cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dagný Kristjánsdóttir
Dagný fæddist á Ísafirði 19. maí 1949. Hún lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri 1970, BA prófi í íslensku og almennri bókmenntasögu 1975 og 1977, MA prófi í íslenskum bókmenntum frá Heimspekideild Háskóla Íslands 1979 og varði doktorsritgerð sína ''Kona verður til. Um skáldsögur Ragnheiðar Jónsdóttur fyrir fullorðna við Háskóla Íslands'' 1997. Hún var þriðja konan frá upphafi til að verja doktorsritgerð við Háskóla Íslands á eftir Selmu Jónsdóttur (1960) og Hugrúnu Friðriksdóttur (1997) og fyrst til að verja doktorsritgerð um íslenskar kvennabókmenntir.
Ýmis störf og verkefni
Dagný var virk í Rauðsokkahreyfingunni frá 1976-1981 og sat í miðstöð hennar um tíma. Hún kenndi við Menntaskólann á Egilsstöðum 1979-1981 og var sendikennari við Háskólann í Osló árin 1982-1990.
Hún kenndi í rúm tíu ár í Skor íslensku fyrir erlenda stúdenta við Háskóla Íslands (nú Íslensku sem annað mál ) og varð prófessor við Háskóla Íslands í íslenskum bókmenntum árið 2001. Dagný hefur einnig kennt námskeið um íslenskar bókmenntir í Færeyjum, Noregi, Danmörku og Finnlandi og verið Fulbright-gestafræðimaður í UC Santa Barbara (1999-2000), gestafræðimaður við Humboldt Universität, Berlín (2006-2007) og Háskólann í Edinborg (2017).
Auk kennslu og rannsókna hefur Dagný gegnt ýmsum stjórnunar og trúnaðarstörfum. Á árunum 1996-1999 var hún forstöðumaður Bókmenntafræðistofnunar Háskóla Íslands. Hún var forstöðumaður námsbrautar í kynjafræðum 1998-1999, í stjórn Rannsóknarstofu í kvenna- og kynjafræðum frá 2000 og formaður 2003-2005. Þá sat hún í stjórn Nordisk Institutt for kvinne- og kjönnsforskning 2004-2006, í útgáfustjórn Noru 1997-1999 og í stjórn Félags prófessora 2003-2006, en hún var varaformaður félagsins 2004-2006. Hún var jafnframt í stjórn BIN (Barn og ungdomskultur i Norden) 2003-2011, formaður Félags íslenskra fræða 2002-2004 og deildarforseti Íslensku- og menningardeildar 2010-2012.
Dagný hefur setið og stýrt ýmsum dómnefndum. Þar má nefnda dómnefndir um akademískar stöður og framgang á Íslandi, Danmörku, Noregi og Færeyjum. Oft var hún formaður þessara nefnda. Hún hefur einnig setið - dómnefnd um íslensku bókmenntaverðlaunin, norrænu bókmenntaverðlaunin, norrænu barna- og unglingabókaverðlaunin og vest-norrænu barnabókaverðlaunin.
Rannsóknir og helstu ritverk
Rannsóknarsvið Dagnýjar eru íslenskar bókmenntir og bókmenntasaga. Bókmenntarannsóknir hennar má kenna við sálgreiningu, femínísma og læknahugvísindi en börn og menning þeirra hefur einnig verið sérstakt áhugaefni hjá henni. Hún hefur flutt fjölda fyrirlestra á ráðstefnum og málþingum bæði hérlendis og erlendis.
Helstu rit Dagnýjar
Dagný hefur ritstýrt bókunum Literature and Visual Culture (2005), Heimi ljóðsins með Ástráði Eysteinssyni og Sveini Yngva Egilssyni (2005) og [https://bokmenntaborgin.is/bok/i-gudrunarhusi ''Í Guðrúnarhúsi. Greinasafn um bækur Guðrúnar Helgadóttur''] með Brynhildi Þórarinsdóttur (2005).
Dagný Kristjánsdóttir hefur birt fjölda greina og bókarkafla um fræðasvið. Þar má nefna tug greina í Nordisk kvindelitteraturhistorie (1993-1998) þar sem hún ritstýrði íslenska hluta bókmenntasögunnar frá öðru til fimmta bindis ásamt því að skrifa kaflann „Árin eftir seinna stríð“ (bls. 419-663 og 507-519) í Íslensk bókmenntasaga IV (2006).
Dagný hefur unnið með Bryndísi Benediktsdóttur, lækni, Ásdísi Egilsdóttur, prófessor emeritus í íslenskum miðaldabókmenntum, auk Bergljótar Kristjánsdóttur, prófessors í íslenskum nútímabókmenntum og Guðrúnar Steinþórsdóttur, doktorsnema að því að flétta bókmenntir inn í læknanámið og tengja þannig hug- og læknisvísindi. Dagný vinnur nú að bók um þetta efni. Læknahugvísindin tengist vaxandi efasemdum um skörp skil hug- og raunvísinda. Sömuleiðis taka menn skörp skil milli menningar og náttúru ekki lengur fyrir gefið og það endurspegast í fræðasviðinu „vistrýni“ sem kann að vera eitt brýnasta viðfangsefni hugvísinda í dag. Þar hefur Dagný tekið upp erlent samstarf um vistrýni og viðhorf til náttúrunnar í barna- og unglingabókum samtímans.
Einkalíf
Foreldrar Dagnýjar eru Þórunn Jónsdóttir, kennari, og Kristján Jónsson, borgardómari. Dagný er gift Kristjáni Jóhanni Jónssyni, prófessor emeritus (f. 1949) og eiga þau tvo syni.
Tófugrasryð
Tófugrasryð (fræðiheiti: Hyalopsora polypodii) er tegund sjúkdómsvaldandi svepps af stjarnryðsætt. Eins og nafnið bendir til sýkir tófugrasryð á tófugrasi (Cystopteris fragilis). Tófugrasryð finnst á Íslandi og er algengt um allt land. Það myndar ryðgró á blöðum tófugrass.
1972
Árið 1972 (MCMLXXII í rómverskum tölum) var 72. ár 20. aldar og hlaupár sem hófst á laugardegi samkvæmt gregoríska tímatalinu.
Janúar
thumb|right|Flakið af Queen Elizabeth í Hong Kong
Júní
thumb|right|David Bowie á [[Ziggy Stardust Tour sem fylgdi eftir útgáfu plötunnar]]
Nóvember
thumb|right|Pong-spilakassi
Janúar
thumb|right|Dana International
Ágúst
thumb|right|Cameron Diaz
Dáin
thumb|right|Kwame Nkrumah thumb|right|Ásgeir Ásgeirsson
1671-1680
1671-1680 var 8. áratugur 17. aldar sem telst til árnýaldar í sögu Evrópu, Jedótímabilsins í sögu Japans, Tjingtímabilsins í sögu Kína, tíma Mógúlveldisins í sögu Indlands og Tyrkjaveldis í sögu Miðausturlanda. Í sögu Suðaustur-Asíu, Afríku, Norður- og Suður-Ameríku er þetta tími evrópsku nýlenduveldanna; portúgalska og spænska heimsveldisins, Breska- og Hollenska Austur-Indíafélagsins. Í sögu Norður- og Mið-Asíu einkennist þetta tímabil af útþenslu Rússaveldis og Tjingveldisins í Kína.
Í jarðsögunni er 17. öldin hluti af mýrarskeiðinu síðara á Hólósentímabilinu eða Mannöld.
Stríð í Evrópu
thumb|right|Þorpsskólinn eftir [[Jan Steen frá því um 1670.]] thumb|right|Skip við ströndina í góðum byr eftir [[Willem van de Velde yngri frá því um 1670.]] Tvö tengd stríð áttu sér stað á þessum áratug: Stríð Frakklands og Hollands hófst með skyndiárás Frakka á Holland árið 1672 með stuðningi Englands, Svíþjóðar og biskupanna í Münster og Köln. Hollendingar náðu hins vegar nokkrum mikilvægum sigrum á flotum Frakka og Englendinga (þriðja stríð Englands og Hollands) auk þess sem Heilaga rómverska ríkið, Spánn og kjörfurstinn af Brandenborg gengu til liðs við þá. Englendingar drógu sig út úr stríðinu 1674. 1675 ákvað Kristján 5. Danakonungur að nýta tækifærið og gerði innrás í Skán sem var upphaf skánska stríðsins. Brandenborgarar réðust einnig á lönd Svía á meginlandinu. Með friðarsamningum 1679 fengu Svíar öll lönd sín aftur.
Baldrún
Baldrún er íslenskt kvenmannsnafn.
1671-1680
Uppreisnir gegn Mógúlveldinu
Á Indlandsskaga jókst andstaðan við Mógúlkeisarann Aurangzeb sem barðist gegn helgisiðum hindúa og síka og hélt fram strangari túlkun íslam en fyrirrennarar hans. Á Dekkanhásléttunni veitti Shivaji, sem síðar stofnaði Marattaveldið, honum viðnám og í austri vann her Ahomríkisins sigur á her keisarans í orrustunni við Saraighat 1671. Árið eftir gerðu Pastúnar uppreisn og her Mógúlveldisins var tvístrað af ættbálkum þeirra í Kaíberskarði.
Uppreisn lénsherranna þriggja
Í Kína ríkti mansjúkeisarinn Kangxi yfir stóru og erfiðu ríki. Héraðshöfðingjar fengu því mikið sjálfstæði frá miðstjórnarvaldinu í Peking. Þrír fyrrum herforingjar í her Mingveldisins voru gerðir að lénsherrum yfir Yunnan, Guizhou, Guangdong og Fujian. Þetta voru gríðarstór lén og náðu samanlagt yfir helminginn af Suður-Kína. Þegar lénsherrarnir hugðust láta af völdum létu þeir reyna á það hvort keisarinn heimilaði þeim að velja sér eftirmenn, sem í reynd þýddi að gera lén þeirra að erfðalénum. Þegar keisarinn neitaði, gerðu þeir uppreisn sem var kölluð uppreisn lénsherranna þriggja og snerist um að endurreisa Mingveldið. Uppreisnin stóð í átta ár frá 1673-1681 og lauk með sigri keisarans.
Formúla Bayes
Formúla Bayes er, í líkindafræði, formúla sem segir til um samhengið milli líkinda á atburði A skilyrt á öðrum atburði B, og líkurnar á atburði A skilyrt á öðrum atburði B. Á líkindamáli:
1671-1680
Brennumál
Í Frakklandi kom Eiturmálið upp 1676 þegar upp komst um morð framin með eitri af konum á ættingjum og keppinautum. Ljósmóðirin Catherine Deshayes var dæmd fyrir að útvega konum eitur og brennd á báli árið 1680. Á Íslandi héldu Selárdalsmálin áfram. 1674 skrifaði séra Páll Björnsson í Selárdal bókina Kennimark Kölska. Árið eftir voru tveir menn brenndir fyrir að valda veikindum prestfrúarinnar í Selárdal og 1678 voru mæðgin úr Skagafirði tekin af lífi fyrir sömu sakir.
Formúla Bayes
Þar sem að P(X) eru líkurnar á atburði X og P(X|Y) eru líkurnar á atburði X þegar gefið er að atburður Y hafi þegar átt sér stað, það er:
Þess vegna hefur maður að P(X|Y)P(Y) er eins og P(Y|X)P(X). Þetta vegna þess að bæði eru P(X\cap Y), og svona er gert formúla Bayes.
1671-1680
Könnun Norður-Ameríku
Frönsku landkönnuðirnir René-Robert Cavelier de la Salle og Louis Jolliet könnuðu ár og vötn í Norður-Ameríku. Jolliet og jesúítatrúboðinn Jacques Marquette könnuðu og kortlögðu Mississippifljót fyrstir manna. La Salle sigldi um Vötnin miklu í leit að Norðvesturleiðinni til Kyrrahafsins, fyrst með tíu tonna brigantínunni Frontenac og síðan með Le Griffon, 45 tonna barkskipi sem hélt í jómfrúarferð sína 7. ágúst 1679.
Arthúr
Arthúr er íslenskt karlmannsnafn.
1671-1680
Ráðamenn
thumb|right|Aurangzeb Mógúlkeisari thumb|right|Loðvík 14. Frakkakonungur thumb|right|Mehmet 4. Tyrkjasoldán
Arthur
Arthur er íslenskt karlmannsnafn.
Heimildir
Arthur
Lúsinda
Lúsinda er íslenskt kvenmannsnafn.
Þorsteinn Illugason
Þorsteinn Illugason (1618 – 11. september 1705) var skólameistari í Hólaskóla í fjóra vetur og síðan aðstoðarprestur á Hólum, prestur á Völlum í Svarfaðardal í 40 ár og prófastur í Vaðlaþingi í rúma þrjá áratugi.
Þorsteinn var sonur Illuga Jónssonar Hólaráðsmanns og konu hans Halldóru Skúladóttur, systur Þorláks biskups og dótturdóttur Guðbrands Þorlákssonar. Hann varð skólameistari á Hólum 1649 og gegndi því starfi í fjóra vetur en þá tók hann prestsvígslu og varð aðstoðardómkirkjuprestur á Hólum. Árið 1658 fékk hann Velli í Svarfaðardal og var prestur þar allt til 1698 og jafnframt prófastur í Vaðlaþingi frá 1667. Hann lét af embætti áttræður að aldri en var þó áfram á Völlum og átti þar heima þegar manntalið var tekið 1703. Hann dó tveimur árum síðar, hátt á níræðisaldri, annaðhvort á Völlum eða á Sökku í sömu sveit hjá dóttur sinni.
Kona séra Þorsteins, gift 11. október 1667, var Steinvör Jónsdóttir frá Skeggjastöðum, alsystir Runólfs, sem var skólameistari næstur á undan Þorsteini. Þau áttu þrjár dætur, Sigríði konu séra Hjalta Þorsteinssonar prests og listmálara í Vatnsfirði, Gróu konu séra Gísla Jónssonar á Útskálum og Kristrúnu konu Ara Jónssonar bónda á Sökku í Svarfaðardal, sonar Jóns Arasonar prófasts í Vatnsfirði. Ein dóttir þeirra var Guðrún sól, sem þótti kvenna fegurst og heillaði marga unga menn, þar á meðal Jón Steinsson Bergmann, son Steins biskups, svo mjög að hún var sögð ástæða þess að hann fyrirfór sér. Önnur dóttir þeirra, Hólmfríður, var langamma Bertels Thorvaldsen myndhöggvara.
1410
thumb|right|Orrustan við Tannenberg. Árið 1410 (MCDX í rómverskum tölum)
Atburðir
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Shirley Clamp
thumb|right|Shirley Clamp [[2009]] Shirley Clamp (f. 17. febrúar 1973 í Viskafors) er sænsk söngkona.
1. september
1. september er 244. dagur ársins (245. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 121 dagur er eftir af árinu.
1451
Árið 1451 (MCDLI í rómverskum tölum)
Lindar
Lindar er íslenskt karlmannsnafn.
Askur (mannsnafn)
Askur er íslenskt karlmannsnafn.
Höfuðbolur
thumb|Höfuðbolur á [[úlfakönguló til hægri ásamt afturbol hennar og fótum]] Höfuðbolur (fræðiheiti Cephalothorax) er í líffærafræði notað yfir fyrsta meginhluta búks líkama dýra í áttfætlu- og stórkrabbaflokki innan liðdýrafylkingarinnar. Á þessum hluta búksins er munnurinn, útlimir og fálmarar ef við á. Afturbolurinn er svo restin af meginhluta líkamans.
Fellshreppur
Fellshreppur getur átt við eftirfarandi:
1422
Árið 1422 (MCDXXII í rómverskum tölum)
Langadalsströnd
Langadalsströnd heitir landsvæðið við norðanvert Ísafjarðardjúp að Kaldalóni. Norðan við svæðið er Snæfjallaströnd.
1422
Á Íslandi
Fædd
Langadalsströnd
Nú eru tveir bæir í byggð sem tilheyra Langadalsströnd, Skjaldfönn og Laugaland. Þeir eru báðir í Skjaldfannardal, sem gengur til austurs frá ströndinni, sunnan við Kaldalón. Kirkjur eru á Nauteyri og Melgraseyri.
1422
Á Íslandi
Dáin
Langadalsströnd
Nauteyrarhreppur náði áður yfir allt svæðið en er nú hluti Strandabyggð.
1422
Erlendis
Fædd
Lindberg
Lindberg er íslenskt karlmannsnafn.
1422
Erlendis
Dáin
Skilyrtar líkur
Skilgreining
Fyrir P(B) > 0 gildir:
P(A|B) er lesið „líkurnar á að A gerist, gefið að B gerist“, eða einfaldlega „líkurnar á A gefið B“.
Dæmi
Sé tveimur teningum kastað, með það markmið að reyna að fá samanlagða tölu hærri en 10, þá eru líkurnar á því að summan sé hærri en tíu háð niðurstöðunni úr fyrsta kastinu.
Fyrsta teningnum er kastað, og líkurnar eru 1/6 að atburðurinn F eigi sér stað. Gerum ráð fyrir því að hann eigi sér stað. Hverjar eru líkurnar á að, þegar að seinni teningnum er kastað, að summa þeirra verði 10?
Nú eru möguleikarnir á E \cap F þeir að teningaköstin verði. Þá eru líkurnar á því. Þá er
Önundur tréfótur
Önundur tréfótur Ófeigsson var landnámsmaður á Ströndum. Hann nam land frá Kleifum til Ófæru og bjó í Kaldbak. Hann var einn andstæðinga Haraldar hárfagra þegar hann var að leggja Noreg undir sig, missti fót sinn í orrustunni í Hafursfirði og gekk við tréfót eftir það. Hann komst til Suðureyja og var þar um tíma en sigldi síðan til Íslands og nam þar land og bjó til æviloka. „Hann hefir fræknastur verið og fimastur einfættur maður á Íslandi,“ segir í Grettis sögu.
Fyrri kona Önundar var Æsa dóttir landnámsmannsins Ófeigs grettis og voru synir þeirra Ófeigur grettir og Þorgeir flöskubakur. Síðari kona Önundar var Þórdís Þorgrímsdóttir frá Gnúpi í Miðfirði og var sonur þeirra Þorgrímur hærukollur sem var faðir Ásmundar föður Grettis sterka. Eftir lát Önundar giftist Þórdís Auðuni skökli Bjarnarsyni landnámsmanni í Víðidal og var sonur þeirra Ásgeir bóndi á Ásgeirsá í Víðidal.
Heimildir
Vestfjarðarvefurinn
Atlas (mannsnafn)
Atlas er íslenskt karlmannsnafn.
Fellshreppur (Strandasýslu)
Fellshreppur var hreppur í Strandasýslu, kenndur við bæinn Fell í Kollafirði.
Hreppurinn varð til ásamt Óspakseyrarhreppi þegar Broddaneshreppi var skipt í tvennt á síðari hluta 19. aldar. 1. janúar 1992 voru hrepparnir sameinaðir á ný undir nafninu Broddaneshreppur.
Antíokkos frá Askalon
Antíokkos frá Askalon (Άντίοχος ὁ Ἀσκαλώνιος) (um 130 f.Kr. – um 68 f.Kr.) var forngrískur heimspekingur og platonisti og höfuð Akademíunnar. Hann var nemandi Fílons frá Larissu við Akademíuna en vék frá efahyggju þeirri sem Fílon kenndi og innleiddi að nýju hefðbundnari platonisma. Hann reyndi þó einnig að sætta ýmsar af kenningum stóumanna og aristótelískrar heimspeki við kenningar platonismans. Með honum hófst tímabil hins svonefnda mið-platonisma.
Antíokkos var einn af kennurum rómverska stjórnmálamannsins og heimspekingsins Ciceros.
1466
Árið 1466 (MCDLXVI í rómverskum tölum)
Línberg
Línberg er íslenskt karlmannsnafn.
Lasanja
thumb|Lasanja í ofni
Lasanja, eða Lasagna (eintala, borið fram á ítölsku; lasagne  í fleirtölu) er annars vegar ákveðin tegund af pasta í blöðum eða plötum og einnig réttur sem fullu nafni heitir lasagne al forno á ítölsku (það þýðir „lasanja eldað í ofni“).
Uppruni
Upprunalega merkti heitið lasagna ílátið sem rétturinn var eldaður í en nú er það eingöngu haft um réttinn sjálfan og pastaplöturnar. Yfirleitt er rétturinn talinn upprunninn á Ítalíu en þó er orðið lasagna dregið af grísku orðinu λάσανα (lasana) eða λάσανον (lasanon) sem þýðir „pottpallur“. Lasanja á sér líka ævafornar rætur og í Grikklandi, á Balkanskaga og víða í Arabalöndunum eru eldaðir áþekkir réttir en þar er reyndar yfirleitt ekki haft pasta á milli laga, heldur grænmeti af ýmsu tagi, svo sem eggaldin- eða kartöflusneiðar. Þó eru dæmi um að pasta sé notað, til dæmis í gríska réttinum pastitsio, þar sem oftast eru notaðar makkarónur eða annað pípulaga pasta.
Pastaplöturnar
Lasanjaplötur eru ýmist þurrkaðar (og þá forsoðnar fyrir notkun) eða ferskar og þá oft búnar til á staðnum. Þær eru yfirleitt rétthynrndar, stundum stórar, lasagnoni, eða minni en þessar hefðbundnu og kallast þá lasagnette. Stundum er spínati blandað saman við deigið svo plöturnar verða grænar að lit og kallast lasanja sem gert er úr slíkum plötum Lasagne verdi eða grænt lasanja.
Í ítölsku lasanja er gjarna hlutfallslega mun meira af pasta en í lasanja sem gert er í öðrum löndum.
Mismunandi tegundir lasanja
thumb|left|Lasanja alla bolognese sett saman. Rétturinn er lagskiptur og í formið eru á víxl sett lög af pastaplötum og sósu eða sósum, og síðan er osti stráð yfir eða þá að hann er hafður á milli laga. Á Suður-Ítalíu er oftast notuð kjötsósa (ragù) og eða tómatsósu en á norðanverðri Ítalíu er yfirleitt notuð béchamel-sósa (uppstúf) í lasanja. Í lasagne alla bolognese eru aðalhráefnin til dæmis bolognese-sósa, parmesanostur og béchamel-sósa krydduð með múskati.
Til eru margar ólíkar útgáfur, mismunandi eftir héruðum, og eftir að lasanja varð vinsæll réttur í öðrum löndum hafa margvíslegar nýjar útgáfur komið fram.
Misjafnt er hvaða ostar eru notaðir í lasanja en algengastir eru ricotta-ostur, parmesan-ostur og mozzarella-ostur. Sá síðastnefndi er sérlega algengur í lasanja frá suðurhluta Ítalíu þar sem hann er upprunninn þar um slóðir. Í öðrum löndum eru notaðar ýmsar tegundir af osti og í Bandaríkjunum eru uppskriftir að fjögurra eða fimm osta lasanja algengar.
Lasanja á Íslandi
Lasanja sást varla á Íslandi svo heitið gæti fyrr en snemma á 9. áratug 20. aldar. Í Heimilistímanum árið 1975 er talað um „italska spaghettiréttinn lasagna, sem er lag af breiðu spaghetti, til skiptis með sterku kjötfarsi, lauk, hvítri sósu og osti“ og síðan eru gefnar leiðbeiningar um hvernig eigi að búa til slíkan rétt en nota pönnukökur í staðinn fyrir pasta, enda fengust lasanjaplötur þá varla hérlendis. Innflutningur þeirra hófst um eða skömmu fyrir 1980 og eftir það jukust vinsældir réttarins jafnt og þétt.
Ólafur Darri Ólafsson
Ólafur Darri Ólafsson (f. 3. mars 1973) er íslenskur leikari, kvikmyndaframleiðandi og handritshöfundur.
New York Rangers
New York Rangers er íshokkífélag frá New York-borg sem spilar í NHL. Heimavöllur þess er Madison Square Garden. Það er eitt af sigursælustu liðum deildarinnar, með fjóra Stanley Cup titla, sá síðasti var árið 1993-94.
Fyrirliðar
upright|thumb|[[Brian Leetch var fyrirliði Rangers frá árinu 1997 til 2000.]]
Titlar
Stanley Cup Titlar:
Ár sem New York Rangers hafa tapað í úrslitum:
Atli (mannsnafn)
Atli er íslenskt karlmannsnafn.
Armeria multiceps
Armeria multiceps er jurt af gullintoppuætt.
Lúsía
Lúsía er íslenskt kvenmannsnafn.
Draumkvæðið
thumb| Ólafur helgi birtist í draumi, mynd eftir [[Gerhard Munthe í Magnússona sögu í Heimskringlu.]] Draumkvæðið er þekktasta fornkvæði (eða þjóðkvæði) Norðmanna. Kvæðið er talið frá miðöldum og telst til leiðslubókmennta.
Draumkvæðið var „uppgötvað“ á Þelamörk í Austur-Noregi um 1840, einkum í Lårdal, Kviteseid og Mo. Engar eldri heimildir eru um kvæðið. Uppskriftir sem gerðar voru af Draumkvæðinu eru mjög brotakenndar og ólíkar hver annarri. Þekktasta útgáfan er endurgerð sem Moltke Moe gerði um 1894, og er alls 52 vísur.
Efniságrip
Draumkvæðið hefst með vísu, þar sem ljóðmælandinn kynnir sig. Síðan er sagt frá því að Ólafur Ástuson (hjá flestum heimildarmönnum Åkneson eða Håkinson) sofnar á jólanótt og vaknar ekki fyrr en á þrettánda degi (6. janúar). Hann ríður til kirkju, sest í kirkjudyrnar og segir draum sinn. Í draumnum gekk hann yfir Gjallarbrú, sem skilur okkar heim frá ríki hinna dauðu. Hann braust gegnum þyrnigerði og yfir fenjasvæði, sá helvíti og einnig himnaríki, þar sem María guðsmóðir sat. Að lokum birtist honum frumdómurinn (þ.e. dómurinn fyrst eftir dauðann), þar sem Mikjáll erkiengill vó syndugar sálir á skálavog.
Heimildarmenn og uppskriftir
Niels Svenungsen, hringjari í Vinje, var sá fyrsti sem skrifaði upp vísur úr Draumkvæðinu. Árið 1842 sendi hann uppskrift með 61 vísu til Olea Crøger. Þetta voru sundurlaus brot sem hann hafði skrifað upp eftir mörgum heimildarmönnum. Um það skrifar hann:
Til eru um 70 uppskriftir af Draumkvæðinu, en flestar eru örfáar vísur. Aðeins ein uppskrift (30 vísur), sem presturinn Magnus Brostrup Landstad skrifaði upp um 1847 eftir Maren Ramskeid, er í einhverju samhengi. Maren, sem var þrítug vinnukona, hafði lært kvæðið af föður sínum, og hann af sínum föður. Landstad birti uppskriftina í Norske Folkeviser 1853, og einnig endurgerð sína af kvæðinu.
Sveitafólk á Þelamörk vissi að kvæðið var óheilt, og taldi jafnvel að það hefði í öndverðu verið mörg hundruð vísur.
Rannsóknir, tilgátur og endurgerðir
Jørgen Moe taldi að Draumkvæðið væri mjög gamalt, jafnvel frá því skömmu eftir kristnitöku og að Ólafur Ástuson hlyti að vera Ólafur helgi. M. B. Landstad var sömu skoðunar, en taldi að höfundar Sólarljóða og Draumkvæðisins hefðu notað sem fyrirmynd draumsýn eða leiðslu hins heilaga Ansgars, erkibiskups í Brimum.
Nokkru síðar birti Sophus Bugge grein sem markaði stefnu í rannsóknum á Draumkvæðinu í nær hundrað ár. Hann benti á að kvæðið væri náskylt leiðslubókmenntum miðalda, einkum mætti sjá skyldleika við sýn írska riddarans Tundals frá 1149, sem þýdd var á norrænu um 1250 undir nafninu Duggalsleiðsla. Þegar Moltke Moe hélt kunna fyrirlestra sína um Draumkvæðið árin 1891–92, lýsti hann sig í meginatriðum sammála Sophusi Bugge. Knut Liestøl taldi kvæðið vera frá 1250–1300, og hafnar því að vísað sé til Ólafs helga, Olav Åkneson eða Håkinson sé upprunalegra. Almennt eru menn nú sammála um að kvæðið sé úr kaþólskri tíð. T.d. telur Bengt R. Jonsson líklegt að kvæðið sé ort á árabilinu 1350 til 1550. Kvæðið getur tæplega verið eldra en frá því skömmu fyrir 1300. Ef það er svo gamalt hefur upphaflegur málfarsbúningur þess verið norræna (þ.e. íslenska).
Um 1970 komu fram þau sjónarmið að líta bæri eingöngu á kvæðið eins og það varðveittist, og hafna tilraunum til að endurgera það. Brynjulf Alver hefur gengið einna lengst í þessu efni. Hann telur óvíst að Draumkvæðið sé eldra en frá því um 1700, og bendir á að þegar það var skrifað upp hafi það yfirleitt verið sundurlausar vísur og hafi e.t.v. aldrei verið í öðru formi.
Þeir Jørgen Moe (1847) og M. B. Landstad (1853) birtu endurgerðir af Draumkvæðinu, en sú sem hlaut almennasta viðurkenningu var útgáfa Moltke Moes frá því um 1894. Hann lagði til grundvallar textann sem skrifaður var upp eftir Maren Ramskeid, en notaði einnig vísur frá öðrum heimildarmönnum. Í endurgerð sinni lagði hann áherslu á að sýna tengslin við Duggalsleiðslu. Til voru þeir sem töldu að Moltke Moe hefði ekki gengið nógu langt. Meðal þeirra var Ivar Mortensson-Egnund, sem birti árið 1927 sína eigin útgáfu, með 119 vísum.
Tónlist við Draumkvæðið
Draumkvæðið var sungið, enda er það danskvæði að formi, þó að það sé helgikvæði að efni. Á 19. öld voru skráð nokkur lög við kvæðið. Þeir sem flytja kvæðið nú, nota yfirleitt sérstakt lag við hvern hluta kvæðisins. Ástæðan fyrir því er, að aðalheimildarmaðurinn, Maren Ramskeid, notaði nokkur mismunandi lög þegar hún söng kvæðið fyrir M. B. Landstad.
Þýðingar og útgáfur
Segja má að Draumkvæðið sé sveipað vissum dularljóma, og á það eflaust þátt í að fagrar útgáfur hafa verið gerðar af kvæðinu, myndskreyttar af þekktum listamönnum.
Kristján Eldjárn hefur þýtt kvæðið á íslensku, sjá heimildaskrá. Hann telur Draumkvæðið og Sólarljóð gnæfa upp úr þorra leiðslurita að skáldskapargildi.
Otto Hahn
thumb|Otto Hahn árið 1938 Otto Hahn (8. mars 1879 – 28. júlí 1968) var þýskur efnafræðingur og Nóbelsverðlaunahafi í efnafræði árið 1944. Hann var fyrstur til að kljúfa frumeindakjarna og hefur verið kallaður „faðir kjarneðlisfræðinnar“ og „upphafsmaður atómaldarinnar“. Tilraunirnar við kjarnaklof framkvæmdi Hahn í Berlín í Þýskalandi með aðstoðarmanni sínum, Lise Meitner. Árið 1955 hét hann á forystumenn þjóðanna að útrýma kjarnorkuvopnum.
Stúpa
Stúpa (eða hvolfhlað) er hvolflaga helgidómur (oft turnhýsi) í byggingarlist búddhatrúarmanna.
thumb|300px|Þróun Butkara stúpunnar. thumb|Frá [[Borobudur búddhahofinu, Java, Indónesía.]] Stúpur voru upprunalega gerðar úr leir og mold eða steinhlaðnar ofan á jarðveg eða múrstein. Í stúpu er grafhýsi sem geymir helga gripi. Hún er oft girt svalariði og efst er stöpull með eins konar regnhlíf.
Við lát Gautama Búdda mun líkami hans hafa verið brenndur og askan grafin undir átta stúpum og tvær aðrar stúpur undir duft og grafker.
Elsta þekkta stúpan er Dhamek stúpan í Sanchi á Indlandi og stærsta stúpan er  Phra Pathom Chedi í Nakhon Pathom héraðinu í  Tælandi en hún er 127 metra há. Sú stúpa sem mest er lagt í er minnisvarðinn í Borobudur  frá 8. öld í Java í  Indónesíu. Efri hringlaga pallur þess hofs er með raðir af bjöllulagar stúpum þar sem í eru Búddalíkneski sem tákna Arupajhana, svið formleysisins. Aðalstúpan er tóm og táknar fullkomnun uppljómunar. Hofið er skreytt með lágmyndum úr lífi Gautama Búdda. Borobudur er á heimsminjaskrá UNESCO og er talinn stærsti búddaminnivarðinn í heiminum.
Stúpan þróaðist yfir í pagóðu þegar búddismi breiddist út til annarra Asíulanda. Pagóður eru breytilegar að gerð en geta einnig verið bjöllulaga og pýramídalaga. Það eru í dag ekki skörp skil á milli stúpu og pagóðu en venjulega er stúpa notað um búddahelgiskrín á Indlandi og Suðaustur-Asíu en pagóða um trúarlegar byggingar í Austur-Asíu, byggingar sem hægt er að ganga inn í.
Stúpa er gerð úr fimm einingum:
Sauðafellsför
Sauðafellsför í janúar 1229 var eitt af níðingsverkum Sturlungaaldar. Sturla Sighvatsson hafði liðsinnt sonum Hrafns Sveinbjarnarsonar þegar þeir fóru að Þorvaldi Vatnsfirðingi og brenndu hann inni á Gillastöðum í Króksfirði 1228. Þórður og Snorri, synir Þorvaldar með frillu hans Helgu Ormsdóttur, voru ungir og Snorri raunar aðeins 14 ára en Þórður nokkrum árum eldri. Þeir vildu hefna sín á Sturlu og er gefið í skyn að Snorri Sturluson hafi hvatt þá til þess. Veturinn eftir brennuna fóru þeir að næturlagi að Sauðafelli í Dölum, þar sem Sturla bjó þá, en hann var ekki heima. Þeir rændu bæinn, unnu mikil spjöll, hjuggu allt sem fyrir var og inn í hvert rúm í skálanum, drápu nokkra heimilismenn og særðu aðra illa. Þeir ógnuðu Solveigu Sæmundardóttur, konu Sturlu, sem lá á sæng, en meiddu hvorki hana né börn hennar og Þórður sagði að tvennt þætti sér verst, að Sturla var ekki heima og að hann gat ekki tekið hana á brott með sér. Síðan héldu þeir á brott.
Líni
Líni er íslenskt karlmannsnafn.
Kyrrahafseyjar
thumb|250px|Leiðtogar Kyrrahafseyja á fundi með [[Condoleezza Rice|Condoleezzu Rice]]
Kyrrahafseyjar eru hópur 20–30.000 eyjar sem finna er að í Kyrrahafinu. Eyjarnar skiptast í þrjá hópa:
Ólafur Guðmundsson (f. 1965)
Ólafur Guðmundsson (f. 10. janúar 1965) er íslenskur leikari.
Pollapönk
thumbnail|Pollapönk, 2014. Pollapönk er íslensk hljómsveit sem stofnuð var árið 2006 og hefur sent frá sér þrjár plötur. Fyrsti geisladiskurinn hét í höfuð hljómsveitarinnar, Pollapönk og var útskriftarverkefni hafnfirsku leikskólakennaranna Heiðars Arnar Kristjánssonar og Haralds F. Gíslasonar frá Kennaraháskóla Íslands.
Stuttu síðar gengu Arnar Gíslason, sem er líka Hafnfirðingur, og Norðfirðingurinn Guðni Finnsson til liðs við sveitina, en þeir eru báðir einnig í hljómsveitunum Dr. Spock og Ensími. Heiðar og Haraldur eru líka í hljómsveitinni Botnleðju og hluti af Hafnarfjarðarmafíunni, Stuðningsveit Fimleikafélags Hafnarfjarðar.
Lagið Enga fordóma sigraði í keppninni um framlag Íslands til söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2014 sem haldin er í Danmörku. Lagið er eftir Harald og Heiðar og er hluti textans þýddur yfir á ensku af John Grant.
Lúvísa
Lúvísa er íslenskt kvenmannsnafn.
Auðbergur
Auðbergur er íslenskt karlmannsnafn.
Euler-aðferð
right|thumb|Mynd af því hvernig Euler-aðferðin virkar. Ferillinn sem reynt er að finna er blár og nálgunin er rauð. Euler-aðferð er aðferð í stærðfræði og tölvunarfræði er fyrsta stigs töluleg leið til að leysa venjulegar diffurjöfnur með ákveðnu upphafsgildi. Hún er nefnd í höfuðið á Leonhard Euler.
Gallín
Gallín er frumefni með efnatáknið Ga og er númer 31 í lotukerfinu, sem er sjaldgæfur, mjúkur og silfurkenndur tregur málmur. Gallín er brothætt fast efni við lágt hitastig en breytist í vökvaform rétt fyrir ofan stofuhita og bráðnar í hendi. Það finnst í örlitlum mæli í báxíti og sinkgrýti. Það gegnir mikilvægu hlutverki í efnasambandinu gallín arsen sem að notað er sem hálfleiðari, mest áberandi í ljóstvistum.
2. september
2. september er 245. dagur ársins (246. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 120 dagar eru eftir af árinu.
Ljósálfur
Ljósálfur er íslenskt karlmannsnafn.
Lydia
Lydia er íslenskt kvenmannsnafn.
Unun
Unun var íslensk popp-rokk hljómsveit frá Reykjavík stofnuð af Gunnari Lárus Hjálmarssyni (Dr. Gunni) og Þór Eldon Jónsson (áður í Sykurmolunum) árið 1993. Ragnheiður Eiríksdóttir (Heiða), söngkona, gekk í Unun árið 1994. En áður hafði Kristín Jónsdóttir (nú eld- og jarðskjálftafræðingur) spreytt sig í söng með sveitinni. Kristín söng í laginu Hann mun aldrei gleym‘enni með Rúnari Julíussyni. Ýmsar mannabreytingar í öðrum stöðum eins og trommur og hljómborð voru hjá sveitinni í gegnum tíðina. Meðal lagasmella Ununar voru Lög unga fólksins og Ástin dugir (með Páli Óskari).
Unun hitaði upp fyrir Björk á þrennum tónleikum í Bretlandi árið 1996 (þar á meðal á Wembley) og árið eftir spilaði hún á Hróarskelduhátíðinni.
Hljómsveitin hætti árið 1999. Þrír meðlimir (Dr. Gunni, Heiða og Elvar) komu saman árið 2007 og spiluðu á tónleikum tileinkuðum Lee Hazlewood.
Tenglar
Glatkistan - Unun
Auðbert
Auðbert er íslenskt karlmannsnafn.
Huda Sharawi
Huda Sharawi (23. júní 1879 - 12. desember 1947) var egypskur kvenréttindasinni, þjóðernissinni og stofnandi Kvenréttindafélags Egyptalands.
Æviágrip
Huda Sharawi fæddist inn í El-Sharawi fjölskylduna í Efra-Egyptalandi, en faðir hennar var fyrsti forseti Egypska fulltrúaráðsins. Huda ólst að mestu leyti upp í kvennabúri/kvenálmu þar sem konur voru einangraðar og skyldugar til að vera með slæður. Huda fékk góða menntun frá ungaaldri, fékk góða kennslu í hinum ýmsu fögum og talaði meðal annars frönsku, tyrknesku og arabísku ásamt því að læra hluta úr Kóraninum.
Hjónaband
Þegar Huda var 13 ára komst hún að því að hún ætti að giftast frænda sínum, Ali Pasha Sharawi, sem var mikið eldri en hún. Hjónaband þeirra einkenndist af einhliða stjórn Ali, m.a. bannaði hann Hudu að spila á píanó og að heimsækja ættingja. Huda skildi við hann að borði og sæng eftir 15 mánaða hjónaband í kjölfar brots hans á samningi í tengslum við hjónabandið. Næstu 7 ár var Huda nokkurn veginn frjáls. Hún bætti við þekkingu sína, m.a. í arabískum bókmenntum og lærði ljóðlist og á píanó. Einnig fór hún sjálf að versla, sem þótti mjög sjaldgæft fyrir konu að gera, og hvatti móður sína til að gera slíkt hið sama.
Kvenréttindi
Eftir 7 ára aðskilnað frá eiginmanni sínum fór Huda með honum til Parísar, þar sem hún uppgötvaði nýjan heim með konum sem gengu frjálsar um götur borgarinnar. Huda var mjög á móti þeim hömlum sem konum voru settar í kvenálmum. Hún fór því að skipuleggja fyrirlestra fyrir konur sem myndi ýta þeim út úr húsi og á almannafæri. Árið 1919 tók Huda þátt í að skipuleggja ein stærstu kvenmótmæli gegn stjórn Breta í Egyptalandi.
Huda hugsaði sífellt um hvernig hægt væri að bæta líf kvennana í kringum hana. Hún stakk því upp á að komið yrði á fót skóla með sjúkrastofu fyrir þær, og með ýmsum framlögum og fjáröflunum varð sú hugmynd að veruleika. Einnig fannst henni að hvetja þyrfti konur í sinni vitsmunalegu ástund og í apríl 1914 var Intellectual Association of Egyptian Women stofnað.
Árið 1923 stofnaði Huda Kvenréttindafélag Egyptalands, sem er ennþá starfandi í dag. Félagið einblíndi á ýmis mál, m.a. kosningarétt kvenna og menntun þeirra. Hún leiddi félagið fram til seinasta dags.
Eftir andlát eiginmanns síns 1922 hætti Huda að ganga með slæðu, það þótti marka tímamót í kvenréttindabaráttu í Mið-Austurlöndum.
Mannúðarstörf
Árið 1909 stofnaði Huda Sharawi fyrstu mannúðarsamtökin sem rekin voru af konum, en samtökin buðu upp á þjónustu fyrir fátækar konur og börn. Huda trúði því að með því að konur rækju svona samtök myndi það ögra þeirri hugmynd að konur væru einungis skapaðar fyrir nautn karlanna og þyrftu vernd þeirra.
Milton Friedman
thumb|Milton Friedman Milton Friedman (31. júlí 1912 – 16. nóvember 2006) var bandarískur hagfræðingur, sem hlaut Nóbelsverðlaunin í hagfræði árið 1976 og er kunnur af eindregnum stuðningi sínum við frjálshyggju. Hann er einna kunnastur Chicago-hagfræðinganna svonefndu.
Önnur störf og pólitík
Hann skrifaði lengi fastan dálk í vikublaðið Newsweek, þar sem hann varpaði fram fjölda róttækra hugmynda, sem allar voru þó um það, að leysa mætti mál í frjálsum viðskiptum frekar en með ríkisafskiptum. Ein hugmyndin var um að fella niður almenna herskyldu (og fóru Bandaríkjamenn um það að ráðum hans), önnur að leyfa sölu ýmissa fíkniefna, enda telur hann, að afleiðingarnar af því að banna þau séu verri en af því að leyfa þau. Friedman gerði líka árið 1980 sjónvarpsþættina Frelsi til að velja (Free to Choose), sem sýndir voru víða um heim og vöktu mikla athygli.
Hann var einn af stofnendum Mont Pèlerin Society, Mont Pèlerin samtakanna, 1947 og hafði mikil áhrif á ýmsa stjórnmálamenn, þar á meðal Margréti Thatcher í Stóra-Bretlandi og Ronald Reagan í Bandaríkjunum. Einn lærisveinn hans var þó enn umdeildari en þau Thatcher og Reagan, herforinginn Augusto Pinochet, sem var lengi einræðisherra í Chile. Pinochet kvaddi til ráðgjafar ýmsa hagfræðinga, sem höfðu stundað hagfræðinám í University of Chicago, og gerbreyttu þeir atvinnulífi landsins, seldu ríkisfyrirtæki, lækkuðu skatta og felldu niður margvíslega tollvernd. Þegar Friedman tók á móti Nóbelsverðlaununum í Stokkhólmi 1976, skipulögðu andstæðingar herforingjastjórnarinnar í Chile mótmæli. Friedman svaraði því hins vegar til, að hann hafi vissulega flutt fyrirlestra í Chile og talað þar við ráðamenn. En hann hafi flutt sömu fyrirlestra í einræðisríkinu Kína og talað þar við ráðamenn, án þess að nokkur hafi hreyft mótmælum. Boðskapur sinn sé alls staðar hinn sami, að lækka skatta, selja ríkisfyrirtæki, auka frelsi til viðskipta, víkka út eignarrétt. Hann sé hlynntur lýðræði og virðingu fyrir almennum mannréttindum, en bestu skilyrðin fyrir þessu felist í víðtæku atvinnufrelsi. Friedman kom til Íslands í ágústlok 1984 og flutti fyrirlestur undir heitinu „Í sjálfheldu sérhagsmunanna“ (The Tyranny of the Status Quo), þar sem hann sagði, að einn meginvandinn af ríkisafskiptum væri, að gróðinn af þeim dreifðist á fáa, en tapið á marga, svo að hinir fáu, sem græddu á afskiptunum, berðust harðar en hinir mörgu, sem töpuðu, og sigruðu því ósjaldan.
Peningamagnskenningin
Friedman stundaði einkum rannsóknir í peningamálahagfræði. Hann blés nýju lífi í hina fornu peningamagnskenningu sem kennd er við klassíska hagfræði en kenning hans er jafnan þekkt undir nafninu peningamagnshyggja. Hún segir að peningamagn sé mikilvægasti áhrifavaldur á verðlag og hagsveiflur. Verðbólga stafar samkvæmt henni af því, að peningamagn í umferð eykst hraðar en landsframleiðsla. Kenningin segir jafnframt að verðbólga sé alls staðar og að það sama gildi um peninga og aðrar vörur á markaði, ef framboðið minnkar þá hækkar verðið, sé eftirspurnin sú sama. Þess vegna er til einfalt ráð gegn verðbólgu, segir Friedman. Það er að stöðva peningaprentun og draga þannig úr framboðinu. Málið er þó miklu flóknara, eins og Friedman viðurkennir fyrstur manna, meðal annars vegna þess að erfitt er að skilgreina peningamagn í umferð og hafa fullkomna stjórn á því. En meginatriði kenningarinnar er að ríkið láti sér nægja að framleiða trausta peninga, halda uppi stöðugu verðlagi, en treysti að öðru leyti á sjálfstýringarmátt hins frjálsa markaðar. Friedman lagði til að seðlabankinn væri bundinn ákveðnum reglum um peningamagn þannig að magnið væri aukið í takt við aukna þjóðarframleiðslu og hagvöxt. Þannig lagði hann áherslu á að efnahagsstefna stjórnvalda væri bundin föstum reglum en ekki sett saman af geðþótta og einungis notuð sem gildi og viðmið.
Áhersla Friedman á peningamálastefnu var talsvert á skjön við hugmyndir margra hagfræðinga á þessum tíma sem töldu að peningmálastefnur væru að miklu leyti gagnslausar við hagstjórn og töldu fjármálastefnur hins opinbera mun mikilvægari.
Friedman birti fyrstu skrif sín um peningamagnshyggjuna árið 1956 í bókinni Rannsóknir á peningamagnskenningunni (e. The Quantity Theory of Money: A restatement) en það var svo árið 1963 sem peningamagnshyggjan birtist í fullri mynd þegar hann gaf út bókina Saga peningamála í Bandaríkjunum,1867-1960 (e. A Monetary History of the United States,1867-1960) ásamt Önnu Schwartz.
A Theory of the Consumption Function
Eitt af áhrifamiklu ritum Friedmans er Kenningin um neyslufallið (e. A Theory of the Consumption Function) sem kom út árið 1957. Í ritinu setti hann fram nýjar kenningar og andmælti hefðbundnum Keynesískum sjónarmiðum um heimilishaldið, sem voru ríkjandi á þessum tíma. Friedman hélt því fram að neysla einstaklingsins sé ekki einungis háð núverandi tekjum heldur hafi væntanlegt tekjustig einnig áhrif á það hvernig neytandinn mun breyta neysluútgjöldum sínum. Kenningin endurskilgreindi sambandið á milli samanlagðrar neyslu/sparnaðar og heildartekna. Friedman þróaði jafnframt hugtakið varanlegar tekjur sem eru þær tekjur sem menn búast við að hafa að jafnaði yfir ævina.
Þessi kenning hjálpaði til við að skýra til dæmis hvers vegna tímabundin skattahækkun getur ekki leitt til fyrirhugaðrar samdráttar í neyslu, í staðinn getur þessi skattahækkun verið fjármögnuð með sparnaði og neysla þannig haldist óbreytt.
Eftir Friedmann liggja margar kenningar og rit. Þegar ljóst varð upp úr 1970, að hagstjórnarhugmyndir Johns Maynards Keynes skiluðu ekki góðum árangri, hlutu kenningar Friedmans óvænt brautargengi, þótt þeim hafi reitt misjafnlega af í fræðilegum umræðum eftir það.
Saga peningamála í Bandaríkjunum, 1867-1960
Í ritinu gagnrýna þau meðal annars bandaríska seðlabankann fyrir að hafa ekki komið í veg fyrir samdrátt í peningamagni í Bandaríkjunum í kreppunni miklu og segja að orsakir hennar megi beinlínis finna í rangri peningamálastefnu seðlabankans.
Útgáfa bókarinnar hafði mikil áhrif á hagfræðina en Friedman og aðrir sem fylgdu peningamagnshyggjunni, höfðu þau áhrif að peningamálastefna varð talin aðalatriði hvað varðar hagsveiflur og hagstjórn sem er ólíkt fyrri Keynesískum viðhorfum. Bókin er almennt talin vera meðal áhrifamestu hagfræði rita sem hafa verið skrifuð.
Gagnrýni á Friedman
Friedmann hefur verið gagnrýndur fyrir samfélagssýn sína og að hún leggi of mikla áherslu á markað og viðskipti. Hann hefur jafnframt verið gagnrýndur fyrir það að forsendur frjálshyggjunnar gangi ekki upp, einstaklingur hugsi ekki alltaf um eigin hagsmuni og að í frjálshyggjunni sé ekki falið jafnrétti heldur hafi þeir það betra sem hafa meira á milli handanna.
Margir telja Friedman hafa verið hagfræðilegan vísindahyggjumann sem neitaði að ræða siðferðileg álitamál og telja enn fremur að ef litið er fram hjá þeim málum sé hætta á að sýnin á atferli mannsins verði of einföld. Gagnrýnendur Friedmans telja mikilvægt að hafa sameiginleg markmið samfélagsins að leiðarljósi en ekki sérhagsmuni einstaklinga eins hann var gjarn á.
Skrif hans og Schwartz í bókinni Saga peningamála í Bandaríkjunum, 1867-1960 hafa verið mikið gagnrýnd þar sem þau kenna seðlabanka Bandaríkjana um kreppuna miklu. Paul Krugman heldur því fram að efnahagskreppan 2008 sanni það að á meðan samdrætti stendur geti seðlabanki ekki stjórnað peningamagni.
Don Kíkóti
Don Kíkóti (spænska Don Quijote de la Mancha, IPA: [don ki'xote ð̞e la 'manʧa]) er skáldsaga eftir spænska rithöfundinn Miguel de Cervantes. Fyrri hluti verksins kom fyrst út þann 16. janúar 1605 en sá síðari ekki fyrr en árið 1615 og hafði þá falsaður seinni hluti verið í umferð um hríð. Verkið er af mörgum talið fyrsta nútímalega skáldsagan og eitt fremsta bókmenntaverk sem ritað hefur verið á spænsku og eitt af því sem langmest er þýtt af þeirri tungu. Verkið gengur á hólm við riddarasöguna og skopstælir hana grimmilega, en formið var mjög vinsælt á tímum Cervantesar. Áhrif verksins á evrópska frásagnarlist allar götur síðan eru gífurleg.
Indín
Indín er frumefni með efnatáknið In og er númer 49 í lotukerfinu. Þessi sjaldgæfi, mjúki, þjáli og auðsambræðanlegi tregi málmur er efnafræðilega svipaður áli eða gallíni en lítur samt meira út eins og sink (þessi málmur finnst aðallega í sinkgrýti). Hann er einkum notaður til að mynda þunn smurningslög (í seinni heimsstyrjöldinni var hann mikið notaður til að þekja kúlulegur í afkastamiklar flugvélar).
Auðbjörn
Auðbjörn er íslenskt karlmannsnafn.
Lisbeth Palme
thumb|Lisbeth Palme, 2016. Lisbeth Palme, (fullt nafn: Anna Lisbeth Christina Palme fædd 14. mars, 1931, látin 18. október, 2018.) var sænskur sálfræðingur og kona Olofs Palme, fyrirverandi forsætisráðherra Svíþjóðar, sem var myrtur árið 1986 í Stokkhólmi.
Hún og Olof voru skotin með 357. sexhleypu á leiðinni úr kvikmyndahúsi. Hún fékk skot í öxlina og lifði það af, en hann fékk skot í bakið og dó. Sá grunaði hét Christer Pettersson, Lisbeth sagðist þekkja hann og lét handtaka hann í desember 1988. Hann var dæmdur í ævilangt fangelsi af héraðsdómi en var síðan sýknaður af hæstarétti eftir áfrýjun og dó í september árið 2004 af völdum heilablæðinga.
Lisbeth var barnasálfræðingur og vann meðal annars fyrir UNICEF.
Söguleg málvísindi
Söguleg málvísindi er vísindagrein sem er undirgrein málvísinda og fjallar aðallega um það hvernig tungumál breytast með tímanum.
Kóbaltsprengja
Kóbaltsprengja er svokölluð söltuð sprengja, kjarnorkusprengja sem hefur kóbalt í skel sinni í stað stáls eins og venjuleg kjarnorkusprengja. Kóbaltsprengjan var hugmynd Leó Szilárd, sem sagði að geislavirkni hennar væri miklu öflugri en venjuleg kjarnorkusprengja, þar eð samrunanifteindirnar myndu breyta kóbaltinu í samsætuna kóbalt-60, sem er kraftmikill gamma-geislagjafi með helmingunartímann 5 ár. Geislavirkni venjulegrar kjarnorkusprengju er miklu minni. Áhrif geislavirka úrfellisins fara eftir því hvaða samsætur mynda söltin.
Otto Hahn sagði að eingöngu þyrfti tíu kóbaltsprengjur til að gera út af við allt mannkynið þegar hann hét á forystumenn þjóðanna að útrýma kjarnorkusprengjum árið 1955.
Tengt efni
Bombe salée
Stúfa
Stúfa (fræðiheiti: Succisa pratensis ) er fjölær jurt af stúfuætt sem ber blátt blóm. Hún vex gjarnan í graslendi.
Raufarhöfn
thumb|Staðsetning Raufarhafnar thumb|right|Raufarhöfn séð úr lofti. Raufarhöfn er sjávarþorp á austanverðri Melrakkasléttu í sveitarfélaginu Norðurþingi og er nyrsta kauptún landsins. Aðalatvinnuvegur er sjávarútvegur. Á Raufarhöfn er grunnskóli með um 13 nemendum. Fólksfjöldi árið 2015 var 183 og hafði fækkað mikið frá aldamótum. Byggðastofnun hefur skilgreint þorpið sem brotthætta byggð. Á Raufarhöfn hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð síðan 1920.
Óspakseyrarhreppur
Óspakseyrarhreppur var hreppur í Strandasýslu, kenndur við bæinn Óspakseyri við Bitrufjörð.
Lydía
Lydía er íslenskt kvenmannsnafn.
Raufarhöfn
Forn verslunarstaður
Raufarhöfn var bújörð fram yfir 1950 og byggðist þorpið upp í landi jarðarinnar, við náttúrulega höfn í skjóli klettahöfða. Raufarhafnar er getið sem lendingarstaðar í Íslendingasögum og þangað munu kaupmenn hafa siglt þegar á landnámsöld. Á síðmiðöldum versluðu þýskir Hansakaupmenn þar og seinna komu hollenskir duggarar þar við og stunduðu launverslun.
Óspakseyrarhreppur
Hreppurinn varð til ásamt Fellshreppi þegar Bitruhreppi var skipt í tvennt. 1. janúar 1992 voru hrepparnir sameinaðir á ný, að þessu sinni undir nafninu Broddaneshreppur.
Raufarhöfn
Forn verslunarstaður
Bændur á Sléttu áttu að sækja verslun til Húsavíkur eða Vopnafjarðar á einokunartímanum, langa og erfiða leið, og óskuðu oft eftir að Raufarhöfn yrði gerð að verslunarstað en það var þó ekki fyrr en 1833 sem staðurinn varð löggiltur verslunarstaður og 1836 reisti danskur kaupmaður þar hús, Búðina, sem var fjórar hæðir og eitt stærsta hús landsins á þeim tíma. Hún brann árið 1956. Síðar tóku íslenskir kaupmenn við versluninni og Gránufélagið rak þar verslun til 1893.
Síldarbærinn Raufarhöfn
Á sjöunda áratugnum varð Raufarhöfn svo mesti síldarbærinn og þá var þar mikill uppgangur og allt að 11 síldarsöltunarstöðvar starfandi samtímis. Þá komu um það bil 10% af öllum ágóða landsins frá síldarvinnu á Raufarhöfn. Íbúarnir voru þá hátt á sjötta hundrað og á síldarvertíðinni streymdi aðkomufólk að svo að yfir tvö þúsund manns höfðu aðsetur þar og þegar nokkur hundruð bátar bættust við í landlegum voru stundum á fjórða þúsund manns í þorpinu í einu.
En árið 1967 hvarf síldin. Mannvirki henni tengd voru yfirgefin og að sumu leyti minnti Raufarhöfn á draugabæ og íbúum fækkaði. Þó var reynt að sporna á móti, meðal annars með kaupum á togara og stofnun útgerðarfélags, og útgerð og fiskvinnsla er aðalatvinna þorpsbúa í dag. Einnig er þar töluverð loðnubræðsla.
Alfreð Clausen með kvartett Aage Lorange
Alfreð Clausen með kvartett Aage Lorange er 78-snúninga hljómplata gefin út af Íslenzkum tónum árið 1954. Á henni syngur Alfreð Clausen lögin Þú, þú, þú og Ég bið þín við undirleik kvartetts Aage Lorange. Kvartettinn skipuðu auk Aage, Þorvaldur Steingrímsson sem spilaði á fiðlu, Ólafur Pétursson sem lék á harmoniku og Einar B. Waage bassaleikari. Platan er hljóðrituð í mono. Upptaka: Ríkisútvarpið. Pressun: AS Nera í Osló.
Raufarhöfn
Sveitarfélagið
Hinn 1. janúar 1945 var Raufarhöfn gerð að sérstökum hreppi, Raufarhafnarhreppi, en hafði fram að því tilheyrt Presthólahreppi. Í janúar 2006 samþykktu íbúar Húsavíkurbæjar, Öxarfjarðarhrepps, Raufarhafnarhrepps og Kelduneshrepps sameiningu sveitarfélaganna sem tók gildi 10. júní sama ár, í kjölfar sveitarstjórnarkosninganna 2006. Nýja sveitarfélagið heitir Norðurþing.
Alfreð Clausen með kvartett Aage Lorange
Auglýsing
thumb|left|Auglýsing í Morgunblaðinu vegna útkomu plötunnar.
<br style="clear: both" />
Baldvina
Baldvina er íslenskt kvenmannsnafn.
Ljótur (mannsnafn)
Ljótur er íslenskt karlmannsnafn. Ekki er ljóst hver merking nafnsins er en ein kenning er sú að nafnið þýði bjartur, ljós. Þannig hefur orðið sömu rót og fornenska orðið léoht fornháþýska orðið lioht, en bæði þýða bjartur.
Sonja Aldén
thumb|right|Sonja Aldén [[2012]] Sonja Aldén (f. 20. desember 1977, í St. Albans) er sænsk söngkona.
Borrar
Einkenni á borrum er að bakuggar og raufaruggar skiptast í tvennt þar sem fremri hlutinn er með harða geisla og sá aftari með mjúka geisla. Þeir eru venjulega með kviðugga með einum hörðum geisla og allt að fimm mjúkum, ýmist undir hálsinum eða á maganum.
Svarthol
thumb|Mynd af svartholi sem náðist úr stjörnusjónaukanum Event Horizon. Svartholið er í stjörnuþokunni [[Messier 87. ]] Svarthol er í heimsfræði, hugtak haft yfir sérstæðu í tímarúmi, sem er lítið svæði sem ekkert sleppur frá, ekki einu sinni ljós. Talið er að svarthol myndist við þyngdarhrun kulnaðrar sólstjörnu, sem er nægjanlega massamikil til þess að þvermál hennar verði minna en tvisvar sinnum Schwarzschild-geislinn.