cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fiskur
Búsvæði
thumb|right|Kyrrahafssardínur í torfu. Fiskar eru stundum flokkaðir eftir þeim stað í vatni sem þeir halda sig mest. Þetta atriði hefur mikil áhrif á bæði útlit, veiðiaðferð og fæðuval fiska: Uppsjávarfiskar eru feitir fiskar sem lifa margir í torfum, eins og til dæmis síld og loðna, og nærast á svifi; Botnfiskar lifa á sjávarbotninum, einir eða í litlum hópum. Sumir botnfiskar marka sér yfirráðasvæði á botninum sem þeir verja fyrir öðrum fiskum og eru gjarnan ránfiskar. Dæmi um botnfiska eru keila og þorskur; Djúpsjávarfiskar lifa á miklu dýpi þar sem nánast ekker ljós er og þrýstingur vatnsins er mikill. Djúpsjávarfiskar eru gjarnan með ljósfæri sem lýsa með lífljómun; Miðsjávarfiskar eru fiskar sem færa sig á milli botns og uppsjávar, til dæmis eftir tíma dagsins.
Fæðuval
thumb|right|Svartdjöfull er með lýsandi agn á höfðinu. Uppsjávarfiskar eins og sardínur lifa venjulega á svifi sem þeir sía úr sjónum með hjálp tálknatinda. Nokkur stór sjávardýr hafa sama fæðuval eins og skíðishvalir og vissar tegundir háfiska, en flestir hinna stærri uppsjávarfiska eru kjötætur sem éta aðra fiska, smokka og krabbadýr. Þótt flestir botnfiskar séu ránfiskar þá eru sumir þeirra jurtaætur eða grotætur sem lifa á leifum annarra dýra sem finnast á botninum. Sumir lifa í samlífi með öðrum sjávardýrum, venjulega stærri ránfiskum, og nærast á matarleifum eða sníkjudýrum á roði hýsilsins. Sumir djúpsjávarfiskar, og eins sumir strandfiskar, nota sprota út úr höfðinu sem agn til að veiða bráð sína. Þessar tegundir eru með gríðarmikinn skolt til að grípa bráðina þegar hún kemur nógu nálægt.
Æxlun
Flestir fiskar æxlast með kynæxlun og eru eggbærir þar sem eggin (hrognin) frjóvgast utan líkama móðurinnar og foreldrarnir annast seiðin yfirleitt ekki. Hjá þeim tegundum sem lifa í torfum gjóta hrygnurnar í vatnið þar sem torfan heldur sig og hængarnir sleppa sæðinu á sama tíma. Hjá nokkrum uppsjávarfiskum fljóta hrognin um við yfirborðið og geta orðið fæða svifdýra og sunddýra; af þessum sökum þarf hrygnan að hrygna miklum fjölda hrogna. Hjá öðrum tegundum sökkva hrognin niður á botn eða er hrygnt við botninn þar sem frjóvgun á sér stað. Í þeim tilvikum er ekki þörf á jafnmiklum fjölda hrogna.
thumb|right|Lífshlaup ála sem hrygna í söltu vatni en þroskast í ferskvatni. Til eru samt undantekningar frá öllum þessum einkennum; Nokkrar tegundir fiska (til dæmis áll) æxlast í fersku vatni en þroskast í söltu vatni. Hvað kynin varðar þá eru einnig til tvíkynja fiskar (ættin Sparidae) sem skipta um kyn meðan á æxlun stendur. Hvað umönnun seiðanna varðar þá eru áhugaverð dæmi um slíkt, til dæmis hjá sæhestum þar sem karlinn safnar saman frjóvguðum hrognum og ungar þeim út. Margar siklíður geyma seiðin í munninum, ýmist bæði kynin eða til skiptis, til að vernda þau fyrir rándýrum. Meirihluti fisktegunda er vissulega eggbær, en það eru bæði til eggfósturbærir og fósturbærir fiskar þar sem fóstrið þroskast í kvið móðurinnar.
Hvíld
Fiskar sofa ekki heldur skipta milli vökuástands og hvíldarástands. Þegar fiskur er í hvíld virðist hann fullkomlega hreyfingarlaus þrátt fyrir að hann hreyfi sig í raun mjög hægt til að halda jafnvægi í vatninu. Fiskar eru ekki með augnlok þannig að augu þeirra eru alltaf opin. Sumar tegundir færa sig niður á botn vatnsins eða árinnar og aðrar fela sig í holum til að verjast rándýrum.
Göngur
thumb|right|[[Síld er úthafsgöngufiskur og sú fiskitegund sem telur flesta einstaklinga. Á Íslandsmið koma þrír síldarstofnar sem hegða sér á ólíkan hátt varðandi göngur.]] Margar tegundir fiska (aðallega uppsjávarfiskar) færa sig reglulega milli búsvæða; Daglega færa þessar tegundir sig milli yfirborðs og botns og árlega synda þær vegalengdir sem geta verið frá nokkrum metrum að nokkrum hundruðum kílómetra. Álar færa sig um set á nokkrum árum. Oftast eru þessar göngur farnar til æxlunarsvæða eða ráðast af æti. Nokkrar tegundir túnfiska ganga árlega norður og suður eftir hafinu eftir hitastigi sjávar.
Sá vatnagöngufiskur sem mest hefur verið rannsakaður er laxinn sem klekst út efst í ám, þroskast í ánni og syndir til sjávar þegar vissum aldri er náð. Í hafinu stækkar hann og síðan snýr hann aftur í sömu ána sem hann fæddist í til að æxlast. Margir stofnar laxa hafa mikið menningarlegt og efnahagslegt gildi þannig að ánum sem þeir sækja hefur verið breytt með sérstökum laxastigum sem hjálpa fiskinum að komast yfir hindranir og ganga ofar í ána.
Best rannsakaða dæmið um sjógöngufiska er evrópski állinn sem gengur um sex þúsund kílómetra í Þanghafið (í miðju Atlantshafinu) til að hrygna. Lirfurnar ganga síðan til baka sem glerálar og þroskast í ám Evrópu, en ganga í gegnum gríðarlegar myndbreytingar á leið sinni.
Flokkun
thumb|right|Steingervingur fisks frá krítartímabilinu. Fiskar eru af samsíða þróunarlínum, þannig að hver grein sem inniheldur alla fiska inniheldur líka ferfætlinga sem ekki eru fiskar. Elstu þekktu fiskarnir (og þar með elstu þekktu hryggdýrin) komu fram á kambríumtímabilinu fyrir um 510 milljónum ára.
Sumir fornlíffræðingar telja keilutönnunga til frumstæðra fiska þar sem þeir eru seildýr.
Nánari flokkun er að finna í greininni um hryggdýr.
Þróun fiska
thumb|right|Teikning af Pikaia eins og hann kann að hafa litið út. Enn er ekki alveg ljóst hvenær fiskar komu fram í þróunarsögunni en líklegt er að það hafi verið á kambríumtímanum. Fiskar virðast ekki hafa verið fjölmennur hópur dýra til að byrja með og því skilið eftir sig fáa steingervinga. Þetta breyttist þó með tímanum og fiskar urðu ríkjandi dýrategund í hafinu og þróuðust meðal annars yfir í landdýr eins og froskdýr, skriðdýr og spendýr. Fiskar voru fyrstu hryggdýrin.
Myndun hreyfanlegs kjálka virðist hafa ráðið úrslitum um útbreiðslu fiska þar sem kjálkalausir fiskar hafa skilið eftir sig fáa afkomendur. Steinsugur kunna að vera fulltrúi þessara kjálkalausu fiska. Steingerðir brynháfar eru fyrstu dæmin um kjálka hjá fiskum en þeir eru frá því seint á sílúrtímabilinu fyrir rúmum 400 milljón árum. Ekki er ljóst hvort aðalkosturinn við hreyfanlegan kjálka sé aukinn bitkraftur, betri öndunarhæfileikar eða blanda af hvoru tveggja.
Fiskar eru annar fjölbreyttasti hópur dýra talið í fjölda tegunda. Aðeins liðdýr telja fleiri tegundir, að hluta vegna fjölda tegunda skordýra.
Sumir ætla að fiskar kunni að hafa þróast út frá skepnu sem líktist möttuldýrum, en lirfur þeirra líkjast fiskum að mörgu leyti. Fyrstu forfeður fiskanna gætu hafa haldið lirfuforminu þar til þeir urðu fullvaxta, þótt það gæti líka hafa gerst í hina áttina. Hugsanleg dæmi um elstu fiska eru vankjálkar eins og Haikouichthys ercaicunensis og Pikaia.
Líkamsgerð fiska
thumb|300px|right|Mynd sem sýnir helstu líffæri fiska: (A) Bakuggi; (B) Geislar; (C) Hliðarrák; (D) Nýra; (E) Sundmagi; (F) Líffæri Webers; (G) Innra eyra; (H) Kvarnir; (I) Nasaholur; (L) Auga; (M) Tálkn; (N) Hjarta; (O) Magi; (P) Gallblaðra; (Q) Milta; (R) Innri kynfæri (eggjastokkar eða eistu); (S) Kviðuggar; (T) Hryggjarsúla; (U) Gotraufaruggi; (V) Sporðblaðka. Líkamsgerð fiska er að stórum hluta aðlögun að eiginleikum vatnsins, sem er mun þéttara en loft, inniheldur tiltölulega lítið af uppleystu súrefni og dregur í sig meira ljós en loftið gerir. Fiskar eru flestir með ugga og hreistur í roðinu. Fiskar eru margir auk þess með sundmaga sem heldur þeim réttum og gerir þeim kleift að fljóta upp og niður í vatninu án þess að þurfa að synda til þess.
Lögun fiska
Nær allir fiskar hafa straumlínulagaðan líkama sem skiptist í haus, skrokk og sporð (styrtlu og sporðblöðku) þótt skiptingin sé ekki alltaf sýnileg. Hausinn nær frá trjónunni, sem er fyrir framan augun að fremsta hluta efri kjálkans, að aftari hluta tálknloksins sem ver tálknin, yfir kinnina sem nær frá auganu að tálknloksbeininu. Neðri kjálkinn afmarkar kverkina. Önnur líffæri geta verið á hausnum, eins og skeggþræðir sem stundum líkjast veiðihárum. Margar tegundir fiska eru með fjölbreytta sprota eða gadda á hausnum. Nasaholur fiska tengjast ekki munnholinu heldur eru misdjúpar skálar.
Roðið
Skinnið á fiskum er kallað roð. Á flestum fiskum er roðið hreistrað en mismikið eftir tegundum. Gerðir hreisturs skiptast í skráptennur sem einkenna skötur og háfiska, tígullaga hreistur sem einkennir meðal annars geddur, disklaga hreistur sem einkennir meðal annars síld og silung, og kamblaga hreistur sem einkennir t.d. karfa. Hreistrið hefur þróast út frá brynvörn fornfiska eins og brynháfa. Hægt er að lesa aldur fisksins í árhringjum á disklaga og kamblaga hreistri. Hliðarrákin sem liggur langsum eftir líkama fisksins er skynfæri sem skynjar hreyfingu og titring í vatninu.
Öndunarkerfið
thumb|right|Túnfisktálkn. Flestir fiskar anda með tálknum sem eru fest við tálknbogagrindur úr brjóski eða beini sitt hvorum megin við kokið. Tálknin eru gerð úr tálkn blöðum sem hver inniheldur tálknblöðkur sem aftur innihalda net háræða. Þetta gefur mikinn flöt fyrir skipti súrefnis og koltvísýrings. Fiskar anda með því að draga súrefnisríkt vatn inn um munninn og dæla því gegnum tálknblöðin. Blóðið í háræðunum rennur í öfuga átt við vatnið þannig að loftskiptin fara fram með gagnstreymi. Þeir þrýsta síðan súrefnissnauðu vatninu út um tálknopin. Margir brjóskfiskar og flestir beinfiskar sjúga vatnið inn um munninn en til dæmis háfiskar verða að synda stöðugt til að halda gegnumstreymi vatns um tálknin. Tálknopin eru hulin beinþynnum sem nefnast tálknlok. Sumir fiskar, eins og lungnafiskar, hafa þróað með sér líffæri sem nefnist völundarhús sem gerir þeim kleift að lifa af í súrefnissnauðu umhverfi eða vatni sem þornar stöðugt upp. Þessir fiskar eru með sérhæfð líffæri sem virka eins og lungu. Loft berst til þessa líffæris úr munni fisksins um rör. Sumir lungnafiskar eru svo háðir því að fá súrefni úr lofti að þeir kafna ef þeir ná ekki að komast upp á yfirborðið.
Blóðrásarkerfið
Fiskar eru með lokað blóðrásarkerfi með hjarta sem dælir blóðinu í hringrás um líkamann. Blóðið fer frá hjartanu í tálknin, þaðan um allan líkamann og aftur að hjartanu. Í flestum fiskum er hjartað fjórskipt: bláæðastokkur, forhólf, slegill og slagæðarkúla. Þrátt fyrir að hafa fjóra hluta er hjarta fiska aðeins með tveimur hólfum. Bláæðastokkurinn er þunnur belgur þar sem blóðið safnast úr æðum fisksins áður en það flæðir yfir í forhólfið sem er stórt vöðvahólf. Forhólfið virkar eins og ventill sem hleypir blóðinu yfir í slegilinn sem er þykkt vöðvahólf sem sér um sjálfa dælinguna. Hann dælir blóðinu út um slagæðarkúluna sem tengist við meginslagæðina þaðan sem það rennur út í tálknin.
Þveitikerfið
Líkt og mörg vatnadýr þveita fiskar niturúrgangi sínum í formi ammóníaks. Hluti úrgangsins fer út í vatnið um tálknin. Annar hluti fer um nýrun, líffæri sem sía úrgang úr blóðinu. Nýrun hjálpa fiskum við að halda magni ammóníaks í líkamanum stöðugu. Sjávarfiskar hafa tilhneigingu til að missa vatn með himnuflæði. Hjá sjávarfiskum safna nýrun úrgangsefnum og skila eins miklu vatni og hægt er aftur til líkamans. Hið gagnstæða gerist hjá vatnafiskum sem taka stöðugt upp vatn. Nýru ferskvatnsfiska eru sérhönnuð til að dæla út miklu magni útþynnts þvags. Sumir fiskar hafa sérhæfð nýru sem geta breytt um aðferð og gera þeim kleift að lifa bæði í söltu og fersku vatni. Brjóskfiskar halda efnajafnvæginu við með því að halda eftir miklu magni af þvagefnum. Þessi efni gera það að verkum að kjöt þessara fiska er eitrað ef það er ekki verkað sérstaklega (með kæsingu).
Taugakerfið
Fiskar eru með háþróað taugakerfi sem er miðstýrt af heila. Heilinn skiptist í nokkra hluta. Fremsti hlutinn ræður þefskyni fisksins. Ólíkt flestum hryggdýrum vinnur stórheili fiska fyrst og fremst með þefskyn þeirra en ber ekki ábyrgð á öllum sjálfráðum hreyfingum. Sjónblöðin vinna úr upplýsingum frá augunum meðan mænukylfan stjórnar innyflunum. Flestir fiskar eru með háþróuð skynfæri. Nær allir dagfiskar hafa góð augu með litasjón sem er að minnsta kosti jafngóð og manna. Margir fiskar hafa auk þess sérhæfða efnanema sem gefa þeim öflugt þef- og bragðskyn. Fiskar skynja bragð á mörgum stöðum líkamans. Þeir eru með eyru inni í höfðinu en heyra ekki vel með þeim. Aftur á móti hafa fiskar hliðarrák sem gerir þeim kleift að nema vatnsstraum og titring og skynja þannig hreyfingu annarra dýra í vatninu. Sumir fiskar, eins flestir brjóskfiskar og leirgeddur til dæmis, hafa skynfæri sem skynja veikan rafstraum. Aðrir, eins og hrökkáll, geta framleitt eigið rafmagn. Fiskar hafa kvarnir inn í höfðinu sem hjálpa til við stöðuskyn.
Vöðvakerfi
Flestir fiskar hreyfa sig með því að draga saman til skiptis vöðvapör sitt hvorum megin við hrygginn. Þessir samdrættir mynda S-laga sveigjur sem færast aftur eftir skrokknum. Þegar þær ná sporðinum verður til afturhnykkur sem, ásamt uggunum, færir fiskinn áfram. Uggar fisksins virka eins og stýriskambur flugvélar. Uggarnir auka einnig yfirborð halans og gefa aukinn kraft í hreyfinguna. Straumlínulaga skrokkur fisksins dregur úr vatnsviðnámi þegar hann syndir áfram. Þar sem líkamsvefurinn er þéttari en vatnið þarf fiskurinn að bæta upp muninn eða sökkva ella. Þess vegna hafa flestir beinfiskar sundmaga sem stjórnar floti þeirra.
Æxlunakerfið
thumb|right|Laxahrogn eru álitin herramannsmatur á mörgum stöðum. Hrogn fiska frjóvgast ýmist utan eða innan líkamans eftir tegundum. Venjulega hrygnir kvenfiskurinn og seiðin klekjast út utan líkama hennar. Fóstur slíkra eggbærra fiska þroskast með því að nærast á eggjahvítu í egginu. Lax er dæmi um eggbæran fisk. Hjá eggfósturbærum fiskum haldast eggin inni í líkama hrygnunnar eftir frjóvgun og hvert fóstur þroskast í eigin eggi. Seiðin fæðast síðan sem „lifandi afkvæmi“, líkt og flest spendýr. Sumar tegundir fiska, eins og sumir háfiskar, eru fósturbærar þannig að fóstrið þroskast inni í líkama móðurinnar en fær nauðsynlega næringu í gegnum hana fremur en úr egginu.
Ónæmiskerfið
Ónæmislíffæri fiska eru mismunandi eftir tegundum. Vankjálka skortir raunverulega eitla þannig að þeir treysta á eitlavefi í öðrum líffærum til að framleiða ónæmisfrumur. Rauðar blóðflögur, átfrumur og plasmafrumur eru til dæmis framleiddar í fornýranu og sumir staðir í iðrunum (þar sem kornfrumur þroskast) líkjast frumstæðum beinmerg í slímálum. Brjóskfiskar (skötur og háfiskar) hafa þróaðara ónæmiskerfi en vankjálkar. Þeir eru með þrjú sérhæfð líffæri sem eru einstök fyrir þennan flokk og hýsa hefðbundnar ónæmisfrumur (kornfrumur, eitilfrumur og plasmafrumur). Þeir eru líka með greinilegan hóstakirtil og vel þróað milta (mikilvægasta ónæmislíffæri þeirra) þar sem ýmsar gerðir eitilfruma, plasmafruma og átfruma verða til og eru geymdar. Brjóskgljáfiskar (til dæmis styrjur) framleiða kornfrumur í massa sem tengist heilahimnunni og hjarta þeirra er oft hulið vef sem geymir eitilfrumur, grisjufrumur og lítið magn átfruma. Mikil blóðfrumumyndum fer fram í nýrum brjóskgljáfiska þar sem rauð blóðkorn, kornfrumur, eitilfrumur og átfrumur þroskast. Líkt og hjá brjóskgljáfiskum eru helstu ónæmisvefir beinfiska nýrun (sérstaklega fornýrað) þar sem margar ónæmisfrumur eru geymdar. Að auki eru beinfiskar með hóstakirtla, milta og dreifð ónæmissvæði í slímvefjum (til dæmis í roði, tálknum, iðrum og kynkirtlum). Líkt og í ónæmiskerfi spendýra er talið að rauð blóðkorn, dauffrumur og kornfrumur séu hýst í miltanu meðan eitilfrumur eru helsta tegundin sem finnst í hóstakirtlinum.
Sjúkdómar
Fiskar fá sjúkdóma, rétt eins og aðrar lífverur. Fiskasjúkdómar geta valdið miklum skaða í fiskeldi eða skrautfiskaræktun. Sjúkdómar í fiski eru flokkaðir eftir ástæðu í bakteríusýkingar, sveppasýkingar, sníkla (til dæmis hringorma), vírussjúkdóma, efnaskiptasjúkdóma, sjúkdóma af völdum ástands vatnsins (umhverfissjúkdómar) og skortssjúkdóma eða eftir þeim líffærum sem verða fyrir sjúkdómnum. Meðferð við sjúkdómum í fiski er með ýmsum hætti og fer eftir bæði sjúkdómnum og umhverfisaðstæðum.
Fiskar í menningunni
thumb|right|Fiskar meðal fæðutegunda sem málaðar eru á vegg grafhýsis egypsks faraós. thumb|right|Mengun strandar vegna olíuleka.
Mikilvæg fæða manna
Fiskar eru mikilvæg fæða ýmissa spendýra, eins og til dæmis bjarndýra, hvala og ekki síst manna. Fiskar hafa frá örófi alda verið mönnum gríðarlega mikilvæg uppspretta fæðu og ein af ástæðum þess að margar elstu mannabyggðir sem finnast eru við ár og vötn. Fiskur er mikilvæg uppspretta ýmissa nauðsynlegra næringarefna og mikil neysla fisks er talin geta unnið gegn ýmsum sjúkdómum eins og til dæmis hjartasjúkdómum (sjá fiskur (matargerð)).
Hæsta hlutfall fisks í fæðu manna er í Austurlöndum fjær, og þá sérstaklega í Japan. Stærsti fiskmarkaður heims er Tsukiji í Tókýó þar sem verslað er með um 10 þúsund tegundir fiska og annarra vatnadýra sem nú til dags berast alls staðar að úr heiminum.
Þróun tækni til fiskveiða, frá þríforkinum að frystitogurum, hefur haft áhrif á viðgang menningarsvæða. Gott dæmi um það er mikil fjölgun íbúa Íslands með þilskipaútgerð fyrst og síðan vélbátaútgerð á síðari hluta 19. aldar og fyrri hluta þeirrar 20. Tækniþróunin hefur ekki síst miðað að því að auka bæði magn og gæði aflans og jafnframt að hlífa þeim fiskum sem mikilvægastir eru fyrir viðgang stofnsins.
Fiskeldi er stundað bæði í sjó og ferskvatni á ýmsum tegundum fiska. Með árunum hafa verið gerðar tilraunir til að ala sífellt fleiri tegundir. Með fiskeldi er hægt að minnka áhættuna við framleiðslu fiskafurða og hugsanlega draga úr ágangi í villta stofna. Sjúkdómar gera þó oft mikinn usla í fiskeldi og ýmis umhverfisáhrif fylgja umfangsmiklu eldi.
Hættur sem steðja að fiskistofnum
Þrátt fyrir skilvirkari veiðitækni hefur sókn manna í fiskistofna, samfara fólksfjölgun og aukinni veiðigetu, haft þau áhrif að draga verulega úr styrk margra tegunda og útrýmt öðrum. Talið er að á síðustu hundrað árum hafi líffræðilegur fjölbreytileiki vatna, fljóta og úthafanna minnkað mikið, bæði vegna ofveiði og mengunar. Skilningur á vistkerfum vatnasvæða hefur aukist á sama tíma og reynt hefur verið að koma á sjálfbærri nýtingu þar sem stofnarnir skaðast ekki við veiðarnar. Reynt hefur verið að koma á og framfylgja banni við ýmsum tegundum veiðarfæra eins og reknetum og botnvörpum vegna verndunarsjónarmiða.
Mesta hættan sem steðjar að fiskistofnum í dag er þó mengun vatnsins af mannavöldum. Iðnbyltingin og fólksfjölgun í heiminum hafa haft í för með sér stóraukið útfall úrgangsefna í höf og vötn sem skapar hættu á eitrun og eyðileggingu heilla vistkerfa með alvarlegum afleiðingum fyrir manninn sjálfan (sjá ofauðgun). Mengunarslys þar sem til dæmis olía eða geislavirkur úrgangur sleppur út í vatn geta valdið hruni í vistkerfum sem hugsanlega ná sér aldrei aftur. Alvarleg slys af því tagi eru þó tiltölulega sjaldgæf. Jafnvel þótt fiskarnir sjálfir verði ekki fyrir áhrifum af menguninni getur hún engu að síður haft áhrif á þá óbeint með því að eitra fæðukeðjuna eða eyðileggja búsvæði þeirra (til dæmis kóralrif).
Fiskar í list og trúarbrögðum
thumb|right|[[Stingskata|Stingskötur og gullfiskar á mynd eftir Kuniyoshi Utagawa frá 18. öld.]] Fiskar koma fyrir í forsögulegri myndlist ásamt öðrum fæðutegundum manna. Fiskar koma fyrir sem tákn í fornum trúarbrögðum. Dæmi um þetta er fiskurinn sem gleypti kynfæri Ósíríss. Fiskar koma fyrir sem tákn frjósemi bæði kvenna og karla í trúarbrögðum Babýlóníumanna, Forn-Egypta og Indverja.
Í frumkristni varð fiskurinn tákn Jesú, þar sem upphafsstafirnir í gríska nafninu „Jesús Kristur guðs son frelsari“ (Ιησους Χριστος Θεου Υιος Σωτηρ, Iesous Kristos Þeou Yios Soter) mynda orðið „fiskur“ (gríska: Ιχθυς, Ikþys). Táknið var notað sem kennimark meðal kristinna manna á tímum trúarofsóknanna í Rómaveldi. Vegna þessa og vegna þeirra sagna Nýja testamentisins sem fjalla um fiska (kraftaverkið varðandi fiskana og brauðin og orð Jesú við fiskimennina Símon Pétur og Andrés bróður hans „Komið og fylgið mér, og mun ég láta yður menn veiða“) urðu til þess að fiskar fengu dulfræðilega merkingu í kristni ýmist sem tákn Krists eða kristinna manna almennt.
Í kyrralífsmyndum flæmskra listamanna og annarra norður-evrópskra listamanna eru fiskar algengir meðal annarra matvara, oft sem allegóría. Í japönskum náttúrulífsmyndum voru fiskar líka algengt myndefni.
Merki um mikilvægi fiskveiða fyrir efnahag Íslands má líka sjá í verkum margra íslenskra listamanna frá því um og fyrir miðja 20. öld. Sem dæmi má nefna fræga myndröð Kjarvals í Landsbankahúsinu (sem stundum er kölluð Lífið er saltfiskur).
Tenglar
erlendir
Mínúta
Mínúta er mælieining fyrir tíma, táknuð með m, en er ekki SI-mælieining. (Algeng íslensk skammstöfun er mín). Er venjulega 1/60 af klukkutíma eða 60 sekúndur en getur stundum verið 59 eða 61 sekúnda, sjá hlaupsekúnda.
Vincent Müller
Vincent Müller (fæddur 23.ágúst árið 2000) er þýskur knattspyrnumaður sem leikur með PSV Eindhoven.
Engjahefill
Engjahefill er landbúnaðarverkfæri sem dregið var af hestum. Það var notað til að slétta smáþúfur á túnum.
Árás léttsveitarinnar
thumb|right|Árás léttsveitarinnar] eftir [[Richard Caton Woodville lýsir þessari árás í Krímstríðinu 1854.]] Árás léttsveitarinnar er fræg árás léttvopnaðs riddaraliðs í breskri hernaðarsögu sem gerðist í Krímstríðinu í orrustunni við Balaclava en 25. október 1854 réðust 600 riddarar á hestum til atlögu gegn ofurefli rússneskra stórskotaliðsveita. Riddararnir geystust fram með jóreyk á móti fallbyssukúlum Rússa. Skáldið Alfred Tennyson orti ljóð um þennan atburð.
Léttsveitinni var stýrt af Cardigan lávarði. Raglan lávarður sem var yfirmaður bresku herdeildanna hafði ætlað léttsveitinni annað verkefni en vegna misskilnings þá stormaði léttsveitin fram í opinni árás og var stráfelld af stórskotaliði Rússa. Aðeins 200 af 600 lifðu árásina af.
Lérins eyjar
thumb|Klaustrið á Lérins-eyjum. Lérins-eyjar eru lítill eyjaklasi í Miðjarðarhafi, skammt frá Cannes á frönsku rívíerunni. Eyjarnar eru alls fjórar og einungis er búið á þeim tveimur stærstu, Sainte-Marguerite og Saint-Honorat. Um 15 mínútna sigling er til eyjanna frá Cannes og þær eru vinsælt útivistarsvæði. Talið er að byggð hafi verið á eyjunum allt frá tímum Rómarveldis. Stærsta eyjan, Sainte-Marguerite, er einkum þekkt fyrir fyrrum ríkisfangelsi (Fort Royal) sem þar stendur og hýsti um árabil einn þekktasta fanga Frakklands, Manninn með járngrímuna. Varast skyldi að rugla Sainte-Marguerite saman við eyjuna Martinique í Vestur-Indíum (Karabíska hafinu) sem er eitt af handanhafssvæðum Frakklands. Í dag er Sainte-Marguerite aðallega byggð fiskimönnum. Saint-Honorat er sunnar og nokkru minni og er byggð munkum sem hafast þar við í klaustri sem rekur sögu sína allt til 5. aldar e.kr.
Vincent Auriol
Vincent Auriol (27. ágúst 1884 – 1. janúar 1966) var franskur stjórnmálamaður og forseti Frakklands frá 1947 til 1954. Hann var fyrsti forseti fjórða franska lýðveldisins.
Auriol var sósíalisti og meðlimur í stjórnmálaflokknum Section Française de l'Internationale Ouvrière (SFIO). Hann var fjármálaráðherra Frakklands frá 1936 til 1937 í ríkisstjórn góðvinar síns Léon Blum og innsiglisstjóri frá 1937 til 1938 í þriðju og fjórðu ríkisstjórnum Camille Chautemps.
Auriol var einn af 80 þingmönnum sem kusu gegn því að Philippe Pétain yrðu veitt neyðarvöld í kjölfar hernáms Þjóðverja á Frakklandi í seinni heimsstyrjöldinni. Hann var því settur í stofufangelsi en slapp úr haldi árið 1942 og gekk til liðs við frönsku andspyrnuna. Hann barðist með andspyrnuhreyfingunni í eitt ár en flúði síðan til London og gerðist fulltrúi sósíalista á ráðstefnu frjáls Frakklands sem Charles de Gaulle skipulagði í Algeirsborg. Eftir frelsun Frakklands undan hernáminu varð Auriol ríkisráðherra í bráðabirgðastjórn de Gaulle. Hann varð jafnframt forseti stjórnlagaþingsins sem samdi stjórnarskrá fjórða franska lýðveldisins.
Árið 1946 var Auriol kjörinn forseti Frakklands og gegndi því embætti til ársins 1954. Sem forseti reyndi Auriol að skapa jafnvægi milli Gaullista og sósíalista og þurfti að glíma við fjölmargar stjórnarkreppur. Hann sóttist ekki eftir endurkjöri þegar kjörtímabilinu lauk árið 1954.
Fimleikafélag Hafnarfjarðar
Saga
Félagið stundaði fyrstu árin fimleika, undir styrkri leiðsögn Hallsteins Hinrikssonar, en hann var einn af stofnendum félagsins. Einnig voru frjálsar íþróttir eitt aðalsmerki Fimleikafélagins og var Oliver Steinn Jóhannesson helsta stjarna frjálsíþróttaliðsins.
Síðastliðin ár hefur frjálsíþróttadeild félagsins verið fánaberi FH í árangri og titlasöfnun. Hefur deildin sankað að sér fjöldanum öllum af Íslands- og bikarmeistaratitlum og alið af sér margt afreksfólkið. Þar ber helst að nefna Þóreyju Eddu Elísdóttur, sem náð hefur árangri á heimsmælikvarða í stangarstökki, og Úlfar Linnet sem sett hefur íslandsmet í langstökki og fleira.
Heimasvæði FH heitir Kaplakriki og er þar fullkomin íþróttaaðstaða. Íþróttahúsið rúmar um 3000 manns í sæti, og var vígt árið 1990. Kaplakrikavöllur tekur 3050 manns í sæti og er stefnt að í framtíðinni muni völlurinn taka yfir 4000 áhorfendur í sæti. Fullkomin frjálsíþróttaaðstaða er til staðar og von er á innanhússaðstöðu handa frjálsíþróttafólki félagsins. Sumarið 2004 var svo vígt knatthús sem nýtist til æfinga allan ársins hring.
Mýrdalshreppur
Mýrdalshreppur er sveitarfélag sunnan Mýrdalsjökuls, vestast í Vestur-Skaftafellssýslu. Það varð til 1. janúar 1984 við sameiningu Dyrhólahrepps og Hvammshrepps.
Hreppurinn afmarkast af Jökulsá á Sólheimasandi og Sólheimajökli að vestan og Blautukvísl á Mýrdalssandi og Kötlujökli að austan. Aðalbyggðin er í Mýrdal, sem hreppurinn dregur nafn af, og er sveitin öll jafnframt kölluð Mýrdalur. Sveitin er víða mjög grasgefin og græn en þar eru jafnframt miklir sandar og stórbrotin náttúra, klettótt fjöll og hrikaleg gljúfur, og andstæður því miklar. Mýrdalsjökull með eldstöðinni Kötlu gnæfir yfir Mýrdal.
Þorpið Vík í Mýrdal stendur við sjó austan Reynisfjalls og er eina sjávarþorpið á Íslandi sem ekki hefur höfn. Aðalatvinnuvegur hreppsbúa er landbúnaður og á síðari árum einnig ferðaþjónusta. Mýrdalshreppur er syðsti hreppur landsins með syðstu veðurathugunarstöð landsins, að Vestmannaeyjum undanskildum, og er veðurathugunarstöðin á Reyni í Reynishverfi.
Kristján frá Djúpalæk
Kristján frá Djúpalæk (16. júlí 1916 í Skeggjastaðahreppi í N-Múlasýslu – 15. apríl 1994 á Akureyri) var íslenskt skáld. Fullt nafn hans var Jónas Kristján Einarsson.
Æviágrip
Kristján var fæddur að Djúpalæk í Skeggjastaðahreppi í Norður-Múlasýslu. Þetta landssvæði er austan Langaness og kallast Langanesströnd eða bara Ströndin af heimafólki og er við Bakkaflóa.
Foreldrar Kristjáns voru hjónin Einar Vilhjálmur Eiríksson (1871 – 1937), og Gunnþórunn Jónasdóttir (1895 – 1965).
Sem barn sinnti hann hefðbundnum sveitastörfum unglinga, gegndi ám, gekk rekann og hirti sprek og fjalir, rótarhnyðjur og smámor og bar það upp á malir til þurrkunar svo nota mætti það í eldinn. Og ef heppnin var með mátti stundum finna rauðmaga á klöppunum sem rotast höfðu í brimrótinu. Gómsætt nýmeti.
Veturinn 1936 – 1937 stundaði Kristján nám við Eiðaskóla í Eiðaþinghá, þá tvítugur að aldri. Um vorið 1937 lést faðir hans og hélt hann þá heim að loknum prófum og vann hjá bróður sínum Sigurði við gerð íbúðarhúss sem hann var að byggja á nýbýlinu Bjarmalandi sem er aðeins steinsnar frá Djúpalæk. Bæði Djúpilækur og Bjarmaland eru núna eyðibýli.
Haustið 1938 fór hann í Menntaskólann á Akureyri og var þar fram til vors að hann hætti skólagöngu. Á Eiðum hafði Kristján kynnst heimasætunni frá Staðartungu í Hörgárdal, Unni Friðbjarnardóttur, sem hann kvæntist og bjó með til dauðadags.
Unnur og Kristján hófu búskap í Staðartungu árið 1938. Kristján þótti ekki sérstaklega hneigður til búskapar enda brugðu þau hjónin búi árið 1943 og fluttu til Akureyrar þar sem þau bjuggu næstu sex árin. Á þeim tíma vann Kristján aðallega verksmiðjuvinnu sem honum leiddist og hann þoldi illa. Hann fékk útrás við ljóðagerð og varð kunnur af henni og gerðist virkur verkalýðssinni. Þarna hófst einnig vinátta hans og Heiðreks Guðmundssonar skálds sem entist ævilangt.
Í lok árs 1949 fluttu Kristján og Unnur til Hveragerðis sem þá var listamannamiðstöð Íslands. Þar bjuggu þau í húsi sem kallað var Bræðraborg eða Frumskógar 6.
Um þetta leyti var hann orðinn þekktur sem ljóðskáld og dægurlagahöfundur og varð eftir því sem árin liðu æ þekktari. En frægðin dugði ekki til, það vantaði salt í grautinn eins og hjá fleiri listamönnum. Hann þurfti fyrir fjölskyldu að sjá og því tók hann að sér ýmsa vinnu. Hann var barnakennari í Hveragerði og Þorlákshöfn, og vann einnig við garðyrkjustörf, húsamálun og ýmislegt fleira.
Á Hveragerðisárunum kynntust hjónin meðal annarra Jóhannesi úr Kötlum, Kristmanni Guðmundssyni, Gunnari Benediktssyni, séra Helga Sveinssyni og fleiri mætum mönnum. Þarna bjuggu Kristján og Unnur til ársins 1961 og þar fæddist þeim einkasonurinn Kristján Krisjánsson heimspekingur sem nú er háskólakennari á Akureyri.
Árið 1961 fluttu hjónin aftur til Akureyrar og í nokkur ár þar eftir tók Kristján að sér ritstjórn dagblaðsins Verkamannsins ásamt því að kenna í Grunnskóla Akureyrar og sinna ýmsum íhlaupastörfum auk vinnu við ritsmíðar sínar. Nokkur sumur sinnti hann veiðieftirliti með ám í Eyjafirði, Fnjóská, Hörgá og Eyjafjarðará.
Kristján fékk margs konar viðurkenningar fyrir ljóðlist sína, svo sem verðlaun Jónasar Hallgrímssonar, verðlaun úr Rithöfundarsjóði Ríkisútvarpsins og úr Listasjóði Akureyrarbæjar og naut Listamannalauna allt frá 1948.
Í formála að einni af ljóðabókum hans veltir Gísli Jónsson fyrrverandi menntaskólakennari fyrir sér þeim andstæðum sem toguðust á Kristjáni:
„Kristján frá Djúpalæk er í senn íslenskur sveitamaður og alheimsborgari. Alls konar andstæður hafa togast á um hann: útþrá, heimþrá; breytingagirni, fastheldni; uppreisn, auðmýkt; beygur, dirfska; innileiki, kaldhæðni; alvara, skop; afneitun, trúrækni. Af öllum þessum þáttum er persónuleik hans slunginn og verður því mörgum torskilinn. Hann er skáld myrkursins í leit að ljósinu, skáld lífsblómsins sem stendur skjálfandi andspænis dauðanum og veit þó að hann er „vinur, bróðir“.
En umfram allt er hann bara skáld.“
Kristján lést 15. apríl 1994 og var jarðsunginn í Akureyrarkirkju þann 22. apríl.
Einstaklingsnet
Einstaklingsnet (enska: Personal Area Network) er tölvunet í einstaklingsstærð, þ.e.a.s. tengir saman tvö eða fleiri tæki saman á svæði sem jafngildir lítilli skrifstofu eða svo.
Lars Unnerstall
thumb|right|180px|Unnerstall í leik með [[Fortuna Düsseldorf árið 2014]] Lars Unnerstall (fæddur 20. júlí árið 1990) er þýskur knattspyrnumaður sem er Markvörður fyrir Hollenska fèlagið FC Twente.
Tingvoll (sveitarfélag)
Stjórnsýslumiðstöðin í Tingvoll sveitarfélaginu er þéttbýlið Tingvollvågen, sem er eina þéttbýlið í sveitarfélaginu.
Víðisætt
Víðiætt (fræðiheiti: Salicaceae) er ætt trjáa, alls 57 ættkvíslir með útbreiddum tegundum á borð við víði, aspir og önnur sumargræn lauftré og runna. Þó eru einnig sígræn tré í ættinni.
Tingvoll (sveitarfélag)
Sveitarfélagið Tingvoll er staðsett á skaga (Tingvollhalvøya) og sveitarfélagið liggur að Sunndal í suðaustri.
Krummi svaf í klettagjá
Krummi svaf í klettagjá er íslenskt ljóð eftir Jón Thoroddsen, Kvæðið birtist fyrst í Þjóðólfi 1861 og er þar vísað til þess að það sé kveðið undir sama bragarhætti og Snemma lóan litla í eftir Jónas Hallgrímsson enda má segja að kvæðin kallist á að nokkru leyti. Lagið við vísuna er í 4/4 takti í frýgískri tóntegund. Kvæðið ber líka nafnið Krummavísur
Texti
thumb|450px|Nótur við lagið Krummi svaf í klettagjá.
Alheimurinn
thumb|right|Universum — Listaverk frá [[19. öld]] Alheimurinn er hugtak sem getur haft mismunandi merkingar, en yfirleitt er átt við umhverfi mannsins í víðum skilningi, sem felur í sér allt efni og rúm. Í trúarlegum skilningi er alheimurinn einnig bústaður guða og annarra vera. Stjörnufræðingar nota orðið oft um þann hluta geimsins, sem að mögulegt að rannsaka en í íslensku hefur einnig tíðkast að kalla jörðina og allt sem henni tilheyrir alheim. Alheimurinn er viðfangsefni heimsfræðinnar, sem reynir með vísindalegum aðferðum að geta sér til um uppruna hans, uppbyggingu, eðli og endalok.
Pardussnigill
Pardussnigill eða grásnigill (fræðiheiti Limax maximus) er snigill sem finnst meðal annars á Íslandi, einkum í húsagörðum og gróðurlendi í nágrenni garða. Hann sækist í að komast í laufbingi og safnhauga og nærist á rotnandi jurtaleifum og sveppum. Á Íslandi fannst hann fyrst í Grafarvogi 1997. Pardussniglar valda litlum skaða á gróðri og veiða aðra snigla meðal annars litla Spánarsnigla og borða egg þeirra. Sniglarnir geta orðið 20 sm að lengd og þeir eru mest á ferli á næturna. thumbnail|Mökun fer þannig fram að tveir Pardussniglar vefjast hver um annan í slímþræði|left thumbnail|left|Pardussnigill með eggjum Pardussnigill er tvíkynjungur og við mökun þarf tvo snigla sem frjóvga egg hvor annars. Mökunaratferli er sérstakt, sniglarnir núa saman líkömum sínum og snertast og leita svo upp á við til dæmis upp í tré þar sem þeir hengja sig up í þykkum slímþræði og vefjast hver um annan. Þar fer mökun og fróvgun fram og síðan detta þeir niður á jörðina. Báðir sniglarnir geta átt hundruð eggja.
Alheimurinn
Samkvæmt heimsfræðinni er hægt að rekja upphaf alheimsins til sérstæðu sem kölluð er „miklihvellur“ sem jafnframt er heitið á ríkjandi kenningu um upphaf alheimsins, en talið er að þá hafi tími og rúm orðið til og því hægt að tala um upphaf. Þetta þykir sennilegasta kenningin þar sem hún felur að kenningum Einsteins um afstæði og lögmáli Hubbles, en samkvæmt því er rauðvik fjarlægra vetrarbrauta staðfesting á að alheimurinn sé að þenjast út. Alheimurinn er oftast sagður vera um 13,7 milljarða ára gamall með skekkju upp á 1%. Þá er hinsvegar ekki ljóst hvort gögnin eða líkanið, sem var notað séu nógu nákvæm eða rétt. Gróflega má áætla að þessi tala sé um 10-20 milljarða ára gamall. Um þróun og endalok alheimsins eru svo ýmsar kenningar til, þar má nefna tilgátuna um heljarhrun.
Seppuku
Seppuku (切腹, せっぷく) eða harakiri (腹切り, はらきり) er virðuleg sjálfsmorðsaðferð sem samúræjar notuðu við viss skilyrði, henni mætti líkja við helgisið. Hún felst í því að kviðrista sjálfan sig fyrir framan vitni, jafnvel er annar samúræji honum til aðstoðar sem afhöfðar hann örskotsstundu eftir að hann hefur kviðrist sig. Í Japan er siður fyrir því að menn skrifi örstutt ljóð (haiku) fyrir dauðan, margir samúræjar skrifuðu slíkt áður en þeir tóku líf sitt.
Ólafsvík
right thumb|Loftmynd. Ólafsvík er bær á utanverðu Snæfellsnesi í sveitarfélaginu Snæfellsbæ. 976 manns bjuggu í Ólafsvík árið 2015.
Hinn 11. júní 1994 sameinaðist Ólafsvíkurkaupstaður Neshreppi utan Ennis, Breiðuvíkurhreppi og Staðarsveit undir nafninu Snæfellsbær.
Bæjarbúar byggja afkomu sína á sjávarútvegi og í auknum mæli á ferðaþjónustu.
Alfred Tennyson
thumb|Lord Tennyson. Alfred Tennyson (6. ágúst 1809 – 6. október 1892) var breskt skáld. Hann var vinsæll á Viktoríutímanum og er ennþá eitt af vinsælustu skáldum Bretlands.
Skírdagsslagurinn
Skírdagsslagurinn getur átt við:
Olíuleit við Ísland
Olíuleit við Ísland er leit að jarðolíu og jarðgasi innan efnahagslögsögu Íslands. Sjónum er einkum beint að berggrunni undir hafsbotni á svokölluðu Drekasvæði norðaustur af Íslandi. Umræða hefur skapast um hvort og hvernig skuli leita að olíu og jarðagasi og hvort skuli vinna hana og jarðgasi ef hún finnst, en þegar hafa verið gefin hafa út olíuleitarleyfi fyrir Drekasvæðið.
Umræða um hugsanlega olíuvinnslu við Ísland
Mikill meirihluti landsmanna hefur virst fylgjandi olíu- og gasvinnslu á Drekasvæðinu og sumir stjórnmálamenn vilja hefja leit og vinnslu sem fyrst svo arður af verkefninu geti hlotist sem fyrst. Aðrir, til dæmis fyrrverandi ráðherra Umhverfis- og auðlindamála, Svandís Svavarsdóttir, hafa viljað fara hægar í sakirnar, skoða mögulegar afleiðingar fyrir umhverfi og samfélag, ásamt því að skoða hvernig mætti standa að olíuvinnslu ef af verður. Þeirri spurningu hefur verið velt upp hvort ekki mætti geyma olíuna til notkunar fyrir kynslóðir framtíðarinnar. Rök andstæðinga olíuleitar og -vinnslu og þeirra sem vilja fara að öllu með gát tengjast aðallega mengun og áhrifum á fiskveiðar auk þess að bent er á erfiðar aðstæður til vinnslu vegna veðurs og hafdýpis. Einnig hefur verið rætt um hvernig haldið verði utan um stjórnun á og arðinn af þessum hugsanlegu auðlindum innan íslenskrar lögsögu. Þá hefur verið bent á að núverandi vitneskja um gróðurhúsaáhrif af mannavöldum ætti að fá ráðamenn til að hugsa málið nánar; Ísland geti sýnt gott fordæmi og mögulega vakið aðrar þjóðir til góðra verka með því að gagngert fresta olíuvinnslu.
Sunndal (sveitarfélag)
thumb|138x138dp Sunndal er sveitarfélag í Mæri og Raumsdalur í Noregi. Fjöldi íbúa í sveitarfélaginu er 6.932 (2022).
Sveitarfélagið á landamæri að sveitarfélögunum Tingvoll og Surnadal í norðri, Molde í vestri, Lesja (Innlandinu) í suðri og Oppdal (Þrændalög) í austri.
Tai vatn
alt=Tai-vatnið á Jangtse óshólmasvæðinu er staður mikillar náttúrufegurðar í Kína. Það laðar að sér marga ferðamenn á hverju ári.|hægri|thumb|450x450dp|Tai-vatnið á Jangtse óshólmasvæðinu er staður mikillar náttúrufegurðar í Kína. Það laðar að sér marga ferðamenn á hverju ári. Megnun ógnar vatninu.
alt=Loftmynd af Tai vatni. Það liggur á mörkum afar þéttbýlla héraða Jiangsu og Zhejiang.|upright|thumb|Loftmynd af Tai vatni. Það liggur á mörkum afar þéttbýlla héraða Jiangsu og Zhejiang.
Tai vatn eða Taihu (kínverska: 太湖; rómönskun: Tài Hú), er stórt stöðuvatn á Jangtse óshólmasvæðinu og eitt stærsta ferskvatnsvatn í austurhluta Alþýðulýðveldisins Kína. Vatnið liggur í Jiangsu-héraði og verulegur hluti af suðurströnd þess myndar landamæri að Zhejiang héraði.
Myndun vatnsins
Vatnið er nokkurn veginn hálfmánalaga og er um 70 kílómetra frá norðri til suðurs og 59 kílómetra frá austri til vesturs. Heildaryfirborð þess er um 2.250 ferkílómetrar og meðaldýpt er um tveir metrar.
Vatnið liggur á flatri sléttu og tengist vatnsföllum sem renna í það frá vestri, sem falla síðan austanmegin til Austur-Kínahafs, um árnar Wusong, Liu, Huangpu og fleiri ár. Ein þessarar áa er „Suzhou lækur“, sem kenndur er við borgina Suzhou og rennur meðal annars í gegnum miðborg Sjanghæ.
Saga
Auk þessara náttúrulegu vatnaleiða tengist vatninu flókið mynstur skurða og áveiturása. Vatnið er tengt hinum sögufræga Miklaskurði og þess hluta hans er tengir borgirnar Peking og Hangzhou.
Nærliggjandi svæði hafa verið byggð frá 1. öld f.Kr., en manngert áveitukerfi vatnsins er að mestu frá 7. öld e.Kr. og síðar. Ráðist var í miklar endurbætur á frárennsli vatnsins á milli 10. og 13. aldar; gripið var til stórfelldra flóðavarnaaðgerða á 11. öld og og aftur á 15. öld.
Á síðari tímum hafa endurbætur haldið áfram. Gerð frárennslisskurða og varnargarða hefur skapað flókið áveitumynstur. Nú er unnið að því að beina hluta Jangtse fljóts til Tai vatns til að draga úr rýrnun þess og auka flæði og hreinsunargetu þess.
Í árslok 2021 opnuðu lengstu neðansjávargöng Kína (10,79 kílómetrar) undir Tai-vatn sem hluti af Suzhou-Wuxi-Changzhou suðurhraðbrautinni.
Norðaustanmegin afmarkast vatnið af upplendi - hæðahrygg sem einnig skarast út í vatnið sem eyjar, sem margar hverjar hafa tengst fjöruborðinu vegna aurburðar. Eyjarnar eru um 90 talsins, allt frá nokkrum fermetrum upp í nokkra ferkílómetra að stærð.
Tai-vatn hefur í gegnum tíðina verið talið staður mikillar náttúrufegurðar. Svæðið, sérstaklega í austri nálægt Suzhou borg og í norðri í kringum Wuxi borg, laðar að sér marga ferðamenn á hverju ári.
Nokkrar eyjanna í austurhluta vatnsins eru frægir trúarstaðir daóista og búddista og á þeim búa nokkur þúsund manns, sem rækta ávexti og veiða í vatninu.
Birkihnúðmý
Birkihnúðmý (fræðiheiti: Semudobia betulae) er hnúðmýstegund sem var fyrst lýst af Johannes Winnertz 1853. Semudobia betulae er í ættkvíslinni Semudobia og ættinni hnúðmý. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.
Þessi hnúðmýstegund sníkir á fræi birkis. Að öðru leyti veldur það ekki skaða.
Simpson-fjölskyldan, þáttaröð 1
Fyrsta þáttaröðin af bandaríska teiknimyndaþættinum Simpsons hóf sýningar 17. desember 1989 og kláraðist þann 29. apríl 1990. Þættirnir voru 13 og hver þeirra um 22 mín að lengd.
Simpsons Roasting on an Open Fire
Fyrsti hálfstímalangi þátturinn um Simpson-fjöskylduna. Sýndur fyrst 17. desember 1989.
Þátturinn byrjar með því að Hómer og Marge horfa jólaskólaleikritið, sem að börn þeirra, Bart og Lísa, leika í. Eftir sýninguna byrjar fjölskyldan að skreyta fyrir jólin s.s. að setja útiljósin(þar sem allar nema 2 perur eru gallaðar). Marge og Hómer þurfa á jólapeningunum og jólaútborgun Hómers að halda til að kaupa gjafir. Daginn eftir þegar Hómer er að vinna upplýsir yfirmaður hans, Hr. Burns, að enginn starfsmaður fær útborgað. Á meðan fer Marge með krakkana til að kaupa jólagjafir. Bart lætur setja á sig húðflúr, en þegar Marge kemur að honum eyðir hún jólapeningunum í að fjarlægja húðflúrið. Þegar Hómer kemst að því að þau hafa líka misst jólapeningunum ákveður hann að segja fjölskyldunni ekki frá því að hann fékk ekki útborgað. Til þess að sleppa frá mágkonum sínum, Selmu og Patty, fer Hómer að kaupa jólatré en finnur ekkert nógu ódýrt, þannig að sagar niður tré í skóginum. Til þess að fá pening fer hann að ráðum vinar síns og fyllibyttunni Barneys Gumble: að leika jólasvein í stórmarkaðnum. Bart eyðileggur allt fyrir Hómer þegar að vinir hans mana hann að toga skeggið af jólasveininum. Hómer fær lítið útborgað, en Barney segir honum að hann leggur yfirleitt þann pening undir í hundaveðreiðum. Bart sannfærir Hómer að hann hafi engu að tapa, en Hómer leggur peningana undir hund sem heitir Santa's Little Helper (ísl. Littli Jólasveinn) en hann kemur síðastur í mark og Hómer tapar öllu. Á leiðinni heim taka þeir Santa's Little Helper með sér heim sem jólagjöf.
Höfundur: Mimi Pond
Leikstjóri: David Silverman
Bart the Genius
Bart the Genius er annar þátturinn í 1. seríunni um Simpson fjölskylduna. Þátturinn var fyrst sýndur 14. janúar 1990.
Þátturinn byrjar með því að fjölskyldan er að spila Scrabble til þess að æfa börnin fyrir greindarvísitölupróf. Auðvitað svindlar Bart og Hómer brjálast. Í skólanum daginn eftir er Bart krota á veggi skólans en ofvitinn Martinn Prince kemur upp um hann Skinner skólastjóri heimtar að Bart hitti sig eftir skóla. Seinna þegar Bart tekur prófið finnst honum það of erfitt þannig að víxlar sína prófi og prófi Martins Prince. Og í ljós kemur er Bart snillingur (þ.e.a.s Martin). Bart er settur í skóla fyrir unga snillinga en fellur ekki hópinn, en reynir að þrauka því að Hómer er svo stoltur af honum. En segir svo öllum að hann svindlaði og allt fer í samt horf og Hómer verður brjálaður út í Bart.
Höfundur: Jon Vitti
Leikstjóri: David Silverman
Homer's Odyssey
Homer's Odyssey er þriðji þáttur 1. Simpson-seríunar. Hann var fyrst sýndur 21. janúar 1990.
Þátturinn byrjar með því að bekkur Barts er að fara í námsferð í kjarnorkuverið þar sem að faðir Barts, Hómer, vinnur. Krakkarnir horfa á fræðslumynd um kjarnorku og fara í skoðunarferð. Hómer reynir að hitta á bekkinn en klessir á og slys gerist sem bjargast fljótt. Hómer er rekinn sem tæknifræðingur. Hómer fær hvergi vinnu og fjölskyldan verður blönk. Hómer reynir að kaupa bjór með því að stela pening úr sparigrís Barts en fattar hversu lágt hann lagt sig(eftir að uppgötva að peningarnir duga ekki til að kaupa bjór). Hómer skilur eftir sjálfsmorðsmiða og ætlar stökkva af Springfield-brúnni. Fjölskyldan hleypur eftir honum og stoppa við gatnamót við brúna. Hómer sér vörubíl í áttina að þeim og bjargar þeim. Hómer sér hvergi biðskyldumerki við gatnamótin og ætlar að lifa áfram til að koma biðskyldu merki við gatnamótin. Eftir að það tekst heldur Hómer áfram að koma upp öryggisskiltum en uppgötvar að hann verður ekki ánægður fyrr en hann hefur náð að láta loka kjarnorkuverinu. Hómer heldur mótmælendafund við kjarnorkuverið sem leiðir til þess að eigandi kjarnorkuversins, Hr. Burns, fær Hómer til sín og veitir honum nýtt starf sem öryggisfulltrúa.
Höfundar: Jay Kogen og Wallace Wolodarsky
Leikstjóri: Wesley Archer
There's no Disgrace Like Home
There's no Disgrace Like Home er fjórði þátturinn í 1. seríunni um Simpson-fjölskylduna. Dr. Marvin Monroe kemur fyrst fram í þessum þætti. Þátturinn var fyrst sýndur 28. janúar 1990.
Þátturinn byrjar að fjölskyldan er að búa sig undir lautarferð starfsmanna kjarnorkuversins á landareign Hr. Burns. Hómer er stressaður yfir því að fjölskyldan verði honum til skammar, sem reynist rétt. Bart og Lísa eru fíflast og Marge fer á fyllerí með öðrum konum. Þegar þau fara sér Hómer að þau eru eina óeðlilega fjölskyldan í Springfield. Hómer ákveður að selja sjónvarpið til þess að fara með fjölskylduna í meðferð hjá sálfræðingnum Marvin Monroe. Venjuleg meðferð virkar ekki þannig að hann ráðleggur raflostsmeðferð. En fjölskyldan leikur sér láta hina fjölskyldumeðlimina fá raflost. Marvin Monroe gefst upp og endurgreiðir þeim tvöfalt!
Höfundar: Al Jean og Mike Reiss
Leikstjórar: Gregg Vanzo og Kent Butterworth
Bart the General
Bart the General er fimmti þáttur 1. Simpson-seríunnar og er fyrsti Simpsons-þátturinn eftir frægasta rithöfund Simpsons: John Swartzwelder. Þátturinn var sýndur fyrst 4. febrúar 1990.
Þátturinn byrjar þegar Bart og Lísa fara í skólann. Hrekkjusvínið Nelson Muntz eyðileggur formkökurnar sem Lísa bakaði. Bart reynir að verja hana en Nelson skorar hann á hólm eftir skóla. Eftir skóla lemur Nelson Bart í klessu(bókstaflega!) og hótar að gera það á hverjum degi. Bart getur ekki klagað annars verður hann barinn svo að hann þyggur ráð frá Hómer um að berjast með bellibrögðum en það mistekst. Lísa fer með Bart að hitta afa þeirra. Afi leiðir Bart til rugludalsins Hermans, sem selur forngripi úr stríðum, til að skipuleggja stríð gegn Nelson. Bart fær alla krakkana í skólanum með sér í lið og saman sigra þau Nelson og kefla hann. Síðan fær Herman strákana að skrifa undir sáttmála þar sem að Nelson fær að hrella krakkana í hverfinu en lætur Bart í friði. Síðan endar þátturinn með því að Marge gefur öllum formkökur.
Höfundur: John Swartzwelder
Leikstjóri: David Silverman
The Telltale Head
The Telltale Head er áttundi þáttur 1. seríu Simpsons. Nafnið á þættinum vísar í kvæðið The Tell-tale Heart eftir Edgar Allan Poe. Þátturinn var fyrst sýndur 25. febrúar 1990.