cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maníla
Þéttbýli
Í borgini búa 1.581.082 manns á 38,55 km², því er Maníla þéttbýlasta borg heims með 41.014 íbúa/km² (sjöttahverfið er þéttbýlast en þar búa 68.266 en svo eru fyrstu tvö hverfin (Tondo) með 64.936 og 64.710 íbúa á km&sup2, respectively, en hverfi 5 er strjálbýlast með 19.235 íbúa/km&sup2). Dagsdaglega bætist önnur milljón við þegar námsmenn sækja skóla og starfandi fólk mætir til vinnu.
Tungumál
Opinbert tungumál er filipínska, sem byggir á tagalog. Þar við bætist að enskunnátta er nokkuð almenn, að auki má geta þess að brot af fyrirfólki Filippseyja talar spænsku vegna nýlenduáhrifa.
Yukio Goto
Yukio Goto (? - 1976) var japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 4 leiki með landsliðinu.
Gnetlur
Gnetlur (fræðiheiti: Gnetum) er eina ættkvíslin í gnetluætt. Þetta eru yfir 50 tegundir sígrænna trjáa, runna og klifurrunna sem vaxa í hitabeltinu. Margar tegundanna eru ætar, bæði blöð og ristuð fræ.
Tegundir
Það eru yfir 50 tegundir af Gnetum.
Laufás
Laufás getur átt við eftirfarandi:
Land og synir (hljómsveit)
Land og synir er íslensk hljómsveit sem stofnuð var á Hvolsvelli árið 1997.
Heljardalsheiði
right|thumb|Hnjótafjall fyrir miðju, Heljardalsheiði t.v, Skallárdalur og Unadalsjökull t.h.. right|thumb|Heljuskáli, Svarfaðardalur í baksýn. right|thumb|Heljuskáli, Stóravarða í forgrunni. Heljardalsheiði er fjallvegur milli Eyjafjarðar og Skagafjarðar, nánar tiltekið milli Svarfaðardals og Heljardals, sem er afdalur út frá Kolbeinsdal í Skagafirði. Heiðin er 865 m há, allgrýtt, illa gróin og lífseigar fannir á háheiðinni. Þar er Stóravarða á vatnaskilum. Há fjöll eru á báðar hendur, Heljarfjall (1.090 m) að sunnan en Hákambar (1.162 m) að norðan. Um fjögurra tíma ferð var talin vera á milli innstu bæja í Svarfaðardal og Kolbeinsdal. Heiðin hefur alla tíð verið fjölfarin, fyrrum var hún í þjóðbraut enda skemmsta leið til Hóla fyrir alla þá sem áttu þangað erindi af Norðaustur- og Austurlandi. Símalínan sem lögð var frá Seyðisfirði til Reykjavíkur í upphafi 20. aldar var lögð yfir Heljardalsheiði. Bílvegur hefur hins vegar aldrei verið lagður um hana, þó er hún enn allfjölfarin bæði af gangandi fólki og ríðandi. Í aldanna rás hafa margir endað ævi sína á þessum fjallvegi. Veturinn 1195 hugðist Guðmundur góði Arason, sem þá var prestur á Völlum í Svarfaðardal, fara vestur yfir Heljardalsheiði ásamt með 15 förunautum sínum, körlum konum og börnum. Þá brast á stórhríð svo margir urðu úti en aðrir komust við illan leik til byggða ýmist í Kolbeinsdal eða Svarfaðardal. Guðmundur sjálfur lá úti um nóttina en slapp lífs ásamt með stúlkubarni sem honum fylgdi.
Heljuskáli heitir nýreist sæluhús á háheiðinni.
Amartya Sen
thumb|Amartya Sen Amartya Kumar Sen (f. 3. nóvember 1933) er indverskur hagfræðingur sem fékk árið 1998 Nóbelsverðlaun í hagfræði fyrir verk sín varðandi velferðarhagfræði. Hann var prófessor við ýmsar stofnanir meðal annarra við Oxford háskólann, LSE og Harvard.
Árið 1981 gaf Sen út ritverkið Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation en í því sýndi hann fram á að hungursneyðir stafa ekki aðeins af skorti á mat heldur af ójöfnuði sem innbyggður er inn í hvernig matvælum er dreift. Áhugi Sen á hungursneyðum byggðist á persónulegri reynslu hans en hann var níu ára þegar í Bengal hungursneyðinni 1943 en í þeirri hungursneyð sultu þrjár milljónir manna í hel. Hann sýndi fram á að það hefði verið nógur matur í Bengal á þessum tíma en tilteknir hópar svo sem verkamenn sem ekki áttu ræktarland og fólk sem vann í þjónustu eins og rakarar, hópar sem ekki höfðu fé til að kaupa matvæli þegar matvælaverð hækkaði vegna ýmissa þátt svo sem hernaðar Breta, hamsturs og spákaupmennsku með matvæli, allt þættir sem tengdust stríðinu á svæðinu.
Í bókinni Poverty and Famines segir Sen frá því að í mörgum hungursneyðum hafi framboð á matvælum ekki minnkað á marktækan hátt. Þannig hafi fæðuframleiðsla í Bengal á þessum tíma verið minni en árið áður en meiri en fyrri ár þar sem ekki varð hungursneyð. Því bendir Sen á að félagslegir og hagfræðilegir þættir eins og minni kaupmáttur, atvinnuleysi og ófullkomin matvæladreifikerfi hafi haft áhrif. Nálgun hans er út frá hæfni og jákvæðu frelsi, það er að segjahæfni einstaklings til að vera eða gera eitthvað.
Sen telur að meta eigi ríkisstjórnir eftir hæfni og möguleikum þegnanna. Þannig geta mannréttindi eins og kosningaréttur ekki haft mikið að segja ef þegnarnir hafa ekki hæfni til að kjósa, hæfni sem getur verið almenn eins og menntun og verið sértæk eins og að komast á kjörstað. Hann telur að hvert samfélag þurfi að búa til lista yfir lágmarksfærni í viðkomandi samfélagi.
Sen skrifaði umdeilda grein í tímaritið The New York Review of Books með titlinum „Það vantar meira ein 100 milljón konur“ þar sem hann greindi hvernig lífslíkur eftir kynjum tengdist mismunandi réttindum kynja, sérstaklega í Asíu.
Sen nefnir Peter Bauer sem einn aðaláhrifavald varðandi kenningar sínar.
Karl 10. Frakkakonungur
Karl 10. (9. október 1757 – 6. nóvember 1836) var konungur Frakklands. Hann tók við völdum árið 16. september 1824 en stóð sig ekki vel. Í stað þess að slaka á klónni hafði hann uppi tilburði til að hrifsa öll völd í sínar hendur. Parísarbúar gripu til vopna og reistu götuvígi. Eftir þriggja daga götubardaga neyddist konungurinn til að flýja land. Valdatíð hans lauk 2. ágúst 1830. Karl lést 1836 úr kóleru.
Karl var síðasti konungurinn af aðalgrein Búrbónaættar og síðasti franski einvaldurinn sem ríkti með titlinum „konungur Frakklands“ (Loðvík Filippus var „konungur Frakka“ og Napóleon 3. var Frakkakeisari).
Æviágrip
Karl var fimmti sonur Loðvíks erfðaprins og Maríu Jósefu af Saxlandi og yngsti sonarsonur Loðvíks 15. Frakklandskonungs. Hann var sá þriðji úr bræðrahópnum sem varð konungur Frakklands, á eftir eldri bræðrum sínum, Loðvík 16. og Loðvík 18.. Karl var mjög hændur að siðum og gildum gamla franska konungsríkisins og hafði ýtt á eftir endurreisn óskoraðs einveldis á valdaárum Loðvíks 18. Hann vildi færa Frakkland í sama horf og það hafði verið fyrir daga frönsku byltingarinnar og var sama hvernig fólk brygðist við.
Þegar Karl tók við völdum eftir dauða Loðvíks 18. var hans helsta stefnumál að standa vörð um stjórnarskrána sem bróðir hans hafði samþykkt tíu árum fyrr. Þessi stjórnarskrá var frábrugðin nútímalegum hugmyndum um stjórnarskrár þar sem hún skilgreindi réttindi fólksins sem gjöf frá konungnum fremur en náttúruleg réttindi þjóðarinnar. Karl var mjög trúrækinn og hlynntur því að ríkinu væri stýrt á kristilegan hátt en þetta leiddi til þess að hann var oft á öndverðum meiði við franska þingið og aðrar borgaralegar ríkisstofnanir Frakklands. Nokkrum sinnum kom til árekstra milli Karls og þingsins, sérstaklega eftir afsögn forsætisráðherrans Villèle árið 1827, og Karl ógilti nokkrum sinnum ákvarðanir þingsins með konunglegum tilskipunum. Karl var vinsæll meðal íhaldsmanna á frönsku landsbyggðinni og meðal andstæðinga gamla franska lýðveldisins (sérstaklega í Vendée-héraði, sem hafði orðið illa fyrir barðinu á lýðveldissinnum í frönsku byltingarstríðunum). Karl var hins vegar mjög óvinsæll meðal Parísarbúa.
Á valdatíð Karls voru sett lög sem greiddu fólki sem hafði flúið frá Frakklandi og glatað eignum sínum á byltingarárunum skaðabætur. Jafnframt fóru Frakkar á þessum tíma að hafa afskipti af Grikklandi (1827) og Alsír (1830).
Afturhaldssemi Karls og tilraunir hans til að auka við konunglegt vald sitt leiddi til þess að júlíbyltingin braust út árið 1830. Þingmenn Parísar buðu frænda konungsfjölskyldunnar, Loðvík Filippusi, hertoganum af Orléans, að gerast þjóðhöfðingi í stað Karls. Karl sagði af sér svo sonarsonur hans, Hinrik af Artois, gæti gerst konungur. Hann bað Loðvík Filippus að gerast ríkisstjóri fyrir Hinrik þar til Hinrik yrði lögráða en Loðvík Filippus, sem hafði verið settur á valdastól af þinginu, fór ekki eftir fyrirmælum Karls. Þess í stað þáði hann titilinn Frakkakonungur og tók við völdum viku síðar. Karl, börn hans og barnabörn, neyddust til að halda í útlegð.
Liu Gang
Liu Gang (f. 30. janúar 1961) er kínverskur stærðfræðingur, eðlisfræðingur, og aðgerðasinni. Li var einn af helstu leiðtogum mótmælendanna í stúdentamótmælunum á Torgi hins himneska friðar árið 1989. Vegna hlutverks síns í mótmælunum var Li árið 1991 dæmdur til sex ára fangelsisvistar fyrir að grafa undan ríkisvaldinu.
Talmál
Talmál er mál sem er myndað með því að tala. Hugtakið er oft notað í andstæðu við ritmál. Þó að talmál og ritmál séu mjög tengd er birtingarform þeirra mismunandi, tal er meðfæddur hæfileiki mannfólks á meðan ritmálið er uppfinning sem er háð menningu. Ritmál getur verið bein eftirritun af talmáli en lýtur oft öðrum formreglum, á meðan talmálið getur verið háð samhengi þarf ritmál oft að draga merkingu sína af textanum sjálfum.
Seiður
Seiður eða Seiðr er hugtak sem á við forn-norrænt form af galdraiðkun. Seiður þótti kröftugasti galdur með norrænum mönnum og byggist á algleymi iðkenda og sálnaflakki. Til þess að ástunda seiðinn þurftu menn að búa yfir sérstakri þekkingu og kunnáttu. Seiðurinn var framinn á seiðhjalli (sérstakur upphækkaður timburpallur); og fólst í leiðsluástandi seiðkonu og söng raddliðs og var einkum magnaður gegn tilteknum mönnum eða til að sjá fyrir óorðna hluti. Seiðiðkendur voru taldir geta skipt hömum, þeir voru hamhleypur þ.e. gátu flutt sál sína inn í líkama dýra og vætta. Seiður var ýmist litinn hornauga á tímum hinnar fornu trúar eða óttablandin virðing borin fyrir honum. Óðinn sjálfur var meistari seiðsins hjá norrænum mönnum og á að hafa numið þá list af vanagyðjunni Freyju. Samkvæmt Heimskringlu er því þó öfugt farið:
Talmál
Mörg tungumál heims hafa ekki ritmál og eru einungis til sem talmál. Talmál má líka bera saman við táknmál, sem er mál myndað með handa- og andlitshreyfingum.
Seiður
Það voru einkum konur, sem stunduðu seið með norrænum mönnum, enda voru seiðkarlar kenndir við ergi, hugtak sem þýðir „mannleysa“ eða lýsir einhverskonar „ókarlmannlegu eðli“, oft notað yfir kvenlega og samkynhneigða karlmenn. Seiðiðkun þótti engu að síður máttug og ógnvekjandi aðferð til að skyggnast inn í framtíðina eða framvindu örlagana, hljóta yfirnáttúrulega vernd eða valda öðrum ómældum skaða.
Talmál
Talmál samanstendur af orðum sem eru röð sérhljóða og samhljóða, ásamt tónfalli. Þessar frumeiningar orða kallast hljóðön eða fónem. Orð eru tengd saman í liði, setningar og stærri orðræðueiningar.
Sagan
Sagan er safnplata með Íslensku hljómsveitinni Spilverk þjóðanna sem kom út árið 1997. Á plötunni, sem var einnig fyrsta safnplata hljómsveitarinnar, er hægt að finna brot af því besta af þeim 7 plötum sem Spilverkið gaf út á árunum 1975-79 (að undanskildum bleikum náttkjólum), auk nokkura nýrra laga.
Talmál
Heyrandi börn tileinka sér fyrsta tungumálið sem þau heyra í umhverfi sínu. Heyrnarlaus börn gera slíkt hið sama með fyrsta táknmálið sem er notað í þeirra umhverfi. Heyrnarlaus börn læra talmál á svipaðan hátt og heyrandi börn læra ritmál.
Seiður
Seiðiðkendur voru einnig kallaðir Seiðberendur, en í seinni tíð, eftir upptöku kristni var orðið seiðskratti notað yfir iðkendur þessara fornu vísinda.
Auditorio de Tenerife
Auditorio de Tenerife er tónlistarhús í Santa Cruz de Tenerife, Kanaríeyjum, Spáni. Það var hannað af spænska arkitektinum Santiago Calatrava og opnaði 2003.
Framkvæmdir hófust 1997 og lauk 2003. Húsið var vígt 26. september sama árs í nærveru Filippus Spánarkrónprins. Húsið var síðar heimsótt af fyrrveranda forseta Bandaríkjanna, Bill Clinton. Auditorio de Tenerife er aðsetur Sinfóníuhljómsveitar Tenerife, sem er ein af bestu sinfóníhljómsveitum Spánar.
Í dag er byggingin tákn borgarinnar Santa Cruz de Tenerife og eitt af bestu nútímabyggingum Spáni.
Karólína Matthildur
alt=Karólína Matthildur|thumb|Karólína Matthildur Karólína Matthildur (22. júlí 1751 - 10. maí 1775) var drottning Danmerkur og Noregs frá 1766 til 1772. Hún var dóttir Friðriks prinsins af Wales, ríkiserfingja bresku krúnunnar. Hún var jafnframt systir Georgs 3. Bretakonungs.
Æviágrip
Karólína var alin upp af fjarskyldum ættingjum langt frá konungshöllinni. Á 15. ári var Karólína send til Danmerkur þar sem hún átti að giftast Kristjáni VII Danakonungi. Hjónaband þeirra gekk illa þar sem Kristján var geðveikur, auk þess að vera kaldlyndur og vondur við Karólínu. Hann hélt einnig ítrekað framhjá henni.
Kristján réð sér einkalækni, Þjóðverjann Johann Friedrich Struensee sem náði að stjórna skapsveiflum konungs. Með árunum þróaðist ástarsamband á milli Karólínu og Struensee og er talið að dóttir Karólínu, Lovísa Ágústa, hafi verið dóttir Struensee en ekki Kristjáns. Stuttu eftir fæðingu Lovísu hófst orðrómur á milli íbúa konungsríkisins um að Karólína og Struensee vildu fangelsa konunginn og ná völdum í Danmörku í stað Kristjáns, þar sem þau töldu hann óhæfan til valda.
Karólína og Struensee voru með aðrar skoðanir en danska hirðin því þau vildu bæta hag almennings sem þýddi að skera ætti niður laun og forréttindi hirðarinnar. Á þessum tíma ríkti mikil stéttskipting í Danmörku og var þá hirðin yfir öllu en almenningur fátækur og þurfti að borga næstum öll sín laun til hirðarinnar. Struensee hafði mikið vald yfir Kristjáni þar sem Kristján treysti honum fyrir öllu. Struensee fékk sínu fram og það voru sett ýmis lög sem bættu samfélag almennings í Danmörku.
Karólína eignaðist tvö börn þau, Friðrik VI og Lovísu Ágústu. Friðrik átti hún með Kristjáni en Lovísa er talin vera dóttir Struensee. Eftir orðróminn um ástarsamband Karólínu og Struensee byrjaði danska hirðin að finna sannanir og sannfærðu Kristján að skrifa undir handtökuskipun á Struensee. Struensee var pyntaður í marga daga áður en hann játaði loks og var hálshöggvinn.
Útlegð og andlát
Karólína var send í útlegð og dó aðeins 23 ára gömul í Hannover af völdum skarlatssóttar.
Andrej Tarkovskíj
Andrej Arsenjevitsj Tarkovskíj (Rússneska: Андре́й Арсе́ньевич Тарко́вский) (4. apríl 1932 – 29. desember 1986) var sovéskur kvikmyndagerðarmaður, rithöfundur og óperuleikstjóri. Hann gerði aðeins sjö kvikmyndir í fullri lengd á ferli sínum, en hefur haft mikil áhrif á aðra leikstjóra. Kvikmyndir hans þykja oft tormeltar en sjálfur lagði hann jafnan áherslu á að myndir hans ættu ekki að tjá hlutlægan veruleika heldur drauma, hugsanir og endurminningar.
Guðrún Gísladóttir, leikkona, lék hlutverk völvunnar í síðustu kvikmynd Tarkovskíjs: Fórninni
Síkjabrúða
Síkjabrúða (fræðiheiti: Callitriche hamulata) er vatnajurt sem vex á kafi í grunnu vatni. Blöðin eru mjó og jafnbreið (striklaga) og blómin eru í öxlum blaðanna. Hún er algeng í Norður-Evrópu. Síkjabrúða er notuð sem skrautjurt í fiskabúr.
Á Íslandi finnst síkjabrúða í vötnum á láglendi um allt land.
Chikungunya
Chikungunya sótt er smitsjúkdómur sem stafar af Chikungunyaveiru (CHIKV). Einkennin eru skyndilegur sótthiti, kölduköst, útbrot, höfuð- og liðverkir. Einkenni koma vanalega fram tveimur til tólf dögum eftir sýkingu. Einkenni lagast vanalega innan einnar viku en þó geta liðverkir verið til staðar í mánuði eða ár. Dauðsföll eru um 1 af 1000. Mest hætta á alvarlegum sjúkdómi er hjá mjög ungum og öldruðum sjúklingum og fólki með undirliggjandi heilsuvandamál.
Veirusýking af völdum chikungunya smitast milli fólk gegnum bit moskítóflugna af gerðunum Aedes albopictus og Aedes aegypti. Þessar flugur bíta aðallega að degi til. Veiran getur smitast í dýr svo sem fugla og nagdýr. Sjúkdómsgreining er annað hvort með að gera blóðprufu og athuga hvort þar finnst RNA úr veirunni eðað mótefni fyrir henni.
Einkenni chikungunya sýkingar er stundum misgreind sem beinbrunasótt eða zika veiki. Talið er að ónæmi myndist hjá þeim sem fær þessa sýkingu einu sinni.
Le rayon noir
Le Rayon noir (íslenska: Blökkugeislinn) er 44. Svals og Vals-bókin og sú tólfta eftir þá Tome og Janry. Hún hefur enn ekki verið gefin út á íslensku.
Söguþráður
Sagan hefst á að Sveppagreifinn fær sendan fágætan svepp frá Afríku. Hann útbýr tæki sem framkallar geisla sem á að breyta litarafti tilraunamúsar úr hvítu í svart. Tilraunin mistekst og greifinn leggur af stað í ferðalag.
Svalur skoðar uppfinninguna sem hrekkur í gang og hann breytist í blökkumann. Lögreglumenn Sveppaborgar handtaka Sval, sem er orðinn óþekkjanlegur, fyrir að bera stolin skilríki. Í fangelsi bæjarins rekst hann á gamlan fjandmann, Don Vito Cortizone. Hann heyrir sólarsöguna og vill ólmur komast í tækið og verða þeldökkur til að geta hafið nýjan glæpaferil.
Meðan á þessu stendur hefur Svalur einnig lent í vélinni. Hann er handtekinn af lögreglunni sem færir hann og tækjabúnaðinn til Sveppaborgar, þar sem bæjarhátíð stendur yfir. Don Cortizone sleppur laus og reynir að koma höndum yfir tækið, en ekki tekst betur til en svo að helmingur bæjarbúa verður fyrir blökkugeislanum.
Fljótlega fer allt upp í loft hjá íbúum Sveppaborgar þar sem hvítir og svartir fara í hár saman. Að lokum ákveða þeir þó að beina reiði sinni að Sveppagreifanum, en þegar æstur múgurinn er kominn að höll hans kemur í ljós að virkni geislans er búin og allir hafa fengið sinn eðlilega húðlit. Don Cortizone er sendur í fangelsi til Bandaríkjanna.
Mateusz Morawiecki
Mateusz Jakub Morawiecki (f. 20. júní 1968) er pólskur hagfræðingur, sagnfræðingur og stjórnmálamaður sem hefur verið forsætisráðherra Póllands frá desember 2017. Morawiecki er meðlimur í íhaldsflokknum Lögum og réttlæti og var áður varaforsætisráðherra, þróunarráðherra og fjármálaráðherra í ríkisstjórn forvera síns, Beatu Szydło. Áður en hann hóf þátttöku í stjórnmálum átti Morawiecki að baki langan feril í viðskiptum.
Minni
Minni er hæfileiki til að móttaka eða afla, varðveita og endurheimta upplýsingar.
Mateusz Morawiecki
Æviágrip
Mateusz Morawiecki ólst upp í Wrocław og er sonur eðlisfræðingsins Kornels Morawiecki, sem var andófsmaður gegn kommúnistastjórn Póllands. Kornel Morawiecki var stofnandi Baráttusamtaka Samstöðu (Solidarność Walcząca), róttækrar klofningshreyfingar úr verkalýðsfélaginu Samstöðu sem var ósamþykk viðræðum við kommúnistastjórnina. Mateusz Morawiecki tók sjálfur þátt í andófsaðgerðum gegn ríkisstjórninni og var handtekinn og barinn fyrir vikið.
Minni
Menn hafa lengi rannsakað minnið, en þrátt fyrir miklar uppgötvanir og framfarir er ýmislegt enn á huldu um hvernig minnið starfar. Stöðugar framfarir eru í sálfræði og læknavísindunum og geta þær framfarir auðveldlega umbylt þeim kenningum sem eru taldar fullgildar hverju sinni.
Tilgangur minnis og kenningar
Minnið gegnir mjög mikilvægu hlutverki í lífi okkar. Svo mikilvægt er minnið, að spyrja mætti hvort manneskja án minnis sé yfir höfuð með meðvitund. Allt sem við kunnum er geymt í minninu; öll sú vitneskja sem við höfum um sjálf okkur er geymd þar, öll orð sem við kunnum, vitneskjan um ættingja okkar og svo framvegis. Við notum minnið að miklu leyti ómeðvitað, þ.e., án þess að reyna mikið á okkur við að rifja upp.
Til eru nokkrar kenningar um það hvernig minnið virkar, en í þessari grein er aðaláherslan lögð á kenningu sem er kölluð Grunnlíkanið um minni, en einnig er fjallað er um aðrar kenningar. Ekki er til ein heildarkenninng um virkni minnisins. Þó eru menn almennt sammála um nokkur atriði minnis, en þau eru helst:
Mateusz Morawiecki
Æviágrip
Morawiecki var lengst af ekki tengdur við neinn stjórnmálaflokk en árið 2010 vann hann sem efnahagsráðgjafi Donalds Tusk, forsætisráðherra Póllands úr Borgaraflokknum. Þegar hægri-íhaldsflokkurinn Lög og réttlæti komst til valda eftir stórsigur sinn í þingkosningum árið 2015 var Morawiecki útnefndur fjármálaráðherra. Útnefning hans var víða álitin tilraun til þess að koma til móts við erlenda fjárfesta, sem óttuðust mögulegar afleiðingar þjóðernissinnaðrar fjármálastjórnunar Laga og réttlætis.
Minni
Minnisþrepin þrjú
Þegar við lærum eitthvað erum við að gera tvo hluti; umskrá boð sem berast okkur sjónrænt, hljóðrænt eða með öðrum hætti í eitthvað sem mannsheilinn skilur og geyma það í minni. Svo þegar við þurfum á upplýsingunum að halda rifjum við þær upp. Þessu ferli er hægt að skipta í þrennt; umskráning, geymd og endurheimt.
Mateusz Morawiecki
Æviágrip
Í desember árið 2017 lét Jarosław Kaczyński, formaður Laga og réttlætis, stokka upp pólsku ríkisstjórnina. Beatu Szydło forsætisráðherra var bolað úr embætti og Morawiecki tók við af henni auk þess sem hann viðhélt embætti fjármála- og þróunarráðherra. Talið er að Kaczyński hafi litið svo á að Morawiecki myndi eiga auðveldara en Szydło með að semja við Evrópusambandið. Stjórn Morawiecki hefur átt í deilum við Evrópusambandið bæði um umdeildar breytingar á pólska dómkerfinu og um meginreglu rétthæðar ESB-löggjafar gagnvart pólskum lögum.
Minni
Minnisþrepin þrjú
Í fyrsta þrepinu breytum við upplýsingum sem birtast okkur sjónrænt, hljóðrænt eða með öðrum hætti í taugaboð. Þetta kallast umskráning. Annað þrepið kallast geymd, og felst í því að upplýsingarnar eru geymdar í minninu (meira má lesa um þetta þrep í greininni um geymd). Svo þegar við þurfum á upplýsingunum að halda náum við í upplýsingarnar úr minninu. Það er kallað endurheimt. Minnið getur brugðist okkur á öllum þessum þrepum, en það veldur því sem við köllum dags-daglega að við munum ekki [eitthvað].
Hvert minniskerfi fyrir sig notar sérhæfðar aðferðir við umskráningu, geymslu og endurheimt.
Minniskerfin þrjú
Almennt er viðurkennt að minniskerfin séu minnst tvö, en sumir segja að þau séu þrjú. Þau eru:
Ef litið er á flæði upplýsinga um skynminni og skammtímaminni, þá er ljóst að áreiti berst frá umhverfinu inn í skynminnið. Skynminnið er óvirkt minniskerfi, því ekki er unnið úr upplýsingum þar. Það sem á sér stað í skynminninu er eitthvað sem við erum ekki meðvituð um. Þegar athyglin beinist að einhverju í umhverfinu er upplýsingunum hleypt inn í skammtímaminnið, og þar er svo unnið úr áreitunum og er því virkt minniskerfi.
Grunnlíkanið um minni
Grunnlíkanið um minni var sett fram af Richard C. Atkinson og Richard M. Shiffrin á sjöunda áratug 20. aldar. Líkanið gerir ráð fyrir þremur minniskerfum, og að upplýsingar flæði milli þessara kerfa með tiltölulega reglulegum hætti. Þessi þrjú kerfi eru skynminni, skammtímaminni og langtímaminni. Í fyrstu fara upplýsingar sem skynjaðar eru í umhverfi í skynminni sem er þó talið frekar hluti af skynjun en minni. Þaðan fara upplýsingar í skammtímaminni með takmarkaða rýmd og að lokum er hægt að umskrá upplýsingar í langtímaminni sem hefur ótakmarkaða rýmd. Líkanið leggur mikla áherslu á geymsluhlutverk og aðgreining kerfana byggist ekki síst á því hversu lengi upplýsingarnar staldra við í hverju minniskerfi.
Akira Nozawa
Akira Nozawa var japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 3 leiki og skoraði 3 mörk með landsliðinu.
Minni
Grunnlíkanið um minni
Mörg rök hafa verið færð fyrir þessu líkani, en mörgum finnst þó kerfið full einfalt og nái ekki að skýra hin flóknu tengsl á milli minnis og þekkingar. Einnig hefur verið bent á, að líkanið geti ekki skýrt út hvers vegna við náum að muna atriði sem voru vistuð fyrir löngu síðan, tiltölulega fyrirhafnarlítið. Þessi kenning nýtur þó mikillar hylli.
Skynminni
Skynminnið geymir þau áreiti sem berast skynfærum líkamans. Oftast er skynminnið bundið við eitt skynfæri í senn. Skynminnið varir í stutta stund, líklega 1/4 úr sekúndu til þriggja sekúndna. Skynminni fyrir sjón geymir hraðvirkt og sjálfvirkt og er snemma í skynferlinu. Þaðan berst það kennslabiðminni sem er hægvirkara og varanlegra og gerir atriði aðgengileg til svörunar. Svipuð ferli eru fyrir önnur skynfæri. Athygli vinnsluminni beinist að nokkrum atriðum sem var lengur en önnur sem flokkast úr.
Skammtímaminni
Skammtímaminnið geymir upplýsingar í nokkrar sekúndur og með endurtekningu geta upplýsingar haldist þar inni lengur. Dæmigerð endurtekning er að þylja með sér upplýsingarnar sem þarf að geyma aftur og aftur. Til að upplýsingar geti komist inn í skammtímaminnið þurfum við að veita þeim athygli, en svo er oft alls ekki raunin. Oft, þegar svoleiðis lagað gerist, er það stimplað sem gleymska. Þetta er mjög eðlilegt fyrirbæri, þar eð okkur er illmögulegt að veita öllu athygli sem gerist í kringum okkur.
Skrásetning
Í skammtímaminninu eru upplýsingar skráðar fyrst og fremst hljóðrænt, en þær geta líka verið skráðar á fleiri vegu; þær geta einnig verið geymdar sjónrænt, eða tenging við eitthvað sem hefur merkingu. Mjög vel hefur reynst að geyma upplýsingarnar á hljóðrænu formi, með því að endurtaka þau (endurtekning). Athugið þó, að ef upplýsingar eru fyrst skráðar myndrænt í skammtímaminnið getur það umritast og orðið hljóðrænt fljótt, en við það glatast upplýsingar um t.d. letur, leturstærð og svo frv. um textann sem var lesinn.
Geymsla
Talið er að um sjö atriði, plús eða mínus tvö, geti rúmast í skammtímaminninu í einu, þar sem að ný atriði ryðja eldri atriðum burt, með þeirri undantekningu að atriði sem eru endurtekin ryðjast ekki út. Einnig dofna þau atriði sem eru ekki endurtekin og hverfa loks úr skammtímaminninu. Um minnið og þessa tölu, sjö, var skrifuð fræg ritgerð, nefnd „The Magical Number Seven, Plus or Minus Two: Some Limits on Our Capacity for Processing Information“, og birtist hún árið 1956.
En atriðin sjö geta verið svo mismunandi, tökum sem dæmi heimilisfangið Hásteinsvegur 9. Heimilisfangið má búta niður:
Hér er sýnt hvernig má geyma heimilisfangið í skammtímaminninu á þrjá mismunandi vegu. Hvernig best er að geyma heimilisfangið í minninu veltur á fyrri reynslu viðkomandi og því hvort að hann þekki nöfnin fyrir, þ.e.a.s. hvort að atriðið sé í langtímaminninu. Þessi leið, að skipta upplýsingunum niður, er því mjög góð til að muna eitthvað sem er nýtt fyrir okkur og óþekkt.
Endurheimt
Leit í skammtímaminninu er líklegast raðleit, þar sem eitt atriði er athugað í einu. Fyrir hvert atriði sem er í listanum eykst leitartíminn að jafnaði um 38 millisekúndur. Athyglivert er þó að athuga að menn virðast vera nokkuð lengur að átta sig á andlitsmyndum en orðum og öðru munnlegu efni.
Langtímaminni
Langtímaminnið er ef til vill mikilvægasta minniskerfið, en þar eru geymdar upplýsingar sem hafa varðveist lengri eða skemmri tíma; nokkra klukkutíma, daga, mánuði og ár. Skráning í langtímaminnið er, ólíkt skammtímaminninu, fyrst og fremst merkingabært, en það getur einnig skráð upplýsingar á ýmsa vegu, t.d. hljóðbært. Langtímaminnið er að mestu ómeðvitað og notast helst við merkingarlega úrvinnslu.
Leiðin fyrir áreiti að festast í langtímaminni er slík að fyrst festist áreitið í skynminni, síðan fer það í skammtímaminnið og seinast kemur það í langtímaminnnið ef varanleg minnisfesting verður. Ef minnisatriðin eru endurtekin oft leiðir það til minnisfestingar í langtímaminni.
Langtímaminnið geymir svo mikið af upplýsingum að talin er þörf á að skipta því í nokkur undirkerfi, sem hvert og eitt hefur sín sérkenni. Langtímaminnið byrjar að skiptast í tvennt, í ljóst minni, sem geymir þau þekkingaratriði sem við höfum meðvitaðan aðgang að og dulið minni en þar býr sú þekking sem okkur reynist erfiðara að hafa á stjórn á. Ljóst minni skiptist í atburðaminni og merkingaminni, en dulið minni skiptist í aðferðaminni, viðbragðsskilyrðingu og viðvana.
Ástæður þess sem við köllum dags-daglega gleymsku í langtímaminninu eru taldar vera dofnun og hömlun sem megi rekja til vandkvæða við endurheimt og loks geta tilfinningar haft áhrif á hana og skipulagsleysi. Dofnun er talin eiga mest í hlut þegar við getum ekki rifjað eitthvað upp úr langtímaminninu.
Dulið minni
Dulið minni felst í því að fyrri reynsla gerir okkur kleift að framkvæma ákveðna hluti án þess að vera með hugann við upprifjun, eitthvað sem við þurfum ekki að muna aðferðina við til að geta athafnað okkur, t.d. synda, hjóla, dansa o.s.frv. Í duldu minni býr sú þekking sem okkur reynist erfiðara að hafa meðvitaðan aðgang að, t.d. hreyfifærni og nám lært með viðbragðsskilyrðingu. Um er að ræða ómeðvitað minni þar sem venjulegri upprifjun verður ekki við komið. Dulið minni veldur því að börn geta jafnvel munað það sem henti þau þegar þau voru enn í móðurkviði.
Til eru þrjár tegundir dulins minnis: Aðferðaminni, viðbragðsskilyrðing og viðvani. Mest athygli hefur þó beinst að aðferðarminninu þegar talað er um dulið minni.
Úrvinnsludýpt
Úrvinnsludýpt (e. Levels-of-processing effect) nefnist kenning sem Kenneth Craik og Lockhart mótuðu. Úrvinnsludýpt byggist á þeirri hugmynd að færsla milli skammtímaminnis og langtímaminnis sé ekki að mestu leyti háð endurtekningu og upprifjun heldur ráði hversu mikil vitræn úrvinnsla fer fram um minnisatriðið. Þeir sögðu að þeim mun meiri úrvinnslu sem atriðið þyrfti, því betra væri að muna það sökum þess að þá greinir heilinn atriðið og kemur því í eitthvert kerfi. Tilraunir þeirra styðja stoðum undir kenninguna.
Heilalíffæri tengd minni
Ýmis heilalíffæri koma að minninu, en ýmsar rannsóknir hafa verið gerðar til að leiða í ljós hvaða tilgangi þau gegna. Hér verður fjallað um nokkur þessara líffæra.
Gagnaugablað
Kanadíski heilaskurðlæknirinn Wilder Penfield var einn þeirra manna sem rannsakaði heilann með rafreitingu. Hann lét veikan rafstraum fara um heilabörk sjúklinga og kannaði svo hvaða áhrif það hefði á ýmsa sálfræðilega starfsemi hjá fólki með flogaveiki á háu stigi. Fyrstu vísbendingar um að minni væri staðsett í gagnaugablaði fundust árið 1938, en gagnaugablaðið er sá hluti heilabarkar sem liggur innan við gagnaugað. Þar með kom í ljós að hjá sumum virðist áreiting gagnaugablaðsins kallaði fram liðnar minningar og jafnvel ljóslifandi.
Drekinn
Talið að drekinn sé viðriðinn ljósa minnið sem er þróaðasti hluti minnisins. Auk þess að sjá um minnisfestingar í ljósa minninu hefur drekinn verið bendlaður við rýmisskynjun. Fólk með skemmd í drekanum á mjög erfitt að búa sér til hugrænt kort af nýjum stöðum og á mjög erfitt að rata heim til sín ef það flytur eitthvert annað eftir áfallið. Ætíð hefur drekinn verið tileinkaður minnisfestingunni og geymd í ljósa minninu. En nýjar rannsóknir sem Teng og Squire (1999) gerðu sýna fram á að hann á einungis að hafa með minnisfestinguna að gera en ekki geymdina. Þeir prófuðu mann vegna herpesveiru sem var með ónýtan dreka og skemmd á hluta á gagnaugablaðsins í báðum hvelum. Þar sem þessar skemmdir voru til staðar þá leiddi það til verlegs óminnis. Hann getur engan vegin munað hvar hann býr eða lært á hverfið sem hann flutti í eftir áfallið. En það merkilega við það að minni hans um æskustöðvar í Los Angeles reyndist alveg eins en fimm jafnaldra hans sem höfðu búið þar jafnlengi og flutt svo í burtu um svipað leyti og hann. Teng og Squire ályktuðu þá af niðurstöðum sínum að drekinn og gagnaugablaðið gegndu vissulega lykilhlutverki í að festa ljósar minningar í LTM en ekki að endurheimta þær eða geyma gamlar minningar.
Möndlungurinn
Möndlungurinn tengist lykilhlutverki í randkerfinu sem tengist geðhræringum. Hann virðist sjá um samskipti við hin ýmsu kerfi líkamans sem stjórna óttaviðbrögðum (t.d. auka hjartslátt, hægja á meltingu eða frysta hreyfingar ef við verðum skelfingu lostin). Antonio Damasio og félagar hans hafa rannsakað konu með heilaskemmd sem er bundin við möndlunginn. Hún gat lesið öll tilfinningaleg látbrigði nema óttaviðbrögð. LeDoux og félagar komust að því að fólk með skemmd á gagnaugablaði og í möndlungi bregst ekki við óþægilegu áreiti. Þau sýndu svo að heilbrigt fólk (samanburðarhópur) sýndi lífeðlisleg viðbrögð þegar óþægilegur hávaði (skilyrt áreiti) var paraður við hlutlausan tón (skilyrt áreiti). Skilyrðingin var þannig að hlutlausi tónninn, sem heyrðist alltaf á undan óskilyrta áreitinu, dugði einn og sér til að kalla fram óþægindatilfinningu. Það átti ekki við tilraunahópinn sem var með heilaskaða í möndlungi og gangaugablaði, skilyrta áreitið vakti engin lífeðlisleg viðbrögð. Þar af ályktaði LeDoux að skemmdin í möndlungi orsakaði þetta “óttaleysi”. Möndlungurinn virðist hafa með dulið tilfinningaminni að gera.
Gráhýði og rófukjarni
Gráhýði og rófukjarni kallast einu nafni rákakjarni. Bæði líffærin tilheyra svokölluðum botnkjörnum. Þeir liggja djúpt í mannsheilanum og þess vegna er ekki eins mikil áhætta á að það skaddist eins og randkerfið og börkurinn. Talið er að í þessum líffærum sé aðsetur aðferðaminnisins. Fólk sem þjáist af óminni er iðulega fært um að sýna merki þjálfunar sem reynir á þennan hluta minnisins. Gott dæmi er tilfelli Clive Wearing, breskum tónlistarmanni sem fékk heilabólgu og afleiðingin varð margvíslegur minnisbrestur. Hann getur ekki myndað nýjar minningar (eins og tíminn standi í stað hjá honum). Einnig er minni hans á liðna atburði gloppótt. En þrátt fyrir þessi veikindi sín getur Clive spilað á píanó og selló og stjórnað tónlistarviðburðum eins og ekkert sé. Skemmdirnar sem hann hlaut snertu ekki botnkjarnana og það er talin líklegasta skýringin á því að aðferðaminni tónlistar hefur haldið óskert.
Forennisblaðið
Forennisblaðið er fremsti hluti heilabarkarins. Heilaskimarnir hafa sýnt að það svæði er mjög virkt þegar er verið að leysa vinnsluminnisverkefni. Tilraunir á öpum hafa sýnt að ef það kemur fram skemmd á þessu svæði þá gætu þeir ekki mögulega leyst verkefni sem reyna á vinnsluminnið.
Leifturminni
Tilraun var gerð til að sýna fram á þetta. Hópi fólks var skipt í tvennt. Hópunum voru sýndar skyggnumyndir og helmingnum var sögð átakanleg saga en hinum ekki. Helmingi hvors hóps um sig var gefið lyfið propanolol, sem hindrar verkan adrenalíns og noradrenalíns, en hinum helmingnum var gefinn lyfleysa. Í ljós kom að þeir sem fengu propanolol áttu í erfiðleikum með að rifja upp tilfinningaþrungnu söguna en hinir ekki. Lyfið hafði engin áhrif á hlutlausu söguna. Það bendir til þess að áðurgreind efni gegni mikilvægu hlutverki við festingu í leifturminni.
Heilaskimun bendir til þess að möndlungurinn sé viðrinn tilfinningaminni. Aukin virkni í möndlungi sýnir betra minni á tilfinningaþrungið efni.
Af þessu má ætla að tilfinningaminnið sé skráð á annan hátt en hlutlausa minnið. Það er þó umdeilt og rannsóknir á nákvæmni frásagna sýnir að leifturminningar virðast jafn viðkvæmar og venjulegar minningar. Því hafa sumir sagt sem svo að leifturminningar hafi félagslegt mikilvægi og því rifjar fólk slíkar minningar oft upp og finnst það muna það líkt og það gerðist í gær en raunin virðist vera önnur.
Algleymi eða alminni?
Hvort er betra að vera minnislaus eða muna allt? William James sagði að það væri jafnvont.
Að muna allt merkir samkvæmt löghyggju, að maður muni allt sem liðið er, og hafi þar með góða hugmynd um hvað framtíðin ber í skauti sér. Einnig er vafasamt að mannsheilinn sé gerður til að muna „allt“ og muni því byrja að skemmast þegar einhverjum „hámarks þröskuldi“ er náð, eða að heilinn muni bregðast við á sem skynsamlegastan hátt og gera mann brjálaðan á öllum þeim upplýsingum sem við höfum. Aftur á móti gefur minnisleysi möguleikann á því að muna ekki að maður sé með minnisleysi og þannig hefur maður ekki hugmynd um að það sé eitthvað að, þetta getur verið talið sem ein gerð ánægju. Reyndar gæti þetta verið hálfgerð blessun fyrir manninn, því að einn besti hæfileiki mannsins er að hunsa allt annað en hann sjálfan og loka augunum gersamlega fyrir öllu því slæma í lífi hans, en með eins þröngri sýn á veruleikan og hann getur, þá finnur hann auðvitað eitthvað að kvarta um. Minnisleysið mundi bæta þennan hæfileika hans, vegna þess að sá sem mundi ekki neitt gæti ekki munað eftir neinu, hvorki slæmu né góðu.
Töfratalan sjö og minni
Lengi hafa menn vitað að minni okkar er ekki ótakmarkað. Breski aðalsmaðurinn William Hamilton komst að þeirri niðurstöðu strax á 19. öld. Hann sá að þegar handfylli af marmarakúlum er fleygt á gólf getur maður aðeins greint sjö þeirra vel í einu. Breski kennarinn John Jacobs gerði tilraun á nemendum sínum árið 1887. Þar kom í ljós að nemendur gátu að meðaltali munað samtímis sjö tölur í einu ef þeim var raðað handóhófkennt. Hermann Ebbinghaus komst svo einnig að sömu niðurstöðu. Loks velti bandaríski sálfræðingurinn George A. Miller (1956) þessu fyrir sér og kallaði töluna sjö (plús mínus tveir) töfratölu enda kæmi oft fyrir í heiminum, t.d. eru sjö heimshöf, sjö undur veraldar, sjö dagar í vikunni, sjöundi himinn og sjö dauðasyndir.
Minnistækni
Það sparar tíma og fyrirhöfn að hafa gott minni, þá þarf maður ekki að skrá allar upplýsingar hjá sér eða geta treyst á það að geta flett þeim upp. Áður fyrr var það metinn mikilsverður hæfileiki að hafa gott minni, því að þá höfðu landsmenn ekki almennan aðgang að bókum og aðeins hluti þeirra var læs. Nú til dags hafa menn glatað hæfileikanum til að muna langar frásagnir eins og t.d. Íslendingasögurnar. Flestir reikna ekki lengur í huganum heldur slá það inn í reiknivél, tölvurnar eru góður staður til að geyma upplýsingar og einnig GSM- síminn. Eins og alltaf koma nýir hlutir í staðinn fyrir þá gömlu, í dag þarf fólk að muna alls kyns aðgangsorð og númer að kerfum af ýmsu tagi (tölvupóstur, bankanúmer o.s.frv.).
Enn er ekki ljóst hvers vegna sumir hafa mun betra minni en aðrir, þó er vitað að þjálfun og erfðir skipta mjög miklu máli. Fyrsta minnisaðferðin nefnist staðaraðferðin, hún felst í því að atriði sem á að muna er sett í samband við ákveðinn stað. Dæmi um aðrar aðferðir sem hafa reynst vel, þeim sem vilja bæta minnið sitt með sérstakri minnistækni, eru: að nota ímyndir, búa til sögur eða nota hrím og hrynjandi. Hver og einn hefur sína aðferð til að muna og eflaust eru til margar aðrar minnisaðferðir.
Moodle
Moodle er frjáls hugbúnaður og geta allir sem áhuga hafa nýtt sér hann (samkvæmt skilmálum GNU General Public License).
Moodle er smíðað fyrir netþjóna með PHP-túlk og SQL-gagnagrunn (eins og MySQL).
Orðið Moodle var upprunalega hugsað sem skammstöfun fyrir „Modular Object-Oriented Dynamic Learning Environment“ sem fyrst og fremst væri gagnlegt fyrir forritara og kennslufræðinga. Orðið er einnig sögn sem lýsir því að vinna við eitthvað á eitthvað á afslappaðan hátt, eða ánægjulegu fikti sem stundum leiðir til innsæis og sköpunar. Á þennan hátt vísar orðið Moodle bæði til þess hvernig hugbúnaðarlausnin var þróuð og einnig hvernig nemandi eða kennari gætu hugsanlega nálgast nám og kennslu á Netinu.
Fangarnir í sólhofinu
Fangarnir í sólhofinu (á frummálinu Le temple du soleil eða „sólhofið“) er fjórtánda bókin í myndasöguflokknum Ævintýri Tinna eftir belgíska myndasöguhöfundinn Hergé.
Hún kom út árið 1974 á íslensku í þýðingu Lofts Guðmundssonar.
Söguþráður
Tinni og Kolbeinn kafteinn eru komnir til Kallaó í Perú til þess að taka á móti fraktskipinu Pakakama. Vandráði prófessor var rænt í fyrri sögunni og Tinna grunar að honum sé haldið um borð í Pakakama. Interpól bað Skafta og Skapta að aðstoða lögregluforingjann í Kallaó. En skyndilega dregur Pakakama fána að húni sem tilkynnir að hættulegur smitsjúkdómur er um borð í skipinu. Tinni trúir þessu ekki og laumast um borð og finnur Vandráð. Hann kemst að því að honum var rænt fyrir að setja á sig armband inkans Raskars Kapaks og á að gjalda fyrir það með lífi sínu. Tinna tekst að sleppa og segir Kolbeini að hafa samband við lögreglu á meðan hann fylgist með mannræningjunum. Kolbeinn hringir í Skaftana.
Þegar þeir koma í fjöruna þar sem Tinni beið finna þeir hann hvergi. Þeir skipta liði og Kolbeinn hittir Tinna sem elti mannræningjana og komst að því að þeir væru á leið til fjallabæjarins Jaúga með lest. Tinni og Kolbeinn taka lestina en Tinni uppgötvar að það er búið að aftengja vagninn þeirra og þeir stökkva út. Á endanum koma þeir til Jaúga en lögregluforinginn þar vill engu svara þeim þegar þeir spyrja um Vandráð og það sama gildir um íbúa bæjarins. Á meðan hann er að spyrja fólk, sér Tinni tvo menn níðast á ungum appelsínusala. Tinni reynir að stöðva þá og þeir ráðast á hann, en Tinni og Tobbi sigra þá. Tinni kemst þá að því að appelsínusalinn er horfinn. Skyndilega heyrir hann í ungum strák sem felur sig á bak við vegg sem segir Tinna að hitta sig við brú Inkans við sólsetur. Eftir það hittir hann miðaldra indjána sem segir honum að hætta að leita að vini sínum, en Tinni segist ekki munu gera það. Þá gefur indjáninn Tinna verndargrip og segir að hann geti bjargað honum úr háska.
Grenijarpi
Grenijarpi (fræðiheiti: Canachites canadensis) er hænsnfugl af orraætt. Heimkynni hans er í barrskógabeltinu í N-Ameríku. Haninn er kallaður karri, rétt eins og karlfugl rjúpunnar, en hún er líka af orraætt.
Fangarnir í sólhofinu
Söguþráður
Tinni og Kolbeinn hitta unga strákinn við brúna sem reynist vera ungi appelsínusalinn. Hann segist heita Zorrínó og segir að inkarnir hafi farið með Vandráð í sólhofið og segist að hann ætla að leiða þá þangað. Leiðin liggur yfir snæviþakin fjöll og gegnum raka frumskóga. Þeir eru stöðugt eltir af njósnurum inka og Kolbeinn á í basli með dýralífið. Þegar þeir fara yfir foss dettur Tinni inn í hann. Hann kallar til Kolbeins og Zorrínós og segir þeim að koma. Hann hefur fundið þar leyniinngang að sólhofinu. Þeir brjótast inn í það og eru handsamaðir. Tinni lætur Zorrínó fá verndargripinn.
Þegar þeir standa fyrir framan syni sólarinnar, leiðtoga inkanna, segir hann að þeir munu verða brenndir á bálkesti með Vandráði. Tinni segir Zorrínó að sýna honum medalíuna. Indjáninn sem gaf Tinna hana kemur fram og reynist vera æðsti prestur sólarinnar. Hann segist hafa gefið Tinna verndargripinn þegar hann verndaði Zorrínó. Sonur sólarinnar hlífir Zorrino en leyfir Tinna og Kolbeini að velja daginn sem þeir verða brenndir. Á meðan þeir eru í fangelsi finnur Tinni dagblað sem Kolbeinn ætlaði að henda og hrópar upp himinlifandi. Tinni segir Kolbeini að treysta og sér og segja ekkert. Tinni segir syni sólarinnar hvaða dag þeir skuli brenndir því það sé afmælisdagur Kolbeins. Þann dag er þeim svo stillt upp á bálköst ásamt Vandráði. Tinni talar þá hátt við sólguðinn og segir honum að hafna fórninni með því að hylja andlit sitt og kemur þá sólmyrkvi. Tinni segir syni sólarinnar að hann láti sólina koma aftur ef hann láti sig og vini sína lausa og veki vísindamennina sjö úr dáinu. Hann lofar því og sólmyrkvinn hverfur. Tinni segir Kolbeini að dagsetningin með sólmyrkvanum hafi verið dagblaðinu. Tinni, Kolbeinn og Vandráður fá að fara og vísindamennirir vakna úr dásvefninum. Zorrínó ákveður að vera hjá inkunum og Tinni og félagar halda heim og lofa að segja engum hvar sólhofið er.
Sóragigt
thumbnail|Alvarlegt tilfelli af sóragigt. Miklar breytingar sjást á nöglum. Sóragigt eða Psoriasisgigt er sjúkdómur sem stafar af truflun í ónæmiskerfinu og veldur einkennum í stoðkerfi líkamans svo sem verkjum í liðum og vöðvum ásamt sinaskeiðabólgum, festumeinum og oft liðbólgum. Gigt sem er samfara psoriasis er sóragigt.
Gorgías
Gorgías (forngrísku: Γοργίας, um 490-385 f.Kr.) var forngrískur mælskufræðingur og að mati sumra fræðari (sófisti) og heimspekingur.
Arabar
thumb|right|275px|Nokkrir þekktir arabar Arabar er hugtak sem haft er um fólk sem hefur arabísku að móðurmáli, tilheyrir arabískri menningu eða getur rakið ætt sína til Arabíu. Arabar eru fjölmennastir í Mið-Austurlöndum og Norður-Afríku. Flestir kenna þeir sig einnig við heimaland sitt og jafnvel héruð eða ættbálka. Þessi dreifða búseta og örar breytingar á seinni árum valda því að öll arabamenning er ekki steypt í nákvæmlega sama far. Trúarbrögð eru ekki heldur ótvírætt einkenni. Þótt stærstur hluti araba aðhyllist íslam, er kristni gömul í löndum þeirra en reyndar fækkar því fólki hlutfallslega.
Gorgías
Gorgías var frá Leontíní á Sikiley. Sumar heimildir herma að Gorgías hafi verið nemandi Empedóklesar. Gorgías flutti mælskufræðina frá Sikiley til Aþenu.
Arabar
Giskað er á, að fjöldi araba nemi samtals allt að 300 – 350 milljónum manna. En þeir eiga heima í mjög mörgum löndum, og nákvæma tölu er ómögulegt að reikna.
Gorgías
Um það sem ekki er
Gorgías samdi rit sem nú er glatað: Um eðlið eða það sem ekki er. Ritið er háðsádeila á elíska einhyggju Parmenídesar. Varðveitt er endursögn annarra á meginefni verksins, t.d. hjá Sextosi Empeirikosi og í verkinu Um Melissos, Xenofanes og Gorgias, sem er eignað Aristótelesi. Kenning Gorgíasar mun hafa verið eftirfarandi:
Gagnrýnendur
Helsti gagnrýnandi Gorgíasar var Platon, sem tileinkaði Gorgíasi samræðu sem nefnd er eftir honum, Gorgías. Gagnrýni Platons er einkum sú að Gorgías sé mælskufræðingur en mælskufræðin beinist að því að gleðja áheyrandann og/eða sannfæra hann en heimspekin leiti hins vegar sannleikans.
Arabar
Saga
Þáttaskil urðu í sögu araba snemma á sjöundu öld, þegar Múhameð hóf að kenna ný trúarbrögð, sem fengu mikinn hljómgrunn á meðal þeirra. Í kjölfarið fylgdu landvinningar, og stórveldi risu. Þar á meðal voru Kálifadæmin og Ottómanveldið, sem stóð frá 1299 til 1922.
Menningaráhrif frá aröbum
Á miðöldum fór að gæta í Evrópu menningaráhrifa frá aröbum í vísindum. Þeir miðluðu meðal annars margvíslegri fornmenningu og arabískum tölum. Að einhverju leyti höfðu þeir einnig áhrif í myndlist, tónlist og bókmenntum.
Gorgías
Gagnrýnendur
Aristóteles gagnrýnir Gorgías einnig og telur hann til fræðaranna.
Fálkagata
Fálkagata er gata í vesturbæ Reykjavíkur. Gatan er í Grímsstaðaholti, á milli Arnargötu, Grímshaga, Tómasarhaga og Hjarðarhaga annars vegar, og Dunhaga og Suðurgötu hins vegar.
Gatan var fyrst lögð og nefnd árið 1919, en flest nústandandi hús eru reist á 6. og 7. áratugnum. Á árum áður var gatan ekki síst þekkt fyrir það að Halldór Laxness átti íbúð að Fálkagötu 17.
Íslenska útvarpsfélagið
Íslenska útvarpsfélagið er íslenskt fjölmiðlafyrirtæki sem var stofnað utanum rekstur Bylgjunnar árið 1984. Það eignaðist síðan fjölda einkarekinna útvarps- og sjónvarpsstöðva næstu árin og myndaði að lokum einn hluta stóru fjölmiðlasamsteypunnar Norðurljósa. Að lokum rann félagið saman við Frétt ehf og varð þá einn hluti 365 miðla.
Saga
Íslenska útvarpsfélagið var stofnað árið 1984 þegar fyrir lá að útvarpslögum yrði breytt og rekstur einkarekinna útvarps- og sjónvarpsstöðva heimilaður. Í stjórn félagsins voru þeir Jón Ólafsson í Skífunni og Magnús Axelsson fasteignasali. Eftir nokkra leit að hentugu húsnæði kom félagið sér fyrir á efri hæð gömlu Osta- og smjörsölunnar við Snorrabraut. Útvarpsstöðin Bylgjan hóf síðan útsendingar 28. ágúst 1986 og í nóvember árið eftir fór Ljósvakinn í loftið.
Vorið 1989 hóf Íslenska útvarpsfélagið viðræður um sameiningu við Stjörnuna sem var í eigu Hljóðvarps ehf., en meðal eigenda þess félags var Ólafur Laufdal. Sameiningarviðræður sigldu í strand eftir nokkra mánuði, að sögn vegna þess að skuldir Stjörnunnar væru meiri en Íslenska útvarpsfélagið hafði áður gert sér grein fyrir. Í kjölfarið fór Hljóðvarp ehf. í gjaldþrot og Íslenska útvarpsfélagið keypti upp þrotabúið í september 1989.
Í upphafi árs 1990 var nýtt hlutafé fengið inn í rekstur Íslenska sjónvarpsfélagsins sem rak Stöð 2. Í febrúar sama ár var hlutafé í Íslenska útvarpsfélaginu aukið til að fjármagna kaup á hlutabréfum í fyrrnefnda félaginu. 4. maí sameinaðist fyrirtækið svo Íslenska sjónvarpsfélaginu og til varð ein fjölmiðlasamsteypa með tvær útvarpsstöðvar og eina sjónvarpsstöð. Sama ár var samþykkt sala á 7% hlut til Sigurjóns Sighvatssonar, en þeir Jón Ólafsson voru þá stærstu einstöku hluthafarnir.