cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bretland
Landafræði
thumb|left|200px|Staðfræði Bretlands. Loftslag á Bretlandi er milt og úrkoma næg. Hitastig er breytilegt en fer sjaldan niður fyrir –10 °C eða upp fyrir 35 °C. Aðalvindátt er úr suðvestri og ber með sér milt og vott veðurfar. Svæði í austri eru í skjóli fyrirþessum vindi og þess vegna þau þurrustu. Straumar frá Atlantshafinu, sérstaklega Golfstraumurinn, gera vetur milda, sérstaklega í vesturhluta landsins þar sem vetur eru votviðrasamir. Sumarið er heitast í suðausturhluta landsins, sem er næst meginlandi Evrópu, og kaldast í norðri.
Skotland nær yfir um það bil þriðjung flatarmáls Bretlands og er 78.772 km2 að stærð, að meðtöldum tæplega átta hundruð eyjum sem aðallega liggja vestur og norður af meginlandinu. Aðaleyjaklasarnir eru Suðureyjar, Orkneyjar og Hjaltland. Skotland er mishæðótt og hálent. Þar er stórt misgengi sem nær frá Helensburgh til Stonehaven. Misgengið aðskilur tvö mjög ólík svæði: Hálöndin í norðri og vestri og Undirlendið í suðri og austri. Ben Nevis er hæsta fjall Skotlands og hæsti punktur á Bretlandi, 1.343 m á hæð. Á láglendissvæðunum, sérstaklega á milli Firth of Clyde og Firth of Forth er víða sléttlendi og þar býr meirihluti Skota. Þar eru stórar borgir eins og Glasgow og Edinborg.
Wales nær yfir tæpan tíunda hluta Bretlands og er 20.758 km2 að stærð. Wales er að mestu fjallaland enda þótt fjalllendi sé ekki eins mikið í Suður-Wales og Norður-Wales. Þéttbýlis- og iðnaðarsvæði eru flest í suðri og má þar nefna Cardiff (höfuðborg Wales), Swansea og Newport. Hæstu fjöll Wales eru í Snowdonia, þ.m.t. Snowdon (velska: Yr Wyddfa) sem er 1.085 m á hæð og hæsti fjallstindur í Wales. Í Wales eru 14 eða 15 fjöll talin ná yfir 3.000 feta (910 m) hæð. Strandlína Wales er yfir 1.200 km að lengd. Nokkrar eyjar eru við strönd Wales og er Anglesey (Ynys Môn) í norðvestri stærst þeirra.
Norður-Írland nær yfir aðeins 14.160 km2 og er aðallega hæðótt land. Lough Neagh, stærsta vatn á Bretlandi og Írlandi (388 km2 að flatarmáli) er á Norður-Írlandi. Hæsti fjallstindurinn á Norður-Írlandi er Slieve Donard, 849 m.
Stjórnsýslueiningar
Nokkur ólík stjórnsýslueiningakerfi eru í notkun á Bretlandi og getur verið breytilegt til hvers þeirra er vísað. Bretland skiptist í fjögur lönd sem tilheyra einu ríki: England, Norður-Írland, Skotland og Wales. Hvert þessara landa notar sitt eigin stórnsýslueiningakerfi. Þessar stjórnsýslueiningar eiga oft rætur að rekja til kerfa sem í notkun voru fyrir sameiningu Bretlands. Þess vegna er ekki til eitt staðlað kerfi sem er notað um land allt. Fram að 19. öld breyttust þessi kerfi lítið, en frá þeim tíma hafa orðið nokkrar breytingar. Þessar breytingar voru ekki þær sömu í öllum löndunum og vegna þess að meira vald hefur verið afhent heimastjórnum Skotlands, Norður-Írlands og Wales eru ekki líkur til að svo verði í framtíðinni.
Staða sveitarstjórna á Englandi er flókin. Landinu er oft skipt í 48 sýslur (sjá sýslur á Englandi). Síðan er Englandi skipt í níu stjórnsýslusvæði og hefur eitt þeirra, þ.e. Stór-Lundúnasvæðið (e. Greater London), haft sinn eigin borgarstjóra síðan 2000. Ætlunin var að önnur svæði fengju einnig sinn borgarstjóri en það hefur ekki komið til framkvæmda. Stór-Lundúnasvæðið skiptist í 32 borgarhluta en hin svæðin skiptast í sýsluráð.
Ríkisstjórn og stjórnmál
thumb|left|[[Karl 3. Bretakonungur]] Á Bretlandi er þingbundin konungsstjórn. Karl 3. Bretakonungur er þjóðhöfðingi landsins, auk 14 annarra landa í breska samveldinu. Ríkið er eitt af þremur löndum í heimi sem eru ekki með eina skrifaða stjórnarskrá. Stjórnarskrá ríkisins er samsafn margra rita.
Bretland er með þingræði sem er grundvallað á Westminster-kerfinu sem líkt hefur verið eftir víða um heim. Tvær deildir eru í þinginu, House of Commons og House of Lords, og funda þær í Westminsterhöllinni. Öll lög sem sett eru þurfa Royal Assent, þ.e. samþykki einvaldsins.
Forsætisráðherra Bretlands er sá maður sem leiðir meirihlutann í House of Commons, yfirleitt formaður stærsta stjórnmálaflokksins í deildinni. Einvaldurinn og forsætisráðherrann skipa ríkisstjórn landsins formlega enda þótt forsætisráðherrann velji í raun ríkisstjórn sína og einvaldurinn samþykki það val. Núverandi forsætisráðherra er The Rt Hon Rishi Sunak MP. Hann tók við embætti þann 25. október 2022.
thumb|[[Westminsterhöllin.]] Í almennum þingkosningum er Bretlandi skipt í 646 kjördæmi. Þar af eru 529 á Englandi, 18 á Norður-Írlandi, 49 á Skotlandi og 40 í Wales. Ákveðið hefur verið að fjölga kjördæmum þannig að í næstu kosningum verða þau 650. Hvert kjördæmi kýs einn þingmann með meirihluta atkvæða. Einvaldurinn boðar til almennra kosninga þegar forsætisráðherra ráðleggur svo. Engin lágmarkslengd kjörtímabils er skilgreind en samkvæmt Parliament Act 1911 þarf að halda almennar kosningar á fimm ára fresti.
Þrír stjórnmálaflokkar eru helstir á Bretlandi: Verkamannaflokkurinn, Íhaldsflokkurinn og Frjálslyndir demókratar. Þessir þrír flokkar fengu 616 af 646 sætum í House of Commons í þingkosningum árið 2005. Til eru fleiri stjórnmálaflokkar og taka sumir þeirra aðeins þátt í kosningum ía einum hluta landsins, eins og Skoski þjóðarflokkurinn (aðeins á Skotlandi), Plaid Cymru (aðeins í Wales) og Sinn Féin (Norður-Írlandi).
Á Evrópuþinginu hafði Bretland 78 þingmenn sem kjörnir voru í 12 kjördæmum, en í þeim málum er breytinga að vænta.
Efnahagsmál
thumb|Lundúnaborg er stærsta fjármálamiðstöðin í [[Evrópa|Evrópu.]] Segja má að hagkerfi Bretlands sé sett saman úr fjórum hagkerfum (í réttri stærðarröð), Englands, Skotlands, Wales og Norður-Írlands. Samanlagt er hagkerfi Bretlands það sjötta stærsta í heimi og það þriðja stærsta í Evrópu, á eftir Þýskalandi og Frakklandi.
Iðnbyltingin hófst í Bretlandi og snerist í fyrstu um þungaiðnað eins og skipasmíðar, kolanám úr jörðu, stálframleiðslu og vefnað. Heimsveldið bjó til erlenda markaði fyrir breskar vörur og gerði Bretlandi kleift að drottna yfir milliríkjaviðskiptum á 19. öldinni. Með iðnvæðingu annarra landa dró úr yfirburðum Bretlands og ennfremur gerðu heimsstyrjaldirnar tvær þeim erfitt fyrir. Iðnaði á Bretlandi hnignaði verulega á 20. öldinni. Framleiðsla er enn í dag mikilvæg fyrir hagkerfið en aflaði einungis sjöttungs tekna þess árið 2003. Breski bílaiðnaðurinn er mikilvægur hluti bresks iðnaðs en honum hefur líka hnignað mjög, ekki síst með hruni MG Rover Group. Megnið af þessum iðnaði er nú í eigu erlendra fyrirtækja. BAE Systems sem framleiðir flugvélar, meðal annars til hernaðar, er stærsti varnarmálaverktaki Evrópu. Rolls-Royce er mikilvægur framleiðandi geimferðatækni. Efna- og lyfjaiðnaður er öflugur á Bretlandi. Lyfjafyrirtækin GlaxoSmithKline og AstraZeneca hafa höfuðstöðvar sínar í landinu.
Ferðaþjónusta er stór atvinnugrein á Bretlandi. Frá og með árinu 2004 hafa um 27 milljónir ferðamanna komið þangað árlega. Bretland er sjötti mesta ferðamannaland heimsins. London var mest heimsótta borg í heimi árið 2006, með 15,6 milljónir ferðamanna. Í öðru sæti var þá Bangkok með 10,4 milljónir ferðamanna og í þriðja sæti París með 9,7 milljónir ferðamanna árið 2006.
Hrossavemba
Hrossavembur (fræðiheiti: Gasterophilus intestinalis) eru tegund flugna sem tilheyra vembuættkvísl (Gastrophilidae). Lirfa vembunar lifir sníkjulífi í iðrum spendýra. Hrossavemban leggst eingöngu á hesta, flugan verpir eggjum sínum á feld hestsins og þegar hesturinn sleikir feldinn berast egginn ofan í meltingarveginn þar sem lirfurnar klekjast út og koma sér fyrir í iðrum hans, stundum í hundruðatali.
Bretland
Íbúar
Á Bretlandi er tekið manntal samtímis í öllu landinu tíunda hvert ár. Breska tölfræðistofnunin (Office for National Statistics) safnar upplýsingum í Englandi og Wales, en General Register Office for Scotland og Northern Ireland Statistics and Research Agency sjá um manntalið í Skotlandi og á Norður-Írlandi.
Samkvæmt manntali árið 2001 var íbúafjöldi Bretlands 58.789.194. Þá var ríkið með þriðja mesta mannfjölda í Evrópu, fimmta mesta í Breska samveldinu og hið tuttugasta og fyrsta fjölmennasta í heimi. Á miðju ári 2007 var mannfjöldinn kominn í um það bil 61 milljón. Mannfjöldi á Bretlandi eykst einkum í dag vegna aðflutnings fólks en fæðingartala og lífslíkur eru líka að hækka. Samkvæmt greiningu á mannfjölda árið 2007 gerðist það í fyrsta sinn þá að ellilífeyrisþegar voru fleiri en börn undir 16 ára aldri.
Hrossavemba
Flugan er um 1,6 cm, öll brún og loðin, augun stór og rauð. Vængirnir eru dökkflekkóttir. Fullvaxin hrossavemba tekur enga næringu til sín og hefur það eina hlutverk að eðla sig, kvendýrið límir síðan egg sín á herðakamb eða bringu hrossa (einnig asna). Eggin eru vel sýnileg og eru hestamenn sem þekkja til fljótir að sjá eggin og fjarlægja þau, með að þvo hestin upp úr steinolíu, ef eggin eru ekki tekin komast eggin ofan í maga hestsins þegar hann sleikir sig.
Bretland
Íbúar
Árið 2007 var mannfjöldi Englands um það bil 51,1 milljónir. Það er eitt af þéttbýlustu löndum í heimi með 383 manns á ferkílómetra (árið 2003). Stærstur hluti þess fjölda býr í London og á Suðaustur-Englandi. Á sama tíma var fólksfjöldi Skotlands um það bil 5,1 milljónir, Wales 3 milljónir og Norður-Írlands 1,8 milljónir. Öll eru þessi lönd mun strjálbýlli en England. Íbúaþéttleiki Wales, Norður-Írlands og Skotlands var 142/km2, 125/km2 og 65/km2 í þessari röð.
Tungumál
thumb|300px|Lönd þar sem [[enska er töluð.]] Ekkert tungumál hefur stöðu opinbers tungumáls á Bretlandi en helsta talaða málið er enska, sem er vesturgermanskt tungumál sem á rætur að rekja til fornensku. Í ensku eru mörg tökuorð úr öðrum málum, aðallega fornnorrænu, normanskri frönsku og latínu. Útbreiðslu ensku í dag má að mestu rekja til umsvifa Breska heimsveldisins. Hún er orðin alþjóðlegt viðskiptatungumál og er nú algengasta tungumálið til að kunna sem annað tungumál.
Skoska er tungumál sem rekja má til miðensku er talað í Skotlandi. Til er mállýska skosku sem töluð er í norðursýslum á Írlandi. Einnig eru töluð fjögur keltnesk tungumál á Bretlandi: velska, írska, gelíska og kornbreska. Samkvæmt manntalinu 2001 sagðist rúmlega fimmtungur (21%) Walesbúa geta talað velsku sem er aukning miðuð við manntalið 1991 (18%). Auk þess er talið að 200.000 manns, sem séu mælandi á velsku, búi í Englandi.
Samkvæmt manntalinu 2001 í Norður-Írlandi gátu 167.487 (10,4%) manns talað svolitla írsku. Þeir voru því sem næst allir kaþólikkar. Yfir 92.000 manns í Skotlandi (tæplega 2% af mannfjöldanum) sögðust kunna svolítið í gelísku, þar af 72% íbúa á Suðureyjum. Fjöldi skólabarna sem læra velsku, gelísku og írsku fer vaxandi. Velska og gelíska er einnig talaðar í nokkrum öðrum löndum, til dæmis tala sumir gelísku í Nýja-Skotlandi í Kanada og aðrir velsku í Patagóníu í Argentínu.
Um allt Bretland er skólabörnum venjulega skylt að læra annað tungumál: í Englandi til 14 ára og í Skotlandi 16 ára. Helstu tungumálin sem kennd eru í þessu skyni í Englandi og Skotlandi eru franska og þýska. Öllum skólabörnum í Wales er kennd velska — sem fyrsta eða annað tungumál — til 16 ára aldurs.
Flutningur
thumb|left|300px|Íbúar á Bretlandi sem fæddust erlendis.
Bretland er ólíkt sumum öðrum evrópskum löndum að því leyti að mannfjöldi þess fer enn vaxandi vegna aðflutnings fólks. Aðflutningur stóð undir helmingi mannfjölgunar frá 1991 til 2001. Borgarar frá Evrópusambandinu hafa rétt til að búa og vinna á Bretlandi. Sjöttungur innflytjenda var frá löndum sem fengu inngöngu í ESB árið 2004. Einnig komu margir frá löndum í Samveldinu. Samkvæmt opinberum tölum hafa 2,3 milljónir innflytjenda flutt til Englands síðan 1997, 84% frá löndum utan Evrópu. Sjö milljónir nýrra innflytjenda eru væntanlegar fyrir 2031. Árið 2007 voru innflytjendur 237.000 sem var aukning frá árinu áður þegar 191.000 manns fluttu til Englands. Jafnframt búa 5,5 milljónir Breta erlendis, aðallega í Ástralíu, á Spáni og í Frakklandi.
Árið 2006 sóttu 149.035 manns um breskt ríkisfang og 154.095 manns fengu það. Fólkið sem fékk ríkisfang var aðallega frá Indlandi, Pakistan, Sómalíu og Filippseyjum. Sama ár fæddu mæður fæddar utan Bretlands 21,9% barna sem fæddust á Englandi og í Wales (þ.e. 146.956 af 669.601 börnum).
Milli áranna 2004 og 2009 fluttu til Bretlands 1,5 milljón manns frá löndum sem voru nýkomin í ESB. Tveir þriðju af þessum innflytjendum voru frá Póllandi, en margir eru farnir aftur heim. Vegna samdráttar á Bretlandi á seinni árum hefur ekki verið eins mikil hvatning fyrir Pólverja að koma til Bretlands.
Síðar kynnti breska ríkisstjórnin til sögunnar nýtt flutningskerfi fyrir þá sem koma frá löndum utan EES. Í júní 2010 setti ný ríkisstjórn þak á fjölda slíkra innflytjenda við 24.100, og nýtt hámark var svo kynnt í apríl 2011.
Þjóðarbrot
Upprunalega eiga Bretar rætur sínar að rekja til ýmissa ætta sem bjuggu á Bretlandi til 11. aldar: Kelta, Engilsaxa, Rómverja, norrænna manna og Normanna. Núna er talið að 75% Breta eigi einhverjar rætur til Baska.
Saga fólksflutninga til Bretlands er löng, elsta samfélag blökkumanna þar í landi er í Liverpool, frá árinu 1730. Elsta samfélag Kínverja í Evrópu er í Bretlandi, og hófst það með komu sjómanna frá Kína á 19. öld.
Frá 1945 hefur arfur Breska heimsveldisins skilað miklum fólksflutningi frá Afríku, Karíbahafi og Suður-Asíu. Um 2004 hófst mikill flutningur frá Mið- og Austur-Evrópu en frá og með 2008 hefur dregið úr honum. Árið 2001 litu 92,1% ríkisborgara á sig sem hvíta, en hin 7,9% ríkisborgaranna litu á sig sem tilheyrandi þjóðernisminnihluta.
Borgir og þéttbýli
Höfuðborgir landanna á Bretlandi eru: Belfast (Norður-Írlandi), Cardiff (Wales), Edinborg (Skotlandi) og London (Englandi). London er líka höfuðborg alls Bretlands.
Stærstu þéttbýli eru:
Menntun
thumb|left|220px|[[King's College, Cambridge|King's College í Cambridge-háskóla.]] Löndin fjögur sem tilheyra Bretlandi hafa hvert sitt menntakerfi. Á Englandi ber menntamálaráðherra Englands ábyrgð á menntun en sveitarstjórnir sjá um daglega stjórn menntakerfisins. Menntun fyrir alla var tekin upp í Englandi og Wales árið 1870 á barnaskólastigi og árið 1900 á gagnfræðaskólastigi. Skólaskylda barna hefst við 5 ára aldur lýkur við 16 ára aldurinn (15 ára ef barnið fæddist í lok júlí eða ágúst). Meginhluti barna er menntaður í ríkisskólum. Nokkrir ríkísskólar hafa sérstakar inngangskröfur og þeim sem er leyft að velja nemendur samkvæmt vitneskju og námsgetu eru sambærilegir við einkaskóla. Meðal tíu bestu skóla landsins árið 2006 voru tveir ríkisskólar. Þó að dregið hafi úr fjölda skólabarna í einkaskólum hefur hlutfall barna í þeim hækkað, það stendur nú í 7%. Þrátt fyrir að það hlutfall sé ekki hærra er yfir helmingur nemanda í Cambridge- og Oxford-háskólunum menntaður í einkaskólum. Háskólar í Englandi eru meðal þeirra bestu í heimi, Cambridge-háskóli, Oxford-háskóli, Imperial College London og University College London eru meðal 10 bestu háskóla heims í lista dagblaðsins The Times árið 2008. Enskir nemendur eru taldir þeir sjöundu bestu í stærðfræði og sjöttu bestu í vísindum í heimi, skora þar hærra en nemendur í Þýskalandi og Skandinavíu.
Í Skotlandi ber menntamálaráðherra Skotlands ábyrgð á menntun en sveitarstjórnir sjá um daglega stjórn menntakerfisins. Skyldumenntun var tekin upp í Skotlandi árið 1496. Hlutfall barna í einkaskólum í Skotlandi er rúmlega 4%, en hefur farið sívaxandi undanfarin ár. Skoskir nemendur sem fara í háskóla í Skotlandi eiga ekki að borga námskostnað né önnur gjöld, ólíkt nemendum frá öðrum löndum í Bretlandi.
Í Norður-Írlandi ber menntamálaráðherra Norður-Írlands ábyrgð á menntun og fimm ráð sjá um stjórn skóla og bókasafna. Á Írlandi mjög mikill áhugi fyrir bókum og alls konar gömlum ritum. Í Wales sér Velska þingið um menntun og þar er flestum nemendum kennt á velsku til 16 ára aldurs.
Menning
thumb|right|Breskt veggspjald vegna herkvaðningar í fyrri heimsstyrjöld með persónunni John Bull. Bresk menning hefur orðið fyrir margvíslegum áhrifum en hún hefur líka haft töluverð áhrif á menningu annarra landa, m.a. Ástralíu, Bandaríkjanna, Kanada, Indlands og Suður-Afríku. Stór áhrifaþáttur í mótun breskrar menningar er staða landsins sem vestræns frjálslynds lýðræðisríkis og stórveldis á heimsvísu; auk þess að vera samsett ríki fjögurra landa sem hvert hefur sínar eigin hefðir, siði og þjóðartákn. Áhrif breskrar menningar eru greinileg í fyrrum nýlendum breska heimsveldisins: í tungumáli, menningu og lagakerfinu; sérstaklega hjá enskumælandi löndunum Ástralíu, Kanada, Nýja-Sjáland og Írlandi. Sagnfræðingurinn Paul Johnson hefur kallað tengsl Bretlands og Bandaríkjanna hornstein lýðræðislegrar heimsskipunar í nútímanum. Bretlandi hefur verið lýst sem menningarlegu risaveldi vegna þessara hnattrænu áhrifa. Samkvæmt alþjóðlegri skoðanakönnun sem BBC stóð fyrir var Bretland það land sem fólk var jákvæðast gagnvart (á eftir Þýskalandi og Kanada) árin 2013 og 2014.
Sérstök bresk sjálfsmynd og bresk menning mótaðist á 18., 19. og 20. öld vegna breska heimsveldisins og fólksflutninga innan Bretlands. Styrjaldir, eins og Napóleonsstyrjaldirnar og fyrri og síðari heimsstyrjöld, hafa haft áhrif á mótun hugmynda um breskt þjóðerni (andstætt ensku, skosku, velsku og írsku þjóðerni). Meðal rithöfunda sem hafa haft mikil áhrif á breska menningu má nefna Skotann Arthur Conan Doyle og Rudyard Kipling sem fæddist á Breska Indlandi. Skotinn James Thomson samdi breska baráttusönginn „Rule, Britannia!“ árið 1740 og annar Skoti, John Arbuthnot, bjó til persónuna John Bull sem táknmynd fyrir Breta á tímum spænska erfðastríðsins. Enska leikskáldið Richard Cumberland hafði áhrif á breska sjálfsmynd með verkum sínum á 18. öld. Vinsælir barnabókahöfundar eins og J. M. Barrie (Skoti), P. L. Travers (Ástrali) og Enid Blyton (Englendingur), höfðu áhrif á hugmyndir fólks um breska menningu á 19. og 20. öld. Það gerðu líka ensku óperettuhöfundarnir Gilbert og Sullivan og írska leikskáldið George Bernard Shaw.
Breskir fjölmiðlar og breskur afþreyingariðnaður hafa haft mikil áhrif á heimsvísu. Dagblöð á borð við The Times og The Daily Telegraph voru lengi lesin um allan heim, og bresku sjónvarpsstöðvarnar BBC og ITV hafa verið leiðandi í framleiðslu fréttaefnis og afþreyingar.
Kvikmyndagerð
Bretland hefur leikið þýðingarmikið hlutverk í sögu kvikmyndagerðar. Bresku leikstjórarnir Alfred Hitchcock og David Lean eru meðal rómuðustu kvikmyndaleikstjóra allra tíma. Margir breskir leikarar eru vel þekktir víða um heim og hafa átt góðu gengi að fagna, þ.m.t. Julie Andrews, Richard Burton, Michael Caine, Charlie Chaplin, Sean Connery, Vivien Leigh, David Niven, Laurence Olivier, Peter Sellers og Kate Winslet. Nokkrar best heppnuðu kvikmynda allra tíma voru framleiddar í Bretlandi, meðal annars kvikmyndaraðirnar um Harry Potter og James Bond. Forsvarsmenn Ealing Studios segja það elsta kvikmyndafyrirtæki heims sem starfað hefur óslitið.
Margar áhrifamiklar kvikmyndir hafa verið gerðar í Bretlandi og spyrja má hversu mikil áhrif þær hafi haft í Evrópu og Bandaríkjunum. Margar breskar kvikmyndir eru gerðar í samráði við bandaríska framleiðendur með bæði breskum og bandarískum leikurum. Breskir leikarar birtast oft í aðalhlutverkum í Hollywood-kvikmyndum. Margar farsælar Hollywood-kvikmyndir snúast um fræga Breta eða breska atburði, meðal annars Titanic, The Lord of the Rings og Pirates of the Caribbean. Veruleg áhrif Breta sjást líka í Disney-kvikmyndunum Alice in Wonderland, Robin Hood og One Hundred and One Dalmatians. Árið 2009 tóku breskar kvikmyndir inn um 2 milljarða bandaríkjadala í heildartekjur um allan heim (um 7% markaðshlutdeild um allan heim og 17% á Bretlandi). Breskar kvikmyndir tóku inn um 944 milljónir punda í aðgöngumiðasölu sama ár, en það eru um það bil 173 milljónir miða. Kvikmyndastofnun Bretlands (e. British Film Institute) hefur búið til lista yfir 100 bestu bresku kvikmyndir allra tíma sem heitir BFI 100.
Bókmenntir
thumb|Hugsanleg mynd af [[William Shakespeare]] „Breskar bókmenntir“ kallast þau ritverk sem tengjast Bretlandi, Mön, Ermarsundseyjum og ritverk sem skrifuð voru fyrir sameiningu Bretlands. Flest bresk ritverk eru skrifuð á ensku. Á Bretlandi eru gefnir út 206.000 bókatitlar hvert ár og er það meira en í nokkru öðru landi.
Leikritahöfundurinn og skáldið William Shakespeare er talinn eitt besta leikritaskáld allra tíma. Meðal fyrstu enskra rithöfunda má telja Geoffrey Chaucer (14. öld), Thomas Malory (15. öld), Sir Thomas More (16. öld) og John Milton (17. öld). Á 18. öld ruddu þeir Daniel Defoe (höfundur Robinson Crusoe) og Samuel Richardson brautina til fyrstu skáldsögunnar. Á 19. öld fylgdu fleiri nýjungar frá Jane Austen, Mary Shelley, Lewis Carroll, Brontë-fjölskyldunni, Charles Dickens, Thomas Hardy, George Eliot, William Blake og William Wordsworth.
thumb|left|160px|Skáldsagnahöfundurinn [[Charles Dickens]] Nokkur dæmi um höfunda frá 20. öld eru skáldsagnahöfundurinn H. G. Wells, barnabókahöfundarnir Rudyard Kipling, A. A. Milne (skrifaði Bangsímon) og Roald Dahl, og þau D. H. Lawrence, Virginia Woolf, Evelyn Waugh, George Orwell, Graham Greene, krimmahöfundurinn Agatha Christie, Ian Fleming (samdi sögurnar um James Bond) og skáldin TS Eliot, Philip Larkin og Ted Hughes. Mikill áhuga á verkum J. R. R. Tolkien og C. S. Lewis hefur nú kviknað á ný vegna vinsælda Harry Potter-bókanna eftir J. K. Rowling.
Elsta kvæði frá því landsvæði sem nú er kallað Skotland, Y Gododdin, var ort á fornvelsku seint á 6. öld og í því er elsta þekkt tilvísun til Artúrs konungs. Dafydd ap Gwilym er talinn eitt besta velska skáld allra tíma. Vegna þess að velska var aðaltungumál Wales fram að 18. öld eru mörg velsk bókmenntaverk rituð á því tungumáli. Daniel Owen er talinn vera fyrsti velski skáldsagnahöfundurinn, en hann gaf út skáldsöguna Rhys Lewis árið 1885. Á 20. öld urðu R. S. Thomas og Dylan Thomas kunnir fyrir skáldskap sinn á ensku. Meðal mikilhæfra velskra skáldsagnahöfunda má telja Richard Llewellyn og Kate Roberts.
Fjölmiðlar
thumb|[[BBC Television Centre|Television Centre, höfuðstöðvar BBC]] Aðalsjónvarpsstöðvar í Bretlandi eru fimm: BBC One, BBC Two, ITV, Channel 4 og Five. Sem stendur útvarpa þessar stöðvar bæði í flaumrænum og stafrænum merkjum. Tvær þær fyrstnefndu eru auglýsingalausar og fjármagnaðar með leyfisgjaldi, hinar útvarpa auglýsingum. Í Wales sendir S4C út í staðinn fyrir Channel 4 og er sú útsending aðallega á velsku. Í Bretlandi eru, auk þessara, margar stafrænar sjónvarpsstöðvar. Meðal þeirra eru sex hjá BBC, fimm hjá ITV, þrjár hjá Channel 4 og ein hjá S4C sem sendir aðeins út á velsku. Kapalsjónvarpsþjónusta er m.a. í boði hjá fyrirtækinu Virgin Media og gervihnattasjónvarp hjá Freesat eða British Sky Broadcasting. Einnig er rekin ókeypis stafrænt jarðstöðvasjónvarp að nafni Freeview. Áætlað er að slökkva á flaumrænu sjónvarpi fyrir 2012.
Fyrirtækið BBC sem stofnað var árið 1922 er fjármagnað af rikinu og rekur útvarps,- sjónvarps- og Internetsþjónustur. BBC er elsta og stærsta útsendingafyrirtæki í heimi. Fyrirtækið sendir út á nokkrum sjónvarps- og útvarpsrásum bæði í Bretlandi og erlendis. BBC World News er alþjóðleg fréttastöð fyrirtækisins og BBC World Service er alþjóðleg útvarpsstöð sem sendir út á 31 tungumáli. BBC Radio Cymru er velsk útvarpsstöð BBC og BBC Radio nan Gàidheal gelísk útgáfa þess.
Hefðbundið er að tala um tvær aðaltegundir dagblaða á Bretlandi: svokölluðu „gæðablöð“ (e. quality newspapers eða broadsheets) og „slúðurblöðin“ (e. tabloids). Upprunalega voru gæðablöð prentuð í stærra broti en slúðurblöðin en til þess að gera þægilegra að lesa þau eru mörg gæðisblöð nú prentuð í minna broti (áður notuðu einungis slúðurblöðin þá pappírsstærð). The Sun er mest lesna dagblað Bretlands, með 3,1 milljónir lesenda (um fjórðung markaðshlutdeildarinnar). Systurblað þess News of the World var mest lesna sunnudagsblaðið, uns útgáfu var hætt árið 2011 eftir að upp komst um símhleranir á vegum þess. Af gæðablöðunum er The Daily Telegraph hægrisinnað og The Guardian vinstrisinnað. Financial Times er aðalviðskiptablaðið á Bretlandi, vel þekkt fyrir það að það er prentað á bleikan pappír.
Tónlist
thumb|230px|[[Bítlarnir eru meðal þeirra vel heppnuðustu flytjanda allra tíma]] Ýmsar tónlistarstefnur eru vinsælar í Bretlandi, allt frá enskri þjóðlagatónlist til bárujárnsrokks. Nokkur mikilsverð klassísk tónskáld eru frá Bretlandi, meðal annars William Byrd, Henry Purcell, Sir Edward Elgar, Gustav Holst, Sir Arthur Sullivan, Ralph Vaughan Williams og Benjamin Britten, brautryðjandi í breskri nútímaóperu. Sir Peter Maxwell Davies er eitt helsta núlifandi tónskáldið og er núverandi Master of the Queen's Music. Nokkrar sinfóníuhljómsveitar sem þekktar eru um allan heim eru breskar, meðal þeirra BBC Symphony Orchestra og London Symphony Chorus. Meðal þekktra hljómsveitarstjóra eru t.d. Sir Simon Rattle, John Barbirolli og Sir Malcolm Sargent. Nokkur mikilhæf bresk kvikmyndatónskáld eru John Barry, Clint Mansell, Mike Oldfield, John Powell, Craig Armstrong, David Arnold, John Murphy, Monty Norman og Harry Gregson-Williams. George Friedrich Handel varð breskur ríkisborgari, þótt hann væri fæddur í Þýskalandi, og nokkur helstu verka hans, m.a. Messías, voru á ensku. Andrew Lloyd Webber er rómaður söngleikjahöfundur og hafa sýningar hans verið færðar upp í West End í London og Broadway í New York.
Undanfarin fimmtíu ár hafa margir breskir poppflytjendur verið sérstaklega áhrifamiklir. Bítlarnir (e. The Beatles), Queen, Cliff Richard, Bee Gees, Elton John, Led Zeppelin, Pink Floyd og The Rolling Stones hafa allir selt yfir 200 milljónir hljómplötur hver um sig. Bítlarnir hafa selt yfir einn milljarð hljómplatna um allan heim. Samkvæmt rannsóknum sem Guinness World Records hefur gert eru átta af þeim tíu flytjendum sem hafa selt flestar smáskífur á breska topplistanum breskir en þeir eru: Status Quo, Queen, The Rolling Stones, UB40, Depeche Mode, the Bee Gees, Pet Shop Boys og Manic Street Preachers. Að undanförnu hefur flytjendum eins og Coldplay, Radiohead, Oasis, Spice Girls, Amy Winehouse, Muse og Gorillaz gengið vel víða um heiminn.
Íþróttir
thumb|220px|[[Wembley Stadium í London]] Meðal vinsælustu íþrótta á Bretlandi eru knattspyrna, ruðningur, róður, hnefaleikar, badminton, krikket, tennis og golf. Allar þessar íþróttir eiga rætur að rekja til Bretlands. Samkvæmt könnun sem framkvæmd var árið 2006 er fótbolti vinsælasta íþróttin á Bretlandi. Í alþjóðlegum mótum senda England, Skotland, Wales og Norður-Írland hvert sitt lið til keppni í flestum liðaíþróttum og einnig á Samveldisleikunum (á ensku er stundum talað um þessi lönd sem „Home Nations“). Á Ólympíuleikunum kemur eitt lið fram fyrir hönd Stóra-Bretlands. Ólympíuleikarnir voru haldnir í London árin 1908, 1948 og 2012.
thumb|200px|thumb|left|[[Wimbledon mótið í tennis|Wimbledon mótið]] Talið er að krikket hafi verið fundið upp á Englandi og í enska landsliðinu eru krikketleikarar frá sýsluliðum þar og í Wales. Ólíkt ruðningi og knattspyrnu þar sem England og Wales tefla hvort fram sínu liði, keppir aðeins eitt krikketlið fyrir hönd beggja landanna. Skotland, England (með Wales) og Írland (með Norður-Írlandi) hafa öll keppt í Heimsmeistarakeppninni í krikketi. Á Bretlandi er meistaradeild í krikketi þar sem lið frá 17 sýslum á Englandi og einni í Wales keppa við hvert annað.
Blóðrauði
Blóðrauði  skammstafað sem Hb eða Hgb (kemur af enska heitinu hemoglobin eða haemoglobin, á íslensku „hemglóbín“ eða „hemóglóbíni“) er prótínsameind í blóðinu sem veldur rauða litinum og sér það um að flytja súrefni sem blóðrauðinn nær í lungunum og ber þaðan um allan mannslíkamann. Í blóðrauðanum er járnfrumeind, en úr henni kemur rauði liturinn.
Sýrður blóðrauði
Sýrður blóðrauði kallast það þegar blóðrauðinn binst við súrefni í lungunum og verður ljósrauður. Þannig ferðast súrefnið til frumnanna frá blóðinu, en þegar það er þangað komið losnar súrefnið frá sýrða blóðrauðanum og verður þá aftur að ósýrðum blóðrauða.
Norræna eldfjallasetrið
thumb|right|270px|Norræna eldfjallasetrið (NORDVULK) er norræn rannsóknarstofnun sem heyrir undir Jarðvísindastofnun Háskóla Íslands, er staðsett í Reykjavík en er aðallega fjármögnuð af Norrænu ráðherranefndinni. Setrið hét áður Norræna eldfjallastöðin en við skipulagsbreytingar 2004 var nafninu breytt. Norræna eldfjallasetrið rekur uppruna sinn til ársins 1974 og gefur norrænum jarðvísindamönnum tækifæri til rannsókna á eldfjallafræði, jarðskorpuferli og öðrum fyrirbærum sem eru sérstaklega virk á Íslandssvæðinu.
Fimm stöður eru veittar við setrið fyrir unga norræna vísindamenn til eins árs í senn. Norræn verkefnanefnd, skipuð einum fulltrúa fá hverju norrænu landanna, hefur ráðgefandi hlutverk með hinu norræna samstarfi setursins.
Pétur G. Guðmundsson
Pétur Georg Guðmundsson (6. september 1879 – 13. ágúst 1947) var bókbindari, blaðamaður og bæjarfulltrúi í Reykjavík frá 1910 til 1914.
Ævi og störf
Pétur fæddist á Bjarnastöðum í Saurbæjarhreppi. Lærði bókband hjá Arinbirni Sveinbjarnarsyni og lagði lengi stund á iðngrein sína.
Var meðal stofnenda Verkamannafélagsins Dagsbrúnar árið 1906 og ritstýrði þá fyrsta málgagni verkamanna á Íslandi, Alþýðublaðinu hinu fyrra. Varð annar formaður Dagsbrúnar árið 1908. Gegndi ýmsum trúnaðarstörfum fyrir hreyfingu launafólks og félög bókbindara.
Var kjörinn í bæjarstjórn Reykjavíkur af lista Dagsbrúnar árið 1910, en í sömu kosningum náði gamli bókbandsmeistari hans, Arinbjörn Sveinbjarnarson kjöri fyrir Heimastjórnarflokkinn.
Gaukalilja
Gaukalilja (fræðiheiti: Fritillaria pallidiflora) er Asísk tegund blómstrandi plantna í liljuætt.
Útbreiðsla
Útbreiðslusvæði hennar er Xinjiang, Kyrgyzstan og Kazakhstan. Vex upp að 1300-2500 metrum í fjallaskógum, gresjum og steppum.
Útlit
Laukur egglaga með tveimur laukblöðum allt að 4 cm í ummál. Stöngull blágrádöggvaður, uppréttur og allt að 38 cm á hæð. Með stór endastæð gul lútandi blóm, oftast 2 - 10 saman með vægri fýlu. Blöðin stakstæð og lensulaga. Hún blómstrar í maí.
Notkun
Nokkuð til í görðum á Íslandi, hefur reynst harðger, til dæmis í Lystigarði Akureyrar og Grasagarði Reykjavíkur, sáir sér þó nokkuð.
Palembang
thumb|right|Amperabrú í Palembang Palembang er höfuðstaður héraðsins Suður-Súmötru í Indónesíu. Borgin stendur við Musi-á. Íbúar eru um 1,7 milljónir. Palembang er ein af elstu borgum Indónesíu. Hún var höfuðborg konungsríkisins Srivijaya á miðöldum. Um tíma var borgin sjóræningjahöfn en síðan höfuðborg sjálfstæðs soldánsdæmis. Á 17. öld hóf Hollenska Austur-Indíafélagið verslun við soldánsdæmið sem varð mikilvæg uppspretta fyrir hvítan pipar. Hollendingar lögðu soldánsdæmið undir sig á 19. öld og borgin varð hluti af Hollensku Austur-Indíum.
Hegglús
Hegglús (fræðiheiti: Brachycaudus helichrysi ) er blaðlúsategund sem var fyrst lýst af þýska náttúrufræðingnum Johann Heinrich Kaltenbach 1843. Hún er veruleg plága erlendis í ræktun tegunda af heggættkvísl.
Árbæjarkirkja
Árbæjarkirkja er kirkja í Árbæjarhverfi í Reykjavík. Árbæjarsókn var búin til árið 1968 þegar Kjalarnessókn var skipt upp í Lágafellssókn og Árbæjarsókn. Kirkjan, sem er eftir Manfreð Vilhjálmsson og Þorvald S. Þorvaldsson, var byggð á árunum 1973 til 1987 og vígð 29. mars það ár.
Heimilistæki
thumb|right|Þvottavél frá 6. áratugnum. Heimilistæki eru vélar, oftast knúnar með rafmagni, sem eru algengar á heimilum fólks. Heimilistæki eru flest ætluð til notkunar við húsverk, svo sem við eldamennsku, þrif og þvotta, en stundum eru rafmagnstæki ætluð til afþreyingar líka kölluð „heimilistæki“, einkum þegar þau eru orðin svo algeng að þau eru komin „á hvert heimili“. Þannig er t.d. talað um þá breytingu sem varð þegar útvarpstæki hættu að vera fyrst og fremst tæki fyrir radíóamatöra og urðu heimilistæki. Þetta olli breytingum á tækinu sjálfu og sölu þess; í stað heyrnartóla kom hátalari, og í stað þess að vera selt ósamsett voru sett á markað tæki sem voru tilbúin úr kassanum.
Heimilistækjum er stundum skipt í hvítvöru (ísskápar, þvottavélar o.s.frv.) og brúnvöru (sjónvörp, geislaspilarar o.s.frv.) eftir því hvaða litur er eða hefur verið ráðandi í framleiðslu þeirra. Hvítvara á þannig oftast við stór heimilistæki sem ætluð eru til notkunar við húsverk en brúnvara á oftast við lítil heimilistæki sem ætluð eru til afþreyingar.
Karl Janotta
Karl Janotta fæddist 15. maí 1880 í Vínarborg (Austurríki) og lést árið 1966, var austurrískur stjórnmálamaður og vestræni.
Braut
Hann var sonur prófessors August Janotta. Hann stundaði nám við Teresiano framhaldsskólann, stofnun Maríu Teresu I keisaraynju af Austurríki, sem aðeins ungir aðalsmenn höfðu aðgang að.
Þrátt fyrir þetta umhverfi gerðist Janotta sósíalisti á sínum tíma í framhaldsskólanum eftir að hafa lesið framúrstefnulega skáldsögu Eduard Bellamy, Flashback to the Year 2000. Eftir fyrri heimsstyrjöldina starfaði hann sem borgarstjóri í Kaltenleutgeben , nálægt Vínarborg.
Fyrir utan sósíalismann var hann upptekinn af baráttunni gegn alkóhólisma og spurningunni um alþjóðamálið, sem hann helgaði stóran hluta ævi sinnar.
Pétur Pan
Pétur Pan er skáldsagnapersóna úr verkum skoska rithöfundarins J. M. Barrie. Pétur er hrekkjóttur og óstýrilátur ungur drengur sem getur flogið og fullorðnast aldrei. Hann býr í eilífri æsku sinni á galdraeyjunni Hvergilandi þar sem hann er leiðtogi „týndu strákanna“ og lendir í ævintýrum ásamt álfum, sjóræningjum, hafmeyjum, Indíánum og stundum venjulegum börnum úr heiminum utan við Hvergiland.
Pétur Pan er heimsfræg persóna og breskt menningartákn. Auk þess að hafa birst í tveimur verkum eftir Barrie hefur hann birst í fjölda annarra sagnamiðla, m.a. í vinsælli Disney-teiknimynd frá árinu 1953.
Uppruni
J. M. Barrie notaði Pétur fyrst í bókinni The Little White Bird (1902), þar sem hann birtist sem sjö daga gamalt barn í kaflanum Peter Pan in Kensington Gardens. Eftir að persónan náði vinsældum voru kaflarnir með Pétri gefnir út á ný sem barnabók ásamt myndskreytingum eftir Arthur Rackham. Pétur varð frægur sem titilpersóna leikritsins Peter Pan, or The Boy Who Wouldn't Grow Up sem var frumsýnt þann 27. desember árið 1904 í London. Barrie skrifaði síðar skáldsögu eftir söguþræði leikritsins og gaf út árið 1911 með titlinum ''Peter and Wendy.
Barrie byggði Pétur á eldri bróður sínum, David, sem hafði látist í slysi aðeins þrettán ára gamall. Barrie og móðir hans ímynduðu sér að David yrði strákur að eilífu.
Örbylgjuofn
Örbylgjuofn er heimilistæki notað til að hita mat. Ofnin notar örbylgjur til að örva sameindir vatns, sem framleiða hita. Örbylgjuofninn hefur breytt miklu við matseld síðan hann kom fram á áttunda áratugnum, sérstaklega þar sem í honum er hægt að elda eða hita mat með mun fljótlegri hætti en tildæmis í hefðbundnum bakaraofni.
Stjórnleysisstefna
Stjórnleysisstefna eða anarkismi er stjórnmála - og hugmyndafræði sem einkennist fyrst og fremst af andstöðu við yfirvald og höfnun á réttmæti þess. Fylgismenn stefnunnar stefna að samfélagi byggðu á sjálfviljugri samvinnu einstaklinga.
Stjórnleysingjar eru afar fjölbreyttur hópur, eins og við er að búast, þar sem hugmyndafræðin byggist upp á gagnrýni á yfirvaldi og höfnun á óréttmætu valdi, með einstaklingsfrelsi að meginmarkmiði.
Nafngjöfin á þessari stjórnmálastefnu, anarkismi (sem íslenskað hefur verið sem stjórnleysisstefna), er upphaflega níðyrði andstæðinganna sem vildu meina að hún mundi leiða til upplausnar og ringulreiðar. Orðið sjálft kemur úr grísku αναρχία (anarkhia) og þýðir án höfðingja eða stjórnanda.
Einkennandi hugmyndir
Stjórnleysisstefna einkennist, eins og nafnið gefur til kynna, af andstöðu við stjórnun. Hér er í raun átt við stjórn eins á öðrum; einstaklingar og hópar hafa að sjálfsögðu rétt til sjálfstjórnar.
Ríkisandstaða
Ríkið hefur tilskipunarvald á ákveðnu landsvæði. Tilskipunarvald er í beinni andstöðu við hugmyndirnar sem liggja að baki stjórnleysisstefnu, og því má telja nokkuð ljóst að stjórnleysingi hljóti að vera andstæðingur ríkisvalds. Í ófáum orðabókum er stjórnleysisstefna skilgreind sem andstaða við ríkisvald. Þó er ekki hægt að segja að andstaða við ríkisvald sé allt sem í stjórnleysi felst.
Joe Cocker
thumb|Joe Cocker á tónleikum 2011. John Robert „Joe“ Cocker (20. maí 1944 – 22. desember 2014) var enskur rokk og blússöngvari. Hann varð frægur upp úr 1960 og þekktur fyrir sína rámu rödd og spasmakendar hreifingar á sviði. Þekktastur á þeim tíma var hann fyrir að taka lög eftir aðra eins og Bítlana sem dæmi en fluttningur hans á lagi þeirra, With A Little Help From My Friends gerðu hann heimsfrægan og kom honum á topp vinsældarlista. Það voru ballöður sem hann hlaut mesta viðurkenningu fyrir eins You Are So Beautiful og titillag stórmyndarinnar An Officer And A Gentleman, Up Where We Belong en það lag flutti hann ásamt Jennifer Warnes og hlutu þau Grammy-verðlaun fyrir.
Stjórnleysisstefna
Aðgreining eignarréttar og andkapítalismi
Kapítalísk einkaeign greinir ekki milli tannbursta og fjölþjóðafyrirtækis. Stjórnleysingjar telja að hér sé um tvær ólíkar gerðir eignar að ræða. Annars vegar er eign sem einstaklingur hefur sjálfur bein not af, eins og tannbursti eða íbúð sem hann býr sjálfur í. Hins vegar er eign sem einstaklingurinn notar ekki sjálfur, heldur lætur aðra nota í sinn stað (og fær yfirleitt greiðslu í staðinn). Í þessum flokki mætti finna hlutabréf í fjölþjóðafyrirtæki, sem tákna peninga sem fyrirtækið notar, og íbúð sem eigandinn leigir út.
Þessa aðgreiningu setti Proudhon fyrst á prent og hefur hún verið notuð af stjórnleysingjum allar götur síðan. Enn fremur hafa stjórnleysingjar verið andsnúnir seinni gerðinni, þó svo að nokkuð hafi menn greint á um nákvæma túlkun, svo og nánari útfærslu aðgengisreglna. Ljóst má þykja að þessi andstaða leiðir af sér andkapítalisma, en kapítalisminn er efnahagskerfi sem byggir á seldri vinnu við eign annarra.
Joe Cocker
Hann hafði lengi barist við lungnakrabbamein og dó af því, 70 ára gamall, þann 22. desember 2014. Þrátt fyrir langvarandi veikindi hélt hann áfram að koma fram og hljóðrita nýtt efni og fór síðasta plata hans á topp Þýska vinsældarlistans. Síðustu tónleika sína hélt hann á Hammersmith, London í júní 2014.
Stjórnleysisstefna
Beinar aðgerðir
Stjórnleysingjar styðja almennt það sem nefnt er beinar aðgerðir. Beinar aðgerðir fela í sér allt það sem einstaklingar og hópar gera til að fá sínu framgengt án milliliða. Almenn mótmæli eru þannig beinar aðgerðir, en kosning stjórnmálaflokks á þing er það ekki. Bein aðgerð getur einnig falið í sér myndun stuðningskerfis, eins og sjálfstæðs skólakerfis og heilbrigðisþjónustu, utan hins viðurkennda kerfis.
Öfgakenndar útgáfur þessarar hugmyndar hafa verið notaðar til að réttlæta hryðjuverk eins og launmorð. Til dæmis skaut Leon Czolgosz, sem var yfirlýstur stjórnleysingi,William McKinley Bandaríkjaforseta til bana árið 1901. Einnig hafa samtökin Earth Liberation Front beitt svipaðri röksemd fyrir íkveikjum og skemmdarverkum.
Kvíslir
Stjórnleysisstefna er margbrotin og innan hennar rúmast afar ólíkar hugmyndir. Helsta skipting hreyfingarinnar er þó í það sem nefna má hægri og vinstri arma hennar – sem einnig má nefna einstaklings- og félagshyggjuhluta hennar. Þessa arma má svo einnig sundurgreina enn frekar. Þrátt fyrir þetta misræmi hugmynda hefur lítið farið fyrir missætti stjórnleysingja; kvíslir stjórnleysisstefnu eru lausar í sér, og algengt er að stjórnleysingjar tileinki sér hugmyndir víða að.
Stjórnleysis einstaklingshyggja
thumb|Málverk eftir Gustave Courbet frá 1865 af Pierre-Joseph Proudhon og börnum hans Höfuðmunurinn á einstaklingshyggjustjórnleysingjum og hinum ýmsu félagshyggjuhópum er stuðningur þeirra fyrrnefndu við frjálsan markað. Þennan stuðning má rekja til Pierre-Joseph Proudhon, en hugsjón hans um samfélag án yfirstjórnunar byggði á frjálsum félögum sjálfstætt starfandi fólks, hvort sem það væri verkafólk eða sjálfstætt starfandi atvinnurekendur (e.k. samvinnufélög) og gagnkvæmum bönkum. Hreyfingin þróaðist fyrst og fremst í Bandaríkjunum en þar þróuðu menn á borð við Lysander Spooner og Benjamin Tucker hugmyndir Proudhon áfram og héldu inni atriðum á borð við markaðshyggju og umbótastefnu og gerðu ráð fyrir samfélagi sjálfstæðra atvinnurekenda líkt og Proudhon og Josiah Warren gerðu. Einstaklingssinnaðir stjórnleysingjar telja að sjálfstæðir atvinnurekendur, sem og samvinnufélög sjálfstæðra atvinnurekenda og verkamanna, muni kjósa að selja framleiðslu sína á markaði, frekar en að bindast í stærri samtök, eins og félagshyggjustjórnleysingjar telja líklegra.
Stjórnleysis félagshyggja
thumb|Mikhail Bakunin Félagshyggjustjórnleysingjar eru sá hópur sem hefur verið ráðandi í hreyfingunni í Evrópu og ýmsar kvíslir hennar hafa víða náð verulegum vinsældum. Hugmyndir þeirra má að verulegu leyti rekja til Mikhail Bakunin, sem aftur byggði á hugmyndum Proudhons. Eins og fram kom að ofan felst helsti munur á félagshyggjustjórnleysingjum og einstaklingshyggjustjórnleysingjum í því að þeir fyrrnefndu vilja leggja markaðskerfið af. Það sem greinir helst milli ýmissa félagshyggjustjórnleysingja er nákvæmlega hvað þeir telja heppilegast að setja í staðinn.
Áhersluatriði
Á 20. öld hafa, til viðbótar við þessa hópa sem leggja höfuðáherslu á efnahagsbreytingar og umbætur og réttindi verkafólks, birst nýjar greinar stjórnleysisstefnu sem falla oft undir efnahagshugmyndir ofangreindra en beina sjónum fyrst og fremst að öðrum málefnum. Þar má meðal annars nefna stjórnleysis jafnréttishyggju og umhverfisvænt stjórnleysi.
Ekki stjórnleysi?
Þrátt fyrir umburðarlyndi stjórnleysingja eru tvær hreyfingar sem báðar vilja taka sér titilinn en mæta andstöðu. Hér er um að ræða stjórnleysis auðvaldshyggju og frumstæðishyggju. Í gegnum ríflega 150 ára sögu hefur stjórnleysisstefna staðið fyrir óhikaða og algjöra andstöðu við ríkjandi efnahagsfyrirkomulag. Stjórnleysis auðvaldshyggja, róttækur armur frjálshyggjuhreyfingarinnar, á því lítið sem ekkert skylt við hina hefðbundnu stjórnleysishreyfingu og er hafnað nær algjörlega. Svipað á við um frumstæðishyggju (eða primitivisma): Fylgismenn hennar hafna nær öllum lausnum og hugmyndum stjórnleysingja, sem þeir telja ekki ganga nógu langt. Vandamálið, segja frumstæðissinnar, er ekki ríkið eða auðvaldshyggja, heldur siðmenning. Við verðum að hverfa aftur; misjafnt er hversu langt: Margir telja nógu gott að fara aftur fyrir iðnbyltinguna en John Zerzan vill afnema tungumál og tímaskynjun.
Derry
thumb|240px|Foyle-á thumb|240px|Skemmdarverk á umferðarmerki við Derry.
Derry eða Londonderry (írska: Doire eða Doire Cholmchille) er borg í Norður-Írlandi. Hún er önnur stærsta borg Norður-Írlands, og fjórða stærsta borg á eyjunni Írland. Gamla borg Londonderry lá vestan við ána Foyle, og gamla borg Derry lá fyrir austan við ána. Nú á dögum nær borgin yfir báðum megin árinnar. Þar í borginni eru tvær brýr sem spanna ána.
Derry liggur nærri við landmæri við Donegal-sýslu í Írska lýðveldinu. Borgin hefur verið tengd við Donegal-sýslu í margar aldir. Prinsinn St. Columba frá Tír Chonaill (gamla heiti á Donegal-sýslu) er talinn hafa stofnað borgina.
Það hefur verið mikið missætti um heiti borgarinnar. Opinbera heitið Londonderry stendur í Royal Charter sem borginni var gefið árið 1662. Þetta heiti var samþykkt aftur árið 2007 þegar ákvörðun var tekin í hæstiréttinum. Þrátt fyrir opinbera heitið er borgin þekkt sem Derry í daglegu tali, sem er enskt orð á fornírska heitinu Daire, stafað sem Doire á nútímaírsku, og þýðir „eikarlundur“. Heitið Derry er oftar notað af þjóðernissinnum, og er í notkun víða hjá kaþólskum mönnum þar. Londonderry er oftar notað af sameiningarsinnum, en Derry er í daglegri notkun hjá mótmælandum.
Alpareynir
thumb|Alpareynir í Grasagarðinum. Alpareynir (Sorbus mougeotii) er tegund af reyni upprunnin frá fjöllum mið og vestur Evrópu frá Pýreneafjöllum austur yfir Alpana til Austurríkis, norður til Vosgesfjalla.
Þetta er lauffellandi runni eða tré sem verður 8–10 m (sjaldan 20 m) hátt, oft margstofna, með boli allt að 30 cm (sjaldan 50 cm) að ummáli og gráum berki; krónan er þétt, breið egglaga, með fjölda uppréttra greina. Blöðin eru glansandi dökkgræn að ofan, og þétt hvítærð að neðan, 6–10 sm löng og 3–5 sm breið, breiðust næst miðju, gróftennt, með sjö til tólf breiðum tönnum hvoru megin. Haustliturinn er dauf grá-brúnn. Blómið er 10mm í ummál, með fimm hvítum krónublöðum. Berið er skærrautt 10–12 mm að ummáli. Berið er ólystugt en étið af þröstum og fleiri fuglum að hausti, sem dreifa fræjunum.
Nánustu ættingjar alpareynis eru: Sorbus anglica, sem þekkist helst á aðeins breiðari blöðum, og silfurreynir (Sorbus intermedia), sem er með blöðin ljósgrá að neðan og með dýpri skerðingu og tennurnar vísa meir út til hliðanna en fram, berin ekki eins skærrauð, og eru með ákveðnari trjálögun og útstæðari greinum. Allir eru fjórlitna (tetraploid) apomictic tegundir sem sá sér án frjóvgunuar (geldæxlun) og upphaflega af blendingsuppruna; á milli Sorbus aria og Sorbus aucuparia.
Ræktun og nytjar
Hann er víða ræktaður sem skrauttré í norður Evrópu, þó yfirleitt rangt greindur (sem sorbus intermedia) og í raun óþekktur. Þó honum hafi verið lýst 1858, var hann fyrst nýttur í almenna ræktun um 1950 af Danska Hedeselskabet, Þá sem "nýtt og endurbætt form" af Sorbus intermedia, stundum með afbrigðisheitið 'latifolia' (sem jók á ruglinginn vegna tegundarinnar Sorbus latifolia). Alpareynir er velmetinn vegna þols gegn mengun og erfiðum jarðvegi, og er oft nýttur í uppræktun á gömlum námuhaugum og sem runnar við vegkanta. Hann hefur einnig reynst þolinn gegn hafrænu loftslagi með köldum sumrum, vex t.d. betur en S. intermedia á Færeyjum.
Er alpareynir nú ein algengasta sjálfsána reynitegundin (með heilum blöðum) á Íslandi.
1641
Árið 1641 (MDCXLI í rómverskum tölum) var 41. ár 17. aldar sem hófst á þriðjudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en föstudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.
Atburðir
thumb|right|Brúðhjónin María og Vilhjálmur á málverki eftir Antoon van Dyck. thumb|right|Lennart Torstenson tók við sem hermarskálkur sænsku herjanna í Þýskalandi.
Natasja
Natasja er íslenskt kvenmannsnafn.
21. apríl
21. apríl er 111. dagur ársins (112. á hlaupári) samkvæmt gregoríanska dagatalinu. 254 dagar eru eftir af árinu.
Mary McAleese
Mary Patricia McAleese (f. 27. júní 1951) er írskur stjórnmálamaður sem var forseti Írlands frá 1997 til 2011. Hún var önnur konan til að gegna embætti forseta landsins á eftir forvera sínum, Mary Robinson. McAleese var fyrsti kvenforseti sögunnar sem tók við embætti af annarri konu. McAleese vann forsetakosningar Írlands árið 1997 og var sjálfkjörin til annars kjörtímabils árið 2004. Í bæði skiptin var hún formlega óflokksbundinn frambjóðandi, en hún hafði áður verið meðlimur í hægriflokknum Fianna Fáil. McAleese er fyrsti forseti Írlands sem hefur komið frá Norður-Írlandi eða frá Ulster.
Æviágrip
Mary McAleese fæddist undir nafninu Mary Leneghan árið 1951 í kaþólsku hverfi í Belfast á Norður-Írlandi. Hún fæddist til fremur fátækrar fjölskyldu og ólst upp meðal írskra þjóðernissinna. Fjölskylda hennar neyddist til að flytja til írska lýðveldisins vegna átakanna á Norður-Írlandi. Árið 1975, þegar McAleese var 24 ára gömul, tók hún við kennarastöðu við Trinity-háskóla í Dyflinni sem Mary Robinson hafði áður sinnt. Eftir að hafa kennt lögfræði við háskólann í fjögur ár vann McAleese sem sjónvarpsfréttamaður í tvö ár.