cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
EuroFIR
Mikilvægi og nytsemi gagna um matvæli
Opinberar stofnanir rannsaka oft fæði heilla þjóða með landskönnunum á mataræði til að fylgjast með breytingum á næringarástandi og meta áhrif manneldisstefnu. Gögn um efnainnihald matvæla eru einnig mikið notuð við þróun uppskrifta, máltíða og matseðla fyrir sjúkrafæði, mötuneyti og matvælaiðnað. Gögn um efnainnihald matvæla eru mikilvæg við skipulagningu máltíða á elliheimilum, sjúkrahúsum og fangelsum til að ganga úr skugga um að fæðið sé fullnægjandi. Einnig færist í vöxt að veittar séu upplýsingar um næringargildi máltíða á sölustöðum og hefur þetta aukið notkun á gögnum um efnainnihald matvæla í matvælaiðnaði. Eftirspurn eftir næringarupplýsingum hefur verið hvatinn að auknum næringargildismerkingum á umbúðum matvæla. Gögn um efnainnihald matvæla eru notuð þegar unnið er við að skilgreina þörfina fyrir fræðslu um næringu og heilsueflingu og þegar lagt er á ráðin um aðgerðir. Þau eru mikilvægur hluti af kennsluefni um matvæli og næringu í skólum og í vaxandi mæli á vinnustöðum. Þau eru einnig hagnýtt með almennum hætti í landbúnaði og viðskiptum. Til dæmis er hægt að nota gögn um efnainnihald matvæla til að fylgjast með næringargildi, öryggi og því hvort um vörusvik geti verið að ræða.
Hægt er að meta breytingar á innihaldi matvæla með gögnum um efnainnihald, svo sem breytingar vegna kynbóta og nýrra aðferða við ræktun, uppskeru og varðveislu. Loks eru gögnin mikilvæg viðmiðun þegar bera þarf saman matvörur og gögn koma fram um líffræðilegan fjölbreytileika.
Þróun upplýsingatækni hefur gert mögulegt að flytja mikið gagnamagn. Það hvetur til þróunar og notkunar á gögnum um efnainnihald matvæla eftir ýmsum leiðum sem henta ólíkum þjóðfélagshópum, aldri og þörfum. Nú er hægt að afla gagna um matvæli hvar og hvenær sem er (heima eða í verslunum) þegar þörf krefur með því að nota litlar fartölvur, síma eða önnur tæki sem eru tengd netinu. Mikilvægt er að tryggja að upplýsingarnar komi frá áreiðanlegum, nákvæmum og opinberum aðilum eins og EuroFIR.
Vilmundur Gylfason
Fjölmiðlar
Eftir heimkomuna frá Englandi árið 1973, var Vilmundur ráðinn sögukennari við Menntaskólann í Reykjavík þar sem hann kenndi til æviloka. Samhliða kennslunni vann hann að fréttaskýringa- og viðtalsþáttum ásamt því að skrifa greinar í dagblöð. Hann var og ritstjóri Alþýðublaðsins á sumrin á árunum 1976-81.
EuroFIR
Þátttaka í rannsókna- og þróunarverkefnum
EuroFIR er þátttakandi í nokkrum rannsókna- og þróunarverkefnum sem Evrópusambandið styrkir og hófust á árunum 2010 til 2012. Þessi verkefni fjalla um áhættu- og ávinningsgreiningu á fæðubótarefnum með lífvirkum efnum sem eru ekki næringarefni, upplýsingar um matvæli og rekjanleika við framleiðslu matvæla, framfarir í næringu Evrópubúa með styrkingu á faglegum vinnubrögðum við næringarráðgjöf, þróun á samsetningu matvæla í þeim tilgangi að draga úr vægi vissra efnisþátta og rannsóknir á heildarneyslu aðskotaefna.
Tenglar
as codes of practice under the Joint FAO/WHO Food Standards Programme.
Vilmundur Gylfason
Samtryggingarkerfið
thumb|right|Yfirlýsing fjármálaráðherra vegna persónulegra kaupa hans á [[Volvo-bifreið birtist á annarri síðu Morgunblaðsins 8. maí 1975.]] Í fjölmiðlum í maíbyrjun 1975 vakti Vilmundur athygli á gjaldeyrisyfirfærslum íslenskra banka í kjölfar þess að Ólafur Jóhannesson, þá dóms- og kirkjumála- og viðskiptaráðherra, tilkynnti nánast í ræðu um yfirvofandi gengisfellingu íslensku krónunnar þann 24. janúar sama ár. Á götum bæjarins var umtalað að tengsl milli manna skiptu máli þegar kom að því að veita gjaldeyrisyfirfærslur og að nokkrir málsmetandi menn, þ.m.t. Matthías Á. Mathiesen fjármálaráðherra, hefðu nýlega keypt og flutt inn bíla áður en gengið lækkaði. Vilmundur leitaði þá til þriggja bílaumboða, Heklu hf., P. Stefánssonar og Veltis hf. með fyrirspurnir um bílainnflutning á umræddu tímabili. Hjá Velti hf. og P. Stefánssyni hf. fékk hann þau svör, að fyrirtækin hefðu sótt um innflutning á nokkrum bílum og Veltir hf. fengið leyfi en P. Stefánsson ekki. Hjá Heklu hf. var sagt að sótt hefði verið um leyfi til innflutnings á átta bílum en því hefði verið synjað. Vilmundur leitaði einnig til Landsbankans og Útvegsbankans eftir upplýsingum, sem honum voru ekki veittar. Umfjöllun Vilmundar varð til þess að menn í valdastöðum hótuðu honum öllu illu ef hann snarhætti henni ekki.
Þá sendi Matthías Mathiesen fjármálaráðherra frá sér yfirlýsingu þar sem hann fékk „eina tíu kerfislabbakúta til að vitna með sér“ um að bifreiðakaup hans hefðu verið lögleg og reglum samkvæm. Í grein, sem Vilmundur birti 30. maí í Morgunblaðinu, rakti hann hvernig hann gekk á milli bílaumboðanna og fékk misvísandi svör frá Heklu hf., sem á endanum viðurkenndi að hafa fengið tvo bíla innflutta. Komið hafði í ljós eftir að fyrirspurnir bárust viðskiptaráðherra á Alþingi að bankarnir mismunuðu þeim, sem sóttu um gjaldeyrisyfirfærslur. Um málið sagði Vilmundur enn fremur „''[þ]að væri í sjálfu sér lítilmótlegt ef öll þessi skrif fjölluðu um bílinn hans Matthíasar - og að auki væri það úr því sem komið er eins og að sparka í liggjandi mann. En þetta er þó fjármálaráðherra landsins, for helvede. En málið er óvart öllu alvarlegra. Eitt blaðanna hefur fjallað um gjaldeyrisviðskipti Ræsis hf. í kjölfar þessara umræðna og þar skilst mér að opinber rannsókn sé yfirvofandi - þau mál ættu þá að vera komin á hreint um næstu aldamót.''“
Vilmundur var mjög atorkusamur og skrifaði reglulega í Vísi og Dagblaðið eftir stofnun þess 1975. Hann gagnrýndi harðlega flokksskipulag stjórnmálaflokkanna sem hann taldi vera ólýðræðislegar og allt að því lokaðar valdaklíkur. Efnahagsástandið var á þeim tíma með allt öðrum hætti en er í dag eins og gefur að skilja. Fjármögnun stjórnmálaflokkanna var ógegnsærri. Það voru fáir innan þeirra sem kunnu gjörla skil á bókhaldi þeirra. Vilmundi fannst forkastanlegt að þeir væru reknir með sífelldum lánum hjá bönkunum og að eignatengsl milli þeirra og fyrirtækja væru óskýr.
Klúbburinn og Geirfinnsmálið
Næsta stóra mál sem viðkom Vilmundi snerist um Geirfinnsmálið svokallaða. Í grein sem birt var 30. janúar 1976 í Vísi endurtók Vilmundur ásakanir sem hann hafði áður fjallað um og lutu að Ólafi Jóhannessyni og skemmtistaðnum Klúbbnum í Reykjavík. Þannig var mál með vöxtum að 14. október 1972 hafði skemmtistaðnum Klúbbnum verið lokað vegna rannsóknar á skattsvikum, áfengissmygli, bókhaldsóreiðu o.fl. Eins og seinna kom í ljós gerði húsbyggingarsjóður framsóknarfélaganna í Reykjavík samning við eiganda Klúbbsins um að greiða honum 2,5 milljónir kr. gegn því að skuld upp á 5 milljónir félli niður. Daginn eftir heimilaði dómsmálaráðuneytið opnun Klúbbsins þrátt fyrir mótmæli Valdemars Stefánssonar ríkissaksóknara. Í fyrrnefndri grein sakaði Vilmundur Ólaf um að ganga erinda eiganda Klúbbsins við þetta tækifæri og svo aftur um það leyti sem rannsókn Geirfinnsmálsins stóð, þremur árum seinna, er menn tengdir Klúbbnum voru færðir til yfirheyrslu. Vilmundur fullyrti að lögreglumönnunum sem stóðu að yfirheyrslunum hefði borist bréf frá dómsmálaráðuneytinu þar sem þeim var gert að hætta að áreita einn mannanna.
Margir töldu Vilmund vega ómaklega að forystu Framsóknarflokksins. Þrátt fyrir þetta sagðist Vilmundur ekki hafa eitt augnablik „dregið í efa persónulegan heiðarleik og ráðdeild Ólafs Jóhannessonar“ en að hann væri „innlyksa í morknu réttarkerfi“ og hugsanlega „umkringdur af óheppilegum ráðgjöfum“. Í útvarpsviðtali nokkrum dögum seinna sagði Ólafur þegar hann var inntur eftir viðbrögðum við grein Vilmundar að á bak við Vilmund stæði Vísismafían og ennfremur „''Ég ætla ekki að nýta þennan dag til þess að skjóta þúfutittlinga. Vilmundur Gylfason er í þessu sambandi ekki nema stórt núll. Gildi hefur núllið ekkert, standi það eitt út af fyrir sig. Gildi þess ræðst af því hvaða afstöðu það hefur til annarra talna. Vilmundur Gylfason skrifar til að lifa. Hann er verkfæri í annarra höndum.''“. Ólafur fylgdi þessu eftir á þingi með því að neita efnislega ásökunum Vilmundar. Sagði hann að sem dómsmálaráðherra hefði hann ekki haft lagaheimild til þess að halda skemmtistaðnum Klúbbnum lokuðum lengur því öryggi almennings krefðist þess ekki. Í öðru lagi neitaði hann því að hafa haft áhrif á framvindu rannsóknar Geirfinnsmálsins. Í þriðja lagi sagði hann engin fjármálatengsl vera milli sín eða Framsóknar og eiganda Klúbbsins. Seinna kom hins vegar á daginn að Ólafur hafði logið og að fjármálatengslin voru til staðar.
Stjórnmál
Í kosningum 1974 var Vilmundur í öðru sæti framboðslistans fyrir Alþýðuflokkinn á Vestfjörðum. Í fyrsta sæti var Sighvatur Björgvinsson þá ritstjóri Alþýðublaðsins en víst þótti að Vilmundi var ekki gefið um að þurfa að láta undan fyrsta sætið. Alþýðuflokkurinn fékk 9,1% atkvæða á landsvísu sem var lægsta kjörfylgi flokksins síðan í kosningunum 1919 og Vilmundur komst ekki á þing.
Það ár lauk Gylfi, faðir Vilmundar, formannssetu sinni í Alþýðuflokknum. Gylfi hafði setið sem menntamálaráðherra á fimmtán ára tímabili Viðreisnarstjórnarinnar sem féll í kosningunum 1971. Þannig var Gylfa að vissu leyti kennt um slakt gengi flokksins og af honum tók Benedikt Sigurðsson Gröndal við sem formaður. Á því flokksþingi var ákveðið að endurskoða stefnu flokksins og til þessa verks var skipuð fimm manna nefnd sem Vilmundur sat í ásamt Jóni Þorsteinssyni, Helga Skúla Kjartanssyni, Finni Torfa Stefánssyni og Árna Gunnarssyni. Að Jóni undanskildum, sem var fimmtugur, voru þetta allt ungir menn sem gaf til kynna að ákveðin kynslóðaskipti áttu sér stað.
Þá tók Vilmundur í auknum mæli að gagnrýna flokksskipulagið á Íslandi. Verðbólga var mikil, fyrirgreiðslupólitík og hrossakaup tíðkuðust. Gagnrýni Vilmundar var ekki bundin við Sjálfstæðisflokkinn og Framsóknarflokkinn, sem þá mynduðu ríkisstjórn undir forystu Geirs Hallgrímssonar. Vilmundur gagnrýndi sömuleiðis Alþýðuflokkinn, sem hann vildi að skæri á tengsl sín við ASÍ. Samtök frjálslyndra og vinstri manna undanskildi hann sérstaklega í gagnrýni sinni.
Vorið 1975 var vinnu nefndarinnar um endurskoðun stefnu Alþýðuflokksins nær lokið en sú nefnd klofnaði í tvennt í niðurstöðum sínum. Vilmundur og Jón höfðu eina útgáfu en hinir þrír mynduðu meirihluta. Til marks um óánægju Vilmundar í þessum efnum má nefna grein sem hann skrifaði seinna um árið sem bar titilinn „Alþýðuvöld, nei takk“ segir í henni að íslensk verkalýðsforysta sé „að mörgu leyti þreytt og íhaldssöm og umfram allt úrræðalítil“. Ósamkomulagið um efnistök og orðalag hinnar nýju stefnuskrár snerist um það, að skilningur Vilmundar og Jóns var ekki jafn marxískur og einkenndist frekar af gildum norræns velferðarþjóðfélags. Svo fór á flokksþinginu það ár að kosið var um málamiðlunarútgáfu sem flestir gátu sæst á.
Árið 1974 eignuðust þau Valgerður þriðja barn sitt, dótturina Guðrúnu, og í maí 1976 Nönnu Sigríði en hún lést fimm mánuðum síðar. Sonurinn Baldur Hrafn fæddist svo 1981.
Prófkjör
Haustið 1977, áður en kom að þingkosningum, var haldið opið prófkjör hjá Alþýðuflokknum samkvæmt breytingum, sem Vilmundur hafði leitt í gegn. Þar stóð baráttan á milli Benedikts, sem sóttist eftir fyrsta sætinu, Eggerts G. Þorsteinssonar og Vilmundar, sem báðir sóttust eftir 1-2. sætinu. Staða Vilmundar innan flokksins var óörugg. Hann hafði stuðning Benedikts formanns en sumum fannst hugmyndir hans of róttækar. Þá hafði Vilmundur, í félagi við nokkra aðra unga Alþýðuflokksmenn, endurvakið ungmennahreyfingu flokksins, Spörtu. Í prófkjörinu tóku um 4.500 manns þátt, og hreppti Benedikt fyrsta sætið með 48% atkvæða og náði Vilmundur öðru sæti með 75% atkvæða í 1-2. sætið. Jóhanna Sigurðardóttir var í þriðja sæti. Þetta var talinn sigur fyrir Benedikt og þó sér í lagi Vilmund.
Snemma árs 1978 var ljóst að ríkið gat ekki staðið við gerða kjarasamninga frá því árinu áður sökum mikillar verðbólgu. Þá voru sett lög í febrúar, nefnd Febrúarlögin sem takmörkuðu launahækkanir opinberra starfsmanna og ógiltu þar með umsamin kjör. Efnt var til ólöglegra verkfalla í mars sem stjórnarandstöðuflokkarnir, Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið, studdu. Vilmundur var hins vegar á öndverðum meiði. Hann taldi verkföll eiga að vera lögmæt og mætti því til vinnu í Menntaskólann í Reykjavík.
Kosningar
Eftir miklar samningaumleitanir myndaði Ólafur Jóhannesson ríkistjórn Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Alþýðubandalags. Ólafur þótti sýna þó nokkur klókindi og fékk til síns flokks forsætis-, fjármála- og dómsmálaráðuneytið. Vilmundur var andvígur þessari ríkisstjórn og skrifaði grein í Dagblaðið undir fyrirsögninni „Ferð án fyrirheits“. Þar sagði m.a. „''Nánast allir gera sér ljóst, að stjórnin er byggð á siðferðislegum og efnahagslegum sandi. Stjórn sem heldur áfram efnahagsstefnu fyrri ríkisstjórnar og stefnir í 50-60% verðbólgu á næsta ári er byggð á efnahagslegum sandi. Stjórn sem afhendir framsóknarmönnum dómsmálaráðuneytið og þar sem umbætur til dæmis í skattsvikamálum hafa verið strikaðar út úr samstarfsyfirlýsingu á síðustu stundu er byggð á siðferðislegum sandi.''“. Í þessari ríkisstjórn hafði Ólafur Jóhannesson, forsætisráðherra, einn fyrri reynslu af ráðherrastörfum. Af níu ráðherrum sátu fjórir í fyrsta sinn á þingi. Vilmundur, sem hafði strax í kjölfar kosninganna verið manna ánægðastur, einangraðist nú í gagnrýni sinni á ríkisstjórnina og töldu sumir það einfaldlega vera vegna þess að hann fékk ekki sjálfur ráðherraembætti. Á meðal þingstarfa Vilmundar það haust var að gagnrýna Framkvæmdastofnun ríkisins, leggja fyrir frumvarp um breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands, þingsköp og stofnun sérstaks skattadómstóls.
Ríkisstjórnin springur
Að kvöldi 5. október 1979 rauf Sjónvarpið dagskrá sína og tilkynnti að Alþýðuflokkurinn vildi hætta stjórnarsamstarfi, ríkisstjórnin var fallin eftir aðeins eins ár setu. Eftir fund Benedikt Gröndals, Gunnars Thoroddsens og Geirs Hallgrímssonar var samþykkt að Sjálfstæðisflokkurinn myndi styðja minnihlutastjórn Alþýðuflokksins fram að kosningum að því gefnu að hún gripi ekki til „stefnumarkandi nýmæla“. Í kjölfarið var ákveðið innan Alþýðuflokksins að þeir Vilmundur, Sighvatur Björgvinsson og Bragi Sigurjónsson myndu taka ráðherraembætti. Frá október 1979 til febrúar 1980 var Vilmundur dóms-, kirkju- og menntamálaráðherra í minnihlutastjórn Alþýðuflokksins. Fráfarandi dómsmálaráðherra, Steingrímur Hermannsson vék frá þeirri hefð að afhenda eftirmanni sínum lyklana að skrifstofunni. Það kom í hlut Baldurs Möllers, ráðuneytisstjóra, sem Vilmundur hafði fimm árum fyr gagnrýnt harkalega í fjölmiðlum.
Á þeim tíma sem Vilmundur var í ráðherrastól bjó hann til embætti umboðsfulltrúa dómsmálaráðuneytisins. Hann skipaði Finn Torfa Stefánsson í það embætti til eins árs. Nú var svo komið að Finnur var samflokksmaður Vilmundar og var Vilmundur gagnrýndur harkalega fyrir að stunda einmitt þess kyns greiðapólitík sem hann hafði sjálfur sagst vilja uppræta. Í kosningunum 1979 tapaði Alþýðuflokkurinn 4,6% eða 4 þingsætum og Alþýðubandalagið 2,8% eða 3 þingsætum. Framsóknarflokkurinn bætti við sig 8,0% og 5 þingsætum og Sjálfstæðisflokkurinn 2,7% eða 1 þingsæti. Ljóst var að Framsókn hafði unnið aftur það fylgi sem hann hafði tapað á aðeins einu ári. Þau nýmæli urðu varðandi Alþýðuflokkinn að Jón Baldvin Hannibalsson tók fjórða sæti á lista í Reykjavík og náði á þing. Við tók ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens, sem mynduð var án fulls stuðnings innan Sjálfstæðisflokksins með Framsókn og Alþýðubandalaginu. Vilmundur lét því af ráðherrastörfum 8. febrúar 1980.
Flokksþing Alþýðuflokksins hittist í október og nóvember 1980. Þar gekk ýmislegt á. Vilmundur bauð sig fram til varaformanns flokksins gegn Magnúsi Magnússyni þingmanni. Magnús var kosinn varaformaður með 110 atkvæðum gegn 68. Vilmundur tók þessu sem miklum ósigri og fann nú öll spjót á sér standa.
Alþýðublaðsdeilan
Í ágúst 1981 eignuðust þau Valgerður soninn Baldur Hrafn, þá höfðu þau misst tvö börn. Rúmum mánuði fyrr hafði Vilmundur tekið að sér ritstjórn Alþýðublaðsins á meðan Jón Baldvin, ritstjóri og ábyrgðarmaður, var í sumarfríi. Á síðum blaðsins veittist Vilmundur harkalega að verkalýðsfélögum sem hann sagði stöðnuð hagsmunasamtök, sér í lagi Verzlunarmannafélag Reykjavíkur. Þá var beittur þrýstingur innan flokksins um að blaðið myndi draga úr gagnrýninni. Vilmundur brást þá við ásamt samstarfsmönnum sínum með þeim hætti að þeir útbjuggu grínútgáfu af blaðinu þar sem viðtöl voru skálduð og sagt frá fundi VR sem aldrei átti sér stað. Af prentun blaðsins fréttist innan flokksins áður en það kom út og var upplaginu fargað að einu eintaki undanskyldu. Vilmundur brást ókvæða við og hóf ásamt samstarfsmönnum sínum verkfall uns blaðið yrði gefið út. Mikil spenna ríkti innan flokksins.
Í framhaldinu var samið um að Jón Baldvin myndi hafa yfirumsjón með rekstri blaðsins ásamt Vilmundi. Eftir að gengið hafði verið að munnlegum samningi svo hljóðandi, fór Jón á bak orða sinna og sagðist myndu hafa úrslitavald um það hvað færi á prent. Vilmundur sagði þegar í stað upp störfum og stofnaði dagblaðið Nýtt land ásamt blaðamönnunum tveim sem með honum höfðu starfað á Alþýðublaðinu. Tilraun þessi bar þó ekki árangur og aðeins komu út nokkur tölublöð áður en að það var lagt niður. Vilmundur var einnig hvatamaður að stofnun Helgarpóstsins án þess þó að koma þar beint að.
Bandalag jafnaðarmanna
Á flokksþingi Alþýðuflokksins í nóvember 1982 beið Vilmundur enn á ný ósigur í framboði til varaformanns gegn Magnúsi Magnússyni. Í þetta skiptið munaði 12 atkvæðum. Nokkrum dögum síðar, 18. nóvember 1982, skráði Vilmundur sig úr Alþýðuflokknum, og tilkynnti stofnun nýs flokks, Bandalags jafnaðarmanna. Í viðtölum lét Vilmundur að því liggja að á bak við hið nýja stjórnmálaafl væri hópur fólks og að undirbúningi hefði verið unnið um talsvert skeið. Það var hins vegar fjarri sanni.
Bandalag jafnaðarmanna var formlega stofnað 15. janúar 1983. Í Alþingiskosningum 1983 bauð flokkurinn fram í öllum kjördæmum og fékk fjóra þingmenn kosna. Vilmundur varð fyrir miklum vonbrigðum. Hann áleit sem svo að tilraun hans hefði mistekist.
Vilmundur fyrirfór sér 19. júní 1983. Vilmundur þótti afkastamikill, vandvirkur við undirbúning mála og flutti þau vel - hann þótti og góður ræðumaður, vel lesinn, orðheppinn, einstaklega laginn við að spá fyrir um stjórnmálabaráttuna og virðist hafa verið næmur á skoðanir/vilja almennings.
Ávarpsfall
Ávarpsfall (vocativus) er fall í málfræði sem tekur gildi þegar nafnið er sagt í beinni ræðu, það er að segja þegar viðkomandi er ávarpaður. Orðið „ávarp“ er sumpart ónákvæmt í íslensku og getur þýtt eins konar ræða (samanber „nýársávarp forseta“) en fallið hefur ekkert með ræðu að gera.
Enn fremur er ljóst að sumir myndu skilja orðið „ávarp“ þannig að aðeins þegar einstaklingur er nefndur á nafn í upphafi samtals sé hann ávarpaður enn ávarpsfallið er notað út allt samtalið í flestum þeim tungumálum sem hann er notaður og mætti því ef til vill fremur nefna viðmælendafall eða annarar persónu fall. Hjástæð (við nafn viðkomandi) lýsingarorð og titilorð svo sem herra eða frú eru ennfremur sett í ávarpsfall.
Íslenska
Í íslensku eru einhverjar leifar af ávarpsfalli en ekkert alvöru ávarpsfall. Jesú, ávarpsfallsmynd af orðinu Jesús, er tekið úr latínu.
Orðmyndirnar son og vin eru dæmi um ávarpsfall:
Latína
Ávarpsfall er nokkuð algengt í latínu.
Öll annarar beygingar (nafnorð í latínu greinast í 5 beygingarflokka) orð sem enda á -us í nefnifalli enda á -e í ávarpsfalli. Sem dæmi servus - serve (þræll) dominus - domine (húsbóndi), Brutus - Brute. Þó nokkur orð sem enda á -us en falla ekki undir aðra beygingu svo sem manus (hönd) og domus (hús) haldast óbreytt.
Túniski þjóðarsamræðukvartettinn
thumb|right|Fulltrúar Þjóðarsamræðukvartettsins á ráðstefnu í Vín árið 2016. Túniski þjóðarsamræðukvartettinn (arabíska: الرباعي التونسي للحوار الوطني‎, franska: Quartet du dialogue national) eða Túniskvartettinn er hópur fjögurra samtaka sem unnu saman að því að stofna til lýðræðislegs fjölflokkakerfis í Túnis eftir túnisku byltinguna árið 2011. Eftir byltinguna var alls óvíst að lýðræði gæti orðið til í landinu og landið rambaði á barmi borgarastyrjaldar líkt og mörg önnur lönd sem höfðu farið í gegnum byltingu í arabíska vorinu. Þjóðarsamræðukvartettinn átti drjúgan þátt í því að stýra landinu í átt að lýðræði eftir byltinguna og er túniska byltingin fyrir vikið gjarnan talin sú farsælasta sem braust út í arabíska vorinu.
Ávarpsfall
Latína
Þau orð sem enda á -ius í nefnifalli enda á -i í ávarpsfalli. Sem dæmi filíus - filí (sonur)
Orðið 'meus- er eina undantekningin. Meus þýðir minn. Meus verður mí.
Túniski þjóðarsamræðukvartettinn
Kvartettinn var stofnaður sumarið 2013 og vann til friðarverðlauna Nóbels árið 2015. Nóbelsverðlaunanefndin sagði kvartettinn hafa „komið á friðsamlegu, pólitísku ferli þegar landið var á barmi borgarastyrjaldar. Þannig hafi tekist að koma á stjórnkerfi í landinu sem tryggi mannréttindi allra borgaranna, burtséð frá kyni, stjórnmála- eða trúarskoðunum.“
Ávarpsfall
Latína
Orð sem hafa aðrar endingar en -us eða -ius í nefnifalli eru eins í nefnifalli og ávarpsfalli sem aftur þýðir að sirka 2/3 orða helst óbreyttur milli fallanna. Ennfremur er ljóst að í latínu er ávarpsfallið það aukafall sem oftast er samhljóða nefnifallinu, og má að líkum leiða að það sé hvort tveggja vegna undirliggjandi skyldleika en ennfremur (alveg ábyggilega) var það næst í röðinni til að detta út en í latínu hafði einungis staðarfall dottið burt frá frum-indó-evrópsku, þótt leifar staðarfallsins mætti enn greina á stöku stað.
Dæmi:
Skosk gelíska
Í skoskri gelísku sem og í írsku er ávarpsfall myndað með smáorðinu a og mýkingu fyrsta samhljóðs í nafninu þar sem á við. Í karlkynsnöfnum fer síðasta samhljóð einnig í gegnum „grenningu“ (e. slenderisation) sem er táknað í ritmálinu með i á undan samhljóðinu. Smáorðinu a er sleppt ef nafnið byrjar á sérhljóði.
Guido Buchwald
Guido Buchwald (fæddur 24. janúar 1961) er þýskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 76 leiki og skoraði 4 mörk með landsliðinu.
Hans og Gréta
thumb|Mynd eftir Arthur Rackham teiknuð árið 1909. Hans og Gréta er þekkt þýsk barnasaga sem Grimmsbræður gáfu út árið 1812. Sagan segir frá systkinunum Hans og Grétu sem eru skilin eftir í skógi og rekast á norn sem býr í sælgætishúsi. Nornin reynir að fita börnin þar sem hún hyggst éta þau. Grétu tekst að leika á nornina og þau flýja þaðan með fjársjóð. Mörg leikrit og önnur verk hafa verið samin út frá sögunni.
Henry Liddell
thumb|right|Henry Liddell Henry George Liddell (6. febrúar 1811 – 18. janúar 1898) var breskur fornfræðingur og textafræðingur. Hann var aðstoðarkanslari Oxford-háskóla, skólastjóri Christ Church, Oxford og Westminster School (1846–55), höfundur A History of Rome (1857) og ritstjóri grísk-enskrar orðabókar (A Greek-English Lexicon) ásamt samstarfsmanni sínum Robert Scott, sem er enn notuð.
Dóttir Liddells, Alice var fyrirmynd Lewis Carroll í ritinu Ævintýri Lísu í Undralandi.
Fáni Gana
Fáni Gana tók gildi árið 1957 þegar landið fékk sjálfstæði frá Bretlandi. Hefur hann haldist síðan óbreyttur með undantekningu fyrir árin 1964 til 1966, þegar útgáfa með hvítum lit í miðjunni var notuð. Teikning fánans er eignuð Theodosia Okoh.
Fáninn er gerður upp af hinum pan-afrísku litum rauðum, gulum og grænum, með fimmoddóttri stjörnu í miðjunni. Gana var annað landið í Afríku til að nota þessa pan-afrísku liti á eftir Eþíópíu. Eru þeir ennfremur á skjaldarmerki landsins sem tók gildi á sama tíma. Hlutföll eru 2:3. Rauði liturinn táknar það blóð sem spillt var í sjálfstæðisbaráttu landsins, gulur táknar auðæfi landins í góðmálmum og græni liturinn vísar til landsins, stóru skóga og náttúruauðæfa. Er svörtu stjörnunni ætlað að vera leiðarstjarna fyrir frelsi í Afríku og hefur ennfremur leitt til þess að fótboltalandslið Gana er oft kallað svörtu stjörnurnar.
Búðarlokur
Búðarlokur (enska: Clerks) er bandarísk svarthvít gamanmynd frá árinu 1994. Myndin er eftir Kevin Smith og með aðalhlutverkin fara Brian O'Halloran (sem Dante Hicks) og Jeff Anderson (sem Randal Graves). Myndin segir frá tveimur afgreiðslumönnum í New Jersey og samskiptum þeirra einn dag. Jay og Silent Bob (Jason Mewes og leikstjórinn, Kevin Smith) komu í fyrsta sinn fram í myndinni sem eiturlyfjasalar á götunni framan við búðina. Önnur aðalhlutverk eru leikin af Marilyn Ghigliotti og Lisa Spoonhauer.
Myndin skiptist í níu atriði sem tákna níu stig helvítis í Hinum guðdómlega gleðileik Dante Alighieri.
Myndin, sem kostaði aðeins 27.575 dali í framleiðslu, varð óvænt gríðarvinsæl og náði inn þremur milljónum í tekjur af sýningum í kvikmyndahúsum. Framleiðslufyrirtæki myndarinnar, View Askew Productions, sem Smith stofnaði ásamt Scott Mosier, hefur síðan framleitt fjölda mynda á borð við Mallrats (1995), Leitin að Amy (1997), Dogma (1999) og Stúlkan frá Jersey (2004).
Lögmenn norðan og vestan
Lögmenn norðan og vestan 1272-1800:
69 (aðgreining)
69 getur átt við eftirfarandi:
Calafquénvatn
thumb|250px|Mynd af Calafquénvatni Calafquénvatn (spænska: Lago Calafquén) er stöðuvatn á mörkum Araucanía-fylkis og Los Ríos-fylkis í Suður-Chile. Lican Ray er stærsta borgin við vatnið. Calafquénvatn er 120,6 ferkílómetrar að stærð og dýpst 207 m. Úr vatninu rennur Río Pullinque.
Jay og Silent Bob
Jay og Silent Bob eru kvikmyndapersónur leiknar af Jason Mewes og Kevin Smith. Þeir koma yfirleitt fram sem marijúanasölumenn sem hanga á götuhornum og angra vegfarendur. Jay hefur oftast orð fyrir þeim báðum en Silent Bob á það til að halda langar heimspekilegar ræður.
Þeir birtust fyrst kvikmyndunum Búðarlokur (1994) og Mallrats (1995) og síðan í flestum mynda Smith eins og Stúlkan frá Jersey (2004), Zack og Miri gera klámmynd (2008) og Cop Out (2010). Þeir eru í titilhlutverkum í Jay og Silent Bob snúa aftur (2001) og teiknimyndinni Jay & Silent Bob’s Super Groovy Cartoon Movie (2013).
Sturlungaöld
Sturlungaöld er tímabil í sögu Íslands sem er venjulega talið ná frá 1220 þegar Snorri Sturluson kom út til Íslands frá Noregi og hóf mikla eignasöfnun, til 1262 þegar Íslendingar gengu Noregskonungi á hönd með Gamla sáttmála. Tímabilið er kennt við Sturlunga, þá ætt sem var mest áberandi framan af. Það einkenndist af miklum átökum milli helstu höfðingjaætta Íslands um eignir og völd svo sumir höfundar hafa jafnvel gengið svo langt að tala um borgarastyrjöld í því samhengi.
Bakgrunnur
Þegar leið á 12. öld fór stöðugleiki og grunnur íslenska samfélagsins, sem byggðist á jafnvægi milli höfðingja, að raskast. Goðorð erfðust og gengu kaupum og sölum og völdin söfnuðust á færri hendur en áður. Þessi þróun hófst í Skagafirði og Árnesþingi og er hugsanlegt að stofnun biskupsstóla í þessum héröðum hafi haft einhver áhrif á það. Segja má að Ísland hafi smátt og smátt orðið samsafn laustengdra borgríkja, þó án skýrra landfræðilegra marka.
Bændur og búalið neyddust til að beygja sig undir vald stórbænda, sem seildust eftir æ meiri völdum. Um leið lenti höfðingjum æ oftar saman og átökin urðu víðtækari. Í erjum og orrustum sögualdar höfðu bardagamenn hverju sinni yfirleitt ekki verið nema nokkrir tugir en á Sturlungaöld voru háðar stórorrustur á íslenskan mælikvarða, þar sem hundruð eða jafnvel þúsundir manna börðust. Ýmiss konar bandalög urðu til og griðrof og svik urðu algeng.
Aðdragandi
Sturlungaöld er kennd við Sturlu og afkomendur hans, Sturlunga, sem framan af áttu heimkynni á Vesturlandi, en aðrar helstu ættir Sturlungaaldar voru Haukdælir í Árnesþingi, Oddaverjar í Rangárþingi, Svínfellingar á Austurlandi og Ásbirningar í Skagafirði, auk þess sem Skarðverjar, Vatnsfirðingar og Seldælir á Vestfjörðum eru oft nefndir til. thumb|left|Guðmundur biskup Arason kom mjög við sögu á fyrri hluta Sturlungaaldar. Hin eiginlega Sturlungaöld er raunar ekki talin hefjast fyrr en um 1220 en ræturnar liggja þó lengra aftur og segja má að fyrsta vísbendingin um rósturnar sem í vændum voru megi sjá í deilum Hvamm-Sturlu Þórðarsonar við Pál Sölvason um 1180. Sturla var höfðingi á uppleið sem ætlaði sér stóra hluti og lét ekki hlut sinn fyrir neinum. Hann þótti sýna mikla óbilgirni í deilum sínum við Pál en þeim lauk með því að Jón Loftsson í Odda, leiðtogi Oddaverja og mikill sáttasemjari, úrskurðaði í málum þeirra og bauðst um leið til að fóstra Snorra, yngsta son Sturlu.
Snorri og Sturlungar
thumb|Snorralaug í Reykholti. Hvamm-Sturla átti þrjá syni; Þórð, Sighvat og Snorra, sem allir urðu valdamiklir goðorðsmenn, Þórður á Snæfellsnesi, Snorri í Borgarfirði og Sighvatur fyrst í Dölum og síðar í Eyjafirði. Þeir voru mjög áberandi í átökum Sturlungaaldar, einkum Snorri og Sighvatur, ásamt Sturlu og Þórði kakala, sonum Sighvats og Kolbeini unga, leiðtoga Ásbirninga og Gissuri Þorvaldssyni, foringja Haukdæla. Kolbeinn og Gissur voru báðir tengdasynir Snorra um tíma.
Snorri var í Noregi á árunum 1218-1220, gerðist þar handgenginn Skúla jarli Bárðarsyni og tókst á hendur það hlutverk að gera Ísland að skattlandi Noregs. Upphaf Sturlungaaldar er gjarna miðað við heimkomu Snorra til Íslands 1220 en hann aðhafðist þó fátt til að sinna hlutverki sínu næstu árin, heldur stundaði ritstörf og er talið að hann hafi skrifað sín helstu stórvirki á þeim árum.
Sighvatur og Sturla
Nóg var þó um átök: Sighvatur Sturluson og Sturla sonur hans fóru í Grímseyjarför 1222 til að hefna fyrir víg Tuma Sighvatssonar, sem fylgismenn Guðmundar Arasonar biskups höfðu drepið en biskup hafði svo flúið til Grímseyjar. Björn bróðir Gissurar Þorvaldssonar var drepinn á Breiðabólstað í Fljótshlíð 1221 af Oddaverjum. thumb|right|Maríukirkjan í Róm, Santa Maria Maggiore, ein af fjórum höfuðkirkjum borgarinnar. Synir Hrafns Sveinbjarnarsonar brenndu Þorvald Vatnsfirðing, tengdasonar Snorra Sturlusonar, inni árið 1228 til að hefna fyrir föður sinn og synir Þorvaldar reyndu svo að hefna hans í Sauðafellsför 1229 en voru sjálfir felldir nokkrum árum síðar. Eftir lát þeirra settist Órækja sonur Snorra að á Vestfjörðum og var yfirgangssamur mjög.
Sturla Sighvatsson fór í suðurgöngu til Rómar árið 1233 til að gera yfirbót fyrir sig og föður sinn vegna illrar meðferðar á Guðmundi Arasyni biskupi í Grímseyjarför og var þar leiddur fáklæddur á milli höfuðkirkja borgarinnar og hýddur fyrir framan þær. Á heimleið kom hann við í Noregi og var þá falið af Hákoni konungi að taka að sér það verk sem Snorri hafði ekki sinnt, sem sé að koma Íslandi undir konung. Sturla lét þegar til sín taka þegar heim kom, hóf þegar að auka við veldi sitt og tókst meðal annars að hrekja Snorra föðurbróður sinn og Þorleif Þórðarson frænda sinn úr landi eftir Bæjarbardaga 1237. Órækju hafði hann áður reynt að blinda og gelda og síðan rekið hann úr landi.
Örlygsstaðabardagi og dauði Snorra
thumb|left|Snorri Sturluson. Teikning eftir Christian Krogh. Sturla lagði svo til atlögu við Gissur Þorvaldsson 1238 og tókst að ná honum á sitt vald í Apavatnsför og lét hann sverja sér hollustueið en sleppti honum svo. Gissur taldi sig ekki bundinn af nauðungareiðum. Þeir Kolbeinn ungi tóku höndum saman og í Örlygsstaðabardaga í Skagafirði, fjölmennasta bardaga sem háður hefur verið á Íslandi, féllu feðgarnir Sighvatur og Sturla, svo og fjórir aðrir synir Sighvats.
Síðan tóku Gissur og Kolbeinn á sitt vald Eyjafjörð, Þingeyjarsýslu og Vesturland, þar sem Sturlungar hðfðu áður ráðið öllu. Voru þeir valdamestu menn landsins næstu árin en Svínfellingar réðu Austur- og Suðausturlandi og Seldælir hluta af Vestfjörðum.
Snorri var í Noregi og var handgenginn Skúla jarli en þar höfðu orðið umskipti því Skúli jarl og Hákon konungur voru orðnir ósáttir. Eftir að fréttir bárust til Noregs af óförum Sturlunga í Örlygsstaðabardaga og dauða Sighvatar og sona hans vildi Snorri snúa heim en konungur bannaði það. „Út vil ek,“ sagði Snorri og fór heim sumarið 1239 þrátt fyrir bann konungs. Var sagt að Skúli hefði sæmt hann jarlsnafnbót en engar heimildir eru til sem sanna það.
Stuttu síðar, í nóvember 1239 gerði Skúli jarl misheppnaða uppreisn gegn Hákoni konungi, sem lauk með því að Skúli var veginn vorið eftir. Konungur taldi Snorra landráðamann við sig vegna vináttunnar við Skúla og sendi Gissuri Þorvaldssyni boð um að flytja hann til Noregs eða drepa hann ella. Gissur fór að Snorra í Reykholti og lét drepa hann þar haustið 1241. Var það Árni beiskur, liðsmaður Gissurar, sem greiddi honum banahöggið.
Flóabardagi, Haugsnesbardagi og Flugumýrarbrenna
Þórður kakali, sonur Sighvats Sturlusonar, hafði verið í Noregi en sneri heim 1242 og á næstu árum tókst honum með skæruhernaði gegn Kolbeini unga, sem hafði lagt undir sig allt veldi föður hans og bræðra, að efla styrk sinn. Hápunktur þeirra átaka var Flóabardagi, eina sjóorrusta Íslandssögunnar, árið 1244. Kolbeinn lést ári síðar og gaf í banalegunni Þórði eftir veldi föður hans í Eyjafirði og Þingeyjarsýslu.
Þórður felldi svo frænda Kolbeins og arftaka, Brand Kolbeinsson, í Haugsnesbardaga árið 1246. Hann réði eftir það öllu Norðurlandi og frá 1247-1250 var hann valdamesti maður landsins því konungur hafði kyrrsett Gissur Þorvaldsson í Noregi. En árið 1250 kallaði konungur Þórð til Noregs og kyrrsetti hann en Gissur kom heim 1252.
Áframhaldandi átök
thumb|right|Gamli sáttmáli. Næstu árin gekk á með skærum og bardögum, vígum og níðingsverkum. Gissur fór til Noregs og setti hinn unga höfðingja Odd Þórarinsson af ætt Svínfellinga yfir ríki sitt á meðan en Eyjólfur ofsi og Hrafn Oddsson, sem giftur var annarri dóttur Gissurar, fóru að honum í Geldingaholti í Skagafirði í janúar 1255 og drápu hann. Um sumarið börðust svo Þorvarður Þórarinsson, bróðir Odds, og Þorgils skarði, sonarsonur Þórðar Sturlusonar, við Eyjólf ofsa í Þverárbardaga og felldu hann.
Landsmenn voru orðnir mjög þreyttir á átökum höfðingja og sögðu jafnvel að þeir vildu helst engan höfðingja hafa yfir sér. Þórður kakali lést í Noregi 1256. Gissur kom heim með jarlsnafnbót sem konungur hafði veitt honum en hún dugði honum lítið. Þorgils skarði var drepinn 1258, síðastur af hinum herskáu leiðtogum Sturlunga, en föðurbróðir hans, Sturla Þórðarson sagnaritari, lifði eftir og skráði sögu Sturlungaaldar.
Gamli sáttmáli
Loks kom þar 1262 að Íslendingar samþykktu að ganga Noregskonungi á hönd og þar með lauk þjóðveldistímanum. Um leið sættust þeir Gissur og Hrafn Oddsson, sem þá var helstur andstæðinga hans. Austfirðingar samþykktu raunar ekki að verða þegnar Noregskonungs fyrr en 1264 en þó er alltaf miðað við 1262. Samningurinn sem þá var gerður hefur gengið undir nafninu Gamli sáttmáli og eru elstu varðveittu handrit hans frá 15. öld.
Á síðustu árum hefur komið fram sú kenning að Gamli sáttmáli, að minnsta kosti í þeirri mynd sem hann hefur varðveist, sé alls ekki frá 13. öld, heldur hafi hann verið saminn á 15. öld til að styrkja málstað íslenskra höfðingja vegna ágreinings um verslun við Noregskonung.
749
Árið 749 (DCCXLIX í rómverskum tölum)
Kúblaí Khan
Kúblaí (Хубилай eða Hubilai á mongólsku) (23. september 1215 – 18. febrúar 1294) var fimmti stórkan Mongólaveldisins og ríkti sem slíkur frá 1260 til 1294 (en vegna skiptingar veldisins var þetta aðallega táknræn staða). Hann var einnig stofnandi Júanveldisins í Kína og ríkti sem fyrsti keisari Júanveldisins til dauðadags árið 1294.
Kúblaí var fjórði sonur Tolui og sonarsonur Djengis Khan. Hann tók við af eldri bróður sínum, Möngke, sem kan árið 1260 en þurfti að sigra yngri bróður sinn í borgarastríði sem entist til ársins 1264 til að tryggja sér völdin. Borgarastríðið markaði upphaf sundrungar í Mongólaveldinu. Eiginleg völd Kúblaí náðu ekki út fyrir Kína og Mongólíu, en sem stórkan Mongólaveldisins naut hann einnig nokkurra áhrifa í Ilkanatinu og í Gullnu hirðinni. Ef Mongólaveldið á tíma Kúblaí er talið sem eitt ríki náði það frá Kyrrahafi til Svartahafs og frá Síberíu til Afganistan.
Peronospora potentillae
Heimsútbreiðsla P. potentillae er á norðuhveli um Evrasíu og Norður-Ameríku.
Parmenídes
Parmenídes frá Eleu (forngríska:, f. um 515 f.Kr., d. eftir 450 f.Kr.) var forngrískur heimspekingur. Hann var frá borginni Eleu á Suður-Ítalíu. Fylgjendur Parmenídesar voru Zenon frá Eleu og Melissos frá Samos.
Um náttúruna
Parmenídes var einn af mikilvægustu heimspekingunum meðal forvera Sókratesar. Eina verk hans var kvæði ort undir sexliðahætti sem nefndist Um náttúruna. Kvæðið skiptist í þrjá hluta:
Um það bil 150 línur eru varðveittar, þar af eru 107 línur úr Vegi sannleikans, sem virðist virðist vera varðveittur nánast í heilu lagi. Talið er að Vegur sýndarinnar hafi verið jafnlangur Vegi sannleikans. Í kvæðinu fær skáldið opinberun frá gyðju (sem er venjulega talin vera Persefóna) um eðli raunveruleikans.
Ampahóll
Ampahóll er hóll við Tjaldvatn í Veiðivötnum. Arnbjörn Guðbrandsson (Ampi) hugðist efna þar til búskapar árið 1880. Gróf hann innan hólinn til bústaðar og sjást enn ummerki þess. Arnbjörn flutti þangað með konu sína en búskapurinn stóð einungis frá miðsumri til fyrstu veturnótta. Hjónin voru þá orðin mjög aðþrengd af kulda og fæðuskorti og komin með skyrbjúg. Við Arnbjörn er einnig kenndur Ampapollur, smávatn vestur undir Vatnakvísl. Reið hann út í það á fylfullri hryssu til að elta uppi álftir. Hryssan sprakk á sundinu en Arnbjörn hélt sér í faxið uns skrokkurinn bar hann að landi.
Sældarhyggja
Sældarhyggja er sú tilgáta að aðeins ánægja sé góð út af fyrir sig eða hafi sjálfstætt gildi. Ólík afbrigði nautnahyggju skilgreina ánægju með ólíkum hætti. Hún getur til dæmis verið bæði andleg og líkamleg.
Tvö afbrigði nautnahyggju eru sálfræðileg ánægjuhámörkun annars vegar og siðfræðileg nautnahyggja hins vegar. Hin síðari byggir stundum á hinni fyrri.
Meðal þeirra heimspekinga sem taldir eru hafa aðhyllst nautnahyggju í einni eða annarri mynd eru Aristippos, Evdoxos, Epikúros og Jeremy Bentham. Evdoxos virðist hafa haldið fram sálfræðilegri nautnahyggju og ef til vill einnig siðfræðilegri nautnahyggju, Aristippos hélt fram róttækri siðfræðilegri nautnahyggju og ef til vill einnig sálfræðilegri nautnahyggju, en Epikúros hélt einungis fram siðfræðilegri nautnahyggju.
Heimildir
Mautner, T. (2000). The Penguin dictionary of philosophy. London: Penguin Books.
Sannleiksregla stjórnsýsluréttarins
Sannleiksregla stjórnsýsluréttarins er meginregla í stjórnsýslurétti er felst í því að við meðferð mála sé stjórnvaldinu (eða öðrum handhafa stjórnsýsluvalds) skylt að taka stjórnvaldsákvarðanir í samræmi við sannleikann hverju sinni. Af þessu leiðir er stjórnvaldið ekki bundið af framsettum kröfum aðila málsins né gögnum hans, og getur jafnvel aflað sér gagna annars staðar frá eða tekið mið af breyttum aðstæðum frá því málareksturinn hófst.
Ása Helga Hjörleifsdóttir
Ása Helga Hjörleifsdóttir (f. 1. ágúst 1984) er íslenskur leikstjóri og handritshöfundur. Ása útskrifaðist með MA-gráðu í kvikmyndagerð frá Columbia-háskóla í New York vorið 2012. Fyrsta kvikmynd Ásu í fullri lengd, Svanurinn (2017), er byggð á samnefndri bók Guðbergs Bergssonar frá 1991. Önnur kvikmynd hennar, Svar við bréfi Helgu (2022), er byggð á samnefndri bók Bergsveins Birgissonar frá 2010.
WOW air
WOW air var íslenskt lággjaldaflugfélag sem flaug til tuttugu áfangastaða í Evrópu og Bandaríkjunum allt árið um kring. Flugfélagið var stofnað í nóvember 2011 og fór í jómfrúarflug sitt til Parísar 31. maí 2012.
Í október 2012 tók WOW air yfir rekstri Iceland Express. Ári seinna í október 2013 fékk WOW air flugrekstarleyfi frá Samgöngustofu, sem færði alla stjórn á flugrekstrinum yfir til flugfélagsins, sem er nú óháð öðrum flugfélögum.
Þann 5. nóvember 2018 var gefin út tilkynning um að Icelandair Group hafi gert kaupsaming um kaup á öllu hlutafé í flugfélaginu, en það stefndi í þrot. Kaupin gengu ekki eftir og tók fyrirtækið Indigo við með áform um að kaupa félagið. Það gekk þó ekki eftir og hætti flugfélagið starfsemi þann 28. mars 2019.
Fyrirhugað var að endurreisa flugfélagið árið 2020. Þrotabú félagsins er nú í eigu bandarísku athafnakonunnar Michele Roosevelt Edwards.
Floti
WOW air notaði Airbus A320 flugvélar, sem eru þær vélar sem mörg af fremstu flugfyrirtækjum heims nota í dag. Þær pössuðu vel fyrir stutt flug á milli Evrópu og Íslands, en fyrir Ameríkuflugið notaði WOW air Airbus A321 vélar.
Laukur
Laukur er heiti sem nær yfir nokkrar lauktegundir en þegar það er notað eitt sér án útskýringar er oftast átt við hnattlauk (Allium cepa). Blómlaukur hnattlauks vex neðanjarðar og hefur að geyma næringarefni handa jurtinni. Þess vegna er hann stundum talinn rótarhnýði, sem hann er þó ekki. Hnattlaukur er nú aðeins til ræktaður og vex ekki villtur. Til eru nokkrar villtar tegundir náskyldar honum sem vaxa í Mið-Asíu.
Saga notkunar
Ýmsar tegundir af laukætt hafa verið hafðar til manneldis í nokkur árþúsund. Leifar af lauk hafa fundist í bronsaldarbyggðum, blandaðar steinum úr fíkjum og döðlum, frá um 5000 f.Kr. Ekki er þó vitað hvort þessir laukar voru ræktaðir eða ekki. Í nær fjögur þúsund ára gömlum mataruppskriftum sem varðveist hafa á súmerskum leirtöflum er notað mjög mikið af lauk af ýmsu tagi. Vísbendingar í ýmsum fornum ritum, til dæmis í 4. Mósebók 11:5, benda til laukræktunar fyrir 3000 árum í Egyptalandi hinu forna og á sama tíma var ræktaður blaðlaukur og hvítlaukur. Talið er að verkamennirnir sem byggðu pýramidana hafi borðað hreðkur og lauka. Forn-Egyptar tignuðu laukinn af því þeir töldu form hans og hringi tákna eilíft líf. Laukar voru notaðir við útfararathafnir og leifar af lauk fundust í augntóftum Ramsess 4.
Í Grikklandi hinu forna borðuðu íþróttamenn mikið af lauk af því þeir töldu hann þynna blóðið. Rómverskir skylmingaþrælar voru nuddaðir með lauk til þess að stæla vöðva þeirra. Á miðöldum var laukur svo mikilvægur að fólk greiddi landskuld með lauk og notaði hann til gjafa. Læknar fyrirskipuðu laukát til að minnka hægðatregðu, auðvelda holdris, draga úr höfuðverk og hósta, lækna slöngubit og vinna gegn hárlosi. Kristófer Kólumbus flutti lauka til Ameríku árið 1492 í leiðangri sínum til Hispaníólu. Laukar voru líka notaðir á 16. öld til að vinna gegn ófrjósemi hjá konum og einnig hjá hundum, kúm og öðrum húsdýrum. Nútímarannsóknir hafa sýnt fram á möguleg eituráhrif hjá hundum, köttum og ýmsum öðrum dýrum ef þeim er gefinn laukur.
Notkun
Sums staðar er laukur aðallega notaður til að krydda og bragðbæta mat en annars staðar, t.d. í indverskri og pakistanskri matargerð, er hann grunnhráefni, í karríréttum, sósum og öðru slíku. Laukduft er krydd sem notað er til bragðbætis í matseld. Það er gert úr þurrkuðum, fínmuldum lauk. Oftast eru notuð bragðsterk afbrigði af lauk í laukduft og þess vegna er af því sterk lykt og bragð.
Augnaerting
Þegar laukur er skorinn losna úr honum rokgjarnar olíur og það eru þær sem koma út tárunum á fólki sem sker eða meðhöndlar laukinn. Ýmis ráð eru til að draga úr þessu, svo sem að skera laukinn undir rennandi vatni eða dýfa honum vel í vatn áður en hann er skorinn, kæla hann eða frysta eða setja upp sundgleraugu. Einfaldasta ráðið er þó ef til vill að nota vel beittan hníf því að skurður með sljóum hníf kremur laukfrumurnar sundur í stað þess að skera þær og losar um mun meira af rokgjörnu olíunum en ef beittur hnífur er notaður.
Vefir úr lauk eru oft notaðir í kennslu til þess að þjálfa nemendur í notkun smásjár, af því frumur í laukum eru stórar og sjást án mikillar stækkunar.
Ræktun
thumb|250px|Heimsframleiðsla lauks og [[skalotlaukur|skalotlauks árið 2005.]] Einfalt er að rækta, flytja og geyma lauk. Hann má rækta upp af fræi eða af smálaukum frá fyrra ári.
750
Árið 750 (DCCL í rómverskum tölum)
Populus ussuriensis
Populus ussuriensis er trjátegund sem var lýst af Vladimir Leontjevitj Komarov. Populus ussuriensis er í víðiætt.
Félag Anti-Rasista
Félag Anti-Rasista eru íslensk félagasamtök sem stofnuð voru í september 2006 til þess að berjast gegn kynþáttafordómum og útlendingafælni á Íslandi.
Cacau
Cacau (fæddur 27. mars 1981) er þýskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 23 leiki og skoraði 6 mörk með landsliðinu.
Robert Downey Jr.
Robert Downey Jr. (fæddur 4. apríl 1965) er bandarískur leikari og framleiðandi. Hann er best þekktur fyrir hlutverk sitt sem Tony Stark í Iron Man myndunum.
James Bradstreet Greenough
James Bradstreet Greenough (4. maí 1833 í Maine – 11. október 1901 í Massachusetts) var bandarískur fornfræðingur.
Hann lauk námi frá Harvard-háskóla árið 1856, nam lög við lagaskóla Harvard í eitt ár og gerðist lögmaður í Michigan þar til 1865 er hann var skipaður kennari í latínu við Harvard. Árið 1873 varð hann lektor (e. assistant professor) og 1883 prófessor í latínu. Hann settist í helgan stein haustið 1901 en lést tæpum sex vikum síðar í Cambridge í Massachusetts.
Greenough rannaskaði latneska setningafræði og árið 1870 birti hann ritgerðina „Analysis of the Latin Subjunctive“ („Greining á viðteningarhætti í latínu“). Greinin var frumleg og mikilvæg og komst að mörgu leyti að áþekkum niðurstöðum og ritgerð Bertholds Delbruck „Gebrauch des Conjunctivs und Optativs in Sanskrit und Griechischen“ („Notkun viðtengingarháttar og óskháttar í sanskrít og grísku“) frá 1871, sem hlaut þó miklu meiri athygli en grein Greenoughs.
Árið 1872 gaf Greenough út bókina A Latin Grammar for Schools and Colleges, founded on Comparative Grammar, by Joseph A. Allen and James B. Greenough ásamt Joseph A. Allen. Árin 1872-1880 kenndi Greenough fyrstu námskeiðin um sanskrít og samanburðarmálvísindi við Harvard.
Frasier
Frasier er bandarísk sjónvarpssería sem var sýnd á NBC-stöðinni í Bandaríkjunum í ellefu ár, frá 1993 til 2004. Þátturinn var skapaður og framleiddur af David Angell, Peter Casey, og David Lee í samvinnu við Gramnet og Paramount Network Television.
Frasier er hliðarþáttur vinsælu sjónvarpsþáttanna Cheers, en Frasier Crane var persóna í þeim þáttum áður en þeir liðu undir lok. Kelsey Grammer fer með aðalhlutverk í þáttunum sem sálfræðingurinn Frasier. David Hyde Pierce, John Mahoney, Jane Leeves, og Peri Gilpin fara einnig með hlutverk. Frasier er ein farsælasta hliðarsería allra tíma.
Nadezhda Krúpskaja
Nadezhda Konstantínovna Krúpskaja (26. febrúar 1869 – 27. febrúar 1939) var rússnesk byltingar- og stjórnmálakona úr flokki Bolsévika og eiginkona byltingarleiðtogans Vladímírs Lenín.
Krúpskaja var komin af aðalsfólki sem hafði glatað auðæfum sínum og hún þróaði ung með sér sterkar skoðanir á hlutskipti hina fátæku. Hún kynntist Lenín á marxískum umræðufundum. Hann var stuttu síðar sendur í útlegð til Síberíu en Krúpskaja fékk leyfi til að fylgja honum þangað með því skilyrði að þau gengju í hjónaband. Krúpskaja komst í framlínusveit sovéskra stjórnmála eftir byltinguna 1917. Hún tók afstöðu með Stalín, Zínovjev og Kamenev gegn vinstriandstöðu Trotskíjs á árunum 1922 til 1925 en féll síðar úr náðinni hjá Stalín. Hún var aðstoðarþjóðfulltrúi menntamála frá 1929 til 1939 og hafði mikil áhrif á menntakerfi Sovétríkjanna, meðal annars á þróun sovéska bókasafnskerfisins.
Æviágrip
Nadezhda Krúpskaja fæddist árið 1869 í Sankti Pétursborg. Foreldrar hennar voru af aðalsættum en voru fjárhagslega bágstödd þegar þau eignuðust Nadezhdu. Móðir hennar var munaðarlaus og hafði alist upp á opinberri stofnun og unnið fyrir sér sem kennslukona. Faðir hennar, sem einnig varð munaðarlaus á unga aldri, hafði alist upp í herskóla og útskrifast með liðsforingjatign. Hann hafði gegnt stöðu sem umdæmishöfðingi í Póllandi en hafði verið leystur frá störfum og sætt áralöngum málaferlum fyrir að vera of hallur undir pólska menningu og siði í því starfi.