cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Málari
thumb|Málari málar stigagang á Indlandi thumb|Málari í [[Egyptaland]] Málari er iðnaðarmaður sem fæst við málun bygginga að utan og innan, bifreiða, skipa, húsgagna og annarra hluta sem sett er á málning til þess bæði að verja þá og fegra. Venjulega krefjast viðfangsefni málara töluverðrar sérhæfingar og sérmenntunar þar sem ólík vinnutæki og málningarefni eru notuð. Málarar sem vinna við byggingar eru því kallaðir húsamálarar, þeir sem vinna við bílasprautun bílamálarar, þeir sem vinna í slippum skipamálarar, þeir sem mála skilti skiltamálarar og þar fram eftir götunum. Óðrun húsgagna er dæmi um sérgrein málaraiðnar sem var algeng á 19. öld og fyrri hluta 20. aldar en hefur nú að mestu leyti horfið.
Málaraiðn á Íslandi
Fyrsti lærði málari á Íslandi sem sögur fara af er Marteinn Einarsson biskup. Hann lærði skrautmálun í Englandi og fékk Ögmundur Pálsson biskup hann til að mála stofu eða sal að Hólum. Marteinn málaði eingöngu kirkjur. Mörgum öldum seinna komu Þorsteinn Guðmundsson sem mun hafa verið fæddur um aldamótin 1800 og Sigurður málari. Þorsteinn skrifaði grein um málun húsa árið 1851 þar sem hann lýsir hvernig mála megi yfir húsveggi sem tjargaðir voru með tjöru. Fyrsta íslenska konan sem varð málari er Ásta Árnadóttir sem ávallt var kölluð Ásta málari. Ásta lauk prófi í málaraiðn árið 1907.
Skólavarðan (Skálholti)
Skólavarðan í Skálholti er ferhyrndur turn hlaðinn úr ótilhöggnu grjóti. Talið er að hún hafi fyrst verið hlaðin sem varðturn á 13. eða 14. öld. Hún varð síðar aðalfundarstaður skólapilta í Skálholti. Þá var hefð fyrir því að piltar sem komu til skólans að hausti hittust við vörðuna og þar fóru fram vígsluathafnir fyrir nýnema. Enn má sjá leifar af Skólavörðunni í Skálholti. Rétt fyrir aldamótin síðustu, líklega 1997 var hún hlaðin upp.
Skömmu eftir að skólinn var fluttur frá Skálholti til Reykjavíkur 1786 hlóðu skólapiltar nýja skólavörðu á Skólavörðuholti í Reykjavík.
Perth og Kinross
thumb|Perth og Kinross í Skotlandi
Perth og Kinross (gelíska: Peairt agus Ceann Rois) er eitt af 32 sveitarfélögum Skotlands. Það er í miðhluta landsins og þekur um 5.300 ferkílómetra. Íbúar eru um 150.000 (2021). Perth er stærsta borgin og höfuðstaðurinn. Í suðurhlutanum er landbúnaður mikilvægur en frá norðaustri til suðvesturs liggja Grampian-fjöll.
Suðaustur-Asía
300 px|thumb|Kort af Suðaustur-Asíu Suðaustur-Asía er hluti Asíu austan við Indlandsskaga, á mörkum tveggja jarðfleka: Ástralíuflekans og Evrasíuflekans. Þar er því mikil jarðskjálfta- og eldvirkni.
Ellefu lönd eru venjulega talin til Suðaustur-Asíu:
Til Malajaeyja teljast löndin:
Salzburg
Salzburg er borg í Austurríki og höfuðborg samnefnds sambandslands. Miðborgin er þekkt fyrir barokkbyggingar og var sett á heimsminjaskrá UNESCO árið 1996. Hún er einnig þekkt sem fæðingarborg tónskáldsins Mozarts. Íbúar eru 148 þús (1. janúar 2015) og er Salzburg þar með fjórða stærsta borg Austurríkis.
Lega og lýsing
Salzburg liggur við ána Salzach nokkuð norðarlega í Austurríki. Miðborgin liggur mitt á milli fimm hæða. Á einni þeirra gnæfir kastalinn Hohensalzburg. Vestri borgarmörkin nema við Bæjaraland en Alparnir eru aðeins steinsnar til suðurs. Næstu stærri borgir eru Passau í Þýskalandi til norðurs (120 km), München í Þýskalandi til vesturs (145 km), Innsbruck til suðvesturs (160 km) og Linz til norðausturs (135 km).
Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Salzburg stórt hvítt borgarvirki með gullin þök á rauðum grunni. Í forgrunni stendur borgarhlið opið. Borgarvirkið merkir kastalann Hohensalzburg. Merkið kom fyrst fram 1249, en hefur breyst örlítið í gegnum tíðina.
Rómverjar
Í upphafi bjuggu keltar á svæðinu. 15 f.Kr. tóku Rómverjar svæðið allt og þvinguðu íbúana til að setjast að milli hæðanna fimm þar sem nú er miðborg Salzburg. Þar var stofnaður bær sem hlaut heitið Iuvavum. Kládíus keisari veitti borgarbúum þegnrétt árið 45. Iuvavum varð að einni mikilvægustu borg í rómverska skattlandinu Noricum. Germanir eyddu borginni árið 171 og var hún ekki endurreist fyrr en í tíð Septímíusar Severusar keisara um aldamótin 200. Árið 241 eyddu alemannar borginni að nýju. Borgin blómstraði þó aftur í tíð Díókletíanusar og Konstantínusar mikla. Við fall Rómaveldis fluttu flestir rómverskir og keltneskir íbúar á brott. Árið 488 skipaði gotaleiðtoginn Odoaker restinum að yfirgefa borgina.
Salzburg sem sjálfstætt ríki
1322 börðust íbúar Salzburg með Habsborgurum gegn bæjurum. Skömmu síðar leysti Salzburg sig úr lögum við Bæjaraland og varð að sjálfstæðu ríki innan þýska ríkisins. Seint á 15. öld veitti Friðrik III keisari borginni rétt til að skipa eigin borgarstjóra. Þetta féll ekki í kramið hjá erkibiskupinum, sem taldi sig vera ríkjandi fursta. 1511 bauð Bernhard von Rohr erkibiskup borgarráðinu ásamt borgarstjóra í veislu í höllinni sinni. Þar voru þeir allir handteknir og settir í dýflissu. Meðan þeir dúsuðu þar voru þeir neyddir til að afsala sér öllum réttindum til stjórnunar í borginni. Sá réttur fór til Bernhards erkibiskups. Í bændastríðinu 1525 hleyptu íbúar Salzburg bændum inn í borgina og litu á þá sem samherja gegn yfirráðum erkibiskups, sem varð að flýja í kastala sinn (Hohensalzburg). Bændaherinn sat um kastalann í marga mánuði, en náðu ekki að vinna hann. Áður en árið var liðið var búið að semja um vopnahlé. Engin siðaskipti urðu í landi Salzburg, hvorki í borginni né í nærsveitum. Að vísu tóku margir nýju trúnni og hún predikuð í einni kirkjunni. En öllum siðaskiptamönnum var vísað úr landi. Þannig hélst borgin og landið rammkaþólskt. Sökum mikilla erja um salt og tolla milli Salzburg og Bæjaralands, hertók erkibiskupinn Wolf Dietrich von Raitenau borgina Berchtesgaden 1611. Sem svar við þessu réðust bæjarar inn í Salzburg og hertóku borgina. Þeir settu erkibiskupinn af og skipuðu nýjan mann, Markus Sittikus. Hann stofnaði skóla 1617 sem varð að háskóla fimm árum síðar.
Frakkar og Austurríki
thumb|Salzburg 1791 Salzburg kom ekki við sögu í 30 ára stríðinu. Borgin seldi salt eins og áður og dafnaði vel. Fram að upphafi 19. aldar voru margar merkar byggingar reistar, ekki síst kirkjur. Þegar Frakkar hertóku landið í upphafi 19. aldar breyttist ýmislegt. Þeir lögðu erkibiskupsdæmið niður og sameinuðu landið Salzburg ítalska héraðinu Toscana, en þar réði stórhertoginn Ferdinand III ríkjum. 1805 var Salzburg og Berchtesgaden hins vegar sameinað keisaradæminu Austurríki. Þetta féll ekki í kramið hjá Napoleon. 1810 sameinaði hann Salzburg og Berchtesgaden Bæjaralandi. Eftir fall Napoleons varð Salzburg hins vegar austurrísk á ný, meðan Berchtesgaden var áfram bærísk borg. Landið Salzburg var leyst upp og var skipt upp í hin og þessi héruð. Þetta þýddi að Salzburg, hin mikla stjórnarborg erkibiskupanna, varð að frekar afskekktri borg í Austurríki. 1850 var landið Salzburg búið til á ný og varð að hertogadæmi með eigin stjórn innan keisaradæmis Austurríkis. Stjórnin sat hins vegar í borginni Linz í Efra Austurríki. 1860 var byrjað á að rífa niður alla borgarmúra til að vinna meira byggingaland. Samtímis var áin Salzach sett í fastari farveg til að þurrka upp jarðveg og minnka flóðahættu. Á sama ári hlaut Salzburg járnbrautartengingu á línunni München-Vín.
Nýrri tímar
1919, ári eftir lok heimstyrjaldarinnar fyrri, var haldin kosning um tilveru lands Salzburg. Niðurstaðan var sú að búið var til lýðveldi innan Austurríkis. En aðeins tveimur árum seinna var haldin önnur kosning. Þá vildu meirihluti íbúanna tilheyra Þýskalandi. Á þeim tíma var Weimar-lýðveldið við lýði. En sigurþjóðirnar komu í veg fyrir sameininguna. Salzburg var því áfram austurrísk. Mikill straumur ferðamanna sótti borgina heim og var hann látlaus allt til 1934, er Austurríki varð að fasistaríki til skamms tíma. 1935 voru nokkrir nágrannabæir sameinaðir Salzburg. Flatarmál borgarinnar fór því úr tæp 9 km2 í tæp 25 km2. Að sama skapi fjölgaði íbúum úr 40 þús í 63 þús. Önnur stækkun átti sér stað 1939, en þá fór íbúafjöldinn í 77 þús. Eftir innlimun Austurríkis í Þýskaland Hitlers fóru fram sömu gyðingaofsóknir í Salzburg og annars staðar. Bækur voru brenndar, bænahús gyðinga var brennt og gyðingar fluttir burt. 1944 og 1945 varð Salzburg fyrir 15 loftárásum bandamanna, aðallega Bandaríkjamanna. Þær áttu fyrst og fremst að eyðileggja járnbrautarkerfið, þar sem iðnaður var lítill í borginni. Í árásunum létust 550 manns og 7.600 íbúðir eyðilögðust. Miðborgin varð fyrir miklum skemmdum, þar á meðal dómkirkjan og Mozarthúsið. Rétt fyrir stríðslok fengu herforingjarnir Gustav Adolf Scheel og Hans Lepperdinger þá skipun að verja borgina til hinsta manns gegn herjum bandamanna. Þeir óhlýðnuðust þessum skipunum til að hlífa borginni fyrir frekari skemmdum. Lepperdinger tók friðsamlega á móti Bandaríkjamönnum 4. maí 1945 og afhenti þeim borgina bardagalaust. Salzburg var á bandaríska hernámssvæðinu til 1955 og var jafnframt höfuðstöðvar bandaríska setuliðsins. Endurreist miðborgarinnar gekk hægt. 1959 var aftur hægt að halda messur í dómkirkjunni. 1962 tók háskólinn til starfa á ný. Síðan þá hefur borgin notið þess að vera vinsæl ferðamannaborg, enda þekkt fyrir mikla fegurð og sem heimaborg tónskáldsins Mozarts. 1996 var miðborgin öll sett á heimsminjaskrá UNESCO.
Tónlist
thumb|Tónlistarlíf Salzburg snýst að miklu leyti um Mozart Fjórir stórir tónlistarviðburðir fara fram árlega í Salzburg.
Íþróttir
Helsta knattspyrnufélag borgarinnar er FC Red Bull Salzburg sem 6 sinnum hefur orðið austurrískur meistari (síðast 2010) og komst einu sinni í úrslit Evrópukeppninnar 1994 (tapaði þá fyrir Inter Milan).
Í íshokkí eru bæði karla- og kvennaliðið í efstu deild. Kvennaliðið varð austurrískur meistari 2006.
Maraþonhlaup fer fram í Salzburg síðan 2004. Samfara því fer fram hálfmaraþon, boðmaraþon, 10 km hlaup og 5 km hlaup.
Salzburg sótti um vetrarólympíuleikana 2010 og aftur 2014, en varð í hvorugt skiptið fyrir valinu.
Vinabæir
Dresden viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:
Byggingar og kennileiti
thumb|Hohensalzburg er eitt mesta kastalavirki Evrópu
Montesquieu
Charles-Louis de Secondat, Baron de La Brède et de Montesquieu (f. 18. janúar 1689 í Bordeaux – 10. febrúar 1755), þekktari sem Montesquieu, var franskur félagslegur hugsuður, stjórnspekingur og réttarheimspekingur sem var uppi á tíma upplýsingarinnar. Hann er frægastur fyrir kenningu sína um aðgreiningu ríkisvaldsins, sem gengið er út frá í nútíma stjórnmálaheimspeki og stjórnmálafræði og er víða um heim tryggð í stjórnarskrám ríkja. Til hans má rekja vinsældir hugtakanna „lénsveldi“ og „Býsansríkið“.
Álvaro Gestido
thumb|right|Gestido á Ólympíuleikunum í Amsterdam.Álvaro Antonio Gestido Pose (f. 17. maí 1907 - d. 18. janúar 1957) var knattspyrnumaður frá Úrúgvæ. Hann var í fyrsta sigurliði Úrúgvæ á HM 1930 og Ólympíumeistari árið 1928.
Ævi og ferill
Álvaro Gestido var miðjumaður sem lék allan sinn feril fyrir Peñarol, frá 1926-1940 og vann þar fjölda meistaratitla. Hann var valin í úrúgvæska landsliðið sem keppti á Ólympíuleikunum í Amsterdam árið 1928, en knattspyrnukeppni hennar var álitin ígildi heimsmeistaramóts FIFA. Tveimur árum síðar varð hann heimsmeistari með úrúgvæska liðinu og lék alla fjóra leikina í keppninni. Alls spilaði hann 27 landsleiki á árabilinu 1927 til 1940.
Bróðir hans, Óscar Diego Gestido gegndi embætti forseta Úrúgvæ um nokkurra mánaða skeið árið 1967.
Cerastium chlorifolium
Cerastium chlorifolium er jurt af hjartagrasaætt. Hún er ættuð frá Kákasus.
Carlos Pachamé
Carlos Pachamé (fæddur 25. febrúar 1944) er argentínskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 9 leiki með landsliðinu.
Loðvík 13.
thumb|right|Loðvík 13. á málverki eftir [[Philippe de Champaigne.]] Loðvík 13. (27. september 1601 – 14. maí 1643) Frakkakonungur, eða Loðvík 2. konungur Navarra, kallaður Loðvík réttláti, var konungur Frakklands og Navarra frá 1610 til dauðadags. Hann var elsti sonur Hinriks 4. og Mariu de'Medici.
Loðvík komst til valda eftir morðið á föður hans aðeins átta ára gamall. Móðir hans fór með stjórn ríkisins fyrir hann þar til hann varð lögforráða þrettán ára gamall, en hélt áfram í valdataumana þar til Loðvík tók völdin í sínar hendur fimmtán ára gamall, og rak hana í útlegð um leið og hann lét myrða helsta ráðgjafa hennar, Concino Concini.
Helsti ráðgjafi Loðvíks var Richelieu kardináli og undir þeirra stjórn hurfu Frakkar frá stuðningi við Habsborgara og Spán, en afturkölluðu jafnframt þau pólitísku réttindi sem húgenottar höfðu fengið í valdatíð Hinriks. Richelieu skipaði Frakklandi við hlið mótmælenda í Þrjátíu ára stríðinu og veitti bæði Kristjáni 4. og Gústaf 2. Adolf fjárstyrk til að hindra framsókn Habsborgara og varðveita valdajafnvægið á meginlandi Evrópu.
Loðvík 13. lést úr steinsótt, ári eftir Richelieu kardinála.
Habo
thumb|right|220px|Habo, [[ágúst 2011]] Habo er þéttbýli í Svíþjóð. Habo er í sveitarfélaginu Habo. Íbúar Habo voru 6.883 árið 2010.
Karlovac
thumb|250px|right|Karlovac Karlovac er borg í Króatíu. Í henni búa 46.827 manns. Hún var stofnuð árið 1579.
Búðarárvirkjun
Búðarárárvirkjun er vatnsaflsvirkjun í Reyðarfirði. Hún var gangsett árið 1930 og afl hennar er 240 kW. Hún var reist af Rafveitu Reyðarfjarðar og rekin af henni í níu áratugi, en seld 2020 og kaupandi og eigandi virkjunarinnar síðan þá er Orkusalan ehf.
Fjaðrárgljúfur
thumb|Fjaðrárgljúfur. Fjaðrárgljúfur er um 2 km gljúfur sem áin Fjaðrá myndaði undir síðasta jökulskeið fyrir um 9000 árum. Það er um 8km vestur af Kirkjubæjarklaustri og er mest um 100 metra hátt og er að miklu leyti móberg.
Tenglar
South.is Fjaðrárgljúfur
Malíska karlalandsliðið í knattspyrnu
Malíska karlalandsliðið í knattspyrnu er fulltrúi Malí í knattspyrnu og er stjórnað af knattspyrnusambandi landsins. Liðið hefur aldrei komist í úrslitakeppni HM en tvívegis hafnað í þriðja sæti í Afríkukeppninni.
Tríkínur
thumb|Lífsferill tríkínuþráðorma sem valda tríkínuveiki Tríkínur eru sníkjuþráðormar sem lifa í mönnum og dýrum. Aðeins ein tegund Trichinella spiralis var þekkt fram til ársins 1972 en síðar hefur komið í ljós að tegundir eru mun fleiri. Lirfur koma úr hráu kjöti eða hræjum. Faraldrar hafa komið upp vegna neyslu á svína- og hrossakjöti. Tríkínur eru ekki landlægar á Íslandi en þó er sérstök Norðurslóðategund Trichina nativa algeng í hvítabjörnum og heimskautaref á Grænlandi og Svalbarða og hefur borist alla vega þrisvar hingað til lands með hvítabjörnum. Tríkínur valda sjúkdómnum tríkínuveiki (trichinosis), áður þýtt sem purkormasótt.
Soundgarden
thumbnail|Soundgarden í Paramount Theatre, Seattle (2013). thumbnail|Kim Thayil gítarleikari thumbnail|Chris Cornell, söngvari
Soundgarden var grugg (grunge)-hljómsveit frá Seattle. Sveitin var stofnuð árið 1984 og starfaði til 1997. Eftir slitin hóf Chris Cornell, söngvari bandsins, sólóferil og gekk einnig í hljómsveitina Audioslave. Matt Cameron hóf þá að tromma með Pearl Jam.
Árið 2010 kom sveitin aftur saman og gaf út plötuna King Animal. Meðlimirnir unnu að nýrri plötu árið 2017. Sjálfsvíg Cornells í maí 2017 þýddi endalok sveitarinnar. Eftirstandandi meðlimir komu saman í janúar 2019 á minningartónleikum um Cornell og tilkynntu að þeir myndu ekki koma saman aftur.
Papiamento
Papiamento er rómanskt tungumál. Það er opinbert tungumál í Hollensku Antillaeyjum og móðurmál 350.000 manns. Papiamento á rætur í portúgölsku, spænsku, og að litlu leyti í hollensku. Til eru þrjár mállýskur papiamentos, þ.e. mállýskurnar sem talaðar eru í Arúbu, Curaçao og Bonnaire, sem eru þrjár eyjar Hollensku Antillaeyja.
Island Records
Meðal þeirra sem hafa starfað hjá Island má nefna Bob Marley, Nick Drake, Queen, Jethro Tull, Grace Jones, King Crimson, Emerson, Lake & Palmer, Brian Eno, Demi Lovato, Ariana Grande, Sabrina Carpenter, Avicii, Cat Stevens, Tove Lo, The Cranberries, Roxy Music, Hozier, Pulp, Fall Out Boy, The Killers, Leona Lewis, U2, Mumford & Sons, Iggy Azalea, Amy Winehouse, Tom Waits, Florence and the Machine, Sigrid, John Newman, The Weeknd, Keane, Annie Lennox, PJ Harvey, Janet Jackson, Nick Jonas, Robyn, Shawn Mendes, Jessie J, Laleh og Insane Clown Posse.
Argyll og Bute
thumb|Kort. Argyll og Bute (gelíska: Earra-Ghàidheal agus Bòd) er eitt af 32 sveitarfélögum Skotlands. Það er í suðvesturhlutanum.
Íbúar eru um 86.000 (2021) og er flatarmálið um 2.700 ferkílómetrar. Höfuðstaðurinn er Lochgilphead.
880
880 (DCCCLXXX í rómverskum tölum) var 80. ár 9. aldar og hlaupár sem hófst á föstudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.
Mamlúki
Víða urðu mamlúkar valdamiklir í gegnum herinn sem þeir störfuðu í. Stundum náðu þeir stöðu emírs eða beis og einstaka sinum soldáns, eins og í Egyptalandi. Sums staðar var litið svo á að mamlúkar stæðu frjálsbornum múslimum ofar.
Pinus herrerae
Börkurinn er þykkur, rauðbrúnn eða grábrúnn. Mjúkar barrnálarnar eru 2 til 3 saman í búnti (sjaldan 5), 10 til 20 sm in langar; og 0,7 til 0,9mm þykkar. Könglarnir eru stakir eða tveir saman, 2 til 5 sm langir, egglaga til kúlulaga, falla af árið sem þeir eru fullþroska. Fræin eru 2,5 til 5,5 mm löng með 5 til 10mm löngum væng. Hún vex í fjöllum vestur Mexíkó frá suður Guerrero og mið Micoacán til vestur Chihuahua. Nafn hennar er til heiðurs mexíkóska grasafræðingsins Alfonso Herrera.
Vincent Price
Vincent Leonard Price yngri (27. maí 1911 – 25. október 1993) var bandarískur leikari, kunnur fyrir auðþekkjanlega rödd sína og fjölmörg hlutverk sem hann lék í hryllingsmyndum, oft sem illmennið. Á ferli sínum birtist hann einnig í kvikmyndum annarra sagnageira, þar á meðal í spæjaramyndum, spennumyndum og gamanmyndum. Price lék á sviði, í sjónvarpi og útvarpi og birtist í fleiri en hundrað kvikmyndum. Hann á tvær stjörnur á Walk of Fame-götunni í Hollywood; eina fyrir kvikmyndir sínar og aðra fyrir sjónvarpsvinnu. Price var fæddur og uppalinn í St. Louis í Missouri og á einnig stjörnu á Walk of Fame-götu St. Louis.
Price var listsafnari og var með gráðu í listasögu. Hann flutti fyrirlestra og skrifaði bækur um listasögu. Hann stofnaði einnig Vincent Price-listasafnið í Kaliforníu. Price var einnig þekktur sem meistarakokkur.
Stór-Lundúnasvæðið
thumb|200px|Stór-Lundúnasvæðið á [[Englandi.]]
Stór-Lundúnasvæðið (enska: Greater London) er sýsla á Suðaustur-Englandi á Bretlandi. Svæðið var myndað opinberlega árið 1965 og inniheldur Lundúnaborg og þrjátíu og tvo borgarhluta, auk þess hundruð hverfa og nágrenna. Svæðið hefur hæstu landsframleiðslu á mann á Bretlandi. Það myndar kjördæmi í Evrópuþinginu. Stór-Lundúnasvæðið er 1.572 km² að flatarmáli og íbúatala var um það bil 8.308.369 manns árið 2012. Sýslurnar Essex, Hertfordshire, Buckinghamshire, Berkshire, Surrey og Kent allar umkringja Stór-Lundúnasvæðið.
Borgarhlutar
Á Stór-Lundúnasvæðinu eru 32 borgarhlutar og Lundúnaborg, sem eru sýnd á þessu korti:
Paul Breitner
Paul Breitne (fæddur 5. september árið 1951 í Kolbermoor) er þýskur fyrrverandi knattspyrnumaður.
Müller skoraði mörg mörk, bæði fyrir Bayern München, Real Madrid og þýska landsliðið. Hann skoraði 10 mörk í 48 landsleikjum. Og var hluti af sigurliði Vestur-Þjóðverja á HM 1974 og EM 1972. Hann hefur stundum verið kallaður der Afro.
Þroskasálfræði
Þroskasálfræði  er undirgrein sálfræði sem rannsakar breytingar á andlegum eiginleikum fólks sem eiga sér stað eftir því sem það eldist. Upprunalega var þroskasálfræði aðeins bundin við ungbörn og börn en fæst nú við allt lífsskeiðið.
Viðfangsefni þroskasálfræði er til að mynda hreyfigeta, geta til að leysa þrautir, tungumálanám og siferðisþroski. Þroskasálfræðingar fást einnig við lykilspurningar eins og hvort börn hafi ekki þá eiginleika sem fullorðnir hafa eða hreinlega skorti reynsluna sem þeir fullorðnu byggja á. Þeir fást einnig við spurningar um hvort þroski eigi sér stað smám saman með samsöfnun þekkingar eða þá skipingu frá einu þrepi hugsunar til annars; hvort börn séu fædd í þennan heim með ákveðna þekkingu eða finni hana út frá reynslu; og hvort þroski sé drifinn áfram af félagslegum öflum eða einhverju sem er innra með hverju barni.
Heimspekilegar vangaveltur um eðli barna og þroska þeirra spiluðu stórt hlutverk í fyrstu rannsóknunum sem gerðar voru á þroska barna. Þessum spurningum var síðan fljótlega skipt út fyrir hagkvæmari hluti eins og velferð barna.
Eurostar
thumb|250px|Eurostar-lestin í [[St Pancras-lestarstöðinni.]] Eurostar er háhraðalest í Vestur-Evrópu sem tengir Lundúnir og Kent við París og Lille í Frakklandi og Brussel í Belgíu. Auk er takmarkuð þjónusta við Disneyland Resort Paris í Frakklandi. Lestir fara undir Ermarsundið um Ermarsundsgöngin.
Lestirnar eru með 18 vögnum sem geta náð 300 km/klst. hraða. Eurostar var tekin í notkun 1994.
Kálfatjörn
thumb|right|Kálfatjarnarkirkja. Kálfatjörn er bær, kirkjustaður og fyrrum prestsetur á Vatnsleysuströnd á Suðurnesjum. Kirkjan tilheyrir Tjarnaprestakalli í Kjalarnesprófastsdæmi. Prestur Ástjarnarkirkju messar þar.
Kálfatjarnarkirkja er sóknarkirkja Vogabúa. Núverandi kirkjubygging var vígð þann 13.júní árið 1893 og var ein stærsta sveitakirkja á landinu en hún rúmaði öll sóknarbörnin í einu. Umhverfi hennar á sér merka sögu en hlaðan Skjaldbreið sem hlaðin var snemma á 19.öld stendur á hlaðinu við kirkjuna. Kirkjan þykir mikil völundarsmíð en Guðmundur Jakobsson húsasmíðameistari (1860-1933) var forsmiður og Þorkell Jónsson bóndi í Móakoti sá um tréverk og útskurð. Nikolaj Sófus Bertelsen (1855-1915) sá um að mála kirkjuna en hann málaði einnig Iðnó og Dómkirkjuna. Altaristaflan er eftirmynd af altaristöflu Dómkirkjunnar, en Sigurður Guðmundsson (1833-1874) málaði hana árið 1866. Hún sýnir upprisuna. Talið er að kirkja hafi verið á Kálfatjörn frá upphafi en Kálfatjarnarkirkja er talin upp í kirknatali Páls biskups frá 1200. Kirkjan er friðuð.
Iced Earth
thumb|Jon Schaffer. thumb|Stu Block. thumb|Matt Barlow. Iced Earth er bandarísk þungarokkshljómsveit, stofnuð í Tampa, Flórída árið 1985 ,af gítarleikaranum Jon Schaffer. Upphaflega hét hljómsveitin Purgatory. Sveitin gaf út nokkur demó áður en fyrsta samnefnda plata þeirra kom út. Sveitin tók sér hlé árin 1992-1995 en kom aftur með kröftugan söngvara Matt Barlow.
Iced Earth naut aðallega vinsælda í Evrópu til að byrja með og Schaffer varð vinur meðlima þýsku powermetalhljómsveitarinnar Blind Guardian. Árið 1999 gaf sveitin út tónleikadisk frá Aþenu en áhugasemi og kraftur grískra aðdáenda hennar vakti hrifningu Schaffers. Barlow hætti árið 2001 og gerðist lögreglumaður. Við tók Tim "Ripper" Owens sem hafði verið með Judas Priest. Owens var með þar til ársins 2008 en þá kom Barlow aftur í þrjú ár. Söngvari sveitarinnar 2011-2021 var Stu Block (áður í kanadísku sveitinni Into Eternity). Ýmsar aðrar breytingar á liðskipan hafa verið í gegnum árin. Framtíð sveitarinnar er í óvissu eftir að Schaffer var handtekinn vegna óeirðanna við þinghúsið í Washington í janúar 2021, sem hann tók þátt í. Þrír meðlimir bandsins hættu vegna þess.
Hljómsveitin spilar blöndu af hefðbundnu þungarokki, þrassi,powermetal og framsæknu þungarokki. Yrkisefni hefur verið allt frá sögulegum atburðum, vísindaskáldskap og hryllingssögum.
thumb|800px|center|Iced Earth, Stokkhólmi árið 2009.
Kiyotaka Matsui
Kiyotaka Matsui (fæddur 4. januar 1961) er japanskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 15 leiki með landsliðinu.
Rangers FC
Rangers Football Club (stundum kallað Glasgow Rangers )er knattspyrnulið aðsetur í Glasgow, Skotlandi sem spilar skosku úrvalsdeildinni. Heimavöllur þess er Ibrox Stadium suður-vestur af borginni. Félagið var stofnað árið 1872 og var eitt af tíu stofnliðum skosku deildarinnar. Liðið varð árið 2012 lýst gjaldþrota og sett undir stjórn lánadrottna. Félagið var svo leyft aftur inn í skosku deildina í 4. deild. Það félag var ekki skráð sem sama fyrirtæki og upprunalega Rangers. Árið 2016 unnu Rangers skosku 1. deildinna og komust aftur upp í skosku úrvalsdeildina. Rangers hafa unnið deildina oftar en nokkurt lið, 55 sinnum, skoska bikarinn 33 sinnum og skoski deildinni bikarinn 27 sinnum. Erkifjendur liðsins er Glasgow Celtic sem er einnig úr Glasgow.
John von Neumann
thumb|right|John von Neumann John von Neumann fæddur sem Neumann Janós (28. desember 1903 í Ungverjalandi – 8. febrúar 1957 í Bandaríkjunum) var ungversk-bandarískur stærðfræðingur sem gerði mikilvægar uppgötvanir á sviði skammtafræði, tölvunarfræði, hagfræði, grúpufræði sem og í mörgum öðrum greinum stærðfræðinnar.
John von Neumann var elstur þriggja systkina. Foreldrar hans voru Neumann Miksa, bankastarfsmaður, og Kann Margit. John fæddist inn í gyðingafjölskyldu en iðkaði þau trúarbrögð aldrei. Á ungum aldri sýndi hann mikla minnishæfileika og gat deilt í átta stafa tölur í huganum þegar hann var sex ára. Árið 1911 stundaði hann nám í lúterskum framhaldsskóla. Neumann varð síðar doktor í stærðfræði frá Háskólanum í Búdapest þegar hann var 23 ára. Á árunum 1926 til 1930 starfaði hann svo sem fyrirlesari í Þýskalandi.
Árið 1930 var honum boðið til Princeton háskóla, og var þar valinn sem einn fjögurra fyrstu starfsmanna í háfræðarannsóknastofnun þar (Institute for Advanced Study). Þar var hann prófessor í stærðfræði frá stofnun deildarinnar árið 1933 þar til hann lést. Í Seinni heimstyrjöldinni hjálpaði hann til við þróun kjarnorkusprengjunnar í Manhattan verkefninu, en rétt fyrir dauða sinn varð hann forstöðumaður bandarísku kjarnorkumálanefndarinnar.
Á árunum 1936 til 1938 var Alan Turing gestur hjá háfræðastofnuninni og lauk þar doktorsprófi undir umsjón Johns von Neumanns. Heimsóknin hófst stuttu eftir útgáfu ritgerðar Turings, „Um reiknanlegar tölur með hagnýtingu í Entscheidungsproblem“ („On Computable Numbers with an Application to the Entscheidungs-problem“ á frummálinu), sem fjallaði um hugmyndafræði og rökræna hönnun altæku vélarinnar.
Von Neumann var upphafsmaður leikjafræðinnar. Einnig skapaði hann Von Neumann arkitektúrinn fyrir tölvur.
Hann lést úr krabbameini í beinum og brisi.
J. K. Simmons
Jonathan Kimble „J. K.“ Simmons (fæddur 9. janúar 1955) er bandarískur leikari sem er þekktastur fyrir hlutverk sín í Law & Order seríunum, Oz, Spider-Man myndunum og The Closer.
Einkalíf
Simmons er fæddur og uppalinn í Detroit, Michigan. Þegar Simmons var 10 ára fluttist fjölskyldan til Worthington, Ohio. Síðan þegar hann var 18 ára fluttist fjölskyldan til Missoula, Montana.
Simmons stundaði nám bæði við Ohio State háskólann og við Montana háskólann þaðan sem hann útskrifaðist með gráðu í tónlist árið 1978.
Hefur verið giftur Michelle Schumacher síðan 1996 og saman eiga þau tvö börn.
Leikhús
Simmons byrjaði ferill sinn á Broadway sem leikari og söngvari. Hefur hann leikið í leikritum og söngleikjum á borð við Guys and Dolls, Peter Pan, Das Barbecu, Birds of Paradise og A Change in their Heir.
Sjónvarp
Fyrsta sjónvarpshlutverk Simmons var árið 1986 í sjónvarpsmyndinni Popeye Doyle. Hefur hann síðan þá komið fram sem gestaleikari í þáttum á borð við Homicide: Life on the Street, Third Watch, ER, Without a Trace, The West Wing, Robot Chicken og Parks and Recreation.
Simmons er þekktur fyrir hlutverk sitt sem réttargeðlæknirinn Dr. Emil Skoda, sem hann hefur leikið í þremur útgáfum af Law & Order og New York Undercover.
Á árunum 1997-2003 lék Simmons sadistann Vernon Schillinger í fangelsisdramanu Oz.
Simmons hefur ljáð J. Jonah Jameson rödd sína í þáttum á borð við Ultimate Spider-Man, Marvel´s Avengers Assemble og Hulk and the Agents of S.M.A.S.H. . Simmons ljáði ritstjóranum rödd sína í tveimur þættum af Simpsonsfjölskyldunni.
Kvikmyndir
Fyrsta kvikmyndahlutverk Simmons var árið 1994 í The Ref. Hefur hann síðan þá leikið í kvikmyndum á borð við Extreme Measures, The Jackal, The Cider House Rules, The Gift, Hidalgo, Burn After Reading, Megamind og Contraband.
Lék J. Jonah Jameson í öllum þremur Spider-Man myndunum sem Sam Raimi leikstýrði.
Simmons er farinn að verða þekktur fyrir hlutverk sín í kvikmyndum sem eru framleiddar og leikstýrðar af vini hans Jason Reitman, þar á meðal Thank You for Smoking, Juno og Jennifer's Body.
Auglýsingar
Simmons hefur talað inn á fyrir gula M&M's í auglýsingum og einnig fyrir Norelco rakvélarnar.
Tölvuleikir
Simmons hefur talað inn á tölvuleiki á borð við Portal 2, The Legend of Korra og Spider-Man.
Verðlaun og tilnefningar
African-American Film Critics Association verðlaunin
Alliance of Women Film Journalists verðlaunin
Austin Film Critics Association verðlaunin
Australian Film Institute verðlaunin
Awards Circuit Community verðlaunin
BAFTA verðlaunin
Behind the Voice Actors verðlaunin
Black Film Critics Circle verðlaunin
Boston Society of Film Critics verðlaunin
Central Ohio Film Critics Association verðlaunin
Chicago Film Critics Association verðlaunin
Chlotrudis verðlaunin
Critics´ Choice Movie verðlaunin
Dallas-Fort Worth Film Critics Association verðlaunin
Denver Film Critics Society
Detroit Film Critic Society verðlaunin
Parachutes
Parachutes er fyrsta stúdíóplata bresku hljómsveitarinnar Coldplay og kom hún út 10. júlí 2000 á Bretlandi og 7. nóvember á Bandaríkjunum.
J. K. Simmons
Verðlaun og tilnefningar
Drama Desk verðlaunin
Florida Film Critics Circle verðlaunin
Georgia Film Critics Association verðlaunin
Golden Globe verðlaunin
Golden Schmoes verðlaunin
Houston Film Critics Society verðlaunin
Independent Spirit verðlaunin
Indiana Film Journalists Association verðlaunin
Indiewire Critis´ Poll verðlaunin
International Cinephile Society verðlaunin
International Online Cinema Awards verðlaunin
International Online Film Critics´ Poll verðlaunin Iowa Film Critics verðlaunin
Italian Online Movie Awards verðlaunin
Las Vegas Film Critics Society verðlaunin
London Critics Circle Film verðlaunin
Los Angeles Film Critics Association verðlaunin
MTV Movie verðlaunin
National Society of Film Critics verðlaunin
New York Film Critics Circle verðlaunin
New York Film Critics, Online verðlaunin
North Carolina Film Critics Association verðlaunin
North Texas Film Critics Association verðlaunin
Online Film & Television Association verðlaunin
Online Film Critics Society verðlaunin
Óskarsverðlaunin
Palm Springs International Film Festival verðlaunin
San Diego Film Critics Society verðlaunin
San Francisco Film Critics Circle verðlaunin
Santa Barbara International Film Festival verðlaunin
Satellite verðlaunin
Screen Actors Guild verðlaunin
Southeastern Film Critics Association verðlaunin
St. Louis Film Critics Association verðlaunin
Toronto Film Critics Association verðlaunin
Utah Film Critics Association verðlaunin
Vancouver Film Critics Circle verðlaunin
Village Voice Film Poll verðlaunin
Washington DC Area Film Critics Association verðlaunin
202 f.Kr.
202 f.Kr. var 98. ár 3. aldar f.Kr. Á þeim tíma var það þekkt í Rómaveldi sem ræðismannsár Geminusar og Neros eða sem árið 552 ab urbe condita. Það hefur verið þekkt sem árið 202 f.Kr. frá því á miðöldum þegar Anno Domini-tímatalið var tekið upp.
Tjingveldið
thumb|right|Fáni Tjingveldisins 1889. Tjingveldið (kínverska: 清朝, Qīng cháo; mansjúmál: 12px Daicing gurunð; mongólska: Манж Чин Улс) einnig kallað Mansjúveldið var síðasta keisaraættin sem ríkti yfir Kína frá 1644 til 1912. Keisaraættin kom frá mansjúættbálkinum Aisin Gioro í Mansjúríu og hóf að leggja Kína undir sig 1644. Mansjúmenn gerðu uppreisn gegn hinu ríkjandi Mingveldi undir stjórn Nurhacis 1616 og lýstu yfir stofnun Síðara Jinveldisins. 1636 breyttu þeir nafninu í Tjingveldið og 1644 lögðu þeir Peking undir sig. Þeir náðu fullum yfirráðum yfir Kína 1683 en hankínverjar (sem eru meirihluti íbúa Kína) litu alla tíð á Tjingveldið sem erlend yfirráð.
Tjingveldinu tók að hnigna hratt eftir miðja 19. öld, ekki síst vegna þrýstings frá evrópsku nýlenduveldunum og Japan. Keisaraveldið var lagt niður í kjölfar Xinhai-byltingarinnar og keisaraekkjan Longyu sagði af sér fyrir hönd síðasta keisarans Puyi 12. febrúar 1912.
Acer caudatifolium
Acer caudatifolium er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá Tævan. Hann verður að 20 m hár.
Skaftafellsfjöll
thumb|Skaftafellsfjöll. Skaftafellsfjöll eru fjöll innan Vatnajökulsþjóðgarðs og eru milli Morsárdals og Skeiðarárjökuls í sunnanverðum Vatnajökli. Blátindur, Ragnarstindur og Þumall eru þekktir tindar og ná um 1200-1400 metra hæð.
Tenglar
Hæðarlíkan af Skaftafellsfjöllum og Morsárdal
Aberdeenshire
thumb|Kort. Aberdeenshire (skosk gelíska: Siorrachd Obar Dheathain) er eitt af 32 sveitarfélögum Skotlands. Það er um 6.300 ferkílómetrar og eru íbúar um 260.000 (2021).
Borgin Aberdeen er utan sveitarfélagsins og myndar sitt eigið sveitarfélag.
Olía og gasvinnsla er mikilvægur iðnaður í Aberdeenshire.
Louis Pasteur
Louis Pasteur (27. desember 1822 – 28. september 1895) var franskur efnafræðingur og prófessor við miðstöð öl- og vínaframleiðenda. Hann hafði mikil áhrif á matvælafræði og lagði grunninn að því sem við köllum í dag gerilsneyðingu, en á flestum erlendum tungumálum útleggst það sem pasteurisation. Pasteur gerði einnig mikilvægar rannsóknir á sviði örverufræða í tengslum við sjúkdóma sem þær valda, og hafði sterkar skoðanir um sjálfkviknun lífs, sem var mikið hitamál á þeim tíma. Þá þróaði hann einnig bóluefni gegn hundaæði, sem var sennilega hans mesta afrek. Þar að auki uppgötvaði hann að örverur berast með lofti og sú uppgötvun átti eftir að hafa afgerðandi áhrif á rannsóknir Josephs Lister.
Æskuár og nám
Louis Pasteur fæddist árið 27. desember 1822 í Dole, Frakklandi. Hann var alinn upp við mikla ættjarðarást þar sem faðir hans hafði gegnt stöðu liðsforingja í her Napoleons á Pýreneaskaga. Fljótlega eftir fæðingu Pasteur fluttist fjölskylda hans til Arbois, þar sem hann gekk í grunnskóla. Kennara Pasteur fannst ekki mikið til hans koma en hann sagði meðal annars að hann væri óefnilegasti nemandinn í bekknum. Árið 1848 hélt Pasteur samt sem áður til Parísar í skóla, að loknu grunnnámi. Hann hætti hins vegar fljótlega í þeim skóla sökum heimþrár. Þá flutti hann sig yfir í skóla nær heimabæ sínum, Konunglega menntaskólann í Besancon, þar sem hann hlaut fyrst titilinn Bachelor of Letters og síðar Bachelor of Science en hann hlaut aðeins miðlungseinkunn í efnafræði. Hann hélt áfram í efnafræðinámi og lauk doktorsprófi. Árið 1848 bauðst Pasteur síðan að gerast prófessor við háskólann í Strassburg. Þar kynntist hann dóttur háskólarektorsins, Marie Laurent, og þau giftu sig í maí 1849.
Grunnurinn lagður að gerilsneyðingu
Árið 1845, þegar Pasteur var 32 ára, var hann gerður að prófessor í efnafræði og forseti vísindadeilar við háskólann í Lille. Þar gerði hann tilraunir með bruggframleiðslu en þá var það hulin ráðgáta hvers vegna bjór í sumum kerum varð gæðaminni en annar, þrátt fyrir sömu aðferðir við bruggunina. Pasteur komst að því að í bjórkerum með góðum bjór voru gerlarnir hnöttóttir. Í kerunum þar sem lakari bjórinn var voru gerlarnir beinir og langir. Í lakari kerunum höfðu örsmáir gerlar gerjað bjórinn, til þess að koma í veg fyrir þessa gerjun datt Pasteur í hug að hita vökvann upp í 60 °C. Þar með varð til hin upprunalega gerilsneyðing eða „pasteurisation“.
Pasteur og sjálfkviknun lífs
Árin 1860 – 1861 skrifaði Pasteur í tímarit Vísindaakademíunnar fjórar greinar um sjálfkviknun. Hann skrifaði einnig eina grein sem birt var í öðru tímariti árið 1861. Hann hlaut verðlaun árið 1862 fyrir síðastnefndu greinina en Vísindaakademían hafði lofað þeim verðlaunum sem tækist best til með að varpa ljósi á spurninguna um sjálfkviknun lífs, með vel útfærðum tilraunum.
Tilraunir Pasteurs voru ákaflega einfaldar, en líka mjög vel framkvæmdar og niðurstöðurnar stóðu ekki á sér. Frægustu tilraunir hans voru tilraunir með svonefndar svanahálsflöskur. Tilraunirnar voru framkvæmdar þannig að næringarlausn var sett í flöskur, soðin og þannig dauðhreinsuð. Stúturinn á flöskunni er síðan hitaður vel og teygt úr honum út í mjóan S-laga háls. Með þessu var tryggt að loft kæmist að lausninni, en allar bakteríur og örverur falla til botns neðst í hálsinum. Enginn örverugróður myndaðist í lausnunum og af því mátti draga þá ályktun að líf kviknaði ekki að sjálfu sér.
Pasteur komst reyndar að því, líkt og Heinrich Schröder hafði áður gert, að í sumum lausnum dugði ekki langvarandi suða við 100 °C. Eins og Schröder komst hann að því að þetta átti meðal annars við um mjólk en hann sýndi þó fram á að suða við 110 °C undir þrýstingi dygði til þess að drepa í henni allar örverur.
Áhrif á læknavísindi
Árið 1870 ríkti styrjöld milli Frakka og Prússa. Mjög margir létu lífið í henni, flestir vegna blóðeitrunar. Pasteur birti árið 1865 ritgerð um mjólkurgerjun. Englendingurinn og læknirinn Joseph Lister las þessa ritgerð. Hann hafði lengi gert sér grein fyrir því að hreinlæti væri nauðsynlegt á skurðstofunni en nú áttaði hann sig á því að það væri ekki nóg, þar sem fullt af bakteríum væru í loftinu. Árið 1874 skrifaði Lister þessi Pasteur bréf og sagði honum frá þeim árangri sem hann hafði náð með því að sótthreinsa áhöld og gæta ýtrasta hreinlætis. Þar nefndi hann til að mynda tölur sem sýndu fram á að dauðsföll af völdum blóðeitrunar höfðu snarminnkað á skurðstofu hans. Ef fleiri læknar hefðu kynnt sér aðferðir Listers hefðu talsvert færri týnt lífinu í styrjöldinni.
Pasteur hélt nú á fund í franska læknaakademíinu með þetta bréf. Þar var ekki mikið mark tekið á honum þrátt fyrir eldheitan málflutning hans. Það liðu mörg ár þar til skoðanir þeirra Pasteurs og Listers voru viðurkenndar.
Bólusetningar
Árið 1880 var Pasteur fenginn til þess að rannsaka kjúklingakóleru. Honum tókst að lækna hana á tiltölulega skömmum tíma. Það gerði hann með einangrun sýkilsins, ræktun lítils magns af sýklum og bólusetja síðan fuglana með sýklinum. Þannig gerði hann kjúklingana ónæma fyrir kjúklingakóleru. Hann er talinn hafa tryggt Frökkum meiri ágóða með björgun alifuglaræktunar heldur en sem samsvaraði þeirri upphæð sem þeir þurftu að greiða Þjóðverjum í stríðsbætur eftir 1870. Sömu aðferðum beitti hann á miltisbrand með sama góða árangrinum.
Nú sneri Pasteur sér að hundaæði. Það reyndist alls ekki hættulaust fyrir hann sjálfan þar sem hann var margsinnis bitinn af óðum hundum. Hann var líka svo ákafur í að finna lækningu gegn sjúkdómnum að einu sinni saug hann munnvatn úr óðum hundi upp í sig í gegnum pípu. Að lokum fann hann síðan blóðvökva sem læknaði sjúkdóminn með því að sprauta honum inn í æðar nýbitins hunds. Nú var spurningin bara hvort það sama virkaði á menn. Tækifærið kom þegar óður hundur hafði bitið ungan strák, Joseph Meister. Pasteur ákvað þá að prófa á drengnum sömu lækningu og hafði virkað svo vel á hundana. Þetta olli honum miklum sálarkvölum þar sem hann vissi ekki hvaða áhrif þetta myndi hafa á drenginn og hann var mjög stressaður yfir að eitthvað myndi fara úrskeiðis. Hann bólusetti drenginn tólf sinnum á tíu dögum. Þetta virkaði og drengurinn náði fullri heilsu.
Endalok
Fljótlega eftir þetta afrek hófst söfnun til byggingar Pasteurrannsóknarstofnunnar í París. Söfnunin tók ekki langan tíma og mikið af fólkinu sem kom að byggingu stofnunarinnar ýmist gaf vinnu sína eða gerði það fyrir lítið. Pasteurstofnunin var fullgerð þann 14. nóvember 1888 og var þá strax tekin í notkun. Síðar voru byggðar Pasteurstofnanir í mörgun öðrum löndum. Fyrst um sinn sáu þessar stofnanir aðeins um rannsóknir á sviði hundaæðis en síðan fóru þær að rannsaka ýmsa smitsjúkdóma. Louis Pasteur féll frá þann 28. september 1895, þá tæplega 73 ára að aldri.
Geraldine Ferraro
Geraldine Anne Ferraro (26. ágúst 1935 – 26. mars 2011) var bandarískur stjórnmálamaður, erindreki og lögmaður. Hún sat á fulltrúadeild Bandaríkjaþings frá 1979 til 1985 og var frambjóðandi Demókrataflokksins í embætti varaforseta Bandaríkjanna í framboði Walters Mondale í forsetakosningunum 1984. Ferraro var fyrst kvenna til að vera í framboði til varaforseta fyrir einn stóru stjórnmálaflokkanna í bandarískum forsetakosningunum.
Æviágrip
Geraldine Ferraro fæddist þann 26. ágúst árið 1935 í Newburgh í New York-fylki. Faðir hennar, sem var af ítölskum innflytjendaættum, lést þegar hún var átta ára. Móðir hennar vann sem saumakona. Ferraro lauk kennaraprófi með ensku sem aðalfag og kenndi í almennum skólum í Queens í New York-borg. Hún nam lögfræði samhliða vinnu sinni og tók lagapróf árið 1960. Hún vann þaðan af sem lögfræðingur til ársins 1974 en þá varð hún aðstoðarsaksóknari Queens. Ferraro átti þar þátt í stofnun sérstakrar deildar til að taka á ofbeldisglæpum eins og nauðgunum og heimilisofbeldi. Ferraro var gift fasteignasalanum John Zaccaro og átti með honum þrjú börn.
Árið 1978 var Ferraro kjörin á fulltrúadeild Bandaríkjaþings. Hún var endurkjörin með auknum atkvæðamun árin 1980 og 1982, í síðasta skiptið með 72,22 prósentum atkvæða. Ferraro þótti mikill skörungur á þingi og tók afstöðu með frjálslyndari armi Demókrataflokksins. Hún sat í fjármálanefnd fulltrúadeildarinnar og varð fyrst kvenna til að gegna stöðu ritstjóra þingflokksnefndar Demókrataflokksins.
Í janúar árið 1984 ferðaðist Ferraro til Níkaragva og El Salvador á vegum Bandaríkjaþings og fundaði með kontraskæruliðum. Eftir heimkomuna gagnrýndi hún stjórn Ronalds Reagan Bandaríkjaforseta fyrir utanríkisstefnu hans í þessum ríkjum og sagði stuðning hans við andkommúnískar skæruliðahreyfingar ekki stuðla að bandarískum öryggishagsmunum.
Ferð Ferraro til Rómönsku Ameríku átti þátt í að vekja á henni þjóðarathygli sem leiddi til þess að Walter Mondale, forsetaefni Demókrataflokksins í kosningunum 1984, ákvað að velja hana sem varaforsetaefni sitt í kosningunum. Þetta var í fyrsta sinn sem kona birtist á kjörseðli annars stóru stjórnmálaflokkanna í forsetakosningum Bandaríkjanna. Eftir að Ferraro samþykkti að bjóða sig fram með Mondale lýsti hún því yfir útnefning hennar merkti „að konur [yrðu] aldrei framar annars flokks borgarar“.
Valinu á Ferraro var almennt vel tekið og hún þótti standa sig með prýði í sjónvarpskappræðum á móti sitjandi varaforsetanum George Bush. Aftur á móti varð Ferraro fyrir gagnrýni eftir að hún birti skattskýrslur þeirra eiginmanns síns og í ljós kom að hjónin skulduðu skatta frá árinu 1978 að upphæð 53.000 Bandaríkjadala. Hjónin greiddu skattana um hæl eftir að skýrslurnar voru gerðar opinberar en málið leiddi til neikvæðrar umfjöllunar í tengslum við viðskiptahætti eiginmanns Ferraro og lán sem hún hafði þegið frá honum fyrir kosningaherferðir sínar.
Mondale og Ferraro guldu sögulegt afhroð í forsetakosningunum á móti Reagan og Bush. Þau töpuðu í öllum fylkjum Bandaríkjanna að undanskildu Minnesota og höfuðborginni. Ekki birtist aftur kona sem varaforsetaefni á kjörseðli eins stóru stjórnmálaflokkanna fyrr en með framboði Söruh Palin í kosningunum 2008 og kona var ekki kjörin varaforseti fyrr en Kamala Harris náði kjöri í kosningunum 2020.
Geraldine Ferraro studdi Hillary Clinton í forvali Demókrataflokksins fyrir forsetakosningarnar 2008. Hún var gagnrýnd fyrir að láta þau ummæli falla að Barack Obama, helsti keppinautur Clintons í forvalinu, hefði aðeins náð árangri í forkosningunum þar sem hann væri svartur. Ferraro lést úr krabbameini þann 26. mars 2011.
Austur-Tímor
Austur-Tímor eða Tímor-Leste er ríki í Suðaustur-Asíu. Það nær yfir eystri hluta eyjunnar Tímor, sem er stærst Litlu-Sundaeyja, útlenduna Oecussi-Ambeno á Vestur-Tímor (sem tilheyrir Indónesíu) og eyjarnar Atauro og Jaco. Landið hét áður Portúgalska Tímor þar til Indónesar réðust inn í landið árið 1975. Þeir héldu því til 1999 þegar landið fékk sjálfstjórn með fulltingi Sameinuðu þjóðanna. Landið fékk svo fullt sjálfstæði þann 20. maí 2002.
Portúgalir stofnuðu verslunarstaði á Tímor á 16. öld einkum vegna þess hve þar óx mikið af sandalviði. Nýlendan Portúgalska Tímor var stofnuð árið 1769 þegar Portúgalir stofnuðu borgina Dili. Alþjóðadómstóllinn í Haag staðfesti landamærin milli Portúgalska Tímor og vesturhlutans sem Hollendingar réðu yfir árið 1914. Í kjölfar Nellikubyltingarinnar í Portúgal árið 1974 hurfu Portúgalir frá nýlendunni sem leiddi til borgarastyrjaldar. Annar stríðsaðilinn, Fretilin, lýsti yfir stofnun sjálfstæðs ríkis 28. nóvember 1975. Indónesía gerði innrás í desember sama ár og lýsti Austur-Tímor 27. hérað Indónesíu í júlí árið eftir. Ofbeldi og kúgun einkenndu hernám Austur-Tímor og skæruliðahreyfingin Falintil barðist gegn hernámsliðinu allt til 1999. Blóðbaðið í Dili árið 1991 varð til þess að alþjóðasamfélagið snerist gegn Indónesíu og eftir fall Suhartos árið 1998 var ákveðið að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Austur-Tímor undir eftirliti Sameinuðu þjóðanna. Sjálfstæði Austur-Tímor gekk formlega í gildi árið 2002.
Austur-Tímor er annað tveggja landa í Asíu þar sem meirihluti íbúa er kaþólskrar trúar. Um helmingur landsmanna er ólæs og 37,4% landsmanna eru undir alþjóðlegum fátæktarmörkum. Efnahagur Austur-Tímor hefur þó vaxið hratt undanfarin ár. Helstu útflutningsafurðir landsins eru olía og gas, auk kaffis.
Landfræði
Stór hluti landsins er fjöll og hæsti tindur þess er Tatamailau (líka þekkt sem Ramelau-fjall) 2.963 metrar á hæð. Á eyjunni ríkir heitt og rakt hitabeltisloftslag með greinilegt regntímabil og þurrkatímabil. Höfuðborgin, stærsta borgin og aðalhafnarborgin er Dili, en önnur stærsta borgin er Baucau á austurhluta eyjunnar. Austur-Tímor er milli 8. og 10. breiddargráðu suður og 124. og 128. lengdargráðu austur.
Austasti hluti Austur-Tímor eru Paitchau-fjöll og stöðuvatnið Ira Lalaro þar sem fyrsta náttúruverndarsvæði landsins er, Nino Konis Santana-þjóðgarðurinn. Þar er að finna síðustu leifarnar af þurrum hitabeltisskógi í landinu. Þar lifa margar einstakar jurta- og dýrategundir og mannabyggð er dreifð. Undan norðurströndinni eru mörg kóralrif sem eru talin í hættu.