cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kongófljót
Vegna Livingstonfossanna er fljótið ekki skipgengt frá upptökum til ósa. Fyrir ofan fossanna er það þó nýtt til flutinga og þá sérstaklega á milli Kinshasa and Kisangani. Um 40 raforkuver eru í fljótinu. Þeirra stærst er Inga-stíflan sem er um 200 km suðvestur af Kinshasa.
David Ogden Stiers
David Allen Ogden Stiers (31. október 1942 – 3. mars 2018) var bandarískur leikari.
Hjálmey
Hjálmey er íslenskt kvenmannsnafn.
SI grunneining
Alþjóðlega einingakerfið (SI kerfið) hefur sjö grunneiningar, sem allar aðrar eðlisfræðilegar mælieiningar byggjast á. Skilgreiningum var síðast breytt smávægilega árið 2019.
Internacia sistemo de unuoj
Lambeth (borgarhluti)
thumb|200px|Lambeth á [[Stór-Lundúnasvæðið|Stór-Lundúnasvæðinu.]]
Lambeth (enksa: London Borough of Lambeth) er borgarhluti í Suður-London og er hluti innri London. Árið 2012 var íbúatala um það bil 310.200 manns. Nokkur hverfi á svæðinu eru:
Lise Nørgaard
thumb|Lise Nørgaard. Lise Nørgaard (fædd Elise Jensen 14. júní, 1917 – d. 1. janúar, 2023) var dönsk blaðakona og rithöfundur. Hún er hvað þekktust fyrir bók um æskuminningar sínar Kun en pige (1992) og sjónvarpsþáttaröðina Matador (1978-1982 ) þar sem hún samdi handritið.
Nørgaard hlaut gullna lárviðarlaufið (1992) og Dannebrog-orðuna (1994) fyrir framlag sitt til bókmennta.
Hún lést 1. janúar 2023, 105 ára gömul.
Icecross
Icecross var íslensk hljómsveit sem gaf út eina samnefnda plötu árið 1973.
Vísa (nafn)
Vísa er íslenskt kvenmannsnafn.
Blákarpi
Blákarpi (fræðiheiti Polyprion americanus) er fiskur af sækarpaætt. thumb|left|Blákarpi Blákarpi er djúpsjávarfiskur sem finnst á 40-600 m dýpi og heldur sig í skipsflökum og hellum. Fiskarnir eru einir á ferð en ungviði hópast þó saman undir fljótandi hlutum. Blákarpi er vinsæll af sportveiðimönnum.
Heimild
„Blákarpi“, Ægir 46 (5.-6. tbl.) (01.05.1953), bls. 138-9.
Þjóðdans
thumb|right|300px|Jón biskup Helgi thumb|right|300px|Malambo, argentínskur þjóðlagadans Þjóðdans er almennt hugtak um þá dansa sem eiga uppruna sinn í menningarsögu landa. Hefðir eru mjög ríkjandi í þjóðdönsum þó þeir þróist líka. Þjóðdans er í ýmsum löndum dansaður af fólki sem hefur litla eða enga danskunnáttu, það er að segja áhugafólki, ekki atvinnudönsurum. Í upphafi var það þannig að fólk lærði dansinn hvert af öðru á samkomum, fylgdist með og lærði þannig. Þannig lifðu dansarnir kynslóð eftir kynslóð. Þjóðdansar voru dansaðir af alþýðunni og voru ekki hugsaðir sem sýningardansar þó þeir hafi orðið það í seinni tíð. Þjóðdansar eru yfirleitt dansaðir við þjóðlög eða þjóðlega tónlist.
Talið er að þeir dansar sem dansaðir voru á Íslandi þar til um 1800 hafi að uppruna verið fornir. Elstu heimildir um dans á Norðurlöndum eru reyndar frá Íslandi og er það íslenskum bókmenntum að þakka að svo snemma er getið um dans. Hins vegar má ekki skilja það svo að Íslendingar hafi lært dans fyrstir allra Norðurlandaþjóða. Fyrsta heimildin um dans á Íslandi er í sögu Jóns biskups helga en hann varð biskup 1106. Dæmi um íslenska þjóðdansa eru Vikivakar sem hafa lifað með Íslendingum frá kaþólskum tíma og söfnuðu Íslendingum til gleði allt fram á 18. öld.
Eftir 1800 komu til Íslands nýjir dansar af erlendri fyrirmynd sem tóku við af gömlu dönsunum. Þessir dansar voru síðar kallaðir gömlu dansarnir. Þessir dansar öðluðust nýtt líf á Íslandi og sér íslensk afbrigði þróuðust. Dansarnir lifðu inn í 20.öldina allt þangað til skipulögð söfnun á dönsunum hófst.
Flokkun þjóðdansa
Þjóðdönsum hefur verið skipt í tvo hópa í íslensku samhengi. Annars vegar eru það þjóðdansar sem eru gamlir dansar og hins vegar eru Gömlu dansar.
Þjóðdansar
Þjóðdönsum hefur verið skipt í tvo flokka. Þeir flokkar eru Sagnadansar og söngleikir.
Sagnadansar
Sagnadansar eiga sér undirflokka eins og hringdansa,stígdansa og hringbrot.
Hringdansinn
Hringdansinn er elsta dansformið sem vitað er að hefur lifað og þróast. Einkenni dansinum miðast af túlkun dansaranna á söng forsöngvara og undirtekt dansara í viðlagi. Áherslur spora og hreyfing dansara innan hringsins veitir mismunandi blæbrigði á milli dansa en dansinn er takmarkaður við lokaðann hringinn. Taktur og áherslur eru mismunandi milli dansa þar sem tónlistin og takturinn er ekki sá sami í öllum lögum. Hringdansinn á sér hliðstæður um alla Evrópu og í Afríku. Danssporið sem dansað er við íslenska hringdansinn er kallað vikivakaspor og er fjórskipt spor dansað við skexskiptann takt lags. Í Færeyjum er svipað spor dansað en það er sexskipt spor dansað við sexskiptann takt og heitir í heimildum Færeyskt spor. Mörg blæbrigði eru til af vikivakanum en algengasta mynstrið er fjórskipta sporið. Sporin við dansinn eru einföld þar sem megináhersla dansins er að beina athyglinni að söngnum og kvæðinu sem er sungið.
Stígdansinn
Lítið er vitað um stígdansinn annað en að fræðimenn í gegn um aldirnar hafa fjallað um hann í skrifum sínum fram á tuttugustu öld.
Hringbrot
Hringbrot voru á 19. öldinni talin vera hinn eini íslenski þjóðdans. Hins vegar hafa rannsóknir síðari ára leitt í ljós að Íslendingar eigi sér fjölskrúðugari dansarf heldur en hringbrotið. Hringbrot í lokuðum hring teljast til söngdansa á meðan hringbrot í opnum hring eða röðum flokkast undir vikikvakaleikja. Hringbrot í lokuðum hring eru dönsuð við vikivakaspor í lokuðum hring þar sem hringnum er snúið á rönguna á meðan dansað er. Þessi brot nefnast hringbrot Fleiri gerðir brota í dansi eru til.
Gömlu dansar
Gömlu dansarnir bárust til Íslands á 18. öldinni og voru dansaðir af fólki í hinum vestræna heimi til dagsins í dag. Til þessara dansa teljast meðal annars polki, ræll, vínarkrus, skottís, mazhúrka, vals o.sfrv. Á Íslandi þróuðust mörg stílbrigði og ýmsir leikir út frá dönsunum sem finnast ekki annarsstaðar.
Zúúber
Zúúber er morgunþáttur sem er á dagskrá FM957 sem voru alla virka morgna kl. 7-10. Stjórnendur Zúúber eru Svali (Sigvaldi Þórður Kaldalóns), Gassi (Jóhann Garðar Ólafsson) og Sigga (Sigríður Lund Hermannsdóttir).
Spörvalilja
Útbreiðsla
Kákasus og norðaustur Tyrkland vestur til Erzincan, í fjallaengjum og grýttum jarðvegi í 2000 - 3000 m. yfir sjávarmáli.
Lýsing
Laukurinn allt að 2,5 sm í þvermál, oft með smálaukum. Stöngull 4 - 35 sm hár. Laufblöð yfirleitt sex til sjö, stakstæð, lensulaga, skærgræn. Blómin stök, breið-klukkulaga, dökkfjólublá, tígulmynstur sérstaklega að innan, með lítilli lykt. Krónublöð 3.5 - 5 sm löng, snubbótt.
Melanotaenia sikuensis
Melanotaenia sikuensis er tegund af regnbogafiskum sem er frá Nýju-Gíneu.
Anne Rice
thumb|200px|right|Anne Rice Anne Rice (f. Howard Allen O'Brien 4. október 1941 – 12. desember 2021 ) var höfundur hryllings– og ævintýrabókmennta sem snúast gjarnan um vampírur, múmíur og nornir. Hún var gift ljóðaskáldinu Stan Rice. Hún átti tvö börn, Christopher og Michelle Rice, en Michelle lést úr hvítblæði 1972. Christopher, sonur hennar, er þekktur fyrir að vera samkynhneigður skáldsagnahöfundur.
New Tales of the Vampires
(Aðrar vampíru sögur sem eru ekki hluti af seríunni að ofan, en tilheyra sömu tilbúnu veröld)
Evrópuvegur
thumb|Veganet Evrópuvega Evrópuvegur er vegakerfi sem tengir lönd Evrópu saman. Veghaldari þeirra er Efnahagsnefnd Sameinuðu þjóðana í Evrópu (UNECE). Vegirnir eru númeraðir frá E 1 og uppeftir.
Í flestum löndum eru vegirnir merktir með grænum vegvísum. Undantekningin er Bretland þar sem vegirnir eru merktir sem M-vegir.
Veganúmer
Vegirnir eru merktir með fernhyrndu skilti með grænum bakgrunn, hvítum ramma og texta. Misjafnt er eftir löndum hvort vegirnir séu merktir sem þjóðvegir og evrópuvegir eða aðeins evrópuvegir. Vegnúmer aðalvega hafa tvö tölustafi og tengibrautir hafa þrjá tölustafi.
Ísland
Ísland hefur ekki gerst aðili að vegakerfinu og því er enga Evrópuvegi að finna á Íslandi. Hinsvegar hefur Evrópusambandið skilgreint sitt eigið kerfi af Evrópuvegum sem kallast Trans-European road network (TERN) og Ísland hefur fengið aðild að því.
Hjálmfríður
Hjálmfríður er íslenskt kvenmannsnafn.
José Mourinho
José Mário dos Santos Félix Mourinho (fæddur 26. janúar 1963 í bænum Setúbal í Portúgal) er portúgalskur knattspyrnustjóri og fyrrum leikmaður.
Ferill sem knattspyrnustjóri
Jose Mourinho hefur stjórnað þremur portúgölskum liðum (Benfica, U.D. Leiria, og F.C Porto) og gerði Porto annars að sigurvegurum í Meistaradeild Evrópu árið 2004, þegar liðið vann Monaco frá Frakklandi 3-0 í úrslitaleik.
Því næst fór hann til Englands að þjálfa Chelsea FC frá London. Mourinho gerði þá að tvöföldum Englandsmeisturum tímabilin 2004-2005 og 2005-2006. Hann var látinn fara eftir tímabilið 2006-2007 þó að félagið hafi náð öðru sæti.
Sumarið 2008 tók Mourinho við Internazionale frá Ítalíu. Vann hann með Inter þrennuna (ítölsku deildina, ítalska bikarinn og meistaradeildina) árið 2010.
Árið 2013 skrifaði hann undir hjá Real Madrid og dvaldi þar til 2015. Hann vann La Liga tímabilið 2011-2012 og tvo bikara á tíma sínum með Real.
Mourinho hélt aftur til Chelsea og gerði þá að meisturum tímabilið 2014-2015. Næsta tímabil var gegni liðsins slakt þegar það hafði tapað 9 af 16 leikjum fyrir jól sem varð til þess að Mourinho var sagt upp.
Árið 2016 samdi Mourinho við Manchester United í 3 ár. Hann vann Evrópudeildina, Góðgerðaskjöldinn og EFL-bikarinn með félaginu. Aftur á móti var honum sagt upp líkt og síðast hjá Chelsea rétt fyrir jól árið 2018 eftir slakt gengi United.
Í nóvember 2019 var hann skipaður stjóri Tottenham Hotspur. Honum var sagt upp störfum í lok tímabils 2020-21 þegar liðið var í 7. sæti Premier League.
Hann gerðist stjóri A. S. Roma tímabilið 2021-2022. Árið 2022 vann hann Sambandsdeild Evrópu með liðinu.
Flying Junior
thumb|right|Heimsmeistarakeppnin í siglingu á Flying Junior í San Francisco-flóa árið 2007. Flying Junior er tvímenningskæna hönnuð í Hollandi af Uus van Essen og Coen Gulcher á árunum 1954-1955 sem minni útgáfa af Flying Dutchman til kennslu og þjálfunar fyrir unga siglingamenn.
Flying Junior er rúmir fjórir metrar að lengd með stórsegl, fokku og belgsegl.
Lýðstjórnarlýðveldið Kongó
Lýðstjórnarlýðveldið Kongó (franska: République Démocratique du Congo) eða einfaldlega Kongó, eða Austur-Kongó til aðgreiningar frá Lýðveldinu Kongó, er land í Mið-Afríku og þriðja stærsta land álfunnar. Það hefur áður heitið Belgíska Kongó, Kongó-Kinsasa og Saír (til 1997). Það á landamæri að Lýðveldinu Kongó í vestri, Mið-Afríkulýðveldinu og Suður-Súdan í norðri, Úganda, Rúanda, Búrúndí og Tansaníu í austri, og Sambíu og Angóla í suðri. Aðgangur að sjó er um 40 km breiða ræmu við Gíneuflóa.
Elstu mannvistarleifar í Kongó eru um 80.000 ára gamlar. Þar risu ríki eins og Lundaríkið, Lubaveldið og Konungsríkið Kongó við ósa Kongófljóts. Fyrsti Vesturlandabúinn sem kannaði vatnasvið Kongófljóts var Henry Morton Stanley sem síðar aðstoðaði Leópold 2. konung Belgíu við að gera landið að einkanýlendu sinni sem hann kallaði Fríríkið Kongó. Leópold kom á gúmmíplantekrum og stýrði nýlendunni af mikilli grimmd sem hneykslaði alþjóðasamfélagið. Að lokum féllst Belgíustjórn á að taka stjórn nýlendunnar yfir vegna þrýstings frá öðrum Evrópuríkjum. Kongó fékk sjálfstæði árið 1960 og fyrsti forsætisráðherra landsins var Patrice Lumumba. Árið 1965 leiddi Joseph Mobutu herforingjabyltingu gegn honum. Árið 1971 breytti hann nafni landsins í Saír. Mobutu var einræðisherra og nýtti aðstöðu sína til að hagnast persónulega á auðlindum landsins. Í kjölfar borgarastyrjaldarinnar í Rúanda braust borgarastyrjöld út í austurhluta landsins sem lyktaði með því að Mobutu flúði land og nafni landsins var aftur breytt. Önnur styrjöldin í Kongó hófst árið 1998 og stóð til 2003. Eftir að stríðinu lauk hafa reglulega blossað upp staðbundin átök í landinu. Kynferðisofbeldi er útbreitt, og sjúkdómar og hungursneyðir herja á íbúana.
Íbúar Kongó eru yfir 90 milljónir talsins. Landið er fimmtánda fjölmennasta land heims og það fjórða fjölmennasta í Afríku. Í landinu búa um 200 þjóðarbrot sem flest tala bantúmál. Frumbyggjar landsins eru pygmíar sem eru aðeins um 600.000. Um 95% íbúa landsins eru kristnir, þar af um helmingur rómversk-kaþólskir. Landið á miklar náttúruauðlindir og er stærsti kóbaltframleiðandi heims en langvinnur ófriður hefur orðið til þess að íbúar landsins eru með einar lægstu meðaltekjur í heimi. Árið 2018 höfðu um 600.000 íbúar landsins flúið vegna átaka í mið- og austurhluta landsins. Bardagar hafa hrakið 4,5 milljónir á flótta og tvær milljónir barna eiga á hættu að deyja vegna vannæringar.
Landfræði
Lýðstjórnarlýðveldið Kongó er í miðri Afríku sunnan Sahara, með landamæri að Lýðveldinu Kongó í norðvestri, Mið-Afríkulýðveldinu í norðri, Suður-Súdan í norðaustri, Úganda, Rúanda, Búrúndí, og Tansaníu (handan Tanganjikavatns) í austri, Sambíu í suðri og suðaustri, Angóla í suðvestri; og strönd að Atlantshafi í vestri. Landið á líka landamæri að angólsku útlendunni Cabinda. Landið er milli 6. og 14. breiddargráðu norður, og 12. og 32. lengdargráðu austur. Það liggur á miðbaug, með einn þriðja norðan hans og tvo þriðju sunnan hans. Landið er 2.345.408 km2 að stærð, sem er aðeins stærra en Spánn, Frakkland, Þýskaland, Svíþjóð og Noregur samanlagt. Landið er annað stærsta Afríkulandið, á eftir Alsír.
Vegna staðsetningar landsins við miðbaug er mikil úrkoma í landinu og mest tíðni þrumuveðurs í heimi. Ársúrkoma getur verið allt að 2.000 mm sum staðar. Í landinu er Kongóskógurinn sem er annar stærsti regnskógur heims á eftir Amasónskóginum. Stór hluti af vatnasviði Kongófljóts á láglendinu sem hallar í átt að Atlantshafinu, er þakinn þéttum frumskógi. Umhverfis þetta svæði eru hásléttur sem renna saman við gresjur í suðri og suðvestri, fjalllendi í vestri og þétt graslendi í norðri. Austast í landinu eru Rwenzori-fjöll, há og snævi þakin fjöll.
Hitabeltisloftslagið mótast líka af Kongófljóti og þverám þess sem eru helstu einkenni svæðisins auk regnskóganna sem það rennur um. Landið dregur nafn sitt af fljótinu. Vatnasviðið nær yfir næstum allt landið. Fljótið og þverár þess mynda undirstöðu efnahagslífs og vöruflutninga í Kongó. Helstu þverárnar eru Kasai-á, Sangha-á, Ubangi-á, Ruzizi-á, Aruwimi og Lulonga-á.
Upptök Kongófljóts eru í Albertsdal sem er vesturendi Sigdalsins mikla, auk Tanganjikavatns og Mweru-vatns. Fljótið rennur í vesturátt frá Kisangani rétt eftir Boyoma-fossa en sveigist síðan hægt í suðvestur, framhjá Mbandaka þar sem Ubangi-á rennur í það, og þaðan í Malebovatn (Stanleyvatn). Kinsasa og Brazzaville standa á sitt hvorum bakka fljótsins við vatnið. Eftir það mjókkar fljótið og rennur um nokkrar flúðir í djúpum gjám sem eru þekktar sem Livingstone-fossar, og framhjá Boma út í Atlantshafið. Fljótið er annað vatnsmesta fljót og með annað stærsta vatnasviðið í heimi (á eftir Amasónfljóti). Áin og aðeins 37 km strönd á norðurbakka hennar eru eini aðgangur landsins að sjó.
Albertsdalur á stóran þátt í mótun landslags Kongó. Þar er landið mun fjalllendara auk þess sem þar er eldvirkni sem hefur stundum kostað mannslíf. Stóru vötnin í Afríku mynduðust líka þar. Fjögur þeirra liggja við austurlandamæri Kongó: Albertsvatn, Kivuvatn, Játvarðsvatn og Tanganjikavatn. Semliki-á liggur milli Játvarðsvatns og Albertsvatns.
Í kringum Sigdalinn mikla er mjög mikið af verðmætum jarðefnum að finna sem eru unnin með námavinnslu í suður- og austurhluta landsins. Helstu auðlindir landsins eru kóbalt, kopar, kadmín, demantar, gull, silfur, sink, mangan, tin, german, úran, radín, báxít, járngrýti og kol. Öll þessi efni er að finna í miklum mæli í landinu, sérstaklega í héraðinu Katanga.
Þann 17. janúar 2002 gaust Nyiragongo-fjall í Kongó og úr því runnu þrír hraunstraumar á miklum hraða gegnum borgina Goma með þeim afleiðingum að 45 létust og 120.000 misstu heimili sín. 400.000 manns voru fluttir frá borginni í kjölfar eldgossins. Hraunið eitraði Kivuvatn og drap fiska. Tvær flugvélar tóku á loft frá flugvellinum þar sem óttast var að hraunið ylli sprengingu í eldsneyti. Hraunið fór framhjá flugvellinum en eyðilagði flugbrautina og lokaði nokkrar flugvélar inni. Hálfu ári eftir eldgosið gaus nærliggjandi Nyamuragira-fjall líka. Það fjall gaus síðan aftur 2006 og 2010.
Þjóðgarðar skráðir sem heimsminjar í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó: Virunga-þjóðgarðurinn (1979), Garamba-þjóðgarðurinn (1980), Kahuzi-Biega-þjóðgarðurinn (1980), Salonga-þjóðgarðurinn (1984) og Okapi-friðlandið (1996).
Tungumál
Opinbert tungumál í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó er franska. Franska er líka notuð almennt sem lingua franca eða samskiptamál milli hinna ólíku þjóðarbrota sem búa í landinu. Samkvæmt skýrslu frá Samtökum frönskumælandi ríkja frá 2014 gátu 33 milljónir landsmanna (47% íbúa) skrifað og lesið frönsku. Í höfuðborginni, Kinsasa, gátu 67% íbúa talað og skrifað frönsku, og 68,5% töluðu og skildu frönsku.
Á tímum nýlendustjórnarinnar var komið á kennslu í þjóðtungunum fjórum í grunnskólum, sem var eitt af fáum dæmum um kennslu á Afríkumálum á nýlendutímanum. Þetta lagðist af eftir að landið fékk sjálfstæði og franska varð eina kennslumálið á öllum skólastigum. Frá 1975 hafa þjóðtungurnar fjórar aftur verið teknar upp fyrstu tvö ár grunnskólans en franska eftir það, en í reynd er franska oft eina kennslumálið í þéttbýlinu öll árin. Portúgalska er kennd sem annað mál og þykir auðlærð vegna líkinda við frönsku. Flestir portúgölskumælandi íbúar Kongó eru innflytjendur frá Angóla og Mósambík.
Giötheborg
Giötheborg var danskt herskip sem strandaði á Hraunsskeiði við Ölfusárósa 7. nóvember 1718. Flestir af áhöfn skipsins komust lífs af, en skipið sjálft varð eyðileggingunni að bráð og leifar þess grófust í sandinn, þar á meðal dýrmætar koparfallbyssur, sem talið er að hafi verið milli fimmtíu og sextíu talsins.
Akureyri
Akureyri er bær (áður kaupstaður) í Eyjafirði á Mið-Norðurlandi. Í sveitarfélaginu búa um 20.000 (26. apríl 2023). Akureyrarbær er fimmta fjölmennasta sveitarfélag Íslands og er annað fjölmennasta utan höfuðborgarsvæðisins á eftir Reykjanesbæ. Fyrir utan hið eiginlega bæjarland Akureyrar í botni Eyjafjarðar eru eyjarnar Grímsey og Hrísey einnig innan vébanda sveitarfélagsins.
Saga bæjarins
thumb|left|Norðurgata á [[Oddeyri|Eyrinni.]] Landnámabók greinir frá því að fyrsti landneminn á svæðinu var Helgi „magri“ Eyvindarson sem kom þangað á 9. öld. Elstu heimildir um nafnið Akureyri eru þó frá 1562 en þá féll dómur á staðnum yfir konu fyrir að hafa sængað hjá karli án þess að hafa giftingarvottorð.
Á 17. öld tóku danskir kaupmenn að reisa búðir sínar á sjálfri Akureyri sem var ein af nokkrum eyrum sem sköguðu út í Pollinn. Þeir völdu staðinn vegna afbragðs hafnarskilyrða og einnig vegna þess að héraðið er og var gjöfult landbúnaðarsvæði en dönsku kaupmennirnir sóttust einkum eftir ull og kjöti. Dönsku kaupmennirnir bjuggu þó ekki á Akureyri allt árið á þessum tíma heldur læstu þeir húsum sínum og yfirgáfu staðinn yfir vetrartímann.
Árið 1778 var fyrsta íbúðarhúsið reist á staðnum og varanleg búseta hófst. 8 árum síðar fékk bærinn kaupstaðarréttindi ásamt fimm öðrum bæjum á Íslandi. Þetta var að undirlagi Danakonungs en hann vildi reyna að efla hag Íslands með því að hvetja til þéttbýlismyndunar þar en slíkt var þá nánast óþekkt á landinu. Akureyri stækkaði þó ekki við þetta og missti kaupstaðarréttindin 1836 en náði þeim aftur 1862 og klauf sig þá frá Hrafnagilshreppi, þá hófst vöxtur Akureyrar fyrir alvöru og mörk Akureyrarbæjar og Hrafnagilshrepps voru færð nokkrum sinnum enn eftir því sem bærinn stækkaði. Bændur í Eyjafirði voru þá farnir að bindast samtökum til að styrkja stöðu sína gagnvart dönsku kaupmönnunum, uppúr því varð Kaupfélag Eyfirðinga (KEA) stofnað. KEA átti mikinn þátt í vexti bæjarins, á vegum þess voru rekin mörg iðnfyrirtæki í bænum sem mörg sérhæfðu sig í úrvinnslu landbúnaðarafurða. Árið 1954 var mörkum Akureyrarbæjar og Glæsibæjarhrepps breytt þannig að það þéttbýli sem tekið var að myndast handan Glerár teldist til Akureyrar, þar hefur nú byggst upp Glerárhverfi.
Á síðasta áratug 20. aldar tók Akureyri miklum breytingum, framleiðsluiðnaðurinn sem hafði verið grunnurinn undir bænum lét töluvert á sjá og KEA dró verulega úr umsvifum sínum. Meiri umsvif í verslun og þjónustu, ferðaþjónustu, sjávarútvegi og Háskólinn á Akureyri hafa nú komið í stað iðnaðarins að miklu leyti. Hríseyjarhreppur sameinaðist Akureyrarbæ 2004 en í kosningum í október 2005 var tillögu um sameiningu allra sveitarfélaga í Eyjafirði hafnað á Akureyri. Grímseyjarhreppur sameinaðist Akureyrarbæ 2009.
Á Akureyri hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð síðan 1881.
Bæjarstjórn
Í bæjarstjórn Akureyrar sitja 11 fulltrúar sem kjörnir eru af íbúum bæjarins yfir 18 ára aldri á fjögurra ára fresti. Bæjarstjórn skipar bæjarráð sem fer með fjármálastjórn bæjarins og aðrar fastanefndir sem fjalla um afmörkuð svið. Forseti bæjarstjórnar er æðsti yfirmaður hennar og hún kemur saman á opnum fundum að jafnaði tvisvar í mánuði en bæjarráð fundar vikulega.
Bæjarstjórinn er yfirmaður embættismannakerfisins, hann er ráðinn af bæjarstjórninni og getur verið annaðhvort kjörinn bæjarfulltrúi eða utanaðkomandi. Stjórnkerfinu er svo skipt í þrjú meginsvið (félagssvið, stjórnsýslusvið, tækni- og umhverfissvið) sem svo skiptast í deildir og undir þeim eru einstakar stofnanir.
Núverandi skipan bæjarstjórnar
Kosningar til bæjarstjórnar voru síðast haldnar 14. maí 2022. Skipting atkvæða og bæjarfulltrúa var sem hér segir:
Bæjarlistinn, Sjálfstæðisflokkurinn og Miðflokkurinn mynduðu saman meirihluta eftir kosningarnar.
Staðhættir
Akureyri stendur við botn Eyjafjarðar við Pollinn en svo er sjórinn milli Oddeyrar og ósa Eyjafjarðarár kallaður. Í gegnum bæinn rennur Glerá sem aðskilur Glerárhverfi (Þorpið) frá öðrum bæjarhlutum. Önnur hverfi bæjarins eru Oddeyri, Brekkan, Naustahverfi, Lundahverfi, Innbærinn og Miðbær.
Samgöngur
Strætisvagnakerfi er rekið í bænum af Strætisvögnum Akureyrar, og frá og með árinu 2007 voru ferðir gerðar gjaldfrjálsar og fjölgaði farþegum um rúm 60% eftir það, eða úr 640 (þriðju viku ársins 2006) í að meðaltali 1020 (um sama leyti 2007).
Menntastofnanir
Akureyri er mikill skólabær. Í bænum eru tveir stórir framhaldsskólar (MA og VMA) Myndlistaskólinn á Akureyri, Tónlistarskólinn á Akureyri og Háskólinn á Akureyri.
Atvinnuvegir
Helstu atvinnuvegir bæjarbúa eru verslun og þjónusta, framleiðsluiðnaður, sjávarútvegur og opinber þjónusta. Í bænum er Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, næststærsta sjúkrahús landsins (á eftir Landsspítala Háskólasjúkrahúsi); Hlutur framleiðsluiðnaðar í atvinnulífi í bænum hefur minnkað mikið síðustu 15-20 árin, en á móti hefur sjávarútvegur vaxið og í dag hafa tvö stærstu sjávarútvegsfyrirtæki landsins, Brim og Samherji þar höfuðstöðvar.
Viðeyjarsund
thumbnail Viðeyjarsund er sundið milli Viðeyjar á Kollafirði og Laugarness. Sundkappar synda stundum yfir það, og þykir það hraustlega gert. Sjálft sundið er um 20 metra djúpt þar sem það er dýpst og það er nokkuð þungur straumur í því, svo að það hefur komið fyrir að fólk drukkni þar. Nú til dags hefur sundið þrengst mjög vegna landfyllinga í kring um Sundahöfn.
Formlegt Viðeyjarsund sundkappa
Með formlegu Viðeyjarsundi er átt við sundleiðina frá Viðey, oftast Viðeyjarbryggju og inn í Reykjavíkurhöfn, oftast flotbryggju við gamla slippinn. Einnig er mögulegt að synda úr Reykjavíkurhöfn og út í Viðey. Sundleiðin er um 4,3 km í beinni loftlínu.
Fyrstur til að synda þetta sund svo vitað sé var Benedikt G. Waage en hann synti frá Viðey að Völundarbryggju í Reykjavík þann 6. september 1914. Var þetta þá talið vera lengsta sund sem synt hafði verið hér við land á síðustu öldum. Benedikt var mjög þekktur fyrir sundíþrótt sína og tókst vel upp með sundið enda var logn og sjór spegilsléttur meðan á sundinu stóð. Þrátt fyrir það er haft eftir heimildum að fjórir straumar hafi borið hann af leið. Sundið tók 1 klukkustund og 56 mínútur. Benedikt var smurður með ýmis konar feiti fyrir sundið. Ásta Jóhannesdóttir er fyrsta konan sem synti Viðeyjarsund árið 1928 og var samkvæmt heimildum einnig 1 klukkustund og 56 mínútur á leiðinni. Írena Líf Jónsdóttir er sú eina sem synt hefur fram og tilbaka. Það sem helst þarf að gæta varúðar á þessu sundi er skipa‐ og bátaumferð. Hafa þarf samband við hafnaryfirvöld fyrir sund til að láta vita af sér og fá leyfi.
Helga Sigurðardóttir (f. um 1485)
Helga Sigurðardóttir (f. um 1485) var íslensk hefðarkona á 16. öld, fylgikona Jóns Arasonar biskups.
Helga var dóttir Sigurðar Sveinbjarnarsonar, sem var prestur og officialis í Múla í Aðaldal, sonur Barna-Sveinbjarnar Þórðarsonar prests í Múla. Móðir hennar er óþekkt en bróðir hennar var Laga-Auðunn Sigurðsson, bóndi og lögréttumaður á Héðinshöfða og í Garði í Aðaldal.
Helga átti fyrst barn með Ólafi Daðasyni, staðarhaldara á Helgastöðum í Reykjadal og var það Þóra, sem giftist Tómasi Eiríkssyni ráðsmanni á Hólum og síðar presti á Mælifelli í Skagafirði og seinast ábóta á Munkaþverá.
Helga gerðist síðan fylgikona Jóns Arasonar, sem fyrst var prestur á Helgastöðum og síðan á Hrafnagili, þá Hólaráðsmaður og loks biskup á Hólum. Þau áttu að minnsta kosti níu börn saman en sex komust upp, Magnús, Björn, Helga, Ari, Þórunn og Sigurður.
Vorið 1551, eftir að Jón var höggvinn í Skálholti ásamt þeim Birni og Ara, komu dönsk herskip til landsins og tóku land á Oddeyri. Var þeim ætlað að bæla niður alla mótspyrnu og taka meðal annars Hólastól í sína umsjá. Þegar fregnir af ferðum þeirra bárust til Hóla fór Helga í felur. Hún leyndist fyrst á Vindárdal í Blönduhlíðarfjöllum í mosalituðu tjaldi en það var svo talið of nærri Hólum og var tjaldið þá flutt í hlíðar Glóðafeykis í Blönduhlíð og þar var Helga að sögn lungann úr sumrinu ásamt Guðrúnu Magnúsdóttur, sonardóttur sinni.
Helga virðist hafa verið mikil hannyrðakona og í kvæði eftir Ólaf Tómasson dótturson hennar segir hann að Helga hafi verið rómuð bæði fyrir fegurð og hannyrðir:
Í samningi sem Helga gerði árið 1526 við Hólastól um próventu sína segir meðal annars að Helga skuli vinna að hannyrðum fyrir Hóladómkirkju á hverju ári meðan hún sé til fær.
Sanitas (gosdrykkjagerð)
Sanitas var gosdrykkjaverksmiðja sem var stofnuð 28. nóvember 1905. Fyrirtækið stofnaði Gísli Guðmundsson gerlafræðingur, Guðmundur Ólafsson í Nýjabæ og Jón Jónsson í Melshúsum. Fyrirtækið hóf starfsemi sína á Seltjarnarnesi, nánar tiltekið í Melshúsatúninu.
Árið 1916 keypti Loftur Guðmundsson, hinn kunni kvikmyndagerðarmaður, fyrirtækið en seldi það Sigurði Waage árið 1924. Undir stjórn Sigurðar óx Sanitas og dafnaði að Lindargötu 9 í Reykjavík, þar sem verkamannafélagið Dagsbrún var síðar til húsa. Árið 1939 var fyrirtækinu breytt í hlutafélag og skömmu síðar urðu þáttskil er Sanitas hf. fékk einkaumboð fyrir Pepsi Cola og var það fyrsta umboð þessa þekkta bandaríska gosdrykkjar í Evrópu. Árið 1958 flutti fyrirtækið að Köllunarklettsvegi í Reykjavík og var jafnframt aukið við vélakostinn. Sigurður Waage var framkvæmdastjóri Sanitas hf. til dauðadags árið 1976. Tóku sonur hans Sigurður S. Waage og tengdasonur Björn Þorláksson við framkvæmdastjórn. Þeir gengu fljótlega frá samningi við Sana hf. á Akureyri, sem þá var orðið meirihlutaeign Páls G. Jónssonar, um að Sanitas hf. dreifði öli fyrir Sana hf. Sanitas hf. átti í verulegum rekstrarörðugleikum um þetta leyti og lenti fljótlega í vanskilum við Sana hf. á Akureyri. Páll keypti síðan hluti í Sanitas hf. til að styrkja fyrirtækið og efla dreifingarnet þess.
Sanitas og Sana hf. voru sameinuð 1978. Árið 1991 keypti Pharmaco Sanitas og setti gosframleiðslu fyrirtækisins inn í nýja fyrirtækið Gosan. Tap varð á Sanitas eftir þetta, meðal annars vegna verðstríðs við Ölgerðina. Árið eftir keypti Ölgerðin Egill Skallagrímsson framleiðslurétti fyrirtækisins, meðal annars fyrir Pepsi Cola. Árið 1993 var Sanitas lýst gjaldþrota. Það var þá talið eignalaust. Sama ár keypti rússneskt fyrirtæki í Sankti Pétursborg, Baltic Bottling Plant, gosdrykkjaverksmiðju Gosans í Reykjavík. Það varð upphafið að bruggverksmiðjunni Bravo Premium sem Björgólfur Thor Björgólfsson, Magnús Þorsteinsson og Björgólfur Guðmundsson stofnuðu í Rússlandi. Björgúlfur Thor og Magnús höfðu áður starfað hjá Pharmaco og Björgúlfur Guðmundsson var forstjóri Gosan árið 1992.
Viking hf. hóf ölframleiðslu í verksmiðju Sanitas á Akureyri árið 1994 og 1997 sameinaðist fyrirtækið Sól hf og til varð Sól-Víking. Það fyrirtæki sameinaðist síðan Vífilfelli undir merkjum þess síðarnefnda. Vífilfell heitir í dag Coca-Cola European Partners Ísland ehf.
Hallbjörn
Hallbjörn er íslenskt karlmannsnafn.
1474
Árið 1474 (MCDLXXIV í rómverskum tölum)
Edyta Górniak
Edyta Anna Górniak (fædd 14. nóvember 1972) er pólsk söngkona, textahöfundur og tónskáld. Hún leikur djass, popp og þjóðlagatónlist. Hún lauk seinni í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1994.
Víkingar
thumb|[[Danmörk|Danskir sæfarar. Málverk frá miðri 12. öld.]] Víkingar var heiti á fornnorrænum sæförum og vígamönnum, sem upp voru á víkingaöld, það er á árunum frá 800 til 1050. Þessi ártöl eru þó ekki fastnjörvuð niður því það fer dálítið eftir löndum hvaða aldir eru einkum taldar einkennast af víkingum og menningu þeirra. Þannig er í Bretlandi oftast rætt um Víkingaöld frá árinu 793 til 1066, á Íslandi er miðað við 800 til ársins 1170, í Frakklandi er Víkingaöldin enn skemmri eða frá um 830 til 900 en í Rússlandi og Eystrasaltsríkjunum er miðað við ártölin 750 til elleftu aldar.
Hugmyndir manna um hverjir víkingarnir voru eru ekki að öllu leyti samhljóma. Sumir telja að allir norrænir menn hafi verið víkingar þar sem orðið víkingasamfélag sé samheiti yfir þau norrænu samfélög sem stóðu með hvað mestum blóma á fyrrnefndum tímaskeiðum. Þessi skilningur orðsins er ef til vill af ensk-amerískum uppruna og samræmist illa fornri merkingu orðsins „víkingur“. Aðrir halda því fram að Víkingar hafi aðeins verið þeir menn sem lögðu í víking og að því hafi í raun fæstir norrænir menn verið eiginlegir víkingar. Ýmsar vangaveltur hafa verið uppi um uppruna og merkingu orðsins víkingur og helgast skilningur manna á orðinu ef til vill nokkuð af því hversu víða skýrskotun menn vilja gefa því. Hafi víkingar verið einvörðungu þeir sem lögðust í víking má ef til vill rekja merkingu orðsins til þess að þeir hafi gert árásir sínar í víkum eða jafnvel setið í launsátri í víkum og þannig náð að koma óvinum sínum á óvart með skyndiáhlaupi. Þá er hugsanlegt að víkingarnir séu þeir sem áttu fyrst og fremst heimaslóð í víkum, enda sennilega flest bú norrænna manna staðsett í víkum í fjörðum.
Víkingar geta hins vegar líka verið þeir sem fluttust búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Þannig eru víkingar afkomendur norrænna þjóða sem hafa flust búferlum og haft menningarleg áhrif á því landsvæði sem þeir hafa tekið sér upp nýja búfestu.
Almennt má telja að flestir álíti Víkinga syni og dætur norrænna samfélaga á Víkingatímabilinu. Samkvæmt því voru flestir víkingar einnig bændur, sæfarar, smiðir, lögmenn eða skáld. Víkingar notuðu víkingaskip (langskip eða knerri) í víkingaferðum sínum. Landnámabók fjallar um norska víkinga, sem námu land á Íslandi, en Íslendingasögur fjalla einkum um íslenska víkinga. Víkingar trúðu mikið á alskins verndar tákn og áttu oft einnig verndargripi sem þeir voru alltaf með meðferðis.
Að fara í víking
Víkingar af Norðurlöndum herjuðu þó ekki allir sömu slóðir, heldur fór það nokkuð eftir afstöðu landanna. Svíar náðu ekki til Norðursjávar og herjuðu lönd þau sem að því liggja sunnan og austan. Það var kallað að herja í austurveg. Um miðja 9. öld settu þeir ríki á stofn þar eystra. Sátu konungar þeirra í Novgorod, er þeir kölluðu Hólmgarð, en ríkið kölluðu þeir Garðaríki.
Norðmenn og Danir fóru aftur í víking vestur á bóginn, til Þýskalands, Frakklands og Englands, og var það kallað að fara í vesturvíking. Af víkingum þeim er veittu Englandi heimsókn eru frægastir Ragnar loðbrók og þeir Loðbrókarsynir. Settust Danir að lokum að í landinu og lögðu undir sig norðausturhluta Englands sem síðan var kallaður Danalög.
Líkt var háttað um ríki það sem víkingar komu á fót í Frakklandi nokkru seinna. Settist höfðingi þeirra, Hrólfur, að í Rúðuborg (Rouen). Var hann að sögn Snorra Sturlusonar norskur að ætt og sonur Rögnvalds Mærajarls. Reis þar upp á skömmum tíma voldugt ríki, er kallað var Normandí, en þeir Rúðujarlar er því stýrðu.
Frá tíundu öld má segja að umsvif víkinga utan heimalanda sinna hafi fyrst og fremst snúið að bresku eyjunum og í austurveg. Ríkjamyndun hafði hafist og árásir Víkinga í sífellt meira mæli studdar og stofnað til af hinum nýju ríkiseiningum. Þessi þróun endaði með sigri Knúts, konungs Danmerkur og Noregs, yfir Englandi árið 1016.
Það er athyglisvert að skoða mismunandi áhrif búsetuflutninga norrænna manna til hinna ólíku svæða í norð-vestur Evrópu. Ef horft er til skosku eyjanna til dæmis má sjá að norræn menning virðist hafa tekið algerlega yfir svo jafnvel er talað um þjóðarmorð á því fólki sem fyrir var á eyjunum eða þá að menning hinna norrænu innflytjenda hafi yfirtekið staðbundna menningu fullkomlega. Á Norður-Englandi, Normandí og norð-vestur Rússlandi settust víkingar að í hinum dreifðu byggðum og spurning hvort ekki hafi verið um að ræða fremur umfangsmikla flutninga frjálsra bænda frá Norðurlöndum til þessara svæða. Þar ýmist tóku norrænir menn yfir staðbundna menningu eða fylltu upp í ónumin skörð í landfræðilegu og menningarlegu tilliti. Þá er borgamyndun norrænna manna athyglisverð þar sem þær virðast framan af vera sjálfstæðar menningarlegar og pólitískar einingar en eru smám saman teknar inn í samfélagið umhverfis.
Vestri
thumb|right|Amerískur kúreki árið 1887. Vestri eða kúrekamynd er kvikmyndategund og bókmenntategund sem upphaflega kemur frá Bandaríkjunum og segir sögur sem gerast í Villta Vestrinu (og stundum í Mexíkó, Kanada eða óbyggðum Ástralíu á sama tímabili) á síðari helmingi 19. aldar. Kvikmyndir af þessu tagi fjalla oft um einfara, sem venjulega er andhetja; kúreki eða byssumaður, sem ferðast um á hesti. Stundum verður hesturinn önnur aðalpersóna myndarinnar.
Fyrsti vestrinn er talinn vera Lestarránið mikla frá 1903 sem er aðeins tólf mínútna löng þögul mynd.
Einstein-turninn (Potsdam)
thumb|300px|Einstein-turninn er sérkennilegur í laginu Einstein-turninn er nýtískuleg stjörnuathugunarstöð sem Albert Einstein og Erwin Freundlich hönnuðu sameiginlega í þýsku borginni Potsdam.
Vísindin
Einstein og Freundlich hönnuðu stöðina með það fyrir augum að mæla beygingu á rauðu ljósi nálægt sólinni og þar með staðfesta eitt af þeim fyrirbærum sem afstæðiskenningin spáir fyrir um. En sökum þess hve miklar truflanir gengu út frá sólinni reyndist þeim ekki unnt að fá nákvæmar mælingar á þessum tíma. Það var ekki fyrr en á sjötta áratugnum að réttar niðurstöður fengust á þessari stjörnustöð. Einstein var þá búsettur í Bandaríkjunum og lést 1955. Í dag er stöðin aðallega notuð fyrir rannsóknir á sólinni.
Brjóstmynd af Einstein
Í anddyri stjörnustöðvarinnar er brjóstsmynd af Einstein úr bronsi. Hún stóð upphaflega í vinnusalnum. 1933, þegar nasistar komust til valda í Þýskalandi, flúði Einstein land, enda af gyðingaættum. Nasistar tóku stjörnustöðina og breyttu heiti hennar. Þeir fyrirskipuðu einnig að bræða brjóstmyndina. En eftir stríð fannst brjóstmyndin vel falin í geymslu hússins. Einhver mun hafa óhlýðnast fyrirskipunum og bjargað myndinni á þennan hátt.
Örlygur Böðvarsson
Örlygur Böðvarsson var íslenskur landnámsmaður sem settist að á Hornströndum.
Örlygur var sonur Böðvars Vígsterkssonar og fór frá Noregi fyrir ofríki Haraldar hárfagra. Kona hans var Signý Óblauðsdóttir Ótryggssonar, systir Högna hins hvíta og því skyld Geirmundi heljarskinni. Þau voru hjá Geirmundi fyrsta veturinn eftir komu sína til landsins en um vorið gaf Geirmundur Örlygi bú í Aðalvík og lönd þar í kring og hann eignaðist síðan alla Jökulfirði.
Sonur Örlygs og Signýjar var Ketill gufa og kvæntist hann Ýr dóttur Geirmundar heljarskinns.
Emily Greene Balch
Balch hóf störf í hreyfingum friðarsinna við byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar árið 1914 og vann með Jane Addams frá Chicago. Balch varð einn helsti leiðtogi Alþjóðafélags kvenna fyrir friði og frelsi í Sviss og vann friðarverðlaun Nóbels fyrir störf sín árið 1946.
Æviágrip
Emily Greene Balch fæddist hjónunum Francis og Ellen Balch í Boston árið 1867. Faðir hennar var lögfræðingur og hafði unnið sem ritari öldungadeildarþingmannsins Charles Sumner. Emily útskrifaðist úr Bryn Mawr-háskóla árið 1889. Þar hafði hún lesið fornfræðibókmenntir og numið tungumál en hafði einnig einbeitt sér að hagfræði. Eftir útskrift vann Balch í París og birti niðurstöður rannsókna sinna á fátækrahjálp í ritgerð með titlinum Public Assistance of the Poor in France (1893). Balch vann við byggingu landnemabyggða í Boston en ákvað síðan að helga feril sinn frekari menntastörfum.
Balch nam við Harvard-háskóla, Háskólann í Chicago og Berlínarháskóla og byrjaði að kenna við Wellesley-háskóla árið 1896. Hún sérhæfði sig í rannsóknum á aðflutningi, neyslu og efnahagshlutverkum kvenna. Árið 1913 var hún útnefnd hagfræðiprófessor við Wellesley-háskóla eftir að stjórnmálahagfræðingurinn Katharine Coman, sem hafði stofnað deildina, sagði af sér. Sama ár var Balch hækkuð í tign úr stöðu aðstoðarprófessors og varð prófessor í stjórnmálahagfræði og stjórnmála- og félagsvísindum.
Balch var meðlimur í ýmsum ríkisnefndum, meðal annars fyrstu nefndinni sem sett var til að ræða lágmarkslaun kvenna. Hún var leiðtogi í Stéttarfélagasambandi kvenna, sem studdi konur sem voru aðilar að verkalýðsfélögum. Balch gaf út félagsfræðirannsóknina Our Slavic Fellow Citizens árið 1910.
Balch hafði lengi verið friðarsinni og þegar Bandaríkin hófu þátttöku í fyrri heimsstyrjöldinni hóf hún pólitíska aðgerðastefnu til þess að mótmæla herkvaðningu í njósnalögum og til þess að vernda réttindi þeirra sem neituðu að gegna herþjónustu af samviskuástæðum. Hún starfaði með Jane Addams í Friðarflokki kvenna og ýmsum öðrum samtökum.
1236
thumb|right|Mynni [[Surtshellir|Surtshellis, þar sem Órækju Snorrasyni var misþyrmt.]] Árið 1236 (MCCXXXVI í rómverskum tölum)
Emily Greene Balch
Æviágrip
Balch snerist frá únitarisma til kvekaratrúar árið 1921. Hún sagði um þá ákvörðun sína: "„Trúarbrögð eru að mínu mati eitt það áhugaverðasta í lífinu, eitt flóknasta, ríkulegasta og æsifengnasta svið mannlegrar hugsunar og íhugunar ... trúarreynsla og -hugsun þarfnast ljóss, dags og sólskins og þess að vera deilt með öðrum, en að mínu mati viðgengst almennt of lítið af þessu ... upp á sitt besta finnst mér trúariðkun kvekara bjóða upp á samheldni af þessu tagi án þess að það leiði til vanhelgunar.“"
Eftir heimsstyrjöldina varð Balch einn helsti leiðtogi Bandaríkjamanna í alþjóðlegum hreyfingum friðarsinna. Árið 1919 lék hún lykilhlutverk í Alþjóðaráði kvenna. Alþjóðaráðið breytti síðar nafni sínu í Alþjóðafélag kvenna fyrir friði og frelsi og gerði sér höfuðstöðvar í Genf. Balch var ráðin sem féhirðir Alþjóðafélagsins og skipulagði aðgerðir þess. Hún tók þátt í stofnun sumarskóla sem héldu utan um menntun í friðarmálum og stofnaði nýjar deildir félagsins í rúmlega 50 ríkjum. Hún vann með hinu nýstofnaða Þjóðabandalagi við reglugerðir um fíkniefnaeftirlit, flugferðir, flóttamenn og afvopnun.
Þegar seinni heimsstyrjöldin braust út studdi Balch sigur bandamanna og gagnrýndi ekki stríðsrekstur bandamannaþjóðana. Hún studdi hins vegar réttindi þeirra sem neituðu að gegna herþjónustu.
1236
Erlendis
Dáin
Emily Greene Balch
Æviágrip
Balch vann friðarverðlaun Nóbels árið 1946 fyrir störf sín í þágu Alþjóðafélags kvenna fyrir friði og frelsi. Hún eftirlét félaginu verðlaunaféð sitt. Í þakkarræðu sinni í Ósló vakti hún athygli á hættum þjóðernishyggju og á baráttunni fyrir heimsfriði. Balch giftist aldrei. Hún lést árið 1961, daginn eftir 94. afmælisdaginn sinn.
Estri
thumb|right|Efnatákn fyrir karboxýlsýruestra. R og R' tákna [[alkýl- eða arýlhóp.]] Estri er efnasamband sem verður til þegar oxósýra hvarfast við hýdroxýl á borð við alkóhól eða fenól. Estrar tilheyra sýruafleiðum og eru oftast myndaðir úr karboxýlsýru og alkóhóli.
Estrar eru algeng efni: Margar náttúrulegar olíur eru estrar myndaðir úr fitusýru og glýseróli. Estrar með lágan mólmassa koma fyrir í ilmkjarnaolíum og ferómónum. Fosfórtvíestertengi eru uppistaðan í DNA-erfðaefni lífvera. Nítratestrar eins og nítróglýserín eru þekktir fyrir sprengfimi og pólýestrar eru mikilvæg plastefni.
Árni Pétur Guðjónsson
Árni Pétur Guðjónsson (f. 19. ágúst 1951) er íslenskur leikari.
James K. Polk
James Knox Polk (2. nóvember 1795 – 15. júní 1849) var 11. forseti Bandaríkjanna og þjónaði því embætti frá 1845 til 1849. Hann lést einungis þremur mánuðum eftir að hann lét af embætti árið 1849. Polk er gjarnan talinn einn mikilvægasti og afkastamesti forseti Bandaríkjanna á árunum frá sjálfstæðisstríðinu til borgarastyrjaldarinnar. Þrátt fyrir að gegna aðeins einu kjörtímabili tókst Polk að inna af hendi öll fjögur helstu kosningaloforð sín: Að lækka innflutningsskatta, stofna sjálfstæðan ríkissjóð, innlima hið umdeilda Oregon-fylki og þenja Bandaríkin út til Kyrrahafsstrandar Ameríku.
Æviágrip
Polk var Demókrati og pólitískur lærlingur Andrews Jackson. Hann hafði verið fylkisstjóri Tennessee og forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings áður en hann var kjörinn forseti árið 1844. Kjör hans til forseta kom á óvart þar sem keppinautur hans um embættið, Vigginn Henry Clay, var mun þekktari stjórnmálamaður.
Polk var helsti hvatamaðurinn að stríði Bandaríkjanna við Mexíkó sem braust út árið 1846. Forverki Polks, John Tyler, hafði þegið beiðni Lýðveldisins Texas um að gerast fylki í Bandaríkjunum en það kom í hlut Polks að fá Mexíkó til að samþykkja innlimunina. Lýðveldið Texas hafði lýst yfir sjálfstæði frá Mexíkó eftir byltingu árið 1836 en Mexíkanar höfðu aldrei viðurkennt sjálfstæði þess og voru ekki hrifnir af þessum tilþreifunum Bandaríkjamanna um að innlima landsvæði sem þeir litu enn á sem réttmætan hluta af Mexíkó. Polk vissi að til þess að tryggja innlimun sína á Texas og vinna landsvæði sem hann hafði lofað kjósendum sínum við Kyrrahaf væri stríð við Mexíkó óhjákvæmilegt. Polk sendi því bandaríska herinn inn á umdeilt svæði við mexíkósku landamærin. Þegar mexíkóski herinn skaut á þann bandaríska sakaði Polk Mexíkana um að „úthella bandarísku blóði á bandarískri grundu“ og fékk Bandaríkjaþing til að lýsa yfir stríði.
Bandaríkin unnu öruggan sigur gegn Mexíkó í stríðinu og hertóku Mexíkóborg árið 1848. Sama ár var friðarsáttmáli undirritaður þar sem Mexíkanar létu af hendi landsvæði sem spannar í dag Kaliforníu og Nýju-Mexíkó, auk þess sem þeir viðurkenndu innlimun Bandaríkjamanna á Texas. Þessir landvinningar voru ein stærsta útþensla í sögu Bandaríkjanna og með þeim uppfyllti Polk fyrirheit Bandaríkjanna um að ráða yfir Kyrrahafsströnd Norður-Ameríku.
Eiðsvík
Eiðsvík er vík sem er milli Viðeyjar, Gufuness og Geldinganess í Reykjavík. Hún er víðast hvar 10-20 m djúp og er kennd við eiðið sem tengir Geldinganes við land.
Þorgrímur
Þorgrímur er íslenskt karlmannsnafn.
Halldór
Halldór er íslenskt karlmannsnafn.
Lói - Þú flýgur aldrei einn
Lói - Þú flýgur aldrei einn er íslensk teiknimynd frá 2018. Myndinni er leikstýrt af Árna Ólafi Ásgeirssyni og skrifuð af Friðrik Erlingssyni.
Lói - Þú flýgur aldrei einn segir frá samnefndum unga sem er ófleygur þegar haustar og farfuglarnir fljúga suður á bóginn. Hann þarf því að lifa af harðan veturinn og kljást við grimma óvini til að eiga möguleika á að sameinast aftur ástvinum sínum að vori.
Von (mannsnafn)
Von er íslenskt kvenmannsnafn.
Hjálmgerður
Hjálmgerður er íslenskt kvenmannsnafn.
Morfís
MORFÍS eða Mælsku- og rökræðukeppni framhaldsskóla á Íslandi, er ein af þremur stærstu keppnum sem framhaldsskólar á Íslandi taka þátt í sín á milli. Hinar eru Gettu betur og Söngkeppni framhaldsskólanna.
Í hverri keppni eru þrír dómarar. Þeir einir geta hlotið dómararéttindi í MORFÍS sem fara á dómaranámskeið MORFÍS sem haldið er af framkvæmdastjórn MORFÍS ár hvert. Áður en því var breytt í lögum haustið 2006 hlutu þeir einnig dómararéttindi sem kepptu í MORFÍS. Lagabreytingin er ekki afturvirk svo þeir hafa enn dómaréttindi sem höfðu þau fyrir lagabreytinguna.
MORFÍS hefur verið með mjög föstu sniði undanfarin ár en raddir þess efnis að fyrirkomulagi keppninnar skuli breytt, til dæmis með breytingum á dómblaði, verða sífellt háværari.
Saga keppninnar
Veturinn 1983 til 1984 höfðu átta framhaldsskólar staðið að Ræðukeppni framhaldsskólanna á höfuðborgarsvæðinu (RFH). Hún þótti heppnast vel og vakti mikla athygli. Í framhaldi af því fóru framhaldsskólar á landsbyggðinni fram á aðild og var MORFÍS stofnað sumarið 1984.
Fyrir 1983 var lítil hefði fyrir ræðukeppnum í framhaldsskólum ef frá eru taldir MR og VÍ sem höfðu att kappi árlega um árabil og kallað til dómara frá Junior Chamber-hreyfingunni (sem á þeim tíma notaði aðeins skammstöfunina JC). Haustið 1983 leitaði framkvæmdaráð RFH til JC-hreyfingarnnar um að annast dómgæslu og tóku tveir tengiliðir frá JC Reykjavík að sér að annast hana en öll framkvæmd var í höndum fulltrúa framhaldsskólanna. Þegar líða tók á veturinn fóru að birtast viðtöl við fulltrúa JC í ljóskvakamiðlum og á prenti þar sem þeir kváðust hafa átt frumkvæði að stofnun keppninnar og síðan annast alla framkvæmd hennar. Olli þetta mikilli reiði meðal framhaldsskólanema. Þegar MORFÍS var formlega stofnað í ágúst 1984 virtist ekki ætla að verða úr samvinnu. Nemendur vildu ekki líða sams konar framferði JC og hafði verið árið áður þegar JC eignaði sér heiður af keppninni. Þá bárust skilaboð frá JC um að þeir vildu gjarna sinna dómgæslu áfram, þeir lofuðu betri framkomu og að þeir myndu alfarið skipta um tengiliði við skólana. Þetta var samþykkt með semingi og þá þannig að samtökin legðu aðeins til oddadómara ef skólarnir myndu sjálfir þjálfa fólk til að vera meðdómendur. Þrátt fyrir það héldu JC-menn áfram að eigna sér heiðurin af keppninni. Á landsþingi MORFÍS á Sauðárkróki 1985 var samþykkt að slíta á öll samskipti við JC-hreyfinguna en stofna þess í stað oddadómararáð skipað útskrifuðum fyrrverandi keppendum og dómurum úr framhaldsskólunum. Eftir það var útskrifaður nemandi oddadómari í hverri keppni en meðdómendur enn við nám í framhaldsskóla.
Þekktir einstaklingar sem tekið hafa þátt í MORFÍS
Margir þátttakendur í MORFÍS hafa síðan orðið áberandi í stjórnmálum, fjölmiðlum og menningarlífi. Meðal þekktra einstaklinga sem tekið hafa þátt í keppninni má nefna Benedikt Erlingsson, Björn Bragi Arnarsson, Dag B. Eggertsson, Davíð Þór Jónsson, Halldór Laxness Halldórsson, Guðmund Steingrímsson, Gísla Martein Baldursson, Helgi Hjörvar, Illuga Gunnarsson,Stefán Eiríksson og Króli
Dómarar
Í venjulegri MORFÍSkeppni eru þrír dómarar með dómararéttindi frá stjórn MORFÍS. Þar til nýlega fengu allir sem tóku þátt í MORFÍS dómararéttindi, auk þeirra sem stóðust árlegt dómaranámskeið MORFÍS. Árið 2006 var lögum MORFÍS breytt á þá vegu að aðeins þeir sem standast dómaranámskeið Morfís hljóta dómararéttindi, áður höfðu þátttakendur einnig hlotið dómararéttindi.