cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nadezhda Krúpskaja
Æviágrip
Krúpskaja flutti að heiman þegar hún var fjórtán ára og vann fyrir sér til að geta haldið áfram námi. Hún gerðist kennslukona og varð fyrir miklum áhrifum af ritum Tolstojs, sem gagnrýndu óhóf og iðjuleysi rússnesku yfirstéttanna. Hún lauk menntaskólaprófi árið 1887 með ágætiseinkunn og hlaut gullverðlaun fyrir góðan námsárangur.
Á námsárum sínum gerðist Krúpskaja aðili að leshringi róttækra stúdenta þar sem hún hóf að lesa ritverk Karls Marx. Í þessum félagsskap gerðist Krúpskaja byltingarsinni og fór að aðhyllast kommúnisma. Hún tók að sér sjálfboðastarf sem kennslukona við sunnudagaskóla fyrir verkamenn. Krúpskaja kynntist Vladímír Lenín á samkomu leshringanna árið 1894. Þau urðu nánir samverkamenn en aðeins um ári eftir að þau hittust handtóku yfirvöld þau fyrir að dreifa byltingaráróðri. Lenín var sendur í útlegð til Síberíu og Krúpskaju var leyft að fylgja honum langað með því skilyrði að hún yrði skráð sem unnusta Leníns. Það varð úr og því gengu Krúpskaja og Lenín í hjónaband þegar komið var til Síberíu.
Lenín og Krúpskaja sneru heim til Rússlands eftir upphaf rússnesku byltingarinnar árið 1917. Þegar þangað var komið beitti Krúpskaja sér til þess að fá konur til þess að styðja októberbyltingu Bolsévikanna með greinaskrifum, fundum og bréfaskiptum. Eftir að Bolsévikar tóku völdin í Rússlandi hóf Krúpskaja störf við alþýðufræðslu í nýja rússneska sovétlýðveldinu. Sem aðstoðarþjóðfulltrúi í menntamálum lagði Krúpskaja meðal annars áherslu á einstaklingsréttindi barnsins en einnig á að börn yrðu að fá samfélagslegt uppeldi strax í bernsku.
Lenín lést árið 1924 en Krúpskaja var áfram virk í stjórnmálum Sovétríkjanna. Í innanflokksdeilum gegn vinstriandstöðu Trotskíjs tók Krúpskaja afstöðu með Stalín, Zínovjev og Kamenev. Árið 1925 gagnrýndi hún Trotskíj og sagði að „marxísk greining [hefði] aldrei verið sterkasta hlið félaga Trotskíj.“ Í desember árið 1927 greiddi Krúpskaja atkvæði með brottrekstri Trotskíjs, Kamenevs og Zínovjevs úr Kommúnistaflokknum í samræmi við vilja Stalíns og hægriandstöðunnar sem Níkolaj Búkharín leiddi.
Krúpskaja var gerð heiðursmeðlimur sovésku Akademíunnar árið 1931 og hlaut doktorsnafnbót í uppeldisvísindum. Síðustu æviár sín var Krúpskaja meðlimur í Æðstaráði Sovétríkjanna.
OAIS
OAIS, stendur fyrir ensku skammstöfunina Open Archival Information System sem mætti útleggja á íslensku sem Opið skjalavörslu-upplýsingakerfi, er skjalasafn sem hefur það hlutverk að varðveita upplýsingar til lengri tíma með þarfir skilgreinds markhóps (e. designated community) í huga. OAIS er huglægt skýringarlíkan sem kynnir til sögunnar grunnhugtök en ekki nákvæm forskrift. Til er ISO-staðall fyrir OAIS, ISO 14721:2012.
.bw
.bw er þjóðarlén Botsvana. Stofnunin Botswana Communications Regulatory Authority (BOCRA) hefur yfirumsjón með léninu. Fyrir stofnun þess 2013 var því stýrt af Háskóla Botsvana (e. University of Botswana).
Tengill
Toppdomän
Torah
thumbnail|Sefer Torah bókarolla Torah (תורה) er hebreska og þýðir "fræðsla," "kenning," eða "lögmál." Það er mikilvægasta rit í Gyðingdómi. Með hugtakinu Torah er oftast átt við fyrsta hluta Tanakh, það er fyrstu fimm bækur hebresku biblíunnar. Hugtakið er stundum notað sem almennt hugtak yfir öll helgirit Gyðingdóms og einnig munlega hefð. Kristnir guðfræðingar íslenska Torah venjulega sem "lögmálið".
Torah er einnig þekkt sem Mósebækurnar eða fimmbókaritið sem upphaflega var átt við þær hirslur sem geymdu bókarollurnar fimm.
Fyrir trúaða Gyðinga er Torah venjulega álitin bókstafleg orð Guðs eins og hann opinberaði þau fyrir Móses.
Uppbygging
Bækurnar fimm innihalda annars vegar samsteypt kerfi laga og reglna og hins vegar sögulega lýsingu á því sem varð Gyðingdómur. Bækurnar fimm (sérstaklega sú fyrsta, fyrsti hluta annarrar, og mikið af þeirri fjórðu) eru einkum safn sagna fremur en listar yfir lög og reglur, en í þeim má samt finna allar helstu hugmyndirnar og hugtökin í Gyðingdómi. Fimmta Mósebókin er frábrugðin hinum fjórum og inniheldur skilnaðarræðu Móse til Gyðinga.
Mörg lögmál Gyðingdóms eru ekki beinlínis nefnd í Torah heldur eru þau túlkanir eða þá hafa skapast og lifað í munnmælum og skráð að lokum í Talmud og Mishnah.
Sköpun og notkun Torah rollna
Í helgiathöfnum eru Torah skrifuð á hebresku á bókarollu (á hebresku kallað "Sefer Torah"). Þær eru skrifaðar af mikilli nákvæmni af sérstökum skrifurum, enda er nánast útilokað að finna breytingar eða villur í þessum bókarollum hvort sem þær eru nýjar eða þúsund ára. Ástæðan er sú að hvert orð og hvert merki er álitið hafa guðdómlega merkingu, minsta fráhvarf muni þess vegna breyta allri Torah.
Fyrir alla venjulega notkun er Torah prentuð eins og venjulegar bækur, oft með hebreska textanum annars vegar og þýðingum á önnur mál hins vegar.
Phyllostachys
Phyllostachys er ættkvísl asískra bambustegunda af grasaætt. Flestar tegundanna eru frá Mið-Kína, en nokkrar eru frá norðurhluta Indókína og í Himalajafjöllum. Sumar tegundanna hafa slæðst úr ræktun hér og þar í Evrópu, öðrum hlutum Asíu, Ástralíu og Ameríku.
Flestar tegundanna eru ætar (bambussprotar), en margar eru rammar og þurfa jafnvel endurtekna suðu með nýju vatni til að fjarlægja bragðið. Meðal sætra (ekki rammar, eða lítið rammar hráar) tegunda eru: P. angusta, P. atrovaginata, P. aurea, P. aureosulcata, P. bissetii, P. dulcis, P. edulis, P. iridescens, P. nuda, P. propinqua og P. vivax.
Sumar minni tegundanna eru ræktaðar sem bonsai. Flestar þola þær frost, einstaka jafnvel niður að -20°C án þess að verða fyrir skemmdum. Nokkrar tegundir eru ræktaðar í Skandinavíu en þær þrífast best í Suður-Svíþjóð og Danmörku.
Orðsifjar
Nafnið Phyllostachys þýðir "blaðgaddur" og er þar vísað í puntinn.
Áður meðtaldar
tegundir sem nú eru taldar tilheyra öðrum ættkvíslum: Bambusa, Chimonobambusa, Pseudosasa, Semiarundinaria og Shibataea
Vistfræði
Sveppir og aðrir sjúkdómar sem eru sérhæfðir að Phyllostachys hafa phyllostachydis eða phyllostachydicola í tegundarheiti sínu.
Sílópokarotta
Fjallaposa (einnig nefnd Sílópokarottan) er tegundafátækasti ættbálkur pokadýra með aðeins eina tegund. Fræðiheiti sílópokarottunnar er Microbiotheria og býr hún í þéttum skógum Suður-Ameríku.
Útlit
Sílópokarottan er lítið dýr á stærð við mús með frekar langan hala og stuttan og þéttan silkimjúkan feld. Feldurinn er brún-grár og undir hlið hans er grá-kremlitaður. Eyrun eru stutt og kringlótt og trínið er stutt. Þær eru 8-13 cm á lengd frá höfði til búks og lengd halans er um 9-13 cm. Lítill feldur er undir halanum svo þær hafi grip þar sem þær klifra mikið í trjám.
Hegðun
Sílópokarottan lifir aðallega í trjám í þéttum, rökum og svölum skógum Suður-Ameríku, þar búa þær líka til hreiður sem er auk þess notað til þess leggjast í vetrardvala. Áður en þær leggjast í dvala bólgnar halinn þeirra upp þar sem þær hafa safnað upp fitu yfir sumarið til þess að lifa á yfir veturinn. í dvala fer hjartsláttur þeirra úr 230 slögum í 30 slög á mínútu. Sílópokarottur eru næturdýr og eru þess mest virkar á næturna. Á daginn fara þær í dvala, en sú staða gerir henni kleift að lifa af slæm veður, matarskort og spara orku.
Æxlun
Sílópokarottur lifa saman í pörum á æxlunartíma. Mökunartímabilið er á milli enda vetrar og byrjun vors og konan fæðir í byrjun nóvember. Fjöldi unga fer eftir hversu marga spena kvendýrið hefur og það eru vanalega tveir til fjórir. Ungarnir festa sig við spena móður sinnar fyrstu tvo mánuðina, eftir það byrja þeir að fara inn og útúr poka móður sinnar í stuttar skoðunarferðir sem breytast síðan í langar þangað til að þeir verða sjálfstæðir. Sílópokarottur verða síðan kynþroska á öðru ári.
Staðreyndir
Það var haldið að þessi ætt hefði verið útdauð í allavega 11 milljón ár þar til að sílópokarottan fannst í Andesfjöllum í Chile og Argentínu. Fjallaposa er eina tegundin í Microbiotheria. Á undanförnum árum hefur sílópokarottum fækkað vegna þess hvað heimkynni þeirra hefur minnkað. Skógar í Suður-Mið Chile horfast í augu við mikinn og alvarlegan þrýsting frá starfsemi og þróun mannana. Monito del monte er spænska heitið yfir Sílópokarottuna.
Sumarólympíuleikarnir 1988
Sumarólympíuleikarnir 1988 voru haldnir í Seoul í Suður-Kóreu frá 17. september til 2. október.
Aðdragandi og skipulag
Ákvörðunin um staðsetningu leikanna var tekin á árinu 1981. Auk Seoul sóttist japanska borgin Nagoya eftir gestgjafahlutverkinu. Japanska framboðið var talið mun sigurstranglegra og kom því verulega á óvart þegar Seoul fékk nálega tvöfalt fleiri atkvæði í kosningunni. Í aðdraganda leikanna hélt Seoul Asíuleikana árið 1986 sem hálfgerða generalprufu.
Skipuleggjendur fengu á sig nokkra gagnrýni þegar fréttist að borgaryfirvöld í Seoul höfðu látið flytja í burtu hópa heimilisleysingja og annarra sem taldir voru skaðlegir fyrir ímynd borgarinnar og halda þeim nauðugum á vistheimilum meðan á mótinu stóð. Óttast var að hópur kommúnistaríkja myndu sniðganga leikana líkt og gerst hafði fjórum árum fyrr. Þegar til kom ákváðu flest þeirra þó að taka þátt. Norður-Kóreumenn gerðu kröfu um að fá að halda hluta leikanna en þegar ekki var orðið við þeim óskum ákvað ríkið að mæta ekki til keppni. Sama gerðu Kúbanir, Albanir og Eþíópíumenn í samstöðuskyni.
Keppnisgreinar
Keppt var í 237 greinum. Fjöldi keppna í einstökum íþróttaflokkum er gefinn upp í sviga.
Handknattleikskeppni ÓL 1988
Með góðum árangri á HM í Sviss 1986, tryggði Ísland sér þátttökurétt á leikunum í Seoul og voru miklar vonir bundnar við góðan árangur. Styrkleikalisti Alþjóðahandknattleikssambandsins setti Ísland í fjórða sæti heimslistans skömmu fyrir leikana. Tólf lið kepptu í tveimur riðlum og var riðill Íslands ógnarsterkur.
Fyrstu tvær viðureignir liðsins voru gegn lökustu andstæðingunum, Alsír og Bandaríkjunum. Unnust þeir leikir auðveldlega. Íslendingar reyndust Svíum lítil fyrirstaða í þriðja leiknum. Því næst fylgdi jafntefli gegn Júgóslövum, með jöfnunarmarki á lokasekúndunni. Sovétmenn reyndust svo of stór biti í lokaleik riðilsins.
Sovéska landsliðið varð Ólympíumeistari með talsverðum yfirburðum, vann allar viðureignir sínar með nokkrum mun. Suður-Kórea hlaut silfurverðlaunin en Júgóslavar bronsið.
Þátttaka Íslendinga á leikunum
Auk handknattleikslandsliðsins, sendu Íslendingar sautján íþróttamenn til Seoul: sjö frjálsíþróttamenn, sex sundmenn, tvo júdókappa og tvo kappsiglingarmenn.
Eðvarð Þór Eðvarðsson náði bestum árangri sundmanna, varð sautjándi í 100 metra baksundi.
Uppskeran í frjálsíþróttakeppninni olli vonbrigðum. Íslendingar áttu á að skipa góðum keppendum í kastgreinum, s.s. kringlukastaranum Vésteini Hafsteinssyni, Kúluvarparanum Pétri Guðmundssyni og spjótkösturunum Vilhjálmi Einarssyni og Sigurði Einarssyni. Þeir voru allir nokkuð frá sínu besta. Einar varð þrettándi og Pétur fjórtándi.
Bill Cosby
Cosby hefur verið sakaður um kynferðislega misbeitingu fjölda barna. Einnig hafa yfir 50 konur sakað hann um nauðgun með eða án lyfjagjafar. Í september árið 2018 var Cosby dæmdur í minnst þriggja ára fangelsi fyrir þrjár ákærur um kynferðisafbrot. Í júní árið 2021 sneri hæstiréttur í Pennsylvaníu hins vegar við þeim dómi vegna samkomulags sem Cosby hafði gert við fyrrverandi saksóknara.
752
Árið 752 (DCCLII í rómverskum tölum)
6. leikur í Landsbankadeild karla 2007
6. leikur í Landsbankadeild karla 2007 var leikur milli Fylkis og Vals. Valur sigraði leikinn með tveimur mörkum gegn einu.
Pecha kucha
thumb|Flytjandi á Pecha Kucha kvöldi í Rúmeníu Pecha kucha (japanska: ぺちゃくちゃ „blaður“) er framsetningamáti á glærukynningum þar sem hver flytjandi kynnir efni á nákvæmlega 20 glærum sem hver er sýnd í 20 sekúndur þannig að hver kynning í heild verður 6 mínútur og 40 sekúndur. Slík framsetning tryggir hraða og samþjappaða kynningu. Pecha kucha-framsetning er einkum notuð við kynningar tengdar hönnun og listum.
.by
Tenglar
Toppdomän
Álftá
Sturlunga saga
Í Sturlunga sögu er sagt að frá því þegar Kolbeinn ungi veitti Þórði kakala eftirför vestur um Mýrar hafi Þórði orðið það helst til ráða að draga brú, sem þá var á Álftá, af henni til að tefja eftirförina.
Hin helgu vé
Hin helgu vé (á ensku: The Sacred Mound) fjallar um sjö ára gamlan dreng, sem heitir Gestur. Hann er sendur í sveit og verður ástfanginn af tuttugu ára heimasætu. Myndin er leikstýrð af Hrafni Gunlaugssyni en hún er einnig mikið byggð á æskuminningum hans. Hún var send til forvals Óskarsins árið 1994.
Talnagrind
right|thumb|Kínversk talnagrind, [[Suanpan]] Talnagrind er reiknitól notað við samlagningu og frádrátt en uppruni þess er óþekktur. Þrátt fyrir að reiknivélar og tölvur séu algengar í dag er margt verslunarfólk í Austur-Evrópu, Rússlandi, Kína og Afríku sem enn notar talnagrindur, auk þess sem þær eru oft notaðar við kennslu. Fólk með sjónrænar skerðingar sem gerir þeim ókleift að nota reiknivélar gætu notað talnagrindur.
Olíuskip
Olíuskip er tankskip sem notað er til að flytja olíu í miklu magni. Olíuskip skiptast í tvær tegundir: hráolíuskip, sem flytja óunna jarðolíu í miklu magni á olíuhreinsistöðvar annars vegar, og afurðarskip sem flytja unna jarðolíu til neytenda hins vegar.
Olíuskip eru flokkuð eftir burðarmagni sem getur verið allt frá nokkurra þúsunda rúmlesta að 550.000 lesta. Um það bil 2 milljarðar lesta jarðolíu eru fluttir með skipi á hverju ári. Meðal kostnaður olíuflutnings með skipi er um það bil 0,01 bandaríkjadalur á 3,8 L. Olíuflutningur með skipi er næstódýrasta flutningsleið á eftir olíuleiðslum.
Til eru nokkrar sérhæfðari tegundir olíuskipa. Áfyllingarskip geta fyllt á eldsneytistank annarra skipa meðan á siglingum stendur. Til eru olíuskip sem geta einnig flutt málmgrýti sem eykur notkunarmöguleika skipsins. Ströng reglugerð gildir um hönnun og smíð olíuskipa en þrátt fyrir það hafa olíuskip verið valdur að nokkrum verulegum olíulekum.
Brúnsvík
Brúnsvík (þýska: Braunschweig) er næststærsta borgin í þýska sambandslandinu Neðra-Saxlandi með tæpa 250 þúsund íbúa (2019). Borgin var lengi vel höfuðborg samnefnds furstadæmis.
Lega
Braunschweig liggur við ána Oker mjög austarlega í Neðra-Saxlandi, rétt vestan við gömlu landamærin að Austur-Þýskalandi (Saxlandi-Anhalt). Næstu borgir eru Wolfsburg til norðausturs (30 km), Hannover til vesturs (50 km) og Magdeburg til austurs (70 km).
Skjaldarmerki
Skjaldarmerkið sýnir rautt ljón, stígandi til vinstri, á silfurlituðum grunni. Ljónið var áður fyrr tákn Hinriks ljón úr Welfen-ættinni sem réði ríkjum í Braunschweig á 12. öld. Merki þetta var opinberlega tekið upp á ný 1953.
Botnlangi
thumb|Staða botnlangans (hér merkt sem appendix) sýnd í barni.
Uppgötvun og saga
Botnlanginn hefur verið þekktur sem líffæri síðan seint á 15. öld, Leonardo da Vinci minntist á hann í skrifum sínum árið 1492. Botnlanganum var þó fyrst lýst í smáatriðum af Berengario da Carpi árið 1521. En þessu ormlaga líffæra var fyrst gefið nafnið botnlangi (appendix) árið 1530 af Vido Vidius (Ansaloni o.fl., 2009). Þessi uppgötvun er frekar seint gerð miðað við önnur líffæri og líklegasta skýringin á því er að rannsóknir á líffærum höfðu fram að því aðeins verið gerðar á dýrum sem hafa ekki botnlanga. Fyrsta þekkta aðgerðin til þess að fjarlægja botnlangann var gerð árið 1735 af Claudius Amyand á 11 ára dreng í London. Það var þó ekki þekkt fyrr en seint á 19. öld að flestir bólgusjúkdómar neðst í hægri hlið búksins orsakast vegna botnlangans.
Botnlangann er ekki aðeins að finna í manninum en hann finnst í öpum á borð við simpansa, górillur, órangútana og gibbona. Aðeins fá spendýr hafa líffæri svipuð og botnlanga en að auki prímata má nefna pokadýr á borð við pokarottur ( opposum) og vamba og kóalabirni og nefdýr líkt og mjónefi ( echidna) og breiðnefi ( platypus) (Smith, Parker, Kotzé, Laurin, 2013). Einnig er botnlangi í nokkrum tegundum af nagdýrum og fuglum. Botnlangi nagdýra og fugla er viðameira og mikilvægara líffæri en botnlangi manna því ef það er fjarlægt þá visna dýrin upp sökum vanþroska vegna skertrar framleiðslu mótefna, þar er botnlanginn lykil líffæri í uppbyggingu ónæmiskerfis þeirra.
Útlit og uppbygging
Í mönnum er botnlanginn er aflöng u.þ.b. sjö sentímetra tota úr eitilríkum vef sem liggur neðan úr botnristlinum ( cecum) en hann þrengist þar sem hann tengist botnristlinum. Botnlanginn hefur bæði hringlaga vöðvalög og vöðvalög sem liggja langsum. Meðalbreidd botnlangans er 0,5-1 sentímeter. Eins og nafnið gefur til kynna er botnlanginn lokaður í annan endann en almennt getur útlit hans verið breytilegt milli manna, lega hans misjöfn og jafnvel hafa fundist dæmi um að hann vanti alfarið (Cave, 1936). Kenningar eru um að botnlanginn sé leifar frá forverum, og þróun hafi smám saman verið að fjarlægja hann. Botnlanginn er misstór eftir tegundum. Botnlangi apa er oftast stærri en botnlangi manna, til að mynda er botnlanginn í simpönsum (Pan trolodytes) um það bil tíu sentímetra langur en hann er einnig breiðari og snúnari. Svo eru dæmi um að ekki séu mörk á milli botnlanga og botnristils og á það við órangútanapa (Pongo pymaeus).
Vefjauppbygging botnlangans svipar til uppbyggingar ristilsins, slímhúð ( mucosa), slímubeður (submucosa), rákvöðvavef (muscularis externa) og hálu (serosa). Virkni botnlanga og ristils er þó frábrugðin og sá breytileiki liggur helst í að slímubeður í botnlanganum er gífurlega ríkt af eitilbúum og sérþynnu hálu (lamina propria) í slímhúðinni.
Tilgangur/virkni
Virkni og hlutverk botnlangans í mönnum er ekki enn nokkuð á huldu en hann virðist vera líffærisleif af líffæri sem í gegnum þróun hefur misst virkni og/eða tilgang sinn og það virðist sem hægt sé að fjarlægja hann án þess að það hafi teljandi áhrif á starfsemi líkamans. Margar kenningar um tilgang hans hafa þó verið kynntar og með því að horfa til virkni hans í öðrum tegundum hefur tilgangur hans í mönnum verið skoðaður. Vegna þess að botnlanginn er ríkulega þakinn eitilvef hefur verið talið að hann eigi þátt í virkni ónæmiskerfisins. Aðrar kenningar eru að botnlanginn gegni hlutverki í verndun gagnlegra baktería í meltingarveginum með því að styðja við bakteríuvöxt og veita bakteríunum svokallað “húsaskjól”.
Bæði þessarra atriða geta verið vísbending þess að áður en mannkynið fór að þróa með sér ákveðið hreinlæti svo sem eldun á mat, hreinu vatni og svo framvegis, hafi hann verið mikilvægt líffæri en eftir að slík siðmenning hófst fór hlutverk hans dalandi.
Þannig að ef botnlanginn hefur sérstakt hlutverk í manninum, jafnvel þó það sé hluti af stærra líffærakerfi, er hann skýrt dæmi um líffæri sem er ekki þróað eða hefur hætt að þróast.
Almennt
Botnlangabólga er algengt ástand sem kemur fram í 250.000 sjúklingum árlega í Bandaríkjunum. Botnlangakast er algengasta orsök kviðverkja sem leiða til skurðaðgerðar. Botnlangabólga getur komið fram hjá öllum aldurshópum en er þó ekki algeng hjá eldra fólki vegna þess að botnlanginn virðist styrkjast með aldrinum. Algengast er að börn á aldrinum 10 til 19 ára fái botnlangabólgu og endi í botnlanganámi, þá algengast frá 10-14 ára aldri hjá karlmönnum og 15-19 ára aldurs hjá konum. Hlutfall rofinna botnlanga er hærra hjá mjög ungum sjúklingum og meðal vel roskinna einstaklinga meðal annars vegna þess að hjá ungum börnum er botnlanginn þunnur og rofnar auðveldar og einnig vegna þess að greining botnlangabólgu er oft auðveldari hjá eldri sjúklingum sem geta betur tjáð einkenni sín. Hjá rosknum einstaklingum á breytt sársaukaskynjun sökum breyttrar eða skertrar taugastarfsemi þátt og einnig að aldraðir sjúklingar eru ólíklegri til þess að leita sér læknisaðstoðar á bráðamóttöku. Einnig virðast börn yngri en 2 ára síður fá botnlangabólgu en það er vegna þess að á fyrstu mánuðum í þroska barna er botnlanginn í laginu eins og trekt og stíflast því síður en um 2 ára aldur er hann orðinn hólklaga og því líklegri til að stíflast. Algengast er að sjúkdómurinn greinist hjá einstaklingum á aldrinum 20 til 30 ára og karlar virðast eiga í meiri hættu á að fá botnlangabólgu en konur. Það eru um 6-7% líkur á því að manneskja fái botnalangabólgu á lífsleiðinni en eftir 70 ára aldur er áhættan á botnlangabólgu komin niður fyrir 1%. Áhættan er 1 á móti 35 hjá karlmönnum en 1 á móti 50 hjá konum. Botnlangabólga er sjaldgæf í þróunarlöndunum þar sem mataræði er jafnan minna unnin fæða og trefjaríkari. Þó virðist vera að tilfellum botnlangabólgu hafi fækkað undanfarna áratugi. Ástæðan er ekki þekkt en mögulega vegna þess að trefjaríkt fæði er aftur að aukast í þróuðum ríkjum eftir að hafa dalað á tímabili.
Einkenni
Botnlangabólga hefst oftast með verk í kvið rétt við naflann sem ágerist með tímanum, sérstaklega þegar menn hreyfa sig. Ógleði, uppköst og niðurgangur eru einnig einkennandi. Vægur hiti getur einnig verið einkennandi. Sex til tólf klukkustundum eftir að botnlangabólga hefst fer bólgan í botnlanganum að teygja sig til annarra líffæra. Verkur sem var áður frekar óljós og erfitt að staðsetja verður að verk sem auðvelt er að staðsetja og er mjög sár. Um það bil 20% af sjúklingum sem fá botnlangabólgu, reynast svo hafa sprunginn botnlanga og því fylgir oft lífhimnubólga sem getur annaðhvort verið staðbundin eða útbreidd.
Orsök
Orsökin er ekki alltaf ljós en oftast er einhver hindrun á rennsli frá botlanganganum sem getur verið æxli, stækkaður eitilvefur eða saurspörð sem stífla, en það er algengasta orsökin. Ekki er til nein ein rannsóknir eða aðferð þar sem með fullvissu er hægt að segja um hvort botnlangabólga sé til staðar eða ekki. Þess vegna þarf að skoða hvert tilfelli vel fyrir sig og ítarleg líkamsskoðun þarf að fara fram þar sem sjúkrasaga einstaklings og mat frá skurðlækni er tekið inn í myndina. Stundum er gerður uppskurður þar sem botnlanginn reynist heilbrigður.
Meðhöndlun
Botnlangabólga er meðhöndluð með skurðaðgerð með svæfingu og botnlanginn er fjarlægður. Einstaklingur er látinn fasta og gefinn vökvi í æð. Í svæfingunni er botnlanginn fjarlægður annað hvort með speglunartækni þar sem gerð eru þrjú lítil göt á kviðvegginn eða með hefðbundinni skurðaðgerð þar sem gerður er lítill skurður hægra megin rétt neðan við nafla. Ef aðgerðin gengur vel fyrir sig útskrifast einstaklingur eftir um það bil þrjá daga. Bíða þarf eftir því að þarmarnir taki aftur til starfa, loft þarf að ganga niður og sjúklingurinn þarf að vera hitalaus. Ef botnlanginn hefur sprungið þarf að gefa sýklalyf í nokkra daga.
Brúnsvík
Miðaldir
thumb|Bronsljónið sem Hinrik ljón setti upp var fyrsta bronsstyttan norðan Alpa. Samkvæmt ljóðinu Reimchronik var bærinn stofnaður árið 861 af Bruno hertoga. Hann átti að hafa byggt hús og kirkjur við ána Oker og nefnt bæinn eftir sjálfum sér. Öruggt er þó að borgin var samsett úr 5 litlum þorpum sem sameinuðust í einn stærri bæ. Fornleifafundir hafa staðfest tímasetninguna. Um miðja 12. öld varð Hinrik ljón (Heinrich der Löwe) hertogi í Saxlandi og Bæjaralandi. þar sem hann var frændi Friðriks Barbarossa keisara. Hann kaus Brúnsvík sem aðsetur sitt en síðan þá hefur borgin verið höfuðborg greifadæmis eða furstadæmið með hléum fram á 20. öld. 1166 setur Hinrik ljón upp bronsstyttu af ljóni, fyrstu bronsstyttuna norðan Alpa. Ljónið var merkið um yfirráð Hinriks og verður að aðalsmerki og skjaldarmerki borgarinnar. Ljónsstyttan er enn til á safni í borginni. Í kjölfarið lætur Hinrik reisa nýja dómkirkju. Eftir daga Hinrik varð Brúnsvík að mikilli óróaborg. Borgarráð og íbúar fundu ekki hljómgrunn og deildu um ýmis mikilvæg mál. 1374 var svo komið að múgur manns setti borgarráðið í heild sinni í herkví og hélt þeim föngnum í tvö heil ár. Á þessum óróatíma var borgin rekin úr Hansasambandinu, sem það hafði gengið í áður. Á 14. öld klofnaði Saxland í smærri greifadæmi. Þá myndast greifadæmið Braunschweig-Wolfenbüttel, og var Brúnsvík höfuðborg þess. 1430 lýsti borgin yfir sjálfstæði sem borgríki og fluttu greifarnir þá til Wolfenbüttel.
Botnlangi
Tilvísanir
<references group="lower-alpha"/>
Brúnsvík
Siðaskipti og stríð
1521 komu fyrstu lútersku kennimenn til borgarinnar og hófu að predika nýju trúna. 1528 kom Johannes Bugenhagen til borgarinnar. Hann var einn ötullasti siðaskiptamaður síns tíma og samstarfsmaður Lúthers. Á aðeins þremur mánuðum bjó hann til nýja handbók um framkvæmd guðsþjónustur í nýja siðnum. Borgarráð meðtók hana og tilkynnti formlega siðaskiptin í öllum kirkjum og samkomustöðum. Bugenhagen innleiddi siðaskiptin víða í Þýskalandi, en einnig í Danmörku og Noregi. Í 30 ára stríðinu var borgin aldrei hernumin. Bæði kom það til að borgarráðið náði með diplómatískum ráðum að sefja hina ýmsu heri, meðan aðrar borgir voru herteknar af keisarahernum. Í annan stað var Brúnsvík afar vel varin með borgarmúrum og ánni Oker. Borgin lýsti yfir hlutleysi og auk þess tók Gústaf Adolf II Svíakonungur borgina undir sinn verndarvæng 1632, án þess þó að koma inn í hana sjálfa með her sinn. 1635 samdi borgin sérfrið við keisarann og fékk því að vera í friði þar sem eftir lifði stríðs. Á hinn bóginn geysaði skæð pest í borginni 1657-58. 1671 náðu greifarnir í Wolfenbüttel að hertaka borgina. Við það missti Brúnsvík sjálfstæði sitt. Greifarnir fluttu aðsetur sitt hins vegar ekki aftur til borgarinnar fyrr en 1753.
Botnlangi
Myndaskrá
Mynd 1. Staðsetning botnlanga Mynd:Blausen_0043_Appendix_Child.png [sótt 3.april 2021]
Brúnsvík
Uppgangstímar
thumb|Eðlisfræðingurinn Gauss fæddist í Brúnsvík 1777 Hertoginn Karl I. stofnaði háskóla í Brúnsvík 1745 sem varð að miðstöð upplýsingatímans í héraðinu. Meðal helstu kennara var Gotthold Ephraim Lessing, eitt merkasta skáld Þjóðverja á upplýsingatímanum. 1806 tók hertoginn Karl Vilhjálmur Ferdinand þátt í orrustunni við Jena og Auerstedt, þar sem hann barðist með prússum gegn Napoleon. Napoleon sigraði þar og Karl hertogi féll. Í kjölfarið lét Napoleon hertaka Brúnsvík og var hún innlimuð í konungsríkinu Vestfalíu til 1813. Á Vínarfundinum 1814 var ákveðið að endurreisa furstadæmið Braunschweig-Wolfenbüttel. 1838 var járnbrautartengingu komið á milli Brúnsvík og Wolfenbüttel en þar var fyrsta ríkisrekna járnbrautin í Þýskalandi. Með tilkomu járnbrautarinnar hófst iðnvæðingin í borginni. 1866 réðust prússar inn í konungsríkið Hannover og barðist Brúnsvík með prússum. Fyrir vikið hélst furstadæmið sjálfstætt, meðan prússar innlimuðu Hannover. 1871 varð Prússland hins vegar að keisararíki og varð Brúnsvík þá að hálfsjálfstæðu ríki innan keisararíkisins.
Nýrri tímar
thumb|Nasistar með fjölmennustu göngu samtímans í Þýskalandi 1918 lagðist keisararíkið af í Þýskalandi. Furstinn í Brúnsvík var látinn segja af sér og varð héraðið að lýðveldi innan Weimar-lýðveldisins. Mikill æsingur einkenndi þennan tíma. Í borginni kom til uppþota og verkfalla. Í apríl 1919 lamaðist borgin í allsherjarverkfalli. Stjórnin í Berlín sendi þá 10 þúsund manna her og brynbíla sem hertók borgina og kom skikki á íbúana og borgarráð. Aðgerðin tókst vel og viðhélst Brúnsvík sem lýðveldi. Á uppgangstímum nasista var Adolf Hitler gestur í Brúnsvík. Í október 1931 var hann viðstaddur fjöldagöngu nasista þar, er 100 þúsund manns gengu til stuðnings við málstaðinn. Þetta var stærsta fjöldaganga eins hóps á tíma Weimar-lýðveldisins. Hitler var á þessum tíma enn austurrískur ríkisborgari, en hann hafði sótt um þýskt ríkisfang í nokkrum þýskum borgum síðan 1925 en alls staðar fenguð neitun. Það var Brúnsvík sem veitti honum þýska ríkisborgarréttinn (ekki borgin Brúnsvík, heldur lýðveldið Brúnsvík). Þetta var nauðsynlegt fyrir Hitler til að geta orðið kanslari í Þýskalandi (sem hann varð aðeins nokkrum mánuðum seinna) og hefur Brúnsvík oft verið harðlega gagnrýnd fyrir sinn þátt í þessu ferli. Í heimstyrjöldinni síðari varð borgin fyrir gríðarlegum loftárásum. Þær verstu voru gerðar nóttina 14.-15. október 1944. 90% miðborgarinnar eyðilagðist. Bandaríkjamenn hertóku borgina 12. apríl 1945 eftir mikla bardaga, enda voru nasistar staðráðnir í að berjast til síðasta manns. 5. júní var borgin eftirlátin Bretum, enda var hún á hernámssvæði þeirra. Hreinsunarstarfið í borginni tók heil 17 ár, enda var borgin nánast rústir einar. Uppbygging miðborgarinnar var mjög umdeild, enda var ákveðið að rífa rústir gamalla og vinsælla húsa, til dæmis furstahöllina (kastalann). Hún var þó endurreist frá grunni frá og með 2005.
Íþróttir
Aðalíþróttafélag borgarinnar er Eintracht Braunschweig. Knattspyrnudeild karla varð þýskur meistari 1967. Kvennadeildin í hokkí hefur þrisvar orðið þýskur meistari. Í ruðningi hefur liðið American Footballer margfalt orðið þýskur meistari og Evrópumeistari. Árlega fer fram Maraþonhlaup milli Brúnsvíkur og Wolfenbüttel.
Lýðskrum
Lýðskrum kallast það að ná valdi með því að höfða til tilfinninga fólks (til dæmis fordóma eða ótta) oft í gegnum áróður eða mælskufræði. Sá sem beitir lýðskrumi nefnist lýðskrumari (eða málaskúmur ) og notast oft við þjóðernishyggju eða trúarbrögð. H. L. Mencken skilgreindi lýðskrumara þannig: „Það er maður sem predikar kennisetningar sem hann veit að eru ósannar yfir mönnum sem hann veit að eru fávitar“.
Brúnsvík
Byggingar og kennileiti
thumb|Gamla ráðhúsið
Gunnlaugur Sigmundsson
Gunnlaugur Magnús Sigmundsson (oftast skrifaður Gunnlaugur M. Sigmundsson) (f. 30. júní 1948) er fyrrverandi alþingismaður Framsóknarflokksins og fyrrverandi forstjóri Kögunar. Hann var um tíma stjórnarformaður Icelandair. Gunnlaugur er faðir Sigmundar Davíðs, alþingismanns og formanns Miðflokksins.
Ævi
Gunnlaugur er fæddur í Reykjavík og ólst upp í Vesturbænum. Hann lauk viðskiptafræðiprófi frá HÍ 1974 og lagði stund á nám í opinberri fjármálastjórnun hjá Alþjóða gjaldeyrissjóðnum í Washington árið 1976. Starfaði í fjármálaráðuneytinu frá 1971 til 1982. Árin 1982-1985 var hann aðstoðarmaður framkvæmdastjóra hjá Alþjóðabankanum. Árin 1985-1986 var hann forstjóri Framkvæmdastofnunar ríkisins og vann í kjölfarið að stofnun og rekstri Þróunarfélags Íslands þar til hann varð forstjóri Kögunar. Gunnlaugur var kjörinn á þing 1995 og sat í eitt kjörtímabil en sneri sér þá alfarið að Kögun.
Í dálknum Svipmynd í viðskiptablaði Morgunblaðsins þann 7. október 2004 er dregin upp eftirfarandi mynd af Gunnlaugi:
„Samferðamenn Gunnlaugs lýsa honum sem harðduglegum, afskaplega framtakssömum manni. Velgengni í rekstri hafi hann skapað sér sjálfur og hann vilji að hlutirnir gangi hratt og vel fyrir sig. Gunnlaugur er sagður víkingur og vaskur til verka, hann er sagður mynda sér sjálfstæðar skoðanir og ekki liggja á þeim, hann sé alls ekki "já-maður" og sumir segja hann skapmikinn en þægilegan í samskiptum, með mikinn húmor og sýni ekki hörku umfram eðlilega málafylgju. Þá er hann sagður ákaflega metnaðarfullur og vilji ávallt vera fremstur meðal jafningja.“
Gunnlaugur ásamt Sigríði Sigurbjörnsdóttur, konu sinni, stefndi Teiti Atlasyni bloggara í júní 2011 fyrir meiðyrði. Var annari kröfunni vísað frá vegna formgalla en Teitur sýknaður af hinni í Héraðsdómi 19. september 2012 og Gunnlaugi gert að greiða Teiti 1.5 miljónir í málskostnað. Gunnlaugur áfrýjaði kröfunni sem vísað var frá vegna formgalla til Hæstaréttar sem komst að sömu niðurstöðu og Héraðsdómur föstudaginn. 12. október 2012. Gunnlaugi og Sigríði var einnig gert að greiða Teiti 300 þúsund krónur í kærumálskostnað. Eftir úrskurð Hæstaréttar sendi Gunnlaugur frá sér yfirlýsingu þar sem hann áréttaði að Teitur Atlason hefði upplýst fyrir héraðsdómi að ástæða þess að hann réðst að þeim með staðlausum skrifum sínum hefði verið sú, að hann hafi látið ummæli Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, formanns Framsóknar fara í taugarnar á sér. Ekki ætti að líða það að svo væri gengið fram gegn ættingjum stjórnmálamanna og ætluðu þau hjónin að halda áfram að berjast gegn slíkri þróun.
Urusei Yatsura
Urusei Yatsura (jap. うる星やつら) eða Lum: Urusei Yatsura og The Return of Lum: Urusei Yatsura er manga eftir Rumiko Takahashi. Það birtist 1978-1987 og var einnig gerð Anime-sería sem var sýnd 1981-1986. Einnig voru gerðir nokkrir tölvuleikir milli 1987 og 2005.
Ari Johnsen
Ari Márus Johnsen (skírður Ari Maurus Jónsson, en var líka stundum nefndur Ari Jónsson og Ari Márus Daníelsson Johnsen) (30. maí 1860 – 17. júní 1927) var fyrsti lærði óperusöngvarinn frá Íslandi. Hann starfaði aðallega í Þýskalandi, t.d. í Berlín, Leipzig og Hamborg, en kom einnig fram í Lundúnum. Hann hætti að syngja árið 1909, þar eð hann taldi sig þá vera orðinn of gamall til að syngja, og stundaði eftir það eingöngu söngkennslu í Hamborg og síðan í Kaupmannahöfn. Hann var kallaður sönglistarmaður í blöðunum kringum aldamótin 1900.
Samos
Samos er ein af grísku eyjunum, sem liggur í eyjahafinu við tyrknesku ströndina.
Frægustu einstaklingar frá eynni munu vera Píþagóras og Epikúr.
Flatarmál er 468 km² og íbúatal um 42.000.
Sandköttur
Sandkötturinn (fræðiheiti: Felis margarita) er hluti af ættinni Felis. Hann er smæstur allra villtra katta og er nokkuð minni en heimilisköttur, fressin eru frá 2,1 til 3,4 kg en læðurnar á bilinu 1,7 til 2,5 kg að þyngd. Sandköttinn má finna í Asíu, Afríku og í Mið- Asíu.
Hegðun
Margir þættir í hegðun og vistfræði sandkattarins eru en illa þekktir vegna þess að þeir eru mjög gjarnir á að fela sig, sem gerir það að verkum að vísindamenn eiga erfitt með að fylgjast með þeim. Sandkettir eru miklir einfarar, kettir af gagnstæðu kyni koma yfirleitt bara saman til þess að makast. Kettirnir eru næturdýr, en sumar rannsóknir hafa sýnt, í Arabíu, að kettirnir hafa verið meira úti á daginn yfir vetrartímann þegar að það var sem kaldast. Þeir halda sig oftast í bæli sínu yfir daginn, til þess að vernda sig frá háu eða lágu hitastigi og draga úr rakatapi. Bælin má finna á opnum svæðum, undir steinum eða við runna eða gróður. Sandkettir eru góðir í að grafa, sem er nauðsynlegt til þess að gera sín eigin greni og til þess að veiða litla bráð. Hins vegar gera þeir líka yfirgefin refagreni stundum að sínu eigin bæli, greni þeirra hafa oftast margar útgönguleiðir og þau eru oft notuð af mismunandi einstaklingum á mismunandi tímum. Þeir eru léleg klifurdýr og þeir eru heldur ekki góðir í að stökkva, sem flestir minni kettir eru frekar góðir í. Góð heyrn hjálpar sandköttum að finna bráð sína undir sandinum og grafið hana hratt út. Þeir fá raka sinn úr bráðinni, en ef það er vatn til staðar þá drekka þeir það fúslega. Þegar að sandkettir finnast þeir vera í hættu þá liggja þeir graf kyrrir og loka augunum, þannig falla þeir fullkomlega að umhverfi sínu og er næstum ógerlegt að sjá þá.
Búsvæði og fæða
Sandkötturinn er eina kattardýrið sem lifir fyrst og fremst í sönnum eyðimörkum. Hann kýs svæði sem eru sendin, grýtt og gróðurlítil, hann gerir það vegna þess að þannig svæði eru oftast búsvæði nagdýra og lítilla fugla. Sandkötturinn finnst á þremur aðskildum svæðum í Asíu og Afríku; Í Sahara innan landamæra Alsír, Níger og Marokkó, á Arabíuskaganum og í Mið-Asíu í Túrkmenistan, Íran, Pakistan og Afganistan. Sandkettir eru að mestu leyti kjötætur og þeir borða margskonar bráð, svo sem lítil skriðdýr, fugla, skordýr, stökkmýs, héra, köngulær og eitraða snáka. Þessi tegund af kattardýri er þekkt fyrir að vera “óttalaus,, þegar að það kemur að veiði snáka. Kettirnir eru taldir vera tækifærissinnar og veiða það sem þeir geta fundið á hrjóstrugu búsvæði þeirra.
Æxlun
Sandkettir sem eru ekki frjálsir makast oftar en einu sinni á ári, en frjálsir sandkettir í náttúrunni láta mökunartíma sinn algjörlega ráðast af staðsetningu. Í Sahara-eyðimörkinni hefst æxlun í janúar og lýkur í apríl. Í Túrkmenistan hefst hún í apríl en í Pakistan varir hún frá september til október. Vísindamenn halda að þetta sé vegna loftlags eða aðgengi auðlinda. Meðgöngutíminn hjá móðurinni endist að meðaltali í 59 til 63 daga, úr goti koma milli 1 til 8 kettlingar en oftast eru það 4 til 5 kettlingar. Þó að sandkettir verða ekki kynþroska fyrr en 9 til 14 mánaða gamlir, þá eru þeir orðnir tiltölulega sjálfbærir við 6 til 8 mánaða aldur. Hraður þroski þeirra getur verið hagkvæmur eiginleiki í fjandsamlegu umhverfi, þeir geta lifað í 13 ár í haldi en frjálsir sandkettir deyja margir við unglingsaldur.
Helsta ógn sandkattana
Helsta ógn sandkattarins er tap á búsvæði og niðurbrot, þetta getur leitt til tvístrunar stofnsins. Þurr vistkerfi eru að minnka á sumum stöðum vegna útbreiðslu manna þ.e.a.s. aukningu á vegum, aukning landbúnaðar, tómstundastarfsemi svo sem akstur utan vegar, ofbeit búfés (úlfaldar og geitur) sem getur líka dregið úr framboði á bráð sandkattarins. Útbreiðsla sjúkdóma frá innlendum köttum eða samkeppni við þá um bráð getur líka ógnað sandkettinum. Þeir eru einnig drepnir af fólki, þeir lenda í gildrum sem hafa verið settar upp fyrir önnur dýr, þeir festast líka stundum í girðingum þar sem þeir deyja ef það er ekki leyst þá í tæka tíð, þeir eru stundum skotnir í Suðaustur-Arabíu.
Ennio Morricone
Ennio Morricone (f. 10. nóvember 1928, látinn 6. júlí 2020) var ítalskt tónskáld, hljómsveitarstjóri og fyrrverandi trompetleikari. Hann samdi margs konar tónlist og er talinn eitt fjölhæfasta, fjölbreyttasta og tilraunagjarnasta tónskáld allra tíma. Frá árinu 1946 samdi Morricone rúmlega 500 tónverk fyrir kvikmyndir og sjónvarp auk þess sem hann samdi um 100 verk í klassískum stíl. Um sjötíu af kvikmyndum Morricone unnu til verðlauna. Meðal þeirra má nefna allar kvikmyndir Sergio Leone frá og með myndinni A Fistful of Dollars (Per un pugno di dollari) og allar myndir Giuseppe Tornatore frá og með Cinema Paradiso. Morricone vann í fyrsta skipti til Óskarsverðlauna fyrir bestu tónlistina fyrir tónlist sína við myndina The Hateful Eight eftir Quentin Tarantino árið 2015. Hann varð þá elsti maðurinn sem hefur nokkurn tímann unnið til Óskarsverðlauna sem keppt var um.
Æviágrip og ferill
Morricone lék á trompet í djasshljómsveitum á fimmta áratuginum en varð síðan umsjónarmaður hljóðvers í eigu fyrirtækisins RCA Records og byrjaði að semja tónlist fyrir kvikmyndir og leikhús. Á ferli sínum hefur Morricone samið tónlist fyrir listamenn á borð við Paul Anka, Minu, Milvu, Zucchero og Andrea Bocelli. Frá 1960 til 1975 varð Morricone frægur um allan heim fyrir tónlist sína í spagettívestrum. Þar á meðal var tónlist hans í kvikmyndinni The Good, the Bad and the Ugly (Il buono, il brutto, il cattivo) árið 1966 einna frægust og er talin með frægustu kvikmyndatónlist allra tíma. Tónlistarplötur Morricone úr myndinni Once Upon a Time in the West (C'era una volta il West) hafa selst í um 10 milljón eintökum og eru með söluhæstu kvikmyndatónlist á heimsvísu. Morricone samdi einnig tónlist fyrir sjö vestra eftir Sergio Corbucci, Ringo-tvíleikinn eftir Duccio Tessari og myndirnar The Big Gundown (La resa dei conti) og Face to Face (Faccia a faccia) eftir Sergio Sollima.
Morricone hefur unnið í ýmsum kvikmyndageirum með leikstjórum á borð við Bernardo Bertolucci, Mauro Bolognini, Giuliano Montaldo, Roland Joffé, Roman Polanski og Henri Verneuil. Tónlist hans fyrir myndina The Mission (1986) hlaut gullverðlaun hljóðritunarfyrirækisins Recording Industry Association of America í Bandaríkjunum. Hljómplatan Yo-Yo Ma Plays Ennio Morricone var í 105 vikur á topplista Billboard fyrir klassíska tónlist.
Árið 2013 hafði Morricone selt rúmlega 70 milljónir hljómplatna um allan heim. Árið 1971 hlaut hann kvikmyndaverðlaunin Targa d'Oro fyrir að hafa selt um 22 milljónir platna á heimsvísu. Morricone hlaut heiðursverðlaun Óskarsverðlaunanefndarinnar árið 2007 fyrir „stórkostleg og fjölbreytt framlög til kvikmyndatónlistar“. Hann hafði sex sinnum verið tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir kvikmyndatónlist áður en hann vann árið 2016 fyrir myndina The Hateful Eight. Hann vann einnig þrjú Grammy-verðlaun, þrjú Golden Globe-verðlaun, sex BAFTA-verðlaun, tíu David di Donatello-verðlaun, ellefu Nastro d'Argento-verðlaun, tvenn evrópsk kvikmyndaverðlaun, heiðursverðlaun Gullljónsins á kvikmyndahátíðinni í Feneyjum og sænsku Polarpris-verðlaunin árið 2010.
Morricone lést árið 2020, 91 árs að aldri.
Agathis dammara
Agathis dammara er tegund af barrtrjám sem vex í austur Malesíu (frá Víetnam til Nýju-Gíneu). Það verður um 60 m hátt.
Populus szechuanica
Populus szechuanica er trjátegund sem var lýst af Camillo Karl Schneider. Populus szechuanica er í víðiætt. Auk aðaltegundarinnar finnst einnig undirtegundin P. s. tibetica.
753
Árið 753 (DCCLIII í rómverskum tölum)
Lögmenn sunnan og austan
Lögmenn sunnan og austan 1272-1800:
Valdimar Jóhannsson
Valdimar Jóhannsson (f. 28. apríl 1978) er íslenskur kvikmyndaleikstjóri og handritshöfundur. Valdimar hefur unnið hin ýmsu störf kvikmyndagerðar, m.a.s. gripill, ljósamaður, tökumaður og brellutæknir. Fyrsta kvikmynd Valdimars í fullri lengd er Dýrið (2021) sem hann bæði leikstýrði og skrifaði.
Austur-Pakistan
Austur-Pakistan var áður hérað í Pakistan milli 1955 og 1971. Það var áður héraðið Austur-Bengal sem varð til við skiptingu breska Indlands árið 1947. Austur-Pakistan náði yfir það svæði sem nú er sjálfstæða ríkið Bangladess.
Muhammad Bassiri
Muhammad Sidi Brahim Sidi Embarek Basir (arabíska: سيدي سيدي إبراهيم مبارك محمد بصير) (fæddur 1942 eða 1944, hvarf 18. júní 1970) var leiðtogi í sjálfstæðishreyfingu Sahrawi-þjóðarinnar í Vestur-Sahara. Hann hvarf og var væntanlega tekinn af lífi af spænskum yfirvöldum vegna pólitískra skoðana sinna.
Lífshlaup
Muhammad Bassiri fæddist í héraðinu Tan-Tan, sem í dag tilheyrir Marokkó en var um þær mundir hluti af Cabo Juby, landræmu milli Marokkó og Vestur-Sahara sem laut spænskri stjórn.
Landakotsspítali
thumb|Kapellan í Landakoti, notuð sem sjúkrastofa (um 1900) Landakotsspítali eða Sankti Jósepsspítali í Landakoti er sjúkrahús í Reykjavík. Hann tók formlega til starfa árið 1902 og var aðalspítali Íslands og kennsluspítali Læknaskólans þangað til Landsspítalinn tók til starfa árið 1930.
Í lok nítjándu aldar var krafan um sjúkrahús í Reykjavík mjög hávær. Þörfin var mikil. Bæjarstjórn Reykjavíkur var tilbúin að leggja til fé en Alþingi ekki. Árið 1901 kom tilboð frá St. Jósefssystrum í Landakoti um að reisa og reka fullkomið sjúkrahús í Reykjavík. Alþingi tók því tilboði fegins hendi en vildi þó hvorki veita kaþólikkum styrk eða lán til verkefnisins. Spítalinn var reistur 1902 fyrir söfnunarfé frá Evrópu. Margir höfðu horn í síðu systranna vegna trúar þeirra. Spítalinn var aðalspítali landsins þar til spítalinn á Hringbraut var reistur um 1930.
Muhammad Bassiri
Lífshlaup
Árið 1957 fluttist hann til Marokkó, sem þá hafði nýverið öðlast sjálfstæði. Hann gekk í skóla í Marrakesh en hélt síðar til Kaíró í Egyptalandi til að nema íslömsk fræði og lærði síðar blaðamennsku í Damaskus í Sýrlandi. Hann sneri aftur til Marokkó árið 1966 þar sem hann stofnaði dagblaðið Al-Shihab (íslenska: Kyndillinn), sem hélt á lofti sjónarmiðum sjálfstæðissinna úr röðum Sahrawi-fólks.
Landakotsspítali
Lokið var að byggja nýjan spítala við Landakot árið 1963 og var gamli spítalinn rifinn. Árið 1976 keypti íslenska ríkið spítalann. Þar eru nú öldrunarlækningar.
Kórónaveirufaraldurinn 2019–2021 náði innan veggja spítalans og um mánaðarmót október/nóvember 2020 kom upp hópsýking á spítalanum sem olli því að 13 manns létust. Húsnæði spítalans var gagnrýnt og þar var bent á skort á einbýlum, sérbaðherbergjum, loftræstingu og einnig að hólfaskiptingu var ábótavant en húsnæðið bauð vart upp á það.
Muhammad Bassiri
Lífshlaup
Yfirvöld í Marokkó létu stöðva útgáfu blaðsins seint á árinu 1967 og fékk Bassiri þá leyfi spænskra yfirvalda til að flytjast til Vestur-Sahara, en honum hafði áður verið meinað um landvistarleyfi. Hann settist að í borginni Smara þar sem hann kenndi fræði kóranins.
Í Smara hófst Bassiri handa við að skipuleggja sjálfstæðishreyfingu sem þekkt varð undir heitinu Harakat Tahrir. Hreyfingin var í fyrstu leynileg en kallaði eftir lokum spænskra yfirstjórnar í Vestur-Sahara. Bassiri aðhylltist hugmyndafræði Gandhis um friðsamlega baráttu og vildi koma á umbótum með lýðræðislegum hætti, þrátt fyrir harðstjórn herforingjastjórnar Francos.
Endalok
Þann 17. júní árið 1970 hóf Harakat Tahrir baráttu fyrir opnum tjöldum með friðsömum mótmælum gegn spænskum yfirráðum. Mótmælin fóru fram í Zemla-hverfinu í El Aaiún og eru í dag þekkt sem Zemla uppreisnin. Þau voru skipulögð sem andóf við skipulagðri göngu Franco-stjórnarinnar á sama tíma. Spenna milli mótmælenda og hermanna óx stig frá stigi og lauk með því að herinn handtók nokkra forystumenn og skaut á mannfjöldann.
Þegar hér var komið sögu hafði Bassiri yfirgefið mótmælin. Honum stóð til boða að flýja til Máritaníu en neitaði. Nóttina eftir var hann handsamaður af spænsku herlögreglunni og gaf vitnisburð fyrir herrétti þann 19. júní. Afdrif hans eru óviss eftir það, þótt almennt sé talið að hann hafi verið tekinn af lífi í fangelsi skömmu síðar. Spænsk stjórnvöld þrættu þó lengi fyrir það.
Með dauða sínum varð Bassiri fyrsti píslarvottur sjálfstæðishreyfingar Sahrawi og er álitinn faðir þjóðfrelsisbaráttunnar þar í landi.
Pierre Littbarski
Pierre Littbarski (fæddur 16. apríl 1960) er þýskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 73 leiki og skoraði 18 mörk með landsliðinu.
Darwin
Darwin getur átt við eftirfarandi:
Ingó Árnason
thumb|Ingó Árnason (Ingólfur Níels Árnason)Ingó Árnason (Ingólfur Níels Árnason) fæddur 23 febrúar 1971, er íslenskur leikstjóri. Hann útskrifaðist frá Ítalska leiklistarháskólanum Accademia Nazionale D’arte Drammatica – Silvio D’Amico í Róm árið 1999, sem leikstjóri með sérhæfingu í óperuleikstjórnun. Hann hefur unnið sem aðstoðarmaður leikstjóra við óperuhúsin í Róm og Palermo. Ingólfur þýddi og leikstýrði fyrstu uppfærlunni á Karíusi og Baktusi eftir T. Egner á Ítalíu. Hjá Íslensku óperunni hefur hann leikstýrt Rakaranum frá Sevilla eftir Rossini, Brúðkaupi Fígarós eftir Mozart , Apótekaranum eftir Haydn , Suor Angelica og Gianni Schicchi eftir Puccini ., hann starfaði sem fræðslustjóri Íslensku óperunnar í 2 ár.
Einnig hefur Ingólfur leikstýrt nokkrum útvarpleikritum hjá Útvarpsleikhúsinu og var tilnefndur til Grímunnar 2006 fyrir leikritið Ómerktur ópus í c-moll eftir Karl Ágúst Úlfsson.
Timothy Leary
Timothy Francis Leary (22. október 1920 - 31. maí 1996), var bandarískur sálfræðingur og rithöfundur sem var eindreginn stuðningsmaður notkunar skynörvandi lyfja (e. psychedelic drugs) og stóð fyrir frægum tilraunum og rannsóknum á notkun lyfsins LSD.
Ingó Árnason
Ingólfur stýrði um árabil leikhópnum MAS sem er leikhópur fólks með þroskahömlun.
Timothy Leary
Leary lauk doktorsgráðu í sálfræði frá Kaliforníu-háskóla í Berkeley árið 1950 og kenndi síðar klíníska sálfræði við Harvard-háskólann. Hann stóð fyrir nafntogaðri rannsókn á vegum Harvard um notkun lyfjanna LSD og psilocybin á árunum 1960-1962, The Harvard Psilocybin Project, en bæðin lyfin voru á þeim tíma lögleg í Bandaríkjunum. Ekki voru allir á eitt sáttir um gagnsemi rannsókna Learys og m.a. þótti siðferðislega ámælisvert að hann neytti sjálfur skynörvandi lyfja með þátttakendum í rannsóknunum, og þrýsti jafnframt á nemendur sína að gera slíkt hið sama. Ferli Learys við Harvard lauk með brottrekstri árið 1963.
Gagnmenning sjöunda áratugarins
Timothy Leary var mjög áberandi í menningarstríðum sjöunda og áttunda áratugarins sem einn helsti boðberi notkunar hugvíkkandi efna, nafntogaður langt út fyrir nýju vinstrihreyfinguna og gagnmenninguna (e. counter-culture). Leary tók skynörvandi lyf með helstu listamönnum og rithöfundum sjötta og sjöunda áratugarins, á borð við Allen Ginsberg, Jack Keruac og William Burroughs. Hann komst í kast við lögin oftar en einu sinni, var landflótta um tíma og þurfti að sitja í mörg ár í fangelsi vegna fíkniefnadóma.
Ingó Árnason
Hann hefur leikstýrt Stræti hjá Nemendaleikhúsinu, Ráðalausir menn í Tjarnarbíói og Bugsy Malone hjá Leikfélagi Keflavíkur. Ingólfur var formaður félags leikstjóra í um 2 ár og í stjórn Bandalags íslenskra listamanna. Ingólfur er einn af stofnendum og listrænn stjórnandi leikhópsins Hr.Níels og leikstýrði nýrri íslenskri óperu HEL á Listahátíð 2009 í samstarfi við Íslensku óperuna og CAPUT hópinn.