cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Adolf Hitler
Síðustu dagar og sjálfsmorð Hitlers
Hitler flúði inn í neðanjarðarbyrgi í Berlín ásamt öðrum þýskum valdsmönnum. Hitler fannst að með því að tapa stríðinu hefði þýska þjóðin afsalað sér réttinum til að lifa og skipaði því fyrir að öllum iðnaðarinnviðum yrði eytt áður en þeir gætu fallið í hendur bandamanna. Albert Speer óhlýðnaðist þessari ósk. Þann 23. apríl hafði rauði herinn umkringt Berlín. Hitler kvæntist ástkonu sinni, Evu Braun, í borgaralegri athöfn í foringjabyrginu þann 29. apríl. Sama kvöld frétti Hitler af því að Mussolini hefði verið tekinn af lífi á Ítalíu. Næsta dag, er rauði herinn nálgaðist kanslarabygginguna, skaut Hitler sig og Eva Braun beit í eiturpillu til að deyja með honum. Í erfðaskrá Hitlers var mælt fyrir um að Joseph Goebbels tæki við sem kanslari og Karl Dönitz gerðist forseti. Eftir dauða Hitlers og Braun var bensíni hellt yfir lík þeirra og þau brennd fyrir utan foringjabyrgið.
Líkamsleifar Hitlers
Hitler vildi ekki að Sovétmenn kæmust yfir og saurguðu líkamsleifar hans. Því skipaði hann svo fyrir að lík hans yrði brennt og síðan grafið eftir sjálfsmorð hans. Þegar Sovétmenn hertóku Berlín grófu þeir líkamsleifarnar upp og krufðu líkið. Þeir lýstu yfir að Hitler hefði fyrirfarið sér en leyfðu hinum bandamönnunum ekki að skoða niðurstöðurnar. Líkamsleifarnar voru faldar í hirslu Sovétmanna þar til þeim var eytt á áttunda áratugnum að tilskipan Júríj Andropovs, formanns sovésku leyniþjónustunnar. Það eina sem varðveittist var kjálkabein og brot úr höfuðkúpu.
Árið 2018 fékk hópur franskra vísindamanna leyfi frá rússneskum stjórnvöldum til að rannsaka líkamsleifarnar. Eftir samanburð á tanngarðinum við eldri gögn komust þeir óyggjandi að þeirri niðurstöðu að um væri að ræða líkamsleifar Hitlers. Philippe Charlier, forsvarsmaður hópsins, lýsti því yfir í tímaritinu European Journal of Internal Medicine að samkvæmt niðurstöðu rannsóknarinnar væri enginn vafi væri á að Hitler hefði dáið árið 1945 og að þetta væru líkamsleifar hans.
Arfleifð
Kershaw hefur lýst Hitler sem „holdgervingi illskunnar í nútímastjórnmálum“, og bætir við, „Aldrei fyrr í sögunni hefur slíkt hrun - efnislegt og siðferðilegt - tengst nafni eins manns“. Stjórn Hitlers leiddi til heimsstyrjaldar, skildi eftir sig eyðileggingu og fátækt í Mið- og Austur-Evrópu og olli algjörri eyðileggingu Þýskalands, sem hefur verið kölluð „núllstundin“ (Stunde Null). Stefnumál Hitlers ollu mannlegri þjáningu af áður óþekktri stærðargráðu. Samkvæmt R. J. Rummel bar stjórn nasista ábyrgð á morðum á 19,3 milljónum almennra borgara og stríðsfanga. Að auki létust 28,7 milljón hermenn og almennir borgarar vegna stríðsátaka í Evrópu í seinni heimsstyrjöld. Fjöldi almennra borgara sem létust í stríðinu á sér ekki hliðstæðu í hernaðarsögunni. Sagnfræðingar, heimspekingar og stjórnmálamenn nota oft hugtakið „illska“ þegar rætt er um stjórn nasista. Í mörgum Evrópulöndum er útbreiðsla nasisma og helfararafneitun refsiverð.
Sagnfræðingurinn Friedrich Meinecke hefur sagt að Hitler hafi verið „eitt af bestu dæmunum um einstakt og óútreiknanlegt vald persónuleika í sögunni“. Enski sagnfræðingurinn Hugh Trevor-Roper taldi hann „meðal hinna ‚hræðilegu einfaldara‘ sögunnar, sá sögulegasti og heimspekilegasti, en jafnframt sá grófasti, grimmasti og minnst drenglyndi landvinningamaður sem heimurinn hefur kynnst“. Sagnfræðingurinn John M. Roberts taldi ósigur Hitlers marka endalok tímabils í Evrópusögunni þar sem Þýskaland var ráðandi afl. Í stað þess kom Kalda stríðið, heimsátök milli Vesturblokkar, með Bandaríkin í leiðtogahlutverki, og Austurblokkar, sem Sovétríkin stýrðu. Sagnfræðingurinn Sebastian Haffner fullyrðir að án Hitlers og hrakninga Gyðinga í Evrópu hefði nútímaríkið Ísrael aldrei orðið til. Hann telur líka að án Hitlers hefði afnýlenduvæðing fyrrum yfirráðasvæða Evrópulanda um allan heim frestast. Haffner segir að, fyrir utan Alexander mikla, hafi Hitler haft meiri áhrif en nokkur önnur sambærileg söguleg persóna þar sem hann olli heimssögulegum breytingum á tiltölulega stuttum tíma.
Skóli
Skóli er stofnun þar sem ungum sem öldnum eru kenndar ýmsar fræðigreinar af kennurum, en það er mismunandi eftir skólastigi og tegund skóla hvað er kennt og á hvaða erfiðleikastigi. Á sumum skólastigum er mætingaskylda, svo nemendur þurfa að mæta á réttum tíma. Orðið skóli er einnig haft um ákveðan stefnu í listum, t.d. vínarskólinn.
Fyrstu skólastofnanir á Íslandi
Næst stofnaði Ísleifur biskup skóla í Skálholti og Teitur sonur hans stofnaði síðan skóla í Haukadal, þar sem Ari fróði var við nám. Síðan koma skólarnir á Hólum og Odda, sem þeir stofnuðu vinirnir Jón Ögmundsson biskup og Sæmundur fróði. Ekki er gott að segja hvor skólinn er eldri, en sennilega er það skólinn í Odda. Um hann er lítið vitað, en talið er víst að þar hafi verið kennd þjóðleg fræði auk annars og margt fært í letur. Til dæmis um það hvert álit skólinn hafði á sér, er sagt frá því í sögu Þorláks biskups helga, að móðir hans hafi sett hann í skólann í Odda, sem þá hefði verið fremsti skóli hér á landi.
Hlutverk skóla
Hulda Á. Stefánsdóttir (1897 - 1989) lagði sterkan grunn að menntun kvenna á Íslandi á fyrri hluta 20. aldar. Hún var kennari og húsmæðraskólastjóri meira og minna frá árinu 1921 til 1967. Hún hafði svo að segja um skólastofnanir í fjórða bindi ævisögu sinnar: Skólastarf og efri ár:
Gandálfur
Gandálfur er einn af dvergunum sem seiðkonan eða völvan nefnir í dvergatali Völuspár. Nafnið var síðar notað og gert heimsfrægt af rithöfundinum J.R.R. Tolkien sem nafn á galdramanni í bókum hans, Hobbitinn og Hringadróttinssögu, en Tolkien hafði mikið dálæti á Eddukvæðum, norrænni goðafræði, norrænu máli og fornmenningu norðurlanda.
Í Völuspá segir:
10.
11.
12.
Dvergatalið heldur áfram og hefur alls að geyma nöfn 42 dverga til viðbótar.
Ransäter
thumb|right|200px|[[Ransäter kirkja]] Grums er þéttbýli í sveitarfélaginu Munkfors i Svíþjóð. Þar búa 510 manns (2010).
Ljósahnoðri
Hann er ræktaður í görðum á Íslandi og hefur slæðst þaðan út.
Joss Whedon
Joseph Hill „Joss“ Whedon (fæddur 23. júní 1964) er bandarískur handritshöfundur, leikstjóri og sjónvarpsþáttaframleiðandi. Whedon er best þekktur fyrir að hafa samið þættina Buffy the Vampire Slayer (1997-2003). Hann samdi þáttaraðirnar Angel (1999-2004) ásamt David Greenwalt sem er aukaafurð Buffy-þáttanna, Firefly (2002-2003), Dollhouse (2009-2010) og internetsöngleikinn Dr. Horrible's Sing-along Blog ásamt bræðrum sínum Zack og Jed Whedon og eiginkonu Jeds, Maurissu Tancharoen. Whedon samdi líka handritið að Buffy the Vampire Slayer-kvikmyndinni og var einn af handritshöfundum fyrstu Toy Story myndarinnar. Hann hefur líka samið söguþræði fyrir teiknimyndasögur. Hann er handritshöfundur og leikstjóri ofurhetjumyndarinnar The Avengers, þriðju tekjuhæstu kvikmyndar allra tíma.
Arezzo
thumb|right|Ráðhúsið í Arezzo. Arezzo er borg í Toskanahéraði á Ítalíu og höfuðstaður samnefndrar sýslu. Íbúar voru rétt rúmlega 90 þúsund talsins árið 2012. Hún stendur á hæð sem rís upp af flóðsléttu Arnófljóts. Etrúrar stofnuðu borgina, en Rómverjar lögðu hana undir sig árið 311 f.Kr.
Yoshinobu Minowa
Yoshinobu Minowa (fæddur 2. júní 1976) er japanskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 1 leiki með landsliðinu.
Glæstar vonir
Glæstar vonir (Great Expectations) er skáldsaga eftir Charles Dickens skrifuð á árunum 1860 til 1861. Hún fjallar um munaðarleysingjann Pip. Hann lendir í því að strokufanginn Magwitch, sem hann hræðist, fær hann til að útvega sér mat og tól til að losa sig úr fótajárnum. Þetta atvik á síðar eftir að hafa áhrif á líf Pip, sem síðar fær óvænta fúlgu fjár frá óþekktum velunnara sem verður til þess að hann fer til London með glæstar vonir um betra líf, en lendir í erfileikum og ólukkan eltir hann.
Glæstar vonir í kvikmyndum, sjónvarpi og leikhúsi
Líkt og önnur verk Charles Dickens hefur sagan "Glæstar vonir" verið kvikmynduð. Í nútímanum hefur sagan einnig verð færð í "annan búning":
Campanula andrewsii
Campanula andrewsii er tegund af klukkuætt (Campanulaceae), ættuð frá suður Grikklandi.
Stia
Stia er um 2.900 manna (31. des 2013) smábær í Arezzo sem stendur við rætur Appennínafjalla í dalnum Casentino við upptök Arnófljóts.
Beate Klarsfeld
Beate Klarsfeld, fædd undir nafninu Beate Auguste Künzel (13. febrúar 1939) er þýskur blaðamaður sem varð fræg á 20. öld fyrir að vinna ásamt eiginmanni sínum, Serge Klarsfeld, að því að rannsaka og afhjúpa stríðsglæpamenn úr röðum nasista.
Klarsfeld vakti athygli vegna harðrar andstöðu sinnar gegn gömlum nasistum sem reyndu að sitja áfram í valdastöðum í Þýskalandi eftir seinni heimsstyrjöldina. Á flokksþingi Kristilega demókrataflokksins þann 7. nóvember árið 1968 löðrungaði hún kanslara Þýskalands, Kurt Georg Kiesinger, og kallaði hann nasista. Næst beindi hún spjótum sínum gegn Ernst Achenbach, sem var þá þingmaður á þýska ríkisþinginu en hafði verið nasisti til ársins 1945 og hafði átt þátt í því að safna saman og flytja Gyðinga frá Frakklandi í útrýmingarbúðir. Þýsk stjórnvöld hugðust útnefna Achenbach í framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins en útnefning hans var dregin til baka eftir að Klarsfeld vakti athygli á máli hans. Aðgerðir Klarsfeld settu sterkan svip á þýskt stjórnmálalíf á sjöunda og áttunda áratuginum.
Með stuðningi Alþjóðaráðs gyðinga stofnaði Klarsfeld Beate Klarsfeld-stofnunina og tók þátt í ýmsum aðgerðum til að halda minningunni um Helförina á lofti. Hún var lýst riddari frönsku heiðursorðunnar árið 1984 og var sæmd riddaraorðu frönsku heiðursfylkingarinnar árið 2007 af Jacques Chirac Frakklandsforseta. Hún hlaut riddarakross frönsku heiðursorðunnar í maí árið 2011.
Í febrúar árið 2012 studdi þýski Vinstriflokkurinn framboð Klarsfeld í embætti forseta Þýskalands. Hún tapaði fyrir prestinum og mannréttindafrömuðinum Joachim Gauck, sem hlaut 991 atkvæði á sambandsþinginu en Klarsfeld aðeins 126.
Áveita
Áveitur á Íslandi
Sjálflæði eru náttúruleg flæðiengi.
Reistar voru miklar áveitur á Íslandi á Flóa og Skeiðum. Flóaáveitan og Skeiðaáveitan voru uppistöðuseytlur og vatnið í þeim á stöðugri hreyfingu milli hólfa. Vatninu var hleyðt á áveiturnar í maí og látið standa fram í lok júní. Hvert áveituhólf var yfirleitt hvílt þriðja eða fjórða ár.
Skurðir á áveitusvæðum voru annað hvort aðfærsluskurðir (áveituskurðir) sem leiða vatn frá upptökustað að því svæði sem veitt er á og affallskurðir (þurrkskurðir) sem tæma áveituengi. Til að halda vatni á áveitum þarf stíflur og flóðlokur í skurði. Þær voru úr timbri, steypu eða torfi. Sumar stíflur voru einnig notaðar sem brýr.
Tony-verðlaunin
Tony-verðlaunin (fullt heiti The Antoinette Perry Award for Excellence in Broadway Theatre, stytt sem Tony Awards eða Tonys) eru verðlaun veitt fyrir framúrskarandi árangur í leiklist. Þau eru afhent af American Theatre Wing og The Broadway League samtökunum við árlega athöfn í Midtown Manhattan.
Magnús Gylfason
Magnús Gylfason (fæddur 20. júlí 1967) í Ólafsvík
Sjónvarp
Magnús Gylfason var einn af álitsgjöfum í markaþætti Stöðvar 2 Sport á árunum 2008-2010 þar til hann hóf að þjálfa Hauka árið 2011.
Arezzo (sýsla)
thumb|right|Kort sem sýnir staðsetningu Arezzo á Ítalíu Arezzo er austasta sýslan í Toskanahéraði á Ítalíu og nær frá Appennínafjöllunum í austri að vínræktarhéraðinu Chianti í vestri. Höfuðstaður sýslunnar er borgin Arezzo þar sem tæpur þriðjungur íbúanna býr. Íbúar voru 323.288 árið 2001. Sýslan skiptist í þrjátíu sveitarfélög.
Piet Heyn
thumb|right|Eftirmynd af málverki eftir [[Jan Daemen Cool frá 1625.]] Piet Heyn eða Piet Pieterszoon Hein (25. nóvember 1577 – 18. júní 1629) var hollenskur flotaforingi og kapari á vegum Hollenska lýðveldisins í Áttatíu ára stríðinu og Stríði Hollands og Portúgals.
Magnús Gylfason
Deilur
Magnús Gylfason átti í launadeilu eftir að honum var sagt upp sem þjálfara KR árið 2005 á miðju tímabili.
Tony-verðlaunin
Tony-verðlaunin eru samsvarandi Emmy-verðlaununum fyrir sjónvarp, Grammy-verðlaununum fyrir tónlist og Óskarsverðlaununum fyrir kvikmyndir. Aðili sem hefur hlotið öll fjögur verðlaunin er sagður hafa unnið The EGOT. Einnig eru Tonys sambærileg Laurence Olivier-verðlaununum í Bretlandi og Molière-verðlaununum í Frakklandi.
Arezzo (sýsla)
Sveitarfélög
Anghiari · Arezzo · Badia Tedalda · Bibbiena · Bucine · Capolona · Caprese Michelangelo · Castel Focognano · Castel San Niccolò · Castelfranco di Sopra · Castiglion Fibocchi · Castiglion Fiorentino · Cavriglia · Chitignano · Chiusi della Verna · Civitella in Val di Chiana · Cortona · Foiano della Chiana · Laterina · Loro Ciuffenna · Lucignano · Marciano della Chiana · Monte San Savino · Montemignaio · Monterchi · Montevarchi · Ortignano Raggiolo · Pergine Valdarno · Pian di Sco' · Pieve Santo Stefano · Poppi · Pratovecchio · San Giovanni Valdarno · Sansepolcro · Sestino · Stia · Subbiano · Talla · Terranuova Bracciolini
Magnús Gylfason
ÍBV (2012)
Þegar 3. leikir voru eftir að tímabilinu 2012 komust ÍBV og Magnús Gylfason að samkomulagi um að hann myndi segja skilið við þjálfun liðsins. Árangur hafði verið þokkalegur og stóð ÍBV í öðrusæti deildarinnar, en var þó mjótt á munum liða alveg niður í 7.sæti. Samkvæmt pislti á 443.is sagði að stjórnin væri ósátt með Magnús, hann hefði tapað klefanum sem þjálfari. Stjórnin hafi ætlað að rifta samningi félagsins við hann og höfðu þær upplýsingar lekið til hans. Magnús mun þá hafa tekið þá ákvörðun að hætta sem þjálfari liðsins.
Piet Heyn
Hann var sonur skipstjóra og fór ungur á sjó. Spánverjar handtóku hann þegar hann var um tvítugt og hann var galeiðuþræll í fjögur ár. Árið 1607 hóf hann störf fyrir Hollenska Austur-Indíafélagið og sigldi til Asíu. Árið 1623 varð hann varaaðmíráll fyrir Hollenska Vestur-Indíafélagið og stýrði árásum á portúgölsk skip og nýlendur. Árið 1628 náði hann sextán skipum úr Spænska fjársjóðsflotanum. Fjársjóðurinn sem þeir náðu greiddi fyrir uppihald hollenska hersins í átta mánuði og hluthafar í félaginu fengu 50% arð á hlutafé sitt það árið. Þegar hann sneri heim var honum fagnað sem hetju.
Eftir deilur við Vestur-Indíafélagið gerðist hann flotaforingi fyrir lýðveldið. Hann lést í sjóorrustu við Dúnkarka nærri Ostend.
Sarah Michelle Gellar
Sarah Michelle Gellar (fædd 14. apríl 1977) er bandarísk leikkona sem er best þekkt fyrir hlutverk sitt sem Buffy Summers í hrollvekju-drama-gamanþáttunum Buffy the Vampire Slayer (1997-2003). Hún er einnig þekkt fyrir hlutverk sitt á hrollvekjmyndinni I Know What You Did Last Summer og lék Daphne Blake í Scooby Doo-myndunum. Árið 2009 lék hún aðalhlutverkið í myndinni Veronika Decides to Die. Nýlega leikur hún tvíburasysturnar Bridget Kelly og Siobhan Martin í þáttunum Ringer og er einnig framleiðandi þáttanna.
Árið 2002 giftist hún leikaranum Freddie Prinze, Jr. sem hún hafði kynnst við tökur á I Know What You Did Last Summer og eiga þau eitt barn saman.
Aftur til framtíðar
Aftur til framtíðar (enska: Back to the Future) er bandarísk gaman, SciFi- kvikmynd frá árinu 1985, leikstýrt af Robert Zemeckis, skrifuð af Bob Gale og framleidd af Steven Spielberg. Hún er hluti af Aftur til framtíðar kvikmyndaseríunni. Aðalhlutverk eru leikin af Michael J. Fox sem Martin McFly, Christopher LLoyd, Crispin Glover, Lea Thompson og Thomas F. Wilson. Aftur til framtíðar segir söguna af Marty McFly, unglingi sem fer óvart til fortíðarinnar frá árinu 1985 til ársins 1955. Hann hittir foreldra sína í menntaskóla og verður móðir hans hrifin af honum. Marty neyðist til að laga skemmdirnar í fortíðinni til þess að foreldrar hans verði ástfangnir en líka finna leiðina aftur til 1985.
Zemeckis og Gale skrifuðu handritið eftir að Gale hafði hugsað um hvað það hefði verið gaman að vera vinur föður síns ef þeir hefðu gengið saman í menntaskóla. Nokkur kvikmyndaver höfnuðu hugmyndinni þangað til hagnaður myndar Zemeckis, Romancing the Stone sannfærði Universal Pictures og var Steven Spielberg fenginn sem aðalframleiðandi. Eric Stoltz átti upphaflega að leika Marty McFly þegar Michael J. Fox hafnaði hlutverkinu þar sem hann var að leika í sjónvarpsþáttaröðinni Family Ties en þegar tökur höfðu hafist ákváðu framleiðendur myndarinnar að það höfðu verið mistök að ráða Stoltz. Þau buðu Fox hlutverkið aftur og þeim tókst að gera tímatöflu svo að hann hefði nægan tíma til þess að vera í báðum verkefnum. Nýr aðalleikari þýddi að kvikmyndatökuliðið þurfti að taka allt upp aftur og gera það hratt svo að myndin gæti komið út þann 3. júlí 1985.
Þegar hún kom út varð hún vinsælasta mynd ársins og fékk meira en 380 milljónir dollara í hagnað og fékk góðar viðtökur gagnrýnenda. Myndin vann Hugo verðlaun fyrir bestu dramatísku frammistöðuna og Saturn-verðlaunin sem besta vísindaskáldsögumyndin en líka Óskars-, BAFTA- og Golden Globe-tilnefningar. Myndin var upphafið að þríleik en Aftur til framtíðar II og Aftur til framtíðar III komu út 1989 og 1990.
Magnús Jónsson prúði
thumb|right|Magnús prúði og Ragnheiður Eggertsdóttir ásamt börnum þeirra. Óþekktur listamaður, 16. öld. Magnús Jónsson prúði (um 1525 – 1591) var íslenskur sýslumaður og höfðingi á 16. öld. Hann bjó í Rauðuskriðu í Þingeyjarsýslu, Ögri við Ísafjarðardjúp og Saurbæ (Bæ) á Rauðasandi.
Magnús fór ungur til útlanda til náms og dvaldi allmörg ár í Þýskalandi. Þegar hann kom heim varð hann fyrst sýslumaður í Þingeyjarsýslu og bjó í Rauðuskriðu, en árið 1564 fluttist hann í Ísafjarðarsýslu og settist að í Ögri. Sú jörð var í eigu Eggerts Hannessonar, sem þá var mágur Magnúsar og varð skömmu síðar tengdafaðir hans. Þegar Eggert fluttist til Hamborgar um 1580 flutti Magnús sig að Bæ, þar sem Eggert hafði búið, og varð sýslumaður í Barðastrandarsýslu.
Magnús þótti mikilhæfur maður en harður í horn að taka eins og bræður hans og lítið gefinn fyrir að láta hlut sinn. Hann þótti þó rækja embætti sitt vel og án þess að sýna öðrum uppivöðslusemi, eins og viðurnefni hans ber vitni um. Hann var skörungur í héraðsstjórn og góður lagamaður. Fara sögur af því að hann hafi þótt glæsilegasti höfðingi á Íslandi um sína daga og hafði hann stóran flokk vopnaðra manna með sér þegar hann reið til þings.
Honum voru varnir landsins hugleiknar og er hans ekki síst minnst fyrir svokallaðan Vopnadóm, sem hann fékk samþykktan á héraðsþingi í Tungu í Örlygshöfn 12. október 1581, en þar er kveðið á um að hver fulltíða maður skyldi eiga vopn og bera þau. Hefur það sjálfsagt haft áhrif að tveimur árum áður höfðu erlendir ribbaldar rænt Eggerti tengdaföður hans og krafist hárrar fjárhæðar í lausnargjald. Þessi dómur var þó aldrei leiddur í lög á alþingi og óvíst að vopnaeign manna hafi aukist nema e.t.v. á Vestfjörðum, þar sem hún var meiri en annars staðar á öndverðri 17. öld eins og kom í ljós í Spánverjavígunum 1615, þar sem Ari sonur Magnúsar var í forystuhlutverki.
Magnús var vel lærður og fékkst við fræðistörf og ritun en þekktastur er hann þó sem rímnaskáld og eru til tveir rímnaflokkar eftir hann, Amíkus rímur og Amilíus og Pontus rímur (þó aðeins þrettán fyrstu rímurnar), sem nutu mikilla vinsælda.
Fjölskylda
Fyrri kona Magnúsar var Elín Jónsdóttir, sem var dóttir Guðnýjar Grímsdóttur, stjúpmóður Magnúsar, og fyrri manns hennar. Elín dó 1564 og voru þau barnlaus. 22. september 1565 kvæntist hann Ragnheiði (1550 - 6. ágúst 1642), dóttur Eggerts Hannessonar, og var hún þá fimmtán ára en hann líklega um fertugt. Þau eignuðust fjölda barna og urðu flestir synir og tengdasynir Magnúsar sýslumenn.
Börnin voru: Jón (eldri), sýslumaður í Haga á Barðaströnd; Ragnheiður, kona Einars sýslumanns Hákonarsonar í Ási í Holtum; Elín, kona Sæmundar Árnasonar sýslumanns á Hóli í Bolungarvík; Sesselja, kona Ísleifs Eyjólfssonar umboðsmanns í Saurbæ á Kjalarnesi; Ari, sýslumaður í Ögri; Jón danur, bóndi á Eyri í Seyðisfirði við Ísafjarðardjúp; Björn, sýslumaður í Saurbæ á Rauðasandi; Þorleifur, sýslumaður á Hlíðarenda; Guðrún, kona Hinriks Gíslasonar sýslumanns á Innra-Hólmi; Katrín, kona Bjarna Hákonarsonar klausturhaldara í Mörk og á Keldum; Kristín og Pétur, sem dóu ógift.
Grétar Rafn Steinsson
Hann hefur starfað sem ráðgjafi varðandi leikmannamál fyrir Tottenham Hotspur,Everton FC og Fleetwood Town. Nú starfar hann hjá Leeds United.
Fornaldarheimspeki (fræðigrein)
Fræðigreinin fornaldarheimspeki er sameiginlegt sérsvið innan heimspeki og fornfræði, sem fjallar um heimspeki fornaldar, einkum gríska og rómverska heimspeki.
Þeir sem leggja stund á fræðigreinina nefnast ýmist heimspekingar, fornfræðingar og/eða heimspekisagnfræðingar og fer það stundum, en ekki alltaf, eftir menntun þeirra eða nálgun við viðfangsefnið.
Frá miðöldum nútímans
Við upphaf miðalda voru flestir heimspekingar fornaldar lítt þekktir í Vestur-Evrópu, einkum grískir heimspekingar. Miðaldamenn þekktu til grískrar heimspeki einkum í gegnum Ágústínus kirkjuföður auk þess sem nokkur rit Ciceros og Senecu voru þekkt og mikið lesin. Þegar handrit með verkum grísku heimspekinganna fóru að berast vestur við upphaf endurreisnartímans fóru grísku heimspekingarnir að hafa miklu meiri áhrif. Einkum voru rit Platons, Aristótelesar og Plótínosar lesin af kappi auk þess sem að efahyggja Sextosar Empeirikosar hafði þó nokkur áhrif.
Í fyrstu var mest vinna lögð í að þýða rit grísku heimspekinganna og gefa þau út á prenti; fyrst var þýtt úr arabísku en svo úr grísku og fyrst á latínu en svo á þjóðtungurnar. Þá voru rit fornmannanna að mestu lesin og notuð eða gagnrýnd líkt og um samtímahöfunda væri að ræða.
Á 19. öld var mikil textafræðileg vinna unnin einkum í Þýskalandi. Til dæmis var lögð mikil vinna í að gefa út orðavísi að ritum einstakra höfunda, svo sem Lexicon Platonicum eftir Georg Anton Friedrich Ast og Index Aristotelicum eftir Hermann Bonitz. Voru rit fornaldarheimspekinganna einkum lesin af fornfræðingum og voru sjaldan gagnrýnd en um leið dró nokkuð úr beinum áhrifum þeirra á heimspekinga. Þýðingar Benjamins Jowett á samræðum Platons gerði samræðurnar þó mun aðgengilegri enskumælandi almenningi.
20. öldin
Á 20. öld fóru heimspekingar að gefa fornaldarheimspeki meiri gaum á ný. Ný útgáfa Johns Burnet á ritum Platons gerði texta Platons aðgengilegri og F.M. Cornford og Reginald Hackforth sömdu báðir skýringarrit á ensku við enskar þýðingar á samræðum Platons. Slík skýringarrit hafa síðan orðið afar algeng en áður höfðu einkum verið samin textafræðileg skýringarrit við texta frummálsins. Árið 1930 var stofnuð Laurence-prófessorsstaðan í fornaldarheimspeki við Cambridge-háskóla, fyrsta prófessorsstaðan í fornaldarheimspeki.
Vestan hafs hafði heimspekingurinn Gregory Vlastos mikil áhrif á ástundun fræðanna. Hann hafði kynnst nemendum Ludwigs Wittgenstein, þ.á m. Norman Malcolm, er hann kenndi við Cornell-háskóla á árunum 1948-1955. Vlastos varð fyrir áhrifum af rökgreiningarheimspekinni og beitti gjarnan nútímarökfræði til að setja fram gátur og vandamál fornra heimspekinga á eins skýran hátt og mögulegt var. Árið 1955 fluttist hann til Princeton þar sem hann gegndi stöðu Stuart-prófessors í heimspeki í rúmlega tuttugu ár. Þar stofnaði hann ásamt Whitney Oates og Harold Cherniss námsbraut á framhaldsstigi í fornaldarheimspeki sem var samvinnuverkefni fornfræði- og heimspekideildar. Var sú námsbraut sú fyrsta sinnar tegundar. Árið síðar var sams konar námsbraut komið á laggirnar á Harvard-háskóla og síðar einnig við Cornell-háskóla, Yale-háskóla, Texas-háskóla í Austin og víðar.
Lengst af var heimspeki helleníska tímans talin annars flokks heimspeki en seint á 7. áratugnum fóru fræðimenn að sýna henni og heimspeki síðfornaldar meiri áhuga. Meðal fræðimanna sem ollu þessari breytingu má nefna Michael Frede, Myles Burnyeat, Jonathan Barnes, Giselu Striker, A.A. Long og John M. Cooper.
Alexander Petersson
thumb|Alexander Petersson thumb|Alexander Petersson Alexander Petersson (fæddur 2. júlí 1980 í Ríga í Lettlandi) er íslenskur handknattleiksmaður af lettneskum uppruna. Hann leikur í stöðu hægri skyttu eða sem hægri hornamaður. Alexander var valinn íþróttamaður ársins ársins 2010.
Alexander hóf feril sinn með sameiginlegu liði Gróttu/KR í Vesturbænum árið 1998 og fór þaðan til HSG Düsseldorf árið 2003. Árið 2005 gekk hann í raðir Großwallstadt og spilaði með þeim til ársins 2007. Frá 2007 - 2010 lék hann með þýska liðinu Flensburg, ásamt Einari Hólmgeirssyni. Alexander skipti um lið árið 2010 vegna þess að hinn umdeildi þjálfari Flensburgar Per Carlen gaf honum fá tækifæri. Þjálfarinn mun hafa gefið syni sínum Oscar Carlen, sem leikur í sömu stöðu og Alexander (hægri skyttu) mun meiri spiltíma heldur en Alexander. Árið 2010 fór Alexander til liðsins Füchse Berlin en þjálfari liðsins var Íslendingurinn Dagur Sigurðsson. Frá árinu 2012 hefur Alexander leikið með þýska liðinu Rhein-Neckar Löwen.
Alexander hóf að leika með íslenska landsliðinu í handknattleik árið 2005. Alexander lék með liðinu þegar það vann silfurverðlaun á Ólympíuleikunum í Peking árið 2008 og bronsverðlaun á Evrópumeistaramótinu í Austurríki 2010. Hann lék einnig með liðinu á heimsmeistaramótinu í handknattleik karla í Svíþjóð árið 2011 og var markahæstur íslenskra leikmanna með 53 mörk og 60% skotnýtingu. Hann átti einnig 28 stoðsendingar og 14 stolna bolta eða að meðaltali 1,6 stolinn bolta í hverjum leik. Alexander var með flesta stolna bolta á mótinu.
Frummál
Frummál í sögulegum málvísindum er forfeðramál annarra tungumála sem mynda tungumálaætt. Vanalega er lítið eða ekkert vitað um frummálið beint, en með því að rannsaka afkomendur þess er hægt að draga upp mynd af því hvernig það hafi líklega litið út.
Frumindóevrópska er það frummál sem mest hefur verið rannsakað.
Munkfors
thumb|right|200px|Munkfors Munkfors er þéttbýli í sveitarfélaginu Munkfors i Svíþjóð. Þar búa 3 054 manns (2010).
Nikolai Frederik Severin Grundtvig
thumb|200 px|N.F.S. Grundtvig Nikolaj Frederik Severin Grundtvig (8. september 1783 – 2. september 1872), oftast nefndur N. F. S. Grundtvig, var danskur kennari, rithöfundur, skáld, heimspekingur, sagnfræðingur, prestur og stjórnmálamaður. Hann var einn áhrifamesti maður í danskri sögu og hugmyndir hans ollu þjóðernisvakningu í Danmörku á síðasta helmingi 19. aldar. Hann giftist þrisvar sinnum, síðast 66 ára.
Grundtvig nam við Kaupmannahafnarháskóla og útskrifaðist 1803. Hann var mikilvirkt sálmaskáld og ritaði sálmasafn fyrir dönsku kirkjuna. Hann skrifaði nokkrar bækur um sögu heimsins. Grundtvig þýddi Bjólfkviðu yfir á dönsku. Lýðháskólahreyfingin á Norðurlöndum byggir á hugmyndum Grundtvigs.
Grundtvig er ásamt H.C. Andersen og Søren Kierkegaard talinn með fremstu rithöfundum Dana.
Ólafur Kalstað Þorvarðsson
Ólafur Kalstað Þorvarðsson (15. janúar 1911 – 10. desember 1942) var íslenskur knattspyrnumaður, fyrsti forstjóri Sundhallarinnar í Reykjavík og formaður Knattspyrnufélagsins Fram.
Ævi og störf
Ólafur fæddist í Reykjavík og varð snemma virkur í íþróttastarfi. Hann lék knattspyrnu með Fram og var í úrvalsliði íslenskra knattspyrnumanna sem lék í Þýskalandi sumarið 1935. Auk þess að keppa undir merkjum Fram gegndi Ólafur formannsembættinu í sex ár, frá 1929-35.
Hann var ráðinn fyrsti forstjóri Sundhallarinnar árið 1936 og undirbjó rekstur hennar með því að kynna sér starfrækslu sundhalla í Danmörku og Þýskalandi.
Ólafur missti ungur heilsuna og varð að leggja skóna á hilluna árið 1938. Hann starfaði þó áfram á vettvangi félagsins og sá meðal annars um þjálfun meistaraflokks sumrin 1941 og 1942.
Kjartan, bróðir Ólafs, var einnig virkur í félagsmálum Framara. Hann ritaði mikið um íþróttir í Morgunblaðið og má teljast brautryðjandi í íslenskri íþróttafréttamennsku.
Faðir þeirra Kjartans og Ólafs var Þorvarður Þorvarðsson, fyrsti formaður Leikfélags Reykjavíkur.
Philadelphia 76ers
Philadelphia 76ers (gælunafn: Sixers) er körfuboltalið frá Philadelphia sem spilar í NBA deildinni. Liðið var stofnað árið 1946 sem Syracuse Nationals í borginni Syracuse í New York-fylki. Liðið hefur unnið 3 NBA meistaratitla, þann síðasta 1983. Liðið komst síðast í úrslit árið 2001 en tapaði gegn Los Angeles Lakers í 5 leikjum.
Heiti
Nafn liðsins vísar til sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna en skrifað var undir hana í Philadelphia árið 1776.
Hagvaxtarstig Rostow
Kenning Rostow um fimm þrep hagþróunar og "flugtak" (e: take off) er ein af þekkustu þrepakenningum hagfræðinnar. Kenningin, sem bandaríski hagfræðingurinn Walt Whitman Rostow setti fram árið 1960 í bókinni The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Mannifesto, hefur haft mikil áhrif í þróunarhagfræði og hagsögu, en einnig í öðrum félagsvísindum. Hún hafði einnig mikil áhrif á opinbera stefnumótum, sérstaklega í Bandaríkjunum. Þróunaraðstoð Bandaríkjanna og efnahagsstefna gagnvart þróunarlöndum Afríku, Asíu og Suður Ameríku var undir miklum áhrifum af kenningum Rostow.
Kenning Rostow er sú að hagþróun fylgi fimm grunnþrepum, þar sem hagkerfi þróast, stig af stígi af einu þrepi á annað eftir fyrirsjánlegum lögmálum. Fimm grunnskref hagvaxtar eru eftirfarandi:
Líkan Rostow er eitt af strúktúralískari líkönum hagvaxtar og þá sérstaklega í samanburði við líkan Alexander Gerschenkron um síðbúna iðnþróun, þó að líkönin tvö útiloki ekki hvort annað. Rostow hélt því fram að til þess að efnahagslegt flugtak gæti átt sér stað innan þjóðfélags þá þyrfti það í upphafi að vera leitt áfram af fáum einstökum atvinnugreinum. Sýn Rostow af efnahagslegu flugtaki endurspeglar kenningu David Ricardo um hlutfallslegt forskot en á sama tíma og það fer á mis við sókn marxískra byltingamanna varðandi efnahagslega sjálfsbjörgunarviðleitni. Sókn þessi byggir á því að einungis er ýtt undir upphafs þróun eins eða tveggja atvinnugeira umfram þróun annarra. Síðar varð þetta eitt mikilvægasta viðfangsefnið í kenningunni um nútímavæðingu í félagslegri þróunarstefnu.
Hið hefðbundna þjóðfélag
Hagkerfi á fyrsta grunnstigi hagvaxtar hefur takmarkaða framleiðslu og nær tæplega lágmarki mögulegrar framleiðslugetu. Á þetta ekki við að framleiðslustig hagkerfisins væri kyrrstætt heldur að hægt væri að auka það til muna. Oft á tíðum er fjöldinn allur af ónýttu landi sem nýta mátti til landbúnaðarframleiðslu en á þessum tíma hafði nútíma tækni og vísindi ekki verið kynnt til leiks. Þau samfélög sem voru uppi fyrir tíma Isaac Newton og voru ómeðvituð um þá stjórn sem hægt væri að hafa á ytri heim, treystu því á verkamennsku og sjálfsbjargarviðleitni til að lifa af. Ríki og einstaklingar nota áveitukerfi í flestum tilfellum þó svo að búskapur sé eingöngu til framfærslu. Tækninýjungar höfðu átt sér stað en aðeins á sérstökum grundvelli. Allt þetta gat leitt til aukinnar framleiðslu en þó aldrei yfir efri mörkin sem ekki var hægt að fara yfir. Viðskipti voru að mestu leyti svæðisbundin og staðbundin, þá aðallega við vöruskipti, en var fjármálakerfið þó ekki vel þróað. Hlutfall fjárfestingar til aukinnar framleiðslu fór aldrei yfir 5% af heildarframleiðslu atvinnulífsins. Gana og Tógó eru þau lönd í heiminum sem staðsett gætu verið á fyrsta grunnstigi hagvaxtar.
Forsendur flugtaks
Á öðru stigi hagvaxtar fara hagkerfi í gegnum breytingaferli til að byggja upp skilyrði fyrir vöxt og flugtak. Rostow taldi að breytingar sem gerðar yrðu á samfélögum yrðu að vera grundvallaratriði í félags-pólitískri uppbyggingu og framleiðslutækni. Slíkt breytingarmunstur var fylgt eftir síðar í Evrópu, hluta af Asíu, Miðausturlöndum og Afríku. Rostow setti einnig fram annað eða þriggja stigs munstur og með því taldi hann að ekki væri þörf á breytingum þar sem að hagkerfi væru bundin við hefðbundna félagslega og pólitíska uppbyggingum. Einungis var krafist breytinga í efnahagslegum og tæknilegum víddum samfélaga. Þær þjóðirsem fylgu breytingarmunstri Rostow voru Norður-Ameríku og Eyjaálfa (Nýja Sjáland og Ástralía).
Botnsheiði (Borgarfirði)
Botnsheiði heitir heiði milli innri hluta Skorradals og Hvalfjarðarstrandar og Botnsdals.
Hagvaxtarstig Rostow
Flugtakið
Talið var að þau ríki sem beitt höfðum róttækum breytingum á tiltækum auðlindum sínum hafi tekið við sér hvað varðar hagvöxt og myndað leiðina að áframhaldandi hagvexti. Rostow lýsti þessu stigi hagvaxtar sem stuttu tímabili mikils vaxtar, þar sem iðnvæðing fer að eiga sér stað og starfsmenn og stofnanir einbeita sér að nýjum iðnaði og undirstöðu um þróun lands. Tæknivæðing getur spilað stóran þátt í hagvextinum.
Líkanið gengur út á að megináhrif til lengdar séu efnahagslegar, pólitískar og tæknilegar breytingar. Flugtakið þarf að gerast hratt og þarf sjálfbær vöxtur að vera til staðar á meðan ferlinu stendur.
Rostow sagði að til þess að líkanið myndi virka þurfa margir þættir að koma saman til þess að flugtakið gæti virkað og eru þetta þrjár helstu forsendur þess.
Endurfjárfesting á hagnaði af utanríkisviðskiptum eins og sést hefur í mörgum löndum Austur-Asíu. Þó að önnur dæmi séu til um flugtak sem byggir á ört vaxandi eftirspurn eftir innlendum framleiddum vörum til sölu á innlendum mörkuðum, hafa fleiri lönd fylgt útflutningsmódelinu, í heild og að undanförnu. Bandaríkin, Kanada, Rússland og Svíþjóð eru dæmi um "flugtak" sem byggir á innanlands; þau öll einkenndust hins vegar af miklum fjármagnsinnflutningi og hraðri upptöku tækniframfara viðskiptalanda sinna. Allt þetta stækkunarferli iðnaðargeirans skilar aukinni ávöxtunarkröfu til sumra einstaklinga sem spara á háum vöxtum og fjárfesta sparnað sinn í starfsemi iðnaðargeirans. Hagkerfið nýtir vannýttar náttúruauðlindir þeirra til að auka framleiðslu þeirra.
Drifið til fullvaxtar
Eftir flugtak munu samfélag yfirleitt taka allt að fimmtíu til hundrað ár að ná þroskastigi samkvæmt fyrirmyndinni, eins og átti sér stað í löndum sem tóku þátt í iðnbyltingunni og voru stofnuð sem slík þegar Rostow þróaði hugmyndir sínar í kringum árið 1960.
Rostow skilgreinir leiðina til fullvaxtar „sem tímabilið þegar samfélag hefur á áhrifaríkan hátt beitt úrval nútímatækni á meginhluta auðlinda sinna.“ Nú mun auðæfi þjóðarinnar verið fjárfestur í betri og nútímalegri tækni til þess að halda áfram að ná fullþroska. Tækniþróun er á miklum hamförum, atvinnugreinar eru í þróun þar sem nýjar leiðir taka yfir þær gömlu og þróa störf og bæta framleiðsli sem myndar aukna framleiðsla. Nýjar einkennis vörur sem þjóðin býr til en flytur ekki inn. Ný störf myndast og er allt á fullri uppleið. Þjóðin er að mynda sér stað í alþjóðahagkerfinu að sama leiti.
Tími mikillar fjöldaneyslu
Tími mikillar fjöldaneyslu vísar til tímabils nútímaþæginda sem margar vestrænar þjóðir bjóða upp á. Þar sem neytendur einbeita sér að varanlegum vörum og muna varla eftir framfærslu áhyggjum fyrri stiga. Rostow styður við Buddenbrooks bókina til samlíkingu en lýst er í bókinni hvernig þriggja manna fjölskylda komi öll úr þremur mismunandi kynslóðum. Fyrsta kynslóðin hefur áhuga á efnahagsþróun og önnur á stöðu sinni í samfélaginu. Sú þriðja, sem þegar hefur peninga og álit, hefur áhyggjur af listum og tónlist og hefur litlar áhyggjur hvernig efnahagur og samfélagið er. Sögulega er sagt að Bandaríkin hafi fyrst náð þessu stigi.
Gervigreind
thumb|right|Vélmennið [[ASIMO notar skynjara og ályktanir til að stjórna hreyfingum sínum.]] Gervigreind er vitræn hegðun véla og sú grein tölvunarfræði sem leitast við að búa hana til og nefnist hún þá einnig gervigreindarfræði. Andreas Kaplan og Michael Haenlein skilgreina gervigreind sem "getu kerfis til að túlka utanaðkomandi gögn rétt, að læra af gögnunum og nota það sem lærðist til að ná ákveðnum markmiðum og verkefnum með sveigjanlegri aðlögun". Helstu kennslubækur um gervigreind skilgreina fagið sem "„rannsókn á og hönnun vitrænna geranda“, þar sem greindur gerandi er kerfi sem skynjar umhverfi sitt og framkvæmir aðgerðir sem hámarka möguleika þess á árangri. John McCarthy sem setti hugtakið fyrstur fram árið 1956 skilgreinir það sem „þau vísindi og verkfræði sem snúast um að búa til greindar vélar.“
Fagið var stofnað á grundvelli þeirrar staðhæfingar að kjarnaeiginleika manna, greindinni - merkingu orðsins sapiens í Homo sapiens = „hinn vitiborni maður“ - megi lýsa svo nákvæmlega að láta megi vél líkja eftir henni. Það kallar fram heimspekileg umhugsunarefni um eðli hugans og takmörk vísindalegs hroka sem verið hafa efni goðsagna, skáldskapar og heimspeki síðan í fornöld. Gervigreind hefur gefið mönnum tilefni til geypilegrar bjartsýni, orðið fyrir lygilegum áföllum og er í dag ómissandi hluti tækniiðnaðarins þar sem hún leysir mörg erfiðustu verkefnin í tölvunarfræðum.
Gervigreindarrannsóknir eru svo tæknilegar og sérhæfðar að sumir gagnrýnendur harma „tvístrun“ fagsins. Undirgreinar gervigreindar hverfast um tiltekin viðfangsefni, beitingu tiltekinna verkfæra og um gömul fræðileg ágreiningsefni. Helstu viðfangsefni gervigreindar snerta eiginleika svo sem röksemdafærslu, þekkingu, skipulagningu, nám, samskipti, skynjun og getuna til að hreyfast úr stað og meðhöndla hluti. Almenn gervigreind (eða „sterk gervigreind“) er ennþá langtímatakmark (sumra) rannsókna.
Saga gervigreindar
Um miðja 20. öld hófu nokkrir vísindamenn að nálgast smíði greindra véla með nýjum hætti með því að nýta sér nýlegar uppgötvanir í taugafræði, nýja stærðfræðikenningu um upplýsingar, nýjan skilning á stjórn og stöðugleika sem nefndist stýrifræði og umfram allt uppgötvun er nefndist tölva, vél sem byggðist á hlutbundnu inntaki stærðfræðilegrar röksemdafærslu.
Fag nútíma gervigreindarrannsókna var stofnað á ráðstefnu í Dartmouth-háskóla sumarið 1956. Ráðstefnugestir urðu leiðtogar gervigreindarrannsókna um áratugabil, einkum John McCarthy, Marvin Minsky, Allen Newell og Herbert Simon sem stofnuðu gervigreindarsetur við MIT, Carnegie-Mellon og Stanford. Þeir ásamt nemendum sínum skrifuðu forrit sem ollu flestum samtímamönnum þeirra undrun: tölvur leystu orðaverkefni í algebru, sönnuðu rökfræðisetningar og töluðu ensku. Um miðjan 7. áratuginn styrkti varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna rannsóknir þeirra ríkulega og þeir voru bjartsýnir á framtíð þessa nýja fags:
Snemma á 9. áratugnum gengu gervigreindarrannsóknir í endurnýjun lífdaga með góðum árangri sérfræðingakerfa á markaði (tegund gervigreindarhugbúnaðar sem líkti eftir þekkingu og greinigetu eins eða fleiri mennskra sérfræðinga). Árið 1985 náði markaður fyrir gervigreindarafurðir einum milljarði dala og opinbert fé tók að streyma til fagsins að nýju um allan heim. En í kjölfar þess að markaður fyrir Lisp-vélina hrundi aðeins nokkrum árum síðar árið 1987 datt gervigreind að nýju úr tízku og síðari gervigreindarveturinn hófst.
Á 10. áratugnum og fyrstu árum 21. aldar náði gervigreind mesta árangri sínum þó það færi að mestu leyti ekki hátt. Gervigreind var tekin upp í öllum tækniiðnaðinum þar sem hún leysti erfiðustu viðfangsefnin í flutningafræðum, gagnagreftri, sjúkdómsgreiningu og á mörgum fleiri sviðum. Nokkrar ástæður voru fyrir þessum árangri: lygilegt reikniafl nýjustu tölva (sjá lögmál Moores), meiri áherzla á að leysa sérhæfð undirverkefni, ný tengsl sem uppgötvuðust milli gervigreindar og skyldra sviða, og síðast en ekki sízt aukin áherzla rannsakenda á vandaðar stærðfræðiaðferðir og nákvæm vísindaleg vinnubrögð.
Heimspeki gervigreindar
Sá ásetningur gervigreindar að endurskapa getu mannshugans er heimspekinni bæði áskorun og innblástur. Eru takmörk fyrir því hve greindar vélar geta orðið? Er eðlismunur á mannlegri greind og gervigreind? Getur vél haft hug og vitund? Nokkur þekktustu svara sem komið hafa fram við þessum spurningum birtast hér:
Gervigreindarfræði
Gervigreind á ótvírætt heima innan tölvunarfræðinnar, en hún á skurðpunkta við ótal greinar vísinda. Í dag er algengt að skilgreina gervigreind á fjóra mismunandi vegu með mismunandi áherslum:
Gerður er greinarmunur á mannlegri hugsun og hegðun annars vegar og rökrænni eða skynsamri hugsun eða hegðun hins vegar. Sá sem tapar í skák hefur gert sig sekan um að beita ekki rökrænni hugsun og því tapað, hann hefur engu að síður beitt mannlegri hugsun, mannleg hugsun og hegðun er ekki alltaf skynsamleg. Það er rétt að leiða aðeins hugann að hugtakinu „hugsun“ og þá væntanlega fyrir þá sem telja hugsun aðeins framkvæmanlega af lífræðilegum heilum. Hugsun er að sjálfsögðu efnaflutningur á milli eininga þar sem hver eining er sjálfstæð en án heildarinnar væri einingin gagnslaus líkt og maur án bús, það eru tækin sem hugsun notar.
Hugsun skilgreinir Eric B. Baum í bók sinni What Is Thought? sem vinnslu sem samanstendur af: Við þurfum að líta á hugsun með opnum huga, meðvitund í örheimi er öðruvísi en meðvitund okkar. Ef við teljum að það þurfi hugsun til þess að tefla, aka bíl, þekkja andlit, semja ljóð, spá fyrir um veður, spá fyrir um hlutabréfamarkaðinn, sjúkdómsgreina, spila á hljóðfæri, semja tónlist, mála listaverk o.s.frv., þá hljótum við að samþykkja að tölvur hugsi því allt þetta hafa tölvur gert. Tölvur geta þó ekki framkvæmt þá hugsun sem þarf til þess að elska, reiðast eða hata, einfaldlega vegna þess að við skiljum ekki nákvæmlega þessar tilfinningar og hver og einn upplifir þær með mismunandi hætti. Tengimöguleikar líffræðilegs taugakerfis er eins og gefur að skilja mjög stór tala og því má leiða líkur að því að ekkert okkar hafi nákvæmlega sömu forsendur þó niðurstöður séu líkar. Tölvur geta enn sem komið er ekki framkvæmt hugsanir sem innifela sjálfstæðar tilfinningar.
Kerfi sem hugsa eins og fólk
Hugfræði (cognitive science), sem er fremur grein innan sálfræðinnar en tölvunarfræðinnar, fjallar um þessa hlið gervigreindar þar sem skoðun á mönnum og dýrum með sálfræðilegum og atferlisfræðilegum tilraunum og sjálfsskoðun eru grundvöllur kenninga um hugsun og samskipti véla og manna.
Kerfi sem hugsa rökvíst
Aristóteles var fyrstur til þess að skilgreina „rétta hugsun“, þ.e. hugsun sem er rökfræðilega rétt og er því upphafsmaður rökfræðinnar. Nútímarökfræði á upphaf sitt að rekja til 19. aldar og liggur á mörkum heimspeki og stærðfræði. Um miðbik 20. aldar voru komin fram forrit sem gátu leyst vandamál sem sett voru fram með rökfræðilegum hætti. Meginvandamálið hér er að það er ekki auðvelt að breyta óformlegum upplýsingum í rökfræðilegt form, sér í lagi ef upplýsingarnar eru minna en 100% öruggar. Annað vandamál er að það er mikill munur á því að geta leyst vandamál í raunveruleikanum og að setja upp formlegar aðferðir sem útskýra hvernig þau megi leysa.
Kerfi sem hegða sér eins og fólk
Alan Turing skilgreindi vitræna hegðun sem því að líkja eftir fólki þannig að ekki yrði greint á milli vélar og manns, þessi skilgreining er lögð hér til grundvallar. Svokallað Turingpróf skilgreinir hvað tölvan eða vélin þarf að geta gert til þess að standast þessa skilgreiningu:
Ekki hefur verið lögð mikil áhersla innan gervigreindar á að standast Turingprófið, einfaldlega vegna þess að krafan um að hegða sér eins og fólk hefur aðeins þýðingu þegar gervigreindarforrit hafa samskipti við fólk og er sá þáttur þá jafnan aðeins hýðið utanum kerfið sem sjaldnast er hannað með manninn sem fyrirmynd.
Kerfi sem hegða sér skynsamlega
Að hegða sér skynsamlega þýðir að hegða sér með þeim hætti að það leiði til þess að settum markmiðum sé náð að gefnum forsendum. Þessi skilgreining gervigreindar hefur með það að gera að hanna skynsama gjörendur (rational agents). Að hugsa rökrænt getur verið þáttur í því er að hegða sér skynsamlega, skynsamir gjörendur þurfa hins vegar líka að geta brugðist við umhverfinu af skynsemi í tilfellum þar sem aðferðir rökrænnar hugsunar koma ekki að notum. Sem dæmi um slíkt má nefna tilfelli þar sem rökræn hugsun gefur enga niðurstöðu eða gefur ekki niðurstöðu innan tímamarka.
Gervitauganet eru vissulega byggð á þekkingu okkar á starfsemi heilans, hvernig við lærum og hvernig við notfærum okkur það sem við lærum. Í mörgum tilfellum eru þau notuð í dag við lausn vandamála sem vélar geta leyst en maðurinn ekki. Við beitum gervitauganetum á þröng svið og nýtum okkur þá kosti sem tölva hefur umfram manninn, sem er hraði í meðhöndlun gagna.
Gervigreind á Íslandi
Á Íslandi eru rannsóknir á gervigreind að færast í aukana. Árið 2005 var fyrsta rannsóknarsetur Íslands á sviði gervigreindar opnað: Gervigreindarsetur Háskólans í Reykjavík. Sama ár var stofnað „Félag Íslands um gervigreind og vitvísindi “. Til samans má búast við að þessar tvær stofnanir auki þekkingu og áhuga á málefnum gervigreindar á Íslandi og myndi frjórri farveg fyrir rannsóknir á því sviði en áður.
Fram að þeim tíma hafði þó verið eitthvað um gervigreindartengd rannsóknarverkefni hérlendis. M.a. hafði Dr. Magnús S. Magnússon fengið viðurkenningar fyrir hugbúnað sinn THEME sem notar gervigreindaraðferðir til að greina mynstur.
Árið 1998 tók til starfa fyrirtækið IT ráðgjöf og hugbúnaðarþjónusta ehf sem sérhæfir sig í ráðgjöf á sviði gervigreindar og þá sérstaklega gervitauganetum og mynsturrannsóknum. Gervitauganet sem fyrirtækið hefur smíðað hafa verið notuð til greiningar á misferlum og mynsturrannsóknum misferla í milliríkjaviðskiptum með plastkort í Evrópu ásamt innanlandsviðskiptum í Bretlandi, Ítalíu og Tyrklandi.
Árin 2007 og 2008 sigruðu fulltrúar Íslands í keppni um besta gervigreindarkerfið á ráðstefnu AAAI, alþjóðasamtaka um gervigreind, sem er stærsta gervigreindarráðstefna heims. Íslenska sigurliðið skipuðu Yngvi Björnsson, dósent við tölvunarfræðideild Háskólans í Reykjavík og Hilmar Finnsson bæði árin auk Gylfa Þórs Guðmundssonar seinna árið.
Árið 2005 var stofnað á Íslandi fyrirtækið Vdeca sem hannar hugbúnað sem getur sinnt m.a. markaðsrannsóknum með aðstoð gervigreindar. Á árinu 2008 var svo stofnað fyrirtækið IceMedix sem ætlað er að nota gervigreind til að framlengja eða líkja eftir þekkingu sérfræðilækna. Þorsteinn Geirsson er verkefnastjóri beggja fyrirtækja.
Fyrirtækið CCP, sem stofnað er á Íslandi og hefur þar kjarnastarfsemi sína, hefur á að skipa sérfræðingum í gervigreind tölvuleikja. CCP hefur styrkt keppni Háskólans í Reykjavík um svokalla „bílskúrsgervigreind“.
Handhafi hvatningarverðlauna Vísinda- og tækniráðs 2008 var dr. Ari Kristinn Jónsson tölvunarfræðingur. Meðal annars á Ari að verulegu leyti heiðurinn af þeim gervigreindarhugbúnaði hjá NASA sem stjórnaði Deep Space One-geimfarinu árið 1999 og könnunarjeppunum sem lentu á Mars árið 2004. Frá árinu 2008 er Ari deildarforseti tölvunarfræðideildar Háskólans í Reykjavík.
Katrín Fjeldsted
thumb|Katrín Fjeldsted (til vinstri) og Ástrós Gunnlaugsdóttir úr stjórnlagaráði. Katrín Fjeldsted (fædd 6. nóvember 1946) er stjórnmálamaður og heimilislæknir.
Foreldrar hennar eru Jórunn Viðar (1918- 2017) tónskáld og Lárus Fjeldsted (1918-1985) forstjóri. Katrín var gift Valgarði Egilssyni (1940-2018) og eignuðust þau fjögur börn saman; Jórunni Viðar (f. 1969), Einar Véstein (f. 1973; d. 1979), Véstein (f. 1980) og Einar Stein (f. 1984). Katrín lauk stúdentsprófi frá MR árið 1966 og kandidatspróf frá læknadeild HÍ árið 1973. Hún hélt síðan áfram í sérfræðinámi til heimilislækninga í Bretlandi og lauk því 1979.
Katrín hefur meðal annars verið borgarfulltrúi, í borgarráði, formaður heilbrigðisráðs, formaður heilbrigðisnefndar, varaformaður umhverfisnefndar og umhverfismálaráðs, í stjórn Sorpu, á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og fleira.