cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Charles Michel
Michel er sonur Louis Michel, sem einnig er þekktur belgískur stjórnmálamaður. Charles varð þróunarsamstarfsráðherra Belgíu árið 2007 og gegndi því embætti þar til hann var kjörinn formaður Umbótahreyfingarinnar (franska: Mouvement Réformateur) árið 2011. Eftir þingkosningar árið 2014 varð Umbótahreyfingin þriðji stærsti flokkurinn á belgíska þinginu. Eftir stjórnarmyndunarviðræður varð Michel forsætisráðherra í stjórnarsamstarfi Umbótahreyfingarinnar, Nýja flæmska bandalagsins, Opinna flæmskra frjálsyndismanna og demókrata og Kristilega demókratíska og flæmska flokksins. Hann tók við embætti þann 11. október 2014 og var þá yngsti forsætisráðherra Belgíu frá árinu 1845.
Í desember árið 2018 hrundi ríkisstjórn Michels vegna ósættis um alþjóðasamþykkt Sameinuðu þjóðanna um málefni flóttamanna sem leiddi til þess að Nýja flæmska bandalagið sleit stjórnarsamstarfinu. Michel sagði í kjölfarið af sér en sat þó áfram í embætti fram að nýjum kosningum. Í kosningunum tapaði Umbótahreyfingin þingsætum en Michel sat áfram í embætti á meðan unnið var að stofnun nýrrar stjórnar. Nokkrum vikum eftir kosningarnar var Michel útnefndur í embætti forseta leiðtogaráðs Evrópusambandsins. Hann tók við embættinu þann 1. desember sama ár.
Æska og menntun
Charles Michel fæddist í Namur í Vallóníu þann 21. desember 1975. Faðir hans, Louis Michel, er stjórnmálamaður úr Umbótahreyfingunni (MR) sem var borgarstjóri Jodoigne og síðar meðlimur í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og þingmaður á Evrópuþinginu. Móðir hans er Martine Pierre.
Charles Michel hóf stjórnmálaferil sinn þegar hann var sextán ára með því að ganga til liðs við ungliðahreyfingu Umbótahreyfingarinnar í Jodoigne. Árið 1994 var hann kjörinn á héraðsþing Vallónska Brabant. Hann útskrifaðist með lögfræðigráðu frá Fríháskólanum í Brussel og Háskólanum í Amsterdam árið 1998 og vann síðan sem lögfræðingur í Brussel. Auk frönsku talar Michel hollensku og ensku reiprennandi.
Stjórnmálaferill
Í desember árið 2007 varð Michel þróunarsamstarfsráðherra í ríkisstjórn Guy Verhofstadt og síðan í stjórnum Yves Leterme og Hermans Van Rompuy.
Forsætisráðherra Belgíu
Eftir þingkosningar árið 2014 varð Umbótahreyfingin þriðji stærsti flokkurinn á belgíska þinginu og Michel tók þátt í stjórnarmyndunarviðræðum við aðra flokka. Í byrjun var búist við því að Kris Peeters, formaður Kristilega demókratíska og flæmska flokksins (CDV), yrði forsætisráðherra. Flokksmenn CDV fóru hins vegar einnig fram á að Marianne Thyssen yrði fulltrúi Belga í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins en Umbótahreyfingin var ekki reiðubúin til að leyfa sama flokknum að eiga bæði þessi mikilvægu embætti.
Að lokum féllust flokkarnir á að útnefna Thyssen í framkvæmdastjórnina með því skilyrði að forsætisráðherra nýju stjórnarinnar yrði valinn úr Umbótahreyfingunni eða úr flokki Opinna flæmskra frjálsyndismanna. Michel vann sér fljótt stuðning hinna flokkanna til að leiða næstu ríkisstjórn. Þann 7. október 2014 skrifuðu flokkarnir fjórir undir nýjan stjórnarsáttmála með Michel sem forsætisráðherra og Peeters sem einn fjögurra varaforsætisráðherra. Michel varð yngsti forsætisráðherra í sögu Belgíu og annar frönskumælandi frjálslyndismaðurinn til að gegna embættinu.
Í desember árið 2018 braust út stjórnarkreppa vegna deilna um það hvort Belgía ætti að undirrita alþjóðasamþykkt Sameinuðu þjóðanna um örugga, skipulagða og reglubundna fólksflutninga. Í upphafi studdu allir stjórnarflokkarnir samninginn, en Nýja flæmska bandalagið breytti stefnu sinni á síðustu stundu og tók afstöðu gegn honum. Í kjölfarið lýsti Michel yfir stofnun minnihlutastjórnar flokkanna sem studdu samninginn. Þann 18. desember afhenti Michel Filippusi konungi uppsagnarbréf sitt. Konungurinn samþykkti afsögn Michels þann 21. desember eftir að hafa ráðfært sig við aðra flokksleiðtoga. Michel sat þó áfram í embætti forsætisráðherra til bráðabirgða fram að kosningum sem haldnar voru árið 2019 og á meðan unnið var að myndun nýrrar stjórnar eftir hnífjafnar niðurstöður kosninganna.
Forseti leiðtogaráðs ESB
Þann 2. júlí árið 2019 var Michel útnefndur í embætti forseta evrópska ráðsins, eins af mikilvægustu embættum Evrópusambandsins. Hann tók við af Donald Tusk í embættinu þann 1. desember 2019. Michel sagði af sér sem forsætisráðherra Belgíu þann 27. október til þess að undirbúa sig fyrir embættistöku í forsetaembættið og Sophie Wilmès tók við af honum.
Masao Nozawa
Masao Nozawa var japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 2 leiki með landsliðinu.
Francis Drake
thumb|right|250px|Francis Drake Sir Francis Drake (um 1540 – 28. janúar 1596) var enskur sjóræningi og stjórnmálamaður á Elísabetartímanum. Hann stundaði sjórán (með leyfi drottningar) og herjaði á spænsk skip í Karíbahafi þar sem hann varð frægur fyrir að ná Silfurlestinni við Nombre de Dios árið 1573. Hann var fyrsti Englendingurinn sem sigldi umhverfis jörðina 1577 til 1580 á skipi sínu Gullnu hindinni og var sleginn til riddara við heimkomuna. Hann var varaaðmíráll yfir enska flotanum sem sigraði Flotann ósigrandi árið 1588. Athafnir hans áttu þátt í að auka vald breska flotans á Atlantshafinu og brjóta á bak aftur einokun Spánverja á verslun og flutningi góðmálma frá Nýja heiminum. Hann varð þjóðhetja í Englandi í lifanda lífi, en lést að lokum úr blóðkreppusótt eftir nokkra erfiða ósigra gegn Spánverjum í Karíbahafi.
Lamborghini
thumb|right|230px|Lambroghini Countach (1974-1990) thumb|right|230px|Lamborghini Diablo (1990-2001) thumb|right|230px|Lambroghini Reventón (2008)
Automobili Lamborghini S.p.A., oftast nefnt Lamborghini, er ítalskt merki og bifreiðaframleiðandi, stofnaður 1963, af Ferruccio Lamborghini (til að keppa við Ferrari, sem nú er í eigu þýska bifreiðaframleiðandans Volkswagen (í gegnum undirfyrirtækið Audi AG) sem svo er í meirihlutaeigu Porsche fjölskyldunnar. Lamborghini framleiðir hraðskreiða sportbíla (og SUV bíla) en meðal bifreiða sem Lamborghini hefur smíðað má nefna:
Hámarkshraði þeirra er um 310–340 km/klst og jafnvel allt að 390 km/klst.
Orkneyjajarlar
Orkneyjajarlar voru upphaflega norskir jarlar sem fóru með völd í Orkneyjum, Hjaltlandi og hluta af Katanesi og Suðurlandi nyrst á Skotlandi. Jarlarnir voru löngum nokkuð sjálfstæðir, en stjórnuðu þó Orkneyjum og Hjaltlandi í umboði Noregskonungs. Sum þeirra svæða sem þeir réðu yfir á meginlandi Skotlands þágu þeir síðar í lén af Skotakonungi. Um skeið réðu jarlarnir einnig Suðureyjum.
Orkneyjajarlar, endurreistir í þriðja sinn (1696)
Líklegur arftaki, Oliver St John, greifi af Kirkjuvogi (f. 1969)
Afréttur
Afréttur er heiðarland notað til að beita búfé að sumri, svo sem sauðfé og hrossum. Þessi svæði eru friðuð fyrir beit á vetrum, vorum og seinnipart hausts og er það gert með því að smala afréttinn. Smalamenn kallast fjallmenn sunnan heiða en gangnamenn norðan heiða.
Á Íslandi eru flestir afréttir inni á miðhálendinu en einnig eru afréttir milli dala og fjarða á Norður- og Vesturlandi. Sums staðar á Norðurlandi er orðið haft í kvenkyni og talað um afréttina. Það á til að mynda við Sveinsstaðaafrétt í Skíðadal.
Bambussprotar
Bambussprotar eru ætileg brum eða sprotar af bambus tegundum. Þeir eru mikið notaðir í asískum mata og súpum. Þeir fást í mörgum útgáfum; ferskir, þurrkaðir eða niðursoðnir í dósum.
Hráir sprotar geta innihaldið blásýru-glýkósíða, sem er náttúrulegt eiturefni sem finnst einnig í kassava. Það þarf að fjarlægja þá, og er það oft gert með suðu. Eiturefnin brotna einnig niður við niðursuðu. 10 til 20 mínútur duga yfirleitt.
Nýttar tegundir
Bambussprotar af fjölda tegunda eru nýttir til matar:
Elka Björnsdóttir
Elka Björnsdóttir (7. september 1881 - 3. mars 1924) var íslensk verkakona í Reykjavík.
Dolly
Dolly eða Dollý (5. júlí 1996 – 14. febrúar 2003) var sauðkind og fyrsta klónaða spendýrið. Dollý var klónuð í Roslin-stofnuninni í Edinborg, Skotlandi og ól þar sína ævi.
Elka Björnsdóttir
Elka fæddist að Reykjum í Lundareykjardal en ólst upp á Skálabrekku í Þingvallasveit en þaðan fluttist hún 25 ára gömul árið 1906 til Reykjavíkur.
Dolly
Burðurinn
Fruman, sem Dollý var klónuð úr, var tekin úr júgra 6 ára gamallar finnskrar Dorset-kindar. Dollý var eina tilraunin til klónunar sem tókst af samtals 277 tilraunum, sem Roslin-stofnunin framkvæmdi á sauðfé. Fæðing hennar var ekki kynnt fyrr en í febrúar 1997.
Elka Björnsdóttir
Elka var námsfús en hafði ekki tækifæri til að sækja sér formlega menntun. Hún aflaði sér hins vegar þekkingar með því að lesa bækur og tímaritsgreinar og eftir að hún fluttist til Reykjavíkur sótti hún fyrirlestra og fundi um ýmis mál. Hún starfaði t.d. sem verkakona í fiskvinnslu en lengst af við þrif á skrifstofum Reykjavíkur og slökkvistöð Reykjavíkur sem hvoru tveggja voru til húsa að Tjarnargötu 12 en Elka bjó jafnframt í litlu herbergi í húsinu. Hún fylgdist vel með málefnum líðandi stundar en jafnrétti og verkalýðsbarátta var henni hugleikin og kom hún að stofnun Verkakvennafélagsins Framsóknar og sat stofnfundi Alþýðusambands Íslands (ASÍ) og Alþýðuflokksins.
Dolly
Dauðinn
250px|thumb|right|Kindin Dolly uppstoppuð á safni í [[Edinborg.]] Dollý dó 14. febrúar 2003 af mæðiveiki (votamæði) og þann 9. apríl 2003 var hún stoppuð upp og sett til sýnis á Royal-safninu í Edinborg.
Elka Björnsdóttir
Elka hélt ítarlega dagbók frá 1915-1923 og sagði frá því sem á daga hennar dreif, daglegu lífi jafnt sem aðbúnaði fátæks fólks en einnig merkisatburðum s.s. Kötlugosinu 1918, Drengsmálinu, brunanum mikla í miðborg Reykjavíkur árið 1915, fullveldisdeginum 1. desember 1918, frostavetrinum mikla og spænsku veikinni. Dagbækur Elku þykja merkileg samtímaheimild um aðstæður fátæks fólks og voru þær gefnar út í heild sinni í ritröðinni Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar undir heitinu ''Dagbók Elku. Alþýðumenning í þéttbýli á árunum 1915–1923 í frásögn Elku Björnsdóttur verkakonu''. Sagnfræðingarnir Hilma Gunnarsdóttir og Sigurður Gylfi Magnússon ritstýrðu verkinu og rituðu inngang.
Dolly
Nafnið
Kindin Dollý gekk upprunalega undir dulnefninu 6LL3. Einn aðilanna, sem aðstoðaði við burð kindarinnar, stakk upp á nafninu „Dolly“ í höfuðið á hinni brjóstamiklu kántrísöngkonu Dolly Parton, þar sem fruman, sem Dollý var klónuð úr, kom úr júgra móður hennar.
Elka Björnsdóttir
Elka var alla tíð heilsutæp og lést úr brjóstakrabbameini aðeins 43 ára gömul. Hún var jarðsett í Hólavallakirkjugarði við Suðurgötu í Reykjavík en gröf hennar var ómerkt allt til ársins 2017 er Reykjavíkurborg ákvað að heiðra minningu hennar með því að reisa minningarmark við leiði hennar. Minningarmarkið var vígt á afmælisdegi Elku þann 7. september 2017 en þann dag fór jafnframt fram málþing þar sem sjónum var beint að sögu Elku og verkakvenna í Reykjavík í upphafi 20. aldar.
Dolly
Hagur af tilrauninni
Eftir Dollý hefur orðið ör þróun á sviði klónana. Vísindamenn Roslin-stofnunarinnar hafa síðar klónað stærri spendýr, þ.á m. hesta og nautgripi. Hugmyndir eru um að nota klónun í framtíðinni til að bjarga dýrum í útrýmingarhættu.
Ahmad al-Mansur
thumb|right|Mynd af Ahmad al-Mansur frá 17. öld. Ahmad al-Mansur Saadi (arabíska: أحمد المنصور السعدي) nefndur Adh-dhahbîy - „hinn gullni“ (1549 – 20. ágúst 1603) var soldán Marokkó frá 1578 til dauðadags. Hann var af Saadi-ættinni sem ríkti yfir Marokkó frá 1554 til 1627.
Hann tók við völdum af bróður sínum þegar sá síðarnefndi lést í orrustunni við Alcácer Quibir þar sem Saadi-ættin vann yfirburðasigur á her Portúgala. Hann gat sér mikið orð í orrustunni og tók við fjölda portúgalskra stríðsfanga sem hann gat selt fyrir lausnargjald. Sá auður sem sigurinn færði soldáninum var nýttur til að reisa El Badi-höllina í Marrakesh.
Al-Mansur þurfti dýrt net útsendara, bandamanna og njósnara til að halda í skefjum bæði Tyrkjaveldi, Spáni og Portúgal sem öll höfðu augastað á Marokkó. Til að komast yfir örugga gulluppsprettu sendi hann því her yfir Saharaeyðimörkina 16. október 1590 til að leggja Songhæveldið undir Marokkó. Her hans vann úrslitasigur í orrustunni við Tondibi 13. mars 1591 þar sem skotvopn gerðu útslagið. Eftir það fóru mennirnir ránshendi um borgirnar Gao, Djenné og Timbúktú og fengu mikið herfang gulls. Hins vegar varð þessi árás til þess að Saharaverslunin lagðist nánast af og miðstjórnarvaldið hrundi í Vestur-Afríku. Marokkó átti í erfiðleikum með að halda stjórn á borgunum og árásin varð því dýrari en ávinningnum nam til lengri tíma litið. Saadi-ættin missti stjórn borganna fljótlega eftir lát al-Mansurs.
Eftir lát al-Mansurs tókust tveir synir hans á um völdin; Zidan Abu Maali sem ríkti yfir Marrakesh og Abou Fares Abdallah sem ríkti í Fes.
Valencia CF
thumb|left|250px|Mestalla Leikvangurinn. Valencia Club de Fútbol, oftast kallað Valencia CF eða Valencia, er spænskt knattspyrnufélag frá València og spilar í La Liga. Það var stofnað árið 1919. Valencia hefur unnið alls sex La Liga deildartitla, átta sinnum konungsbikarinn Copa del Rey. Það hefur tvisvar sinnum unnið Borgakeppni Evrópu og einu sinni Evrópukeppni félagsliða og einu sinni Evrópukeppni bikarhafa. Einnig hefur liðið komist tvisvar í úrslit Meistaradeildar Evrópu. Árið 2000, þegar það tapaði gegn erkifjendunum í Real Madrid og ári síðar þegar þeir töpuðu í vítspyrnukeppni gegn Bayern München.
Heimavöllurinn Mestalla tekur 48.600 áhorfendur í sæti. Valencia er fjórða mest studda félag Spánar á eftir Real Madrid, Barcelona og Atletico Madrid.
EN 13537
EN 13537 er evrópskur staðall, sem ætlað er að samræma mælingar á kuldaþoli svefnpoka, sem framleiddir eru og/eða seldir í Evrópu. Staðallinn fékk fullgildingu 1. janúar 2005 hjá Staðlaráði Evrópu og nota framleiðendur staðalinn til þess að prófa svefnpoka og birta upplýsingar um kuldaþol þeirra.
Merking svefnpoka
Formlega nefnist staðallinn „EN 13537:2002 Requirements for Sleeping Bags“. Hann nær til allra svefnpoka nema þeirra sem ætlaðar eru til notkunar af hermönnum og svefnpoka með þægindamörk fyrir neðan -25° C. Staðallinn hefur fengið fullgildingu í flestum löndum Evrópu og er einnig notaður af fjölmörgum framleiðendum annars staðar í heiminum. Alla svefnpoka sem merktir eru samkvæmt staðlinum þarf að prófa með samræmdum aðferðum á rannsóknastofu. Þetta þýðir að svefnpokar frá mismunandi framleiðendum hafa allir sambærilegar hitatölur séu þeir prófaðir samkvæmt staðlinum EN 13537.
Prófanir
Mælingar samkvæmt staðlinum EN 13537 eru gerðar með mælitækjum sem birta fjórar mismunandi niðurstöður. Efri mörk, þægindamörk, lægri mörk og ystu mörk. Tölurnar eiga að lýsa upplifun venjulegra notenda af hitastigi í svefnpokum við ýmsar aðstæður.
Niðurstöðurnar fjórar eru túlkaðar með eftirfarandi hætti.
Í þessum mælingum er miðað við að "venjulegur karlmaður" sé 25 ára gamall, 1,73 m hár og vegi 73 kg. „Venjuleg kona“ er 25 ára gömul, 1,60 m að hæð og 60 kg þung.
Faust
Faust er söguhetja í þýskri goðsögn sem byggir á sagnfræðingnum Johann Georg Faust sem var uppi um 1480–1540. Faust er menntamaður sem vegnar vel en er óánægður með líf sitt og gerir bandalag við djöfulinn þar sem hann selur honum sálu sína í staðinn fyrir ótakmarkaða þekkingu og veraldlegar lystisemdir. Goðsögnin um Faust hefur í gegnum tíðina verið yrkisefni ýmis konar listamanna.
Í leikriti Johann Wolfgang von Goethe er söguhetjan Faust eldri maður sem uppgötvar að hamingjan verður ekki höndluð með bóklestri eingöngu. Mefistó en það er nafn á Djöflinum í verki Gothes freistar hans og Faust tekur veðmáli þar sem sál hans er að veði; ef hann finnur hamingjuna undir handleiðslu Mefistós þá hefur hann selt Djöflinum sálu sína. Faust kynnist svo hinni hreinu, saklausu Grétu og niðurstaða veðmálsins verður tvísýn.
Kartafla
Kartafla (fræðiheiti: Solanum tuberosum) er fjölær jurt af náttskuggaætt sem er mikið ræktuð fyrir sterkjurík hnýði á neðanjarðarrenglum. Kartöflur eru í fjórða sæti yfir mest ræktuðu ferskvöru heims (á eftir hrísgrjónum, hveiti og maís).
Kartöflur eru upprunnar í Andesfjöllum, nánar tiltekið í suðurhluta Perú rétt norðan við Titikakavatn samkvæmt nýlegri rannsókn. Frá Suður-Ameríku barst kartaflan til Evrópu með spænskum og portúgölskum landvinningamönnum á síðari hluta 16. aldar. Elstu heimildir um kartöflurækt í Gamla heiminum eru frá Kanaríeyjum árið 1567. Kartaflan náði sér þó ekki á strik sem undirstöðufæða í Evrópu fyrr en um tvö hundruð árum síðar og þá sem svar við harðindum sem ollu uppskerubresti í hinni hefðbundnu kornrækt. Kartöfluræktin í Evrópu byggðist á fáum afbrigðum og var því veik fyrir sjúkdómum eins og kartöflumyglu sem olli uppskerubresti á mörgum stöðum í Evrópu á fimmta áratug 19. aldar. Kartöflurækt hófst á Í rlandi árið 1589 að undirlagi sir Walter Raleigh.
Kartaflan er undirstöðuhráefni í evrópskri matargerð og Evrópubúar og Bandaríkjamenn eru enn mestu kartöfluneytendurnir en síðustu áratugi hefur kartöfluræktun farið ört vaxandi í Asíu. Kína er nú stærsti kartöfluframleiðandinn á heimsvísu með um fimmtung heimsframleiðslunnar. Kartöflur eru í fimmta sæti yfir mest ræktuðu nytjaplöntur í heiminum.
Árið 2008 var ár kartöflunnar, en á hverju ári tileinka Sameinuðu þjóðirnar árið einhverju málefni sem varðar heill mannkyns. Ástæðan fyrir valinu er sú að kartaflan er talin geta hjálpað til að ná einu af átta þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna sem er að fækka þeim um helming sem líða skort og hungur vegna fátæktar fyrir árið 2015.
Orðsifjar
thumb|right|„Solanum tuberosum“ úr Theatri botanici eftir [[Gaspard Bauhin (1671).]] Heiti kartöflunnar á hinu forna tungumáli quechua, sem Inkarnir töluðu, er papa, og það orð er enn notað í Suður-Ameríku, Mexíkó og á Kanaríeyjum sbr. ljóðið „Oda a la papa“ („Óður til kartöflunnar“) eftir Pablo Neruda: „PAPA, / te llamas / papa / y no patata, / no naciste castellana: [...]“ („PAPA / heitir þú / papa / og ekki patata, / þú varst ekki frá Kastilíu...“). Enska orðið potato er komið úr spænsku patata sem fékk orðið frá orði taínoindíána á Haítí yfir hinar óskyldu sætu kartöflur batata.
Íslenska orðið „kartafla“ er tökuorð frá danska orðinu kartoffel sem kemur frá þýsku; Kartoffel eða Tartuffel sem kemur af ítalska orðinu tartufolo (þaðan í fríúlísku: cartúfula og frönsku: cartoufle) af tartufo sem merkir „jarðsvepps“.
Annað íslenskt orð yfir kartöflur, „jarðepli“, er hugsanlega komið úr hollensku, aardappel, sem tók það úr frönsku, pomme de terre. Finnska heitið peruna er dregið af gamla sænska heitinu jordpäron „jarðperur“.
Lýsing
thumb|right|Kartöflugras. Kartöflugrös eru beinvaxin og ná 60-150 sm hæð. Þegar líður á haustið falla þau og gulna. Blöðin eru fjöðruð, með sjö til níu tenntum eða heilrendum laufum. Blómin eru lítil með fimm krónublöð og vaxa í klasa efst á stönglinum með gula fræfla. Liturinn er frá gulum að silfruðum. Einhver þyngsta kartafla sem vitað er um vó 11,3 kg og var grafinn upp í Líbanon.
Eftir blómgun mynda sum kartöfluafbrigði lítil græn aldin sem líkjast grænum dvergtómötum. Í hverju aldini geta verið allt að 300 fræ sem hægt er að skilja frá aldininu með því að setja nokkur aldin í blandara á hægasta snúning með vatni þannig að aldinkjötið flýtur upp en fræin sökkva. Öll ný kartöfluafbrigði eru ræktuð upp af fræjum. Kartöflualdin innihalda mikið magn af eiturefninu sólaníni og eru því óæt.
Býflugur sjá um aðfrævun en sjálffrævun á sér líka stað. Hægt er að fjölga öllum kartöflum kynlaust með því að gróðursetja hnýði eða bita af hnýði með minnst tvö augu, eða með afskurði, sem er notaður í gróðurhúsaræktun til að fá heilbrigt útsæði. Sum kartöfluafbrigði mynda aldrei fræ (hafa ófullkomin blóm) og fjölga sér því aðeins með hnýðinu.
Hnýðin eru æti hluti plöntunnar og myndast á endanum á neðanjarðarrenglum. Hnýðið myndast við það að í endanum safnast ljóstillífuð kolvetni frá kartöflugrasinu þegar það hefur náð fullum vexti. Hnýðin eru því forðabúr plöntunnar. Ljósskortur, hiti og raki í moldinni hefur allt áhrif á hnýðismyndunina. Þegar daga styttir, hiti lækkar og raki eykst hefur það þau áhrif að renglarnir framleiða meira sýtókínín, jurtahormón sem örvar frumuskiptingu. Þegar hnýðið hefur myndast verður það aðalvaxtarvefur plöntunnar og allur annar vöxtur minnkar. Hnýðin eru hulin þunnu hýði en undir því eru korklag, sáldvefur, viðarvefur og mergur. Allir þessi vefir tengjast „augunum“ sem spírurnar vaxa út úr og liggja í dvala meðan hnýðið þroskast en geta síðar myndað nýtt gras.
Uppruni og saga
Náttúrufræðingar eru almennt sammála um að kartaflan sé upprunnin í Andesfjöllum, allt frá Kólumbíu til norðurhluta Argentínu. Langmesta líffræðilega fjölbreytni, bæði villtra og ræktaðra afbrigða, er að finna þar sem nú er Perú. Kartöflur sem eru ræktaðar þar eru ekki allar af sömu tegund. Algengasta tegundin er ''Solanum tuberosum spp. andigena'' sem er fjórlitna með 48 litninga. Síðan eru fjórar tegundir tvílitninga (með 24 litninga) sem heita Solanum stenotomum, Solanum phureja, Solanum goniocalyx og Solanum ajanhuiri, tvær tegundir þrílitninga Solanum chaucha og Solanum juzepczukii, og loks einn ræktaður fimmlitningur Solanum curtilobum. Talið er að fólk hafi tekið að rækta kartöflur við Titikakavatn fyrir átta til sex þúsund árum síðan.
thumb|right|Elsta evrópska myndin af kartöflu eftir [[Carolus Clusius frá 1583.]] Kartöfluyrki frá Andesfjöllum hafa aðlagast stuttum dögum og afbrigði frá Chile hafa aðlagast löngum dögum. Nægar vísbendingar eru um að kartaflan sem barst til Evrópu á 16. öld hafi verið frá Andesfjöllum en hún hefur síðan aðlagast löngum dögum á um tveimur öldum. Til þess að aðgreina þessar tvær aðlaganir hafa grasafræðingar skilgreint tvær undirtegundir, ''spp. andigena sem er hin upprunalega tegund í Andesfjöllum, aðlöguð að stuttum dögum, og spp. tuberosum'', sem er evrópska kartaflan sem aðlagast hefur löngum dögum. Aðlögun að löngum dögum hefur líka átt sér stað í yrkjum sem flust hafa sunnar í Suður-Ameríku eftir landvinninga Evrópumanna þar.
Erfðafræðileg gögn benda til þess að kartaflan hafi numið land á Indlandi um svipað leyti og í Evrópu og komið þangað með Portúgölum. Á einangruðum stöðum í Himalajafjöllum eru enn ræktuð kartöfluyrki sem líkjast mjög Andesfjallakartöflunni ''spp. andigena''.
Kartöfluræktun í Evrópu
Þegar spænskir og portúgalskir landvinningamenn komu til Suður-Ameríku var kartöflurækt þar langt á veg komin og kartöfluyrkin sem fólk ræktaði orðin gerólík villtu afbrigðunum vegna aldalangra kynbóta. Kartaflan var uppistaða í mataræði íbúa fjallanna og aðaltrúarhátíðir Inkanna voru á sama tíma og kartöflum var sáð eða þær teknar upp. Í Perú vaxa kartöflur í allt að fjögur þúsund metra hæð en maís vex aðeins þar sem frostlaust er.
Evrópubúarnir fluttu með sér kartöflur í fyrstu til að tryggja nægar vistir fyrir heimferðina. Þeir komust fljótt að því að neysla á kartöflum dró úr hættu á skyrbjúg. Í Evrópu var kartöflunni fyrst tekið líkt og öðru nýmæli frá Ameríku og hún gróðursett í jurtagörðum aðalsmanna sem skrautjurt. Fyrstu tilraunir til að borða blöð eða aldin kartöflunnar leiddu til eitrunar og magaverkja og urðu til þess að skapa fordóma gagnvart henni. Jafnvel var talið að hún ylli ýmsum sjúkdómum eins og t.d. holdsveiki. Einnig urðu menn varir við að vegna hinna löngu sumardaga gaf kartaflan ekki af sér sömu uppskeru og í Andesfjöllum.
Landnám kartöflunnar í Evrópu
thumb|right|Kvöldbæn eftir [[Jean-François Millet (1857-1859).]] thumb|right|Kartöfluæturnar eftir [[Vincent van Gogh frá 1885.]] Hefð er fyrir því að eigna annað hvort Francis Drake eða Walter Raleigh heiðurinn af því að hafa flutt kartöfluna til Evrópu á 16. öld, en þótt þeir hafi hugsanlega flutt einhverjar plöntur með sér þá eru það líklegast Spánverjar sem hafa fyrstir manna flutt plöntuna til álfunnar. Elsta skipulega kartöfluræktunin í Evrópu var á Tenerífe á Kanaríeyjum sem var viðkomustaður spænskra og portúgalskra skipa á leiðinni til og frá Suður-Ameríku. Þaðan er til farmskrá frá 1567 sem nefnir heimaræktaðar kartöflur fluttar út til Antwerpen í Niðurlöndum. Útbreiðsla kartaflna um Evrópu virðist hafa fylgt tveimur meginleiðum. Ein leiðin lá til Englands, Írlands og Hollands og önnur til Portúgals, Spánar, Ítalíu og Frakklands. Samtímaheimildir eru þó af skornum skammti og kartöflum er þar oft ruglað saman við sætar kartöflur og kassava.
Fyrstu kartöflurnar í Þýskalandi og Sviss voru ræktaðar sem skrautjurtir í matjurtagörðum sem urðu fyrst útbreiddir eftir Þrjátíu ára stríðið 1648. Þar voru kartöflur kallaðar „hollenskar trufflur“. Friðrik mikli (1712-1786) átti mikinn þátt í útbreiðslu kartöfluræktar í Prússlandi. Þýsk þjóðsaga segir að hann hafi sett vörð um kartöflugarða sína að degi til gagngert til þess að hvetja fólk til að stela úr þeim að nóttu, því það sem svo vel var varið hlaut að vera verðmætt.
Kartaflan verður undirstöðufæða
thumb|right|Rússneskir munkar að setja niður kartöflur. Ljósmynd eftir [[Sergej Mikhaílóvitsj Prókúdín-Gorskíj frá árunum 1909-1915.]] Skipuleg kartöfluræktun í stórum stíl hófst 1684 í Lancashire, 1716 í Saxlandi, 1728 í Skotlandi, 1738 í Prússlandi og 1783 í Frakklandi. Skipuleg kartöflurækt í evrópsku nýlendunum í Norður-Ameríku hófst 1719 í New Hampshire. Meginástæður þess að kartaflan varð undirstöðufæða um alla Evrópu var tíður uppskerubrestur í kornræktinni á síðari hluta 18. aldar en löngu eftir þann tíma voru kartöflur fyrst og fremst ræktaðar sem dýrafóður á mörgum stöðum eða sem matur fyrir fanga. Friðrik mikli sendi Rússum kartöflur til að létta á hungursneyðinni 1774 en rússnesku bændurnir neituðu að snerta þær þar til þeir voru neyddir til þess með tilskipun Katrínar miklu. Kartöflurækt varð ekki útbreidd í Rússlandi fyrr en um miðja 19. öld þegar Nikulás 1. hóf að ganga eftir því að tilskipun Katrínar væri virt.
Seint á 18. öld tók almenningur á Norðurlöndum og Bretlandseyjum að borða meira grænmeti almennt, en fram að því hafði fæðan fyrst og fremst verið samsett úr brauðmeti, kjöti og mjólkurvörum. Um sama leyti (af ýmsum ástæðum) varð gríðarleg fólksfjölgun á þessum stöðum samfara iðnbyltingunni. Talið er að íbúafjöldi Írlands hafi tvöfaldast milli 1780 og 1841. Kartaflan og aðrir garðávextir urðu lífsnauðsynleg til að fæða þennan aukna fólksfjölda.
Eitt af því sem átti þátt í auknum vinsældum kartöflunnar á 18. öld var sá möguleiki að brugga úr þeim brennivín. Fyrstur til að minnast á þetta í riti var þýski gullgerðarmaðurinn Johann Joachim Becher í ritinu Närrische Weisheit und weise Narrheit árið 1680. Í Svíþjóð sýndi Eva Ekeblad fram á þennan möguleika með tilraunum 1748 og benti einnig á önnur not kartöflunnar, eins og t.d. til að framleiða andlitspúður. Smám saman tók kartaflan því við af korni sem undirstaða fyrir bruggun á sterku áfengi á Norðurlöndunum og hefðbundin ákavíti eru nú brugguð úr kartöflum.
Kartöflumyglan
Um miðja 19. öld olli kartöflumygla víðtækum uppskerubresti í kartöfluræktun um alla Evrópu. Kartöflumyglan barst með klippurum sem sigldu frá Ameríku til Evrópu. Á þeim stöðum þar sem kartaflan var aðaluppistaða fæðunnar, eins og á Írlandi, olli uppskerubresturinn almennri hungursneyð. Á Írlandi er talið að íbúafjöldinn hafi minnkað um 20-25% milli 1845 og 1852 bæði vegna hungurdauða og stóraukinna fólksflutninga til Ameríku.
Kartöflugarðar
thumb|right|Dráttavélar að hreykja að kartöflugrösum (þ.e. hrúga mold að grösunum og drepa þannig illgresi). Myndin er af kartöfluakri í Bandaríkjunum. Um og uppúr Síðari heimsstyrjöldinni urðu matjurtagarðar algengir í þéttbýli þar sem fólk gat leigt lítinn skika fyrir garðrækt til eigin nota. Slík garðrækt hefur verið vinsæl allt fram á síðustu ár 20. aldar. Mikil hækkun lóðaverðs í nágrenni helstu þéttbýlisstaða ryður þó slíkri ræktun ört úr vegi auk þess sem lækkandi hlutur matvælakaupa í útgjöldum heimila gerir efnahagslega hagkvæmni nánast að engu.
Kartöfluræktun var lengst af á 20. öld mest í Evrópu, Bandaríkjunum og Kanada þar sem kartöflur eru mikilvægur þáttur í matarmenningu, en þótt neysla kartaflna á mann sé enn mest á þessum stöðum, er Kína nú orðinn stærsti kartöfluframleiðandi heims. Rússland er í öðru sæti.
Saga kartöfluræktar á Íslandi
Vitað er að Vísi-Gísli skrifaði syni sínum í Kaupmannahöfn árið 1670 og bað hann um að senda sér kartöflur, ásamt öðrum plöntum, en ólíklegt er að honum hafi orðið að ósk sinni þar sem ekki var farið að rækta kartöflur að ráði í Danmörku fyrr en franskir húgenottar settust að í Fredericia árið 1719 og hófu ræktun þar. Fyrstu kartöflurnar voru borðaðar við dönsku hirðina árið 1770.
Fyrstu kartöflurnar á Íslandi
thumb|right|Bessastaðir árið 1834. Fyrstur til að rækta kartöflur á Íslandi svo vitað sé var Svíinn Friedrich Wilhelm Hastfer (1722-1768) sem kallaður var Hastfer hrútabarón. Fyrsta uppskera íslenskra kartaflna leit dagsljósið á Bessastöðum sumarið 1758. Hugsanlegt er að fjármaður Hastfers frá búi Alströmers í Alingsås í Svíþjóð hafi sent þær til landsins með hrútunum sem hann sendi þá um vorið. Alströmer hafði einmitt átt upphafið að kartöflurækt í Svíþjóð með því að flytja inn sérþjálfaða vefnaðarverkamenn frá Frakklandi, en þeir fluttu með sér kartöfluræktina.
Lítið er annars vitað um ræktun Hastfers og hann minnist ekki á hana sjálfur í bréfum sínum. Sama ár skrifaði Björn Halldórsson í Sauðlauksdal til Danmerkur og pantaði þaðan kartöflur (sem hafa þá sennilega enn verið lítt þekktar þar í landi). Útsæðið barst honum ekki með skipi fyrr en í ágúst 1759 en með því að setja þær í ker með mold tókst honum að fá smælki undan þeim í október. Ný sending barst honum síðan 4. júní árið eftir. Þessar fyrstu kartöflur sem Björn fékk sendar voru rauðar og hnöttóttar og hafa því hugsanlega verið yrkið sem nú er kallað rauðar íslenskar. Samkvæmt rannsóknum Norræna genabankans eru rauðar íslenskar óaðgreinanlegar frá gammel röd svensk og teljast því sama afbrigðið. Hugsanlegt er því að rauðar íslenskar séu fyrsta kartöfluyrkið sem ræktað var á Íslandi.
Haustið 1760 tókst Birni því að fá góða uppskeru af kartöflum. Sama ár hóf Guðlaugur Þorgeirsson prófastur á Görðum á Álftanesi kartöfluræktun og 1762 segist Eggert Ólafsson hafa séð stórar kartöflur hjá honum. Um sama leyti hóf Jón Bjarnason, prestur á Skarðströnd, kartöflurækt sem og Davíð Hansson Scheving sýslumaður í Haga á Barðaströnd.
Garðyrkja breiðist út
Þrátt fyrir þessar tilraunir var framanaf fremur lítill áhugi á neyslu kartaflna meðal almennings á Íslandi líkt og í Evrópu. Um 1770 varð uppskerubrestur í Evrópu til þess að kartöflurækt breiddist hratt út. 1772 var gefið út ritið Stutt aagrip um Jardeplanna Nytsemd og Ræktan eftir Jacob Kofoed Trojel með styrk frá Konunglega danska landbúnaðarfélaginu en því var dreift ókeypis til Norðmanna, Dana og Íslendinga. Bæði Lauritz Andreas Thodal og Hans Christoph Diederich Victor von Levetzow, stiftamtmenn, hvöttu til garðræktar og kartöfluræktar sérstaklega og landbúnaðarfélagið veitti verðlaun fyrir árangur í kartöflurækt.
thumb|right|Vestmannaeyjar 1879. Frydendal-húsið og garðarnir eru fyrir miðri mynd. Kartöflurækt og önnur garðyrkja varð þó ekki algeng á Íslandi fyrr en í upphafi 19. aldar og áttu Napóleonsstyrjaldirnar 1807-1814 og stopular siglingar til landsins á þeim tíma mikinn þátt í því. Árið 1807 kom skip frá Ameríku með kartöfluútsæði fyrir Hans Wilhelm Lever kaupmann sem það ár hóf kartöflurækt í hlíðunum hjá Akureyri en þaðan breiddist síðan ræktunin út um Norðurland og Vesturland. Hugsanlega hafa þær kartöflur verið þær sem nú eru kallaðar gular íslenskar.
Sem dæmi um hve kartöfluræktin var lengi að festa sig í sessi á Íslandi má nefna að í Vestmannaeyjum hóf Anne Johanne Ericsen, veitingakona í húsinu Frydendal á Heimaey, fyrst manna þar kartöflurækt 1851 með útsæði sem henni hafði borist með dönsku skipi. Hún hlaut bágt fyrir þetta hjá bændum eyjarinnar sem kunnu því illa að landið væri brotið undir þessa ræktun.
Ný yrki á 20. öld
Fyrstu gullaugakartöflurnar bárust til Íslands árið 1931 frá Norður-Noregi og voru ræktaðar á Sámsstöðum í Fljótshlíð af Klemenz Kristjánssyni tilraunastjóra. 1936 til 1942 vann Ólafur Jónsson ráðunautur að því að velja úr íslenskum rauðum til að jafna stærð og þyngd og voru þær kallaðar Ólafsrauðar. Áhugi á garðrækt fór vaxandi meðal almennings á 6. áratugnum og voru um 1800 garðlönd í leigu í Reykjavík árið 1951 (samanborið við um 140 árið 2004) og árið 1954 var stofnað garðleigjendafélag. Á þeim árum var oft rætt um nauðsyn þess að Íslendingar væru sjálfum sér nógir um kartöflur. Tilfinnanlegur skortur var á góðum kartöflugeymslum og fjárfestu sveitarfélög eða félög framleiðenda í gerð þeirra í héraði. 1946 flutti Jóhannes G. Helgason sjö sprengjuskýli hersins úr Hvalfirði og setti niður í Ártúnsholt sem kartöflugeymslur. Þessar geymslur fullnægðu geymsluþörf reykvískra kartöflubænda meðan þær stóðu til boða, en 1961 komust þær í eigu Grænmetisverslunar ríkisins og hættu að geyma fyrir einstaklinga þannig að geymsluskorturinn komst aftur á dagskrá.
25. ágúst 1976 var Félag kartöflubænda á Suðurlandi stofnað vegna óánægju með geymslumálin og verðlagsmálin sem voru á ábyrgð Grænmetisverslunar landbúnaðarins. Félag kartöflubænda við Eyjafjörð var stofnað í ágúst 1980 og félögin tvö mynduðu síðan Landssamband kartöflubænda 1. maí 1981.
Þau íslensku kartöfluyrki sem eru varðveitt í Norræna genabankanum eru þrjú; rauðar íslenskar, gular íslenskar og bláar íslenskar.
Ræktun
thumb|right|Spírað útsæði bandarísks afbrigðis ([[Early Rose).]] thumb|right|[[Kartöfluupptökuvélar auðvelda upptöku kartaflna, hreinsa mold frá og sekkja kartöflurnar.]] Kartöflur eru yfirleitt ekki ræktaðar af fræjum heldur spírum (líka nefnt álar eða frjónálar) sem vaxa úr augum í gömlum kartöflum (útsæði). Framleiðsla á útsæði fer þannig fram að hluti uppskeru síðasta árs er geymt í kaldri geymslu yfir veturinn. Þegar líður á vorið og hitinn helst lengur en nokkra daga í senn taka kartöflurnar að spíra (ála). Heimaræktun fer yfirleitt þannig fram að settar eru heilar eða hlutaðar kartöflur með minnst tvö augu í mold.
Landsframleiðsla á Íslandi árið 2020 var 7.379 tonn og hefur farið minnkandi síðustu ár. Á síðustu fjörutíu árum hefur hún mest orðið 19.459 tonn árið 1984.
Jarðvegur og jarðvinnsla
thumb|right|Kartöfluakur. Almennt séð krefst ræktun kartaflna skjóls, hagstæðrar veðráttu og frjós jarðvegar. Kartöflur þrífast best í moldarbornum sandjarðvegi vegna þess að hann hlýnar snemma að vori og heldur jarðvegshitanum vel. Kartöflur sem vaxa í sandjarðvegi eru alla jafna þurrefnisríkari en kartöflur sem vaxa t.d. í moldar-, leir-, mela- og mýrajarðvegi. Sandjarðvegur hefur einnig þann kost að hann er snemma hægt að vinna og er hann léttur í allri jarðvinnslu. Kartöflum í slíkum jarðvegi er þó hættara við þurrki, stöngulveiki og myglu. Hentugt sýrustig fyrir kartöflur telst vera pH 5,5-6 og því hefur reynst erfitt að rækta kartöflur í skeljasandi.
Kartöfluyrki
thumb|right|[[Vitelotte er fornt afbrigði af bláum kartöflum sem inniheldur mikið af jurtabláma.]] thumb|right|Afbrigðið [[Papas coloradas (Solanum tuberosum spp. andigena) er algengt á Kanaríeyjum og Spáni og gæti verið með fyrstu afbrigðunum sem ræktuð voru í Evrópu.]] Yrki (ræktunarafbrigði) kartaflna skipta þúsundum. Í einum dal í Andesfjöllum er hægt að finna hundrað ólík afbrigði og hvert býli þar ræktar að jafnaði tíu afbrigði. Fjölbreytnin er langmest í Andesfjöllunum þar sem yrkin eru af átta eða níu ólíkum tegundum, en þau yrki sem notuð eru annars staðar eru öll af undirtegundinni tuberosum. Talið er að flest afbrigðin hafi orðið til með blöndun ræktaðs afbrigðis við eitthvað af þeim tvö hundruð villtu afbrigðum sem vitað er um. Munurinn á ræktuðum og villtum kartöflum er mikill og stafar af áhrifum valræktunar á þær fyrrnefndu.
Flámæli
Þessi framburðarbreyting þótti afar ljót og var kölluð hljóðvilla. Hún var áberandi upp úr 1940 í máli fólks á Suðvesturlandi og Austfjörðum, en líka norður í Húnavatnssýslu. Sérstök herferð var sett af stað um 1940–1960 í barnaskólum til að útrýma flámæli. RÚV og Þjóðleikhúsið höfðu þá stefnu að hljóðvilla væri ekki viðhöfð. Árið 1929 voru 42% barna í Reykjavík flámælt en árið 1960 var búið að útrýma flámæli meðal barna.
Kartafla
Kartöfluyrki
Gæði afbrigðanna er metið eftir vaxtarhraða, magni uppskeru, stærð kartaflnanna og þurrefnisinnihaldi sem getur verið mismunandi eftir ræktunarskilyrðum. Frá því skipulegar tilraunir með kartöfluræktun hófust á Íslandi um aldamótin 1900 hafa verið prófuð um 700 yrki. Aðeins fjögur yrki voru í stofnrækt á Íslandi árið 2005: Gullauga, Helga, Premiere og Rauðar íslenskar.
Svamphönd
Svamphönd eða Njarðarvöttur (fræðiheiti: Isodictya palmata) er tegund svampdýra af flokki hornsvampa.
Kartafla
Kartöfluyrki
Hægt er að búa til ný yrki með því að rækta kartöflur upp af fræjum sem sérstaklega eru framleidd í þeim tilgangi. Undan hverju grasi koma þá margvíslegar kartöflur og hægt að velja úr þær bestu og rækta áfram með hefðbundnum hætti.
Svamphönd
Nafngift
Nafnið svamphönd vísar til útlits svampsins, en hann getur vaxið í lagi sem minnir á mannshönd. Á ensku nefnist tegundin mermaid's glove (ísl. hafmeyjarhanski) og á færeysku ber hann nafnið njarðarvøttur.
Kartafla
Skaðvaldar
thumb|right|Kartafla sýkt af kartöflumyglu er innfallin, korkuð og mygluð að innan. Skaðvaldar í kartöflurækt eru margvíslegir. Kulda- og frostskemmdir, mýs, skordýr (t.d. kartöflubjalla), sniglar (t.d. Deroceras reticulatum), sveppir, bakteríur og veirur geta gert usla í ræktuninni og í kartöflugeymslum. Þá er ótalið það illgresi sem dregur úr vexti kartaflanna.
Svamphönd
Nafngift
Orðið njarðarvöttur hefur einnig verið notað í íslensku. Orðið kemur fyrir í þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu sem prentuð var árið 1540. Síðar hefur orðið verið notað í öllum íslenskum biblíuþýðingum frá 1584 til 1981. Orðið birtist einnig í biblíuþýðingunni frá 2007. Í biblíuþýðingunum hefur orðið þó aðeins verið notað almennt yfir svamp en ekki sem sértækt heiti fyrir tegundina svamphönd.
Kartafla
Skaðvaldar
Frægasti kartöflusjúkdómurinn er líklega kartöflumygla sem olli víðtækum uppskerubresti og hungursneyð í Evrópu um miðja 19. öld. Kartöflumygla kemur enn upp en helsta ráðið við henni er að gæta þess nota aðeins útsæði frá viðurkenndum framleiðanda og halda sig við mygluþolin afbrigði. Til eru ýmis efni til að fyrirbyggja kartöflumyglu áður en sáð er og eins til að vinna á henni eftir að smit er farið af stað. Myglan er harðgerð og getur borist langa leið með vindi. Hún verður því auðveldlega að landlægum faraldri.
Svamphönd
Útlit og einkenni
Svamphönd er skærappelsínugul á meðan hún er á lífi en litur hennar dofnar fljótt og hún er yfirleitt orðin gul þegar hana rekur að landi. Svampurinn hefur op (osculum), með upphleyptum börmum, í röðum eftir yfirborðinu.
Kartafla
Skaðvaldar
thumb|right|Bæði lirfur og fullvaxnar kartöflubjöllur éta lauf kartöflunnar. Dæmi um nokkra skaðvalda í kartöfluræktun:
Guanahani
Guanahaní, einnig nefnd Watlingseyja og áður kölluð San Salvador, er eyja í eyjaklasanum Bahamaeyjum. Guanahaní er 21 km að lengd og 8 km að breidd. Sagan segir að eyjan sé fyrsti lendingarstaður Kristófers Kólumbusar, þann 12. október 1492. Kólumbus gaf eynni nafnið San Salvador í stað Guanahaní, sem er nafn innfæddra Taínóa fyrir eyjuna. Guanahaní varð fyrir mikilli fólksfækkun vegna þrælkunar og nauðungarflutninga á frumbyggjum eyjarinnar. Bandaríkjaher kom til eyjarinnar í seinni heimstyrjöldinni. Í dag er litið á Guanahaní sem ferðamannaparadís.
Svamphönd
Útbreiðsla og búsvæði
Svamphönd hefur fundist við strendur Íslands, Bretlands, Orkneyja, Hjaltlandseyja, Færeyja, Vestur- og Norður-Noreg, í Skagerak, Hvítahafi og Karahafi.
Kartafla
Ormar
Kartöfluhnúðormur (Globodera pallida og Globodera rostochiensis)
Svamphönd
Nytjar
Frá Íslandi eru heimildir fyrir því að svamphendur hafi verið notaðar til að þvo ungabörnum, fægja málm og sem túttur á drykkjarflöskur barna.
Kartafla
Sniglar
Deroceras reticulatum
Svamphönd
Nytjar
Heimildir eru einnig frá ýmsum nytjum svamphandar í Færeyjum. Svamphönd var þar notuð áður fyrr til að skrúbba óhreinindi og í stað hálms til að kveikja upp eld. Hún var enn notuð til heimilisþrifa á Austurey í Færeyjum fyrir miðja 20. öld þar sem börn söfnuðu svamphöndum sem höfðu krækst í þorskalínur sjómanna.
Kartafla
Skordýr
Aldinbori (Melolontha melolontha) · Aphis fabae - lús · Ferskjublaðlús (Myzus persicae) · Gróðurhúsakartöflublaðlús (Aulacorthum solani) · Kartöflubjalla (Leptinotarsa decemlineata) · Kartöflublaðlús (Macrosiphum euphorbiae) · Kálygla (Agrotis segetum) · Lygus pabulinus - títa · Psylliodes affinis - bjalla.
Sveppir
Blettaveiki (Alternaria solani) · Blöðrukláði (Polyscytalum pustulans) · Fusarium-rotnun (Fusarium) · Hnúðbikarsveppur (Sclerotinia sclerotiorum) · Kartöflumygla (Phytophthora infestans) · Kranssveppur (Verticillium albo-atrum) · Phoma-rotnun (Phoma exigua) · Rótarflókasveppur (Rhizoctonia solani) · Silfurkláði (Helminthosporium solani) · Vörtukláði (Spongospora subterranea)
Bakteríur
Flatkláði (Streptomyces scabies) · Hringrot (Clavibacter michiganensis spp. sepedonicus) · Stöngulsýki (Erwinia carotovorum var. atrosepticum)
Næring og neysla
thumb|right|„Epli, næpur og aldinrætur / á vetrum geymir jörðin,“ orti Eggert Ólafsson í [[Búnaðarbálkur|Búnaðarbálki.]] Kartöflur eru þekktastar fyrir að innihalda mikið magn sykra (um 26 grömm í meðalstórri kartöflu), mest í formi sterkju. Lítill hluti þessarar sterkju er hvataþolinn og kemur því ómeltur í skeifugörnina. Talið er að þessi sterkja hafi svipuð efnisfræðileg áhrif og trefjar. Magn þessarar sterkju er mjög háð eldunaraðferð. Með því að sjóða og kæla síðan kartöflur eykst magnið umtalsvert, eða nánast um helming.
Kartöflur eru stundum sagðar hafa háan blóðsykurvísi og eru því ekki á matseðli fólks sem reynir að fylgja mataræði með lágum blóðsykurvísi. Mælingar hafa þó sýnt að blóðsykurvísir kartaflna er mjög breytilegur eftir afbrigði, uppruna og matreiðslu.
Matreiðsla
thumb|right|Kartöfluréttir. Kartöflur eru mikilvægur þáttur í matarmenningu í Evrópu og Ameríku og flest lönd í þessum heimshlutum eiga sér vinsæla rétti þar sem steiktar kartöflur, kartöflumús eða soðnar kartöflur eru meðlæti. Sjaldgæft er að þær séu borðaðar einar og sér. Kartöflur eru framreiddar á ýmsan hátt, heitar og kaldar, afhýddar eða með hýði, heilar eða í bitum. Nauðsynlegt er að sjóða þær, steikja eða baka fyrst til að brjóta sterkjuna niður.
Með útbreiðslu skyndibitamenningar frá Norður-Ameríku hafa kartöfluflögur og franskar kartöflur orðið þekktar um allan heim.
Kartöfluréttir
Nokkrir þekktir kartöfluréttir eru til dæmis bakaðar kartöflur, bátakartöflur, brúnaðar kartöflur, dillkartöflur, franskar kartöflur, kartöflupasta, kartöflubaka, kartöflubrauð, kartöfluflögur, kartöflugratín, kartöflumús, kartöflurösti, kartöflusalat, kartöflustrá, patatas bravas, rósmarínkartöflur.
Önnur not
thumb|right|Kartöflustimplar með kínverskum táknum. Mjölvinn í kartöflum hefur líka verið notaður sem vatnsleysanlegt lím og sem bindiefni í málningu og þykkingarefni í unnin matvæli (sbr. dextrín). Þekktasta dæmi um þykkingarefni úr kartöflum er kartöflumjöl.
Hráar kartöflur eru oft skornar út sem skreytingar eða stimplar.
Í ýmsum löndum er hefð fyrir því að brugga áfengi úr kartöflusterkju og átti sú aðferð þátt í að auka hylli kartöflunnar. Á Norðurlöndum tíðkaðist þessi hefð einkum vegna þess að innflutningur á kornbrennivíni var bannaður. Bæði vodka og ákavíti eru venjulega brugguð úr kartöflum þótt til séu tegundir sem eru bruggaðar úr korni. Íslenskt brennivín er einmitt kartöflubrugg sem var upphaflega bruggað úr rúgi.
Kartöflur sem fóður
Í þeim löndum þar sem skilyrði til kartöfluræktar eru góð nýtast þær sem fóður fyrir búfé, sérstaklega fyrir kýr, svín og stundum hænsni. Þær eru ýmist hráar eða súrsaðar og gjarnan gefnar sem hluti af heilfóðri, þ.e. blandað saman við aðrar tegundir fóðurs til að mynda eina heilstæða fóðurblöndu. Þær geymast vel í útistæðum eða votheysgeymslum.
Eiturefni í kartöflum
thumb|right|Aldin (ber) kartöflunnar eru eitruð þar sem þau innihalda mikið magn sólaníns. Kartöflugrös og aldin sem koma stundum efst á stöngulinn innihalda hættulega mikið magn af eiturefninu sólaníni, sem finnst í öllum jurtum af náttskuggaætt, en magn þess í kartöflunum sjálfum er svo lítið að það er skaðlaust. Ef kartöflur fá á sig beint sólarljós (sem sést m.a. á því að þær grænka að hluta) getur það örvað myndun sólaníns í hýðinu. Því er ráðlegast að henda dökkgrænum kartöflum og gæta þess að afhýða kartöflur sem fengið hafa á sig ljósgræna slikju.
Kartöflur framleiða glýkóalkalóíð eins og sólanín og alfakakónín til að verjast sníkjudýrum og sveppum. Efnin hafa áhrif á bragð kartöflunnar og gera það beiskt. Magn sólaníns í venjulegum kartöflum er oftast innan við 0,2mg/g og þau afbrigði sem eru ræktuð til manneldis eru reglulega mæld með tilliti til þessa. Dæmi eru um að nýtt afbrigði (Lenape) sem sett var á markað í Bandaríkjunum á sjöunda áratugnum hafi verið tekið af markaði vegna þess að það innihélt hættulega mikið af sólaníni. Ef afbrigðið inniheldur náttúrulega mikið af eitrinu hefur afhýðing lítið að segja. Ef kartöflur eru geymdar lengi, mygla eða fá á sig beint sólarljós getur magnið aukist margfalt, einkum við hýðið þar sem 30-80% sólanínsins verður til.
Steiking við 170 °C hita eða meira brýtur eiturefnin í kartöflunni niður en suða hefur engin áhrif á þau. Öruggasta ráðið er því að afhýða vandlega grænleitar kartöflur og gæta þess að borða ekki gömul og mygluð eintök. Örfá þekkt tilfelli sólaníneitrunar af völdum kartaflna hafa komið upp í heiminum frá því sögur hófust og stöfuðu flest af neyslu á ónýtum kartöflum eða kartöflugrasaseyði. Dæmi voru um eitrun vegna neyslu Lenape-kartöflurnar og haustið 1978 kom upp alvarlegt eitrunartilfelli meðal breskra skóladrengja sem höfðu borðað kartöflur sem geymdar höfðu verið allt sumarfríið og voru því ársgamlar.
Tenglar
Erlendir tenglar
Einært rýgresi
Einært rýgresi (fræðiheiti: Lolium multiflorum) er einær eða sumareinær jurt af grasaætt (Poaceae). Það verður að jafna 100 til 120 sentímetra hátt og hefur öflugt rótarkerfi. Það er mikið notað sem grænfóður og nýtt ýmist til beitar eða sláttar.
Lýsing
thumb|150px|left|Ax sumarrýgresis Blöð einærs rýgresis eru dökkgræn, flöt og breið. Efra borð blöðkunnar er rifflað en slétt á neðra borði. Þá er hún glansandi og þegar blöðin bærast í vindi virkar stykkið bylgjast. Blaðslíðrið er hárlaust og neðsti hluti þess er rauðleitt. Slíðurhiman er stór, allt að 4 mm á lengd.
Einært rýgresi er axgras, og hvert smáax hefur 10 til 20 blóm. Blómin hafa stutta títu. Í fljótu bragði getur rýgresi líkst húsapunti en helsti munurinn er þó að smáöx rýgresis snúa röð sinni að stráendanum en það gerir húsapuntur ekki.
Einært rýgresi gerir litlar kröfur til jarðvegs og getur gefið góða uppskeru á flestum stöðum þó hún sé auðvitað best í frjósömu landi. Tegundin er mjög þolin en þó helst viðkvæm þurrkum á vorin. Hún er mjög vinsæl vegna þess hve óbrigðul hún er í ræktun, er ódýr og hvað hún gefur mikla og lystuga uppskeru. Endurvöxtur er góður og á bestu ræktunarsvæðum á Íslandi er auðveldlega hægt að fá þrjár uppskerur, t.d. með tvíslætti og svo haustbeit. Þetta er vegna þess hve rýgresi nýtir vaxtartímann betur en önnur túngrös og grænfóðurjurtir. Rýgresi lifir lengi fram eftir hausti og gefur kropp t.d. fyrir fé.
Afbrigði
Einært rýgresi skiptist í tvö afbrigði; sumar- og vetrarrýgresi. Það fyrrnefnda er stundum kallað vestervoldískt rýgresi (var. westervoldicum) en hið síðarnefnda ítalskt rýgresi (var. italicum).
Sumarrýgresi fer fyrr af stað og skríður fyrr. Sé það trassað að slá eða beita verður það lélegra fóður en vetrarafbrigðið. Vaxtartími þess er 60 til 70 dagar og hentar því til miðsumarsbeitar og jafnvel hægt að nýta það snemma náist að sá því snemma.