cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bólstaðarhlíð
thumbnail|hægri|Bólstaðarhlíð, séð ofan úr Bólstaðarhlíðarbrekku. Bólstaðarhlíð er bær í Austur-Húnavatnssýslu, gamalt höfuðból, kirkjustaður og um tíma prestssetur. Bærinn stendur í mynni Svartárdals, þar sem hann sveigir til vesturs yfir í Langadal, og telja margir að þar sé Ævarsskarð hið forna, sem talað er um í Landnámabók. Bólstaðarhlíð er ýmist talin heyra til Svartárdal eða Langadal. Þar er veðursælt og snjólétt og þar var lengi stærsta tún í sýslunni.
Hringvegurinn liggur framhjá Bólstaðarhlíð og upp á Vatnsskarð um Bólstaðarhlíðarbrekku, öðru nafni Botnastaðabrekku. í landi Bólstaðarhlíðar er félagsheimilið Húnaver.
Kirkja hefur verið í Bólstaðarhlíð frá fornu fari og var henni áður þjónað frá Bergsstöðum en árið 1970 var Bólstaðarhlíðarprestakall stofnað og prestsbústaður reistur í landi Bólstaðarhlíðar. Undir prestakallið heyrðu kirkjur á Bergsstöðum í Svartárdal, Auðkúlu, Svínavatni og Holtastöðum í Langadal auk Bólstaðarhlíðarkirkju. Prestakallið var lagt niður 2001 og er kirkjunni nú þjónað af Skagastrandarpresti. Núverandi kirkja var vígð árið 1889.
Í Bólstaðarhlíð bjó sama ættin, Bólstaðarhlíðarætt eldri, í um 300 ár, frá 1528-1825. Síðastur af þeirri ætt til að búa í Bólstaðarhlð var séra Björn Jónsson (1749-1825). Hann átti níu dætur og var mjög kynsæll og kallast afkomendur hans Bólstaðarhlíðarætt yngri.
Solveig
Solveig er íslenskt kvenmannsnafn, sem er ritháttur af nafninu Sólveig.
Sauðgeitur
Sauðgeitur (fræðiheiti: Hemitragus) ættkvísl slíðurhyrninga sem inniheldur aðeins eina núlifandi tegund, Hemitragus jemlahicus.
Sveinberg
Sveinberg er íslenskt karlmannsnafn.
Réttarvatn
Kveðskapur
Um vatnið orti Jónas Hallgrímsson
Ónyx
thumb|Ónyx thumb|Mynd af sardónyx Ónyx er kvarssteinn.
Lýsing
Ónyx er afbrigði af kalsedóni.
Útbreiðsla
Ónyx er algeng holufylling í þóleiítbasalti, finnst með kalsedóni og kvarsi þá innst í holunum.
1880
thumb|right|Bygging [[Alþingishúsið|Alþingishússins hófst þetta ár.]] thumb|Jarðarför Jóns Sigurðssonar. thumb|right|[[Paul Kruger, forseti Transvaal.]] Árið 1880 (MDCCCLXXX í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Friðmey
Friðmey er íslenskt kvenmannsnafn.
Hvalbak
thumb|Hvalbök í [[Frakklandi]] thumbnail|Hvalbak
Halocarpus kirkii
Halocarpus kirkii er lítið til meðalstórt tré frá Nýja-Sjálandi. Það verður allt að 25m hátt. Það vex á láglendi norðureyju Nýja-Sjálands og á Great Barrier eyju.
Hvalbak
Hvalbak (eða jökulflúð) er í jökla- og jarðfræði klöpp sem skriðjökull hefur sorfið þannig að hún líkist helst baki á hval. Á hvalbaki eru oft rákir á þeirri hlið þess sem sneri upp í skriðstefnu jökulsins og er svo stöllótt og bratt hinum megin.
Bryndís Björgvinsdóttir
Bryndís Björgvinsdóttir (f. 24. mars 1982) er rithöfundur og þjóðfræðingur. Hún er Hafnarfirðingur og starfar við kennslu og skriftir.
Hvalbak
Hvalbök eru oft umkringd jökulurð, mel eða grjótdreifum en uppi á þeim geta legið stakir steinar (aðkomusteinar, grettistök).
Halocarpus kirkii
Viðurinn er harður og endingargóður.
Bryndís Björgvinsdóttir
Bryndís hlaut Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 2014 í flokki barna- og unglingabóka fyrir bókina Hafnfirðingabrandarinn. Þá hlaut bókin einnig Fjöruverðlaunin 2014 í flokki barna- og unglingabóka og Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana 2014 fyrir bestu ungmennabókina. Áður hefur Bryndís skrifað bókina Flugan sem stöðvaði stríðið (2011) en hún hlaut Íslensku barnabókaverðlaunin sama ár sem og Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana sem besta barnabókin. Flugan sem stöðvaði stríðið fékk þá einnig tilnefningu til Fjöruverðlaunanna. Árið 2015 gaf Bryndís út bókina Leitin að tilgangi unglingsins.
Hvalbak
Fræðiheitið
Karlkyns orðið hvalbakur, sem merkir þiljur eða hvelfing yfir fremsta hluta skips, er ekki hið sama og hvorkyns orðið hvalbak, og varast bera að rugla þeim saman.
Bryndís Björgvinsdóttir
Bryndís hefur einnig skrifað fræðigreinar tengdar þjóðfræði, sagnfræði og ritlist og birt í Skírni og Tímariti Máls og menningar. Einnig hefur hún skrifað nokkur ljóð og komið fram á ljóðahátíðum á Íslandi og í Bretlandi. Í þjóðfræði hefur Bryndís aðallega fengist við að rannsaka og skrifa um menningararf, brandara og efnismenningu. Bryndís hefur verið stundakennari við Háskóla Íslands um árabil og aðjúnkt við deild Hönnunar- og arkitektúrdeildar Listaháskóla Íslands frá árinu 2012.
Hvalbak
Fræðiheitið
Annars vegar er notað í ensku og mörgum öðrum tungumálum frönsku orðið roches moutonnées ("sauðasteinar").
Galdra-Imba
Galdra-Imba, Ingibjörg Jónsdóttir (fædd milli 1630 og 1640) var íslensk kona sem sökuð var um galdra. Foreldrar hennar voru séra Jón Gunnarsson prestur í Hofstaðaþingum í Skagafirði (Flugumýrar- og Hofsstaðasóknum) og ábúandi á Þverá og Helga Erlendsdóttir kona hans. Seinna varð Jón faðir hennar prestur að Tjörn í Svarfaðardal þangað til hann lét af prestskap árið 1664.
Ingibjörg giftist séra Árna Jónssyni en hann var prestsonur úr Svarfaðardal, hafði gengið í Hólaskóla og verið í nokkur ár sveinn hjá Gísla Magnússyni sýslumanni (Vísa-Gísla). Árni var prestur í Viðvík árið 1658 og er dóttir hans og Ingibjargar Þuríður talin fædd 1660 en árið 1661 flytur hann í Fagranes og er þar í tólf ár en fer svo árið 1673 að Hofi á Skagaströnd og er þar prestur í fimm ár áður en hann er borinn galdri.
Prófasturinn í Húnavatnssýslu, séra Þorlákur Halldórsson, tilkynnir Gísla biskupi Þorlákssyni um galdrarykti Árna prests vorið 1678 og er það tekið fyrir á prestastefnu sem haldin var á Spákonufelli 5. maí 1679. Árna var dæmd undanfærsla með tylftareiði en hann fær ekki nógu marga eiðmenn til að sverja og flýr austur á land og þaðan til Englands árið 1680 og andast þar ári síðan í volæði. Nafngreindir eru fjórir kærendur séra Árna og voru kærurnar algeng í svona málum, tjón á gripum, veikindi á konum og börnum, hrakningar á sjó og truflun á heimilisfriði. Málsvörn séra Árna er mjög áfátt og bendir til að hann hafi verið talsvert ruglaður á geðsmunum. Líklegt er að Árni hafi staðnæmst að Nesi í Loðmundarfirði á ferð sinni til Englands því Ingibjörg kona hans er talin búa þar með dóttur þeirra eftir að Árni hefur flúið úr landi. Galdraáburður leggst nú á Ingibjörgu og sum barna þeirra. Ekkert sjáanlegt samband er milli þeirra saka sem séra Árni var kærður fyrir og sagna sem búnar eru til um Ingibjörgu og ganga manna í millum. Hún er látin sækjast eftir lífi bónda síns, fyrirfara tveimur tengdasonum sínum og gera tilraun til að drepa Þuríði dóttur sína og fleiri menn. Einnig er hún sögð hafa látið tortíma skipi á útsiglingu, selja mýs fyrir sauði og leggja inn grjót fyrir smjör og ost úr kaupstaðnum.
Ingibjörg leitast við að hreinsa sig af þessum galdraáburði og í Alþingisbókum Íslands árið 1687 er pistillinn „Um frelsiseið Ingibjargar Jónsdóttur úr Múlaþingi“.
Þuríður dóttir Ingibjargar giftist aðeins einu sinni og missti mann sinn, Guðmund Oddsson frá Húsavík í snjóflóði kringum 1690. Þau bjuggu í Nesi. Afkomendur þeirra kölluðust Galdra-Imbuætt. Af öðrum börnum Ingibjargar og Árna má nefna Gísla bónda í Geitavíkurhjáleigu í Borgarfirði eystri og Gunnar prest á Stafafelli í Lóni og Austari-Lyngum í Leiðvallarhreppi.
Ólympíuleikarnir
thumb|right|Fáni Ólympíuleikanna. Ólympíuleikarnir eru stórt alþjóðlegt fjölíþróttamót sem haldið er á tveggja ára fresti og skiptist í Sumarólympíuleikana og Vetrarólympíuleikana þar sem keppt er í vetraríþróttum. Ólympíuleikarnir eru eitt stærsta íþróttamót heims þar sem þúsundir íþróttamanna frá yfir 200 löndum taka þátt. Ólympíuleikarnir eru byggðir á Ólympíuleikunum fornu sem haldnir voru í Grikklandi í fornöld frá 8. öld f.Kr. til 4. aldar. Pierre de Coubertin endurvakti leikana og stofnaði Alþjóðaólympíunefndina árið 1894. Fyrstu Sumarólympíuleikarnir voru haldnir árið 1896 í Aþenu og fyrstu Vetrarólympíuleikarnir árið 1924 í Chamonix í Frakklandi. Upphaflega voru þessi tvö mót haldin á sama ári, en frá 1994 er tveggja ára bil á milli þeirra. Alþjóðaólympíunefndin er æðsta ráð ólympíuhreyfingarinnar og skilgreinir uppbyggingu hennar og starfsemi.
Ólympíuhreyfingin hefur þróast á 20. og 21. öld og það hefur leitt til breytinga á leikunum. Meðal þeirra helstu eru stofnun vetrarólympíuleika fyrir vetraríþróttir, Ólympíumót fatlaðra fyrir fatlað íþróttafólk, Ólympíuleikar æskunnar fyrir íþróttafólk á aldrinum 14 til 18 ára, fimm heimsálfuleikar (Ameríkuleikarnir, Afríkuleikarnir, Asíuleikarnir, Evrópuleikarnir og Kyrrahafsleikarnir), og Heimsleikarnir fyrir íþróttagreinar sem ekki eru hluti af Ólympíuleikunum. Alþjóðaólympíunefndin styður líka Ólympíuleika heyrnarlausra og Ólympíuleika fólks með þroskahömlun. Alþjóðanefndin hefur þurft að aðlaga leikana að breytingum á efnahagslífi, alþjóðastjórnmálum og tækniþróun. Gagnrýni á misnotkun Austurblokkarinnar á reglum um áhugaíþróttir urðu til þess að nefndin hvarf frá þeirri grundvallarreglu Coubertins að Ólympíuleikarnir skyldu vera áhugamannamót og heimilaði þátttöku atvinnuíþróttafólks. Aukið mikilvægi sjónvarpsútsendinga hefur leitt til fjölgunar styrktarsamninga og markaðsvæðingar leikanna almennt. Tvær heimsstyrjaldir ollu því að Sumarólympíuleikarnir 1916, 1940 og 1944 voru felldir niður og deilur risaveldanna á tímum Kalda stríðsins urðu til þess að mörg lönd sniðgengu leikana 1980 og 1984. Kórónaveirufaraldurinn 2019– varð til þess að Sumarólympíuleikunum 2020 var frestað um eitt ár.
Þátttaka í leikunum hefur farið vaxandi og nú er nærri því hvert einasta land heims með þátttakendur. Þessi mikli vöxtur hefur verið áskorun og leitt til deilna, þar á meðal sniðgöngu, misnotkunar frammistöðulyfja, múta og einnar hryðjuverkaárásar. Á tveggja ára fresti gefa Ólympíuleikarnir íþróttafólki möguleika á að ná alþjóðlegri frægð og frama í sinni grein. Leikarnir eru líka tækifæri fyrir gestgjafa hverju sinni til að vekja athygli á sjálfum sér gagnvart heiminum.
Markaðsvæðing
Markaðssetning hefur verið hluti af Ólympíuleikunum að meira eða minna leyti frá fyrstu leikunum 1896 í Aþenu, þar sem nokkur fyrirtæki greiddu fyrir auglýsingar, þar á meðal fyrirtækið Kodak. Árið 1908 gerðust Oxo, Odol og Indian Foot Powder opinberir styrktaraðilar sumarólympíuleikanna í London. Coca-Cola gerðist styrktaraðili sumarólympíuleikanna 1928 og hefur styrkt leikana síðan. Áður en Alþjóðaólympíunefndin tók yfir alla styrktarsamninga sáu landsnefndirnar um að semja við styrktaraðila um fjármögnun og notkun ólympíumerkisins.
Í byrjun var Alþjóðaólympíunefndin andsnúin styrktarsamningum við einkafyrirtæki. Það var ekki fyrr en eftir að Avery Brundage hætti sem nefndarforseti árið 1972 að nefndin tók að skoða möguleikann á stórum styrktarsamningum í tengslum við sjónvarpsútsendingar frá leikunum. Undir stjórn Juan Antonio Samaranch tók alþjóðanefndin að gera samninga við stór alþjóðleg fyrirtæki sem vildu tengja vörur sínar við leikana.
Fjármögnun
Á fyrri helmingi 20. aldar var Alþjóðaólympíunefndin rekin fyrir lítið fé. Avery Brundage var nefndarforseti frá 1952 til 1972 og hafnaði öllum tilraunum til að tengja leikana við viðskiptahagsmuni af nokkru tagi. Brundage taldi að slík tengsl gætu haft óheppileg áhrif á ákvarðanatöku nefndarinnar. Andstaða hans þýddi að landsnefndirnar sáu sjálfar um styrktarsamninga og notkun á merkjum Ólympíuleikanna. Þegar hann dró sig í hlé voru eignir alþjóðanefndarinnar metnar á 2 milljónir dala. Átta árum síðar höfðu þessar eignir vaxið í 45 milljónir. Ástæðan var fyrst og fremst breyting á afstöðu nefndarinnar til styrktarsamninga og sölu á útsendingarrétti. Þegar Juan Antonio Samaranch var kjörinn forseti nefndarinnar árið 1980 var það stefna hans að nefndin yrði fjárhagslega sjálfstæð.
Sumarólympíuleikarnir 1984 mörkuðu þáttaskil í sögu Ólympíuleikanna. Skipulagsnefndin í Los Angeles, undir stjórn Peter Ueberroth, náði að skila 225 milljón dala hagnaði, sem var metupphæð á þeim tíma. Skipulagsnefndinni tókst þetta meðal annars með sölu einkaréttarsamninga til valdra fyrirtækja. Alþjóðanefndin reyndi í kjölfarið að taka þessa styrktarsamninga yfir. Samaranch stofnaði The Olympic Program (TOP) árið 1985 til að skapa alþjóðlegt vörumerki í kringum leikana. Aðild að TOP var, og er, mjög dýr og eftirsótt. Fjögurra ára aðild kostaði 50 milljónir dala. Meðlimir TOP fengu einkarétt á auglýsingum um allan heim í sínum vöruflokki, og leyfi til að nota ólympíumerkið, ólympíuhringina, í auglýsingum og annarri útgáfu.
Orf Líftækni
ORF líftækni er íslenskt hlutafélag stofnað árið 2000. Fyrirtækið framleiðir sérvirk prótein fyrir til rannsókna í heilbrigðisvísindum og hefur þróað aðferðina Orfeus™. Kerfið byggist á því að nýta fræ byggplöntunnar sem smiðju próteinanna. Með þessu kerfi telur fyrirtækið unnt að lækka framleiðslukostnað próteinanna verulega og auka gæði þeirra.
Áhersla fyrirtækisins er lögð á framleiðslu og sölu á svokölluðum vaxtarþáttum og hefur fyrirtækið meira en eitt hundrað vaxtarþætti í framleiðslu á mismunandi stigum. Fyrirtækið hlaut Nýsköpunarverðlaunin árið 2008.
Nafn fyrirtækisins vísar til opins lesramma (e. Open Reading Frame) sem fyrirtækið notar í framleiðslu sinni.
Melanotaenia boesemani
Melanotaenia boesemani er tegund af regnbogafiskum sem er einlend í Ayamuru-vötnum í Nýju-Gíneu.
Orðsifjar
Fræðiheitið boesemani var gefið til heiðurs hollenska fiskafræðingnum Marinus Boeseman, sem safnaði einkenniseintökunum.
Skammá
Skammá er á sem rennur úr Réttarvatni í Arnarvatn stóra á Arnarvatnsheiði. Í ánni er foss rétt við þar sem áin rennur í Arnarvatn. Eins og nafnið ber með sér er áin afar stutt. Neðarlega í Skammá eru góður og vinsæll veiðistaður.
Maurice Hilleman
Maurice Ralph Hilleman (30. ágúst 1919 - 11. apríl 2005) var bandarískur örverufræðingur sem sérhæfði sig í bólusetningum. Hann þróaði yfir 36 bóluefni, meira en nokkur annar vísindamaður. Hann þróaði átta af þeim 14 bóluefnum sem nú er mælt með. Þau eru fyrir mislinga, hettusótt, lifrarbólgu A, lifrarbólgu B, hlaupabólu, heilahimnubólgu, lungnabólgu og  Haemophilus influenza  bakteríur. Hann gegndi einnig hlutverki við uppgötvun adenóvírusa (e. Adenoviridae) sem mynda kvef, lifrarbólguveirurnar og krabbamein -veirunnar SV40. Hilleman er af mörgum sagður einn merkasti vísindamaður 20. aldarinnar. Hann er talinn hafa bjargað fleiri mannslífum en nokkur annar vísindamaður á 20. öld.
Æska og menntun
Hilleman fæddist á bóndabæ nálægt Miles City á sléttum Montana í Bandaríkjunum. Foreldrar hans voru Anna Uelsmann og Gustav Hillemann og var hann áttunda barn þeirra og það yngsta. Tvíburasystir hans lést við fæðingu og móðir hans dó tveimur dögum síðar. Hann var alinn upp á nærliggjandi heimili frænda síns, Robert Hilleman, og starfaði í æsku á fjölskyldubúinu. Síðar rakti hann hluta af velgengni sinni til starfa sem drengur við umsjá kjúklinga, en á þriðja áratug síðustu aldar voru frjósöm kjúklingaegg oft verið notuð til að rækta vírusa fyrir bóluefni.
Fjölskylda hans var Lúterstrúar. Þegar hann var í áttunda bekk uppgötvaði hann bækur Charles Darwin og var gripinn við að lesa um uppruna og þróun lífvera í kirkjunni. Hann rétt komst til háskólanáms vegna fátæktar. Elsti bróðir hans hafði forystu um að Hilleman færi í háskólanám. Með fjölskylduaðstoð og styrkjum útskrifaðist Hilleman árið 1941 frá Ríkisháskólann í Montana með afburðarpróf. Hann fékk rannsóknarstöðu við Chicago-háskóla og útskrifaðist þaðan með doktorsgráðu í örverufræði árið 1944.
Doktorsritgerð hans fjallaði um klamydíusýkingar, sem þá voru taldar stafa af vírusum. Í doktorsritgerð sinni sýndi Hilleman fram á að klamydíusýkingarnar væri ekki vegna vírusa heldur af völdum bakteríutegundar (Chlamydia trachomatis) sem vex inni í frumum. Það væri því hægt að lækna klamydíu með pensilíngjöf.
Ferill
alt=Mynd af barni með mislinga. Mislingabóluefni Maurice Hilleman er áætlað að koma í veg fyrir eina milljón dauðsfalla á ári.|thumb|Mynd af barni með mislinga. Áætlað hefur verið að mislingabóluefni Hilleman komi í veg fyrir eina milljón dauðsfalla á hverju ári.
Eftir að hafa gengið til liðs við bandaríska lyfjafyrirtækið ER Squibb & Sons (nú Bristol-Myers Squibb) þróaði Hilleman bóluefni gegn japanskri heilabólgu, sjúkdómi sem ógnaði bandarískum hermönnum í Kyrrahafsstríði Seinni heimsstyrjaldarinnar. Sem yfirmaður deildar öndunarfærasjúkdóma við hersjúkrahúsið í Washington, D.C. frá 1948 til 1957, uppgötvaði Hilleman erfðafræðilega breytingar sem eiga sér stað þegar inflúensu veira stökkbreytist, nú þekkt sem vakastökk (e. antigenic shift) og vakaflökt (e. antigenic shift). Niðurstaða hans var að þörf væri á bólusetningu gegn inflúensu á hverju ári.
Árið 1957 gekk Hilleman til liðs við alþjóðlega lyfjafyrirtækið Merck & Co. sem yfirmaður nýrrar rannsóknadeildar í vírus- og frumulíffræði í West Point í Pennsylvaníu. Þar þróaði Hilleman flest þeirra tilrauna- og leyfisbóluefna fyrir dýr og menn sem hann varð þekktur fyrir. Hilleman starfaði í fjölda innlendra og alþjóðlegra ráðgjafarnefnda á sviði örverufræða bæði fyrir stjórnvöld, mennta- og vísindastofnanir, sem og einkaaðila. Til að mynda var hann ráðgjafi við Heilbrigðisstofnun Bandaríkjanna um mat á áætlun á sviði alnæmisrannsókna og sat í ráðgjafarnefnd Bandaríkjastjórnar um ónæmisaðferðir. Þá var hann ráðgjafi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar.
Asíuflensufaraldurinn
alt=Mynd af sænskum spítala 1957 vegna Asíuinflúensunnar.|thumb|Asíuinflúensan á sænskum spítala 1957. Til Íslands kom heimsfaraldurinn haustið 1957 frá Rússlandi að því talið var. Önnur bylgja reið yfir í vori 1959 á Íslandi. Hilleman þróaði bóluefni gegn inflúensunni.
Hilleman var með þeim fyrstu sem áttuði sig á að inflúensufaraldur sem kom upp í Hong Kong árið 1957 gæti orðið að miklum heimsfaraldri. Hann fann ásamt samstarfsmönnum sínum nýtt afbrigði af inflúensustofn sem gæti drepið milljónir. Hann beitti sér fyrir því að fjörutíu milljónir skammta af bóluefnum voru útbúin og dreift um Bandaríkin. Þrátt fyrir að 69.000 Bandaríkjamenn hafi látist úr þessari inflúensu er talið að heimsfaraldurinn hefði geta þýtt mun fleiri dauðsföll í Bandaríkjunum. Fyrir þetta afrek og uppgvötun var Hilleman sæmdur heiðursmerki Bandaríska hersins. Talið er að bóluefni hans hafi bjargað hundruðum þúsunda mannslífa.
Aftur, nú árið 1968, þróaði Hilleman og teymi hans bóluefni við flensufaraldri frá Hong Kong. Framleiddir voru níu milljónir skammta gegn inflúensunni.
Veiran SV40
Hilleman var einn þeirra frumherja við þróun bóluefna sem vöruðu við því að simian vírusar gætu mengað bóluefni. Þekktust þessara veira er SV40, sem er apaveira er valdið getur æxlisvexti og hefur um árabil verið notuð til tilrauna, sem meðal annars miða að rannsókn á eðli æxlisvaxtar og krabbameins. Hilleman uppgötvaði að SV40 veiran, ættuð úr nýrum Grænapa, hafði spillt frumuvefjum, sem voru í ræktun. Veirumengun í bóluefni gegn lömunarveiki, leiddi til þess að bóluefni sem kennt var við Jonas Salk var innkallað árið 1961 og því var skipt út fyrir annað bóluefni sem kennt er við vísindamanninn Albert Sabin.
Bóluefni gegn hettusótt
alt=Mynd af barni með stækkaða munnvatnskirtla vegna hettusóttar. Hilleman þróaði árið 1963 bóluefni gegn hettusótt.|thumb|Mynd af barni með stækkaða munnvatnskirtla vegna [[Hettusótt|hettusóttar. Hilleman þróaði árið 1963 bóluefni gegn þessum skæða sjúkdómi.]]
Árið 1963 fékk dóttir Hilleman, Jeryl Lynn, hettusótt. Hann ræktaði efni frá dóttur sinni og notaði það sem grunn að bóluefni gegn þessum skæða sjúkdómi. Þessi „Jeryl Lynn stofn“ af hettusóttabóluefninu er enn notaður í dag. Hann er nú notaður gegn þrennu (svokallað þrígilt bóluefni): mislingum, hettusótt og rauðum hundum.
Annað þrígilt bóluefni sem hann þróaði, svokallað MMR bóluefni, var fyrsta samþykkta bóluefnið sem innihélt marga lifandi vírusstofna. Í dag nota öll ríki Evrópu þetta þrígilta bóluefni þ.e. bóluefni í einni sprautu gegn rauðum hundum, mislingum og hettusótt (MMR).
Bóluefni fyrir Lifrarbólgu B
Hilleman og samstarfsmenn fundu upp bóluefni við lifrarbólgu B með því að meðhöndla blóðsermi með ensíminu pepsíni (úr útdráttarlausn úr magaslímhúð), þvagefni og formaldehýði (litlaus gastegund og er notað í vatnsupplausn til sótthreinsunar). Lifrabólga B er alvarlegur sjúkdómur sem smitast með blóði sýktu af völdum lifrarbólguveiru B, venjulega við kynmök, stungur eða blóðgjafir.
Þetta bóluefni var framleitt árið 1981 en var afturkallað árið 1986 í Bandaríkjunum, í stað bóluefnis sem framleitt var í geri. Það bóluefni er enn í notkun í dag. Árið 2003 voru 150 lönd að nota bóluefnið og tíðni Lifrabólgu B í Bandaríkjunum hjá ungu fólki hefur lækkað um 95 prósent. Hilleman taldi þetta bóluefni vera sitt stærsta afrek.
Undir lok starfsævinnar
alt=Mynd af þrígiltu bóluefni þ.e. bóluefni gegn rauðum hundum, mislingum og hettusótt (MMR)|thumb|Þrígilt bóluefni sem Hilleman þróaði þ.e. bóluefni gegn rauðum hundum, mislingum og hettusótt (MMR). Í dag nota öll ríki Evrópu þetta þrígilta bóluefni.
Undir lok starfsævinnar var Hilleman ráðgjafi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Hann lét af störfum hjá rannsóknarstofum Merck lyfjafyrirtækisins árið 1984 á lögboðnum eftirlaunaaldri 65 ára. Hann stýrði síðan hinni nýstofnuðu Merck-stofnun fyrir bólusetningar, þar sem hann starfaði næstu tuttugu árin. Þar vann hann að rannsóknum á bóluefnum fyrir 20 sjúkdóma, þar á meðal alnæmi. Þegar hann andaðist 11. apríl 2005, 85 ára að aldri, var hann aðjunkt í barnalækningum við Pennsylvaníu háskóla í Philadelphia í Bandaríkjunum.
Arfleifð
Hilleman hlaut fjölda viðurkenninga sem brautryðjandi í vísindum. Hann var meðlimur í Bandarísku vísindaakademíunni, Læknastofnun Bandaríkjanna og Bandaríska heimspekifélaginu. Hann var heiðraður árið 1988 af Ronald Reagan forseta Bandaríkjanna með Þjóðarorðu Bandaríkjanna í vísindum, sem talinn er æðsti vísindaheiður þjóðarinnar. Hann hlaut sérstök verðlaun fyrir starfsævina frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Árið 1975 hlaut Hilleman „Gullna skjöldinn“ sem eru verðlaun Bandarísku afreksakademíunnar.
Í grein tímaritsins Economist árið 2005 sem fjallaði um ævistörf Hilleman var bent á að hann hefði ekki fengið Nóbelsverðlaun. Skýringarinnar væri að leita í því að líklegra sé að verðlaunahafar Nóbels vinni við grunnvísindi fremur en hagnýtar rannsóknir. Tímaritið benti jafnfram á að jafningjar segja Hillman hafa gert meira fyrir fyrirbyggjandi lyf en nokkur maður frá dögum Louis Pasteur.
Í mars 2005 tilkynnti barnadeild læknadeildar Pennsylvaníu háskóla og Barnaspítalinn Fíladelfíu, í samstarfi við lyfjafyrirtækið Merck Company Foundation, um sérstaka bólusetningarstofnun sem kennd er við Maurice Hilleman.
Árið 2005 sagði Anthony Fauci, forstöðumaður Ofnæmis- og smitsjúkdómastofnunar Bandaríkjanna, að umfangsmikið framlag Hilleman væri „best geymda leyndarmál leikmanna. Ef þú horfir á allt svið bólusetninga var enginn áhrifameiri,“ sagði Fauci og bætti við að Hilleman hafi verið „hinn eini sanni risi vísinda, lækninga og lýðheilsu á 20. öld. Það væru ekki ýkjur að Maurice hafi breytt heiminum“.
Árið 2007 skrifaði Anthony S. Fauci í ævisögulegri minningargrein um Hilleman: "Maurice var ef til vill áhrifamesti lýðheilsufræðingur tuttugustu aldar ef litið er til þeirra milljóna mannslífa sem bjargað var og óteljandi einstaklinga sem var hlíft við þjáningum vegna starfa hans. Á ferlinum þróuðu Maurice og samstarfsmenn hans meira en fjörutíu bóluefni. Af þeim fjórtán bóluefnum sem nú er mælt með í Bandaríkjunum þróaði Maurice átta."
Árið 2016 kom út heimildarmynd um Hilleman sem bar titlinn A Perilous Quest to Save the World's Children, sem fjallar um ævi og feril vísindamannsins, framleidd af Medical History Pictures, Inc. Hún hefur verið sýnd meðal annars á sjónvarpsstöðinni Curiosity Stream.
1879
Árið 1879 (MDCCCLXXIX í rómverskum tölum)
Friðný
Friðný er íslenskt kvenmannsnafn.
Sonja
Sonja er íslenskt kvenmannsnafn.
Fjólmundur
Fjólmundur er íslenskt karlmannsnafn.
1879
Á Íslandi
Dáin
Erlendis
Helstu atburðir
Fædd
Dáin
Listi yfir The Closer (4. þáttaröð)
Fjórða þáttaröðin af The Closer var frumsýnd 14. júlí 2008 og sýndir voru 15 þættir.
Heimildir
List of The Closer episodes Liste der The-Closer-Episoden Lijst van afleveringen van The Closer pt:Anexo:Lista de episódios de The Closer Список эпизодов телесериала «Ищейка»
Magnús Tumi Guðmundsson
Magnús Tumi Guðmundsson (fæddur 1961) er íslenskur jarðfræðingur og prófessor í jarðeðlisfræði í Háskóla Íslands. Magnús lærði jarðeðlisfræði í London.
Magnús er fjórði í röðinni af fimm systkinum og er Már Guðmundsson, fyrrum seðlabankastjóri bróðir hans. Magnús er fjallgöngumaður og hefur verið formaður Íslenska Alpaklúbbsins og er núverandi formaður Jöklarannsóknarfélagsins. Hann skrifaði bókina Fjallamennska í samvinnu við Ara Trausta Guðmundsson veturinn 1981-1982.
Jaspis
thumb|200px|Rauður jaspis Jaspis er steind og afbrigði af kalsedóni. Nafnið er ævafornt og má rekja til Biblíunnar.
Lýsing
Jaspis er ógegnsær og hefur engan gljáa. Striklitur ýmiss konar, eftir aðkomuefnum í jaspisnum, sem oftast eru járnsambönd og leir. Hann er oftast gulur, grænleitur, rauður eða móleitur á litinn. Blár jaspis er til en er fágætur.
Útbreiðsla
Jaspis er stærsta holufylling er finnst á Íslandi. Stórar blokkir, allt að 50-100 kg, hafa fundist.
Frúardagur
Saga félagsins
Frúardagur var stofnað árið 2010 eftir að stofnmeðlimirnir Arnór Gunnar Gunnarsson og Birnir Jón Sigurðsson komust hvorugir í leikhóp eina leikfélags skólans, Herranætur. Nafn félagsins er hugsað sem andstæða við nafn Herranætur. Starfsemi félagsins var í fyrstu í litlum sniðum og meira í gríni gerð en alvöru.
Eftir að Arnór og Birnir útskrifuðust úr skólanum lá starfsemi félagsins niðri þangað til að hópur nemenda endurvakti félagið árið 2014 með það að markmiði að efla leikhúslíf MR-inga og bjóða upp vettvang fyrir leiklist, tónlist, dans og myndlist. Um haustið sama ár setti Frúardagur svo upp sína fyrstu stórsýningu þegar leikfélagið setti upp söngleikinn Leg eftir Hugleik Dagsson. Leikstjórar voru stofnmeðlimirnir Arnór Gunnar og Birnir Jón en að sýningunni komu hátt í 70 nemendur skólans. Leg var sett upp í Gaflaraleikhúsinu í Hafnarfirði og fékk sýningin stórgóðar móttökur en uppselt var á allar fimm sýningarnar. Formaður Frúardags skólaárið 2014-15 var Jóhanna Embla O Þorsteinsdóttir.
Velgegni og vinsældir fyrstu sýningarinnar gáfu leikfélaginu byr undir báða vængi og hefur Frúardagur sett upp leiksýningu á hverju ári síðan, að 2020 undantöldu vegna heimsfaraldursins.
Dala-Kollur Veðra-Grímsson
Dala-Kollur Veðra-Grímsson eða Kollur Grímsson var landnámsmaður í Dalasýslu. Hann kom með Auði djúpúðgu til landsins, fékk land hjá henni og giftist sonardóttur hennar.
Í Sturlubók Landnámu segir að Kollur hafi verið sonur Veðrar-Gríms og Laxdæla kallar hann hersi. Auður hafði að sögn tuttugu frjálsborna menn á skipi sínu og var Kollur þeirra virðingarmestur og hafði forráð með henni.
Sama vorið og Auður reisti bæ í Hvammi gifti hún Kolli Þorgerði Þorsteinsdóttur rauðs, sonardóttur sína, og hélt brúðkaupsveislu þeirra. Lét hún þau fá miðhlutann úr landnámi sínu, allan Laxárdal og allt til Haukadalsár og telst hann því landnám Kolls, sem eftir það nefndist Dala-Kollur. Bær þeirra var fyrir sunnan Laxá og nefndist seinna Höskuldsstaðir.
Börn þeirra Dala-Kolls og Þorgerðar voru þau Höskuldur, Gróa kona Véleifs gamla og móðir Hólmgöngu-Bersa, og Þorkatla, kona Þorgeirs Ljósvetningagoða. Kollur dó þegar börn hans voru stálpuð en Þorgerður festi þá ekki lengur yndi á Íslandi, að því er segir í Laxdælu, heldur fluttist til Noregs og gekk þar að eiga Herjólf Eyvindarson. Áttu þau son sem hét Hrútur. Þorgerður flutti aftur til Íslands eftir lát Herjólf og dó hjá Höskuldi syni sínum. Hrútur Herjólfsson flutti seinna til Íslands og bjó á Hrútsstöðum (Rútsstöðum).
Varalið lögreglunnar
Ísland
Í lögreglulögum frá 1940 til 1996 var ríkislögreglustjóra heimilað, með samþykki dómsmálaráðherra, að við sérstakar aðstæður bæta við varalögreglumönnum til að gæta öryggis.
Þessi lög voru notuð nokkrum sinnum á árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Sem einkenni höfði varaliðslögreglan svartmálaða breska hermannahjálma. Var máluð hvít stjarna framan á hjálmana og stafirnir "VL" fyrir neðan.
Fyrir utan það var lögunum einungis beitt í tvö skipti. Var annað þann 30. mars 1949 þegar mikil átök urðu á Austurvelli fyrir framan Alþingishúsið vegna ákvörðunnar Alþingis um inngöngu Íslands í NATÓ. Þá var varalið lögreglunnar kallað út og voru varaliðarnir með breska hermannahjálma og armbindi, ýmist hvít eða í fánalitunum, sem einkenni. Í þessu varaliði voru einungis félagar í Verði, stúdentafélagi Sjálfstæðisflokksins og Heimdalli, ungliðahreyfingu sama flokks.
Seinna skiptið sem varaliðið var kallað út til að aðstoða lögregluna í Reykjavík, var um mánaðamótin maí-júní 1973 þegar forsetarnir Richard Nixon og Georges Pompidou funduðu á Kjarvalsstöðum. Þetta varaliðið var í dökkbláum samfestingum með dökkbláar bátahúfur sem í var lögreglustjarna.
Eldri varalið
Saga varaliðs íslenskrar lögreglu er þó mun eldri. Árið 1855 var stofnuð varalögregla sem átti að aðstoða Reykjavíkurlögregluna þegar bruna bæri að höndum í bænum. Varalið var kallað út til að aðstoða lögregluna við konungskomurnar 1921, 1926 og 1936. Einnig var varalið lögreglunnar kallað út í nóvember 1921 vegna átaka um rússneskan dreng í Suðurgötu 14, sem hér var á vegum Ólafs Friðrikssonar. Í samband við sjómannaverkfall í Reykjavík í júní 1923 var varalið og lögregla notuð til að berja niður verkfallsmenn. Sérstök Þingvallalögregla varaliðsmanna var stofnuð í sambandi við Alþingishátíðina 1930. Í þessari lögreglu voru 100 menn, sem áttu að sjá um alla löggæslu á staðnum og aðstoða hátíðargesti.
Prokaria
Prokaria er líftæknideild Matís og var stofnað var árið 1998. Fyrirtækið vinnur að þróun afurða fyrir matvæla-, efna-, heilsu-, og lyfjaiðnað sem byggir á aðferðafræði líftækni, örverufræði og sameindalíffræði. Strax í upphafi var lögð áhersla á hitakærar örverur og ensím úr þeim og í dag er mikið af starfsemi deildarinnar byggð á áralöngum rannsóknum Prokaria á ensímum sem einangruð hafa verið úr hitakærum örverum. Stór þáttur í starfseminni felst í skimun og könnun á nýjum ensímum úr lífverum sem lifa við jaðarskilyrði lífs, háan hita, mikinn kulda, lágt sýrustig og svo framvegis til nota í iðnaði. Erfðagreiningasvið sem beytir erfðagreiningum í kynbótasafni í rannsóknum á stofnerfðafræði dýra var svo bætt við Prokaria árið 2004.
Sveinbjörn
Sveinbjörn er íslenskt karlmannsnafn.
Kalvin og Hobbes
thumb|Calvin margfaldar sig í bókinni Scientific Progress Goes "Boink".
Kalvin og Hobbes eru myndasögur eftir Bill Watterson og heita eftir aðalpersónunum tveimur, Kalvin og Hobbes. Kalvin er hugmyndaríkur en óstýrilátur sex ára drengur með mikið ímyndunarafl. Hobbes er tuskudýrið hans, en í huga Kalvins er Hobbes lifandi.
Á Íslandi birtist myndasagan fyrst árið 1986 í Þjóðviljanum undir nafninu Kalli og Kobbi. Síðar hefur myndasagan um þá Kalvin og Hobbes birst í Morgunblaðinu.
Poecilia hondurensis
Poecilia hondurensis er fiskitegund sem var fyrst lýst af Poeser, 2011.
1878
Árið 1878 (MDCCCLXXVIII í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Handknattleiksárið 2013-14
Handknattleiksárið 2013-14 var keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 2013 og lauk vorið 2014. ÍBV urðu Íslandsmeistarar í karlaflokki en Valur í kvennaflokki.
Akureyrarkirkja
Akureyrarkirkja er kirkja á Akureyri, vígð árið 1940. Hún tilheyrir Þjóðkirkjunni og er í Eyjafjarðarprófastsdæmi. Kirkjan var teiknuð af Guðjóni Samúelssyni, þáverandi húsameistara ríkisins. Á svölum kirkjuskipsins eru lágmyndir eftir Ásmund Sveinsson. Skírnarfontur kirkjunnar er gerður eftir fyrirmynd Bertels Thorvaldsens. Árið 2022 var ákveðið að kenna kirkjuna við Matthías Jochumsson, þjóðskáld og sóknarprest hennar
Handknattleiksárið 2013-14
Bikarkeppni HSÍ
Haukar sigruðu í bikarkeppninni eftir úrslitaleik gegn ÍR.
Akureyrarkirkja
Prestar kirkjunnar
Prestar Akureyrarkirkju eru tveir:
Handknattleiksárið 2013-14
Bikarkeppni HSÍ
Undanúrslit
Akureyrarkirkja
Nánari lýsing kirkjunnar
Akureyrarkirkja var teiknuð af Guðjóni Samúelssyni, þáverandi húsameistara ríkisins. Lengi var talið að miðgluggi kirkjunnar væri kominn úr kirkju á Coventry á Englandi sem var eyðilögð í síðari heimsstyrjöldinni. Á svölum kirkjuskipsins eru lágmyndir eftir Ásmund Sveinsson. Skírnarfontur kirkjunnar er gerður eftir fyrirmynd Bertels Thorvaldsens.
Handknattleiksárið 2013-14
Bikarkeppni HSÍ
Úrslit
Úrvalsdeild
Valsstúlkur urðu Íslandsmeistarar í meistaraflokki kvenna. Keppt var í tólf liða deild með tvöfaldri umferð. Því næst tók við úrslitakeppni átta efstu liða.
Úrslitakeppni
8-liða úrslit Undanúrslit Úrslit
Akureyrarkirkja
Nánari lýsing kirkjunnar
Altaristaflan yfir skírnarfonti er  úr fyrstu kirkjunni sem reist var á Akureyri 1863. Það var Edvard Lehman danskur listamaður sem málaði hana og var hún færð kirkjunni að gjöf árið 1867.
Handknattleiksárið 2013-14
Bikarkeppni HSÍ
Valur sigraði í bikarkeppninni. Undanúrslit Úrslit
Akureyrarkirkja
Nánari lýsing kirkjunnar
Skírnarfontur kirkjunnar er eftirmynd af skírnarfonti Frúarkirkjunnar í Kaupmannahöfn. Hann er gerður úr hvítum marmara frá Ítalíu af Corrado Vigni.
Ljósakross og predikunarstóll er skreyttur íslensku silfurbergi.
Í kirkjunni eru tvær myndir málaðar af Kristínu Matthíasson sem sýna boðun Maríu og fæðingu frelsarans.
Lágmyndir á sönglofti kirkjunnar eru gerðar af Ásmundi Sveinssyni myndhöggvara og sýna atburði úr lífi Jesú: Fæðing, Jesú tólf ára í musterinu, Fjallræðan, Jesú blessar börnin, Jesú læknar sjúka, Jesú lífgar dáinn og Jesú eftir krossfestinguna.
Tengill
Akureyri
Melanotaenia caerulea
Melanotaenia caerulea er tegund af regnbogafiskum sem er frá Nýju-Gíneu.
Helgi Hrólfsson
Helgi Hrólfsson var landnámsmaður í Skutulsfirði. Hann var sonur Hrólfs í Gnúpufelli, sonar Helga magra og var að sögn Landnámu „getinn austur“ (í Noregi) og upplenskur í móðurætt. Hefur Helgi því fæðst áður en faðir hans fór til Íslands og verið óskilgetinn.
Hann ólst upp hjá frændum sínum í Noregi og fór til Íslands þegar hann var fullorðinn að leita ættmenna sinna. Hann kom í Eyjafjörð, sem þá var fullnuminn, en faðir hans var þá kvæntur og átti mörg börn. Líklega hefur Helgi ekki fengið þær móttökur sem hann vænti, að minnsta kosti ætlaði hann þegar aftur til Noregs en skip hans varð afturreka, hraktist inn í Súgandafjörð og var hann þar um veturinn hjá Hallvarði súganda. Um vorið fór hann að leita sér bústaðar og fór inn í Ísafjarðardjúp, þar sem enn var ónumið land. Þar er sagt að hann hafi fundið skutul í flæðarmáli í firði einum og hafi numið fjörðinn, þó ekki allan, og gefið honum nafn eftir skutlinum.
Ararat
thumb|Ararat séð frá Tyrklandi. thumb|Ararat frá [[Jerevan, Armeníu.]] Ararat er fjall í Igdir-hérað í norðaustur-Tyrklandi, 16 km frá írönsku landamærunum og 32 km frá armensku landamærunum. Fjallið er hæsta fjall Tyrklands; 5.137 metrar að hæð og rís 3.611 metra yfir umhverfi sitt. Það hefur það myndast sem eldkeila.Fjallið samanstendur af tveimur toppum og heitir sá minni Litla-Ararat. Ararat var sögulega á armensku svæði þar til Ottómanaveldið lagði það undir sig. Hefur það þýðingu fyrir Armena. Ararat er fjallið þar sem Nói á að hafa strandað á skipi sínu eftir syndaflóðið samkvæmt fyrstu Mósebók.
Steingrímur (jólasveinn)
Steingrímur er mögulega heiti á jólasveini sem kemur fyrir í tveimur Íslenskum nafnaþulum sem Jón Árnason fékk frá Guðmundi Gísla Sigurðssyni (f. 1835) sem alist hafði upp á Stað í Steingrímsfirði.
Síðari þulan er svona:
Hugsanlega er Steingrímur jólasveinn eða tröll sem orðið hefur til út frá sögnum um landnámsmanninn Steingrím trölla sem í Landnámu er sagður hafa numið Steingrímsfjörð. Líklegra er þó að nafnið Steingrímur hafi strax við landnám átt við einhvers konar náttúruvætt, enda eru slíkar vættir með endinguna -grímur alþekktar í norskri þjóðtrú, til dæmis Fossagrímur sem býr í fossum, spilar á hljóðfæri og reynir að seiða fólk í fossinn.
Regent Street
thumb|250px|Regent Street um jólin árið 2006. Regent Street er ein af helstuverslunargötum í West End-hverfinu í London. Gatan er vinsæl hjá ferðamönnum og íbúum London og er fræg fyrir jólaljósaskreytingar sem þar eru settar upp ár hvert.
Nafn götunnar er vísun í Georg krónprins (seinna Georg 4.), sem var ríkisstjóri (enska: regent) Bretlands á árunum 1811-1820 í veikindum föður síns. Gatan er oft tengd við arkitektinn John Nash þótt allar þær byggingar við götuna sem hann teiknaði séu nú horfnar nema kirkjan [All Souls Church við nyrðri enda götunnar.
Vestfirðingasögur
Vestfirðingasögur eru hópur Íslendingasagna. Til þeirra teljast Gísla saga Súrssonar, Fóstbræðra saga, Hávarðar saga Ísfirðings og þættir Þormóðar, Auðunar og Þorvarðar krákunefs.
Líklega mætti telja Þorskfirðinga sögu hér með en þó er það ekki gert í útgáfum fornritafélagsins.
Regent Street
Gatan var fullbyggð árið 1825 og er eitt af elstu dæmunum um nútíma borgarskipulag í Englandi, þar sem hún sker sig gegnum 17. og 18. aldar götuskipunina sem fyrir var á svæðinu. Hún liggur frá St. James’s í suðri og í gegnum Piccadilly Circus og Oxford Circus að All Souls Church. Þaðan liggja göturnar Langham Place og Portland Place norður að Regent’s Park. Öll hús við götuna eru flokkuð sem verndaðar byggingar.
Nú á dögum eru margar þekktar verslanir við Regent Street, til dæmis Apple, Austin Reed, Hamley’s og Liberty. Oxford Circus-neðanjarðarlestarstöðin er við Oxford Circus, þar sem Oxford Street sker Regent Street.
Listi yfir fjölmennustu stórborgarsvæði heims
Eftirfarani er listi yfir fjölmennustu stórborgarsvæði heims. Spurningin um hverjar eru stærstu borgir heims er flókin vegna þess að oft er óljóst hvernig á að skilgreina borg; miðað er við margar ólikar skilgreiningar en auk þess er vandséð að skilgreiningar passi alltaf við aðstæður á hverjum stað. Hér er miðað við stórborgarsvæði, sem felur ekki einungis í sér íbúafjölda innan borgarmarka heldur allan íbúafjöldann á einu og sama atvinnusvæðinu.
Á listanum er miðað við fólksfjöldatölur frá árinu 2003. Listinn felur í sér túlkun á staðreyndum.
Tengt efni
قائمة الأقاليم الأكثر كثافة سكانية في العالم Verdens største byer Plej grandaj urboj laŭ enloĝantaro Liste des mégapoles Daftar wilayah metropolitan berdasarkan populasi Список городских агломераций по численности населения Các thành phố lớn nhất thế giới xếp theo dân số
Júdó
thumb|right|Kast í júdó Júdó eða japönsk glíma er bardagaíþrótt sem Japaninn Jigoro Kano setti á stofn árið 1888. Kano byggði Júdó á eldri vopnlausri bardagaaðferð sem heitir jiu jitsu og byggist á gripum og lásum úr glímu. Hann bætti við ströngum reglum sem vörðuðu samskipti íþróttamanna innan æfingarsalar og byggja á japönskum hefðum auk reglna um íþróttina sjálfa. Júdó merkir bóstaflega „hinn mjúki vegur“.
Júdó á Íslandi
Eftir að hnefaleikar voru bannaðir með samþykki Alþingis 19. desember 1956 hófu hnefaleikamenn að leita fyrir sér í öðru sporti og varð úr að margir hófu að æfa Júdó-íþróttina. Glímufélagið Ármann í Reykjavík var fyrsta félagið sem hóf að æfa Júdó og var fyrsti þjálfari félagsins Þjóðverjinn Frihelm Geyer. Leitast var við fá Íslenska þjálfara og í þeim tilgangi var Sigurður H. Jóhannsson valin til að fara erlendis til Júdó-náms, hann er talinn einn helsti brautryðjandinn júdó-íþróttarinnar hérlendis. Hann gekkst fyrir stofnun júdódeildar í Ármanni árið 1957 og voru með honum í fyrstu stjórn, þeir Þorkell Magnússon og Björn Eyþórsson, sem einnig voru fyrrum hnefaleikamenn. Einnig unnu þeir Reimar Stefánsson og Ragnar Jónsson mikið að framgangi íþróttarinnar. Árið 1958 fór Sigurður til Kaupmannahafnar í júdóskóla og tók þar sín fyrstu próf. Hann dvaldi einnig við júdóæfingar í London árið 1960. Er heim kom miðlaði hann þekkingu sinni og kynnti þjálfunaraðferðir og keppnisreglur. Fyrsti Íslendingurinn til að bera svart belti var Ragnar Jónsson.
Fyrsta Íslandsmeistaramótið var síðan haldið 1971 og þá sigraði Svavar Carlsen í þungavigt, Sigurjón Kristjánsson í millivigt og opnum flokki. Júdósamband Íslands var stofnað 28. janúar 1973, að forgöngu júdónefndar ÍSÍ og stóðu fjö félög að stofnuninni. Fyrstu stjórn JSÍ skipuðu þeir Eysteinn Þorvaldsson, formaður. Jón Ö. Þormóðsson, Óttar Halldórsson, Sigurður H. Jóhannsson og Þórhallur Stígsson.
Svavar Carlsen var fyrsta stjarna Íslendinga í júdó. Hann var Íslandsmeistari 1974-76 og hlaut silfur á Norður- landamótinu 1973. Á NM 1974 vann sveit Íslands silfurverðlaun í flokkakeppni og á NM 1975 unnu þeir Gísli Þorsteinsson og Halldór Guðbjörnsson til verðlauna í sínum þyngdarflokkum. Gísli Þorsteinsson og Halldór Guðbjörnsson unnu báðir silfurverðlaun. Gísli Þorsteinsson (Einarssonar) vann það afrek 1976 að verða Norðurlanda- meistari en Halldór Guðbjörnsson vann brons, sama ár hefst þátttaka okkar í júdó á Ólympíuleikum. Árið 1977 unnu þeir svo báðir Gísli og Halldór til gullverðlauna og Viðar Guðjónsson og Svavar Carls unnu Silfur í sínum flokkum. Flestum er kunn hin glæsilega sigurganga Bjarna Friðrikssonar á Íslands- og Norðurlandamótum, sem náði hámarki er hann hreppti bronsverðlaun á Ólympíuleikunum 1984.
Beltakerfi og klæðnaður í Júdó
Í Júdó er notast við galla með þykkum kraga, belti og buxur. Gallinn og buxurnar eru úr þéttu og sterku efni til að rifna síður við átök. Júdó-iðkendur hafa belti í lit sem gefur til kynna hversu langt kominn iðkandinn er í greininni. Beltakerfi eru ekki eins alls staðar í heiminum. Á Íslandi eru beltin í röðinni frá lægstu til hæstu gráðu: hvítt, gult, appelsínugult, grænt, blátt, brúnt og loks svart.
Leptóspírósis
Leptóspírósis eða mjógyrmasýki (fræðiheiti: Leptospirosis) er súnasjúkdómur sem smitar bæði dýr og menn og stafar af bakteríunni Leptospira interrogans. Smit berst ekki manna á milli. Algengast er að smit berist frá nagdýrum í menn og þá aðallega eftir snertingu við þvag eða vatn frá rottum eða öðrum smituðum dýrum. Bakterían getur lifað marga mánuði í vatni eða rakri jörð. Meðgöngutími frá smiti þar til einkenni koma fram er ein til tvær vikur. Algengast er að sýking valdi ekki einkennum eða sýking með hita sem líkist inflúensu en við Weils-sjúkdóm sem er alvarlegasta sjúkdómsmyndin og getur orðið lífshættuleg fara bakteríurnar út í blóðið og eru helstu einkenni þá hár hiti, kalda, höfuðverkur og beinverkir. Eftir 4 til 5 daga koma í ljós áhrif á lifrar- og nýrnastarfsemi með gulu og vökvasöfnun í líkama. Einnig geta orðið blæðingar í slímhúð og lungum.
Štark Arena
Štark Arena (áður Belgrade Arena) er fjölnota innanhúsleikvangur í Belgrad í Serbíu og er einn stærsti leikvangur sinnar tegundar í Evrópu. Hann er notaður bæði til þess að hýsa margskonar íþrótta sem og menningarviðburði og var meðal annars notaður fyrir Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2008. Leikvangurinn var einn af þeim leikvöngum sem notaður var á Evrópumeistaramóti karla í handknattleik árið 2012 og var stærsti leikvangurinn sem notaður var í þeirri kepni en leikvangurin tekur 20.000 manns í sæti.
Guðrún Eggertsdóttir
Guðrún Eggertsdóttir (1637 – 1724) var íslensk hefðarkona á 17. og 18. öld, þekkt fyrir auðsöfnun og hörku við leiguliða sína. Hún bjó lengi ekkja í Saurbæ (Bæ) á Rauðasandi og átti allar jarðir í sveitinni.
Guðrún var dóttir Eggerts Björnssonar ríka á Skarði á Skarðsströnd og Valgerðar Gísladóttur konu hans og var því af ætt Skarðverja. Hún fékk auð úr föðurgarði og giftist Birni Gíslasyni sýslumanni í Bæ, sem einnig var auðugur. Hann var töluvert yngri en hún, fæddur 12. apríl 1650, en dó í ágúst 1679, tæplega þrítugur að aldri, og er sagður hafa látist úr sárasótt. Þau áttu að sögn tvö börn sem bæði dóu kornung. Guðrún bjó áfram ekkja í Bæ í 45 ár og hélt jafnan stórt og mannmargt heimili. Hún lét séra Hjalta Þorsteinsson í Vatnsfirði mála minningartöflu eftir lát Björns og eru þar myndir af þeim hjónum.
Guðrún hefur einkum orðið kunn fyrir harðræði og kúgun sem hún beitti landseta sína en hún átti allar jarðir í Rauðasandshreppi og margar jarðir við Patreksfjörð og Tálknafjörð. Hún þvingaði leigjendurna til að taka við kúgildum sem þeir urðu að ábyrgjast og lét þá einnig fóðra fyrir sig búpening. Mörgum bændum tókst varla að heyja nema fyrir fé húsfreyjunnar í Bæ og eignaðist hún smám saman flestar skepnur í hreppnum. Hún bannaði landsetum sínum að eiga hesta en lét þá taka hesta á leigu hjá sér. En ef stóð svo á að hana vantaði sjálfa hesta til einhvers brúks lét hún sækja hestana til leiguliðanna en gaf þeim engan afslátt af leigugjaldinu á móti. Sumir leiguliðanna voru svo fátækir að þeir áttu ekki potta til að elda og leigði hún þeim þá potta á okurverði, en enginn þorði að mótmæla sökum ofríkis hennar. Ef landsetarnir vildu reyna að afla sér lífsbjargar með fiskveiðum haust og vor voru þeir einnig háðir Guðrúnu því hún átti verstöðvarnar, bátana og veiðarfærin. Hún mun hafa átt 25 báta sem gerðir voru út frá verstöðvum og tók skipsrúmsgjald af mönnum og leigði þeim veiðarfæri og eldunartæki til að sjóða fisk sér til matar.
Slík meðferð á leiguliðum var ekkert einstdæmi en Guðrún mun hafa þótt óvenju harðsækin og getur Árni Magnússon þess sérstaklega í Jarðabókinni en athugasemdir hans þar að lútandi eru á erlendum málum svo ekki gæti hver sem var lesið. Hún safnaði með þessu miklum auði til viðbótar því sem hún hafði erft og var langríkasta kona landsins þegar hún lést.
Glýkógen
thumbnail|Uppbygging fjölsykrunnar glýkógen
Glýkógen er fjölsykra úr glúkósa og virkar sem orkuforði í dýrum og sveppum. Í líkama manna er glýkógen aðallega geymt í lifur og vöðvum og virkar eins og önnur langtíma orkuforðageymsla (aðalorkuforðinn er geymdur í fitu). Glýkógen í vöðvum er breytt í glúkósa af vöðvafrumum og glýkógen í lifur breytist í glúkósa til notkunar í líkamanum. Glýkógen er samsvarandi mjölva (selluósa) í plöntum og eru stundum nefndur dýramjölvi.
Richard Rorty
Rorty var í upphafi rökgreiningarheimspekingur en komst síðar í kynni gagnhyggjuna, einkum í gegnum rit Johns Dewey, sem hafði veruleg áhrif á viðhorf hans. Hann varð auk þess fyrir áhrifum frá W.V.O. Quine og Wilfrid Sellars. Síðar varð Rorty æ meira fyrir áhrifum frá meginlandsheimspeki, t.d. höfundum á borð við Søren Kierkegaard, Martin Heidegger, Michel Foucault og Jacques Derrida.
Túnfífill
Túnfífill (fræðiheiti: Taraxacum spp. eða Taxacum officinale) er blómplanta og fífiltegund (Taraxacum) af körfublómaætt. Hann er algeng jurt á Íslandi og getur vaxið upp í 1000 m hæð yfir sjávarmáli. Hann skiptist í nokkrar tegundir. Eftir blómgun lokar fífillinn blómakörfunni og opnar hana svo aftur þegar fræin eru fullþroskuð og nefnist þá biðukolla. Fræ fífilsins eru með svifhár og geta borist langa leið. Rótin er stólparót. Afblómgaður fífill nefnist biðukolla (bifikolla eða bifukolla).
Ópall
thumb|250px|Ópall í armbandi.
Ópall er steind sem er oft notuð í skartgripi.
Lýsing
Myndlaust afbrigði af kvarsi er inniheldur 3-13% af bundnu vatni. Léttari og mýkri en aðrir kvarssteinar. Litur ljósleitur eða mjólkurlitur, ógegnsær eða hálfgegnsær.
Í ópölum finnast stundum aðkomuefni sem geta litað þá gráa, móleita, græna eða rauða.
Útbreiðsla
Ópall er algengur á Íslandi þá sem holu- eða sprungufylling og finnst í ólivínbasalti. Myndast í bergsprungum þar sem volgt vatn hefur runnið um steindina.
Nokkur afbrigði af ópali eru til: