cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tóbak
Tóbak er unnið er úr blöðum tóbaksjurtarinnar (Nicotiana tabacum). Virka efnið í tóbaki er nikótín og veldur það fíkn. Auk þess er mikill fjöldi annarra efnasambanda og eru mörg þeirra krabbameinsvaldar. Tóbaks er yfirleitt neytt með því að reykja það sem píputóbak eða í vindlum eða sígarettum. Einnig má neyta tóbaks með því að tyggja það (skro, munntóbak), taka það í vörina eða sjúga það inn í gegnum nefið (neftóbak). Tóbaksneysla á uppruna sinn meðal indíána í Nýja heiminum en neysla þess breiddist hratt út um allan heim eftir landafundina á 15. öld. Litið er á tóbaksreykingar sem meiri háttar heilbrigðisvandamál vegna þess hve það er stór áhrifaþáttur í tíðni krabbameins auk ýmissa öndunarfæra- og hjartasjúkdóma.
Jón Grunnvíkingur fræðimaður safnaði m.a. tóbaksvísum. Ein þeirra er þannig:
Og önnur:
Stefán Kristjánsson
Stefán Kristjánsson (fæddur 8. desember, 1982, látinn 28. febrúar, 2018) var íslenskur skákmeistari.
Stefán var útnefndur alþjóðlegur meistari í skák árið 2002 og árið 2011 varð hann stórmeistari í skák. Hann var fastamaður í landsliði Íslands frá 2000-2008 og keppti fimm sinnum á Ólympíuskákmóti.
Slesía
Slesía (pólska Śląsk [ɕlɔ̃sk]; þýska Schlesien [ʃleːziːɛn]; slésísk þýska Schläsing; tékkneska Slezsko; slésíska Ślůnsk [ɕlonsk]; latína Silesia) er sögufrægt iðnaðarhérað í Mið-Evrópu, sem nú er að mestu leyti innan landamæra Póllands (héruðin Neðri Slesía, Opole og Slesía). Áin Odra rennur eftir héraðinu miðju. Stærsta borg þess er Wrocław en stærsta þéttbýlissvæðið stórborgarsvæði Slesíu umhverfis Katowice. Íbúar eru um átta milljónir.
Slesía hefur tilheyrt ýmsum ríkjum í gegnum tíðina. Hún var hluti af Stór-Mæri á 9. öld og gerð að hertogadæmi undir stjórn erfingja stórhertoga Póllands árið 1138. Á 14. öld varð fyrrum hertogadæmið (sem þá var klofið í mörg hertogadæmi) hluti af löndum bæheimsku krúnunnar sem aftur urðu hluti af ríki Habsborgara árið 1526.
Árið 1742 lögðu Prússar héraðið undir sig og það varð síðar hluti af Þýskalandi.
Héraðið Slesía
(þýska: Provinz Schlesien, pólska: Prowincja Śląska) var hérað í Prússlandi frá 1815 til 1919. Slesía var hluti af prússneska ríkinu síðan 1740 og var stofnað sem hérað árið 1815 og varð síðan hluti af Þýska keisaraveldinu árið 1871. Árið 1919 var Slesíu skipt í héruðin Efri-Slesíu og Neðri-Slesíu sem hluti af Fríríkinu Prússlandi innan Weimar Þýskalands.
Undir þýskum yfirráðum efldist námavinnsla og málmiðnaður og héraðið iðnvæddist hratt eftir miðja 19. öld. Eftir fyrri heimsstyrjöld varð austurhluti héraðsins hluti Póllands eftir þjóðaratkvæðagreiðslu og eftir síðari heimsstyrjöld var nær allt héraðið innan landamæra Póllands en litlir hlutar þess urðu þó eftir í Þýskalandi (Efri-Lúsatía) og Tékklandi (Tékkneska Slesía).
Heimildir
.
Halldór Hermannsson
Halldór Hermannsson (6. janúar 1878 – 28. ágúst 1958) var íslenskur prófessor, sem var lengst bókavörður við Fiske-safnið í Cornell-háskóla í Bandaríkjunum.
Strandlúpína
Strandlúpína (fræðiheiti: Lupinus littoralis ) er um 30 sentimetra há fjölær jurt eða hálfrunni af ertublómaætt. Hún er ættuð frá vesturströnd Norður-Ameríku, frá Bresku Kólumbíu til norðurhluta Kaliforníu.
Rótin var étin af sumum ættbálkum Indíána.
Í samvinnu við Rhizobium-gerla getur lúpínan unnið köfnunarefni úr andrúmsloftinu.
Halldór Hermannsson
Æviágrip
Halldór lauk stúdentsprófi við Menntaskólann í Reykjavík 1898. Fór þá til Kaupmannahafnar og varð Cand. phil. 1899. Hóf svo nám í lögfræði, en réðst í desember 1899 í þjónustu Willards Fiske í Flórens á Ítalíu, til þess að sjá um Íslandsdeildina í bókasafni hans. Þegar Fiske dó, 1904, hafði hann ánafnað Cornell-háskóla í Ithaca, New York, bókasafn sitt. Fór Halldór með safnið vestur um haf og varð síðan forstöðumaður þess. Hann varð einnig kennari og síðar prófessor við háskólann uns hann náði aldursmörkum, 1948. Eitt ár, 1925–1926, var hann bókavörður við Árnasafn í Kaupmannahöfn, en fannst þröngt um sig þar undir stjórn Finns Jónssonar og fleiri, og tók aftur við fyrra starfi sínu. Hann var þó áfram í Árnanefnd í mörg ár. Það var að hans frumkvæði að Árnanefnd hóf útgáfu á ritröðinni Bibliotheca Arnamagnæana.
Sem bókavörður vann Halldór ötullega að því að efla Fiske-safnið, og hafði árið 1942 aukið það úr 8.600 bindum í tæp 22.000 bindi. Meðal fágætra bóka sem hann útvegaði safninu var íslensk eindæmabók bók frá 16. öld. Undir hans stjórn varð Fiske-safnið helsta upplýsingamiðstöð um íslensk og norræn fræði í Vesturheimi.
Árið 1905 hóf Halldór kennslu í Norðurlandamálum við Cornell-háskóla. Hann varð aðstoðarprófessor 1920 og prófessor 1924, uns hann lét af kennslu 1946. Auk tungumálakennslu, flutti hann fyrirlestra um sögu, bókmenntir og menningu Norðurlanda, og ekki síst um forníslensk fræði.
Halldór var stórvirkur fræðimaður, einkum um bókfræði og sagnfræði, og gaf út heildarskrár um Fiske-safnið, sem hafa verið mikilvæg bókfræðirit allt til þessa dags. Einnig hóf hann útgáfu á tímaritinu eða ritröðinni Islandica, þar sem hann birti sagnfræðilegar ritgerðir og ritaskrár um ýmis efni. Þessar sérskrár voru brautryðjandaverk og fjölluðu um ýmsa þætti forníslenskra bókmennta, svo sem Íslendingasögur, konungasögur, fornaldarsögur, Eddukvæði, lögbækur, Vínlandsferðirnar o.s.frv. Hafa þær reynst ómissandi handbækur fræðimanna.
Ritskrá Halldórs, eftir Stefán Einarsson, birtist í Árbók Landsbókasafns Íslands, 1957–1958. Aðgengilegri ritaskrá er í Islandica 41.
Halldór var heiðursdoktor við Háskóla Íslands 1930, heiðursfélagi Hins íslenska bókmenntafélags og Þjóðræknisfélags Íslendinga. Bréfafélagi í Vísindafélagi Íslendinga og í The Medieval Academy of America. Mörg ár í útgáfunefnd American Scandinavian Foundation, fulltrúi þess frá 1943. Hann hlaut fálkaorðuna þrisvar sinnum, þ.e. riddarakross, stórriddarakross og stórriddarakross með stjörnu. Hann var heiðraður með mynd á frímerki, sem kom út á aldarafmæli hans, 1978.
Halldór var ógiftur og barnlaus.
Helstu rit
Halldór ritaði fjölmargar greinar um íslenska bókfræði og menningarsögu, sjá Ritskrá hans. Sem dæmi má nefna:
Hestamannafélagið Hringur
Hestamannafélagið Hringur er félag hestamanna á Dalvík og nágrennis. Félagið var stofnað í júní árið 1962 af 33 stofnmeðlimum og er nefnt í höfuðið á Hring frá Vallanesi. Hringur var reiðhestur Þórarins kr. Eldjárns á Tjörn, sem var faðir Kristjáns Eldjárns forseta, fyrri eigenda Hrings.
Keppnisbúningur Hestamannafélagsins Hrings er milligrár jakki með svörtum kraga, rautt bindi og hvítar eða svartar buxur.
Félagið er með aðstöðu í Hringsholti í Svarfaðardal, sem er gamall refaskáli sem félagið keypti og breytti í hesthús árið 1990.
Kvöstur
thumb|Kvöstur (eða stökkkull)
Kvöstur (stökkull, vatnsstökkull eða stökkvill; aspergillum á latínu frá sögninni aspergō ‚ég stökkvi‘ eða ‚ég skvetti‘ og smækkunarendingunni -illum) er lítill vöndur sem prestar nota til að stökkva vígðu vatni með til dæmis á sjálfa sig, líkkistu eða heimili sem verið er að blessa. Kvösturinn er til í tveimur mismunandi gerðum. Í fyrsta lagi sem götótt pjáturklót sem er fest við stutt handfang og svo sem nokkurskonar bursti sem er hristur. Skjólan sem helga vatnið er í og kvösturinn fær vatnið úr nefnist kvastarponta (aspersorium eða situla).
12. apríl
12. apríl er 102. dagur ársins (103. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 263 dagar eru eftir af árinu.
Cerastium lazicum
Cerastium lazicum er jurt af hjartagrasaætt. Hún er ættuð frá Tyrklandi.
Skjávarp
Skjávarp er stafræn upptaka af því sem gerist á tölvuskjá, gjarnan með tali, þar sem fyrirlesari/kennari lýsir því sem gerist. Á meðan skjámynd (e. screenshot) er mynd af skjá tölvunotanda þá er skjávarp kvikmynd af því sem tölvunotandi sér á skjánum. Enska orðið (e. screencast) er frá árinu 2004  en hugbúnaður til stafrænnar upptöku af tölvuskjám hefur þó verið framleiddur allt frá 1993, t.d. Lotus ScreenCam. Í byrjun var slíkur búnaður þannig að erfitt var lagfæra upptöku eftir á og upptakan var í afar stórum skrám.
Notkun
Skjávarp er oft notað til sýnikennslu í hvernig ýmiss konar tölvuhugbúnaður virkar og til að kenna námsefni í fjarnámi og við aðstæður, þar sem nemandinn er hvorki á sama stað né sama tíma og kennarinn/fyrirlesarinn.
Notkun á Íslandi
Skjávarp hefur verið notað frá árinu 2004 í ákveðnum námskeiðum í upplýsingatækni við Kennaraháskóla Íslands og nemendur í upplýsingatækni læra að búa til skjávarp. Í Háskólanum í Reykjavík tíðkast að taka upp fyrirlestra með skjávarpshugbúnaði (Camtasia) og geta nemendur sem skráðir eru í námskeið hlýtt á netupptökur af fyrirlestri eftir að hann hefur verið haldinn.
Hoya paulshirleyi
Hoya paulshirleyi er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er á Súlavesí.
Podocarpus smithii
Podocarpus smithii er sígrænt tré frá Queensland í Ástralíu.
Masashi Nakayama
Masashi Nakayama (fæddur 23. september 1967) er japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 53 leiki og skoraði 21 mark með landsliðinu.
Sótó
Sótó (Sesotho) er bantúmál á benúe-kongó grein nígerkongómálaættarinnar. Sótó er talað af um þremur milljónum manns, þar af tveimur milljónum í Suður-Afríku og einni milljón í Lesótó. Í Suður-Afríka er það eitt af ellefu opinberum tungumálum.
Sótó er ritað með latínuletri.
Kornsá
thumb|Mynd af Kornsá tekin í september 2022. thumb|Mynd af Lárusi Blöndal sýslumanni sem byggði og bjó að Kornsá. Kornsá er bær vestanmegin í Vatnsdal í Austur-Húnavatnssýslu. Bærinn var reistur árið 1879 af Lárusi Blöndal sýslumanni og var forsmiður bæjarins Björn Jóhannesson. Innan lands bæjarins er tjörnin Kattarauga sem var friðlýst 1975.
Milljarður
Milljarður er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000, sem 109, eða sem þúsund milljónir. Þúsund milljarðar kallast billjón.
Kornsá
Þórdís Ingimundardóttir, dóttir Ingimundar gamla og fyrsti innfæddi Vatnsdælingurinn og Hallormur bjuggu að Kornsá, þeirra sonur var Þorgrímur er síðar varð Kornsárgoði, frillusonur hans var Þorkell krafla, sá er Þórir hafursþjó fóstraði.
Milljarður
Á ensku er milljarður nefndur billion, sem er einn þúsundasti af billjón.
Katla María - Litli Mexíkaninn
Katla María - Litli Mexíkaninn er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1981. Á henni syngur Katla María barnalög. Ólafur Gaukur útsetti öll lögin á þessari plötu og stjórnaði hljómsveitarundireik og hafði einnig yfirumsjón með hljóðritun og hljóðblöndun. Eftirfarandi hljóðfæraleikarar koma við sögu í öllum lögunum: Pétur Hjatested, Hljómborð; Tryggvi Húbner, gítar; Sigurður Karlsson trommur og slagverk og Pálmi Gunnarsson, bassi. Strengjasveit undir forystu Graham Smith leikur í níu lögum. Fiðlur: Graham Smith, Júlíana Elín Kjartansdóttir, Michael Shelton, Ágústa Jónsdóttir, Anna Rögnvaldsdóttir og Sólrún Garðarsdóttir. Víólur: Helga Þorsteinsdóttir og Stephen King. Selló: Josep Breines og Isidor Weiser. Í einstaka lögum leika þeir Viðar Alfreðsson, trompet; Bernard Wilkinsson, flauta; Kristinn Svavarsson, altó-saxófónn; Kristján Stephensen, óbó; Hafsteinn Guðmundsson, fagott; Björn R. Einarsson, trombón og Árni Elvar, trombón. Hljóðritun fór fram hjá Hljóðrita hf. Tæknimenn: Tony Cook og Gunnar Smári. Ljósmyndir: Pjétur Stefánsson. Litgreining og prentun: Prisma, Hafnarfirði.
Ráðherra
Ráðherra er embættistitill einstaklings sem stýrir ráðuneyti og situr í ríkisstjórn lands.
Ísland
Ráðherra hefur setið á Íslandi frá 1. febrúar 1904. Á Íslandi framkvæmir ráðherra vald forseta. Því fara ráðherrar með framkvæmdavald. Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum. Þannig getur Alþingi kært ráðherra fyrir Landsdóm vegna alvarlegra brota í embætti. Þingræðisreglan segir að ríkisstjórnin geti einvörðungu setið með stuðningi meirihluta þings. Alþingi getur fellt einstaka ráðherra eða ríkisstjórnina verði vantrauststillaga samþykkt.
Samkvæmt stjórnarskránni skipar forseti Íslands ráðherra og veitir þeim lausn, forseti ákveður tölu ráðherra og skiptir störfum með þeim. Ráðherrar skipa ríkisráð undir forsæti forseta Íslands. Sá ráðherra sem forseti hefur kvatt til forsætis á ráðherrafundum hvar nýmæli í lögum og mikilvæg stjórnmálaefni skulu rædd, nefnist forsætisráðherra og stýrir hann fundum ráðherranna sem eru nefndir ríkisstjórnafundir. Vegna embættisins hafa ráðherrar rétt til setu á Alþingi með málfrelsi og geta ráðherrar borið fram mál á Alþingi þó þeir hafi ekki verið kjörnir til setu þar, því geta þeir sem ekki eru þingmenn sest í ráðherra stól. En atkvæðisrétt á alþingi hafa einungis kjörnir Alþingismenn.
Sú hefð þróast á Íslandi að sá sem hefur umboð til myndunar ríkisstjórnar, leggur til við forseta hverjir skuli verða ráðherrar hvaða málaflokks, að fengnu samkomulagi þeirra sem þar eru tilnefndir. Þeir sem tilnefndir eru hafa verið jafnan skipaðir ráðherrar og sá sem náði samkomulagi um myndun ríkisstjórnar settur í forsæti. Verkaskipting ráðherra hefur miðast við lög um Stjórnarráð Íslands sem sett voru 1969.
Ríkisstjóri Íslands Sveinn Björnsson skipaði ríkisstjórn sem nefnd var utanþingsstjórn árið 1942 vegna þess að ráðherrar þeirrar ríkisstjórnar voru ekki alþingismenn. Eins var Ólafur Ragnar Grímsson ekki alþingismaður meðan hann gengdi embætti fjármálaráðherra 1988-1991 og Jón Sigurðsson, fyrrverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra situr ekki á þingi.
Færeyjar
Í Færeyjum nefnast ráðherrar Landstýrirmenn, enda sitja þeir í Landsstjórninni og hafa titil sinn þaðan, Lögmaður titlast sá sem stýrir fundum þeirra. Lögmaður einn getur sett eða leyst Landstjórnarmenn úr starfi sínu. Lögþings formaður, sem janfgildir forseta Alþingis, getur leyst Lögmann úr starfi byðji Lögmaður sjálfur um að vera leystur frá ellegar vantrausttillaga hafi verið samþykkt með atkvæðum helmings allra þingmanna Færeyja. Eins hefur veitir Lögþingsformaður stjórnarmyndunarumboð. Lögmaður starfar uns nýr Lögmaður hefur verið settur í embætti. Afsögn Lögmanns er alfarið undir honum sjálfum komin. Í apríl 2002 var kosið til Lögþingsins og Lögmaður samdi um áframhaldandi stjórn að loknum kosningum án þess að þing hefði verið kallað saman í milli tíðinni.
Bretland
Á Bretlandi tíðkast það að ráðherra sé valinn úr röðum þingmanna. Forsætisráðherra er skipaður af konungi/drottningu.
Bandaríkin
Í Bandaríkjunum tilnefnir forseti ráðherra sem eru honum til ráðgjafar.
Tenglar
Menteri
Listi yfir kartöfluyrki
Þetta er listi yfir kartöfluyrki sem eru algeng í ræktun á Íslandi eða um allan heim:
Gráhegri
Gráhegri (fræðiheiti Ardea cinerea) er stórvaðfugl af hegraætt. Hann er háfættur og hálslangur og ljós á kvið en með gráa vængi. Svartar flikrur eru á kvið og höfði. Vængirnir eru breiðir og langir. Vænghafið er 155-175 cm. en standandi eru þeir 84-102 cm. á hæð, eftir því hvort hálsinn er uppréttur. Gráhegri er útbreiddur varpfugl í Evrópu og á hverju hausti koma til Íslands gráhegrar sem halda sig við vötn og sjó. Talið er að flestir gráhegrar komi hingað frá Noregi og hafi villst af leið sinni til suðlægari slóða. Gráhegri er aðallega fiskiæta.
Duran Duran
Duran Duran er ensk rokkhljómsveit sem var stofnuð árið 1978 í Birmingham í England. Árla á 9. áratugnum keppti hljómsveitin við Wham! um hylli hlustenda um heim allan og átti smelli eins og Girls on Film og View to a kill. Hljómsveitin kom til Íslands árið 2005.
1526
thumb|right|[[Bardaginn við Mohács. Málverk eftir Bertalan Székely.]] thumb|right|[[Ísabella af Búrgund, Danadrottning.]] Árið 1526 (MDXXVI í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Frankenstein
thumb|right|[[Boris Karloff í hlutverki skrímslisins í sígildri kvikmyndaútfærslu frá 1931.]] Frankenstein eða hinn nýi Prómóþeus (enska: Frankenstein; or, The Modern Prometheus), oftast þekkt sem Frankenstein, er skáldsaga eftir Mary Shelley. Shelley var 18 ára þegar hún byrjaði að skrifa söguna og 21 árs þegar hún kom fyrst út. Fyrsta útgáfan var prentuð undir nafnleynd í London árið 1818. Nafn bókarinnar vísar til vísindamannsins Victors Frankenstein sem lærir að skapa líf og býr til veru í mannslíki sem er þó stærri og kraftmeiri en meðalmaður. Algengur misskilningur er að skrímslið heiti „Frankenstein“, en því var ekki gefið nafn í sögunni. Frankenstein ber keim af gotneskum skáldskap og áhrifum rómantíkarinnar.
Bókin kom út í íslenskri þýðingu Böðvars Guðmundssonar árið 2005.
Fjallabrun
thumb|Fjallabrunhjól (aldempað) thumb|Stokkið á fjallahjóli Fjallabrun er íþrótt sem snýst um það að bruna eftir ákveðinn braut niður fjall. Í þetta eru oft notuð reiðhjól með mikilli fjöðrun (fram- og aldempun) og er hún mjög mjúk svo að keppendur finni sem minnst fyrir hindrununum.
Birkitarga
Birkitarga (fræðiheiti: Lecanora circumborealis) er tegund fléttu af törguætt. Birkitarga er hvít eða ljósgrá hrúðurflétta með samfellt þal sem er yfirleitt þéttsetið dökkbrúnum eða svörtum askhirslum.
Útbreiðsla og búsvæði
Birkitarga vex á berki birkitrjáa og er algeng í skógum á Norðaustur- og Austurlandi en hún finnst einnig á Vesturlandi og á Vestfjörðum.
1301
thumb|right|Skjaldarmerki [[prinsinn af Wales|prinsins af Wales.]] Árið 1301 (MCCCI í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
FarmVille
FarmVille er tölvuleikur spilaður í rauntíma þar sem maður ræktar grænmeti og búfé á sýndarbóndabæ. Leikurinn var þróaður og gefinn út af fyrirtækinu Zynga árið 2009. Leikurinn er byggður á Adobe Flash og er aðgengilegur á Facebook og MSN Games. Tímabundið var það líka til sem smáforrit fyrir iPhone, iPad og iPod touch. Leikurinn er ókeypis en þarf að borga fyrir aukahluti í leiknum.
Lækjalúpína
Lækjalúpína (fræðiheiti: Lupinus rivularis ) er um 1m há fjölær jurt eða hálfrunni af ertublómaætt. Hún er ættuð frá vesturströnd Norður-Ameríku, frá Bresku Kólumbíu til norðurhluta Kaliforníu.
Lágt gildi alkolíóða gerir hana hentuga til beitar. Í samvinnu við Rhizobium-gerla getur lúpínan unnið köfnunarefni úr andrúmsloftinu.
Cerastium ligusticum
Cerastium ligusticum er jurt af hjartagrasaætt. Hún er ættuð frá Miðjarðarhafssvæðinu.
Jóhannes skírari
Jóhannes skírari var farandtrúboði af gyðingaættum sem var uppi á fyrstu öld e. Kr. Hann er mikilvæg persóna í kristni, íslam og Bahá'í-trú Í öllum þessum trúarbrögðum er hann talinn spámaður og í mörgum kristnum trúarhópum er hann heiðraður sem dýrlingur.
Sigurveig Jónsdóttir
Sigurveig Jónsdóttir (f. 10. janúar 1931- 3. febrúar 2008) var íslensk leikkona.
Jóhannes skírari
Jóhannes notaði skírn sem megintákn trúarhreyfingarinnar sem hann boðaði. Almennt er talið að Jóhannes hafi skírt Jesús. Sumir fræðimenn telja að Jesús hefi verið fylgimaður eða lærisveinn Jóhannesar. Þessi kenning stangast nokkuð á við orð Jóhannesar sjálfs í trúarritum, en þó er minnst á það í Nýja testamentinu að sumir af fyrstu stuðningsmönnum Jesú hafi verið fylgimenn Jóhannesar þar áður. Sagnfræðingurinn Jósefos Flavíos minnist einnig á Jóhannes í ritum sínum. Sumir fræðimenn halda ennfremur að Jóhannes hafi verið undir áhrifum frá meinlætamanninum Essenes, sem átti von á dómsdegi og framkvæmdi athafnir sem svipaði mjög til skírnar.
Samkvæmt Nýja testamentinu átti Jóhannes von á komu frelsara sem yrði merkari en hann sjálfur. Kristnir menn líta almennt á Jóhannes sem forvera eða forboða Jesú.
Samkvæmt Matteusarguðspjalli Nýja testamentsins var Jóhannes skírari líflátinn að tilskipan Heródesar Antípasar konungs. Um aftöku hans segir:
En á afmælisdegi Heródesar dansaði dóttir Heródíasar dans frammi fyrir gestunum og hreif Heródes svo, að hann sór þess eið að veita henni hvað sem hún bæði um.
Að undirlagi móður sinnar segir hún: „Gef mér hér á fati höfuð Jóhannesar skírara.“
Konungur varð hryggur við, en vegna eiðsins og gesta sinna bauð hann að veita henni þetta. Hann sendi í fangelsið og lét hálshöggva Jóhannes þar. Höfuð hans var borið inn á fati og fengið stúlkunni, en hún færði móður sinni.
Lærisveinar hans komu, tóku líkið og greftruðu, fóru síðan og sögðu Jesú.
Miðað er við að aftaka Jóhannesar skírara hafi farið fram þann 29. ágúst og er sá dagur stundum haldinn heilagur meðal kristinna manna sem höfuðdagur.
Cannondale
Cannondale Bicycle Company er bandarískur reiðhjólaframleiðandi, stofnaður 1971. Höfuðstöðvarnar eru Bethel í Connecticut íBandaríkjunum.
Hoya paziae
Hoya paziae er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er á Filippseyjum.
Flögur
Flögur (fræðiheiti: Rhizoplaca) er ættkvísl fléttna af törguætt. Tvær tegundir flaga eru skráðar á Íslandi: vörðuflaga og Rhizoplaca chrysoleuca.
Grátmúrstorg
Grátmúrstorg er torg í gyðingahluta gamla borgarhluta Jerúsalem. Á torginu eru meðal annars: Grátmúrinn, Jerusalem Archaeological Park og Mykjuhliðið. Það var stækkað eftir Sex daga stríðið.
Ómar Ragnarsson - Skemmtilegustu lög Gáttaþefs
Ómar Ragnarsson - Skemmtilegustu lög Gáttaþefs er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1981. Magnús Ingimarsson útsetti og stjórnaði hljóðfæraleik í lögum 2, 3, 4, 5, 6, 7 og 8 á A-hlið og 1, 3, 4, 7 og 8 á B-hlið. Jón Sigurðsson útsetti og stjórnaði undirleik í lögum 1 og 9 á A-hlið og 2, 5 og 6 á B-hlið. Telpur úr Álftamýrarskóla syngja með í lögum 1, 3, 4, 5, 6 og 9 á A-nliö og 2, 3, 4, 5, 6 og 8 á B-hlið. Telpur úr Langholtsskóla syngja með í lögum 2, 7 og 8 á A-hlið og 1 og 7 á B-hlið. Ljósm: Finnur Fróðason. Hönnun umslags: Brian Pilkington. Filmuvinna og prentun: Prisma.
1383
thumb|right|Skjaldarmerki stórmeistara [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddaranna.]] Árið 1383 (MCCCLXXXIII í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Erlendis
Fædd
Dáin
Handknattleiksárið 1966-67
Handknattleiksárið 1966-67 var keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 1966 og lauk sumarið 1967. Framarar urðu Íslandsmeistarar í karlaflokki og Valskonur í kvennaflokki. Karlalandsliðið tók ekki þátt í stórmóti á tímabilinu.
1. deild
Framarar urðu Íslandsmeistarar í meistaraflokki karla eftir aukaúrslitaleik gegn FH. Keppt var í sex liða deild með tvöfaldri umferð.
Ármann féll í 2. deild.
'Úrslitaleikur''
2. deild
KR-ingar sigruðu í 2. deild og tryggðu sér sæti í 1. deild í stað Ármanns. Leikin var tvöföld umferð í fimm liða deild.
Evrópukeppni
FH keppti í Evrópukeppni meistaraliða. FH-ingar hófu keppni í 16-liða úrslitum en töpuðu fyrir ungverska liðinu Honved Búdapest.
16-liða úrslit
Landslið
Karlalandsliðið hélt í keppnisför til Bandaríkjanna og lék tvo leiki gegn heimamönnum sem voru ekki hátt skrifaðir í íþróttinni. Hermann Gunnarsson skoraði 17 mörk í öðrum leiknum sem talið var heimsmet í landsleik og var um langt árabil Íslandsmet.
Svíar komu til Reykjavíkur í apríl 1967 og léku tvo vináttuleiki. Þeim fyrri lauk með jafntefli, 21:21, eftir að Íslendingar skoruðu fimm síðustu mörkin. Seinni leikinn unnu Svíar með einu marki.
1. deild
Valsarar urðu Íslandsmeistarar í meistaraflokki kvenna. Keppt var í sex liða deild með einfaldri umferð. KR féll í 2. deild.
2. deild
Breiðablik sigraði í 2. deild og tryggði sér sæti í 1. deild. Keppt var í fjögurra liða deild með einfaldri umferð.
Landslið
Karlalandsliðið lék nokkra vináttulandsleiki á tímabilinu. Þar bar hæst leiki gegn Svíum, sem léku í fyrsta sinn hér á landi. Ísland gerði jafntefli í fyrri leiknum en tapaði þeim síðari með einu marki.
Bylgjupappi
Árið 1856 var fengið einkaleyfi á bylgjupappír sem þá var notuð sem líning fyrir háa hatta en þann 20. desember 1871 fékk Albert Jones í New York einkaleyfi á bylgjupappa en hann notaði þannig pappa til að vefja utan um flöskur og glerluktir. Fyrsta vélin til að fjöldaframleiða bylgjupappír var smíðuð árið 1874. Maður af skoskum ættum Robert Gair að nafni fann upp aðferð til að framleiða pappakassa í kringum 1890 þannig að kassarnir voru sniðnir út úr bylgjupappa og brotnir saman í kassa. Robert Gair var prentari og vann við að gera bréfpoka og dag einn þegar hann var að prenta pokana fór einn málmhlutur sem vanalega var notaður til að færa til poka úr stað og skar pokana í staðinn að færa þá til. Gair uppgötvaði þannig að með að skera og brjóta (mynda brot í) pappann um leið þá væri hægt að búa til pappabox sem auðvelt væri að setja saman. Auðvelt var að yfirfæra þessa aðferð einnig á bylgjupappa. Bylgjupappi var upphaflega notaður til að pakka gleri og pottum. Í kringum 1955 var farið að nota bylgjupappa til að pakka grænmeti.
Jonas Neubauer
alt=Jonas Neubauer eftir fyrsta heimsmeistaramótið í NES Tetris|thumb|Jonas Neubauer eftir fyrsta heimsmeistaramótið í NES Tetris Jonas Neubauer (19. apríl 1981 – 5. janúar 2021) var Bandarískur Tetris spilari og sjöfaldur heimsmeistari í NES Tetris.
Æviágrip
Jonas Neubauer kynntist Tetris þegar hann fór að spila leikinn í Macintosh tölvu frænda síns þegar hann var 6 eða 7 ára gamall. Hann byrjaði að spila NES útgáfu leiksins 9 ára gamall. Í nóvember 2006 birti Neubauer fyrstu upptökuna svo vitað sé til af svokölluðu „maxout“, því þegar stigamælir leiksins fyllist (999.999 stig), og svo í september 2008 birti hann fyrstu upptökuna af „maxout“ þar sem byrjað var á nítjánda erfiðleikastigi, því hæsta sem hægt er að hefja leik á.
Árið 2010 keppti Neubauer í fyrsta heimsmeistaramótinu í NES Tetris (Classic Tetris World Championship) þar sem hann stóð uppi sem sigurvegari eftir sigur á Harry Hong í úrslitunum. Hann sigraði mótið næstu þrjú árin áður en hann lenti í öðru sæti árið 2014 eftir tap gegn Harry Hong. Næstu þrjú árin, 2015-2017, hélt hann heimsmeistaratitlinum óslitið en var svo sigraður árið 2018 af hinum 16 ára Joseph Saelee.
Í júní 2018 bætti hann heimsmetið fyrir flestu stig í einum leik af NES Tetris þegar hann náði 1.245.200 stigum (nota þarf utanaðkomandi hugbúnað svo leikurinn geti sýnt meira en 999.999 stig).
5. janúar 2021 var Jonas Neubauer bráðkvaddur á heimili sínu aðeins 39 ára að aldri.
Chuck versus the Intersect (Pilot)
Chuck versus the Intersect (ísl. Chuck gegn Intersect-tölvunni) er fyrsti þátturinn í bandarísku hasar-grín þáttaröðinni Chuck. Þátturinn var saminn af Josh Schwartz og Chris Fedak og McG leikstýrði honum.
Söguþráður
Þátturinn byrjar með því að Charles „Chuck“ Bartowski (Zachary Levi) reynir flýja frá afmælisveislunni sinni með besta vini sínum Morgan Grimes (Joshua Gomez). Systir hans og læknir Eleanor „Ellie“ Bartowski (Sarah Lancaster) kemur að þeim og rekur Morgan heim og vonast til þess að Chuck byrji með einhverjum vinkonum sínum en Chuck klúðrar því með því að tala of mikið um gömlu kærustuna sína frá Stanford-háskólanum, Jill Roberts, sem yfirgaf hann fyrir herbergisfélaga hans Bryce Larkin (Matthew Bomer). Bryce kenndi Chuck um að hafa svindlað á prófi sem varð til þess að Chuck var rekinn úr Stanford.
Við komumst svo að því að Bryce er njósnari fyrir CIA og hefur brotist inn í gagnagrunnshvelfingu NSA og ræsir Intersect-tölvuna sem inniheldur öll gögn og leyndarmál bandarísku leyniþjónustanna í gegnum dulkóðaðar myndir. Bryce halar niður upplýsingunum og eyðleggur Intersect-tölvuna. Bryce tekst næstum því að sleppa en er skotinn af NSA-fulltrúanum John Casey majór (Adam Baldwin). Áður en Bryce deyr sendir hann gögnin til Chuck í tölvupósti. Chuck opnar póstinn og horfir á allar myndirnar frá miðnættis til morguns og rotast svo.
NSA ræður Casey til að finna Chuck og komast að því hvernig hann þekkir Bryce (hvort hann sé hryðjuverkamaður). Þegar Chuck vaknar er hann með ótrúlegan höfuðverk en fer samt í vinnuna sína í Nerd Herd-viðgerðadeild Buy More-raftækjabúðarinnar ásamt Morgan, sem er sölumaður þar, og hinu Nerd Herd-genginu Anna Wu (Julia Ling), Lester Patel (Vik Sahay) og Jeffrey „Jeff“ Barnes (Scott Krinsky). Þegar Chuck heyrir um NATO-herforingja í fréttunum veit Chuck allt í einu alla fararskrá hans í Burbank. Seinna kynnist Chuck Sarah Walker (Yvonne Strahovski) sem fær Chuck til að gera við símann sinn og látur hann fá símanúmerið sitt. Þegar Chuck kemur heim til sín (ásamt Morgan) kemur hann að innbrotsþjófi að reyna stela tölvunni sinni og reynir að stöðva hann en þjófurinn er snöggur að fella Chuck niður með kung fu-brögðum en í bardagnum eyðileggst tölvan og þjófurinn flýr. Þegar þjófurinn tekur af sér grímuna kemur í ljós að þetta var Sarah.
Næsta morgunn fer Chuck í LargeMart-verslunina til að kaupa nýja lása. Þegar Chuck sér einn viðskiptavininn veit skyndilega að hann er serbískur sprengjusérfræðingur. Chuck verður skelkaður og hleypur í burtu frá honum. Sarah bíður fyrir utan Buy More og það kemur í ljós að hún er CIA-fulltrúi og segir yfirmanni sínum, Langston Graham (Tony Todd), að hún vilji komast að því hvort Chuck sé með aukaeintak af harðdisknum úr tölvunni. Hún fer í Buy More og spyr Chuck hvort hann sé upptekinn og þau ákveða að fara á stefnumót. Ellie og kærastinn hennar Dr. Devon „Captain Awesome“ Woodcomb (Ryan McPartlin) verða ánægð yfir stefnumótinu og hjálpa honum að undirbúa sig.
Chuck fer með Söruh út að borða á mexíkönskum veitingastað og fara svo á dansklúbb. Casey og menn hans elta þau þangað og hann segir þeim að drepa Söruh og handsama Chuck. Sarah kemur auga á þá og tekst að rota þá með danshreyfingum án þess Chuck sjái til. Þegar Sarah sér Casey flýr hún með Chuck og keyrir með hann í burtu á Nerd Herd-bílnum. Casey klessir hann og þau reyna að flýja upp á þyrlupall en Casey króar þau af. Sarah segir Chuck að Bryce sé CIA-spæjari sem hefur framið landráð og segir honum að myndirnar í tölvupóstinum voru dulkóðaðar með leyndarmálum. Chuck reynir að flýja en kemur auga á hótel og veit skyndilega að serbíski sprengjusérfræðingurinn ætlar að myrða NATO-herforingjann á hótelinu. Sarah og Casey komast að því að allar upplýsingar Intersect-tölvunnar hafa hlaðist upp í heilann á Chuck og nú getur hann munað öll leyndarmálin. Chuck leiðir Söruh og Casey í gegnum hótelið og hjálpar þeim að aftengja sprengjuna.
Sarah og Casey rífast um hvor eigi að handsama hann, CIA eða NSA. Sarah vill helst ekki að Chuck verð sendur til Washington vegna þess að þau vita ekki hvernig Chuck getur munað leyndarmálin (aðallega vill hún það ekki vegna þess að henni líkar við Chuck). Yfirmenn þeirra leyfa Chuck að lifa lífinu sínu áfram en má ekkert segja fjölskyldu sinni eða vinum. Sarah og Casey eiga að vernda hann og taka sér dulargervastörf til að vera nálægt honum: Sarah verður „kærasta“ Chucks og vinnur á skyndibitastaðnum Wienerlicious og Casey tekur starf sem sölumaður hjá Buy More.
Billjón
Billjón er heiti yfir stóra tölu, milljón milljónir, sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000, sem 1012, eða sem þúsund milljarðar. Þúsund billjónir kallast billjarður.
Á ensku þýðir billion milljarður, sem er einn þúsundasti úr billjón.
Flugfélag Austurlands (1972-1997)
Flugfélag Austurlands var íslenskt flugfélag stofnað árið 1972 til að þjóna austurlandi. Flugfélagið var með nokkrar flugvélar í rekstri af gerðinni Piper PA-31 Navajo og Britten Norman BN-2 Islander. Flugfélagið var keypt af Íslandsflug hf. árið 1997.
Guðmundur Sigurðsson héraðslæknir var fyrsti formaður félagsins og var það til 1975 þegar Einar Helgason tók við af honum en hann hafði starfað ýmist hjá Flugfélag Íslands og Flugleiðum bæða hérlendis og erlendis. Guðmundur Sigurðsson var einnig framkvæmdastjóri félagsins frá upphafi til árið 1982.
Tengt efni
Flugslysið Í Smjörfjöllum 1980
Smáforrit
thumb|Google Android Smáforrit (einnig kallað app, sem er stytting á enska orðinu application sem þýðir forrit) á við um forrit sem er aðallega notað í farsíma og spjaldtölvu. Smáforrit fást í gegnum netverslanir reknar af fyrirtækjunum sem gefa út stýrikerfið sem forritin verða keyrð á. Dæmi um svona verslanir eru App Store frá Apple, Google Play, Windows Store frá Microsoft og BlackBerry World. Sum smáforrit eru ókeypis en fyrir önnur þarf að borga.
Vampire Knight
Vampire Knight (ヴァンパイア騎士) er japanskt anime og manga eftir Matsuri Hino. Manga sagan hóf göngu sína janúar 2005 í Japan í tölublaði af LaLa magazine. Bækurnar eru gefnar út af Hakusensha en hingað til hafa komið út ellefu. Í júlí 2006 tók bandaríska tímaritið Viz's Shojo Beat til við að gefa út kaflana út, þýdda á ensku og Madman Entertainment að gefa út bækurnar. Tvær Anime-seríur, samtals 26 þátta, komu út frá Apríl 2008 - Desember 2008: Vampire Knight (13 þættir) og Vampire Knight Guilty (13 þættir).
Söguþráður
Sagan gerist í einkaskólanum Cross Academy þar sem tvennskonar nemendur eru menntaðir: The Day Class (Dag-bekkurinn): Venjulegar manneskjur sem nota skólastofurnar á daginn, og The Night Class (Nætur bekkurinn): Myndarlegir einstaklingar sem nota skólastofurnar að nóttu til og vekja mikla hrifningu meðal nemenda dagsins. Aðalpersóna sögunnar er Yuuki Cross, fósturdóttir skólameistarans sem er member of the disciplinary committee (meðlimur í Aganefndinni) og skólavörður sem sér um það að halda hópunum tveimur aðskildum þar sem allir í Næturbekknum eru í raun vampírur.
Hiroshi Nanami
Hiroshi Nanami (fæddur 28. nóvember 1972) er japanskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 67 leiki og skoraði 9 mörk með landsliðinu.
Songs: Ohia
Songs: Ohia er bandarísk eins manns hljómsveit, eini meðlimurinn Jason Molina spilar á gítar, syngur og spilar stundum á önnur hljóðfæri. Hann ræður svo oft aðra tónlistarmenn til að spila og syngja inn á plötur sínar.
Orðflokkur
Merkingarleg einkenni
Nafnorð eru heiti á lifandi verum, hlutum eða hugtökum, sagnorð tákna oft það sem að gerist eða gerðist, töluorð segja til um upphæð eða fjölda o.s.frv.
Formleg einkenni
Hér er einkum átt við ýmis beygingaratriði, t.d hvort orðið fallbeygist, tíðbeygist, bæti við sig greini o.s.frv.
Setningarleg einkenni
Forsetningar standa alltaf með fallorði í aukafall, lýsingarorð geta staðið með nafnorðum, atviksorð standa oft með sagnorðum o.s.frv.
Hvíti herinn
Hvíti herinn eða hvítliðar var heiti á ýmsum herjum sem börðust gegn Bolsévikum í rússnesku borgarastyrjöldinni 1917-1923. „Hvítur“ í þeirri merkingu var hefðbundinn litur konungssinna í Evrópu og myndaði auk þess andstæðu við „rauður“, þ.e. Rauða herinn sem Bolsévikar skipulögðu.
Önnur notkun
Orðið „hvítliði“ hefur stundum verið notað sem uppnefni á þá sem aðstoða lögreglu í átökum við róttæka hópa eða taka sig sjálfir til og berja á þeim sem mótmæla. Einnig er talað um að hvítliðar reyna að koma óorði á mótmælendur með því að ganga í raðir þeirra og vinna illvirki (sbr. flugumaður). Orðið hvítliði er einnig notað í niðrandi merkingu um hægrimenn almennt.
Í Nóvu-deilunni árið 1933 mættu „hvítliðar“ til að hindra mótmælendur á Torfunefsbryggju á Akureyri. Þeir strengdu kaðal sín á milli og reyndu ryðja bryggjuna og lá við slysum.
E/S Goðafoss
thumb|Goðafoss. E/S Goðafoss var 1542 lesta eimskip Eimskipafélags Íslands, sem hleypt var af stokkunum 1921 hjá Frederikshavns Vaerft & Flydedok A/S í Frederikshavn í Danmörku. Skipið var á leið heim til Íslands í skipalestinni UR-142, en var sökkt skammt undan Garðskaga 10. nóvember 1944 af þýska kafbátnum U-300 undir stjórn Fritz Heins. Með Goðafossi fórust 43, en 19 var bjargað og var það mesta manntjón Íslendinga á einum degi í seinni heimsstyrjöld.
Amerigo Vespucci (skólaskip)
thumb|right|Amerigo Vespucci í höfninni í Osló 2005. Amerigo Vespucci er hásiglt skólaskip í eigu ítalska flotans með heimahöfn í La Spezia á Ítalíu. Skipið var smíðað fyrir konunglega ítalska flotann og hleypt af stokkunum árið 1931. Systurskip þess, Cristoforo Colombo, var sjósett 1928. Hönnun skipanna byggðist á línuherskipum 18. aldar. Eftir Síðari heimsstyrjöld var Cristoforo Colombo afhent Sovétríkjunum sem stríðsskaðabætur. Það hætti siglingum skömmu síðar og eyðilagðist í eldi 1963.
Ef frá eru skilin ár síðari heimsstyrjaldar hefur Amerigo Vespucci verið notað sem skólaskip fyrir þjálfun kadetta frá upphafi til dagsins í dag. Skipið siglir aðallega við Evrópu en hefur tekist á hendur lengri ferðir til Ameríku og um Kyrrahafið. Árið 2002 fór það í hnattsiglingu. Skipið tekur oft þátt í skrúðsiglingum og siglingamótaröðinni Tall Ships' Races.
Amerigo Vespucci er 4146 tonna fullreiðaskip með þremur stálmöstrum og stálskrokk, 331 fet að lengd að meðtöldu bugspjótinu, og 51 fet á breidd. Möstrin eru 50, 54 og 43 metrar á hæð og heildarseglaflötur er 2824 fermetrar. Fullbúið ber skipið 26 segl. Við bestu aðstæður nær skipið 12 hnúta ferð undir seglum. Reiðabúnaður notast aðeins við hefðbundin hampreipi. Aðeins landfestar eru gerðar úr gerviefnum.
Skrokkurinn er svartur með tveimur hvítum línum sem eiga að minna á fallbyssuþilför línuherskipa fyrri alda. Skipið er hins vegar aðeins búið tveimur 6 punda kveðjufallbyssum. Stefni og skutur eru skreytt og skipið er með stafnlíkan með mynd landkönnuðarins Amerigo Vespucci.
Cerastium limprichtii
Cerastium limprichtii er jurt af hjartagrasaætt. Hún er ættuð frá Kína.
Podocarpus totara
Podocarpus totara er sígrænt tré sem vex á Nýja-Sjálandi.
Brimnes á Dalvík
Brimnes er bær á Dalvík sem hefur verið í byggð frá landnámi. Húsið sem stendur nú var byggt árið 1921. Pláss var fyrir 4 kýr, 2 hesta og 50 kindur í útihúsunum. Búskapur lagðist alfarið af á bænum árið 1983, en kúabúskapur hætti árið 1958. Stór hluti Dalvíkur er byggður á landi Brimness og nefnist sá partur bæjarins "Utanbærinn" í daglegu tali.
Mat á umhverfisáhrifum
Mat á umhverfisáhrifum er lögbundið ferli sem felur í sér að meta og upplýsa um líkleg umhverfisáhrif tiltekinna framkvæmda eða áætlana.
Mat á umhverfisáhrifum framkvæmda, oft skammstafað MÁU, er ákveðin aðferðafræði sem beitt er til þess að meta á skipulagaðan og þverfaglegan hátt hugsanleg áhrif framkvæmda á umhverfi, jafnt á framkvæmdar- sem og rekstrartíma. Um er að ræða matsferli sem skiptist í nokkur stig og er undanfari framkvæmda er tilgreindar eru í lögum um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000. Þannig er óheimilt að gefa út framkvæmdarleyfi fyrr en ljóst er að fyrirhuguð framkvæmd er annað hvort ekki matsskyld, eða að umhverfismat hefur farið fram og álit Skipulagsstofnunar liggur fyrir, sbr. ákvæði 13. gr. laganna.
Almennt um mat á umhverfisáhrifum
Ákvæði 1. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum tilgreinir með skýrum hætti markmið þeirra. Þar segir m.a. að áður en leyfi skuli veitt fyrir framkvæmd, sem kann vegna staðsetningar, starfsemi sem henni fylgir, eðlis eða umfangs að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, skuli fara fram mat á umhverfisáhrifum viðkomandi framkvæmdar. Jafnframt að leitast skuli við að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum framkvæmdar og að stuðla að samvinnu þeirra aðila sem hafa hagsmuna að gæta eða láta sig framkvæmdir varða. Enn fremur skal kynna fyrir almenningi umhverfisáhrif framkvæmda og mótvægisaðgerðir vegna þeirra og gefa almenningi kost á að koma að athugasemdum og upplýsingum til viðeigandi stjórnvalda. Líkt og fram hefur komið þá eru ekki allar framkvæmdir matsskyldar. Í 5. og 6. gr. laganna er fjallað um matsskyldar framkvæmdir og framkvæmdir sem kunna að vera matsskyldar. Meginreglan er sú að framkvæmdir sem tilgreindar eru í 1. viðauka við lögin fara ávallt í umhverfismat. Framkvæmdir sem tilgreindar eru í 2. viðauka eru háðar umhverfismati ef þær, vegna eðlis, umfangs eða staðsetningar, geta haft umtalsverð umhverfisáhrif og er það metið í hverju tilfelli fyrir sig. Sé fyrirhuguð framkvæmd tilgreind í 2. viðauka ber framkvæmdaraðila að tilkynna hana Skipulagsstofnun til ákvörðunar um matsskyldu. Matsskylduferlið tekur um fjórar vikur. Eftir að hafa leitað umsagna leyfisveitenda og annarra eftir eðli máls hverju sinni tekur Skipulagsstofnun ákvörðun um matsskyldu. Þá skal stofnunin hafa til hliðsjónar viðmið 3. viðauka við lög um mat á umhverfisáhrifum og kynna svo ákvörðun sína öllum þeim er málið varðar sem og almenningi.
Málsmeðferð matsskyldra framkvæmda
Hið eiginlega mat á umhverfisáhrifum á aðeins við um matsskyldar framkvæmdir. Matið hefst á því að framkvæmdaraðili skilar tillögu að matsáætlun til Skipulagsstofnunar og kynnir tillöguna fyrir umsagnaraðilum og almenningi, í samráði við stofnunina. Framkvæmdaraðili ber höfuðábyrgð á matsferlinu og stendur til að mynda straum af öllum kostnaði sem af hlýst sem og kynningu á því, sbr. ákvæði 16. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Tillögu að matsáætlun skal framkvæmdaraðili skila eins snemma á undirbúningsstigi framkvæmdar og kostur er. Fyrirhugaðri framkvæmd og framkvæmdarsvæði skal lýst, sem og möguleikum varðandi tilhögun og staðsetningu, og hvernig það samræmist gildandi skipulagi. Þá skal tilgreina helstu áhersluþætti matsvinnunnar og áhrifasvæði svo eitthvað sé nefnt. Nánar er tilgreint hvernig tillögu að matsáætlun skuli háttað í 13. gr. reglugerðar um mat á umhverfisáhrifum nr. 1123/2005. Skipulagsstofnun leitar þá umsagna leyfisveitenda og annarra umsagnaraðila eftir því sem við á. Að fengnum opinberum umsögnum og athugasemdum frá almenningi, þá annaðhvort synjar stofnunin eða samþykkir tillöguna, með eða án athugasemda. Samþykki Skipulagsstofnun tillöguna með athugasemdum verða þær hluti af matsáætlun. Þannig myndar tillaga að matsáætlun að teknu tilliti til athugasemda frá stofnuninni matsáætlun.
Matsáætlun er ætlað að vera grunnur að matsskýrslu og fyrirbyggja að upplýsingar skorti í skýrsluna og þar með tafir sem af því gætu hlotist.
Þegar matsáætlun liggur fyrir skal framkvæmdaraðili vinna matsskýrslu er kallast frummatsskýrsla og skal gerð og efni hennar samræmast matsáætlun. Samkvæmt ákvæðum 18. gr. reglugerðar um mat á umhverfisáhrifum skal tilgreina þar öll nauðsynleg gögn, svo hægt sé að greina og meta þau áhrif sem framkvæmd er líkleg til að hafa á umhverfið. Þá skal bera saman helstu möguleika sem koma til greina m.t.t. umhverfisáhrifa, og að lokum gera samantekt um helstu niðurstöður skýrslunnar. Þar skal einnig koma fram flokkun umhverfisþátta, vægi og viðmið umhverfisáhrifa einstakra þátta framkvæmdar á grundvelli leiðbeininga sem gefnar eru út af Skipulagsstofnun, sbr. 20. gr. laga nr. 106/2000. Frummatsskýrslu er skilað inn til formlegrar yfirferðar Skipulagsstofnunar. Stofnunin kynnir skýrsluna í samráði við framkvæmdaraðila, leitar umsagna opinberra aðila og athugasemda frá almenningi. Þegar framkvæmdaraðila hafa borist umsagnir og athugasemdir er matsskýrsla unnin. Matsskýrslan er unnin á grundvelli frummatsskýrslu, en þar skal framkvæmdaraðili gera grein fyrir þeim umsögnum og athugasemdum sem bárust vegna frummatsskýrslu og taka afstöðu til þeirra. Að þessu loknu er matsskýrslan send Skipulagsstofnun til yfirferðar og álitsgjafar.
Álit Skipulagsstofnunar skal liggja fyrir innan fjögurra vikna frá því matsskýrslu er skilað inn. Stofnunin gefur rökstutt álit á því hvort skýrslan uppfylli skilyrði laga og reglugerða og að umhverfisáhrifum sé lýst á fullnægjandi hátt. Í álitinu skal gerð grein fyrir helstu forsendum matsins og niðurstöðum. Enn fremur skal fjalla um afgreiðslu framkvæmdaraðila á þeim athugasemdum og umsögnum sem bárust við kynningu á frummatsskýrslu. Sé það mat Skipulagsstofnunar að mótvægisaðgerðir* séu ekki fullnægjandi eða að setja þurfi frekari skilyrði fyrir framkvæmdinni, ber stofnuninni að tilgreina slíkt og færa fyrir því rök. Þegar álit stofnunarinnar liggur fyrir skal það kynnt öllum viðkomandi aðilum og auglýst að matsskýrsla og álit liggi fyrir. Álit Skipulagsstofnunar jafngildir ekki leyfisveitingu. Leyfisveitendum ber að kynna sér matsskýrslu framkvæmdar og taka rökstudda afstöðu til fyrirliggjandi álits, áður en leyfi til framkvæmda er veitt. Þá skulu leyfisveitendur birta ákvörðun um útgáfu leyfis ásamt niðurstöðu álits opinberlega. Stjórnvaldsákvarðanir og önnur ágreiningsmál er varða úrlausnaratriði á sviði umhverfis- og auðlindamála eru kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Úrskurðarnefndin starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 130/2011.
Aðilar sem aðkomu hafa að mati á umhverfisáhrifum
Ýmsir koma að hverju matsferli. Þetta eru framkvæmdaraðilar, opinberir aðilar sem og almenningur. Það getur þó verið breytilegt eftir eðli fyrirhugaðra framkvæmda hverjir koma að málum. Hér er aðeins fjallað um þá helstu og aðkomu þeirra.
Skipulagsstofnun
Skipulagsstofnun gegnir veigamiklu hlutverki þegar kemur að umhverfismati og framfylgir m.a. lögum um mat á umhverfisáhrifum og veitir leiðbeiningar samkvæmt því. Stofnunin sker úr um hvort framkvæmdir séu matsskyldar falli þær undir 2. viðauka laganna. Þá veitir stofnunin ráðgjöf og leiðbeinir framkvæmdaraðila í gegnum matsferlið, og heldur utan um það. Stofnunin veitir leiðbeiningar um hvernig standa skuli að tillögu að matsáætlun og frummatsskýrslu sem og kynningu. Þá leitar Skipulagsstofnun eftir umsögnum opinberra aðila, eftir því sem við á hverju sinni, sem og athugasemdum frá almenningi. Enn fremur tekur stofnunin ákvarðanir um matsáætlanir og gefur að lokum út rökstutt álit á endanlegri matsskýrslu. Ákvarðanir Skipulagsstofnunar eru kæranlegar til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Þeir einir geta kært stjórnvaldsákvarðanir sem eiga lögvarinna hagsmuna að gæta, nema í tilteknum tilvikum sem talin eru upp í ákvæði 4. gr. laga um úrskurðarnefndina. Til að mynda geta hagsmunasamtök, er uppfylla viss skilyrði, kært tilteknar ákvarðanir án þess að sýna fram á lögvarða hagsmuni. Þetta eru ákvarðanir Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmda, ákvörðun um endurskoðun matsskýrslu og ákvörðun um sameiginlegt mat á umhverfisáhrifum
Álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum er hins vegar ekki kæranlegt, enda er hvorki um bindandi úrskurð né leyfisveitingu að ræða. Álitinu er eingöngu ætlað að vera leiðbeinandi fyrir leyfisveitendur, til upplýstrar og faglegrar ákvörðunartöku, enda útgáfa framkvæmdaleyfis matsskyldrar framkvæmdar óheimil fyrr en álit Skipulagsstofnunnar liggur fyrir sbr. ákvæði 13. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum.
Framkvæmdaraðilar
Samkvæmt ákvæði b liðar 3. gr. laga nr. 106/2000 er framkvæmdaraðili skilgreindur þannig: „ríki, sveitarfélag, stofnun og aðrir lögaðilar eða einstaklingar er hyggjast hefja framkvæmd er lög þessi taka til“. Framkvæmdaraðilar hafa frumkvæði að framkvæmdum sem eru forsenda mats á umhverfisáhrifum og ákvörðunartöku byggðri á því. Samkvæmt ákvæði 16. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum ber framkvæmdaraðili ábyrgð á mati umhverfisáhrifa fyrirhugaðrar framkvæmdar, öllum kostnaði af matinu og kynningu þess. Framkvæmdaraðila ber að kanna hvort framkvæmd sé matsskyld, tilkynna framkvæmdir sem mögulega eru matsskyldar, og hafa samráð við hagsmunaaðila eins snemma í ferlinu og kostur er. Þá sér framkvæmdaraðili um matsferli umhverfisáhrifa framkvæmdar, í samráði við Skipulagsstofnun, og allt sem í því felst þ.e. mat umhverfisáhrifa, gerð matsskýrslu, svörun umsagna og athugasemda o.s.frv., eða ræður til þess ráðgjafa.