cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Judi Dench
Dame Judith Olivia Dench (f. 9. desember 1934 ) er ensk leikkona. Hún hóf leikferil sinn árið 1957 í leikhúsinu Old Vic í London. Á næstu árum birtist hún í ýmsum leikritum eftir Shakespeare, meðal annars sem Ófelía í Hamlet, Júlía í Rómeó og Júlíu og Lafði Makbeð í Makbeð. Á þessum tíma lék Dench aðallega á sviði en fór einnig að birtast í kvikmyndum og vann BAFTA-verðlaun sem efnilegasti nýliðinn fyrir leik sinn í söngleiknum Kabarett árið 1968.
Á næstu tveimur áratugum varð Dench smám saman einn þekktasti sviðsleikari Bretlands og birtist í ýmsum hlutverkum í sýningum Konunglega þjóðleikhússins og Konunglega Shakespeare-félagsins. Hún hlaut góða dóma fyrir hlutverk sín í sjónvarpi á sama tíma, meðal annars fyrir þættina A Fine Romance (ísl. Tilhugalíf; 1981–1984) og As Time Goes By (ísl. Æviárin líða; 1992–2005), þar sem hún lék eitt aðalhlutverkið. Kvikmyndahlutverk hennar á þessum tíma voru fá en á meðal þeirra mátti nefna aukahlutverk í myndum á borð við A Room With a View (1986). Hún varð heimsfræg árið 1995 þegar hún tók að sér hlutverk persónunnar M í James Bond-kvikmyndunum frá og með myndinni GoldenEye. Hún birtist í síðasta sinn sem M í Bond-myndinni Spectre árið 2015.
Dench hefur sjö sinnum verið tilnefnd til Óskarsverðlauna og vann verðlaun sem besta leikkona í aukahlutverki fyrir túlkun sína á hlutverki Elísabetar 1. Englandsdrottningar í kvikmyndinni Shakespeare in Love árið 1998. Hinar Óskarsverðlaunatilnefningar Dench voru fyrir hlutverk hennar í Mrs Brown (1997), Chocolat (2000), Iris (2001), Mrs Henderson Presents (2005), Notes on a Scandal (2006) og Philomena (2013). Hún hefur hlotið ýmsar fleiri tilnefningar fyrir leik sinn á sviði, í kvikmyndum og í sjónvarpi, meðal annars sex verðlaun bresku kvikmyndaakademíunnar, fjögur BAFTA-sjónvarpsverðlaun, sjö Olivier-verðlaun, tvö Screen Actors Guild-verðlaun, tvö Golden Globe-verðlaun og ein Tony-verðlaun. Hún vann einnig heiðursverðlaunin BAFTA Fellowship árið 2001, sérstök Olivier-verðlaun árið 2004 og heiðursverðlaun bresku kvikmyndastofnunarinnar í júní árið 2011.
Vélinda
thumb|right|Vélinda í manni. Vélinda (áður vjelindi) er rör eða pípa sem flytur fæðuna frá munninum niður í maga. Í fullvöxnum manni er vélindað yfirleitt 25-30 cm að lengd.
Vöðvarnir í vélindanu sjá til þess að flytja fæðuna úr kokinu niður að magaopinu. Að innan er vélindað þakið slímhúð sem auðveldar fæðunni að renna niður og ver vélindaveggina fyrir áreiti. Neðst í vélindanu, þar sem það opnast inn í magann, er sterkur hringvöðvi sem lokar yfirleitt fyrir flæði úr maganum upp í vélindað en opnast þegar hleypa þarf fæðu eða vökva úr vélindanu niður í magann. Ef þessi vöðvi starfar ekki sem skyldi geta magasýrur flætt upp í vélindað og ef það gerist oft og iðulega (vélindabakflæði) geta magasýrurnar skemmt slímhúðina, ert vélindavöðvana og valdið bólgum og óþægindum.
Í spendýrum er vélindað svipað og í mönnum en í flestum fiskum er það mjög stutt. Þó eru líka til fiskar sem hafa engan eiginlegan maga og tengist þá vélindað beint við smáþarmana. Í mörgum fuglum gegnir vélindað einnig hlutverki forðabúrs, þar sem úr því er útvöxtur eða poki sem kallast sarpur og getur fuglinn geymt ómelta fæðu í honum og látið hana ganga síðar niður í fóarnið eða ælt henni upp til að fæða unga sína.
Valensíska
Tilvísanir
<references group="Article Catalan-Valencian-Balear - A language of Spain sur ethnologue.com" />
Arababandalagið
Arababandalagið (جامعة الدول العربية á arabísku), er bandalag Arabaríkja. Það var stofnað 22. mars 1945 af sjö ríkjum, Egyptalandi, Írak, Jemen, Jórdaníu, Líbanon, Sádi-Arabíu og Sýrlandi, til að efla samvinnu Arabaríkja. Stjórnarskrá þess bannar aðildarríkjum að beita hvert annað hervaldi.
Aðalmarkmið þess er:
Lunga
Lungu eru, svampkennd líffæri, umlukin brjósthimnu (pleura visceralis) en önnur sambærileg himna þekur brjóstholið innanvert (pleura parietalis). Á milli himnanna er vökvafyllt rými, er kallast fleiðruhol. Samloðun er milli himnanna sem gerir það að verkum að lungun haldast útþanin, líka við útöndun. Raskist jafnvægið milli himnanna til dæmis ef loft kemst á milli þeirra getur lungað eða lungun fallið saman. Brjósthimna lungnanna tengist öndunarvöðvum í þind, brjóstholi og rifjum. Við innöndun dragast þessir vöðvar saman og lungun þenjast út þegar loft leitar inn í þau en við útöndun slaknar á þeim og loft flæðir út úr lungunum.
Þróunarfræði
Þróunarfræðilega eru lungu einn af hornsteinum þess að hryggdýr náðu fótfestu á þurru landi. Enn finnast nokkrar tegundir lungnafiska sem líkjast steingerðum fiskum með frumstæð lungu frá lokum Devon tímabilsins. Froskdýr eru talin hafa þróast frá slíkum forfeðrum úr hópi fiska af ætt holdugga (Sarcopterigii) fyrir um 395 milljónum ára. Salamöndrur og froskar anda fullvaxin með lungum en lirfustig þeirra með tálknum og nokkrar tegundir hafa raunar bæði lungu og tálkn þegar þau eru fullvaxin.
Bygging
Í manni skiptist hægra lungað í þrjú svokölluð lungnablöð en hið vinstra í tvö og eru blöðin aðskilin með fleiðruhimnum. Blöðin skiptast síðan í smærri blöðunga sem eru að mestu aðskildir með þunnum bandvef sem er ríkur af blá- og sogæðum. Blöðungarnir gera það að verkum að mögulegt er með skurðaðgerð að fjarlægja úr lungum minni skemmdir án þess að það þurfi að taka allt lungablaðið.
Frá munn- og nefholi, þar sem öndunarvegur byrjar, liggur barki (trachea) sem skiptist í tvær berkjur (bronchus) sem tengjast sitthvoru lunganu. Bæði lungun tengjast miðmæti á svæði sem kallað er hlið (hilum) þar sem berkjur, æðar og taugar koma inn í lungun og brjósthimnur mætast.
Í lungunum greinast berkjur í sífellt smærri pípur sem nefnast berklur (bronchi). Minnstu berklurnar enda síðan í klösum af smáum blöðrum sem eru um 200-300 µm í þvermál og nefnast lungnablöðrur (alveole). Í lungnablöðrunum fara loftskipti fram og er yfirborð þeirra mjög mikið eða um 75 m2 til að tryggja nægileg afköst. Það eru lungnablöðrurnar sem ljá lungunum sína svampkenndu eiginleika en í fullorðnum manni eru að meðaltali 480 milljónir lungnablaðra.
Öndun
Öndunarhreyfingar lungna eru ósjálfráðar og er stjórnað af öndunarstöð sem staðsett er í mænukylfu (medulla oblongata). Til hennar berast boð um magn koldíoxíðs og súrefnis í blóði frá nemum sem meðal annars eru staðsettir í ósæð og hálsslagæðum. Öndunarstöðin fær einnig boð frá þannemum í lungnaveggjum um þenslu lungnanna sem tryggir að þan lungnanna sé ekki meira en vefur þeirra þolir. Við lok útöndunar eru um 2,5 lítrar af lofti í lungunum en við djúpa innöndun geta þau rúmað allt að 6 lítra af lofti.
Fullorðinn maður andar 15 til 25 sinnum á mínútu og er rúmmál lofts í hverjum andardrætti um 500 ml. Við áreynslu eykst öndunartíðni og loftmagnið í hverjum andardrætti. Mikilvægur eiginleiki öndunarkerfisins er getan til að bregðast við breytingum bæði innan sem og utan líkamans. Það hraðar og hægir á öndun í hlutfalli við breytingu á bæði koldíoxíði og súrefni í líkamanum. Þannig getur öndunarkerfið brugðist við aðstæðum til dæmis vegna þrenginga í öndunarvegi, lágrar súrefnismettunar í umhverfinu, breytilegri líkamsstöðu og hreyfingu.
Loftskipti
Í lungnablöðrunum fara hin eiginlegu loftskipti fram með flæði á lofttegundum milli blóðs í háræðum umhverfis lungnablöðrunar og lofts í lungnablöðrunum. Súrefni (O2) og koldíoxíð (CO2) flæða þá úr meiri styrk í minni, það er súrefni frá lungnablöðrum í blóðið og koldíoxíð frá blóði í loft í lungnablöðrum. Einungis eru tvö frumulög sem skilja þarna á milli en veggur háræðanna er aðeins eitt frumulag á þykkt og veggur lungnablaðranna sömuleiðis.
Blóðrás
Með hliðsjón af blóðflæði eru lungun flókin líffæri. Í þeim er að finna tvöfalt æðakerfi, svokallaða lungnablóðrás sem skiptist í slagæðar og bláæðar sem eru með misháum blóðþrýstingi og að mestu leyti aðskildar. Í lunganabóðrás fara loftskipti fram í lungnablöðrum. Lungnablóðrásin liggur frá hægri slegli (ventricule) hjartans til lungna og frá lungum til hjartans um vinstri gátt (atrium).
Súrefnissnautt blóð hlaðið koldíoxíði berst frá hægri slegli hjartans um lungnaslagæðar til lungnanna. Lungnaslagæðarnar fara inn í lungum um hlið (hilum) ásamt meginberkjunum og greinast með svipuðum hætti og berkjur og berklur um lungnavefinn. Eftir margar greiningar fylgja smæstu slagæðarnar bláæðum í háræðanet lungnablaðranna þar sem loftskiptin eiga sér stað. Þrýstingur í lungnaslagæðunum er einungis 1/5 þess sem gerist í slagæðum annars staðar í líkamanum og af þeim sökum eru veggir þeirra þynnri. Súrefnisríkt blóð safnast í bláæðlinga og síðan í bláæðar í lungunum og liggja þær ólíkt slagæðunum ekki með berkjum og berklum, um lungun, heldur aðrar leiðir í þunnum bandvefsræmum á milli lungnablaðanna. Nálægt hlið sameinast bláæðarnar stórar bláæðar sem flytja súrefnisríkt blóðið að vinstri gátt (atrium) hjartans sem dælir því áfram til líkamans.
John L. Austin
John Langshaw Austin (28. mars 1911 – 8. febrúar 1960) var breskur heimspekingur, sem fékkst einkum við málspeki og átti mestan þátt í að þróa kenninguna um málgjörðir.
Hann fæddist í Lancaster og var menntaður í Balliol College í Oxford.
Hann starfaði í MI6 leyniþjónustunni í síðari heimsstyrjöldinni en að því loknu tók Austin við stöðu prófessors White í siðfræði við University of Oxford. Þáttur hans í sögu breskrar málspeki er afar mikilvægur. Ásamt Ludwig Wittgenstein lagði hann ríka áherslu á að notkun orða skyldi rannsökuð til að varpa ljósi á merkingarhugtakið.
Adrian Fein
Adrian Fein (fæddur 18 Mars árið 1999) er þýskur knattspyrnumaður sem spilar með PSV Eindhoven á láni frá Bayern München.
Emor Shalom
Emor Shalom (hebreska: אמור שלום) var framlag Ísraels til Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1976. Lagið var flutt af sönghóp sem hét Chocolate, Menta, Mastik sem þýðir „Súkkulaði, mynta, tyggigúmmí“. Lagið fjallar um konu sem hefur beðið „í næstum því 30 ár“ eftir manni sem hún vill að komi og segi halló, „Emor Shalom” þýðir „segðu halló“. Lagið fékk 77. stig og lenti í 6. sæti.
Rudolf Clausius
Rudolf Julius Emanuel Clausius (2. janúar 1822 - 24. ágúst 1888) var þýskur eðlis- og stærðfræðingur.
Clausius var einn af frumkvöðlum varmafræðinnar. Í mikivægustu ritgerð hans, „Um aflfræðilegu kenninguna um varma“, sem birtist árið 1850, var í fyrsta sinn gerð grein fyrir grunnhugmyndum annars lögmáls varmafræðinnar. Árið 1865 kynnti Clausius svo hugtakið um óreiðu.
Surnadal (sveitarfélag)
thumb|138x138dp Surnadal er sveitarfélag í Mæri og Raumsdalur í Noregi. Fjöldi íbúa í sveitarfélaginu er 5.849 (2022).
Stjórnsýslumiðstöðin í Aure sveitarfélaginu er þéttbýlið Skei. Til sveitarfélagsins fellur einnig þéttbýlið Glærem.
Í suðvestri liggur sveitarfélagið að Sunndal. Í norðri, austri og suðri liggur sveitarfélagið að Þrændalög og sveitarfélögunum Heimi, Rindal og Oppdal. Ofan fjarðarins í norðvestri liggur sveitarfélagið Tingvoll.
Tamara de Lempicka
thumb|right|Brjóstmynd af Lempicku í Kielce í Póllandi. Tamara Łempicka (fædd Tamara Rozalia Gurwik-Górska; 16. maí 1898-18. mars 1980), betur þekkt sem Tamara de Lempicka, var pólskur listmálari sem starfaði í Frakklandi og Bandaríkjunum. Hún er þekktust fyrir fágaðar Art Deco-myndir af aðalsfólki og auðkýfingum og fyrir mjög stílfærðar nektarmyndir.
Lempicka fæddist í Varsjá og flutti stuttlega til Sankti Pétursborgar þar sem hún giftist þekktum pólskum lögfræðingi. Síðar ferðaðist hún til Parísar. Hún lærði myndlist hjá Maurice Denis og André Lhote. Stíll hennar var blanda af fáguðum kúbisma og nýklassískum stíl, og var innblásinn af verkum Jean-Dominique Ingres. Hún var virkur þátttakandi í lista- og félagslífi Parísar á millistríðsárunum. Árið 1928 varð hún ástkona Raouls Kuffners baróns, auðugs listasafnara og aðalsmanns frá Austurríki-Ungverjalandi. Eftir að kona hans dó 1933 giftust þau Lempicka árið 1934. Eftir það varð hún þekkt í blöðum sem „barónessan með pensilinn“.
Þegar síðari heimsstyrjöldin braust út árið 1939 fluttu hún og eiginmaður hennar til Bandaríkjanna. Þar málaði hún portrettmyndir og kyrralífsmyndir og nokkur abstrakt málverk á sjötta áratugnum. Verk hennar duttu úr tísku eftir seinni heimsstyrjöldina en hún átti endurkomu seint á sjötta áratugnum með enduruppgötvun Art Deco. Hún flutti til Mexíkó 1974, þar sem hún lést árið 1980. Að beiðni hennar var ösku hennar dreift í eldfjallinu Popocatépetl.
Krumminn á skjánum
Krumminn á skjánum eru upphaflega erindi úr íslensku þjóðkvæði sem hefur tekið lítils háttar breytingum og öðlast sjálfstætt líf sem lausavísa.
Í þjóðkvæðinu er erindið nr. 2 af 19 og er þannig:
Stefán Guðmundsson
Stefán Guðmundsson er íslenskt mannanafn sem getur átt við:
Fólk
Fólki er raðað eftir aldri:
Óðaverðbólga
right|thumb|Verðbólga í Argentínu right|thumb|[[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|Þýskaland, 1923: Seðlar höfðu fallið svo mikið í gildi að þeir voru notaðir sem veggfóður.]]
Phetsarath
Prins Phetsarath Rattanavongsa var forsætisráðherra Laos frá 1942 til 1945 og fyrsti og eini varakonungur í konungsríkinu Laos.
Óðaverðbólga
Eitt þekktasta dæmi óðaverðbólgu er sú sem geisaði í Weimar lýðveldinu (Þýskalandi). Árið 1923 fékkst brauðhleifur sem var pund á þyngd fyrir 3 milljarða marka, pund of kjöti 36 milljarða og bjórglas 4 milljarða á flestum stöðum.
Phetsarath
Phetsarath fæddist 19 janúar 1890 í Luang Prabang, sonur Bounkhong varakonungs í Luang Prabang. Tveir yngri hálfbræður hans voru Souvanna Phouma og Souphanouvong. Phetsarath fór erlendis til náms, fyrst til Saigon og síðan til Parísar.
Eftir að Frakkar höfðu náð undir sig Laos á nýtt 1946 flúði Phetsarath til Taílands og sneri ekki aftur fyrr en 1957. Eftir heimkomuna hafði hann engin bein afskipti af stjórnmálum. Phetsarath lést 14 október 1959.
76
Árið 76 (LXXVI í rómverskum tölum)
Dáin
70er
Víga-Glúms saga
Víga-Glúms saga er Íslendingasaga sem gerist á söguöld, að mestu í Eyjafirði. Aðalpersónan er Glúmur Eyjólfsson, vígamaður mikill sem kallaður var Víga-Glúmur. Már og Vigfús hétu synir Glúms. Eyjólfur var sonur Ingjalds Helgasonar magra.
Sanngjörn afnot
Sanngjörn afnot er undanþága frá höfundarétti í bandarískum höfundalögum sem snýr að notkun í þágu gagnrýni, umfjöllunar, fréttaflutnings, kennslu og rannsókna. Þessi undanþága þróaðist upphaflega í dómaframkvæmd þar sem dómarar reyndu að skapa jafnvægi milli hagsmuna almennings og hagsmuna höfunda. Sanngjörn afnot urðu fyrst hluti af höfundalögum Bandaríkjanna árið 1978. Undanþágan er talin sérstaklega mikilvæg fyrir alla starfsemi mennta- og menningarstofnana í Bandaríkjunum.
Pelastikk
Pelastikk er einfaldur hnútur notaður til að mynda lykkju á endanum á reipi.
Fimmhyrningur
thumb|Reglulegur fimmhyrningur hefur [[hornasumma|hornasummuna 540° og er hvert horn 540/5 = 108°]] thumb|Reglulegur fimmstirningur Fimmhyrningur er í rúmfræði lokað tvívítt svæði afmarkað af fimm línum. Ef öll innri horn hans eru jafnstór og allar hliðarlínur jafnlangar, kallast hann reglulegur fimmhyrningur og er þá hvert horn hans 108°.
Fimmstirningur er svo myndaður með að draga hornalínur inni í fimmhyrninginum, í reglulegum fimmstirningi verða þær 36° frá næstu línu.
Úr tólf reglulegum fimmhyrningum er hægt að smíða lokað þrívítt form.
Verðbólga í Weimar-lýðveldinu
thumb|Þýsk frímerki frá þriðja áratugnum. Verðbólga í Weimar-lýðveldinu var tímabil óðaverðbólgu í Þýskalandi (á þeim tíma Weimar-lýðveldið) frá 1921 til 1923. Óðaverðbólgan í Weimar-lýðveldinu var ekki fyrsta óðaverðbólgan, eða var ekki fyrsta óðaverðbólgan í Evrópu í þriðja áratugnum. Hins vegar var hún ein af frægum tilfellum óðaverðbólgu í sögunni.
Kurt Gödel
Kurt Gödel (28. apríl 1906 – 14. janúar 1978) var rökfræðingur, stærðfræðingur og stærðfræðispekingur. Hann er álitinn einn merkasti rökfræðingur allra tíma og gjörbylti hann hugsun manna á sérsviðum sínum í þá mund sem Bertrand Russell, A.N. Whitehead og David Hilbert voru að reyna beita rökfræði og mengjafræði til þess að glöggva á frumsendum stærðfræðinnar.
Þekktastur er hann fyrir ófullkomleikasetningar sínar tvær sem hann birti árið 1931, þá 25 ára að aldri og aðeins einu ári eftir að hafa fengið doktorsgráðu frá Háskólanum í Vín. Frægari setningin segir að hvert endurkvæmt frumsendukerfi samkvæmt sjálfu sér, er lýst getur reikningi náttúrulegra talna, inniheldur forsendur sem eru sannar en eru ekki sannanlegar innan þess kerfis.
Einnig sýndi hann fram á að samfellutilgátuna væri ekki hægt að afsanna með frumsendum mengjafræðinnar ef frumsendurnar eru ekki mótsagnakenndar.
Albert Einstein var góðvinur Gödels, en Einstein hjálpað Gödel að komast til Bandaríkjanna og við að fá ríkisborgararétt þar. Kurt Gödel lést í Bandaríkjunum vegna geðveiki sinnar. Hann neitaði að borða annað en heimaeldaðan mat konu sinnar, en ofsóknaræði fékk hann til að trúa því að illir menn væru að reyna eitra fyrir honum. Hann dó því úr sulti stuttu eftir að kona hans lést.
Innfeldi
Innfeldi (oft kallað punkt- eða depilmargfeldi) er tvílínulegur virki, sem skilgreindur er á vigurrúmi. Er ýmist táknuð með tveimur oddklofum,, eða með punkti, a \cdot b. Vigurrúm ásamt innfeldi er kallað innfeldisrúm.
Skilgreining
Innfeldi yfir vigurrúm V er skilgreint sem vörpun  þ.a. eftirfarandi skilyrði eru uppfyllt fyrir öll  og :
Rauntalnarúm
Venjulega innfeldið á (n-vítt Evklíðskt rúm) er skilgreint þannig:
Innföldun er víxlin og dreifin aðgerð.
Mikilvægur eiginleiki innfelda er að innfeldi hornréttra vigra er núll. Það er auðvelt að sjá það því að þátturinn verður núll þegar  þar sem k \in Z
Smøla (sveitarfélag)
thumb|128x128dp Smøla er eyjasveitarfélag í Mæri og Raumsdalur í Noregi. Sveitarfélagið er nyrst í sýslunni og er eyjaklasi sem samanstendur af þúsundum stórra og smárra eyja auk megineyjunnar Smøla. Fjöldi íbúa í sveitarfélaginu er 2.120 (2022).
Engin þéttbýli eru í Smølu, en miðbærinn er samþjappaður í kringum þorpið Hopen, sem er lengst norður á eyjunni Smøla. Þar er ráðhús, verslanir, skóli og fjölnotahús.
Smøla er norðvestur af Aure sveitarfélaginu og suður af Hitra í Þrændalög.
Guernsey (nautgripakyn)
thumb|Kvígur og kálfar af Guernsey-kyni á [[Guernsey]] thumb|Guernsey-kvíga í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] Guernsey er nautgripakyn ættað frá eynni Guernsey á Ermarsundi. Kynið var ræktað til mjólkurframleiðslu og allir gripir eru rauðir og rauðskjöldóttir.
Mjólk
Guernsey-mjólk er þekkt um heim allan. Hún inniheldur mikið af beta karóteni og er því gulari á litinn en önnur mjólk. Talið er að betakaróten í mjólk minnki líkur á sumum tegundum krabbamein. Fituhlutfall mjólkurinn er um 5% en hún inniheldur einnig mikið prótein, eða 3,7% að jafnaði. Meðal ársnyt Guernsey-kúa er um 6.000 lítrar á árskú.
Uppruni
Eins og nafnið gefur til kynna var Guernsey ræktað á Ermarsundseynni Guernsey. Kynið er talið eiga ættir sínar að rekja til Frakklands, sérstaklega Isigny- og Froment du Léon-kynjanna. Guernsey var fyrst á skráð sem eigið kyn upp úr 1700 og árið 1789 voru sett lög sem bönnuðu innflutning annarra kynja en það var gert til að varðveita sérstöðu Guernsey. Þrátt fyrir þetta voru nokkrir gripir frá Alderney teknir inn í stofninn.
Útflutningur á lífgripum og sæði var hluti af tekjum eyjaskeggja og á fyrri hluta 21. aldar voru stórar hjarðir fluttar til Bandaríkjanna. Í dag er kynið vel þekkt á Bretlands-eyjum, Bandaríkjunum, Kanada og víðar.
Stærð
Kýrin vegar um 450-500 kg á fæti, sem er nokkuð þyngra en Jersey-kýr gera. Nautin vega um 600-700 kg. Guernsey-kýr eru rómaðar í mjólkurframleiðslu meðal annars vegna þess hve mikið þær mjólka, vegna lágs hlutfalls burðarvandamála og endingar.
Actinidia vitifolia
Actinidia vitifolia er stór klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er einlend í Kína.
Hilma af Klint
thumb|right|Hilma af Klint árið 1901. Hilma af Klint (26. október 1862 - 21. október 1944) var sænskur listamaður og dulspekingur en málverk hennar eru elstu vestrænu abstraktverkin sem þekkt eru. Töluverður hluti verka hennar kemur á undan fyrstu óhlutbundnu málverkum Kandinskíjs. Hún tilheyrði hópi sem nefndist „þær fimm“ og var hópur kvenna sem hafði áhuga á guðspeki, og deildi trú á mikilvægi þess að reyna að hafa samband við svokallaða „æðstu meistara“; oft með miðilsfundum. Málverk hennar, sem stundum líkjast skýringarmyndum, voru sjónræn framsetning á flóknum andlegum hugmyndum.
Liðun
Liðun er aðgerð í algebru þar sem einum eða fleiri þáttum er breytt í liði, oft kallað að „að margfalda upp úr sviga“.
Dæmi um þátt er a(b-c). Til að liða þáttinn, þá er a margfaldað inn í svigann, en það þýðir að fyrst er margfaldað ab og síðan ac, sem (í þessu tilviki) er dregið frá. Þá lítur þetta svona út:
Fyrst skoðum við einn lið: (3a+b)(c-d).
Síðan margföldum við fyrri liðinn í hverjum sviga við báða liðina í seinni sviganum og síðan seinni liðinn í fyrri sviganum við hvorn liðinn í seinni sviganum (Frádráttarmerki fyrir framan liði skipta máli):
Ef hægt, þá eru liðir sameinaðir, sérstaklega ef þeir eru skilgreindir sem tölur. Í þessu tilviki er ekki hægt að sameina fleiri liði. Þáttun er andstæða liðunar.
Nokkrar liðunarreglur
(Ferningsregla fyrir summu)
(Ferningsregla fyrir mismun)
(Samokareglan)
এক্সপ্রেশন (গণিত) Αλγεβρική παράσταση Esprimo (matematiko) fa:عبارت (ریاضیات) Lauseke (matematiikka) ביטוי (מתמטיקה) Espressione (matematica) 数式 വ്യഞ്ജകം Uitdrukking (wiskunde) Expressão matemática Алгебраическое выражение Matematický výraz Matematični izraz Matematiskt uttryck 表示式
Liam Gallagher
thumb|Liam 2018. thumb|right|Liam Gallagher Liam Gallagher (fæddur William John Paul Gallagher þann 21. september 1972 í Manchester) er best þekktur sem söngvari bresku rokkhljómsveitarinnar Oasis. Hann hefur verið áberandi í rokkheiminum í Bretlandi síðan árið 1994 þegar Oasis kom fyrst fram á sjónarsviðið. Liam er þekktur fyrir að liggja ekki á skoðunum sínum og láta menn fá það óþvegið. Þá hefur hann oft lent í rifrildi við bróðir sinn Noel Gallagher, sem var gítarleikari og lagahöfundur Oasis. Bræðurnir eru báðir forfallnir aðdáendur knattspyrnuliðsins Manchester City. Liam hefur aldrei farið leynt með aðdáun sína á John Lennon og hefur sagt að Bítlalagið Across the universe sé helsta ástæðan fyrir því að hann gerðist söngvari.
Fyrst um sinn var Liam eingöngu söngvari sveitarinnar en á seinni árum hefur hann samið nokkur af lögum Oasis. Fyrsta lagið eftir Liam sem komst á plötu sveitarinnar er „Little James“ sem er að finna á Standing on the shoulder of Giants sem kom út árið 2000. Síðustu tvær plötur sveitarinnar innihalda báðar þrjú lög eftir Liam. Á Heathen Chemistry, sem kom út árið 2002, eru það lögin Songbird, sem er samið til Nicole Appleton unnustu Liam, Better Man og Born on a different cloud. Á síðustu plötu, Don't Believe The Truth, eru það lögin Love like a bomb, Guess god thinks I'm Abel og The meaning of soul sem eru samin af Liam.
Árið 1997 giftist Liam bresku leikkonunni Patsy Kensit, líklega þekktust fyrir hlutverk sitt í Lethal Weapon 2, en þau skildu árið 2000. Með henni á Liam einn son sem heitir Lennon, eftir helsta átrúnaðargoði Liam. Þá var hann í sambandi með Nicole Appleton sem er í stúlknasveitinni All Saints. Þau eiga saman einn son, Gene.
Árið 2009 hætti Oasis eftir rifrildi bræðrana og stofnaði Liam hljómsveitina Beady Eye sem samanstóð af meðlimum Oasis án Noels en sveitin gaf út tvær breiðskífur út. Árið 2017 hóf hann sólóferil og gaf út smáskífuna Wall of Glass í maí. Platan As You were kom út sama ár.
Sindbað sæfari
thumb|right|Myndskreyting eftir [[Milo Winter frá 1914.]] Sindbað sæfari eða Sindbað farmaður (arabíska: السندباد البحري ‎‎ as-Sindibādu al-Baḥriyy) er sögupersóna í sagnabálki frá Mið-Austurlöndum sem segir frá ferðum hans um Indlandshaf þar sem hann hittir fyrir töfraeyjar, skrýmsli og önnur yfirnáttúruleg fyrirbæri. Í sögunum kemur fram að Sindbað er kaupmaður frá Bagdad og er uppi á valdatíð Abbasídakalífans Harun al-Rashid (786-809). Þessum sögum var bætt við sagnasafnið Þúsund og eina nótt fremur seint. Þær koma ekki fyrir í elstu handritum ritsins en er að finna sem sjálfstæðan sagnabálk í söfnum frá 17. og 18. öld. Elsta dæmið um sögurnar í Þúsund og einni nótt er að finna í tyrknesku handriti frá 1637. Fyrirmyndir að sögunum er að finna í mörgum eldri egypskum, grískum og arabískum ritum.
Mikill fjöldi kvikmynda og teiknimynda hefur verið gerður eftir sögunum. Meðal þeirra þekktustu er þríleikurinn Sindbað sæfari (The 7th Voyage of Sinbad, 1958), Sindbað og sæfararnir (The Golden Voyage of Sinbad, 1974) og Sindbað og tígrisaugað (Sinbad and the Eye of the Tiger, 1977) sem allar notast við stopmotion hreyfimyndatækni eftir Ray Harryhausen.
Sláttuþyrla
Sláttuþyrla er verkfæri í landbúnaði til að slá gras á túnum. Þær eru hengdar í traktor.
Fahd bin Abdul Aziz al-Sád
thumb|right|Fahd konungur árið 1998.
Fahd bin Abdul Aziz al-Sád, (arabíska: فهد بن عبد العزيز آل سعود), (fæddur 1921 – 1. ágúst 2005) var konungur og forsætisráðherra Sádí-Arabíu og höfuð Sád-ættarinnar. Hann var frá Ríad.
Fahd varð konungur árið 1982 þegar hálfbróðir hans, Khalid bin Abdul Aziz al-Sád, lést. Hann hafði þá þegar haft stjórnartaumana í hendi sér lengi þar sem Khalid hafði lítinn áhuga á stjórnmálum.
Fahd fékk síðan hjartaáfall árið 1995 og gat eftir það ekki sinnt opinberum skyldum sínum. Hálfbróðir hans, Abdúlla bin Abdul Aziz al-Sád, var því ríkisstjóri þar til Fahd lést og Abdúlla tók formlega við konungstign.
John Lennon
John Ono Lennon, (9. október 1940 – 8. desember 1980), (fæddur John Winston Lennon) var enskur tónlistarmaður og lagahöfundur. Hann var helst þekktur sem stofnandi og meðlimur Bítlanna.
Æska
John Lennon var fæddur í Liverpool á Englandi. Móðir hans var Julia Stanley Lennon og faðir hans var Alfred Lennon (kallaður Freddie). Þegar Lennon var ungur drengur yfirgaf faðir hans fjölskylduna og í kjölfarið fól móðir hans systur sinni, Mary Smith (kölluð Mimi), að ala hann upp. Hjá Mimi frænku sinni og hennar manni var Lennon það sem eftir var barnæsku sinnar og á unglingsárum, en hitti þó móður sína reglulega.
Árið 1957 varð til fyrsta mynd hljómsveitarinnar sem síðar varð þekkt sem Bítlarnir. Hún hét í fyrstu The Quarry Men og var Lennon leiðtogi hennar. Skömmu eftir stofnun sveitarinnar hitti Lennon Paul McCartney í fyrsta skipti og varð hann fljótlega meðlimur. Þeir fóru fljótlega að semja lög saman og gerðu þeir með sér samkomulag um að þeir yrðu skráðir sameiginlega sem höfundar fyrir öllum lögum sem annar hvor eða þeir báðir semdu. Þetta samkomulag hélst allt þar til Bítlarnir hættu sem hljómsveit og því eru öll lög sem Lennon samdi fyrir Bítlana (einn eða með McCartney) skráð með höfundarréttinn Lennon-McCartney.
Bítlarnir
George Harrison gekk til liðs við The Quarry Men árið 1958 og Ringo Starr árið 1962, eftir að nafni hljómsveitarinnar hafði verið breytt í The Beatles. Lennon er almennt talinn hafa verið leiðtogi sveitarinnar á upphafsárum hennar.
Árið 1962 giftist Lennon Cynthiu Powell, sem hann hafði verið í sambandi við í nokkur ár og árið 1963 eignuðust þau soninn Julian. Þegar vinsældir Bítlanna fóru að aukast, á árinu 1963, ráðlagði umboðsmaður þeirra, Brian Epstein, Lennon að halda hjónabandinu leyndu frá almenningi. Cynthia Lennon var því aldrei í sviðsljósinu þrátt fyrir hinar gífurlegu vinsældir Bítlanna. Þau skildu árið 1968 eftir að Cynthia komst að því að Lennon hafði haldið framhjá sér með japönsku listakonunni Yoko Ono.
Árið 1966 sagði Lennon, í viðtali við London Evening Standard, að Bítlarnir væru orðnir vinsælli en Jesús. Nokkrum mánuðum seinna var hluti af viðtalinu birtur í bandarísku blaði og olli þessi staðhæfing þá miklu fjaðrafoki þar í landi (aðallega í suðurríkjunum). Margar útvarpsstöðvar bönnuðu tónlist Bítlanna og haldnar voru samkomur þar sem plötur þeirra voru brenndar. Til að bregðast við þessu héldu bítlarnir blaðamannafund, þar sem Lennon baðst afsökunar. Sumir voru tilbúnir til þess að samþykkja afsökunarbeiðnina, aðrir ekki, en á endanum fjaraði málið út.
Eftir að Lennon og Ono tóku saman, urðu þau óaðskiljanleg og voru saman nánast öllum stundum. Ono fylgdi Lennon iðulega í stúdíóið þar sem Bítlarnir sömdu og tóku upp lög. Margir hafa talið þetta eina aðal ástæðu þess að hljómsveitin liðaðist í sundur, þar sem þetta á að hafa valdið togstreitu innan sveitarinnar. Lennon og Ono giftust árið 1969.
Árið 1969 tilkynnti Lennon hinum bítlunum að hann væri hættur í hljómsveitinni. Forstjóri Apple útgáfufyrirtækisins bað hann þó um að halda því leyndu að hann væri hættur. Í apríl 1970 tilkynnti Paul McCartney það opinberlega að Bítlarnir væru hættir saman, án þess að ráðfæra sig við hina Bítlana.
Sóló ferill
Lennon tók fyrstu skrefin í átt að einleiks ferli á meðan Bítlarnir voru ennþá starfandi. Á árunum 1968 og 1969 gáfu hann og Ono út þrjár plötur sem innihéldu aðallega mjög tilraunakennda, ómelódíska tónlist. Þetta voru plöturnar Unfinished Music No.1: Two Virgins (1968), Unfinished Music No.2: Life with the Lions (1969) og Wedding Album (1969).
Lennon hóf einleiks feril strax eftir að Bítlarnir hættu saman og gaf út plötuna John Lennon/Plastic Ono Band árið 1970. Árið 1971 kom svo út platan Imagine, þar sem er m.a. að finna lagið „Imagine“, eitt frægasta lag Lennons.
Árið 1971 fluttust Lennon og Ono til New York og átti Lennon aldrei eftir að koma aftur til Englands eftir það. Á meðan þau bjuggu ennþá á Englandi höfðu þau reynt að nota frægð sína til þess að breiða út boðskap friðar í heiminum og m.a. talað gegn Víetnamstríðinu. Þegar þau komu til Bandaríkjanna héldu þau þessu áfram og urðu áberandi í baráttunni gegn stríðinu. Í kjölfarið reyndu stjórnvöld í Bandaríkjunum að vísa Lennon úr landi á grundvelli þess að kannabisefni höfðu fundist í fórum hans í London árið 1968. Baráttan við innflytjendayfirvöld stóð allt til ársins 1975, en þá fékk Lennon loksins græna kortið.
1972 kom út platan Some Time in New York City og 1973 kom út platan Mind Games.
Árið 1974 spilaði Lennon í síðasta skipti opinberlega þegar hann mætti á svið með Elton John í Madison Square Garden í New York. Elton sem var góð vinur Lennons hafði veðjað við hann að ef lagið [[Whatever gets u thu the night sem þeir gerðu saman kæmist á topp vinsældarlistanna yrði Lennon að mæta á tónleika hjá sér og taka nokkur lög, sem Lennon gerði.
Árið 1980 fór hann að taka upp tónlist á nýjan leik og það gerði Ono einnig. Afraksturinn varð platan Double Fantasy þar sem hvort um sig samdi og söng helminginn af lögunum.
Áður en Lennon lést voru hann og Ono byrjuð að vinna að annarri sameiginlegri plötu. Nokkur ár liðu áður en Ono gat fengið sjálfa sig til þess að klára plötuna, en hún kom að lokum út sem Milk and Honey árið 1984.
Dauði
8. desember 1980 lést John Lennon með sviplegum hætti þegar Mark David Chapman, geðsjúkur „aðdáandi“, skaut Lennon fjórum skotum í bakið fyrir utan Dakota bygginguna í New York, þar sem Lennon og Ono áttu heima. Lennon hafði gefið Chapman eiginhandaráritun sama kvöld og hann lést. Mark Chapman hafði planað að drepa Lennon í þrjá mánuði. Chapman var síðan dæmdur í 20 ára til lífstíðarfangelsi.
Samsæriskenningar
Helsta kenningin um dauða Lennons er að Mark Chapman hafi verið að vinna fyrir CIA og hafi verið fenginn til að drepa Lennon. John Lennon hafði sterkar pólitískar skoðanir og hann var mikið á móti stríðum. Það voru margir sem hlustuðu á hann og þess vegna átti CIA að hafa viljað drepa hann. Það er sagt að Chapman hafi ferðast mikið um heiminn en það er mjög skrítið því hann var ekki ríkur. Því er sagt að CIA hafi borgað ferðirnar fyrir hann og hafi verið að þjálfa hann í ýmsum herbúðum.
Önnur kenning fjallar um það að CIA hafi á þessum tíma verið að heilaþvo fólk og láta það gera ýmsa hluti sem voru ólöglegir. Það er talið að Chapman hafi verið hluti af þessu verkefni og hafi verið sendur til að drepa Lennon án þess að hann hafi viljað það.
Mjög ólíkleg kenning segir að Richard Nixon, Ronald Regan og Stephen King hafi myrt Lennon. Stephen King átti að hafa skotið Lennon og Chapman var borgað fyrir að þykjast vera morðinginn. Aðal rökin fyrir þessu eru að Stephen King líktist Chapman. Líklegar ástæður fyrir því að þeir hafi viljað drepa Lennon er útaf pólitísku skoðunum hans.
Arfleifð
Mikill fjöldi minnismerkja og minningarathafna eru tileinkaðar minningu John Lennon um allan heim.
Þann 9. október 2007 var Friðarsúla Yoko Ono tendruð í fyrsta sinn í Viðey á Íslandi. Hún er tendruð á hverju kvöldi frá 9. október (fæðingardag Lennon) til 8. desember (dánardagur Lennon) ásamt öðrum völdum dögum.
Sadi Carnot
Sadi Carnot getur átt við eftirfarandi:
Semudobia
Semudobia er fluguættkvísl. Semudobia er í ættinni Cecidomyiidae.
Ættartré samkvæmt Catalogue of Life :
Ættartré samkvæmt ITIS :
Hollustuvernd ríkisins
Hollustuvernd ríkisins var ríkisstofnun sem starfaði frá 1982 til  2002 þangað til Umhverfisstofnun var stofnuð með lögum  nr. 90/2002. Hollustuvernd ríkisins var búin til með því að sameina Heilbrigðiseftirlit ríkisins, Matvælarannsóknir ríkisins og Geislavarnir ríkisins í eina stofnun.
Hengingarhnútur
Hengingarhnútur er rennihnútur þekktur fyrir notkun við hengingar.
Sjósvala
Sjósvala (fræðiheiti: Oceanodroma leucorhoa) er sjófugl sem tilheyrir ættbálki pípunefja. Hún er dökk með hvítan bakhluta og klofið stél. Nefið er stutt og svart. Sjósvalan er um 22 cm löng og vegur á milli 40-50 g. Vænghaf hennar er 48 cm. Sjósvalan nærist á dýrasvifi, smákrabbadýrum og seiðum. Sjósvalan er alger sjófugl og kemur bara á land til þess að verpa en hún verpir í háum björgum eða klettum. Sjósvalan er náttfugl og sést sjaldan á sjó og hún sést aldrei nema augnablik í senn.
Á varptíma er sjósvalan mjög félagslynd, hún verpir í mjög þéttum byggðum oft innan um aðra fugla. Hjúskapur sjósvölunnar er ævilangt einkvæni, makar endurnýja hjúskapinn árlega og kemur lyktarskyn hennar að góðum notum til að finna réttan maka. Varptími sjósvölu er um miðjan maí og verpir fuglinn einu eggi og tekur útungunin um sex vikur, eða um 42 daga. Eggjaskurnið er hvítt og eru stundum smá fjólubláar yrjur á því. Fyrstu fimm dagana eftir að unginn skríður úr eggi er honum sinnt allan sólarhringinn, en þegar hann er að stálpast er honum einungis sinnt á nóttunni. Þegar unginn nálgast það að vera fleygur minnkar matargjöfin og foreldrarnir koma ekki við á hverju kvöldi, en þó er unginn aldrei yfirgefinn fyrr en hann er floginn úr hreiðrinu.
Heimildir
Blik 1939, 5. tbl./Stóra sjósvalan
Saint-Barthélemy
Saint-Barthélemy er lítil eldfjallaeyja á Hléborðseyjum í nyrðri hluta Litlu-Antillaeyja í Karíbahafi sem sem telst til hinna sameiginlegu frönsku landsvæða. Þessi 25 ferkílómetrar eyja er umkringd sand- og kóralrifjum. Íbúar hafa sitt eigið svæðisráð og framkvæmdastjórn. Eyjan telst ekki hluti af Evrópusambandinu en evra er engu að síður gjaldmiðill eyjunnar.
Kristjánssund (sveitarfélag)
thumb|126x126dp Kristjánssund er sveitarfélag í Mæri og Raumsdalur í Noregi. Fjöldi íbúa í sveitarfélaginu er 24.159 (2022).
Saint-Barthélemy
Saint-Barthélemy er eldfjallaeyja umkringd sand- og kóralrifjum. Hún er 25 ferkílómetrar að stærð. Eyjan er um 35 km suðaustan við Saint Martin og norðan við eyjuna Sankti Kristófer. Púertó Ríkó er 240 km vestar.
Kristjánssund (sveitarfélag)
Stjórnsýslumiðstöð sveitarfélagsins er borgin Kristjánssund. Sveitarfélögin innihalda einnig þéttbýlið Rensvik, Solsletta og Storbakken.
Austan Kristjánssund liggur Aure sveitarfélagið, suðaustan við Tingvoll og sunnan Gjemnes sveitarfélögin. Vestur af Bremsnesfirði liggur sveitarfélagið Averøy.
Saint-Barthélemy
Íbúar sem eru franskir ríkisborgarar eru tæplega tíu þúsund. Höfuðstaður eyjarinnar er Gustavia sem er jafnframt aðalhöfnin.
Saga
Frumbyggjar í Karíbahafi kenndri við Taíno ættflokkinn kölluðu eyjuna Ouanalao. Kristófer Kólumbus var fyrsti Evrópumaðurinn sem kom á eyjuna árið 1493. Hann nefndi eyjuna eftir bróðir sínum Bartolomeo. Eyjan varð nokkur hundruð árum síðar nýlenda frakka. Franska Vestur-Indíufélagið eignaðist eyjuna um tíma en árið 1674 varð hún formlegur hluti franska konungsríkisins.
Breska konungsríkið yfirtók eyjuna árið 1758 í nokkur ár. Louis XVI frakkakonungur gaf síðan eyjuna til Svíþjóðar árið 1784 í skiptum fyrir viðskiptiréttindi í Gautaborg.
Eyjan er sú eina í Karíbahafi sem lengi var sænsk nýlenda, en Gvadelúp var einnig um skamma hríð undir sænskri stjórn undir lok Napóleonsstyrjaldanna. Tákn úr skjaldarmerki Svíþjóðar eru enn í skjaldarmerki eyjarinnar. Tunga og menning íbúa er samt frönsk að uppruna.
Saint-Barthélemy var lengst af frönsk hjálenda undir sömu stjórn og Gvadelúpeyjar sem franskt handanhafshérað. Árið 2003 samþykktu íbúar aðskilnað frá Guadeloupe í þjóðaratkvæðagreiðslu. Eyjan er ein af fjórum hjálendum í Litlu-Antillaeyjum sem mynda Frönsku Vestur-Indíur ásamt Saint-Martin, Gvadelúp og Martíník.
Íbúar óskuðu eftir að vera utan Evrópusambandsins og var það samþykkt formlega í ársbyrjun 2012. Gjaldmiðill eyjunnar er þó Evra Evrópusambandsins.
Lýðfræði
Á árinu 2014 bjuggu 9.171 íbúar á eyjunni. Ólíkt mörgum öðrum eyjum í Karíbahafi eru flestir íbúar eyjunnar hvítir.
Efnahagur
thumb|alt=Mynd af Gustavia höfuðstað Saint-Barthélemy eyjunnar í Karíbahafi.|Gustavia, höfuðstaður Saint-Barthélemy eyju í Karíbahafi.
thumb|alt=Loftmynd af Saint-Barthélemy eyju í Karíbahafi.|Loftmynd af Saint-Barthélemy eyju í Karíbahafi.Eyjaskeggjar hafa einkum þróað verslun og viðskipti í gegnum höfnina í höfuðstaðnum Gustavia. Þar er fríhöfn og ferðaþjónusta fyrir efnafólk einkum frá frá Norður-Ameríku með lúxus hótelum. Velmegun eyjarinnar af þessum viðskiptum endurspeglast í háum lífskjörum borgaranna. Matur er að mestu innfluttur frá Bandaríkjunum og Frakklandi. Eyjan er vinsæll ferðamannastaður einkum á veturna. Ferðaþjónusta dregur að um 200.000 gesti á hverju ári.
Tenglar
Ferðaheimur: Karíbasvæðið- Sagan
Rasphúsið
Rasphúsið var alræmt fangelsi í Kaupmannahöfn. Þangað voru dæmdir Íslendingar iðulega sendir. Ýmis erfiðisvinna tíðkaðist í fangelsum framan af, meðal annars voru fangar látnir raspa niður tré til litunar. Því voru fangelsi á Norðurlöndum oft uppnefnd rasphús.
Orðið „rasphús“ er einnig notað sem Grýla á börn: „Ef þú gerir þetta aftur verður þú sendur í rasphúsið!“
Camillo Karl Schneider
Camillo Karl Schneider, (fæddur 7 apríl 1876 í Gröppendorf, dáinn 5 janúar 1951 í Berlín) var þýskur grasafræðingur, dendrolog og landslagsarkitekt.
Schneider var bóndasonur og var í fyrstu garðyrkjumaður í Zeitz, Dresden, Berlín og Greifswald. Eftir dvölina í Greifswald sneri hann aftur til Berlín.
Í Berlín var hann ritstjóri tímaritsisns Gartenwelt. Til hliðar við það var hann með í að skipuleggja landslag Darmstadt og Berlín.
1900 flutti Schneider til Vín þar sem hann var óháður landslagsarkitekt og rithöfundur og í því sambandi ferðaðist oft fram og aftur um Evrópu. Fyrsta bók hans var gefin út í Vín 1904. Hann hóf þá vinnu við Illustriertes Handwörterbuch der Botanik: mit 341 Abbildungen im Text, sem lokið var við 1912.
Hrunamannahreppur
Hrunamannahreppur (einnig kallaður ’Gullhreppurinn’ eða Ytri-Hreppur) er hreppur í uppsveitum Árnessýslu sem liggur austan Hvítár. Í hreppinum er mikil ylrækt, sérstaklega í þéttbýlinu á Flúðum við Litlu-Laxá, enda mikill jarðhiti á svæðinu. Í sveitinni er líka mikil nautgriparækt og er hreppurinn einna fremstur á landinu hvað mjólkurframleiðslu varðar. Á hreppamörkum Hrunamannahrepps og gamla Gnúpverjahrepps rennur Stóra-Laxá sem er mikil laxveiðiá.
Camillo Karl Schneider
1913 ferðaðist hann til Kína til að safna plöntum og fræjum fyrir kastalagarðinn í Pruhonitz (Průhonice), sem er í Tékklandi í nágrenni Prag. Það var til 1915, en þá fór hann til Boston í Bandaríkjunum til að vinna hjá Arnold Arboretum.
Internet Group Management Protocol
Internet Group Management Protocol (IGMP) er samskiptastaðall sem er notaður til að halda utanum IP multicast hópa. IGMP er notað af IP miðlum (netþjónum) og beinum.
Camillo Karl Schneider
1919 var hann aftur í Vín, en strax 1921 sneri hann aftur til Berlín þar sem hann vann fyrir tímaritið Gartenschönheid. Þegar það var lagt niður 1942 var hafin útgáfa Gartenbau in Reich og fylgdi Schneider með, en vann um leið sem landslagsarkitekt.
Atlantshafslax
Heimkynni
Atlantshafslaxinn lifir í Norður-Atlantshafi allt frá Barentshafi í austri að Davíðssundi í vestri og hrygnir í ám sem renna í Norður Atlantshaf. Lax er uppsjávarfiskur og er silfraður og ljós á kvið þegar hann er í sjó.
Camillo Karl Schneider
Í Berlín vann Schneider með ætlað meistaraverk sitt um Berberis. Því miður tapaðist handritið í sprengjuárásum í seinni heimsstyrjöld, 1943.
Atlantshafslax
Útlit
Laxinn getur orðið allt að 150 cm langur og 50 kg að þyngd en algengast er að hann sé á bilinu 50 – 100 cm og 2 – 12 kg. Hængarnir eru stærri en hrygnur og með öflugan krók á hrygningartíma. Laxinn er straumlínulaga, haus lítill og augu einnig en kjafturinn er í meðallagi. Tennur eru hvassar og sterklegar. Bakuggi er á milli trýnis og sporðs. Veiðiuggi yfir raufarugganum. Sporðblaðkan er stór og sterk. Hreistur er í meðallagi og rákin bein. Liturinn er breytilegur eftir æviskeiðum og umhverfi. Í sjó er hann silfurgljáandi og blágrænn á baki. Í ferskvatni verður hann græn- eða brúnleitur og appelsínugulur á kviði. Laxaseiðin í ánni eru dökkblá eða brún með þverrákum á hliðunum með appelsínugulum blettum á milli þverrákana en fara í silfraðan göngubúning þegar kemur að sjógöngu.
Lífsferill
Lífsferill laxsins hefst í ám en þar fer hryggning fram. Hryggning á sér stað á bilinu október til nóvember. Seiðin klekjast að vori og dvelja í ánni næstu ár. Laxinn er 2 til 5 ára þegar hann gengur fyrst til sjávar. Síðan bætast við eitt til þrjú ár í sjó. Þegar laxinn hér á landi gengur til sjávar er hann aðeins um 20 til 25 gr en þegar hann gengur til baka hefur hann náð 4 til 6 kg. eftir 1-2 ár í sjó en dæmi eru um að hann nái allt að 10 kg. Hinsvegar getur hann náð mun meiri stærð í öðrum löndum þar sem sjávaraldur er oft lengri. Gönguseiði halda til hafs í maí til júlí og er vaxtaaukningin mikil á fyrsta ári í sjó. Þá getur fiskurinn hundraðfaldað þyngd sína. Þegar hryggningart íminn nálgast leitar hann aftur til árinnar, þar sem hann er klakinn út.
Camillo Karl Schneider
Síðasta bók hans, Hecken in Garten, var gefin út 1950, ári áður en hann dó.
Atlantshafslax
Fæða
Fæðustöðvar laxsins eru um allt norður Atlantshaf en er þó mest norðarlega þar sem ætið er mikið. Í sjónum lifir laxinn á smáfiskum, rækjum, rauðátu og ýmsum krabbadýrum. Á fyrstu æviskeiðunum í ferskvatni lifir hann kviðpokanæringunni en þegar hún er upp urinn fara þeir í fæðuleit og lifa þá meðal annars á lirfum, púpum vorfluga, mýflugum og smákrabbadýrum.
Camillo Karl Schneider
Í eldri heimildum er vísað í C.K. Schneider undir höfundarnafninu Schneid.
Atlantshafslax
Veiðar
Á Íslandi er veiði á laxi eingöngu heimiluð í ám. Óheimilt er að veiða lax í sjó en komi hann í veiðarfæri skal sleppa honum strax aftur. Ísland er eina landið í Norður-Atlantshafi sem hefur bannað þessar veiðar algjörlega síðan 1930. Vegna banns við laxveiðum í sjó eru íslenskir laxastofnar í ásættanlegu ástandi og veiðar á stöng mikilvægt sport. Slepping á laxi við stangaveiði hefur verið minni en hjá öðrum þjóðum en fer þó vaxandi. Laxveiðiárnar á Íslandi eru í einkaeigu og veiðileyfi seld dýru verði. Eins og fram kemur á mynd 1 hefur heildarveiði Atlantshafslaxins minnkað verulega undanfarin 50 ár. Þó veiðarnar endurspegli ekki algjörlega ástand laxastofnsins þar sem veiðum hefur víða verið hætt og miklu sleppt af laxi í sportveiði er ljóst að stofninum hefur hrakað verulega í flestum löndum á þessu tímabili.
Camillo Karl Schneider
Nafni hans Karl Camillo Schneider (1867–1943) var dýrafræðingur.
Atlantshafslax
Laxeldi
Atlantshafslaxinn er mjög mikilvægur í fiskeldi við norðanvert Atlantshaf og er framleiðsla í heiminum allt að 2 milljónum tonna (mynd 2) http://www.fao.org/fishery/species/2929/en. Á Íslandi hefur ítrekað komið upp áhugi til að stunda laxeldi í sjókvíum en framleiðsla verið sveiflukennd þar sem aðstæður eru víða erfiðar. Eigendur laxveiðiánna hafa litið á fiskeldi sem umhverfisógn þar sem lax úr kvíum gæti gengið í veiðiár og blandast náttúrulegum laxi. Árið 2004 var stigið það mikilvæga skref að banna laxeldi í sjókvíum í nágrenni við laxveiðiár og er slikt eldi eingöngu heimilað á Austfjörðum og Vestfjörðum þar sem lítið er um slíkar ár.
Verndun
Árið 1984 voru stofnuð alþjóðleg samtök um verndun Atlantshafslaxins er kallast The North Atlantic Salmon Conservation (NASCO). Að samtökunum stóðu Kanada, Evrópusambandið, Danmörk, Ísland, Noregur, Rússland og Bandaríkin. Samtökin vinna að því að endurheimta búsvæði og stuðla að verndun laxins meðal annars varðandi áhrif laxeldis. Einnig hafa verið stofnuð einkarekin samtök um verndun Atlantshafslaxins sem kallast NASF, North Atlantic Salmon Fund. Þeir vinna að sömu gildum og NASCO en byggja sinn rekstur á frjálsum framlögum og leggja áherslu á að endurheimta laxastofninn, sem hefur farið minnkandi.
Fiskur
Fiskar eru af öllum stærðum, allt frá 16 metra löngum hvalháfum að Schindleria brevipinguis sem er aðeins um 8 mm. Ýmsar óskyldar tegundir vatnadýra bera fisksheiti, svo sem smokkfiskur, en þær eru ekki raunverulegir fiskar. Önnur vatnadýr, eins og hvalir, líkjast fiskum en eru í raun spendýr.
Þótt flestir fiskar lifi aðeins í vatni og séu með kalt blóð þá eru undantekningar frá báðum þessara einkenna. Fiskar úr nokkrum ólíkum hópum hafa þróað með sér hæfileika til að lifa á landi um lengri tíma. Sumir þessara láðs- og lagarfiska, eins og eðjustökkullinn, geta lifað og farið um á landi í nokkra daga í senn. Auk þess geta sumar tegundir fiska haldið háum líkamshita að vissu marki. Innvermnir beinfiskar eru allir í undirættbálkinum Scombroidei sem inniheldur meðal annars geirnef og túnfisk og eina tegund af „frumstæðum“ makríl (Gasterochisma melampus). Allir háfiskar af hámeraætt geta haldið jöfnum hita og vísbendingar eru um að þessi hæfileiki sé til staðar í ættinni Alopiidae (skottháfum). Varmajöfnunin er mismikil eftir tegundum, allt frá geirnefnum sem heldur aðeins hita á augum og heila, að túnfiskum og hámerum sem halda jöfnum hita yfir 20 °C fyrir ofan umhverfishita vatnsins. Þótt innverming íþyngi efnaskiptunum er talið að hún feli í sér vissa kosti eins og meiri samdráttarkraft vöðva, örari vinnslu í taugakerfinu og hraðari meltingu.
Fiskar eru mikilvæg fæða manna á mörgum menningarsvæðum og fiskveiðar eru stundaðar alls staðar þar sem fiska er að finna. Í fiskeldi eru fiskar ræktaðir til manneldis. Vatnadýr eins og skeldýr eru kölluð skelfiskur í tengslum við matargerð. Fiskar eru líka veiddir og ræktaðir til skemmtunar og hafðir til skrauts í garðtjörnum og fiskabúrum.
Sú vísindagrein sem rannsakar fiska sérstaklega heitir fiskifræði en fiskar eru viðfangsefni ýmissa annarra fræðigreina eins og sjávarlíffræði, vistfræði og lífeðlisfræði.
Vistfræði
Fiskar finnast í öllum vistkerfum vatns, bæði ferskvatni, söltu vatni og ísöltu vatni, á grynningum og neðarlega í hafdjúpunum. Í nokkrum vötnum með mjög hátt saltinnihald, eins og Dauðahafinu og Great Salt Lake í Bandaríkjunum finnast engir fiskar.