cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kenning um réttlæti
Tvær meginreglur um réttlæti
Rawls notar upphafsstöðuna til þess að draga fram meginreglur um réttlæti sem nefndar hafa verið frelsisreglan og fjalldalareglan. "Frelsisreglan segir að sérhver maður á að eiga jafnan rétt til hins víðtækasta kerfis jafnra grunnréttinda og skal sérhvert kerfi grunnréttinda eins manns vera samrýmanlegt svipuðu kerfi réttinda fyrir alla menn."Frelsisreglan tryggir með öðrum orðum grunnréttindi fólks, og að grunnréttindi allra séu þau hin sömu. Grunnréttindi eða frelsi manna má því ekki fórna fyrir önnur félagsleg eða efnahagsleg gæði. Dæmi um þetta er að hafi samfélag herskyldu frá 18-20 ára aldri, má ekki víkja frá herskyldunni t.d. í tilfelli háskólanema með tilvísun í að aukin menntun auki fjárhagslegan stöðugleika. Herskyldan gengur gegn grunnfrelsi fólks og þarf hún því að ganga jafnt yfir alla. Frelsisreglan gengur þannig fram fyrir efnahagsleg sjónarmið og fyrir fjalldalaregluna. "Fjalldalareglan segir að félagslegur og efnahagslegur ójöfnuður þurfi að hlíta tveimur skilyrðum:""A. Að embætti og stöður séu opin öllum, að allir njóti jafnréttis um óvilhöll tækifæri, og þeir sem hafa svipaða hæfni og færni eiga að hafa jafnan aðgang að embættum og stöðum""B. Að ætla megi, með skynsamlegu móti, að hann sé þeim til mestra hagsbóta sem verst eru staddir"Fyrri hluti reglunnar á að tryggja að allir hópar hafi aðgang og jafnan aðgang að sérhverri stöðu í samfélaginu, þ.e. að uppruni eða fjárhagslegur bakgrunnur hafi ekki áhrif á líkurnar á því hvort fólk geti t.d. farið í nám eða haft afskipti af stjórnmálum eða efnahagsmálum.
Seinni hluti reglunnar fer fram á að hvers kyns ójöfnuður skal alltaf vera þeim verst settu sem mest í hag. Þannig megum við ekki verja meira fé og fyrirhöfn í því að bæta stöðu þeirra sem hafa það best, nema það sé leið að því marki að gera kjör þeirra lakast settu sem best. Með öðrum orðum, að hvar sem kosta er völ skuli velja það sem gerir það versta sem von er á sem skást. Ekkert annað skiptir máli.
Þorsteinn Gylfason gaf reglunni nafnið fjalldalareglan og orðaði hana á þann hátt að fjöll mega ekki vera hærri og tignari en til þess þarf að dalirnir séu sem blómlegastir og byggilegastir.
Túrkmenska
Tirkískt mál talað af um 3 milljónum í Túrkmenistan, þar sem það hefur opinbera stöðu, hlutum Kasakstan og Úsbekistan, einnig nokkuð í Íran, Afganistan, Pakistan og Írak.
Mállýskumunur er verulegur.
Málið var í öndverðu ritað með arabísku letri og á sér bókmentalega rithefð frá 14. öld. Latínuletur tekið upp 1927 en krátað niður með kirilísku letri frá 1940. Latínuletur endurupptekið 1991.
Campanula hierapetrae
Campanula hierapetrae er tegund af klukkuætt (Campanulaceae), ættuð frá Krít.
Samtök glæpasagnahöfunda
Samtök glæpasagnahöfunda (enska: The Crime Writers' Association) eru samtök höfunda glæpasagna sem verðlauna rithöfunda glæpasagna ár hvert með verðlaunum sem kennd eru við rýtinga. Félagar í samtökunum eru yfir 450 og rita bæði skáldsögur og sannsögulegar bækur.
Landnámsöld
Landnámsöld er tímabil við upphaf Íslandssögunnar. Hún er sögð hefjast með landnámi Ingólfs Arnarsonar í Reykjavík 870 eða 874 og enda með stofnun Alþingis á Þingvöllum árið 930. Var þá Ísland talið fullnumið.
thumb|300 px|Ferðir landkönnuða fyrir landnám við Íslandsstrendur Á landnámsöld sigldu þúsundir manna frá nágrannalöndunum, einkum Noregi, til Íslands og settust að. Auk Norðmanna var allmikill fjöldi Dana og Svía í hópnum, svo og fólk af öðrum uppruna, og þess utan var allnokkur fjöldi þræla og ambátta frá Írlandi og fleiri löndum. Nýlegar erfðafræðirannsóknir hafa leitt í ljós að líklega hafa um 80% karla sem hingað komu verið af norrænum uppruna en aðeins um helmingur kvenna.
Til eru gamlar heimildir um landnámið, Landnámabók og Íslendingabók Ara fróða, sem hafa að geyma upplýsingar um landnámsmenn. Þær voru líklega ritaðar á 12. eða 13. öld og eru að sjálfsögðu ekki sérlega traust heimild um nöfn einstakra landnámsmanna og mörk landnáma, þar sem þá voru liðin að minnsta kosti 200 ár frá landnámi.
Aulinn ég (kvikmyndasería)
Aulinn ég (enska: Despicable Me) er bandarísk kvikmyndasería, fyrsta kvikmyndin kom út árið 2010 og sú síðasta árið 2022.
Landnámsöld
Fyrstu landnámsmennirnir
Saga Íslands hefst samkvæmt hefðbundinni söguskoðun með komu fóstbræðranna Ingólfs Arnarsonar og Hjörleifs Hróðmarssonar um 870 því þá hefst jafnframt skipulagt landnám Íslands. Áður höfðu þó nokkrir komið hingað og getur Landnáma um þá Naddodd víking, Garðar Svavarsson og Hrafna-Flóka Vilgerðarson, sem reyndi landnám í Vatnsfirði á Barðaströnd en hvarf aftur til Noregs eftir að hafa gefið landinu nafn.
Þeir Ingólfur og Hjörleifur höfðu með sér bæði frjálsborna menn og konur, svo og þræla nokkra og konur og voru hvor á sínu skipi. Þegar nálgaðist landið er sagt að Ingólfur hafi varpað öndvegissúlum sínum frá borði og heitið því að setjast að þar sem þær ræki að landi. Ingólfur tók fyrst land við Ingólfshöfða og hafði þar vetursetu en Hjörleifur við Hjörleifshöfða. Næsta vor var Hjörleifur veginn af þrælum sínum sem flúðu því næst til Vestmannaeyja en Ingólfur elti þá uppi og vó.
Ingólfur nam svo allt land frá Ölfusá og að Botni í Hvalfirði og settist að í Reykjavík, því þar áttu öndvegissúlurnar að hafa fundist. Hann er jafnan talinn fyrsti landnámsmaðurinn og er yfirleitt miðað við ártalið 874, því þá er hann talinn hafa byggt bæ sinn. Fornleifarannsóknir á síðustu árum benda þó til þess að mannabyggð hafi verið hér töluvert fyrr.
Þótt Ingólfur Arnarson sé almennt kallaður fyrsti landnámsmaðurinn, þá höfðu aðrir komið til landsins áður og getið er um mann sem settist að í landinu á undan honum. Hann er kallaður Náttfari í Landnámabók, en óvíst er að það sé rétt nafn hans. Hann kom með Garðari Svavarssyni landkönnuði nokkrum árum fyrir landnám Ingólfs og „sleit frá honum“ á báti, ásamt þræli og ambátt. Hann settist fyrst að í Reykjadal í Suður-Þingeyjarsýslu og helgaði sér þar land en var seinna rekinn þaðan og settist þá að í Náttfaravíkum.
Landið numið
Á næstu árum eftir landnám Ingólfs fjölgaði landnámsmönnum hratt en talið er að þeir hafi verið á bilinu 10-20 þúsund á fyrstu áratugunum eftir komu fóstbræðranna. Samkvæmt samantekt Jóns Steffensens eru 383 landnámsmenn og 54 landnámskonur nefndar í Landnámabók.
Ísland byggðist til fulls á rúmri hálfri öld og tók þá þegar að gæta þrengsla. Þekktust nokkrar sögur af því hvernig marka átti sér land. Segir ein þeirra að maður hafi getað eignað sér land sem því svæði nemur að hann hafi komist um með logandi eldi á einum degi.
Landnámin voru þó mjög misstór. Þeir sem fyrstir voru á ferð og komu að ónumdu landi gátu slegið eign sinni á mjög stór svæði og gefið eða selt svo öðrum hluta af því en landnámsmenn sem seinna komu urðu að láta sér nægja mun minna landrými og oft útkjálka eða afdali. Um það bil fjórðungur þeirra landnámsmanna sem taldir eru í Landnámabók virðist hafa fengið land hjá þeim sem á undan komu.
Meðal frægra landnámsmanna sem komu snemma og námu stór landsvæði, jafnvel heil héröð, má telja Auði djúpúðgu, Helga magra, Ketilbjörn gamla, Ingimund gamla, Björn austræna, Geirmund heljarskinn og Skalla-Grím Kveldúlfsson.
Breytingar við landnám
Landgæði í upphafi landnáms voru önnur og meiri en seinna varð og veðurfar var líka mildara. Sagt er að landið hafi verið skógi vaxið milli fjalls og fjöru þegar landnámsmenn komu hingað fyrst en sú lýsing hefur verið dregin í efa. Þó er enginn vafi á því að gróðureyðing var mikil þegar á fyrstu áratugunum og öldunum eftir landnám, enda virðast menn hafa látið búsmala sinn ganga meira og minna sjálfala. Talið er að þrjár trjátegundir hafi verið að finna á Íslandi við landnám: birki, reyniviður og blæösp, við þessar þrjár tegundir má bæta við gulvíði sem getur náð 8-9 m. hæð en er runnategund. Árið 2017 þöktu birkikjarr og skógar um 1,5% landsins en talið er að við landnám hafi þekja birkis verið á bilinu 8-40%.
Talið er að margskonar plöntutegundir hafi numið land samhliða landnámi manna á borð við húsapuntur, baldursbrá, njóla, skriðsóley, haugararfa, hjartararfa og varpasveifgras.
Landnámsmenn fluttu með sér nautgripi, sauðfé, hesta, geitur, svín og hænsni, auk hunda og katta. Á landnámsöld og fram eftir öldum var hlutfallslega mun meira um nautgripi en seinna varð og færra sauðfé.
Tyrkísk mál
thumb|Útbreiðsla.
Tyrkisk mál eru megingrein altaísku málaættarinnar. Af sumum þó talin mynda sjálfstæða ætt og ekki falla undir neina altaíska ætt. Þau eru að minnsta kosti 35 talsins og eru töluð af fólki frá Suðaustur-Evrópu og Miðjarðarhafslöndum til Síberíu og Vestur-Kína. Um það bil 170 milljón manns hafa tyrkísk tungumál að móðurmáli. Það tyrkíska tungumál sem flestir tala er tyrkneska, sem töluð er aðallega í Anatólíu og á Balkanskaga. Um 40 % þeirra sem tala tyrkísk tungumál tala tyrknesku.
Tyrkísk tungumál hafa nokkra sameiginlega eiginleika, eins og sérhljóðasamræmi, samloðun og ekkert málfræðilegt kyn. Talendur svokallaðra ogúsmála eiga ekki erfitt með að skilja hver annan en í þessum hópi eru tyrkneska, aserbaídsjíska, túrkmenska, kasjkaí, gagás og krímtataríska.
Teemu Pukki
Teemu Pukki er finnskur knattspyrnumaður sem spilaði síðast fyrir Minnesota United og Finnska landsliðið. Hann hefur spilað fyrir félagslið í Finnlandi, Spáni, Skotlandi, Þýskalandi, Danmörku og Englandi. Pukki hefur unnið skosku og finnsku deildina ásamt bikartitil í Danmörku og Finnlandi.
Pukki var valinn leikmaður ársins í ensku meistaradeildinni tímabilið 2018–19 þegar Norwich vann deildina og hann var markahæstur með 29 mörk. Hann skoraði fyrstu þrennu sína í ensku úrvalsdeildinni gegn Newcastle United í ágúst 2019. Í kjölfarið var hann valinn leikmaður mánaðarins.
Pukki varð markahæsti leikmaður finnska landsliðsins árið 2021 þegar hann fór fram úr Jari Litmanen.
Ívar Bárðarson
200px|thumb|right|Endurgerð Þjóðhildarkirkju í [[Eystribyggð.]] Ívar Bárðarson var norskur prestur sem þekktastur er fyrir að hafa skilið eftir einu eiginlegu samtíðarlýsingu á byggðum norrænna manna á Grænlandi. Frásögn Ívars er helsta heimild sagnfræðinga sem rannsakað hafa sögu Grænlendinga hinna fornu.
Saga handritsins
Hákon biskup í Björgvin sendi Ívar sem fulltrúa sinn að biskupssetrinu á Görðum 1341 og kom hann þangað 1347. Ívar dvaldist á Grænlandi sem officialis, umboðsmaður eða staðgengill biskups, enda var enginn biskup yfir Grænlandi á þessum árum. Ívar virðist síðan hafa snúið aftur til Noregs um 1360. Upphafleg lýsing hans, sem skrifuð var á norrænu eða miðnorsku, er týnd, en til er dönsk þýðing frá 17. öld í allmörgum afritum. Best varðveitt er handrit það í Den Arnamagnæanske Samling (Árnasafni) sem nefnt er AM 777 a 4to. Ritið nefnist „Enn kortt Beschriffuellse om Grønnland, Om Segladsenn did henn saa och om Landtzens Beschriffuelse“ („Stutt lýsing á Grænlandi og á siglingarleiðinni þangað, svo og staðarlýsing“). Er lýsingin oftast nefnd Det gamle Grønlands beskrivelse, eða Grænlandslýsing Ívars Bárðarsonar.
Lýsingin fest á blað
Ívar festi ekki sjálfur frásögn sína á blað heldur hefur einhver annar gert það, sennilega einhver handgenginn biskupi eða kóngi. Eða eins og segir í handritinu: „Jtem dette alt som forsagt er, sagde oss Jffuer Baardtsen Grønlænder, som war forstander paa biskobs garden, i Gardum paa grønnland udi mange aar, att hand haffde alt dette seett“. („Einnig allt það sem hér segir frá sagði oss Ívar Bárðarson Grænlendingur, sem var forstöðumaður á biskupssetrinu að Görðum á Grænlandi í mörg ár, að hann hafði allt þetta séð.“).
Ekki er vitað hvenær frásögn Ívars var skrifuð og þá ekki heldur hversu langur tími leið frá heimkomu hans þar til hún var læst í skrift. Það gæti því eitt og annað hafa skolast til í minningunni og einnig gæti skrásetjari sem og þýðendur og endurritarar hafa bætt inn í eða brenglað frásögnina. Af þessum sökum taka sagnfræðingar Det gamle Grønlands beskrivelse með vissum fyrirvara. En ótvíræðar heimildir benda til að biskupinn í Björgvin sótti 1341 um leyfi til að senda Ívar til Grænlands og jafnframt að hann var orðinn kanúki við Kirkju postulana tólf í Björgvin árið 1364.
Lýsingar Ívars
Í Det gamle Grønlands beskrivelse lýsir Ívar Eystribyggð nokkuð nákvæmlega, telur upp firði og örnefni ásamt helstu bæjarnöfn Eystribyggðar og telur sérstaklega upp kirkjur og gerir sóknarlýsingar. Ívar dvelst á Grænlandi um það bil 100 árum áður en byggð norrænna manna fór í eyði - en af lýsingu hans að dæma er ekki annað að sjá en að Eystribyggð hafi verið blómleg byggð og að mannlíf hafi verið ágætt. Hins vegar er Vestribyggð þá farin í eyði og er ekki lýst í riti hans, en þó sagt frá för Ívars þangað með þessum orðum: „hand war en aff dennem som war wdneffender aff Lagmanden at fare till westerbijgden emod de skrelinge att wddriffue de skrellinge, wdaff westerbijgd, och da de komme didt da funde de ingen mand, endten Christenn eller heden wden noget willdt fæ och faaer, och bespissede sig aff det willtt fæ, och toge saa meget som skiuene kunde berre och zeijlede saa der med hiemb och for(schreffne) Jffer war der med.“ („Hann var einn þeirra sem lögmaður lét senda í Vestribyggð á móti skrælingjum til að reka þá þaðan burt. En er þeir komu þangað fannst þar enginn maður, hvorki kristinn né heiðinn, heldur einungis nokkuð af villtum nautgripum og kindum. Nokkrum nautgripum slátruðu þeir og tóku svo mikið með sér sem skipin gátu borið og sigldu síðan heim. Í þessari ferð var áðurnefndur Ívar með.“)
Aftan við sjálfa lýsingu Ívars er í Det gamle Grønlands beskrivelse lýsing á hvernig sigla skuli frá Björgvin til Grænlands. Er álitið að sú frásögn sé eftir einhvern annan en Ívar.
Wolfsburg
thumb|Hluti af Volkswagen verksmiðjunum
Wolfsburg er borg í þýska sambandslandinu Neðra-Saxlandi og er með 124 þúsund íbúa (2019). Hún er helst þekkt fyrir Volkswagen verksmiðjurnar stóru sem framleiddi VW bjölluna. Borgin var gagngert mynduð fyrir starfsfólk verksmiðjanna um miðja 20. öldina.
Lega
Wolfsburg liggur við miðþýska skipaskurðinn (Mittellandkanal) og er austasta borgin í Neðra-Saxlandi. Hún var áður landamæraborg að Austur-Þýskalandi (Saxland-Anhalt). Næstu borgir eru Brúnsvík til suðvesturs (20 km), Hannover til vesturs (50 km) og Magdeburg til suðausturs (60 km).
Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Wolfsburg sýnir appelsínugulan úlf á hvítu borgarvirki. Virkið er hin gamla Wolfsburg. Úlfurinn er ættarmerki ættarinnar sem lét reisa það. Vatnið fyrir framan er skipaskurðurinn mikli sem borgin stendur við. Skjaldarmerki þetta var hannað 1947, en ekki samþykkt fyrr en 1952. Seinustu breytingar á því voru gerðar 1961. Merkið á að vísa til heiti borgarinnar, þ.e. úlfur (Wolf) og borg (Burg).
Orðsifjar
Wolfsburg heitir eftir samnefndu kastalavirki sem Bartensleben-ættin lét reisa á 14. öld. Úlfurinn var einkennisdýr ættarinnar og skírskotar ekki til þess að úlfar hafi lifað þar á þeim tíma (ekki frekar en ljón í skjaldarmerkjum annarra borga).
Söguágrip
thumb|Milljónasta VW bjallan er gullslegin Saga Wolfsburg er nátengd sögu bílaframleiðandans Volkswagen og forvera þess. Borgin var stofnuð 1938 og þá nefnd borg KdF-bílsins í því augnamiði að þar yrði fjöldaframleiddir KdF-bílar fyrir almenning. Eftir stríðið var nafni borgarinnar breytt í Wolfsburg. Eftir stríðið var bílaframleiðslunni áframhaldið og KdF bíllinn áfram framleiddur, en hann náði miklum vinsældum bílakaupenda og er kallaður bjallan. Til stóð eftir stríðið að flytja framleiðslutækin burt en breski hernámsstjórinn kom í veg fyrir það með því að láta verksmiðjurnar framleiða bíla fyrir England. 1951 var Wolfsburg splittað úr sveitarfélaginu Gifhorn og fékk eigin borgarréttindi. 1955 kom milljónasta bjallan af færibandinu. 1972 varð breyting á sveitarfélögum, þannig að 20 þorp voru innlimuð í Wolfsburg, sem við það varð að stórborg með yfir 100 þúsund íbúa. 2003 var framleiðslu á bjöllunni hætt en framleiðsla á öðrum Volkswagen tegundum tók við.
Byggingar og kennileiti
thumb|Wolfsburg-kastalinn
Hundrað og einn dalmatíuhundur
Hundrað og einn dalmatíuhundur (enska: The Hundred and One Dalmatians) er skáldsaga eftir breska rithöfundinn Dodie Smith. Í Bretlandi var hún fyrst gefin út árið 1956.
Kanaríeyjar
Kanaríeyjar eru eyjaklasi í Atlantshafinu sem er spænskt sjálfstjórnarsvæði og eitt af "ystu svæðum" Evrópusambandsins, það er að segja í jaðri sambandsins. Eyjarnar eru úti fyrir vesturströnd Norður-Afríku (100 km vestur af Marokkó og Vestur-Sahara). Önnur spænsk sjálfstjórnarsvæði í Afríku eru borgirnar Ceuta og Melilla. Marokkó hefur gert tilkall til allra þessara svæða. Sjávarstraumarnir sem koma frá Kanaríeyjunum báru skip oft til Ameríku á nýlenduöldinni. Nafnið kemur úr latínu, Insularia Canaria, sem merkir Hundaeyjar.
Á eyjunum eru tvær höfuðborgir, Santa Cruz de Tenerife og Las Palmas de Gran Canaria, sem eru líka höfuðborgir samnefndra héraða Santa Cruz de Tenerife og Las Palmas. Þriðja stærsta borg Kanaríeyja, San Cristóbal de La Laguna á eyjunni Tenerífe, er á heimsminjaskrá UNESCO. Fjarlægð frá miðbaug er um 3 100 km.
Landafræði
Í sjálfstjórnarsvæði Kanaríeyja eru tvö héruð: Las Palmas og Santa Cruz de Tenerife. Aðaleyjarnar eru sjö og hverri þeirra stjórnar „eyjarráð“ sem heitir cabildo insular. Auk þeirra eru einnig margar smáeyjar. Eyjarnar sjö og höfuðstaðir þeirra eru:
Ferðaþjónusta
Fjöldi ferðamanna sem heimsóttu Kanaríeyjar árið 2016, eftir eyjum (í þúsundum):
Michiganvatn
thumb|Michiganvatn úr gervihnetti. thumb|right|Strönd Michigan-vatns í Milwaukee. Michiganvatn er eitt af Vötnunum miklu í Norður-Ameríku og það eina af þeim sem er allt innan landamæra Bandaríkjanna. Það er í fylkjunum Wisconsin, Illinois, Indiana og Michigan. Orðið Michigan átti upphaflega aðeins við vatnið sjálft og er talið koma úr máli ojibweindíána þar sem það merkir „stórt vatn“. Tólf milljónir manna búa við vatnið og þar eru meðal annars borgirnar Chicago og Milwaukee.
Hundalíf
Hundalíf (enska: One Hundred and One Dalmatians) er bandarísk teiknimynd framleidd af Walt Disney Productions. Myndin er byggir á skáldsögu Hundrað og einn dalmatíuhundur eftir enska rithöfundinn Dodie Smith frá 1956. Myndin var frumsýnd þann 25. janúar 1961.
David Trimble
William David Trimble, Trimble barón (15. október 1944 – 25. júlí 2022) var norður-írskur stjórnmálamaður sem var fyrsti ráðherra heimastjórnar Norður-Írlands, fyrstur manna, frá 1998 til 2002. Trimble var leiðtogi Sambandsflokks Ulster, sem aðhyllist áframhaldandi aðild Norður-Írlands að breska konungdæminu, frá 1995 til 2005. Árið 1998 var Trimble, ásamt John Hume, sæmdur friðarverðlaunum Nóbels fyrir að vinna að gerð Föstudagssáttmálans, sem batt enda á átökin á Norður-Írlandi milli sambandssinna og lýðveldissinna.
Hundalíf
Kvikmyndin var sautjánda kvikmynd Disney-kvikmyndaversins í fullri lengd. Leikstjórar myndarinnar voru þeir Clyde Geronimi, Hamilton Luske og Wolfgang Reitherman. Framleiðandinn var Walt Disney. Handritshöfundur var Bill Peet. Tónlistin í myndinni er eftir George Bruns og Mel Leven. Árið 2003 var gerð framhaldsmynd, Hundalíf 2: Depill í London, sem var aðeins dreift á mynddiski.
David Trimble
Æviágrip
David Trimble fæddist í bænum Bangor á Norður-Írlandi árið 1944. Hann gekk í Drottningarháskólann í Belfast og útskrifaðist þaðan með BA-gráðu í lögfræði árið 1968. Á áttunda áratugnum var Trimble virkur í baráttusamtökum norður-írskra mótmælenda sem nefndust Framvörðurinn (e. Vanguard) og börðust gegn nánari tengslum Norður-Írlands við írska lýðveldið. Eftir að Framvörðurinn var leystur upp árið 1978 gekk Trimble í Sambandsflokk Ulster og var kjörinn einn af fjórum riturum flokksins.
Stuttu eftir að vera kjörinn til formanns varð Trimble fyrsti leiðtogi Sambandsflokks Ulster í 30 ár til að eiga fund með forsætisráðherra írska lýðveldisins í Dyflinni. Árið 1997 varð Trimble jafnframt fyrsti leiðtogi írskra sambandssinna frá skiptingu Írlands árið 1921 sem féllst á að eiga samningaviðræður við Sinn Féin, flokk lýðveldissinna.
Trimble leiddi Ulster-sambandssinna í samningaviðræðum allra flokka sem hófust 1997, en ræddi þó aldrei augliti til auglitis við Gerry Adams, formann Sinn Féin. Viðræðurnar leiddu til undirritunar Föstudagssáttmálans þann 10. apríl 1998, en með honum var fallist á fyrirkomulag þar sem sambandssinnar og lýðveldissinnar fengu að deila völdum í heimastjórn Norður-Írlands. Samningurinn var samþykktur með 71% atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslu þann 22. maí 1998.
Eftir að samningurinn tók gildi var Trimble kjörinn á þing Norður-Írlands þann 25. júní 1998 og var síðan kjörinn fyrsti ráðherra heimastjórnar Norður-Írlands þann 1. júlí. Ráðherratíð Trimble einkenndist af deilum um það hvernig afvopnunarferli tímabundna írska lýðveldishersins skyldi háttað. Meðal annars sagði Trimble af sér sem fyrsti ráðherra þann 1. júlí árið 2001 vegna pattstöðu í viðræðum við írska lýðveldisherinn um eyðingu vopna þeirra í samræmi við samninginn, en var endurkjörinn þann 5. nóvember sama ár.
Norður-írska heimastjórnin var leyst upp þann 14. október árið 2002 vegna innbyrðis deilna. Trimble hafði farið fram á að meðlimum Sinn Féin yrði vísað úr stjórninni vegna ásakana um að þeir hefðu látið viðkvæmar upplýsingar renna til forystumanna írska lýðveldishersins og hafði hótað að segja annars af sér. Norður-Írland fékk ekki heimastjórn aftur fyrr en árið 2007. Í kosningum árið 2005 galt Sambandsflokkur Ulster afhroð og Trimble sjálfur datt út af breska þinginu. Hann sagði í kjölfarið af sér sem formaður flokksins. Þann 11. apríl 2006 gekk Trimble á lávarðadeild breska þingsins sem „Trimble barón af Lisnagarvey í Antrim-sýslu“.
Árið 2007 tilkynnti Trimble að hann hefði sagt skilið við Ulster-sambandsflokkinn og gengið í Íhaldsflokkinn til þess að geta haft meiri áhrif í breskum stjórnmálum. Í þjóðaratkvæðagreiðslunni um aðild Bretlands að Evrópusambandinu árið 2016 studdi Trimble útgöngu úr ESB.
Trimble lést eftir stutta sjúkdómslegu þann 25. júlí árið 2022.
Þönglabakki
Þönglabakki er eyðibýli við Þorgeirsfjörð, á norðanverðum skaganum milli Eyjafjarðar og Skjálfandaflóa í Suður-Þingeyjarsýslu. Þar var prestssetur fram á tuttugustu öld. Bærinn fór í eyði 1944, sama ár og hin tvö síðustu býlin í Fjörðum.
Þönglabakki þótti eitt versta brauð á Íslandi, varla betri en meðaljörð til ábúðar. Þangað fóru prestar helst ekki ótilneyddir. Margir prestar í röð fóru þangað eftir að hafa lent í barneignarbrotum. Einn var skikkaður þangað fyrir guðlast. Á Þönglabakka bjuggu lengi hjónin Jóhannes Jónsson Reykjalín (1840-1915) og Guðrún Sigríður Hallgrímsdóttir (1849-1924), en af þeim er komin Kussungsstaðaætt.
Þönglabakki var öldum saman einn afskekktasti kirkjustaður landsins og veigruðu biskupar sér oftar en ekki við að vísitera kirkjunar þar. Jón Arason vísiteraði þannig milli 1530 og 1540, en síðan liðu um 200 ár þangað til næst kom biskup á Þönglabakka.
Er Þönglabakki fór í eyði 1944 var gamla kirkjan þar rifin. Enn sér móta fyrir grunninum af henni, og hlaðinn kirkjugarðurinn er enn þar í kring. Þar er eitt leiði merkt, með hvítum marmaralegsteini, yfir Ísak Jónssyni, sem drukknaði í Nykurtjörn nálægt aldamótum. Steinn sá er nú laskaður eftir að sjómenn nokkrir gerðu sér það að leik að skjóta í mark með riffli utan af firðinum.
Á Þönglabakka er sæluhús, sem einnig þjónar sem gangnamannakofi.
Fritillaria falcata
Lýsing
Fritillaria falcata er með 10 - 20 sm háan stöngul með 2-6 flöt, sigðlaga blöðum að 8 sm að lengd. Upprétt stjörnulaga blómið er með sex krónublöð 1-2 sm á lengd, sem eru grænleit að utan og gul með fjólubrúnum dröfnum að innan.
Brettingsstaðir (Flateyjardal)
Brettingsstaðir eru eyðibýli á Flateyjardal á skaganum milli Eyjafjarðar og Skjálfandaflóa í Suður-Þingeyjarsýslu. Þeir skiptast í Brettingsstaði efri og neðri. Brettingsstaðir Neðri var síðasti bærinn sem fór í eyði í Flateyjardal.
Brettingsstaðir efri
Á Brettingsstöðum efri er íbúðarhúsi haldið við og er húsið notað til sumardvalar af niðjum síðustu ábúenda.
Brettingsstaðir neðri
Brettingsstaðir neðri fóru í eyði 1953 en íbúðarhúsi er haldið við. Afkomendur síðustu ábúenda dvelja þar á sumrin með fjölskyldum sínum.
Tryggvi Guðmundsson
Tryggvi Guðmundsson (fæddur 30. júlí 1974 í Vestmannaeyjum) er fyrrum knattspyrnumaður og núverandi þjálfari. Hann er markahæsti leikmaður í sögu Íslendinga með 296 mörk og varð oft markakóngur íslensku toppdeildarinnar.
Tryggvi spilaði á Norðurlöndunum með Tromsø og Stabæk og Örgryte IS. Hann varð með markahæstu mönnum norsku deildarinnar nokkur skipti.
2. júní
2. júní er 153. dagur ársins (154. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 212 dagar eru eftir af árinu.
Heimspeki og spegill náttúrunnar
Heimspeki og spegill náttúrunnar (e. Philosophy and the Mirror of Nature) er umdeilt rit um heimspeki eftir bandaríska heimspekinginn Richard Rorty. Það kom fyrst út árið 1979.
Í ritinu reynir Rorty að „leysa upp“ heimspekileg vandamál (fremur en að leysa þau) með því að sýna að þau séu gervivandamál, sem eru einungis til í ákveðnum málaleikjum innan rökgreiningarheimspekinnar. Í anda gagnhyggjunnar segir Rorty að heimspekin verði að komast undan þessum gervivandamálum ætli hún sér að gera gagn.
Megin kenning Rortys er sú að heimspekin hafi um of reitt sig á skynhyggju og samsvörunarkenningu um sannleikann í þeirri von að reynsal okkar eða tungumál geti speglað raunveruleikann. Að þessu leyti byggir Rorty á verkum annarra enskumælandi heimspekinga á borð við Willard Van Orman Quine, Wilfrid Sellars og Donald Davidson. Rorty velur að hafna greinarmuninum á hlutlægni og huglægni og kýs heldur að halda fram einfaldari kenningu um sannleikann, sem kveður á um að sannleikur sé einskonar heiðursnafnbót sem fólk sæmir fullyrðingar sem samræmast því sem það sjálft vill segja um viðfangsefnið.
Japetos
Japetos (forngrísku: Ιαπετός), var títani í grískri goðafræði. Hann var sonur Úranosar og Gaju og faðir Atlasar, Prómeþeifs og Epimeþeifs og forfaðir mannkyns.
Pepsideild karla í knattspyrnu 2017
Árið 2017 var Íslandsmótið í knattspyrnu karla haldið í 106. sinn.
12 lið mynduðu deildina og voru FH ríkjandi íslandsmeistarar.
KA og Grindavík tóku sæti Fylkis og Þróttar R. sem að féllu úr deildinni 2016.
Valsmenn urðu meistarar í 20. skiptið í sögunni. Víkingur Ó og ÍA féllu úr deildinni.
Spá þjálfara, leikmanna og forráðamanna 2017
Árleg spá fyrirliða, þjálfara og forráðamanna liða í Pepsi-deildinni
Stigatafla
''Staðan eftir 22. umferðir''.
Markahæstu leikmenn
''Staðan eftir 22. umferðir''
Gljáhjálmur
Gljáhjálmur (fræðiheiti: Aconitum fischeri ) er fjölært jurt af sóleyjaætt sem er upprunnin frá Austur-Síberíu og norðaustur Kína.
Hann er ræktaður á Íslandi og þrífst vel.
Gljáhjálmur er eitraður og skal gæta varúðar við meðhöndlun hans, sérstaklega rætur og stöngla.
Gigt
Gigt er flokkur margra mismunandi sjúkdóma sem eiga það sameiginlegt að valda langvinnum sársauka (sem kemur oft í köstum) í liðamótum eða bandvef. Gigtarsjúkdómar eru algengir og er oft erfitt að meðhöndla þá.
Helstu flokka gigtarsjúkdóma eru bólgu sjúkdómar (liðagigt, rauðir úlfar og aðrir sjálfsofnæmissjúkdómar, fjölvöðvabólga, húðvöðvabólga, herslismein, fjölvöðvagigt, æðabólgur, hryggikt, fylgigigt, sóragigt, barnagigt), liðbólgur tengdar sýkingum, kristallasjúkdómar t.d. þvagsýrugigt, slitgigt, vöðva - og vefjagigt, og beinþynning.
Ketill þistill
Ekkert er sagt í Landnámabók um uppruna Ketils eða búsetu en sonur hans var Sigmundur landnámsmaður á Laugarbrekku á Snæfellsnesi, faðir Laugarbrekku-Einars, sem frásögn er af í Landnámu og í Bárðar sögu Snæfellsáss.
Scripta historica Islandorum
Scripta historica Islandorum (íslenska: Sagnfræðirit Íslendinga) er ritröð í 12 bindum, sem Hið Konunglega norræna fornfræðafélag gaf út á árunum 1828-1846.
Fornfræðafélagið gaf fyrst út 12 binda ritröð, sem kölluð var Fornmanna sögur, og birtist hún á árunum 1825-1837. Þar voru einkum prentaðar Noregskonunga sögur og rit tengd þeim, eins og Jómsvíkinga saga og Knýtlinga saga. Var textinn birtur á frummálinu, íslensku. Í lokabindinu voru skrár og ítarefni.
Fornfræðafélagið leit á sig sem samnorrænt og alþjóðlegt félag, og því var ákveðið að þýða Fornmannasögurnar bæði á dönsku og latínu til þess að kynna ritin fyrir hinum menntaða heimi. Danska útgáfan heitir Oldnordiske sagaer, og sú latneska Scripta historica Islandorum, de rebus gestis veterum borealium. Báðar eru í 12 bindum eins og Fornmannasögurnar.
Sveinbjörn Egilsson síðar rektor, þýddi textabindin, 11 að tölu, á latínu, og þótti þýðingin afburða vel gerð. Grímur Thomsen þýddi 12. bindið á latínu.
Scipione Cappella
Scipione Cappella (uppi á 18. öld) var ítalskur málari. Hann var lærlingur Francesco Solimena og hermdi eftir mörgum af málverkum lærimeistara síns.
Köngulóarmaðurinn (kvikmyndasería)
Köngulóarmaðurinn (enska: Spider-Man) er bandarísk kvikmyndasería, fyrsta kvikmyndin kom út árið 2002 og sú síðasta árið 2024.
Samræður í Túsculum
Samræður í Tusculum (á latínu Tusculanae Disputationes eða Tusculanae Quaestiones) er rit eftir rómverska stjórnmálamanninn, heimspekinginn og rithöfundinn Marcus Tullius Cicero. Það var samið árið 45 f.Kr. og var tilraun til þess að auka vinsældir grískrar heimspeki í Róm.
Forngrísk sagnaritun
Forngrísk sagnaritun varð til í Jóníu seint á 6. öld f.Kr. Tilurð hennar hafði mikil áhrif á þróun grískra bókmennta í óbundnu máli. Ásamt forngrískri læknisfræði og heimspeki hafði hún einnig mikil áhrif á heimsmynd Forngrikkja. Á 5. öld f.Kr. tíðkaðist að sagnaritarar nefndu rit sín historiai eða rannsóknir, seinna öðlaðist orðið þrengri merkingu.
Áhrifamestur fyrstu sagnaritaranna var Hekatajos frá Míletos (um 550-476 f.Kr.). Verk hans og annarra sagnaritara 6. aldar f.Kr. eru ekki varðveitt nema í brotum.
Heródótos (490-425 f.Kr.) er talinn vera fyrsti gríski sagnfræðingurinn en hann hefur verið nefndur „faðir sagnfræðinnar“. Rit hans um sögu Persastríðanna er elsta bókmenntaverk vestrænnar menningar í óbundnu máli. Í riti sínu fjallaði Heródótos um hvaðeina sem hann taldi skipta máli um skilning á sjálfri sögunni, þar á meðal landafræði, mannfræði, trúarbragðafræði og ýmislegt fleira.
Þúkýdídes var mestur grískra sagnfræðinga, ekki síst vegna gagnrýnins mats hans á heimildum sínum. Rit hans um sögu Pelópsskagastríðsins hafði gríðarleg áhrif á þróun sagnfræðinnar. Auk þess að greina frá því sem gerðist reyndi Þúkýdídes að greina frá undirliggjandi orsökum atburðarásarinnar. Umfjöllunarefni Þúkýdídesar voru nokkuð þrengri en Heródótosar. Hann fjallaði ekki um landafræði og trúarbrögð eins og Heródótos, heldur einblíndi hann þess í stað á stjórnmálasögu. Þúkýdídes er almennt talinn meðal bestu höfunda Forngrikkja í óbundnu máli ásamt Platoni og Demosþenesi.
Á 4. öld f.Kr. varð sagnaritun í æ meira mæli álitin til þess fallin að koma áleiðis siðaboðskap. Þessi stefna í sagnaritun hafði þónokkur áhrif á rómverska sagnaritara, m.a. Lívíus. Á helleníska tímanum og í síðfornöld þróaðist grísk sagnaritun meira í áttina að sögu mikilmenna, sem voru talin skapa söguna. Slíka ævisöguritun er meðal annars að finna hjá Plútarkosi
Meðal annarra forngrískra sagnaritara má nefna Eforos, Híerónýmos frá Kardíu, Pólýbíos.
London Heathrow-flugvöllur
thumb|250px|Flugstöðvarbygging 5.
London Heathrow-flugvöllur eða Heathrow (IATA: LHR, ICAO: EGLL) er flugvöllur í borgarhlutanum Hillingdon og er stærsti og fjölsóttasti flugvöllur Bretlands. Hann er sjöundi fjölsóttasti flugvöllur heims fyrir alþjóðlega umferð. BAA á og stjórnar flugvellinum, og á og stjórnar fimm öðrum flugvöllum á Bretlandi. Heathrow er höfuðstöðvar British Airways, BMI og Virgin Atlantic.
Heathrow er 22 km vestur af miðbæ Lundúna í sögufrægu sýslunni Middlesex og er með tveimur flugbrautum og fimm flugstöðvarbyggingum. Þar eð flugvöllurinn er vestur af Lundúnum verða flugvélar að fljúga yfir borgina til að lenda á honum.
Einmenningskjördæmi
Einmenningskjördæmi er kjördæmi í þingkosningum þar sem aðeins einn frambjóðandi nær kjöri. Mismunandi reglur geta gilt um það hvernig sigurvegarinn er ákvarðaður, algengt er að sá frambjóðandi sem fær flest atkvæði nái kjöri þó að viðkomandi fái ekki meirihluta atkvæða. Þetta fyrirkomulag er til dæmis notað í þingkosningum í Bandaríkjunum og Bretlandi. Einnig kann að vera kosið í tveimur umferðum þannig að þeir tveir frambjóðendur sem fá flest atkvæði í fyrri umferð kosninga haldi áfram í aðra umferð, sú aðferð er til dæmis notuð við þingkosningar í Frakklandi. Þá er mögulegt að notast sé við forgangsröðunaraðferð þar sem kjósendur raða frambjóðendum í röð frá þeim sem þeir kjósa helst til þess sem þeir kjósa síst.
Það er talinn kostur við einmenningskjördæmi að þingmenn hafi sterka tengingu við tiltekið landsvæði og að kjósendur á því svæði hafi "sinn þingmann" til að leita til. Á móti kemur hins vegar að atkvæði þeirra sem kjósa aðra frambjóðendur falla dauð niður og smærri framboð eiga litla möguleika á að koma mönnum á þing. Í löndum þar sem eingöngu er notast við einmenningskjördæmi er því tilhneiging til þess að fáir stjórnmálaflokkar komi mönnum á þing, jafnvel aðeins tveir.
Einmenningskjördæmi á Íslandi
Einmenningskjördæmi tíðkuðust áður í Alþingiskosningum á Íslandi. Þegar Alþingi var endurreist 1844 voru 20 þingmenn kjörnir úr 20 einmenningskjördæmum auk þess sem konungur skipaði 6 þingmenn. Kjördæmin miðuðust þá við sýslur landsins auk þess sem Reykjavík var sérstakt kjördæmi. Árið 1874 var farið að gera sumar sýslur að tvímenningskjördæmum og eftir því sem fólki fjölgaði í Reykjavík fjölgaði þingmönnum höfuðstaðarins. Einmenningskjördæmi voru síðast notuð í Alþingiskosningunum í júní 1959 en þá voru 21 þingmenn kjörnir úr jafn mörgum einmenningskjördæmum, 12 þingmenn úr 6 tvímenningskjördæmum, 8 samkvæmt hlutfallskosningu í Reykjavík og 11 uppbótarmenn á landsvísu. Síðar sama ár var aftur kosið til Alþingis samkvæmt nýrri kjördæmaskipan þar sem landinu var skipt upp í átta kjördæmi með hlutfallskosningum.
Neðanjarðarlest
Neðanjarðarlest eða borgarlest er lestarkerfi sem notað er í borgum og á þéttbýlissvæðum. Neðanjarðarlestir geta borið mikinn fjölda farþega og ferðatíðni er há. Elsta neðanjarðarlestakerfi í heimi er Neðanjarðarlestakerfi Lundúnaborgar sem opnað var árið 1863 og er enn þann dag í dag eitt umfangsmesta neðanjarðarlestakerfi í heimi.
Pinus serotina
Pinus serotina er furutegund ættuð frá suðaustur hluta Bandaríkjanna (austur strandslétturnar), frá suður New Jersey suður til Florida og vestur til suður Alabama. Hún er oft með hlykkjótt vaxtarlag og óreglulegan topp og verður að 21 m há, sjaldan að 29m.
Skilanefnd
Skilanefnd er nefnd sem er skipuð (eða kosin) til að standa fyrir skilum fyrirtækis á fjármunum, oftast eftir gjaldþrot. Skilanefnd starfar oft að því að höfða skaðabótamál gegn ýmsum viðskiptamönnum fyrirtækisins og einnig að taka á móti slíkum málum. Hlutverk hennar er að komast að eignum fyrirtækisins og skuldum og skila greinagerð.
Pinus serotina
Barrnálarnar eru 3 eða 4 saman, og verða 15 til 20 sm langar. Könglarnir eru nær kúlulaga, 5 til 8 sm langir með smáum göddum á köngulskeljunum. Þeir haldast yfirleitt lokaðir þangað til eldur losar þá. Pinus serotina er yfirleitt á blautum svæðum, svo sem við tjarnir (þaðan kemur enska heitið: pond pine), flóum, mýrum og pocosin.
Skilanefnd
Tenglar
Kurator
Pinus serotina
Tegundarheitið serotina vísar í að könglarnir haldast lokaðir í mörg ár áður en þeir sleppa fræjunum; þeir opnast oftast sem viðbragð við villieldi.
Á norðurhluta útbreiðslusvæðisins rennur hún saman við og blandast við bikfuru (P. rigida); hún greinist frá þeirri tegun með lengra barri og að jafnaði aðeins stærri könglum. Enn telja sumir grasafræðingar hana undirtegund af bikfuru.
Hafursey
thumb|Hafursey. Hafursey er 582 metra móbergsfjall vestur af Mýrdalssandi. Fjallið er tvískipt og heitir tindurinn sunnan megin Skálafjall (582 m ) og sunnan til Kistufell (525 m). Fjallið er grösugt og var það beitt áður fyrr. Hellirinn Stúka er vestan í fjallinu.
Amadou Toumani Touré
thumb|right|Amadou Toumani Touré. Amadou Toumani Touré (4. nóvember 1948 – 10. nóvember 2020 ) var forseti Malí. Hann leiddi byltingu gegn fyrrum herforingjastjórn landsins undir stjórn Moussa Traoré árið 1991 og lét borgaralegri stjórn eftir völdin ári síðar. Hann vann síðan forsetakosningarnar 2002 og var endurkjörinn 2007. Hann lét af embætti árið 2012.
Kolli (landnámsmaður í Þistilfirði)
Kolli var landnámsmaður í Norður-Þingeyjarsýslu og nam Kollavík við Þistilfjörð. Um hann og Sveinung nágranna hans, sem nam Sveinungsvík, hefur höfundur Landnámabókar ekkert vitað nema nöfnin og ekki er heldur minnst á þá í öðrum heimildum.
Ítalski kommúnistaflokkurinn
Ítalski kommúnistaflokkurinn (ítalska: Partito Comunista Italiano eða PCI) varð til eftir klofning í ítalska sósíalistaflokknum á flokksþingi þess síðarnefnda í Livorno 21. janúar 1921. Amadeo Bordiga og Antonio Gramsci stóðu fyrir klofningnum. Flokkurinn var bannaður af alræðisstjórn fasista en varð aftur virkur í ítölskum stjórnmálum þegar hillti undir lok síðari heimsstyrjaldar.
Hann var útilokaður frá stjórnarþátttöku á eftirstríðsárunum og varð langstærsti stjórnarandstöðuflokkurinn á Ítalíu með milli 20 og 30% atkvæða í kosningum. 1974 vann hann sinn stærsta kosningasigur og fékk 34,4% atkvæða, mest allra kommúnistaflokka á Vesturlöndum.
1991 leysti flokkurinn sjálfan sig upp til að mynda vinstri-lýðræðisflokkinn með aðild að Alþjóðasambandi jafnaðarmanna. Róttækari armur flokksins myndaði þá endurstofnun kommúnistaflokksins undir stjórn Armando Cossutta.
Fjörfiskur
Fjörfiskur er heiti yfir ósjálfráða, síendurtekna samdrætti í vöðvum í augnlokinu, oftast því efra, sem geta staðið í nokkra klukkutíma og allt upp í nokkra daga.
Almennt er lítið vitað um orsakir fjörfisks. Þreyta, álag og andleg streita eru þó taldir vera þættir sem geta komið fjörfisknum af stað.
Þótt fjörfiskur geti í undantekningartilvikum verið merki um undirliggjandi sjúkdóm er hann nær alltaf skaðlaus.
Nobuhiro Takeda
Nobuhiro Takeda (fæddur 10. maí 1967) er japanskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 18 leiki og skoraði 1 mark með landsliðinu.
Hryggikt
Hryggikt (eða sjaldnar hrygggigt) er gigtarsjúkdómur þar sem langvinn bólga kemur fram í liðamótunum í hryggnum og oft líka nálægum liðamótum. Helstu einkennin eru bakverkur sem kemur og fer. Talið er að 0,13% fólks geti verið með hryggikt.
Aðalpersóna
Aðalpersóna, aðalsöguhetja eða forvígismaður er sá í miðjunni í sögu. Það er ekki alltaf ljóst hvað felst í að vera í miðjunni. Forvígismaður, aðalpersóna, hetja eru mismunandi skilgreind.
Fritillaria davidii
Fritillaria davidii er asísk tegund af liljuætt, upprunnin frá Sichuan héraði í Kína.
Aðalpersóna
Í hefðbundnu leikhúsi breyttist aðalpersónan í sögunni, bæði persónan sjálf og þær kringumstæður sem hún var í og sögufléttan breyttist annaðhvort úr reglu í glundroða eins og í harmleikjum þegar lánleysi og ógæfa elta aðalpersónuna sem vanalega er frábrugðinn öðrum og býr yfir einhverjum lesti sem verður henni að falli, eða úr glundroða í reglu eins og í gleðileik þar sem aðalpersónan fer úr ógæfu í gæfu.
Fritillaria davidii
Lýsing
Fritillaria davidii er laukplanta sem verður um 30 sm há. Bjöllulaga blómin eru lútandi, gul með fjólubláu mynstri.
Tegundin heitir eftir föður Armand David (1826-1900), Frönskum trúboða og áhuga náttúrufræðingi.
Mani pulite
right|thumb|Mótmælendur fleygja myntum í fyrrum forsætisráðherrann [[Bettino Craxi.]] Mani pulite (ítalska: hreinar hendur) er heiti á röð réttarhalda sem komu í kjölfarið á rannsókn dómsvaldsins á Ítalíu á spillingu í ítölskum stjórnmálum á árunum 1992 og 1993. Það kerfi mútugreiðslna og spillingar hjá stjórnmálamönnum og aðilum í atvinnulífinu sem rannsóknin leiddi í ljós var kallað Tangentopoli (Mútuborgin) af fjölmiðlum. Réttarhöldin leiddu til endaloka stjórnarflokkanna tveggja, kristilegra demókrata (sem hafði setið í öllum ríkisstjórnum Ítalíu frá stríðslokum) og Ítalska sósíalistaflokksins. Nær heil kynslóð ítalskra stjórmálamanna hvarf af vettvangi í kjölfarið, sem meðal annars ruddi brautina fyrir fyrsta kosningasigur Silvios Berlusconis árið 1994.
Ríkir munkar í fátæku klaustri
Tangentopoli gekk út á það að stjórnmálaflokkar skiptu með sér embættum og stöðum hjá hinu opinbera eftir ákveðnu kerfi sem átti að tryggja þeim stöðuveitingar sem væru nokkurn veginn í samræmi við fylgi. Þetta olli því að oft völdust óhæfir einstaklingar til að gegna stöðum hjá ítalska ríkinu og í ríkisfyrirtækjum. Þessir einstaklingar lentu auk þess í aðstöðu sem gerði þeim kleift að hagnast persónulega á „greiðum“ við einstaklinga og fyrirtæki. Einn meðlimur Ítalska sósíalistaflokksins orðaði það svo að „munkarnir eru ríkir, en klaustrið fátækt“ (sem er umsnúningur á því sem sagt var um reglu heilags Frans á miðöldum).
thumb|right|Evran var tekin upp sem gjaldmiðill í bankakerfinu á Ítalíu árið 1999. Stjórnmálaástandið á Ítalíu frá stríðslokum einkenndist af því sem fréttaskýrendur kölluðu „stöðugan óstöðugleika“. Ríkisstjórnir sátu að meðaltali einungis ellefu mánuði, en sami stjórnmálaflokkurinn, Kristilegi demókrataflokkurinn, var samt alltaf stærsti flokkurinn og stýrði öllum ríkisstjórnum, þar sem það þótti óhugsandi að stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn, Ítalski kommúnistaflokkurinn, kæmist til valda í NATO-landi. Stjórnin var að nafninu til vinstri-miðjustjórn, en eina raunverulega stjórnarandstaðan var vinstra megin við hana. Á hægri vængnum voru litlir öfgaflokkar eins og Þjóðfélagshreyfing Ítalíu (Movimento sociale italiano - MSI) sem kenndu sig við nýfasisma.
Ýmsar blikur voru þó á lofti í upphafi tíunda áratugarins sem gáfu von um breytingar. Ríkisstjórnin hafði hafið það verk að einkavæða ríkisfyrirtæki og koma fastari böndum á efnahagslífið í tengslum við Efnahags- og myntbandalag Evrópu sem taka átti gildi með Maastricht-sáttmálanum 1. nóvember 1993. Árið 1993 var kosningakerfinu á Ítalíu auk þess breytt úr hlutfallskosningu í meirihlutakosningu til að reyna að auðvelda myndun stöðugra ríkisstjórna.
Upphaf málsins
Mani pulite hófust með því að rannsóknardómarinn Antonio Di Pietro lét handtaka Mario Chiesa fyrir mútuþægni þann 17. febrúar 1992. Chiesa var þá forstjóri elliheimilis í Mílanó og meðlimur í ítalska sósíalistaflokknum. Aðrir meðlimir flokksins, eins og Bettino Craxi formaður og fyrrverandi forsætisráðherra, höfnuðu því við þetta tækifæri að spilling væri útbreidd í ítölskum stjórnmálum og héldu því fram að mál Chiesa væri einangrað tilvik. Eftir nokkra mánuði í fangelsi og eftir að lögreglan hafði gert upptækar allar eignir Chiesa (sem voru umtalsverðar), hóf hann að gefa út yfirlýsingar sem tengdu marga þekkta stjórnmálamenn við spillingu og mútugreiðslur sem Chiesa hafði sjálfur átt þátt í, meðal annars með fjármunum frá ítölsku mafíunni. Þetta gerði dómurunum kleift að víkka rannsóknina út.
Útvíkkun rannsóknarinnar
5. apríl 1992 voru haldnar þingkosningar á Ítalíu. Kristilegir demókratar og sósíalistaflokkurinn misstu töluvert fylgi en stjórnin hélt naumlega velli. Atkvæði kjósenda dreifðust mikið, t.d. á hið nýstofnaða Norðursamband, og erfitt reyndist að mynda starfhæfa stjórn. 22. apríl voru átta stjórnendur stórfyrirtækja handteknir í tengslum við rannsóknina, grunaðir um að hafa beitt mútum til að fá verkefni frá ríkisfyrirtækjum eins og orkufyrirtækinu ENI. Í byrjun maí sama ár var svo farið að óska leyfis ítalska þingsins til að handtaka þingmenn grunaða um spillingu. Einkum sneri þetta að þingmönnum stjórnarflokkanna, en stjórnarandstöðuþingmenn voru líka teknir. Leiðtogar flokkanna reyndu hvað þeir gátu til að hafna allri ábyrgð og skella skuldinni á þá handteknu. Þetta varð síðan til þess að þeir grunuðu voru meira en viljugir til að koma fram með yfirlýsingar gegn eigin flokksleiðtogum og segja þá meðseka. Ástandið á Ítalíu allri var vægast sagt undarlegt. Yfir fimm þúsund af öllum stigum þjóðfélagsins voru tekin til rannsóknar og hver handtakan rak aðra. Smátt og smátt vatt lögreglan ofanaf víðtæku kerfi spillingar og neti mútugreiðslna meðal stórfyrirtækja, ríkisforstjóra, ráðherra og þingmanna.
Dómaramorðin í Palermó
23. maí 1992 var Giovanni Falcone, rannsóknardómari sem fékkst við baráttuna gegn mafíunni, myrtur í Palermó ásamt konu sinni, með bílasprengju. Strax fóru af stað samsæriskenningar um að morðið hefði verið fyrirskipað af spilltum stjórnmálamönnum, en síðari rannsóknir leiddu í ljós að ekkert var til í því. Skömmu síðar, 19. júlí, var samstarfsmaður Falcones, Paolo Borsellino, drepinn með sama hætti. Þessi mafíumorð virkuðu eins og olía á eld hvað almenningsálitið á Ítalíu varðaði.
Áhrif á stjórnmálin
Í sveitarstjórnarkosningunum 14. desember 1992 biðu demókratar og sósíalistar afhroð og fengu helmingi færri atkvæði en í fyrri kosningum. Daginn eftir fékk Craxi afhenta sína fyrstu dómskvaðningu og tveimur dögum síðar samþykkti þingið fjárlög og einkavæðingaráform stjórnarinnar. Í lok janúar, árið eftir, óskaði Craxi eftir að hafin yrði þingrannsókn á fjárreiðum allra stjórnmálaflokka, en innan við mánuði síðar neyddist hann til að segja af sér formennsku í flokknum vegna málsins.
5. mars 1993 reyndi ríkisstjórnin, undir forystu demókratans Giuliano Amato, að koma í gegn nýjum lögum um fjárreiður stjórnmálaflokka sem hefðu haft í för með sér nokkurs konar sakaruppgjöf fyrir meirihluta þeirra sem nú lágu undir ásökunum um spillingu. Þáverandi forseti Ítalíu, Oscar Luigi Scalfaro, neitaði að skrifa undir lögin vegna þess að hann taldi þau stríða gegn stjórnarskránni. Aðeins viku síðar komst upp um ólöglega sjóði upp á milljónir bandaríkjadala í eigu ENI. Fleiri handtökur fylgdu í kjölfarið.
Í apríl hafnaði þingið fjórum sinnum umsókn um niðurfellingu þinghelgi Bettinos Craxis. Þrír ráðherrar sósíaldemókrata sögðu í kjölfarið af sér ráðherraembætti í mótmælaskyni. Í annarri umferð sveitarstjórnarkosninganna 6. júní hrundi fylgið af stjórnarflokkunum, sósíalistar hurfu nær algerlega og Norðursambandið breyttist úr litlum andspyrnuflokki í sterkt stjórnmálaafl á mörgum stöðum á Norður-Ítalíu.
Cusani-réttarhöldin
20. júlí þetta sama ár framdi fyrrum forstjóri ENI, Gabriele Cagliari, sjálfsmorð í fangelsi. Stuttu síðar skilaði eiginkona hans 6 milljörðum líra af ólöglegu fé. Í millitíðinni hófust réttarhöld yfir Sergio Cusani sem var millistjórnandi hjá, Montedison, fjárfestingafyrirtæki á sviði orkumála, fyrir röð af mútugreiðslum til ENI. Leyfi fékkst til að sjónvarpa beint frá réttarhöldunum, og þeir stjórnmálamenn sem ásakaðir höfðu verið um spillingu, kallaðir inn sem vitni. Sérlega eftirminnileg var yfirheyrslan 17. desember þegar fyrrum forsætisráðherra, Arnaldo Forlani, sem verið hafði fjármálastjóri demókrataflokksins, birtist greinilega taugaveiklaður á sjónvarpsskjánum og kvaðst ekki muna eftir því hvort hann hefði tekið við ólöglegum fjármunum. Bettino Craxi var hins vegar rólegur og viðurkenndi að flokkur hans hefði tekið við 93 milljónum dala af ólöglegu fé. „Það gerðu það allir“, var réttlæting hans, og reyndar kom í ljós að svo til allir þeir flokkar sem þá voru á þingi höfðu tekið við slíku fé vísvitandi. Sumir þeirra komu þó mun verr út úr réttarhöldunum en aðrir. Einkum voru það stjórnarflokkarnir sem komu illa út. Kristilegir demókratar höfðu verið við völd á Ítalíu óslitið frá stríðslokum og voru almennt taldir bera mesta ábyrgð á því hvernig komið var á meðan ungir flokkar, eins og Norðursambandið, vörðu sig með því að þetta hefðu verið einu framlögin sem þeim hefðu staðið til boða.