cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Innósentíus 3.
Innósentíus 3. (1160 eða 1161 – 16. júlí 1216) var páfi frá þeim 8. janúar 1198 til dauðadags. Hann fæddist undir nafninu Lotario dei Conti di Segni.
Evrópska efnahagssvæðið
]] Evrópska efnahagssvæðið (EES) er sameiginlegt markaðssvæði 31 ríkis í Evrópu sem komið var á með EES-samningnum og tók formlega gildi [[1. janúar]] 1994. Aðild að EES eiga öll 28 aðildarríki Evrópusambandsins, sambandið sjálft og 3 aðildarríki Fríverslunarsamtaka Evrópu (EFTA). Sviss er eina EFTA-ríkið sem stendur utan EES þar sem að aðild að samningnum var hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu þar í landi.
Innósentíus 3.
Innósentíus var einn voldugasti og áhrifamesti páfi fyrr og síðar. Hann var mikill áhrifamaður í öllum kristnum ríkjum Evrópu og leit á sig sem yfirboðara evrópskra konunga. Innósentíus studdi miklar umbætur á uppbyggingu kaþólsku kirkjunnar með úrskurðum sínum og með fjórða þinginu í Lateran-höll. Kirkjulög urðu fyrir vikið talsvert straumlínulagaðri. Innósentíus notfærði sér bannfæringar og önnur valdsvið páfans til að neyða fursta og konunga til að hlýða skipunum sínum, en það tókst þó ekki alltaf. Innósentíus kallaði eftir því að kristnir menn færu í krossferðir gegn Márum á Spáni og múslimum í landinu helga. Auk þess gekkst hann fyrir krossferð gegn katörum í Suður-Frakklandi.
Evrópska efnahagssvæðið
EES-samningurinn veitir EFTA-ríkjunum Íslandi, Liechtenstein og Noregi aðgang að innri markaði Evrópusambandsins án þess að þau þurfi að gerast fullir meðlimir í sambandinu. Fjórfrelsið svokallaða gildir á öllu svæðinu en það felur í sér frjáls vöru- og þjónustuviðskipti, frjálsa fjármagnsflutninga og sameiginlegan vinnumarkað. Að auki kveður EES-samningurinn á um samvinnu EES-ríkjanna á sviði félagsmála, jafnréttismála, neytendamála, umhverfismála, menntamála, vísinda- og tæknimála o.fl.
Tilurð og saga
Fyrir tíð EES hafði hvert EFTA-ríki sjálfstæð samskipti við EB (forvera ESB). Árið 1984 var efnt til sameiginlegs ráðherrafundar EFTA og EB í Lúxemborg með það að markmiði að efla viðskipti og samvinnu á ýmsum sviðum á milli bandalaganna. 1989 hófust formlegar samningaviðræður sem stóðu til 1991 en þá var samningsuppkastið sent Evrópudómstólnum til umfjöllunar. Dómstóllinn gerði athugasemd við grein í samningnum sem fjallaði um sérstakan EES-dómstól sem skyldi fjalla um deilumál vegna framkvæmdar samningsins. Slíkur dómstóll var talinn brjóta á Rómarsamningnum sem kveður á um að Evrópudómstóllinn fer einn með dómsvaldið innan ESB. Niðurstaðan var að stofnaður var sérstakur EFTA-dómstóll til að leysa úr deilumálum frá EFTA-ríkjunum.
Á Íslandi veitti Alþingi stjórnvöldum heimild til að staðfesta EES-samninginn með því að samþykkja lög um Evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993 þann 12. janúar 1993. Málið var mjög umdeilt og til marks um það var það samþykkt í þinginu með 33 atkvæðum á móti 23 en 6 sátu hjá. Alþýðuflokkurinn og megnið af Sjálfstæðisflokkinum samþykktu en Alþýðubandalagið, megnið af Kvennalistanum, hálfur Framsóknarflokkurinn og þrír Sjálfstæðismenn voru á móti. Hinn helmingur Framsóknarmanna og einn þingmaður Kvennalistans sátu hjá. Andstaðan við samningin var að hluta til komin af ótta við afleiðingar aukins viðskiptafrelsis (t.d. að útlendingar myndu kaupa upp jarðir á Íslandi í stórum stíl) en einnig vegna þess að margra mati felur samningurinn í sér óásættanlegt framsal á sjálfstæði þjóðarinnar til alþjóðastofnunar. Því hefur einnig verið haldið fram að samningurinn kunni að brjóta á stjórnarskrá Íslands sem að gerir ekki ráð fyrir því að löggjafar-, framkvæmda- eða dómsvald sé framselt.
Rækjuveiðar
Rækjuveiðar á Íslandi
Upphaf rækjuveiða við Ísland má rekja til tveggja Norðmanna, Ole G. Syre og Símon Olsen en þeir voru búsettir  á Ísafirði. Þeir þekktu hvernig rækjuveiðar voru stundaðar á heimaslóðum sínum í Karmöy við vesturströnd Noregs og gerðu fyrstu tilraun til rækjuveiða við Ísland árið 1924. Þeir keyptu vélbátinn Hrönn í Noregi og með bátnum kom rækjunót. Rækjuveiðar þeirra gengu vel en féllu niður vegna þess að enginn markaður var fyrir rækjuna. Íslendingar kölluðu rækju á þessum tíma kampalampa. Sveinn Sveinson útgerðarmaður á Ísafirði keypti rækjunótina. Sveini tókst að selja soðna rækju við skipshlið í nokkrum farþegaskipum sem komu til Ísafjarðar árið 1930, þar á meðal Dronning Alexandrine. Árið 1935 hófust samfelldar rækjuveiðar í Ísafjarðardjúpi á vegum Norðmannanna Simon og Ole  en þeir voru þá á bátnum Karmöy með nýja rækjuvörpu. Ekki gekk vel að selja aflann.
Á kreppuárunum var ákveðið að koma upp rækjuverksmiðju og tók Rækjuverksmiðja Ísafjarðar til starfa 23. júní 1936. Hún var í eigu Ísafjarðarbæjar og í húsnæði í Neðstakaupstað. Þar var rækja pilluð, lögð í dósir og soðin niður. Ólsen og Syre veiddu rækjur og seldu til vinnslu í verksmiðjuna en þeir höfðu þá fundið góð rækjumið í Hestfirði. Verksmiðjustjórar í rækjuverksmiðjunni voru Þorvaldur Guðmundsson sem seinna varð þekktur sem Þorvaldur í Síld og Fisk og Tryggvi Jónsson frá Akureyri sem stofnsetti seinna niðursuðuverksmiðjuna Ora. Sumarið 1936 störfuðu 50 manns við rækjuvinnsluna. Næstu ár hófu fleiri bátar rækjuveiðar í Ísafjarðardjúpi og voru bestu miðin í Hestfirði, Seyðisfirði og Álftafirði og síðar í Skötufirði og fyrir innan Ögurhólma. Veturinn 1938 gengu veiðarnar illa og þrír bátar færa sig til Arnarfjarðar þar sem veiðar gengu vel og var stofnuð niðursuðuverksmiðja á Bíldudal. Haustið 1939 var rækjuverksmiðjan á Ísafirði seld til einkaaðila.
Utan Ísafjarðar voru settar á stofn rækjuvinnslu á Langeyri við Ísafjarðardjúp árið 1959 og í Hnífsdal var byrjað að vinna rækju 1959 og í Bolungarvík var einnig sett upp rækjuverksmiðja. Um 1970 var tekin upp vélpillun í Bolungarvík og Hnífsdal og ruddu rækjupillunarvélar smán saman handpillun úr vegi. Einnig tók frysting við af niðursuðu.
Sókn á rækjumið náði hámarki 1959-1960 en þá veiddust 1000 tonn og voru 18-20 bátar að veiðum. Haustið 1961 datt veiðin niður. Næstu ár hófst rækjuvinnsla við Húnaflóa. Komið var á kvótum um veiðimagn og veiðileyfi og mátti árið 1965 veiða 500 tonn í Ísafjarðardjúpi, 17 bátar fengu leyfi og máttu veiða 650 kíló á dag. Veiðin glæddist næstu ár og árið 1973 fengu 54 bátar leyfi og máttu veiða yfir 3000 tonn. Rækjuvinnslur voru settar upp á Suðurnesjum, við Breiðafjörð og norður við Skjálfanda og Axarfjörð.
Um og eftir 1980 hófust veiðar á úthafsrækju en hún var stærri og verðmætari en innfjarðarrækjan. Árið 1978 voru 26 skip á úthafsrækjuveiðum og veiðin var 1700 tonn. Árið 1980 voru veidd 9960 tonn af úthafsrækju og var 3074 tonnum landað á Ísafirði. Rækjuvinnslurnar tóku um 1985 að flytja inn frysta rækju frá fjarlægum miðum til að vinna. Rækjan kom sjófryst frá grænlenskum togurum og af flutningaskipum frá Nýfundnalandi og Barentshafi. Innflutta rækjan var kölluð rússarækja eða iðnaðarrækja. Árið 1988 lönduðu 211 bátar og skip 35000 tonnum af úthafsrækju. Eftir það var settur á rækjukvóti og var veiðin ákveðin 23000 tonn. Flestar rækjuverksmiðjur lentu í erfiðleikum um 1990 og urðu mörg fyrirtæki gjaldþrota.
Á árunum 1994 - 1998 náðu rækjuveiðar aftur hámarki og var aflinn milli 50000-60000 tonn. Nýtt svæði bættist við á Flæmingjagrunni frá 1993 og var afli þaðan 21000 tonn árið 1996. Árið 1996 voru rækjuveiðar í hámarki og var afli samtals 89000 tonn og var megnið veitt af stórum rækjutogurum sem frystu aflann um borð. Voru tveir stærstu rækjutogararnir gerðir út frá Reykjavík. Árið 1999 hrundi veiðin í 27000 tonn. Um þetta leyti lokuðu margar rækjuvinnslur þar á meðal í Hnífsdal, Bolungarvík og Súðavík. Ein rækjuverksmiðja varð eftir á Ísafirði og hefur hún frá árinu 2007 verið rekin undir nafninu Kampi hf.
Árið 2010 voru úthafsrækjuveiðar teknar úr kvóta og leyfðar frjálsar veiðar með aflahámarki.
Wilhelm Röpke
thumb|árið 1950 Wilhelm Röpke (10. október 1899 - 12. febrúar 1966) var þýskur hagfræðingur, áhrifamikill ráðgjafi Konrads Adenauers og Ludwigs Erhards og einn af stofnendum Mont Pèlerin-samtakanna, alþjóðlegs málfundafélags frjálslyndra fræðimanna.
Röpke fæddist í Schwarmstedt rétt hjá Hannover. Faðir hans var læknir. Röpke lauk prófum í hagfræði og stjórnvísindum frá háskólunum í Göttingen, Tübingen og Marburg. Hann varð hagfræðiprófessor í Jena-háskóla 1925 og kenndi síðar í Graz og Marburg. Þegar þjóðernisjafnaðarmenn tóku völd 1933, missti Röpke stöðu sína og varð eftir það að birta rit sín undir dulnefninu Ulrich Unfried. Hann fluttist til Tyrklands, þar sem hann fékk kennarastöðu í Háskólanum í Istanbul. Hann var forseti Mont Pèlerin samtakanna 1961-1962, næstur á eftir Friedrich A. von Hayek. Eftir stríð hafði Röpke veruleg áhrif í Þýskalandi, sérstaklega á hina frjálslyndu efnahagsstefnu Erhards, viðskiptaráðherra og síðar kanslara. Í ritum sínum boðaði Röpke hófsamlega frjálshyggju, svokallaða Ordo-frjálshyggju, þar sem gert var ráð fyrir víðtækari íhlutun ríkisins í atvinnulífinu, þó aðallega til stuðnings frjálsri samkeppni, en Chicago-hagfræðingarnir og Austurrísku hagfræðingarnir hugsuðu sér. Hann lagði mikla áherslu á ýmis sjálfvalin og sjálfsprottin tengsl manna, til dæmis fjölskyldu og kirkju. Hann var gagnrýninn á Evrópusambandið, sem stofnað var með Rómarsáttmálanum 1957. Röpke kenndi frá 1937 til dánardags í Institut Universitaire de Hautes Études Internationales (Rannsóknarstofnun í alþjóðamálum) í Genf í Sviss.
Ögn (nafn)
Ögn er íslenskt kvenmannsnafn.
Herluf
Herluf er íslenskt karlmannsnafn.
El Greco
thumb|Mynd af gömlum manni (talin sjálfsmynd af El Greco frá um 1595–1600), olía á striga thumb|Útsýni yfir Toledo, olíumálverk eftir El Greco El Greco (1541 – 7. apríl 1614) var listmálari, myndhöggvari og arkitekt í spænsku endurreisninni. „El Greco“ (Grikkinn) var gælunafn sem vísar til grísks uppruna hans en hann merkti verk sín vanalega með fullu nafni með grísku letri Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Doménikos Theotokópoulos).
Grafík (hljómsveit)
Meðal þekktustu laga hljómsveitarinnar eru „Vídeó“ frá 1981 og „Húsið og ég“ og „Þúsund sinnum segðu já“ af plötunni Get ég tekið cjéns frá 1984 og „Presley“ af plötunni Leyndarmál frá 1987.
Árið 2011 kom út heimildarmynd um hljómsveitina, Stansað dansað öskrað, eftir Bjarna Grímsson og Frosta Runólfsson.
El Greco
El Greco fæddist á Krít sem á þeim tíma tilheyrði Feneyjum. Hann fór 26 ára til Feneyja og árið 1570 fór hann til Rómar og opnaði þar vinnustofu. Árið 1577 flutti hann til Toledo á Spáni og bjó þar til dauðadags.
Tenglar
erlendir
Eiríkur Magnússon
Eiríkur Magnússon (1. febrúar 1833 – 24. janúar 1913) var lengst af ævi sinnar bókavörður í Cambridge, Englandi, og mikilvirkur þýðandi á fornsögum Íslendinga ásamt William Morris. Hann var meðal stofnenda The Viking Society í London.
Eiríkur kynntist George Ernest John Powell, sem var af velskri landaðalsætt, um borð í póstskipinu Díönu árið 1862. Eiríkur var að flytja til Englands en Powell var á heimleið eftir Íslandsferð. Tókst með þeim góð vinátta og hófu þeir samvinnu við þýðingar úr íslensku á ensku. Í Sögu Eiríks Magnússonar eftir Stefán Einarsson segir að Powell hafi að frumkvæði Eiríks greitt Jóni Sigurðssyni 600 pund árið 1866 til að rita sögu Íslands í sex bindum. Átta árum síðar óskaði Powell eftir greinargerð um framgang verksins en að lokum féllst hann á að ritlaunin væru gjöf til Jóns og kom verkið því aldrei út. Í endurminningum Indriða Einarssonar um Jón Sigurðsson í Skírni 1911 segir að vegna fjárhagaðstæðna Jóns á tímabilinu 1865-1868 hafi Eiríkur Magnússon haft forgöngu um að selja eða veðsetja bókasafn hans. Veðsetningarskjöl og skrá yfir bækur hafi verið send til Englands en Powell hafi sent þau til baka litlu síðar þar sem peningarnir væru greiðsla fyrir ritun sögu Íslands.
Eiríkur var frumkvöðull í sauðasölu til Englands og árið 1866 sigldi hann til Íslands með John Swan, fjárkaupmanni í Leith. Vegna óveðurs á leið heim og lélegs aðbúnaðar drapst um helmingur fjárins. Eiríkur stóð ekki framar í slíkum viðskiptum en var næstu ár í ráðum með Þorláki Ó. Johnson um ýmsa verslun milli Íslands og Bretlands. Síðustu afskipti Eiríks af sauðasölumálum voru 1889 þegar hann tók við bænaskrá Pöntunarfélags Fljótsdalshéraðs til enska þingsins og þýddi á ensku. Þingið hafði þá samþykkt lög sem bönnuðu innflutning sauðfjár frá öðrum löndum. Gerðist Eiríkur erindreki íslenskra bænda í málinu í samstarfi við T. Bille, sendiherra Dana í London.
Árin 1875 og 1882 safnaði Eiríkur, í félagi við William Morris og aðra samstarfsmenn sína, miklu fé í Englandi til aðstoðar bágstöddum á Íslandi. Tilefnið 1875 var Dyngjufjallagos og öskufall á Austurlandi og safnaði Eiríkur þá 1.857 pundum. Var honum falið að kaupa 150 tonn af korni og flytja það til Íslands. Að því loknu voru 340 pund eftir af samskotafénu og veitti Eiríkur því þá til styrktar bændum á Jökuldal sem höfðu flosnað upp af jörðum sínum. Var þessu fé að endingu varið til stofnunar búnaðarskóla á Austurlandi. Austfirðinar þökkuðu Eiríki hjálpina með silfurkeri sem nú er geymt á Þjóminjasafninu. Árin 1880-1882 voru harðindakafli á Íslandi og safnaði Eiríkur þá 2.200 pundum og var sigldi til Íslands með hey, matvæli og korn til gripafóðurs. Í kjölfarið fylgdi hörð deila um það hvort Íslendingar hefðu þurft á aðstoðinni að halda. Engu að síður gerði stjórnin Eirík að riddara af dannbrog þann 12. janúar 1883 fyrir framgöngu sína í málinu.
Ingunn
Ingunn er íslenskt kvenmannsnafn.
Calandrinia graminifolia
Calandrinia graminifolia er plöntutegund sem var lýst af Rodolfo Amando Philippi.
Elenóra Spánarprinsessa
Leonor prinsessa eða Elenóra á íslensku, (fædd 31. október 2005) er dóttir Felipe Spánarkonungs og konu hans, Letiziu Spánardrottningu.
Gullskjálfandi
Gullskjálfandi (fræðiheiti: Tremella mesenterica) er kólfsveppur af skjálfandaætt sem finnst á Íslandi en er fátíður. Gullskjálfandi vex á dauðum greinum í birkiskógum vestan- og norðanlands.
Elenóra Spánarprinsessa
Fæðing hennar hefur vakið upp umræðu í þjóðfélaginu um að breyta lögum í spænsku stjórnarskránni, en í henni segir að karlmenn hafi forgangsrétt yfir eldri systur sínar í erfðaröðinni. Ef þetta gengur eftir mun hún að öllum líkindum verða Leonor Drottning.
Prinsessan var skírð í spænsku konungshöllinni þann 14. janúar 2006. Samkvæmt konunglegri hefð var hú skírð með vatni úr ánni Jórdan. Guðforeldrar hennar voru föðurafi hennar, Juan Carlos Spánarkonungur, og föðuramma hennar Sofia Spánardrottning. Leonor á yngri systur, Sofiu.
Þeseifur
Landfræðingurinn Pásanías segir að eftir sameininguna hafi Þeseifur stofnað helgidóm Afródítu Pandemos („Afródítu alls fólksins“) og Peiþó á suðurhlíð Akrópólishæðar. Ef til vill er frægasta sagan af Þeseifi í nútímanum sú sem segir frá því hvernig honum tókst að drepa Mínótárosinn á Krít.
Eldfjallafræði
Eldfjallafræði er undirgrein jarðfræðinnar og bergfræðinnar sem fæst við rannsóknir á eldstöðvum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast eldfjallafræðingar.
Hermundur Sigmundsson
Hermundur Sigmundsson (fæddur 20. júlí 1964) er prófessor í lífeðlisfræðilegri sálfræði við Háskólann í Þrándheimi og við Háskólann í Reykjavík. Hermundur hefur gagnrýnt íslenskt menntakerfi, þar á meðal áherslur á lestrarhraða grunnskólabarna og notkun lyfja við ADHD.
Johannes Rau
thumb|Johannes Rau (2004) Johannes Rau (16. janúar 1931 í Wuppertal – 27. janúar 2006 í Berlín) var þýskur stjórnmálamaður.
Hann gekk í þýska jafnaðarmannaflokkinn (SPD) árið 1957 og komst fljótt til metorða innan hans. Rau var kosinn á þing sambandslandsins Nordrhein-Westfalen árið 1958 og var forsætisráðherra þess frá 1978 til 1998.
Kristján 6.
Kristján 6. (30. nóvember 1699 – 6. ágúst 1746) tók við sem konungur Dansk-norska ríkisins við lát föður síns Friðriks 4. 12. október 1730. Hann er þekktastur fyrir að hafa innleitt vistarbandið í Danmörku vegna þrýstings frá landeigendum sem skorti vinnuafl á tímum efnahagslegrar lægðar. Eitt af fyrstu embættisverkum hans var að svipta seinni konu föður síns meirihluta af arfi sínum og senda hana til herragarðsins í Clausholm þaðan sem faðir hans hafði numið hana á brott.
Kristján og drottningin, Sophie Magdalene af Brandenburg-Kulmbach, voru trúuð og aðhylltust píetisma. Kristján lét banna allar skemmtanir á sunnudögum og 1735 gaf hann út helgidagatilskipun þar sem kirkjusókn varð skylda, að viðlögðum refsingum. 1736 gaf hann út tilskipun um að fermingar væru skylda. Hann þótti innhverfur og þunglyndur og hélt sig mest heima við sem gerði hann óvinsælan.
Hann lét reisa margar nýjar byggingar til að undirstrika konungsvaldið svo sem Eremitage og upphafið að Kristjánsborgarhöll. Þessar framkvæmdir voru fjármagnaðar með tekjum af Eyrarsundstollinum en áttu sinn þátt í að veikja efnahagslífið enn frekar. 1736 var Kúrantbankinn, forveri danska seðlabankans, stofnaður.
Loðbjörk
Betula calcicola er tegund af birkiætt sem var lýst af William Wright Smith, og fékk sittnúverandi nafn af Pei Chun Qiong Li. Engar undirtegundir eru skráðar.
Eggvopn
Eggvopn er vopn til að höggva með, t.d. öxi, sax, kesja, höggsverð eða sveðja.
Fjallganga
thumb|Fjallgöngumenn sem fara niður fjallshrygginn [[Aiguille du Midi]] Fjallganga er íþrótt, tómstundagaman eða atvinna þar sem gengið er upp eða klifruð eru fjöll til styttri eða skemmri tíma.
Búnaður og klæðnaður
Ýmis búnaður er notaður til fjallgöngu: Gönguskór, útivistarföt, göngustafir, vaðskór, legghlífar og bakpoki. Í erfiðari ferðum eru notaðar línur sem festar eru niður í berg eða jökul, mannbroddar/jöklabroddar og ísaxir. Tjöld eru notuð í lengri ferðum, þá fylgja dýnur og svefnpokar. Prímusar eru notaðir til eldunar á mat.
Oft er talað ytra lag, miðlag og innra lag þegar rætt er um útivistarföt. Ytra lagið eru þykkari og sterkari klæðnaður sem þolir ágang veðurs, miðlagið eru léttari buxur eða peysa og innsta lagið eru ullar eða gerviefnaföt ætluð til einangrunar í kulda.
Alls ekki er mælt með gallabuxum eða bómullarfatnaði þar sem slíkur fatnaður dregur í sig vatn og einangrar illa.
Tenglar
Klättring
Calandrinia hortiorum
Calandrinia hortiorum er plöntutegund sem var lýst af Obbens.
Ingveldur
Ingveldur er íslenskt kvenmannsnafn.
Hermann
Hermann er íslenskt karlmannsnafn.
Manierismi
thumb|Greftrun Orgaz greifa eftir [[El Greco er dæmi um mannerisma]] Manierismi (síðendurreisn eða tilgerðarstefna) er myndlistarstíll sem kom fram um 1520. Eitt af sérkennum hans eru útskornar eða steyptar myndir sem gjarnan byggðu á hugmyndaflugi og er að mestu sótt í listhefðir Araba, Mára og Forn-Grikkja. Mannamyndir gerðar í þessum stíl einkennast af litlu höfði og löngum útlimum og flóknum stellingum. Meðal þekktra listamanna manierismans eru Pontormo, Parmigianino og El Greco.
Manierisminn hélst til um 1580 á Ítalíu og vék þá fyrir barokkstíl en norðar í Evrópu var manierismi ríkjandi listastefna þangað til í byrjun 18. aldar. Í dönskum húsgögnum frá þessum tíma má sjá merki um að fyrirmyndir voru sóttar í norræna sögu.
Eggfruma
thumb|200px|Mannleg eggfruma með [[sæðisfruma|sæðisfrumum.]] Eggfruma eða egg er einlitna kynfruma kvendýra. Dýr og kímplöntur hafa báðar eggfrumur. Eggfruman er frjóvguð inni í kvenkynslíkama og verður að fósturvísi í leginu. Í kvenmönnum verða eggfrumur til í eggjastokkum. Allar eggfrumur eru til staðar í kvenmanni við fæðingu. Þær þroskast með aðferð sem heitir eggmyndun.
Eggfruma er ein stærsta fruma manna og hægt er að sjá hana með berum augum. Eggfruma manna er um það bil 100–200 µm að stærð.
Ölveig
Ölveig er íslenskt kvenmannsnafn.
Botnmálning
thumb|right|Skipsskrokkukr með nýrri botnmálningu. Botnmálning er sérstök málning til að mála með botn á bátum (að utanverðu). Hún er hönnuð með það fyrir augum að koma í veg fyrir að gróður myndist á skrokk bátsins neðan sjólínu sem annars myndi draga úr siglingarhæfni bátsins og eyðileggja skrokkinn á trébátum. Botnmálning getur líka haft það hlutverk að hindra tæringu á stálbátum eða auðvelda flæði vatns umhverfis skrokkinn á keppnisbátum.
Nútíma botnmálningar innihalda gjarnan koparoxíð eða önnur eiturefni, svo sem lífræn efnasambönd tins, sem koma í veg fyrir gróðurmyndun. Vörnin eyðist með tímanum og því þarf að endurnýja botnmálninguna reglulega. Slíkar botnmálningar valda mismikilli mengun en gerðar hafa verið tilraunir með botnmálningar sem ekki innihalda kopar eða tin. Algengt var að TBT (tributýltin) væri notað í þessar málningar en efnið getur meðal annars valdið tvíkynjun nákuðunga.
Handþvottur
thumb|Handþvottur. Handþvottur er aðferð sem miðar að því að hreinsa hendur af óhreinindum, fitu og örverum. Sápa er vanalega notuð við það og er mælt með að þvotturinn fari fram í um 20 sekúndur til að árangur sé af honum.
Handþvottur getur komið í veg fyrir smitsjúkdóma eins og niðurgang, kóleru, kvef og inflúensu. Einnig er mælt með að í daglegu lífi þvoi fólk sér eftir salernisferðir og fyrir matartíma. Og svo fyrir matarundirbúning. Á veitingahúsum og á spítölum er handþvottur mikilvægur.
Ungverski vísindamaðurinn Ignaz Sem­melweis (1818-1865) var fyrstur manna til að benda á mikilvægi handþvottar og hreinlætis til að koma í veg fyrir útbreiðslu smits. Boðskapur hans um mikilvægi þess að sótthreinsa hendur varð til þess að verulega dró úr dánartíðni á fæðingardeild á sjúkrahúsi í Vín. Boðskapur hans hlaut hins vegar ekki hljómgrunn fyrst í stað og læknar í Vín litu nánast á boðskapinn sem áfellisdóm yfir eigin verklagi. Sem­melweis gekk hart fram í baráttu sinni fyrir mikilvægi handþvottar og kallaði starfsfélaga sína óhikað „morðingja“ ef hann taldi þvottinum ábótavant. Sem­melweis hlaut síðar upp­reisn æru og er nú ein af þjóðhetj­um Ung­verja og litið er á hann sem upp­hafs­mann kenn­inga um hrein­læti á sjúkra­hús­um og sótt­hreins­un.
Árið 2018 var haft eftir Didier Pittet, pró­fess­or og sér­fræðing­i í að hefta smit­sjúk­dóma hjá Alþjóðaheil­brigðis­stofn­un Sam­einuðu þjóðanna (WHO) að handþvott­ur væri ekki tíðkaður jafn kerf­is­bundið og æski­legt væri og að ef handþvottur og sótthreinsun tíðkaðist í meira mæli væri hægt að koma í veg fyrir um 70% sýkinga á sjúkrahúsum.
Inna (mannsnafn)
Inna er íslenskt kvenmannsnafn.
Calandrinia kalanniensis
Calandrinia kalanniensis er plöntutegund sem var lýst af Obbens.
Hermóður
Hermóður er íslenskt karlmannsnafn.
Potemkín-þorp
thumb|Kastali og brugghús í Kolín, framhliðin er uppgerð en húsið í niðurníðslu Potemkin-þorp er orðatiltæki sem notað er um byggingu (raunverulega eða ímyndaða) sem er byggð eingöngu til að blekkja aðra til að halda að ástandið sé betra en það raunverulega er. Orðatiltækið er upprunnið úr sögu um færanleg gerviþorp sem byggð voru til að blekkja keisaraynjuna Katrínu 2. á ferðalagi hennar um Krímskagann árið 1787. Sagan segir að elskhugi hennar Grígoríj Potemkín hafi látið setja upp færanleg gervihús meðfram bökkum fljótsins Dnjepr til að blekkja keisaraynjuna. Þegar hún hafa farið framhjá þá voru húsin tekin niður og svo sett upp aftur lengra meðfram ferðaleið hennar.
Hjörtur Eldjárn Þórarinsson
right|thumb|Hjörtur E. Þórarinsson, bókarkápa ævisögunnar. Hjörtur Friðrik Eldjárn Þórarinsson, bóndi á Tjörn í Svarfaðardal (f. á Tjörn 24. febrúar 1920, d. 1. apríl 1996). Foreldrar: Þórarinn Kristjánsson Eldjárn hreppstjóri og bóndi og Sigrún Sigurhjartardóttir húsfreyja á Tjörn. Stúdent frá MA 1940. BSc-próf í búvísindum frá Edinborgarháskóla 1944. Ráðunautur hjá Búnaðarfélagi Íslands og Sambandi nautgriparæktarfélaga Eyjafjarðar 1945-1950. Bóndi á Tjörn frá 1950. Kvæntist 17. maí 1948: Sigríði Hafstað (f. 19. janúar 1927) dóttur hjónanna Árna Hafstað og Ingibjargar Sigurðardóttur frá Vík í Skagafirði.
Börn þeirra: Árni (1949), Þórarinn (1950), Ingibjörg (1952), Sigrún (1952), Steinunn (1954), Kristján Eldjárn (1956) og Hjörleifur (1960).
Njarðvík
thumb|right|Ytri-Njarðvík sést nær og Innri-Njarvík fjær. Njarðvík er bær við samnefnda vík á norðanverðum Reykjanesskaga austan megin við Miðnesið, og heyrir undir sveitarfélagið Reykjanesbæ. Bærinn skiptist í tvo þéttbýliskjarna, Innri-Njarðvík (austan megin við víkina) og Ytri-Njarðvík (vestan megin við víkina), og er því oft talað um „Njarðvíkur“ í fleirtölu. Njarðvíkurnar voru tvær bæjarþyrpingar eða hverfi svipað og aðrir staðir á Suðurnesjum þar til vélbátaútgerð hófst eftir aldamótin 1900. Á milli þessara bæjaþyrpinga voru leirur, Fitjar, þar sem nú er þjónustu- og verslunarkjarni. Mikið nýtt byggingaland hefur verið tekið í notkun í vestur og austur frá Innri-Njarðvík frá því á 9. áratug 20. aldar svo nú er orðin samfelld byggð umhverfis víkina og allt austur á Vogastapa. Frá 8. áratug 20. aldar byggðist Ytri-Njarðvík í norður að sveitarfélagsmörkum við Keflavík. Ytri-Njarðvík hefur líka byggst í vestur upp hlíðina að Grænás.
Upphaflega voru Njarðvíkurbæirnir í Rosmhvalaneshreppi, en voru færðir undir Vatnsleysustrandarhrepp 24. apríl 1596. Árið 1889 var stofnaður sérstakur hreppur, Njarðvíkurhreppur, enda hafði byggð þá aukist mikið í landi Njarðvíkur. Njarðvíkurhreppur sameinaðist nágrannabænum Keflavík undir heitinu „Keflavíkurhreppur“ 15. júní 1908, en Keflavík sjálf hafði fram að því tilheyrt Rosmhvalaneshreppi. Njarðvíkurhreppur klauf sig aftur frá Keflavíkurhreppi 1. janúar 1942, aðallega vegna óánægju með rafveitumál og hafnarmál. Njarðvík fékk kaupstaðarréttindi 1. janúar 1976. Þann 11. júní 1994 sameinaðist Njarðvík Keflavíkurkaupstað og Hafnahreppi undir nafninu „Reykjanesbær“.
Aktívismi
Aktívismi er kölluð hver sú viðleitni fólks sem viðhöfð er til að stuðla að félagslegum, pólitískum, efnahagslegum eða umhverfislegum breytingum á samfélaginu. Aktívismi getur falið í sér undirskriftir á undirskriftalista, framsending efnis af samfélagsmiðlum, „like“ smellir, blaðaskrif, bréfaskrif til stjórnmálamanna, þátttaka í stjórnmálastarfi, undirskriftasöfnun, áróðursherferðir, kröfugöngur, mótmæli,  verkföll,  hungurverkföll og hópaðgerðir sem miða að því að hefta aðgengi að stofnunum eða fyrirtækjum sem og efnahagslegur umbætur sem fela í sér aðgerðir á borð við sniðgöngu eða eða stuðning við fyrirtæki sem dæmi. Dæmi um undirgerðir aktívisma má telja neytendaaktívisma og  sófa-aktívisma
Samfélagsleg mörk aktívisma
Í grein í tímaritinu Law & Society Review árið 2001 segir Frank Munger að hann geri sér grein fyrir því að fræðimenn komi til með að finna fyrir togstreitu milli aktívisma og fyrirspurna. Aktívismi sé byggður á innsæi gagnvart skuldbindingu að styðja pólitískar breytingar. En ef innsæið sé heiðarlegt geti það hæglega afvegaleitt fræðimenn. Munger segir enn fremur að þær spurningar sem samfélagið leggi til og geti leitt til ábendinga eða fyrirspurna til stjórnmálamanna eigi sér sjaldnast einfalt eða fyrirsjáanlegt svar. Hann segir að þar af leiði að okkar eigið innsæi, ímyndunarafl og hvati til rannsókna lendi ekki alltaf á þeirri stjórnmálafræðilegu línu sem við gerðum ráð fyrir í upphafi. Síðar í grein sinni segir Munger að aktívismi og fyrirspurnir geti átt í einhvers konar togstreitusambandi en hann trúi því að aktívismi geti styrkt rannsóknir miklu frekar en að grafa undan gildi þeirra. Hann heldur því enn fremur fram að fyrirspurnir eða vangaveltur geti styrkt aktívismann frekar en að flækja hann. Togstreitan milli þessara hugtaka sé því líklega rangtúlkun.
Sumir telja þó aktívisma vera að viðurkenna forréttindi og ofríki í daglegu lífi. Rannsóknir hafa farið fram á því í Bandaríkjunum og Kanada, hvernig hópar aktívista beita samfélagsmiðlum með því augnamiði að auðvelda almenna þáttöku og samræma aðgerðir.
Merking orðsins Aktívismi
Aktívismi er til undir rithættinum Aktífismi í íslenskri orðabók er útskýrt sem aðgerðastefna og aðgerðasinni. Ekki eru allir á eitt sáttir um þýðingu á Activism og Activist þar sem hugtakið aðgerðastefna þykir ekki ná um það svið sem aktívismi spannar. Í greininni Hómó sófus? sem birtist í Stúdentablaðinu í október 2006 er rætt um merkingu orðsins. Orðið aktivismi og aktivistar er ekki mikið notað á íslandi. Góð þýðing á hugtakinu er vandfundin. Mótmælendur eða aðgerðarsinnar er það sem helst hefur heyrst en bæði þessi orð eru tengd ákveðinni staðalímynd aktivisma sem varð til á 7. og 8. áratugnum. Aktivistar vilja skilgreina sig öðruvísi og losna þar með undan hinni lífsseigu ímynd um vinstrisinnaða hippann sem fer í kröfugöngu með skilti. Vissulega eru vinstri hipparnir í kröfugöngunni aktivistar en það er aðeins ein birtingarmynd aktivisma og alls ekki birtingarform sem hugtakið er skilgreint út frá. Í íslensk-enskri / ensk-íslenskri orðabók á [snara.is| www.snara.is] er Activist þýtt sem Aktívisti og er það skýrt á eftirfarandi hátt: n. aðgerðastefnusinni, maður hlynntur hverskyns virkum aðgerðum til framdráttar stefnumálum sínum. margir vilja meina að aðgerðastefnusinni sé hins vegar bara ein gerð af aktívista. Sófa-aktívismi er ein gerð aktívisma sem ekki telst til aðgerðastefnu. Í orðabók Merriam Webster er activism skilgreint á eftirfarandi hátt:
Birtingamyndir aktívisma
Aktívistar geta starfað á öllum sviðum þjóðfélagsins. Sem dæmi geta þeir verið virkir innan dómskerfisins og var það Arthur Sclesinger jr. sem kynnti til leiks hugtakið dómstóla-aktívismi í grein sem birtist í Fortune Magazine í janúar 1943, í grein sem hét „The supreme court 1947“. Aktívistar geta líka verið varðhundar og boðberar sem reyna að skilja aðgerðir og framkvæmdir allra handa ríkisstjórna undir því yfirskyni að það sé í þágu fjöldans.
Hermundur
Hermundur er íslenskt karlmannsnafn.
Aktívismi
Birtingamyndir aktívisma
Í bókinni „Liberating Voices: A Pattern Language for Communication Revolution“, frá 2008, stingur Douglas Schuler upp á því sem kalla mætti hringferð aktívista. Slík hringferð gengi út á samspil aktívisma og ferðalaga sem gæti leitt af sér ákveðna vegferð sem tæki mið af landfræðilegum viðmiðum, allt frá hverfaskiptum hugmyndum yfir í alþjóðlegar aðgerðir.
Arnmundur Ernst Björnsson
Arnmundur Ernst Björnsson (f. 28. september 1989 í Reykjavík) stundum kallaður Arnmundur Ernst Backman er íslenskur leikari.
Aktívismi
Birtingamyndir aktívisma
Hugtakið aktívismi er mjög víðfeðmt og getur það átt við um fólk sem syngur, syndir og hleypur fyrir málstaðinn. En tenging framkvæmdarinnar við málstaðinn þarf ekki að vera mjög sterk þar sem sumir hlauparar finna sér eitthvert gott málefni til að hlaupa fyrir, tónlistarmenn spila á tónleikum til að kynna eigið efni um leið og góðan málstað og svo mætti lengi telja. Þrengri skilgreining á hugtakinu á einnig við um aðgerðasinna og  aðgerðastefnu á borð við náttúruverndarsinna sem hlekkja sig við vinnuvélar eða andstæðinga veglagningar á borð við hópinn sem reyndi að hindra lagningu nýs Álftanesvegar. Viðari skilgreiningu á aktívisma mætti telja umræðuna um flugvöllinn í Vatnsmýrinni. Í flugvallarmálinu hefur baráttan á báða bóga falist í allt frá greinarskrifum yfir í lobbýisma. Í stuttu máli þá má segja að aktívismi sé ekki alltaf stundaður af aktívistum. í þrengri skilgreiningu má þannig segja að aktivismi séu þær aðgerðir sem eru ekki innan hefðbundinna stofnanna í samfélaginu. Aktivismi birtist í mörgum formum, aktivistar mæta ekki eingöngu í mótmælagöngur heldur halda einnig t.d styrktartónleika, skrá sig í Amnesty International, útvega Bobby Fisher íslenskt ríkisfang eða gefa 10 kr. í Rauðakrossbauk á aðventunni.
Ungliða aktívismi
Ungliða aktívismi er stór þáttur í mótun samfélaga. Ungliðarnir eru yfirleitt skilgreindir sem grasrótin og samfélags-aktívismi, sjálfboðaliðastarf og virkni á samfélagsmiðlum í þágu málstaðar geta talist til grasrótaraktívisima. Aðkoma ungliða í grasrótarstarfinu tengist í seinni tíð mest skilaboðasendingum á samfélagsmiðlum og hefur verið kallað nútíma ungliða aktívismi. Þar fá raddir þeirra, skoðanir og viðhorf að heyrast. Leiðir ungliða til að hafa áhrif liggja víða, meðal annars í starfsnámi og hjá stofnunum sem fá ungmennin til sjálfboðaliðastarfa í þeim tilgangi að gera heiminn að betri stað.
Internetið
Frá því um aldamótin 2000 hafa hópar sem tengst hafa aktívistum verið virkir á netinu í þeim tilgangi að ná sínum helstu skipulögðu markmiðum. Því hefur verið haldið fram að internetið auki útbreiðslu, hraða dreifingar og áhrifamátt samskipta aktívista og um leið hvetur aðgerða. .
Aktívismi 2.0
Aktívismi 2.0 er hugtak sem á rætur sínar að rekja til kvikmyndar Justin Dillon Call + Response. Myndin fjallar um þrælaverslun 21. aldarinnar og áætlanir um að ná athygli almennings til að réttlæta samfélagsaktívisma í því augnamiði að afnema þrælahald.
Skilgreining
Aktívismi 2.0 er notað um virkni sem að mestu leiti er tengd netnotkun. Gjarnan hefur verið vísað til þessa hugtaks sem eins konar sófa-aktívisma. Það byggir á því að lítill hópur aðgerðasinna setur upp til dæmis vefsíður með undirskriftalistum eða fésöfnun sem miða að því að koma málstað sínum á framfæri. Þeir sem undirrita eða leggja fram fé telja oft sínum þætti lokið og að þeir hafi lagt ákveðnum málstað lið. Dæmi um þetta eru ýmiskonar undirskriftarsafnanir til dæmis á vefum eins og change.org og endurreisn.is, góðgerðarverkefni á borð við SOS Barnaþorp, Unicef og fleira.
Gagnrýni og andsvar
Líkt og með Aktívisma hefur skilgreining á Aktívisma 2.0 og sófa-aktívisma hlotið talsverða gagnrýni á sig að vera gagnslítil tól sem fari fram frekar hugsunarlítið á samfélagsmiðlum. Malcolm Gladwell ritar í grein sinni í New Yorker, þann 4. október 2010, harða gagnrýni á þá sem bera saman „samfélagsmiðlabyltingar“ við raunverulegan aktívisma sem ögrar gildi óbreytts ástands. Hann veltir því upp að aðferðir samfélagsmiðla séu ekki sambærilegar við aðferðir sjáanlegs aktívisma á borð við setuverkföll aðgerðasinna og að byltingin fari ekki fram á Twitter. Sem svar við grein Gladwell á skrifar Leo Mirani í The Guardian að Gladwell gæti haft rétt fyrir sér ef aktívismi skoðast eingöngu sem aðgerðir á borð við setuverkföll og mótmæli á götum úti. Ef aktívismi á hins vegar að vekja fólk til vitundar, hafa áhrif á skoðun þess og dreifa skoðunum um alla heimsbyggð þá fer hún líka fram á Twitter og streymt á Youtube
Aktívista iðnaður
Oft hefur verið vísað til hugtaksins Aktívista iðnaður í tengslum við einhvers konar fjáraflanir sem framkvæmdar eru að utan að komandi aðilum. En aktívista stofnanir taka einnig þátt í ýmis konar málarekstri. Lobbýismi eins að reyna að hafa áhrif á ákvarðanatöku stjórnvalda er einnig skilgreind sem ein gerð aktívisma. Margir hagsmunaaðilar, til dæmis lögmannsstofur, eru með eigin teymi af starfsmönnum sem sjá sérstaklega um lobbýisma. Í Bandaríkjunum er lobbýisma stýrt af ríkisstjórninni.
Innan stjórnkerfisins eru almennt stofnanir sem hvetja til fjárframlaga til góðgerðastofnana í skiptum fyrir skattafslátt. Í mörgumm ríkjum er stjórnvöldum þó heimilt að afturkalla slík leyfir gerist góðgerðastofnanirnar sekar um pólitískan áróður.
Frekara fræðsluefni um aktívisma
Sófakynslóðin - fræðslumynd um aktívisma á Íslandi
Örbrún
Örbrún er íslenskt kvenmannsnafn.
Irena
Irena er íslenskt kvenmannsnafn.
Calandrinia linomimeta
Calandrinia linomimeta er plöntutegund sem var lýst af Friedrich Ludwig Diels.
Örk
Örk er íslenskt kvenmannsnafn.
Irene
Irene er íslenskt kvenmannsnafn.
Damien Duff
Damien Anthony Duff (fæddur 2. mars 1979 í Ballyboden),er írskur fyrrum knattspyrnumaður. Hann spilaði m.a. hjá enska úrvalsdeildarliðinu Chelsea F.C..
Edvard Munch
Edvard Munch (12. desember 1863 – 23. janúar 1944) var norskur listmálari af skóla symbolista (táknsæisstefnu), og einn af upphafsmönnum expressjónismans (tjástefnunnar). Ópið er eitt frægasta málverk eftir Munch.
Ósamansett húsgögn
thumb|250px|BILLY-bókahilla frá IKEA. Ósamansett húsgögn er tegund húsgagna sem maður á að setja saman sjálfur. Þessi tegund húsgagna er keypt í mörgum hlutum og er seld í flötum kassa. Kassinn inniheldur leiðbeiningar fyrir eigandann svo að hann geti sett húsgögn saman.
Saga
Ósamansett húsgögn voru fyrst fundin upp af sænska tækniteiknaranum Gillis Lundgren. Lundgren fékk hugmynd þegar hann reyndi að setja borð í bílinn sinn. Samkvæmt frásögnum braut hann fætur af borðinu svo að hann gæti sett borðið í bílinn og setti það saman aftur heima hjá sér. Hann ræddi um hugmyndina við atvinnurekanda sinn, IKEA, sem slík húsgögn að rekstrargrundvelli sínum.
Ósamansett húsgögn eru vinsæl hjá viðkskiptavinum sem vilja spara fé og borga ekki fyrir sendingu vara. Þessi tegund húsgagna er yfirleitt einföld að setja saman og þarfa að eigandi að nota einföld verkfæri.
Calandrinia monandra
Calandrinia monandra er plöntutegund sem var lýst af Augustin Pyrame de Candolle.
Hersir
Hersir er íslenskt karlmannsnafn.
Irja
Irja er íslenskt kvenmannsnafn.
Hersteinn
Hersteinn er íslenskt karlmannsnafn.
Martin Bormann
Martin Bormann (17. júní 1900 – 2. maí 1945) var forseti aðalráðs Nasistaflokksins í Þýskalandi nasismans. Hann varð afar valdamikill innan Þriðja ríkisins með því að notfæra sér stöðu sína sem einkaritari Adolfs Hitler til að stýra upplýsingum og aðgangi að Hitler.
Bormann gekk til liðs við málaliðasveitina Freikorps árið 1922 eftir að hafa verið umsjónarmaður stórrar landeignar. Hann dvaldi í fangelsi í eitt ár fyrir viðorð sitt við Rudolf Höss (sem síðar varð yfirmaður Auschwitz-fangabúðanna) í morðinu á Walther Kadow. Bormann gekk til liðs við Nasistaflokkinn árið 1927 og við Schutzstaffel-sveitirnar (SS) árið 1937. Hann vann í upphafi í tryggingarþjónustu flokksins en fékk í júní 1933 stöðuhækkun og varð aðstoðarmaður varaleiðtogans Rudolf Hess.
Bormann nýtti sér stöðu sína til að skapa veigamikið skriffinskukerfi og til að blanda sjálfum sér eins mikið og unnt var í allar ákvarðanatökur. Hann fékk aðgang að innsta hring Hitlers og fylgdi honum hvert sem hann fór til að semja úrdrætti úr öllum atburðum sem leiðtoginn sótti. Hann varð einkaritari Hitlers þann 12. ágúst 1935. Bormann tók við störfum Hess og gerðist forseti aðalráðs (Parteikanzlei) Nasistaflokksins eftir að Hess flaug í leyfisleysi til Bretlands þann 10. maí 1941 til að reyna að semja um frið við bresk stjórnvöld. Bormann átti þá síðasta orðið þegar kom að útnefningum í opinber embætti, viðurkenningu laga og allri innanríkisstefnu árið 1945. Bormann var einna fremstur nasista í ofsóknum á kristilegum stofnunum auk þess sem hann kallaði eftir harkalegri meðferð á Gyðingum og Slövum á herteknum landsvæðum Þjóðverja í seinni heimsstyrjöldinni.
Bormann flúði ásamt Hitler inn í neðanjarðarbyrgi í Berlín þann 16. janúar 1945 þegar Rauði herinn nálgaðist borgina. Eftir að Hitler framdi sjálfsmorð reyndu Bormann og aðrir að flýja Berlín þann 2. maí. Líklegt er að Bormann hafi framið sjálfsmorð á brú nærri Lehrter-lestastöðinni. Líkið var grafið þar í grenndinni en fannst ekki og var ekki staðfest sem lík Bormann fyrr en árið 1972. Þá höfðu lengi verið orðrómar á kreiki um að Bormann hefði komist lífs af og flúið til Suður-Ameríku. Réttað var yfir Bormann in absentia í Nürnberg-réttarhöldunum árin 1945 og 1946. Hann var þar sakfelldur fyrir glæpi gegn mannúð og dæmdur til dauða.
Lúson
thumb|Lúson er nyrsta stóra eyja Filippseyja Lúson er stærst Filippseyja og er með 108 þúsund km2 lítið eitt stærri en Ísland. Jafnframt er hún 17. stærsta eyja heims. Á Lúson er höfuðborgarsvæðið Metro Manila, sem er með rúmlega 11 milljón íbúa. Íbúar eyjunnar alls eru rúmlega 46 milljónir en þar með er Lúson fimmta fjölmennasta eyja heims.
Lega og lýsing
Lúson er nyrsta stóra eyja Filippseyja. Aðeins nokkrar minni eyjar eru norðar. Fyrir sunnan eru aðrar stórar eyjar, svo sem Samar og Mindóró. Hafsvæðin í kringum eyjuna er Kyrrahafið að austan og Austur-Kínahaf að vestan. Fyrir sunnan er filíppínska eyjahafið. Fyrir norðan skilur Lúsonsund eyjuna frá Taívan. Lúson er ákaflega ólögulaga. Meginhluti eyjarinnar er í norður-suður stefnu. Í suðaustri gengur langur skagi nær alla leið til eyjarinnar Samar. Vegalengdin frá norðri til suðurs eru um 700 km. Mesta breiddin er hins vegar ekki nema rétt um 200 km en sums staðar ekki nema 20 km. Á Lúson eru fjölmörg eldfjöll, svo sem Púlag, Mayon og Pínatúbó.
Orðsifjar
Lúson (filippínó: Luzon) er samsett úr kínversku orðunum lu og son, sem merkir litla song eða syðra song. Heitið er dregið af gamla ríkinu Lüsongguo (Lúsonríkið) sem var við lýði á Lúson áður en Spánverjar komu til eyjarinnar. Spánverjar sjálfir nefndu eyjuna Nueva Castilla (Nýja Kastilía), áður en heitið Lúson var notað.
Söguágrip
thumb|Stórgosið í Pínatúbó 1991 Fyrsta ríkið á Lúson var stofnað síðla á 13. öld af Kínverjum sem flúðu frá meginlandi Asíu. Ríki þetta er oft kallað Lúsonríkið (Lüsongguo á kínversku). Höfuðborg þess var borgin Tondo, sem í dag er hluti af Maníla. Bolkiah, soldáninn í Brúnei, réðist á Lúsonríkið árið 1500 og hertók það. Tondo fékk að vera lítið ríki enn um sinn, enda stofnaði Bolkiah nýja höfuðborg fyrir sig sem hlaut nafnið Maynilad (Maníla í dag). Þriðja ríkið á eyjunni hét Namayan. Það var Spánverjinn Miguel Lopez de Legazpi sem byrjaði að herja á ríki þessi um miðja 16. öld. 1570 brenndi hann Tondo og Maynilad til kaldra kola og stofnaði spænska nýlendu. Maynilad var endurreist en hlaut nafnið Maníla. Borgin varð brátt höfuðstaður spænsku nýlendunnar og fór spænska að breiðast út sem tungumál á eyjunni. 1896 gerðu innfæddir íbúar á Lúson uppreisn gegn Spánverjum, sem brátt varð að hálfgerðu frelsisstríði. Þegar Bandaríkjamenn tóku þátt í aðgerðum heimamanna urðu Spánverjar undan að láta. 1901 tóku Bandaríkjamenn við sem stjórnendur eyjarinnar (og landsins alls). 1942 réðust Japanir inn í Lúson og hertóku eyjuna í einni svipan. Douglas McArthur, sem var yfirmaður herja Bandaríkjanna á Filippseyjum, hörfaði með hluta hers síns til Ástralíu. Hinn hlutinn hörfaði til Bataan-skagans, þar sem hann gafst upp fyrir Japönum. Japanir stjórnuðu með mikilli grimmd og voru ekki hraktir úr landi fyrr en við allsherjar uppgjöf Japana í september 1945. Árið 1948 urðu Filippseyjar að sjálfstæðu ríki. Maníla varð þá að ríkishöfuðborg. 1991 varð gríðarmikið eldgos í Pínatúbó, sem olli miklum skemmdum á gróðurfari eyjarinnar. 875 manns biðu bana.
Sveppir
Sveppir (fræðiheiti: fungi, eintala: fungus) eru um margt sérstæðar lífverur og því flokkaðir í sitt eigið ríki, svepparíkið. Lengi vel voru þeir samt flokkaðir með plöntum enda við fyrstu sýn líkari þeim en dýrum. Grundvallarmunur er þó á sveppum og plöntum þar sem plöntur eru frumbjarga og með blaðgrænu til ljóstillífunar en sveppir geta ekki ljóstillífað og myndað sína eigin næringu sjálfir, heldur eru rotverur og nærast á lífveruleifum svo sem dauðum plöntuhlutum og dýraleifum. Þeir passa heldur ekki í hóp með dýrum vegna þess að þeir draga í sig næringu í stað þess að melta hana og þeir hafa frumuvegg. Tiltölulega stutt er síðan sveppir voru færðir úr plönturíkinu og í sitt eigið ríki. ˚
Sveppir geta tekið yfir mjög stór svæði; það sem étið er af sveppnum, hatturinn (aldinið), eru einungis kynfæri sveppþráðakerfis sem er ofan í jörðinni, stundum á margra hektara svæði. Sveppir eru margir fjölfruma og vaxa þræðirnir í endann, en ger er ágætt dæmi um einfruma svepp. Fléttur teljast til sveppa en þær eru ólíkar öðrum sveppum að því leiti að þær eru sambýli svepps og þörunga eða baktería sem jafnframt gerir þær frumbjarga. Sumir sveppir tengjast einnig rótarendum plantna og mynda með þeim svepprót.
Á Íslandi eru til um 550 tegundir kólfsveppa sem geta orðið það stórir að vel má sjá þá með berum augum. Suma þeirra má borða en aðrir eru eitraðir. Þegar sveppir eru tíndir verður alltaf að ganga vel úr skugga um að um óeitraðar sveppategundir sé að ræða, að þeir séu bragðgóðir og óskemmdir. Í heiminum öllum eru um 1.000 sveppategundir ætar en það er aðeins lítill hluti þeirra 30.000 tegunda kólfsveppa og 33.000 tegunda asksveppa sem þekktar eru. Alls eru þekktar nálægt 80.000 tegundir sveppa í heiminum en talið er líklegt að tegundir þeirra séu um 1.5 milljónir talsins.
Ítarlegasta umfjöllun um sveppi á Íslandi er í Sveppabókinni, eftir Helga Hallgrímsson,
Loreto Vittori
Loreto Vittori (16. janúar 1604 – 23. apríl 1670) var ítalskt skáld og tónskáld og einn af fyrstu geldu söngvurunum á Ítalíu.
Hann var uppgötvaður í Spóletó af biskupnum Maffeo Barberini (sem síðar varð Úrbanus 8. páfi) sem tók hann með sér til Rómar. Þar lærði hann hjá Giovanni Bernardino Nanino og Francesco Soriano. Hann söng í Sixtínsku kapellunni frá 1622 til dauðadags.
1639 skrifaði hann óperuna La Galatea sem var enduruppgötvuð árið 2005. Að auki samdi hann þrjár óratoríur Sant'Ignazio di Loyola, Sant'Irene (1644) og La pellegrina costante (1647), aðra veraldlega óperu La fiera di Palestrina og safn af einsöngvum. Hann samdi einnig ævisögulegt kvæði La Troja rapita 1662.
Calandrinia nitida
Calandrinia nitida er plöntutegund sem var lýst af Augustin Pyrame de Candolle.
NORDEK
NORDEK (úr sænsku: Nordiskt ekonomiskt gemenskap) eða NORDØK (úr dönsku/norsku: Nordisk økonomisk samarbeid) var uppástunga að tollabandalagi milli Norðurlandanna sem reynt var að semja um 1968-1970. Danski forsætisráðherrann Hilmar Baunsgaard stakk upp á bandalaginu sem valkosti við Evrópska efnahagssvæðið. Andstaða Sovétríkjanna og tregða innan Íslands, Færeyja og Noregs varð til þess að illa gekk að koma saman samningi. Samkomulagið varð að engu þegar Danir og Norðmenn sóttu um aðild að Evrópusambandinu 1970 (fellt með þjóðaratkvæðagreiðslu í Noregi 1972 en samþykkt í Danmörku) sem varð til þess að Finnar sögðu sig frá viðræðunum. Samkomulagið var nefnt sem dæmi um „veisluskandinavisma“ þ.e. gerð samkomulaga á norrænum ráðstefnum og fundum sem löndin síðan hunsa eftir að heim er komið.
Hersveinn
Hersveinn er íslenskt karlmannsnafn.
Ösp (mannsnafn)
Ösp er íslenskt kvenmannsnafn.
Frumbjarga
thumb|Grænn litur plantna stafar af [[blaðgræna|blaðgrænunni sem umbreytir orku sólarljóssins.]] Lífverur eru sagðar frumbjarga búi þær til lífræn efni úr koltvíoxíð með því að nota ljós eða ólífræn efni, eins og vetnissúlfíð, sem orkugjafa. Allar grænar plöntur eru frumbjarga þar sem þær fá orku sína frá sólinni, af þessum sökum eru þær oftast undirstaða næringar í vistkerfum. Einstaka aðrar lífverur eru þó frumbjarga, til dæmis vinna nokkrar bakteríur orku úr ólífrænum efnum og eru undirstaða næringar í vistkerfum á stöðum eins og djúpt í hafi eða hellum þar sem sólarljós nær ekki til lífveranna.
Autotroph
Dvergskarfur
Dvergskarfur (fræðiheiti: Microcarbo pygmaeus) er tegund skarfa.
Irma
Irma er íslenskt kvenmannsnafn.
Stafrænt sjónvarp
thumb|300px|Kort yfir mismunandi útsendingarstaðla fyrir stafrænt sjónvarp
Stafrænt sjónvarp er sjónvarpsútsending með stafrænu merki en ekki hliðrænu. Víða um heiminn er verið að leggja hliðrænt sjónvarp af og byrjað að senda út eingöngu starfrænt sjónvarpsmerki.
Holland var fyrsta landið sem hætti að senda út hliðrænt sjónvarp árið 2006. Síðan hafa mörg önnur lönd gert slíkt hið sama. Mörg lönd eru með það markmið að stöðva útsendingu á hliðrænu sjónvarpi á næstu árum. Til dæmis var skipti yfir í stafrænar útsendingar í Bandaríkjunum árið 2009 og á Bretlandi var skiptingunni lokið árið 2012. Stærri lönd hafa átt við vandamál að stríða með því að sleppa hliðrænum útsendingum vegna þess að margir eiga gamalt eða úrelt sjónvarpstæki.
Stafrænt sjónvarp er sent út á ýmsna hátt. Útbreiddustu útsendingarkerfin eru DVB-T í Evrópu og Austur-Asíu og ATSC í Norður-Ameríku. Stafrænt sjónvarp er líka sent út í háskerpu.
Herklæði
Herklæði eru þau klæði sem menn klæðast í bardaga, bæði til hlífðar og til að auðvelda mönnum að beita sér við erfðar kringumstæður. Það var þó ekki alltaf raunin, enda gömul herklæði oft þung og illmeðfærileg, en hlífðu þeim mun betur. Gömul heiti yfir herklæði eru: gerðar, götvar, herfóra (eða herfórur) og harneskja (eða herneskja), en einnig mundur og tygi. Sum þessara orða voru þó einnig höfð um herútbúnað í heild sinni.
Herklæði til forna
Herklæði hafa lengi tíðkast, og hafa í upphafi að mestu verið úr leðri. Þegar fram liðu stundir urðu herklæðin flóknari þegar menn þurftu að verjast örvum, stungum eða höggum. Þá varð algengt að menn notuðu herklæði úr járni, t.d. í hringabrynjur, spangabrynjur og pansara o.s.frv.
Á miðöldum voru bæði riddarar og hestar þeirra í herklæðum og hefur mönnum talist svo til að járnið sem fóru í herklæði beggja hafi getað verið svo mikið sem 90 kg að þyngd.