cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Verner von Heidenstam
Ævi og störf
Heidenstam fæddist í bænum Olshammar í Örebroléni inn í fjölskyldu af aðalsættum. Hann hóf myndlistarnám við listaakademíuna í Stokkhólmi en hvarf frá því vegna vanheilsu. Þess í stað sneri hann sér að heimhornaflakki víða um veröldina. Fyrsta ljóðabók hans, Vallfart och vandringsår, var innblásin af þessum ferðalögum.
Slóvakía
Saga
Á bronsöld hófst umfangsmikil koparvinnsla í Slóvakíu sem varð uppspretta auðlegðar fyrir íbúa svæðisins. Lúsatíumenningin breiddist út frá um 1700 f.o.t. og einkenndist af gerð sterkra hæðavirkja og stórra bygginga í stjórnarmiðstöðvum. Uppgreftir hafa sýnt fram á skipulegan landbúnað og verslun á þessu tímabili. Grafir sýna að auðlegð íbúanna fór vaxandi og þar hafa fundist vopn, skartgripir, diskar og styttur. Á 12. öld breiddist Hallstatt-menningin út á sléttunum og Litlu-Karpatafjöllum með stórum grafhaugum. Um árið 500 hófu Keltar að flytjast norður á bóginn og reistu vel varin oppida þar sem nú eru Bratislava og Devín. Elstu dæmi um notkun skriftar í Slóvakíu eru á keltneskum biatec-peningum sem voru slegnir í Bratislava.
Verner von Heidenstam
Ævi og störf
Skáldið sótti yrkisefni sitt talsvert í sænska sögu og má þar nefna langan ljóðabálk hans um Karl 12. Svíakonung og hermenn hans. Dálæti Heidenstams og ýmissa annarra skálda á Karli 12. varð árið 1910 kveikjan að einhverjum harðvítugustu deilum í sögu sænskra bókmennta. Deilur þessar, sem kallaðar voru Strindbergsfejden, spruttu af harðorðri blaðagrein þar sem August Strindberg gagnrýndi dýrkunina á herkonungnum. Fljótlega fóru deilurnar að snúast um stöðu sænskrar ljóðlistar þar sem þeir Strindberg og Heidenstam leiddu hvor sína fylkinguna, en Strindberg hafði lengi átt í útistöðum við Heidenstam og sænsku akademíuna.
Slóvakía
Saga
Frá árinu 2 tóku Rómverjar að sækja norður yfir Dóná og reistu herbúðir í Carnuntum sem eru miðja vegu milli Vínar og Bratislava, og Brigetio þar sem nú er Szőny við landamærin að Ungverjalandi. Herbúðirnar Gerulata voru reistar þar sem nú er úthverfi Bratislava á 2. öld. Samkvæmt Tacitusi stofnaði germanski Svefinn Vanníus ríki þar sem nú er miðhluti Slóvakíu á 1. öld en var sigraður af Lúgíum og Hermundúrum. Á 2. og 3. öld hófu Húnar innrásir í Evrópu. Þeir lögðu Pannóníu undir sig árið 377 og notuðu hana sem miðstöð fyrir ránsferðir vestar í álfuna. Árið 568 hófu Avarar innrásir á Dónársvæðinu og stofnuðu kanat í Karpatadældinni. Árið 623 gerðu Slavar sem bjuggu í vesturhluta Pannóníu uppreisn gegn Avörum undir stjórn frankverska kaupmannsins Samós. Frá 626 hnignaði ríki Avara, en það hélt þó velli til 804.
Verner von Heidenstam
Ævi og störf
Árið 1916 hlaut Heidenstam bókmenntaverðlaun Nóbels. Ýmis kvæða hans hafa verið þýdd á íslensku, meðal annars af Magnúsi Ásgeirssyni.
Slóvakía
Slavnesku ríkin
Slavar settust að þar sem nú er Slóvakía á Þjóðflutningatímabilinu á 5. og 6. öld og þar var miðstöð ríkis Samós á 7. öld. Á 9. öld var furstadæmið Nitra stofnað í kringum borgina Nitra sem síðar varð hluti af Stór-Mæri ásamt Mæri um árið 830, þegar Mojmir 1. af Mæri sameinaði slavnesku ættbálkana norðan við Dóná. Þegar Mojmir reyndi hins vegar að kljúfa ríki sitt frá Austur-Frankíu steypti Loðvík þýski honum af stóli og studdi Rastislav af Mæri til valda. Rastislav hertogi hélt áfram að styrkja sjálfstæði ríkisins og veikja áhrif frankverskra presta. Hann bað Mikael 3. keisara Austrómverska ríkisins um kennara til að kenna kristni á slavnesku. Mikael sendi tvo bræður, trúboðana Kýril og Meþódíus, árið 863. Kýrill bjó til fyrsta slavneska stafrófið og þýddi ritninguna á kirkjuslavnesku. Rastislav reisti líka fjölda víggirtra kastala.
Í valdatíð Rastislavs fékk frændi hans, Svätopluk furstadæmið Nitra sem lén. Furstinn gerði hins vegar bandalag við Franka og steypti frænda sínum af stóli árið 870. Líkt og fyrirrennari sinn tók Svatopluk upp titilinn rex („konungur“). Í valdatíð hans náði ríkið sinni ekki aðeins yfir Mæri og Slóvakíu, heldur líka það sem í dag eru norður- og miðhluti Ungverjalands, Neðra-Austurríki, Bæheimur, Slésía, Lúsatía, suðurhluti Póllands og Vojvodina í Serbíu, en hvar nákvæmlega landamærin lágu er umdeilt. Svatopluk varðist árásum Magýara og frá Fyrsta búlgarska keisaradæminu.
Árið 880 bjó Jóhannes 8. páfi til sjálfstætt erkibiskupsdæmi í Stór-Mæri með Meþódíus sem erkibiskup. Hann gerði þýska prestinn Wiching biskup í Nitra. Þegar Svatopluk lést árið 894 tóku synir hans við sem furstar í Stór-Mæri og Nitra, en þeir tóku brátt að deila um yfirráð yfir öllu ríkinu. Þessar innanlandsdeilur auk stöðugra átaka við Austur-Frankíu urðu til þess að Stór-Mæri missti megnið af lendum sínum. Á sama tíma hófu Magýarar að flytjast austur yfir Karpatafjöll og réðust inn í Karpatadældina sem þeir hófu að leggja undir sig frá 896. Hugsanlega var tilefnið það að ráðamenn í þessum héruðum réðu þá oft sem málaliða í átökum sín á milli. Ekki er vitað hvað varð um syni Svatopluks eftir 906. Í þremur orrustum í júlí og ágúst 907 sigruðu Magýarar Bæverja og sumir sagnfræðingar miða endalok Stór-Mæri við það ár, meðan aðrir vilja miða við 902.
Konungsríkið Ungverjaland
Innrás Mongóla í Evrópu árið 1241 leiddi til hungursneyðar og fólksfækkunar. Á síðmiðöldum varð íbúasamsetning fjölbreyttari þegar Karpataþjóðverjar settust þar að á 13. öld og Gyðingar á 14. öld. Bæir stækkuðu, fjöldi steinkastala var reistur og menning blómstraði. Aðflutningur Þjóðverja olli oft átökum við innfædda Slóvaka þar sem þeir náðu völdum í bæjunum og brutu gamlar hefðir. Til að bregðast við þessu gaf Lúðvík 1. af Ungverjalandi út reglugerðina Privilegium pro Slavis sem kvað á um að helmingur bæjarráðsmanna í Žilina skyldi vera Slóvakar og þjóðirnar tværi skyldu skiptast á að fara með bæjarstjóraembættið.
Árið 1465 stofnaði Matthías Corvinus þriðja háskóla Ungverjalands í Pressburg (Bratislava), en honum var lokað eftir andlát hans 1490. Hússítar settust að í Slóvakíu í kjölfar Hússítastríðanna. Þegar Tyrkjaveldi tók að sækja inn í Ungverjaland var Bratislava gerð að nýrri höfuðborg ríkisins árið 1536, rétt fyrir fall Búda árið 1541. Landið varð hluti af ríki Habsborgara sem Efra-Ungverjaland, og þar settist þriðjungur ungverska aðalsins að eftir innrás Tyrkja sem leiddi til útbreiðslu ungverskrar menningar og tungumáls. Mótmælendatrú breiddist út í byrjun 17. aldar, að hluta vegna gamalla hússítafjölskyldna og slóvakískra nemenda Marteins Lúthers. Á 17. öld urðu átök milli kaþólikka og mótmælenda í Efra-Ungverjalandi, auk stríðsins við Tyrkjaveldi. Eftir 1648 varð meirihluti íbúa kaþólskur í kjölfar gagnsiðbótarinnar.
Í Tyrkjastríðunum var Slóvakía vettvangur átaka milli Austurríkis og Transylvaníu og uppreisna gegn Habsborgurum sem leiddu til mikillar eyðileggingar, sérstaklega í sveitahéruðum. Í stríði Austurríkis og Tyrkjaveldis 1663-1664 leiddi stórvesír Tyrkja her sem lagði Slóvakíu í rúst. Samt sem áður börðust uppreisnarmenn frá Efra-Ungverjalandi gegn Austurríkismönnum og Pólverjum í orrustunni um Vín 1683. Eftir því sem Tyrkir hörfuðu frá Ungverjalandi seint á 17. öld dró úr mikilvægi Efra-Ungverjalands þótt Pressburg væri áfram höfuðborg ríkisins til 1848 þegar hún var aftur flutt til Búda.
Jón Jónsson (tónlistarmaður)
thumb|
Slóvakía
Konungsríkið Ungverjaland
Slóvakar sóttust eftir sjálfstæði þegar byltingarnar 1848 hófust, en úr því varð ekki. Þess í stað versnaði sambúð þjóðanna eftir því sem ungverskuvæðing fór vaxandi innan ríkisins.
Joutseno
100px|right Joutseno er bær í sveitarfélaginu Lappeenranta í Finnlandi. Fólksfjöldi er 10.845 (2005).
Jón Jónsson (tónlistarmaður)
Jón Ragnar Jónsson (fæddur 30. október 1985 í Hafnarfirði) er íslenskur tónlistamaður og fyrrverandi fótboltamaður. Hann hefur gert tvær plötur, Wait for Fate árið 2011 og Heim árið 2014.
Slóvakía
Tékkóslóvakía
Um 75.000 af um 80.000 Gyðingum sem eftir voru í Slóvakíu eftir missi suðurhéraðanna, voru fluttir í útrýmingarbúðir í Þýskalandi í helförinni í Slóvakíu. Þúsundir Gyðinga, Rómafólks og annarra hópa voru fluttir í fangabúðirnar Sereď, Vyhne og Nováky í Slóvakíu. Mikill meirihluti Gyðinga sem bjuggu í Slóvakíu fyrir stríð var myrtur. Slóvakía greiddi Þjóðverjum 500 mörk fyrir hvern Gyðing sem fluttur var þaðan fyrir „endurmenntun og uppihald“. Þegar ljóst varð að rauði herinn myndi hrekja Þjóðverja frá Mið- og Austur-Evrópu, hófst andspyrna gegn hernámsliðinu og leppstjórninni sumarið 1944 með blóðugum skæruhernaði. Þjóðverjar og slóvakískir samverkamenn þeirra lögðu 93 þorp í rúst og myrtu þúsundir almennra borgara, oft með fjöldaaftökum. Sovétherinn og rúmenskir hermenn frelsuðu Slóvakíu undan hernámi Þjóðverja í apríl 1945.
Jón Jónsson (tónlistarmaður)
Jón hefur tekið þátt í sjónvarpsverkefnum, meðal annars var hann einn dómara í Ísland Got Talent og var með fjölskylduþátt á laugardögum sem hét Fjörskyldan, þar sem fjölskyldur kepptust við aðrar fjölskyldur á árunum 2017 - 2018. Hann var líka kynnir Söngvakeppninnar 2018.
Æska og menntun
Bróðir Jóns er poppsöngvarinn Friðrik Dór. Hann stundaði nám í háskólanum í Boston í fótboltastyrk. Meðan hann var í háskóla stundaði hann leiklist og samdi tónlist.
Ragnheiður Jónsdóttir Ream
Ragnheiður Jónsdóttir Ream (1917 – 1977) var íslensk myndlistarkona. Ragnheiður var dóttir Jóns Halldórssonar söngstjóra, og konu hans, Sigríðar Bogadóttur.
Slóvakía
Kommúnistastjórnin
Tékkóslóvakía var endurreist eftir síðari heimsstyrjöld og Jozef Tiso var tekinn af lífi árið 1947. Í kjölfarið fylgdu miklir fólksflutningar þar sem 80.000 Ungverjar og 32.000 Þjóðverjar voru hraktir frá Slóvakíu að undirlagi Bandamanna í samræmi við ákvarðanir Potsdamráðstefnunnar. Aðeins um 20.000 Karpata-Þjóðverjar, af um 130.000 árið 1937, voru eftir í Slóvakíu árið 1947. Sovéska öryggislögreglan handtók og flutti yfir 20.000 í fangabúðir í Síberíu. Samkvæmt ákvörðunum Jaltaráðstefnunnar var Tékkóslóvakía á áhrifasvæði Sovétríkjanna og varð hluti af Varsjárbandalaginu eftir valdarán 1948. Yfir átta þúsund voru flutt í fangabúðir á árunum 1948 til 1953.
Ragnheiður Jónsdóttir Ream
Frá fyrstu sýningu Ragnheiðar hérlendis og til andláts hennar liðu einungis tíu ár. Einkasýningar hennar urðu þrjár og þar af ein stór í Norræna húsinu, - þá var hún þátttakandi í sumarsýningu Norræna hússins 1976. Hún var og þátttakandi í fimm Haustsýningum FÍM og sumarsýningu Myndlistarhússins á Miklatúni 1973. Þá var henni boðið að vera með í sýningu „8 islandske kunstnere“, í Björgvin, Kiruna og Luleå árið 1975.
Slóvakía
Kommúnistastjórnin
Eftir vorið í Prag 1968 réðist her Varsjárbandalagsins inn í landið og batt enda á þróun í frjálsræðisátt undir stjórn Alexanders Dubček. Árið eftir var Tékkóslóvakía gerð að sambandsríki tveggja sósíalískra lýðvelda: Alþýðulýðveldis Slóvaka og Alþýðulýðveldis Tékka. Landið varð í reynd leppríki Sovétríkjanna, en hélt nokkru sjálfstæði. Í vestri lá járntjaldið um landamærin milli Tékklands og Austurríkis og Vestur-Þýskalands. Um 600 voru drepin á landamærunum milli 1948 og 1989.
Ebóla
thumb|250px|Rafræn smásjármynd af Ebóla veirunni Ebóla (EBOV) eða Ebóluveira er einþátta RNA þráðveira sem veldur blæðandi veirusótthita í mönnum, einnig kallað Ebólu-blæðingarsótt. Veiran er skæð og ein sú banvænansta sem þekkist nú á dögum. Veiran er nefnd eftir Ebólafljótinu í Austur-Kongó og kom fyrst fram á sjónarsviðið árið 1976. Fjögur þekkt afbrigði eru til af veirunni og öll nefnd eftir þeim svæðum sem þau hafa fundist á.
Ragnheiður Jónsdóttir Ream
Helstu áhrifavaldar í list hennar voru þeir Mark Rothko og Richard Diebenkorn.
Ebóla
Einkenni
Ebólan ræðst á öll líffæri og vefi mannslíkamans nema vöðva og bein. Veiran inniheldur sjö gerðir af próteinum sem vinna þrotlaust líkt og vél og éta upp vefi líkamans á meðan veiran fjölgar sér. Blóðið þykknar og blóðtappar myndast í æðakerf líkamans. Þetta stöðvar blóðflæði til líffæra og vefja líkamans, veldur súrefnisþurrð og drepi í vefjum (nekrósu) sem birtist sem svartir blettir á líffærum og líkmana. Húðblæðingar (petechiae) eiga sér einnig stað.
Slóvakía
Lýðveldið Slóvakía
Skipting Tékkóslóvakíu fór friðsamlega fram og hefur verið kölluð flauelsskilnaðurinn. Slóvakía hefur áfram náin tengsl við Tékkland. Bæði löndin eiga í miklu samstarfi við Ungverjaland og Pólland í Visegrád-hópnum. Slóvakía gekk í Atlantshafsbandalagið 29. mars 2004 og í Evrópusambandið 1. maí 2004. Landið gerðist aðili að Schengen árið 2007. Þann 1. janúar 2009 tók Slóvakía upp evru sem gjaldmiðil. Árið 2019 varð Zuzana Čaputová fyrsti kvenforseti Slóvakíu.
Landfræði
thumb|Kort. thumb|Kort sem sýnir fjöll landsins. Slóvakía liggur milli 47. og 50. breiddargráðu norður og 16. og 23. lengdargráðu austur. Landslag í Slóvakíu er að mestu fjalllent, með Karpatafjöll í mið- og norðurhluta og landsins. Undirfjöll þeirra Tatrafjöll eru með tugi tinda yfir 2.500 metrum; tindurinn Gerlachovský štít rís þeirra hæst (2655 m). Tatrafjöll eru einn hluti af Fatra-Tatrafjöllum með Slóvakísku málmfjöllin og Beskid-fjöll. Stærsta undirlendið er í kringum Dóná í suðvestri, en þar á eftir kemur austurslóvakíska undirlendið í suðaustri.
Ebóla
Einkenni
Veiran leysir upp kollagen-þræði líkamans og veldur því að neðsta lag húðarinnar verður vessakennt og deyr. Maculopapular ástand myndast á húðinni sem einkennist af örsmáum hvítum vökvafylltum blöðrum sem minna á sagógrjón. Húðin verður viðkvæm fyrir allri viðkomu og rifnar auðveldlega af við snertingu eða þrýsting. Blæðingar hefjast úr munnholi, tannholdi og munnvatnskirtlum. Smám saman fer að blæða úr öllum líkamsopum líkamans. Yfirborð tungunnar flagnar að lokum af, sjúklingurinn annaðhvort spýtir því út úr sér eða gleypir það ósjálfrát. Yfirborð slímhúðar í koki og barka flagnar einnig af þegar blóðug uppköst hefjast.
Slóvakía
Landfræði
Helstu fljót eru Dunajec, Dóná og Morava en þau mynda einnig landamæri við nágrannalöndin. Skógar þekja um 41% landsins.
Ebóla
Einkenni
Blæðingar hefjast í gollurshúsi, hjartavöðvinn mýkist og seytir blóði sem veldur blæðingum í brjóstholi.
Ragnheiður Steindórsdóttir
Ragnheiður Steindórsdóttir (f. 26. júní 1952) er íslensk leikkona. Hún hefur talsett fyrir margar myndir þar að meðal talaði hún fyrir Abuela Alma í Encanto.
Slóvakía
Landfræði
Níu þjóðgarðar þekja 6,5% svæði landsins. Hellar skipta hundruðum en þrjátíu þeirra eru opnir almenningi, þar af eru 5 hellar á lista UNESCO.
Ebóla
Einkenni
Augnblæðingar hefjast, blóð seytlar úr tárakirtlum sjúklingsins og hann virðist gráta blóði. Ímyndin af sjúklingum grátandi blóði er það sem sjúkdómurinn er þekkastur fyrir í vinsælli dægurmenningu.
Ebóluveiran drepur mikið af vefjum líkamans meðan sjúklingurinn lifir, veldur nekrósuflekkjum á öllum líffærum og húð. Lifraskemmdir og bráð nýrnabilun af völdum blóðugrar þvagmengunar á sér einnig stað. Blæðingar hefjast í þörmum sem einkennast af blóðugum niðurgangi.
Slóvakía
Stjórnmál
Löggjafarsamkunda Slóvakíu er þjóðarráð Slóvakíu (Národná rada Slovenskej republiky) með 150 þingmenn sem koma saman í einni deild. Þingmenn eru kosnir til fjögurra ára í senn með hlutfallskosningu.
Æðsti dómstóll Slóvakíu er stjórnlagadómstóll Slóvakíu (Ústavný súd) sem úrskurðar um stjórnarskrárrétt. Dómarar í stjórnlagadómstólnum eru 13 talsins, skipaðir af forseta eftir tilnefningu þingsins.
Stjórnarskrá Slóvakíu gekk í gildi 1. janúar 1993. Henni var breytt í september 1998 til að heimila beint forsetakjör og aftur í febrúar 2001 vegna inngöngunnar í Evrópusambandið. Lagakerfið í Slóvakíu byggist á lagakerfi Austurríkis-Ungverjalands. Lögum var breytt til samræmis við kröfur Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og til að afnema marx-lenínísku lagahefðina sem áður var ríkjandi. Slóvakía hefur gengist undir lögsögu Alþjóðadómstólsins án fyrirvara.
Stjórnsýslueiningar
Slóvakía skiptist í átta héruð (krajov - eintala: kraj) sem heita eftir höfuðstöðum sínum. Héruðin skiptast síðan í 79 umdæmi (okresy) sem aftur skiptast í mörg sveitarfélög (obec).
Efnahagur
Slóvakía er þróað hátekjuland þar sem verg landsframleiðsla á mann var 78% af meðaltali Evrópusamabandsríkja árið 2018. Landið býr við áskoranir sem varða ójöfnuð milli héraða. Landsframleiðsla á mann er allt frá 188% af meðaltali ESB í Bratislava að 54% í Austur-Slóvakíu. Þótt landfræðilegur ójöfnuður sé þannig mikill búa 90% íbúa í eigin húsnæði.
Árið 2021 setti Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn Slóvakíu í 45. sæti á lista yfir lönd eftir landsframleiðslu á mann, með kaupmáttarjafnaða landsframleiðslu á mann upp á 34.815 dali. Landið var kallað „Tatratígurinn“ þegar slóvakíska hagkerfið breyttist úr áætlanabúskap í markaðsbúskap með einkavæðingu lykilgreina og aukningu erlendrar fjárfestingar. Helstu útflutningsvörur Slóvakíu eru hátæknivörur, bílar og bílahlutar.
Árið 2021 var Slóvakía í 61. sæti á lista yfir lönd eftir landsframleiðslu þótt íbúar séu aðeins um 5 milljónir. Slóvakía er eitt af þeim ESB-ríkjum sem er í örustum vexti (2017). Árið 2016 fór yfir 86% af útflutningi Slóvakíu til ríkja Evrópusambandsins og yfir 50% af innflutningi kom frá ESB-ríkjum.
Hlutur opinberra skulda af landsframleiðslu náði 49,4% undir lok 2018, langt undir meðaltali OECD-ríkja. Atvinnuleysi náði 19% undir lok 1999 en hafði lækkað í 4,9% árið 2019.
Slóvakía tók upp evruna 1. janúar 2009 sem tók við af slóvakísku krónunni sem árið 2008 var metin á 30,126 fyrir eina evru.
Slóvakía var í 45. sæti af 190 á lista yfir lönd eftir því hve auðvelt er að eiga þar viðskipti, samkvæmt Heimsbankanum árið 2020, og í 57. sæti af 63 löndum á lista yfir lönd eftir samkeppnishæfni samkvæmt World Competitiveness Yearbook 2020.
Íbúar
Íbúar Slóvakíu er yfir 5,4 milljónir og eru flestir Slóvakar að uppruna. Þéttleiki byggðar er að meðaltali 110 íbúar á ferkílómetra. Samkvæmt manntali árið 2021 telur meirihluti íbúa Slóvakíu sig vera Slóvaka (83,82%). Stærsta þjóðarbrotið sem býr í Slóvakíu eru Ungverjar (7,75%). Aðrir minnihlutahópar eru meðal annars Rómafólk (1,23%), Tékkar (0,53%), Rusynar (0,44%) og aðrir eða ótilgreint (6,1%).
Árið 2018 var miðaldur íbúa Slóvakíu 41 ár.
Stórir hópar Slóvaka fluttust burt seint á 19. og í byrjun 20. aldar. Árið 1990 sögðust 1,8 milljónir manna í Ameríku eiga sér slóvakískan uppruna.
Alþýðumenning
Slóvakísk alþýðumenning er áberandi hluti af menningu landsins og birtist meðal annars í bókmenntum, tónlist, dansi og byggingarlist. Eitt þekktasta dæmið er þjóðsöngur Slóvakíu, Nad Tatrou sa blýska, sem byggist á þjóðlaginu Kopala studienku.
Helsta alþýðumenningarhátíð Slóvakíu fer fram árlega í Východná. Þetta er elsta og stærsta hátíð landsins með alþjóðlegri þátttöku. SĽUK (Slovenský ľudový umelecký kolektív) er stærsta alþýðulistafélag Slóvakíu.
Hægt er að sjá vel varðveitt dæmi um alþýðilega byggingarlist í Slóvakíu í þorpinu Vlkolínec sem hefur verið á heimsminjaskrá UNESCO frá 1993. Í Prešov-héraði, er að finna stórfenglegar timburkirkjur. Flestar þeirra eru varðveittar sem menningararfur og sumar eru líka á heimsminjaskrá.
Þekktasta alþýðuhetja Slóvakíu er ræninginn Juraj Jánošík (1688–1713) (eins konar Hrói höttur Slóvakíu) sem er sagður hafa rænt frá þeim ríku til að gefa fátækum. Ævi Jánošíks eru gerð skil í mörgum skáldverkum og kvikmyndum frá 20. öld. Ein þekktasta kvikmyndin er Jánošík eftir Martin Frič frá 1935.
Bráðafár
Bráðafár eða bráðapest er bráðdrepandi bakteríusjúkdómur. Veikin leggst einkum á lömb og veturgamalt sauðfé á haustin, sérstaklega þegar snöggkólnar í veðri. Bráðafár hefur verið þekkt á Íslandi frá 18. öld. Til er bóluefni við bráðafári.
Orsök
Sjúkdómurinn er af völdum bakteríunnar Clostridium septique sem myndar eiturefni í meltingarfærum kindarinnar. Þetta veldur bráðum dauða.
Einkenni
Veikin er mjög bráð og fara einkenni oft framhjá bændum. Kindin sýnir greinilega merki um vanlíðan, þembist upp og ef hún leggst getur hún drepist mjög fljótt. Skrokkurinn blæs upp og af honum leggur slæma lykt. Ef hann er krufinn sjást bólgur og blæðingar í vinstrinu.
Bráðapest leggst fyrst og fremst á yngra féð, lömb, veturgamalt og einstaka eldri kindur, oft þær vænustu.
Bereníke 4.
Þar sem konur máttu ekki ríkja einar yfir Egyptalandi þurfti hún að taka sér eiginmann. Þegar hún gerði það ekki sjálfviljug neyddu ræðismenn hennar hana til að giftast Selevkosi 7. sem var útlægur konungur Sýrlands. Skömmu síðar lét hún kyrkja hann þar sem hún var ósátt við mannasiði hans. Hún giftist síðar gríska aðalsmanninum Arkelaosi en hann ríkti ekki með henni.
Flotmeisa
thumb|Parus major
Flotmeisa (fræðiheiti: Parus major) er fugl sem telst til meisuættarinnar (Paridae) og er flækingur á Íslandi.
1785
Árið 1785 (MDCCLXXXV í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Podocarpus brevifolius
Podocarpus brevifolius er sígrænt tré frá Filippseyjum, Indónesíu, Kína (Guangxi og Guangdong) og Víetnam.
Aðferðaminni
Aðferðaminni er minni í undirmeðvitundinni sem hjálpar okkur að gera þá hluti sem við höfum lært áður þannig að við gerum þá í rauninni ósjálfrátt og ómeðvitað. Sem dæmi má nefna að sá sem einhvertíma hefur lært að synda, er syndur alla ævi og eins með þann sem lærir að hjóla. Slys og áföll sem líkaminn eða heilinn lendir í hafa minnst áhrif á aðferðaminnið, sem dæmi má taka sjúklinginn H.M. sem ekki getur myndað nýjar minningar en getur enn þá framkvæmt þá hluti sem hann kunni fyrir áfallið og bætt þá og píanóleikarann Clive Wearing sem finnst hann alltaf vera nývaknaður en hann eins og H.M. getur ekki búið til nýjar minningar þó hann muni fortíðina, þó getur hann enn leikið listavel á píanó.
Skjaldarmerki Íslands
thumb|200px|Skjaldarmerki lýðveldisins Íslands.
Hinn 12. febrúar 1919 var tekið upp merki, þar sem fáni Íslands er markaður á skjöld. Konungsúrskurðurinn um skjaldarmerkið hljóðar þannig: „Skjaldarmerki Íslands skal vera krýndur skjöldur og á hann markaður fáni Íslands. Skjaldberar eru hinar alkunnu fjórar landvættir, þannig: dreki, gammur, uxi og risi." Þetta var skjaldarmerki konungsríkisins Íslands, 1918–1944.
Á fyrri öldum var skjaldarmerki Íslands lengi saltfiskur á rauðum skildi.
701
Árið 701 (DCCI í rómverskum tölum)
Sasa qingyuanensis
Sasa qingyuanensis er lágvaxin (1 til 1,5m ) bambustegund sem var fyrst lýst af Cheng Hua Hu, og fékk sitt núverandi nafn af Cheng Hua Hu. Hún er einlend í Kína (Zhejiang).
Stanisław Wyspiański
thumb|right|200px Stanisław Mateusz Ignacy Wyspiański (15. janúar 1869 – 28. nóvember 1907) var pólskur listmálari sem lést árið 1907 í Kraká.
Guðmundur Andrésson
Guðmundur Andrésson (um 1615 – 1654) var íslenskur málfræðingur, skáld og höfundur orðabókarinnar Lexicon Islandicum.
Æviágrip
Guðmundur mun hafa verið ættaður annað hvort frá Bjargi í Miðfirði eða Sólheimum í Sæmundarhlíð. Fæðingarár Guðmundar er ekki vitað með vissu en hann fæddist tæplega eftir 1620 og yfirleitt er miðað við ártalið 1615. Faðir hans hét trúlega Andrés Guðmundsson og virðast foreldrar hans hafa verið leiguliðar í Sólheimum í Sæmundarhlíð. Átti hann að minnsta kosti eina systur. Björn Jónsson á Skarðsá var nágranni Guðmundar í æsku hans. Foreldrir Guðmundar voru hvorki efnaðir né af völdugum ættum komnir og því óvenjulegt að hann skyldi hafa fengið inngöngu í Hólaskóla. Að öllum líkendum var Guðmundur svokallaður ölmusupiltur við skólann. Gísli Baldur Róbertsson (2008: 256) bendir á að Guðmundur útskrifaðist úr Hólaskóla á óvenjulega stuttum tíma, aðeins 4 ár en ekki 5 eða 6 eins og var algengast. Hlýtur Guðmundur að hafa verið framúrskarandi nemandi og vel undirbúinn.
Eftir útskrift veiktist Guðmundur í u.þ.b. hálft ár og lýsir hann því sem e.k. andleg veikindi. Varðveist hefur bréf frá Birni Jónssyni sem lýsir einnig veikindi Guðmundar og er dagsett 20. febrúar 1638. Hann var þá á batavegi og jafnaði sig að fullu. Um tíma varð Guðmundur djákni á Reynistað en missti það embætti og var aldrei vígður til prests. Ein ástæða kann að vera áhugi Guðmundur á Sigríði Jónsdóttur Oddssonar en einhver virðist hafa borið illt í eyru Þorláks Skúlasonar Hólabiskups um Guðmund um það leyti sem hann missti djáknarembætti. Ritgerðin Þekktu sjálfan þig hefur verið túlkuð sem háðslegt svar Guðmundar við meinta óvinsemd Þorláks Skúlasonar og ljóst er að engin hlýja hafi verið milli þeirra.
Árið 1644 eða 1645 gerðist Guðmundur Andrésson sek um svokallað frillulífsbrot, þ.e. hann eignaðist barn með ógiftri konu. Ekkert er vitað um barnið en barnsmóðir hans hét Arnfríður Jónsdóttir. Barneignir utan hjónabands vörðuðu fésektum á þeim tíma og Guðmundur samdi ritgerð gegn Stóradómi þar sem hann gagnrýndi harðlega að ríkir og fátækir þurftu að greiða sömu upphæð enda hlaut þetta að vera smáræði fyrir þá ríku en verulega íþyngjandi fyrir almúgafólk. Þannig væri refsingin misþung eftir stétt hins brotlega. Ritgerðin ber titilinn Discursus oppositionis eða Deilurit. Eflaust hefur ýmislegt misfagurt verið sagt (og ort) um ágæti Stóradóms á dögum Guðmundar en Discursus oppositionis á engar skriflegar hliðstæðar enda voru afleiðingar fyrir höfundinn miklar. Að sögn Guðmundar var áætlun ekki að gera þetta flugbeitta deilurit opinbert en það var engu að síður túlkað sem hættulegt andóf þegar upp komst um það. Fyrir þetta var hann handtekinn og færður til Kaupmannahafnar af Henrik Bjelke, höfuðsmanni. Í Kaupmannahöfn var Guðmundur settur í Bláturn en var síðan náðaður af konungi 24. desember 1649 fyrir orð Ole Worm.
Ári síðar fékk hann inni í Kaupmannahafnarháskóla og valdi Vitus Bering sem umsjónarkennara. Á árunum 1650-54 samdi hann íslensku orðabókina Lexicon Islandicum, með latneskum skýringum. Guðmundur lést í Kaupmannahöfn árið 1654. Dánarörsökin var drepsótt (kólera).
Verk Guðmundar
Gísli Baldur telur að Guðmundur hafi lagt stund á ljóðlist og klassíska fræði en vann síðan í Kaupmannahöfn mest fyrir danska fræðimenn á sviði norrænna fræða.
Lexicon Islandicum kom út í Kaupmannahöfn árið 1683 að Guðmundi látnum. Orðabókin er talin vera merk heimild um íslenskan orðaforða á fyrri hluta 17. aldar og áfangi í íslenskri orðabókargerð. Hann bjó einnig til prentunar Völuspá með skýringum, en bæði þessi rit voru gefin út eftir dauða hans af Peder Hansen Resen.
Hvalafriðun
Hvalafriðun (og hvalveiðibann) eru hugtök sem höfð eru um annaðtveggja veiðibann og friðun hvala.
Guðmundur Andrésson
Verk Guðmundar
Guðmundur var skáld og hefur einn rímnaflokkur eftir hann varðveist, þ.e. Persíus rímur. Bellerofontis rímur voru af Jakobi Benediktssyni eignaðar Guðmundi en málstig þeirra virðist vera eitthvað eldra (Ragnar Ingi Aðalsteinsson 2007) og þær eru ekki eignaðar honum í eldri heimildum.
Annað
Skáldsagan Brotahöfuð eftir Þórarin Eldjárn fjallar um ævi Guðmundar Andréssonar.
Hvalafriðun
Hvalafriðun á Íslandi
Hugtakið hvalafriðun er ekki nýtt af nálinni á Íslandi því strax í lok 19. aldar var farið að ræða um hvalafriðun, sbr. hvalafriðunarlögin 19. febrúar 1886. Á þeim árum voru hvalveiðar taldar hafa spillandi áhrif á fiskafla og fiskgöngur. Þau lög lifðu þó ekki lengi.
Séra Sigurður Norland í Hindisvík var mikill frumkvöðull náttúruverndar. Hann sagði í viðtali við Tímann 1961: Það ætti að friða þá [þ.e. hvalina], bætir hann við og hefst í sæti sínu. Ég sé Hvalfjörð fyrir mér eins og hann hefur verið á landnámstíð. Það væri ekki ónýtt að geta sýnt hann þannig: Hvalavöðurnar inn um allan fjörð, og hver strókurinn við annan hátt í loft upp — alls staðar hvalir að blása. Ég vil, að ísland haldi áfram að vera frægt, og Íslendingar verndi og verji sína náttúru.
Ragnheiður Elín Gunnarsdóttir
Ragnheiður Elín Gunnarsdóttir (f. 27. júlí 1974) er íslensk leikkona.
Rómversk heimspeki
Rómversk heimspeki er tvírætt hugtak. Það vísar annars vegar til þeirrar heimspeki sem var stundum af Rómverjum en segja má að saga rómverskrar heimspeki hefjist um miðja 2. öld f.Kr. Í þessum skilningi er oft miðað við þá höfunda sem skrifuðu á latínu. Hins vegar er stundum talað um rómverska heimspeki sem það tímabil í sögu fornaldarheimspeki sem tekur við af hellenískri heimspeki. Tímabili hellenískrar heimspeki er yfirleitt talið ljúka árið 31 f.Kr. eða 27 f.Kr., þ.e. allnokkru eftir að Rómverjar höfðu kynnst heimspeki. Þegar litið er á rómverska heimspeki sem tímabil er það gjarnan látið ná út 2. öld en þá er sagt að heimspeki síðfornaldar hefjist.
Rómversk heimspeki var alla tíð undir miklum áhrifum frá grískri heimspeki, ekki síst hellenískri heimspeki; svo mjög að segja má að rómversk heimspeki hafi verið flutt inn frá Grikklandi og hafi ávallt verið grísk heimspeki í rómverskum búningi.
Grískir höfundar
Höfundar sem rituðu á grísku:
Tvíliður
Tvíliður er hugtak í bragfræði sem merkir tveggja atkvæða orð eða tvö orð sem mynda tvö atkvæði. Réttur tvíliður (tróké) (einnig nefnt fallandi tvíliður) er með áherslu á fyrra atkvæði, hið fyrra langt, hið síðara stutt, - u, til dæmis faðir, bróðir. Rangur tvíliður (jambos) (einnig nefnt rísandi tvíliður) er með áherslu á síðara atkvæði; hann hefur tvö atkvæði, stutt og langt u -, til dæmis í dag, í gær.
Skinney-Þinganes hf.
Skinney-Þinganes hf. er sjávarútvegsfyrirtæki á Höfn í Hornafirði sem var stofnað í janúar 1999. Fyrirtækið var til þegar þrjú fyrirtæki runnu saman í eitt: útgerðar- og fiskvinnslufyrirtækið Skinney hf. og útgerðarfélagið Þinganes ehf. og Borgey hf. Þau hafa síðan verið rekin undir nafninu Skinney–Þinganes hf.
Matteo Renzi
Matteo Renzi (f. 11. janúar 1975) er ítalskur stjórnmálamaður sem var forsætisráðherra Ítalíu frá febrúar 2014 til desember 2016. Renzi sagði af sér eftir að tillögum hans um stjórnarskrárbreytingar var hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu í desember árið 2016 og utanríkisráðherra hans, Paolo Gentiloni, var útnefndur forsætisráðherra af Sergio Mattarella forseta lýðveldisins. Ríkisstjórn Renzi og Gentiloni er sú fjórða langlífasta í sögu ítalska lýðveldisins. Renzi var héraðsforseti Flórens frá 2004 til 2009 og borgarstjóri Flórens frá 2009 til 2014.
Renzi var 39 ára og 42 daga gamall þegar hann tók við embætti forsætisráðherra og er þar með yngsti maðurinn sem hefur gegnt embættinu auk þess sem hann var yngsti þjóðarleiðtogi í G7. Hann var einnig fyrsti sitjandi borgarstjórinn sem varð forsætisráðherra. Renzi var stundum talinn eiginlegur leiðtogi evrópska sósíalistaflokksins á Evrópuþinginu í andstöðu við evrópska þjóðarflokkinn.
Renzi er almennt talinn frjálslyndur miðjumaður í stjórnmálum. Ríkisstjórn Renzi stóð fyrir ýmsum umbótum, þar á meðal breytingum á kosningakerfinu, slökun á verkalögum til að ýta undir hagvöxt, endurskipulagningu á stjórnsýslukerfinu, lögleiðingu á borgaralegri sambúð samkynhneigra, einföldun á borgaralegum réttarhöldum og niðurfellingu margra skatta.
Renzi sat ekki á ítalska þinginu á meðan hann var forsætisráðherra en hann settist á þing eftir þingkosningarnar árið 2018. Eftir kosningarnar, þar sem miðvistribandalag Renzi lenti í þriðja sæti, sagði Renzi af sér sem formaður ítalska Lýðræðisflokksins þann 12. mars 2018.
Þann 17. september árið 2019, eftir að Lýðræðisflokkurinn hafði myndað nýja ríkisstjórn með Fimmstjörnuhreyfingunni, lýsti Renzi því yfir að hann hygðist segja sig úr flokknum og stofna nýjan, miðjusinnaðan stjórnmálaflokk. Renzi sagðist þó styðja ríkisstjórnina og að með stofnun nýja flokksins myndi hún hafa breiðari skírskotun. Þann 14. janúar 2021 dró Renzi hins vegar stuðning nýja flokksins við ríkisstjórnina til baka. Þetta leiddi til afsagnar stjórnar Giuseppe Conte ellefu dögum síðar.
Englendingar
Englendingar (enska English people) eru þjóð og þjóðarbrot sem búa á Englandi og hafa ensku að móðurmáli. Þjóðernisvitund Englendinga á rætur að rekja til miðalda þegar fólkið var þekkt á fornensku sem Anglecynn. England er nú eitt fjögurra landa sem tilheyra Bretlandi og meginhluti Englendinga eru líka Bretar.
Upprunalega voru Englendingar komnir af nokkrum ættflokkum með svipuð gen, það er að segja Fornbretum, germönsku ættflokkunum Engilsaxar, Saxar og Jótar, sem stofnuðu England (fornenska: Englaland), og síðar af Víkingum og Normönnum. Undir Sambandslögunum 1707, þar sem Konungsríkið England varð hluti Konungsríkisins Stóra-Bretland, varð þjóðernisvitund og menningu Englendinga blandað saman við þær Breta.
Í dag eiga margir Englendingar rætur að rekja til annarra evrópskra landa og landa í Breska samveldinu. Sem stofnendur Breska heimsveldisins eru Englendingar uppruni enska tungumálsins, þingræðis, fordæmisréttar í mörgum löndum og margra vinsæla íþrótta.
Lee Robert Clarke
Lee Clark (fæddur 27. október árið 1972) er enskur fyrrverandi knattspyrnumaður og knattspyrnuþjálfari þekktastur fyrir tíma sinn í Newcastle United. Clark lék sem miðjumaður sem leikmaður en er í dag stjóri hjá Birmingham City.
Snemma á ferlinum var hann vinsæll hjá aðdáendum en umdeild skipti til erkifjendanna í Sunderland árið 1997 ergði stuðningsmenn.
Hann er á Englandi kannski frægastur fyrir að mæta í Enskai bikarinn árið 1999, klæddur stuttermabol sem sagði „Sad Mackem Bastards. Mackem er manneskja frá Sunderland og bolurinn veðjaði á að Newcastle yrði í úrslitaleiknum á meðan Sunderland hafði ekki verið í úrslitaleik í mörg ár. Sem stuðningsmaður Newcastle var þetta umdeilt en sem leikmaður Sunderland var þetta til þess að hann átti á hættu að vera rekinn. Hann lék aldrei meira með Sunderland.
Næsti vinnuveitandi hans var London klúbburinn Fulham. Í 2004/05 tímabilið varð hann fyrirliði félagsins. Engu að síður var honum frjálst að yfirgefa félagið þegar samningur hans rann út sumarið 2005, við misjafnar tilfinningar meðal stuðningsmanna Fulham.
Rétt fyrir 2005/06 tímabilið samdi hann aftur við Newcastle.
Hann skoraði eitt mark eftir að hafa snúið aftur til Norðaustur-Englands og það var í nágrannaslag gegn Middlesbrough á St James' Park, þar sem hann jafnaði metin í 2-2 í framlengingunni. Þannig endaði hann með 26 mörk í öllum mótum fyrir félagið.
Nancy Pelosi
Nancy Patricia D'Alesandro Pelosi (fædd 26. mars 1940) er 55. og fyrrverandi forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings. Hún gegndi því embætti á tveimur tímabilum, fyrst frá 2007 til 2011 og síðan frá 2019 til 2023. Pelosi hefur setið á þingi fyrir Demókrataflokkinn fyrir 8. kjördæmi Kaliforníu frá 1987 en kjördæmið var númerað sem hið 5. fyrstu þrjú kjörtímabil Pelosi.
Pelosi er fyrsta konan til þess að gegna embætti forseta fulltrúadeildarinnar en samkvæmt stjórnarskrá Bandaríkjanna er handhafi þess embættis annar í röðinni, á eftir varaforseta Bandaríkjanna, til að taka við embætti forseta Bandaríkjanna skyldi hann deyja, segja af sér eða á einhvern hátt vera leystur frá störfum. Pelosi var því valdamesti kvenmaður í sögu bandarískra stjórnmála þar til Kamala Harris varð varaforseti árið 2021.
Ævi og menntun
Pelosi var fædd Nancy Patricia D'Alesandro í Baltimore í Maryland fylki í Bandaríkjunum þann 26. mars 1940. Pelosi er dóttir Thomas D'Alesandro, Jr. sem var öldungardeildarþingmaður fyrir Maryland fylki og síðar borgarstjóri Baltimore. Árið 1962 útskrifaðist hún frá Trinity háskóla í Washington D.C. með B.A.-gráðu í stjórnmálafræði. Við Trinity háskóla kynntist hún eiginmanni sínum, Paul Frank Pelosi. Parið giftist ári eftir útskrift og fluttist til New York borgar og síðar San Francisco.
Stjórnmál
Á meðan háskólanámi stóð vann Pelosi sem aðstoðarmaður öldungardeildarþingmannsins Daniel Brewster. Þegar hún fluttist til San Francisco fór hún að vinna á vegum demókrataflokksins í Kaliforníu. Þar kynntist hún fulltrúadeildarþingmanninum Phillip Burton, sem sat á þingi fyrir 5. kjördæmi — kjördæmið sem Pelosi myndi síðar vera fulltrúi fyrir. Phillip Burton lést árið 1983 og var þá kona hans Sala Burton kjörin í hans stað. Þegar að Sala greindist með krabbamein á síðari hluta áratugarins og bauð sig ekki fram til endurkjörs árið 1988. Pelosi hlaut stuðning Burton til kosninga um tilnefningu demókrata til sætisins og sigraði naumlega andstæðing sinn. Þegar kosið var um fulltrúa 5. kjördæmisins til fulltrúadeildar sigraði hún frambjóðanda repúblikana með miklum yfirburðum.
Árið 2004 varð Pelosi fyrsta konan til að gegna stöðu leiðtoga minnihlutans í fulltrúadeildinni. Þremur árum síðar, við upphaf 110. þings Bandaríkjaþings var hún kjörin forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings. Pelosi gegndi embættinu til ársins 2011, en þá guldu Demókratar afhroð í þingkosningum og Pelosi varð leiðtogi minnihlutans á ný.
Eftir að Demókratar endurheimtu meirihluta á fulltrúadeildinni í þingkosningum árið 2018 varð Pelosi þingforseti á ný. Hún tók við af Paul Ryan, þingforseta Repúblikana, þann 3. janúar 2019.
Þann 24. september árið 2019 tilkynnti Pelosi að fulltrúadeildin hygðist hefja formlegt ákæruferli gegn Donald Trump Bandaríkjaforseta fyrir mögulegt embættisbrot. Tilefnið var uppljóstrun um að Trump hefði í símtali beitt óeðlilegum þrýstingi á Volodymyr Zelenskyj, forseta Úkraínu, til að fá úkraínsk stjórnvöld til að hefja rannsóknir á fjármálum fjölskyldu Joe Biden, fyrrum varaforseta Bandaríkjanna og hugsanlegs mótframbjóðanda Trumps í forsetakosningunum 2020.
Pelosi samþykkti aðra kæru gegn Trump eftir að stuðningsmenn hans gerðu árás á bandaríska þinghúsið í Washington undir lok forsetatíðar hans í janúar 2021.
Undir lok október 2022 braust maður að nafni David DePape inn á heimili Pelosi í San Francisco og réðst á eiginmann hennar, Paul Pelosi, með hamri. Nancy var ekki heima þegar innbrotið var gert en DePape hafði ætlað að ræna henni og veita henni áverka ef hún „segði honum ekki sannleikann“. Paul Pelosi var fluttur á sjúkrahús eftir árásina en útskrifaðist þaðan þann 4. nóvember.
Í kjölfar þingkosninga árið 2022, þar sem Demókratar töpuðu meirihluta sínum á fulltrúadeildinni, tilkynnti Pelosi að hún myndi ekki sækjast eftir endurkjöri sem þingflokksleiðtogi flokksins. Hún hafði þá leitt þingflokk Demókrata á fulltrúadeildinni í tæp 20 ár. Hún mun hins vegar sitja áfram sem almennur þingmaður.
Kim Yong-sik
Kim Yong-sik (25. júlí 1910 - 8. mars 1985) var japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 3 leiki með landsliðinu.
Kolsýra
thumb|[[Gosdrykkur|Gosdrykkir er að mestu lausn vatns og koltvísýrings, sem myndar ögn af kolsýru.]] Kolsýra er sýra með efnaformúluna H2CO3. Orðið kolsýra er stundum haft um blöndu koltvísýrings og vatns, t.d. gosdrykkur, sem jafnframt inniheldur ögn af H2CO3.
Kolsýran myndast þannig í vatni:
CO2 + H2O ⇔ H+ + HCO3- ⇔ H2CO3.
Vættaskóli
Vættaskóli er grunnskóli í Engjahverfinu í Grafarvogi. Hann varð til árið 2012 við sameiningu Borgaskóla og Engjaskóla og er rekinn á báðum stöðum.
762
Árið 762 (DCCLXII í rómverskum tölum)
Halle
Halle er stærsta borgin í þýska sambandslandinu Saxland-Anhalt með tæpa 240 þúsund íbúa (2019). Hún er þó ekki höfuðborg landsins (sem er Magdeburg). Íbúafjöldinn fer þó snarminnkandi og mun hann innan skamms fara niður fyrir Magdeburg.
Lega
thumb|Miðborgin í Halle Halle liggur við ána Saale nær syðst í sambandslandinu og steinsnar fyrir vestan landamærin að Saxlandi. Næstu borgir eru Leipzig til suðausturs (20 km), Magdeburg til norðurs (50 km) og Erfurt til suðvesturs (60 km).
Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Halle eru tvær rauðar stjörnur og rauður hálfmáni á hvítum grunni. Merki þetta var tekið upp 1450 en óvíst er um merkingu þess. Kenningar eru uppi um að stærri stjarnan sé sólin, að hún sé merki Maríu mey og að hún sé afbakaður saltkristall.
Orðsifjar
Germanir nefndu staðinn upphaflega Dobrebora en fljótlega eftir að Karl hamar hertók var farið að kalla bæinn Halla og síðan Halle. Tvær skoðanir eru um merkingu þess. Í fyrsta lagi að það tengist salti, að Salz hafi breyst í Halla (sal verður að hal). Í öðru lagi að um slakka í landslaginu sé að ræða.
Upphaf
Byggðin myndaðist í kringum saltnámur á miðöldum. Þar bjuggu þá ýmsir þjóðflokkar germana, en einnig slavar eins og vindar. Salt var óvíða að fá og því var svæðið mjög eftirsótt. Árið 735 hertók Karl hamar allt héraðið og innlimaði það frankaríkinu. Hann gaf hermönnum sínum saltnámurnar. Árið 806 kemur heitið Halle (eða Halla) fyrst fyrir í skjölum. 968 er biskupsdæmið í Magdeburg stofnað og tilheyrir Halle því allt til 1680. 1281 er Halle í Hansasambandinu. Aðalverslunarvaran er salt. 1503 flutti erkibiskupinn frá Magdeburg í nýreistan kastala í Halle og sitja biskupar þar allt til 1680.
Siðaskipti og stríð
thumb|Miðborg Halle árið 1500. 1541 fóru siðaskiptin formlega fram í Halle eftir að Marteinn Lúther hafði sjálfur predikað þar nokkrum sinnum. Halle var á þessum tíma aðsetur biskupsins Albrecht von Brandenburg, sem jafnframt var kardináli. Hann ákvað að yfirgefa borgina í fússi og tók öll verðmæti með sér. Borgin var þaðan í frá stjórnuð af fulltrúa biskupanna. Við andlát Lúthers 1546 var líkami hans geymdur til skamms tíma í Halle. 1625 hertók Wallenstein borgina í 30 ára stríðinu. 1631 náðu Svíar að hrekja keisaraherinn á brott og hertaka borgina. 1680 lést síðasti biskupinn í borginni. Við það varð hún hluti af erkibiskupsdæminu í Brandenborg. 1701 varð borgin sjálf innlimuð í konungsríkið Brandenborg og var gerð að höfuðborg hertogadæmisins Magdeburg til skamms tíma.
Nýrri tímar
1806 birtust Frakkar við borgardyrnar. Þeir áttu í orrustu við prússa og sigruðu þá. Í kjölfarið hertóku þeir Halle. Nokkrum dögum síðar sótti Napoleon borgina heim. Hann lét loka háskólanum þar (Alma mater halensis). Ári síðar gaf Napoleon borgina konungsríkinu Vestfalíu. En eftir fall Napoleons 1815 varð hún prússnesk á ný. Síðla á 19. öld óx borgin mjög. 1890 fór íbúafjöldinn yfir 100 þúsund. Í apríl 1891 voru fyrstu rafmagns sporvagnarnir teknir í notkun, en þetta var slíka kerfið í Evrópu. Í heimstyrjöldinni síðari varð borgin fyrir óverulegum loftárásum bandamanna. Halle er því ein af fáum stórborgum Þýskalands sem slapp við skemmdir stríðsins. Um miðjan apríl hertóku Bandaríkjamenn borgina, en þeir skiluðu henni til Sovétmanna í júlí, enda í sovéska hernámssvæðinu. Halle varð þá höfuðborg héraðsins Sachsen í eitt ár. Halle var í Austur-Þýskalandi allt til sameiningar Þýskalands 1990. Við sameininguna varð gríðarmikið atvinnuleysi í borginni, þar sem atvinnuvegir áttu í erfiðleikum með að keppa við vestrænan varning. Enn í dag á borgin við erfiðleika að etja og fækkar íbúum enn mjög. Þeir voru 316 þúsund við sameiningu en eru aðeins 233 þúsund í dag. Þetta er ein allra mesta mannfækkun í þýskri stórborg á síðari tímum.
Maurice Maeterlinck
thumb|right|Maurice Maeterlinck Maurice Maeterlinck (29. ágúst 1862 – 6. maí 1949) var belgískt leikskáld og rithöfundur. Hann hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1911.
Halle
Vinabæir
Halle viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:
Maurice Maeterlinck
Ævi og störf
Hann fæddist í borginni Gent inn í efnamikla frönskumælandi fjölskyldu. Foreldrarnir sendu hann til náms í kristilegum skóla, þar sem rómantískur skáldskapur var litinn hornauga og einungis trúarleg ljóð og sögur lesnar. Fyrir vikið varð Maeterlinck afar andsnúinn hvers kyns trúarkreddum og þröngsýni.
Halle
Byggingar og kennileiti
thumb|Rauði turninn er einkennisbygging Halle. Til hægri er Frúarkirkjan. thumb|left|Dómkirkjan í Halle. Þar var Georg Friedrich Händel organisti meðan hann var ungur. thumb|left|Hluti af Moritzburg-virkinu
Maurice Maeterlinck
Ævi og störf
Að kröfu föður síns lauk hann prófi í lögfræði en hugurinn stóð til bókmennta og lista. Fyrsta leikrit hans var frumsýnt árið 1890 og fékk góða dóma og viðtökur áhorfenda. Hann var afkastamikill og sendi frá sér fjölmörg verk á næstu árum, sem mörg hver áttu það sameiginlegt að hafa að geyma sterkar kvenpersónur sem ekki var algengt í leikritun þeirra tíma. Árið 1908 sendi hann svo frá sér verkið Bláa fuglinn (franska: L'Oiseau bleu) sem varð það leikrit hans sem mestum vinsældum náði, hefur verið margoft kvikmyndað og samin eftir því ópera.
Þegar Þjóðverjar réðust inn í Belgíu árið 1914 hugðist Maeterlinck ganga í frönsku útlendingaherdeildina en var hafnað vegna aldurs. Hann bjó í Frakklandi öll stríðsárin og gagnrýndi yfirgang Þjóðverja og lofsöng hetjulund belgísku þjóðarinnar í ræðu og riti. Að fyrri heimsstyrjöldinni lokinni reyndi hann fyrir sér sem handritshöfundur í Hollywood en með litlum árangri. Eftir 1920 dró mjög úr ritstörfum Maeterlinck. Hann var aðlaður af Alberti 1. og hafðist upp frá því við á setri sínu í Frakklandi ef undan eru skilin nokkur ár í útlegð Bandaríkjunum meðan á hernámi Þjóðverja í síðari heimsstyrjöldinni stóð. Maeterlinck lést árið 1949.
Leikverk eftir Maeterlinck hafa orðið mörgum tónskáldum yrkisefni og hefur fjöldinn allur af óperum, bæði fyrir börn og fullorðna, verið saminn eftir þeim.
Bláturn
thumb|right|Bláturn í Kaupmannahöfn. Koparstunga eftir [[van Wyck um 1611 ]] Bláturn var turn á Kaupmannahafnarhöll í Danmörku og var reistur í tíð Kristjáns 4.. Nafnið er tilkomið vegna blýklæðningar sem var á þaki turnsins. Turninn var notaður sem fangelsi frá því fljótlega eftir að hann var reistur og þar til hann var rifinn 1731 með höllinni til að rýma fyrir Kristjánsborgarhöll. Eftir það var nafnið Bláturn notað yfir annað fangelsi sem var rifið árið 1848.
Guðmundur Andrésson var fangelsaður í Bláturni fyrir fjölkvæni árið 1649.
Leonóra Kristína Ulfeldt, dóttir Kirsten Munk og Kristjáns IV, sat inni í Bláturni frá 1663 til 1685 fyrir drottinsvik og skrifaði þar endurminningar sínar, Jammersminde sem á íslensku nefnast Harmaminning Leonóru Kristínar í Bláturni í þýðingu Björns Th. Björnssonar).
Bláa lónið
thumb|Bláa lónið.
Bláa lónið er lón á Reykjanesskaganum sem affallsvatn frá Hitaveitu Suðurnesja myndar. Árið 1976 myndaðist lón í kjölfar starfsemi Hitaveitu Suðurnesja í Svartsengi og árið 1981 fór fólk að baða sig í lóninu þegar í ljós kom að böðun hefur jákvæð áhrif á húðsjúkdóminn psorisasis. Sex árum seinna eða árið 1987 opnað baðaðstaða fyrir almenning og 1992 var Bláa Lónið hf. stofnað. Árið 1994 tók Bláa Lónið hf. yfir rekstur baðstaðarins og í kjölfar opnaði göngudeild fyrir psoriasis og exem sjúklinga. Bláa lónið er nú einhver fjölsóttasti ferðamannastaður á Íslandi bæði af innlendum og erlendum ferðamönnum.
Vistkerfi Bláa Lónsins er sérstætt. Kaldur sjór og grunnvatn kemst í snertingu við heitt innskotsberg á miklu dýpi þar sem Ameríku og Evrópu-Asíu flekarnir tengjast. Vökvinn snögghitnar og stígur upp á yfirborð jarðar. Kísill losnar úr berginu og úr verður hvít leðja. Blágrænir þörungar af gerðinni ''Leptolyngbya erebi var. thermalis eru þar sem og sérstæð baktería sem hefur fengið nafnið silicibacter lacuscaerulensis''.
Déjà vu
Hugtakið déjà vu (orðið er franskt og þýðir „séð áður/þegar séð“) er notað til að lýsa þeirri upplifun að hafa orðið fyrir atburði áður eða séð stað áður án þess að kunna skýringu á því. Frakkinn Émile Boirac kom fyrstur með nafnið að baki þessu, en hann var mikill áhugamaður um sálfræðileg fyrirbæri. Þeir sem upplifa déjà vu lýsa því sem að maður kannist við eitthvað sem maður ætti ekki að geta kannast við, en sagt er að 70% fólks hafi upplifað eitthverja útgáfu déjà vu, og að fólk á aldrinum 15-25 ára sé líklegast til að upplifa déjà vu. Déjà vu gerir ekki boð á undan sér og ekki er mögulegt að spá fyrir um það. Hér er um nokkuð flókið fyrirbæri að ræða og margar mismunandi kenningar hafa verið settar fram til að skýra hvers vegna við upplifum déjà vu. Svissneski fræðimaðurinn Arthur Funkhouser hefur haldið því fram að til séu nokkrar „déjà-upplifanir“, og til að fræðast betur um fyrirbærið þarf að taka meira tillit til blæbrigðanna á milli atvikanna. Hann hefur flokkað déjà vu í nokkra flokka t.d.:
Déjà vu hefur einnig verið tengt við geðklofa og gagnaugablaðsflogaköst og sagt hefur að hjá flogaveikum sé déjà vu forsmekkur að flogakasti.
Déjà vu truflar veruleikaskynið því maður skynjar upplifunina bæði sem nýja og gamla. Svo virðist sem flogaveikir upplifi dejà vu lengur en aðrir, það getur varað í nokkra sólarhringa en varir annars hjá venjulegu fólki í nokkrar sekúndur eða mínútur. Einnig er hægt að framkalla déjà vu með dáleiðslu, t.d. ef dáleiddur maður er látinn heyra ákveðna tónlist sem hann hefur ekki heyrt áður og svo beðinn um að gleyma laginu, finnst honum lagið einstaklega kunnulegt þegar hann vaknar aftur.