cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pólland
Eftir 1989
Árið 2011 sigraði Borgaralegur vettvangur þingkosningarnar. Árið 2014 varð forsætisráðherra Póllands, Donald Tusk, forseti Evrópuráðsins jog sagði af sér embætti forsætisráðherra í kjölfarið. Íhaldsflokkurinn Lög og réttlæti með formanninum Jarosław Kaczyński sigraði þingkosningarnar árin 2015 og 2019. Það hefur leitt til vaxandi andstöðu við stefnu Evrópusambandsins og gagnrýni frá sambandinu fyrir að vega að rétti kvenna, samkynhneigðra og dómskerfinu. Í desember 2017 varð Mateusz Morawiecki nýr forsætisráðherra. Forsetinn Andrzej Duda rétt náði endurkjöri í forsetakosningum 2020. Innrás Rússlands í Úkraínu 2022 olli því að yfir 5 milljón flóttamenn frá Úkraínu komu til Póllands.
Landfræði
Pólland er stórt land, og nær yfir um 312.696 ferkílómetra. 98,52% af þeim eru þurrlendi og 1,48% eru ár og vötn. Landið er það 9. stærsta í Evrópu og í 69. sæti á heimsvísu. Pólland er landfræðilega fjölbreytt land með aðgang að sjó í norðri, fjöll í suðri og flatlenda sléttu í miðið. Megnið af miðhlutanum er flöt slétta, en annars staðar eru mörg stöðuvötn, ár, hæðir, mýrar og skógar.
Pólland á strönd við Eystrasalt í norðri, sem nær frá Pommernflóa að Gdańsk-vík. Út frá ströndinni liggja margar eyrar, strandlón og sandöldur. Ströndin er að mestu bein, en Szczecin-lón, Puck-flói og Vistula-lón ganga inn í hana.
Mið- og norðurhluti landsins eru á Norður-Evrópusléttunni. Ofan við hana eru hæðótt svæði mynduð úr jökulruðningum og jökullón sem mynduðust eftir síðustu ísöld, einkum í vatnasvæðinu í Pommern, vatnasvæðinu í Stóra-Póllandi, vatnasvæðinu í Kassúbíu og Masúríuvötnum. Stærst þessara fjögurra vatnasvæða er Masúríuvatnasvæðið sem nær yfir megnið af norðausturhluta Póllands. Vatnasvæðin mynda röð jökulgarða meðfram suðurströnd Eystrasalts.
Sunnan við Norður-Evrópusléttuna eru héruðin Lúsatía, Slesía og Masóvía, sem eru breiðir ísaldardalir. Syðsti hluti Póllands er fjalllendur; hann nær frá Súdetafjöllum í vestri að Karpatafjöllum í austri. Hæsti hluti Karpatafjalla eru Tatrafjöll við suðurlandamæri Póllands. Hæsti tindur Póllands er á fjallinu Rysy, 2.499 metrar.
Stjórnmál
Pólland er lýðveldi með fulltrúalýðræði þar sem forseti Póllands er þjóhöfðingi. Ráðherraráð Póllands fer með framkvæmdavaldið og forsætisráðherra Póllands er stjórnarleiðtogi. Ráðherrar í ráðherraráðinu eru valdir af forsætisráðherra, skipaðir af forseta með fulltingi þingsins. Forsetinn er kosinn í almennum kosningum til fimm ára í senn. Núverandi forseti er Andrzej Duda og Mateusz Morawiecki er forsætisráðherra.
Pólska þingið kemur saman í tveimur deildum, með neðri deild (Sejm) með 460 þingmönnum, og efri deild (öldungadeild) með 100 þingmönnum. Þingmenn eru kosnir í Sejm með hlutfallskosningu þar sem þingsætum er úthlutað með d'Hondt-aðferðinni. Öldungadeildarþingmenn eru kosnir með meirihlutakosningu í einmenningskjördæmum. Öldungadeildin getur breytt eða hafnað lögum sem Sejm samþykkir, en Sejm getur fellt þá ákvörðun úr gildi með einföldum meirihluta.
Fyrir utan þjóðernisminnihlutahópa þurfa listar stjórnmálaflokka í Póllandi að fá minnst 5% atkvæða á landsvísu til að fá þingfulltrúa á Sejm. Þingmenn beggja deilda eru kosnir til fjögurra ára í senn og njóta þinghelgi. Samkvæmt núverandi lögum þarf frambjóðandi að hafa náð 21 árs aldri til að verða þingmaður, 30 til að verða öldungadeildarþingmaður og 35 til að bjóða sig fram til forseta.
Báðar deildir mynda saman þjóðþing Póllands. Þjóðþingið kemur saman af þrennu tilefni: þegar nýr forseti tekur við embætti, ef forseti sætir ákæru fyrir landsrétti, og ef því er lýst yfir að forseti geti ekki uppfyllt skyldur sínar vegna heilsufars.
Héruð
Við endurreisn Póllands eftir heimsstyrjöldina síðari var landinu skipt upp í 14 héruð (pl: województwo - þýðir upphaflega hertogadæmi). 1950 var þeim fjölgað í 17. Árið 1975 var stjórnkerfinu breytt og stjórnstigum fækkað um eitt. Héruðin urðu þá 49 talsins og hélst svo til næstu stjórnkerfisbreytingar árið 1999. Var héruðum þá aftur fækkað, að þessu sinni í 16:
Efnahagslíf
Hagkerfi Póllands mælt í vergri landsframleiðslu er nú það sjötta stærsta innan Evrópusambandsins að nafnvirði og það fimmta stærsta með kaupmáttarjöfnuði. Það er líka það hagkerfi innan sambandsins sem er í örustum vexti. Um 61% mannaflans starfa innan þriðja geirans, 31% í framleiðsluiðnaði og 8% í landbúnaði. Pólland er hluti af innra markaði Evrópusambandsins, en hefur þó ekki tekið upp evruna og opinber gjaldmiðill er enn pólskur złoty (zł, PLN).
Pólland er leiðandi efnahagsveldi í Mið-Evrópu með um 40% af 500 stærstu fyrirtækjum heimshlutans (miðað við tekjur) og háa hnattvæðingarvísitölu. Stærstu fyrirtæki landsins eru hlutar af hlutabréfavísitölunum WIG20 og WIG30 í Kauphöllinni í Varsjá. Samkvæmt skýrslum til Seðlabanka Póllands var andvirði beinna erlendra fjárfestinga í Póllandi næstum 300 milljarðar pólsk zloty undir lok árs 2014. Tölfræðistofnun Póllands áætlaði að árið 2014 hefðu 1.437 pólsk fyrirtæki átt hlut í 3.194 erlendum fyrirtækjum.
Bankakerfið í Póllandi er það stærsta í Mið-Evrópu með 32,3 útibú á 100.000 fullorðna íbúa. Pólska hagkerfið var það eina í Evrópu sem komst hjá alþjóðlegu fjármálakreppunni 2008. Landið er 20. stærsti útflytjandi á vörum og þjónustu í heiminum. Útflutningur á vörum og þjónustu var talinn vera 56% af vergri landsframleiðslu árið 2020. Í september 2018 var atvinnuleysi áætlað 5,7% sem var með því lægsta sem gerðist í Evrópusambandinu. Árið 2019 voru sett lög í Póllandi sem gáfu launafólki undir 26 ára aldri undanþágu frá tekjuskatti.
Íbúar
Íbúar Póllands voru rúmlega 38 milljónir árið 2021 og landið er því níunda fjölmennasta land Evrópu og fimmta stærsta aðildarríki Evrópusambandsins. Íbúaþéttleiki er 122 á ferkílómetra. Frjósemishlutfall var talið vera 1,42 börn á konu árið 2019, sem er með því lægsta sem gerist í heiminum. Að auki eru íbúar Póllands að eldast töluvert og miðaldur er um 42 ár. Um 60% af íbúum búa í þéttbýli eða stórborgum og 40% í sveitahéruðum. Árið 2020 bjó yfir helmingur Pólverja í einbýlishúsum og 44,3% í íbúðum. Fjölmennasta sýsla Póllands er Masóvía og fjölmennasta borgin er höfuðborgin, Varsjá, með 1,8 milljón íbúa og aðrar 2-3 milljónir á stórborgarsvæðinu. Stærsta þéttbýlissvæðið er stórborgarsvæði Katowice þar sem íbúar eru milli 2,7 milljón og 5,3 milljón. Íbúaþéttleiki er meiri í suðurhluta landsins og er mestur milli borganna Wrocław og Kraká.
Í manntali árið 2011 töldu 37.310.341 sig vera Pólverja, 846.719 sögðust vera Slesíubúar, 232.547 Kasúbíubúar og 147.814 Þjóðverjar. Aðrir minnihlutahópar töldu 163.363 manns (0,41%) og 521.470 (1,35%) gáfu ekki upp neitt þjóðerni. Opinberar tölur um íbúa innihalda ekki farandverkafólk án dvalarleyfis eða Karta Polaka (ríkisborgaraskírteini). Yfir 1,7 milljón úkraínskir ríkisborgarar störfuðu löglega í Póllandi árið 2017. Fjöldi aðfluttra fer ört vaxandi og ríkið samþykkti 504.172 atvinnuleyfisumsóknir útlendinga árið 2021.
Borgir og bæir
Bielsko-Biała, Białystok, Bydgoszcz, Częstochowa, Gdańsk, Gdynia, Gniezno, Goleniów, Karpacz, Katowice, Kielce, Kołobrzeg, Koszalin, Kraká, Lublin, Łowicz, Łódź, Malbork, Nowe Warpno, Olsztyn, Opole, Police, Poznań, Radom, Sopot, Stargard Szczeciński, Szczecin, Świnoujście, Toruń, Varsjá, Wolin, Wrocław, Zakopane
Menning
thumb|220px|[[Kotlet schabowy með ýmsum salötum]]
Matargerð
Pólsk matargerð hefur breyst í gegnum tíma vegna breytilegra aðstæðna í landinu. Hún er svipuð öðrum eldunarhefðum sem er að finna annars staðar í Mið-Evrópu og Austur-Evrópu og jafnvel í Frakklandi og á Ítalíu. Áhersla er lögð á kjöt, sérstaklega svínakjöt, nautakjöt og kjúkling (mismunandi eftir svæðum), og vetrargrænmeti svo sem kál, ásamt kryddi. Ýmiss konar núðlur er líka að finna í mörgum réttum, meðal þeirra helstu eru kluski, auk kornplantna eins og kasza. Pólsk matargerð er almennt vegleg og mikið er notað af eggjum og rjóma. Hefðbundnu réttirnir krefjast mikils undirbúnings. Margir Pólverjar eyða miklum tíma í að undirbúa og borða hátíðarrétti sína, sérstaklega um jól og páska. Þá getur tekið nokkra daga til að búa til alla réttina.
John Boehner
John Andrew Boehner (f. 17. nóvember 1949) er bandarískur stjórnmálamaður, fulltrúadeildarþingmaður og fyrrverandi forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings. Hann hefur setið í fulltrúadeildinni fyrir Repúblikanaflokkinn síðan 1991, starfaði sem leiðtogi minnihlutans í þinginu síðan 2007 og var kjörinn forseti deildarinnar í janúar 2011.
Þingferill
Boehner var fyrst kosinn á þing árið 1990 sem fulltrúi Ohio. Það fyrsta sem Boehner kom í verk á þingi var að taka þátt með Sjöklúbbnum (e. Gang of Seven) í að „taka til í þinginu“, meðal annars að loka fulltrúabankanum (e. House bank) vegna hneykslis varðandi fjárreiður þingmanna í tengslum við bankann. Einnig komu þeir upp um hneyksli varðandi veitingastað þingsins og pósthús en pósthúsið tengdist meðal annars eiturlyfjasölu og illa fengnu fé.
Annað sem Boehner stóð að á þessum fyrstu árum sínum var að móta „samning við Bandaríkin“ (e. Contract with America) árið 1994, meðal annars í samstarfi við Newt Gingrich. Þetta skjal sem var í raun stefnuskrá, var notað í kosningabaráttu repúblikana árið 1994 og er talinn stór þáttur í því að repúblikanar náðu meirihluta í neðri deildinni í fyrsta skipti í fjóra áratugi.
Boehner starfaði meðal annars sem fundarstjóri repúblikana í fulltrúadeildinni (e. House Republican Conference Chairman), var forseti ýmissa nefnda auk þess að leiða ýmis mikilvæg frumvörp á borð við „Ekkert barn skilið eftir“ (e. No Child left Behind) sem lagt var fram til að tryggja öllum börnum menntun. Árið 2006 var hann síðan kosinn til þess að leiða meirihluta repúblikana í þinginu sem hann gerði í eitt ár eða þar til demókratar náðu meirihluta í þinginu en Boehner var þá kosinn leiðtogi minnihlutans.
Boehner var kjörinn forseti fulltrúadeildarinnar þegar nýr meirihluti tók við 3. janúar 2011 en meðal kosningaloforða hans var að minnka útgjöld alríkisins, skapa fleiri störf og breyta vinnulagi í þinginu. Gagnrýnendur hans sögðu þetta þó ómarkviss loforð þar sem hann tilgreindi ekki á neinn hátt hvernig hann ætlaði að efna þessi loforð. Boehner tók einnig þátt í gagnrýni repúblikana á Obama og stjórn hans.
Æviágrip
Boehner sem fæddist 17. nóvember 1949 ólst upp kaþólskri fjölskyldu í Cincinnati í Ohio ásamt ellefu systkinum. Faðir hans átti bar sem hann byrjaði að vinna á, ungur að aldri. Boehner úskrifaðist úr Xavier háskóla árið 1977 og fór að vinna í innpökkunarfyrirtæki þar sem hann varð síðar forstjóri þar til hann fór út í stjórnmál í Ohio árið 1984. Hann og kona hans, Debbie, eiga saman tvö börn. Þrátt fyrir að Boehner væri alinn upp í demókratafjölskyldu studdi hann repúblikana frá árinu 1970 og er nú þekktur íhaldsmaður og frjálshyggjusinni en hann hefur meðal annars verið gagnrýndur fyrir tengsl sín við ýmsa þrýstihópa.
Istanbúl
thumb|right|Istanbúl thumb|Gervihnattamynd af borginni. Istanbúl (tyrkneska: İstanbul) er stærsta borg Tyrklands og fyrrum höfuðborg Tyrkjaveldis frá því skömmu eftir fall borgarinnar fyrir her Mehmets 2. þar til það var leyst upp 1922. Borgin stendur beggja vegna Bosporussunds. Hún er eina borg heims sem stendur í tveimur heimsálfum; bæði í Evrópu (Þrakíu) og Asíu (Anatólíu). Árið 2020 bjuggu um 15,5 milljónir í borginni, eða tæpur fimmtungur allra íbúa Tyrklands, sem gerir hana að stærstu borg í Evrópu.
Borgin var stofnuð á 7. öld f.Kr. sem bærinn Býsantíon af grískum landnemum frá Megara. Árið 330 gerði rómverski keisarinn Konstantínus mikli bæinn að höfuðborg sinni og nefndi hann fyrst Nýju Róm (Nova Roma) en síðan Konstantínópólis eftir sjálfum sér. Borgin óx hratt eftir það og varð ein af endastöðvum silkivegarins og ein af mikilvægustu borgum sögunnar.
Eftir sjálfstæðisstríð Tyrklands 1923 tók Ankara við sem höfuðborg hins nýstofnaða lýðveldis Tyrklands. Árið 1930 var nafni borgarinnar formlega breytt í Istanbúl.
Árið 2018 komu yfir 13 milljón erlendir ferðamenn til Istanbúl eftir að borgin varð menningarborg Evrópu, sem gerði hana að 8. mest heimsóttu borg heims. Í Istanbúl er fjöldi staða á heimsminjaskrá UNESCO og höfuðstöðvar margra tyrkneskra fyrirtækja.
Nafn
thumb|right|[[Hagía Sófía var byggð á tímum Jústiníanusar 1. keisara Austrómverska ríkisins.]] Istanbúl hefur borið mörg nöfn. Hún var fyrst byggð af grískum nýlendumönnum frá Megöru um 660 f.Kr. og hét þá Βυζάντιον Býzantíon. Árið 330 gerði Konstantínus mikli, keisari Rómaveldis, borgina að höfuðstað hins rómverska ríkis og var bærinn síðan kallaður Κωνσταντινούπολις Konstantínúpólis („borg Konstantínusar“) eða Konstantínópel. Í fornkirkjuslavnesku var borgin nefnd Цѣсарьградъ Tsarjgradj („keisaraborg“). Á víkingaöldinni og lengur kölluðu norrænar þjóðir borgina Miklagarð („hina miklu borg“). Á tímum Tyrkjaveldis var borgin ýmist kölluð قسطنطينيه Ḳosṭanṭīnīye eða İstanbul.
Nafnið Istanbúl er talið dregið af grísku orðunum εἰς τὴν Πόλιν eis ten Pólin („til borgarinnar“). Grikkir notuðu þetta heiti almennt til að vísa til borgarinnar, enda var hún eina borgin á þessu svæði. Ottómanar notuðu líka ýmis auknefni yfir borgina, eins og Der Saadet („gnægtahliðið“). Aðrir höfundar hafa haldið því fram að Istanbúl sé dregið af Konstantínópel með fyrsta og þriðja atkvæði fellt niður. Tyrkneskar heimildir frá 17. öld tala um það sem almennt heiti borgarinnar, en fyrstu peningarnir með heitinu اسلامبول Islambol voru slegnir árið 1730 í valdatíð soldánsins Mahmud 1. Í nútímatyrknesku er nafnið ritað İstanbul með punkti yfir i-inu. Áherslan í tyrknesku er á annað atkvæðið tan.
Vörðuskóli
Vörðuskóli (sem hét til ársins 1974 Gagnfræðaskóli Austurbæjar ) er skólabygging við Barónstíg í Reykjavík. Þar var áður gagnfræðaskóli en nú er skólinn hluti af Tækniskólanum og fer kennsla í tölvugreinum þar fram. Vörðuskóli er í næsta húsi við Austurbæjarskóla. Byggingin var teiknuð af Guðjóni Samúelssyni húsameistara og var fullbyggt 1949.
Istanbúl
Upphaf borgarinnar
Fyrstu heimildir um borg þar sem Istanbúl er nú, eru frá árinu 657 fyrir Krist þegar grískir landnemar frá borgini Megara stofnuðu nýja borg sem þeir kölluðu Býsanskt. Borgin var hertekinn af mörgum nágrannaríkjum til dæmis Persíu, Aþenu og Spörtu. Eftir að Rómaveldi lagði undir sig Býsanskt sýndu þeir borginni meiri áhuga en önnur veldi og byrjuðu að byggja hana upp.
Rómaveldi og Býsanska veldið
Árið 285 var Rómaveldi skipt í tvennt og varð Býsanskt að höfuðborg austurhlutans árið 330. Nafnið borgarinnar var einnig breytt í Konstantínópel eftir Konstantínusi keisara. Barbarar sem komu frá austurhluta Evrópu réðust á vesturhluta Rómaveldis og leið það undir lok á 5.öld. Austurhluti Rómaveldis stóð enn, en býsanski keisarinn Justinianus I ákvað að byggja háa varnamúra utan um Konstantíópel. Þessir múrar voru frægir víða um álfuna og þekktir sem þeódósísku veggirnir. Árið 532 var gerð uppreisn geng Justinianus eftir að hann lagði þunga skatta á almúgann. Í uppreisninni brann nærri helmingur Konstantínópel og einnig kirkjan Hagía Sofía. Eftir að Justinianus var búinn að berja uppreisnina niður byrjaði hann strax að byggja Konstantínópel upp úr öskunni.
Hámiðaldir
Árið 1197 braust út mikill eldur í borginni sem olli töluverðri eyðileggingu. Árið 1202 varð Konstantínópel fyrir árás úr vestri þegar hermenn fjórðu krossferðarinnar ákváðu að ráðast á borgina. Þeir tóku borgina, lögðu hana í rúst og stofnuðu nýtt keisaraveldi. Nokkrum árum eftir að fjórðu krossferðinni lauk, risu grískumælandi íbúar Konstantínópel upp gegn innrásarhernum og hröktu keisara hans í burtu.
Fall Konstantínópel
Á síðmiðöldum var sótt víða að Konstantínópel og kepptust nágrannaríki um að leggja hana undir sig. Eftir stanslaus borgarastríð og landvinninga Tyrkja í Anatólíu, stóð borgin frami fyrir mikilli ógn. Árið 1453 gerðu Tyrkir umsátur um borgina. Borgin hefði átti að þola marga mánaða umsátur en þar sem gleymdist að verja eitt hliðið og nýttu Tyrkir sér það og réðust inn í borgina. Lögðu þeir hana í rúst en byggðu hana upp aftur. Tyrkir breyttu nafninu í Istanbul og varð hún höfuðborg Tyrkjaveldis.
Höfuðborg Tyrkjaveldis
Eftir að Tyrkir höfðu lagt borgina undir sig, hófst Tyrkjasoldán, Mehmet 2., þegar handa við að endurreisa borgina og gera hana að höfuðborg. Hann bauð alla velkomna þangað, bæði úr Evrópu og Asíu, og tyrknesk stjórnvöld reyndust mjög opin fyrir aðkomufólki af öllu tagi. Hann hóf miklar framkvæmdir í borginni, reisti vegi og áveitur, byggði Topkapı-höll sem var stærri en gamla keisarahöllin og yfirbyggðan markað. Borgin byggðist smám saman að nýju eftir langt hnignunarskeið undir síðustu keisurunum.
Árið 1517 gerði Tyrkjaveldi tilkall til þess að teljast kalífadæmi. Istanbúl var höfuðborg þessa síðasta kalífadæmis í fjórar aldir. Borgin blómstraði í valdatíð Súleimans mikla frá 1520 til 1566 þegar arkitektinn Mimar Sinan hannaði margar byggingar borgarinnar, eins og mosku Súleimans. Undir lok 18. aldar voru íbúar borgarinnar um 570.000. Á 19. öld voru nýjar brýr reistar yfir Gullhornið og borgin tengdist evrópska járnbrautarnetinu árið 1880. Nútímaveitukerfi voru smám saman innleidd í borginni, þótt það gerðist seinna en í mörgum öðrum evrópskum borgum.
Í miðju sjálfstæðisstríði Tyrklands, eftir ósigur í fyrri heimsstyrjöld, lýsti Mustafa Kemal Atatürk yfir stofnun nýs þings í Ankara árið 1920. Síðasti soldáninn, Mehmet 6., yfirgaf borgina 17. nóvember 1922 um borð í bresku herskipi. Hernámi Istanbúl lauk árið eftir og sveitir tyrknesku stjórnarinnar í Ankara héldu inn í borgina í október 1923. Eftir síðari heimsstyrjöld voru gerðar miklar breytingar á borginni með breiðari götum og nýjum torgum, sem oft fólu í sér niðurrif eldri bygginga. Borgin stækkaði ört vegna aðflutnings frá Anatólíu og nærliggjandi byggðir runnu saman við borgarsvæðið.
Þorlaugur
Þorlaugur er íslenskt karlmannsnafn.
Ronald Coase
Ronald Harry Coase (f. 29. desember 1910; d. 2. september 2013) var hagfræðiprófessor í Chicago-háskóla, sem hlaut Nóbelsverðlaunin í hagfræði 1991 og hefur verið talinn til Chicago-hagfræðinganna svonefndu. Hann er frjálshyggjumaður og félagi í Mont Pèlerin samtökunum, alþjóðlegu málfundafélagi frjálshyggjumanna. Honum er gjarnan eignað að hafa fyrstur fjallað um viðskiptakostnað.
Ævi
Coase fæddist í Lundúnum, og var faðir hans loftskeytamaður. Hann stundaði hagfræðinám í London School of Economics, þar sem einn kennari hans var Friedrich A. von Hayek. Coase kenndi í London School of Economics 1935-1940, starfaði fyrir Bretastjórn í stríðinu, en sneri aftur til kennslu 1946. Hann fluttist til Bandaríkjanna 1951 og kenndi í ýmsum háskólum, en frá 1964 í Chicago-háskóla. Þar var hann ritstjóri tímaritsins Journal of Law and Economics til 1982, er hann dró sig í hlé.
Coase er kunnur fyrir tvær hugmyndir eða tilgátur, sem hafa haft feikileg áhrif í hagfræði. Hann setti aðra fram í ritgerðinni „Eðli fyrirtækisins“ 1937. Hún er, að í frjálsum fjármagnsviðskiptum leiti markaðurinn jafnan að hagkvæmustu samsetningu fjármagnsins. Fyrirtækjum sé skipt upp eða þau sameinuð, eftir því sem hagkvæmast þyki. Með því sé viðskiptakostnaður lækkaður. Hvort á að reka útgáfufyrirtæki og prentsmiðju hvort í sínu lagi eða saman? Hvort á að reka gistihús og bílaleigu hvort í sínu lagi eða saman? Coase var með þessu að skýra, hvers vegna fyrirtæki yrðu til, en frjáls markaður fælist ekki í viðskiptum einyrkja (en þannig er honum iðulega lýst í inngangsköflum í kennslubókum í hagfræði).
Hina hugmyndina setti Coase fram í ritgerðinni „Vandinn af utanaðkomandi kostnaði“ 1960. Hún er, að utanaðkomandi kostnaður (e. social cost), sem viðskipti tveggja aðila valdi hinum þriðja, þótt hann hafi ekki tekið neinn þátt í viðskiptunum, sé alltaf til marks um, að viðskiptakostnaður hafi verið of mikill. Ella hefði hinum utanaðkomandi kostnaði verið eytt í viðskiptum. Dæmi er, þegar viðskipti neytenda og eigenda sápuverksmiðju leiða til þess, að úrgangur úr sápuverksmiðjunni er leiddur í vatn, þar sem veiði spillist fyrir hugsanlegum veiðimönnum. Coase segir, að þetta sé dæmi um, að viðskiptakostnaður verksmiðjueigendanna og veiðimannanna sé of hár, til þess að þeim takist að eyða hinum utanaðkomandi kostnaði í viðskiptum. Eitt ráð til að minnka viðskiptakostnaðinn væri að skilgreina eignarrétt á vatninu.
Geldinganes
thumb|Geldinganes frá [[Úlfarsfelli.]]
Geldinganes er allstórt nes eða eyja í Reykjavík fyrir norðan Eiðisvík og liggur að hluta til samsíða Viðey. Norðan við Geldinganes er Þerney.
Geldinganes er tengt landi með eiði sem nú er ökufært, en var áður fyrr aðeins fært á fjöru. Geldinganes er óbyggt, en þar voru á sínum tíma geldsauðir aldir fyrir fálkarækt þá sem fór fram á Valhúsahæð á Seltjarnarnesi. Þessi geldsauðir áttu að verða fálkunum fóður þegar þeir voru fluttir utan. Er nafnið þannig tilkomið. Seinna áttu menn lengi hagagöngu hrossa á Geldingarnesi og átti t.d. Hestamannafélagið Fákur slíka hagagöngu þar á þriðja áratug 20. aldar. Síðar var þar lengi skotæfingasvæði og seinna grjótnáma en úr henni hafa verið teknar þúsundir tonna af grjóti. Stefnt var að því að á nesinu yrði byggt íbúðahverfi fyrir yfir 15.000 manns á 2,20 km² svæði. Ekki er gert ráð fyrir að íbúðarbyggð rísi í Geldinganesi á tíma núgildandi aðalskipulags sem gildir til 2030 en samþykkt hefur verið að úthluta þar svæði fyrir kirkjugarð.
Krókódílaættbálkur
Krókódílaættbálkur (fræðiheiti: Crocodilia) er ættbálkur stórra skriðdýra. Krókódílar komu fram á sjónarsviðið fyrir um 220 milljón árum. Þeir eru næstu núlifandi ættingjar fugla. Til eru 22 tegundir krókódíla sem eru allar kjötætur.
Krókódílar skiptast í þrjár ættir:
thumb|left|550px|Útbreiðsla hinna ýmsu krókódílategunda.
Magnea Gná Jóhannsdóttir
Magnea Gná Jóhannsdóttir (fædd 3. apríl 1997) er íslensk stjórnmálakona og borgarfulltrúi fyrir Framsókn í Reykjavík. Magnea náði kjöri í borgarstjórn 14. maí 2022, þá 25 ára og 41 dags, yngst allra sem náð hafa kjöri í borgarstjórn og sló þar með fyrra met Sönnu Magdalenu Mörtudóttu r sem hafði slegið fyrra met í sveitarstjórnarkosningunum árið 2018.
Lífshlaup
Magnea Gná Jóhannsdóttir fæddist í Reykjavík en ólst upp í Bolungarvík. Hún lauk alþjóðlegu stúdentsprófi (IB diploma) frá United World College Red Cross Nordic í Noregi árið 2017. Það sama ár flutti Magnea til Taílands þar sem hún vann sem starfsnemi að þróun alþjóðlega skólans United Word College Thailand. Árið 2021 lauk Magnea B.A. námi við lagadeild Háskóla Íslands og stundar nú meistaranám við sömu deild. Hún er dóttir Jóhanns Hannibalssonar sem var lengi bóndi á Hanhóli í Bolungarvík en starfar nú sem snjóflóðaathugunarmaður og við kennslu og Guðrún Stellu Gissurardóttur sem er forstöðumaður Vinnumálastofnunar á Vestfjörðum. Magnea Gná á þrjár systur.
Stjórnmálaferill
Magnea Gná Jóhannsdóttir var kjörin formaður Ung Framsókn í Reykjavík í apríl 2022. Magnea hefur setið í stjórn Ung Framsókn frá árinu 2019 og var varaformaður félagsins frá 2021-2022. Þá var hún kynningarstjóri Sambands ungra Framsóknarmanna á árunum 2019 til 2021.
Jack Holt
Jack Holt (1912-1995) var breskur skútuhönnuður frá London sem átti mikinn þátt í að gera kænusiglingar vinsælar á árunum eftir síðari heimsstyrjöld með hönnun ódýrra báta úr krossviði.
Holt hannaði eða tók þátt í hönnun yfir 40 bátsgerða. Meðal þeirra þekktustu eru Mirror, Cadet, Enterprise, GP14 og International 14.
Hjörleif
Hjörleif er íslenskt kvenmannsnafn.
Morgunþáttur
Morgunþáttur er sjónvarps- eða útvarpsþáttur sem fram fara að morgni til. Morgunþættir á Íslandi eru t.d. Zúúber (FM957 og Skífan tv), Ísland í bítið (Bylgjan en var einu sinni á Stöð 2) og Morgunvakt Rásar 2 (Rás 2).
International 14
thumb|right|International 14 International 14 er fjórtán feta (4,27 metra) löng tvímenningskæna. International 14 er þróunargerð sem leyfir breytingar innan ramma ákveðinna reglna sem gilda fyrir gerðina. Upphaflega hétu þessar kænur National 14 og byggðu á reglum sem settar voru um kappsiglingar ólíkra fjórtán feta kæna í Bretlandi í upphafi 20. aldar. Reglurnar eru í stöðugri þróun og taka mið af nýjungum í kænusiglingum. Eldri bátar þessarar gerðar verða þannig úreltir eftir því sem reglurnar þróast.
Simpsonfjölskyldan
Simpson-fjölskyldan (enska The Simpsons) eru bandarískir teiknimyndaþættir eftir Matt Groening. Þættirnir hófu feril sinn í sem stuttar teiknimyndir í Tracey Ullman-þáttunum 1987 en urðu að 22 mínútna löngum þáttum sem voru sýndir á Fox í Bandaríkjunum 1989. Þættirnir gera oft grín að bandarísku þjóðinni, sjálfum sér eða öðrum sjónvarpsþáttum og kvikmyndum. Fjölskyldan samanstendur af bráða fjölskylduföðurnum Homer Jay Simpson, skynsömu móðurinni Marjorie (Marge) Simpson, prakkaranum Bartholomew (Bart) Jojo Simpson, hinni gáfuðu og feimnu Lisu Marie Simpson og kornabarninu Margret (Maggie) Simpson. Fjölskyldan býr að Evergreen Terrace 742 í Springfield.
Á Íslandi var Simpsonfjölskyldan fyrst sýnd í sjónvarpi 7. janúar árið 1991. Fyrstu árin voru þættirnir sýndir á RÚV, en árið 1998 tók Stöð 2 þá til sýninga og hafa þeir verið sýndir þar síðan.
Upphafið
Matt Groening hafði áður gert teiknimyndasögur sem hétu Life in Hell og vöktu þær athygli James L. Brooks sem vildi gera þær að innslögum í þætti Tracey Ullman. Groening vissi ekki hvort að þættirnir um Life in Hell yrðu vinsælir, þannig að á nokkrum mínútum teiknaði hann truflaða fjölskyldu og hafði ekki tíma til þess að finna upp almennileg nöfn. Þess vegna nefndi hann persónurnar eftir fjölskyldu sinni: Homer, Margret, Lisa og Maggie en ákvað að nú væri þetta of augljós nöfn svo að hann nefndi strákinn Bart (stafarugl af enska orðinu brat sem þýðir óþekktarormur). Fyrsti þátturinn fór í loftið 1987. Teiknimyndirnar nutu mikilla vinsælda og 1989 komu Matt Groening, James L. Brooks og Sam Simon saman og ákváðu að gera 30 mínútna langa þætti um Simpson-fjölskylduna. FOX samdi um 13 þætti og átti að sýna fyrsta þáttinn (Some Enchanted Evening) í október. Þátturinn þótti hins vegar svo lélegur að yfirmenn FOX frestuðu frumsýningu hans og létu David Silverman, einn af teiknurunum, hreingera þáttinn. Þeir byrjuðu á Simpsons Roasting on an Open Fire, sem var frumsýndur 17. desember 1989 og sýndu Some Enchanted Evening seinast í þáttaröðinni, um vorið 1990.
Fleiri þáttaraðir
Eftir vinsældir fyrstu þáttaraðarinnar vildi FOX semja um fleiri þáttaraðir. Nú þurfti að ráða nýja teiknara og höfunda til að ná þeim fjölda þátta sem FOX vildi. Í þriðju þáttaröð urðu AL Jean og Mike Reiss, gamalreyndir Simpsons-höfundar, þáttastjórnendur og framkvæmdastjórar. Árið 1992 hætti Klasky-Csupo-fyrirtæknið að stjórna teiknivinnslu þáttanna svo að ráða þurfti nýtt fyrirtæki. Fyrir valinu varð Film Roman og vinnur við þættina enn þann dag í dag. AL Jean og Mike Reiss hættu eftir fjórðu þáttaröðina ásamt mörgum öðrum rithöfundum út af álaginu en AL Jean og Mike Reiss voru að byrja að vinna að nýjum teiknimyndaþætti: The Critic. David Mirkin var ráðinn 1993 eftirmaður þeirra og þurfti að ráða nýja rithöfunda, þ.á m. David X. Cohen (einn af höfundum Futurama-þáttanna (1999 - 2004)). David Mirkin vann að fimmtu og sjöttu þáttaröðinni og eftirmenn hans voru gamlir Simpsons-höfundar, Bill Oakley og Josh Weinstein, og unnu þeir við sjöundu og áttundu þáttaröðina. Annar Simpsons-höfundur, Mike Scully, tók við Oakley og Weinstein og vann við þáttaraðir 9 til 12, en aðdáendum þáttanna var illa við stjórnartíð Mikes Scully. Á eftir honum tók Al Jean við þrettándu þáttaröð og vinnur enn við þættina.
Aðalleikarar
Aðalraddleikarar Simpsons eru sex:
Dan og Julie unnu við Tracey Ullman þættina og Matt var neyddur að nota þau. Síðan voru Nancy Cartwright og Yeardly Smith valdar til verksins. Harry Shearer var ekki ráðinn fyrr en í fyrstu þáttaröðinni. Hank var gestaleikari þangað til í 3. þáttaröð.
Aukaleikarar
Aukaleikarar eru líka í Simpsons og tala oft fyrir nokkrar persónur. Helstu eru:
Síðan koma oft fram frægir gestaleikarar og listinn er yfir hundrað en helstu eru: Joe Montagna (Fat Tony); Albert Brooks (ýmsar persónur); Kelsey Grammer (Sideshow Bob); Phil Hartman (Lionel Hutz og Troy McClure (1990-98)) og Jon Lovitz (ýmsar persónur en oftast Artie Ziff).
Teiknimyndagerð
Simpson-fjölskyldan var lengi vel teiknuð og hreyfð á gamla mátann (1989-2002) - tækni sem kallast Cel Animation. Fyrst eru samin handrit og þau endurskrifuð oft. Síðan gerir teiknimyndaleikstjórinn myndasögu út frá handritunum. Síðan talsetja leikararnir og leikstjórinn og teiknararnir hlusta á spólu með hljóðinu og búa til Animatic sem grófhreyfð teiknimynd. Síðan senda þeir þennan animatic ásamt leiðbeiningum til Suður-Kóreu þar sem þættirnir eru fullkláraðir á glærur sem kallast cel. Oftast eru 2-3 glærur fyrir einn ramma (persóna, persóna 2 og bakgrunnur). Síðan taka þeir þetta upp á upptökuvél og koma hreyfingunum saman. Síðan er þetta sent til Bandaríkjanna og þeir fínnpússa þáttinn, klára að stilla hljóðbrellurnar og raddsetninguna og koma honum í loftið. Þetta ferli tekur 9 mánuði. Árið 2002 byrjuðu þeir að lita þættina í tölvu en nú eru þeir eingöngu unnir í tölvu. Helstu leikstjórarnir eru David Silverman, Mark Kirkland, Jim Reardon, Rich Moore, Wes Archer og Nancy Kruse.
Handritsskrif
Yfir 20 rithöfundar vinna við Simpsons. Hver og einn rithöfundur sendir oftast inn handrit eða hugmynd að þætti. Handritið er síðan endurritað af öllum ef þess þarf, stundum bætast við bráðfyndnir brandarar sem ekki voru í upphaflega handritinu. Stundum stingur einhver upp á sögu en er ekki við til að skrifa handritið, þannig að annar rithöfundur fær söguna. Kímnin er aðallega svört og oft eru daglegir hlutir ýktir og þeir skopstæla oft fréttir, sjónvarpsþætti, kvikmyndir eða stjórnmál. Helstu rithöfundarnir eru John Swartzwelder, Ian Maxton-Graham, Ron Hauge, George Meyer og Jon Vitti.
Simpson-þáttaraðirnar
Simpson-þáttaraðirnar hefjast yfirleitt í lok september eða október um haustið og lýkur í maí. 24. serían er í vinnslu.
Köllunarklettur
Köllunarklettur var klettur við Sundahöfn, við hringtorg Sundagarða. Kletturinn dregur nafn sitt af því að þaðan var kallað eftir bát til frá Viðey. Áður en landfyllingar voru gerðar vegna hafnarinnar, stóð hann fram í sjó. Köllunarklettsvegur heitir eftir honum.
Í febrúar 1949 strandaði olíuskipið Glam við Köllunarklett. Það lá við akkeri í Laugarnesi og var verið að dæla olíu í geyma Olíuverslunar Íslands þar þegar skipið slitnaði upp í ofsaroki og rak til lands og skemmdist. Dráttarbátur frá Hull í Bretlandi var fenginn til að draga skipið til Cardiff en svo fór að skipið slitnaði frá dráttarbátnum og fórst við Reykjanes 28. febrúar 1949.
Áður var talið að kletturinn væri við Vatnagarða, en í ljós hefur komið að hann var líklega norðar, eða þar sem hringtorg Sunnugarða er nú.
Helgi Hallgrímsson
thumb|Helgi Hallgrímsson náttúrufræðingur á heimili sínu á Egilsstöðum.
Helgi Hallgrímsson (f. 1935) er íslenskur náttúrufræðingur. Hann hlaut Hin íslensku bókmenntaverðlaun árið 2011 fyrir Sveppabókina sína, og árið 2014 var hann var sæmdur hinni íslensku fálkaorðu fyrir ritstörf sín og rannsóknir á íslenskri náttúru.
Helgi Hallgrímsson fæddist árið 1935 í Holti í Fellum og ólst upp á Arnheiðarstöðum og Droplaugarstöðum í Fljótsdal. Stúdent frá Menntaskólanum á Akureyri 1955. Nam líffræði, með grasafræði sem aðalgrein, við háskóla í Göttingen og Hamborg 1955–1963. Kennari við Alþýðuskólann á Eiðum 1957-1958 og Menntaskólann á Akureyri 1959–1969. Forstöðumaður við Náttúrugripasafnið á Akureyri 1964–1987 og rannsóknastöðina Kötlu á Árskógsströnd 1970–1979. Hefur fengist við margskonar rannsóknir á náttúru Íslands, aðallega vatnalífi og sveppaflóru landsins og ritað bækur um þau efni: Sveppakverið (1979) og Veröldin í vatninu (1979, 1990), auk fjölda greina í blöðum og tímaritum. Komið hafa út eftir Helga þrjár stórar bækur hin síðari ár. Árið 2005 kom stórbókin Lagarfljót-mesta vatnsfall Íslands út, árið 2010 kom út Sveppabókin, íslenskir sveppir og sveppafræði og hlaut hún Íslensku bókmenntaverðlaunin í flokki fræðibóka 2011. 2016 kom svo út bókin Fljótsdæla, mannlíf og náttúrufar í Fljótsdalshreppi. Nýjust er bókin Vallastjörnur – einkennisplöntur Austurlands sem kom út árið 2017.
Helgi stofnaði og stýrði Samtökum um náttúruvernd á Norðurlandi 1969–1980 og Vísindafélagi Norðlendinga 1970–1975. Stofnandi og ritstjóri Týlis – tímarits um náttúrufræði og náttúruvernd 1971–1985 og í ritstjórn Glettings, tímarits um austfirsk málefni 1991–2002. Hefur beitt sér fyrir verndun náttúrunnar á ýmsum vettvangi og er mikill skógræktarmaður. Búsettur á Egilsstöðum frá 1987. Helgi var sæmdur hinni íslensku fálkaorðu árið 2014 fyrir ritstörf og rannsóknir á íslenskri náttúru.
Heimild: Helgi Hallgrímsson.
Svavar Lárusson - Cara, Cara Bella
Svavar Lárusson syngur Cara Bella er 78-snúninga hljómplata gefin út af Íslenzkum tónum árið 1952. Á henni syngur Svavar Lárusson tvö lög með hinum norska SY-WE-LA jazzkvintett. Kvintettinn starfaði í Osló frá 1950-1953 og hann skipuðu meðal annarra Rolf Syversen, píanó, Finn Westbye gítar og Fred Lange-Nielsen, bassi. Platan er hljóðrituð í mono. Upptaka: Norska útvarpið. Pressun: AS Nera í Osló.
Um plötuna
Í lok október 1952 komu 3 plötur með Svavari Lárussyni og SY-WE-LA kvintettinum til landsins sem teknar voru upp hjá Norska útvarpinu IM 3, IM 4 og IM 5. Þessar plötur voru hinar fyrstu sem settar voru á markað frá Íslenzkum tónum.
Hallmann
Hallmann er íslenskt karlmannsnafn.
Gufunes
right|300px thumb|right|300px|Kort af söguslóðum í Gufunesi
Gufunes er allstórt nes austarlega í Reykjavík, milli Elliðaárvogs og Eiðsvíkur.
Þar var til skamms tíma rekin áburðarverksmiðja, og þar var einnig stór sorphaugur sem var notaður í fyllingu út á sjó, (undir Gufunes túninu).
Saga Gufuness
Í Gufunesi var kirkja og þar var einnig spítali og sennilega líka kaupstaður. Gufunes er kennt við Ketil gufu landnámsmann. Í Þorláksmáldaga sem kenndur var við Þorlák  Þórhallsson biskup og gerður  árið 1180 segir að Maríukirkja sé í Gufunesi sem á 20 hundruð í landi og tvær kýr, kross og klukku, silfurkaleik og messuföt, tjöld umhverfis, þrjú altarisklæði, vatnsker, glóðarker og eldbera, slopp og tvær munnlaugar, lás og tvær kertastikur og hefur Maríukirkjan tíund heima og af níu bæjum og gröft. Prestur í Gufunesi á þeim tíma var Ásgeir Guðmundarsson en hann lést kringum 1180. Á hans tíma var veiddur æðarfugl þarna við sjóinn en Viðeyingar þótti það eyðileggja æðarvarp þar og munu samingar hafa tekist að prestur hætti æðarkolludrápi en fengi í staðinn hagagöngu í Viðey. Gufunes er orðin eign Viðeyjarklausturs árið 1395. Gufuneskirkju er getið í máldaga Gísla biskups árið 1575 og á kirkjan þá einn silfurkaleik lítinn, eina klukku, eina koparpípu og sjö kúgildi. Gufunesjörðin er þá orðin leigujörð frá Skálholti en varð seinna konungsjörð. Í máldaga frá 1632 er torfkirkju í Gufunesi lýst þannig að það séu 3 bitar á lofti, þiljað í kórnum og eitt stafgólf báðum megin í forkirkju, alþiljuð fyrir altar nema það vanti nokkrar fjaðrir utan í bjórþilið. Í héraðslýsingum Skúla Magnússonar er lýst timburkirkju og árið 1857 er kirkjan í Gufunesi sögð vera nýlegt timburhús. Með landshöfðingjabréfi 1886 er kirkjan í Gufunesi aflögð og sóknin lögð til Lágafells. Kirkjan stóð um nokkra hríð og var notuð sem skemma en var svo rifin og kirkjugarðurinn sléttaður.
Í bréfi frá 1496 er talað um kauprein í Gufunesi og að þar skuli fara fram greiðsla í kauptíð á sumarið og bendir það til að kaupstaður hafi verið þar en þarna var góð höfn og stutt yfir í Viðey. Þegar Milljónafélagið lét gera hafskipabryggjur í Viðey lét það gera lítinn innsiglingavita á Geldingarnesi.
Um 1518 stofnaði Kristján II. Danakonungur spítala í Viðey og var það fyrsta elliheimili á Íslandi. Þegar Skúli Magnússon fær Viðey til ábúðar og reisir Viðeyjarstofu þá er spítalanum ofaukið og leggur Skúli til að spítalinn verði fluttur til Gufuness og jörðin Eiði sameinuð Gufunesi og spítalinn hafi allar nytjar hennar nema þar sem yrði hagaganga fyrir fé sem ætlað væri til að fóðra fálka konungs og var þessi tillaga samþykkt og gefin út konungleg tilskipun 17. apríl 1757 um sameiningu jarðanna og flutning spítalans. Í héraðslýsingu Skúla fógeta kemur fram að í Gufunesspítala er séð fyrir sex körlum og sex konum og eru vistmenn fátækir, vinalausir, aldraðir og hrumir. Kostnaður við spítalann var 120 ríkisdalir en auk þess voru bændur í Gullbringu- og Kjósarsýslu skyldaðir til að inna af hendi tvö dagsverk um heyskapartímann og voru þessi dagsverk alls 148 og komu 77 í hlut Gufunesspítala. Árið 1791 leggur [Ólafur Stefánsson] stiftamtmaður til að spítalinn verði lagður niður og er hann lagður niður á fardögum 1795. Konungur seldi þá Gufunes fyrir 150 ríkisdali og varð jörðin þá bændaeign.
Gufunesi er lýst í jarðabók Árna og Páls og þar kemur fram að vatnsból þar sé slæmt og þar sé hægt að fóðra 8 kýr, 1 ungneyti og 10 lömb, jörðin hafi selstöðu í Stardal,sölvafjöru og skelfiskfjöru og þar sé heimræði vor og haust en aldrei hafi verið þar verstöð. Jörðinni fylgja þá fjórar hjáleigur ein er nafnlaus en hinar eru Brandakot, Hólkot og Helguhjáleiga. Í sóknarlýsingu frá 1855 eru talin í landi jarðarinnar tvö eyðikot Niðurkot og Norðurkot. Meðan kirkja var í Gufunesi voru í sókninni þessar jarðir í Mosfellssveit: Miðdalur, Helliskot, Reynisvatn, Kálfakot, Lambhagi, Gröf, Grafarkot, Árbær, Ártún, Keldur, Gufunes, Knútskot (Núpskot), Eiði, Korpúlfsstaðir, Blikastaðir og þessar í Kjalarneshreppi Þerney, Víðines, Sundakot(Niðurkot), Álfsnes og Glóra.
Stuttbylgjustöðin í Gufunesi
Árið 1934 var reist stuttbylgjustöð í Gufunesi en henni var ætlað að vera varaskeytasamband fyrir sæsímann, annast talsamband við útlönd og afgreiðslu við skip á höfnum í kringum Ísland og afla og senda út veðurfréttir. Landsímastjóri sagði þá: "Auk alls þessa hefir komið til orða, að ríkisútvarpið leiti saminga við landsímann um afnot af stuttbylgjustöðinni, til þess að útvarpa til Íslendinga erlendis, ef til þess fæst heimild ríkisstjórnarinnar". Stuttbylgjustöðin fékk 88 hektara til umráða af landi Gufuness og var það óræktað land.
Kappreiðar
Í Gufunesi voru kappreiðar haldnar um nokkurra ára skeið, eða frá 1949 til 1952. Það var Þorgeir Jónsson, bóndi og glímukóngur, sem fyrir þeim stóð. Það var í fyrsta skipti keppt í 400 og 800 metra stökki hérlendis, og verðlaun voru hærri en þá hafði þekkst.
Áburðarverksmiðjan í Gufunesi
Bjarni Thorarensen skáld og amtmaður bjó í Gufunesi. Hann kvæntist árið 1820 Hildi Bogadóttur en hafði áður keypt Gufunes. Hann bjó þar til árins 1834 en seldi þá jörðina og flutti norður að Möðruvöllum. Á meðan Bjarni bjó í Gufunesi náðu álfar að heilla til sín Þórarinn son hans og fannst hann aftur eftir 2-3 daga og sagði að hann hefði þóst sjá móður sína og elt hana.
Jarðfræði Gufuness
Rétt austan við malareiði sem tengir Geldinganes við land er dálítill höfði úr bergi sem virðist vera jökulberg. Þessi höfði er endir á lagi sem liggur milli blágrýtislaga. Sjá má lagið á tveimur stöðum fyrir ofan aðalveginn að Áburðarverksmiðjunni. Bergið er brúnleitt til grátt á lit og er lagið misþykkt en er að norðanverðu alla vega 4 - 6 m. þykkt. Tengiefni er fínn sandur, mósandur og leir.
Ylja
.
Ylja er íslenskt kvenmannsnafn.
1492
thumb|right|Márakonungurinn Boabdil gefst upp fyrir Ferdínand og Ísabellu. thumb|right|Kólumbus tekur land á Hispaníólu. Árið 1492 (MCDXCII í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
Evfemía af Pommern
thumb|right|Lágmynd á gröf Evfemíu drottningar í Sórey. Evfemía af Pommern (1285 – 26. júlí 1330) var hertogadóttir frá Pommern, sem var drottning Danmerkur 1320-1326 og aftur frá 1329 þar til hún lést ári síðar.
Evfemía var dóttir Bogislavs 4., hertoga af Pommern, og seinni konu hans, Margrétar af Rügen. Hún giftist Kristófer, næstelsta syni Eiriks klippings Danakonungs, líklega skömmu eftir 1300, og eignaðist með honum eina dóttur og þrjá syni sem upp komust. Hjónabandið var án efa sprottið af pólitískum rótum og ætlað að styrkja tengsl Danmerkur við Pommern.
Þegar Eiríkur menved, bróðir Kristófers, dó í nóvember 1319 og átti ekki börn á lífi var ekki sjálfgefið að Kristófer erfði krúnuna en árið 1320 samþykktu danskir ráðamenn þó að gera hann að konungi og Evfemía varð þá drottning. Sama ár fæddi hún yngsta son sinn, Valdimar. Árið 1326 var Kristófer steypt af stóli og fjölskyldan fór í útlegð. Kristófer var þó aftur tekinn til konungs 1329 en hafði engin raunveruleg völd. Evfemía dó árið 1330 er grafin í klausturkirkjunni í Sórey.
Hjörný
Hjörný er íslenskt kvenmannsnafn.
Hallmar
Hallmar er íslenskt karlmannsnafn.
Þorlákur
Þorlákur er íslenskt karlmannsnafn.
Ylva
Ylva er íslenskt kvenmannsnafn.
Skildingatoppur
Skildingatoppur (fræðiheiti Lonicera microphylla ) er runni af geitblaðsætt ættaður frá fjöllum mið Asíu (frá Afganistan til Kína).
Hann hefur lítið eitt verið reyndur á Íslandi.
Hlaðgerður
Hlaðgerður er íslenskt kvenmannsnafn.
Konudagur
Konudagur er fyrsti dagur mánaðarins góu í gamla norræna tímatalinu, sem er sunnudagurinn í 18. viku vetrar á milli 18. og 24. febrúar. Rétt eins og fyrsti dagur mánaðarins þorra er bóndadagurinn. Þann dag minntust bændur og eiginmenn húsfreyjunnar með því að fagna góu, sem færir með sér vaxandi birtu og vorinnganginn.
Heimildir um konudaginn
Orðið konudagur varð fyrst algengt á 20. öld. Jón Árnason nefnir að vísu ekki daginn í þjóðsögunum sínum en álíka gömul heimild ætti að teljast nokkuð áreiðanleg:
Ingibjörg Schulesen kvaðst hafa kynnst bæði konudegi og bóndadegi þegar hún var sýslumannsfrú á Húsavík 1841-1861, það er áður en þjóðsögur Jóns Árnasonar komu út á prenti. Þau ummæli hennar eru þó ekki bókfest fyrr en 1898. Árni Sigurðsson nefnir konudag og bóndadag einnig í minningum sínum úr Breiðdal frá miðri 19. öld en þær voru ekki skráðar fyrr en árið 1911. Að öðru leyti er tíðni og útbreiðsla orðanna svipuð.
Konudagur kemur fyrir í sögum eftir Guðmund Friðjónsson, þjóðsögum Sigfúsar Sigfússonar og hjá nokkrum álíka gömlum eða yngri höfundum. Nær hundrað heimildamenn hvaðanæva af landinu fæddir á bilinu 1882-1912 kannast við þetta heiti dagsins. Því er ótrúlegt annað en það hafi verið býsna rótgróið í máli. Opinbera viðurkenningu hlýtur nafnið þó naumast fyrr en eftir að það er tekið upp í Almanak Þjóðvinafélagsins árið 1927 og íslenskir þjóðhœttir Jónasar frá Hrafnagili koma út árið 1934.
Góðtemplarareglan sýnist lengi hafa verið meðvituð um þennan dag eins og fleira þjóðlegt. Þessi auglýsing er frá árinu 1941:
Konudagsblóm
Sú hefð að menn gefi konum blóm í tilefni konudagsinns virðist hafa hafist um miðjan sjötta áratug síðustu aldar en þá tóku blómasalar að auglýsa konudagsblóm. Þórður á Sæbóli í Kópavogi mun hafa verið upphafsmaður þess en fyrsta blaðaauglýsingin sem hefur fundist frá Félagi garðyrkjubænda og blómaverslana er frá 1957.
Giorgio de Chirico
thumb|right|Giorgio de Chirico Giorgio de Chirico (10. júlí 1888 – 20. nóvember 1978) var grísk-ítalskur listmálari, fæddur í Volos, Grikklandi. Móðir hans var borin og barnfædd í Genúa og faðir hans sikileyskur.
Thor Vilhjálmsson
Thor Vilhjálmsson (fæddur í Edinborg, 12. ágúst 1925 – 2. mars 2011) var íslenskur rithöfundur, ljóðskáld og þýðandi. Thor var, ásamt Guðbergi Bergssyni og Svövu Jakobsdóttur, talinn einn af höfundum nýju skáldsögunnar í módernískum anda sem kom fram um 1965 á Íslandi. Thor hefur hlotið fjölda viðurkenninga, þ.á m. hlaut hann bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 1988 fyrir bók sína Grámosinn glóir. Auk þess hefur hann tvisvar verið tilnefndur af íslands hálfu til sömu verðlauna. Árið 1992 hlaut hann Norrænu bókmenntaverðlaun sænsku akademíunnar fyrir ritstörf sín, en verðlaun þessi eru stundum nefnd Litlu nóbelsverðlaunin. Thor hlaut einnig Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 1998 fyrir skáldsöguna Morgunþula í stráum. Verk Thors hafa verið þýdd á fjölmörg erlend tungumál.
Fjölskylda
Faðir Thors var Guðmundur Vilhjálmsson, framkvæmdastjóri Eimskipafélagsins, sem fæddist á Undirvegg í Kelduhverfi. Móðir hans var Kristín Thors Vilhjálmsson, systir Ólafs Thors forsætisráðherra. Eiginkona Thors var Margrét Indriðadóttir fyrrverandi fréttastjóri Útvarpsins og áttu þau tvo syni: rithöfundinn og alþingismanninn Guðmund Andra Thorsson og Örnólf Thorsson forsetaritara.
Störf og viðurkenningar
Thor lauk stúdentsprófi frá MR árið 1944, stundaði nám við norrænudeild Háskóla íslands 1944-1946, við Háskólann í Nottingham í Englandi 1946-1947 og við Sorbonne-háskóla í París 1947-1952. Thor var bókavörður við Landsbókasafnið 1953-55 og starfsmaður Þjóðleikhússins frá 1956-1959. Hann var einnig leiðsögumaður og fararstjóri Íslendinga erlendis.
Fyrsta bók Thors, Maðurinn er alltaf einn, kom út árið 1950 en hann skrifaði fjölda bóka, skáldsögur, ljóð, leikrit og greinasöfn. Auk þess hafa komið út eftir hann þýðingar úr ýmsum málum, m.a. frönsku, spænsku, portugölsku og ítölsku. Hann fékkst einnig við myndlist, hélt málverkasýningar og skrifaði um íslenska myndlistarmenn, þar á meðal bækur um Jóhannes Kjarval og Svavar Guðnason. Thor var einn af stofnendum menningartímaritsins Birtings 1955 og í ritstjórn þess til 1968.
Árið 1992 sendi Thor frá sér fyrsta bindi endurminninga sinna, Raddir í garðinum og hélt áfram á sömu braut með bókinni Fley og fagrar árar, sem út kom 1996. Hann hlaut tvisvar sinnum bókmenntaverðlaun DV. Árið 1992 hlaut Thor bókmenntaverðlaun sænsku akademíunnar fyrir ritstörf (sem oft eru nefnd Litlu nóbelsverðlaunin). Hann fékk fleiri erlendar viðurkenningar, m.a. er hann varð heiðursborgari í franska bænum Rocamadour, hlaut frönsku orðuna Chévalier de l'art et des lettres og ítalska orðu, Cavaliere dell'Ordine dello Merito.
Stílbrögð Thors
Ritstíll Thors var mjög sérstakur og fáum öðrum líkur. Áhrifin eru víða að komin. Thor varð til dæmis fyrir miklum áhrifum frá miðevrópskum rithöfundum og kvikmyndaverkum um miðja 20. öld, en um leið hafði hann tekið við áhrifum úr skáldsögum bandaríska rithöfundarins William Faulkner án þess þó að vera jafn dimmur og jarðbundinn og hann. Stíll Thors hafði líka í sér mark myndlistar því oft er Thor rennandi og flæðandi í lýsingum rétt eins og þegar myndlistarmenn notast við liti og abstrakt myndbyggingu í verkum sínum. Stundum mætti tala um vitundarflæði í stíl Thors, en hann minnti þó lítið á James Joyce eða Samuel Beckett, heldur notaðist hann við sitt eigið séríslenska vitundaflæði, stundum tengt málbeitingu fornsagna Íslendinga, því þó hann láti þessar skynjanir sínar stökkva á milli ólíkra hluta er hann of klassískur í anda til að tapa þræði, ólíkt algjöru vitundarflæði. Thor er líka jafnvel chaplínskur um leið og hann er allt hitt í sömu mund:
Ritstíl Thors er þó ekki hægt að slíta í sundur frá sýn hans á efnið, en sýn hans sjálfs er síkvik og margbrotin, svona eins og margra þeirra meginlandsbúa Evrópu sem fengust við nýskáldsöguna um miðja síðustu öld. Stíll Thors er þó meira í ætt við eldfjall en stórborg, en honum ferst þó jafnvel að lýsa ítölsku smátorgi rétt eins og stórbrotnu íslensku landslagi.
Tenglar
Verk Thors á netinu
Hallmundur
Hallmundur er íslenskt karlmannsnafn.
Safabóla
Safabóla er bóla eða blaðra í umfrymi fruma. Þær gegna mismunandi hlutverkum eftir sérhæfingu viðkomandi frumna. Þær til dæmis flytja hráefni upp á yfirborð frumna til nánari úrvinnslu. Aðrar geyma framleiðslu þeirra eins og fitu, vatn og ensím auk þess sinna þær mikilvægu hlutverki við losun frumunnar á úrgangsefnum.
Í dýrafrumum eru safabólurnar margar og litlar en í plöntufrumunum eru þær stórar og fáar. Þeim mun stærri sem safabólurnar eru þeim mun stærri eru frumurnar en frumur geta þrjúhundruðfaldað stærð sína þegar safabólurnar draga mikið vatn í sig.
Hlédís
Hlédís er íslenskt kvenmannsnafn.
Strengjatoppur
Strengjatoppur (fræðiheiti Lonicera nervosa ) er runni af geitblaðsætt ættaður frá Kína.