cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Menningarstríðin (Bandaríkin)
Menningarstríðin á tímabilinu 1974-1980
Menningarstríðin á tímabilinu 1974-1980
Sjöundi áratugurinn markaði mikilvæg kaflaskil í bandarískri stjórnmálasögu. Kristnir íhaldsmenn urðu að mikilvægu afli innan Repúblíkanaflokksins sem tók í vaxandi mæli að sækja fylgi til Suðurríkjanna. The Solid South sem Demókrataflokkurinn hafði reitt sig á tók að veikjast.
Pólítísk vakning kristinna íhaldsmanna átti sér nokkrar rætur. Ein sú mikilvægasta var dómur hæstaréttar Roe w. Wade. Önnur var vaxandi afskipti alríkisins að kristnum einkaskólum sem áttu á hættu að tapa skattfrelsi ef þeir héldu áfram að neita að taka við svörtum nemendum. Í forsetatíð Gerald Ford og Jimmy Carter hófu kristnir íhaldsmenn undir forystu Phillis Schafly herferð gegn The Equal Rights Amendment (ERA), stjórnarskrárviðauka sem hefði greypt jafnrétti kynjanna í Stjórnarskrá Bandaríkjanna.
Stofnun Moral Majority 1979 markaði innreið kristinna íhaldsmanna í stjórnmálin. Samtökin eru talin hafa leikið lykilhlutverk í sigri Ronald Reagan í forsetakosningunum 1980. Repúblíkanaflokki Reagan var lýst sem "stóru tjaldi" þar sem rúmuðust kristnir íhaldsmenn, ný-íhaldsmenn, auk hefðbundnari stuðningsmanna flokksins, hauka, frjálshyggjumanna og leiðtoga atvinnulífsins.
Menningarstríðin á tímabilinu 1980-1992
Menningarstríðin á tímabilinu 1980-1992
Menningarstríðin á tímabilinu 1992-2000
Menningarstríðin á tímabilinu 1992-2000
Helstu átakamál menningarstríðanna á forsetatíð Bill Clintons voru réttindabarátta kvenna, réttindabarátta samkynhneigðra og skotvopnalöggjöf. Í lok kjörtímabils hans kom svo upp stór kynlífsskandall milli Bill Clinton og starfskonunnar Monica Lewinsky árið 1998, sem hristi upp í þjóðinni og krafðist athygli og viðbragða forsetans. Því varð þá nokkurs konar vopnahlé á áratugalöngum menningarstríðsátökum um kyn og kynhneigð.
Réttindabarátta kvenna
Réttindabarátta kvenna, femínismi, hafði vaxið mikið á áttunda og níunda áratugnum. Átök mynduðust um stöðu kvenna, þá aðallega innan hjónabandsins og hennar skyldur þar. vildu halda í þær gömlu hefðir og menningarlegu venjur sem ríktu á árunum eftir seinni heimsstyrjöldina og ætlast var til að fólk framfylgdi – þá aðallega hvítt, gagnkynhneigt, kristið millistéttar Bandaríkjafólk. Þar voru hlutverk kynjanna skýr, maðurinn var fyrirvinna heimilisins á meðan konan hugsaði um börnin heimafyrir, og kynlíf átti bara að fara fram innan gagnkynhneigðs hjónabands.
Bill Clinton var þó ekki duglegur að tala um fóstureyðingar og hafði fyrir forsetatíð sína sagst vera gegn henni. En 1992 sagði hann við þjóðina í orðræðu um fóstureyðingar sem lifðu lengi í demókrataflokknum: „safe, legal, rare“. Með því sýndi hann þess merki að hann myndi viðhalda þeim lögum sem sett höfðu verið um rétt kvenna til fóstureyðingar án þess þó, vonaðist hann, að missa áhuga þeirra sem höfðu sínar siðferðislegu efasemdir um fóstureyðingar.
Réttindabarátta samkynhneigðra
Á sjöunda áratuginum fóru hjól réttindabaráttu samkynhneigðra að snúast og þá sérstaklega við Stonewall-uppþotin 1969. Hefð fyrir árlegum gleðigöngum myndaðist í frjálslyndari stórborgum, eins og New York og San Fransisco, og samtök samkynhneigðra, Gay and Lesbian Advocates and their Defenders (GLAD), voru stofnuð 1978. Að sannfæra Bandaríkjamenn um að samþykkja samkynhneigð var erfitt og ekki varð það auðveldara þegar samkynhneigðir karlar voru í yfirgnæfandi meirihluta fórnarlamba nýs einkennilegs og lífshættulegs sjúkdóms á fyrri hluta níunda áratugsins.
Sjúkdómurinn var alnæmi (AIDS) og hommahatarar tóku upp á að kalla hann „hommaveikina“. Patrick Buchanan, kristinn, íhaldssamur stjórnmálamaður, lét þau orð falla um alnæmi árið 1983: „The poor homosexuals, they have declared war upon nature, and now nature is exacting an awful retribution“. Alnæmi varð vissulega bakslag í réttindabaráttu hinsegin fólks. Alnæmissjúkdómurinn knúði þó áfram báða hópa menningarstríða um réttindabaráttu samkynhneigðra. sáu alnæmi sem tækifæri til þess að magna bakslagið gegn frelsi samkynhneigðra. En baráttufólk fyrir samkynhneigða unnu enn harðar að því að vinna gegn tilraun kristinna íhaldsmanna til að gera samkynhneigða að úrhraki samfélagsins.
Ronald Reagan forseti gerði ekki mikið til þess að vinna gegn smitsjúkdóminum og tjáði sig ekki opinberlega um alnæmi fyrr en 1987. Skömmu eftir það fundu vísindamenn upp lyf sem að hélt aftur af sjúkdóminum og samkynhneigð varð í kjölfarið viðurkenndari.
Árið 1996 varð stórt skref í réttindabaráttu hinsegin fólks þegar hæstiréttur kvað upp dóm í tímamótadómsmálinu Romer gegn Evans. Þar ógilti hæstiréttur lög í öðrum viðauka stjórnarskrár Colorado fylkis, sem bannaði lög sem studdu réttindi samkynhneigðra. Í kjölfarið lýsti hæstiréttur Bandaríkjanna því opinberlega yfir að það stangaðist á við jafnréttisákvæði 14. viðauka stjórnarskrár Bandaríkjanna að mismuna fólki á grundvelli kynhneigðar
Eitt af stefnumálum Bill Clintons sem forseti var aflétta banni hinsegin fólks í hernum. Stefnumálið fékk viðurnefnið „Don‘t ask, don‘t tell“ og varð að lögum árið 1994. Með þeim lögum máttu samkynhneigðir Bandaríkjamenn ganga í herinn með því skilyrði að þeir héldu því leyndu og kæmu ekki út úr skápnum. Starfslið hersins máttu þá ekki mismuna eða áreita þá sem þeir töldu samkynhneigða. Þó svo leynd þurfti að ríkja yfir þeim sem voru samkynhneigðir í hernum var löggjöfin almennt talin mikil framför í réttindabaráttu samkynhneigðra. Skilyrðinu um leyndina var svo alveg aflétt árið 2011 þegar Barack Obama setti lög sem afléttu bann samkynhneigðra í hernum.
Skotvopnalöggjöf
Á tíma sínum sem forseti skrifaði Bill Clinton undir tvær stórar skotvopnalöggjafir. Önnur þeirra skrifaði hann undir árið 1993 og kölluðust Brady lögin (e. Brady handgun violence protaction act), eftir Jim Brady, fjölmiðlaritara Reagan forseta, sem fékk skot í höfuðið við morðtilraun á Reagan og lamaðist til frambúðar. Árásarmaðurinn hafði þá falsað skilríki við byssukaupin sem hann notaði í morðtilrauninni og samkvæmt Brady lögunum báru skotvopnasölumönnum skylda til að kanna bakgrunn skotvopnakaupanda áður en hann fengi vopnið og kanna þar með hvort kaupandi sé virkilega með skotvopnaleyfi.
Árið 1994 skrifaði Bill Clinton svo undir lög sem kölluðust á ensku Public Safety and Recreational Firearms Use Protection Act. Í löggjöfinni voru sett takmörk á fjölda hernaðarlegra eiginleika á byssum og bann á hríðskotarifflum fyrir almenning. Með löggjöfinni var bannað að framleiða, selja og eiga hríðskotariffla. Þetta þótti stórt skref í að takmarka byssueign almennings, en þótti ekki hafa langtímaáhrif. Meðal annars vegna þess að lögin voru einungis til 10 ára og féllu því úr gildi árið 2004. Einnig vegna þess að gallar þóttu á löggjöfinni, sá helsti að undantekning var gerð fyrir þá sem höfðu keypt sér slíka byssu áður en löggjöfin tók gildi, og þeim bar ekki skylda til þess að skila inn byssunni.
Menningarstríðin á tímabilinu 2000-2016
Menningarstríðin á tímabilinu 2000-2016
Réttindi samkynhneigðra
Réttindabarátta samkynhneigðra frá aldamótum hefur meðal annars falist í baráttu fyrir réttinum að gegna herþjónustu og til að ganga í hjónaband.
Barack Obama tjáði sig um hjónabönd samkynhneigðra í bók sinni Audacity of hope sem kom út árið 2006 Þar sagði hann að samkynhneigðir ættu að njóta sömu réttinda og aðrir en að hjónabandið væri hefðbundin stofnun og að það ætti ekki að kollvarpa henni.
Árið 2003 féll hæstaréttardómur í máli Lawrence gegn Texas, um réttindi samkynhneigðra. Málið snéri að siðgæðislögum Texas (e. Sodomy law). Dómurinn komst að því að friðhelgisákvæði Stjórnarskrár Bandaríkjanna bannaði ríkinu að setja lög um kynlíf samkynhneigðra.
Árið 1993 skrifaði Bill Clinton undir svokölluð Don‘t ask, don‘t tell lög (DADT), sem heimilaði samkynhneigðum að gegna herþjónustu svo fremi sem þeir kæmu ekki úr skápnum. Lögin voru felld úr gildi af Barack Obama 2011. DADT rann úr gildi 20 september 2011. Eftir þann tíma hefur samkynhneigt fólk mátt gegna herþjónustu í Bandaríkjaher.
Þungunarrof
Deilur um þungunarrof í Bandaríkjunum hafa verið á milli fylkinga sem hafa lýst sér annars vegar sem talsmönnum valfrelsis, (e. Pro choice) og þeirra sem vernda líf (e. Pro life).
Menningarstríðin á frá 2016
Menningarstríðin á frá 2016
Glákon
Glákon (forngríska: Γλαύκων. Fæddur fyrir 427 f.Kr., dáinn 409 f.Kr.) var sonur Aristons og Peiktíone og eldri bróðir forngríska heimspekingsins Platons. Glákon lést í orrustunni við Megöru árið 409 f.Kr.
.cm
.cm er þjóðarlén Kamerún.
Tenglar
סיומת אינטרנט Toppdomän
Bingu wa Mutharika
thumb|Bingu wa Mutharika Bingu wa Mutharika (fæddur 24. febrúar 1934 – 5. apríl 2012) var malavískur stjórnmálamaður, hagfræðingur og forseti Malaví þegar hann dó. Hann tók við embætti 24. maí 2004 af Bakili Muluzi.
Gísli Einarsson (prestur í Vatnsfirði)
Gísli Einarsson (um 1571 – 1660) var skólameistari í Skálholti eitt ár og síðan prestur í Vatnsfirði við Ísafjarðardjúp í fjörutíu ár og síðast prestur á Stað á Reykjanesi.
Gísli var sonur séra Einars Sigurðssonar í Eydölum og seinni konu hans Ólafar Þórarinsdóttur og því hálfbróðir Odds Einarssonar biskups. Gísli stundaði nám við Kaupmannahafnarháskóla en kom svo heim og varð skólameistari í Skálholti 1595. Hann þótti þó nær óhæfur til starfsins og lenti það á Oddi biskupi að hafa stöðugt eftirlit með skólanum. Hann var þó ekki skólameistari nema eitt ár. Oddur dæmdi séra Jón Loftsson í Vatnsfirði, sem eitt sinn hafði verið skólameistari í Skálholti skamman tíma, úr starfi fyrir embættisafglöp og vígði þá Gísla bróður sinn i brauðið 1596, en Oddur Stefánsson varð skólameistari. Sagt var að séra Jón hefði beðið þeim sem við Vatnsfirði tæki bölbæna og búnaðist séra Gísla ávallt illa þar þótt hann væri þar í fjóra áratugi, enda bjó hann við mikla ómegð. Á endanum flutti hann sig að Stað á Reykjanesi en séra Jón Arason tók við Vatnsfirði. Gísli var prestur á Stað til um 1653. Þá tók tengasonur hans við prestsembætti þar en Gísli var þar áfram og dó þar fjörgamall 1660.
Gísli var giftur Þórnýju Narfadóttur, sem var dóttir Narfa Ormssonar, sýslumanns og síðasta sjálfseignarbónda í Reykjavík. Hann þótti hafa tekið niður fyrir sig með ráðahagnum: „Þótti sú gipting af rasanda tihlaupi sjálfs hans, reið um Mosfellsheiði um sumarið, gisti á Víkurseli, smalamaður reið heim um nóttina og sagði bónda gestakomuna, hann brá skjótt við, kom að selinu óhentuglega, þótti fleira í sæng dóttur sinnar, en von átti á, sýndist gestinum skárst afráðið, að lofa eiginorði — hún var siðan sótt frá Skálholti til að læra sóma og siðu; veitti tregt þvi tamur er barnsvani.“
Bingu wa Mutharika
Faðir Mutharika var kaþólskur grunnskólakennari heima í Thyolo og nam Bingu hjá föður sínum, en seinna meir fór hann til Indlands til að nema hagfræði við Háskólann í Delí. Hann hlaut síðan Ph.D–gráðu í hagfræði frá Pacific Western University í Los Angeles.
Gísli Einarsson (prestur í Vatnsfirði)
Gísli og Þórný áttu fjölda barna og Gísli átti líka eina laundóttur.
Bingu wa Mutharika
Hann starfaði við ríkisstjórn bæði Sambíu og Malaví eftir að hafa gegnt herskyldu í malavíska hernum. Hann komst á þing Sameinuðu þjóðanna árið 1978 og gegndi meðal annars embætti forstjóra viðskipta- og fjárveitinga-deildar Afríku.
Mjógirni
thumb|right|Skýringarmynd yfir meltingarveg í mönnum. Mjógirni, smágirni eða smáþarmur er í líffræði sá hluti meltingarkerfisins á milli magans og digurgirnisins. Þar fer meginþorri meltingarinnar fram.
Sigvarður Þéttmarsson
Sigvarður biskup var erlendis á árunum 1250-1254 og gegndi þá Brandur Jónsson biskupsembættinu á meðan. Þegar Jörundur Þorsteinsson var vígður til biskups á Hólum 1267 var Sigvarður biskup orðinn svo aldraður og vanheill að Jörundur var skipaður yfir allt landið. Sendi hann Árna Þorláksson í Skálholt sem fulltrúa sinn, Sigvarði til liðsinnis, og var Árni svo kosinn biskup þegar Sigvarður andaðist ári síðar.
Skriftaboð Þorláks helga
Skriftaboð Þorláks helga var leiðarvísir skriftaföður eftir Þorlák Þórhallsson sem var ætlaðar til að leiðbeina prestum hvernig menn skyldu bæta fyrir ýmsar þær syndir sem menn játuðu í skriftarstól. Þorlákur Þórhallsson tók vígslu sem Skálholtsbiskup árið 1178 og er talinn hafa skrifað skriftaboðin snemma í biskupsdómi sínum.
Almennur hluti
Skriftaboðin setja almennar reglur, einkum þessar: „Meira skal bjóða ávallt fyrir jafna synd auðgum en aumum, meira heilum en vanheilum, meira lærðum en ólærðum, meira meir vígðum en miður vígðum, meira sælum en vesælum, meira eldri en tvítugum en þeim er yngri eru.” Einnig er gert ráð fyrir meiri yfirbótum, ef brot eru framin á þeim tímum kirkjuársins, þegar sérstaklega á að hafa kristindóm hugfastan. Ástæða skiptir máli, hvort til dæmis er stolið fyrir illsku sakir eða vesældar. Einnig leiðrétting á broti, hvort þýfi er til dæmis skilað.
Sérstakur hluti
Mestur hluti skriftaboðanna er upptalning á einstökum brotum og yfirbótum fyrir þau. Skírlífisbrot eru fyrirferðarmest. Þyngstar yfirbætur varða það, að fólk hafi átt mök við samkynja fólk og búfé. Ef skyldmenni hafa lagst hvort með öðru, er í alllöngu máli gerður greinarmunur á, hve náin þau eru, en allt eru þetta álitin alvarleg brot. „Fyrir það skal minnst bjóða [þ.e. sekta], sem misgert er vakandi manni, ef hann saurgast af blíðlæti við konu. Þetta er minnst sök. Meira ef hann saurgast af höndum sínum sjálfs. Meira ef hann saurgast af tré boruðu. Mest af hann saurgast af annars karlmanns höndum“. Einnig er tekið á nokkrum annars konar brotum, til dæmis þetta: Spúi einhver á páskum eða þá er hann hefur nýlega tekið Corpus Domini, þótt eigi sé á páskum, þá skal bjóða að fasta sex dægur eina, ef af ofáti einu saman þykir vera og engri annarri vanheilsu.
Biskups úrskurður
Nokkur alvarlegustu brot skal prestur ekki útkljá í skriftum, heldur sjálfur biskupinn skriftir skepja: Ef maður misþyrmir móður sinni eða dóttur eða systur eða þeirri konu nokkurri, er nánari er en systrunga að frændsemi eða sé þvílík mein að sifjum, eða sé misþyrmt kirkju eða helgum stöðum, eða vekur maður kristnum mönnum heiftar blóð, eða misbýður nokkru mjög kennimönnum, eða bölvar maður föður sínum eða móður, eða móðir barni sínu, eða guðlastar maður, eða tekur maður nauðuga konu berlega, eða situr maður úti til fróðleiks, eða fremur maður galdra eða þá hluti nokkra, er magnaðir séu. Biskup áskildi sér einnig að fjalla um sum afglöp presta við messugerð.
Tegundir yfirbóta
Yfirbætur fólust meðal annars í föstuhaldi, allt að áratug fyrir mestu brotin, því að halda sig frá altarissakramentinu, einnig allt að nokkrum árum, bænahaldi (fara til dæmis 50 sinnum með Faðirvorið), knébeðjaföllum (svo að bæði komi niður hné og olnbogar, ef fólk er heilbrigt), veita fátækum og slá sig jafnvel með píski eða belti.
Jaínismi
thumb|right|Hakakrossinn er eitt af helgustu táknum jaínisma. Jaínismi er ein elstu trúarbrögð sem til eru í heiminum. Það er trú og heimspeki sem á rætur að rekja til Indlands.
Á 6. og 5. öld f.Kr. mynduðust borgir að nýju á Indlandi. Þetta var tími mikillar grósku um alla Evrasíu: gríska heimspekinga, spámanna Gyðinga, Zaraþústra í Persíu. Á Indlandi komu fram trúarhreyfingar sem afneituðu ýmsu í brahmanisma. Merkastar þeirra á heimssögulega vísu var jainatrú og búddatrú. Í kjölfar þeirra kom svo hindúatrú sem er skyldast brahmantrú.
Lykilmaður í jainisma var Vardhaman Mahavira sem var uppi um 520 f.Kr. Hann gerðist meinlætamaður og betlandi förumaður. Féllst á kenningar brahmisma um karma og endurholdgun en leiddi inn á nýjar brautir. Allir hlutir hefðu sál fjötraða í efni sínu og hefði hún myndast fyrir tilstuðlan karma. En sér hver sál hefði sín takmörk. Meinlætamaðurinn gæti með þjáningum sínum losað nokkuð af því sem karma hefði myndað í honum og stigið þannig upp til frelsunar. Allt líf var talið vera heilagt, ekkert mátti deyða. Lifnaður í nekt, föstum og grænmetisáti.
Helstu rit jaina skráð um 300 f.Kr. og var blómatími jaina á tímum Maryska ríkisins á Indlandi 322-188 f.Kr.
Upphaf jainisma
Jainismi eru ein elstu trúarbrögð Indlands. Fylgjendur jainisma halda því fram að trúin hafi ávallt verið til og líkt og heimur jainismans þá hefði hún hvorki upphaf né enda. Það er ekki vitað nákvæmlega hvenær jainismi var stofnaður. Margir hverjir af dýrlingum jainismans tilheyrðu því tímabili sem var fyrir milljónum ef ekki milljarða ára en seinasti mikli dýrlingur jainismans, Mahavira, varð eins konar söguleg persóna og hefur hann verið kallaður nútímalegri útgáfa af Búdda. Mahavira var tuttugasti og fjórði svokallaði Tirthankara, hann var jafnframt sá síðasti. Söguleg sannindi um Mahavira er erfitt að finna í jain-heimildum þar sem ekkert var skrifað niður fyrr en löngu eftir hans tíð. Einn af aðal söfnuðum jainismans sem kallast Digambara heldur því fram að ekkert sé um heimildir séu fyrir það tímabil sem Mahavira var uppi. Hinn aðal söfnuðurinn, sem kallast Svetambara, heldur því hins vegar fram að munnlegar heimildir um þetta tímabil hafi verið skrifaðar niður á fimmtu öld eða um þúsund árum eftir tíma Mahavira. Reynt hefur verið að sanna þetta með því að bera saman staðreyndir úr þessum heimildum við heimildir úr búddisma. Pali textar búddista hafa verið notaðar til þess vegna þess að í þeim er oft talað um Nataputta sem tilheyrði söfnuði sem kallaðist nirgrantha. Því hefur verið haldið fram að þessi Nataputta sé sá sami og Mahavira. Þessu er haldið fram vegna þess að þeir létust á sama stað í báðum heimildum. Jain sem nafn á söfnuði Mahavira kemur ekki fram í heimildum búddista. Ástæðan fyrir því er að bæði Mahavira og Búdda voru kallaðir Hina af fylgjendum sínum og þar af leiðandi myndi Jain tákna báða söfnuði. Það sem skildi að búddista og fylgjendur jainisma er að fylgjendur jainisma voru þekktir fyrir mikinn meinlætalifnað. Þetta er annað atriði sem hefur verið notað til að sanna að nigantha-söfnuðurinn sé sá sami og jainismi. Mahavira er án efa einn mikilvægasti leiðtogi jaina, þó hann hafi ekki verið upphafsmaður trúarbragðanna þá var það hann sem tók saman á kerfisbundinn hátt trú og heimspeki fyrrverandi leiðtoganna, einnig kenndi hann trúna og heimspeki forvera sinna og kom upp hálfgerðri kirkju þar sem munkar og nunnur fylgdu því sem hann kenndi.
Jainismi nú til dags
Á fyrstu árum sínum breiddist jainismi út frá þeim stað sem trúarbrögðin voru upprunnin út um Indland. Nú til dags eru trúarbrögðin þó aðallega fundin í Maharashtra, Madhya Pradesh, Mysore, Gujarat, og Rajasthan. Utan Indlands eru samfélög iðkenda Jainisma aðallega fundin í Bandaríkjunum. Þó svo að iðkendur jainisma séu einungis 0,5% af íbúum Indlands þá hafa þeir haft gífurleg áhrif. Til dæmis hafði Raychandbhai Mehta, sem var leiðtogi iðkenda jainisma, mikil áhrif á Mahatma Gandhi sem varð til þess að Gandhi helgaði sig því að beita ekki ofbeldi. Þó svo að jainismi eigi eflaust ekki eftir að stækka sem trúarbrögð þá halda þau áfram að þróast og að aðlagast breytingum, þá sérstaklega í vestrænum ríkjum, án þess að breyta grundvallaratriðum.
Trúarrit
Upprunalegu trúarritin í jainisma voru Agama, Shruta og Jinavani, voru predikuð af þeim sem voru Tirthankaras, og voru svo loks skrifuð niður á tímum Mahavira. Síðustu sem skrifuð voru niður voru tólf Angas og það sem kallast Painnas. Síðasta Angan kallast Drishtivada og samanstóð af fimm köflum, mikilvægastur af þessum köflum var sá sem innihélt fjórtan svokallaðar Purvas sem lýsti heimspeki jainismi í mikilli nákvæmni. Vegna þessa hefur rituð þekking iðkenda jainisma oft verið lýst sem hinar ellefu Angas og fjórtan Purvas. Rit í jainisma eru skrifuð á tungumálunum prakrít, sanskrít, apabhramsa, hindí, gujarati, marathi, tamil og kannad. Rit sem eru skrifuð á prakrít og sanskrít má skipta niður í Anga, Upanga, Mulasutras, Chedasutra, Culikasutras, Prakrinakas, Agamic Vyakhyas, Niryuktas, Bhasyas, Curnis, Tikas, Karma rit, Siddhanta Acara, Vidhividhana, Bhaktimulaka, Pauranika-Aitihasika Kavyas, Kathatmaka, Laksanika (Jyotisa, Ganita, Vyakarana, Kosa, Chanda, Nimitta, Silpa, etc.) og Lalita rit. Einnig var mikið ritað á apabhramsa.
Hálfkirkja
Hálfkirkja var fyrr á öldum kirkja með minni skyldur en alkirkja. Upphaflega hefur líklega ekki verið gerður greinarmunur á kirkjum en á 14. öld var búið að flokka þær í alkirkjur, hálfkirkjur og bænhús.
Smám saman dró úr gildi hálfkirkja, messum fækkaði og kirkjugarðar við þær voru aflagðir. Um og upp úr siðaskiptum var mörgum þeirra breytt í bænhús eða þær aflagðar, en einnig var sumum alkirkjum breytt í hálfkirkjur. Flestar þeirra voru lagðar af á 18. öld eða fyrr.
Sörkvir yngri Karlsson
Hann var af Sörkvisætt, sonur Karls Sörkvissonar, sem var konungur Svíþjóðar 1161-1167, og konu hans, Kristínar Stígsdóttur. Hann var aðeins þriggja ára þegar Knútur Eiríksson lét drepa föður hans og settist sjálfur í hásætið. Móðir hans fór þá með hann til ættingja sinna í Danmörku og þar ólst hann upp.
Þegar Knútur konungur dó 1196 var sömu sögu að segja, synir hans fjórir voru of ungir til að verða konungar og því sneri Sörkvir heim til Svíþjóðar og var kjörinn konungur með stuðningi jarlsins Birgis Brosa. Sörkvir hafði gifst danskri aðalsjómfrú sem hét Benedikta Ebbadóttir eða Bengta Hvide fyrir eða um 1190 og átti með henni að minnsta kosti þrjú börn. Hún var dáin fyrir árið 1200, því þá giftist Sörkvir Ingigerði dóttur Birgis Brosa.
Erfðadeilurnar milli Sörkvisættar og Eiríksættar náðu hámarki á valdatíma Sörkvis yngri. Birgir Brosa, sem hafði verið mjög áhrifamikill, dó 1202 og Sörkvir gerði ársgamlan son sinn, Jóhann, að jarli í hans stað. Það líkaði sonum Knúts Eiríkssonar, sem höfðu alist upp við hirð Sörkvis, illa. Þeir fóru að gera kröfu til ríkis og voru gerðir eða fóru í útlegð til Noregs. Þeir sneru aftur með herlið árið 1205 og nutu stuðnings Birkibeina. Sörkvir vann þó sigur á þeim og felldi þrjá þeirra en sá fjórði, Eiríkur, komst undan.
Eiríkur sneri svo aftur í ársbyrjun 1208 með norskan liðsauka og tókst að vinna sigur á her Sörkvis, sem stýrt var af Ebba Súnasyni, fyrrverandi tengdaföður hans, í orrustunni við Lena 31. janúar. Eiríkur hrakti Sörkvi í útlegð til Danmerkur og tók sér sjálfur konungsnafn.
Sörkvir hafði verið í góðu sambandi við páfastól og stuðlaði að auknum áhrifum páfa í Svíþjóð en Eiríksættin vildi auka sjálfstæði sænsku kirkjunnar. Sörkvir naut því stuðnings Innósentíusar 3. páfa, sem reyndi að beita áhrifum sínum til að koma honum aftur á konungsstól, en Svíar sinntu því engu, enda var Sörkvir oft álitinn danskur konungur. Árið 1210 gerði hann innrás í Svíþjóð með stuðningi Dana og freistaði þess að ná krúnunni að nýju en féll í orrustunni við Gestilren 17. júlí.
Jón Guðmundsson í Hítardal
Jón Guðmundsson (1558 – 7. febrúar 1634) var skólameistari í Skálholti og síðan prestur í Hítardal frá árinu 1590 til dauðadags, eða í 44 ár.
Foreldrar Jóns voru Guðmundur Jónsson, bóndi og lögréttumaður á Hvoli í Saurbæ, og kona hans Þórunn Sigurðardóttir. Hann sigldi til Brimaborgarar sextán ára að aldri og var þar í skóla í þrjú ár en síðan í Kaupmannahafnarháskóla í fimm ár. Þá kom hann til Íslands og varð sveinn Gísla Jónssonar biskups en síðan skólameistari 1585 og gegndi því starfi til 1589. Árið 1590 varð hann prestur í Hítardal. Hann var sagður einn lærðasti maður landsins, röggsamlegur og mikilmenni, „hataði ekki kvenfólk“.
Hann var í biskupskjöri á móti Oddi Einarssyni en sagt er að það hafi unnið á móti honum að hann hafi verið grunaður um að hafa orðið fyrir áhrifum af kalvínisma þegar hann var í námi í Brimum. Hann var prófastur í Mýrasýslu í 38 ár en sagði af sér 1625 vegna sjónleysis og elli. Hann var blindur seinustu árin.
Kona séra Jóns var Guðríður Gísladóttir og giftust þaðu 1595. Hún var dóttir Gísla Þórðarsonar lögmanns. Guðríður varð líkþrá og dó árið 1620, 43 ára að aldri. Einn sonur þeirra var Þórður Jónsson, prestur og fræðimaður í Hítardal. Annar sonur þeirra, Gísli, var stúdent en var dæmdur til lífláts fyrir þjófnað. Hann var þó náðaður árið 1632 gegn greiðslu fébóta.
Nitroglycérine
thumb|Kápa ensku útgáfu bókarinnar. Nitroglycérine eftir belgíska teiknarann Morris og höfundinn Lo Hartog van Banda er 57. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1987 og hefur ekki verið gefin út í íslenskri þýðingu.
Melrós
Melrós er íslenskt kvenmannsnafn.
Bóel
Bóel er íslenskt kvenmannsnafn.
Bergmundur
Bergmundur er íslenskt karlmannsnafn.
Ariston
Ariston frá Kollýtos (dáinn um 424 f.Kr.) var faðir forngríska heimspekingsin Platons. Hann rakti ættir sínar aftur til konunga Aþenu. Ariston lést er Platon var enn barnungur.
Tímabelti
Tímabelti eru afmörkuð svæði á Jörðinni sem hafa samræmdan tíma (kallaður staðartími), áður fyrr var sólartími notaður en með tilkomu fjarskipta og bættra samgangna varð þörfin ljós fyrir að samræma tímann yfir stærri svæði. Tímabeltin eru gjarnan miðuð við lengdargráður þar sem hvert tímabelti nær yfir 15 gráður (360 / 24 = 15), þessi sipting er notuð á sjó og í háloftunum. Á landi eru mörk tímabelta hinsvegar yfirleitt látin fylgja landamærum og mörkum héraða til hagræðis fyrir íbúana. Kína er til dæmis allt í sama tímabeltinu þó að það teygi sig yfir 5 tímabelti, Rússlandi hinsvegar er skipt í 11 tímabelti.
Tímabeltin eru öll reiknuð út frá UTC tíma en hann er miðaður við núllbaug sem liggur í gegnum Greenwich stjörnuathugunarstöðina í London, Englandi.
thumb|800px|center|[[Kort af tímabeltum jarðar]]
UTC−12:00
Nota ekki sumartíma:
UTC−11:00
Nota ekki sumartíma:
UTC−10:00
Nota ekki sumartíma:
Nota sumartíma:
UTC−09:30
Nota ekki sumartíma:
UTC−09:00
Nota sumartíma:
UTC−08:00
Nota ekki sumartíma:
Nota sumartíma:
Unicode
Unicode eða samkóti er heiti á stöðluðu kerfi í tölvuiðnaði sem gerir tölvum kleift að sýna og meðhöndla texta í flestum ritkerfum heims með samræmdum hætti, auk tákna, t.d. emoji (líka í lit). Unicode er eina kerfið sem ræður við íslensku og líka önnur tungumál sem notuð eru á Íslandi, s.s. pólsku.
Tímabelti
UTC−07:00
Nota sumartíma:
Unicode
Staðallinn, sem er viðhaldið af sjálfseignarstofnuninni Unicode Consortium, skilgreinir (í útgáfu 15.0 frá 2022) 149.186 stafatákn fyrir 161 ritkerfi (bæði nútíma og kerfi sem ekki eru lengur notuð). Val er um að nota UTF-8, sem flestir ráðleggja, og er allsráðandi á internetinu, eða t.d. UTF-16 sem er líka notað (þó ekki fyrir vefinn) en ekkert annað kerfi til að tákna Unicode er algengt (í okkar heimshluta). Microsoft ráðleggur núna UTF-8 fyrir t.d. Windows (og Xbox) forritun, en þar til nýlega lagði áherslu á UTF-16. Sumir staðlar krefjast að notað sé UTF-8 (en ekki aðrar útgáfur af Unicode, s.s. UTF-16).
Tímabelti
UTC−06:00
Nota ekki sumartíma:
Unicode
Árangur Unicode við að sameina stafatöflur hefur leitt til þess að Unicode er orðið afar útbreitt (á forminu UTF-8 sem notað af 98% af vefsíðum) og er ríkjandi við þýðingu og staðfæringu hugbúnaðar. Staðallinn hefur verið innleiddur í margar nýlegar tækninýjungar á hugbúnaðarsviði, svo sem nútímastýrikerfi, XML og flest nútíma forritunarmál.
Tímabelti
UTC−06:00
Nota sumartíma:
UTC−05:00
Nota ekki sumartíma:
Unicode
Unicode má innleiða með nokkrum mismunandi kóðunum, sem breyta kóðum fyrir stafi í röð af bætum. Staðallinn skilgreinir þrjár kóðanir og nokkrar aðrar kóðanir eru líka til. Algengastu kóðanirnar eru UTF-8 (sem er eina formið samhæft við ASCII) og UTF-16 (sem er enn stutt í Windows en nú UTF-8 jafnfætis, og Microsoft ráðleggur nú frekar að nota UTF-8 í t.d. Windows forritun). Öll form af Unicode (sem eru í raunverulegri notkun; í skrám) taka mismikið pláss fyrir mismunandi stafi (eru „variable length“); sem dæmi fyrir t.d. „emoji“ tákn (t.d. broskalla) þarf hið minnsta 4 bæti með UTF-16 (og UTF-8). Nútíma emoji tákn eru bara studd með Unicode. Til eru afbrigði af UTF-8, sem sum eru algeng, t.d. Modified UTF-8 (notað t.d. af Java, sem notar líka UTF-16) og WTF-8 (Wobbly Transformation Format). Minna algeng er t.d. CESU-8 (Compatibility Encoding Scheme for UTF-16: 8-Bit), sem t.d Oracle gagnagrunnar styður (áður eina formið fyrir Unicode í þeim grunnum, en núorðið er UTF-8 líka stutt).
Tímabelti
UTC−04:00
Nota ekki sumartíma:
Nota sumartíma:
Úganda
Úganda er landlukt land í Austur-Afríku með landamæri að Kenía í austri, Suður-Súdan í norðri, Lýðveldinu Kongó í vestri, Rúanda í suðvestri og Tansaníu í suðri. Suðurhluti landsins nær yfir stóran hluta Viktoríuvatns og liggur því að Stóru vötnunum. Landið er líka á vatnasviði Nílar.
Tímabelti
UTC−03:30
Nota ekki sumartíma:
Unicode
Saga og smáatriði
Unicode (frá og með UTF-16) býður upp á 1.114.112 möguleg tákn (í 17 „plönum“), þ.e. er hugsað til framtíðar til að styðja öll framtíðartungumál líka (og notendur geta líka skilgreint sín eigin í Private Use Area (PUA)).
Úganda
Bretar lögðu hluta landsins undir sig á síðari hluta 19. aldar og árið 1888 var Úganda lagt undir Breska Austur-Afríkufélagið. Landið fékk sjálfstæði árið 1962 og fyrsti forsætisráðherra þess var Milton Obote. Árið 1967 voru gömlu konungsríkin lögð niður og landið lýst lýðveldi. Obote gerðist þá forseti. Árið 1971 var gerð herforingjauppreisn og Idi Amin náði völdum. Hann ríkti sem einræðisherra til 1979 þegar Tansaníuher réðist inn í landið og kom Obote aftur til valda. Obote var aftur steypt af stóli í herforingjauppreisn 1985 en herforinginn Tito Okello ríkti aðeins í hálft ár þar til uppreisnarhópar undir stjórn núverandi forseta, Yoweri Museveni, steyptu honum af stóli. Stjórn hans hefur átt í átökum við Andspyrnuher Drottins sem hefur stundað skæruhernað í norðurhluta landsins frá 1987.
Tímabelti
UTC−03:00
Nota ekki sumartíma:
Cerastium racemosum
Cerastium racemosum er jurt af hjartagrasaætt. Hún er ættuð frá Venesúela.
Tímabelti
UTC−03:00
Nota sumartíma:
UTC−02:00
Nota ekki sumartíma:
Unicode
Saga og smáatriði
Upphaflega Unicode réð við auk latneska letursins sem við erum vön, t.d. við kýrílískt letur, grískt, arabískt, hebreskt, taílenskt og letur fyrir tíbesk tungumál. Táknin fyrir tíbesk mál voru reyndar tekin út úr Unicode 1.1, en komu aftur inn í Unicode 2.0 í júlí 1996 á nýjum stað í stafatöflunni. Útgáfa 1.0.1 frá júní 1992 bætti við 20.902 táknum (fleirum síðar) sem notuð eru í kínversku, japönsku og kóresku. Síðar var bætt við hangul fyrir kóresku, en þau tákn voru líka færð og fjölgað í 11.172 tákn í Unicode 2.0.
Úganda
Enska og svahílí eru opinber tungumál landsins, en heimilt er að nota „hvaða annað mál sem er“ sem kennslumál eða í stjórnsýslunni. Tungumálið luganda er algengt í mið- og suðausturhluta landsins og önnur mál sem eru víða töluð eru lango, acholi, runyoro, runyankole, rukiga, luo, rutooro, samia, jopadhola og lusoga.
Tímabelti
UTC−01:00
Nota ekki sumartíma:
Unicode
Saga og smáatriði
Unicode 12.1 bætti við aðeins einu nýju tákni, fram yfir Unicode 12.0, fyrir tímabil nýs keisara í Japan sem tók við 2019 af föður sínum.
Tímabelti
UTC−01:00
Nota sumartíma:
Úganda
Landfræði
Úganda er í Austur-Afríku, milli 1°N og 4°N og 30°A og 35°A. Landslag er fjölbreytt og þar er að finna eldgíga, fjöll og stöðuvötn. Landið er að meðaltali í 900 metra hæð yfir sjávarmáli. Bæði austur- og vesturlandamæri Úganda liggja meðfram fjallgörðum. Í Ruwenzori-fjöllum er hæsti tindur Úganda, Alexandra, sem er 5.094 metrar á hæð.
Unicode
Saga og smáatriði
Unicode 12.1 er með 32 tákn fyrir gjaldmiðla, því síðasta var bætt við í Unicode 10.0 fyrir Bitcoin ₿. Mörg gjaldmiðlatáknin voru frá með byrjun, en evrutákninu € var bætt við í 2.1 í maí 1998 og t.d. tyrknesk lírunni var bætt við í Unicode 6.2 í september 2012. Dollaramerkið $ hefur verið alla tíð frá ASCII.
Tímabelti
UTC±00:00
Nota ekki sumartíma:
Nota sumartíma:
Unicode
Saga og smáatriði
Stóru eszett ẞ var bætti við í Unicode 5.1 í apríl 2008 en ekki notað af neinu ráði í þýsku þar til um 2017. Því og litla eszett ß (sem lengi hefur verið notað í þýskumælandi löndum) verður að passa að rugla ekki við litla gríska beta β. Áður en stóra eszett kom til, var erfitt fyrir tölvur að geta breytt orðum í hástafi og svo til baka, og ætlast til að fá sömu stafarunu út. Röðun í stafrófsröð er líka erfið, sérstaklega þegar texta á mörgum tungumálum er blandað saman (til þess eru reglur fyrir röðun Evrópskra mála og séstakt reiknirit fyrir Unicode-röðun), en jafnvel þótt um eitt mál sé að ræða þá er ekki endilega ein rétt leið. Í þýskum orðabókum er „öf“ raðað á undan „of“, en öfugt í símaskrá (eitt af því sem er öðruvísi fyrir símaskrárröðun). Og milli mála geta reglur stangast á. Í taílensku þarf að víxla ákveðnum stöfum til að fá rétta röðun.
Unicode er með alls konar tákn fyrir tónlist, t.d. bætti Unicode 3.1 í mars 2001 við táknum fyrir vestræna tónlist og tákn fyrir tónlist frá Býsantímanum.
Mögulegar kóðanir fyrir Unicode eru UTF-8 (sem notar 1 bæti fyrir öll ASCII tákn, en annars upp í 4 bæti), UCS-2 (sem nú er úrelt, notar 2 bæti fyrir öll tákn, en inniheldur ekki öll tákn í Unicode staðlinum) og UTF-16 (sem er framlenging á UCS-2 og notar þannig 4 bæti fyrir tákn sem ekki eru í UCS-2). Fyrir nánast heiminn allan (en ekki endilega fyrir austur-Asíu) tekur UTF-8 alltaf minna pláss en UTF-16 fyrir texta viðkomandi svæðis.
Sem dæmi er UTF-8 sjálfgefið fyrir XML (en leyfir t.d. UTF-16), og JSON leyfir eingöngu UTF-8 (í núgildandi stöðum). Það er líka reglan í nýrri stöðum að leyfa eingöngu UTF-8.
Minna notaðar kóðanir eru t.d. UTF-32 sem er líka staðlað en sjaldan notað fyrir skrár; og UTF-EBCDIC (sem er ekki leyfilegt á internetinu, en var búið til fyrir stórtölvur, þó í raun sjaldan notað) þar sem stafir taka mest 5 bæti (UTF-8 þarf mest 4 bæti). Kínverjar nota GB 18030 stafatöflu sem er líka kóðun fyrir Unicode. Standard Compression Scheme for Unicode (SCSU), sem t.d. Microsoft SQL Server notar mögulega (en styður líka UTF-8 í staðinn í nýrri útgáfum, líkt of flestir aðrari gagnagrunnar) og Binary Ordered Compression for Unicode (BOCU-1) eru þjappanir fyrir Unicode.
Úganda
Landfræði
Úganda er landlukt en liggur að mörgum stórum vötnum, eins og Albertsvatni, Játvarðsvatn og Georgsvatni. Kyoga-vatn liggur í miðju mýrlendi í miðhluta landsins. Suðurhluti landsins liggur að Viktoríuvatni, sem er eitt af stærstu stöðuvötnum heims. Þar eru nokkrar eyjar sem tilheyra Úganda. Helstu borgir landsins eru í suðurhlutanum, nálægt vatninu, þar á meðal höfuðborgin Kampala og Entebbe.
Úganda er allt innan vatnasviðs Nílar. Viktoríu-Níl rennur úr Viktoríuvatni í Kyoga-vatn og þaðan í Albertsvatn við landamærin að Kongó. Þaðan rennur áin í norður inn í Suður-Súdan. Lítið landsvæði í austurhluta Úganda er á vatnasviði Turkwel-ár, sem rennur í Turkana-vatn, og brot af norðausturhlutanum er á vatnasviði Lotikipi í Kenía.
Í Úganda eru 60 náttúruverndarsvæði, þar á meðal 10 þjóðgarar: Bwindi-þjóðgarðurinn og Rwenzori-þjóðgarðurinn (sem eru báðir á Heimsminjaskrá UNESCO ), Kibale-þjóðgarðurinn, Kidepo-þjóðgarðurinn, Mburo-vatns-þjóðgarðurinn, Mgahinga-þjóðgarðurinn, Elgon-þjóðgarðurinn, Murchison-fossa-þjóðgarðurinn, Elísabetarþjóðgarðuinn og Semuliki-þjóðgarðurinn.
Í Úganda er að finna mikinn fjölda dýrategunda, þar á meðal fjallagórillur í Bwindi-þjóðgarðinum, górillur og gullapa í Mgahinga-þjóðgarðinum og flóðhesta í Murchison-fossa-þjóðgarðinum]].
Stjórnsýslueiningar
Úganda skiptist í fjóra landshluta; norðurhluta, austurhluta, miðhluta (Búganda) og vesturhluta. Hver landshluti skiptist í umdæmi sem nú eru fleiri en 100 talsins. Hvert umdæmi skiptist aftur í sýslur, undirsýslur, sóknir og þorp. Hvert umdæmi heitir eftir sínum höfuðstað.
Að auki eru sögulegu konungsríkin, Toro, Busoga, Bunyoro, Búganda og Rwenzururu enn viðurkennd. Tilraunir til að endurvekja sögulega konungdæmið Ankole hafa ekki borið árangur.
Íbúar
Íbúafjöldi Úganda var 9,5 milljónir árið 1969 en var orðinn 34,9 milljónir árið 2014. Íbúafjöldinn ókst um 10,6 milljónir milli manntalanna 2002 og 2014. Miðaldur í Úganda er aðeins 15 ár, sem er með því lægsta sem gerist í heiminum. Úganda er í fimmta sæti yfir lönd eftir frjósemishlutfalli. Nær 6 börn fæðast að meðaltali fyrir hverja konu (m.v. 2014).
Um 80.000 íbúar af indverskum uppruna bjuggu í Úganda þar til Idi Amin hóf að hrekja Úgandabúa af asískum uppruna úr landinu árið 1972, sem varð til þess að fjöldinn minnkaði í um 7.000. Margt af því fólki sneri aftur eftir að Amin var steypt af stóli árið 1979. Langflestir úgandískir Indverjar búa í Kampala.
Samkvæmt Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna voru 1,1 milljón flóttamenn í Úganda í nóvember 2018. Flestir þeirra hafa komið frá nágrannalöndum, sérstaklega Suður-Súdan (68%) og Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó (24,6%).
Tímabelti
UTC+01:00
Nota ekki sumartíma:
UTC+02:00
Nota sumartíma:
UTC+03:30
Nota sumartíma:
UTC+04:00
Nota ekki sumartíma:
UTC+05:00
Nota ekki sumartíma:
UTC+05:30
Nota ekki sumartíma:
UTC+05:45
Nota ekki sumartíma:
UTC+06:00
Nota ekki sumartíma:
UTC+06:30
Nota ekki sumartíma:
UTC+07:00
Nota ekki sumartíma:
UTC+08:00
Nota ekki sumartíma:
UTC+09:00
Nota ekki sumartíma:
UTC+09:30
Nota ekki sumartíma:
Nota sumartíma:
UTC+10:00
Nota ekki sumartíma:
Nota sumartíma:
UTC+10:30
Nota sumartíma:
UTC+11:00
Nota ekki sumartíma:
Nota sumartíma:
UTC+12:00
Nota ekki sumartíma:
Nota sumartíma:
Laugarásbíó
Laugarásbíó er kvikmyndahús sem stendur við Hrafnistu, dvalarheimili aldraðra sjómanna, á Laugarási í Reykjavík. Kvikmyndahúsið var byggt á sama tíma og dvalarheimilið og hóf sýningar 6. apríl 1956 með þýsku kvikmyndinni Fiskimaðurinn og aðalsmærin (Der Fischer vom Heiligensee). Byggingaraðili var Fulltrúaráð sjómannadagsins í Reykjavík og var byggingin meðal annars fjármögnuð með Happdrætti DAS en tekjur af kvikmyndahúsinu voru nýttar til frekari uppbyggingar dvalarheimilisins. Árið 1993 tók myndbandadreifingarfyrirtækið Myndform við rekstri kvikmyndahússins. Í bíóinu eru þrír sýningarsalir.
Tímabelti
UTC+12:45
Nota sumartíma:
UTC+13:00
Nota ekki sumartíma:
Nota sumartíma:
UTC+14:00
Nota ekki sumartíma:
Októvíus
Októvíus er íslenskt karlmannsnafn.
1747
Árið 1747 (MDCCXLVII í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Opinberar aftökur
Erlendis
Fædd
Dáin
Lance Armstrong
thumb|300px|Lance Armstrong í prólog í Tour de France 2004 Lance Armstrong (fæddur Lance Edward Gunderson þann 18. september 1971 í Plano, Texas) er fyrrverandi bandarískur atvinnugötuhjólari. Hann vann Tour De France sjö sinnum í röð frá 1999 til 2005. Hann setti því met í samfelldri röð vinninga og sló hann út fyrrverandi met, sem Miguel Indurain setti með því að vinna fimm sinnum í röð. Þetta gerðist eftir að hann hafði sigrast á krabbameini sem hafði byrjað sem eistnakrabbamein og náð upp í heila. Árið 1996 þurfti hann að gangast undir efnameðferð vegna sjúkdómsins.
Árið 2011 var hann dæmdur fyrir notkun ólöglegra lyfja í keppnum. Hann var settur í ævilangt keppnisbann og sviptur öllum titlum úr Tour de France. Hann viðurkenndi lyfjanotkunina opinberlega í spjallþætti Oprah Winfrey árið 2013.
Ferill
Armstrong hóf feril sinn í þríþraut, hann var keppandi í eldri flokkum frá því hann var 15 ára, Það kom svo með tímanum að hann hefði mestu hæfileikanna á reiðhjólinu. Hann keppti mikið í áhugamannahjólreiðum og vann U.S. amateur götuhjólreiðakeppnina, árið eftir hafnaði hann í 14 sæti í götuhjólakeppnini á Ólympíuleikunnum 1992. Seinna sama ár hóf hann ferilinn sem atvinnumaður. Hann varð heimsmeistari 1993 og fékk því að gangast regnbogatreyjunni
Chris Carmichael einkaþjálfari Lance Armstrong hafði ekki lagt árar í bát og hvatti hann að gefa hjólreiðum aftur möguleika. Sagan segir að þeir Lance og Chris hafi eytt vikum saman uppí fjöllum Kaliforníu, og þar hafi Lance fengið sjálfstraustið aftur eftir stífar æfingar.
Árið 1998 fékk Lance Armstrong inngöngu hjá US Postal-liðinu (breyttist yfir í Team Discovery, árið 2005) og fékk styrk frá Nike, hann setti markmiðið á Tour De France og árið 1999 var Armstorg valinn fyrirliði hjá liðinu sínu og var því markmið liðsfélaga hans að tryggja að hann héldi gulu treyjunni sem sýnir hver er með besta samanlagðan tíma.
Póseidóníos
Póseidóníos (forngríska: Ποσειδώνιος) frá Ródos (ο Ρόδιος) eða frá Apameu" (ο Απαμεύς) (um 135 - 51 f.Kr.) var grískur heimspekingur, stóuspekingur, stjórnmálamaður, stjörnufræðingur, landafræðingur, sagnfræðingur og kennari. Hann var talinn lærðasti maður síns tíma. Ekkert verka hans er varðveitt í heild sinni.
Ævi
Póseidóníos, sem fékk viðurnefnið „íþróttamaðurinn“, fæddist grískum foreldrum í rómversku borginni Apameu í norðurhluta Sýrlands, við ána Orontes. Hann lést að öllum líkindum í Róm eða á Ródos.
Póseidóníos lauk æðri menntun sinni í Aþenu, þar sem hann var nemandi Panætíosar, helsta heimspekings stóíska skólans.
Um árið 95 f.Kr. settist hann að á Ródos, þar sem mikil gróska var í vísindalegum rannsóknum.
Stjórnmál
Á Ródos tók Póseidóníos þátt í stjórnmálum og gegndi hann ýmsum mikilvægum embættum þar. Hann varð m.a. „prýtanis“ (forseti kosinn til sex mánaða í senn) Ródos. Hann var í sendinefnd, sem fór til Rómar árið 87 - 86 f.Kr..
Líkt og margir grískir menntamenn taldi Póseidóníos að Rómaveldi gæti komið á jafnvægi í milliríkjasamskiptum. Tengsl hans við rómverska yfirstétt voru honum ekki einungis mikilvæg sem stjórnmálamanni, heldur komu þau sér einnig vel fyrir hann sem vísindamann. Þau gerðu honum m.a. kleift að ferðast í vestur yfir á yfirráðasvæði Rómverja sem hefði annars verið ómögulegt grískum ferðamanni.
Ferðalög
Þegar Póseidóníos hafði komið sér fyrir á Ródos fór hann í vísindaleiðangra um Rómaveldi og jafnvel út fyrir yfirráðasvæði Rómar a.m.k. einu sinni en ef til vill oftar. Hann ferðaðist um Grikkland, Spán, Afríku, Ítalíu, Sikiley, Dalmatíu, Gallíu, Lígúríu, Norður-Afríku og um austanvert Adríahaf.
Í Gallíu rannsakaði Póseidóníos Kelta. Hann skrifaði um upplifun sína af því að búa með þeim: um menn sem fengu greitt fyrir að láta skera sig á háls almenningi til skemmtunar og höfuðkúpur sem voru negldar á dyr. Hann veitti því athygli að Keltar héldu í heiðri drúída, sem Póseidóníos taldi vera heimspekinga, og ályktaði að jafnvel meðal barbara „létu stolt og ástríða undan fyrir viskunni og að Ares dáist að Menntagyðjunum“. Póseidóníos ritaði landafræðilega lýsingu á löndum Kelta, sem hefur ekki varðveist en talið er að hafi verið ein þeirra heimilda sem Tacitus studdist við er hann ritaði Germaníu.
Skóli
Póseidóníos öðlaðist virðingu og kennivald sem fræðimaður vegna ritverka sinna og fyrirlestra og hann varð frægur maður bæði í Grikklandi og í Rómaveldi. Skóli varð til í kringum hann á Ródos. Dóttursonur hans, Jason, fylgdi honum um hvert fótmál og hélt skóla Póseidóníosar gangandi á Ródos. Lítið er vitað um skipulag skólans en ljóst er að til hans streymdu nemendur jafnt grískir sem rómverskir.
Varðveitt rit
Póseidóníos skrifaði um náttúruspeki (þ.m.t. veðurfræði og landafræði), stjörnufræði, stjörnuspeki og spádóma, jarðskjálftafræði, jarðfræði og steinefnafræði, vatnafræði, grasafræði, siðfræði, rökfræði, stærðfræði, sagnfræði, mannfræði og hervísindi. Rannsóknir hans voru umfangsmiklar.
Engin rita hans eru varðveitt í heild sinni. Aftur á móti hafa fundist brot úr ritum hans og auk þeirra eru þekktir titlar á bókum hans og helstu viðfangsefni þeirra.
Heimspeki
Póseidóníos leit svo á að heimspekin væri æðst vísindanna og allar aðrar greinar vísinda væru undir hana settar, hún ein gæti útskýrt heiminn. Öll verk hans, allt frá náttúruvísindum til sagnfræðilegra verka, voru í eðli sínu heimspekileg.
Hann féllst á hina hefðbundnu stóísku þrískiptingu heimspekinnar í náttúruspeki (þ.m.t. eðlisfræði, frumspeki og guðfræði), rökfræði (þ.m.t. þekkingarfræði) og siðfræði. Að hætti stóumanna taldi hann að þessir þrír flokkar væru óaðskiljanlegir og tengdir hver öðrum, sem einskonar náttúruleg og lífræn heild. Hann líkti þeim við lífveru, þar sem náttúruspekin var holdið, rökfræðin var stoðkerfið, sem heldur lífverunni saman, og siðfræðin – mikilvægasti hlutinn – var sálin. Hann taldi að alheimurinn væri eins tengdur, líkt og hnn væri sjálfur lífvera, með „kosmískri hluttekningu“.
Þótt hann væri staðfastur stóumaður var Póseidóníos, eins og Panætíos og aðrir stóumenn hans tíma, undir áhrifum frá ýmsum öðrum heimspekistefnum. Hann fylgdi ekki aðeins eldri stóumönnum að málum, heldur einnig Platoni og Aristótelesi. Talið er að ef til vill hafi Póseidóníos samið skýringarrit við samræðuna Tímajos eftir Platon en það er óvíst.
Hann var fyrsti stóuspekingurinn sem hvarf frá þeirri skoðun að ástríðurnar væru dómar byggðir ávillum og hélt í staðinn fram kenningu Platons um að ástríðurnar tilheyrðu mannlegu eðli. Póseidóníos kenndi að mannssálin hefði auk skynseminnar skap (reiði, valdaþrá, o.s.frv.) og löngun (þrá eftir kynlífi og mat). Siðfræðin fjallaði að hans mati um hvernig ætti að fást við ástríðurnar og gera skynsemina að stýrandi afli sálarinnar.
Póseidóníos hélt fram stóísku kenningunni um alheimsskynsemina, logos, sem varð á endanum hluti kristinnar kenningar (sbr. upphaf Jóhannesarguðspjalls: „Í upphafi var orðið (logos) og orðið var hjá guði og orðið var guð“). Póseidóníos hélt einnig fram stóísku kenningunni um endalok alheimsins í eldi.
Náttúruspeki
Í náttúruspeki hélt Póseidóníos fram stóísku kenningunni um „kosmíska hluttekningu“, lífræn innri tengsl alls sem gerist í heiminum, milli himins og jarðar, sem væru hluti af vitrænni hönnun, sem sameinaði menn og alla hluti aðra í heiminum, jafnvel þá sem væru aðskildir í tíma og rúmi. Panætíos, kennari hans, hafði dregið í efa spádómsgáfu en Póseidóníos notaði kenninguna um kosmíska hluttekningu til að styðja trú sína á spádóma - hvort sem er með hjálp stjörnuspekinnar eða í gegnum draumspá - sem eins konar vísindalega forspá.
Stjörnufræði
Nokkur brot úr ritum Póseidóníosar um stjörnufræði eru varðveitt í ritgerðeftir Kleómedes, Um hringhreyfingu himintunglanna en fyrsti kafli annarrar bókar virðist hafa verið meira eða minna tekinn upp úr riti eftir Póseidóníos.
Póseidóníos setti fram þá kenningu að sólin gæfi frá sér lífsnauðsynlegan kraft, sem gegnsýrði heiminn.
Hann gerði tilraun til þess að mæla fjarlægð og stærð sólarinnar. Um árið 90 f.Kr. komst Póseidóníos að þeirri niðurstöðu að stjarnfræðieiningin væri a0/rE = 9893, sem er alltof lítið. Niðurstöður mælinga hans á stærð sólarinnar voru hins vegar mun nákvæmari en niðurstöður annarra grískra stjörnufræðinga, m.a. Aristarkosar frá Samos, og gáfu til kynna að hún væri mun stærri en þeir höfðu ætlað.
Póseidóníos reiknaði einnig út stærð og fjarlægð Tunglsins.
Póseidóníos smíðaði sólkerfishermi, ef til vill ekki ósvipaðan Antikyþera klukku. Samkvæmt Cíceró sýndi sólkerfishermir Póseidóníosar daglega hreyfingu sólar, tungls og fimm annarra reikistjarna.