cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sprengjuárásirnar í Madrid 2004
Árásirnar voru mannskæðustu hryðjuverkin í sögu Spánar og meðal þeirra mannskæðustu í Evrópu, aðeins á eftir Lockerbie-sprenguárásinni 1988 hvað varðar tölu látinna.
33
Árið 33 (XXXIII í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu almennt ár sem byrjaði á fimmtudegi.
Dáin
30er
Ingólfur Arnarson Jónsson
Ingólfur Arnarson Jónsson er persóna úr Sjálfstæðu fólki. Hann var sonur hjónanna á Útirauðsmýri og barnsfaðir Rósu Þórðardóttur og faðir Ástu Sóllilju. Hann var myndarlegur maður og ríkur. Við lok sögunnar var hann orðinn forsætisráðherra Íslands.
Listi yfir CSI: Crime Scene Investigation (1. þáttaröð)
Fyrsta þáttaröðin af CSI: Crime Scene Investigation var frumsýnd 6.október 2000 og sýndir voru 23 þættir.
Framleiðsla
Eina serían í CSI framleiðslunni sem var sýnd í 4:3 hlutfallinu. Samt var hún tekin upp í 16:9 hlutfallinu og báðar útgáfurnar má finna á Blu-ray útgáfunni.
Tenglar
http://www.cbs.com/primetime/csi/
Egill: The Last Pagan
Egill: The Last Pagan er tölvuteiknuð mynd sem verið er að framleiða af fyrirtækjunum Lichthof Productions og CAOZ. Myndin er byggð á Egils sögu.
Spokane
thumb|Spokane. thumb|Riverfront Park. thumb|Review Tower. thumb|Cathedral of St. John.
Borgin óx fyrst sem verslunarstaður frá árinu 1810 en þá stofnaði breski landkönnuðurinn David Thompson til hans. Árið 1891 var nafni borgarinnar breytt úr Spokane Falls yfir í Spokane. Landbúnaður, náma- og timburvinnsla voru mikilvægustu atvinnugreinarnar þar til á 9. áratug 20. aldar. Árið 1974 var heimsýningin Expo haldin í borginni. Almenningsgarðurinn Riverfront Park var stofnaður eftir hátíðina og eru þar atburðir reglulega. Loftslagið í Spokane er talsvert þurrara en í vesturhluta Washingtonfylkis.
Einar Másson
Einar Másson (d. 1196) var ábóti í Munkaþverárklaustri frá því að Hallur Hrafnsson ábóti lést árið 1190 og til dauðadags. Hann var því hinn fjórði í röðinni af ábótum klaustursins.
Fátt er vitað um Einar en þess hefur verið getið til að dóttir hans hafi verið Jórunn Einarsdóttir, sem kann að hafa verið kona Styrmis fróða Kárasonar, sem síðar varð príor í Viðeyjarklaustri. Um það er þó ekkert vitað með vissu.
Einar lést 1196 og tók þá Ormur Skeggjason við klaustrinu.
Magnús Agnar Magnússon
Magnús Agnar Magnússon (f. 5. mars 1974) er umboðsmaður knattspyrnumanna. Hann var áður handknattleiksmaður.
Hann var uppalinn í KR og spilaði stöðu línuvarðar. Þegar Grótta/KR féll úr 1. deild 1999 lánaði félagið hann til KA. Ári síðar sneri hann aftur til Gróttu/KR og framlengdi samning sinn við félagið, sem var sigurvegari í 2. deild. 2004 gerði hann eins árs samning við Team Helsinge á norðurhluta Sjálands þar sem hann var varalínuvörður félagsins.
Í september 2007 stóðst hann umboðsmannapróf Knattspyrnusambands Íslands. 2011 stofnaði hann umboðskrifstofuna Total Football ásamt Arnari Gunnlaugssyni, Arnóri Guðjohnsen og Bjarka Gunnlaugssyni.
Porteröl
Porteröl (enska: porter) er þungur og dökkur bjórstíll, uppruninn á 18. öld í London. Nafnið kemur til vegna vinsælda bjórsins meðal burðarmanna (porters) við fljót og á götum Englands.
Innrásin í Svínaflóa
Innrásin í Svínaflóa (Invasión de Playa Girón á spænsku; Invasion of the Bay of Pigs á ensku) var misheppnuð innrás í Kúbu þann 17. apríl 1961. Innrásarmennirnir voru gagnbyltingarhersveit pólitískra útlaga frá Kúbu (Brigade 2506) sem nutu stuðnings bandarísku leyniþjónustunnar og nokkurra bandarískra hermanna. Með þjálfun og fjárstyrk frá bandarísku leyniþjónustunni réðst hersveitin að byltingarher Kúbu og ætlaði sér að steypa af stóli ríkisstjórn Fidels Castro, sem var farin að taka á sig æ kommúnískari mynd. Innrásarherinn kom til Kúbu frá Gvatemala og Níkaragva en var sigraður innan þriggja daga af kúbverska byltingarhernum undir stjórn Castro.
Árið 1952 hafði Fulgencio Batista hershöfðingi, bandamaður Bandaríkjanna, framið valdarán gegn Carlos Prío Socarrás forseta Kúbu og rekið Prío í útlegð til Miami. Valdaránið gegn Prío var ástæðan fyrir byltingarhreyfingunni sem Castro stofnaði. Byltingarher Castro tókst ekki að ná völdum frá Batista fyrr en eftir kúbversku byltinguna þann 31. desember 1958. Castro batt enda á náið bandalag Kúbverja við Bandaríkin þegar hann þjóðnýtti ýmsar viðskiptastofnanir Bandaríkjamanna á Kúbu (þ. á m. banka, sykur- og kaffiplantekrur).
Eftir byltinguna stofnaði Castro þess í stað til náinna efnahagsbanda við Sovétríkin. Dwight D. Eisenhower Bandaríkjaforseti óttaðist stefnuna sem stjórn Castro virtist ætla að taka og varði því árið 1960 13,1 milljónum Bandaríkjadala til þess að skipuleggja valdarán gegn Castro. Bandaríska leyniþjónustan hófst handa við að skipuleggja innrás í Kúbu í samstarfi við ýmis kúbversk gagnbyltingaröfl og þjálfaði hersveitir þeirra í Gvatemala. Eftirmaður Eisenhowers, John F. Kennedy, samþykkti fullgerða innrásaráætlun þann 4. apríl 1961.
Rúmlega 1400 fallhlífaliðar komu saman í Gvatemala og lögðu af stað til Kúbu á bátum þann 13. apríl 1961. Tveimur dögum síðar gerðu bandarískar sprengjuflugvélar árás á kúbverskar flugstöðvar og sneru síðan aftur til Bandaríkjanna. Nóttina 16. apríl gekk innrásarherinn á land á ströndinni Playa Girón í Svínaflóa. Í fyrstu vann innrásarherinn bug á kúbverska byltingarhernum. José Ramón Fernández var foringi kúbverska gagnáhlaupsins þar til Fidel Castro ákvað að taka sjálfur við stjórnartaumum hersins. Þegar öllum varð ljóst að Bandaríkin stæðu að baki innrásinni og bardagarnir fóru að snúast Kúbverjum í vil ákvað Kennedy að hætta að senda flugvélar til stuðnings innrásarmönnunum. Því hafði innrásarliðið aðeins um helming þess mannafla sem bandaríska leyniþjónustan hafði gert ráð fyrir. Innrásaráætlunin sem stjórn Eisenhowers hafði gert gerði ráð fyrir stuðningi bæði á sjó og í lofti. Þann 20. apríl gáfust innrásarmennirnir upp og voru flestir fangelsaðir og yfirheyrðir.
Innrásin misheppnaða styrkti mjög stöðu Castro og gerði hann að þjóðhetju. Aftur á móti eyðilagði hún samband Kúbu við Bandaríkin og aðra fyrrverandi bandamenn hennar en styrkti samband Kúbu við Sovétríkin. Þetta leiddi að endingu til Kúbudeilunnar árið 1962. Innrásin þótti mikið klúður í utanríkisstefnu Bandaríkjanna.
FK Bodø/Glimt
FK Bodø/Glimt er norskt knattspyrnulið með aðsetur í Bodö. Liðið var stofnað 17. júní 1916 og leikur í efstu deild í Noregi, sem heitir Eliteserien þeir eru ríkjandi meistarar.
Leikmenn
17. júní 2020
(Fyriliði)
Arkarvísir
thumb|300px|right|Neðst á síðunni er tölustafur sem táknar númer arkarinnar Arkarvísir er númer eða tákn sem birtist neðst á bókarsíðu og er ætlað að aðstoða bókbindarann í að sjá hvort að röðun arkanna sé rétt.
Signature
Roberto Firmino
thumb|Roberto Firmino árið 2017. Roberto Firmino Barbosa de Oliveira (fæddur 2. október 1991) er brasilískur knattspyrnumaður sem spilar með sádíska liðinu Al Ahli og brasilíska landsliðinu. Staða hans er framherji, framsækinn miðherji eða vængmaður.
Firmino hóf ferilinn með Figueirense í Brasilíu. Tveimur árum síðar var hann með þýska liðinu TSG 1899 Hoffenheim þar sem hann var til ársins 2015 þegar hann gerði samning við Liverpool. Firmino hefur spilað með brasilíska landsliðinu síðan 2014. Hann er kallaður Bobby af stuðningsmönnum Liverpool. Í mars 2023 ákvað Firminho að fara frá Liverpool eftir tímabilið.
Hann hélt til Sádi-Arabíu til Al-Ahli. Firmino skoraði þrennu í fyrsta leik sínum fyrir liðið.
Aðall
Aðall er heiti á ákveðinni stétt fólks sem oftast er sú valdamesta og auðugasta í tilteknu landi. Aðalsstétt nýtur auk þess ákveðinna sérréttinda. Aðalsmenn og -konur bera ákveðna titla sem ganga í arf til barna þeirra ásamt þeim réttindum sem titlinum fylgja. Einhvers konar aðall hefur verið til í samfélögum þar sem lénskerfi hefur einhvern tíma verið til.
Á Vesturlöndum nútímans eru aðalstitlar yfirleitt aðeins heiðurstitlar og fela ekki í sér nein sérréttindi.
Athrotaxis cupressoides
Athrotaxis cupressoides er sígræn tegund í grátviðarætt sem er einlend í Tasmaníu í Ástralíu. Trén geta orðið að 100 ára gömul, með mjög hægan vöxt, eða um 12mm á ári í þvermálsvöxt.
Það verður að 20m hátt, með bol að 1,5 m í þvermál. Blöðin eru hreisturlík, 2–3 mm löng og 2–3 mm breið, aðlæg eins og hreistur, í spíral eftir sprotanum. Könglarnir eru hnattlaga, 12–15 mm í þvermál; þeir ná fullum þroska um sex mánuðum eftir frjóvgun. Frjókönglarnir eru 3 til 5 mm langir. Börkurinn er ljósbrúnn og trefjakenndur, og verður sprunginn með aldri.
Útbreiðsla
Athrotaxis cupressoides  er einlend í Tasmaníu. Útbreiðslan er aðallega í mið og vestur fjallasvæum á milli 700 og 1300m yfir sjávarmáli, oft í kring um vötn eða rakar dældir á mó- eða blautum grýttum jarðvegi.
Ógnir
Athrotaxis cupressoides er mjög viðkvæm fyrir eldi, og eru elstu og kröftugustu trén helst finnanleg á rökum svæðum. Lítið þol tegundarinnar fyrir eldi og ásókn innfluttra og innlendra beitardýra (kindur, kanínur og pokadýr) í smáplöntur, rótarskot og barr hefur veruleg neikvæð áhrif áviðkomu tegundarinnar.
Nytjar og ræktun
Athrotaxis cupressoides hefur eins og er engar skráðar nytjar. Bolurinn er of undinn og hnútóttur til að nota í timbur. Tegundin hefur hinsvegar stöku sinnum verið ræktuð og seld sem skrautplanta.
Hertogi
Hertogi og hertogaynja (úr fornlágþýsku: hėritogo „herforingi“; sbr. fornháþýsku: hėrizogo, „herforingi“) eru aðalstitlar sem oft hafa verið æðstu aðalstitlar landa, næst á eftir konungi og drottningu. Upphaflega var titillinn notaður af Rómverjum yfir herforingja (latína: Dux Bellorum). Á miðöldum var hertogi aðalsmaður sem ríkti yfir sveitahéraði, hertogadæmi, og var æðri greifum sem ríktu í borgum. Með einveldinu varð titill hertoga að heiðurstitli án yfirráða yfir landi með þeirri undantekningu að Lúxemborg var gerð að stórhertogadæmi í kjölfar Napóleonsstyrjaldanna.
Microsoft PixelSense
Microsoft Surface fa:مایکروسافت ‫سرفیس Microsoft Surface Microsoft Surface Microsoft Surface Microsoft Surface Microsoft Surface Microsoft Surface Microsoft Surface Microsoft Surface Microsoft Surface Microsoft Surface
1. deild karla í knattspyrnu 1969
Árið 1969 var Íslandsmótið í knattspyrnu haldið í 58. skipti. Keflavík vann sinn 2. titil. Sjö lið tóku þátt; KR, Fram, ÍBA, ÍBV, Valur, Keflavík og ÍA. Þetta ár var deildin stækkuð um eitt lið, ekkert lið féll úr deildinni og eitt lið kom upp úr 2. deild.
Loka staða deildarinnar
Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur
Markahæstu menn
Skoruð voru 124 mörk, eða 2,952 mörk að meðaltali í leik.
Úrslit deildarbikarsins
Frá 1960 til 1972 var úrslitaleikurinn leikinn á Melavellinum, sem var malarvöllur.
Endurtekning leiks:
20px ÍBA 3 - 2 ÍA 20px
Myllumerki
thumb|250px|Skilti á ráðstefnu með kassamerkinu #TimeToAct Myllumerki, myllutengi eða kassamerki, er merki eða tagg sem er notað á samfélagsmiðlum og örbloggum sem auðveldar notendum að finna færslur um tiltekið þema eða umræðuefni. Myllumerki er lykilorð eða (stutt) lykilsetning sem fylgt er eftir með tákninu # (myllutákn). Myllumerkið er stafbila- og greinimerkjalaust og er samklesst myllutákninu. Það gerir fólki auðveldara að finna og tengjast því efni sem er tengt merkinu og taka þátt í umræðum um það með því að nota sama merki.
Myllumerkið er ein tegund lýsisgagnamerkja sem notuð eru í bloggum og samfélagsmiðlum á netinu, til dæmis Twitter, Instagram og Facebook. Kassamerki eru mjög oft notuð í umræðum um samfélagsleg mál og til að sýna samstöðu með fólki sem hefur orðið fyrir fordómum eða harmleik.
Lithvolf
Lithvolf er glóandi gashjúpur milli ljóshvolfs (yfirborðs) sólar og sólkórónu. Orðið er einnig haft um samsvarandi hjúp annarra stjarna.
Devonreynir
Devonreynir (Sorbus devoniensis) er reynitegund sem er einlend á Bretlandseyjum; Devon, Cornwall, Somerset og Írlandi.
Krasnodarfylki
Krasnodarfylki (rússnesku: Краснодарский край, Krasnodarsky kray) er landshluti (край) innan Rússneska sambandsríkisins og ein 83 eininga þess. Fylkið nær yfir vesturhluta Norður-Kákasus, á Kuban-Azov sléttunni sem liggur að Svartahafi. Fylkið er rúmir 75.000 ferkílómetrar. Íbúar eru 5,2 milljónir (2010) af ýmsu þjóðerni en langstærstur hluti þeirra er Rússar eða 86,6%. Önnur þjóðarbrot eru: Armenar 5,4% og Úkraínumenn 2,6%. Grikkir, Hvít-Rússar og Tatarar eru um 0,5%. Höfuðborg fylkisins er Krasnodar með um 700 þúsund íbúa.
Landlýsing
thumb|right|400px|Kortið sýnir legu Krasnodarfylkisins innan hins víðfeðma rússneska sambandsríkis Krasnodarfylki er um 76.000 ferkílómetrar. Talin réttsælis liggja fylkismörk Krasnodar að Svartahafi að sunnan þá að Úkraínu að vestan við Kerchsund og Azovhaf, þá Rostovfylki, Stavrópolfylki og sjálfstjórnarlýðveldinu Karatsjaj-Tsjerkassíu ásamt Abkasíu sem hefur klofið sig frá Georgíu. Krasnodarfylki landlykur sjálfstjórnarlýðveldið Adígeu. Við Svartahaf er hin mikilvæga Novorossiyskhöfn og hinn þekkti sumardvalarstaður Sochi.
Loftslag
Loftslag er breytilegt eða allt frá tempruðu meginlandsloftslagi til loftslags heittempraða beltisins. Meðalhiti í janúar er á bilinu -8 °C í fjöllum (fyrir ofan 2000 metra) og -4 °C á sléttum, til +5 °C við ströndina. Meðalhiti í júlí er breytilegur, frá +13 °C í fjöllum upp í +23 °C á sléttunum og við ströndina. Úrkoma er á bilinu 400-3200 mm á ári.
Stjórnsýsla
Fylkið var formlega stofnaði í núverandi mynd 13. september 1937. Það skiptist í 38 stjórnsýsluhéruð og í því eru 26 borgir og 24 aðrir þéttbýlisstaðir. Krasnodar er höfuðborg fylkisins með um 700 þúsund íbúa. Hún er átjánda stærsta borg Rússlands.
Lýðfræði
Íbúar eru 5,1 milljón af ýmsu þjóðerni. Langstærstur hluti þeirra eru Rússar eða 86,2% eða um 419 þúsund manns. Önnur þjóðarbrot eru: Armenar 5%, Úkraínumenn 2,6%, Grikkir 0,5%, Hvít-Rússar 0,5%, Tatarar 0,5%, Georgíumenn 0,4%, Þjóðverjar 0,4%, Kósakkar 0,3% og svo má lengi telja, listinn er langur. Fylkið er talið fjölmenningarlegast allra stjórnsýslueininga rússneska sambandsríkisins. Alls telja þrjátíu og þrjú þjóðarbrot meira en tvöþúsund manns. Sjálfir telja íbúar sig til 140 þjóðflokka eða þjóðarbrota.
Adigea
Lýðveldið Adigea (rússnesku: Республика Адыгея, Respublika Adygeya) er sjálfstjórnarlýðveldi innan Rússneska sambandsríkisins. Það er landlukt innan Krasnodarfylkis, sem er í Suðaustur-Evrópu í norðurhéruðum Kákasus. Það er um 7.800 ferkílómetrar að stærð með um 440 þúsund íbúa (14. október 2010). Íbúar eru 5,1 milljón og af ýmsu þjóðerni en flestir þeirra eru Rússar eða 63,6%. Adygar eru aðeins um 25,2%. Önnur þjóðarbrot eru: Armenar 3,7%, Úkraínumenn 1,4%, Kúrdar 1,1% og Tatarar 0,6%. Höfuðborg Adygeu er Maykop.
Prins
Prins og prinsessa (úr latínu princeps, „fyrstur“ sbr. fursti) eru heiti barna þjóðhöfðingja eða eiginmanns/eiginkonu ríkjandi konungs. Prins og prinsessa sem eru næst í röðinni að hásætinu eru kölluð krónprins/krónprinsessa. Hugtakið á rætur að rekja til rómverska lýðveldisins þar sem leiðtogi öldungaráðsins var oft kallaður princeps. Þennan titil tók fyrsti keisari Rómaveldis (og heimsins), Ágústus, upp og notaði ásamt öðrum titlum.
Sums staðar hefur tíðkast að ríkisarfi fái einnig titil eins og í tilviki ríkisarfanna í Bretlandi (prinsinn af Wales) og á Spáni (prinsinn af Astúrías). Algengara er að ríkisarfar fái einfaldlega lén með þeim titlum sem þeim fylgja. Friðrik krónprins Danmerkur er þannig til dæmis greifi af Monpezat.
Prinţ Vương (tước hiệu) 亲王 Thâu-lâng
2. deild karla í knattspyrnu 1971
Leikar í '''2. deild karla í knattspyrnu''' hófust í 17. sinn árið 1971.
Taxus mairei
Taxus mairei   er barrtré af ýviðarætt sem fyrst var lýst af Albert Marie Victor Lemée og Joseph-Henri Léveillé, og fékk sitt núverandi nafn af Shiu Ying Hu og Tung Shui Liu. Hann er einlendur í Kína og nokkuð víða þar. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.
884
884 (DCCCLXXXIV í rómverskum tölum) var 84. ár 9. aldar. Það hófst á miðvikudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.
Donald-Olivier Sié
Donald-Olivier Sié (fæddur 3. apríl 1970) er fílabeinsströndinskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 42 leiki og skoraði 6 mörk með landsliðinu.
Mýron
thumb|250px|right|Rómversk endurgerð af styttu Mýrons, Kringlukastaranum. Mýron frá Elevþeræ (forngrísku Μύρων) var forngrískur myndhöggvari sem var uppi um miðja 5. öld f.Kr.
Mýron vann eingöngu með brons. Hann er einkum frægur fyrir styttur af íþróttarmönnum. Frægasta stytta Mýrons er Kringlukastarinn.
Huglægni
Huglægni er heimspekilegt hugtak, andstætt hlutlægni, og felur í sér að eitthvað, sem er sagt vera huglægt, sé háð skynjunum, viðhorfum eða löngunum fólks.
Guðmundur Benediktsson
Guðmundur hóf knattspyrnuferil sinn með Þór, Akureyri. Hann hélt til atvinnumennsku í Belgíu aðeins 16 ára gamall. Guðmundur spilaði lengst af með KR og var valinn leikmaður ársins 1999 þegar KR varð íslandsmeistari. Hnémeiðsl settu strik á knattspyrnuferil hans.
Guðmundur hefur verið knattspyrnulýsandi og þáttagerðarmaður fyrir Stöð 2 og Rúv. Hann vakti heimsathygli á Evrópumótinu árið 2016 þegar hann lýsti leikjum Íslenska landsliðsins af mikilli innlifun.
Sonur hans, Albert Guðmundsson, spilar með AZ Alkmaar í Hollandi og var valinn í íslenska landsliðið fyrir HM 2018. Þess utan á Guðmundur þrjú yngri börn.
2019-2020 voru sýndir spjallþættir með Guðmundi sem hétu Föstudagskvöld með Gumma Ben.
Snjóþrúgur
Snjóþrúgur eru fótabúnaður til að ganga í snjó. Þær virka þannig að þyngdin dreifist yfir meira svæði og sekkur fóturinn þá ekki í lausamjöll. Snjóþrúgur voru gerðar úr viði og leðurþvengjum en eru núna gerðar úr léttum málmi eða plastefnum og gerviefnum. Til þess að snjóþrúgur safni ekki í sig snjó er í þeim net eða fléttingar eða göt í gegn og á þeim þarf að vara festibúnaður sem festir þær á fæturna.
Snjóþrúgur voru til forna nauðsynlegt verkfæri fyrir veiðimenn, skógarverði og aðra sem þurftu að fara yfir svæði þar sem oft lá yfir djúpur snjór. Núna eru snjóþrúgur fyrst og fremst notaðar af göngufólki og hlaupurum sem vilja komast leiðar sinnar í snjó að vetrarlagi. Auðvelt er að læra að ganga á snjóþrúgum og það er frekar hættulaus og ódýr afþreying. Talið er að snjóþrúgur hafi verið notaðar í 6000 til 8000 ár og merki eru um notkun slíks búnaðar úr Kákasus og Armeníu.
Frumbyggjar Norður-Ameríku notuðu ýmis konar snjóþrúgur, hver ættbálkur hafði sína eigin gerð. Inúítar lengst í norðri bjuggu til einföldustu útgáfurnar, þeir gerðu tvær gerðir, önnur var um 46 sm löng og hin gerðin var næstum hringlaga. Snjóþrúgur urðu æ aflangari eftir því sem sunnar dró og þær lengstu voru gerðar af Krí-indjánum en þær voru 1,8 m langar og uppbrettar að framan. Í snjó í skóglendi þar sem snjólagið var þynnra og blautara skipti floteiginleiki snjóþrúgna ekki eins miklu máli.
Franskir landnemar í Ameríku tóku snjóþrúgur fyrr í notkun en breskir. Orðið eskimói er talið komið úr „sá sem gerir snjóþrúgur“.
Á Íslandi
Snjóþrúgur þekktust á Íslandi fyrr á öldum en voru aldrei algengar. Í frásögn í Austra 1887 er þeim lýst þannig: „„Þrúgar“ voru sterk gjörð sem beygð var í hring, fitjað ólum innan í og bundnir upp um ristarnar. Á þeim gengu einstakir menn hér á Austurlandi fram á þessa öld, þegar snjór var mikill og djúpur; en mjög var það ólipurt, þar eð þrúgarnir skögðu alla vega eins langt út undan fótunum eins og þeir voru stórir til, en nokkuð héldu þeir uppi þeim sem á þeim gekk. Og ekki hefur víst verið til þeirra tekið nema í mestu fannfergjum.“
Kärnten
Kärnten er sambandsland í Austurríki, það syðsta í landinu. Það er að mestu leyti í Ölpunum og er þekkt fyrir fjöll sín og vötn. Íbúar eru tæplega 560 þúsund talsins. Höfuðborgin heitir Klagenfurt.
Lega og lýsing
Kärnten er syðst í Austurríki og liggur að landamærum Ítalíu og Slóveníu. Auk þess eru sambandslöndin Tirol í vestri, Salzburg í norðri og Steiermark í norðaustri. Kärnten er að öllu leyti innan Alpafjalla og eru þar nokkur af hæstu fjöllum landsins (s.s. Grossglockner). Rúmlega helmingur sambandslandsins er þakinn skógi. Aðalfljót svæðisins er Drau.
Skjaldarmerki og fáni
Skjaldarmerki Kärntens er tvískiptur. Til vinstri eru þrjú svört ljón á gulum grunni, en þau voru tákn hertogans Ulrich III af Spanheimer-ættinni. Til hægri er austurríski fáninn í skjaldarlíki. Fáni Kärntens samanstendur af þremur láréttum röndum: Gult, rautt og hvítt. Rauði og hvíti liturinn eru tákn Austurríkis, en guli liturinn er til aðgreiningar frá öðrum sambandslöndum. Kärnten er eina sambandslandið með þrjá liti í fánanum.
Orðsifjar
Upphaflega hét héraðið Karantanía. Talið er að það sé upprunnið úr keltnesku. Til eru tvær tilgátur um uppruna heitisins. Í fyrsta lagi merkir það vinur og er hugsanlega vísað til ættbálks sem þar bjó fyrrum. Í öðru lagi merkir heitið steinn eða grjót, og má ætla að síðari tilgátan sé líklegri. Úr heitinu Karantaníu eru Karawanken-fjöll í héraðinu nefnd. Heitið Karantanía breyttist með tímanum í Kärnten.
Söguágrip
thumb|Kärnten er að mestu leyti í Alpafjöllum. Þar er Grossglockner, hæsta fjall Austurríkis Héraðið Karantanía var fyrrum hluti af keltneska ríkinu Noricum. Ríkið átti vinsamleg sambönd við Rómverja, sem innlimuðu það árið 15 f.Kr. Á tímum Kládíusar keisara varð Kärnten að skattlandi. Við fall Rómaveldis fluttu germanir inn í svæðið, en náðu lítið að festa rætur. Íbúar blönduðust hins vegar talsvert slövum. Í kringum árið 600 var slavaríkið Karantanía stofnað, sem takmarkaðist í vestri við Bæjaraland og í suðri við Langbarðaland. Á 8. öld komust Bæjarar til áhrifa í Karantaníu og í kjölfarið var farið að kristna héraðið. Eftir uppreisn heiðinna manna réðist Tassilo III hertogi Bæjara inn í landið. Karlamagnús innlimaði stóran hluta Karantaníu í frankaríki sitt fyrir aldamótin 800. Þannig komst allt héraðið Kärnten undir yfirráð franka. Á 10. öld varð Kärnten eigið hertogadæmi. Ýmsar ættir ríktu þar á næstu öldum, s.s. Spanheimer-ættin. Habsborgarar erfðu Kärnten snemma á 14. öld og varð við það loks hluti Austurríkis. Á tímabilinu 1473-83 réðust Tyrkir (osmanir) fimm sinnum inn í Kärnten, þar sem þeir þeir rændu og myrtu. Þeir voru loks stöðvaðir í orrustunni við Vín. Siðaskiptin gengu í garð í upphafi 16. aldar. Sumar borgir voru mjög sterkt vígi lúterstrúarmanna, s.s. Villach. En við gagnsiðaskipti kaþólsku kirkjunnar í upphafi 17. aldar var nær allt héraðið kaþólskt á ný. Afleiðingin var mannflótti og fátækt. Allt fram á 18. öld voru lúterstrúarmenn ofsóttir í Kärnten. Napoleon réðist inn í Kärnten 1797 og tók héraðið allt nær bardagalaust. Frakkar fóru þó aftur á sama ári eftir friðarsamningana við Campo Formio, en sneru aftur 1805. Héraðið var nánast gjaldþrota og örmagna í kjölfarið. Eftir ósigur Napoleons í Rússlandi veturinn 1812-13 varð svæðið í kringum Villach austurrískt á ný, en meginhluti Kärnten varð að hluta Illyríu með Ljubljana að höfuðborg. Kärnten sameinaðist ekki á ný undir austurrískri stjórn fyrr en 1849. 1861 varð Kärnten að sambandslandi með eigið þing í Klagenfurt. Mikill uppgangur í járn- og námugreftri varð í Kärnten með iðnbyltingunni. Atvinnuvegir þessir runnu þó sitt skeið við aldamótin 1900. Eftir heimstyrjöldina fyrri var klipið af Kärnten. Stórir hlutar fóru til Ítalíu og til Júgóslavíu, sem þá var nýstofnað ríki. Alls missti Kärnten 8% svæðis síns og 6% íbúanna. Þrátt fyrir það bjuggu enn þúsundir Slóvenar syðst í héraðinu og er slóvenska þar viðurkennt tungumál í Austurríki. Frá og með 1930 hófst mikill straumur ferðamanna til Kärnten og svo er enn. 1938 var Austurríki sameinað Þýskalandi. Í Kärnten ráku nasistar þúsundir Slóvena úr landi, meðan aðrir voru handteknir. Í stríðslok 1945 hertóku Bretar og júgóslavneskar hersveitir Kärnten. Miklar skærur voru milli Breta og Júgóslava, en hinir síðarnefndu yfirgáfu héraðið að tilskipan Sovétmanna. Kärnten var breskt hernámssvæði til 1955. Á eftirstríðsárunum fékk slóvenski minnihlutahópurinn aukin réttindi. 1977 var talið að hluti þeirra væri 25% í héraðinu, en alls óvíst er í dag um fjölda þeirra.
Borgir
Stærstu borgir Kärntens:
Alexander frá Afrodísías
Alexander frá Afrodísías var forngrískur heimspekingur, uppi á 2. öld og 3. öld. Hann var nemandi Aristóklesar frá Messínu. Alexander var aristótelískur heimspekingur og er gjarnan talinn einn merkasti heimspekingur síðfornaldar. Alexander hlaut viðurnefnið ho exegetes („ritskýrandinn“).
Alexander kom til Aþenu undir lok 2. aldar. Hann varð skólastjóri Lýkeion, skólans sem Aristóteles stofnaði á 4. öld f.Kr. Þar kenndi hann heimspeki í anda Aristótelesar.
Eitt markmiða Alexanders var að hrekja kenningar Ammoníosar um aristótelíska heimspeki en hann hafði reynt að sameina kenningar Aristótelesar og Platons.
Ritverk
Af varðveittum ritum eignuðum Alexandri eru eftirtalin rit jafnan talin ósvikin:
Alexander samdi einnig skýringarrit við ýmis rita Aristótelesar. Sum þeirra eru varðveitt:
Ritið Skýringar við Spekirök er ranglega eignað Alexandri.
Meðal glataðra rita Alexanders má nefna:
Alexander samdi ekki skýringarrit við Siðfræði Níkómakkosar, Stjórnspekina, Mælskufræðina né Um skáldskaparlistina.
Skýringarrit Alexanders voru afar vinsæl meðal araba, sem þýddu mörg þeirra sem og önnur verk hans. Sumar af þýðingum þeirra eru enn varðveittar, svo sem Um forsjón og Gegn Galenosi um hreyfingu.
Leikskáld
Leikskáld eða leikritahöfundur er sá nefndur sem semur leikrit. Orðið leikskáld kemur til af því að lengst af í sögu vestrænnar leikritunar voru leikrit samin í bundnu máli að mestu eða öllu leyti. Fyrstu nafnkunnu leikskáldin eru forngrísk skáld frá 5. öld f.Kr.; Æskýlos, Sófókles, Evrípídes, og Aristófanes. Mörg verk þeirra eru reglulega sett upp í leikhúsum enn þann dag í dag.
Sikileyjarvörn
Sikileyjarvörn er skákbyrjun, sem hefst á leiknum 1.e4 c5. Sikileyjarvörn er algengasta svar svarts við 1. e4 og um það bil fjórðungur allra skáka hefjast með sikileyjarvörn. Elstu heimildir um sikileyjarvörn eru frá sextándu öld frá skákmönnunum Giulio Polerio og Gioachino Greco.
Opin Sikileyjarvörn
Yfir 75% af skákum þar sem tefld er sikileyjarvörn er leikið 2.Rf3 þar sem svartur hefur þrjá aðalmöguleika í sínum öðrum leik. Þeir eru: 2...d6, 2...Rc6 og 2...e6. Afbrigði þar sem hvítur leikur svo d4 eru þekkt undir samheitinu opnar sikileyjarvarnir. Eftir 4. Rxd4 er yfirleitt leikið 4...Rf6 og 5. Rc3 en þó er þetta ekki algilt. Stöður sem koma upp í opinni sikileyjarvörn eru oftar en ekki flóknar enda er markmiðið með sikileyjarvörn að skapa ójafnvægi á borðinu. Einkennandi við stöður í opinni sikileyjarvörn er að hvítur hefur mikið pláss kóngsmegin á borðinu. Í staðinn hefur svartur meirihluta miðborðspeða og hálf opna c-línu sem er uppspretta svarts að gagnáras drottningarmegin.
ECO-Kóðar
1.e4 c5: Sikileyjarvörn (B20-B99)
Drekabátahátíðin
Drekabátahátíðin (Duan Wu Jie; 端午節) er kínversk hátíð sem haldin er á fimmta degi fimmta mánaðar í kínverska tungldagatalinu. Hátíðin fellur því oft á mismunandi dag samkvæmt gregoríanska dagatalinu. Árið 2021 er hátíðin haldin 14. júní. Á kínversku nefnist hátíðin duan wu sem mætti útleggja sem „hestur í upphafsfasa“, þ.e. hinn fyrsti „dagur hestsins“ sem er skírskotun í kínverska dagatalið. Wu 午 hefur merkinguna „hádegi“ en í kínversku tímatali skírskotar það til hestamerkisins í kínverskri stjörnuspeki. Í stað táknsins wu 午 er stundum notast við annað tákn með sama framburði, wu 五, sem merkir „fimm“, enda fer hátíðin fram á á fimmta degi fimmta mánaðar. Dagurinn er haldinn hátíðlegur á meginlandi Kína, Hong Kong, Makaó og Taívan sem og meðal kínverskra minnihlutahópa víða um heim.
Trú
Samkvæmt hefðbundinni kínverskri trú er hinn fimmti tunglmánuður talinn vera óheillavænlegur mánuður. Því hefur verið trúað að náttúruhamfarir og sjúkdómar væru algengir í þeim mánuði. Til að forðast ógæfu tók fólk upp á að setja ýmis konar blóm, m.a. kalmusrót og hvítlauk, fyrir ofan dyrnar á þessum degi. Þar sem lögun kalmusrótarinnar svipaði til sverðs og hvítlaukurinn hafði svo sterka lykt var talið að slíkt gæti forðað burtu illum öndum. Einnig, á sumum svæðum í Kína, flétta kínverskir foreldrar silkiþræði úr 5 mismunandi litum í armband sem þau setja á úlnlið barna sinna á þessum degi. Því er einnig trúað að það haldi illum öndum og sjúkdómum frá.
Ástundun og umstang
Það vinsælasta sem Kínverjar gera á drekabátahátíðinni er að búa til og borða zongzi (sjá neðar), drekka vín og keppa á drekabátum.
Drekabátakeppnin
Uppruni drekabátakeppninnar er smá óljós, þó að flestir telja hana vera til minningar um ráðherrann og skáldið Qu Yuan sem var uppi fyrir u.þ.b. 2500 árum síðan. Goðsagan segir að Qu Yuan, sem var ráðherra í ríkinu Chu, var gerður útlægur af kónginum í ríkinu fyrir að mótmæla samstarfi við hið valdamikla ríki Qin. Í útlegðinni sinni skrifaði Yuan mikið af ljóðum. 28 árum síðar tók Qin ríkið yfir borgina Ying, höfuðborg Chu og vegna mikilla vonbrigða drekkti Qu Yuan sér í Miluo ánni. Almúginn reyndi að bjarga honum á bátum en án árangurs. Til að minnast Qu Yuan er drekabátahátíðin haldin árlega á þeim degi sem Yuan á að hafa drukknað, samkvæmt goðsögunni. Þá á drekabátakeppnin að líkja eftir því þegar almúginn reyndi að bjarga Qu Yuan frá drukknun. Þá kastar fólk líka hrísgrjónum út í vatnið til að gefa fiskunum svo þeir borði ekki líkið af Qu Yuan. Táknmynd hrísgrjónadreifingarinnar er nú fengin með Zongzi hrísgrjónabollunum.
Zongzi
Eitt af aðalatriðum hátíðarinnar er að útbúa og borða svokölluð zongzi með fjölskyldu og vinum. Zongzi er í öllum tilvikum sterkjurík hrísgrjón sem vafin eru með bananalaufum í pýramídalögun. Fyllingin í Zongzi er mismunandi eftir svæðum, t.d. eru sæt zongzi vinsæl í Norðurhluta Kína en í suðrinu eru þau matarmeiri og innihalda kjöt og egg. Aðalástæða þess að Kínverjar borða zongzi er til að minnast Qu Yuan ráðherra en einnig minnir lögunin á gull- eða silfurbúta sem notaðir voru sem gjaldmiðlar fyrr á öldum.
Annað
Ýmislegt fleira er gert á þessum hátíðardegi. Langir göngutúrar, bera ilmandi læknispoka og hengja hina ýmsu verndarhluti upp gegn illum öndum og sjúkdómum. Síðan er einnig keppt að því að láta egg standa upprétt á hádegi, þ.e. kl. 12. En ef einhverjum tekst það, þá mun sá njóta mikillar gæfu á árinu sem fer í hönd.
Stóra-Laxá
thumb|right|250px|Stóra-Laxá Stóra-Laxá, oft einnig kölluð Stóra-Laxá í Hreppum, er 90 kílómetra löng dragá á sunnanverðu Íslandi. Hún á upptök sín í Grænavatni, Laxárdrögum sunnan Kerlingarfjalla á suðurlandshálendinu og fellur á hreppamörkum Hrunamanna- og Gnúpverjahrepps í Hvítá hjá bænum Iðu, ásamt Litlu-Laxá. Hún er all vatnsmikil, með 512 ferkílómetra vatnasvið.
Stóra-Laxá er þekkt laxveiðiá og þykir landslag í og við ána bæði fjölbreytt og mikilfenglegt en þar eru þekktust Laxárgljúfur sem hafa skorist djúpt í berggrunninn á hálendisbrúninni á afrétti Hrunamanna og Skeiða- og Gnúpverja. Berggrunnurinn er um 2 - 3 milljón ára gamall, þjappaður úr gjósku eldsumbrota á ísöld. Gljúfrin hafa myndast við það að Stóra-Laxá hefur undanfarin 10.000 ár, eða svo, grafið sig ofan í bergið. Gljúfrin eru um 10 kílómetra löng og víða 100 - 200 metra djúp frá innsta hlutanum að Hrunakrók sem er efst í Laxárdal. Áin er laxgeng langt inn í Laxárgljúfur.
2012 sótti Landsvirkjun um rannsóknarleyfi vegna virkjunar í ánni en ósætti er um málið milli Orkustofnunar, stjórnvalda og veiðifélaga. Í júlí sama ár veitti svo Orkustofnun Landsvirkjun rannsóknarleyfi vegna áætlana um virkjun í efri hluta vatnasviðs Stóru Laxár.
Anaxagóras
Anaxagóras (forngríska: Αναξαγόρας, 500 – 428 f.Kr.) frá Klazómenæ í Litlu Asíu var forngrískur heimspekingur. Hann var einn af hinum svonefndu jónísku náttúruspekingum. Anaxagóras bjó og starfaði í Aþenu í um þrjátíu ár og var einkavinur stjórnmálamannsins Períklesar en meðal annarra vina Anaxagórasar má nefna skáldið Evripídes.
Anaxagóras fékkst meðal annars við stjörnufræði. Hann hélt því meðal annars fram að líf væri á öðrum reikistjörnunm og að sólin væri ekki guðleg vera, heldur glóandi eldhnöttur sem væri stærri en Pelópsskagi. Pólitískir andstæðingar Períklesar handtóku Anaxagóras og kærðu hann fyrir guðlast. Persíkles fékk hann lausan úr haldi en Anaxagóras varð að yfirgefa Aþenu og hélt þá til Lampsakosar í Jóníu þar sem hann lést fimm árum síðar. Borgarar í Lampsakos reistu altari til heiðurs Huga og Sannleika í minningu hans.
Heimspeki
Anaxagóras ritaði bók um heimspeki en einungis brot eru varðveitt. Í samræðunni Fædoni (98b) eftir Platon kemur fram að Sókrates hafi lesið bókina og orðið fyrir vonbrigðum með kenningu Anaxagórasar, einkum vegna þess að hjá Anaxagórasi hafði hugurinn takmarkað skýringargildi.
Anaxagóras hélt því fram að til væri óendanlegur fjöldi frumefna sem hann nefndi „samkynja efni“ en eitthvað af öllu væri í öllu; nema hugur (νους), sem þó væri að finna í sumum hlutum.
Krikket
thumb|Krikketleikur í gangi. Krikket er hópleikur sem leikinn er af tveimur liðum í einu sem samanstanda af ellefu leikmönnum hvort. Leikurinn kemur upphaflega frá Englandi og er einkum vinsæll í löndum Breska samveldisins. Krikket er vinsælasta íþróttin í mörgum löndum Suður-Asíu, þ.á m. Indlandi, Pakistan, Bangladesh og Sri Lanka.
Hver krikketleikur getur tekið frá sex tímum til 5 eða 6 daga, með viðeigandi tepásum. Leikurinn byggir á 42 reglum sem Marylebone Krikketklúbburinn hefur þróað ásamt helstu krikketþjóðunum. Lið geta samþykkt að breyta reglunum í ákveðnum leikjum eða við ákveðnar aðstæður. Slíkar breytingar felast einkum í leikuppbyggingu og staðsetningu á leikvanginum.
Krikket er spilað á stórum grasbala. Á miðjum vellinum er moldarflag um 20 m langt og við hvorn enda þess báðum megin eru þrír staurar sem tengdir eru saman með snúðum. Í kringum völlinn er vallarband. Leikurinn skiptist í umferðir og í hverri umferð er annað liðið í sókn en hitt í vörn. Tveir leikmenn sóknarliðs (svonefndir kylfar) eru inn á vellinum í einu og lemja boltann eins og þeir get, þeir hafa legghlífar, hjálma og hanska og kylfu sem er flöt að framan. Þegar þeir hafa slegið boltann hlaupa þeir milli stauranna. Í varnarliðinu eru oftast fjórir eða fimm varparar en það eru leikmenn sem eru góðir í að varpa bolta til kylfanna en í krikket má ekki kasta boltanum heldur verður að varpa honum. Hver varpari má aðeins varpa einni lotu í einu en ein lota er sex köst.
Markmið leiksins
Krikket er leikinn með kylfu og bolta og markmið leiksins er að skora fleiri stig (runs) en andstæðingurinn.
Hverjum leik er skipt í lotur. Meðan á lotu stendur slær annað liðið á meðan hitt kastar boltanum og hleypur á milli hafna.
Það lið sem kastar reynir að lágmarka stig andstæðingsins og á sama tíma að losna við leikmenn þess. Sérhver leikmaður slær þangað til hann er úr leik. Leikmaður sem er úr leik má ekki taka þátt í yfirstandandi lotu aftur. Það lið sem slær hefur alltaf tvo leikmenn inni á vellinum. Þegar 10 af 11 leikmönnum liðsins eru þannig úr leik má liðið ekki gera og lota þess því liðin. Fyrirliði liðsins getur einnig bundið enda á lotu liðsins.
Krikket á Íslandi
Krikketíþróttin hefur ekki átt miklum vinsældum að fagna á Íslandi, en hefur þó verið iðkuð hér lítilega. Erfitt er að segja með fullri vissu hvenær krikket var fyrst spilað hér á landi. Í heimildum um íþróttaiðkun heldra fólks í Reykjavík og á Akureyri um og fyrir aldamótin 1900 er getið um knattleik, sem hugsanlegt má telja að hafi verið krikket. Raunar má víða finna frásagnir af keppni í krikket hérlendis alla tuttugustu öldina, en að öllum líkindum er þar um misskilning að ræða þar sem nafnið krikket er oft ranglega notað um íþróttina croquet, þar sem keppendur slá kúlur í gegnum lítil hlið með hjálp tréhamra.
Nokkuð hefur verið um að fólk af erlendu bergi brotið hafi reynt að stunda krikket hér á landi. Má þar nefna starfsfólk breska sendiráðsins og í seinni tíð nýbúa af asískum uppruna, s.s. Indverja, Pakistana og fólk frá Sri Lanka. Innfæddir Íslendingar hafa sömuleiðis reynt sig við þessa erfiðu íþrótt. Í kringum árið 2000 voru stofnuð krikketfélög bæði í Reykjavík og í Stykkishólmi. Kepptu þau sín á milli um óopinbera Íslandsmeistaratign í greininni.
Á vegum íslensku krikketfélaganna hafa komið hingað til lands nokkur bresk keppnislið í krikket og hafa heimsóknir þeirra stundum hlotið nokkra umfjöllun erlendra fjölmiðla. Þannig sagði íþróttastöðin Eurosport frá komu hóps Breta til Íslands sem léku krikket við heimamenn að næturlagi í íslensku miðnætursólinni og á jökli, en hvort tveggja var talið einstakt í krikketsögunni. Evrópska krikketsambandið hefur sömuleiðis stutt með ráðum og dáð við bakið á íslenskum krikketiðkendum, meðal annars með veglegum gjöfum á keppnisbúnaði og með því að senda sérfróðan krikketkennara til að leiðbeina börnum í Stykkishólmi.
Veðrátta er þó tvímælalaust það sem háir krikketiðkun á Íslandi hvað helst, því krikket verður ekki með góðu móti spilað í vindi eða votviðri.
462
Árið 462 (CDLXII í rómverskum tölum)
Jarl
Jarl er aðalstitill sem á uppruna sinn á Norðurlöndum. Upphaflega var jarl þar æðsti titill aðalsmanns og var yfirleitt aðeins um einn eða tvo jarla að ræða samtímis. Menn voru einkum skipaðir jarlar af þremur ástæðum: þeir voru landstjórar með vald konungs í nýlendum eins og yfir Orkneyjum (Eyjajarlar) eða yfir Íslandi (Gissur jarl), þeir fóru með vald konungs heima fyrir ef konungur var ekki orðinn myndugur eða ef hann var veikur eða fjarverandi (Hákon galinn), börn konungs sem ekki erfðu krúnuna fengu þennan titil í sárabætur og eins krónprinsar og aðrir meðlimir konungsfjölskyldunnar. Titillinn var því að mörgu leyti sambærilegur við hertogatitil eða embætti varakonungs í Evrópu. 1237 fékk Skúli Bárðarson titilinn „hertogi“ og í það lagður sá skilningur að hann stæði jörlunum ofar. Hákon háleggur var líka hertogi áður en hann varð kóngur.
Í Frakklandi var Göngu-Hrólfur gerður hertogi yfir Normandí í kjölfar friðarsamninga milli Víkinga og Karls einfalda árið 911. Höfuðstaður Normandí var borgin Rouen sem Víkingar kölluðu „Rúðuborg“. Hertogarnir yfir Normandí voru því kallaðir Rúðujarlar á Norðurlöndunum sem aftur bendir til jafngildis jarlstitils og hertogatitils á miðöldum.
Á Bretlandseyjum var titillinn tekinn upp af Engilsöxum sem lén þar sem áður voru sjálfstæð konungsríki þegar England var sameinað í eitt ríki eftir innrás og landnám Víkinga. Lönd jarls voru þannig oft miklu stærri en einstök skíri og jarlinn gat innheimt skatta og haldið eigin hirð. Eftir innrás Normanna urðu skírin að stærstu stjórnsýslueiningu ríkisins og yfir þau voru settir jarlar sem við það urðu jafngildir greifum á meginlandi Evrópu og jarlar máttu ekki lengur innheimta eigin skatta. Hinrik 2. Englandskonungur gerði síðar átak í að draga úr völdum jarlanna með því að eyðileggja eða taka yfir kastala þeirra og gera þá háða konungsvaldinu. Fógetar urðu sjálfstætt stjórnvald í skíri óháð jarlinum. Síðar hafa tengsl jarla og skíra í Englandi rofnað. Nú eru þrettán jarlar í Englandi og nokkrir í Wales og í Skotlandi.
Skoski leikurinn
Skoski leikurinn er skákbyrjun, sem hefst á leikjunum 1.e4 e5, 2.Rf3 Rc6, 3.d4.
Telemakkos
Telemakkos (orðrétt „sá sem berst í fjarska“) er persóna í grískri goðafræði og í Ódysseifskviðu Hómers. Hann er sonur Ódysseifs og Penelópu. Hlutverk Telemakkosar er hvað mest í fyrstu fjórum bókum Ódysseifskviðu.
Kínareynir
Kínareynir er reynitegund upprunin frá Sichuan, Tíbet og Yunnan í Kína. Hann verður 4-6 metra hátt tré eða runni. Berin eru bleik að lit.
Fontur
Fontur eða Langanesfontur er ysti oddi á Langanesi. Þar eru 50 til 70 metra há sjávarbjörg. Vitinn á Fonti var fyrst byggður 1910 en endurbættur árið 1914 og 1950. Þar hefur einnig verið sjálfvirk veðurathugunarstöð frá árinu 1994.
Vísigreifi
Vísigreifi (varagreifi eða undirgreifi og samsvarandi kvenkyns titill er vísigreifynja) er aðalstitill sem er æðri en barón en neðar en greifi. Upphaflega var vísigreifi embættisheiti fulltrúa greifa en á hámiðöldum varð það að arfgengum aðalstitli. Í Bretlandi komst á sú hefð að titla erfingja jarls eða markgreifa vísigreifa.
Íslamska tímatalið
Íslamska tímatalið telst frá Hijra, eða flótta Múhameðs frá Mekka til Medína. Þetta reiknast sem ár AH 1 (Anno Hegria) sem samsvarar til ársins AD 622 (samkvæmt kristnu tímatali). Þetta er tímatal sem byggir á tunglgangi einungis og ekki sólarárinu, án innskota eins og hlaupársútreikningi. Árið er þess vegna ýmist 354 eða 355 daga langt. Þess vegna er ekki hægt að umreikna íslamska tímatalið til gregoríanska tímatalsins með því að leggja við eða draga frá 622. Heilaga daga í íslam ber alltaf upp á sömu daga í tunglárinu sem gerir að þeir færast til á árinu og getur borið upp á öllum árstímum.
Recep Tayyip Erdoğan
Recep Tayyip Erdoğan (fæddur 26. febrúar 1954) er núverandi forseti Tyrklands og tólfta manneskjan sem hefur verið í því embætti. Hann tók við af Abdullah Gül sem forseti Tyrklands í ágúst 2014. Hann var áður forsætisráðherra Tyrklands frá 2003 til 2014, og borgarstjóri Istanbúl frá 1994 til 1998.
Stjórnmálabakgrunnur Erdoğans liggur í íslamisma og hann hefur kallað sig „íhaldssaman demókrata“. Ríkisstjórn hans hefur lýst yfir ýmsum samfélagslega íhaldssömum og efnahagslega frjálslyndum stefnum. Hann stofnaði Réttlætis- og þróunarflokkinn (Adalet ve Kalkınma Partisi, eða AKP) árið 2001, sem sigraði í kosningum árin 2002, 2007, 2011, 2015, 2018 og 2023. Hann sagði af sér sem leiðtogi flokksins árið 2014 þegar hann var kosinn í forsetaembætti. Erdogan hefur verið sakaður um gerræðislega tilburði eftir valdaránstilraunina í Tyrklandi árið 2016 þegar tugþúsundir ríkisstarfsmanna voru reknir úr starfi.
Erdoğan hlaut verulega aukin völd árið 2017 þegar Tyrkir samþykktu í þjóðaratkvæðagreiðslu að gera breytingar á stjórnarskrá Tyrklands til að breyta ríkinu úr þingræði í forsetaræði. Í kjölfarið var embætti forsætisráðherra leyst upp og Erdoğan varð í senn þjóðhöfðingi og ríkisstjórnarleiðtogi í krafti forsetaembættisins.
Æviágrip
Recep Tayyip Erdoğan fæddist þann 26. febrúar árið 1954 í hverfinu Kasımpaşa í Istanbúl. Hann ólst að hluta til upp í bænum Rize við Svartahaf en fjölskylda hans ákvað að flytjast aftur til Istanbúl þegar Erdoğan var þrettán ára. Á táningsaldri aflaði Erdoğan sér aukapeninga með því að selja límonaði og brauðbollur í fátækari hverfum Istanbúl. Hann sótti síðan nám í íslömskum skóla og útskrifaðist síðar með gráðu í viðskiptastjórnun frá Marmaraháskóla.
Erdoğan þótti fær knattspyrnumaður á yngri árum og spilaði meðal annars fótbolta með liði heimaborgar sinnar. Stórliðið Fenerbahçe sóttist um hríð eftir kröftum hans en faðir Erdoğans gaf ekki leyfi sitt fyrir því. Erdoğan ólst upp í fátækt en efnaðist verulega þegar hann varð meðeigandi í matvælafyrirtæki og var orðinn milljónamæringur þegar leið á stjórnmálaferil hans.
Erdoğan hóf stjórnmálaþátttöku með ýmsum íslömskum hreyfingum á áttunda og níunda áratugnum. Hann var á þeim tíma meðlimur í Velferðarflokknum og stuðningsmaður Necmettin Erbakan, sem var forsætisráðherra Tyrklands frá 1996 til 1997. Erdoğan var kjörinn borgarstjóri Istanbúl í kosningum árið 1994 með rúmum fjórðungi atkvæða. Sem borgarstjóri aflaði hann sér talsverðs fylgis og vinsælda með áherslu sinni á að leysa mál eins og vatnsskort, umferðaröngþveiti og mengun og með uppbyggingu nýrra almenningssamgangna. Erdoğan bannaði einnig áfengi á kaffihúsum borgarinnar og hvatti borgarbúa til að velja á milli íslams og veraldlegra lífshátta.
Árið 1997 neyddi tyrkeski herinn Erbakan til að segja af sér sem forsætisráðherra og næsta ár var Velferðarflokkurinn bannaður með lögum fyrir að brjóta gegn ákvæði stjórnarskrár Tyrklands um aðskilnað ríkis og trúmála. Erdoğan var í kjölfarið ákærður, sviptur embætti og dæmdur í tíu mánaða fangelsi fyrir að flytja brot úr ljóði sem yfirvöld túlkuðu sem trúaráróður og ákall til ofbeldisaðgerða. Erdoğan afplánaði fjögurra mánaða fangelsisvist en var síðan sleppt.
Forsætisráðherra Tyrklands (2003–2014)
Efnahagsfarsæld ríkti á fyrstu valdaárum Erdoğans og varð þetta honum til mikilla vinsælda, jafnvel meðal Tyrkja sem þó studdu annars ekki flokk hans eða stefnumál. Hagvöxtur á fyrsta áratugi hans við völd var að meðaltali 4,5 prósent og stjórninni tókst að halda verðbólgu í skefjum, sem var verulegur viðsnúningur frá bágu efnahagsástandi tíunda áratugarins. Hlutfall ríkisskulda var lágt og meðaltekjur Tyrkja höfðu þrefaldast undir stjórn Erdoğans árið 2011.
Andstæðingar Erdoğans hafa ætíð vænt hann um að vilja brjóta niður aðgreiningu trúar og ríkismála í Tyrklandi og þröngva íslömskum gildum upp á þjóðina. Erdoğan hafnar slíkum ásökunum en segist þó styðja aukinn rétt Tyrkja til að tjá trú sína opinberlega, sem hefur orðið honum til frekari vinsælda á tyrknesku landsbyggðinni. Erdoğan var einnig gagnrýndur fyrir að stuðla að rýrnun fjölmiðlafrelsis í Tyrklandi og fyrir versnandi samfélagsstöðu tyrkneskra kvenna, en svokölluðum heiðursmorðum á tyrkneskum konum snarfjölgaði á fyrstu sjö valdaárum Erdoğans.
Forseti Tyrklands (2014–)
Árið 2014 bauð Erdoğan sig fram í embætti forseta Tyrklands og vann sigur með um 51,8% atkvæða þann 10. ágúst. Þetta voru fyrstu almennu forsetakosningarnar sem haldnar voru í Tyrklandi. Forseti lýðveldisins hafði áður verið kjörinn af þinginu en stjórn Erdoğans hafði árið 2007 gert stjórnarskrárbreytingu til þess að þjóðin fengi að kjósa forsetann. Forseti Tyrklands hafði lengi verið að mestu valdalaus og táknrænn þjóðhöfðingi en Erdoğan fór ekki leynt með að hann hygðist auka völd embættisins verulega.
left|thumb|Stuðningsmenn Erdoğans safnast saman þann 22. júlí til að hylla forsetann eftir valdaránstilraun hersins fáum dögum fyrr. Dagana 15. og 16. júlí árið 2016 gerði tyrkneski herinn tilraun til valdaráns gegn stjórn Erdoğans. Á meðan valdaránstilraunin fór fram var Erdoğan í fríi á Marmaris en kvöldið 15. júlí gaf Erdoğan yfirlýsingu í gegnum farsíma á fréttastofunni CNN Turk þar sem hann hvatti stuðningsmenn sína til að halda út á götur til að mótmæla valdaráninu. Ákall Erdoğans hafði tilætluð áhrif og næsta kvöld hafði stuðningsmönnum forsetans tekist að vinna bug á valdaránsmönnunum. Í kjölfar valdaránstilraunarinnar lýsti Erdoğan yfir þriggja mánaða neyðarlögum og hóf fjöldahandtökur á grunuðum stuðningsmönnum valdaránsmannanna. Á næstu dögum eftir valdaránstilraunina vék Erdoğan um 3.000 hermönnum og 30 hershöfðingjum úr embætti. Auk þess voru 2.745 dómarar og saksóknarar leystir frá störfum, þar á meðal fimm dómarar við stjórnlagadómstólinn, æðsta dómstól Tyrklands, sem höfðu áður átt í deilum við Erdoğan. Erdoğan vændi fyrrum samherja sinn, klerkinn Fethullah Gülen, sem er búsettur í Bandaríkjunum, um að hafa staðið að baki valdaráninu og fór fram á að hann yrði framseldur í hald Tyrkja.
Erdoğan hefur skipað inngrip tyrkneska hersins í sýrlensku borgarastyrjöldina, einkum til þess að koma í veg fyrir að landsvæði við landamæri Sýrlands og Tyrklands komist undir stjórn kúrdískra sjálfstæðishreyfinga sem stjórn Erdoğans telur ógna öryggi Tyrklands. Í janúar árið 2018 hratt Erdoğan af stað Ólífugreinaraðgerðinni svokölluðu þar sem tyrkneski herinn réðst inn í Afrin-hérað í Sýrlandi. Tilgangurinn var að ná svæðinu úr höndum Varnarsveita Kúrda (YPG), sem tyrknesk stjórnvöld álíta hernaðarvæng Verkalýðsflokks Kúrda (PKK), sem er flokkaður sem hryðjuverkahópur innan Tyrklands. Tyrkneski herinn hefur haldið uppi hernámssvæði í Afrin frá mars 2018.