cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Glassúr
Glassúr er settur á ýmsar kökur og smákökur, vínarbrauð, snúða, kleinuhringi og fleira. Hann er líka notaður til að skreyta piparkökur og þá gjarnan litaður með matarlit í nokkrum mismunandi litum. Þar sem aðalefnið í glassúr er sykur er hann mjög hitaeiningaríkur.
1775
Árið 1775 (MDCCLXXV í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
thumb|right|Gufuvél [[James Watts|Watts.]]
Ási
Ási er íslenskt karlmannsnafn.
1775
Erlendis
Fædd
Dáin
Margrjet
Margrjet er íslenskt kvenmannsnafn.
Strontín
Strontín eða strontíum (nefnt eftir skoska þorpinu Strontian) er frumefni með efnatáknið Sr og sætistöluna 38 í lotukerfinu. Strontín er mjúkur, silfurhvítur eða gulleitur jarðalkalímálmur sem er mjög hvarfgjarn. Þessi málmur gulnar við oxun og finnst helst í formi strontínsúlfíðs (selestíns) og strontínkarbónats (strontíaníts). 90Sr-ísótópurinn er fyrir hendi í geislavirku úrfelli og hefur um 28 ára helmingunartíma. Fínn strontínsalli brennur af sjálfu sér ef hann kemst í snertingu við loft við stofuhita.
Strontín er 15. algengasta efni jarðskorpunnar. Breski efnafræðingurinn Adair Crawford tók fyrstur eftir því í málmgrýti úr blýnámum í skosku hálöndunum, nálægt þorpinu Strontian. Thomas Charles Hope gaf efninu nafn sitt eftir þorpinu.
Eiginleikar
Strontín er mjög hvarfgjarn málmur sem hvarfast við snertingu við loft og vatn og finnst þess vegna einungis í efnasamböndum. Strontín er mýkra en kalsín og jafnvel enn hvarfgjarnara í vatni, en við þau efnahvörf verður til strontínhýdroxíð og vetni. Við bruna í lofti myndar það bæði strontínnítríð og strontínoxíð. Hreint strontín er geymt í steinolíu til að koma í veg fyrir oxun. Rokgjörn strontínsölt brenna með rauðum loga og eru notuð við gerð blysa og í leifturljós.
Notkun
Mannslíkaminn tekur strontín upp eins og kalsín og fellir það inn í beinabygginguna. Vegna þessara eiginleika eru geislavirkir ísótópar strontíns meðal annars notaðir í geislameðferð við beinkrabbameini.
Rush Rhees
Rush Rhees (19. mars 1905 – 22. maí 1989) var bandarískur heimspekingur. Hann kenndi heimspeki við Swansea-háskóla frá 1940 til 1966.
Rhees var nemandi og vinur Ludwigs Wittgenstein. Hann hefur ásamt G.E.M. Anscombe séð um útgáfu á verkum Wittgensteins að honum látnum, þ.á m. Rannsóknum í heimspeki (1953).
Aðalsveldi
Aðalsveldi eða úrvalsveldi (gríska: aristokratiā) þýddi í Forn-Grikklandi stjórnkerfi þar sem þeir bestu og hæfustu réðu en stjórnmálaþátttaka takmarkaðist við hóp fárra manna. Orðið er myndað úr orðunum „aristo-“ (sem merkir það besta) og „kratiā“ (stjórn). Þar sem engin sátt ríkir um það hvað telst best, sérstaklega þegar kemur að stjórnskipulagi, er erfitt að nota orðið í þessu samhengi. Það virðist einkum hafa verið notað um góða og vel heppnaða fámennisstjórn. Orðið var síðar notað um ríki þar sem aðalsmenn stjórnuðu og vald gekk í erfðir.
Metúsalem
Metúsalem er íslenskt karlmannsnafn.
Armeria maderensis
Armeria maderensis er jurt af gullintoppuætt.
1774
Árið 1774 (MDCCLXXIV í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Krukkspá
Krukkspá er spádómar frá 16. öld sem taldir eru eftir Jón krukk. Krukkspá kom út á prenti árið 1884.
Einar Már Guðmundsson
thumb|right|Einar Már Guðmundsson thumb|300px|right|Einar Már Guðmundsson Einar Már Guðmundsson (fæddur 18. september 1954 í Reykjavík) er íslenskur rithöfundur og skáld. Árið 1995 hlaut hann Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir skáldsögu sína Englar alheimsins. Árið 2012 hlaut hann Norræn bókmenntaverðlaun sænsku akademíunnar fyrir framlag sitt til bókmennta.
1774
Erlendis
Fædd
Tasar
Tasar er fjórtán feta (4,3m) löng tvímenningskæna, hönnuð af ástralska skútuhönnuðinum Frank Bethwaite árið 1975. Hún var hugsuð sem fjölskyldubátur sem gæti rúmað karl og konu saman eða einn fullorðinn og tvö börn þannig að þyngd áhafnar væri samtals um 140kg. Kjölurinn vegur 68 kíló og breidd bátsins er 1,75m sem gerir hann mjög stöðugan. Tasar er aðallega vinsæl í Ástralíu, Bretlandi og Bandaríkjunum.
Einar Már Guðmundsson
Ferill
Einar Már stundaði nám í Menntaskólanum við Tjörnina og lauk stúdentsprófi þaðan 1975. Hann nam síðan bókmenntir og sagnfræði við Háskóla Íslands og lauk B.A.-prófi 1979. Hann stundaði framhaldsnám í bókmenntafræði við Kaupmannahafnarháskóla en hann bjó í Kaupmannahöfn í sex ár.
1774
Erlendis
Dáin
Einar Már Guðmundsson
Ferill
Fyrstu bækur hans voru ljóðabækurnar Sendisveinninn er einmana og Er nokkur í Kórónafötum hér inni? árið 1980, en hann er þó þekktari sem skáldsagnarhöfundur. Handritið að fyrstu skáldsögu hans, Riddarar hringstigans, hlaut fyrstu verðlaun í bókmenntasamkeppni sem Almenna bókafélagið efndi til árið 1982 í tilefni 25 ára afmælis síns og var bókin gefin út sama ár.
Einar Már var áberandi í umræðunni í kjölfar efnahagshrunsins haustið 2008 og í búsáhaldabyltingunni, skrifaði fjölda greina í blöð og hélt ræður á útifundum. Tvær síðustu bækur hans, Hvíta bókin og Bankastræti núll, tengjast þessu og þar er fjallað mjög um þjóðfélagsmál, útrás og ýmsar brotalamir í samfélaginu. Áður hafði hann gegnt stöðu varaborgarfulltrúa fyrir hönd Reykjavíkurlistans frá 1999-2002.
Þýðingar
Bækur hans hafa verið þýddar á norsku, færeysku, grænlensku, sænsku, dönsku, finnsku, þýsku, ensku, ítölsku, spænsku, búlgörsku, eistnesku, galísku, kínversku, hollensku, slóvensku og kóresku. Einar Már Guðmundsson hefur þýtt bækur eftir Ian McEwan á íslensku.
Gallerí
Jazz og upplestur í Árósum
Tengt efni
Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs
Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
Margunnur
Margunnur er íslenskt kvenmannsnafn.
George Soros
George Soros (f. 12. ágúst 1930) er ungverskur verðbréfasali og spákaupmaður fæddur í Búdapest í Ungverjalandi. Hann hét þá György Schwartz en Tivadar faðir hans breytti fjölskyldunafninu í Soros árið 1936. Faðir hans var rithöfundur sem skrifaði bækur sínar að mestu á esperanto. Soros lærði esperanto strax í bernsku og er einn þeirra sem hefur það tungumál að móðurmáli.
Æviágrip
Soros flúði frá Ungverjalandi árið 1946 með því að taka þátt í ungmennaþingi esperanto á Vesturlöndum. Hann flutti til Englands árið 1947 og útskrifaðist frá London School of Economics árið 1952. Til Bandaríkjanna flutti hann svo árið 1952.
Soros efnaðist á fjármálaviðskiptum svo sem spákaupmennsku varðandi gjaldmiðla. Fyrstu kynni Sorosar af gjaldeyrisviðskiptum voru á táningsárum en þá verslaði hann með gjaldmiðla í ofsaverðbólgu á árunum 1945-46. Soros er þekktastur fyrir skortsölu á breskum pundum árið 1992 og varð hann þekktur sem „Maðurinn sem felldi pundið“. Í september 1992 hóf Soros „árás“ á pundið og veðjaði hann tíu milljörðum dala á að pundið myndi falla í verði. Raunar er ofmælt að hann hafi fellt pundið, heldur sá hann fyrir að annaðhvort myndi pundið falla eða efnahagur Bretlands hrynja. Hann veðjaði á líklegri kostinn.
Samsæriskenningar um Soros
Þar sem Soros er styrktaraðili ýmissa frjálslyndra og alþjóðasinnaðra stjórnmálahreyfinga hefur hann verið skotspónn fjölmargra mistrúverðugra samsæriskenninga af hálfu íhaldsmanna og öfgahægrimanna. Hægrisinnaðir fjölmiðlar í Bandaríkjunum hafa meðal annars vænt Soros um að standa á bak við mótmælagöngu kvenna árið 2017 gegn Donald Trump og baráttu eftirlifandi nemenda úr skotárás á Stoneman Douglas-skóla fyrir hertri byssulöggjöf. Íhaldsmenn á borð við Alex Jones og Roseanne Barr hafa jafnvel sakað Soros um að hafa unnið með nasistum í seinni heimsstyrjöldinni og framselt gyðinga í hendur þeirra til að geta stolið eigum þeirra. Soros er sjálfur gyðingur og var fimmtán ára undir lok styrjaldarinnar.
Viktor Orbán, forsætisráðherra Ungverjalands, hefur oft beint spjótum sínum að Soros. Á yngri árum hafði Orbán sjálfur þegið styrk frá stofnun Sorosar til að ganga í háskóla í Englandi en á stjórnmálaferli sínum hefur hann útmálað Soros sem ógn við ungverskt þjóðfélag. Í kosningabaráttu sinni árið 2017 setti Orbán upp auglýsingaskilti þar sem Soros var kallaður „óvinur fólksins“ og árið 2018 kynnti Orbán lagafrumvarp undir nafninu „Stöðvum Soros!“ sem gera ólöglegt að aðstoða ólöglega innflytjendur eða flóttamenn við að dvelja í landinu.
Eftir að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði af sér sem forsætisráðherra Íslands í kjölfar birtingar Panamaskjalanna árið 2016 sakaði hann Soros um að standa að baki samsæri til að koma sér og öðrum hugmyndafræðilegum andstæðingum sínum frá völdum. Vert er að nefna að Soros var sjálfur tilgreindur sem eigandi aflandsfélaga í Panamaskjölunum.
Bergrún
Bergrún er íslenskt kvenmannsnafn.
13. september
13. september er 256. dagur ársins (257. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 109 dagar eru eftir af árinu.
Bjór (byggingarlist)
Bjór, gaflbrík eða gaflhlað er orð úr byggingarlist sem vísar til skreytts vatnsbrettis — oft þríhyrningslaga — yfir dyrum (og nefnist þá dyrabjór) eða gluggum (og nefnist þá gluggabjór). Sumstaðar er bjórnum lýst þannig: þríhyrnt stykki, einkum efsti hluti stafnbils í húsi; sniðrefting á (torf)húsgafli.
Stundum notað í sömu merkingu og ‚gaflhlað‘ og ‚gaflflöt‘ í forngrískri byggingarlist.
Vísar til þríhyrningslaga efri hluta í íslenska torfbænum.
Úr ýmsum bókum
Bjór hefur þó nokkuð breytilega merkingu eftir tímabilum og staðfræði:
Sjálftaka
Sjálftaka er það nefnt í lögfræði þegar menn dæma sjálfum sér ótiltekinn rétt og fullnægja því „réttlæti“ án þess að leita til löglegra yfirvalda. Sjálftaka er einnig haft um þann gjörning þegar menn skammta sjálfum sér eitthvað sem þeim ber ekki endilega, en hafa vald til. Dæmi um það er þegar alþingismenn skammta sér laun (hækka þau t.d.) en án þess að sjáanlegt réttlæti liggi á bakvið þeim launahækkunum. Þá er talað um sjálftöku launa.
Varast ber að rugla saman sjálftöku við stöðutöku.
Eigenrichting
Áskell
Áskell er íslenskt karlmannsnafn.
Meyvant
Meyvant er íslenskt karlmannsnafn.
1773
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Koszalin
Koszalin (Þýska Köslin) er borg í Vestur-Pommern héraði, Póllandi. Hún liggur við ána Dzierżęcinka, nálægt Eystrasalti. Íbúafjöldi borgarinnar árið 2014 var 109.165 manns.
Bill Byrge
William "Bill" Byrge (fæddur 16. júlí 1932) er bandarískur gamanleikari.
1961
Árið 1961 (MCMLXI í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Dáin
Marheiður
Marheiður er íslenskt kvenmannsnafn.
Sementsverksmiðjan
Sementsverksmiðjan ehf.  var reist á Akranesi á árunum 1956 – 1958 og tók til starfa síðla árs 1958. Hún er staðsett við Mánabraut á Akranesi.
Fjármögnun
Stofnfé verksmiðjunnar kom að mestu leyti gegnum lán og lánafyrirgreiðslu Framkvæmdabanka Íslands. Framkvæmdabankinn lánaði af eigin fé 10.750.000 kr og tók að tilhlutan ríkisstjórnarinnar tvö bandarísk lán til að endurlána til Sementsverksmiðjunnar. Það voru lán sem International Cooperation Administration í Washington, D. C, hafði veitt til framkvæmda á Íslandi og var hið fyrra dagsett 28. desember 1956, að upphæð 4 milljónir dollara og hið síðara hinn 27. desember 1957 að upphæð 5 milljónir dollara. Einnig tók Framkvæmdabankinn fyrir hönd ríkisstjórnarinnar þýskt lán  11. apríl 1958 að upphæð DM 8.400.000.— hjá Kreditanstalt fiir Wiederaufbau, Frankfurt am Main. Af þessum þremur lánum endurlánaði Framkvæmdabankinn Sementsverksmiðju ríkisins 48.500.000 kr.
Áslaugur
Áslaugur er íslenskt karlmannsnafn.
Sementsverksmiðjan
Sagan
Verksmiðjan var reist á Akranesi á árunum 1956 - 1958 og tók til starfa síðla árs 1958. Allur vélbúnaður verksmiðjunnar var fenginn frá fyrirtækinu F. L. Smidth & Co A/S í Kaupmannahöfn. Bygging Sementsverksmiðju ríkisins átti drjúgan þátt í að efla og auka mannvirkjagerð á Íslandi.
Sala á sementi hrundi eftir aldamót og árið 2011 nam salan aðeins um 32 þúsund tonnum sem var um fjórðungur afkastageturnnar og tæpur þriðjungur af sementssölunni í eðlilegu árferði. Þegar mest var (árið 1975) var salan tæp 160 þúsund tonn en þá var mikil uppbygging á Þjórsársvæðinu
Árið 1993 var Sementsverksmiðju ríkisins breytt í hlutafélag og hét þá Sementsverksmiðjan ehf. Íslenskt sement ehf keypti svo verksmiðjuna af Íslenska ríkinu í október árið 2003.
Í Sementsverksmiðjunni störfuðu árið 2009 um 50 manns ásamt 90 afleiddum störfum en voru 12 stöðugildi árið 2012.
Unnið er að niðurrifi verksmiðjunnar. Árið 2019 var turn eða strompur verksmiðjunnar felldur.
Framleiðslan
Framleiðslan byggist á votaðferð, en hráefnin eru skeljasandur úr Faxaflóa og líparít úr Hvalfirði. Framleiðslugeta verksmiðjunnar var um 100 þúsund tonn af gjalli og 200 þúsund tonn af sementi á ári. Verksmiðjan framleiðir þrjár sementstegundir: Portlandsement, hraðsement og kraftsement..
Indóírönsk tungumál
Indóírönsk tungumál eru stærsta og austasta frumgrein indóevrópskra tungumála. Talendur indóíranskra mála eru yfir 1 milljarður og málsvæði þeirra spannar frá Kákasus (ossetíska) og Evrópu (sígaunamál), austur til Xinjiang (sarikólí) og Assam (assamíska), og suður til Maldíveyja (maldíveyska).
Frummálið sem öll indóírönsk tungumál eiga rætur sínar að rekja til er frumindóíranska sem töluð var síðla á 3. árþúsundi f.Kr. Indóírönsk tungumál greinast í þrent: indóarísk, írönsk og núristanímál. Flest stærstu indóírönsku málin tilheyra indóarísku greininni, t.d. hindí-úrdú (590 milljón málhafar), bengalska (205 milljónir), púndjabí (200 milljónir), marathí (75 milljónir), gújaratí (50 milljónir), bhojpúrí (40 milljónir) og awadhí (40 milljónir). Stærstu írönsku málin eru persneska (60 milljónir), pastú (60 milljónir) og kúrdíska (35 milljónir).
1772
Árið 1772 (MDCCLXXII í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
897
897 (DCCCXCVII í rómverskum tölum) var 97. ár 9. aldar og hófst á laugardegi samkvæmt júlíska tímatalinu.
Karl Filippus Svíaprins
Karl Filippus Svíaprins, hertoginn af Vermalandi (f. 13. maí 1979) er annað barn Karls Gústafs 16. Svíakonungs og Silvíu drottningu. Karl Filippus varð krónprins við fæðingu þar sem lög um ríkiserfðir í Svíþjóð voru með þeim hætti að synir gengu fram yfir dætur, óháð aldri. Það entist þó ekki lengi því að 1. janúar 1980 var lögunum breytt með þeim afleiðingum að eldri systir Karls Filippusar, Viktoría varð krónprinsessa. Frá 2016 hefur Karl Filippus verið fjórði í erfðarröðinni að sænsku krúnunni á eftir systur sinni og tveimur börnum hennar, Estellu og Óskari.
Þann 13. júní 2015 giftist Karl Filippus fyrrverandi Glamour módelinu Sofíu Hellqvist í konunglegu sænsku kapellunni. Þau eiga tvo syni Alexander (f. 2016) og Gabríel (f. 2017).
Bergþóra
Bergþóra er íslenskt kvenmannsnafn.
Byte (kæna)
thumb|right|Byte Byte er tólf feta (3,7m) löng einmenningskæna úr glertrefjum framleidd af PS2000 í Kanada og af Topper Sailboats í Bretlandi áður en þeir hættu framleiðslu glertrefjabáta. Byte er hönnuð fyrir einn siglingamann sem vegur 54-66kg. Hún er með eitt stórsegl og ekkert framsegl og er þannig einföld í meðförum. Þessi gerð er einkum vinsæl í Bandaríkjunum og Kanada.
Áslákur
Áslákur er íslenskt karlmannsnafn.
Listi yfir þekktar tilraunir
Eftirfarandi er listi yfir þekktar tilraunir og aðrar sögufrægar rannsóknir.
Sálfræði
thumb|right|Einn af hundum Pavlovs
Rökhenda
Rökhenda (gríska:  συλλογισμός) er sú rökfræðilega leiðsla að niðurstöðu sem dregin er út frá tveimur forsendum (sem einnig mætti nefna fullyrðingar). Saman mynda þessar tvær forsendur og niðurstaðan rökhendu.
Michael
Michael er íslenskt karlmannsnafn.
Rökhenda
Ef forsendurnar eru ósannar, eða stækar alhæfingar, getur niðurstaðan orðið röng.
Til dæmis:
En hún getur einnig verið rétt:
Notkun rökhenda til að leysa guðfræðileg vandamál leiddi um 1100 af sér nýja fræðigrein, skólaspekina.
14. september
14. september er 257. dagur ársins (258. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 108 dagar eru eftir af árinu.
Vopn
thumb|right|Vopn.
Vopn eru verkfæri notuð til að særa eða drepa með í hernaði eða til veiða. Sérstök vopn eru einnig notuð eingöngu til skemmtunar og við íþróttaiðkun án þess að markmiðið sé að meiða nokkurn með þeim. Handvopn eru smæstu vopnin og þeim getur fullorðinn maður haldið á og beitt án stuðnings. Elstu gerðir vopna eru höggvopn, og frumstæð lagvopn, en síðar komu eggvopn, þ.e. hnífar og sverð, sem notuð eru til að skera með eða til að stinga. Skotvopn skjóta byssukúlum úr málmum (oft blýi) á miklum hraða að skotmarki. Í skylmingum eru notuð keppnissverð, en í skotfimi eru notaðir markrifflar eða -skammbyssur.
Í hernaði er vopnum beitt til árása eða varnar og tilað ógna, fæla eða lítilsvirða óvin og valda tjóni á eða eyðileggja mannvirki hans. Tæknilega séð getur hvað tól sem er, jafn vel sálfræðilegar aðferðir, orðið að vopni og vopn geta verði einföld að gerð eins og kylfa eða flókin eins og flugmóðurskip. Efna- og sýklavopn eru öflug sé þeim beitt í hernaði, en hafa lítið verið notuð á seinni árum vegna siðferðilegra vandamála við notkun þeirra. Öflugustu vopnin eru kjarnorkuvopn, ekki síst vegna mikils fælingarmáttar.
Byssupúður
thumb|right|[[Mongólar kasta sprengju á japanskan samúræja í innrás Mongóla í Japan 1281.]] Byssupúður, hvort sem það er svart púður eða reyklaust púður, er efni sem brennur mjög hratt og gefur frá sér lofttegundir sem virka sem drifefni á skot í skotvopnum. Byssupúður er fyrsta sprengiefnið sem fundið var upp, en elstu heimildir geta þess í kringum 850 í Kína og þaðan breiddist þekkingin á gerð þess út eftir Silkiveginum. Arabar lærðu að nota það á 13. öld og þaðan hefur það borist til Evrópu.
Samsetning
Byssupúður er búið til úr saltpétri, viðarkolum og brennisteini sem yfirleitt er blandað í hlutföllunum 15:3:2.
Norðurkaríbamál
Norðurkaríbamál eru karíbamál sem eru og voru töluð í norðurhluta Suður-Ameríku. Þó það sé einhver munur sé á norðurkaríbamálum og suðurkaríbamálum, eru þau svipuð.
Barín
Barín eða baríum (úr grísku: βαρύς, „þungur“) er frumefni með efnatáknið Ba og sætistöluna 56 í lotukerfinu. Það er mjúkt, silfrað málmkennt frumefni. Barín er jarðalkalímálmur og bráðnar við mjög hátt hitastig. Það finnst aðallega í steindinni baríti og sem baríumkarbónat en aldrei hreint í náttúrunni vegna þess hve það hvarfast hratt við súrefni og vatn.
Efnasambönd þessa málms eru notuð í litlum mæli í málningu og við glersmíði. Barínsambönd brenna með grænum loga og eru notuð í flugelda. Barín er notað vegna eðlisþyngdar sinnar í olíubrunnum. Það er stundum notað sem skuggaefni vegna þess að það stöðvar röntgengeisla.
Eiginleikar
Barín er mjúkur og sveigjanlegur málmur. Einföld barínsambönd eru þekkt fyrir mikla eðlisþyngd. Það hvarfast hratt við loft og er það útvermið efnahvarf. Það hvarfast líka hratt við veika sýru, alkóhól og vatn.
Við hátt hitastig hvarfast barín líka við klór, nitur og vetni. Barín nemur oxíð, klóríð og súlfíð úr minna hvarfgjörnum málmum.
Mikael (mannsnafn)
Mikael er íslenskt karlmannsnafn.
Suðurkaríbamál
Suðurkaríbamál eru karíbamál sem eru og voru töluð í suðurhluta Suður-Ameríku. Þó það sé einhver munur sé á norðurkaríbamálum og suðurkaríbamálum, eru þau svipuð
Berit
Berit er íslenskt kvenmannsnafn.
Georg Henrik von Wright
Georg Henrik von Wright (borið fram fon vrikt, IPA: [je:ɔrj hɛn:rik fɔn-vrik:t]) (14. júní 1916 – 16. júní 2003) var finnskur heimspekingur, sem tók við stöðu Ludwigs Wittgenstein sem prófessor við Cambridge-háskóla. Hann gaf út bækur og birti greinar um heimspeki á ensku, finnsku, þýsku og móðurmáli sínu sænsku. Meðal áhrifavalda von Wrights voru Ludwig Wittgenstein og Osvald Spengler.
Framfaragoðsögnin kom út í íslenskri þýðingu í ritflokknum Lærdómsrit Bókmenntafélagsins árið 2003 í þýðingu Þorleifs Haukssonar með inngangi eftir Sigríði Þor- geirsdóttur.
Stóru vötnin
thumb|right|Gervihnattamynd af Stóru vötnunum í Afríku. Stóru vötnin í Afríku eru nokkur stór stöðuvötn í og við Sigdalinn mikla og landsvæðið umhverfis. Meðal þeirra er þriðja stærsta stöðuvatn heims Viktoríuvatn. Vötnin eru:
Sumir kalla einungis Viktoríuvatn, Albertsvatn og Edwardsvatn Stóru vötnin, þar sem þau eru þau einu sem tæmast út í Hvítu Níl. Tanganjikavatn og Kivuvatn eru hluti af vatnakerfi Kongófljóts.
Landsvæðið við stóru vötnin
Á svæðinu við stóru vötnin eru löndin Rúanda, Búrúndí og Úganda, auk hluta Lýðveldisins Kongó, Tansaníu og Kenýa. Svæðið er eitt af þeim þéttbýlustu í heimi, en áætlað er að 107 milljónir manna búi þar. Vegna eldvirkni er svæðið við stóru vötnin með bestu ræktarlöndum í Afríku og vegna hæðarinnar er loftslagið temprað, þótt svæðið sé við miðbaug.
Daniel Patrick Moynihan
Daniel Patrick Moynihan (16. mars 1927 – 26. mars 2003) var bandarískur stjórnmálamaður og félagsfræðingur. Moynihan starfaði sem ráðgjafi ríkisstjórna repúblíkana og demókrata á sjöunda áratugnum. Moynihan var ráðgjafi í ríkisstjórnum John F. Kennedy og Lyndon B. Johnson, og lék lykilhlutverk í átaki Johnson til að uppræta fátækt, (e. War on Poverty). Hann gekk síðar til liðs við ríkisstjórn Richard Nixon sem sérlegur ráðgjafi forsetans um velferðarmál. Moynihan var sendiherra Bandaríkjanna á Indlandi 1973-1975 og gegndi stöðu sendiherra hjá Sameinuðu Þjóðunum 1975-76.
Hann var öldungadeilarþingmaður Demókrataflokksins fyrir New York fylki frá 1977-2001. Moynihan var oft gagnrýninn á stefnu flokksins, velferðarkerfið og tilraunir til að beita ríkisvaldinu til að leysa samfélagsleg vandamál. Þó hann hafi aldrei yfirgefið Demókrataflokkinn telst Moynihan til ný-íhaldsmanna (e. neoconservative).
Moynihan var mikilvirkur fræðimaður. Auk fjölda fræðigreina og skrifaði hann alls 19 bækur, flestar um félagsleg vandamál, sérstaklega fátækt í stórborgum. Hann var prófessor við bæði Cornell - og Harvard háskóla.
Moynihan-skýrslan
Árið 1965 birti Moynihan niðurstöður rannsókna sem hann hafði unnið sem ráðgjafi í ríkisstjórn Kennedy. Skýrslan, sem fjallaði um fátækt meðal blökkumanna í stórborgum Bandaríkjanna bar heitið The Negro Family: The Case for National Action, en var í daglegu tali kölluð the Moynihan Report. Skýrslan skýrði fátækt sem afleiðingu annarra félagslegra vandamála, þar á meðal einstæðra mæðra, en 25% svartra barna fæddust utan hjónabands. Moynihan hélt því fram að fjölgun svartra einstæðra mæðra og önnur félagsleg vandamál í hverfum blökkumanna væru afleiðing skaðlegrar menningar sem rekja mætti til tíma þrælahalds og aðskilnaðarstefnu í Suðurríkjum Bandaríkjanna.
Moynihan skýrslan vakti mikla athygli og umræður. Moynihan varð fyrir harðri gagnrýni hinnar Nýju Vinstrihreyfingar sem, sérstaklega talsmanna Black Power hreyfingarinnar. Moynihan var meðal annars sakaður um að vilja gera svarta sjálfa ábyrga fyrir eigin fátækt og jaðarsetningu. William Ryan, sálfræðingur og aðgerðasinni mannréttindahreyfingarinnar, bjó til frasann „að kenna fórnarlambinu um“ (e. blaming the victim) þar sem hann ásakaði Moynihan um að „réttlæta ójöfnuð með því að finna galla hjá fórnarlömbum ójöfnuðar.“ Gagnrýnendur Moynihan, sérstaklega hugsuðir Black Power hreyfingunnar, á borð við Stokely Carmichael og Charles Hamilton, töldu að fátækt og félagsleg vandamál meðal svartra Bandaríkjamanna skýrðust af kerfislægu kynþáttamisrétti og hvítri kynþáttahyggju sem ívilnaði hvítum umfram svarta.
Viðbrögðin við skýrslunni urðu til þess að þoka Moynihan lengra til hægri í stjórnmálaskoðunum og í valdatíð Nixon varð hann einn helsti andstæðingur hins Nýja vinstris sem hann taldi ógna grunngildum bandarísks samfélags.
Makúsji-kabón tungumál
Makúsji-kabón tungumál eru tungumál frá flokkum norðurkaríbamál. Þessi tungumál eru talað bara í Gvæjana.
Mikjáll
Mikjáll er íslenskt karlmannsnafn.
Marinella
Marinella er íslenskt kvenmannsnafn.
Marí
Marí er íslenskt kvenmannsnafn.
Mías
Mías er íslenskt karlmannsnafn.
Mímir (mannanafn)
Mímir er íslenskt karlmannsnafn.
Berta
Berta er íslenskt kvenmannsnafn.
Lill-Babs
thumb|right|Lill-Babs 2009 Lill-Babs (f. 9. mars 1938, í Tå; d. 3. apríl 2018) var sænsk söngkona.
1958
thumb|right|Orðið [[þorramatur varð líklega til á Naustinu 1958.]]
thumb|right|[[Che Guevara í Santa Clara.]] thumb|right|Kvenréttindakonan [[Christabel Pankhurst.]] Árið 1958 (MCMLVIII í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Mír (mannsnafn)
Mír er íslenskt karlmannsnafn.
María (nafn)
María er íslenskt kvenmannsnafn.
Bertha
Bertha er íslenskt kvenmannsnafn.
A Clockwork Orange (bók)
A Clockwork Orange er skáldsaga eftir Anthony Burgess sem kom út árið 1962. Við ritun bókarinnar útbjó Burgess heilt slangurmál frá grunni sem hann nefnir Nadsat, og er að mestu byggt á rússnesku. Bókin var mjög umdeild þegar hún kom út. Árið 1971 gerði Stanley Kubrick samnefnda kvikmynd sem var byggð á bókinni.
Söguþráður
A Clockwork Orange (eða Klukkuverk appelsína) er framtíðarsaga sem gerist (líklega) á Bretlandi. Hún er sögð í fyrstu persónu og nefnist sögumaðurinn Alex. Hann er fimmtán ára, hneigður til ofbeldis og mjög uppreisnagjarn. Hann og félagar hans (Pete, Dim og Georgie) mynda klíku og eru allir sem einn ólöghlýðnir fantar. Þeir hanga venjulega á Mjólkurbarnum (Duke of New York) og fremja þess á milli hrylliega ofbeldisglæpi, stunda innbrot, árásir og nauðganir. Loks nær hinn langa hönd laganna til Alex og hann er settur í fangelsi. Til að losna fyrr út tekur hann þátt í undarlegri tilraun (Ludovico’s Technique) sem á að gera hann að löghlýðnum borgara. Tilraunin er að öllu leyti óhefðbundin, en hún felst í því að hann er sprautaður með lyfi og látinn horfa á hryllilegustu glæpi með augun glennt upp á gátt og höfuðið skorðað þannig að hann geti ekki litið undan. Og meðan er spiluð klassísk tónlist, en Alex hafði unun af slíkri tónlist og tengir hana við ofbeldi, enda hafði hann ósjaldan hlustað á hana meðan hann vann illvirki sín. Tilraunin hefur það sterk áhrif á hann fær viðbjóð á ofbeldi og klassískri tónlist. Þegar hann svo losnar úr fangelsinu og kemur heim til foreldra sinna hafa þeir leigt út herbergið hans og henda honum út. Hann ráfar um göturnar og rekst fyrr en varir á vin sinn Dim, sem er orðinn lögregluþjónn. Dim og vinur hans, sem einnig er lögregluþjónn, taka Alex og fara með hann út í sveit og berja hann. Alex rís upp og ráfar um sveitirnar og lendir fyrir tilviljun í höndum eiginmanns konunnar sem hann nauðgaði nokkrum árum fyrr. Hann og vinir hans ákveða að nota Alex sem vopn gegn politískum andstæðingum sínum. Þau loka hann inni og vonast til að hann fremji sjálfsmorð, sem Alex reynir líka með því að hoppa út um glugga. Hann lifir það þó af. Í þessum síðasta þætti bókarinnar er tilrauninni snúið við, og Alex verður aftur ofbeldishneigður og stofnar klíku. Hann stundar ofbeldi, en eftir að hann hittir Pete, gamlan klíkuvin sinn, sem er vaxinn upp úr brotaferli sínum, hugsar hann til þess möguleika að til sé annarskonar líf. Bókin endar svo á því að Alex lætur sig dreyma um maka og að eignast afkvæmi. Jafnvel þó hann geri sér grein fyrir að næsta kynslóð verði einnig ofbeldishneigð. Margt er þó tvíbent í sögunni og erfitt að átta sig á hverjar raunverulegar hneigðir sögumanns eru í lokin.
Towa Carson
Towa Carson (f. 31. mars 1936 í Eskilstuna) er sænsk söngkona.
Gínea (heimshluti)
Gínea er sögulegt heiti á þeim heimshluta sem liggur umhverfis Gíneuflóa í Afríku. Gínea nær frá hitabeltinu í suðri að Sahel-svæðinu, við jaðar Sahara í norðri.
Þetta svæði var með þeim fyrstu í Afríku sunnan Sahara sem Evrópubúar komust í kynni við. Umfangsmikil verslun með gull, fílabein og þræla skapaði mikið ríkidæmi á svæðinu og nokkur öflug konungsríki urðu þar til á 18. og 19. öld eins og Dahómey og Asante-sambandið. Þessi ríki voru miðstýrð, fjölmenn og tæknilega þróuð, og veittu mikla mótspyrnu þegar Evrópuríkin hófu að leggja álfuna undir sig. Stór hluti þessa svæðis var því ekki gerður að evrópskum nýlendum fyrr en undir lok 19. aldar.
Nafnið Gínea kemur úr máli berba, í gegnum portúgölsku og merkir „land hinna svörtu“.
Gíneu var oft skipt í Neðri Gíneu, sem náði yfir suðurhluta Nígeríu, Benín, Tógó og inn í Gana, og Efri Gíneu, sem er mun fámennara svæði, og nær yfir Fílabeinsströndina og Gíneu-Bissá.
Evrópskir kaupmenn gáfu hlutum strandlengjunnar við Gíneuflóa heiti eftir höfuðútflutningsvöru hvers staðar. Eystri hlutinn við Benín og Nígeríu var nefndur Þrælaströndin, þar sem nú er Gana var kallað Gullströndin og vestan við Gana var Fílabeinsströndin, sem nú er nafn ríkis á sömu slóðum. Enn vestar, við Líberíu og Síerra Leóne, var ströndin kölluð Kornströndin eða Piparströndin.
Stafur
Stafur getur átt við eftirfarandi:
Lauvsnes
thumb|Lauvsnes Lauvsnes er þéttbýli og stjórnsýslumiðstöð í sveitarfélaginu Flatanger í Þrændalögum í Noregi. Lauvsnes er í dæmigerðu strandlandslagi en byggðin hefur 504 íbúa. Fjöldi íbúa í sveitarfélaginu er 1101 (2022).
1959
Árið 1959 (MCMLIX í rómverskum tölum)
Lauvsnes
Frá Lauvsnesi liggur Fv766 suður í 40 km til Sjøåsen í Namsos sveitarfélaginu þar sem hann mætir Fv17. Frá Sjøåsen eru það 26 km norður til Namsos og 48 km suður til Steinkjer. Lauvsnes er með strætótengingu bæði til Namsos og Steinkjer. thumb|Lauvsnes kraftverk / Lauvsnesvirkjun vinstri|thumb|AS Namdalens Træsliperi 1957 Lauvsnes óx á sínum tíma sem iðnaðarmiðstöð í kringum AS Namdalens Træsliperi (viðarvinnslufyrirtæki), sem þar var stofnað árið 1909. Fyrirtækið, sem var kjölfestufyrirtæki í sveitarfélaginu, varð gjaldþrota og var lagt niður 1979. Eftir það, Lauvsnes hefur orðið fyrir miklum breytingum. Á Lauvsnesi eru m.a. verslunarmiðstöð, pósthús, bankaþjónusta, leigubíla, hárgreiðslustofa, þvottahús, blóma- og gjafavöruverslun auk járnvöru- og trésmíðaverslunar. Stærstu fyrirtækin með aðsetur á Lauvsnesi eru Folla Maritime Service, AQS, Havbruksparken Midt-Norge og Namdal Rensefisk. Öll þessi fyrirtæki eru tengd fiskeldi og eldisiðnaði. Hér er líka Lauvsnesvirkjun.
Bessí
Bessí er íslenskt kvenmannsnafn.
Lauvsnes
Lauvsnesskóli er sameinaður grunn- og framhaldsskóli með leikskóla. Skólinn hefur sína eigin almenningssundlaug. Leikskólinn Vangan er einnig á Lauvsnesi. Við skólann er íþrótta- og fjölnotasalur sveitarfélagsins Flatangerhallen.
1959
Á Íslandi
Fædd
Lauvsnes
Lauvsnes er í dag þekktast bæði í Noregi og utan landsteinanna fyrir Ørnemannen / arnarmanninn (Ole Martin Dahle), sem býður upp á arnarsafari fyrir ljósmyndaáhugamenn um allan heim.
1959
Á Íslandi
Dáin
Moritz
Moritz er íslenskt karlmannsnafn.
Mjölnir (nafn)
Mjölnir er íslenskt karlmannsnafn, nafnið er úr norrænni goðafræði og var notað yfir hamar Þórs. thumb|right|Modern Mjöllnir
Ann-Louise Hanson
thumb|right|Ann-Louise Hanson [[2012]] Ann-Louise Hanson (f. 4. apríl 1936 í Kristianstad) er sænsk söngkona.
Guy Fawkes-nótt
Á Guy Fawkes-nótt er venjan að skjóta upp flugeldum og kveikja í bálköstum þar sem brúða af Guy Fawkes er brennd. Fyrir fimmta nóvember gengu börn um með brúðuna og betluðu peninga („Penny for the Guy“) en slíkt er orðið sjaldgæft í seinni tíð.
Mórits
Mórits er íslenskt karlmannsnafn.
The Elephant Man
The Elephant Man er kvikmynd byggð á ævisögu Joseph Carey Merrick. Joseph er líka kallaður „the elephant man“ eða „fílamaðurinn“ vegna þess hver afmyndaður hann er. Hann var með mjög alvarlegan sjúkdóm sem var orsök þess að hann varð svona afmyndaður. Vegna þessar afmyndunar er hann settur í sirkus sem sirkusfyrirbæri. Á eina af sýningunum hans kemur læknir að nafni Sir Frederic Treves en hann tekur hann frá sirkusnum til að skoða hann vísindalega séð. En hann vingast mjög fljótlega við Fílamannin og gefur honum húsnæði í spítalanum sínum til að forða honum frá því að lenda aftur í sirkusnum og láta fólk líta niður á hann. Það kemur í ljós að Joseph er ekki einhver afmyndaður vitleysingur heldur greindur og heillandi maður í afmynduðum líkama.
1771
Árið 1771 (MDCCLXXI í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Ásmar
Ásmar er íslenskt karlmannsnafn.
Apalaí
Apalaí er karíbamál sem er talað í Brasilíu af u.þ.b. 450 manns.
Sprengiefni
thumb|right|[[Plastsprengiefni undirbúið fyrir sprengingu.]] Sprengiefni er óstöðugt efni sem brennur mjög snögglega og þenst þá það mikið út að sprenging verður við vissar kringumstæður.
Blávik
thumb|Blávik þegar hlutur nálgast athuganda og [[rauðvik þegar hlutur fjarlægist athuganda.]] Blávik á við dopplerhrif ljóss þegar bylgjulengd styttist (þ.e. ljósið sýnist blárra) vegna þess að ljósgjafinn nálgast athugandann. Andstaðan er rauðvik, sem er vel þekkt innan stjörnufræðinnar, en blávik má greina á fáeinum vetrarbrautum og stafar þá oftast af snúningi þeirra þ.a. að vart verður bláviks frá þeim hluta sem nálgast jörðu.
Rotverschiebung
Beta (mannsnafn)
Beta er íslenskt kvenmannsnafn.
Móses (nafn)
Móses er íslenskt karlmannsnafn.
Maríam
Maríam er íslenskt kvenmannsnafn.
Vajana Tríó tungumál
Vajana Tríó tungumál eru tungumál frá flokkum norðurkaríbamál. Þessi tungumál eru talað í Venesúela og Súrínam.
Gvelfar og gíbellínar
thumb|right|Brjóstvirki með klofna stalla, merki gíbellína, á [[Hús Rómeós|Húsi Rómeós í Veróna]] Gvelfar og gíbellínar (ítalska: guelfi e ghibellini) voru flokkar sem mynduðust á Norður-Ítalíu á hámiðöldum á tímum skrýðingardeilunnar. Gvelfar studdu páfann og drógu nafn sitt af Welf-ætt frá Bæjaralandi (Welf breyttist í guelfo), en gíbellínar studdu keisarann af Hohenstaufen-ætt og kenndu sig við kastala þeirra í Waiblingen (Wibeling sem breyttist í ghibellino). Þessar tvær ættir tókust á um krúnuna eftir lát Hinriks 5. árið 1125. Flokkarnir voru líka kallaðir kirkjuflokkurinn og keisaraflokkurinn.
Einstakar fjölskyldur, borgir og bæir kenndu sig við þann flokk sem þær studdu. Almennt séð voru gvelfar borgaralegir aðalsmenn sem byggðu auð sinn á verslun en gíbellínar úr hópi landeigenda. Borgir Norður-Ítalíu þar sem keisarinn reyndi að auka völd sín voru hallari undir gvelfa en borgir Mið-Ítalíu sem litu á útþenslu Páfaríkisins sem meiri ógn, voru hallari undir gíbellína. Borgir sem áttu í átökum sín á milli studdu oft ólíka flokka. Þannig voru til dæmis Písa og Siena gíbellínaborgir í andstöðu við gvelfaborgina Flórens. Gvelfaborgirnar voru Mílanó, Mantúa, Bologna, Flórens, Lucca og Padúa en borgir kenndar við gíbellína voru Como, Cremona, Písa, Siena, Arezzo, Módena og Parma.
Eftir miðja 13. öld náðu gvelfar yfirhöndinni í þessum átökum. Orrustan við Benevento árið 1266 batt enda á áhrif Hohenstaufen-ættarinnar á Ítalíu og páfi gerði Karl af Anjou að konungi yfir Sikiley. Með þessu bandalagi páfa og Anjou-ættarinnar urðu gvelfar ríkjandi flokkur á Norður-Ítalíu. Nokkrum árum síðar klofnuðu gvelfar í svarta gvelfa sem studdu páfann og hvíta gvelfa sem voru andsnúnir auknum áhrifum hans. Hvítir gvelfar, þar á meðal skáldið Dante Alighieri, voru gerðir útlægir frá Flórens árið 1302 og tilraun þeirra til að ná borginni aftur með hervaldi og stuðningi gíbellína árið 1304 mistókst.
Flokkaheitin gvelfar og gíbellínar voru notuð áfram á Ítalíu næstu aldirnar yfir þá sem studdu annars vegar Frakkakonung og hins vegar keisarann, einkum í Ítalíustríðunum, þar til Karl 5. keisari staðfesti yfirráð sín yfir Ítalíu árið 1529.
Eftirmál
Vísanir í átök gvelfa og gíbellína eru nokkrar í Hinum guðdómlega gleðileik Dantes og í Tídægru Boccaccios. Átökin mynda pólitískan bakgrunn smásögunnar um Mariotto og Gianozza eftir Masuccio Salernitano sem gerist í Siena og varð grunnurinn að sögunni Giulietta e Romeo eftir Luigi da Porto sem William Shakespeare gerði leikritið Rómeó og Júlía eftir.
Noregsmura
Noregsmura (fræðiheiti: Potentilla norvegica ) er jurt af rósaætt. Hún líkist mjög gullmuru, nema stærri, grófgerðari og oft einær. Noregsmura hefur fundist sem slæðingur á Norðurlandi, en er annars útbreidd í Evrópu norður í Lappland og austur yfir til N-Ameríku.
Kosta Ríka
Kosta Ríka (spænska: Costa Rica, bókst. „Auðströndin“) er land í Mið-Ameríku með landamæri að Níkaragva í norðri og Panama í suðri, og strönd að Kyrrahafi í suðvestri (og Ekvador sunnan við Kókoseyju) og Karíbahafi í austri. Íbúar eru um 5 milljónir á landi sem þekur um 50.000 ferkílómetra. Um 350.000 búa í höfuðborginni, San José, en um 2 milljónir búa á höfuðborgarsvæðinu.
Kosta Ríka er forsetalýðveldi. Landið er þekkt fyrir stöðugleika og menntað vinnuafl þar sem flestir íbúar tala ensku, auk spænsku. Kosta Ríka ver um 6,9% vergrar landsframleiðslu til menntunar (2016), en meðaltalið í heiminum er 4,4%. Efnahagslíf landsins var eitt sinn háð landbúnaði en byggist nú á fleiri stoðum, eins og fjármálaþjónustu, þjónustu við erlend fyrirtæki, lyfjaframleiðslu og visthæfri ferðamennsku. Mörg erlend fyrirtæki reka starfsstöðvar á fríverslunarsvæðum í Kosta Ríka þar sem þau njóta skattfríðinda.
Fyrir komu Spánverja var Kosta Ríka dreifbýlt land byggt nokkrum ólíkum frumbyggjaþjóðum. Það var lengi jaðarhérað í Nýja Spáni en fékk sjálfstæði frá Fyrsta mexíkóska keisaradæminu og varð síðan hluti af Sambandslýðveldi Mið-Ameríku. Landið lýsti formlega yfir sjálfstæði frá sambandslýðveldinu 1847. Kosta Ríka lagði her sinn niður með stjórnarskrárbreytingu 1949 í kjölfar skammvinnrar borgarastyrjaldar. Kosta Ríka er því eitt fárra landa í heiminum með engan her.
Kosta Ríka hefur lengi verið hátt skrifað í Vísitölu um þróun lífsgæða, í 68. sæti á heimsvísu og 5. sæti í Rómönsku Ameríku. Landið hefur líka verið nefnt af Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna sem dæmi um mjög þróað land miðað við önnur lönd á sama tekjubili. Kosta Ríka kemur betur út miðað við þróun og jöfnuð en önnur lönd í sama heimshluta.
Umhverfisstefna Kosta Ríka er framsækin. Landið er það eina sem uppfyllir öll fimm skilyrði sjálfbærrar þróunar sem Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna hefur sett fram. Landið var í 42. sæti á heimsvísu og í 3. sæti í Ameríku á Umhverfisvísitölunni og var í efsta sæti á Happy Planet-vísitölunni sem mælir sjálfbærni. New Economics Foundation lýsti því yfir 2009 að landið væri það grænasta í heimi. Kosta Ríka stefnir að kolefnishlutleysi fyrir árið 2021. Árið 2019 var 99,62% af orkunotkun landsins framleidd með umhverfisvænum hætti.
Heiti
Ýmsar kenningar eru uppi um uppruna heitisins. Kólumbus lýsti landinu sem svo að þar bæru innfæddir skartgripi úr gulli, sem gæti hafa leitt til þess að Spánverjar hafi nefnt ströndina „Auðströnd“. Önnur kenning er að nafnið sé fengið úr máli Húetara sem bjuggu í miðju landinu á þeim tíma, hugsanlega Coquerrica, Coquerrique eða Cotaquerrique sem hafi breyst í meðförum Spánverja í Costarrica. Nafnið væri því hliðstætt við önnur landaheiti sem fengin eru úr frumbyggjamálum, eins og nöfn Mexíkó, Níkaragva og Síle.
Saga
Fyrir komu Kólumbusar tilheyrðu indíánar þessa svæðis miðsvæðinu milli Andesfjallamenningarinnar og Miðameríkumenningarinnar. Íbúar töluðu tsibtsönsk mál. Elstu mannvistarleifar eru steinverkfæri frá um 10.000 til 7.000 f.o.t. sem fundust í Turrialba-dal. Spjótsoddar frá Clovis-menningunni og örvaroddar frá Suður-Ameríku gefa til kynna að tvö ólík menningarsamfélög hafi búið samhliða í landinu.
Landbúnaður hófst fyrir um 5.000 árum. Íbúar landsins ræktuðu aðallega rætur og rótarhnýði. Á fyrsta og öðru árþúsundinu f.o.t. höfðu skipulögð landbúnaðarsamfélög orðið til, en þau voru lítil og dreifð. Ekki er vitað hvenær eða hvernig umbreytingin frá veiðum og söfnun til landbúnaðar sem aðalviðurværi íbúa varð.
Elstu merki um leirkerjagerð eru frá um 3.000 til 2.000 f.o.t. Leirkerjabrot, leirvasar, diskar, vatnsflöskur og annars konar leirílát með myndskurði hafa fundist.
Áhrif frumbyggja á samtímamenningu Kosta Ríka hafa verið lítil miðað við önnur lönd í sama heimshluta þar sem þar var ekki sterkt ríki frumbyggja fyrir komu Evrópumanna. Frumbyggjar Kosta Ríka samlöguðust flestir spænskri menningu með mægðum með örfáum undantekningum, eins og Bribrium og Brunkum sem enn búa í fjöllunum Cordillera de Talamanca í suðausturhluta Kosta Ríka, við landamærin að Panama.
Landnám Evrópumanna
Við komu Evrópubúa stráféllu íbúarnir vegna bólusóttar og annarra sjúkdóma og evrópskir landnemar lögðu landið undir sig. Megnið af nýlendutímanum var Kosta Ríka hluti af Höfuðsmannsdæminu Gvatemala innan Nýja Spánar. Höfuðsmannsdæmið var í reynd sjálfstæð eining innan Spænska heimsveldisins. Á nýlendutímanum var Gvatemalaborg stærsta borg Mið-Ameríku og vegna fjarlægðar frá þeim miðpunkti var Kosta Ríka afskipt af nýlendustjórninni og jafnframt fátækasta nýlenda Spánar á svæðinu. Spænskur landstjóri lýsti Kosta Ríka sem „aumustu og fátækustu nýlendu Spánar í allri Ameríku“ árið 1719.
Að hluta til stafaði þessi fátækt af skorti á innlendu vinnuafli sem hægt var að nota sem þræla. Íbúar Kosta Ríka urðu því sjálfir að yrkja plantekrur sínar. Afskiptaleysi spænskra yfirvalda varð til þess að landið fékk að þróast á eigin forsendum. Þetta gæti hafa leitt til margs af því sem í dag telst sérstaða Kosta Ríka. Vegna þessa var líka meira jafnræði meðal íbúa Kosta Ríka en í öðrum Mið-Ameríkulöndum. Kosta Ríka varð „sveitalýðræði“ þar sem engin undirokuð stétt mestísa eða frumbyggja var til. Brátt sneru spænsku landnemarnir sér að ræktun í hæðunum þar sem er næringarríkur eldfjallajarðvegur og mildara loftslag en á láglendinu.
Sjálfstæði
Líkt og önnur Mið-Ameríkuríki háði Kosta Ríka ekki vopnaða baráttu fyrir sjálfstæði. Eftir ósigur Spánar í Sjálfstæðisstríði Mexíkó 15. september 1821 lýstu yfirvöld í Gvatemalaborg yfir sjálfstæði allrar Mið-Ameríku. Kosta Ríka tók þátt í sjálfstæðisyfirlýsingunni og varð hluti af Mexíkó undir stjórn Agustín de Iturbide og síðar Sambandslýðveldi Mið-Ameríku. Kosta Ríka heldur þann dag enn hátíðlegan sem sjálfstæðisdaginn þótt Kosta Ríka hafi, ásamt Níkaragva, þegar fengið sjálfstjórn með Stjórnarskrá Spánar 1812 með León sem höfuðborg.
Við sjálfstæði fengu yfirvöld í Kosta Ríka það verkefni að ákveða framtíð landsins. Tvær fylkingar mynduðust; stuðningsmenn keisaradæmisins sem áttu sér mest fylgi í borgunum Cartago og Heredia, og lýðveldissinnar í San José og Alajuela sem vildu fullt sjálfstæði. Þessum fylkingum laust saman í fyrstu borgarastyrjöld landsins. Lýðveldissinnar báru sigur úr býtum í orrustunni við Ochomogo 1823. Í kjölfarið var höfuðborgin flutt frá Cartago til San José.
Ásmundur
Ásmundur er íslenskt karlmannsnafn.
Kosta Ríka
Sjálfstæði
Árið 1838, löngu eftir að Sambandslýðveldi Mið-Ameríku var hætt að starfa, lýsti landið yfir fullu sjálfstæði. Fjarlægðir og lélegir vegir milli Gvatemalaborgar og miðhálendisins, þar sem flestir íbúar Kosta Ríka bjuggu, gerðu að verkum að þeir litu ekki til stjórnarinnar þar eftir leiðsögn. Íbúar Kosta Ríka voru og hafa síðan verið tregir til að binda efnahag landsins við önnur lönd Mið-Ameríku.
Héraðið Chiriquí var hluti af Kosta Ríka til 1849 þegar það varð hluti af Panama. Til að bæta Kosta Ríka upp missi héraðsins fékk héraðið Guanacaste í norðvestri.
Efnahagsuppgangur á 19. öld
Kaffirækt hófst í Kosta Ríka árið 1808 og um 1820 hafði það tekið fram úr tóbaki, sykri og kakói, sem helsta útflutningsvara landsins. Kaffiræktunin var helsta undirstaða efnahagslífs Kosta Ríka fram á 20. öld og skapaði stétt auðugra kaffiræktenda eða kaffibaróna. Tekjurnar af kaffiútflutningnum urðu til þess að landið nútímavæddist.
Kosta Ríka-búar af afrískum uppruna eru flestir afkomendur innflytjenda frá Jamaíku sem unnu við járnbrautarlagninguna og eru nú um 3% íbúa landsins. Bandarískir fangar og innflytjendur frá Ítalíu og Kína störfuðu einnig að verkefninu. Keith fékk stór landsvæði frá ríkisstjórn landsins að launum fyrir verkið. Hann lagði þau undir bananaræktun og flutti banana til Bandaríkjanna. Bananar kepptu því við kaffi sem helsta útflutningsvara Kosta Ríka. Erlend fyrirtæki (eins og United Fruit Company síðar meir) urðu fyrirferðarmeiri í fyrirtækjarekstri í landinu og tákn fyrir arðránsútflutningshagkerfi. Verkföll, eins og Bananaverkfallið mikla 1934, urðu til þess að efla verkalýðsfélög og neyddi United Fruit Company til að gera kjarasamninga við verkamenn.
20. öldin
Uppreisnarmenn Figueres komu á skammlífri herforingjastjórn sem breytti stjórnarskrá Kosta Ríka og lagði herinn niður. Eftir þessar umbætur lét stjórnin völdin í hendur Otilio Ulate Blanco 8. nóvember 1949. Figueres varð þjóðhetja eftir þetta og vann fyrstu forsetakosningar landsins samkvæmt nýrri stjórnarskrá árið 1953. Síðan þá hafa verið haldnar 14 forsetakosningar í Kosta Ríka. Landið hefur notið samfellds lýðræðis frá 1949.
Landfræði
Kosta Ríka er á Mið-Ameríkueiðinu í kringum 10°N og 84°V. Landið liggur að Karíbahafi í austri og Kyrrahafi í vestri. Það á landamæri að Níkaragva í norðri og Panama í suðri. Kosta Ríka situr á Karíbahafsflekanum sem Kókosflekinn gengur undir í vestri. Þetta skapar Mið-Ameríkueldfjallabeltið sem liggur gegnum Kosta Ríka. 14 eldfjöll eru á Kosta Ríka og sex þeirra hafa sýnt merki um eldvirkni á undanförnum 75 árum.
Hæsti punktur landsins er Chirripó-fjall, 3.819 metrar á hæð. Hæsta eldfjallið er Irazú-eldfjall, 3.431 metrar á hæð. Stærsta stöðuvatn landsins er Arenalvatn.
Veðurfar
thumb|right|Rauði íkornapi lifir eingöngu á Kyrrahafsströnd Kosta Ríka og Panama. Ríkjandi loftslag á Kosta Ríka er hitabeltisloftslag árið um kring. Það eru tvær árstíðir; „sumar“ eða þurrkatíð frá desember til apríl, og „vetur“ eða regntíð frá maí til nóvember. Á þeim tíma rignir nánast stanslaust á sumum svæðum. Fjöllin eru svalari en láglendið við ströndina. Í fjallgarðinum í miðju landsins, Cordillera Central, er úrkoma um 5.000 mm á ári. Raki er meiri Karíbahafsmegin en Kyrrahafsmegin. Meðalhiti er um 27°C á láglendi, 20°C á byggðum svæðum í fjöllunum og 10°C hæst uppi.
Lífríki
Lífríki Kosta Ríka er mjög fjölbreytt. Landið er eitt 20 landa í heiminum með mesta líffjölbreytni. Þar lifa yfir 500.000 tegundir lífvera sem eru um 5% af öllum þekktum lífverum heims. Ein ástæða þessarar miklu líffjölbreytni er staðsetning Kosta Ríka á Mið-Ameríkueiðinu sem tengir tvær heimsálfur.
27% af landsvæði Kosta Ríka eru verndarsvæði eða þjóðgarðar. Corcovado-þjóðgarðurinn er þekktur sem búsvæði tapíra og stórkatta auk þess sem þar er að finna allar fjórar tegundir apa sem lifa í Kosta Ríka: panamískur hettuapi, rauði íkornapi, rauði öskurapi og kóngulóarapi. Skógareyðing og veiðiþjófnaður ógna þessum dýrum.
Stjórnsýslueiningar
Kosta Ríka skiptist í sjö héruð sem aftur skiptast í 82 sveitarfélög (cantones, et. cantón) sem bæjarstjóri stýrir. Bæjarstjórar eru kosnir til fjögurra ára í senn. Það eru engin héraðsþing. Sveitarfélögin skiptast síðan í hverfi (distritos).
1770
Árið 1770 (MDCCLXX í rómverskum tölum)
Ohmslögmál
Ohmslögmál eða lögmál Ohms er regla í rafmagnsfræði, sem segir að rafstraumur í rafrás sé í réttu hlutfalli við rafspennu. Ohmslögmál er kennt við Georg Ohm (1789-1854) og skilgreinir rafmótstöðu (rafviðnám) R rafrásar, sem hlutfall spennu U og straums I í rásinni, þ.e. Spenna= viðnám * straumur.
1770
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Vísindabyltingin
thumb|right|Titilsíða 2. útgáfu bókar Kópernikusar De revolutionibus orbium coelestium í Basel, 1566. Vísindabyltingin er tímabil í mannkynssögunni sem fyrst og fremst tengt við 16. og 17. öldina þar sem nýjar, byltingarkenndar hugmyndir komu fram og ný vitneskja í mörgum fræðigreinum varð til. Þar ber helst að nefna eðlisfræði, stjörnufræði, líffræði, læknisfræði og efnafræði hvar fornar skoðanir og lögmál tengd náttúruvísundum fengu að víkja fyrir nýjum, er lögðu grunninn að nútíma vísindum.
15. september
15. september er 258. dagur ársins (259. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 107 dagar eru eftir af árinu.
Vísindabyltingin
Samkvæmt flestum málsmetandi mönnum hófst vísindabyltingin í Evrópu undir lok Endurreisnartímans og varði allt fram til loka 17. aldar er tímabil sem nefnist Upplýsingin hófst. Upphaf vísindabyltingarinnar má rekja til birtingar tveggja rita árið 1543 sem gjörbreyttu sýn manna á vísindi. Þau eru De revolutionibus orbium coelestium (Um snúning himintunglana) eftir Nikulás Kópernikus og De humani corporis fabrica (Um efni mannslíkamanns) eftir Andreas Vesalius.