cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Evrópukeppnin í knattspyrnu 1980
Undankeppni
Keppt var í sjö riðlum. Lið frá Austur-Evrópu, sem verið höfðu sigursæl í fyrri keppnum, áttu erfitt uppdráttar og komust fæst áfram. Júgóslavar féllu naumlega úr leik fyrir Spánverjum og Hollendingar skutu bæði Pólverjum og Austur-Þjóðverjum aftur fyrir sig. Þessar þrjár þjóðir voru í riðli með Íslendingum sem töpuðu öllum átta leikjum sínum í keppninni og hlutu markatöluna 2:21.
Parken
Völlurinn tekur rúmlega 38 þúsund og er með þak sem hægt er að draga saman. Parken er einnig notaður fyrir tónleika og þá komast um 50-55 þúsund fyrir. Mestur fjöldi tónleikagesta var þá 60 þúsund á Michael Jackson árið 1997.
Parken var notaður sem einn vallana á EM 2021.
Evrópukeppnin í knattspyrnu 1980
Undankeppni
Sovétmenn sem löngum voru taldir í hópi sterkustu Evrópuliðanna ollu vonbrigðum og enduðu í fjórða og neðsta sæti síns riðils, sem Grikkir unnu óvænt. Maltverjar náðu aðeins einu stigi í sínum riðli en fögnuðu því vel, enda frækilegt jafntefli gegn Vestur-Þjóðverjum.
Letidýr
Letidýr er aðeins að finna í Suður- og Mið-Ameríku. Letidýr eru spendýr og tilheyra tveimur ættum spendýra. Skiptast dýrin í Dradypodidae ef þau eru þrítæð og Megalonychidae ef þau eru tvítæð. Áður voru letidýr aðeins sett í fyrrnefndu ættina en nú er tegundum þeirra skipt í tvær ættir eftir táafjölda.
Evrópukeppnin í knattspyrnu 1980
Úrslit
Átta lið kepptu í úrslitakeppninni. Þeim var skipt upp í tvo fjögurra liða riðla. Sigurlið hvors um sig komust í úrslitaleikinn en liðin í öðru sæti léku um bronsverlaun.
Letidýr
Stærð
Núlifandi letidýr eru frekar smávaxin en tvítæðu letidýrin eru stærri og geta fullorðin dýr orðið allt að 8 kg á þyngd. Þrítæðu letidýrin eru oft um 4-5 kg á þyngd. Ein útdauð tegund af letidýri, sem talið er að hafi dáið út þegar seinasta ísaldarskeiði lauk fyrir um tíu þúsund árum, var risavaxin en hún nefnist Megatherium americanum og var á stærð við fíl.
Evrópukeppnin í knattspyrnu 1980
Riðill 1
Vestur-Þjóðverjar unnu sigra á Evrópumeisturum Tékkóslóvakíu og Hollendingum í fyrstu tveimur umferðunum og dugði því tilþrifalítið jafntefli í lokaleiknum gegn Grikkjum sem kepptu á sínu fyrsta stórmóti.
Riðill 2
Lítið var skorað í riðlinum, þar sem heimamenn luku keppni með markatölunni 1:0. Belgar spilltu gleðinni fyrir gestgjöfunum með því ná markalausu jafntefli gegn þeim í lokaleiknum og tryggja sér þar með sigurinn í riðlinum.
Bronsleikur
21. júní - Stadio San Paolo, Napólí, áh. 24.659
Úrslitaleikur
Vestur-Þjóðverjar höfðu mátt sætta sig við silfurverðlaunin á tveimur síðustu mótum þegar komið var til leiks gegn Belgum. Horst Hrubesch leikmaður Hamburger SV skoraði eftir tíu mínútur og aftur í lokin, en í millitíðinni hafði René Vandereycken leikmaður Club Brugge jafnað metin úr vítaspyrnu.
22. júní - Ólympíuleikvangurinn, Róm, áh. 47.860
Konfúsíusismi
thumbnail|hægri|Konfúsískt hof í [[Wuwei í Kína.]] Konfúsíusismi er kínverskt siðfræði- og heimspekikerfi kennt við Konfúsíus sem var einn af upphafsmönnum þessa heimspeki kerfis á sínum tíma, þ.e. fimmtu til fjórðu öld f.Kr. Helstu einkenni konfúsíusisma er sú að taka skal hefðbundin gildi og aðlaga þau að nútímanum. Margir gagnrýnendur konfúsíusisma telja einmitt að hann boði einungis hefðbundin gildi og að fylgja skuli þeim í hvívetna.
Saga
Undir Han veldinu varð konfúsíusismi að opinberri stefnu og var hún leiðandi alveg til loka kínverska keisaraveldisins árið 1911.
Lárós
Lárós gengur inn af Látravík í Eyrarsveit, norðan undir Búlandshöfða og vestan við fjallið Stöð við Grundarfjörð. Lárós er ós Lárvaðals og hefur verið þar laxeldi allt frá þá er Lárós var stíflaður árið 1965. Vatn þetta er um 1,6 ferkílómetri að umfangi og 11 metrar niður þar sem mest er dýpi. Mikið er af bleikju í sjálfu vatninu, Lárvaðli, en við lónið hefur verið gerð um 160 ha stífla og er meðaldýpi þar 2,5-3 m.
Konungar í Dyflinni
thumb|right|400px|Byggðir víkinga á Írlandi þegar veldi þeirra var sem mest, í Dyflinni (bleikt) og á öðrum svæðum (grænt). Konungar í Dyflinni réðu borginni Dyflinni á Írlandi og næsta nágrenni hennar (Dyflinnarhéraði) frá því um 840.
Konungdæmið var stofnað um 840 af norskum og dönskum víkingum, sem stunduðu þar verslun og höfðu þar bækistöð í hernaði sínum á Bretlandseyjum. Um skeið réðu þeir einnig yfir Jórvík og Mön.
Vegna brotakenndra heimilda er erfitt að taka saman heildstætt yfirlit yfir konunga í Dyflinni, og eru því mörg vafaatriði í eftirfarandi lista.
Konungar eftir 917
Dyflinni var hertekin af írsku konungunum Mael Finnia mac Flannacán í Brega og Cerball mac Muiricán konungi í Leinster, og yfirgáfu norrænir menn borgina að mestu frá 902 til 917.
Stubbarnir
Stubbarnir (enska: Teletubbies) er breskur gaman- og fræðsluþáttur fyrir börn framleiddur af BBC. Þættirnir segja frá fjórum verum (Tinky Winky, Dipsy, Laa-Laa og Po) og ævintýrum þeirra.
Stubbarnir eru íslenska þýðingin á nafni þeirra, á Íslandi hafa komið út talsettir þættir gefnir út af Myndbandavinnslunni og Hljóðrita sem og bækur gefnar út af Vöku-Helgafelli. Á íslensku nefnast persónurnar Tínkí-vínki, Dipsý, Lala og Pó.
Rugludalur
Rugludalur er lítill dalur í Austur-Húnavatnssýslu, í beinu framhaldi af Blöndudal. Nafnið mun dregið af konunni Ruglu sem bjó þar. Við mynni Rugludals beygir Blöndudalur til suðvesturs, og þar kemur áin Blanda fram úr djúpu og hrikalegu gili, Blöndugili.
Warwick
thumb|right|Útsýni yfir Warwick thumb|Nikulásarkirkjan.
Rugludalur
Rugludalur er við vesturjaðar Eyvindarstaðaheiðar. Dalurinn er grunnur og grösugur og í mynni hans var áður bærinn Rugludalur sem er nú í eyði og tilheyrir afréttinni. Þar var áður nægur skógur til kolagerðar, en var mjög eyddur 1708. Eftir Rugludal rennur Rugludalskvísl og vestan dalsins er Rugludalsbunga, 562 m y.s. Vestan hennar er Blöndugilið. Rugludalur er á náttúruminjaskrá, ásamt Blöndugili og Vallgili (svæði 412).
Warwick
Warwick er 32 þúsund manna bær og höfuðstaður sýslunnar Warwickshire á Englandi. Bærinn stendur við ána Avon, 18 km sunnan við borgina Coventry. Sagan segir að Engilsaxar hafi fyrst reist bæinn til varnar gegn víkingum árið 914.
Rugludalur
Rugludalur tilheyrði áður Bólstaðarhlíðarhreppi en nú er hann hluti af Húnabyggð.
Khan Academy
Bakgrunnur
Khan Academy eru fræðslusamtök sem stofnuð voru árið 2006 af manni sem heitir Salman Khan. Hann fæddist í New Orleans, foreldrar hans voru innflytjendur frá Bangladesh og Indlandi. Hann er með þrjár háskólagráður, í stærðfræði, rafmagnsverkfræði og tölvunarfræði.
Byrjunin
Hann byrjaði á því að setja inn á internetið stuttar útskýringar á viðfangsefnum stærðfræðinnar. Fyrst notaði hann Yahoo doodle Images til að setja inn efnið. Eini tilgangurinn með að útbúa skýringarnar var að útskýra betur stærðfræðina fyrir systkinabarni sínu. Svo bættust fleiri í hópinn af systkinabörnum hans. Fljótlega spurðist þetta út og fleiri vildu fá að nota útskýringar hans. Hann ákvað þá að setja skýringar sínar á YouTube.
Í dag
Í dag eru samtökin rekin að mestu fyrir fjármagn sem gefið er af mannúðarsamtökum til þess að auka aðgengi að námsefni. Meðal annars hefur efni verið dreift á landsbyggðinni, á einangruðum svæðum í Asíu og Afríku þar sem mikill skortur er á námsefni. Þar er hægt að nota efnið án þess að vera á internetinu. Opinber heimasíða Khan Academy er að finna hér: Khan Academy Þar er að finna yfir 5000 skíringar um efni eins og stærðfræði, vísindi, sögu og bókmenntir. En búið er að þíða hana á nokkur tungumál.
Opið menntaefni
Allt efni á Khan Academy er gefið út undir merkjum Creative Commons (BY-NC-SA) 3.0 license og er þar af leiðandi skilgreint sem opið menntaefni. Creative Commons er opið menntaefni OPR og er skilgreint sem allt fræðsluefni sem hægt er að nálgast á internetinu til notkunar fyrir kennara og nemendur án þess að viðkomandi þurfi að greiða fyrir notkun eða aðgang.
Heimildir
Khan Academy á https://en.wikipedia.org/wiki/Khan_Academy
Neil Butcher og Stamenka Uvalic-Trumbic (ritstjóarar). (2015). A Basic Guide to Open Educational Resources. UNESCO and Commonwealth of Learning. http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002158/215804e.pdf
Höfuðstóll
Höfuðstóll er fjárhæð láns eða kröfu sem vextir eru reiknaðir af ef einhverjir eru. Höfuðstóll er yfirleitt greiddur til baka með afborgunum yfir skilgreindan tíma (sjá þó kúlulán). Ef lán eru verðtryggð breytist höfuðstóllinn í samræmi við almennar verðbreytingar (hækkar með verðbólgu) eins og þær eru mældar með vísitölu.
Teresía Guðmundsson
Teresía (Anda) Guðmundsson (fædd 15. mars 1901 í Noregi, dáin 1983) var norskur veðurfræðingur. Hún nam veðurfræði og skyldar greinar (með hléum) við Oslóarháskóla 1921-1937. Cand. mag 1934 í stærðfræði, efnafræði og stjörnufræði. Hún lauk embættisprófi í veðurfræði (cand. real) 1937 og gegndi starfi veðurstofustjóra frá 1946 til 1963.
Evrópukeppnin í knattspyrnu 1976
Evrópukeppnin í knattspyrnu 1976, einnig nefnd EM 1976, var í fimmta skiptið sem Evrópukeppni karla í knattspyrnu hefur verið haldin. Lokakeppni mótsins fór fram í Júgóslavíu dagana 16. og 20. júní 1976. Lokamótið var það síðasta þar sem aðeins fjögur lið spiluðu en á EM 1980 fengu átta lið þátttökurétt á lokakeppnina. Á mótinu sigraði Tékkóslóvakía sinn fyrsta titil eftir sigur á Vestur-Þýskalandi í úrslitaleik í vítaspyrnukeppni.
David Livingstone
thumbnail|hægri|David Livingstone. David Livingstone (19. mars 1813 – 1. maí 1873) var skoskur landkönnuður og trúboði sem var uppi á Viktoríutímabilinu. Hans er einkum minnst fyrir könnun Sambesí og fund Viktoríufossa og fund hans með Henry Morton Stanley við Tanganjikavatn árið 1871. Þá var Livingstone í síðasta leiðangri sínum að rannsaka upptök Hvítu Nílar sem hann áleit jafnvel vera í Tanganjika eða Lualaba, sem í raun er upptök Kongófljóts.
Livingstone var hatrammur andstæðingur þrælasölu og þeirra grimmdarlegu þrælaveiða sem arabar frá Egyptalandi, Sansibar og Persíu stunduðu í Austur-Afríku á tímum leiðangra hans. Dagbækur hans og bréfasafn sem Stanley flutti til London eftir fund þeirra í bænum Ujiji við Tanganjikavatn áttu mikinn þátt í því að Bretar settu þrýsting á bandamenn sína í þessum löndum að banna þrælasölu með öllu.
Súrefni
Súrefni eða ildi er lit- og lyktarlaust frumefni með efnatáknið O og sætistöluna 8 í lotukerfinu. Súrefni er afar algeng lofttegund, ekki bara á jörðu heldur líka annars staðar í alheiminum.
Við yfirborð jarðar bindast tvær súrefnisfrumeindir saman til að mynda tvíatóma súrefni (súrefni á sameindarformi táknað með O2 oftast einfaldlega kallað súrefni). Talið er að starfsemi blágerla með tilheyrandi súrefnisframleiðslu og koldíoxíðbindingu hafi umbreytt andrúmslofti jarðar fyrir um tveimur og hálfum til þremur milljörðum ára, en fyrir þann tíma hafi það verið súrefnissnautt. Allsnægtir þess í seinni tíð hafa mestmegnis komið frá jarðneskum plöntum, sem gefa frá sér súrefni við ljóstillífun. Í efri hluta andrúmsloftsins er einnig að finna einatóma súrefni (táknað O) og óson, sem er þríatóma súrefni (O3).
Fyrr á öldum var talið að súrefni þyrfti til að mynda sýru og þaðan er nafnið komið.
1980
Árið 1980 (MCMLXXX í rómverskum tölum) var 80. ár 20. aldar og hlaupár sem hófst á þriðjudegi.
Janúar
thumb|right|Nigel Short á skákmóti í Dortmund 1980
Mars
thumb|right|Keppni í norrænum greinum á Vetrarólympíuleikunum 1980
Maí
thumb|right|Eldgosið í St Helens
Júlí
thumb|right|Frá opnunarhátíð ólympíuleikanna í Moskvu.
Ágúst
thumb|right|Lestarstöðin í Bologna eftir sprenginguna.
Nóvember
thumb|right|Ronald og Nancy Reagan í kosningabaráttunni í Bandaríkjunum.
Fædd
thumb|right|Christina Ricci thumb|right|Channing Tatum thumb|right|Alexander Petersson thumb|right|Kim Kardashian
Dáin
thumb|right|Alfred Hitchcock
Uriah Heep
thumb|Uriah Heep 1977. thumb|Mick Box árið 1977.
Uriah Heep er ensk rokk- eða þungarokkshljómsveit stofnuð í London árið 1969. Frægðarsól þeirra reis hæst á 8. áratugnum en síðar nutu þeir áframhaldandi vinsælda í löndum eins og Þýskalandi, Rússlandi, Skandinavíu og Japan. Lady in Black, Easy Livin, July Morning og The Wizard eru meðal laga þeirra sem náðu vinsældum. Plata þeirra Demons and Wizards frá 1972 er talin vera sígilt verk. Heep spilar hljómborðsskotið rokk áþekkt Deep Purple. David Byron sem söng með sveitinni á vinsældatímabilinu lést árið 1985. Sveitin spilaði með Purple á Íslandi árið 2007 og áður 1988. . Mick Box, gítarleikari, er eini upprunalegi meðlimurinn í sveitinni.
Hólmlenda
frame|Hólmlendan C sem er útlenda B og [[innlenda A. ]] frame|Hólmlendan C sem er útlenda B en ekki [[innlenda A eða D. ]] Hólmlenda eða útlenda/innlenda er svæði sem tilheyrir ákveðnu ríki en tengist því ríki ekki landfræðilega (eyjar eru ekki meðtaldar) og er því umlukið öðru ríki eða ríkjum. Gott dæmi er svæðið umhverfis rússnesku borgina Kalíníngrad sem tilheyrir Rússlandi en er aðskilið frá því af landsvæði sem tilheyrir Póllandi og Litháen.
Hólmlenda er ekki alltaf innlenda þar sem svæðið er ekki endilega umlukið einu ríki heldur getur komið fyrir á landamærum tveggja eða fleiri ríkja. Kalíníngrad á til dæmis landamæri að bæði Litháen og Póllandi og strönd við Eystrasalt og er því ekki innlenda í neinu ríki.
Andhverfa
thumb|right|Mynd af föllunum y = ƒ(x) og y = ƒ–1(x). Punktalínan sýnir y = x, en það er línan sem andhverf föll [[speglun|speglast um.]]
Andhverfa gagntækrar vörpunar (eða sem sértilfelli falls) er vörpun  sem uppfyllir að fyrir sérhvert :x \in A og y \in B er
Með öðrum orðum er samsemdarvörpunin á A og  samsemdarvörpunin á B.
Gagntækni vörpunar er nauðsynlegt og nægjanlegt skilyrði fyrir því að hún eigi sér andhverfu og á vörpunin sér þá nákvæmlega eina andhverfu, þ.e. andhverfan ákvarðast ótvírætt. Stundum er rithátturinn f^{[-1]} notaður um andhverfur falla til þess að aðgreina þær frá margföldunarandhverfu sinni,.
Eygló Harðardóttir
Eygló Harðardóttir getur átt við um:
Ikíngut
Ikíngut er íslensk kvikmynd um vináttu íslensks stráks og grænlensks stráks. Myndin gerist á miðöldum á Íslandi og fjallar um atburð þegar lítill grænlenskur strákur, kallaður Ikíngut, kemur í lítið sjávarþorp á Íslandi með ísjaka. Sjávarþorpið er hjátrúafullt og vegna óvenjulegs útlits Ikíngut telja þorpsbúar hann hafa í sér illa anda. Þegar Ikíngut bjargara íslenskum strák, Bóas, úr snjóflóði verða þeir vinir. Bóas berst gegn mótlætinu sem Ikíngut fær í þorpinu, en þorpsbúar vilja handsama hann og jafnvel drepa hann. Orðið Ikíngut er grænlenskt og merkir "Vinur".
Hoya diversifolia
Hoya diversifolia er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er í Suðaustur-Asíu.
Bhumibol Adulyadej
Bhumibol Adulyadej (taílenska: ภูมิพลอดุลยเดช; 5. desember 1927 – 13. október 2016), kallaður Bhumibol hinn mikli frá árinu 1987 og einnig þekktur undir konungsheitinu Rama 9., var konungur Taílands frá 1946 til 2016. Þegar Bhumibol lést hafði hann verið við völd lengur en nokkur annar konungur í sögu Taílands og hafði skipað 30 forsætisráðherra á ferli sínum.
Frá árinu 2008 til 2013 taldi tímaritið Forbes Bhumibol sem ríkasta konung í heimi og mat eignir hans árið 2011 upp á rúma 30 milljarða Bandaríkjadollara.
Frá árinu 2006 var Bhumibol heilsuveill og þurfti því oft að dvelja á Siriraj-sjúkrahúsinu í Bangkok, þar sem hann lést þann 13. október árið 2016. Bhumibol var mjög vinsæll og virtur meðal Taílendinga, svo mjög að í augum margra var hann nánast goðumlíkur. Taílendingar sem gagnrýndu hann eða einveldið voru oft sendir í útlegð eða fangelsi, en þeir hlutu þó gjarnan konunglega náðun eða sakaruppgjöf eftir stutta fangavist.
Æviágrip
Bhumibol fæddist árið 1927 í fylkinu Massachusetts í Bandaríkjunum, þar sem faðir hans, taílenski prinsinn Mahidol Adulyadej, var þá við nám í læknisfræði við Harvard-háskóla. Þess má geta að Bhumibol er eini konungurinn sem hefur fæðst í Bandaríkjunum. Móðir hans, prinsessan Srinagarindra, flutti með börn sín heim til Taílands eftir að faðir þeirra lést árið 1929 en ákvað síðan að flytja með þau til Evrópu svo þau gætu hlotið vestræna menntun. Fjölskyldan settist að í Lausanne í Sviss árið 1933 og Bhumibol gekk þar í skólann École nouvelle de la Suisse romande.
Árið 1946 fannst bróðir Bhumibols, konungurinn Ananda Mahidol, skotinn til bana í höll sinni í Bangkok. Dauði hans hefur aldrei verið fyllilega skýrður og ekki hefur verið skorið úr um hvort um hafi verið að ræða morð, sjálfsmorð eða slys. Vegna dauða Ananda var Bhumibol lýstur nýr konungur Taílands þann 9. júní 1946, þá aðeins átján ára gamall. Hann var þó ekki formlega krýndur fyrr en tæpum fjórum árum síðar, þann 5. maí árið 1950. Stuttu fyrir krýningu sína kvæntist Bhumibol Sirikit, dóttur sendiherra Taílands í Frakklandi, sem hann hafði kynnst á árum sínum í Evrópu.
Valdatíð (1946-2016)
Þegar Bhumibol settist formlega á konungsstól í Taílandi árið 1950 var landið undir eiginlegri stjórn fasistans Plaek Pibulsonggrams, öðru nafni Phibuns. Phibun og herforingjastjórnin sem hann fór fyrir vildu auka sín eigin völd á kostnað konungsins og því einkenndust fyrstu ríkisár Bhumibols af valdabaráttu milli konungssinna og herforingjanna. Þetta breyttist árið 1957 þegar hermarskálkurinn Sarit Thanarat framdi valdarán gegn óvinsælli stjórn Phibuns og gerðist sjálfur forsætisráðherra. Ólíkt forvera sínum studdi Sarit við konungsveldið og nýtti sér vinsældir Bhumibols til þess að treysta eigin stjórn í sessi. Á valdaárum Sarits breyttist því samband hersins og konungsfjölskyldunnar: Herforingjar urðu nánustu bandamenn konungsins og herforingjastjórnir sem tóku ítrekað völdin í Taílandi gerðu það jafnan með velþóknun Bhumibols.
Árið 1973 hófust fjöldamótmæli gegn herforingjastjórninni í Taílandi. Í fyrstu reyndi Bhumibol að skipa mótmælendunum að hafa sig hæga en eftir að lögreglan gerði árás á fjöldasamkomu mótmælenda fyrir utan konungshöllina í Bangkok breytti konungurinn um stefnu. Hann leysti Thanom Kittikachorn forsætisráðherra, eftirmann Sarits, frá störfum og sendi hann í útlegð til Singapúr. Ótti við útbreiðslu kommúnismans til Taílands leiddi þó til þess að fáar eiginlegar breytingar í átt til lýðræðis voru gerðar næstu árin og árið 1976 bauð herinn loks Thanom að snúa aftur til Taílands með velþóknun Bhumibols. Endurkoma Thanoms vakti mikla reiði meðal taílenskra stúdenta og óeirðirnar leiddu til þess að herinn framdi fjöldamorð í nafni Bhumibols í Thammasat-háskóla þann 6. október 1976. Herforingjastjórn tók að nýju öll völd í sínar hendur og átti eftir að stjórna Taílandi næstu árin.
Árið 1992 átti Bhumibol þátt í því að koma á lýðræðislegri stjórn í Taílandi á ný. Eftir að blóðug átök brutust út milli mótmælenda og lögreglu í Bangkok kallaði Bhumibol forsætisráðherrann Suchinda Kraprayoon og leiðtoga stjórnarandstöðunnar, Chamlong Srimuang, á sinn fund og skipaði þeim að leysa deilur sínar á friðsaman hátt. Fundur þeirra var sýndur í beinni útsendingu á taílenskum sjónvarpsstöðvum svo almenningur gat séð bæði Suchinda og Chamlong krjúpa og bugta sig samkvæmt hirðreglum fyrir framan konunginn. Í kjölfarið sagði Suchinda af sér og kosningar voru haldnar. Þessi úrlausn leiddi þó ekki til langvarandi lýðræðis í Taílandi og á stjórnartíð Bhumibols átti herinn aftur eftir að ræna völdum árin 2006 og 2014.
Bhumibol lést árið 2016 eftir langvarandi veikindi. Hann hafði verið konungur Taílands í um sjötíu ár og hafði ríkt lengur en nokkur annar konungur Taílands og lengst allra þálifandi þjóðhöfðingja í heimi þegar hann dó. Sonur Bhumibols, krónprinsinn Maha Vajiralongkorn, varð nýr konungur Taílands en bað þó um að fá að syrgja föður sinn í eitt ár áður en hann tæki sjálfur við völdum.
FK RFS
FK RFS eða FK Rīgas Futbola Skola er lettneskt knattspyrnufélag með aðsetur í Ríga þeir spila heimaleiki sína á Stadions Arkādija. Þeir spila í lettnesku úrvalsdeildinni sem heitir Latvian Virsliga.
Marina Abramović
Meðal þekktustu verka hennar eru Rhythm 0 frá 1974 þar sem hún stóð hreyfingarlaus og áhorfendur máttu gera hvað sem þeir vildu við hana með 72 hlutum sem raðað var á borð og vísuðu ýmist í ánægju eða sársauka, Cleaning the Mirror frá 1995 þar sem hún sat og þreif blóðug bein (sem var vísun í borgarastyrjöldina í Júgóslavíu), og The Artist is Present frá 2010 þar sem hún sat hreyfingarlaus við borð og áhorfendum var boðið að skiptast á að setjast gegnt henni. Frá 1976 til 1988 átti hún í nánu sambandi og samstarfi við þýska listamanninn Uwe Laysiepen (Ulay) þar sem verk þeirra snerust oft um mörk sjálfsins og líkamans. Síðasta verk þeirra saman var þolverk þar sem þau gengu eftir Kínamúrnum frá sitt hvorum enda, mættust í miðjunni og sögðu „bless“. Þá var sambandi þeirra í raun lokið nokkru fyrr.
Marques Batista de Abreu
Marques Batista de Abreu (fæddur 12. febrúar 1973) er brasilískur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 13 leiki og skoraði 4 mörk með landsliðinu.
Hoya thuathienhuensis
Hoya thuathienhuensis er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl. Útbreiðslan er í Víetnam.
Æðvængjur
Æðvængjur (fræðiheiti: Hymenoptera) er ættbálkur skordýra sem skipt í tvo undirættbálka, annars vegar sagvespur (Symphyta) og hins vegar broddvespur (Apocrita). Sagvespur eru breiðar um mittið en broddvespur eru örmjóar. Lirfur sagvespa eru plöntuætur en flestar broddvespur eru sníkjuvespur þ.e. verpa eggjum sínum í eða á önnur dýr og aðrar eins og geitungar, býflugur og maurar eru félagsskordýr sem lifa í samfélögum.
Æðvængjur hafa yfirleitt greinilega þrískiptan bol og grannt mitti milli frambols og afturbols, kúlulaga höfuð, margliðskipta fálmara sem stundum eru mjög langir, áberandi augu og sterka bitkjálka. Þær hafa tvö pör af vængjum og eru aftari vængirnir mun minni. Mörg kvendýr hafa áberandi varppípu á afturenda. Sumar æðarvængjur hafa stungugadd sem tengdur er í eiturkirtil.
Á Íslandi hafa fundist um 260 tegundir æðvængna. Langflestar þeirra eru sníkjuvespur.
Níkíta Khrústsjov
Níkíta Sergejevítsj Khrústsjov (kyrillískt letur: Ники́та Серге́евич Хрущёв) (17. apríl 1894 — 11. september 1971) var eftirmaður Stalíns sem aðalritari sovéska kommúnistaflokksins og leiðtogi Sovétríkjanna. Hann var litríkur persónuleiki, lítill, þybbinn og sköllóttur, og vakti oft athygli fyrir óvenjulega framkomu. Frægt varð þegar hann eitt sinn hélt ræðu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, fór úr öðrum skónum og lamdi honum í ræðupúltið til að leggja áherslu á orð sín.
Eftir að Khrústsjov komst til valda fordæmdi hann glæpi Stalíns og gerði sitt besta til að þurrka út arfleifð hans og draga úr persónudýrkun á honum. Á stjórnartíð Khrústsjovs var reynt að gera umbætur í frjálsræðisátt, auk þess sem Sovétríkin hófu geimrannsóknir fyrir alvöru. Flokksfélagar Khrústsjov steyptu honum af stóli árið 1964 og komu Leoníd Brezhnev til valda í hans stað.
Æviágrip
Khrústsjov fæddist árið 1894 í þorpinu Kalínovka, sem er í dag við landamæri Rússlands og Úkraínu. Hann vann sem járnvinnslumaður á unga aldri og var pólitískur umboðsmaður, eða kommissar, í hernum á meðan rússneska borgarastyrjöldin stóð yfir. Khrústsjov kynntist bolsévikanum Lazar Kaganovítsj árið 1916 og með hans hjálp vann hann sig upp metorðastigann í stjórn Sovétmanna.
Khrústsjov studdi hreinsanir Stalíns á fjórða áratugnum og staðfesti handtökur á þúsundum meintra andófsmanna. Völd Khrústsjovs jukust í hreinsununum og hann varð aðalritari Moskvudeildar Kommúnistaflokksins árið 1935. Árið 1938 var Khrústsjov gerður að leiðtoga landsdeildar Kommúnistaflokksins í Úkraínu og varð því eiginlegur stjórnandi úkraínska sovétlýðveldisins, þar sem hreinsunum var haldið áfram. Ári síðar skipaði Stalín hann aðalfulltrúa í stjórnmálanefnd Kommúnistaflokksins í þakkarskyni fyrir vel unnin störf.
Dauði Stalíns árið 1953 hratt af stað valdabaráttu milli Khrústsjovs og annarra leiðtoga í Kommúnistaflokknum. Honum tókst að ryðja keppinautum sínum, Lavrentíj Bería og Georgíj Malenkov, úr vegi með valdaráni sem hann framdi með aðstoð Georgíj Zhúkov hermarskálks þann 26. júní. Bería var tekinn af lífi og Malenkov var í kjölfarið smám saman jaðarsettur.
Kúbudeilan hófst með því að Khrústsjov hugðist koma fyrir langdrægum eldflaugum á Kúbu, þar sem kommúnistar höfðu komist til valda í byltingu þremur árum fyrr. Hugsanlega gerði Khrústsjov þetta til að styrkja stöðu sína eftir ýmis pólitísk vonbrigði heima fyrir og erlendis. Heimurinn rambaði á barmi kjarnorkustyrjaldar þar sem Bandaríkjamenn vildu alls ekki að kjarnorkuvopnum yrði komið fyrir á dyraþrepi þeirra og íhuguðu alvarlega að gera árás þegar sovésk flutningaskip nálguðust Kúbu. Eftir mikla spennu féllst Khrústsjov á að fjarlægja kjarnavopnin frá Kúbu í skiptum fyrir að Bandaríkjamenn fjarlægðu sín eigin kjarnavopn á Tyrklandi. Fjarlægingu bandarísku kjarnavopnanna var hins vegar haldið leyndri fyrst um sinn. Því hlaut Khrústsjov engan hróður af málinu heldur var tilfinningin fremur sú að hann hefði lúffað þegar Bandaríkin settu honum úrslitakosti. Deilan veikti mjög stöðu hans innan Sovétríkjanna.
Vinsældir Khrústsjovs döluðu smám saman vegna vankanta í stefnumálum hans. Við þetta óx andstæðingum hans ásmegin og svo fór að þeir steyptu honum af stóli í október árið 1964. Ólíkt fyrri valdsmönnum sem höfðu beðið ósigur í valdabaráttu Sovétríkjanna var Khrústsjov þó ekki tekinn af lífi, heldur var honum gefið hús á rússnesku landsbyggðinni og íbúð í Moskvu. Þar bjó hann á kostnað ríkisins þar til hann lést vegna hjartagalla árið 1971.
Súndíska
Súndíska er ástrónesískt mál talað af um 39 milljón manns á vesturhluta Jövu. Um 15% íbúa Indónesíu tala það. Það er ritað bæði með javísku og latnesku letri.
Andlitsblinda
thumb|Andlitsblinda er í gyrus fusiformis-svæði heilans. Andlitsblinda, andlitsókenni eða andlitstúlkunarstol (fræðiheiti: prosopagnosia, úr grísku prosopon = andlit, agnosia = að þekkja ekki) er það þegar einstaklingur þekkir ekki annað fólk á andlitinu. Það lýsir sér þannig að fólk greinir ekki á milli andlita, sér engan mun á andlitunum og þekkir þess vegna ekki fólk af andlitinu. Þessu veldur galli í heilanum á því svæði sem sér um andlitskenni. Nánar tiltekið er þetta heilaskemmd eða vanþroski á gagnaugablaði, oftast á hægra heilahveli. Gerður er greinarmunur á tvenns konar andlitsókenni. Annars vegar er um að ræða meðfætt andlitsókenni, sem stafar af þroskaskerðingu viðkomandi svæðis. Hins vegar er um að ræða áunnið andlitsókenni, sem stafar oftast af skaða sem þetta svæði heilans hefur orðið fyrir, til dæmis af slysförum eða heilablóðfalli. Þetta ástand hefur engin áhrif á það að þekkja hluti né heldur á almenna greind.
Í Bandaríkjunum eru allt að 2,5% fólks haldin þessum meðfædda galla. Þessir einstaklingar þurfa að treysta á önnur svæði heilans, sem eru síður næm fyrir andlitum til þess að þekkja aðra og er þá misjafnt hvernig það gengur.
Engin meðferð er til við andlitsblindu. Ein afleiðing andlitsblindu er til dæmis erfiðleikar við að halda þræði þegar horft er á kvikmyndir vegna vandkvæða við að bera kennsl á persónurnar, sér í lagi ef þær eru margar.
Fólk með andlitsblindu nýtir sér oft önnur einkenni til að þekkja aðra einstaklinga, svo sem eins og fatnað, hárlit, líkamsvöxt, rödd og fleira þess háttar. Vegna þessa ágalla getur sá andlitsblindi oft átt í erfiðleikum með eðlileg samskipti við aðra.
Blaðra
thumb|right|Blöðrur Blaðra er sveigjanlegur poki fylltur með ákveðnum tegundum af gasi, svo sem helíum, vetni, nituroxíð og lofti. Blöður nú til dags eru oft gerðar úr gúmmíi, latexi, pólýklórópreni eða nælonefni á meðan eldri blöðrur voru oft gerðar úr þurrkuðum dýraþvagblöðrum. Sumar blöðrur eru eingöngu notaðar til skrauts á meðan aðrar þjóna mikilvægari tilgangi svo sem í veðurfræði, læknisfræðilegri meðferð, hernaðarlegri vörn eða til samgangna. Blöðrur hafa lágan eðlismassa og tiltölulega lágan kostnað, sem leiðir að breiðum markaði.
Saga
Indjánar frá mið- og suðu-Ameríku bjuggu til blöðrur úr leðri, eins og víða er gert í dag. Árið 1643 sýndi Evangelista Toricelli, ítalskur eðlisfræðingur, fram á að loft var meira en ekki neitt.
Það var kínversk, japönsk og amerísk þjóðarmenning sem leiddi að upphafi blöðrunnar. Fyrsta blaðran (kölluð blaðra þvagsins) var fundin upp af brasilískum presti, Bartolomeu de Gusmao en hann var fæddur var í Portúgal. Fyrsta opinbera sýningin á blöðru var svo í portúgölskum rétti þann 8. ágúst 1709 í höllinni Casa da India í Lissabon.
Zürich (fylki)
Zürich er fjölmennasta kantónan í Sviss með rúma 1,4 milljón íbúa (31. desember 2014). Höfuðborg hennar, borgin Zürich, er mesta fjármálamiðstöð landsins. Íbúarnir eru þýskumælandi.
Lega og lýsing
Zürich er sjöunda stærsta kantóna Sviss með 1.729 km2. Hún liggur nær nyrst í Sviss og nemur norðurhlutinn við þýsku landamærin. Aðeins kantónan Schaffhausen liggur norðar. Kantónur sem að Zürich liggja eru Schaffhausen fyrir norðan, Thurgau fyrir austan, St. Gallen fyrir suðaustan, Schwyz og Zug fyrir sunnan og Aargau fyrir vestan. Zürich er hæðótt en ekki hálend, enda liggur hún fyrir norðan Alpafjöll. Hæsta fjallið, Schnebelhorn, er aðeins 1.293 m hátt. Zürichvatn gengur inn í landið í suðri og klýfur suðurhluta kantónunnar í tvennt. Íbúar eru 1,3 milljónir, sem gerir Zürich að fjölmennustu kantónu Sviss.
Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Zürich eru tvær rendur á ská. Fyrir ofan til hægri er hvítt en fyrir neðan til vinstri er blátt. Merki þetta kom fram á 15. öld sem dómsinnsigli. Ekki hefur tekist að útskýra tilurð litanna. Í gegnum tíðina hefur ýmislegt skraut verið sett í kringum merkið, svo sem ljón og ríkisörninn. Stundum er það enn notað. Skjaldarmerki kantónunnar Zürich og borgarinnar Zürich eru nákvæmlega eins.
Orðsifjar
Kantónan heitir eftir borginni Zürich. Rómverjar nefndu staðinn Turicum, en þar voru þeir með hervirki. Talið er að heitið sé forngermanskt en það hefur ekki verið skýrt enn.
Borgir
Stærstu borgir kantónunnar:
Sísallilja
Sísallilja (fræðiheiti: Agave sisalana) er hitabeltisplanta af þyrnililjuætt en úr trefjum blaða hennar er unninn sísalhampur. Sísalhampurinn er meðal annars notaður í mottur og kaðla. Til þess að gera hampinn hæfan til spuna, þarf að láta hann fara margar ferðir gegnum kembivélar, þar sem hann fyrst er grófkembdur og siðan fínkembdur. Hampiðjan framleiddi sísalhamp á árum áður.
Spacelab
thumb|right|[[Wubbo Ockels í Spacelab árið 1984.]] Spacelab var endurnýtanleg geimrannsóknarstofa sem var flutt út í geim í 22 geimflugum Geimskutluáætlunarinnar frá 1983 til 1998. Rannsóknarstofan var gerð úr nokkrum hlutum sem voru settir saman á mismunandi hátt eftir markmiði hverrar ferðar. Meginhlutinn var röð af sívölum hólkum, 4,12 metrar í þvermál, sem var raðað saman aftast í geimskutlunni og tengdir við farþegarými hennar með göngum. Rannsóknarstofan var höfð í farmrými geimskutlunnar. Einhverjir hlutar úr henni voru notaðir í alls 32 geimflugum, síðast árið 2000. Spacelab var samstarfsverkefni Geimferðastofnunar Bandaríkjanna og Geimferðastofnunar Evrópu.
Karlsá
Karlsá er bær í Dalvíkurbyggð. Hann er við Ólafsfjarðarveg um 2 km utan við Dalvík. Strandlengjan neðan við bæinn nefnist Upsaströnd og teygir sig frá Brimnesá við Dalvík og út í Ólafsfjarðarmúla. Karlsá fellur til sjávar niður með túninu rétt sunnan bæjarins. Hún kemur úr Karlsárdal. Við ósinn er sæmileg lending og þar var naust frá fornu fari, Karlsárnaust. Karlsárfjall rís upp af bænum tæplega 1000 m hátt.
Bæjarins er getið strax í Landnámu. Þar bjó Karl rauði sonur Þorsteins Svörfuðar og þar var hann heygður í skipi sínu segir Svarfdæla saga. Duggu-Eyvindur Jónsson ólst upp á Karlsá. Hann varð frægur fyrir skipasmíðar sínar. Aðstaða hans var í Karlsárnausti. Þar smíðaði hann duggu sína og mörg smærri skip og báta. Minnismerki um Duggu-Eyvind, sem sýnir dugguna undir fullum seglum, er við þjóðveginn sunnan Karlsár. Þar neðan við er áletrun: "Hér við naustin á Karlsá var mikil skipa- og bátasmíðastöð á 18. öld. Stærst og frægast var haffært skip með hollensku lagi. Yfirsmiður og eigandi var Eyvindur Jónsson duggusmiður f. 1679,d. 1746. Duggan fórst við land 1717." Aftan á varðanum er þessi vísa:
Lengst af var stundaður hefðbundinn búskapur og sjósókn á Karlsá. Nú er þar ferðamannaþjónusta. Eigandi jarðarinnar er ferðaþjónustufyrirtækið Bergmenn, sem sérhæfir sig í fjallaklifri, fjallaskíðamennsku og þyrluskíðamennsku (sjá Klængshóll).
Levin og Munksgaard
Levin og Munksgaard – (eða Levin & Munksgaard) – var bókaforlag sem var stofnað árið 1917 af Einari Munksgaard og Otto Levin, og var það fyrst til húsa á Åboulevarden í Kaupmannahöfn.
Ejnar Munksgaard var driffjöðrin í starfseminni, og eftir að Otto Levin dó (1933) varð Munksgaard einn eigandi forlagsins, sem þó hélt nafninu „Levin & Munksgaard“ til um 1940, að nafnið breyttist í „Ejnar Munksgaard“. Forlagið fluttist á Nørregade í Kaupmannahöfn árið 1925, og haslaði sér þar völl sem vísindalegt forlag og bókaverslun fast við Háskólann og dómkirkjuna. Seinna fluttist útgáfustarfsemin að Nørre Søgade 35.
Árið 1964 var Munksgaards-forlagið selt enska útgáfurisanum Blackwell Science í Oxford. Eftir 1970 var forlagið með umtalsverða starfsemi í Danmörku, var t.d. kunnur útgefandi námsbóka, og eftir 1980 beindist starfsemin einnig að fræðiritum og fagurbókmenntum. Árið 1999 var sá hluti starfseminnar seldur.
Munksgaard er í dag eingöngu vísindalegt útgáfufyrirtæki, sem gefur út alþjóðleg vísindaleg tímarit, og er hluti af Wiley-útgáfusamsteypunni.
Tilgátusaga
Tilgátusaga er fornsaga sem er glötuð, en fræðimenn telja að hafi verið til. Það er að segja tilvist sögunnar er byggð á tilgátum fræðimanna, út frá röksemdum sem geta verið misjafnlega traustar. Einnig getur verið allgóð vissa fyrir að sagan hafi verið til en skiptar skoðanir um hversu umfangsmikið rit hún var og hvaða efni hún hafði nákvæmlega að geyma.
Dæmi um tilgátusögu er Brjáns saga. Í Þorsteins sögu Síðu-Hallssonar er vísað til rits sem nú er glatað. Fræðimenn greinir hins vegar á um hvort umrætt rit var saga Brjáns yfirkonungs á Írlandi eða saga Sigurðar Hlöðvissonar Orkneyjajarls. Og veruleg óvissa er um innihald og umfang ritsins, þó að Brjáns þáttur í Njáls sögu gefi nokkra hugmynd um það.
Bréf
thumb|250px|Frægt bréf frá [[Albert Einstein til Franklin Roosevelt sem fjallar um atómsprengju.]] Bréf eða sendibréf er skrifuð skilaboð frá einum aðila til annars. Hlutverk bréfa hefur breyst mikið síðan 19. öldin en einu sinni var bréfið eina leiðin til að hafa samband við einhvern á áreiðanlegan hátt.
Samskiptatækni hefur þróast og þess vegna er bréfið ekki svo mikilvæg samskiptaleið. Ritsími, sími, símbréf og Internetið hafa öll haft áhrif á skrift og sendingu bréfa. Núna er tölvupóstur notaður helst í stað bréfa. Stundum eru bréf enn notuð í dag, sérstaklega í formlegum aðstæðum.
Venjulega er bréf sett í umslag og svo í póstkassa, í gegnum póstinn.
Kóran
Kóran (arabíska القرآن‎ al-qur’ān, e. Qur'an eða Koran, fr. Curan) þýðir „upplestur“ eða „framsögn“ og er helgasta rit í múhameðstrú. Almenn trú múslima er að Kóraninn sé hið óbrenglaða orð Allah opinberað Múhameð í gegnum erkiengilinn Gabríel. Sem slíkur á Kóraninn að vera hin síðasta opinberun Allah til manna og skal duga til dómdags, borin fram orðrétt eins og Allah mælti. Múslimar trúa því að Kóraninn sé mikilvægast allra rita og ofar lögum manna. Almenn trú múslima er sú að sá Kóran, sem til er í dag, sé óbreytt útgáfa frá því sem Múhameð mælti fram á sínum tíma, orð fyrir orð, punkt fyrir punkt, en Múhameð var sjálfur ólæs og óskrifandi og á að hafa borið fram Kóraninn einungis munnlega.
thumb|||Kóranskóli (Madrasha) í Egyptalandi. Mikil áhersla er lögð á utanbókalærdóm úr Kóraninum. Kóraninn er skrifaður á því sem nú kallast trúarleg arabíska sem er töluvert frábrugðin nútíma arabísku, auk þess sem sýnt hefur verið fram á að finna má fjölda tökuorða úr öðrum tungumálum í texta hans. Sá sem talar og les nútíma arabísku getur þó ekki skilið trúarlega arabísku Kóranins án þess að fara í gegnum sérstaks nám fyrst. Múslimum er gjarnan kennt að söngla eða kyrja vers Kóranins utanbókar frá barnsaldri. Kóraninn hefur þó verið þýddur á fjölda tungumála.
Uppruni
thumb|Kóran frá 12. öld (handrit frá Andalúsíu) Margt hefur verið ritað um uppruna og trúverðugleika Kóranins síðustu áratugina. Vitað er nú að Kóraninn var ekki færður í rit fyrr en um 150–200 árum eftir dauða Múhameðs. Flestir fræðimenn múslima trúa því hins vegar að Uthman, tengdasonur Múhameðs og þriðji kalífinn, hafi látið færa Kóraninn í letur stuttu eftir dauða Múhameðs, en aðrir múslimar trúa að það hafi verið Abu Bakr, fyrsti kalífinn, þar sem ein hadíðsaga greinir þannig frá: „Zaid bin Thabit, ansari sagði, 'Abu Bakr kallaði mig til sín eftir hið mikla fall stríðsmanna í orustunni við Yamama' (þar sem stór hluti af samtímamönnum Múhameðs voru drepnir). Umar var þar með Bakr. 'Margir hafa fallið við Yamama, og ég hef áhyggjur af því að fleiri muni deyja á öðrum vígvöllum af þeim sem kunna að kveða Kóraninn. Stór hluti Kóranins mun tínast nema þú safnir honum saman.' Ég svaraði Umari, 'Hvernig get ég gert það sem sendiboði Allah hefur ekki gert? En Umar hélt áfram að reyna að fá mig til að taka tilboði sínu'. Zaid bin Thabit bætti við, 'Umar sat þar með Abu Bakr og sagði við mig'. 'Þú ert vís ungur maður og við munum ekki gruna þig um að fara með lygar eða um gleymsku. Þú varst vanur að semja hinn guðlega innblástur fyrir sendiboða Allah. Því skalt þú leita Kóranins og safna honum.' 'Við nafn Allah, ef Abu Bakr hefði skipað mér að færa til eitt fjallanna hefði það verið mér auðveldara en að safna saman Kóraninum. Ég sagði við þá báða, “Hvernig vogið þið ykkur að gera hlut sem Spámaðurinn hefur ekki gert?“. Sagan segir enn fremur að eitthvað af súrum Kóranins hafi þá þegar verið ritaðar á hluti svo sem dýrabein, skinn, steina og tré. Margt bendir til þess að Zaid bin Thabit hafi ennfremur verið vel kunnur trúartextum gyðinga, sbr. hadíð: „Það árið, skipaði Spámaðurinn Zaid bin Thabit að kynna sér vel bók gyðinga, og sagði 'ég hef áhyggjur af því að þeir muni breyta Bók minni'“.
Ein hadíðsaga sem segir frá því að Uthman hafi fyrirskipað ritun Kóranins segir svo frá: „Uthman kallaði til sín Zaid, Abdallah, Said og Abd-Rahman. Þeir skrifuðu handritin að Kóraninum í formi bókar í nokkrum eintökum. Uthman sagði við þá þrjá sem voru Quraish, ‚Ef ykkur greinir á við Zaid bin Thabit um einhvern hluta Kóranins, skrifið þá á tungumáli Quraish, þar sem Kóraninn var opinberaður á þeirra tungumáli.‘ Þeir gerðu sem hann bað.“ Ofangreindar tilvísanir í hadiðtexta leiða í ljós að ritararnir sjálfir hafi í raun ekki haft aðgang að nákvæmum texta Kóranins eins og Múhameð á að hafa mælt hann eða kveðið, auk þess sem tungumálið, eða málýskan, sem notuð var við upphaflega ritun hans er nokkuð á reiki.
Fræðimennirnir Wansbrough, Schacht, Rippin, Crone, og Humphreys hafa sagt um uppruna Kóranins: „Nánast samróma álit fræðimanna, sem hafa greint Kóraninn og hefðirnar (Hadíð), hefur verið það að ritning íslams var ekki opinberuð einum manni, heldur hafi verið safn síðari tíma sagna og mismunandi útgáfur af þeim, og virðast hafa verið færðar í rit af hópi manna um nokkur hundruð ára skeið. Sá Kóran sem við lesum í dag er ekki sá sem hugsanlega fyrirfannst um miðja sjöundu öldina, heldur var hann ritaður á áttundu og níundu öldinni. Hann var ekki settur saman í Mekka eða í Medína, heldur í Bagdad. Það var þar og þá sem íslam tók á sig formlega mynd og varð að trúarbrögðum. Með hliðsjón af þessu er myndunartími íslams ekki á tíma Múhameðs, heldur nær hann yfir 300 ár.“ Að sama skapi má gera ráð fyrir að Kóraninn hafi verið settur saman í nokkru flýti og án lagfærsla eða mikillar vandvirkni, svo sem hvað varðar rangfærslur um sagnfræðilega atburði og efni sem tekið var úr ritum gyðinga og kristinna.
Einnig hafa verið leiddar að því líkur að Kóraninn eða forveri hans hafi fyrst komið fram í Bagdad í tíð landstjórans Al-Hajjaj, undir kalífanum Umayyad, einhvern tíman eftir árið 705.
Hvers vegna ekkert hefur fundist af fyrstu handritum og útgáfum Kóranins, sem getið er um í hadíðsögnunum sem nefndar hafa verið hér að framan, hefur þótt nokkuð athyglisvert. Sér í lagi í samanburði við önnur eldri rit sem hafa varðveist yfir lengri tíma. Um þetta segja Ling og Safadi: „Við höfum engar vísbendingar um upphaflegu útgáfu Kóranins, né finnast hlutar úr eintökunum fjórum sem eiga að hafa verið send til Mekka, Medína, Basra og Damaskus“. Jafnvel þó þessi eintök hafi eyðst með tíma og notkun, mætti ætla að einhverjir hlutar þeirra hefðu fundist. Við enda sjöundu aldar höfðu innrásarherir múslima lagt undir sig landsvæði frá Indlandi og allt vestur til Spánar. Kóraninn, samkvæmd hefðum múslima, var hornsteinninn í trú þeirra. Á öllu þessu svæði, ættu að finnast einhver skjöl eða handrit með vísan í Kóraninn og efni hans. En það er ekki einn einasta bókstaf að finna frá þessum tíma. Það er bókstaflega ekkert sem finnst frá fyrstu þremur kynslóðum íslams (eftir dauða Múhameðs) sem gæti sýnt að Kóraninn hafi verið til. Til samanburðar við rit kristinna manna má nefna að varðveist hafa meira en 5.500 grísk handrit að Nýja testamentinu, 10.000 á latínu og að minnsta kosti 9.500 aðrar útgáfur, samtals meira en 25.000 eintök og hlutar úr Nýja testamentinu sem til eru enn þann daginn í dag og flest skrifuð 25 til 350 árum eftir dauða Jesús”.
Aldursgreining á elstu eintökum Kóranins hefur hingað til verið viðkvæmnismál í heimi múslima og nákvæm aldursgreining með aðferðum efnagreiningar hefur ekki verið leyfð. Flestar aldursgreiningar hafa því verið framkvæmdar með greiningum á leturgerð og ritháttum. Þær greiningar hafa leitt í ljós að elstu rit Kóranins, sem varðveist hafa, komu fram 150 til 200 árum eftir dauða Múhameðs. Eitt af elstu eintökum Kóranins er hins vegar geymt í The British Library í London og á því hefur verið framkvæmd nákvæm aldursgreining undir stjórn forvarðarins og fræðimannsins Martin Lings (1909–2005), sem sjálfur var múslimi. Sú aldursgreining leiddi í ljós upprunaaldur við lok áttundu aldar, eða um 800 eftir Krist, og staðfestir þar með kenningar fræðimanna um uppruna Kóranins.
Merkur fundur átti sér stað árið 1972 í Sana'a í Jemen þar sem mikið magn Kóransíða eða rulla fannst fyrir tilviljun í gamalli mosku sem átti að gera upp. Síðurnar virðast vera frá ártalinu 705 og bera texta sem er töluvert frábrugðin þeim Kóran sem við þekkjum í dag. Rannsókn á þessum eintökum stendur enn yfir og þykir mikið viðkvæmismál fyrir trúarheim Múslima. Þessi fundur þykir ennfremur renna stoðum undir þá kenningu að núverandi Kóran hafi ekki komið fram fyrr en á seinni hluta áttundu aldar, löngu eftir dauða Múhameðs.
Tímaröð súra
Fræðimenn hafa greint Kóraninn og íslömsku hefðirnar (hadíð) til að sjá rétta tímaröðun súra Kóranins eins og Múhameð á að hafa mælt þær fram. Þýski sagnfræðingurinn Theodor Nöldeke (1836–1930) er talin hafa sett fram áreiðanlegustu kenninguna um þetta efni, sem hann birti í bók sinni “Geschichte des Korans” árið 1860. Samkvæmt kenningum Nöldeke er líklegust tímaröð súra Kóranins sem hér segir: Súrur frá Mekkatímabili Múhameðs er deilt í þrjú tímabil. Fyrsta tímabilið (frá fyrsta til fimmta ári trúboðs Múhameðs í Mekku) inniheldur súrur 96, 74, 111,106, 108, 104, 107, 102, 105, 92, 90, 94, 93, 97, 86, 91, 80, 68, 87, 95, 103, 85, '73, 101, 99, 82, 81, 53, 84,100, 79, 77, 78, 88, 89, 75, 83, 69, 51, 52, 56, 55, 112, 109, ll3, 114, og 1. Annað tímabilið (fimmta og sjötta ár trúboðs Múhameðs) inniheldur súrur 54, 37, 71, 76, 44, 50, 20, 26, 15, 19, 38, 36, 43, 72, 67, 23, 21, 25, 17, 27, og 18. Þriðja tímabilið (frá sjöunda ári að flutningi Múhameðs til Medína (Yatrib)) inniheldur súrur 32, 41 45, 16, 30, 11, 14,12, 40, 28, 39, 29, 31, 42, 10, 34, 35, 7, 46, 6, og 13. Súrur sem eignaðar eru Medínatímabili Múhameðs eru svo súrur 2, 98, 64, 62, 8, 47, 3, 61, 57, 4, 65, 59, 33, 63, 24, 58, 22, 48, 66, 60,110, 9, og 5.
Tímaröð súra Kóranins er mikilvæg hvað varðar túlkun hans fyrir klerka múslima og sér í lagi er ákvæð Kóranins um afturköllun eða niðurfellingu (Kóran 2:106) mikilvægt, þar sem nýrri vers (arabíska: nasikh) eða tilskipanir fella samsvarandi en eldri vers (arabíska: mansukh) úr gildi. Afturköllunarvers Kóranins sem útskýrir í raun að Allah skiptir um skoðun hér og hvar í Kóraninum og hljómar þannig: “Hvaða teikn sem Vér afmáum eða látum í gleymsku falla, setjum Vér annað betra eða jafn-gott í þess stað. Er þér ókunnugt, að Allah hefur vald yfir öllum hlutum?”. Þannig má til að mynda sýna fram á að hinar herskáru og ofbeldisfullu súrur frá Medínatímabili spámannsins, svo sem níunda súran, eru atkvæðameiri en eldri og friðsamari súrur frá Mekkatímabilinu. Af öllum 114 súrum Kóranins eru einungis 43 sem ekki innihalda afturkölluð vers. Hin grimma og ofbeldisfulla níunda súra fellir ein og sér fjölda annara súra og versa úr gildi. Sem dæmi er því tilskipun Kóranins um trúboð múslima með hervaldi rétthærri en trúboð án þvingunar. Þekking á úrfellingum versa er talin ákaflega mikilvægur þáttur í trúfræðiþjálfun klerka múslima. Klerkar múslima hafa verið staðnir að því að vitna í eldri og friðsamari súrur Kóranins þegar verja þarf íslam fyrir vesturlandabúum vitandi að þær hafa verið felldar niður af nýrri og ofbeldisfyllri súrum. Yfirvöld í Sádi-Arabíu hafa útbúið sérstaka útgáfu af Kóraninum í enskri þýðingu til dreifingar í moskum á vesturlöndum þar sem sérstaklega er merkt við vers sem fallin eru úr gildi og bætt er við útskýringum úr hadíðtextum, sem oft sýna ofbeldisfulla merkingu ýmissa versa.
Til vitnis um miklar andstæður og ruglingslegan boðskap í Kóraninum má benda á bók indverska umbótasinnans Rafiq Zakaria (1920–2005), sem hann gaf út til varnar íslam í kjölfar útgáfu bókar Salman Rushdie, Söngvar Satans. Þar vitnar hann í flest mildari vers Kóranins til að reyna að undirstrika friðsamlegan boðskap en minnist ekki á úrfellingarákvæðið sem fellir mörg þessara versa úr gildi.
Túlkun Kóransins
Túlkun og skilningur á súrum Kóranins hefur gjarnan haft yfir sér dularfullan blæ hjá þeim sem ekki þekkja til. Flestar súrur Kóranins eru þess eðlis að ómögulegt er að skilja merkingu þeirra eða hvað þar er í raun verið að segja. Til að túlka Kóraninn þarf að hafa til hliðsjónar íslömsku hefðirnar (hadíð) sem margar hverjar fjalla nokkuð skilmerkilega um ákveðnar súrur og kringumstæðurnar sem þær eiga að hafa orðið til við. Sem dæmi má nefna vers eitt til fimm í súru 66 sem hljóma svo í íslenskri þýðingu: "Ó, Spámaður, hví bannar þú sjálfum þér það sem Allah hefur leyft þér? Ertu þar að þóknast eiginkonum þínum? Allah fyrirgefur og er miskunnsamur. Allah hefur leyst yður frá slíkum eiðum. Allah er verndari yðar. Hann er alvitur og þekkir allt. Þegar Spámaðurinn trúði einni af eiginkonum sínum fyrir leyndarmáli, og hún ljóstraði því upp, og Allah skýrði honum frá því, þá greindi hann henni frá hluta þess en þagði um það að öðru leiti. Og þegar hann hafði gert henni það kunnugt, mælti hún: “Hver hefur sagt þér frá þessu?” Hann svaraði: “Hinn Alvitri, sá sem allt veit, sagði mér.” Ef þið tvær hverfið til Allah með iðrun, svo sem þið hneigist til, mun ykkur fyrirgefið; en ef þið styðjið hvor aðra gegn honum, þá vitið, að Allah er verndari hans, og Gabríel og hinir réttlátu meðal trúaðra. Einnig englarnir leggja honum lið. Ef hann skilst við ykkur, má vera, að Drottinn hans gefi honum aðrar eiginkonum betri en ykkur, aðrar sem ganga Allah á hönd, trúaðar, hlýðnar Allah, iðrandi, bænræknar, fastandi – bæði ekkjur og hreinar meyjar."