cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wright-bræður
Uppeldi bræðranna
Wright bræður ólust upp í Dayton, Ohio í Bandaríkjunum. Faðir þeirra, Milton Wright var biskub „í kirkju sameinaðra bræðra í kristi“ og hann var einnig ritstjóri dagblaðs sem kirkjan gaf út. Vegna starfa föður þeirra, þurfti fjölskyldan að flytjast oft en þau seldu aldrei hús fjölskyldunnar í Dayton. Í húsinu voru tvö bókasöfn, annars vegar bókasafn með guðfræðilegu efni og hins vegar bókasafn með fjölbreyttu efni að öðru tagi. Í því umhverfi sem þeir bræður ólust upp í voru börn kvött til að stunda andlega íhugun og til að rannsaka það sem vakti forvitni þeirra. Bræðurnir undu hag sínum við lestur bóka á bókasafni fjölskyldunnar og í gegnum veru sína þar kviknaði áhugi Wright bræðra á flugi. Þegar Wilbur var ellefu ára og Orville sjö ára gaf pabbi þeirra þeim litla leikfangaþyrlu sem var gerð úr korki, bambus og pappír og svo teygju sem var snúið upp á til þess að láta spaðann snúast. Þetta leikfang byggðist á uppfinningu franska brautryðjandans í flugi, Alphonse Penaud. Bræðrunum fannst þyrlan svo merkileg að þeir eyddu næstu árum á eftir í að byggja samskonar þyrlur nema þeir reyndu alltaf að stækka þær en því meir sem þeir stækkuðu þær því verri urðu flugeiginleikarnir. Bræðurnir hættu eftir nokkurra ára tilraunir að þróa þyrluna og snéru sér að tilraunum með flugdreka.
Áhuginn jókst á flugi
Áhugi þeirra dvínaði á fluginu í kjölfar tíðra frétta af ofurhugum allstaðar í heiminum sem létu lífið við allskyns misheppnaðar flugtilraunir. Árið 1889 snéru þeir bræður sér að því að hanna prentvél til að prenta út eigið vikublað á pappír sem varð síðar að dagblaði. Nokkrum árum síðar eða 1892 opnuðu þeir reiðhjólaverslun og 4 árum seinna hófu þeir framleiðslu á reiðhjólum undir eigin vörumerki. Sama ár, 1896, lést þýski flugmaðurinn Otto Lilienthal þegar hann var að gera tilraunir með mannaða svifflugu. Þetta brautryðjendastarf Lilienthals sýndi að mannað flug væri mögulegt. Fréttir af þessu slysi vökta athygli Wright bræðra og varð til þess að áhugi þeirra á flugi glæddist á ný. Bræðurnir viðuðu að sér öllu efni sem þeir komust yfir er varðar flug og lásu það, auk þess sem þeir rannsökuðu hvað það var sem Lilienthal hafði flaskað á. Ástæða slyssins reyndist vera að Lilenthal var ekki með neinn jafnvægisbúnað í flýgildi sínu, heldur notaði hann eigin líkama til að halda jafnvægi á flýgildinu. Eftir víðamiklar athuganir þeirra bræðra hófu þeir að hanna sína eigin svifflugu. Til þess að fá fullnægjandi lyftigetu fyrir stórar svifflugur þurftu Wright bræður að finna stað í Bandaríkjunum þar sem vindar voru meiri og stöðugri heldur en í nágrenni við þá í Dayton.
Wilbur skrifaði Willis L. Moore, yfirmanni bandarísku veðurstofunnar í nóvember 1899 og bað hann um upplýsingar um veðurfarslegar aðstæður um allt land. Þegar þeir bræður höfðu fengið upplýsingarnar þá ákváðu þeir að flytjast til Kitty Hawk í Norður-Karólínu, því aðstæður voru mjög góðar þar. Bræðurnir eyddu næstu árunum þar (1900-1902) og gerðu tilraunir á flugdrekum auk þess sem þeir framkvæmdu yfir 700 vel heppnuð flug á svifflugum. Þeir bjuggu einnig til vindgöng þar sem þeir prófuðu allskyns laganir á vængjum. Þessar tilraunir leiddu þá að leyndardómum flugsins, hinni fullkomnu lögun vængsins. Eftir að bræðurnir höfðu uppgötvað hvernig vængurinn þarf að vera gerður svo að hann virki sem lyftitæki var næsta skref hjá þeim að vélvæða flýgildið. Þá stóðu þeir frammi fyrir öðru vandamáli. Það fannst enginn vélaframleiðandi sem gat útvegað þeim nógu létta og öfluga vél, auk þess sem framleiðendurnir höfðu jafn litla sem enga trú á einhverjum reiðhjóla-smiðum úr litlu sveitaþorpi. Lærðir vísindamenn höfðu gefið út þá kenningu áður að það væri ekki hægt að láta vél fljúga sem væri þyngri en loftið og vélarframleiðendurnir trúðu ekki að bræðurnir myndu kollvarpa þeirri kenningu.
Fyrsta flugvélin verður til
Wright bræður gerðu sér fljótt grein fyrir því þeir þyrftu að hanna sinn eigin mótor sjálfir. Þeir hófust handa við að hanna og smíða létta og hentugan vélbúnað í flugfarið. Þeim tókst að hanna framúrskarandi bensínhreyfil sem var svo öflugur að þeir máttu alveg við því að þyngja vélina. Það gerðu þeir með því að styrkja hana svo hún myndi þola frekar þau átök sem í vændum voru með auknu flugi.
Fyrsta flugferðin
Þann 14. desember 1903 var komið að því að láta reyna á áralanga vinnu þeirra bræðra. Þeir drógu fána að húni til að láta nágranna sína, sem voru starfsmenn hjá nærliggjandi veðurathugunarstöð, vita hvað stæði til. Þegar stundin rann svo upp var fjöldi áhorfenda mættur til að verða vitni af fyrsta vélknúna flugi sögunnar. Bræðurnir köstuðu pening upp á hver skildi fljúga fyrstu ferðina og var það eldri bróðurinn, Wilbur, sem hlaut þann heiður. Reynslan var ekki mikil og var flugið alveg eftir því, flugvélin reis allt of hratt upp og þegar hún hafði náð fjögra og hálfs metra hæð þá „stallaði“ vélin og hrapaði aftur til jarðar. Wilbur sakaði ekki en flugvélin skemmdist þó lítillega. Bræðurnir voru sammála um það að þetta flug hefði ekki talist sem raunveruleg flugferð enda flaug vélin ekki nema 30 metra á þremur og hálfri sekúndu. Þrátt fyrir misheppnaða flugferð þá neituðu bræðurnir að gefast upp og gerðu aðra tilraun þrem dögum seinna eða 17. desember. Það var dreginn fáni að húni í annað sinn en undirtektirnar voru mun minni heldur en í fyrra skiptið því aðeins fjórir karlmenn mættu auk eins stráks. Einn áhorfandanna var ljósmyndari sem freistaði þess að ná mynd af þessum sögulega viðburði. Aðstæður voru ekki eins góðar og bræðurnir vonuðust til því það var frost og mikill vindur. Þeir létu það ekki á sig fá og létu til skarar skríða. Orville fór um borð, flaug vélinni og náði að halda henni á lofti í tólf sekúndur og flaug hann henni 36 metra. Sama dag flugu bræðurnir þrjár ferðir til viðbótar, síðasta ferðin var lang lengst þeirra, hún stóð yfir í 59 sekúndur og flaug vélin 260 metra. Þeir þurftu að vísu að hætta eftir fjórðu ferðina því vélin hafði skemmst örlítið í þeirri ferð.
Atburðurinn þótti ekki fréttnæmur í fyrstu
Eftir flugin voru bræðurinr að vonum himinlifandi og fóru þeir út að veðurathugunarstöðina til að senda föður sínum skeyti og segja frá atburðunum og tilkynna honum að þeir væru væntanlegir heim. Þá fengu þeir skeyti til baka frá símritaranum í Norfolk og hann spurði hvort hann mætti senda skeytið áfram á vin sinn sem starfaði fyrir eitt af dagblöðum bæjarins. Bræðurnir svöruðu: „Alls ekki“, en samt sem áður birtist fréttin. Blaðamaðurinn sem skrifaði fréttina tókst ekki að finna neitt vitni þannig að hann skáldaði inn í eyðurnar og sauð saman allsherjar lygasögu, sem var full af vitleysum. Þegar upphaflega skeytið sem bræðurnir sendu komst loks til Deyton höfðu margar hendur komist að skeytinu og innihald þess hafði breyst mikið. Til dæmis var lengsti flugtíminn orðinn 57 sekúndur í stað 59 sekúndna og nafnið Orville hafði breyst í Orevelle. Þegar fréttirnar bárust svo loks til heimabæjar þeirra bræðra, Dayton, þóttu þær ekki fréttnæmar og dagblöðin minntust lítið sem ekkert á afrek þeirra Wright bræðra. Annað dagblaðið í bænum skrifaði örlitla grein að um atburðinn og gerði lítið úr honum. Í henni stóð að bræður úr bænum hefðu hermt eftir evrópskum loftfarastjóra, sem var þekktur fyrir loftförin sín. Sökum áhugaleysis blaðanna liðu mörg ár þar til afrekið komst í hámæli. En Wright bræður létu lítið og lélegt umtal ekki á sig fá og héldu áfram að þróa flugvélarnar. Wilbur sagði eitt sinn „Ef ég talaði mikið, myndi ég líkjast páfagauk, fugli sem talar mikið en flýgur lítið.“
Flugvélarnar urðu betri og áhuginn á þeim jókst
thumb|right|Orville sýnir [[Bandaríkjaher Flyer III árið 1908.]] Árið 1905 voru þeir búnir að ná svo góðu valdi á stjórnun flugvélanna að þeir gátu lent þeim aftur á sama stað og þær tóku á loft. Bræðurnir héldu áfram að þróa flugvélar og voru fremstir á því sviði í nokkur ár. Árið 1908 flaug Orville flugvél þeirra bræðra í fyrsta sinn flug sem stóð yfir í meira en eina klukkustund. Það gerðist á sýningu í Fort Myer í Virginiu fyrir Bandaríkjaher og það leiddi af sér sölu á flugvélum til Bandaríkjahers sem urðu jafnframt fyrstu flugvélar hersins og jafnframt heimsins. Sama ár flaug Wilbur yfir hundrað flug í Frakklandi og stóð það lengsta yfir í tvær klukkustundir og nítján mínútur.
Að lokum
Wilbur lést árið 1912, langt fyrir aldur fram, aðeins 45 ára að aldri úr taugaveiki sem hann hafði glímt við síðan hann lenti í slysi á íshokkíkappleik ungur að árum. Orville lést árið 1948, 77 ára að aldri, úr hjartaáfalli.
Skafti
Skafti er íslenskt karlmannsnafn.
Fjallsárlón
thumb|Fjallsárlón.
Fjallsárlón er jökullón við sunnanverðan Vatnajökul, milli Öræfajökuls og Breiðmerkurjökuls. Stærð þess er um 4 ferkílómetrar. Breiðá rennur í lónið úr Breiðárlóni. Siglingar og ferðaþjónusta hefur byggst upp við lónið. Fjallsárlón er að hluta til innan Vatnajökulsþjóðgarðs.
Lónið er allt að 160 metra djúpt.
Afleiðing
Afleiðing er eitthvað sem hlýst af orsök, og er í daglegu máli venjulega haft um eitthvað neikvætt. Það er þó ekki einhlýtt. Að öllu jöfnu má segja að ef orsökin „gerist“, þá „gerist“ afleiðingin líka.
Ellen
Ellen er íslenskt kvenmannsnafn.
Brynjar Eldon Geirsson
thumbnail|Brynjar Eldon Geirsson Brynjar Eldon Geirsson (fæddur 1977) er íslenskur kylfingur og golfkennari.
Ævi
Brynjar ólst upp í norðurbæ Hafnarfjarðar en flutti 19 ára til Þýskalands og hóf að stunda nám í golfkennslu við þýska PGA skólann samhliða handknattleik.
Brynjar hefur starfað frá unga aldri við golfþjálfun meðal annars fyrir Golfklúbbinn Keili, Golfklúbb Oddfellow, Golfklúbb Kópavogs og Garðabæjar, Golfklúbb Reykjavíkur, Golfakademíuna í Paderborn, MGC Potsdam, Golfsamband Íslands, Háskólann í Reykjavík, Íþróttaakademíu Reykjanesbæjar, Progolf, ásamt því að hafa gegnt stjórnarsetu í PGA á Íslandi og verið í skólanefnd Golfkennaraskólans.
Brynjar stundaði handknattleik frá unga aldri og lék með uppeldisfélagi sínu FH og lauk ferlinum með Íslandsmeistaratitli árið 2011, en Brynjar lék þar að auki með liðum SG Waldfischbach, HSG Agustdorf Hövelhof í Þýskalandi sem atvinnumaður.
Frá byrjun árs 2016 hefur Brynjar gegnt starfi framkvæmdastjóra Golfsambands Íslands.
Sjeik
Sjeik er tignarheiti um foringja í arabísku. Oft er sjeik notað um ættbálkahöfðingja sem erft hefur stöðu sína.
Emír
thumb|Hirð afganska emírsins í Durrani ríkinu árið 1839. thumb|150px|Emírinn af Bukhara árið 1911 Emír merkir stjórnandi, yfirmaður eða prins og er notað um tignarembætti í löndum múslima. Emír er háttsettur sjeik en í einveldum er titillinn notaður um prinsinn. Emír er notað um veraldlega leiðtoga á meðan imam er andlegur leiðtogi.
Héraðssamband Strandamanna
Héraðssamband Strandamanna eða HSS var stofnað 19. nóvember 1944.
Núverandi formaður er Vignir Örn Pálsson.
Longyearbyen
250px|thumb|Longyearbyen thumb|Víðmynd. Longyearbyen (eða Longyearbær ) er stærsti bærinn á Svalbarða. Þar er einnig sýslumannssetur og höfuðstöð norskra yfirvalda á eyjunum. Bærinn er á eyjunni Spitsbergen, sem er stærsta eyjan í klasanum. Íbúar Longyearbyen eru 2.368 (2019). Bærinn dregur nafn af John Munroe Longyear, sem var aðaleigandi bandarísks kolanámufélags.
3. desember
3. desember er 337. dagur ársins (338. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 28 dagar eru eftir af árinu.
Broddgöltur
Broddgöltur er spendýr sem einkennist af broddum á baki og telst til ættarinnar Erinaceinae. Til eru sautján tegundir af broddgöltum af fimm ættkvíslum sem fyrirfinnast í hluta Evrópu, Asíu, Afríku og á Nýja Sjálandi (innfluttur). Villtir broddgeltir finnast hvorki í Ástralíu né Norður- og Suður-Ameríku. Líkt og mörg spendýr, lifa broddgeltir á skordýraáti á næturnar.
Fæði
Villtir broddgeltir eru tækifærissinnar og borða ýmislegt þótt meirihlutinn borði skordýr. Þegar broddgeltir borða eitthvað annað en skordýr þarf það að vera próteinríkt og fitulítið, líkt og skordýr eru. Þeir þurfa einnig fjölsykrur sem koma frá ytri stoðgrind skordýra þótt trefjar geti komið í staðinn fyrir fjölsykrur. Broddgeltir geta mjög auðveldlega orðið of feitir ef fæða þeirra er fiturík eða ef þeir hreyfa sig ekki nægilega mikið.
Broddgeltir geta ekki borðað hnetur vegna þess hvernig munnur þeirra er í laginu. Þeir geta ekki heldur borðað lárperu, lauk, vínber, rúsínur, súkkulaði eða hrátt kjöt.
Broddgeltir sem gæludýr
Broddgaltarækt þekktist þegar meðal Rómverja. Snemma á níunda áratug 20. aldar urðu broddgeltir vinsælir sem gæludýr. Hegðun broddgalta er um margt lík hegðun annarra villtra dýra, þar á meðal ótta þeirra á rándýrum, sérstaklega mannfólki. Broddgeltir geta smám saman gleymt þessum ótta sé komið vel fram við þá.
Algengasta broddgaltategundin í heimahúsum er afríski smábroddgölturinn. Tamdar tegundir af broddgöltum vilja helst vera í hlýju loftslagi (þ.e. yfir 22° C) og leggjast vanalega ekki í dvala. Þegar dýrin reyna að leggjast í dvala getur það stafað af lækkuðum líkamshita sem getur verið hættulegt fyrir broddgeltina.
Í náttúrunni borða broddgeltir aðallega skordýr en sem gæludýr eru þeir oftast aldir á fæði sem er hátt í próteini og fitulítið. Einna helst er þeim gefinn kattamatur en einnig eru þeim gefnir ávextir, grænmeti og eldað ókryddað kjöt.
Lagaheimild
Reglugerð um broddgaltahald er mismunandi eftir löndum. Víða er bannað að eiga villtar evrópskar broddgaltategundir sem gæludýr en sums staðar er bannað með öllu að eiga broddgölt, m.a. í sumum ríkjum Bandaríkjanna. Í öðrum ríkjum Bandaríkjanna getur þurft sérstakt leyfi til að rækta þá. Þessi lög voru sett vegna sjúkdómsins gin- og klaufaveiki sem broddgeltir geta borið. Sjúkdómurinn er mjög smitandi og berst með klaufdýrum.
Ofnæmi
Broddgeltirnir sjálfir eru aftur á móti yfirleitt með ofnæmi fyrir tréolíum.
Veikindi
Algengt er að broddgeltir fái marga sjúkdóma, til dæmis krabbamein sem breiðist fljótt út í broddgöltum. Það sést oft á nefi broddgalta ef þeir hafa veikst. Helstu einkenni sem gefa til kynna veikindi eru öndunarerfiðleikar, bólur, nefrennsli og stöðugur hnerri.
Tímabundnar meltingartruflanir eru hefðbundin viðbrögð broddgalta við stressi og þessum truflunum fylgja uppköst og grænn saur.
Mekka
thumb|right|Miðja moskunnar helgu í Mekka. Mekka er borg í Sádí-Arabíu. Múslimar telja hana heilaga og ætlast er til af þeim að þeir fari í pílagrímsför (hadsjí) í það minnsta einu sinni um ævina, hafi þeir möguleika á því. Á hverju ári koma rúmlega 3 miljónir pílagríma til Mekka og biðja í Masjid al-Haram eða stóru moskunni.
Landafræði
Mekka er í 277 metra hæð yfir sjó og 80 km inn til lands. Er 2 371 km norðuraf miðbaug og 7 631 km frá norður pólnum.
Emanuel Swedenborg
thumb|230px|Emanuel Swedenborg
Emanuel Swedenborg (fæddur Swedberg, (29. janúar 1688 – 29. mars 1772) var sænskur vísindamaður, guðspekingur og heimspekingur.
Swedenborg átti sérlega fjölbreyttan feril og varla hafa margir menn í veraldarsögunni komið víðar við. Hann var uppfinningamaður, bókbindari, eðlisfræðingur, stjörnufræðingur (hann smíðaði eigin sjóngler, stjörnukíki og smásjá), ævisagnaritari, ljóðskáld, ritstjóri, sálfræðingur, heimspekingur, stærðfræðingur, landafræðingur, málmfræðingur, garðyrkjufræðingur, flugverkfræðingur, teiknari, organisti, vélfræðingur, trésmiður, námuverkfræðingur, heimsfræðingur, dulspekingur, guðspekingur og mikill ferðalangur. Áhrifa hans gætir í íslenskri menningu, svo sem á Einar Jónsson myndhöggvara.
Swedenborg var sonur Jespers Swedborg (1653–1735), kennara og biskups í Skara í Svíþjóð, sem var mikilsvirtur í röðum kirkjunnar manna.
Skapti
Skapti er íslenskt karlmannsnafn.
Skötufjörður
thumb|Litlibær í Skötufirði. thumb|Skötufjörður. thumb|Skötufjörður. Snæfjallaströnd í fjarska.
Skötufjörður er 16 km langur eyðifjörður sem liggur til suðurs út frá Ísafjarðardjúpi miðju, milli Skarðseyrar og Hvítaness í Súðavíkurhreppi. Beggja vegna fjarðarins eru brattar, stöllóttar klettahlíðar, Eyrarhlíð að vestan og Fossahlíð að austan. Þær þóttu báðar illar yfirferðar, einkum Fossahlíð. Inn af firðinum liggur Skötufjarðarheiði fram á Glámuhálendið. Við mynni fjarðarins, úti fyrir Hvítanesi, er eyjan Vigur. Aðeins einn bær er í byggð, Hvítanes. Um 1950 voru þessir átta bæir í byggð í Skötufirði: Hvítanes, Litlibær, Eyri, Kleifar, Borg, Kálfavík, Hjallar og Skarð en árið 1969 lögðust fjórir bæir í eyði.
Deig
thumb|250px|Deig í skal. Deig er óbökuð blanda af mjöli og vökva með margvíslegu öðru hráefni. Að hnoða deigið er fyrsti áfangi þess að búa til meðal annars brauð, pasta, núðlur, vínarbrauð, smákökur. Soppa er þunnt fljótandi deig eins og t.d. er notað í pönnukökubakstur.
Tegundir
Til eru ýmsar tegundir af deigi sem notaðar eru í köku- og bökugerð:
Stjörnubíó
Stjörnubíó var kvikmyndahús við Laugaveg 96 í Reykjavík. Kvikmyndahúsið var upphaflega með einum sýningarsal með sætum á tveimur hæðum sem tók rúmlega 500 manns í sæti. Það tók til starfa föstudaginn 30. september 1949. Fyrsta kvikmyndin sem sýnd var í húsinu var Sagan af Karli Skotaprins (Bonnie Prince Charlie) frá 1948 með David Niven í aðalhlutverki. Bygging hússins hófst 1946 en vegna tafa á leyfum fyrir byggingarefni tafðist byggingin um tvö ár. Hjalti Lýðsson, kjötkaupmaður í Reykjavík, var forstjóri kvikmyndahússins frá opnun fram á efri ár en hann lést 1976. Eftir það rak fjölskylda hans bíóið. Stjörnubíó var með dreifingarsamning við bandaríska kvikmyndaverið Columbia Pictures.
Meðal vinsælla kvikmynda sem sýndar voru í Stjörnubíói voru Rock Around the Clock (1956), Brúin yfir Kwai (1957), Byssurnar í Navarone (1961) og Flåklypa Grand Prix (1975). Flestar af kvikmyndum Óskars Gíslasonar voru frumsýndar í Stjörnubíói en Björgunarafrekið við Látrabjarg var þriðja kvikmyndin sem tekin var til sýninga þar 1949. Aðrar íslenskar kvikmyndir sem voru frumsýndar í Stjörnubíói voru meðal annars Morðsaga eftir Reyni Oddsson 1977, Eins og skepnan deyr eftir Hilmar Oddsson 1986, Börn náttúrunnar eftir Friðrik Þór Friðriksson 1991 og Ingaló eftir Ásdísi Thoroddsen 1992.
Tvisvar kom upp eldur í húsinu. Fyrra skiptið var 18. janúar 1954 en bíóið hóf aftur sýningar eftir nokkurra vikna viðgerðir. Þann 18. desember 1973 gjöreyðilagðist sýningarsalur hússins í eldsvoða. Eftir það var salurinn endurbyggður á einni hæð. Bíóið var enduropnað 8. júní 1974. Árið 1982 voru enn gerðar breytingar á húsinu þegar öðrum sýningarsal, fyrir 115 áhorfendur var bætt við á efri hæð.
Síðustu kvikmyndasýningarnar í húsinu fóru fram 28. febrúar 2002. Það var rifið í október sama ár. Þar stendur nú bílastæðahúsið Stjörnuport.
Enskur mastiff
Enskur mastiff er afbrigði stórra hunda sem tilheyrir mastiff-fjölskyldunni.
Stærð
Mastiff eru stórir hundar. Venjulega verða þeir um 70 – 80 cm á hæð á herðakamb og um 80 – 90 kg.
1208
thumb|right|Innósentíus III. Árið 1208 (MCCVIII í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Atburðir
Fædd
Louis Mountbatten
Louis Francis Albert Victor Nicholas Mountbatten, 1. jarlinn Mountbatten af Búrma (25. júní 1900 – 27. ágúst 1979) var breskur flotaforingi, aðalsmaður og stjórnmálamaður. Hann var móðurbróðir Filippusar hertoga af Edinborg og frændi Elísabetar 2. drottningar í annan lið. Mountbatten var síðasti varakonungur og fyrsti landstjóri Indlands, en í því embætti tók hann þátt í að semja um sjálfstæði breska Indlands og skiptingu þess í nútímaríkin Indland og Pakistan undir lok fimmta áratugarins. Mountbatten var myrtur árið 1979 í sprengjuárás írska lýðveldishersins á báti sínum við strandir Írlands í Sligo-sýslu.
Æviágrip
Mountbatten lávarður fæddist þann 25. júní árið 1900 og var skírður Louis Francis Albert Victor Nicholas Battenberg. Faðir hans var Loðvík fursti af Battenberg, aðalsmaður ættaður frá Austurríki sem hafði gerst breskur ríkisborgari, en móðir hans var Viktoría af Hessen-Darmstadt, dóttir Loðvíks 4. stórhertoga af Hessen og dótturdóttir Viktoríu Bretadrottningar.
Battenberg fursti hafði verið breskur ríkisborgari frá árinu 1868 og varð fyrsti sælávarður breska flotans árið 1912. Stuttu eftir að fyrri heimsstyrjöldin hófst árið 1914 sagði hann af sér sem stjórnandi flotans vegna hrakfara við upphaf stríðsins og vegna aukinnar andúðar Breta í garð Þjóðverja á stríðsárunum. Tortryggnin gagnvart Þjóðverjum á stríðstímanum leiddi til þess að Battenberg-fjölskyldan breytti nafni sínu í Mountbatten árið 1917. Louis, sem var táningur á styrjaldarárunum og nýliði í flotanum, var miður sín yfir því að hollusta fjölskyldunnar við Bretland væri dregin í efa en varð fyrir vikið enn staðráðnari í að hreinsa nafn ættarinnar.
Árið 1921 kynntist Louis Mountbatten barónsdótturinni Edwinu Ashley og kvæntist henni næsta ár. Svaramaður Mountbattens var návinur hans, Játvarður prins af Wales. Mountbatten hafði haldið ferli sínum í flotanum áfram frá táningsárum sínum. Hann gekk í sérskóla í Portsmouth og Greenwich, nam loftskeytafræði og tók túlkspróf í frönsku og þýsku. Árið 1934 var settur yfir stjórn tundurspillisins HMS Daring og árið 1937 varð hann yngsti yfirforinginn (e. commander) í breska flotanum.
Seinni heimsstyrjöldin
Við upphaf seinni heimsstyrjaldarinnar tók Mountbatten við stjórn flotadeildar og fékk til eigin umráða nýjan tundurspilli, HMS Kelly. Í desember 1939 rakst Kelly á tundurdufl en áhöfninni tókst að stýra skipinu til hafnar þrátt fyrir að það hafi þá verið fullt af vatni. Næsta ár fórst Kelly í sjóorrustu gegn þýsku herskipi við Krít. Mountbatten var meðal fárra áhafnarmeðlima sem komust lífs af.
Mountbatten var í kjölfarið hækkaður í tign og settur við stjórn flugmóðurskipsins HMS Illustrious. Stuttu síðar gerði Winston Churchill hann að varaflotaforingja og loftmarskálki og fól honum stjórn deildarinnar Combined Operations innan breska stríðsmálaráðuneytisins. Deildin stýrði skyndiárásum á hernámssvæði Þjóðverja á meginlandi Evrópu. Mountbatten átti þá hugmynd að smíða innrásarhöfn í Bretlandi og flytja hana í bútum að ströndum Frakklands og að leggja olíuleiðslu undir Ermasund.
Árið 1943 varð Mountbatten hæstráðandi herafla bandamanna í Suðaustur-Asíu. Mountbatten fór með yfirstjórn breskra, indverskra og afrískra hermanna sem höfðu það hlutverk að hrekja Japani úr frumskógum Búrma. Þrátt fyrir að vera neðarlega í forgangsröðun bandamanna í dreifingu hergagna unnu bandamenn sigur á Japönum í Suðaustur-Asíu og þann 12. september árið 1945 tók Mountbatten við skilyrðislausri uppgjöf Japana í Singapúr.
Mountbatten og sjálfstæði Indlands
thumb|left|Mountbatten-hjónin ásamt [[Mahatma Gandhi árið 1947.]] Að stríðinu loknu skipaði Clement Attlee forsætisráðherra Mountbatten í embætti varakonungs Indlands. Indland var að stíga síðustu skrefin í átt til sjálfstæðis og því var viðbúið að hlutverk Mountbattens yrði að semja við indversku sjálfstæðisleiðtogana og ganga frá aðskilnaði Bretlands og Indlands. Mountbatten fór fram á það við Attlee að sem varakonungur fengi hann óskorað vald og athafnafrelsi í samningaviðræðunum, sem var fordæmalaust fyrir varakonunga Indlands.
Mountbatten tók við embætti varakonungs í febrúar 1947 og lagði áherslu á hraða í aðskilnaðarferli Bretlands og Indlands. Hann fékk því framgegnt að fallist var á að samband Bretlands og Indlands myndi formlega líða undir lok þann 1. júlí 1948 og gaf sér því 16 mánaða tímaramma til að ganga frá valdatilfærslu frá Bretum til indverskra leiðtoga. Við upphaf þessa tímaramma hafði enn ekki verið ákveðið hvort hið sjálfstæða Indland yrði áfram eitt ríki eða hvort því yrði skipt í tvennt milli hindúa og múslima. Mountbatten var sjálfur hlynntur því að Indland yrði áfram eitt ríki en að endingu var hann nauðbeygður til að samþykkja kröfur Muhammads Ali Jinnah um að stofnað yrði sérstakt ríki fyrir indverska múslima, Pakistan. Jinnah var sannfærður um að Mountatten drægi taum hindúa þar sem Mountbatten var vinveittur Jawaharlal Nehru, leiðtoga Indverska þjóðarráðsins, og alkunna var að eiginkona Mountbattens, Edwina, átti í ástarsambandi við Nehru.
Í júní 1948, eftir að ákveðið hafði verið að Indlandi skyldi skipt í tvö ríki, tilkynnti Mountbatten að sjálfstæði landanna skyldi flýtt um hálfan mánuð og yrði nú 14. ágúst. Ekki hafði enn verið útkljáð um hvar landamæri nýju ríkjanna tveggja skyldu staðsett þegar sjálfstæðisdagurinn rann í garð. Þegar Indlandi var skipt bjuggu fjölmargir hindúar og múslimar hver innan um annan og margir fluttust búferlum til þess að forðast að verða innlyksa í ríki „hins“ trúarhópsins. Fólksflótti og kynþáttaofbeldi í skiptingunni leiddi til þess að hundruðir þúsunda létust á næstu mánuðum. Mountbatten hefur í seinni tíð sætt harðri gagnrýni fyrir að flýta sjálfstæðisferlinu og gefa ekki nægan tíma til að ganga frá landamæraskiptingunni á skipulegan hátt.
Winston Churchill, sem var návinur Mountbattens, var honum öskureiður fyrir að standa að skiptingu Indlands og aðskilnaði Bretlands frá krúnudjásni heimsveldis síns. Sagt er að þeir hafi ekki talast við næstu fimm árin.
Síðari störf
Þegar Mountbatten sneri heim frá Indlandi afþakkaði hann boð Attlee um að gerast varnarmálaráðherra en var þess í stað gerður yfirmaður herafla Atlantshafsbandalagsins á Miðjarðarhafi. Árið 1949 hlaut Mountbatten aðalsnafnbótina jarl af Búrma. Stuttu eftir að Winston Churchill lét af völdum sem forsætisráðherra í annað sinn árið 1955 fékk hann Elísabetu drottningu til að skipa Mountbatten í embætti fyrsta sælávarðar breska flotans, sem er æðsta staðan í flotanum og sama embætti og faðir Mountbattens hafði áður gegnt. Árið 1959 varð Mountbatten svo yfirmaður breska varnarmálaráðsins, sem er ein valdamesta staðan innan alls breska hersins. Í þeirri stöðu lét Mountbatten koma á nýjum vopnakerfum og kom því áleiðis að allar deildir breska hersins lytu sameiginlegri yfirstjórn.
Mountbatten lét af störfum árið 1965 og var kvaddur við hátíðlega athöfn er hann yfirgaf varnarmálaráðuneytið í Whitehall.
Morðið á Mountbatten
Þann 27. ágúst árið 1979 sigldi Mountbatten á skemmtisnekkju út frá smábátahöfn í Mullaghmore í Sligo-sýslu á Írlandi þegar fjarstýrð sprengja sprakk um borð og varð honum að bana. Auk Mountbattens lést 14 ára dóttursonur hans og 15 ára háseti á bátnum. Lafði Brabourne, tengdamóðir elstu dóttur Mountbattens, lést úr sárum sínum morguninn eftir árásina. Aðrir ættingjar og vinir Mountbattens sem voru um borð særðust alvarlega. Sprengjuárásin var framin af meðlimum írska lýðveldishersins, sem sögðu verknaðinn vera lið í að „slíta heimsvaldasinnað hjartað“ úr Bretlandi uns leyst yrði úr deilunum á Norður-Írlandi. Írski lýðveldissinninn Thomas McMahon var handtekinn og dæmdur í lífstíðarfangelsi fyrir morðið á Mountbatten en var látinn laus árið 1998 eftir að föstudagssáttmálinn var undirritaður milli sambandssinna og lýðveldissinna á Norður-Írlandi.
Elley
Elley er íslenskt kvenmannsnafn.
Reykjaströnd
thumb|right|Séð yfir Skagafjörð til Reykjastrandar og Tindastóls. Reykjaströnd er byggðarlag í Skagafirði vestanverðum, undir Tindastól. Reykjaströnd hefst við Gönguskarðsárós og liggur norður með endilöngu fjallinu út á svokallaðan Landsenda.
Undirlendið er ekki breitt en víða vel gróið og þarna eru þó allnokkrir bæir. Þekktastir þeirra eru Fagranes, sem lengi var kirkjustaður og prestssetur, og ysti bærinn, Reykir, sem ströndin er kennd við. Þar er Grettislaug. Á Reykjum er lítil höfn og þaðan er farið í siglingar til Drangeyjar. Þaðan var áður nokkurt útræði. Reykstrendingar höfðu áður töluverðar nytjar af Drangey og einnig voru þar nokkur hlunnindi af reka.
Áður var unnt að komast af Reykjaströnd norður fyrir Tindastól til Sævarlands á Laxárdal á stórstraumsfjöru um Fjöruveg, sem svo var kallaður, en hann er nú ófær. Einnig mátti komast um Tæpugötu uppi í fjallinu en hún er þó illfær og háskaleg. Sunnan við sveitina var svo Gönguskarðsá, sem var oft ófær og var talin hættulegasta á sýslunnar. Reykstrendingar ferðuðust því mikið á sjó þegar þeir þurftu að bregða sér af bæ.
Sóley Sesselja Bender
Ferill
Sóley lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1973 og það ár hóf hún nám við Námsbraut í hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands sem þá var að hefja starfsemi. Hún útskrifaðist með BS próf í hjúkrunarfræði árið 1977 og varð þar með ein af fyrstu hjúkrunarfræðingum hér á landi með BS próf í hjúkrunarfræði. Að námi loknu kenndi hún faraldsfræði og fjölskylduáætlun við hjúkrunarskóla í Kathmandu í Nepal (1978-1979), vann á tímabilinu 1979-1980 á Slysadeild Borgarspítalans og í ár á Handlækningadeild St. Mary´s spítalanum í Minneapolis. Hún lauk MS námi frá Læknadeild (Department of Obstetrics and Gynecology) University of Minnesota í Family Planning Administration árið 1983. Á árunum 1985- 1986 starfaði hún sem hjúkrunarframkvæmdastjóri á Kvennadeild Landspítalans. Hún hóf stundakennslu árið 1985 við Námsbraut í hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands og varð prófessor árið 2009 við Hjúkrunarfræðideild. Sóley lauk doktorsnámi í heilbrigðisvísindum við Læknadeild Háskóla Íslands árið 2005. Fjallaði ritgerð hennar um þunganir unglingsstúlkna. Sóley var Námsbrautarstjóri 1994-1995 og deildarforseti Hjúkrunarfræðideildar 2007-2009. Hún var í tengdri stöðu við Hjúkrunarfræðideild University of Minnesota á árunum 2009-2012.
Trúnaðar-, félags- og fræðastörf
Sóley var einn af stofnfélögum Kynfræðifélags Íslands árið 1985. Hún stofnaði Fræðslusamtök um kynlíf og barneignir árið 1992 og var formaður þeirra fyrstu átta árin. Á þeim tíma fengu samtökin samþykkta fulla aðild að Alþjóðasamtökum um fjölskylduáætlun (IPPF). Á vegum Landlæknisembættisins og í samstarfi við Menntamálaráðuneytið hafði hún umsjón með þverfaglegri vinnu er sá um að koma fyrsta heildstæða kynfræðslunámsefninu, Kynfræðsla, lífsgildi og ákvarðanir, til innleiðingar í efstu bekki grunnskólans á landsvísu árið 1991 og var hún einnig ritstjóri íslenska námsefnisins. Sóley hefur um árabil verið í samstarfi við Evrópudeild WHO um kynheilbrigðismál, var svæðisráðgjafi innan Evrópudeildar WHO á því sviði á árunum 2007-2013 og var í undirbúningshóp sem fulltrúi Velferðarrráðuneytisins sem vann að framkvæmdaáætlun um kynheilbrigði í Evrópu. Tók sú áætlun gildi árið 2016. Í fjölda ára hefur Sóley svarað fyrirspurnum hjá Vísindavefnum. Sóley hefur gegnt fjölda nefnda- og trúnaðarstarfa innan og utan Hjúkrunarfræðideildar. Hún hefur verið formaður margra nefnda á vegum Velferðarráðuneytisins og Heilbrigðisráðuneytisins í gegnum árin um málefni kynheilbrigðis og samið greinargerðir fyrir lagafrumvörp. Má þar nefna formennsku í nefnd sem vann greinargerð um heildarendurskoðun á lögum nr 25/1975 um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Árið 2019 er verið að stofna Fagráð um kynheilbrigði innan Embættis landlæknis og mun Sóley verða einn af fulltrúum þess.
Rannsóknir
Rannsóknir Sóleyjar hafa fjallað um kynheilbrigðismál og hafa einkum beinst að kynfræðslu unglinga, kynheilbrigðisþjónustu, þungun unglingsstúlkna, kynhegðun unglinga, notkun getnaðarvarna og kynlíf á meðgöngu og eftir fæðingu. Einnig hefur hún verið að þróa skimunartækið HEILUNG sem ætlað er að skima fyri heilbrigði ungs fólks í framhaldsskólum og er einn þáttur þess um kynheilbrigði. Sóley var meðrannsakandi í alþjóðlega rannsóknarverkefninu The International Sexuality Description Project 2 (ISDP-2). Hefur Sóley ritað fjölda vísindagreina og bókarkafla um kynheilbrigðismál. Hún hefur haldð fjölda fyrirlestra um kynheilbrigðismál á innlendum sem erlendum vísindaþingum.
Kennsla
Sóley hefur þróað kennslu um kynheilbrigði fyrir nemendur í hjúkrunarfræði og ljósmóðurfræði. Hún stóð að þróun og stofnum þverfaglegs diplómanáms í kynfræði við Háskóla Íslands og hefur verið námsstjóri þess frá upphafi árið 2010. Hún var formaður stýrihóps (2010-2017) sem þróaði þverfræðilegt nám fyrir nemendur á Heilbrigðisvísindasviði Háskóla Íslands.
Einkalíf
Sóley er gift Friðriki Kristjáni Guðbrandssyni, háls- nef og eyrnalækni og eiga þau þrjú börn. Foreldrar Sóleyjar voru Kristján S. Bender, rithöfundur (1915-1975) og Þorbjörg Þórarinsdóttir Bender, hjúkrunarkona (1914-1994).
Charles Rollin
Hann var jansenisti sem kostaði hann rektorsstöðuna og kom í veg fyrir að hann fengi inngöngu í Frönsku akademíuna. Hann mótmælti páfabullunni Unigenitus opinberlega.
Þekktustu verk Rollins eru verk um fornöldina sem hann gaf út á efri árum; Histoire ancienne des Égyptiens, des Carthaginois, des Assyriens, des Babyloniens, des Mèdes et des Perses, des Macédoniens, des Grecs sem kom út 1730-1738 og Histoire romaine depuis la fondation de Rome jusqu’à la bataille d’Actium sem kom út 1741.
Engilbert
Engilbert er íslenskt karlmannsnafn.
David Niven
thumb|right|David Niven árið 1973. David Niven (1. mars 1910 – 29. júlí 1983) var enskur leikari og rithöfundur. Hann hóf feril sinn á millistríðsárunum í kvikmyndum Samuel Goldwyn. Í Síðari heimsstyrjöld gekk hann aftur í breska herinn þar sem hann hafði gegnt stöðu liðþjálfa áður en hann hóf leikferil í Hollywood. Eftir stríðið tók hann aðeins að sér aðalhlutverk. Þekktustu hlutverk hans eru aðalhlutverkið í Nýir sigrar Rauðu akurliljunnar 1950, Phileas Fogg í Umhverfis jörðina á 80 dögum 1956 og meistararæninginn sir Charles Lytton í kvikmyndunum um Bleika pardusinn 1963, 1982 og 1983. Frá 1960 bjó hann í Château-d'Œx í Sviss til að forðast skatta í Bretlandi.
Northern-leið
Saga leiðarinnar er flókin þar sem hún varð til við sameiningu þriggja eldri leiða. Leiðin skiptist í tvær greinar í norðri, tvær í miðborginni og eina í suðri. Fyrirtækin sem áttu gömlu leiðirnar sameinuðust á þriðja og fjórða áratugnum. Framlenging á leiðinni sem byggð var á þriðja áratugnum var grundvölluð á annarri leið sem fjórða fyrirtæki ætlaði að byggja. Á sama tímabili ætluðu fimmta og sjötta fyrirtæki að framlengja leiðina norður og suður. Milli fjórða og áttunda áratugarins voru járnbrautarteinar í eigu sjöunda fyrirtækis reknar sem hluti Northern-leiðarinnar.
Leiðarkort
center
Cistanthe fenzlii
Cistanthe fenzlii er plöntutegund sem var fyrst lýst af François Marius Barnéoud, og fékk sitt núverandi nafn af Carolin og M.A. Hershkovitz.
Svartuggar
Svartuggar er 7. ljóðabók Gísla Þórs Ólafssonar. Við vinnslu bókarinnar var lagt upp með fiskaheiti og ýmsar upplýsingar um líferni fiska og hætti þeirra í sjónum. Það speglast svo við baráttu mannfólksins við hina ýmsu andlegu kvilla sem þjóðfélagið býður upp á. Í bland við alvarlegan undirtón er húmorinn aldrei langt undan, en það er eitt af aðalsmerkjum höfundar.
Bókin kom út þann 17. september 2019, var tvær vikur á metsölulista bókaverslana Eymundsson (ljóðabækur), fór beint í 5. sæti og niður um eitt sæti vikuna eftir. Hún fékk m.a. 3 og hálfa stjörnu (af 5) í Morgunblaðinu.
Mynd á kápu: Ásgerður Arnar. Útgefandi: gu/gí.
Ytri tenglar
Menningarsmygl: https://smygl.wordpress.com/2019/10/28/krukkuborg-skolar-a-land/
Skandali: https://skandali.squarespace.com/a-lesa-heiminn/2019/12/6/fiskar-sj-unglyndi-maga-gtarngl-stlppu-umnbspsvartugganbspe-gsla-r-lafsson
Morgunblaðið: https://www.facebook.com/110019553746835/photos/a.110038323744958/141515290597261/?type=3&theater
Borgarsveit
Borgarsveit er byggðarlag í Skagafirði, inn af fjarðarbotninum vestanverðum, og nær frá vesturósi Héraðsvatna að Sauðárkróki og suður fyrir bæinn Gil, en þar tekur Staðarsveit við. Út við sjóinn er sandflæmi sem kallast Borgarsandur og er nú gróið upp að miklu leyti. Þar er flugvöllur Sauðárkróks, Alexandersflugvöllur.
Sveitin er kennd við kirkjustaðinn Sjávarborg, sem stendur á klettaborg á miðju flatlendinu upp af Borgarsandi. Vestan við hana er stöðuvatn, Áshildarholtsvatn, og við enda þess er heit uppspretta þar sem Hitaveita Sauðárkróks fær orku sína. Fjallið fyrir ofan sveitina heitir Molduxi.
Borgarsveit tilheyrði áður Skarðshreppi en er nú hluti af Sveitarfélaginu Skagafirði.
Selma
Selma er íslenskt kvenmannsnafn.
Skarphéðinn
Skarphéðinn er íslenskt karlmannsnafn.
Horatiu Radulescu
Hann fæddist í Búkarest í Rúmeníu en flutti til Frakklands eftir að hafa lokið námi við tónlistarakademíuna í Búkarest. Hann dó 25. september 2008 í París. Radulescu er kenndur við spektralisma eða spectral tónlist.
Richard Neal
Richard Edmund Neal (fæddur 14. febrúar 1949) er bandarískur stjórnmálamaður sem hefur þjónað sem fulltrúi Bandaríkjanna fyrir 1. þinghverfi Massachusetts síðan 1989. Umdæmið, sem var númerað 2. hverfi frá 1989 til 2013, inniheldur Springfield, West Springfield, Pittsfield, Holyoke, Agawam, Chicopee og Westfield, og er miklu meira dreifbýli en restin af ríkinu. Neal, sem er meðlimur Demókrataflokksins, hefur verið deildarforseti sendinefndar Massachusetts í fulltrúadeild Bandaríkjaþings síðan 2013, og hann er einnig deildarforseti sendinefnda New England House.
Tyrkneska
Tyrkneska (Türkçe, borið fram [tyɾktʃe]) er tyrkískt tungumál og þar af leiðandi eitt af hinum umdeildu altísku tungumálum. Hún er mest töluð í Tyrklandi en einnig af minni hópum á Kýpur, í Grikklandi og Austur-Evrópu, auk þess að vera töluð af nokkrum milljónum innflytjenda í Vestur-Evrópu. Tyrkneska er útbreiddasta tyrkíska málið og 65 – 73 milljón manns hafa málið að móðurmáli. 85 af hundraði íbúa Tyrklands hafa tyrknesku að fyrsta máli en 12 kúrdísku. Eftirliggjandi 3 prósent deilast á um 30 mál sem sum af hverjum eru miljónamál töluð í nágrannalöndunum svo sem armenska eða arabíska en mörg eru smámál á hverfanda hveli og í hættu á að leggjast af. Rætur tungumálsins má rekja til Mið-Asíu, þar sem fyrstu skrifin ná aftur um tæp 1.200 ár. Í vesturátt eru áhrifin aðalega af Ottoman tyrknesku — sem er afsprengi tyrknesku tungunnar og var notuð í Ottoman stórveldinu og breiddist út samhliða því. Tyrkneska hefur verið rituð með latínuletri frá 1928 en var áður rituð með arabísku letri. Nafnorð í tyrknesku hafa sex föll. Enginn tiltekin greinir er í málinu en tiltekni er oft mynduð með notkun þolfalls. Lýsingarorð taka engum beygjingum. Persónufornafn þriðju persónu greinir ekki kyn. Í ritmálinu táknar ufsilon venjulega joð, venjulegt sje (c) 'dj', setillu sje (ç) 'tj', setillu ess 'sj'. U táknar ú og tvípunkts -u (ü) u (líkt og í þýsku). Gje með niðurbendandi ör fyrir ofan (ğ) greinist vart.
Engilbjartur
Engilbjartur er íslenskt karlmannsnafn.
Skógarhjörtur
Skógarhjörtur eða vapítihjörtur (fræðiheiti: Cervus canadensis) er ein stærsta tegundin af ætt hjartardýra (Cervidae). Búsvæði þeirra er í Norður-Ameríku og Austur-Asíu. Þó hafa þeir verið fluttir til Argentínu, Ástralíu og Nýja Sjálands.
Vapítíhirtir lifa í skóglendi og éta grastegundir, lauf og börk. Þeir lifa í hjörðum. Karldýrin hafa stór horn sem vaxa yfir sumarið en falla af hvert ár. Þeir berjast innbyrðis með hornunum um aðgang að kvendýrunum. Lífslíkur villtra dýra eru 8-12 ár og hæð er 1,2-1,5 metrar. Þyngd fullorðinna dýra er frá 147-499 kg.
Tala undirtegunda er nokkuð á reiki en talað er um 4 undirtegundir í Ameríku og 4 í Asíu.
Á ensku er tegundin er kölluð elk eða wapiti í Ameríku en í Evrópu er orðið elk notað yfir elg. Nafnið wapiti kemur úr norður-amerísku frumbyggjatungumálunum Cree og Shawnee.
Víktor Janúkovytsj
Víktor Fedorovytsj Janúkovytsj (úkraínska: Ві́ктор Фе́дорович Януко́вич; rússneska: Виктор Фёдорович Янукович, umritað Víktor Fjodorovítsj Janúkovítsj) fæddur 9. júlí 1950) er úkraínskur stjórnmálamaður og fyrrverandi forseti Úkraínu. Úkraínska þingið leysti hann frá störfum sínum eftir úkraínsku byltinguna árið 2014. Hann tók embætti í febrúar 2010 eftir að hann sigraði í þingskosningunum. Þó að hann hafi verið leystur frá störfum segist hann vera „lögmætur höfðingi Úkraínska ríkisins kosinn af úkraínskum ríkisborgurum í frjálsum kosningum“.
Þæfing
thumb| Sýnishorn af þæfðu filti í mismunandi litum thumb| Þæft yurt Kasaka thumb| Þæfing skikkju fyrir [[Fjárhirðir|fjárhirða Bakhtiari ]] thumb| Þæft filtverk frá Maymand í Kerman-héraði í Íran Þæfing er aðferð til að búa til eða þétta textílefni, með því að núa, vinda og pressa náttúrulega þræði eða trefjar saman. Afurðin kallast jafnan filt og það er hægt að búa til úr náttúrulegum trefjum eins og ull eða skinni, eða úr tilbúnum trefjum eins og jarðolíugrunni akrýl eða akrýlónítríl eða fjölliðum unnum úr trjákvoðu. Blandaðar trefjar eru einnig algengar.
Filt hefur sérstaka eiginleika sem gera kleift að nota það í fjölbreyttum tilgangi. "Það er eldhindrandi og sjálfslökkvandi; það dempar titring og gleypir hljóð; og það getur geymt mikið magn af vökva án þess að verða blautt. . . " : 10
Filt úr ull er talið vera elsta þekkta textílefni jarðar.
Þæfing á Íslandi
Vaðmál, ofið efni úr ull, var jafnan þæft fyrir notkun hvort sem um var að ræða gróft vaðmál í vinnuflíkur eða fínt vaðmál í spariföt. Vettlingar, sólar í vaðmálsskó og sjófatnaður var einnig þæft og vatnsþétt með ýmsum hætti.
Þæfing í sögulegu ljósi
Upprunann er líklegast að finna í Mið-Asíu þar sem vísbendingar eru um þæfingu í Síberíu (Altaí-fjöllum) í Norður-Mongólíu og nýlega vísbendingar frá fyrstu öld e.Kr. í Mongólíu. Síberísk grafhýsi (7. til 2. öld f.Kr.) sýna víðtæka notkun filts í þeirri menningu, þar á meðal í fatnað, skartgripi, vegghengi og vönduð hnakkteppi.
Handverkfólk notaði sérgerða liti, ísaum, þæfingu og aðrar textílaðferðir til að skapa einstök filtlistaverk sem bera listfengi þess og hugmyndaauðgi vitni bæði í mynstri og myndum. Þæfðu verkin sýna bæði óhlutbundna hönnun og ímyndun sem og raunverulega atburði, dýr, menn og hluti.
Með tímanum urðu þessir listamenn þekktir fyrir verk sem sýndu falleg óhlutbundin mynstur sem sækja tilvíisanir í plöntur, dýr og önnur tákn : 21
Frá Síberíu og Mongólíu dreifðist þæfing um svæði tyrknesk-mongólsku ættkvíslanna. Sauðfé- og úlfaldahjarðir voru megin auðæfi og lífsstíll þessara ættbálka, en báðar tegundirnar voru mikilvægar til að framleiða ullina sem þarf til að þæfa. Hirðingjar ferðast oft og búa á sléttum, fannst húsnæði (yurts, tjöld osfrv.), Einangrun, gólfefni og innveggir, svo og margar nauðsynjar heimilanna frá rúmfötum og klæðningum til fatnaðar. Hjá hirðingjaþjóðunum var svæði þar sem filtagerð var sérstaklega sýnileg í gripum fyrir dýr þeirra og til ferða. Felt kom oft fram í teppunum sem fóru undir hnakkana.
Ellisif
Ellisif er íslenskt kvenmannsnafn.
Vindmylla
thumb|right|Hollensk vindmylla. Vindmylla er mylla sem er knúin áfram af vindinum með blöðum sem fest eru á snúningsás. Vindmyllur hafa verið notaðar til að mala korn og dæla vatni frá miðöldum fram á okkar daga. Nú til dags er algengt að nota vind til framleiðslu rafmagns með vindrafölum.
Vindmyllur á Íslandi
Um tíma voru tvær vindmyllur í Reykjavík. Önnur þeirra var Hollenska myllan. Vindmylla stendur ennþá í eynni Vigur í Ísafjarðardjúpi.
Raforka
thumb|Raforkuvindmyllur. Tvær vindmyllur sem búa til raforku voru reistar árið 2013 upp af Búrfelli í Þjórsárdal. Það er tilraunaverkefni Landsvirkjunar. Vindmyllur eru einnig tvær í Þykkvabæ og ein í Leirársveit.
Áform eru uppi að reisa vindmyllugarð í Dalabyggð.
Tilvísanir
Molino
Tom Foley
Thomas Stephen Foley (6. mars 1929 – 18. október 2013) var bandarískur stjórnmálamaður. Foley sat á þingi fyrir demokrataflokkinn sem fulltrúi 5. kjördæmis Washingtonríkis frá 1965 til 1995. Foley var þingforseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings frá 1989 til 1995.
Foley, sem er lögfræðingur að mennt, var fyrst kjörinn á þing í stórsigri demókrataflokksins í kosningunum 1964 þegar frambjóðandi demókrata Lyndon B. Johnson sigraði repúblíkanann Barry Goldwater. Kjördæmi Foley hafði fram að því kosið repúblíkana en eftir að hafa náð kjöri 1964 náði Foley kjöri með nokkuð öruggum hætti í þrjá áratugi. Í kosningunum 1994, þar sem repúblíkanar unnu sögulegan stórsigur sinn undir forystu Newt Gingrich, féll Foley hins vegar út af þingi og var fyrstur sitjandi þingforseta í sögu Bandaríkjanna til að ná ekki endurkjöri.
Árið 1981 var Foley kjörinn „Svipa“ demokrataflokksins í fulltrúadeildinni. Foley gegndi því embætti til 1987, þegar hann tók við embætti þingflokksformanns. Árið 1989 tók Foley við sem forseti deildarinnar af Jim Wright. Foley gegndi því starfi til 1995 þegar hann féll út af þingi. Árið 1997 skipaði Bill Clinton Foley sendiherra Bandaríkjanna í Japan. Foley gegndi því starfi til 2001 þegar hann settist í helgan stein.
Katrín Thoroddsen
Katrín Thoroddsen (7. júlí 1896 - 11. maí 1970) var íslenskur læknir, alþingismaður og bæjarfulltrúi í Reykjavík. Katrín var þriðja konan sem kosin var á Alþingi og fyrst íslenskra kvenna til að gegna stöðu héraðslæknis.
Fjölskylda og menntun
Katrín fæddist á Ísafirði og ólst þar upp til fimm ára aldurs en þá flutti fjölskyldan til Bessastaða á Álftanesi. Þegar Katrín var 12 ára gömul flutti flutti fjölskyldan að Vonarstræti 12 í Reykjavík. Foreldrar Katrínar voru hjónin Skúli Thoroddsen (1859-1916) lögfræðingur, sýslumaður, ritstjóri og alþingismaður og Theódóra Thoroddsen (1863-1954) skáld og kvenréttindakona og var Katrín sjöunda í röð þrettán systkina. Hún lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1915, prófi í læknisfræði frá Háskóla Íslands árið 1921 og stundaði framhaldsnám á sjúkrahúsum erlendis, m.a. í Noregi, Danmörku og Þýskalandi á árunum 1921-1923. Síðar fór hún í námsferðir til Evrópu og Kína og kynnti sér heilsugæslu og heilsuvernd barna. Hún varð viðurkenndur sérfræðingur í barnasjúkdómum árið 1927.
Katrín var ógift og barnlaus.
Læknirinn
Katrín var héraðslæknir í Flateyjarhéraðssókn frá 1924–1926 en varð síðan heimilislæknir í Reykjavík og jafnframt læknir ungbarnaverndar og heilsuverndarstöðvar Líknar, síðar Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur 1927–1940. Hún var yfirlæknir stöðvarinnar til ársins 1955, yfirlæknir barnadeildar frá 1955 - 1961 og staðgengill yfirlæknis barnadeildarinnar í sumarleyfum frá 1962 til æviloka árið 1970. Samhliða öðrum störfum rak Katrín um tíma ljóslæknastofu á Laugavegi 11 ásamt Unni systur sinni.
Katrín skrifaði fjölda greina í Læknablaðið og sendi frá sér töluvert efni um almenna heilsuvernd, barnasjúkdóma og meðferð ungbarna. Hún mætti fyrst kvenna á aðalfund Læknafélags Íslands árið 1927.
Stjórnmálakonan
Katrín fór fyrst í framboð í alþingiskosningunum árið 1937 og var þá í fjórða sæti á lista Kommúnistaflokks Íslands. Hún náði ekki kjöri en listinn fékk þrjá fulltrúa kjörna. Árið 1942 voru haldnar tvennar alþingiskosningar og í þeim fyrri var Katrín í sjötta sæti á lista Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokks Íslands í Reykjavík. Hún talaði meðal annars fyrir hönd flokksins í útvarpsumræðum og var ætlað að höfða sérstaklega til kvenna. Í seinni kosningunum árið 1942 var Katrín í fimmta sæti á lista flokksins í Reykjavík en tókst ekki að ná þingsæti þrátt fyrir stórsigur flokksins. Hún tók þó sæti sem varaþingmaður Einars Olgeirssonar árið 1945.