cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Túlípanaæðið
thumb|Vatnslitamynd af Semper Augustus, máluð af óþekktum listamanni Túlipanaæðið eða túlípanabólan var tímabil á gullöld Hollands þegar verð túlipanalauka varð afar hátt en hrundi síðan skyndilega. Þegar verðið var sem hæst í mars 1637 seldist einn túlipanalaukur fyrir tíföld árslaun handverksmanns. Túlipanaæðið er talin ein fyrsta skrásetta efnahagsbóla sögunnar, þótt fræðimenn hafi bent á að efnahagskreppan við upphaf Þrjátíu ára stríðsins 1619-1622 hafi haft mörg einkenni efnahagsbólu. Túlipanaæði er nú oft notað til að vísa til stórra efnahagsbóla þar sem verð fer langt yfir eiginlegt virði vörunnar.
Túlípanaæðið varð frægt í nútímanum eftir útkomu bókarinnar Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds eftir breska blaðamanninn Charles Mackay árið 1841. Samkvæmt Mackay voru 12 ekrur (5 ha) lands eitt sinn boðnar fyrir einn lauk af Semper Augustus-túlípana. Mackay hélt því fram að slíkir fjárfestar hefðu beðið gjaldþrot þegar verðið hrundi, og að viðskiptalíf Hollands hefði orðið fyrir alvarlegu áfalli. Þessi túlkun atburða er umdeild og margir fræðimenn telja að æðið hafi ekki verið jafn einstakt og Mackay heldur fram og benda á að ekki séu fyrir hendi nægar verðupplýsingar til að halda því fram að um efnahagsbólu hafi verið að ræða.
Rannsóknir eru erfiðar þar sem gögn um efnahagslíf Hollands á 17. öld eru takmörkuð og sum fengin úr heimildum sem eru hlutdrægar og byggðar á vangaveltum. Sumir nútímahagfræðingar hafa stungið upp á annarri skýringu á verðhækkun og verðhruni en spákaupmennsku. Önnur blóm, eins og til dæmis hýasintur, hækkuðu einnig snöggt í verði fyrst eftir að þau komu á markað og lækkuðu svo hratt. Hátt verð kann líka að hafa stafað af væntingum um þingtilskipun sem hefði gert fólki auðvelt að segja sig frá samningum með litlum tilkostnaði og þannig dregið verulega úr áhættu kaupenda.
Koma túlipana til Evrópu og þróun viðskipta í Hollandi
Túlipanar komu til Evrópu með sendingu frá Tyrkjaveldi til Vínar árið 1554. Árið 1593 var farið að rækta lauka á landsvæði þar sem nú eru Niðurlönd. Túlipanar voru á þessum tíma frábrugðnir öllum öðrum blómum sem þá þekktust með sínum skærlitu blómum og urðu stöðutákn og tákn hinna nýríku landsvæða sem græddu um þessar mundir mikið á Austur-Indíuviðskiptum. Viðskiptin voru svo gróðavænleg að einstök skipsferð gat skilað 400% gróða. Ríkir kaupmenn sýndu ríkidæmi sitt með stórum fasteignum sem umkringdar voru blómagörðum og í þeim var aðaldjásnið túlipanar í ýmsum afbrigðum.
Það tekur vanalega sjö til tólf ár að rækta túlipanalauk upp frá fræi. Túlipanar blómgast í apríl og maí í um það bil viku. Á tímabilinu júní til september voru laukar grafnir upp og fluttir til og það er á því tímabili þar sem raunveruleg vöruviðskipti eiga sér stað. En á öðrum tímum ársins þá var verslað með túlipana með pappírum, þá undirrituðu túlipanakaupmenn saminga um að kaupa túlipana í lok tímabilsins.
Spurn eftir túlipönum hélt áfram að aukast á ógnarhraða og svo virtist sem ekkert annað þætti eins eftirsóknarvert í augum Hollendinga á þessum tíma. Þetta þýddi að verslun með túlípana gæti komið til með að skila fólki miklum hagnaði. Eftirsóknarverðasti túlipaninn á markaðinum var Semper Augustus. Einn laukur kostaði um 5.500 gyllini. Það sem var sérstakt við Semper Augustus var að hann var sérlega fágætur og talinn virkilega fallegur, sérstaklega vegna litadýrðarinnar.
Verð túlipana hækkaði og ræktendur fengu sífellt hærra verð fyrir. Árið 1634 fóru spákaupmenn að taka þátt í túlipanaviðskiptum og veðja á síhækkandi verð túlipana. Túlipanaæðið náði hámarki veturinn 1636-7 og þann vetur voru sumir laukar keyptir og seldir tíu sinnum á dag. Engir laukar voru þó fluttir til, þetta voru eingöngu pappírssamningar. Peningar flæddu inná túlípanamarkaðinn en á sama tíma hætti eftirspurn eftir fágætu og dýru túlípönunum að vaxa sem olli verðhækkun. Árið 1636 var kauphöllin undir hlutabréfaviðskiptin orðin of lítil til að hýsa allt fólkið sem tók þátt. Það neyddist á endanum til þess að færa viðskiptin inn á kaffihús og krár í Amsterdam. Veturinn 1636-7 hækkuðu verð upp úr öllu valdi en samt sem áður hélt fólk áfram að gera næstum hvað sem er til þess að halda áfram í túlípanabraskinu, meðal annars seldi það eigur sínar og veðsetti húsin sín. Á þessum tíma voru það ekki bara fágætu túlípanalaukarnir sem hækkuðu í verði, heldur líka þeir venjulegu.
Túlipanamarkaðurinn hrundi í febrúar 1637. Hrunið hófst í Haarlem þar sem kaupendur neituðu að mæta á hefðbundið laukauppboð. Á þessum tíma braust út mannskæð bólusótt og mikil skelfing greip um sig. Verð túlipana féll niður í einn hundraðasta af fyrra verði. Dæmi um það var verðið á Semper Augustus. Árið 1635 höfðu 40 laukar verið seldir fyrir 100.000 hollensk gyllini á sama tíma og tonn af smjöri kostaði 100 gyllini og átta feit svín kostuðu 240 gyllini.
Túlipanaæðið: Ýkjusaga eða hvað?
Breski blaðamaðurinn Charles Mackay skrifaði árið 1841 bókina Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds um túlipanaæðið. Mackay segir frá því að fimm hektarar lands hafi á tímabili verið boðnir í skiptum fyrir einn lauk af gerðinni Semper Augustus og margir fjárfestar orðið gjaldþrota og mikil niðursveifla orðið í viðskiptum í Hollandi. Erfitt er að rannsaka Túlipanaæðið vegna takmarkaðra gagna frá þessum tíma.
Fræðimenn greinir á um hvort að túlipanaæðið hafi verið efnahagsbóla eða ekki. Rannsóknir Mackay um túlipanaæðið höfðu allt þar til árið 1980 verið óskoðaðar og þarf af leiðandi óvéfengdar. Þó að Mackay hafi talið að túlípanabólan hafi sprungið hafa nútímafræðimenn bent á að hann hafi ekki verið með nægilega haldbærar upplýsingar í höndunum. Mackay byggir rök sín á þremur áróðursbæklingum sem voru skrifaðir stuttu eftir túlípanaæðið af mönnum sem voru á móti slíku braski. (garber) Að undirlagi ríkisins hafi þeir framleitt bæklingana, en ríkið vildi stjórna fjármálamörkuðum.
Meginástæða þess að nútímafræðimenn telja að túlipanaæðið hafi í raun ekki verið spákaupsmannsbóla heldur hafi verið um að ræða hraða verðhækkun og hraða verðlækkun eru eftirfarandi ástæður sem að Mackay yfirsást:
Því mætti segja að allt tal um efnahagsbólu byggi á sögusögnum.
Priapos
thumb|150px|right|[[Freska af Priapos, Hús tveggja Vettiusa, Pompeii.]] Priapos eða Priapus var völsastórt goð frjósemdar og einnig garða í grískri goðafræði. Hann var allra mest tignaður í héruðunum við Hellusund.
Hann réð fyrir frjóvgun akra og kvikfénaðar og var talinn sonur Díonýsosar og Afródítu. Sumar heimildir nefna Hermes eða Adonis sem föður hans. Líkneski hans voru reist í görðum og vínbrekkum til heilla.
Jasídar
Jasídar eru fólk af kúrdneskum uppruna sem aðhyllist sérstök trúarbrögð, jasisma. Flestir Jasídar búa í Nínívehéraði í Írak. Fjöldi þeirra er 1-1,5 milljón.
Priapos
Rómversk útgáfa Priaposar nefndist: Mutinus Mutunus.
Jasídar
Jasídar sættu miklum ofsóknum hermanna Íslamska ríkisins árið 2014 og voru þúsundir drepnar, konur hnepptar í kynlífsþrælkun og hundruð þúsunda á flótta.
Priapos
Ein frægasta mynd af honum er úr Húsi tveggja Vettiusa í Pompei. Á henni vigtar Priapos völsa sinn með reislu á móti sekk sem er fullur af peningum, og svo virðist sem völsinn vegi þyngra.
Hoya obtusifolia
Hoya obtusifolia er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Henni var lýst af Robert Wight. Útbreiðslan er í Malasíu og Taílandi.
Ajax Amsterdam
Ajax Amsterdam (fullt nafn: Amsterdamsche Football Club Ajax, eða AFC Ajax) er hollenskt knattspyrnulið frá Amsterdam. Félagið hefur oftar orðið hollenskur meistari en nokkurt annað félag og er sigursælasta knattspyrnulið Hollands, ásamt PSV Eindhoven og Feyenoord Rotterdam. Liðið er auk þess eitt þriggja liða sem unnið hefur öll þrjú stórmót Evrópu (ásamt Juventus, FC Barcelona og Bayern München).
Upphaf
Félagið var fyrst stofnað af stúdentum við framhaldsskólann Hogere Burgerschool 1883 og hlaut það heitið Union. 1894 var heitinu breytt í Foot-Ball Club Ajax og var það nefnt eftir grísku hetjunni Ajax. Eftir mikið ósætti í stjórninni var félagið hins vegar lagt niður. Það var endurstofnað 18. mars 1900. Fyrstu árin voru mögur, en félagið komst í efstu deild 1911. Fram að þessu höfðu leikmenn notað treyjur félagsins Sparta frá Rotterdam. En í efstu deild urðu þeir að leika í nýjum treyjum. Ákveðið var að nota rauð/hvítar treyjur og hvítar buxur (eins og enn er gert í dag). Eftir þrjú ár í efstu deild féll Ajax um deild, en náðu að komst í efstu deild strax ári síðar 1915. Það leikár urðu þeir í fyrsta sinn hollenskir meistarar. Leikárið var hins vegar dæmt ógilt sökum heimstyrjaldarinnar fyrri. Því varð Ajax ekki opinberlega hollenskur meistari fyrr en 1918. Á næsta leikári setti félagið met er það sigraði deildina án þess að tapa leik, afrek sem hélst í hollensku deildinni í 76 ár.
Gullaldarárin
thumb|Liðið sem varð hollenskur meistari 1937 Eftir þetta gekk félaginu heldur brösuglega næstu 10 árin. 1928 voru Ólympíuleikarnir haldnir í Amsterdam. Eftir leikana fékk Ajax afnotarétt á leikvanginum til stórleika. Að öðru jöfnuðu lék félagið á De Meer Stadion rétt utan borgar. Á fjórða áratugnum varð Ajax að einu sigursælasta liði Hollands. Hollenski meistaratitillinn vannst fimm sinnum fram að heimstyrjöldinni síðari. Margir kölluðu þessi ár gullaldarár Ajax og vísuðu þar með til gullaldarára Hollendinga á 17. öld. Stríðið breytti ýmsu. Miklar tilfærslur leikmanna og stjórnarmanna hafði sín áhrif. Ajax varð bikarmeistari 1943 og meistari 1947, en að öðru leyti var árangur lítill næstu árin.
Eredevisie
1955 var fyrsta atvinnumannadeildin formlega stofnuð, Eredevisie. Strax fyrsta leikárið lenti Ajax í öðru sæti með jafnmörg stig og meistararnir. Þeir urðu hins vegar meistarar 1957 og fjórum sinnum í viðbót næsta áratuginn. 1964 gekk til liðs við félagið 17 ára unglingur að nafni Johan Cruyff. Með tilkomu hans sem miðjumanns og þjálfarans Rinus Michels varð félagið mjög sigursælt. Michels réði til sín marga þekkta leikmenn og umbreytti liðinu. Ajax varð hollenskur meistari í þrjú ár í röð, 1966-68 og aftur 1970.
Á toppnum í Evrópu
Áttundi áratugurinn var ævintýri líkastur. Ajax varð fimm sinnum hollenskur meistari og fjórum sinnum bikarmeistari. Félagið hafði á liðnum árum tekið þátt í Evrópukeppni meistaraliða með misgóðum árangri. 1970 breyttist það er félagið varð í sinn fyrsta Evrópumeistari eftir 2-0 sigur á Panathinaikos Aþenu. 1971 sigraði Ajax í sömu keppni eftir 2-0 sigur á Inter Milan. Strax árið eftir sigraði Ajax keppnina í þriðja sinn í röð eftir 1-0 sigur á Juventus. Þar með var Ajax annað liðið í Evrópu sem sigraði keppnina þrisvar í röð, en áður hafði Real Madrid afrekað það (reyndar fimm sinnum í röð). Bayern München er eina liðið sem sigrað hefur keppnina þrisvar í röð eftir það. Á sömu þremur árum varð Ajax auk þess tvisvar hollenskur meistari og tvisvar bikarmeistari. Þessu til viðbótar sigraði Ajax Super Cup keppnina í Evrópu 1972 og 1973. 1972 var Ajax einnig heimsbikarmeistari eftir sigur á Indenpendiente frá Argentínu. Með þessum sigrum hafði félagið rækilega stemplað sig inn sem eitt allra besta knattspyrnufélag Evrópu þess tíma.
Ajax í dag
thumb|left|upright|Frank de Boer, fyrrum leikmaður Ajax, er núverandi þjálfari liðsins Níundi áratugurinn einkenndist af fjölda bikurum í Hollandi, en aðeins einum á alþjóðavettvangi. Liðið varð fjórum sinnum hollenskur meistari og þrefaldur bikarmeistari. Eini titillinn sem vannst í Evrópu var sigur í Evrópukeppni bikarhafa 1987 er liðið sigraði Lokomotive Leipzig frá Austur-Þýskalandi 1-0. Á þessum tíma spiluðu margir þekktir knattspyrnumenn með félaginu, eins og Ronald Koeman, Frank de Boer, Gerald Vanenburg, Marco van Basten og Dennis Bergkamp. Á tíunda áratugnum hélt sigurganga Ajax áfram. Liðið varð fimm sinnum hollenskur meistari og þrefaldur bikarmeistari. 1995 var auk þess eitt allra gjöfulasta ár félagsins. Þá sigraði það í Meistaradeild Evrópu eftir 1-0 sigur á AC Milan, í Super Cup í Evrópu eftir sigur á Real Saragossa og í heimsbikarkeppninni eftir sigur á Grêmio Porto Alegre frá Brasilíu. Með hollenska meistaratitlinum skilaði árið 1995 því fjórum stórum bikurum í safnið. Ajax er eitt af fjórum liðum sem þar með hefur unnið öll þrjú stórmót í knattspyrnu í Evrópu. Á þessum tíma léku þekktir knattspyrnumenn eins og Marc Overmars, Edgar Davids, Michael Laudrup, Patrick Kluivert, Jari Litmanen, Clarence Seedorf og markmaðurinn Edwin van der Sar með félaginu. Árið 1996 fékk Ajax nýjan og glæsilegan leikvang, er Amsterdam ArenA var fullbúinn fyrir félagið. Leikvangurinn kostaði 96 milljónir evra og tekur tæplega 53 þús manns í sæti. Á fyrstu árum 21. aldar hélt félagið áfram sigurgöngu sinni. Fram að 2011 varð Ajax þrefaldur hollenskur meistari og fjórfaldur bikarmeistari. Hins vegar hefur enginn alþjóðlegur titill unnist síðan sögufræga árið 1995. Af nýjum þekktum leikmönnum má nefna Wesley Snijder, Rafael van der Vaart, Zlatan Ibrahimović, Frenkie de Jong, Matthijs De Ligt, Hakim Ziyech og Donny Van de Beek. Kolbeinn Sigþórsson lék með liðinu 2011-2015.
Jong Ajax
Jong Ajax (U21) liðið leikur í Jupiler-deildinni, Meistaradeildinni í 2. deild. Leikvangur er De Toekomst, ein þekktasta æfingastöð í heimi. Hún vann titilinn Meistari 2. deildar 2017/18.
Þjálfarar
Þjálfarar Ajax frá byrjun:
{|
Alsír
Alsír er land á Magrebsvæðinu í Norður-Afríku. Landið stærsta ríki Afríku og Arabaheimsins og tíunda stærsta land heims. Það á landamæri að Túnis í norðaustri, Líbíu í austri, Níger í suðaustri, Malí, Máritaníu í suðvestri, og Marokkó og Vestur-Sahara í vestri. Alsír á strönd að Miðjarðarhafi í norðri. Loftslag í Alsír er hálfþurrt. Flestir landsmenn búa í frjósömum norðurhlutanum en megnið af suðurhlutanum er í Saharaeyðimörkinni. Íbúar eru rúmar 44 milljónir sem gerir Alsír að 9. fjölmennasta ríki Afríku. Höfuðborgin og stærsta borgin er Algeirsborg við strönd Miðjarðarhafsins.
Alsír hefur verið hluti af fjölmörgum ríkjum, eins og Númidíu, Fönikíu, Rómaveldi, ríki Vandala, Austrómverska ríkinu, ríki Úmajada, Rustamída, Idrisída, Aglabída, Fatímída, Zirída, Hammadída, Almoravída, Zayyanída, Spánverja og Tyrkja. Landið varð að lokum hluti af Nýlenduveldi Frakka áður en það fékk sjálfstæði árið 1962 eftir vopnuð átök. Mikill meirihluti íbúa Alsír eru arabískir Berbar sem aðhyllast íslam og tala arabísku og berbísk mál. Franska er enn notuð sem menntamál og sum staðar í stjórnsýslunni, en alsírsk arabíska er algengasta talmálið í landinu.
Alsír býr við forsetaþingræði. Landið skiptist í 58 sýslur og 1.541 sveitarfélög. Það er stórveldi í Norður-Afríku og miðveldi á heimsvísu. Vísitala um þróun lífsgæða er þar hæst af öllum löndum meginlands Afríku. Hagkerfi Alsír er eitt af þeim stærstu í álfunni og byggist að stórum hluta á útflutningi jarðolíu. Alsír á 16. mestu olíubirgðir heims og 9. stærstu gasbirgðirnar. Ríkisrekna olíufyrirtækið Sonatrach er stærsta fyrirtæki Afríku, og selur mikið magn jarðgass til Evrópu. Her Alsírs er einn af stærstu herjum Afríku og sá best fjármagnaði. Alsír er aðili að Afríkusambandinu, Arababandalaginu, Samtökum olíuframleiðsluríkja og Sameinuðu þjóðunum, og stofnaðili að Magrebbandalaginu.
Heiti
Nafn landsins er dregið af nafni Algeirsborgar og kemur úr arabísku al-Jazāʾir (الجزائر, „eyjarnar“), sem er stytt útgáfa eldra heitisins Jazāʾir Banī Mazghanna (جزائر بني مزغنة, „eyjar Mazghanna-ættbálksins“), sem landfræðingar á borð við al-Idrisi notuðu. Heitið vísar til fjögurra eyja sem áður voru úti fyrir ströndinni, en urðu hlutar af meginlandinu árið 1525.
Aðdragandi
Áður en Frakkar tóku yfir Alsír var Alsír undir Tyrkjaveldi. Deilur milli Tyrkja og Frakka urðu til þess að Frakkar réðust inn í Alsír árið 1830. Eftir mörg ár náðu Frakkar að brjóta mótspyrnu Alsírmanna niður og Alsír varð hluti að Frakkland i árið 1848.
Frakkar og fleiri Evrópubúar urðu gríðarlega hrifnir af landinu og margir settust þar að. Alsír var skilgreint sem óaðskiljanlegur hluti af Frakklandi.
Eftir seinni heimstyrjöld fengu Alsíringar ásamt öðrum nýlendum von um sjálfstæði og fengu flestar nýlendur Frakka og Breta sjálfstæði hver af annari. En hvað Alsír varðaði kom það ekki til greina af hálfu Frakka og því risu Alsíringar af afrískum uppruna upp.
Þar sem franski herinn var mjög öflugur og talinn vera einn af sterkustu í heimi var eina von Alsírmanna skæruhernaður og hryðjuverk.
Þann 1. nóvember 1954 réðust skæruliðar úr Frelsishreyfingu Alsíringa, FLN, á franska herinn í sprengjutilræði sem kostaði mörg mannslíf. Árið 1956 hóf FLN mikla herferð, sem var kölluð „Orrustan um Algeirsborg“. Sú herferð var mjög blóðug og var mikið um hryðjuverk, sprengjutilræði og árásir úr launsátri.
Þessi skæruhernaður og hryðjuverk varð til þess að franska samfélagið í Alsír (pieds noirs) var orðið mjög óttaslegið. Frakkar gerðu leiðtoga sinn úr seinni heimsstyrjöld, Charles De Gaulle, að forseta árið 1958 í þeirri von um að hann gæti stöðvað uppreisnina. Eftir nokkurn tíma áttaði hann sig á því að stríðið í Alsír væri vonlaust. Það reitti pieds noirs til reiði og neituðu þeir síðar að taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Alsír.
Þann 1. júlí 1962 var boðað til atkvæðagreiðslu um sjálfstæði Alsír. Meirihluti fólks kaus með sjálfstæði og varð Alsír sjálfstætt ríki þann 3. júlí sama ár.
Alsírskir sagnfræðingar telja að um 1,5 milljón Alsíringa hafi fallið í þessu stríði á meðan franskir sagnfræðingar telja að um 400.000 íbúar beggja ríkjanna hafi fallið.
Þjóðflokkaátök á 20. öld
Þjóðflokkur er hópur fólks sem býr á afmörkuðu landssvæði, talar sama tungumál og finnur fyrir sterkri, nánast þjóðernislegri, samkennd. Þjóðflokkur hefur sameiginlega sögu, menningu og hefðir og lítur því á sig sem ókljúfanlega einingu sem orðið hefur til fyrir mildi örlaganna. Þannig hafa þjóðflokkar, líkt og þjóðir, stofnunargoðsögn. Stofnunarmýta þjóðar eða þjóðflokks er hugmynd hópsins um það hvernig hann er til kominn og er þar talið til það sem hópurinn kýs að muna eftir en hinu sleppt sem gæti valdið sundrung. Í raun má segja að meginmunurinn á þjóð í nútímaskilningi og þjóðflokki séu (óumdeild) yfirráð yfir ákveðnu landsvæði og viðurkenning alþjóðasamfélagsins á því, það er að segja að hópurinn ráði yfir (þjóð)ríki.
Strax við stofnun sjálfstæðs Alsírsks ríkis 1962 er tekið fram í raunverulegri stjórnarskrá landsins að það sé arabískt og islamskt. Hocine Ait Ahmed, berbísk stríðshetja úr Alsírstríðinu, reis upp og stofnaði flokk félagshyggjuafla (fr. le front des forces socialistes, FFS). Með flokki sínum leiddi hann síðan 10 mánaða uppreisn gegn stjórn Ben Bella. Ástæðan fyrir uppreisninni var sú sama og hefur ýtt undir margar aðrar uppreisnir Berba í Alsír, nefnilega tilburðir stjórnvalda til að arabavæða alsírsku þjóðina. Arabavæðingin hófst þó ekki af fullum krafti fyrr en á 8. áratugnum og fólst meðal annars í því að stöðluð arabíska varð ein opinbert tungumál Alsír í stað frönsku áður og meðvitað átak var gert í því að útrýma tungu og menningu Berba úr alsírska menntakerfinu.
Barátta alsírskra Berba fyrir viðurkenningu á máli sínu og menningu hefur þróast mest hjá þeim sem fóru í útlegð eða fluttust til Frakklands fyrr á 20. öldinni. Þar unnu þeir meðal annars að stöðlun tungumáls síns, breiddu út hugmyndina um berbíska þjóð í Frakklandi og unnu að útgáfu á heimsbókmenntum og kennslubókum á berbísku. Því má segja að Berbar hafi svarað arabavæðingu í Alsír með sinni eigin berbavæðingu.
Vorið 1980 sauð upp úr milli berbíska minnihlutans í Kabylíu og stjórnvalda vegna viðleitni stjórnvalda til að arabískuvæða Alsír. Eftir miklar óeirðir og allsherjarverkfall í héraðinu varð útkoman sú að þjóðernishyggja berba hafði fest sig í sessi sem stjórnmálalegt afl. Í kjölfarið spruttu upp fjölmörg berbísk menningarfélög í Frakklandi og ber þar helst að nefna menningarhreyfingu Berba (fr. Mouvement Culturel Berbère, MCB) sem stofnuð var á 9. áratug síðustu aldar og heimsþing Amazigh (fr. Congrès Mondial Amazigh, CMA), stofnað á 10. áratugnum. Bæði þessi félög eru enn starfandi í dag og halda meðal annars úti heimasíðum.
Öllu alvarlegri átök áttu sér stað vorið 2001 eftir að ungur Berbi lét lífið í haldi lögreglu. Óeirðirnar og allsherjarverkföllin sem brjótast út í kjölfarið eru einfaldlega kölluð „svarta vorið“ og hefur verið lýst sem intifada Berba i Kabylíu. Þó svo að ofbeldið sem tengt er við „svarta vorið“ sé aðallega bundið við Kabylíu hefur því verið haldið fram að „neyðin sem kom fram hjá hinum ungu mótmælendum [hafi ekki verið] einstök reiði kabylíska minnihlutans, heldur reiði heillar kynslóðar Alsíringa sem höfðu alist upp í Alsír þar sem dýrðir þjóðfrelsisstríðsins voru fjarlæg minning, hverra eina föðurlandshyggja ákvarðaðist af félags- og efnahagslegri útskúfun og ofbeldi borgarastríðs.“ Átök Frakka og Alsíringa 1954-1962 hafi verið bæði sjálfstæðisátök og þjóðernisátök, þar sem Alsíringar (sem skiptast í Araba og Berba) tóku saman höndum gegn frönskum yfirráðum. En jafnvel þó svo að franskir landnámssinnar (fr. Les colons) hafi barist jafnt gegn bæði Alsíringum og frönskum yfirvöldum, sem þeir töldu of hógvær, er ekki hægt að líta á þá sem sérstakan þjóðernishóp þar sem þeir skildu sig frá frönsku yfirvöldunum aðeins að stjórnmálalegu leyti. Þar sem markmið Berba er ekki að segja sig úr lögum við Alsír og stofna sjálfstætt ríki er óhætt að halda því fram að einn meginmunur átakanna '54-'62 og síðari uppreisna Berba sé sá að í þeim fyrrnefndu var barist fyrir sjálfstæði þjóðar en í hinum til að viðhalda menningarlegum séreinkennum.
Landfræði
Síðan Súdan var skipt í tvennt árið 2011 hefur Alsír verið stærsta land Afríku og stærst af löndunum við Miðjarðarhafið. Suðurhluti Alsír nær yfir stóran hluta af Saharaeyðimörkinni. Í norðri mynda fjallgarðarnir Tell Atlas og Sahara-Atlasfjöll, tvo samsíða fjallgarða. Milli þeirra eru stórar sléttur og hálendi. Fjallgarðarnir renna saman í austurhluta landsins. Aures-fjöll og Tébessa-fjöll eru í norðausturhluta Alsír og mynda landamærin við Túnis. Hæsti tindur landsins er Tahatfjall, 3.003 metrar á hæð.
Alsír er að mestu milli 19. og 37. breiddargráðu norður og 9. og 12. lengdargráðu austur. Strandlengjan er að mestu hæðótt, og fjalllend á kafla, og þar eru nokkrar náttúrulegar hafnir. Svæðið frá ströndinni að Tell Atlas er frjósamt ræktarland. Sunnan við fjallgarðinn er gresja sem endar við Sahara-Atlasfjöll og sunnan við þau er Saharaeyðimörkin.
Hoggarfjöll (arabíska: جبال هقار) eru hálendi í miðri Sahara. Þau eru um 1.500 km sunnan við Algeirsborg og rétt austan við Tamanghasset. Helstu borgir landsins eru Algeirsborg, Oran, Kasantina og Annaba.
Stjórnmál
Stjórn Alsírs er að litlu leyti í höndum kjörinna fulltrúa. Þess í stað fer hópur skipaðra „décideurs“ („ákvarðara“), sem er kallaður „le pouvoir“ („valdið“), með stjórn landsins. Þessi hópur ræður því að mestu hver verður forseti. Valdamesti maður landsins var áður líklega Mohamed Mediène, yfirmaður leyniþjónustu hersins, þar til honum var steypt af stóli í mótmælunum í Alsír 2019-2020. Síðustu ár hafa margir af valdamestu herforingjum landsins látist eða lent í fangelsi. Eftir andlát Larbi Belkheir, skipaði fyrrverandi forseti landsins, Bouteflika, sína trúnaðarmenn í lykilstöður, sérstaklega hjá ríkisfyrirtækinu Sonatrach, og gerði breytingar á stjórnarskránni svo hann gæti boðið sig fram til endurkjörs án takmarkana. Hann sagði af sér í kjölfar mótmælanna og lést aðeins tveimur árum síðar.
Forseti Alsírs er þjóðhöfðingi landsins og er kjörinn til fimm ára í senn. Áður mátti forseti aðeins sitja í tvö kjörtímabil, en með stjórnarskrárbreytingu sem þingið samþykkti 11. nóvember 2008 var þessari takmörkun aflétt. Síðustu forsetakosningar áttu að fara fram í apríl 2019 en í febrúar brutust út víðtæk mótmæli gegn þeirri ákvörðun forsetans að bjóða sig fram, sem leiddu til afsagnar hans 3. apríl. Óháði frambjóðandinn Abdelmadjid Tebboune var kosinn forseti þegar kosningarnar fóru loks fram 12. desember. Mótmælendur neituðu þó að viðurkenna Tebboune sem forseta og vildu umfangsmiklar breytingar á stjórnkerfi landsins. Í Alsír er almennur kosningaréttur frá 18 ára aldri. Forsetinn er yfirmaður Alsírshers, ráðherraráðsins og öryggisráðsins. Hann skipar forsætisráðherra Alsírs sem leiðir ríkisstjórnina. Þing Alsírs situr í tveimur deildum: neðri deildin Fulltrúaþing Alsírs, er með 462 þingmenn sem eru kosnir til fimm ára í senn; en efri deildin, Þjóðarráð Alsírs, er með 144 þingmenn sem sitja í sex ár í senn, þar af 96 kjörna af héraðsþingum og 48 sem forsetinn skipar. Samkvæmt Stjórnarskrá Alsírs má ekki stofna til stjórnmálahreyfinga sem „byggjast á mismunnun vegna trúarbragða, tungumáls, kynþátta, kyns, atvinnu eða búsetu“. Auk þess má ekki byggja kosningabaráttu á þessum grunni.
Síðustu þingkosningar voru haldnar í landinu árið 2017. Þá missti Þjóðfrelsisframvörður Alsírs 44 sæti en var áfram stærsti flokkurinn með 164 sæti. Baráttuflokkur fyrir lýðræði (sem herinn studdi) fékk 100 þingsæti, og Friðarhreyfingin (sem tengist Múslimska bræðralaginu) fékk 33.
Efnahagslíf
Gjaldmiðill Alsírs er alsírskur dínar (DZD). Efnahagslíf landsins er að miklu leyti í höndum ríkisins, sem er arfleifð frá sósíalískum stjórnarháttum sem teknir voru upp eftir að landið fékk sjálfstæði. Síðustu ár hefur stjórn landsins stöðvað einkavæðingu ríkisfyrirtækja og takmarkað innflutning og erlenda fjárfestingu. Þessum hömlum hefur verið aflétt að litlu leyti síðustu ár.
Alsír hefur átt í erfiðleikum með að þróa annan iðnað en olíuiðnað, að hluta vegna kostnaðar og skriffinsku. Tilraunir alsírska ríkisins til að laða að erlenda og innlenda fjárfestingu utan orkugeirans hafa ekki náð að draga úr atvinnuleysi ungs fólks eða takast á við húsnæðisskort. Landið glímir við margar áskoranir í efnahagsmálum, eins og þörf fyrir fjölbreyttara atvinnulíf, öflugri umbætur í stjórnmálum, efnahags- og viðskiptalífi, og ójöfnuð milli landsvæða.
Þökk sé miklum birgðum jarðefnaeldsneytis á Alsír 173 milljarða gjaldeyrisforða og stóran olíusjóð. Auk þess eru erlendar skuldir landsins mjög lágar, eða um 2% af vergri landsframleiðslu. Efnahagslíf Alsírs er enn mjög háð tekjum af jarðefnaeldsneyti og vöxtur ríkistútgjalda veldur því að efnahagur landsins er viðkvæmur fyrir lækkun eldsneytisverðs á heimsmarkaði.
Alsír er ekki aðili að Alþjóðaviðskiptastofnuninni, þrátt fyrir áralangar samningaviðræður.
Nox Medical
Nox Medical er íslenskt sprotafyrirtæki sem hannaði svefngreiningartækið NOX-T3. Fyrirtækið hlaut Vaxtarsprotann árið 2010.
Orrustan við Pydna
Orrustan við Pydna var háð árið 168 f.Kr. og áttust við Rómverjar annars vegar og veldi Antígónída hins vegar. Rómverjar höfðu sigur og markar orrustan upphaf raunverulegra ítaka Rómverja á Grikklandi og endalok veldis Antígónída, makedónískra konunga sem röktu völd sín aftur til Alexanders mikla. Orrustan er einnig talin góð til samanburðar á makedónískri breiðfylkingu og rómverskum herdeildum (legiones) í hernaði. Margir telja að í orrustunni hafi verið sýnt fram á yfirburði hins rómverska hernaðarskipulags yfir makedónísku breiðfylkinguna en það er umdeilt.
Sameiginlegt veð
Sameiginlegt veð í veðrétti er þegar fleira en eitt sjálfstætt verðmæti er sett að veði fyrir sömu skuldinni, til að mynda tvær aðskildar fasteignir. Veðhafinn ræður þá í hvaða verðmætum hann sækir fullnustu í og í hvaða röð, sem gæti þó verið takmarkað samkvæmt samningi eða lagafyrirmælum.
Gullna hordan
thumb|right|Batú Kan á hásæti í handriti frá um 1300 Gullna hordan (tatarska: Алтын Урда Altın Urda; tyrkneska: Altın Orda eða Altın Ordu, mongólska: Зүчийн улс, Züchii-in Uls; rússneska: Золотая Орда, Solotaja Orda) var mongólskt og síðar tyrkískt undirkanat innan Mongólaveldisins. Það varð til við landvinninga Batú Kans, sonar Djotsji, sonar Djengiss Khan, í vestri þar sem hann lagði undir sig lönd Volgubúlgara, tyrkneskra þjóðflokka, kúmana og kiptsjaka, og að lokum fyrrum furstadæmi Garðaríkis, um miðja 13. öld. Stórfurstadæmið Moskva og Búlgarska keisaradæmið héldu sjálfstæði sínu en greiddu Gullnu hordunni skatt. Batú Kan reisti höfuðborg sína, Sarai Batú, við Volgu þar sem höfuðborg kasara, Atil, stóð áður.
Um miðja 14. öld tók Gullnu hordunni að hnigna. Svarti dauði og stríð milli erfingja kansins veiktu ríkið og Stórhertogadæmið Litháen og Konungsríkið Pólland gengu á lagið, lögðu undir sig lönd Mongóla og hættu að greiða þeim skatt. Eftir 1420 tók hordan að brotna upp í nokkur kanöt, þar á meðal Krímkanatið og Kasakkanatið. Árið 1476 hætti Ívan 3. af Moskvu að greiða Gullnu hordunni skatt og staðan mikla við Úgrafljót sýndi að yfirráðum Tatara og Mongóla í Rússlandi var í raun lokið. Síðasti kan Gullnu hordunnar lést í fangelsi í Kaunas í Litháen einhvern tíma eftir 1504. Krímkanatið var áfram við lýði þar til Katrín mikla lagði það undir sig 1783 og Kasakkanatið ríkti yfir Kasakstan til 1847, en síðustu kanarnir voru leppar Rússa.
Heiti
Orðið horda er dregið af tyrkíska orðinu ordu, sem merkir „valdastöð“ eða „konungshirð“. Heitið barst úr rússnesku í ensku sem horde. Á 17. öld fékk enska orðið svo aukamerkinguna „mannfjöldi“ eða „herskari“. Á íslensku hefur heiti Gullnu hordunnar því útlagst á ýmsa vegu, meðal annars sem Gullni skarinn, Gullnu tjaldbúðirnar og Gullna hjörðin.
Ryota Moriwaki
Ryota Moriwaki (fæddur 6. apríl 1986) er japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 3 leiki með landsliðinu.
Puyehuevatn
thumb|250px|Mynd af Puyehuevatni Puyehuevatn (spænska: Lago Puyehue) er stöðuvatn á mörkum fylkjanna Los Ríos og Los Lagos í Suður-Chile. Entre Lagos er stærsta borgin nálægt vatninu.
Torfi Jónsson í Klofa
Torfi Jónsson í Klofa (um 1460 – 1504) var íslenskur sýslumaður og höfðingi á 15. öld, stórbokki sem átti í hörðum deilum við Stefán Jónsson Skálholtsbiskup og lét drepa Lénharð fógeta árið 1502.
Flóð
thumb|right|200px|Flóð í [[Taílandi.]]
Puyehuevatn
Puyehuevatn er 156 ferkílómetrar að stærð og dýpst 135 metrar. Þar er góð lax- og silungsveiði. Úr vatninu rennur áin Río Pilmaiquén.
Flóð
Flóð er það kallað þegar vatn flæðir yfir víðáttumikið land, sem venjulega er þurrt. Flóðbylgja er há hafalda, sem gengur langt inn á land og veldur flóði. Flóðbylgjur og flóð valda árlega miklu tjóni, spilla landi og eyða örkum, bústofni og mannslífum.
Torfi Jónsson í Klofa
Foreldrar Torfa voru Jón Ólafsson, bóndi og sýslumaður í Klofa á Landi, sonur Ólafs Loftssonar ríka Guttormssonar, og kona hans Ingibjörg Eiríksdóttir. Jón dó einhverntíma eftir 1471 og Ingibjörg giftist aftur 1481 Ormi Jónssyni bónda í Klofa og síðar sýslumanni á Skarði á Skarðsströnd. Hann var í fjórmenningsfrændsemi við fyrri mann hennar og þurfti því páfaleyfi til giftingarinnar. Þau Ormur og Ingibjörg áttu í deilum við Stefán Jónsson biskup, meðal annars af því að þau höfðu hjá sér sakamenn sem biskup vildi fá á sitt vald.
Torfi, sem bjó í Hvammi í Dölum og Hjörsey á Mýrum áður en hann settist að í Klofa, átti einnig í miklum deilum við biskup, bæði vegna þess að Torfi hélt verndarhendi yfir fólki sem biskup taldi eiga í sökum við kirkjuna en einnig þótti biskupi hann ekki standa vel í skilum með tíundir og önnur gjöld til kirkjunnar. Varð mikill óvinskapur á milli þeirra sem ýmsum sögum fer af og meðal annars er sagt að Torfi hafi að minnsta kosti tvisvar reynt að fara að biskupi í Skálholti en ekki haft erindi sem erfiði. Hann virðist hafa verið hinn mesti ribbaldi og einskis svifist. Þó er sagt að heldur hafi lagast samkomulagið á milli þeirra biskups þegar Torfi veiktist illa á Alþingi, rak upp mikil hljóð og varð svo sterkur, að átta menn þurfti til að halda honum en síðan tókst að binda hann. Kom biskup þar að með öllum þeim prestum sem voru á þingi og báðu þeir allir fyrir Torfa með lestrum og söngvum. Sefaðist Torfi þá nokkuð og þótti stilltari eftir það.
Árið 1502 lét Torfi drepa Lénharð „fógeta“, sem fátt er vitað um, erlendan ribbalda sem hafði sest að í Arnarbæli með ránum og yfirgangi, átt í deilum við Torfa og hótað að drepa hann. Fór Torfi að honum með flokk manna og lét aflífa hann á Hrauni í Ölfusi. Torfi skriftaði fyrir Stefáni biskupi eftir dráp Lénharðs en biskup gerði honum ekki miklar sektir, sagði hann hafa unnið það verk manna heppnastan.
Á Alþingi 1504 var Torfi enn með yfirgang, vildi hrekja Arnór Finnsson sýslumann úr dómi sem hann hafði verið skipaður í og gekk að dómnum með lið vopnað bogum, byssum, sverðum, spjótum og arngeirum og þrengdi að Arnóri. Ekki löngu seinna dó Torfi og fer tvennum sögum af andláti hans, hann er ýmist sagður hafa dáið úr sótt á Skíðbakka í Landeyjum eða úr drykkjuskap á Fíflholtsþingi. Eftir dauða hans gerði ekkja hans sátt við Stefán biskup og borgaði honum þrjár jarðir og góðan silfurkross til að Torfi gæti fengið legstað í Skálholti eins og hann hafði kosið sér.
Kona Torfa var Helga Guðnadóttir (d. 1544), sem var dóttir Guðna Jónssonar sýslumanns á Kirkjubóli, bróður Orms stjúpföður Torfa og Páls Jónssonar sýslumanns á Skarði, og konu hans Þóru, dóttur Björns Þorleifssonar hirðstjóra á Skarði. Bróðir hennr var Björn Guðnason sýslumaður í Ögri og voru þeir mágarnir samherjar í deilum við Stefán biskup og hans helstu mótstöðumenn. Þau Helga og Torfi áttu fjölda barna sem flest voru á barnsaldri þegar faðir þeirra lést. Helga bjó ekkja í Klofa til 1525.
21. júlí
21. júlí er 202. dagur ársins (203. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 163 dagar eru eftir af árinu.
Þórarinn B. Þorláksson
Þórarinn var næstyngsta barn foreldra sinna en þau eignuðust fjórtán börn. Faðir Þórarins, sem var prestur á Undirfelli í Vatnsdal, lést þegar Þórarinn var aðeins fimm ára gamall. Þórarinn lærði upphaflega bókbandsiðn og veitti síðan um skeið forstöðu bókbandsstofu Ísafoldar. Árið 1900 fékk hann styrk frá Alþingi til að nema listir í Danmörku. Þórarinn hélt til Kaupmannahafnar, veturinn 1905, og lauk þar málaranámi, fyrstur Íslendinga. Hann hafði áður fengið nokkra tilsögn í dráttlist hjá frú Þóru Thoroddsen. Þegar hann kom til Íslands ferðaðist hann um landið og málaði landslagsmyndir og hélt síðar sýningu á verkum sínum í Glasgow sem var hinn fyrsta eiginlega myndlistasýning á Íslandi.
Þann 30. desember 1913 var Þórarinn skipaður í nefnd sem hanna átti fána Íslands. Hann kenndi teikningu í Iðnskólanum og var forstöðumaður skólns 1916 til 1922. Einnig rak hann bókaverslun og blaðaafgreiðslu. Þórarinn var einn af helstu forgangsmönnum stofnunar Listvinafjelagsins og stóð fyrir byggingu sýningarskála þess á Skólavörðuholtinu.
Waleed Al-husseini
Waleed Al-husseini er palestínskur, rithöfundur og bloggari. Í október 2010 handtóku palestínsk stjórnvöld hann fyrir að hafa guðlast gegn íslam á Facebook og í bloggfærslum. Handtaka hans vakti alþjóðlega athygli. Hann komst fljótt til Frakklands, þar sem hann sótti um hæli.
Árið 2015 skrifaði hann fyrstu bók sína Blasphémateur!
Heimild
Enska wikipedia
Mönsterås
thumb|right|200px|[[Osby kirkja]] Mönsterås er þéttbýli í sveitarfélaginu Mönsterås i Svíþjóð. Þar búa 4 731 manns (2010).
Grikkjaþinur
Abies cephalonica eða Grikkjaþinur er þintegund ættuð úr fjöllum Grikklands, aðallega á Peloponnesos og eyjunni Kefallonia, og rennur saman við hinn náskylda Búlgaríuþin lengra norður í Pindus fjöllum Norður-Grikklands. Þetta er meðalstórt sígrænt tré sem verður 25 til 35 metra (sjaldan 40m) hátt og með stofnþvermál að einum meter. Hann vex í 900 til 1700 metra hæð yfir sjávarmáli, á fjöllum með úrkomu yfir 1000mm á ári.
Lýsing
Barrið er nálarlaga, flatt, 1.5 til 3 sm langt og 2mm breitt og 0.5mm þykkt, gljáandi dökkgrænt að ofan, og með tvær bláhvítar loftaugarákir að neðan. Oddurinn á barrinu er yddur, yfirleitt nokkuð hvass en stundum sljór, sérstaklega á hægvaxandi sprotum á eldri trjám. Könglarnir eru 10 til 20 sm langir og 4 sm breiðir, með um 150 til 200 köngulskeljum, hver með lítið eitt útstæðu stoðblaði og tvemur vængjuðum fræjum; könglarnir sundrast þegar þeir eru fullþroska til að losa fræin.
Hann er einnig náskyldur Nordmannsþini austur í norður Tyrklandi.
Nytjar
Grikkjaþinur var mikilvægur áður fyrr til timburs í byggingar, en er nú of sjaldgæfur til að vera til mikilla nytja. Hann er einnig ræktaður til prýðis í almenningsgörðum og öðrum stórum görðum, þó á svæðum sem fá sein vorfrost hættir honum til að fá skemmdir, þar sem hann er eitt af fyrstu barrtrjánum til að byrja vöxt að vori.
Risavöxtur
thumb|Kanadíska konan Anna Swan (1846 – 1888) með foreldrum sínum. Anna var 2,41 sm há. thumb|Risinn Fedor Machnow var um 240 sm hár Risavöxtur er ástand sem einkennist af miklum vexti og hæð langt yfir meðalhæð eða frá 2,1 m til 2,7 m hæð. Risavöxtur stafar af ofgnótt vaxtarhormóns á barnsaldri, sem er oftast vegna æxlis í heiladinglinum.
Hæsti maður í heimi var Bandaríkjamaðurinn Robert Pershing Wadlow. Hann mældist 2,72 m hár. Íslendingurinn Jóhann Svarfdælingur var 2,34 m hár.
Ryan Ross
Ryan Ross (fæddur 30. ágúst 1986) er gítarleikari og textahöfundur hljómsveitarinnar Panic! At The Disco.
Saga
George Ryan Ross III er fæddur og uppalinn í Las Vegas í Nevada í Bandaríkjunum þar sem hann gekk í kaþólskan skóla. Þegar Ryan var tólf ára bað hann foreldra sína um gítar í jólagjöf, og þannig byrjaði samvinna hans með Spencer sem fékk trommusett. Á fyrstu árunum, voru Ryan og Spencer að spila Blink-182 lög með Ryan sem söngvara. Hljómsveitin þeitta var kölluð Pet Salamander á þeim tíma. Seinna safnaði Spencer liði með skólavini sínum Brent Wilson á bassa, og þeir spiluðu saman í hljómsveit sem hét The Summer League. Svo kom Brendon Urie í hljómsveitina, hinir heyrðu hann syngja og einróma ákváðu að hann myndi verða söngvarinn.
Tvö lög á A Fever You Can't Sweat Out frumraun Panic! At The Disco voru samin um föður hans sem var alkahólisti. Faðir hans dó svo 28. júlí 2006.
So You Think You Can Dance (3. þáttaröð)
Cat Deeley sneri aftur sem kynnir. Nigel Lythgoe sneri aftur sem fastur dómari og gekk til liðs við hann samkvæmisdansarinn Mary Murphy. Síðasta dómarasætið var fyllt af gestadómara.
Eftir 16 milljón atkvæði var Sabra Johnson krýnd sem sigurvegari þann 16. ágúst og fékk hún 250.000 dollara í verðlaun og titilinn Vinsælasti dansari Bandaríkjanna.
Sónatína
Sónatína kallast stutt eða einföld sónata. Sónatína fer oftast eftir eftirfarandi einkennum; hún er stutt, tæknilega einföld og svo eru sónatínur ekki alvarleg heldur oft léttar, en þetta er hins vegar breytilegt.
Vaxmyndasafnið
Vaxmyndasafnið er safn eftirmynda úr vaxi af frægum einstaklingum sem Óskar Halldórsson útgerðarmaður og börn hans stofnuðu og gáfu íslenska ríkinu árið 1951. Í því voru eftirmyndir af átján Íslendingum og fimmtán útlendingum. Aðeins ein kona er hluti af safninu en það er eftirmynd af Önnu Borg Reumert, leikkonu, oftast aðeins kölluð Anna Borg.
Safninu var til bráðabirgða komið fyrir í húsi Þjóðminjasafnsins við Suðurgötu og var meðal fyrstu sýninganna sem settar voru upp í því húsi þegar safnið var opnað árið 1951. Vaxmyndasafnið var opið fram til ársins 1969 en það ár sáu forráðamenn Þjóðminjasafnsins sér ekki lengur fært að hafa það uppi við vegna plássleysis og var vaxbrúðunum komið fyrir í geymslu.
Orrustan við Agrigentum
Orrustan við Agrigentum (Sikiley 261 f.Kr.) var fyrsta skipulagða orrustan í fyrsta púnverska stríðinu og fyrsta stóra orrustan milli Karþagómanna og Rómverja. Orrustan var háð eftir langt umsátur sem hófst árið 262 f.Kr.. Rómverjar höfðu sigur og náðu þannig fótfestu á Sikiley.
1989
Árið 1989 (MCMLXXXIX í rómverskum tölum) var 89. ár 20. aldar sem hófst á sunnudegi.
Janúar
thumb|right|Flak Boeing 737-þotunnar við Kegworth.
Febrúar
thumb|right|Sovésk hersveit í Afganistan rétt fyrir brottför.
Mars
thumb|right|Exxon Valdez á strandstað í Vilhjálmssundi.
Apríl
thumb|right|Motorola MicroTAC.
Maí
thumb|right|Kínverski mótmælandinn [[Pu Zhiqiang í maí 1989.]]
Júlí
thumb|right|Jómfrúarflug B-2 Spirit.
Ágúst
thumb|right|Colin Powell sem herráðsforseti.
September
thumb|right|Fellibylurinn Húgó.
Október
thumb|right|Skemmdir vegna Loma Prieta-jarðskjálftans í San Francisco-flóa.
Nóvember
thumb|right|Fall Berlínarmúrsins.
Dáin
thumb|right|Ruhollah Khomeini
Felix Magath
thumb Wolfgang Felix Magath (fæddur 26. júlí 1953) er þýskur knattspyrnustjóri og fyrrum leikmaður, sem lék sem miðjumaður. Hann var mest áberandi sem leikmaður á ferlinum þegar hann spilaði með Hamburger SV, þar sem hann vann þrjá Bundesligatitla, og Evrópukeppni bikarmeistara 1977 og Meistaradeild Evrópu árið 1983, og skoraði í báðum úrslitum. Hann náði einnig 43 leikjum fyrir landslið í Vestur-Þýskalands, með landsliðinu tókst honum að vinna EM 1980. Sem knattspyrnustjóri hefur Magath unnið titla með tveimur félögum (Bundesliguna og þýska bikarmeistaratitlinn) með Bayern München og Bundesliguna með Wolfsburg árið 2009. Sagt er að hann krefjist mikils aga af leikmönnum og mikillar þjálfunar. Árið 2014 var Magath ráðinn knattspyrnustjóri hjá enska félaginu Fulham og varð fyrstur Þjóðverja til að stjórna í ensku úrvalsdeildinni. Pabbi hans var hermaður frá Púertó Ríkó, en móðir hans þýsk.
Nítíða saga
Nítíða saga er íslensk riddarasaga frá síðmiðöldum. Hún fjallar um Nítíðu, dóttur Frakklandskonungs, sem erfir ríki föður síns og stjórnar því sem meykóngur. Sagan er hluti af íslenskri hefð sagna um voldugar konur sem forðast að ganga í hjónaband þrátt fyrir að vera mjög eftirsóttar. Hún sker sig úr að því leyti að Nítíða er ekki grimm eins og stallsystur hennar. Hún er auk þess sjálf aðalpersóna sögunnar en ekki karlhetjan sem kvænist henni að lokum. Sagan naut mikilla vinsælda öldum saman.
Fyrirmyndir og hliðstæður
Nítíða saga er hluti af íslenskri hefð sem talin er hefjast með Clári sögu. Hana á Jón biskup Halldórsson að hafa fundið „skrifaða með látínu í Frannz“ en hann var Skálholtsbiskup frá 1322 til 1339. Ekkert er varðveitt af upphaflegu latínusögunni en fræðimenn telja þó að hún hafi verið til.
Clárus, sonur Þýskalandskeisara, verður ástfanginn af Sérénu, dóttur Frakkakonungs. Hún er bæði vitur og fögur og „sakir hennar vizku lýtr náliga at henni öll stjórn ríkisins jafnfram sjálfum konungi.“ Clárus fer bónorðsför til hennar. Hún tekur honum vel í fyrstu og býður honum til veislu en þar niðurlægir hún hann með því að láta hann hella á sig eggjarauðu og hann verður frá að hverfa. Clárus er ósáttur við sinn hlut og fær læriföður sinn, meistara Pérús frá Arabíu, til að hjálpa sér. Pérús lætur smíða þrjá forkunnarfagra gripi sem Clárus siglir með til Frakklands. Nefnist hann nú Eskelvarð og segist vera prins af Blálandi.
Séréna ágirnist kjörgripi Eskelvarðs og falar þá af honum, einn af öðrum. Hann vill ekki selja nema „fyrir sjálfrar hennar blíðu“. Þetta samþykkir hún en þegar hann ætlar að innheimta kaupið byrlar hún honum svefnlyf og lætur húðstrýkja hann. Allt fer á sömu leið með næsta kjörgrip. Þegar kemur að þriðja gripnum hafa Pérus og Clárus hins vegar snúið á Sérénu. Með því að beita galdraþröskuldi hafa þeir heillað Teclu Skotlandsprinsessu, þjónustumey Sérénu og fengið hana til að ganga erinda sinna. Hina þriðju nótt setur Tecla minna af svefnlyfinu í drykk Clárusar svo að hann vaknar um nóttina og getur komið fram vilja sínum við Sérénu.
Pérus og Clárus taka nú til við að niðurlægja, blekkja og lúskra á Sérénu. Eftir að hún hefur þolað illa meðferð í eitt ár tekur Clárus hana loks til drottningar og sagan er úti.
Aðrar riddarasögur sem fjalla um meykónga eru allar taldar frumsamdar á Íslandi eftir að Clári saga var þýdd snemma á 14. öld. Þær sem taldar eru í þennan flokk eru Dínus saga drambláta, Nítíða saga, Sigurðar saga þögla, Sigurgarðs saga frækna og Viktors saga og Blávus. Þær eiga margt sameiginlegt. Meykóngurinn er alltaf falleg kona og miklum mannkostum búin en mjög treg til að ganga í hjónaband. Hún er venjulega grimmlynd og ágjörn og hefur yndi af því að leika á vonbiðla sína. Að lokum sigrast hetjan þó alltaf á henni og þau giftast hamingjusamlega. Áður þurfa þó hetjan og meykóngurinn að þola miklar raunir hvort af annars hálfu. Meykóngasögurnar eru mjög í ætt við aðrar frumsamdar riddarasögur að stíl, sögusviði og byggingu.
Söguþráður
Meykóngurinn Nítíða hin fræga tekur við ríki í Frakklandi eftir föður sinn. Hún er bæði vitur og fögur og er hvoru tveggja lýst í mörgum orðum. Sagan hefst á því að Nítíða vitjar fóstru sinnar, Egidíu drottningar, og fær son hennar Hléskjöld til liðs við sig. Nítíða siglir síðan til eyjarinnar Visio sem liggur út undan Svíþjóð hinni köldu. Þar stelur hún náttúrusteinum og fleiri dýrgripum af Virgilíusi jarli. Jarlinn veitir þeim eftirför en Nítíða hylur skip sitt með einum náttúrusteininum og sleppur þannig. Virgilíus er þá úr sögunni en náttúrusteinarnir koma oft fram seinna.
Tilraunir Liforíusar fara fyrst í stað á svipaða lund og Inga. Honum tekst með aðstoð dvergs nokkurs að nema Nítíðu á brott en hún sleppur auðveldlega aftur heim og hefur Svíalín, systur Liforíusar með sér. Þær verða síðan hinir mestu mátar. Liforíus leitar nú ráða hjá móðursystur sinni en í þessari sögu eru það ráð kvenna sem duga best. Hún ráðleggur Liforíusi að búast í dulargervi, dveljast einn vetur hjá Nítíðu og skemmta henni með fróðleik um fjarlæg lönd. Þetta gerir hann og nefnist Eskilvarður í dulargervinu, rétt eins og Clárus í sinni sögu.
Nítíða sér að vísu í gegnum dulargervi Liforíusar en lætur sér þó vel líka og þegar veturinn er liðinn biður hún hann að kasta af sér gervinu. Ber nú Liforíus fram bónorð sitt og Nítíða þiggur. Ingi konungur er þó ekki af baki dottinn og þeir Liforíus heyja úrslitaorrustu. Á endanum friðmælast þeir og sögunni líkur hamingjusamlega á að allir fá kvonfang við sitt hæfi. Liforíus kvænist Nítíðu, Ingi Svíalín og Hléskjöldur Listalín, systur Inga.
Sérstaða
Nítíða saga á margt sameiginlegt með öðrum meykóngasögum og ekki síst Clári sögu. Fyrir utan líkindi í söguþræði og að nafnið Eskilvarður er endurnýtt hefur verið bent á að sjálf nöfnin Nítíða og Clárus eru næstum sömu merkingar. Hins vegar er sagan af Nítíðu miklu þíðari og laus við allan kvalalosta. Nítíða er sjálf aðalpersóna sögunnar og sýnir töluvert sjálfstæði. Hefur jafnvel verið talið að Nítíða saga hafi verið skrifuð sem einhvers konar „svar“ við Clári sögu.
Þótt Nítíða sé býsna sjálfstæð losnar hún þó ekki alveg undan hefðbundnu kynjahlutverki sínu. Bent hefur verið á að um leið og hún hefur heitið að giftast Liforíusi getur hann boðið hana fram sem verðlaun í viðureign þeirra Inga án þess að ráðgast við hana fyrst.
Viðtökur
Nítíða saga er ein hinna frumsömdu íslensku riddarasagna en þær voru lengi vinsælt lesefni. Fræðimaðurinn Matthew Driscoll kallar þær „langvinsælasta lesefnið hér á landi um 700 ára skeið“. Til marks um vinsældirnar nefnir hann sérstaklega Nítíða sögu, segir hana varðveitta í tæplega 70 handritum og sé hún því „án efa vinsælust allra íslenskra sagna“. Í seinni tíð hefur riddarasögunum hins vegar lítið verið sinnt. Árið 1938 skrifaði fræðimaðurinn Erik Wahlgren að Nítíða saga væri „nánast óþekkt“ en hann bætir sjálfur nokkuð úr með bók sinni um meykónga.
Sagan var fyrst gefin út 1965 í safni Agnete Loth, Late Medieval Icelandic Romances. Þar birtist stafréttur texti eftir elsta handritinu eins og það hrekkur til en fyllt upp í með fáeinum öðrum. Samhliða er birt endursögn á sögunni á ensku. Sagan hefur ekki verið gefin út síðan og er því ekki til í lestrarútgáfu. Hún hefur þó vakið einhverja athygli undanfarin ár en til viðbótar orðum Driscoll sem vitnað var til að ofan má benda á BA-ritgerð Guðbjargar Aðalbergsdóttur um söguna.