákna ummál hrings. Táknið varð að staðli þegar Leonhard Euler tók það upp. Í báðum tilfellum er π fyrsti stafurinn í gríska orðinu περιμετροσ (perimetros), sem þýðir ummál.
Ágrip af sögu π
360px|right|thumb|[[Ummál hrings með þvermál=1 er π.]]
Nálganir á π:
Það tók yfirleitt mörg hundruð ár frá fyrsta rétt reiknaða aukastafnum yfir í að reikna þann næsta, t.d. yfir í 2 rétta, og svo yfir í 3, 5 og 7 (og margir reiknuðu marga ranga).
Pí með fyrstu 63 aukastöfunum (runa A000796 í OEIS) er:
G.W. Reitwiesner var fyrstur ásamt samstarfsmönnum að reikna 2037 aukastafi á 70 klukkutímum með ENIAC -tölvunni árið 1949 (reiknaði líka yfir 2000 aukastafi af e), áður höfðu 1120 aukastafir verið reiknaðir með reiknivél. Það met hefur margoft verið slegið varðandi fjölda eða hraða, og sem dæmi má nefna að á pí-daginn svokallaða (14. mars, ritað 3/14 í Ameríku) 2019 birti Emma Haruka Iwao hjá Google niðurstöðu um að metið hefði verið slegið enn á ný og 31.415.926.535.897 aukastafir reiknaðir sem tók 121 dag að reikna út á ofurtölvu. Ef aðeins er um milljónir aukastafa að ræða er hægt að reikna þá út á klukkutímum, var t.d. gert á 2,9 klukkutímum árið 1982 fyrir 4.194.288 aukastafi. Nú orðið ætti hefðbundin tölva eða t.d. farsími að geta reiknað þann fjölda aukastafa nokkuð hratt án þess að klára minni; hefðbundin PC tölva getur reiknað milljón aukastafi á undir 5 sekúndum.
Í laginu „Pi“ á Kate Bush -plötunni Aerial koma fram í textanum „3.1415926535 897932 3846 264 338 3279“.
Svartur bjarnköttur
Svartur bjarnköttur eða asískur bjarnköttur (fræðiheiti: Arctictis binturong) er rándýr af deskattaætt, sem á heimkynni í Suður- og Suðaustur-Asíu. Svarti bjarnkötturinn er stærstur allra dýra af ættinni og getur orðið um 84 sentímetrar að lengd og rófan tæpir 70 sentímetrar þar að auki. Fullvaxið dýr er um 30 kílógrömm að þyngd. Svarti bjarnkötturinn heldur til í skóglendi, mestmegnis uppi í trjám og er á ferli svo til hvenær sem er sólarhringsins.
Salomé Zourabichvili
Æviágrip
Salome Zourabichvili er fædd í París og foreldrar hennar voru georgískir innflytjendur til Frakklands. Zourabichvili gegndi lengi ýmsum störfum í frönsku utanríkisþjónustunni; meðal annars hjá Sameinuðu þjóðunum, í sendiráði Frakklands í Washington, höfuðstöðvum Atlantshafsbandalagsins í Brussel og hjá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu.
Zourabichvili kom fyrst til Georgíu árið 1986 sem ferðamaður. Árið 2003 flutti hún til Georgíu eftir að hún var skipuð sendiherra Frakklands í landinu. Árið 2004 veitti Mikheil Saakashvili, þáverandi forseti Georgíu, henni georgískan ríkisborgararétt með sérstakri forsetatilskipun. Saakashvili skipaði Zourabichvili síðan utanríkisráðherra í stjórn sinni. Sem utanríkisráðherra samdi Zourabichvili við Rússa um brottför hermanna þeirra frá Georgíu, sem gekk eftir árið 2005. Sama ár var Zourabichvili rekin úr embætti utanríkisráðherra vegna ágreinings við georgíska þingið.
Svartur bjarnköttur
Hann er alæta og nærist á smáum spendýrum, fiskum, fuglum, skordýrum, og ávöxtum. Svarti bjarnkötturinn er ekki álitinn mikill veiðimaður, en hann er illa útbúinn til veiða, þótt hann sé flinkur að klifra í trjám þykir hann silalegur og hreyfir sig hægt. Talið er að jurtir séu helsta uppistaðan í fæðu hans. Það er alþekkt að svarta bjarnkettinum þykja fíkjur ómótstæðilegar.
Kjalarnesþing
thumb|right|Fjall við Kjalarnes. Kjalarnesþing var staðbundið þing sem starfaði fyrir stofnun Alþingis og var að einhverju leyti undanfari þess. Það hefur sennilega upphaflega verið á Kjalarnesi en var lengst af haldið á Þingnesi við Elliðavatn.
Salomé Zourabichvili
Æviágrip
Zourabichvili ákvað að dvelja áfram í Georgíu og taka þátt í stjórnmálum landsins. Hún stofnaði nýjan stjórnmálaflokk, Leið Georgíu, en flokkurinn hlaut aldrei mikið fylgi þrátt fyrir að Zourabichvili nyti nokkurrar virðingar meðal landsmanna. Zourabichvili var seinna kjörin á georgíska þingið sem óháður þingmaður.
Kjalarnesþing
Þinghald tíðkaðist meðal germanskra þjóða löngu fyrir landnám Íslands, þar á meðal í Noregi, og landnámsmenn hafa því þekkt það úr heimalöndum sínum og fljótlega séð nauðsyn þess að hafa einhvers konar sameiginlegar reglur og dómstóla. Heimildir geta um tvö staðbundin þing fyrir stofnun Alþingis, Kjalarnesþing og Þórsnesþing, en þau kunna að hafa verið fleiri. Ari fróði segir í Íslendingabók að Þorsteinn, sonur Ingólfs Arnarsonar, hafi stofnað þingið: „áðr var þing á Kjalarnesi, þat er Þorsteinn Ingólfssonr landnámamanns, faðir Þorkels mána lögsögumanns, hafði þar ok höfðingjar þeir, er at því hurfu.“
Austurstræti
thumb|275px|Austurstræti thumb|Austurstræti séð frá Reykjavíkurapóteki, 1917. thumb|Um 1900. Séð upp að Bankastræti og Lækjargötu. Austurstræti er gata í miðbæ Reykjavíkur sem nær frá Veltusundi austur að Lækjargötu. Í framhaldi af henni er Bankastræti og ofar Laugavegur.
Nútíminn
Nútíminn getur átt við:
Austurstræti
Nöfn Austurstrætis
Austurstræti hét í fyrstu Tværgaden og seinna Langafortov eða Langastétt. Gatan var svo nefnd vegna þess að steinaröð var lögð eftir henni að sunnanverðu til þess að ganga á þegar ekki varð komist yfir hana fyrir forarbleytu.
Kjalarnesþing
Ekki er ljóst hve stórt þingsvæði Kjalarnessþings var en það kann að hafa náð austur að Ölfusá. Sumir telja að Alþingi sé stofnað út frá Kjalarnesþingi. Þorsteinn Ingólfsson helgaði hið fyrsta Alþingi og var útnefndur allsherjargoði og þann titil báru afkomendur hans síðan.
Salomé Zourabichvili
Æviágrip
Árið 2018 ákvað Zourabichvili að bjóða sig fram í embætti forseta Georgíu. Í kosningunum var hún að nafninu til óháður frambjóðandi en naut þó stuðnings stjórnarflokksins, Draums Georgíu. Hún vann sigur í seinni umferð forsetakosninganna með um sextíu prósentum atkvæða á móti Grigol Vashade. Vashade og stuðningsmenn hans vændu stjórnvöld um kosningasvik í þágu Zourabishvili og neituðu að viðurkenna niðurstöðu kosninganna.
Kjalarnesþing
Jónas Hallgrímsson skáld og náttúrufræðingur gróf í búðarústirnar á Þingnesi 1841 og aðrir rannsökuðu þær síðar en 1981 hófst þar uppgröftur á vegum Þjóðminjasafnsins og var þá grafinn upp fjöldi búðarústa, dómhringur (lögrétta) og fleira. Elstu rústirnar voru frá því um 900 en þær yngstu líklega frá því um 1200, enda hefur Kjalarnesþing áfram verið héraðsþing þrátt fyrir stofnun Alþingis.
Salomé Zourabichvili
Æviágrip
Við innsetningu sína í embætti þann 16. desember lofaði Zourabichvili að vinna að inngöngu Georgíu í NATO og ESB og styrkja samband landsins við Bandaríkin. Zourabichvili er fyrsti kvenforseti Georgíu. Hún verður jafnframt síðasti forseti landsins sem er kjörinn í beinum kosningum, en samkvæmt stjórnarskrárbreytingum verða eftirmenn hennar kjörnir af kjörmannaráði.
Guido frá Arezzo
thumb|right|Stytta af Guido frá Arezzo í [[Arezzo á Ítalíu.]] Guido frá Arezzo (einnig Guido Arentinus, Guido da Arezzo og Guido Monaco) (991/992 – eftir 1033) var kenningasmiður tónlistar frá miðöldum. Hann er talinn upphafsmaður nútíma nótnaskriftar, sem tók við af naumakerfinu; ritgerð hans, Micrologus, var önnur mest dreifða fræðilega ritgerð um tónlist á miðöldum (á eftir skrifum Boethiusar).
Guido var munkur af Benediktsreglu frá ítalska borgarríkinu Arezzo. Nýlegar rannsóknir hafa dagsett ritgerð hans, Micrologus, frá árinu 1025 eða 1026. Af því að Guido tók það fram í bréfi sem hann skrifaði að hann hafi verið 34 ára gamall þegar hann skrifaði hana, hefur fæðingarár hans verið talið annaðhvort 991 eða 992. Fyrri hluta ferils hans var varið við klaustrið í Pomposa, við strönd Adríahafs, nærri Ferrera. Meðan hann var þar, tók hann eftir erfiðleikum sem að söngvarar áttu í við að muna gregoríska söngva. Hann fann upp aðferð til að kenna söngvurum að læra söng sinn á stuttum tíma, og varð fljótlega frægur um alla norður-Ítalíu. Samt sem áður varð hann fyrir fjandskap hinna munkanna í klaustrinnu, sem olli því að hann flutti til bæjarins Arezzo, þar var ekkert klaustur en þó stór hópur söngvara, sem þörfnuðust þjálfunar.
Á meðan á dvöl hans í Arezzo stóð, þróaði hann nýja kennslutækni, þar á meðal nótnaskriftina og „do-re-mí“ (Díatóníska) tónstigann, þar sem að nöfn einstakra nótna voru tekin úr upphafsatkvæðum sjö erinda sálmsins Ut queant laxis (í upphafi var „do“ kallað „ut“). Þetta getur hafa verið byggt á fyrri verkum hans í Pomposa, en bænasöngvabók sem hann skrifaði þar er nú týnd. Micrologus ritið, skrifað við dómkirkjuna í Arezzo, inniheldur kennsluaðferðir Guidos eins og hann hafði þróað þær á þeim tíma. Það dró fljótlega að sér athygli Jóns XIX páfa, sem bauð Guido í heimsókn til Rómar. Það er líklegast að hann hafi farið þangað árið 1028, en sneri þó fljótlega aftur til Arezzo, sökum heilsubrests. Ekkert er vitað um hann eftir þann tíma nema það að hann kláraði þar bænasöngvabók sína árið 1030.
Í aðferð Guidos, var það einföld staðsetning lína sem að gerði þeim sem lásu nótnaskrift kleyft að vita hvar á tónstiganum ætti að syngja einstakar nótur.
Bandaríkin
Bandaríkin (eða Bandaríki Norður-Ameríku, skammstafað BNA) eru sambandslýðveldi sem er næststærsta ríki Norður-Ameríku að flatarmáli (9,83 milljónir km²) og jafnframt það fjölmennasta með yfir 331 milljónir íbúa (árið 2021). Þau eru ennfremur fjórða stærsta land heims og það þriðja fjölmennasta. Þau teygja sig milli Atlantshafs og Kyrrahafs og eiga landamæri að Kanada í norðri og Mexíkó í suðri. Bandaríkin samanstanda af 50 fylkjum sem njóta nokkurs sjálfræðis í eigin efnum og hafa eigin löggjöf sem þó má ekki stangast á við stjórnarskrá Bandaríkjanna. Auk sambandsríkjanna hafa Bandaríkin lögsögu yfir ýmsum hjálendum víða um heim.
Bandaríkin rekja uppruna sinn til sjálfstæðisyfirlýsingarinnar frá 4. júlí 1776 þegar þrettán breskar nýlendur lýstu yfir eigin frelsi og sjálfstæði frá Breska heimsveldinu. Nýlendurnar höfðu betur í Frelsisstríði Bandaríkjanna en það var fyrsta nýlendustríðið þar sem nýlendan hafði betur en herraþjóðin. Nýlendurnar samþykktu sameiginlega stjórnarskrá í Philadelphiu þann 17. september 1787. Stjórnarskráin gerði nýlendurnar þrettán að einu lýðveldi.
Á 20. öldinni tóku Bandaríkin forystu í heiminum hvað varðar efnahagsleg, pólitísk, hernaðarleg og menningarleg áhrif. Bandaríska hagkerfið er það stærsta í heimi en verg landsframleiðsla Bandaríkjanna árið 2006 var 13 billjónir bandaríkjadala, það er að segja um það bil fjórðungur af vergri landframleiðslu alls heimsins. Evrópusambandið er stærra hagkerfi en Bandaríkin en er ekki ein þjóð.
Heiti
Á ensku nefnast Bandaríkin the United States of America, skammstafað USA eða U.S.A., eða the United States, skammstafað US eða U.S. Áður fyrr var heitið í fleirtölu, en nú er algengast að fara með það eins og það væri eintöluorð. Á ensku er sömuleiðis algengt að nota orðin America („Ameríka“) og American („Ameríkani“) sem samheiti yfir Bandaríkin og Bandaríkjamenn, þótt það geti líka átt við önnur lönd Ameríku.
Elsta dæmið um notkun heitisins „Bandaríki Ameríku“ (the United States of America) er í bréfi sem Stephen Moylan skrifaði Joseph Reed sem var aðstoðarmaður George Washington 2. janúar 1776, þar sem Moylan óskaði eftir því að fá fullt umboð Bandaríkja Ameríku á Spáni til að óska eftir aðstoð í Frelsisstríðinu. Elsta dæmið um þetta heiti á prenti er í dagblaðinu The Virginia Gazette 6. apríl 1776.
Í öðru uppkastinu að Sambandsgreinunum sem John Dickinson skrifaði og lauk við ekki síðar en 17. júní 1776 stendur að nafn sambandsins skuli vera Bandaríki Ameríku. Í júní sama ár skrifaði Thomas Jefferson orðin „Bandaríki Ameríku“ (The United States of America) með hástöfum efst á upprunalegt uppkast að Sjálfstæðisyfirlýsingunni. Ekki er ljóst hvort það var eftir að Dickinson hafði skrifað sitt uppkast, eða áður.
Á íslensku heitir ríkið Bandaríkin (fleirtala með greini), en líka er algengt að nota lengra heitið „Bandaríki Norður-Ameríku“ og skammstöfunina BNA eða B.N.A. Orðin „bandarískur“ og „Bandaríkjamaður“ eru dregin af því. Til eru dæmi um notkun heitisins „Bandaríki Ameríku“ og samkvæmt ríkjaheitalista Árnastofnunar er það eina samheitið sem gefið er upp við „Bandaríkin“. „Bandaríki Norður-Ameríku“ er hins vegar miklu mun algengari orðmynd á íslensku, hugsanlega vegna þess að hún er þreföld líkt og United States of America. Heitið „Ameríkani“ og óformlega styttingin „Kani“ er stundum notað á íslensku yfir Bandaríkjamenn.
Forsaga og frumbyggjar
Fyrstu íbúar Norður-Ameríku komu frá Asíu fyrir um það bil 12 þúsund árum yfir Bering-landbrúna, þar sem nú er Beringssund á milli Síberíu og Alaska. Áætlað er að á bilinu tvær til níu milljónir frumbyggja (indíána) hafi búið á því svæði sem nú er Bandaríkin, þegar Evrópubúar komu þangað fyrst. Evrópubúarnir báru með sér sjúkdóma á borð við bólusótt, sem frumbyggjarnir höfðu ekki kynnst áður og höfðu enga mótstöðu gegn; þeim fækkaði því mjög upp frá því. Þróuðustu samfélög þessara frumbyggja var að finna meðal Anazasi-þjóðarinnar í suðvestri og Woodland-indíánanna, sem byggðu Cahokia, borg sem stóð nálægt þeim stað þar sem nú er St. Louis; þar bjuggu 40.000 manns þegar mest var í kringum 1200 f.Kr.
Landnám Evrópumanna
Norrænir menn komu til Norður-Ameríku í kringum árið 1000 e.Kr. en þeir settust ekki að til frambúðar. Það var ekki fyrr en með leiðöngrum Kristófers Kólumbusar árið 1492 sem Evrópumenn fóru að senda þangað könnunarleiðangra og landnema.
Á 16. og 17. öld settust Spánverjar að í núverandi Suðvesturríkjum Bandaríkjanna og Flórída þar sem þeir stofnuðu borgirnar St. Augustine 1565 og Santa Fe (í núverandi Nýju-Mexíkó) árið 1607. Fyrsta varanlega byggð Englendinga var Jamestown í Virginíu, einnig árið 1607. Á næstu áratugum stofnuðu Hollendingar einnig nokkrar landnemabyggðir á austurströndinni, þar á meðal Nýju Amsterdam, sem seinna varð að New York. Svíar höfðu einnig hug á landnámi í Ameríku og stofnuðu Fort Christina árið 1637 en misstu þá byggð til Hollendinga 1655.
Frá sjálfstæðisbaráttu til borgarastríðs
thumb|right|[[George Washington, fyrsti forseti Bandaríkjanna.]] Árið 1776 klufu hinar þrettán nýlendur sig frá Bretlandi og stofnuðu Bandaríkin, fyrsta sambandslýðveldi heimsins, með útgáfu Sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna. Upphaflega var um að ræða laustengt bandalag sjálfstæðra ríkja. Miklar deilur spruttu á milli þeirra sem vildu halda því þannig og þeirra sem vildu sjá sterkari alríkisstjórn. Hinir síðarnefndu höfðu sigur með Stjórnarskrá Bandaríkjanna sem tók gildi árið 1789.
Mikill skortur á vinnuafli háði hinu nýja landi frá upphafi og víða nýttu menn sér þrælahald innfluttra Afríkubúa sem ódýrt vinnuafl, sérstaklega í suðurríkjunum. Um miðja 19. öld hafði myndast djúp gjá á milli norðurs og suðurs hvað varðaði réttindi ríkja og útvíkkun þrælahalds. Norðurríkin voru mótfallin þrælahaldi en suðurríkin álitu það nauðsynlegt og vildu taka það upp á þeim svæðum sem ekki tilheyrðu neinu ríki enn. Ágreiningurinn leiddi að lokum til þess að sjö suðurríki sögðu sig úr Bandaríkjunum og stofnuðu Sambandsríki Ameríku. Þau ríki sem eftir voru innan Bandaríkjanna gátu ekki sætt sig við það og borgarastyrjöld, hið svokallaða Þrælastríð, braust út. Fjögur ríki til viðbótar gengu til liðs við Suðurríkin eftir að stríðið hófst. Meðan á því stóð gaf Abraham Lincoln út yfirlýsingu þess efnis að gefa skyldi öllum þrælum í Suðurríkjunum frelsi en því var ekki að fullu hrint í framkvæmd fyrr en eftir sigur norðanmanna 1865, upplausn Suðurríkjasambandsins og gildistöku þrettánda viðauka stjórnarskrárinnar. Borgarastríðið útkljáði þá spurningu hvort einstökum ríkjum væri heimilt að segja sig úr Bandaríkjunum og er það einnig álitið vera sá punktur í sögunni þar sem völd alríkisstjórnarinnar urðu víðtækari en völd fylkjanna.
Frá borgarastríði til nútímans
Á 19. öld bættust mörg ný fylki við hin þrettán upphaflegu eftir því sem landið stækkaði til vesturs. Í byrjun 19. aldar börðust Bandaríkjamenn og Kanadabúar við Breta, fyrrverandi nýlenduherra sína, í Stríðinu 1812. Þegar Texas var innlimað í Bandaríkin árið 1845 eftir að hafa verið sjálfstætt ríki í tíu ár, olli það ólgu á meðal ráðamanna í Mexíkó. Í kjölfarið brast á stríð á milli landanna sem stóð yfir frá 1846 til 1848. Þessu stríði lauk formlega með friðarsamningi, sem kenndur er við Guadalupe Hidalgo og urðu mexíkósk stjórnvöld að afsala sér stórum hluta yfirráðasvæðis síns, nánar tiltekið ríkjunum í norðri. Þessi innlimun landsvæða í Bandaríkin, hin svokölluðu Suðvesturríki, eru Kalifornía, Nevada og Utah auk stórra landsvæða sem falla undir Nýju Mexíkó, Colorado, Arizona og Wyoming. Vaxandi fólksfjöldi í austrinu og sívaxandi straumur innflytjenda frá Evrópu hvatti landnema til þess að leita vestur og ryðja hinum amerísku indíánum úr vegi í leiðinni. Á sumum svæðum hafði fjöldi þeirra dregist mjög saman vegna sjúkdóma en á öðrum svæðum voru þeir fluttir til með valdi. Útþensla Bandaríkjanna átti sér ekki aðeins stað á meginlandi Norður-Ameríku heldur komust þau yfir Púertó Ríkó, Gvam og Filippseyjar með sigri í Spænsk-bandaríska stríðinu. Filipseyjar hlutu sjálfstæði árið 1946.
Kreppan mikla reið yfir Bandaríkin á árunum 1929 til 1941 og var mikið áfall. Að auki tók landið þátt í bæði fyrri og seinni heimsstyrjöldinni með Bandamönnum í bæði skiptin. Í seinna stríðinu urðu Bandaríkin fyrsta og eina þjóðin til þess að hafa beitt kjarnorkuvopnum í stríði. Eftir stríðið stóðu Bandaríkin og Sovétríkin eftir sem einu risaveldi heimsins og háðu hið hugmyndafræðilega „Kalda stríð“ og skiptu heiminum niður í áhrifasvæði. Í Víetnam og Kóreu voru þó háð „heit stríð“ á sömu forsendu — að berjast gegn útbreiðslu kommúnisma.
Eftir fall Sovétríkjanna stóðu Bandaríkin eftir sem eina risaveldi heimsins með efnahagslega og hernaðarlega yfirburði. Síðan þá hafa þau verið virk í hernaðarinnrásum og friðargæslu um víða veröld, þar á meðal í Kósóvó, Haítí, Sómalíu og Líberíu og í Persaflóastríðinu 1991. Eftir árásirnar á World Trade Center og Pentagon þann 11. september árið 2001 var hrundið af stað svokölluðu „stríði gegn hryðjuverkum“ en á grundvelli þess var ráðist inn í Afghanistan og Írak.
Landfræði
thumb|right|Hæðarkort af fylkjum Bandaríkjanna. thumb|Skóglendi í Bandaríkjunum árið 2011 Bandaríkin eru þriðja eða fjórða stærsta land heims miðað við heildarflatarmál. Rússland og Kanada eru stærri en það veltur á skilgreiningu hvort Kína sé það einnig. 48 fylki Bandaríkjanna eru samtengd en tvö nýjustu fylkin eru staðsett nokkuð langt frá hinum. Það eru Alaska sem liggur að Kanada í vestri og Hawaii sem er eyjaklasi í suðvesturátt af meginlandi Bandaríkjanna.
Landsvæði Bandaríkjanna er afar fjölbreytt. Á austurströndinni eru stórar sléttur og sumargrænir skógar sem ná langt inn í land. Appalachiafjöllin skilja austurstöndina frá Vötnunum miklu og gresjunum í Miðvestrinu. Mississippi- og Missourifljót mynda saman fjórða lengsta fljótakerfi heims en þau renna að mestu frá norðri til suðurs í gegn um mitt landið. Slétturnar miklu teygja sig til vesturs þar til Klettafjöll taka við. Klettafjöllin eru fjallgarður sem nær suður til Nýju Mexíkó og stendur hæst í um 4.300 m (14.000 fet) í Colorado. Á vesturströndinni er að finna háa fjallgarða en einnig eyðimerkur á borð við Mojave-eyðimörkina. Hæsti tindur Bandaríkjanna (og Norður-Ameríku) er Denali í Alaska en hann er 6.194 m. Virk eldfjöll er að finna í Alaska, Hawaii og Washingtonfylki. Í Yellowstone-þjóðgarðinum er gríðarstór megineldstöð sem er sú stærsta í Norður-Ameríku. En 59 svæði hafa verið sett í flokk þjóðgarða í Bandaríkjunum
Þriðjungur Bandaríkjanna er skógi vaxinn. Þetta er svipað hlutfall og var árið 1920 en 2/3 þeirra skóga sem voru um 1600.
Stjórnmál
Bandaríkin eru sambandsríki 50 fylkja, auk alríkisumdæmisins Columbia, fimm yfirráðasvæða og nokkurra óbyggðra eyja. Bandaríkin eru elsta sambandsríki heims. Þau eru sambandslýðveldi sem býr við fulltrúalýðræði þar sem vald meirihlutans er takmarkað af vernd réttinda minnihlutans sem er tryggð með lögum. Í bandaríska sambandskerfinu deilist fullveldi landsins á tvö stjórnsýslustig: alríkisstig og fylkisstig. Innan hvers fylkis eru svo sýslur og sveitastjórnir. Yfirráðasvæði Bandaríkjanna heyra undir alríkisstjórnina.
Stjórnarskrá Bandaríkjanna er æðsta lagaheimild landsins. Þar er kveðið á um stjórnskipan, ábyrgð alríkisstjórnarinnar og samband hennar við fylkisstjórnirnar. Stjórnarskránni hefur verið breytt 27 sinnum Fyrstu 10 breytingarnar (Réttindaskrá Bandaríkjanna) og fjórtánda breytingin mynda grundvöll einstaklingsréttinda Bandaríkjamanna. Öll lög og reglugerðir heyra undir eftirlit dómstóla, og hægt er að fella öll lög úr gildi ef dómstólar ákveða að þau stangist á við stjórnarskrána. Þessi regla um eftirlit dómstóla er ekki í stjórnarskránni, en var staðfest af hæstarétti í málinu Marbury gegn Madison árið 1803.
Bandaríkin hafa búið við tveggja flokka kerfi lengst af í sögu sinni. Í bandarískri stjórnmálamenningu er litið svo á að mið-hægriflokkurinn Repúblikanaflokkurinn sé íhaldssamur og mið-vinstriflokkurinn Demókrataflokkurinn sé frjálslyndur. Bandarísk stjórnsýsla féll úr 69. sæti í það 76. á spillingarvísitölu Transparency International árið 2019. Árið 2021 voru Bandaríkin í 26. sæti á lýðræðisvísitölunni og var lýst sem „gölluðu lýðræði.
Efnahagslíf
Samkvæmt Alþjóðagjaldeyrissjóðnum er verg landsframleiðsla Bandaríkjanna miðað við nafnvirði 22,7 billjón dalir, sem er 24% af heimsframleiðslunni að markaðsvirði og 16% heimsframleiðslunnar miðað við kaupmáttarjöfnuð. Milli 1983 og 2008 var raunhagvöxtur í Bandaríkjunum 3,3%, samanborið við 2,3% veginn hagvöxt í hinum G7-ríkjunum. Landið er í fimmta sæti yfir lönd eftir landsframleiðslu á mann miðað við nafnvirði og í sjöunda sæti með kaupmáttarjöfnuði. Bandaríkin hafa verið stærsta hagkerfi heims að minnsta kosti frá aldamótunum 1900.
Bandaríkin eru í fararbroddi á heimsvísu í tækniþróun og nýsköpun, sérstaklega á sviði gervigreindar, tölvutækni, lyfjaþróunar, og þróunar læknabúnaðar, loftferðabúnaðar og hergagna. Efnahagur landsins býr að miklum náttúruauðlindum, þróuðum innviðum og mikilli framleiðni. Bandaríkin búa yfir næstverðmætustu náttúruauðlindum heims, sem voru metnar á 44,98 billjón dali árið 2019, þótt nokkur munur sé milli heimilda. Í Bandaríkjunum eru hæstu meðaltekjur heimila og launafólks meðal OECD-ríkja. Árið 2013 voru Bandaríkin með sjöttu hæstu miðtekjur heimila, og höfðu þá fallið úr fjórða sæti frá 2010.
Bandaríkjadalur er mest notaði gjaldmiðill í alþjóðaviðskiptum og er helsti forðagjaldmiðill heims. Styrkur hans byggist á herstyrk Bandaríkjanna, olíudalakerfinu og evrudölum sem tengjast því, auk mjög stórs markaðar fyrir bandarísk ríkisskuldabréf. Nokkur lönd notast við bandaríkjadal sem opinberan gjaldmiðil, og nokkur önnur notast við hann sem raungjaldmiðil. Kauphöllin í New York og Nasdaq eru stærstu kauphallir heims miðað við markaðsvirði og viðskiptamagn.
Helstu viðskiptalönd Bandaríkjanna eru Kína, Evrópusambandið, Kanada, Mexíkó, Indland, Japan, Suður-Kórea, Bretland og Taívan. Bandaríkin eru stærsta innflutningsland heims og annað stærsta útflutningsland heims. Landið er með fríverslunarsamninga við nokkur erlend ríki. Þar á meðal er fríverslunarsamningur Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada (USMCA). Í skýrslu um samkeppnishæfni á heimsvísu frá 2019 voru Bandaríkin í öðru sæti á eftir Singapúr. Af 500 fyrirtækjum á Fortune Global 500-listanum eru 121 með höfuðstöðvar í Bandaríkjunum.
Þótt efnahagur Bandaríkjanna hafi þróast frá iðnaði, eru Bandaríkin enn iðnaðarstórveldi. Bandaríkin eru með minna velferðarkerfi og dreifa minna af tekjum gegnum skattkerfið en flest önnur hátekjulönd. Bandaríkin voru þannig í 41. sæti yfir lönd eftir launaójöfnuði af 156 löndum árið 2017 og voru þar hæst allra þróaðra ríkja. Þann 2. febrúar 2022 voru þjóðarskuldir Bandaríkjanna 30 billjónir dala.
Íbúar
Manntalsskrifstofa Bandaríkjanna gaf út að íbúar landsins væru 331.449.281 þann 1. apríl 2020. Talan nær ekki yfir óinnfelldu ríkin (Púertó Ríkó, Gvam, Bandarísku Jómfrúaeyjar, Bandaríska Samóa og Norður-Maríanaeyjar) og aðrar smáeyjar. Bandaríkin eru þar með þriðja fjölmennasta ríki heims, á eftir Kína og Indlandi. Samkvæmt íbúafjöldaklukku stofnunarinnar, bættist nýr íbúi við á 100 sekúndna fresti 28. janúar 2021, eða 864 á dag. Árið 2018 voru 52% Bandaríkjamanna yfir 15 ára aldri giftir, 6% voru ekklar eða ekkjur, 10% fráskildir og 32% höfðu aldrei gifst. Árið 2020 var frjósemishlutfall Bandaríkjanna 1,64 börn á konu og hæsta hlutfall barna á heimili með einu foreldri (23%).
Árið 2018 voru næstum 90 milljón innflytjendur og annarrar kynslóðar innflytjendur í Bandaríkjunum, eða 28% allra íbúa landsins. Af þeim íbúum sem fæddir voru erlendis, miðað við árið 2017, voru 45% með ríkisborgararétt, 27% með löglega skráða varanlega búsetu, 6% með löglega tímabundna búsetu og 23% ólöglegir innflytjendur. Bandaríkin hafa um áratugaskeið verið leiðandi í móttöku flóttafólks og tekið við fleirum en öll önnur lönd heims samanlagt.
Tungumál
Enska er í raun opinbert tungumál Bandaríkjanna, enda þótt ekkert opinbert mál sé skilgreint í alríkislögum. Samt gera sum lög, þar á meðal lög um veitingu ríkisborgararéttar, ráð fyrir ensku sem tungumáli landsins. Árið 2007 töluðu um 226 milljónir eða 80% landsmanna fimm ára og eldri einungis ensku heima hjá sér. Um 12% landsmanna tala spænsku heima hjá sér en spænska er næstalgengasta tungumálið í Bandaríkjunum og algengasta annað mál sem kennt er í skólum. Sumir Bandaríkjamenn vilja að enska verði gerð að opinberu máli landsins með lögum, eins og er raunin í 28 ríkjum. Á Hawaii eru bæði hawaiska og enska skilgreind sem opinber tungumál í lögum ríkisins.
Í New Mexico er ekkert opinbert tungumál skilgreint en lög kveða á um notkun bæði ensku og spænsku. Í Louisiana er því eins farið með ensku og frönsku. Í sumum öðrum ríkjum, svo sem Kaliforníu kveða lög á um að ákveðin opinber skjöl verði að vera tiltæk á spænsku auk ensku, þar á meðal skjöl er varða dómstóla. Sum svæði viðurkenna stöðu tungumála innfæddra auk ensku: Samóamál og kamorrómál eru viðurkennd á Bandarísku Samóaeyjum og í Guam; Spænska er opinbert mál á Puerto Rico.
Menntun
thumb|left|Low Memorial-bókasafnið í [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]] Bæði fylki og sveitarfélög reka opinbera skóla í Bandaríkjunum en menntamálaráðuneyti Bandaríkjanna setur skólahaldi reglur og styrkir starfsemina. Í flestum fylkjum er skólaskylda frá sex eða sjö ára aldri til átján ára aldurs en þá lýkur menntaskóla (e. high school) eftir tólfta bekk. Í sumum fylkjum geta nemendur lokið menntaskóla sextán eða sautján ára gamlir. Um 12% barna ganga í einkaskóla og rétt rúmlega 2% barna hljóta menntun sína heima fyrir. Um 84,6% Bandaríkjamanna hafa lokið stúdentsprófi um 25 ára aldur.
Fjölmargir háskólar eru starfræktir í Bandaríkjunum, bæði ríkisreknir og einkareknir, auk alþýðuháskóla. Um 52,6% Bandaríkjamanna hafa stundað nám á háskólastigi og 27,2% ljúka B.A.-gráðu (eða annarri sambærilegri gráðu í grunnnámi). Um 9,6% Bandaríkjamanna hafa lokið framhaldsnámi á háskólastigi.
Læsi í Bandaríkjunum er talið vera 99%. Sameinuðu þjóðirnar gefa Bandaríkjunum einkunnina 0,97 á menntakvarða og eru Bandaríkin því í tólfta sæti.
Menning
Bandaríkin eru fjölmenningarríki sem byggist á miklum fjölda ólíkra upprunahópa, hefða og gilda. Menningarleg áhrif Bandaríkjanna eru auk þess mikil á heimsvísu. Frumbyggjamenning í Bandaríkjunum telur meðal annars menningu Frumþjóðanna, Hawaii-búa og frumbyggja Alaska, en þess utan eru núverandi íbúar Bandaríkjanna eða forfeður þeirra nær allir innflytjendur eða fluttir þangað sem þrælar síðustu fimm aldirnar. Bandarísk meginstraumsmenning er því vestræn menning sem byggist að mestu leyti á menningu evrópskra innflytjenda með menningaráhrifum meðal annars frá afrískum þrælum. Síðustu tvær aldir hefur aðflutningur fólks frá Asíu og sérstaklega Rómönsku Ameríku, bæst við blöndu bandarískrar menningar sem er stundum lýst sem bræðslupotti eða ósamstæðri salatskál. Þrátt fyrir aðlögun innflytjenda að bandarískri meginstraumsmenningu er mikill félagslegur ójöfnuður sem byggist meðal annars á uppruna, kynþætti og auðlegð.
Bandarískt samfélag er stundum talið einkennast af sterku vinnusiðferði, samkeppnishæfni, og einstaklingshyggju. „Bandaríska trúarjátningin“ leggur áherslu á frelsi, jafnrétti, einkaeign, lýðræði, réttarríki og takmörkuð afskipti stjórnvalda. Miðað við aðrar þjóðir gefa Bandaríkjamenn mjög mikið til góðgerðamála. Samkvæmt könnun Charities Aid Foundation frá 2016 gáfu Bandaríkjamenn 1,44% af landsframleiðslu til góðgerðamála, mun meira en nokkrir aðrir.
Ameríski draumurinn, trúin á félagslegan hreyfanleika, er lykill að aðdráttarafli landsins fyrir innflytjendur. Hvort þessi trú byggist á staðreyndum er umdeilt. Algeng skoðun í Bandaríkjunum er að landið sé stéttlaust samfélag, en fræðimenn hafa bent á markverðan mun á stéttum í landinu, sem hefur áhrif á félagsmótun, tungumál og gildi. Bandaríkjamenn eiga til að leggja mikla áherslu á efnahagslegan árangur, en telja líka jákvætt að vera meðalmaður.
Isoetes
Isoetes, er eina núlifandi ættkvíslin í álftalauksætt (Isoetaceae). Það eru nú 192 viðurkenndar tegundir, með heimsútbreiðslu, en stakar tegundir eru lítt útbreiddar til sjaldgæfar. Sumir grasafræðingar vilja skifta ættkvíslinni upp og setja tvær Suður-Amerískar tegundir í ættkvíslina Stylites, en erfðagreiningar styðja ekki þá skiftingu.
Bandaríkin
Bandarískar bókmenntir
thumb|right|Bandaríski rithöfundurinn og skáldið Walt Whitman árið 1887. Á 18. öld og snemma á 19. öldinni voru bandarískar bókmenntir undir miklum áhrifum frá evrópskum bókmenntum. Rithöfundar á borð við Nathaniel Hawthorne, Edgar Allan Poe og Henry David Thoreau skópu sérstakt yfirbragð og tón bandarískra bókmennta um miðja 19. öld. Rithöfundurinn Mark Twain og skáldið Walt Whitman voru áhrifamiklir á síðari hluta 19. aldar. Emily Dickinson er nú álitin mikilvægt skáld enda þótt hún væri flestum ókunn í lifanda lífi. Nokkur ritverk eru öðrum fremur talin einkenna bandaríska menningu en það eru saga Hermans Melville, Moby-Dick (1851), Ævintýrir Stikilsberja-Finns (1885) eftir Mark Twain og Hinn mikli Gatsby (1925) eftir F. Scott Fitzgerald.
Isoetes
Heiti ættkvíslarinnar er einnig hægt að stafa Isoëtes. Hvorutveggja Isoetes eða Isoëtes er jafngilt.
Bandaríkin
Bandarískar bókmenntir
Ellefu bandarískir borgarar hafa hlotið bókmenntaverðlaun Nóbels, síðast Toni Morrison árið 1993. William Faulkner og Ernest Hemingway eru gjarnan taldir meðal áhrifamestu höfunda 20. aldar. Vinsælar bókmenntagreinar eins og vestrar og krimmar urðu til í Bandaríkjunum.
Bandarísk heimspeki
thumb|right|Bandaríski heimspekingurinn [[Hilary Putnam]] Henry David Thoreau og Ralph Waldo Emerson voru frumkvöðlar bandarískrar heimspeki á 19. öld. Á síðari hluta 19. aldar og í upphafi þeirrar 20. varð gagnhyggja til hjá heimspekingum á borð við Charles Sanders Peirce, William James og John Dewey. Á 20. öld voru bandarískir heimspekingar áfram undir miklum áhrifum frá gagnhyggjunni en urðu einnig fyrir miklum áhrifum frá rökgreiningarheimspekinni frá Evrópu, ekki síst á fjórða áratug aldarinnar þegar margir af helstu heimspekingum Evrópu flúðu stríðið. Meðal merkra bandarískra heimspekinga 20. aldar má nefna W.V.O. Quine, Hilary Putnam, Wilfrid Sellars, Nelson Goodman, Donald Davidson, Richard Rorty, Saul Kripke og John Searle. Bandaríski málvísindamaðurinn Noam Chomsky hefur einnig látið að sér kveða. Segja má að John Rawls hafi einn síns liðs vakið stjórnmálaheimspeki af værum blundi þegar bók hans Kenning um réttlæti kom út árið 1971. Í kjölfarið fylgdi Robert Nozick og fjöldi annarra stjórnmálaheimspekinga.
Bandarísk matarmenning
Deep-dish pizza var fundin upp í Chicago, Illinois og dreifðist þaðan um heiminn. Hún er til í ýmsum formum, sem dæmi má nefna afbrigði frá Alaska þar sem elgskjöt er haft sem álegg. Ítölsk pylsa er algengt álegg á pizzur í Bandaríkjunum.
Coca Cola var fundið upp árið 1886 af dr. John Stith Pemberton, lyfjafræðingi frá Atlanta í Georgíu.
Matreiðsluaðferðir Bandaríkjanna eru sambland hefða frá ýmsum stöðum, meðal annars frá Frakklandi, Afríku og frumbyggjum. Grasker einkenna mið- og norðurríki Bandaríkjanna, skelfiskur við Mexíkóflóa og nautasteikur eru helst þekktar í Texas. Til viðbótar við þessa flóru eiga borgir Bandaríkjanna heilu hverfin sem bjóða upp á matarmenningu frá ýmsum heimshornum. Stórum matarskömmtum og skyndibitamenningu hefur oft verið kennt um offitu í Bandaríkjunum.
Anastasio Somoza Debayle
Æviágrip
Anastastio Somoza Debayle var sonur Anastasio Somoza García, sem komst til valda í Níkaragva með hjálp Bandaríkjamanna árið 1936. Bandaríska hernámsliðið í Níkaragva hafði gert Somoza García að leiðtoga sérstaks Þjóðvarðliðs til að gæta bandarískra hagsmuna í landinu árið 1933. Somoza García varð forseti Níkaragva árið 1936 og beitti stöðu sinni til að auðga fjölskyldu sína, meðal annars með því að leggja hald á jarðeignir pólitískra andstæðinga og veita sjálfum sér einkaleyfi til sölu á vörum eins og tóbaki, bensíni og bíldekkjum.
Somoza García var myrtur árið 1957 en stjórn Þjóðvarðliðsins gekk þá til sonar hans, Anastasio Somoza Debayle, og eldri sonur hans, Luis Somoza Debayle, tók við sem forseti landsins. Á forsetatíð Luis gerði Anastasio yngri Þjóðvarðliðið að stærsta og öflugasta her í Mið-Ameríku og lét þjálfa marga liðsforingja sína í Bandaríkjunum.
Anastasio Somoza Debayle tók við embætti forseta Níkaragva eftir að Luis lést árið 1967. Árið 1972 skók mannskæður jarðskjálfti níkarögsku höfuðborgina Managva. Somoza og stjórn hans drógu sér verulegar fjárhæðir úr alþjóðlegu hjálparfé sem sent var til Níkaragva í kjölfar hamfaranna. Sást þetta meðal annars á því að eftir jarðskjálftann hóf Níkaragva útflutning á lyfjum þrátt fyrir að í landinu væri engin sjálfstæð lyfjaframleiðsla. Á seinni valdaárum sínum fór Somoza jafnframt að hagnast á útflutningi á mennsku blóði og blóðplasma landsmanna. Frá 1973 til 1978 hurfu um 2.000 manns í Níkaragva eftir að hafa verið handteknir af Þjóðvarðliðinu.
Í desember árið 1974 réðust sandínistar inn í Managva og tóku nokkra ráðherra og erindreka sem gísla. Somoza neyddist til að sleppa nokkrum pólitískum föngum og greiða sandínistunum andvirði um 2,5 millón dollara lausnargjald. Eftir að sandínistar réðust á herstöð í Masaya árið 1977 brást Somoza við af hörku og lét fjölda níkaragskra bændafjölskylda hverfa eða sendi þær til vistar í fangabúðum. Harðræði Somoza og auknir efnahagsörðugleikar urðu til þess að umsvif borgaralegrar stjórnarandstöðu jukust einnig í Níkaragva. Kaflaskil urðu hjá Somoza-stjórninni þegar Somoza lét myrða blaðaritstjórann Pedro Joaquín Chamorro Cardenal árið 1978 til að þagga niður í gagnrýni á ríkisstjórnina. Morðið á Chamorro vakti mikla reiði og leiddi meðal annars til þess að borgaralegu stjórnarandstöðuflokkarnir sameinuðust í svokallaða Breiðfylkingu andstöðunnar (sp. Frente Amplio Opositor eða FAO), sem stóð meðal annars fyrir mótmælum og verkföllum.
Leiðtogar FAO reyndu án árangurs að semja við Somoza um lýðræðislegri stjórnarhætti og brotthvarf hans sjálfs af stjórnmálasviðinu. Viðræður FAO við Somoza voru óvinsælar og leiddu til þess að verkalýðsfélögin sameinuðust í Alþýðufylkinguna svokölluðu og mörkuðu róttækari stefnu til þess að losna við Somoza. Þjóðlega föðurlandsfylkingin, hópur stjórnarandstöðuhópa undir stjórn Alþýðufylkingarinnar, náði fljótt undirtökunum og í lok maí hófu sandínistar vopnað lokaáhlaup gegn stjórn Somoza.
Þann 19. júlí árið 1979 hertóku sveitir sandínista höfuðborgina Managva og Somoza flúði land til Miami í Bandaríkjunum. Jimmy Carter Bandaríkjaforseti neitaði Somoza um landvistarleyfi en Somoza fékk síðar hæli hjá ríkisstjórn Alfredo Stroessner í Paragvæ. Þegar Somoza flúði frá Níkaragva átti hann um þriðjung alls ræktarlands í landinu og öll helstu iðnfyrirtækin, m. a. einu vindlaverksmiðju landsins, þrjár helstu vefnaðarverksmiðjurnar, alla steypuframleiðslu landsins og mestalla framleiðslu byggingarefna. Somoza hafði með sér mikinn hluta af ríkissjóði Níkaragva og skildi landið eftir með ríkisskuldir upp á um 1,6 milljarða Bandaríkjadala, þær hæstu í Rómönsku Ameríku. Eftir flótta Somoza lét nýja byltingarstjórnin þjóðnýta og skipta upp því sem eftir var af eignum hans í landinu.
Somoza settist að í Asúnsjón, höfuðborg Paragvæ, og gerði sér vonir um að geta snúið aftur til Níkaragva. Þann 17. september, um fjórtán mánuðum eftir flótta sinn frá Níkaragva, var Somoza hins vegar skotinn til bana á götum Asúnsjón af argentínskum marxistum með tengsl við sandínista.
10. júní
10. júní er 161. dagur ársins (162. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 204 dagar eru eftir af árinu.
Allium amethystinum
Allium amethystinum er tegund af laukplöntum ættuð frá Ítalíu, Grikklandi, Tyrklandi, Sikiley, Krít, Möltu, Albaníu, Búlgaríu, og fyrrum Júgóslavía, og ræktaður annarsstaðar sem skrautplanta. Þetta er ein af nokkrum tegundum lauka sem garðyrkjufræðingar kalla "drumstick onions" vegna kúlulaga blómskipunar á enda langs blómstönguls, sem líkist þá trommukjuða ("drumstick").
Allium amethystinum er með stakan lauk. Blöðin eru rörlaga og visna fyrir blómgun. Blómin eru rauð til fjólublá, með krónublöð sem varla opnast á blómgunartíma, eru vafin um egglegið og frjóþræðina svo einungis fræflarnir og frævan sjást.
Prómetín
Prómetín er frumefni með efnatáknið Pm og sætistöluna 61. Allar samsætur þess eru geislavirkar. Það er mjög sjaldgæft. Aðeins um 500-600 grömm eru náttúrulega til staðar í jarðskorpunni á hverjum tíma. Prómetín og teknetín eru einu geislavirku efnin sem koma fyrir í lotukerfinu á undan stöðugum frumefnum. Prómetín er lantaníð með oxunartöluna +3. Það heitir eftir Prómeþeifi sem samkvæmt grískri goðafræði færði mönnunum eldinn.
Prómetín getur orðið til náttúrulega með tvennum hætti; við klofnun evrópíns-151 og ýmissa samsæta úrans. Prómetín-147 er búið til með því að skjóta nifteindum á auðgað úran. Það er notað í ljómandi málningu, atómrafhlöður og þykktarmælingatæki.
Síberíublálilja
Síberíublálilja (fræðiheiti: Mertensia sibirica ) er fjölær jurt sem er ættuð frá Síberíu. Hún verður 50 til 100 sm há. Blöðin lensu- til egglaga með oddi og með bláum blæ. Blómin eru lítil, blá og bjöllulaga. Hún hefur verið nokkuð notuð sem garðplanta á Íslandi.
Pierre Bourdieu
Pierre Bourdieu (1. ágúst 1930 – 23. janúar 2002) var franskur félagsfræðingur, mannfræðingur og heimspekingur.
Pierre hóf rannsóknir sínar í Alsír. Þar kynnti hann sér stöðu kvenna og uppbyggingu menntakerfis. Jacques Derrida var þá þá var barnaskólakennari í Alsír og höfðu þeir mikið samband. Bourdieu setti fram kenningar um ólík form auðmagns sem væru nokkurs konar eign sem menn geta notað sér til framdráttar í efnahags- og félagslegum tilgangi. Hann greindi á milli efnahagslegst auðmagns, félagslegs auðmagns og menningarlegst auðmagns en menningarauðmagn öðlast einstaklingar í félagsmótun í fjölskyldu, jafningjahópum og frá leikfélögum í æsku og gegnum skólagöngu og þennan bakgrunn kallaði Bourdieu „habitus“.
Francesco Crispi
Francesco Crispi (4. október 1819 – 12. ágúst 1901) var ítalskur stjórnmálamaður sem átti þátt í sameiningu Ítalíu og varð tvisvar forsætisráðherra Ítalíu. Crispi fæddist á Sikiley og tók þar virkan þátt í Sikileyjarbyltingunni gegn Ferdinand 2. sem leiddi til þess að hann fór í útlegð til Fjallalands. Hann var bendlaður við Mazzini-samsærið 1853 og flýði þá til Möltu og síðan til Parísar. 1859 sneri hann aftur til Ítalíu og ferðaðist með leynd um Sikiley til að undirbúa uppreisn árið eftir. Í Genúa tók hann þátt í undirbúningi þúsundmannaleiðangursins sem lenti á Sikiley maí 1860. Crispi var þá lýstur „einvaldur Sikileyjar“. Eftir fall Palermó var Crispi útnefndur innanríkis- og fjármálaráðherra í bráðabirgðastjórn eyjarinnar en sagði brátt af sér vegna deilna milli fylgismanna Garibaldis og Cavour um innlimun eyjarinnar í ítalska ríkið.
Eftir sameininguna bauð Crispi sig fram til þingsetu og náði kjöri. Hann var í hópi „vinstrimanna“, þ.e. þeim hópi sem stutt hafði stofnun lýðveldis og voru andsnúnir konungsvaldinu en 1864 skipti hann um lit og gerðist konungssinni. 1867 reyndi hann að koma í veg fyrir innrás Garíbaldína í Róm sem leiddi til ósigurs þeirra í orrustunni við Mentana. Þegar fransk-prússneska stríðið hófst 1870 var hann andstæðingur hugsanlegs bandalags við Frakka.
Þegar Viktor Emmanúel 2. lést 1878 átti Crispi þátt í því sem innanríkisráðherra í þriðju ríkisstjórn Depretis að skapa konungsvaldinu traustari grundvöll, sjá til þess að konungurinn yrði grafinn í sérstöku grafhýsi í Róm, en ekki fluttur til Savoja og að eftirmaður hans tæki upp nafnið Úmbertó 1. konungur Ítalíu, en ekki Úmbertó 4. af Savoja. Hann átti einnig þátt í því, þegar Píus 9. lést, að sannfæra ráðsnefnd páfa um að halda fund sinn í Róm og samþykkja þannig í reynd lögmæti yfirtöku höfuðborgarinnar.
Róttækir stuðningsmenn Crispis studdu hann nú ekki lengur en hægrimenn studdu stjórnina til 1891. Crispi beitti hörku gegn uppþotum og mótmælum og féll þannig í kramið hjá borgarastéttinni. Þegar fyrsta ríkisstjórn Giolittis virtist óhæf til að berjast gegn uppþotum var Crispi beðinn um að taka aftur við stjórninni. Í kosningunum 1895 fékk Crispi mikinn meirihluta en ósigurinn við Adúa í Austur-Afríkuherförinni ári síðar varð til þess að hann sagði af sér.
Eftir þetta hélt Crispi áfram stjórnmálastarfi í þinginu.
Benny Hinn
Toufik Benedictus „Benny“ Hinn (f. 3. desember 1952) er bandarískur sjónvarpsprédikari og þykir þar líkjast öðrum slíkum eins og Jim Bakker og Jimm Swaggart. Benny Hinn fæddist 3. desember 1952 í borginni Jaffa í Ísrael en hann er af grískum og armenískum ættum. Hann er sérlega þekktur fyrir kraftaverkasamkomur. Benny Hinn hefur komið til Íslands og haldið hér fjölmennar kraftaverkasamkomur og var ein 21. ágúst 1994 í Kaplakrika í Hafnarfirði.
Tommaso Tittoni
thumb|right|Tommaso Tittoni Tommaso Tittoni (16. nóvember 1855 – 7. febrúar 1931) var ítalskur stjórnmálamaður og stjórnarerindreki sem var forsætisráðherra Ítalíu í aðeins fimmtán daga, frá 12. mars til 27. mars árið 1905. Eftir Rómargöngu Mussolinis gekk Tittoni til liðs við fasista og fékk sæti í miðstjórn ítalska fasistaflokksins.
Heyrði ég í hamrinum
Heyrði ég í hamrinum (eða Heyrða ég í hamarinn) er gömul íslensk þula sem komst snemma á blað miðað við aðrar þulur. Elsta uppskriftin að þulunni má finna í pappírshandriti sem skrifað var á árunum 1777 til 1778 (Lbs. 852 4to II, bls. 93). Þulan er fræg einkum fyrir það að ættartölu Óðins, frægasta guðs í norrænni goðafræði, hefur verið bætt aftan við hana.
Íslensk þjóðlög hafa varðveist við þessa þulu og eru þær laglínur m.a. varðveittar inná vefslóð Ísmús.
Þrítíð
Þrítið er sjötta ljóðabók Geirlaugs Magnússonar. Bókin kom út árið 1985. Mynd á kápu gerði Gyrðir Elíasson.
Konrad von Maurer
Konrad Heinrich von Maurer (29. apríl 1823 – 16. september 1902) var þýskur réttarsagnfræðingur, þjóðfræðingur og norrænufræðingur. Á Íslandi er hann er meðal annars þekktur fyrir dagbók sína er hann skrifaði á Íslandsferð sinni árið 1858 og þann stuðning sem hann sýndi Íslendingum í sjálfstæðisbaráttunni.
Æska
Konrad Maurer var sonur Georg Ludwig von Maurer og Friederike Maurer (fædd Heydweiller). Systir hans var Charlotte (1821-1874). Árið 1826 fluttist fjölskyldan frá Frankenthal í Pfalz til München því faðir hans hafði fengið ráðningu sem prófessor í þýskri réttarsögu við Ludwig-Maximilians háskólann í München. Sjö ára að aldri missti Konrad Maurer móður sína. Í tvö ár dvaldi hann í Grikklandi þar sem faðir hans starfaði í ráðuneyti Ottós I Grikklandskonungs, meðal annars við gerð stjórnarskrár landsins. Að því loknu flutti fjölskyldan aftur til München.
Konrad Maurer fékk tilsögn hjá einkakennurum og lauk stúdentsprófi árið 1839 frá Altes Gymnasium í München (nú Wilhelmsgymnasium). Áhugi hans stefndi til náttúruvísinda, einkum steindafræði. Samkvæmt ósk föður síns lagði hann stund á lögfræði í München, Leipzig og Berlín. Í námi sínu varð Konrad Maurer fyrir miklum áhrifum af lögfræðingnum Wilhelm Eduard Albrecht sem og Jacob Grimm, upphafsmanni þýskrar þjóðfræði og fornfræði.
Störf
Konrad Maurer lauk doktorsprófi árið 1845 einungis 22 ára gamall og þáði árið 1847 (eiginlega gegn sínum eigin vilja) stöðu aðstoðarprófessors í lögfræði við háskólann í München. Árið 1855 var hann ráðinn prófessor í þýskum einka- og ríkisrétti.
Konrad Maurer fékk mikinn áhuga á norrænum þjóðum og menningu þeirra, bókmenntum og sögu, en þó sérstaklega Íslandi og Noregi. Á Íslandi er litið á hann sem einn af helstu bandamönnum landsins á 19. öldinni. Frá árinu 1856 gerðist hann talsmaður sjálfstæðis Íslands og studdi Jón Sigurðsson í sjálfstæðisbaráttu hans.
Ferð Konrad Maurers til Íslands
Vorið 1858 ferðaðist Maurer til Íslands og dvaldi þar í hálft ár. Hann ferðaðist víða um landið ásamt jarðfræðingnum Georg Winkler og leiðsögumanninum Ólafi Ólafssyni. Á ferðinni safnaði hann íslenskum þjóðsögum, sem gefnar voru út í Leipzig árið 1886, rannsakaði sögustaði og lagði sig fram við að kynnast fólki sem gat veitt honum upplýsingar um land og þjóð. Leið hans lá fyrst um Suðurland og síðan norður yfir Sprengisand. Frá Bárðardal fór hann til Akureyrar og þaðan vestur í Dali og Breiðafjörð og þaðan lá leiðin til Borgarfjarðar og síðan til Reykjavíkur.
Hann hélt dagbók allan tímann og skrifaði síðar mikla ferðasögu. Sú saga lá lengi gleymd og grafin, en fannst árið 1972. Á þýsku er hún aðeins til í handriti en var þýdd á íslensku og gefin út árið 1997.
Starfsævi Konrads Maurers
Konrad Maurer sérhæfði sig í norrænni réttarsögu og var í fararbroddi fræðimanna á því sviði. Hann hélt fyrirlestra í München, Ósló og Kaupmannahöfn. Með rannsóknum sínum lagði hann grunninn að norrænum fræðum. Árið 1865 var Konrad Maurer tekinn inn í bæversku vísindaakademíuna vegna stefnumarkandi rannsókna sinna.
Árið 1876 var hann heiðraður með þjónustuorðu bæversku kórónunnar og samkvæmt reglum orðunnar fékk hann aðalsnafnbótina „Ritter von“. Hann hafnaði því hins vegar alla tíð að nota þessa nafnbót í persónulegum samskiptum. Sama ár var hann tilnefndur heiðursdoktor við háskólann í Kristjaníu (Ósló). Hann neitaði að taka stöðu prófessors sem kennd var við hann sjálfan sem ráðgert var að stofna við háskólann í Kristjaníu.
Fjölskylda og vinir
Á meðal vina hans frá Noregi voru Peter Christen Asbjørnsen, Henrik Ibsen og Bjørnstjerne Bjørnson. Á áttunda áratug 19. aldarinnar var heimili Maurers í München eins konar samkomustaður skandinavískra listamanna, rithöfunda og fræðimanna. Þeir sem vöndu komu sína til hans voru t.d. Henrik Ibsen, Marcus Grønvold, Eilif Peterssen, Christian Meyer Ross, Oscar Wergeland og Sophus Bugge.