cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Villutrú
Mótmælendur og villutrú
Við kristnitöku lauk trúfrelsi á Íslandi og öll önnur trú en kristni var dæmd sem villutrú og alvarlegt afbrot. Frá siðaskiptunum um 1550 varð kaþólsk trú (sem oft var nefnd „pápíska“) ólögleg og hélst svo til 1874 þegar ný stjórnarskrá tók gildi á Íslandi.
Fyrsti trúarhópurinn til að leita réttar síns sem sjálfstætt trúfélag voru mormónar árið 1875. Þeir höfðu fyrst reynt trúboð 1851 urðu þá fyrir miklu aðkasti og ofsóknum og var bannað með dómi að prédika opinberlega. En 1857 fengu tveir kaþólskir prestar undanþágu til að dveljast á Íslandi og þjóna frönskum sjómönnum sem voru að veiðum þar.
Kirkjan á Íslandi hélt sig ekki síður frammi en aðrar kirkjur við ofsóknir á hendur þeim sem taldir voru villutrúarmenn og sakaðir voru um galdur. Ekki er með öllu ljóst hversu margir voru líflátnir fyrir galdur í galdrafárinu á Íslandi á 17. öld en í annálum frá 1400 til 1800 þá má finna 24 tilfelli þar sem 21 karlmaður og ein kona voru brennd, einn maður hálshöggvin og annar hengdur.
Gyðingdómur
thumb|Gyðingar brenndir á báli fyrir villutrú. Úr Nürnberg Weltchronik eftir Hartmann Schedel frá 1493 Rétttrúnaðargyðingar (orþódox) telja allar trúarkenningar sem ekki samrýmast kenningum þeirra sem villutrú. Gyðingasagnfræðingurinn Jósefos Flavíos sem uppi var á 1. öld notar hugtakið villutrú um þrjá söfnuði: sadúkkera, farísea og essena. Villutrú er nefnt minim í gyðingdómi, en það þýðir bókstaflega 'form'/'gerðir' (óeiginlega 'trúarform'/'trúgerðir').
Hugtakið hitsonim einnig notað í Talmud en það þýðir „sá sem heldur sig fyrir utan“ og má einnig þýða sem villutrú. Í kenningum gyðinga er fjöldinn allur af reglum um afstöðu sanntrúaðra gyðingar til villutrúarmanna, hvort sem þeir eru minim' eða hitsonim''.
Íslam
Trúfræðingar beggja aðaltrúardeilda íslam, súnní og shía, telja gagnkvæmt hina kenninguna vera villutrú. Flestir fylgjendur sunni telja súfista vera innan marka réttrar trúar, hins vegar telja vahabítar þá vera örgustu villutrúarmenn.
Í Kóraninum eru gyðingar og kristnir kallaðir fólk bókarinnar (ahl al-kitab) og í langri sögu múslimskra ríkja hafa þeir yfirleitt alltaf haft fullt trúfrelsi. Hins vegar eru þeir múslimar sem skipta um trú (svo nefndir mortad) og gerast kristnir til dæmis taldir réttdræpir samkvæmt sharíalögunum (þó það sé umdeilt meðal múslima).
Guðmundur Georgsson
Guðmundur Georgsson (11. janúar 1932 – 13. júní 2010) var íslenskur læknir, vísindamaður, friðarsinni og knattspyrnumaður.
Villutrú
Íslam
Söfnuðir sem eiga uppruna í íslam, eins og bahá'íar og Ahmadiyya eru harðlega fordæmdir og ofsóttir þar sem þeir eru skilgreindir sem mortad.
Guðmundur Georgsson
Ævi og störf
Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1952 og prófi í læknisfræði frá Háskóla Íslands árið 1960. Árið 1966 lauk hann doktorsprófi frá háskólanum í Bonn og fékk viðurkenningu sem sérfræðingur í meinafræði ári síðar. Eftir námsdvölina í Vestur-Þýskalandi hóf hann störf við Tilraunastöðina á Keldum og var um skeið forstöðumaður hennar. Árið 1994 var hann skipaður prófessor við Læknadeild HÍ og gegndi þeirri stöðu uns hann lét af störfum árið 2001.
Guðmundur var virkur í friðarmálum og átti sæti í miðnefnd Samtaka herstöðvaandstæðinga og var um tíma formaður hennar. Árið 1985 fór hann sem fulltrúi SHA til Hírosíma í Japan, í boði þarlendra friðarsamtaka. Í kjölfarið var í fyrsta sinn efnt til kertafleytingar á Reykjavíkurtjörn til minningar um fórnarlömb kjarnorkuárásanna á Hírosíma og Nagasakí.
Auk vísindarannsókna sinna þýddi Guðmundur smásögur eftir þýska rithöfuninn Heinrich Böll.
Rafbók
thumb|right|Amazon Kindle lesbretti Rafbók er bók sem gerð er aðgengileg á stafrænu formi og samanstendur af texta og/eða myndum.
Rafbækur má lesa með meðal annars í borðtölvu, farsíma, snjalltöflu eða lestölvu. Rafbókum er hægt að hlaða niður frá rafbókaveitum á ýmsum vefsíðum og netverslunum eins og Amazon.com og iBookstore. Oftast eru rafbækur útgáfur prentaðra bóka, en rafbækur eru ekki endilega prentaðar líka. Helstu tæki sem eru notuð til að lesa rafbækur eru Amazon Kindle, Borders Kobo, Sony Reader og iPad.
Rafbækur geta verið með mismunandi skráarsniði; textaskrá, ritvinnsluskjal eða vefsíða. Algengustu skráarsnið rafbóka eru til PDF, ePub, Kindle og MobiPocket.
Rafbækur er hægt að fjölfalda, dæmi eru um þeim sé dreift án þess að rithöfundur eða útgefand fái greitt fyrir.
Saga
Fyrstu rafbækur voru gefnar út árið 1971 í Gutenberg-verkefninu. Verkefnið samanstendur af verkum ekki lengur undir höfundarréttarvörn og gerir notendum kleift að hlaða bækurnar niður ókeypis. Bækurnar frá Gutenburg fást í mismunandi skráarsniðum og þannig er hægt að lesa þær með flestum tækjum.
Fyrstu bækur sem skrifaðar voru sérstaklega sem rafbækur voru fáar og snérust um takmörkuð efni fyrir sérstaka hópa, til dæmis voru margar þeirra tæknilegar handbækur sem fjölluðu um tölvunarfræði eða framleiðsluaðferðir. Við þróun internetsins á tíunda áratugnum varð miklu einfaldara að ná í rafbækur.
Rafbækur á Íslandi
Fyrsta íslenska rafbókin sem kom út var bókin Zen og listin um viðhald vélhjóla í þýðingu Sigurðar A. Magnússonar á vegum Eddu útgáfu árið 2010. Árið 2011 var virðisaukaskattur á rafbækur lækkaður úr 25,5% í 7% og varð þar með sá sami og á venjulegum bókum. Ári seinna, 2012, var rafbókamarkaðurinn aðeins agnarögn af íslenskum bókamarkaði.
Ál
250px|thumb|right|Staðsetning áls í lotukerfinu Ál er frumefni með efnatáknið Al úr bórhópi lotukerfisins með sætistöluna 13. Ál er silfurlitaður og sveigjanlegur tregur málmur. Það leysist almennt ekki í vatni. Það myndar 8% massa jarðskorpunnar og er þar með algengasti málmurinn og þriðja algengasta frumefni hennar á eftir súrefni og kísli. Ál er svo hvarfgjarnt að það kemur ekki fyrir hreint í náttúrunni en finnst í meira en 270 mismunandi efnasamböndum. Ál er jafnan unnið úr súráli með álbræðslu.
Efnið er þekkt fyrir léttleika og viðnám sitt gegn tæringu (vegna fyrirbæris er nefnist hlutleysing). Ál og álblöndur eru notuð í smíð á flugvélum og íhlutum í margvísleg önnur flutningatæki og byggingar þar sem not eru fyrir léttleika, varanleika og styrk. Ál er líka mikið notað í dósir. Vegna hvarfgirni þess er það gagnlegt sem hvati eða bætiefni í ýmsar efnablöndur og er þannig til dæmis notað í ammoníumnítrat-sprengiefni til að auka sprengikraft.
Einkenni
Ál er mjúkur, endingargóður, léttur, mótanlegur málmur með útlit allt frá því að vera silfurgljáandi til þess að vera matt grátt, eftir sléttleika yfirborðsins. Ál er óeitrað, óseglandi og óneistandi. Það er óleysanlegt í vínanda en getur leyst í vatni við sérstakar aðstæður. Brotstyrkur hreins áls er 7-11 MPa en vissra álblandna 200-600 MPa. Ál hefur um það bil þriðjung eðlismassa og stífni stáls. Það er teygjanlegt og það má vélvinna, steypa og útpressa auðveldlega.
Tæringarþol getur verið afbragðsgott vegna þunns yfirborðslags áloxíðs sem myndast þegar málmurinn kemst í snertingu við andrúmsloft en lag þetta kemur í veg fyrir frekari oxun. Sterkustu álblöndurnar eru minnst tæringarþolnar vegna galvanískra efnahvarfa við kopar. Tæringarþol áls minnkar einnig oft mikið komist það í snertingu við ýmsar saltlausnir en einkum þó við aðra málma.
Álfrumeindir raðast í framhliðar-miðjaða tenings -kristalsgrind (FMT). Ál hefur háa stöflunar-galla-orku upp á um það bil 200 mJ/m².
Ál er góður varma- og rafleiðari, miðað við þyngd tvöfalt betri rafleiðari en eir. Ál getur virkað sem ofurleiðari; markofurleiðarahitastig þess er 1,2 K og marksegulsvið um það bil 10 mT.
Samsætur
Ál hefur níu samsætur með massatölur frá 23 til 30. Aðeins 27Al (stöðug samsæta) og 26Al (geislavirk samsæta, t1/2 = 7.2 × 105 ár) koma fyrir í náttúrunni. Hinsvegar er 27Al 99.9+ % þeirra samsætna sem koma fyrir í náttúrunni. 26Al verður til við splundrun argons í lofthjúpnum fyrir tilverknað geimgeisla- róteinda. Hagnýt not hafa fundist fyrir álsamsætur við aldursgreiningu sets í úthöfunum, manganhnökra, jöklaíss, kvars í berginnskotum og loftsteinum. Hlutfall 26Al og 10Be hefur verið notað til að rannsaka hlutverk flutnings, setmyndunar, setmyndunartíma og veðrunar á tímakvarðanum 105 til 106 ár. Geimættað 26Al var fyrst notað við rannsóknir á tunglinu og loftsteinum. Eftir að brot losna frá loftsteinum verða þau fyrir áköfu geimgeislunarálagi á ferð sinni um geiminn og þannig verður til verulegt magn 26Al. Þegar loftsteinabrotin falla til jarðar hættir þessi framleiðsla og má því nýta hrörnun þess til að ákvarða jarðneskan aldur brotsins. Rannsóknir á loftsteinum hafa enn fremur leitt í ljós að 26Al var tiltölulega algengt þegar sólkerfið varð til. Flestir loftsteinafræðingar telja að orkan sem losnaði við hrörnun 26Al hafi valdið því að sum smástirni bráðnuðu og sundurgreindust eftir að þau urðu til fyrir 4,55 milljörðum ára.
Birtingarform í náttúrunni
Enda þótt ál sé afar algengt og útbreitt frumefni er málmurinn ekki unninn úr algengustu álsteindunum. Nær allur álmálmur er framleiddur úr málmgrýtinu báxíti. Báxít kemur fyrir sem veðrunarafurð berggrunns úr kísli með litlu járninnihaldi í hitabeltisloftslagi. Eru báxítnámur af þessum sökum flestallar á breiðu belti í kringum miðbaug.
Framleiðsla og vinnsla
Ál er mjög hvarfgjarn málmur sem myndar háorku-efnatengi við súrefni. Í samanburði við aðra málma er erfitt að vinna það úr málmgrýtinu, svo sem báxíti, vegna orkunnar sem þarf til að draga það út úr súráli, öðru nafni áloxíði (Al2O3). Til dæmis er bein afoxun með kolefni, eins og gert er við framleiðslu járns, ekki möguleg því ál er sterkara afoxunarefni en kolefni. Álið þarf því að vinna með rafgreiningu, sú vinna á sér oftast stað í álveri. Í því ferli er súrálið leyst upp í bráðnu krýolíti. Álið dregst að öðru skautinu þannig að eftir stendur hreinn málmurinn. Rekstrarhiti kerjanna er 950-980 °C, sem er mun lægra en bræðslumark áloxíðs sem er 2.000 °C. Krýolít finnst sem bergtegund á Grænlandi en til iðnaðarnota hefur því verið skipt út fyrir tilbúið efni. Krýolít er efnasamband áls, natríns og kalk flúoríða: Na3AlF6. Áloxíðið (hvítt duft) er fengið með því að hreinsa súrál í Bayer-ferlinu eftir Karl Bayer. (Áður fyrr var Deville-ferlið ríkjandi hreinsunaraðferð).
Rafgreiningin kom í stað Wöhler-ferlisins sem fólst í afoxun vatnsfirrts álklóríðs með kalíni. Bæði rafskautin sem notuð eru í rafgreiningu áloxíðs eru kolefni. Þegar málmgrýtið er bráðið geta jónir þess ferðast frjálst. Hvarfið við bakskautið er
Áljónin afoxast hér (rafeindum er bætt við). Álmálmurinn sekkur þá til botns og er fjarlægður.
Við forskautið myndast súrefni:
Kolefnisforskautið oxast og þannig losnar koltvísýringur. Forskautunum í afoxunarkeri þarf að skipta út reglulega því þau eyðast í ferlinu.
Bakskautin oxast hinsvegar ekki því fljótandi álið í kerinu heldur súrefni frá þeim. Bakskaut eyðast engu að síður, aðallega vegna rafefnafræðilegra ferla. Eftir 5-10 ár, eftir strauminum sem notaður er í rafgreiningunni, þarf að endursmíða kerið vegna bakskautsslits. thumb|Þróun álframleiðslu heimsins
Álframleiðsla með rafgreiningu með Hall-Héroult-ferlinu er mjög orkufrek, en allir aðrir ferlar hafa reynst dýrari eða verri fyrir umhverfið. Meðalorka á massaeiningu í álframleiðslu í heiminum er 15±0,5 kílóvattstundir á kg framleidds áls (52-56 MJ/kg). Nýjustu bræðslur ná um það bil 12,8 kWh/kg (46,1 MJ/kg). (Þetta má bera saman við hvarfvarmann, 31 MJ/kg, og Gibbsorku hvarfsins, 29 MJ/kg. Afoxunarlínustraumar fyrir eldri tæknir eru 100-200 kA, allranýjustu álverum vinna við um það bil 350 kA. Fréttst hefur af tilraunum með 500 kA ker.
thumb|right|Endurvinnslutákn áls Endurheimt málmsins með endurvinnslu er orðinn mikilvægur hluti áliðnaðarins. Í endurvinnslu er brotamálmurinn bræddur en til þess þarf aðeins 5% orkunnar sem þarf til að vinna ál úr álgrýti. Umtalsverður hluti, allt að 2-15% ílagsins, tapast hinsvegar sem sori (öskukennt oxíð). Lítið bar á endurvinnslu þar til seint á 7. áratugnum, þegar vaxandi notkun drykkjardósa vakti almenning til vitundar um hana. Er nú svo komið að á Norðurlöndum, þar sem endurvinnsla álumbúða er mest í heiminum, skila sér um það bil 85% þeirra. Í Bandaríkjunum er endurvinnsla hinsvegar mun skemmra á veg komin eða tæp 60% og mætti loka nokkrum álverum ef hlutfallið væri þar hið sama og á Norðurlöndum.
Raforka er 20-40% kostnaðarins við álframleiðslu, eftir staðsetningu álvera. Þeim er helst komið fyrir þar sem gnótt er ódýrrar raforku, svo sem (í röð eftir framleiðslumagni): Alþýðulýðveldinu Kína, Rússlandi, Bandaríkjunum, Quebec og Bresku Kólumbíu í Kanada, Ástralíu, Brasilíu, Noregi, Indlandi, Flóaríkjunum, Suður-Afríku og á Íslandi.
Árið 2005 var Alþýðulýðveldið Kína efst með tæpan fimmtung heimsframleiðslunnar. Sama ár taldist álframleiðsla Íslendinga 721.000 tonn eða 2,2% heimsframleiðslunnar.
Síðastliðin 50 ár hafa Ástralir gerst meiriháttar framleiðendur súrálgrýtis og áls. Ástralir framleiddu 62 milljónir tonna báxíts árið 2005. Áströlsku námurnar líða fyrir tiltekin úrvinnsluvandamál, sumar þeirra hafa hátt kísilinnihald, en í staðinn hafa þær þann kost að vera grunnar og auðunnar.
Álvinnsla á Íslandi
thumb|right|Álver [[Fjarðaráls á Reyðarfirði meðan það var í byggingu.]] Á Íslandi hófst álvinnsla árið 1969 með gangsetningu Álversins í Straumsvík (ISAL), álvers Íslenska álfélagsins. Framleiðslan fyrsta árið var 33.000 tonn. Eigandi félagsins var svissneska álfyrirtækið Alusuisse sem árið 2000 var keypt af kanadíska álfyrirtækinu Alcan, sem nú heitir Rio Tinto. Hinn 11. júní árið 1998 var gangsett álver Norðuráls á Grundartanga í Hvalfirði. Eigandi þess er bandaríska álfyrirtækið Century Aluminium. Í júní 2007 var svo gangsett álver Alcoa Fjarðaáls á Reyðarfirði. Það er í eigu bandaríska álrisans Alcoa. Fyrsti ársfjórðungur 2008 var fyrsti ársfjórðungur þar sem ál fór fram úr sjávarafurðum í verðmæti vöruútflutnings, með 37,7% heildar. Þá er því spáð að álútflutningur verði rúmlega 30% heildarútflutningstekna Íslands fyrir árið 2008 sem er 70% aukning frá fyrra ári þegar hann var 17,8%. Árið 2009, þegar Fjarðaál verður komið í fulla framleiðslugetu, er því spáð að hlutfallið fari vel yfir 30%. Þar með hefur Ísland langmesta álframleiðslu allra landa sem hlutfall útflutningstekna.
Oxunarástand eitt
Álhalíð eru yfirleitt á forminu AlX3, það er AlF3, AlCl3, AlBr3, AlI3 og svo framvegis
Klasar
Í tímaritinu Science 2005 var greint frá því tekist hefði að fá klasa 13 álfrumeinda (Al13) til að hegða sér eins og joðfrumeind og að 14 álfrumeindir (Al14) hefðu hegðað sér eins og alkalímálmur. Vísindamennirnir bundu einnig 12 joðfrumeindir við Al13-klasa og bjuggu þannig til nýjan flokk fjöljoðíðs. Sagt er að þessi uppgötvun gefi kost á nýrri aðferð við flokkun lotukerfisins: ofurfrumeindir.
Almenn not
thumb|right|[[Austin A40 frá 1951 með skel úr áli.]] Ál er mest notaði málmurinn að frátöldu járni og málmblöndum byggðum á því. Heimsframleiðslan árið 2008 var 35 milljónir tonna, meiri en nokkurs annars málms nema járns (1000 milljónir tonna). Tiltölulega hreint ál er aðeins notað þar sem tæringarþol og/eða vinnanleiki skiptir meira máli en styrkur eða harka. Setja má þunnt lag af áli á flatt yfirborð með eðlisfræðilegri gufuhélun eða (miklu sjaldnar) efnafræðilegri gufuhélun eða öðrum efnafræðilegum aðferðum til að búa til ljóshúðun og spegla. Þegar húð úr hreinu áli er búin til með þessum hætti endurvarpar hún sýnilegu ljósi vel (um það bil 92%) og mið- og út-innrauðu afar vel (allt að 98%).
Hreint ál hefur lágan togstyrk, en bæta má aflfræðilega eiginleika þess mikið með varma-vélrænni vinnslu, einkum eldherðingu.
Ómissandi íhlutir í flugvélar og eldflaugar gerðir úr álblöndum vegna hás styrks-massa-hlutfalls þeirra. Ál myndar greiðlega blöndur með mörgum frumefnum svo sem eiri, sinki, magnesíni, mangani og kísli (til dæmis dúrál). Nú til dags eru nær öll efni sem eru kölluð ál í daglegu tali í rauninni blöndur. Til dæmis er hinn algengi álpappír blanda úr 92-99% áli.
Nokkur hinna mörgu nota fyrir ál eru í:
Álblöndur notaðar í byggingarhluti
thumb|Álfrauð Álblöndur með breiðu úrvali eiginleika eru notaðar í verkfræðilegum byggingum. Blöndurnar eru flokkaðar með talnakerfi (ANSI) eða með heitum sem gefa til kynna helstu innihaldsefni blöndunnar (DIN og ISO).
Styrkur og ending álblandna eru mjög mismikil, ekki aðeins vegna íblöndunarefnanna heldur vegna hitameðhöndlunar og framleiðsluferla. Þekkingarskortur á réttum aðferðum hefur stundum valdið hönnunargöllum í byggingum og í kjölfarið vantrausti á ágæti áls sem byggingarefni.
Ein veruleg takmörkun álblandna sem byggingarefni er þreytu-styrkur þeirra. Ólíkt stáli hafa álblöndur ekkert vel skilgreint þreytumark sem þýðir að þreytubrot á sér stað á endanum jafnvel vegna mjög lítils lotubundins álags. Þetta þýðir að verkfræðingar verða að meta álagsmynstur mannvirkisins og hanna út frá ákveðnum líftíma en ekki óendanlegum.
Lágt bræðslumark álblandna hefur ekki útilokað notkun þeirra í eldflaugaiðnaðinum, ekki einu sinni við smíði brennsluhólfa þar sem lofttegundir ná 3500 K hita. Í Agena efristigs-eldflaugina var notað ál með afturvirkri kælingu í vissa íhluti stútsins, þar með talið koksvæðið þar sem hitaálagið er mest.
Álrafleiðslur
Samanborið við eir hefur ál 65% rafleiðninnar miðað við rúmmál en 200% miðað við massa. Eir er hefðbundið efni í rafleiðslur í húsum. Á sjöunda áratugnum var ál umtalsvert ódýrara en eir og var því tekið að nota það í húsarafleiðslur í Bandaríkjunum, enda þótt festibúnaður hafi oft ekki verið gerður fyrir álvír. Í sumum tilvikum olli hærri varmaþenslustuðull álsins misþenslu milli hans og festinganna sem voru úr öðrum málmi sem olli því á endanum að vírinn losnaði. Einnig hefur hreint ál tilhneigingu til að skríða undir stöðugum þrýstingi (því meira sem hitinn er hærri) sem veldur einnig losi festinga. Síðast en ekki síst hækkaði rafviðnám festingarinnar vegna galvanískrar tæringar.
Allt olli þetta ofhitnun og losi á festingum og það aftur eldsvoðum. Byggingamenn tóku að forðast álvíra og í mörgum sveitarfélögum var notkun þeirra bönnuð í nýbyggingum í mjög smáum stærðum. Þar kom að nýjar festingar komu fram sem hannaðar voru til að losna hvorki né ofhitna. Þær voru merktar „Al/Cu“ í fyrstu en nú „CO/ALR“. Nýjar málmblöndur, hannanir og aðferðir eru nú notaðar fyrir álvíra með álúttökum.
Ál hefur alloft verið notað í vöf rafhreyfla af ofangreindum ástæðum. Eir hefur þó haldið stöðu sinni á þessu notkunarsviði vegna þess að í rafhreyflum er mikilvægt að hámarka rafleiðni per rúmmál.
Álblöndur eru oft notaðar í háspennulínur.
Saga
Forn-Grikkir og Rómverjar notuðu álsölt sem litfesti við fatalitun og sem herpir þegar bundið var um sár; álún er enn þá notað sem herpiefni (til að stöðva blæðingar). Árið 1761 lagði Guyton de Morveau til að grunngerð álúns yrði kölluð alumine. Árið 1808 greindi Humphry Davy fyrstur manna málmkennt grunnefni álúns sem hann nefndi fyrst alumium og síðar aluminum.
Friedrich Wöhler er almennt eignaður heiðurinn af því að hafa fyrstur manna einangrað ál (á latínu alumen, álún) árið 1827 með því að blanda vatnsfirrtu álklóríði saman við kalín. Danski eðlis- og efnafræðingurinn Hans Christian Ørsted hafði þó fyrstur búið málminn til tveimur árum áður (í óhreinni mynd) og má því einnig telja hann hafa uppgötvað hann. Enn fremur uppgötvaði Pierre Berthier ál í súrálgrýti og vann það úr því. Frakkinn Henri Etienne Sainte-Claire Deville endurbætti aðferð Wöhlers árið 1846 og lýsti endurbótum sínum í bók sem kom út árið 1859, en helsta bótin var notkun natríns í stað hins umtalsvert dýrara kalíns.
Áður en Hall-Héroult-ferlið var þróað var einstaklega erfitt að vinna ál úr hinum ýmsu málmgrýtum. Fyrir vikið var hreint ál verðmætara en gull. Álstangir voru sýndar við hlið frönsku krúnudjásnanna á Heimssýningunni 1855 og Napóleón III var sagður hafa látið mestu heiðursgesti sína snæða af áldiskum, meðan aðrir máttu gera sér silfurborðbúnað að góðu.
Ál var valið í tind Washington-minnismerkisins árið 1884 þegar 30 grömm kostuðu dagslaun verkamanns við verkið; ál var álíka verðmætt og silfur.
Cowles-fyrirtækin magnframleiddu ál í Bandaríkjunum og Englandi með aðstoð bræðsluofna á borð við bræðsluofn Carls Wilhelms Siemens árið 1886. Charles Martin Hall í Ohio í Bandaríkjunum og Paul Héroult í Frakklandi þróuðu hvor í sínu lagi Hall-Héroult-rafgreiningarferlið sem gerði vinnslu áls úr málmgrýti ódýrari og er nú ríkjandi vinnsluaðferð um allan heim. Með Hall-Héroult-ferlinu er ekki hægt að fá fram ofurhreint ál beint. Árið 1888 var Pittsburgh Reduction Company stofnað, nú þekkt sem Alcoa, með ferli Halls og fjárstuðningi Alfred E. Hunt. Árið 1889 var ferli Héroults notað í Sviss við framleiðslu hjá Aluminium Industrie, nú Alcan, og árið 1896 í Skotlandi hjá British Aluminium, nú Luxfer Group og Alcoa.
Þegar kom fram á árið 1895 var farið að nota málminn sem byggingarefni svo sem í hvolfþak Aðalritarabyggingarinnar í Sydney í Ástralíu.
Í sjóherjum margra landa er ál notað í yfirbyggingu skipanna. Þó hefur eldsvoði árið 1975 í USS Belknap sem eyðilagði ályfirbyggingu þess að innan, sem og tjón í orrustum á breskum skipum í Falklandseyjastríðinu valdið því að margir sjóherir hafa skipt yfir í skip sem alfarið eru gerð úr stáli. Önnur nýleg þróun í gerð herskipa er að smíða þau úr koltrefjum.
Verð á áli hefur fallið mikið í kjölfar hnattrænnar bankakreppu síðla árs 2008.
Ál í náttúrunni og lífverum
Ál er eitt fárra frumefna sem koma fyrir í ríkum mæli í náttúrunni sem virðast ekki hafa neitt hlutverk í lífverum.
Ál í matvælum
Í flestum matvælum má finna ál sem snefilefni. Að meðaltali innbyrðum við 25 mg áls á dag með matnum á formi hinna ýmsu salta. Sé hann matreiddur með mataráhöldum úr áli (súr matvæli leysa ál) og geymdur í álpappír, getur þessi tala tvö- til þrefaldast. Ál er einnig sett í matvæli sem málmur á örsmæðarformi og í meiri mæli sem álsílíköt (seólít). Álsílíkat er þannig innihaldsefni matarlitar (E173), bökunarvara, lyftidufts, smurosts og niðurlagðs súrs grænmetis. Þá er það notað gegn kekkjamyndun í kaffihvítti, matarsalti og grænmeti. Áhrifa-litarefni sem innihalda ál eru notuð sem naglalakk, í hjúp sætra bökunarvara og í kökuskreytingar.
Áhrif áls á mannslíkamann
Örfáir fá fram ofnæmisviðbrögð við því að snerta ál. Við notkun svitalyktareyða fá þeir útbrot, við neyslu matar sem eldaður var í álpottum eða -pönnum fá þeir meltingartruflanir og eiga erfitt með að taka upp næringarefnin; við neyslu lyfja með álinnihaldi kasta þau upp og/eða sýna önnur eitrunareinkenni.
Fjórði heimurinn
thumb|400px|right|Bláu löndin hafa verið skilgreind sem vanþróuð lönd eða Fjórða heims lönd. Fjórði heimurinn (eða 4. heimurinn) er hugtak, sem er stundum notað um þjóðir eða þjóðabrot sem búa við mikla fátækt og vanþróað samfélag. Joseph Wresinski, franskur mannréttindafrömuður, mótaði hugtakið árið 1969.
Hugtakið hefur verið notað í nokkrum mismunandi merkingumum, einkum um ríki, en stundum einnig um minnihlutahópa innan ríkja:
Hugtakið Fjórði heimurinn getur orkað tvímælis, því að það felur í sér að til séu hugtökin Fyrsti, Annar og Þriðji heimurinn.
Malmö Arena
thumb|Malmö Arena. thumb|Handbolti í M.A. Malmö Arena er fjölnota tónleika- og íþróttahöll í Malmö í Svíþjóð. Höllin tekur allt að 13.000 gesti í sæti á íþróttaviðburðum en 15.000 á tónleika. Malmö Arena er heimavöllur sænska íshokkíliðsins Malmö Redhawks og hýsti hún einnig Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2013.
Ártúnsskóli
Ártúnsskóli er íslenskur skóli sem var stofnaður árið 1987. Ellert Borgar Þorvaldsson var ráðinn skólastjóri og hann stjórnaði skólanum með sóma þar til hann ákvað að hætta 20. desember 2006. Rannveig Andrésdóttir tók við af honum en hún var áður aðstoðarskólastjóri. Árgangarnir eru sjö talsins og flestir nemarnir fara í Árbæjarskóla þegar þeir ljúka skólanum. Það er alltaf eitthvað lífsleikniþema í gangi og þá læra nemendur betur um það. Þemu sem hafa verið eru t.d. Frelsi, Fjölmenning og Hreysti. Í lok Hreystiþemans var sett upp íþróttabraut í íþróttasalnum. Skólinn hefur alltaf verið á móti einelti og gerir hvað sem er til að koma í veg fyrir það. Árið 2006 fékk skólinn íslensku menntaverðlaunin eða Forsetaverðlaunin eins og þau hafa verið kölluð. Starfsmenn skólans eru 34 talsins. Skipulagðir eru svokallaðir vinabekkir, þar sem eldri og yngri bekkir vinna saman verkefni og mynda vináttutengsl. Stofurnar hafa allar nöfn á bæjum í Árbæjarsafni sem er í nágreninnu.
FUÁ
FUÁ eða Félag Ungmenna í Ártúnsskóla var stofnað 29. apríl 2005. 5, 6 og 7 bekkur eru í stjórninni en allir aðrir bekkir hafa fulltrúa í FUÁ. Í hverjum bekk er kosið hver verður fulltrúi bekkjar síns. Félag Ungmenna í Ártúnsskóla hefur verið starfandi síðan árið 2005 og máttu þá nemendur bjóða sig fram til að verða kosnir og allir nemendur höfðu kosningarétt. Sumir nemendur kvörtuðu að aðeins vinsælustu krakkarnir fengu atkvæði nemenda og þess vegna fengu þeir aldrei aðgang að félaginu. Sumir kennarar vildu að ekki væri hægt að kjósa nemendur aftur eftir að hafa starfað í stjórninni en tillagan var aldrei samþykkt af skólastjóranum.
Tilgangur félagsins
Tilgangur félagsins er að:
Sönghópur
Í Sönghópi Ártúnsskóla eru nemendur úr 5., 6 og 7. bekk sem hafa gaman af söng. Hópurinn æfir sig í íþróttasal skólans í hádegisfrímínútum á þriðjudögum. Ellert er með þennan hóp en þegar hann hætti sem skólastjóri hélt hann áfram með sönghópinn. Sönghópurinn gleður gamalt fólk með bæði fallegum rómantískum lögum og líka skemmtilegum lögum. Alltaf endar hann á skólasöngnum. Sönghópurinn syngur inná geisladisk á hverju skólaári. Ellert hætti störfum á miðju skólaári en hélt áfram að stjórna sönghópnum til vors. Eftir það lagðist sönghópurinn niður.
Samverur
Samverur hafa verið hefð í skólanum frá upphafi. Hvern einasta föstudag koma bekkir saman og syngja eða horfa á leikrit sem einhver bekkur hefur samið. Bókasafnskennararnir hafa tvær þrautir hverja viku og dregið er úr réttum svörum á samverunum. Þegar bekkur sýnir leikrit koma foreldrar alltaf og horfa á börnin sín leika í sprenghlægilegum og fróðlegum atriðum. Fyrrverandi skólastjóri, Ellert Borgar, endaði allar samverur með því að hlusta á það sem að hann kallaði "fallegasta tónverk heimsins", þögnina.
Tenglar
Vefsíða Skólans
Rupi Kaur
thumb|right|Rupi Kaur árið 2016. Rupi Kaur (f. 4. október 1992) er kanadískt skáld, teiknari, ljósmyndari og rithöfundur af indverskum ættum. Hún er einna þekktust instaskáldanna sem hafa notað samfélagsmiðla eins og Instagram, TikTok, Twitter og Tumblr til að birta ljóð og skáldskap. Hún vakti fyrst athygli fyrir ljóðaflutning á Instagram árið 2009. Fyrsta ljóðabók hennar, Milk and Honey, kom út árið 2014 og seldist í þremur milljónum eintaka. Aðrar bækur eftir hana eru The Sun and Her Flowers (2017) og Home Body (2020).
Varnarþing
Samningsheimildarreglan svokallaða gerir málsaðilum kleift að semja um varnarþing og leiðir til þess að ef stefndi mætir við þingfestingu og hreyfir ekki andmælum, þá teljist hann hafa samþykkt það. Sé varnarþingið rangt og stefndi mætir ekki eða hann andmælir, þá vísar dómstóllinn málinu frá af sjálfsdáðum.
Hayden Foxe
Hayden Foxe (fæddur 23. júní 1977) er ástralskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 11 leiki og skoraði 2 mörk með landsliðinu.
Alvíssmál (tímarit)
Alvíssmál er tímarit, sem gefið er út í Berlín í Þýskalandi, og fjallar um rannsóknir á menningu Norðurlanda á miðöldum. Meginhluti efnisins fjallar á einhvern hátt um íslenskar fornbókmenntir og fornmenningu.
Leikslokasiðfræði
Leikslokasiðfræði eða afleiðingasiðfræði er sú tegund siðfræðikenninga sem heldur því fram að afleiðingar athafnar ákvarði hvort hún sé siðfræðilega rétt eða röng, með öðrum orðum að spyrja skuli að leikslokum. Leikslokasiðfræðikenning heldur því fram að siðferðilega rétt athöfn sé sú sem hefur bestar afleiðingar.
Alvíssmál (tímarit)
Fyrsta heftið kom út árið 1992, og hafa nú komið út tólf hefti (2011). Í tímaritinu birtast fræðigreinar, ritdómar og fréttir af ráðstefnum og öðrum atburðum í fræðunum.
Leikslokasiðfræði
Íslensku orðin „leikslokasiðfræði“ og „afleiðingasiðfræði“ eru þýðingar á enska orðinu „consequentialism“, sem G.E.M. Anscombe bjó til í ritgerð sinni frá árinu 1958 „Siðfræði nútímans“ („Modern Moral Philosophy“).
Alvíssmál (tímarit)
Flestar greinarnar eru á þýsku, en einnig hafa birst greinar á öðrum tungumálum, svo sem ensku og Norðurlandamálum.
Leikslokasiðfræði
Frægasta leikslokasiðfræðikenningin er nytjastefnan, sem á rætur að rekja aftur til Davids Hume (1711-1776) og Jeremys Bentham (1748-1832) en frægasti málsvari hennar var John Stuart Mill (1806-1873) sem setti kenninguna fram í riti sínu Nytjastefnan árið 1861.
Meginmunurinn á nytjastefnunni og annarri aðgerðasiðfræði er sá að nytjastefnan heldur því fram að bestu afleiðingarnar séu fólgnar í því að hámarka hamingju sem flestra. Nytjastefnan er útbreiddasta og vinsælasta leikslokasiðfræðikenningin en hin endanlegu gildi nytjastefnunnar er eigi að síður ekki nauðsynlegt einkenni á allri leikslokasiðfræði. Leikslokasiðfræðingur gæti til að mynda haldið því fram að bestu afleiðingarnar séu ekki fólgnar í því að hámarka hamingju sem flestra, heldur auka jöfnuð meðal manna sem mest.
Val di Chiana
thumb|right|Chiana-skurðurinn. Val di Chiana er um 100 km langt hallandi dalverpi í Toskana á Ítalíu sem nær frá rótum Appennínafjalla í norðri að sléttunni kringum Orvieto í suðri. Dalurinn dregur nafn sitt af ánni Chiana sem nú rennur í Chiana-skurðinum í dalnum miðjum. Chiana var þverá Tíber en á tímum Ágústusar var hún stífluð þar sem rómverskir verkfræðingar töldu hana skapa flóðahættu. Við þetta hægði á rennsli hennar og dalbotninn breyttist smám saman í mýri og byggðin fluttist yfir á hæðirnar í kring. Í byrjun 19. aldar var skurðurinn gerður eftir nánast öllum hinum gamla árfarvegi og látinn renna í Arnó.
Sveitarfélög
Dalurinn skiptist milli sýslnanna Arezzo og Siena og eftirfarandi sveitarfélaga:
Windsor (aðgreining)
Windsor getur átt við:
Orvieto
thumb|right|Orvieto Orvieto er 20.967 manna (31. desember 2013) bær í suðvesturhluta Úmbríu á Ítalíu. Bærinn stendur á lágum, flötum móbergsstapa.
Alaska-lestarkerfið
thumb|Kort. thumb|Stærra kort. thumb|Lest. thumb|Lestarstöðin í Anchorage.
Lestarkerfi Alaska (enska: Alaska Railroad; ARR) er er kerfi lestarsamgangna sem fer á milli Seward og Whittier, í suður-Alaska, og norður til Fairbanks í miðju ríkisins.
Lagning kerfisins hófst árið 1903 og var lokið að 1923 og rak forseti Bandaríkjanna Warren G. Harding síðasta fleyginn í teinana (Harding lést 2 vikum síðar). Lestarferð með Denali Star frá Anchorage til Fairbanks tekur 12 tíma og fer meðal annars um Denali-þjóðgarðinn.
Zadie Smith
thumb|right|Zadie Smith árið 2011. Zadie Adeline Smith (f. 25. október 1975) er enskur rithöfundur, höfundur ritgerða og smásagnahöfundur. Fyrsta skáldsagan hennar, White Teeth, kom út árið 2000 og varð metsölubók. The Autograph Man (Áritunarmaðurinn) sem kom út 2002 hlaut líka góðar viðtökur. Síðan þá hafa komið út On Beauty (2005), NW (2012) og Swing Time (2016), auk tveggja smásagnasafna.
Jafnríkjandi
Jafnríkjandi á við um samsætur (allel) á geni sem hafa báðar áhrif á svipfarseiginleika. Þær eru hvorki ríkjandi né víkjandi. Algengasta dæmið eru ABO blóðflokkarnir. A og B samsæturnar eru jafnríkjandi, en báðar eru ríkjandi yfir O gerðina. Einnig er þekktar samsætur á roan geninu í nautgripum. Annað allelið gefur dökkan lit og hitt hvítan. Arfblendnir nautgripir eru dökkir með hvíta díla.
Bárður Högnason
Bárður Högnason (d. 1311) var lögmaður á Íslandi árið 1301. Hann var norskur og hafði riddaratign. Hann hafði komið hingað áður 1295 sem sendimaður Eiríks konungs og hefur því verið eitthvað kunnugur landinu.
Ponsjó
thumb|Maður frá Síle klæddur í ponsjó. Ponsjó (spænska: Poncho) er axlarslá eða stutt skikkja. Slíkar slár eru hluti af hlífðarfatnaði sumra frumbyggjaþjóða í  Suður-Ameríku. Stundum er ponsjó einnig notað sem teppi.
Philadelphia
Philadelphia er sjötta stærsta borg Bandaríkjanna og stærsta borg Pennsylvaníu. Frá árinu 1854 hafa borgarmörkin verið þau sömu og sýslumörk Philadelphiasýslu og frá 1952 hafa borgar- og sýsluyfirvöld spannað yfir sama landsvæðið, en samt sem áður er sýslan enn til sem sérstakt svæði í Pennsylvaníu. Íbúafjöldi borgarinnar 2019 var áætlaður tæpar 1,6 milljónir. Á stórborgarsvæðinu búa 6,1 milljón. Í borginni er þriðji stærsti miðbæjarkjarni Bandaríkjanna, á eftir New York og Chicago. Philadelphia er næststærsta borgin á austurströnd Bandaríkjanna á eftir New York.
Stórborgarsvæði Philadelphiu er það fjórða stærsta í Bandaríkjunum samkvæmt núverandi opinberri skilgreiningu en á svæðinu búa um 6,1 milljónir manna. Samkvæmt öðrum skilgreiningum er stórborgarsvæði Philadelphiu það sjötta stærsta á eftir stórborgarsvæði San Francisco og Washington-Baltimore. Philadelphia er helsta borgin á stórborgarsvæði Delawaredals.
Fram til ársins 1854, þegar borgarmörkin urðu þau sömu og sýslumörk Philadelphiu sýslu, afmarkaðist borgin af South Street, Vine Street, Delaware fljóti og Schuylkillánni. Með stækkun borgarinnar bættust við þau svæði sem í dag eru Vestur-Philadelphia, Suður-Philadelphia, Norður-Philadelphia og Norðaustur-Philadelphia sem og Þýska hverfið og mörg smærri hverfi.
Lægðin mikla
Lægðin mikla ( enska: The Great Basin) er stór lægð og náttúrulegt vatnssöfnunarsvæði í vesturhluta Bandaríkjanna. Hún er á milli Wasatch-fjalla í austri og Sierra Nevada og Fossafjalla í vestri og nær yfir 543.900 ferkílómetra svæði. Svæðið þekur mestallt Nevada, helming Utah, dágóðan hluta af Kaliforníu og Oregon og smærri hluta Idaho, Wyoming og Mexíkó. Lægðin myndaðist fyrir u.þ.b. 2 miljónum ára, þegar setlög lyftust og sukku við flekahreyfingar. Stærstu borgir innan lægðarinnar eru Salt Lake City og Reno.
Philadelphia
Philadelphia er einnig einn stærsti háskólabær Bandaríkjanna en í borginni búa um 120.000 háskólanemar, sem stunda nám í háskólum innan borgarmarkanna, en um 300.000 nemendur stunda nám á stórborgarsvæðinu.
Lægðin mikla
Stærri vötn á svæðinu eru Stóra-Saltvatn, Tahoe-vatn, Pyramid-vatn og Humboldt Sink. Stærsta fljót svæðisins er Bjarnarfljót (Bear River) eða 560 km löng. Annað stórt fljót er Humbolt-fljót. Svæðið er mjög þurrt nema til fjalla og flestöll úrkoma sígur niður í jarðveginn. Ár og lækir falla til þess en ekki til sjávar.
Meðal spendýra á svæðinu eru fjallaljón, sléttuúlfur og múlhjörtur. Sjaldséðari dýr eru stórhyrningur og vapítihjörtur. Minni spendýr eins og rottutegundir og kanínur finnast einnig. Svo má nefna eðlur, snáka og höggorma. Skógar fyrirfinnast á hálendari svæðum og má nefna broddfuru og einistegundir (juniperus).
Philadelphia
Landafræði
Samkvæmt bandarísku hagstofunni United States Census Bureau þekur borgin 369,4 km² (142,6 mi²). Þar af eru 349,9 km² (135,1 mi²) þurrlendi og 19,6 km² (7,6 mi²) undir vatni, en það eru 5,29% alls svæðisins. Helstu vatnsföllin eru Delaware-fljót, Schuylkill-áin, Cobbs Creek, Wissahickon Creek og Pennypack Creek.
Skýjakljúfar
center|800px|thumb|Philadelphia, horft til norðurs. Hæstu byggingarnar tvær eru [[One Liberty Place og Two Liberty Place.]]
Hæstu byggingar borgarinnar eru:
Hagkerfi
Hagkerfi Philadelphiu byggir einkum á framleiðslu, matvælaiðnaði og fjármálaþjónustu. Í borginni er starfrækt kauphöll sem er elsta kauphöll Bandaríkjanna.
Matur
Philadelphia er þekkt fyrir samlokur, sem kallast „cheesesteaks“ og eru gjarnan kenndar við borgina, þ.e. Philadelphia cheesesteak eða einfaldlega Philly cheesesteak.
Prentmiðlar
Í Philadelphiu eru gefin út tvö stór dagblöð, Philadelphia Inquirer og Philadelphia Daily News. Einnig koma út vikuleg blöð, þ.á m. Philadelphia Business Journal, Philadelphia Weekly, Philadelphia City Paper, South Philly Review og Philadelphia Gay News. Philadelphia Magazine er tímarit sem kemur út mánaðarlega.
Söfn og áhugaverðir staðir
thumb|250px|Listasafn Philadelphiu thumb|right|225px|[[Independence Hall]]
Íþróttir
thumb|right|200px|Philadelphia að næturlagi
Glæpir
Líkt og í mörgum bandarískum borgum jukust glæpir í Philadelphiu jafnt og þétt á árunum eftir síðari heimsstyrjöldina. Morðtíðni náði hámarki árið 1990 með 503 morð, með 31,5 morð á 100.000 íbúa. Mestallan tíunda áratug 20. aldar voru framin að meðaltali um 400 morð á ári í borginni. Árið 2002 náði morðtíðni í borginni lágmarki með 288 morð en árið 2005 hafði fjöldi morða aftur náð 380, með 25,85 morð á 100.000 á íbúa.
Einkaskólar
Í Philadelphiu eru fjölmargir kaþólskir einkaskólar.
Flugvellir
Tveir flugvellir þjóna Philadelphiu, Philadelphia International Airport (PHL) og Northeast Philadelphia Airport (PNE), og eru þeir báðir innan borgarmarkanna (PHL teygir sig út fyrir borgarmörkin). PHL þjónar jafnt innanlandsflugi sem utanlandsflugi en PNE þjónar smærri flugáætlunum einstaklinga og fyrirtækja.
App Store
App Store er netverslun frá Apple þar sem forrit (e. apps) fyrir iOS eru til sölu. Verslunin gerir notendum kleift að hlaða forrit niður frá iTunes Store. Öll forritin í App Store eru forrituð með iOS SDK frá Apple go eru yfirfarin áður en þau eru sett í verslunina. Sum forrit eru ókeypis en önnur ekki. Hægt er að hlaða þeim niður beint með tæki eins og iPhone, iPod Touch eða iPad, eða í gegnum tölvu með iTunes. 30% af tekjunum fer til Apple og hin 70% til forritarans. Fyrsta App Store-netverslunin var opnuð 10. júlí 2008.
11. júlí sama ár kóm iPhone 3G út með iOS 2.0.1, sem gerði notendum kleift að nota App Store. Fyrir 10. október 2010 voru rúmlega 300.000 forrit til sölu í App Store. Frá og með 18. janúar 2011 hafa 9,9 milljarðar forrit verið hleðin niður frá versluninni. Apple setti 500.000. forritið í App Store maí 2011.
Þann 23. júlí 2011 opnaði Apple App Store á Íslandi.
Heimildir
Itunes Store
Stórfurstinn
thumb|Kápa íslensku útgáfu bókarinnar. Stórfurstinn (franska: Le Grand Duc) eftir Morris (Maurice de Bevere) og René Goscinny er 40. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1973, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Pilote sama ár.
Söguþráður
Hans hátign Leoníd stórfursti, sérlegur erindreki Rússakeisara, kemur í heimsókn til Bandaríkjanna ásamt hjálparhellu sinni, Boulenkov ofursta. Lukku Láki er boðaður á fund innanríkisráðherra í Washington þar sem honum er falið það verkefni að fylgja furstanum í skoðunarferð um Villta Vestrið, enda ríður á að ferðalagið heppnist vel þar sem í húfi er mikilvægur viðskiptasamningur við Rússa. Furstinn vill hefja ferðina á heimsókn til hins róstusama bæjar Abilene í Kansas. Ferðin hefst, en hvorki Lukku Láki né furstinn vita að rússneskur stjórnleysingi veitir þeim eftirför í því skyni að ráða furstann af dögum. Á kránni í Abilene heillar Leoníd fursti söngkonuna Lauru Legs upp úr skónum með herramannslegri framkomu og hún varar Lukku Láka í kjölfarið við áformum kráareigandans Jackson´s um að ræna furstanum. Ránstilraunin fer út um þúfur og félagarnir koma til bæjarins Bellow Springs. Í nágrenni bæjarins stendur yfir leit að hættulegum stigamanni, Texas Ripper, og stórfurstinn ákveður að taka þátt í leitinni.
Fróðleiksmolar
thumbnail|Ljósmynd tekin árið 1872 af Alexei stórfursta (t.h.) og Custer hershöfðingja.
Hraun (Skagafirði)
Hraun er nyrsti bær á Skaga í Skagafirði. Bærinn liggur að sýslumörkum við Austur Húnavatnssýslu og stendur við svokallaða Hraunsvík. Upp af honum, í Skagaheiði, er Hraunsvatn og önnur vötn, öll góð veiðivötn. Landið er grýtt og hrjóstrugt og ræktarland fremur lítið en jörðinni fylgja ágæt hlunnindi, bæði veiði, reki og æðarvarp. Hraun hlaut landbúnaðarverðlaunin árið 2010 fyrir nýtingu hlunninda og ágætan búskap.
Á Hrauni hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð frá árinu 1942. Þar er einnig viti, Skagatáarviti. Næsti bær við Hraun, Skagafjarðarmegin, hét Þangskáli og fór í eyði árið 1978.
Í júní 2008 kom hvítabjörn sem nefndur hefur verið hraunsbirnan á land á Hrauni og settist að í æðarvarpinu en var felldur þar.
Ragnhildur Stefánsdóttir
Ragnhildur Stefánsdóttir (f. 28. júní 1958) er íslenskur myndhöggvari.
Ragnhildur stundaði nám við Myndlista- og handíðaskólann á árunum 1977-1981 og lauk MFA gráðu frá Listaháskólanum Carnegie Mellon University í Pittsburgh í Bandaríkjunum árið 1987.
Meðal þekktustu verka Ragnhildar er höggmynd af Ingibjörgu H. Bjarnason, fyrstu konunni sem tók sæti á Alþingi. Styttan er við Skála, viðbyggingu Alþingishússins við Kirkjustræti í Reykjavík. Styttan var vígð á hátíðarsamkomu sem haldin var í tilefni 100 ára afmælis kosningaréttar kvenna þann 19. júní 2015.
Fyrsta alþjóðasambandið
thumb|right|Ljósmynd af fyrsta þingi samtakanna í Genf 1866. Alþjóðasamtök verkalýðsins, betur þekkt sem Fyrsta alþjóðasambandið, voru alþjóðasamtök ýmissa vinstrisinnaðra hópa og verkalýðsfélaga sem voru stofnuð á fundi í St. Martin's Hall í London árið 1864. Samtökin voru meðal annars stofnuð af róttæklingum frá Bretlandi, Póllandi, Ítalíu og Þýskalandi, sem seinna áttu eftir að skiptast í kommúnista, sósíalista og anarkista. Alþjóðasamtökin samanstóðu af hópum, samtökum og verkalýðsfélögum margra landa. Fyrsta þing þeirra var haldið í Genf í Sviss árið 1866. Á hátindi sínum höfðu samtökin alls um 8 milljónir manna innan vébanda sinna, að eigin sögn.
Klofningur varð árið 1872 vegna hugmyndarinnar um alræði öreiganna sem Karl Marx og fylgismenn hans héldu fram. Marx hafði þá gagnrýnt Parísarkommúnuna 1871 fyrir að hafa látið völdin of snemma í hendur kjörinna fulltrúa. Greidd voru atkvæði þar sem stefnan var samþykkt, en anarkistar mótmæltu. Anarkistar voru þá reknir úr samtökunum, en kommúnistar og aðrir sósíalistar héldu áfram.
Alþjóðasamtökin voru lögð niður 1876. Annað alþjóðasambandið var stofnað nokkrum árum síðar, eða 1889, af nokkrum hreyfingum sósíalista og kommúnista, en án þátttöku anarkista og syndikalista.
St James' Park
St James' Park er heimavöllur enska knattspyrnuliðsins Newcastle United. Pláss er fyrir allt að 52.339 áhorfendur í sæti. St James' Park hefur verið heimavöllur Newcastle United frá 1892.
Framkölluð eftirspurn
Framkölluð eftirspurn er sérstakjlega notað um fyrirbæri tengd umferðarmannvirki. Oft hafa umferðarmannvirki verið byggð til að leysa umferðarhnúta, en svo kemur í ljós að með betra flæði finnst fólki ákjósanlegri að nota leiðina en áður og smám saman fyllist hún. Og umferðarhnútinn er aftur kominn.
Um þetta er fjallað m.a. í fræðigreinum og skýringarmyndböndum, meðal annars á ensku. Sjá einnig Wikipedia-greinar á öðrum tungumálum.
Vittorio Sgarbi
Vittorio Sgarbi er ítalskur listagagnrýnandi, sjónvarpsmaður og stjórnmálamaður.
Cortona
thumb|right|Cortona Cortona er um 22 þúsund manna bær í sýslunni Arezzo í Toskana á Ítalíu. Bærinn var stofnaður af Etrúrum og stendur í brattri hlíð með útsýni yfir Val di Chiana, en núverandi bæjarmynd er frá miðöldum að stærstum hluta. Cortona er heimabær fútúríska listmálarans Gino Severini og popptónlistarmannsins Jovanotti.
Mið-alaskajúpik
Mið-alaskajúpik (Yupʼik eða Yugtun) er eskimóamál (undirætt eskimó-aleutískra mála) sem talað er í vestur- og suðvesturhluta Alaska. Árið 2011 var mið-alaskajúpik annað mest talaða frumbyggamál í Bandaríkjunum. Mælendur málsins eru um það bil 14.000 (Mið-alaskajúpikar eru um það bil 23.000 talsins). Í 17 af 18 júpikaþorpum læra börn júpik sem móðurmál.
Eins og önnur eskimó-aleutísk mál er mið-alskajúpik svokallað viðskeytamál. Orð eru mynduð með því að bæta viðskeytum sem tákna tölu, fall, persónu og staðsetningu við fjölda mismunandi stofna.
Mið-alaskajúpik er ritað með latneska stafrófinu.
Þorbjörn öngull
Þorbjörn er sagður hafa verið sonarsonur Hjalta Þórðarsonar landnámsmanns í Hjaltadal. Hann bjó í Viðvík og var óeirðamaður mikill. Skagfirðingar keyptu hann til að vinna á Gretti þegar hann var sestur að í Drangey en honum tókst ekki að sækja að Gretti fyrr en Þuríður fóstra Þorbjarnar, sem var fjölkunnug, lagði bölvun á rótarhnyðju sem hún lét svo reka út í Drangey. Þegar Grettir ætlaði að höggva hnyðjuna í eldinn hljóp öxin í fót hans og kom sýking í sárið, svo að hann var nær dauða en lífi þegar Þorbjörn kom í eyna og vann á honum.
Þorbjörn öngull hjó höfuðið af Gretti og fór með það til Ásdísar móður hans á Bjargi í Miðfirði og sýndi henni. Hann var gerður brottrækur af landinu fyrir vígið og fór til Noregs og síðan til Miklagarðs og gekk í lið Væringja. En Þorsteinn drómundur, hálfbróðir Grettis, elti hann þar uppi og drap hann. Þorsteinn var settur í dýflissu en hefðarkonan Spes keypti hann lausan.
Nytjastefna
thumb|right|140px|[[John Stuart Mill (1806-1873)]] Nytjastefna er leikslokasiðfræðikenning. Samkvæmt nytjastefnunni eru aðgerðir réttar eftir því sem leiða til ánægju, rangar eftir því sem þær leiða til hins gagnstæða, í heiminum öllum. Tilgangsfræði nytjastefnunar fellur undir sældarhyggju. Sagnfræðilega á hún rætur að rekja aftur til Davids Hume (1711-1776) og Jeremys Bentham (1748-1832) en frægasti málsvari hennar var John Stuart Mill (1806-1873) sem setti kenninguna fram í riti sínu Nytjastefnan árið 1861.
Líkt og aðrar leikslokasiðfræðikenningar heldur nytjastefnan því fram að afleiðingar athafnar ákvarði siðferðilegt réttmæti hennar. Meginmunurinn á nytjastefnunni og annarri aðgerðasiðfræði er sá að nytjastefnan heldur því fram að bestu afleiðingarnar séu fólgnar í því að hámarka hamingju sem flestra. Nytjastefnan er útbreiddasta og vinsælasta leikslokasiðfræðikenningin.
Potsdamráðstefnan
Potsdamráðstefnan var leiðtogafundur sem var var haldinn í Cecilienhofkastala, heimili Vilhjálms krónprins, í Potsdam í Þýskalandi undir hernámi bandamanna frá 17. júlí til 2. ágúst 1945. Fundinn sóttu leiðtogar Sovétríkjanna, Bretlands og Bandaríkjanna: Jósef Stalín aðalritari sovéska kommúnistaflokksins, Winston Churchill og síðar Clement Attlee forsætisráðherrar Bretlands og Harry S. Truman forseti Bandaríkjanna.
Utanríkisleyniþjónusta Rússneska Sambandsríkisins
thumb|right|200px|SVR er rússnesk stofnun sem ber ábyrgð á njósnastarfssemi utan Rússneska Sambandsríkisins. Utanríkisleyniþjónusta Rússneska Sambandsríkisins (rússneska: Служба Внешней Разведки; Slúzhba Vneshnej Razvedkí eða SVR) er rússnesk stofnun sem ber ábyrgð á leyniþjónustustarfssemi utan Rússlands. SVR tók við af svokallaða „Fyrsta yfirsviði“ leyniþjónustu KGB (skammstafað FCD) eftir fall Sovétríkjanna í desember 1991. Höfuðstöðvar SVR eru í Jasenevo Moskvuborg.
Potsdamráðstefnan
Stalín, Churchill og Truman – ásamt Attlee, sem mætti ásamt Churchill á ráðstefnuna á meðan þeir biðu eftir niðurstöðum bresku þingkosninganna árið 1945 og tók við af Churchill sem forsætisráðherra eftir sigur Verkamannaflokksins á meðan á ráðstefnunni stóð – komu saman til að ákveða hvernig skyldi stjórna hinu sigraða Þýskalandi. Þýskaland hafði fallist á skilyrðislausa uppgjöf níu vikum fyrr, þann 8. maí. Markmiðið með ráðstefnunni var jafnframt að koma á skipulagi eftir sigur bandamanna í seinni heimsstyrjöldinni, hvernig skyldi staðið að friðarsáttmálunum og hvernig skyldi bæta úr eyðileggingu stríðsins.
Hjortspringbáturinn
right|thumb|Ljósmynd af Hjortspringbátnum. thumb|right|Uppdráttur af Hjortspringbátnum. Hjortspringbáturinn er fórnarbátur frá keltneskri járnöld.
Potsdamráðstefnan
Á Krímráðstefnunni hafði Frökkum verið úthutað hernámssvæði í Þýskalandi og Frakkland gert að fullgildum meðlimi í stjórnarráði bandamannanna. Þó var Charles de Gaulle hershöfðingja, leiðtoga frönsku bráðabirgðastjórnarinnar, ekki boðið á Potsdamráðstefnuna. Þetta þótti Frökkum niðrandi og var þetta lengi ágreiningsmál milli þeirra og hinna bandamannaríkjanna. Ýmsar ástæður voru fyrir því að bjóða ekki Frökkum: Hinum nýlátna Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseta hafði verið meinilla við de Gaulle, búist var við frekari deilumálum milli Frakka og Bandaríkjamanna varðandi franska Indókína, og Bretum og Bandaríkjamönnum þótti líklegt að markmið Frakka í lok stríðsins samræmdust ekki þeirra markmiðum.