cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johannes Scolvus
Heimildir og tilgátur um Scolvus
Á hnattlíkani sem kortagerðamaðurinn Gemma Frisius gerði 1536 er letrað á svæðið milli Grænlands og Labrador að þangað hafi Daninn Joes Scoluss komið 1476 og hitt þar fyrir þjóð sem nefnd er Quij. Í spænskri bók sem út kom 1553 segir um Labrador að þangað hafi menn komið frá Noregi undir leiðsögn Joan Scoluo. Í enskri heimild frá 1575 er talað um að John Scolus, stýrimaður frá Danmörku, hafi siglt á þessar slóðir 1476. Á ensku korti frá 1582 er teiknað land norðvestan við Grænland og á það skrifað Jac. Scolvus Croetland. Í hollenskri heimild frá 1597 er sagt að Johannes Scoluus Polonus (Pólverji) hafi komið til Labrador og Estotilands. Meðal annars á þeim grundvelli vilja Pólverjar eigna sér Scolvus, sem þeir segja hafa heitið Jan z Kolna. Þess hefur þó verið getið til að Polonus sé mislestur á piloto (stýrimaður) í eldri heimild. Fleiri heimildir nefna Scolvus en engar samtímaheimildir hafa fundist sem geta hans.
Viðeyjarklaustur
thumb|right|Ljósmynd sem sýnir [[Viðeyjarstofa|Viðeyjarstofu.]]
.kh
.kh er þjóðarlén Kambódíu.
Viðeyjarklaustur
Viðeyjarklaustur var munkaklaustur í Viðey á Kollafirði og var af Ágústínusarreglu. Það er ýmist talið stofnað 1225 eða 1226 og er oftar miðað við síðara árið því að það ár var klaustrinu settur máldagi. Þorvaldur Gissurarson stofnaði klaustrið með tilstyrk Snorra Sturlusonar og hvatningu Magnúsar biskups, bróður síns. Það var fyrsta klaustrið í Sunnlendingafjórðungi og má gera ráð fyrir að einn hvatinn til klausturstofnunar hafi verið sá að menn vildu halda sáluhjálpargjöfum og áheitum í heimahéraði.
.kh
Tenglar
Toppdomän
Viðeyjarklaustur
Þorvaldur keypti Viðey, lagði hana til stofnunar klaustursins og settist sjálfur í það og var forstöðumaður en kallaðist þó ekki ábóti eða príor. Fyrsti príor klaustursins var Styrmir Kárason hinn fróði en fyrsti ábótinn var Arnór Digur-Helgason.
Haraldur Bilson
Haraldur M. Bilson, oftast ritað Harry Bilson (f. 21. janúar 1948) er íslensk/enskur listmálari. Haraldur fæddist í Reykjavík árið 1948 í húsi ömmu sinnar á horni Barónsstígs og Laugavegar. Móðir hans, Kristjana Jónsdóttir starfaði þá á kaffistofu ömmu hans, Jónu Helgu Valdimarsdóttur. Faðir Haraldar var breskur hermaður sem vandi komur sínar á veitingastofuna, Jack William Bilson að nafni.
Menntun
Haraldur er að mestu sjálfmenntaður en hann stundaði um tíma myndlistarnám í St. Martin í London. Þar líkaði Haraldi ekki dvölin og hætti fljótlega. Haraldur málar aðallega með akríl, vatnslitum og olíu en hann er einnig fær teiknari. Þegar hann flutti ásamt móður sinni til London talaði Haraldur ekki ensku en kennararnir í barnaskólanum áttuðu sig á hæfileikum drengsins í teikningu og málaralist. Þeir miðlar urðu hans samskiptamáti. Á þessum árum var mynd eftir hann send í myndlistarkeppni og hlaut hann verðlaun fyrir. Fyrstu myndina sem hann man eftir að hafa teiknað var fiskibátur og maður með veiðarfæri. Þá mynd teiknaði hann í Landakotsskóla.
Viðeyjarklaustur
Viðey var menntasetur, vitað er að þar var ágætur bókakostur, eins og kemur m.a. fram í bókaskrá í Vilkinsmáldaga. Þar voru líka skrifaðar ýmsar bækur. Algengt var að aldraðir höfðingjar gengju í klaustur síðustu æviár sín og vitað er að Gissur Þorvaldsson hafði hug á að gerast munkur í Viðey en entist ekki aldur til.
Haraldur Bilson
Menntun
Haraldur bjó og starfaði lengst af í Bretlandi en hann hefur einnig búið í Frakklandi, Írlandi, Kanada, Bandaríkjunum, Ástralíu og Hong Kong.
Viðeyjarklaustur
Þegar Magnús biskup vígði klaustrið gaf hann því tekjur sínar af svæðinu milli Botnsár og Hafnarfjarðar. Viðeyjarklaustur var ekki ríkt í fyrstu en auðgaðist fljótt, eignaðist margar jarðir, einkum í nágrenni klaustursins og á Suðurnesjum, og varð eitt ríkasta klaustur landsins. Í Viðey var rekið stórbú og klaustrið hafði einnig tekjur af æðarvarpi, af laxveiði í Elliðaám og af útgerð, en það átti marga báta í ýmsum verstöðvum.
Haraldur Bilson
Listsköpun
Um listsköpun sína segir Haraldur:
Viðeyjarklaustur
Jón Sigurðsson Skálholtsbiskup aflagði Ágústínusarreglu í Viðey 1344 og klaustrið varð aðsetur Benediktsmunka til 1352 en þá tók Ágústínusarreglan aftur við.
Haraldur Bilson
Listsköpun
“My paintings are all something about no thing.”
Viðeyjarklaustur
Klaustrið starfaði með blóma til 1539 en á hvítasunnudag það ár kom Diðrik frá Minden, umboðsmaður hirðstjóra konungs á Íslandi, og hertók klaustrið með mönnum sínum, sem rændu og rupluðu, misþyrmdu munkunum og ráku þá burt. Jón Arason biskup á Hólum fór suður í herför 1550, lagði Viðey undir sig og rak burt hirðstjórann. Laurentius Mule, endurreisti klaustrið og lét reisa virki í kringum það. Endurreisnin stóð þó ekki lengi því Jón biskup var handtekinn um haustið og tekinn af lífi ásamt sonum sínum. Klaustrið var endanlega lagt af við siðbreytinguna. Viðey komst í eigu konungs eins og aðrar klaustureignir.
Haraldur Bilson
Í fjölmiðlum
Margir þekktir einstaklingar hafa átt myndir eftir Harald, Bob Hawke, fyrrum forsætisráðherra Ástralíu var meðal vina Haraldar og átti hann að minnsta kosti 10 verk eftir Bilson. Málverkin urðu miðpunktur deilu erfingja Hawke við ekkju hans um skiptingu eigna við andlát hans 2020. Verkin voru boðin upp í Ástralíu án samþykkis barna hans og fóru fyrir metverð.
Clint Eastwood keypti verk eftir Harald í galleríi í Carmel þar sem hann var bæjarstjóri. Einnig eiga leikkonan Zsa Zsa Gabor, leikarinn Jack Palance, sjónvarpskonan Ann Robinson og fyrrum liðsmaður og fyrirliði Chelsea, David Webb verk eftir Harald.
Fjölskylda
Haraldur var lengi í sambandi með Barböru Bilson og eiga þau saman tvö börn. Árið 1992 greindist Haraldur með heilaæxli sem var fjarlægt. Aðgerðin varð til þess að Haraldur mátti ekki fljúga í 6 mánuði og var hann búsettur í Perth í Ástralíu á meðan. Síðustu árin hefur Haraldur búið og málað víðs vegar um heiminn.
Samsetning falla
Samsetning falla eða samskeyting falla er stærðfræðileg aðgerð sem beytir falli á niðurstöðu annars falls. Hægt væri að setja föllin f: X → Y og g: Y → Z saman með því að reikna útkomu fallsins g fyrir f(x) frekar en x.
Þannig fæst samsetta fallið g ∘ f: frá X → Z skilgreint sem (g ∘ f)(x) = g(f(x)) fyrir öll x í menginu X. Rithátturinn g ∘ f skal lesinn ‚g bolla f‘ og merkir það sama og g(f(x)) sem er lesið ‚g af f af x‘.
Samsetning falla er alltaf tengin (þ.e. f ∘ (g ∘ h) = (f ∘ g) ∘ h fyrir föllin f, g og h með viðeigandi bak- og formengi). Föllin f og g eru víxlanleg hvort við annað ef g ∘ f = f ∘ g.
Dæmi um samsetningu falla
Fyrir föllin:
gildir að:
.tl
.tl er þjóðarlén Austur-Tímor.
Tenglar
Toppdomän
1929
Árið 1929 (MCMXXIX í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Garðskagi
thumb|right|Garðskagaviti frá 1944. Garðskagi er ysti tanginn á Miðnesi á Reykjanesskaga í Suðurnesjabæ. Tveir vitar standa á Garðskaga. Sá eldri (og minni) var reistur árið 1897. Sá nýrri og hærri var reistur árið 1944.
Barry Bostwick
thumb|Bostwick í [[5. ágúst 2017]] Barry Knapp Bostwick (fæddur 24. febrúar 1945) er bandarískur gamanleikari og þekktastur fyrir hlutverk sitt sem Thunderbolt í 101 Dalmatians II: Patch's London Adventure.
Stöðuheiti í breska hernum
Titlar eru mismunandi eftir löndum, og bera oft merki um langa og viðburðaríka hernaðarsögu ríkja og eru Bretar þar engin undantekning.
Yfirmönnum í landher má skipta í tvo flokka, annars vegar yfirmenn með skipunarbréf (Commissoned Officer) eða offisjéra, og svo hins vegar yfirmenn án skipunarbréfa (Non-Commissioned Officer (NCO)) eða liðþjálfa.
Landher
Grunneining fótgönguliðsins er hersveitin (regiment). Hún hefur hins vegar fyrst og fremst stjórnsýslulegar skyldur. Yfir hersveitinni er skipaður ofursti, en viðkomandi er aðeins táknrænt höfuð sveitarinnar, því allt vald og daglegur rekstur er falið undirofurstanum. Hernaðar eining hersveitar er herfylki. Fleiri en eitt herfylki geta verið í hersveit, en í dag er það sjaldgæft sökum niðurskurðar.
Herfylki skiptinst í fjögur undirfylki (Company) og höfuðstöðva sem sjá um birgðir, flutning og aðra þjónustu sem snýr að daglegum rekstri. Hverju undirfylki er stjórnað af majór með höfuðsmann (Captain) sem næstráðanda. Æðsti liðþjálfinn hefur titilinn Undirfylkis yfir-liðþjálfi (Company Sergeant Major) og er hæst setti undirmaðurinn í undirfylkinu. Í dæmigerðu herfylki má finna þrjú rifla undirfylki og eitt þungvopna undirfylki. Í síðast nefnda undirfylkinu má finna vélbyssu-flokksdeild (Platoon), sprengjuvörpu-flokksdeild, njósna-flokksdeild og mannvirkja-flokksdeild.
Rifla undirfylkin skiptast í höfuðstöðvar og þrjár flokksdeildir. Hver flokksdeild saman stendur af um 30-35 mönnum undir forystu liðsforingja (Lieutenant). Næstur að tign innan flokksdeildarinnar kemur flokksdeildar liðþjálfinn (Platoon-Sergeant).
Flokksdeildin skiptist í höfuðstöðvar og þrjá riðla (Section). Í hverjum riðli eru átta menn og yfir hverjum riðli er Riðilsstjóri/Korpráll (Corporal). Hverjum riðli má svo skipta niður í tvö fire team, og er þá undirriðilsstjórinn (Lance Coporal) settur yfir öðru.
Yfir ýmsum smærri deildum, yfirleitt flokksdeildum, eru stundum liðþjálfar settir yfir. Í fótgönguliði er þeir kallaðir Colour Sergeant (sem þýða mætti sem fána-liðþjálfa) en í öðrum deildum landhersins, svo sem merkjaliði eða riddaraliði, starfsliðþjálfi (Staff Sergeant). Æðsti undirmaðurinn í hverri hersveit ber titilinn hersveitar yfir-liðþjálfi (Regimental Sergeant-Major) og er hann gjarnan yfirmanni sveitarinnar innan handar enda líklegt að viðkomandi búi yfir allt að 20 ára reynslu af hermennsku.
Í fótgönguliði breska hersins er megin reglan eftirfarandi:
Til eru svo margar útgáfur af þessari skipun meðal annarra greina breska hersins. Sem dæmi má nefna:
Í Riddarliði lífvarðasveita Drottningar er allt önnur skipan:
Megin ástæða þess að orðinu sergeant sé skipt út fyrir coporal er sú að upprunaleg merking orðsins sergeant er þjónn, og það þótti ekki hæfa jafn virðulegri hersveit.
Yfirmenn með skipunarbréf (Commissioned Officer)
*Brigadier var upphaflega Brigadier General. Staðan var lögð niður í lok fyrri heimstyrjaldar en var endurvakinn 1924 og var þá stytt í Brigadier.
Konunglegi (breski) sjóherinn (Royal Navy)
Óbreyttir (óskipaðir) foringjar
Sjóliðar hafa ákveðna stöðu, en þeir geta haft misjöfn starfsheiti. Þessi starfsheiti eru margbreytileg eftir því sem tæknin breytist.
Skipaðir foringjar
Konunglegi flugherinn (Royal Air Force)
Flugherinn fylgir fordæmi hinna greina heraflans (Service) og byggir hertitla sína á foringjum með skipunarbréf (Commissioned) og foringja án slíkra pappíra (NCO). Konunglegi flugherinn hefur sérstöðu, sem ég tel einsdæmi, sem er að hafa sína eigin titla. Þegar flugherinn var stofnaður (1918) gerði „faðir” hans, Trenchard lávarður, ráð fyrir að nota sama kerfi og þekktist i hinum greinum heraflans. En „eldri bræðurnir” (flotinn og landherinn), sem voru óánægðir með stofnun flughersins, meinuðu honum að nota sama kerfi. Þar með varð Trenchard að hanna sitt eigð kerfi, sem hefur riðlast nokkuð síðan og getur því verið nokkuð villandi.
Lægsta foringjastaða (með skipunarbréfi) er undirflugliðsforingi (Pilot Officer). Áður fyrr var það nokkuð algengt að flugmenn kæmu bæði úr röðum foringja og undirmanna. En nú, eru flugmenn, aðstoðarflugmenn/siglingafræðingar(Navigator), undantekningalaust yfirmenn, aðallega sökum þess hvé flugnámið er dýrt og flókið. Næsta staða er flugliðsforingi (Flying Officer). Upp að þessu var kerfið frekar þægilegt en sökum skipulagsbreytinga rétt fyrir, í, og eftir seinni heimstyrjöld komst töluvert rót á stöður og ábyrgðina sem með fylgdi. Grunneining RAF er undirflugdeild (Flight). Í henni voru jafnan sex flugvélar og laut upprunalega stjórn fluglautinants (Flight Lieutenant). Næsta eining fyrir ofan er svo flugdeild (Squadron) sem var upprunalega stýrt af flokksforingja (Squadron Leader). Flugdeild samanstóð jafnan af 12 flugvélum og þrjár flugdeildir deildu flugvelli og mynduðu Flugsveit (Wing). Henni var stjórnað af flugsveitarforingja (Wing Commander). Flugdeild skipaðar stærri flugvélum (t.d. sprengjuvélum) lutu oft stjórnar flugsveitarforingja, en eftir seinni heimsstyrjöldina var það almennt að flugsveitarforingjar stýrðu nánast undantekingarlaust öllum flugdeildum. Flokksforingjar urðu að sama skapi ábyrgir fyrir undirflugdeildum (Flight). Með niðurskurði síðustu ára hefur einingin flugsveit (Wing) orðið nánast úrelt, þar sem fleiri flugdeildir deila flugvöllum en áður. Flugvellir eru undir stjórn flugfylkisforingja (Group Gaptain), og einingin flugfylki (Group) lýtur stjórnar af undirflugmarskálkis(Air Vice Marshal). Einnig er til staða stórsveitarforingja (Air Commodore), sem er aðallega að finna í stjórnsýslustörfum. Bretar tóku upp eininguna Command (stjórnstöð?) árið 1936 (sbr Fighter Command og Bomber Command). Niðurskurður hefur fækkað þeim eins og öðru en þær stjórnast af flugmarkskálki (Air Marshal). Hæsta staða innan RAF er Yfirflugmarkskálkur (Marshal of the RAF). Þessi staða er aðeins veitt þegar fulltrúi RAF situr í varnarráðinu (Defence Staff).
Undirmenn
.ki
.ki er þjóðarlén Kíribatí.
Tenglar
Toppdomän
Skriðdalafífill
Skriðdalafífill (fræðiheiti: Geum reptans ) er jurt af rósaætt frá fjöllum Mið- og Suður- Evrópu.
Kirnuætt
Kirnuætt (fræðiheiti: Brigantiaeaceae) er ætt af fléttum. Ekki er vitað hvaða ættbálki ættin tilheyrir. Ein tegund af kirnuætt finnst á Íslandi, hæðakirna (Brigantiaea fuscolutea).
Útlit og einkenni
Tegundir af kirnuætt eru nokkuð líkar merlum (Caloplaca) í útliti. Báðir hópar hafa litarefnið parietín í askhirslum sínum sem litar þær appelsínugular. Gró tegunda af kirnuætt eru þó mjög frábrugðin merlugróum þar sem þau eru stór, glær, marghólfa og múrskipt og finnast aðeins eitt eða tvö gró í hverjum aski.
Húskakkalakki
Húskakkalakki (fræðiheiti: Blattella germanica) er skordýr í kakkalakkaætt oft kallaður þýski kakkalakkinn.
Útbreiðsla
Útbreiddur um heim allan en talinn upprunninn í Mið-Afríku, á svæðinu kringum vötnin stóru, Eþíópíu og Súdan.
Lífshættir
Húskakkalakki lifir innanhúss og er afar illa þokkaður í híbýlum. Hann leggur sér til munns og skaðar flest það sem í boði er og honum fylgir auk þess mikill sóðaskapur. Hvers kyns matvörur eru í hættu, einnig leður, lím, veggfóður og textílvörur svo eitthvað sé nefnt. Húskakkalakkar safnast oft margir saman fyrir tilstilli lyktarefna sem þeir gefa frá sér. Þeir makast nokkrum dögum eftir að síðasta gyðluhamnum er kastað. Egghulstur myndast 2 til 4 dögum síðar og í því eru 30–40 egg, jafnvel fleiri, og stendur það áberandi aftur af kvendýrinu. Kerlan ber það með sér að meðaltali um tíu daga og sleppir því daginn áður en eggin klekjast. Stundum klekjast þau þó áður en hulstrinu er sleppt. Eftir að egghulstur losnar líða 22 dagar þar til það næsta myndast. Gyðlan hefur hamskipti 6 til 7 sinnum í uppvextinum. Það er afar breytilegt hvað það tekur tegundina langan tíma að þroskast frá eggi til fullþroska dýrs, við góðan stofuhita 54–215 daga eða 103 daga að meðaltali. Algengt er að 3 til 4 kynslóðir þroskist árlega og kvendýrin framleiði 4 til 5 (eða allt að 8) egghulstur á æviskeiði sínu. Af þessu má sjá að fjölgun getur orðið gríðarleg á einu ári.
Almennt
Húskakkalakki var þekktur hér sem slæðingur í Reykjavík, jafnvel talinn með bólfestu strax í upphafi 20. aldar og hafði þá einnig fundist á Vestfjörðum og Norðausturlandi. Þegar leið á öldina varð hans reglulega vart og í nokkrum tilvikum hafði hann með vissu sest að og fjölgað sér í gömlum híbýlum. Lítill vafi leikur á varanlegri fótfestu.
Húskakkalakki er af minni gerð kakkalakka en annars dæmigerður, vængjaður kakkalakki að sköpulagi, flatvaxinn gulbrúnn, með tvö dökk belti aftur eftir hálsskildi. Leðurkenndir yfirvængir með grófu æðamynstri og tiltölulega gegnsæir. Ungviði einungis með litla vængvísa. Fálmarar eru langir og mjóir, lengri en bolurinn, fætur alsettir sterkum göddum. Stutt liðskipt halaskott vita út á við. Húskakkalakkar eru varir um sig og fljótir að tvístrast ef þeir styggjast.
MacOS
macOS (áður Mac OS X) er stýrikerfi í kynslóð Macintosh stýrikerfanna frá Apple. Stýrikerfið kom á markað árið 2001 en þá var Mac OS X Server þegar í nokkurri notkun.
macOS er annað Unix-lega stýrikerfi Apple Inc. Það fyrsta var A/UX kerfið sem Apple þróaði snemma á tíunda áratugnum til að keyra á netþjónum sem fyrirtækið framleiddi, það átti líka hlut í þróun MkLinux en það kerfi keyrði aldrei á vélum seldum frá fyrirtækinu.
Nýjustu útgáfur macOS keyra eingöngu á 64-bita örgjörvum, og hefur Apple tekið út stuðning fyrir 32-bita forrit. Upphaflega útgáfan af OS X, keyrði eingöngu á (32-bita) PowerPC örgjörvum, en síðar var skipt yfir í að nota Intel örgjörva, sams konar og notaði höfðu verið á Windows, og frá þeim tíma hefur líka verið hægt að keyra Windows á tölvunum sem macOS er fyrir.
macOS sjálft er skrifað í forritunarmálunum, C, C++, Objective-C, og að auki í seinni útgáfum í nýja máli Apple Swift. Það er hægt að skrifa forrit fyrir macOS (og iOS) í alls konar málum, ekki bara þessum, en mjög algengt var að nota Objective-C, en ekki lengur, og nú er Swift mikið notað.
Uppbygging
Apple hefur yfirumsjón með þróun kerfisins, en hlutar þess koma úr fjölmörgum áttum. Meðal annars er allnokkuð notað úr FreeBSD, NetBSD, OpenBSD og GNU kerfinu á Unix-hliðinni en margt er ættað úr NeXTSTEP og svo vitaskuld úr eldri útgáfum Mac OS.
XNU
Kjarni macOS, XNU, er blendingskjarni eða breyttur örkjarni byggður á nokkurs konar samsuðu Mach kjarnans frá Carnegie–Mellon háskóla og FreeBSD kjarnans, Mach hlutinn sér meðal annars um verndað minni, sýniminni umsjón með keyrðum forritum ofl. á meðan BSD ættaði hlutinn sér um netkerfið, sýniskráarkerfið ofl.
Darwin
Darwin er grunnur macOS og er byggður að mestu leiti á FreeBSD og Mach. Það er gefið út sem frjáls hugbúnaður af Apple Inc. Ýmsir hlutar kerfisins eru fengnir úr öðrum kerfum og þá aðallega BSD-kerfum og GNU. Darwin er hægt að keyra sjálfstætt á fleiri örgjörvum en PPC-örgjörvunum sem Apple notast við í Macintosh-tölvur sínar, eins og t.d. Intel-örgjörvum. Darwin keyrir svo undir örkjarna sem heitir XNU (XNU is not Unix).
Aqua
Notendaviðmót macOS byggir á Aqua. Flestir notendur kerfisins nota nær eingöngu Aqua við sín störf.
Íslenskt mál í macOS
thumb|Mac OS X 10.3.8 á íslensku Snemma kom í ljós að stuðningur OS X við íslenskt mál var ekki eins og best var á kosið og var það rakið til þess að með tilkomu Mac OS X var farið að nota 8 bita Unicode stafatöflu í stað MacRoman og MacIcelandic stafataflanna sem höfðu verið ríkjandi áður. Þetta olli þeim sem nota íslenskan texta í ýmsum hugbúnaði sem studdi ekki enn Unicode en keyrði þó á Mac OS X nokkrum vandræðum en áður höfðu þeir sem notuðu íslenskt mál á fyrri kerfum þurft að snurfusa kerfið til á ýmsan hátt til að gera sér auðvelt fyrir.
Íslenskustuðningur
Humac ehf. (Apple IMC á Íslandi) brást við þessum vandamálum með því að gefa út viðbót sem látin var fylgja með og var kölluð íslenskustuðningur og lagaði hluta þeirra vandamála sem höfðu skapast vegna skiptingarinnar yfir í nýja stafatöflu. Með útgáfu 10.4 hefur þetta vandamál verið lagað að stórum hluta.
Íslensk þýðing
Á degi íslenskrar tungu, 16. nóvember 2004 eftir að uppfærsla í útgáfu 10.3.8 var gefin út gaf Öflun ehf. út íslenska þýðingu á ýmsum hlutum kerfisins; Finder, Mail, Kerfisstillingum og iChat, en þýðingin fylgdi með íslenskustuðningnum.
Orðsifjar
Bókstafurinn X í nafninu stendur fyrir töluna 10 í rómverska talnakerfinu og því er er stýrikerfið oft nefnt annað hvort OS ex eða OS tíu en það er oft kallað tían í daglegu tali.
Ofurmáni
Í stjörnufræði kallast ofurmáni þegar fullt eða nýtt tungl er næst jörðu. Fjarlægð tunglsins frá jörðu er breytileg eftir því hvar það er statt á sporöskjulagaðri braut sinni, er minnst um 363.000 km, kallað jarðnánd, og mest um 406.000 km, kallað jarðfirð, en að meðaltali er fjarlægðin um 384.000 km.
Skilgreining
Árið 1979 skilgreindi stjörnuspekingurinn Richard Nolle ofurmána þannig: „...nýtt eða fullt tungl sem verður þegar tunglið er í eða nálægt (innan 90% frá) minnstu fjarlægð frá jörðu á braut sinni (í jarðnánd). Í stuttu máli: jörð, tungl og sól eru í beinni línu með tunglið í jarðnánd.“ — Orðalagið „innan 90% frá“ er óskýrt, en dæmi á vefsíðu Nolles sýnir að hann á við að tunglið sé innan lægsta tíunda hluta af fjarlægðarbili sínu.
Tengsl ofurmána við náttúruhamfarir
Margir trúa því að ofurmáni geti valdið ofsaveðrum, stórflóðum og fellibyljum jafnvel eldgosum. Til dæmis létust 71 í fellibyl í bænum Darwin í Ástralíu 1974 þegar ofurmáni var og eins var ofurmáni árið 1992 þegar fellibylurinn Andrew geisaði, en hann olli miklum usla í Flórída, þar sem yfir 200.000 manns misstu heimili sín af hans völdum. Engar sannanir liggja þó fyrir um að hægt sé að tengja ofurmána við hamfarir og tíðni þeirra þessa daga virðist ekki vera meiri en aðra daga.
Þótt rannsóknir sýni smá fylgni milli smárra grunnra jarðskjálfta og hreyfingar tunglsins eru engar sannanir fyrir því að tunglið geti haft áhrif á stóra jarðskjálfta.
Rútur
Rútur er íslenskt karlmannsnafn.
Pálmfríður
Pálmfríður er íslenskt kvenmannsnafn.
Andatrú
Andatrú er trú á anda sem geta verði andar framliðins fólks, andar dýra eða annara náttúruvætta. Andatrú birtist mest innan fjölgyðistrúar sem innihalda náttúrudýrkun, svo sem Sjintóisma, Ásatrú, Hindúisma og Vúdú. Nútíma trúarbrögð byggð á náttúrutrú líkt og Wicca innihalda einnig andatrú að ákveðnu leiti. Eins er andatrú að finna víðar en í trúarbrögðum líkt og í spíritisma.
Crocus ochroleucus
Crocus ochroleucus er rjómalitur krókus ættaður frá Sýrlandi, Líbanon, Ísrael, Palestínu og Tyrklandi.
Lýsing
Fjölær. Hnýðið smátt, frjósamt (myndar mikið af smálaukum), þakið himnukenndu brúnu hýði. Blöðin eru 4-6, koma um leið og blómin, með djúpri rák, 1.5–2 mm breið. Blómin eru 2–3 sm að þvermáli; krónublöðin eru oddbaugótt til egglaga, rjómahvít, gul við grunninn. Fræflarnir hvítleitir, lengri en frævilsstilkurinn. Frænið rauðgult.
Blómgun
Október–desember.
Útbreiðsla
Mið og lágfjöll í suður Hermon.
Orðsifjar
Rjómahvítur litur blómsins gaf þessari tegund nafnið ochroleucus, sem er dregið af Gríska ôchros, "gulur", og leukos, "hvítur". Tegundin er í Líbanon þekkt sem hirsanneen, vex ríkulega eftir fyrstu rigningar haustsins. Hnýðin eru stundum étin. Krókus er með 3 stíla. Þetta einkenni ásamt öðrum, hjálpar til við að greina á milli krókusa og haustlilja sem eru lífshættulega eitraðar.
Ungsveit Sinfóníuhljómsveitar Íslands
Ungsveit Sinfóníuhljómsveitar Íslands var stofnuð árið 2009 og er ætluð tónlistarnemum á mið- og framhaldsstigi. Hljómsveitin er hluti af fræðslustarfi Sinfóníuhljómsveitar Íslands og er markmið hennar að gefa nemendum innsýn og vettvang til að kynnast hinum sinfóníska heimi af eigin raun og njóta þjálfunar og leiðsagnar í hljómsveitarleik. Sveitin, sem er iðulega skipuð hátt í 80-100 tónlistarnemum, heldur tónleika einu sinni á ári í Eldborgarsal Hörpu. Í Ungsveit eru gerðar strangar kröfur um faglega frammistöðu en ár hvert eru haldin prufuspil um sæti í hljómsveitinni. Aðstæður og umgjörð prufuspilana eru þá með sama hætti og þegar hljóðfæraleikarar prufuspila fyrir stöður í Sinfóníuhljómsveit Íslands. Allt frá stofnun sveitarinnar hefur hún vakið verðskuldaða athyggli fyrir samstilltan fluttning og frammúrskarandi túlkun. Hljómsveitin ræðst sjaldan á garðinn þar sem hann er lægstur og hefur flutt hvert stórvirkið á borð við annað undir stjórn heimsklassa hljómsveitarstjóra á borð við Rumon Gamba, Baldur Brönnimann, Petri Sakari, Eivind Aadland og Daniel Raiskin. Árið 2016 hlaut Ungsveit SÍ viðurkenninguna Bjartasta vonin á Íslensku tónlistarverðlaununum en sveitin hafði áður verið tilnefnd í sama flokki árið 2011.
Frá árinu 2013 hefur Ungsveitin komið fram á tónlistarhátíðinni Tectonics í Hörpu þar sem hún hefur gjarnan frumflutt og/eða leikið verk eftir samtíma tónskáld.
Imam
thumb|Mínareta á mosku í [[París]] thumbnail|Imam stjórnar bænagjörð í Kairó árið 1865 Imam (arabíska:  إمام) er arabískt orð sem þýðir „leiðtogi“ eða „sá sem stendur fremst“. Í íslamskri hefð hefur hugtakið verið notað á misjafnan hátt ekki síst af sunní- annars vegar og shía-múslimum hins vegar.
Sem prédikari og bænalesari
Algengasta merkinginn er að imam samsvari hugtakinu prestur eða prédikari í kristni. Hlutverk imamans er að leiða sameiginlega bæn í moskunni. Imaminn stendur þá fyrir framan söfnuðinn og snýr baki í hann og fylgja allir eftri athöfnum hans. Í stærri moskum eru tveir imamar, annar fyrir hinar fimm daglegu bænir og hinn fyrir prédikun við föstudagsbænina. Í þeim minni er oftast einungis einn imam og er þá engin prédikun haldin.
Imamarnir eru ekki sérstök stétt og hafa ekki nein sérstök einkennisföt og ekki neina sérstaka menntun heldur. Þeir fá oft lítil sem engin laun heldur vinna venjuleg störf með hlutverkinu sem imam.
Sem andlegur leiðtogi
Í þessari merkingu er það notað í ýmsum múslimskum löndum yfir andlega leiðtoga sem andstæðu við emír sem táknaði hinn veraldlega leiðtoga.
Sem „kirkjufeður“
Helstu kórantúlkendur og andlegir leiðtogar íslam á fyrstu öldum eftir Múhameð eru einnig nefndir imamar og samsvarar það hinu kristna hugtaki patres („kirkjufeður“).
Hinir tólf imamar shía
Þegar shía-múslimar tala um imamana tólf eiga þeir við afkomendur Ali (dó 661), mág Múhameðs. Hann var fjórði kalífinn en sonur hans Hasan (dó 670) afsagði sér kalífatitlinum eftir sex mánaða stríð við Muawija en hélt eftir fyrir sig og afkomendur sína titilinum imam. Eftir Ali og Hasan, sem teljast tveir fyrstu imamarnir af ætt Alis, tók bróðir Hasans, Hussein (dó 680), við titlinum. Hinir níu imamarnir sem allir erfðu titilinn í beinann karllegg eru: sonur Husseins Ali Zejn-el-abidin (dó 694), Muhammed El-bakir (dó 734), Djafar es-sadik (dó 765), Musa El-kazim (dó 799), Ali Eida (dó 818), einn af þeim sem skapaði súfisma, Muhammed Et-taki (dó 835), Ali En-naki (dó 868), Hassan El-askari (dó 873) og Muhammed El-mahdi, sem hvarf þegar hann var 12 ára gamall árið 879.
Innan shía-trúarinnar eru þrjú trúfélög sem skiftast eftir afstöðu til hverja beri að telja sem raunverulega imama.
Daggeir
Daggeir er íslenskt karlmannsnafn.
.tn
Tenglar
Toppdomän
Konungur Ástralíu
Konungur Ástralíu er Karl III. Þó svo að hann sé einnig konungur Bretlands og fleiri ríkja er embætti konungs Ástralíu alveg sjálfstætt embætti og hefur verið síðan 1986, þegar Ástralía sleit öll sín formlegu stjórnartengsl við Bretland árið 1986. Titillinn (sem var þá drottning Ástralíu á valdatíð Elísabetar 2.) hefur verið í notkun síðan 1973 þegar lögum frá árinu 1953 um titilinn var breytt. Fyrir breytinguna var titillinn:
Eftir breytinguna 1973 varð titillinn:
Samveldið sem átt er við er ekki Samveldið Ástralía (eins og landið heitir formlega) heldur Breska samveldið. Ein helsta breytingin, fyrir utan að taka Bretland út úr titlinum, er sú að hún er ekki lengur nefnd „verndari trúarinnar“ í Ástralíu, en það er hún í Bretlandi. Þetta er vegna þess að í Ástralíu er engin ríkiskirkja, ólíkt Bretlandi þar sem enska biskupakirkjan er ríkiskirkja. Í því samhengi er merkilegt að samkvæmt áströlskum lögum (líkt og þeim bresku) verður þjóðhöfðinginn að vera afkomandi Soffíu af Hannover, mótmælandi og ekki hafa gifst kaþólikka. Þetta segja sumir að stangist á við önnur lög í landinu þar sem kveðið er á um að algjört trúfrelsi ríki.
Kanaríeyjastraumurinn
thumb|right|Kanaríeyjastraumurinn. Kanaríeyjastraumurinn er hafstraumur sem er hluti af Norður-Atlantshafshringstraumnum. Þessi jaðarstraumur rennur í suðurátt við vesturströnd Norður-Afríku og síðan suðvestur til Senegal þar sem hann snýr í vestur og verður hluti af Norður-Miðbaugsstraumnum. Straumurinn er kenndur við Kanaríeyjar sem liggja í honum miðjum. Ekman-flutningur við strönd Marokkó veldur uppstreymi og skapar auðug fiskimið.
.km
.km er þjóðarlén í Kómoreyjum.
Tenglar
Toppdomän
Guinness
Guinness er írskt öl af gerðinni stout. Ölið er upphaflega frá bruggverksmiðju Arthur Guiness (1725-1803) við Saint James Gate í Dyflinni. Það er bruggað í 60 löndum og er í sölu í 100 löndum. Árleg sala er uppá 850 milljón lítra.
Helsta einkenni vörunnar er brennda bragðið sem kemur frá ristuðu ómöltuðu byggi, þó þetta sé tiltölulega nýleg þróun frá miðri 20. öldinni. Froða bjórsins kemur frá blöndun bjórsins við köfnunarefni þegar bjórnum er hellt.
Höfuðstövar fyrirtækisins hafa verið í London frá 1932. Það sameinaðist Metropolital plc árið 1977 og er núna hluti breska áfengisframleiðandans Diageo.
983
983 (CMLXXXIII í rómverskum tölum)
Jean le Rond d'Alembert
thumb|right|Jean le Rond d'Alembert, málverk eftir [[Maurice Quentin de la Tour]] Jean le Rond d'Alembert (fæddur 16. nóvember 1717, dó 29. október 1783) var franskur stærðfræðingur, eðlisfræðingur og heimspekingur og vann náið með Denis Diderot að fyrstu alfræðibókinni. Er einn af boðberum upplýsingarinnar.
Undanrenna
Undanrenna er mjólkurafurð. Hún er gerð með því að skilja fituna (rjómann) frá mjólkinni. Undanrenna er því í raun fitusnauð mjólk. Nafnið er þannig til komið að til forna voru rjómi og undanrenna aðskilin með því að láta mjólkina standa óhreyfða í íláti í nokkra klukkutíma. Þá settist rjóminn ofan á en undanrennan var látin renna undan honum um op á ílátinu.
Hollenska
Hollenska (Nederlands; ), er lágþýskt tungumál sem talað er af u.þ.b. 24 milljónum manna, aðallega í Hollandi og Belgíu. Þær hollensku mállýskur sem talaðar eru í Belgíu eru stundum kallaðar flæmska. Hollenska er stundum í daglegu tali kölluð Hollands í heimalandinu, en sú orðnotkun fer minnkandi.
Saga
Vesturgermönskum málum má skipta eftir þjóðflokkum (í frísnesku, saxnesku, frankversku, bæversku og svæfsku), og eftir því hversu mikills áhrifa háþýsku samhljóðabreytingarinnar gætir í þeim. Hin staðlaða nútímahollenska er að miklu leyti komin úr lágfrankverskum mállýskum sem talaðar voru í Niðurlöndum sem höfðu sérstöðu eigi síðar en 600 e. Kr.
Fornt handritsbrot á hollensku segir: „Hebban olla vogala nestas hagunnan, hinase hic enda tu, wat unbidan we nu“ („Allir fuglar hafa hafist handa við að byggja hreiður, nema ég og þú, hvers bíðum við nú“). Handritið var skrifað um 1100 af flæmskum munki í nunnuklaustri í Rochester á Englandi. Lengi vel var litið á þessa setningu sem elsta dæmi um ritaða hollensku, en síðan hafa fundist enn eldri brot eins og „Visc flot aftar themo uuatare“ („Fiskur synti í vatninu“) og „Gelobistu in got alamehtigan fadaer“ („Trúirðu á Guð, almáttugan föður“). Það síðarnefnda var skrifað um 900. Prófessor Luc de Grauwe frá Gent-háskóla efast þó um að þarna sé um hollensku að ræða, og telur að á ferðinni sé fornenska, svo að enn eru deilur um þessi handrit. frame|center|Hebban olla vogala-handritsbrotið. Samræming tungumálsins hófst á miðöldum, einkum undir áhrifum búrgúndísku greifahirðarinnar í Dijon (Brussel eftir 1477). Flæmskar og brabantskar mállýskur voru um þær mundir áhrifamestar. Á 16. öld jókst samræmingin enn frekar, og hafði borgarmállýska Antwerpen þá mest áhrif. Árið 1585 féll Antwerpen í hendur Spánverja, og flúðu þá margir til héraðsins Hollands, en innflytjendurnir höfðu mikil áhrif á þéttbýlismállýskur svæðisins. Árið 1637 var tekið mikilvægt skref í átt að samræmdri tungu, þegar út kom fyrsta stóra hollenska biblíuþýðingin sem fólk þvert yfir Sameinuðu héröðin skildi. Þýðingin var byggð á ýmsum (jafnvel lágþýskum) mállýskum, en þó aðallega á þéttbýlismállýskum Hollands.
Nafngiftir
Frumgermanska orðið *theodisk (sbr. stofnin „þjóð“, þ.e. „fólksins“ eða „tungumál fólksins“, andstætt opinberu eða vísindamáli, sem var latína, síðar franska) hefur í nútímaþýsku orðið að deutsch („þýskur“). Í hollensku hefur það þróast í tvö form: duits („þýskur“) og diets (þýddi u.þ.b. niðurlenskur/hollenskur, en er fallið úr almennri notkun). Enska orðið Dutch er af sama uppruna og merkti fyrst „þýskur“ (náði þá yfir öll málsvæði há- og lágþýskra mála, m.a. hollensku, s.s. allt Þýskaland, Holland, Belgíu, Austurríki, Sviss, o.s.frv.), en fór í byrjun 17. aldar að merkja einungis „hollenskur“ eða „hollenska“. Nokkur dæmi um eldri merkingu orðsins:
Orðið *theodisk er einnig uppruni íslensku orðanna „þjóðverji“, „þýskur“ og „þýska“ (*theodisk > *þjóðiskr > þýðskr > þýzk(u)r > þýskur), og einnig ítalska orðsins tedesco („þýskur“, „þýska“).
Flokkun og skyldleiki við önnur mál
Hollenska er germanskt tungumál, nánar tiltekið vesturgermanskt. Vegna þess að hún varð ekki fyrir háþýsku samhljóðabreytingunni (að undanskildu þ→d) er hún stundum flokkuð sem lágþýskt mál, og reyndar er hún skyldust lágþýsku mállýskunum í norðanverðu Þýskalandi. Í raun breytast mállýskurnar smátt og smátt úr lágþýskum í hollenskar, mörkin þar á milli eru óskýr, og lágfrankísku sveitamállýskurnar neðarlega í Rínardalnum eru mikið líkari hollensku en ríkisþýsku. Skipting vesturgermönsku málanna í lág og há á þennan hátt hylur hins vegar þá staðreynd að hollenska er skyldari ríkis(há)þýsku en ensku.
Hollensku svipar til þýsku málfræðilega, t.d. setningafræðin og sagnbeygingarnar (sjá germönsk veik sögn og vesturgermönsk sterk sögn). Berið t.d. saman:
Með ögn óalgengara orðalagi má fá fram skyldari orð í þýskunni:
(Útleggst á íslensku sem „Minnsta kameljónið er aðeins 2 cm langt, það stærsta getur náð 80 cm [að lengd].“)
Frekari dæmi um náinn skyldleika hollensku og þýsku:
(á íslensku: Á fjallinu stendur lítið hús.)
(á íslensku: Í bænum býr margt fólkt.)
Sums staðar (nálægt landamærum Þýskalands og Hollands/Belgíu) talar fólk bæði þýsku og hollensku. Flestir Hollendingar geta lesið þýsku, og þýskumælandi fólk sem einnig kann ensku getur vanalega skilið ritaða hollensku þótt því finnist talmálið mjög skrýtið.
Hollenska hefur enn fallbeygingu, en hún er nánst takmörkuð við fornöfn og föst orðasambönd og hefur að öðru leyti dottið að mestu úr málinu. Tæknilega er enn gerður greinarmunur á málfræðilegu karl- og kvenkyni, en í reynd má segja að nú séu aðeins tvö málfræðileg kyn í hollensku, hvorugkyn (ákv. gr. het) og samkyn (ákv. gr. de), líkt og í dönsku. Beygingakerfi nafnorða og sambanda þeirra hefur verið einfaldað til muna, og líkist fremur því enska en því þýska.
Upprunaleg hollensk orð (þ.e. orð sem ekki eru tökuorð) koma úr sameiginlegum vesturgermönskum grunni, og með tilliti til hljóðbreytinga standa þau einhvers staðar á milli ensku og þýsku. Í töflunni hér að neðan má sjá samanburð þessara mála. Íslenska er nokkuð fjarskyldari (norðurgermanskt, en er engu að síður höfð með til samanburðar og skilningsauka).
Jafnvel þegar hollenska lítur svipað út og þýska, getur framburðurinn þó verið töluvert ólíkur. Þetta gildir sér í lagi um tvíhljóðana og stafinn g, sem er borinn fram svipað ch í svissneskri þýsku. Framburðinum er erfitt að ná fyrir ensku- og þýskumælandi fólk, þó að um frekar skyld mál sé að ræða, en kokhljóðin og tvíhljóðin reynast mörgum erfiðust. Þýskumælandi fólk virðist þá hafa visst málfræðilegt forskot. Auðveldast er fyrir Norður-Þjóðverja að læra málið, en þó er framburðurinn áfram nokkurt vandamál. Hollenska er yfirleitt ekki á námsskrá þýskra skóla, nema sums staðar rétt við landamærin, t.d. í Aachen eða Oldenburg.
Landfræðileg dreifing
Hollenska er töluð af flestum íbúum Hollands. Hún er einnig töluð af flestum í hinum flæmska norðurhluta Belgíu, að undanskilinni Brussel, en þar er hollenska í minnihluta (ca. 10%) og franska er móðurmál flestra. Nyrst í Frakklandi eru minnihlutahópar sem tala hollensku, en málið er þar oftast kallað Vlemsch. Á karabísku eyjunum Arúba og Hollensku Antillaeyjum er töluð hollenska, en ekki eins mikið og papiamento. Hollenska er einnig töluð í Súrínam og af sumum í Indónesíu. Í Suður-Afríku og Namibíu er töluð afríkanska, en hún er náskyld hollensku og er komin af máli hollenskra innflytjenda á 17. og 18. öld.
Opinber staða
Hollenska er opinbert tungumál Hollands, Belgíu, Evrópusambandsins, Súrínam, Arúba og Hollensku Antillaeyja. Hollensk, flæmsk og súrínömsk yfirvöld stjórna saman opinberu formi málsins í Hollenskri málstöð (Nederlandse Taalunie). Afrikaans er opinbert mál í Suður-Afríku. Á Nýja-Sjálandi segja 0,7% að heimilismál þeirra sé hollenska. Þó er þar hlutfall fólks frá Hollandi töluvert hærra, en flestir af annarri kynslóð nota frekar ensku.
Standaardnederlands eða Algemeen Nederlands („Almenn hollenska“, oft stytt í AN) er hið staðlaða mál sem kennt er í skólum og notað af yfirvöldum í Hollandi, Flæmingjalandi, Súrínam og Hollensku Antillaeyjum. Hollensk málstöð ákveður hvað skuli teljast AN og hvað ekki, t.d. hvað varðar stafsetningu. Hugtakið Algemeen Nederlands var tekið upp í stað hins eldra heitis Algemeen Beschaafd Nederlands („Almenn siðmenntuð hollenska“, ABN) þegar það var ekki lengur talið viðeigandi vegna þess að það gaf í skyn að þeir sem ekki töluðu ABN væru ósiðmenntaðir.
Mállýskur
Flæmska er hugtak sem oft er notað yfir þær hollensku mállýskur sem talaðar eru í Belgíu. Flæmska er ekki sérstakt tungumál (þó er hugtakið oft notað til að greina á milli ritstaðals Hollands og Belgíu), enda eru mállýskurnar í Belgíu ekkert skyldari hver annarri en hollenskum mállýskum. Ritstaðallinn er örlítið ólíkur í Hollandi og Belgíu: Flæmingjar nota frekar eldri myndir orða og framburðurinn er oft talinn „mýkri“ en í Hollandi, en það finnst sumum Hollendingum hljóma undarlega eða gamaldags. Aftur á móti líta Belgar á hollenska hollensku sem harðari og kokmæltari; sumum þeirra finnst hún of kraftmikil, óvinsamleg, og jafnvel dálítið hrokafull. Bera mætti þennan mun saman við muninn á breskri og bandarískri ensku, sem nota örlítið mismunandi orðaforða þótt bæði formin séu opinberlega rétt hvort á sínum stað. Hins vegar er bandarísk enska af sumum talin fátæklegri afleiða enskunnar, en hollenska og flæmska eru að þessu leyti sögulega jafnar.
Tenglar
<font size="+1">Wikipedia á hollensku Wikibók um hollensku á íslensku
Wikibók um hollensku á ensku
Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022
Sveitastjórnarkosningarnarnar á Íslandi 2022 voru haldnar þann 14. maí 2022. Kjörnar voru 64 sveitarstjórnir með samtals 470 sveitarstjórnarfulltrúum. Það var fækkun um átta sveitarstjórnir frá kosningunum 2018 þar sem fjögur sveitarfélög sameinuðust í Múlaþing á miðju kjörtímabilinu og í tíu sveitarfélögum til viðbótar höfðu verið samþykktar sameiningar sem skyldu taka gildi í kjölfar kosninganna. Á kjörskrá á landsvísu voru 276.593, þar af 30.262 erlendir ríkisborgarar en fjöldi þeirra á kjörskrá þrefaldaðist frá seinustu kosningum vegna rýmkaðra reglna um kosningarétt þeirra.
Í kosningunum féll meirihluti fjögurra flokka í borgarstjórn Reykjavíkur. Meirihlutar féllu einnig í Mosfellsbæ, Árborg og Ísafjarðarbæ en héldu í flestum öðrum stærstu sveitarfélögunum. Heilt yfir taldist Framsóknarflokkurinn sigurvegari kosninganna þar sem flokkur bætti verulega við sig fylgi og fulltrúum í sveitarstjórnir víða um land.
Framkvæmd kosninganna
Kosningarnar voru þær fyrstu sem fóru fram samkvæmt nýjum kosningalögum sem samþykkt voru 2021 sem samræmdu framkvæmd allra kosninga á Íslandi, en áður giltu sérstök lög um kosningar til sveitarstjórna. Á meðal breytinga sem gerðar voru á kosningalögunum var að hæfisskilyrði kjörstjórnarmanna voru hert þannig að kjörstjórnarmaður er nú vanhæfur ef frambjóðandi í kosningunum er maki kjörstjórnarmanns, sambúðarmaki, fyrrverandi sambúðarmaki eða skyldur eða mægður honum í beinan legg eða skyldur eða mægður honum að öðrum lið til hliðar eða tengdur honum með sama hætti vegna ættleiðingar. Vegna þessara hertu reglna var ljóst að margir kjörstjórnarmenn þurftu að víkja vegna skyldleika við frambjóðendur. Formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga taldi að erfitt geti orðið að manna allar kjörstjórnir vegna þessa.
Önnur breyting sem fólst í nýju kosningalögunum var útvíkkaður kosningaréttur erlendra ríkisborgara í sveitarstjórnarkosningum. Áður höfðu ríkisborgarar Norðurlandanna kosningarétt í sveitarstjórnarkosningum eftir þriggja ára búsetu á Íslandi en ríkisborgarar annarra landa öðluðust kosningarétt eftir fimm ára búsetu. Með nýju kosningalögunum var þessum tímamörkum breytt þannig að ríkisborgarar Norðurlandanna höfðu nú kosningarétt í sveitarstjórnarkosningum um leið og þeir taka upp búsetu á Íslandi en ríkisborgarar annarra landa öðlast þann rétt eftir þriggja ára búsetu. Í sveitarstjórnarkosningunum 2018 voru 11.680 erlendir ríkisborgar á kjörskrá á landsvísu sem var þá 4,7% af heildarfjölda kjósenda á kjörskrá. Í kosningunum 2022 eru 31.703 erlendir ríkisborgarar á kjörskrá eða 11,4% af heildarfjölda kjósenda á kjörskrá. Fjölgunin á milli þessara kosninga skýrist bæði af fjölgun erlendra ríkisborgara sem búsettir eru á Íslandi og rýmkuðum skilyrðum fyrir kosningarétti samkvæmt nýju kosningalögunum.
Framboðsfrestur var til hádegis 8. apríl 2022. Atkvæðagreiðsla utan kjörfundar hófst föstudaginn 15. apríl.
Framboð
Á landinu öllu voru boðnir fram 179 framboðslistar. Flestir listar voru í framboði í Reykjavík eða 11 talsins. 9 listar komu fram á Akureyri og 8 í bæði Kópavogi og Hafnarfirði en færri í öðrum sveitarfélögum. Í tveimur sveitarfélögum kom aðeins fram einn framboðslisti og fóru því engar kosningar fram í þeim sveitarfélögum þar sem frambjóðendur á þeim listum töldust sjálfkjörnir í sveitarstjórn. Í 13 sveitarfélögum kom ekki fram neinn framboðslisti og þar voru því haldnar óbundnar kosningar. Af þeim stjórnmálaflokkum sem hafa sæti á Alþingi bauð Sjálfstæðisflokkurinn fram eigin lista í flestum sveitarfélögum eða 35 talsins. Framsóknarflokkurinn bauð fram í 26 sveitarfélögum, Samfylkingin í 12, Vinstri græn og Miðflokkurinn í 11, Píratar í 6, Viðreisn í 5 og Flokkur fólksins í 2 sveitarfélögum. Að auki komu Samfylking, Píratar, VG og Viðreisn að framboðum í einstaka sveitarfélögum með misformlegum hætti.
Í töflunni hér að neðan má sjá heildaryfirlit yfir framboðslista í hverju sveitarfélagi.
Niðurstöður
Í töflunni hér að neðan má sjá þá stjórnmálaflokka sem starfa á landsvísu og fjölda sveitarstjórnarfulltrúa á landsvísu sem komu í hlut hvers og eins. Hér er eingöngu litið til framboða undir listabókstöfum flokkanna og því ekki tekið tillit til sameiginlegra framboða víða um land.
Á landsvísu bætti Framsóknarflokkurinn við sig flestum fulltrúum í sveitarstjórnum en Sjálfstæðisflokkurinn tapaði flestum. Hlutfallslega tapaði Miðflokkurinn flestum fulltrúum úr sveitarstjórnum, þ.á.m. öllum fulltrúum sem hann hafði í sveitarstjórnum á höfuðborgarsvæðinu.
Nokkur umræða skapaðist í kjölfar kosninganna um úthlutun sæta í sveitarstjórnir en notast er við D'Hondt-regluna við þessa úthlutun en sú regla þykir hygla stærri framboðum á kostnað þeirra minni, sérstaklega þegar kosið er um fá sæti. Þannig vakti athygli að Sjálfstæðisflokkurinn fékk 7 af 11 fulltrúum í bæjarstjórn í Garðabæ þrátt fyrir að hafa fengið minnihluta atkvæða. Sjálfstæðisflokkurinn fékk einnig hreinan meirihluta í Árborg þrátt fyrir minnihluta gildra atkvæða og það sama má segja um Framsóknarflokkinn í Borgarbyggð og Í-listann í Ísafjarðarbæ. Bent var á að með Sainte-Laguë-reglunni sé dregið úr þessu forskoti stærri flokka en að sú úthlutunaraðferð geti (ef hún er notuð óbreytt) þó leitt til þess að framboð með meirihluta atkvæða fái ekki meirihluta sæta í sveitarstjórn.
Reykjavík
Ellefu listar buðu fram í Reykjavík. Samfylkingin, Vinstri græn, Píratar og Viðreisn hafa myndað meirihluta í borgarstjórn frá kosningunum 2018 með Dag B. Eggertsson sem borgarstjóra. Allir oddvitar meirihlutaflokkanna héldu sínum sætum í prófkjörum. Eyþór Arnalds gaf í fyrstu kost á sér áfram sem oddviti Sjálfstæðisflokksins en féll frá því 21. desember 2021. Hildur Björnsdóttir vann svo oddvitasætið í prófkjöri flokksins. Aðrir flokkar stilltu upp á sína lista. Kolbrún Baldursdóttir leiðir áfram lista Flokks fólksins og Sanna Magdalena Mörtudóttir leiðir lista Sósíalistaflokksins líkt og áður. Sjónvarpsmaðurinn Einar Þorsteinsson tók við sem oddviti Framsóknarflokksins og Ómar Már Jónsson sem oddviti Miðflokksins. Tvö ný framboð til borgarstjórnar komu fram; Ábyrg framtíð sem Jóhannes Loftsson leiðir og Reykjavík, besta borgin sem Gunnar H. Gunnarsson leiðir. Sjö af þeim framboðum sem komu fram fyrir borgarstjórnarkosningar 2018 voru ekki í framboði nú.
Meirihlutinn í borgarstjórn tapaði samanlagt tveimur fulltrúum og féll. Sjálfstæðisflokkurinn varð stærsti flokkurinn í borgarstjórn en tapaði þó fylgi frá síðustu kosningum og fékk sína verstu útkomu í borgarstjórnarkosningum frá upphafi. Framsóknarflokkurinn vann sinn stærsta sigur í borgarstjórn frá upphafi.
Kópavogur
Meirihluti Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks hélt velli í kosningunum. Nýtt framboð, Vinir Kópavogs, bauð fram í fyrsta skipti og fékk tvo fulltrúa kjörna.
Hafnarfjörður
Guðmundur Árni Stefánsson var efstur í flokksvali Samfylkingarinnar í Hafnarfirði. Hann var bæjarstjóri í Hafnarfirði 1986 til 1993 fyrir Alþýðuflokkinn. Starfandi meirihluti Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks hélt velli í kosningunum. Fjögur framboð með samtals 17,5% fylgi fengu engann mann kjörinn í bæjarstjórn.
Garðabær
Sjálfstæðisflokkurinn hefur haft hreinan meirihluta í bæjarstjórn Garðabæjar og þar áður hreppsnefnd Garðahrepps alla tíð frá árinu 1966. Flokkurinn hélt nú hreinum meirihluta í bæjarstjórn en þó í fyrsta sinn með minnihluta greiddra atkvæða. Viðreisn bauð í fyrsta skiptið fram í bænum undir eigin merkjum og fékk einn fulltrúa kjörinn.
Mosfellsbær
Meirihluti Sjálfstæðisflokks og VG kolféll og VG missti sinn fulltrúa úr bæjarstjórn. Bæjarfulltrúum var fjölgað um tvo frá síðustu kosningum. Framsóknarflokkurinn, Samfylkingin og Viðreisn náðu saman um myndun nýs meirihluta.
Seltjarnarnes
Ásgerður Halldórsdóttir bæjarstjóri ákvað að hætta eftir ellefu ár í setu á Seltjarnarnesi. Píratar og Viðreisn stóðu saman að A-lista Framtíðarinnar. Meirihluti Sjálfstæðisflokks hélt velli í kosningunum.
Kjósarhreppur
Kjósarhreppur var fámennasta sveitarfélagið þar sem viðhöfð var listakosning. Þrír listar komu fram með samtals 27 frambjóðendum, en það eru 12,6% af kjósendum á kjörskrá í hreppnum.
Reykjanesbær
Framsóknarflokkur, Samfylking og Bein leið höfðu starfað saman í meirihluta frá kosningunum 2018 og sá meirihluti hélt velli í kosningunum. Hvergi á landinu var minni kjörsókn en í Reykjanesbæ en þar var jafnframt hæsta hlutfall erlendra ríkisborgara á kjörskrá (22%).
Sveitarfélagið Vogar
Hreinn meirihluti E-lista féll.