cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Embla (leitarvél)
Embla var leitarvél mbl.is sérsniðin að því að leita í íslensku efni, hún hafði nokkra sérstöðu þar sem hún „kunni íslensku“. Með þessu er átt við að Embla leitaði ekki bara að innsleginni orðmynd, heldur öllum orðmyndum innsleginna orða, sem dæmi: ef leitað var að orðin „flugvöllur“ dkildi Embla niðurstöðum sem innhalda orðmyndirnar „flugvelli“ og „flugvellinum“. Í flóknu máli eins og íslensku getur þetta skipt umtalsverðu máli varðandi gæði og umfang leitarniðurstaðna.
Á sama orðasafni byggði Embla tillögur að stafsetningarleiðréttingum t.d. ef um innsláttarvillu var að ræða. Þó þær hafi á tíðum verið hjálplegar gátu þessar tillögur líka oft verið skondnar. Einhverju sinni stakk Embla t.d. upp á „ein ladan“ þegar leitað var að „bin laden“.
Embla var knúin af leitartækni frá íslenska tæknifyrirtækinu Spurl ehf. sem meðal annars rekur bókamerkjaþjónustuna Spurl.net.
Nafnsifjar
Nafnið Embla kemur úr norrænu goðafræðinni, en Askur og Embla voru fyrsta fólkið í sköpunarsögu þess heims, sambærileg við Adam og Evu úr sköpunarsögu kristninnar.
Breviarium Holense
Breviarium Holense er fyrsta bók sem prentuð var á Íslandi, svo kunnugt sé, í prentsmiðjunni á biskupsetrinu Hólum í Hjaltadal árið 1534. Bókin var prentuð að frumkvæði Jóns Arasonar biskups, sem hafði þá nýlega flutt prentverk til landsins. Breviarium Holense var handbók á latínu fyrir presta, með bænum, ritningargreinum og sálmum.
Montesúma 2.
thumb|right|Teikning af Montesúma frá árinu 1699. Montesúma 2. (f. u.þ.b. 1466 – d. 29. júní 1520) var níundi keisari eða tlatoni asteska borgríkisins Tenochtitlán, frá 1502 til 1520. Fyrstu kynni frumbyggjaþjóða Mið-Ameríku og Evrópumanna urðu á valdatíð hans. Spænski landvinningamaðurinn Hernán Cortés tók Montesúma til fanga og lét síðan drepa hann þegar Spánverjar hófu landvinninga sína gegn Astekaveldinu árið 1520.
Æviágrip
Montesúma fékk fregnir af komu aðkomumanna á meginlandið árið 1517. Árið 1519 fylgdist hann af athygli með framsókn landvinningaliðs Hernáns Cortés og lét senda honum gjafir sem hann vonaðist til þess að myndu friðþægja Spánverjana og halda þeim í burtu. Gjafirnar höfðu þveröfug áhrif og græðgin í gull varð Spánverjum aðeins enn frekari hvati til þess að komast yfir auðæfi Astekaveldisins.
Montesúma og hirðmenn hans tóku á móti Cortés og Spánverjunum þegar þeir komu til Tenochtitlán. Samkvæmt sumum heimildum hélt Montesúma að Cortés væri asteski guðinn Quatzalcoatl, sem hafði samkvæmt goðsögnum siglt út á haf en átti samkvæmt spádómi að snúa aftur einn daginn. Montesúma bauð Spánverjunum að gista í keisarahöllinni og þar dvöldu þeir í nokkra mánuði sem gestir hans. Cortés reyndi að fá Montesúma til þess að gangast undir kristna trú en Montesúma neitaði að láta af trú forfeðra sinna.
Spánverjarnir níddust á gestrisni Montesúma, tóku hann brátt í gíslingu og héldu honum í stofufangelsi í höllinni. Andúð Astekanna á Spánverjum færðist í aukana og þegar Cortés var fjarverandi gerðu borgarbúar uppreisn gegn spænska hernámsliðinu. Í uppreisninni frömdu Spánverjar fjöldamorð á Astekum í hofi þeirra í Tenochtítlan. Montesúma sjálfur lét lífið í uppreisninni en heimildum ber ekki saman um hvernig dauða hans bar að. Samkvæmt sumum heimildum grýttu Astekarnir sjálfir Montesúma til dauða þegar hann steig fram og reyndi að friðþægja uppreisnarmennina. Samkvæmt þessari frásögn fékk Cortés Montesúma til þess að skipa þegnum sínum að láta af uppreisninni gegn Spánverjunum, en Astekarnir höfðu þá valið sér nýjan keisara þar sem þeir litu á Montesúma sem lepp Spánverja. Samkvæmt öðrum heimildum kyrktu Spánverjarnir hann sjálfir.
Sagnfræðileg umfjöllun um Montesúma hefur ætíð litast af ósigri hans gegn Spánverjum og margar heimildir útmála hann því sem veiklunda og óákveðinn leiðtoga. Flestar heimildirnar um valdatíð Montesúma eru hins vegar hlutdrægar og því hefur reynst erfitt að skilja ákvarðanir Montesúma í stríðinu við Spán.
Avant
Avant var íslenskt fjármögnunarfyrirtæki á sviði öku- og atvinnutækja. Það var stofnað af tryggingarfélaginu Sjóvá og varð svo dótturfélag Askar Capital. Framkvæmdastjóri fyrirtækisins var Magnús Gunnarsson og Benedikt Árnason formaður stjórnar. Árið 2011 sameinaðist það Landsbankanum.
Jean Baudrillard
Jean Baudrillard 2006|thumbnail Jean Baudrillard (27. júlí 1929 – 6. mars 2007) var franskur félagsfræðingur, heimspekingur, menningarrýnir og ljósmyndari. Verk hans eru oft tengd póstmódernisma og póststrúktúralisma. Hann er þekktur fyrir hugmyndir sínar um ofurraunveruleika en hann taldi nútíma einkennast af óljósum mörkum milli raunveruleika og blekkingar og birtingarmyndir hans í fjölmiðlum virðist raunveruleikri en hann sjálfur. Hann taldi samskipti við tæki og tól hafa komið í stað framleiðslu og neyslu sem megineinkenni samfélagsins.
Laxárdalsheiði
Laxárdalsheiði eða Laxárdalsvegur nr. 59 er fjallvegur og heiði milli Búðardals og Borðeyrar. Heiðin er hæst um 150 m. og flatlend og þar er mikið af vötnum. Stærsta vatnið á heiðinni er Laxárvatn. Tvær Laxár falla af heiðinni, önnur í Hvammsfjörð og hin í Hrútafjörð. Gamall heiðarvegur, Sölvamannagötur lá upp á heiðina frá botni Hrútafjarðar.
Aileen Wuornos
thumb|right|Aileen Carol Wuornos. Aileen Carol Wuornos (29. febrúar 1956 – 9. október 2002) var bandarískur raðmorðingi sem drap sjö manns í Flórída á árunum 1989 og 1990.
Barnæska
Wuornos fæddist sem Aileen Carol Pittman þann 29. febrúar árið 1956 í Rochester, Michigan-fylki. Móðir hennar, Diane Wuornos, var aðeins sautján ára gömul þegar Wuornos fæddist og faðir hennar, Leo Dale Pittman sat í fangelsi fyrir nauðgun og morðtilraun gegn sjö ára stúlku. Þegar Wuornos var fjögurra ára yfirgaf móðir hennar hana og bróður hennar og amma og afi Wuornos ætttleiddu þau. Wuornos sakaði afa sinn um kynferðislega áreitni og ofbeldi. Wuornos varð ólétt fjórtán ára og gaf það barn til ættleiðingar. Afi hennar henti henni síðan út þegar hún varð fimmtán ára og hélt hún þá til í skógi og byrjaði að starfa sem vændiskona. Árið 1974 byrjaði hún síðan að fremja ýmsa smáglæpi og fékk meðal annars á sig nálgunarbann vegna líkamsárásar.
Fyrstu glæpirnir
Það var svo árið 1974 sem Wuornos komst fyrst í kast við lögin og var handtekin í smábæ í Colorado. Hún var sökuð um akstur undir áhrifum áfengis, mjög truflandi framkomu og skjóta af byssu úr bifreið á ferð. Síðar var hún ákærð fyrir að mæta ekki fyrir dómara til að útskýra brot sín.
Árið 1976 húkkaði hún sér far til Flórída þar sem hún kynntist hinum 69 ára gamla Lewis Gratz Fell. Þau giftust sama ár en hún var aðeins 18 ára gömul. Þrátt fyrir giftinguna hélt hún áfram að koma sér í vandræði, þá sérstaklega á barnum í bænum og var á endanum dæmd í fangelsi fyrir líkamsárás.
Eiginmaður hennar, Lewis, varð einnig fyrir barðinu á henni og fékk nálgunarbann á hana. Þau hjónin skildu níu vikum eftir að þau gengu í hjónaband. Bróðir Wuornos, Keith, lést af völdum krabbameins í vélinda rétt áður en hún skildi og fékk hún 10.000 dali úr líftryggingu hans.
Wuornos var handtekinn margsinnis aftur fyrir glæpi. Það voru aðallega líkamsárásir og rán í sjoppum og þvíumlíkt.
Morð
30. nóvember árið 1989 framdi Wuornos sitt fyrsta morð. Fyrsta fórnarlamb hennar var miðaldra eigandi raftækjaverslunar, Richard Mallory. Í yfirheyrslum 1992 sagði Wuornos að hann hefði reynt að nauðga sér og hefði hún því drepið hann í sjálfsvörn. Illa útleikið lík Mallory fannst þrettán dögum síðar og hafði hann verið skotinn. Varð þessi atburður upphafið að árslöngu morðæði sem geysaði fram að handtöku hennar í janúar 1991. Alls framdi hún sjö morð, allt karlmenn á aldrinum 40 til 65 ára. Enginn vitni voru að morðunum hennar en tókst lögreglu þó að elta hana uppi og handtaka í kyrrþey.
Við yfirheyrslu hélt Wuornos því staðfast fram að allir mennirnir hafi nauðgað sér. Rúmlega ári síðar eftir handtöku hennar ákvað hún þó að koma hreint fram og viðurkenndi að Richard Mallory hefði verið sá eini sem nauðgaði henni. Hún sagði þó að hinir mennirnir hafi einnig ætlað sér að beita hana kynferðislegu ofbeldi og brugðið á það ráð að skjóta þá að fyrra bragði. Persónulega trúði hún því ávallt að aðgerðir hennar hafi verið réttlætanlegar.
Aftaka
Wuosnos var dæmd sakhæf af þremur geðlæknum og aftaka hennar fór fram þann 9. október 2002. Hún fékk 20 dali til að eyða í sína síðustu máltíð og eyddi þeim á Kentucky Fried Chicken. Aileen Wuornos var tíunda konan í Bandaríkjunum til að hljóta dauðarefsingu eftir árið 1976.
Stríð Sovétmanna í Afganistan
Stríð Sovétmanna í Afganistan var níu ára langt stríð sem hófst með innrás Sovétmanna í Afganistan til að styðja baráttu marxista sem voru við völd gegn andspyrnuhreyfingu íslamskra bókstafstrúarmanna sem háðu heilagt stríð gegn yfirvöldum. Andspyrnuhreyfingin naut stuðnings ýmissa aðila, meðal annars bandarísku leyniþjónustunnar CIA, Sádi-Arabíu, Pakistans og annarra múslímaríkja. Stríðið varð leppstríð í kalda stríðinu, þar sem Bandaríkin og Sovétríkin tókust á með óbeinum hætti í gegnum átök í öðrum ríkjum.
40. herdeild sovéska hersins hélt inn í Afganistan þann 25. desember 1979 en síðustu hersveitir Sovétmanna yfirgáfu landið þann 15. maí 1988 og stríðinu lauk 15. febrúar 1989. Stríði Sovétmanna í Afganistan hefur oft verið líkt við stríð Bandaríkjamanna í Víetnam, vegna mikils kostnaðar beggja stórveldanna og árangursleysis hernaðarins. Áætlað er að um 15 þúsund sovéskir hermenn hafi látið lífið og um ein milljón Afgana, óbreyttir borgarar og andspyrnumenn, auk þess sem 5,5 milljónir hafi misst heimili sín.
Lífeðlisfræði
Lífeðlisfræði (lat.: physiologia) er undirgrein líffræðinnar sem fæst við starfsemi lífvera.
Ólafsfjarðarmúli
thumbnail|Múlagöng, Eyjafjarðarmegin Ólafsfjarðarmúli er fjallið sem skilur Ólafsfjörð frá Eyjafirði. Í daglegu tali er hann oftast nefndur Múlinn en upprunalegt heiti hans er Vámúli. Ysti hnjúkurinn er nefndur Múlakolla (um 960 m y.s.).
Samgöngur
Menn hafa um aldir lagt leið sína fyrir Múlann um tæpar götur þar sem erfiðir farartálmar voru í veginum svo sem Stóragjá, Tófugjá og Flagið. Upp úr 1960 var gerður bílfær vegur fyrir Múlann og þar með komst Ólafsfjörður í bílsamband við aðrar byggðir Eyjafjarðar. Yst í Múlanum lá vegurinn í 230 m hæð yfir þverhníptum björgum. Þar er Planið svokallaða, góður útsýnisstaður þaðan sem sést yfir Ólafsfjörð, inn Eyjafjörð, út til Grímseyjar og langt norður í Ballarhaf. Á fáum stöðum nýtur miðnætursól sín betur en séð frá Planinu. Vegurinn þótti hálfgerð glæfraleið eins og göturnar gömlu. Árið 1991 voru vígð jarðgöng gegn um Múlann, Ólafsfjarðargöng, þá lagðist vegurinn fyrir Múlann af en er nú notaður sem gönguleið.
Mígindi
Rétt áður en komið er að Ólafsfjarðargöngum Dalvíkurmegin er ekið yfir stóran læk sem kemur í smáfossum niður hlíðina og fellur síðan í sjó, fram af háum hömrum í fallegum fossi. Sjávarbjörgin á þessum slóðum og landið upp af þeim kallast Mígindi en fossinn Mígandi eða Mígindisfoss. (Sumir segja Mígildi og Mígildisfoss). Mígindisfoss er áberandi kennileiti bæði af sjó og landi. Hann er talinn vera einn hæsti foss í Eyjafjarðarsýslu og er yfir 100 m hár. Mígandi er nefndur í Landnámu en ekki verður séð þar hvort átt er við fossinn eða björgin. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns er getið um eyðikot yst á Upsaströnd sem hét Mígindi.
Ólafsfjarðarmúli í bókmenntum
Í sjávarhömrum Múlans hjá Tófugjá er Hálfdanarhurð sem þjóðsagan segir að sé fyrir helli miklum þar sem tröll búa. Hurðin er berggangur úr brúnleitu basalti og sker sig vel frá dökkum klettunum í kring. Um Ólafsfjarðarmúla kvað Jón Helgason í kvæðinu „Áföngum“: „Ærið er bratt við Ólafsfjörð [...]“.
Heimildir
Kristmundur Bjarnason 1978. Saga Dalvíkur I
1596
thumb|right|[[Willem Barents.]] Árið 1596 (MDXCVI í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
City Ground
thumb|300px|City Ground séð handan árinnar Trent City Ground er knattspyrnuvöllur í ensku borginni Nottingham og heimavöllur Nottingham Forest. Völlurinn var tekinn í notkun 1898 og tekur 30 þúsund manns í sæti.
Upphaf
thumb|City Ground 1898 Völlurinn í City Ground var lagður síðla á 19. öld. Nottingham Forest átti kost á að flytja á völlinn 1898 við greiðslu þrjú þúsund punda. Flutningurinn átti sér stað 3. september sama ár, 33 árum eftir stofnun félagsins. Völlurinn hlaut heitið City Ground, enda hafði Nottingham hlotið borgarréttindi árið á undan og mátti kalla sig City. Nýi völlurinn liggur við ána Trent, gegnt Meadow Lane, heimavöll Notts County. Í upphafi var City Ground opin í þrjár hliðar og var aðeins með eina stúku. 1957 var stúkan East Stand reist og tekin í notkun, en hún bauð upp á 2.500 sæti. 1965 var stúkan Main Stand reist. Tveimur árum síðar, í október 1967, var aðsóknarmet sett er 49.946 áhorfendur mættu til að sjá Nottingham Forest leika gegn Manchester United og sigruðu heimamenn 3-1.
Bruninn mikli
24. ágúst 1968 léku heimamenn deildarleik við Leeds United. Rétt fyrir hálfleik braust út eldur, nálægt búningsherbergjum að talið er, sem breiddist hratt út. Í eldinum brann Main Stand til kaldra kola. Einnig brunnu bikarar og önnur verðlaun sem félagið hafði unnið í gegnum tíðina. 31 þús manns voru á leikvanginum og komust allir lífs af. Meðan stúkan var endurreist varð Nottingham Forest að leika heimaleiki sína á Meadow Lane. Leikirnir urðu 6 talsins og vannst enginn þeirra. Stúkan var endurbyggð og tók þá 5.708 manns í sæti.
Landsleikir
Þrír landsleikir hafa farið fram á City Ground, allir í tengslum við EM 1996.
Enska landsliðið hefur aldrei leikið landsleik á City Ground.
Framtíðarhorfur
Í júní 2007 tilkynnti stjórn Nottingham Forest að áætlanir væru uppi um að reisa nýjan leikvang sem tæki 50 þúsund áhorfendur. Sá völlur yrði þá tilbúinn fyrir HM 2018 sem England hafði sótt um að fá að halda, enda var City Ground ekki heppilegur keppnisstaður. Fjármagn myndi koma frá styrktaraðilum og frá borginni. Hugmyndir að heiti á nýja leikvanginum voru ýmsar. Þar á meðal Brian Clough Arena, New City Ground, City of Nottingham Stadium og Robin Hood Arena. En illa gekk að finna heppilega lóð og dróst málið í nokkur ár. Síðan gerðist það að England fékk ekki HM 2018, heldur var keppninni úthlutuð Rússlandi. Þar með voru allar áætlanir um nýjan leikvang lagðar á ís. Í staðinn gera menn ráð fyrir stækkun á Main Stand stúkunni ef Nottingham Forest ynni sér rétt til að leika í úrvalsdeildinni í náinni framtíð.
Kvennaboltinn
City Ground hefur fjórum sinnum verið notaður fyrir kvennaúrslitaleik bikarkeppninnar: 1987, 2007, 2008 og 2010.
Rúgbý og tónleikar
Auk knattspyrnu hafa tveir aðrir viðburðir farið fram á City Ground.
Glúmur Óleifsson
Glúmur Óleifsson var annar eiginmaður Hallgerðar langbrókar Höskuldsdóttur. Þau bjuggu á Varmalæk í Borgarfirði. Bræður Glúms hétu Ragi og Þórarinn sem var kallaður Ragabróðir og var lögsögumaður á 10. öld. Hallgerður og Glúmur unnust mjög og á meðan þau bjuggu saman var hún vinsæl og vel liðin. En Glúmur gerði þau mistök að slá hana kinnhest og drap Þjóstólfur, fóstri Hallgerðar, hann. Hallgerður var ekki sátt með það og sendi þá Þjóstólf til Hrúts frænda síns sem drap hann.
1801
Árið 1801 (MDCCCI í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Dáin
Svamlað í söltum sjó
Svamlað í söltum sjó  (franska: Le repaire de la murène) eftir höfundinn og teiknarann Franquin er níunda bókin í bókaflokknum um Sval og Val. Bókin kom út árið 1957, en sögurnar sem hún hefur að geyma birtust í teiknimyndablaðinu Sval á árunum 1954-55. Árið 1983 var hún gefin út á íslensku.
Söguþráður
Sagan hefst á því að vellríkur skipakóngur Xenófón Hamadrías efnir til samkeppni um hönnun farartækis sem geri mönnum kleift að kafa niður á 200 metra dýpi og sinna þar verkefnum. Tilgangurinn er að grafast fyrir um hvers vegna skip úr flota hans sökk skyndilega skammt frá landi með skipstjórann innanborðs.
Sveppagreifinn hefst handa við að þróa köfunarbúnað, en skemmdarvargar reyna ítrekað að stöðva vinnuna. Félagana grunar að skýringarinnar sé að leita í skipsflakinu og ákveða að rannsaka málið sjálfir. Í ljós kemur að skipstjórinn, Jón Harkan (franska: John Helena), sem kallar sig Múrenuna er sprelllifandi og hefur breytt skipsflakinu í neðansjávarmiðstöð fyrir smyglstarfsemi á Miðjarðarhafi.
Múrenan heldur Sval föngnum og ætlar að taka hann af lífi. Fyrst ákveður hann þó að prófa köfunarbúnaðinn. Þrjóturinn veit ekki að skaðlaus aukaverkun búnaðarins er sú að þeir sem hann nota verða blá- og hvítflekkóttir nema þeir fái mótefni. Svalur telur glæpamanninum trú um að þetta séu lífshættuleg sjúkdómseinkenni og hann ákveður að gefa sig fram. Síðar kemur í ljós að skipakóngurinn hafði sjálfur staðið í smygli og eru leynilegar farangursgeymslur skipsins fullar af gulli. John Helena og Hamadrías eru báðir settir í fangelsi.
Íslensk útgáfa
Svamlað í söltum sjó var gefin út af Iðunni árið 1983 í íslenskri þýðingu Bjarna Fr. Karlssonar. Þetta var sautjánda bókin í íslensku ritröðinni
Augusto Pinochet
Augusto José Ramón Pinochet Ugarte (25. nóvember 1915 – 10. desember 2006) var einræðisherra í Síle frá 1973 til 1990 eftir að hafa steypt af stóli forseta landsins, Salvador Allende.
Augusto Pinochet hét fullu nafni Augusto José Ramón Pinochet Ugarte. Hann kom fram á sjónarsviðið 1973 þegar hann stjórnaði byltingu í Síle en þá steypti hann sósíalistanum Salvador Allende úr stóli og við tók einræðisstjórn Pinochets. Stjórnartíð Pinochets varði til 1990 og var hún blóði drifin. 1200 – 3200 manns týndu lífi og um 30 þúsund manns máttu þola pyntingar af versta toga. Ljóst er að byltingin var studd af Bandaríkjamönnum, með aðild CIA, en bandarísk stjórnvöld hafa reyndar ekki viðurkennt að hafa stutt byltinguna. Það má segja um breytingarnar að þær hafi breytt miklu í efnahagslífi Síle. Gjaldmiðillinn styrktist (gengið tengdist Bandaríkjadollar), tollar voru felldir niður, markaðir opnuðust og ríkisfyrirtæki voru einkavædd. Þessi umbreyting hefur verið kölluð „Kraftaverk Síle“ en gagnrýnendur segja ríkisstefnuna hafi aukið efnahagslegan ójöfnuð í þjóðfélaginu.
Á valdatíð Pinochet voru stundaðar skipulagað pyntingar á stjórnarandstæðingum. Alræmt var að undirmenn hans köstuðu gjarnan fólki út úr þyrlum yfir Kyrrahafi eða Andesfjöllum eftir að hafa pyntað þau og byrlað þeim lyf.
Skæruhernaður
Skæruhernaður er hernaður þar sem áhersla er lögð á margar aðgreindar árásir sem óvinurinn veit aldrei hvar er að vænta. Skæruhernaður á uppruna sinn að rekja til þess tíma þegar Napóleon ætlaði að gera bróður sinn Josef Bonaparte að konungi yfir Spáni. Þá stunduðu Spánverjar það sem þeir kölluðu guerrilla (lítið stríð, eða skæra), en það voru fámennar skyndiárásir sem óvinurinn gat ómögulega séð fyrir. Og með því var farið að nefna þessa árásaherferð guerrilla á Spáni, og innan tíðar varð þetta spænska hugtak að alþjóðlegu heiti yfir það sem á íslensku hefur verið nefnt skæruhernaður.
Landris
Yfirlit
Meðan á síðustu ísöld stóð voru stór landssvæði í Norður-Evrópu, Asíu, Norður-Ameríku, Grænlandi og Suðurskautslaundinu þakin jökulbreiðum. Ísinn var allt að 3 km þykkur á hápunkti síðustu ísaldar fyrir um 20.000 árum. Gífurlega þyngd íssins olli því að yfirborð jarðar aflagaðist og sökk niður og í kjölfar var möttullinn þvingaður undan þessum jökulþöknum svæðum. Undir lok hverrar ísaldar þegar jöklarnir hörfuðu byrjaði landið að rísa aftur upp og möttullinn flæddi aftur undir það á þeim svæðum sem voru þá jökullaus. Vegna þess að möttullinn er svo seigur mun það taka nokkrar þúsundir ára áður en landið nær aftur jafnvægisstigi.
Landris hefur átt sér stað í tveimur greinilegum áföngum. Fyrsta landrisið kom strax í kjölfar afjöklunar, eftir þyngd íssins létti, vegna sveigjanleika jarðskorpunnar. Eftir þetta tímabil sveigjanleikans hægði landrisið á sér smám saman og flæði mötulsins tók við sem drifkraftur landrissins. Í dag rís landið á tæplega 1 cm á ári eða minna. Í Norður-Evrópu er fylgst með þessu risi með GPS-gögnum. Áætlað er að landrisið haldi áfram í að minnsta kosti 10.000 ár í viðbót. Endanleg hæð landsins frá lokum afjöklunar ræðst af fyrrverandi þyngd íssins en gæti verið allt að nokkrar hundraðir metra á miðpunkti landrissins.
Esso
thumb|right|Essostöð í Noregi Esso er vörumerki í eigu bandaríska olíufyrirtækisins ExxonMobil. Það er dregið af skammstöfuninni S.O. sem stóð fyrir Standard Oil. Merkið var einkum notað utan Bandaríkjanna þar sem það var háð takmörkunum vegna deilna um eignarhald Standard Oil-vörumerkisins.
Olía var seld undir merkjum Esso á Íslandi frá því skömmu fyrir Síðari heimsstyrjöld. Árið 1947 var Olíufélagið h.f. stofnað af SÍS og nokkrum olíusamlögum utan Reykjavíkur. Olíufélagið fékk einkaumboð á sölu olíu undir merkjum Esso. Árið 2007 sameinaðist Olíufélagið h.f. varahlutaversluninni Bílanaustum og til varð N1.
Virgil Davies
Virgil E.B. Davies (fæddur í Vancouver í Bresku Kólumbíu) er kanadískur kvikmynd- og sjónvarpsleikari.
Vínýlklóríð
Vínýlklóríð er grunnefni sem notað er í framleiðslu á fjölvínýlklóríði („PVC-plastefni“). Við fjölliðun efnisins hvarfast ekki allir þættir og ákveðið magn vínýlklóríðs verður í vörunni.
Reglur eru um hvert hámarksgildi vínýlklóríðs má vera í fullunnum efnum og hlutum. Hámarksgildi vínýlklóríðs í efnum og hlutum má vera 1 mg/kg en flæði vínýlklóríðs í matvæli skal vera minna en 0,01 mg/kg. Starfsmenn sem vinna að framleiðslu þar sem vínýlklóríð kemur við sögu eru taldir í áhættuhópi að fá vissar tegundir krabbameina.
Asnabroddgöltur
Asnabroddgöltur (fræðiheiti: Hemiechinus auritus) er tegund broddgalta.
Rihei Sano
Rihei Sano (21. september 1912 - 26. mars 1992) var japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 2 leiki með landsliðinu.
Kynferðislegt ofbeldi
Kynferðislegt ofbeldi eða kynferðisleg misnotkun er tegund ofbeldis sem hefur kynferðislegan tilgang eða beinist gegn kynfrelsi einstaklings. Allt kynferðislegt samneyti, t.d. samræði sem ekki er með samþykki hlutaðeigandi er þannig kynferðislegt ofbeldi. Brotið getur verið mis alvarlegt, allt frá káfi til nauðgana og sifjaspells. Þolendur og gerendur koma úr öllu samfélagshópum en algengast er þó að gerendur séu karlkyns og þolendur kvenkyns.
Stígamót eru samtök á Íslandi, sem stofnuð voru til þess að berjast gegn kynferðislegu ofbeldi og aðstoða þá sem fyrir því verða.
München-sáttmálinn
thumb|right|[[Neville Chamberlain, Édouard Daladier, Adolf Hitler, Benito Mussolini og Galeazzo Ciano við undirritun München-sáttmálans þann 29. september 1938.]] München-sáttmálinn var milliríkjasamningur sem gerður var milli Bretlands, Frakklands, Ítalíu og Þýskalands árið 1938. Samningurinn var undirritaður þann 30. september 1938 í kjölfar ráðstefnu í München sem ætlað var að finna friðsamlega lausn á deilum þjóðanna um Súdetaland, sem Þjóðverjar gerðu tilkall til en var þá innan landamæra Tékkóslóvakíu. Þar sem fulltrúum Tékkóslóvakíu var ekki boðið á ráðstefnuna og fengu því ekki að semja um framtíð Súdetalandsins kölluðu Tékkóslóvakar samninginn gjarnan „München-tilskipunina“.
Tilgangur ráðstefnunnar var að ræða um tilkall sem Adolf Hitler, einræðisherra Þýskalands, hafði gert til Súdetalands. Súdetaland var mjög hernaðarlega mikilvægt landsvæði fyrir Tékkóslóvakíu þar sem fjallgarðar liggja í gegnum landsvæðið og veittu Tékkóslóvakíu þannig náttúrlegar landvarnir gegn hugsanlegum innrásum frá Þýskalandi. Auk þess voru margir helstu iðnkjarnar landsins staðsettir þar. Þar sem Súdetaland var aðallega byggt þýskumælandi fólki hélt Hitler því fram að það tilheyrði Þýskalandi með réttu og hótaði að gera innrás í Tékkóslóvakíu til að innlima það.
Bretar og Frakkar vonuðust til þess að koma í veg fyrir stríð gegn Þjóðverjum með samningnum. Undanlátsstefna þeirra frestaði stríði þó ekki lengi því næsta ár réðust Þjóðverjar inn í Pólland og Chamberlain og Daladier neyddust því til að standa við stóru orðin og lýsa yfir stríði. Með þessu hófst seinni heimsstyrjöldin.
Eftir seinni heimsstyrjöldina varð Súdetaland aftur hluti af Tékkóslóvakíu. Árið 1973 ógilti Vestur-Þýskaland formlega kröfu sína til Súdetalands í samræmi við austurstefnu þáverandi stjórnvalda.
Bakgrunnur
Súdetaland var nafn á héruðum í vestanverðri Tékkóslóvakíu þar sem meirihluti íbúa var af þýskum ættum og töluðu þýsku. Þegar austurrísk-ungverska keisaradæmið var leyst upp á síðustu dögum fyrri heimsstyrjaldarinnar sóttust Súdetar eftir því að verða hluti af nýja austurríska lýðveldinu en fyrir tilstilli bandamanna varð landsvæði þeirra þess í stað hluti af hinni nýstofnuðu Tékkóslóvakíu. Margir þýskir Súdetar neituðu að viðurkenna yfirráð Tékkóslóvakiu og voru ævareiðir því að þeim hefði verið neitað um sjálfsákvörðunarrétt þjóðanna sem Woodrow Wilson Bandaríkjaforseti hafði kveðið á í fjórtán punktum sínum í janúar 1918. Tékkóslóvakía fékk Súdetaland í sinn hlut vegna þess að svæðið hafði á miðöldum verið hluti af tékkneska konungsríkinu Bæheimi en með þessu fyrirkomulagi fannst mörgum Súdetum að þeir hefðu verið gerðir að útlendingum í eigin landi.
Óánægja þýskra Súdeta með stjórn Tékkóslóvakíu jókst mjög á kreppuárunum og með valdatöku Hitlers í Þýskalandi. Frá árinu 1933 varð áróður gegn tékkóslóvakískri stjórn í Súdetalandi sífellt háværari og þýsksúdeskir stjórnmálaleiðtogar eins og Konrad Henlein kölluðu í síauknum mæli eftir samruna við Þýskaland.
Kröfur Hitlers
Í mars árið 1938 fóru Þjóðverjar á sveig við alla milliríkjasamninga sína og innlimuðu Austurríki. Eftir innlimun Austurríkis bjuggust margir við því að Hitler myndi næst snúa sér að Súdetalandi og þeim fjölda Þjóðverja sem þar voru búsettir. Tékkóslóvakía var í bandalagi bæði við Frakkland og Sovétríkin en hvorugt ríkið vildi hætta á hernaðarátök gegn Þýskalandi. Í Vestur-Evrópu vildu flestir forðast styrjöld á borð við fyrri heimsstyrjöldina og stjórnmálamenn áttu erfitt með að réttlæta þá hugmynd að fara í stríð vegna Súdetalands.
Tékkóslóvakía hafði árið 1935 undirritað varnarsáttmála við Sovétríkin. Sovétmenn voru reiðubúnir til að heiðra varnarsamkomulagið og koma Tékkóslóvökum til varnar gegn Þjóðverjum, en þá aðeins ef Frakkar og Bretar hétu einnig sínum stuðningi. Sovétmenn voru þó tregir til að senda herafla til að vernda Tékkóslóvaka gegn ágangi Þjóðverja þar sem þeir vildu síður fara með her yfir landsvæði Póllands eða Rúmeníu.
Hitler krafðist þess þann 22. september 1938 við Neville Chamberlain, forsætisráðherra Bretlands, að þýskir hermenn fengju óáreittir að hertaka þýskumælandi héruð í Tékkóslóvakíu og að tékkneskir íbúar á svæðunum hefðu sig á brott ekki síðar en 28. september. Chamberlain lofaði að miðla skilaboðunum til Edvards Beneš, forseta Tékkóslóvakíu, en Beneš hafnaði umsvifalaust kröfum Hitlers og stjórnir Frakklands og Bretlands fóru fljótt að fordæmi hans. Ágreiningurinn leiddi til þess að Tékkóslóvakar skipuðu her sínum að vígbúast og franski herinn vígbjóst einnig að takmörkuðu leyti.
Undirritun sáttmálans
thumb|right|Chamberlain og Hitler takast í hendur þann 24. september 1938. Evrópuveldin féllust á að reyna að afstýra styrjöld með því að halda ráðstefnu í München þann 29. september og þann 30. september klukkan hálftvö um nótt skrifuðu Adolf Hitler, Neville Chamberlain, Benito Mussolini og Édouard Daladier síðan undir München-sáttmálann til að binda enda á deiluna. Ríkisstjórn Tékkóslóvakíu varð ljóst að vonlaust yrði að berjast gegn ágangi Þýskalands án aðstoðar hinna Evrópuríkjanna og því sættu tékkóslóvakískir ráðamenn sig nauðugir við niðurstöðuna. Með sáttmálanum var Súdetaland gefið Þjóðverjum þann 10. október. Þjóðverjar ábyrgðust í staðinn að gera ekki frekara tilkall til landsvæðis Tékkóslóvakíu og virða landamæri ríkjanna þaðan í frá. Seinna þann 30. september skrifuðu Chamberlain og Hitler undir friðarsáttmála milli Bretlands og Þýskalands.
Þegar Chamberlain kom heim til Bretlands og steig úr flugvél sinni á Heston-flugvellinum í Englandi tók fagnandi mannfjöldi á móti honum og lofsamaði hann fyrir að hafa tekist að afstýra stríði gegn Þýskalandi. Chamberlain sagðist hafa tryggt „frið fyrir okkar tíma“ (enska: Peace for our time) með samkomulaginu. Í ræðu sinni við heimkomuna sagði hann:
"... lausnin á tékkóslóvakíska vandamálinu, sem nú hefur verið náð fram, er að mínu mati aðeins byrjunin á enn stærri sáttmála sem mun gera allri Evrópu kleift að ná fram friði. Í morgun ræddi ég aftur við þýska kanslarann, herra Hitler, og hér er skjal með hans nafni ásamt mínu. Sum ykkar hafa ef til vill þegar heyrt hvað stendur í því en mig langar til að lesa það fyrir ykkur: ... „Við lítum á samninginn sem undirritaður var í gær og ensk-þýska flotasamninginn sem sönnun á vilja þjóða okkar til að fara aldrei í stríð hver gegn hinni framar.“"
Daladier fékk einnig góðar viðtökur þegar hann kom heim til Frakklands en ólíkt Chamberlain var hann fullur efasemda um samkomulagið og taldi að það myndi ekki afstýra stríði við Þýskaland til lengdar. Hann var mjög hissa á því hve vel Frakkar tóku samningnum og komst síðar svo að orði að hann hefði búist við því að fólkið myndi kasta tómötum í hann en þess í stað hafi það kastað blómum. Þegar hann sá fagnandi mannfjöldann sagði hann: „Þessir fáráðlingar vita ekki fyrir hverju þeir eru að klappa“.
Viðbrögð
Winston Churchill var meðal þeirra sem gagnrýndu fljótt München-sáttmálann og varaði við því að hann myndi ekki tryggja frið í Evrópu í ræðu sem hann flutti í neðri málstofu breska þingsins þann 5. október 1938:
"Við höfum beðið fullkominn og ótvíræðan ósigur ... þið munið komast að raun um að eftir tíma sem verður kannski mældur í árum, en kannski í mánuðum, verður Tékkóslóvakía öll hersetin af stjórn nasista. Við stöndum frammi fyrir stórslysi af fyrstu stærðargráðu ... við höfum beðið ósigur án stríðs og afleiðingar hans munu fylgja okkur um langan veg ... við höfum náð hræðilegum áfanga í sögu okkar, þeim að valdajafnvægi Evrópu hafi verið sett úr skorðum og að hræðileg orð hafi verið mæld við vestræn lýðræðisríki: „Þér hafið verið vegin og metin til einskis“. Og leyfið ykkur ekki að vona að þessu sé lokið. Þetta er aðeins upphafið að uppgjörinu. Þetta er aðeins fyrsti sopinn, fyrsti forsmekkurinn úr bitrum kaleik sem okkur verður boðinn ár eftir ári nema að með undraverðum bata siðgæðis og bardagafýsnar rísum við á ný og stöndum sem fastast í nafni frelsis eins og í gamla daga."
Jósef Stalín var einnig óánægður með samkomulagið. Sovétríkin höfðu ekki fengið sæti við samningaborðið í München og Stalín þótti þetta til merkis up að hin Evrópuríkin viðurkenndu ekki stöðu þeirra sem stórveldis. Stalín túlkaði samkomulagið sem svo að vesturveldin hefðu í reynd gengið í bandalag með Hitler með því að láta undan kröfum hans eftir landsvæði og hann óttaðist að þetta bandalag myndi brátt beina sér gegn Sovétríkjunum. Áhyggjur Stalíns leiddu til þess að hann reyndi sjálfur að fyrirbyggja stríð við Þýskaland og hin Evrópuríkin með Molotov-Ribbentrop-sáttmálanum árið 1939.
Tékkóslóvakar voru öskureiðir yfir samkomulaginu. Með landmissinum til Þjóðverja auk þess að þurfa að láta hluta af Slóvakíu til Ungverjalands og Póllands var Tékkóslóvakía í reynd orðið limlest og varnarlaust ríki sem var upp á náð Þjóðverja komið. Tékkóslóvakía glataði 70 % af járn- og stálframleiðslu sinni, 70 % af álframleiðslunni og um 3,5 milljónum íbúa sinna.
Innrásin í Tékkóslóvakíu
Þjóðverjar lýstu því yfir að með innlimun Austurríkis hefði Þýskaland hlotið tilkall til fleiri landsvæða í Tékkóslóvakíu sem væru nauðsynleg til þess að koma í veg fyrir að landið yrði umsetið óvinaþjóðum. Þýski herinn hafði þegar árið 1937 útbúið áætlun („grænu aðgerðina“ eða Fall Grün) um innrás í Tékkóslóvakíu. Áætluninni var hrint í framkvæmd þann 15. mars árið 1939 undir nafninu „suðausturaðgerðin“. Spá Churchills rættist því þegar Þjóðverjar hertóku Prag og stofnuðu þýsk verndarsvæði í Bæheimi og Mæri. Austurhluta Tékkóslóvakíu var breytt í þýskt leppríki undir nafninu Slóvakía.
Chamberlain taldi Þjóðverjana hafa svikið sig með því að ráðast inn í Tékkóslóvakíu og varð honum því ljóst að undanlátsstefna hans gagnvart Hitler hafði ekki borið árangur. Þetta leiddi til þess að hann tók harðari afstöðu gagnvart nasistunum. Hann skipaði m. a. breska hernum að vígbúast og Frakkar fóru að dæmi hans. Vegna útþenslu Þjóðverja óttuðust Ítalir að þeir yrðu annars flokks meðlimur í Öxulveldunum og því réðust þeir inn í Albaníu og innlimuðu hana í apríl árið 1939. Innrás Hitlers í Tékkóslóvakíu var síðasta hernaðaraðgerð Þýskalands áður en innrásin í Pólland þann 1. september 1939 hratt af stað seinni heimsstyrjöldinni.
Campanula prenanthoides
Campanula prenanthoides er tegund af klukkuætt (Campanulaceae), ættuð frá vesturhluta Bandaríkjanna.
Þjóðnýting
Þjóðnýting er heiti á því ferli að taka hluti úr einkaeign og færa þá í almannaeign ríkis eða ríkisstjórnar. Andstæðan við þjóðnýtingu er einkavæðing. Iðnaðir sem gjarnan eru þjóðnýttir eru til dæmis símfyrirtæki, orkuver, jarðefnaeldsneyti, járnbrautir, flugfélög, járnnámur, fjölmiðlar, póstþjónustur, bankar og vatnslagnir.
Þjóðnýting er ólík félagsvæðingu, sem vísar til endurskipulagningar hagkerfis og fjármálastofnana í átt að sósíalisma. Þjóðnýting felur ekki endilega í sér að eignir fari í samfélagseign, né að efnahagskerfinu sé umbylt. Þjóðnýting sem slík hefur ekkert með sósíalisma að gera og hefur sögulega verið framkvæmd af ýmsum ástæðum í margvíslegum stjórarförum og efnahagskerfum. Frjálshyggjumenn og fylgjendur efnahagsfrjálslyndis eru þó yfirleitt mótfallnir þjóðnýtingu og líta á hana sem ofríki ríkisvaldsins í efnahagsstjórn og einkamálum borgara.
Endurgjald
Þar sem þjóðnýttur iðnaður er í ríkiseign ber ríkisstjórnin ábyrgð á skuldum hans. Þjóðnýttir iðnaðir taka yfirleitt ekki lán af innanlandsmörkuðum nema til skamms tíma. Ef iðnaðurinn skilar hagnaði er hann gjarnan notaður til að fjármagna aðrar ríkisstofnanir, til dæmis velferðarþjónustur og rannsóknarverkefni, sem ætlað er að lækka skattbyrði.
Cordell Hull, þáverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna, lýsti ríkjandi sjónarmiðum vesturlanda um endurgjald þjóðnýttra eigna árið 1938 þegar olíuiðnaður Mexíkó var þjóðnýttur og sagði að endurgjald fyrir þjóðnýttar eignir ætti að vera „fljótt, skilvirkt og fullnægjandi“. Samkvæmt þessu sjónarmiði ber ríkjum samkvæmt alþjóðalögum að endurgjalda aðila sem er sviptur eignum sínum í þjóðnýtingu fullt andvirði þjóðnýttu eignarinnar.
Þróunarríki vísa gjarnan til andstæðs sjónarmiðs, sem gerir ráð fyrir því að endurgjald fyrir þjóðnýttar eignir sé málefni sem hverju fullvalda ríki beri að ákveða fyrir sig. Þetta sjónarmið er í samræmi við hina svokölluðu Calvo-kenningu.
Í sósíalískum ríkjum er ekki gert ráð fyrir að ríkið endurgjaldi eigendum þjóðnýttra eigna þar sem álitið er að einkaeign á félagsvæddum eignum sé í eðli sínu ólögmæt eða standi í vegi frekari efnahagsþróunar.
Í Bandaríkjunum gerir fimmti viðauki stjórnarskrárinnar kröfu um sanngjarnt endurgjald ef einkaeign er tekin eignarnámi í almenningsþágu.
Pólitískur stuðningur
Þjóðnýting var ein af leiðunum sem umbótasinnaðir sósíalistar og sósíaldemókratar mæltu með sem skref í átt að sósíalisma. Í því samhengi var tilgangurinn með þjóðnýtingu að gera upptækar eigur ríkra kapítalista, endurbeina iðnaðararðinum í þjóðarsjóði og koma á fót einhvers konar sjálfsstjórn verkamanna sem milliþrepi í átt að sósíalísku efnahagskerfi.
Eftir seinni heimsstyrjöldina fóru Verkamannaflokkurinn í Bretlandi og ýmsir jafnaðarflokkar í Evrópu að styðja þjóðnýtingu. Þótt þjóðnýting hafi stundum verið notuð sem aðferð í uppbyggingu sósíalisma hefur oftar verið gripið til hennar til að vernda og þróa iðnaði sem eru taldir nauðsynlegir fyrir samkeppnishæfni ríkja (til dæmis flugþjónustur og skipasmíði), eða til þess að vernda störf í tilteknum atvinnugeirum.
Talað er um endurþjóðnýtingu þegar ríkiseignir eru einkavæddar og síðar þjóðnýttar á ný, oft þegar stjórnarskipti hafa orðið og nýr stjórnmálaflokkur er við stjórnvölinn.
Hagfræðileg greining
Þjóðnýting getur haft bæði jákvæð og neikvæð áhrif á efnahag ríkja. Árið 2018 var komist að þeirri niðurstöðu í rannsókn Stanford á kínverskum fyrirtækjum að fyrirtæki í ríkiseign væru talsvert afkastameiri.
Eignarnám
Talað er um eignarnám þegar ríkisstofnun gerir einkaeign upptæka vegna meintra almannahagsmuna. Stundum er eignarnámi einnig beitt í refsingarskyni fyrir glæpi.
Dæmi um þjóðnýtingar
Meiriháttar þjóðnýting var framkvæmd í Mexíkó árið 1938 þegar mexíkóski forsetinn Lázaro Cárdenas undirritaði tilskipun um eignarnám á nánast öllum olíufélögum í eigu erlendra aðila í landinu. Þessi þjóðnýting hafði í fyrstu mjög neikvæð á efnahag Mexíkó þar sem erlend olíufélög settu í kjölfarið verslunarbann á mexíkóska olíu, sem dró mjög úr olíuútflutningi frá landinu. Mexíkó fór þó síðar að hagnast á þjóðnýtingu olíulindanna og ríkisolíufélagið Pemex gegndi lykilhlutverki í „mexíkóska efnahagsundrinu“ svokallaða. Önnur ríki fylgdu brátt fordæmi Mexíkó og fjölmörg ríki í Rómönsku Ameríku þjóðnýttu einnig olíulindir sínar.
Í Venesúela hófst stórtæk eignarnámsáætlun árið 2007 sem gerði ríkinu kleift að þjóðnýta þúsundir fyrirtækja og landeigna með þeim röksemdum að land sem ekki væri nýtt til ræktar bæri að nota til að tryggja „matvælaöryggi og fullveldi“. Eignarnám og þjóðnýting voru meðal helstu einkenna stjórnartíða fyrrum forsetans Hugo Chávez og núverandi forseta, Nicolásar Maduro. Afleiðingarnar hafa verið neikvæðar fyrir efnahag landsins.
Kólumbía
Granahorrar-banki var banki í Kólumbíu sem starfaði frá 1972 til 1998. Bankinn var hluti af viðskiptasamsteypunni Grupo Grancolombiano, sem átti einnig stærsta banka Kólumbíu, Banco de Colombia. Árið 1982 dalaði rekstur samsteypunnar og kólumbíska ríkisstjórnin ákvað að þjóðnýta Granahorrar-banka og taka við stjórn hans til að reyna að koma í veg fyrir alvarlega efnahagskreppu í landinu.
Þýskaland
Járnbrautakerfi Þýskalands var þjóðnýtt í kjölfar fyrri heimsstyrjaldarinnar. Járnbrautafélagið Deutsche Bahn er enn í eigu stjórnar sambandslýðveldisins. Árið 2008 var fallist á að létta á eignarhaldi ríkisins á járnbrautarfélaginu og selja einkaaðilum 25% af eignarhlutfalli þess. Hætt var við þessar áætlanir í byrjun efnahagskreppunnar 2007–08.
Mexíkó
Árið 1982 hóf forsetinn José López Portillo þjóðnýtingu mexíkóska bankakerfisins til að bregðast við skuldakreppu ríkisins. Bankarnir voru einkavæddir á ný á forsetatíð Carlos Salinas de Gortari (1988–1994) og seldir mexíkóskum fjölskylduveldum.
Venesúela
Frá árinu 2007 hóf ríkisstjórn Hugo Chávez að þjóðnýta margvísleg fyrirtæki og jarðeignir. Þjóðnýtingin hófst þann 2007 þegar ríkið tók yfir stærstu olíufélög heims. Þann 3. apríl 2008 skipaði Chávez þjóðnýtingu steypuiðnaðarins, stálbræðslunnar og annarra iðnaða eins og steypu- og hrísgrjónavinnslunnar og pökkunarverksmiðja þann 9. apríl.
Valdimar mikli Knútsson
Valdimar var sonur Knúts lávarðs, sonar Eiríks góða, og Ingibjargar af Kænugarði, konu hans. Hann fæddist átta dögum eftir að Magnús sterki lét drepa föður hans. Hann ólst upp hjá sjálenska höfðingjanum Asser Rig af Hvide-ætt, með sonum hans Absalon og Esbern Snare.
Í borgarastyrjöldinni milli Sveins Eiríkssonar og Knúts Magnússonar studdi Valdimar framan af Svein, sem gerði hann að hertoga af Slésvík, en síðar varð Valdimar Sveini fráhverfur og árið 1154 gekk hann í bandalag við Knút og trúlofaðist hálfsystur hans, hinni fögru Soffíu af Minsk. Árið 1157 var samið um að skipta ríkinu í þrennt milli þeirra frændanna og fékk Valdimar þá Jótland í sinn hlut. Í veislu í Hróarskeldu í ágústmánuði sveik Sveinn frændur sína og réðist að þeim. Knútur var drepinn og Valdimar særðist en komst undan á flótta. Hann safnaði saman bændaher á Jótlandi og 23. október um haustið vann hann sigur á Sveini í orrustu á Grathe-heiði. Sveinn var höggvinn og eftir það var Valdimar einn konungur.
Miklar breytingar urðu á dönsku samfélagi á ríkisstjórnarárum Valdimars. Skattkerfinu var breytt og embættismannakerfið styrkt. Tekjur konungsins voru auknar, meðal annars með því að samþykkt var að allt það land sem enginn ætti skyldi tilheyra krúnunni.
Valdimar dó vorið 1182 og er grafinn í Ringsted. Hann átti átta börn með Soffíu konu sinni, synina Knút 6. og Valdimar sigursæla og sex dætur, þar á meðal Ingibjörgu konu Filippusar 2. Ágústs Frakkakonungs og Ríkissu konu Eiríks Knútssonar Svíakonungs.
Nýár
Nýár eða nýársdagur, einnig nefndur áttidagur eða áttadagur í fornum ritum, vegna þess að hann er áttundi dagur jóla, er 1. janúar ár hvert. Í vestrænni menningu er hann fyrsti dagur nýs almanaksárs á Gregoríska tímatalinu. Mjög breytilegt er og hefur verið um heim allan hvenær haldið er upp á áramót. Sem dæmi má nefna að Kínverjar hafa eigin áramót sem lúta allt öðrum reglum en hér á Vesturlöndum og einnig í Íslamska tímatalinu sem er annað en hið Gregoríska.
Saga nýársdags
Í Evrópu var byrjun ársins lengi vel mjög á reiki. Rómverjar höfðu í öndverðu látið árið hefjast 1. mars og bera nokkur mánaðarheiti enn þess merki; október þýðir í raun 8. mánuður ársins, nóvember þann 9. og desember 10. mánuður ársins. Frá fyrstu öld fyrir upphaf tímatals okkar létu Rómverjar svo árið byrja 1. janúar.
Fyrstu páfarnir héldu sér við þá dagsetningu enda var ekki enn búið að ákvarða hinn opinbera fæðingardag Jesú Krists. Í Austrómverska ríkinu ákvað Konstantínus mikli hins vegar að árið skyldi hefjast 1. september og sumir páfar fylgdu þeim sið.
Um árið 800 fyrirskipaði Karl mikli að í ríki sínu skyldi árið hefjast á boðunardegi Maríu meyjar 25. mars. Englendingar tóku snemma upp jóladag sem nýársdag og héldu sér við hann fram á 12. öld en þá færðu þeir hann einnig yfir á 25. mars. Á næstu öldum gat opinber byrjun ársins verið ólík eftir ríkjum, héröðum og jafnvel hertogadæmum.
Nýársdagur á Íslandi
Íslendingar tóku jóladag sem nýársdag eftir ensku biskupakirkjunni eins og fleiri siði og héldu sér við hann fram til siðaskipta um 1540 en þá fluttu þeir hann á 1. janúar aftur. Árið 1582 fyrirskipaði Gregoríus páfi 13. að upphaf ársins skyldi aftur fært á 1. janúar. Mótmælendur í norðurálfunni aðrir en Íslendingar, þrjóskuðust lengi við en að lokum breyttu þeir einnig tímatali sínu. Í norðurhluta Þýskalands, Danmörku og Noregi var því 1. janúar tekinn upp sem nýársdagur árið 1700. Englendingar fylgdu ekki í kjölfarið fyrr en árið 1752 en Svíar reyndust allra þjóða fastheldnastir og gerðu 1. janúar ekki að nýársdegi fyrr en árið 1783.
Íslendingar virðast í þessu efni hafa verið á undan mörgum öðrum þjóðum hins lúterska rétttrúnaðar og reyndar á undan sjálfum páfanum. Í Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar frá 1540 stendur nýársdagur við 1. janúar. Sama er að segja um þýðingu Gissurar Einarssonar Skálholtsbiskups á kirkjuskipan Kristjáns konungs 3. árið 1537. Guðbrandur Þorláksson Hólabiskup gerði slíkt hið sama í nokkrum bóka sinna kringum 1600.
Meðan Íslendingar héldu áramótin á sama tíma og jólin er greinilegt að 1. janúar hefur verið meiriháttar veisludagur. Um Gissur Þorvaldsson segir til dæmis árið 1241 að „hann hafði fjölmennt jólaboð og bauð vinum sínum að hinum átta degi. Þar var mjöður blandinn og mungát heitt.“
KR-klúbburinn
KR-klúbburinn er klúbbur stuðningsmanna KR, stofnaður hinn 11. mars 1993. Markmið klúbbsins hefur verið frá fyrsta degi að auka tengsl hins almenna stuðningsmanns við félagið auk þess að efla samheldni og veita leikmönnum stuðning með öflugri starfsemi innan vallar sem utan. KR-klúbburinn hefur lengi staðið að opnu húsi fyrir heimaleiki KR þar sem m.a. hefur verið boðið uppá veitingar.
Saga
Skömmu eftir stofnun klúbbsins hóf hann að gefa út fréttabréf auk þess sem klúbburinn tók að sér sölu minjagripa og halda opin hús á heimaleikjum KR. KR-klúbburinn tók einnig uppá því að heiðra leikmenn KR sem hafa spilað 150 leiki eða skarað fram úr fyrir félagið. Fyrsti heiðursmaður KR-klúbbsins var Atli Eðvaldsson og fljótlega eftir það fylgdu Gunnar Skúlason og Kristrún Heimisdóttir.
KR-klúbburinn hefur nú í áraraðir staðið fyrir rútuferðum á útileiki, ókeypis barnapössun á heimaleikjum, opnum húsum á heimaleikjum og lukkupollum, þar sem börn félagsmanna geta fengið að fylgja leikmönnum meistaraflokks út á völlinn í byrjun leiks.
thumb|300px|Ársmiðar KR-klúbbs frá upphafi. Frá 1993-2000 voru kortin notuð sem aðgöngumiðar að hverjum heimaleik en vegna þess hversu oft menn svindluðu með þau var skipt yfir í það form sem nú er við lýði, þar sem miðar eru rifnir úr bókinni fyrir hvern leik. Einn ársmiði er þarna fyrir körfuboltann í KR
Stasi
Ríkisöryggisráðuneytið (þýska Ministerium für Staatssicherheit, skammstafað MfS), þekkt sem Stasi var stofnað 8. febrúar 1950 einungis 4 mánuðum eftir stofnun Þýska lýðveldisins betur þekkt sem Austur-Þýskaland. Stasi er algengasta heitið á svonefndu ríkisöryggisráðuneyti landsins (á þýsku: Ministerium für Staatssicherheit), sem rak leyniþjónustu ríkisins. Höfuðstöðvar þeirra voru staðsettar í Berlín. Einkunnarorð þeirra voru skjöldur og sverð flokksins (á þýsku: Schild und Schwer der Partei). Erich Mielke var yfirmaður Stasi lengst af öllum í 32 ár af þeim 40 sem Austur-Þýskaland var til. thumb Helstu hlutverk Stasi innan Austur-Þýskalands var að njósna um eigin íbúa þá fyrst og fremst í gegnum fjölmarga uppljóstrara sem störfuðu fyrir Stas. Fjöldi uppljóstrara var allt frá 500.000 til 2 milljónir ef með eru taldnir þeir sem voru reiðubúnir að njósna um landa sína. Útsendarar Stasi handtóku í kringum 250.000 manns vegna stjórnmálaskoðanna sinna á þeim 40 árum sem leyniþjónustan starfaði.
Þekkt aðferð við yfirheyrslur sem Stasi notaði kallaðist niðurbrot (á þýsku: Zersetzung). Aðferðin felur í sér að nota sálfræði til að brjóta niður vilja þeirra sem var verið að yfirheyra. Sem dæmi var brotist inn í hús fólks og húsgögn færð til, tímanum á klukkum breytt ásamt öðrum smávægilegum breytingum til að rugla fólk í ríminu.
Þegar Austur-Þýskaland leið undir lok störfuðu 102 þúsund starfsmenn hjá ráðuneytinu. Árið 1994 höfðu að auki verið borin kennsl á 174 þúsund manns sem störfuðu sem uppljóstrarar fyrir leyniþjónustuna, meðal almennings.
Fyrsta ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur
Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við völdum þann 30. nóvember 2017. Hún samanstendur af Sjálfstæðisflokknum, Vinstrihreyfingunni - grænu framboði og Framsóknarflokknum. Í ríkisstjórninni eru 11 ráðherrar sem skiptast þannig að Sjálfstæðisflokkurinn hefur fimm ráðherra, Vinstrihreyfingin - grænt framboð þrjá og Framsóknarflokkurinn þrjá. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa meirihluta á Alþingi með 33 þingmenn. Í upphafi kjörtímabilsins höfðu flokkarnir 35 þingmenn, en síðan þá hafa tveir þingmenn sagt sig úr þingflokki Vinstri-Grænna: Andrés Ingi Jónsson haustið 2019 og Rósa Björk Brynjólfsdóttir haustið 2020. Rósa Björk gekk til liðs við þingflokk Samfylkingarinnar í desember 2020 og Andrés Ingi gekk til liðs við þingflokk Pírata í febrúar 2021.
Einn utanþingsráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, situr í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu fyrir Vinstrihreyfinguna - grænt framboð.
Breytingar urðu í ráðuneytinu 14. mars 2019 eftir að Sigríður Á. Andersen sagði af sér embætti dómsmálaráðherra eftir að Mannréttindadómstóll Evrópu hafði dæmt íslenska ríkið brotlegt í skipun dómara í Landsrétti, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir tók þá við embættinu tímabundið en þann 6. september sama ár var Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir skipuð í embætti dómsmálaráðherra, næstyngst allra ráðherra í sögu Íslands.
Dijon
thumb|right|Dijon Dijon er borg í miðju Frakklandi og umdæminu Búrgund-Franche-Comté. Íbúar eru um 157.000 (2017).