cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bill Russell
thumb|Bill Russell. 1960. thumb|Bill Russell. 2005. William Felton Russell (12. febrúar, 1934 – 31. júlí, 2022) var bandarískur körfuboltamaður sem spilaði sem miðvörður hjá Boston Celtics frá 1956 til 1969. Hann vann 11 NBA titla, varð MVP (Most Valuable Player) fimm sinnum og komst í stjörnulið deildarinnar 12 sinnum. Á Ólympíuleikunum vann hann gull með landsliðinu 1956. Russell var einn besti varnarmaður deildarinnar, varð frákastakóngur 4 sinnum og er næsthæstur í fráköstum frá upphafi. Hann ásamt Wilt Chamberlain, vini og andstæðingi, eru þeir einu sem hafa náð meira en 50 fráköstum í leik.
Í lok ferils var hann ráðinn sem fyrsti svarti þjálfarinn í NBA þegar hann tók við Celtics, hann spilaði einnig með liðinu meðfram þjálfarastarfinu í 2 ár. Síðar þjálfaði hann líka Seattle SuperSonics og	Sacramento Kings.
David Baszucki
David Baszucki (fæddur 20. janúar 1963), einnig þekktur af Roblox notendanafninu hans Builderman, er kanadískur fæddur bandarískur verkfræðingur og frumkvöðull. Hann er best þekktur sem meðstofnandi og forstjóri Roblox Corporation. Hann áður stofnaði og starfaði sem forstjóri Knowledge Revolution, sem MSC Software keypti í desember 1998.
Gleraugna-Pétur Einarsson
thumb|right|Þýsk gleraugu frá 16. öld. Líklega hafa gleraugu Péturs verið þessarar gerðar. Pétur Einarsson (d. 1582), kallaður Gleraugna-Pétur, var íslenskur sýslumaður og prestur á 16. öld og kom mjög við sögu siðaskiptanna á Íslandi.
Pétur varð umboðsmaður konungs 1542 og sýslaði meðal annars með eignir klaustranna. Hann settist að í Viðeyjarklaustri og virðist sem honum hafi verið umhugað að eyðileggja allt sem minnti á kaþólsku kirkjuna. Ýmsar sögur gengu um framferði hans þar og var meðal annars sagt að hann hefði leitt skolpræsi frá bænum að kirkjurústunum og kirkjugarðinum. Einnig er sagt að hann hafi rekið munkana berfætta og grátandi úr Helgafellsklaustri. Ekki er þó víst hvað satt er í þessum sögum en siðaskiptamenn voru mjög óvinsælir á þessum tíma og mikið gert úr framferði þeirra.
Umboðsmennsku Péturs lauk 1547 en hann hafði jafnframt verið prestur í Hjarðarholti í Laxárdal frá 1543. Hann hafði seinna umboð Helgafellsklaustursjarða um tíma og bjó þá á Arnarstapa. Sýsluvöld hafði hann líka stundum en var prestur í Hjarðarholti allt til 1581. Hann varð sjóndapur á efri árum og notaði þá gleraugu, sem var þá mjög fátítt; jafnvel er hugsanlegt að hann hafi verið fyrsti Íslendingurinn sem gekk með gleraugu. Kona Péturs var Ingiríður Guðmundsdóttir, systir Daða í Snóksdal, og voru þeir því tvöfaldir mágar. Hún hafði áður verið fylgikona Ólafs Guðmundssonar, prests í Hjarðarholti. Einkadóttir þeirra Péturs var Katrín, kona Teits Eiríkssonar bónda í Ásgarði í Hvammssveit. Alnafni og langafabarn Gleraugna-Péturs var Pétur Einarsson lögréttumaður og annálaritari að Ballará.
Íshúsfélag Ísfirðinga
Íshúsfélag Ísfirðinga er félag sem var stofnað til að byggja íshús til að frysta og geyma beitu fyrir fiskibáta. Stofnfundur var 7. janúar 1912. Félagið fékk lóð efst við Fjarðarstræti og byggði þar íshús. Síðla hausts um leið og ís hafði myndast á tjörnum, ám og lækjum þá var ís tekinn og fluttur í snjógeymir.
Fiskimálanefnd sem sett var á stofn 1934 hvatti fiskverkendur til að taka upp hraðfrystingu og árið 1937 voru þrjú frystihús sameinuð en það voru Íshúsfélagið, Jökull og Gláma undir nafni Íshúsfélagsins og var tilgangurinn að koma á stað hraðfrystingu matvæla í stað frystingar á beitu. Árið 1943 keypti hópur undir forustu Guðjóns E. Jónssonar útibússtjóra Landsbankans upp megnið af hlutafé félagsins og rak í nokkur ár, síðan eignuðust Böðvar Sveinbjarnarson og Jón Kjartansson félagið og ráku til ársins 1952 en þá eignaðist Ísafjarðarkaupstaður félagið. Árið 1957 keyptu fimm útgerðarfélög í bænum hvert um sig 1/6 hluta félagsins en bærinn hélt einum eftir. Um 1970 breyttist eignarhald Íshúsfélagsins þannig að Gunnvör hf og Hrönn hf urðu aðaleigendur félagsins. Hráefni til vinnslunnar kom frá þessum eigendum og skuttogurunum Júlíusin Geirmundssyni og Guðbjörgu. Upp úr 1990 hóf Íshúsfélagið útgerð í þátttöku við aðra aðila á línubátnum Hafdísi, skuttogaranum Framnesi Ís 708 og skuttogaranum Gylli frá Flateyri síðar var nefndur Stefnir Is 28. Árið 1994 eignaðist Gunnvör nánast allt hlutafé félagsins. Eftir að Gunnvör hf og Hraðfystihúsið hf í Hnífsdal sameinuðust undir nafninu Hraðfrystihúsið Gunnvör hf sameinaðist Íshúsfélag Ísfirðinga hf því félagi árið 2000.
Margvísleg starfssemi er í Íshúsfélagshúsinu að Eyrargötu.
Rosario
thumb|Rosario. Rosario er stærsta borg í héraðinu Santa Fe í Argentínu. Borgin er um 300 km norðvestur af Buenos Aires, á vesturbakka Paraná-fljóts og er skipgengt þangað. Borgin er sú þriðja fjölmennasta í landinu með áætlaða 1,7 milljón íbúa (2020). Nýklassískur stíll einkennir eldri hluta borgarinnar.
Drottning
Drottning er kona sem er gift konungi eða hefur erft konungdæmi og gegnir hlutverki konungs. Eina drottningin sem fer með konungsvald í dag er Margrét II Danadrottning.
Meðal þekktra drottninga fortíðarinnar, sem fóru með konungsvald, má nefna Bretlandsdrottningarnar Elísabetu II og Viktoríu, Elísabeti I Englandsdrottningu, Margréti I Valdimarsdóttur, drottningu Kalmarsambandsins, Boadeccu drottningu Kelta og Kleópötru drottningu af Egyptalandi.
Edward Snowden
Edward Joseph Snowden (fæddur 21. júní 1983) er fyrrum verktaki hjá NSA (National Security Agency) og CIA (Central Intelligence Agency) í Bandaríkjunum sem lak háleynilegum upplýsingum um víðtækt eftirlitskerfi stjórnvalda í Bandaríkjunum og Bretlandi og njósnir þarlendra yfirvalda um þegna sína í gegnum símkerfi og internetkerfi. Snowden hefur lýst lekanum sem viðleitni til að upplýsa almenning um hvað sé gert í hans nafni og hvaða meðulum sé beitt gegn honum.
Teitur Örlygsson
Teitur Örlygsson (f. 9. janúar 1967) er einn sigursælasti körfuknattleiksmaður Íslands frá upphafi. Á árunum 1984-2002 vann hann tíu titla með liði sínu, UMFN.
Teitur lék allan sinn feril með liði UMFN, ef undan er skilinn veturinn 1996-1997, en þá lék hann með Larissa í Grikklandi. Hann lék samtals 405 deildarleiki og skoraði í þeim 6.579 stig, eða 16,2 stig að meðaltali í leik. Mest skoraði hann 21,2 stig að meðaltali, veturinn 1995-1996.
Teitur er handhafi flestra Íslandsmeistaratitla í úrvalsdeildinni í körfuknattleik, en Agnar Friðriksson, ÍR, vann einnig tíu titla í 1. deild karla, forvera úrvalsdeildarinnar, á árunum 1962-1977.
Titillinn Leikmaður ársins í úrvalsdeild hefur fallið Teiti í skaut fjórum sinnum á ferlinum (1989, 1992, 1996 og 2000), og er hann efstur á þeim lista. Hann var einnig valinn 11 sinnum í úrvalslið úrvalsdeildar, og verður að teljast ólíklegt að nokkur nái að skáka honum þar. Þá var Teitur kjörinn í lið 20. aldarinnar, sem tilkynnt var snemma árs 2001, sem byrjunarliðsmaður.
Ulrich
Ulrich er íslenskt karlmannsnafn.
Úrtaksmengi
Úrtaksmengi (kallað útkomurúm í líkindafræði) er mengi allra mögulegra útkoma úr ákveðinni tilraun. Úrtaksmengi ásamt σ-algebru af hlutmengjum úr úrtaksmenginu og líkindamáli mynda líkindarúm.
Úrtaksmengi þurfa ekki að vera teljanlega stór. Útkomurúmið fyrir það hversu mikil rigning, í millimetrum, fellur á Akureyri á einu ári samanstendur af öllum gildum á bilinu. Þó svo að það muni líklega aldrei falla óendanlega mikil rigning á Akureyri, þá er það samt sem áður fræðilega hugsanleg útkoma úr tilrauninni, sökum þess hvernig fjarlægð er skilgreind. Þetta sýnir að það þurfa ekki að vera jafn miklar líkur á öllum útkomum í útkomurúmi tilraunar.
Dæmi
Fyrir teningakast samanstenur útkomurúmið af gildunum 1, 2, 3, 4, 5 og 6; þ.e. allar þær tölur sem geta komið upp við teningakastið. Útkomurúm fyrir tilraunina að velja eitt spil af handahófi úr spilastokk samanstendur af öllum spilunum í stokknum.
Nánara dæmi
Ef við sem dæmi gerum ráð fyrir því að tilraunin felist í því að kasta peningi þrisvar og skrá hvort upp kemur framhlið eða bakhlið (F eða B), þá væri úrtaksmenginu lýst sem {FFF, FFB, FBF, BFF, FBB, BFB, BBF, BBB}, þar sem til dæmis FBB táknar það að í fyrsta kasti sneri framhliðin upp, en bakhlið peningsins í öðru og þriðja kasti. Væri hugmyndin hins vegar að kasta peningi þrisvar og skrá hversu oft framhlið sneri upp í þessum þremur köstum, þá væri úrtaksmengið {0, 1, 2, 3}, þar sem t. d. 2 táknar það að í einhverjum tveimur köstum fékkst framhlið.
Í fyrra úrtaksmenginu eru 8 mismunandi útkomur, sem allar eru jafn líklegar, hver um sig hefur líkurnar 1/8. Í seinna menginu eru 4 mismunandi útkomur, en þær eru ekki jafn líklegar. Líkur þess að fá 0, sem þýðir það að aldrei snýr framhlið upp í köstunum þremur (þ. e. BBB) eru 1/8. Talan 1 felur í sér að framhliðin komi upp einu sinni og getur því átt við FBB, BFB eða BBF og eru líkur þess því 3/8. Á sama hátt á talan tveir við FFB, FBF eða BFF og eru líkur þess því líka 3/8. Að síðustu er svo talan 3, sem táknar að framhlið sneri upp í öllum köstunum, FFF. Líkur þess eru 1/8. Séu líkur allra möguleika úrtaksmengisins lagðar saman er summan ætíð 1. 1/8 + 3/8 + 3/8 + 1/8 = 1.
Labrador hundar
Labrador hundur, labrador retriever eða bara labrador (stundum kallaður „labbi“) er afrigði af hundi. Labrador er vinsælasta hundakynið bæði í Bandaríkjunum og Bretlandi (miðað við fjölda skráðra eigenda) en nýtur einnig mikilla vinsælda víða annars staðar. Labrador hundar eru vingjarnlegir, greindir, leiknir og geðgóðir. Þeir eru bæði prýðilegir fjölskylduhundar og vinnuhundar. Labrador hundar eru meðal þeirra hunda sem eru hvað fljótastir að læra. Þeir eru einnig þekktir fyrir að vera sundelskir, enda upphaflega ræktaðir til þess að sækja bráð skotveiðimanna í vatn og til brúks á andaveiðum. Þeir voru fyrst ræktaðir á 19. öld thumb|left|150px|Labrador hvolpur
Stærð
Labrador hundar eru stórir hundar. Rakkar vega yfirleitt um 27-36 kg en tíkur um 23-32 kg.
Svanrós
Svanrós er íslenskt kvenmannsnafn.
Íslenska þjóðfylkingin
Íslenska þjóðfylkingin er íslenskur stjórnmálaflokkur sem stofnaður var árið 2016. Hægri grænir, sem buðu fram til Alþingis árið 2013, sameinuðust flokknum í febrúar 2016.
Flokkurinn vill endurskoða aðild Íslands að EES og ganga úr Schengen samstarfinu. Áhersla er að vernda íslenska þjóðmenningu og fullveldi Íslands. Flokkurinn hafnar fjölmenningu og berst gegn því að moskur verði reistar.
Helgi Helgason var kosinn formaður Íslensku þjóðfylkingarinnar í lok júní, 2016. Samþykkt var ályktun þar sem nýjum útlendingalögum var mótmælt.
Í apríl 2017 var Guðmundur Þorleifsson kosinn formaður.
Légal gildra
Légal gildra er gildra í philidor vörn þar sem hvítur fórnar drottningu þar sem mát fylgir ef svartur þiggur fórnina. Gildran heitir eftir Legall de Kermeur (betur þekktur sem Sire de Légal).
Íslenska þjóðfylkingin
Alþingiskosningar 2016
Íslenska þjóðfylkingin ætlaði sér að bjóða fram í öllum kjördæmum í Alþingiskosningunum árið 2016 Deilur innan flokksins urðu til þess að flokkurinn hætti við að bjóða fram í Reykjavíkurkjördæmunum tveimur. Gústaf Níelsson og Gunnlaugur Ingvarsson voru efstu menn á lista þar. Þeir eru sakaðir um að hafa stolið meðmælalistum flokksins í þeim kjördæmum og bíða ákæru formannsins. Ekki náðist að koma saman framboði í Norðaustutkjördæmi. Einnig var hætt við framboð í Suðvesturkjördæmi vegna skorts á meðmælendum. Flokkurinn fékk 0,2% atkvæða í kosningunum.
Légal gildra
Gildran getur komið upp á nokkra vegu og eftir nokkrum leikjaröðum en einfaldasta leiðin er eftirfarandi:
Íslenska þjóðfylkingin
Tenglar
Grunnstefna ÍÞ
Uni
Uni er íslenskt karlmannsnafn.
Íslam í Slóvakíu
Íslam í Slóvakíu. Árið 2010 var fjöldi múslima í Slóvakíu 6.000, sem eru innan við 0,1% íbúa landsins. Slóvakía er eina aðildarríkið í Evrópusambandinu án mosku. Árið 2000 blossaði upp ágreiningur um byggingu íslamskrar miðstöðvar í Bratislava: Borgarstjóri höfuðborgarinnar neitaði slíkum tilraunum Slóvakíu íslamska Waqfs-stofnunarinnar.
Þann 30. nóvember 2016 samþykkti Slóvakía lög til að koma í veg fyrir að íslam öðlist opinbera stöðu sem trúarbragða í landinu.
Gerðardómur
Gerðardómur er úrlausnaraðili, skipaður s.k. gerðarmönnum, sem, samkvæmt lögum eða samningi, úrskurðar um ágreiningsmál á sviði einkaréttar utan almennra dómstóla. Ákveða má með samkomulagi að skjóta ágreiningi milli aðila í gerð, en niðurstaða slíks gerðardóms er bindandi og verður ekki áfrýjað. Með því að semja um að setja ágreining í gerð afsala málsaðilar sér þeim rétti að leita til almennra dómstóla og skuldbinda sig til þess að hlíta niðurstöðu gerðardómsins. Gerðardómur er einnig haft um dóm þann, sem er kveðinn upp af gerðarmönnum.
Í samningi um að leggja mál fyrir gerðardóm kemur iðulega fram hverjir skuli sitja í gerðardómi. Ef svo er ekki og ef ekki næst samkomulag milli aðila um þetta atriði, geta aðilar skotið málinu til héraðsdómara, sem skipar þrjá menn í dóminn, skv. 3. mgr. 4. gr. laga 53/1989 um samningsbundna gerðardóma.
Ekki má leggja öll mál fyrir gerðardóm, einungis þau ágreiningsefni, sem aðilar hafa forræði yfir. Því er t.d. ekki heimilt að leggja refsimál á borð við líkamsárás eða þjófnað fyrir gerðardóm.
Lewisia glandulosa
Lewisia glandulosa er fjölær jurt af ættinni Montiaceae. Hún er einlend í Kaliforníu.
Söðulpunktur
thumb|Söðulpunktur í [[grafinu z=x²−y²]] Söðulpunktur er í stærðfræði punktur P í þrívíðum fleti, z = f(x,y), þar sem P hefur þann eiginleika, að vera lággildispunktur á ferlinum sem fæst þegar flöturinn z er skorinn með lóðréttu plani í eina stefnu, en er aftur á móti hágildispunktur þegar z er skorinn með lóðréttu plani í aðra stefnu. Venjulegur hnakkur hefur einn punkt, sem er svona: ef hnakkurinn er skorinn í sundur að endilöngu fæst lággildispunktur rétt framan við miðjan hnakkinn. Sé hnakkurinn hins vegar skorinn þvert í gegnum þennan sama punkt verður hann hágildispunktur. Þetta er ástæðan fyrir nafngiftinni.
Melagambri
Melagambri (fræðiheiti Racomitrium ericoides eða Niphotrichum ericoides) er mosi. Hann er einn af algengustu mosategundum á Íslandi og vex um allt land, oft á snjóþyngri stöðum en hraungambri. Melagambri þekur oft fjallshlíðar á sunnanverðu hálendi Íslands. Hægt er að þekkja melagambra á því að hároddur blaða er styttri en á hraungambra.
Janet Kay
Janet Kay (f. 17. janúar 1958) er bresk söngkona og leikkona sem er þekktust fyrir elskendarokksmellinn „Silly Games“ frá 1979 og fyrir hlutverk sitt í bresku gamanþáttunum No Problem! á 9. áratug 20. aldar. Árið 1984 átti hún annan danssmell með laginu „Eternally Grateful“.
Hún hóf söngferil sinn með reggíútgáfu af bandaríska sálarlaginu „Lovin' You“ sem jamaíski tónlistarmaðurinn Alton Ellis framleiddi og kom út árið 1978. Árið eftir kom lagið „Silly Games“ út og náði miklum vinsældum í Evrópu, en það var samið og framleitt af Dennis Bovell. „Silly Games“ náði í 2. sæti breska vinsældarlistans.
Kay var ein af stofnendum leikkvennahópsins BiBi Crew árið 1991 sem kom oft fram í Theatre Royal Stratford East í Newham í London.
Elizabeth Warren
Elizabeth Ann Warren (f. undir nafninu Herring 22. júní 1949) er bandarískur stjórnmálamaður sem hefur setið á öldungadeild Bandaríkjaþings fyrir Massachusetts-fylki frá árinu 2013. Warren er meðlimur í Demókrataflokknum og er gjarnan talin til framfarasinnaðari og vinstrisinnaðari meðlima hans. Sem öldungadeildarþingmaður hefur Warren talað fyrir neytendavernd, fjárhagsaðstoð og samfélagsvelferð og hefur auk þess stutt það að Donald Trump Bandaríkjaforseti verði ákærður fyrir embættisbrot. Warren var frambjóðandi í forvali Demókrataflokksins fyrir forsetakosningarnar 2020.
Æviágrip
Warren er með gráður frá Háskólanum í Houston og Rutgers-lagaskólanum og hefur unnið sem kennari við ýmsa háskóla, meðal annars Háskólann í Houston, Texas-háskóla í Austin, Pennsylvaníuháskóla og Harvard-háskóla. Hún var meðal áhrifamestu fræðimanna á sviði verslunarréttar í Bandaríkjunum áður en hún hóf þátttöku sína í stjórnmálum.
Warren er virkur talsmaður fyrir neytendaréttindum og átti meðal annars frumkvæði að stofnun bandarísku Neytendaverndarstofnunarinnar (e. Consumer Financial Protection Bureau) árið 2011. Warren hefur samið ýmis fræðirit og hefur gjarnan birst sem álitsgjafi um efnahagsmál í bandarískum fjölmiðlum. Eftir fjármálakreppuna 2008 var Warren ráðin í þingnefnd sem hafði það hlutverk að stýra neyðarlánagreiðslum TARP-sjóðsins til bágstaddra fjármálastofnana. Síðar útnefndi Barack Obama Bandaríkjaforseti Warren í embætti aðstoðarmanns forsetans og ráðgjafa við Neytendaverndarstofnunina.
Í september árið 2011 tilkynnti Warren framboð sitt fyrir Demókrataflokkinn til öldungadeildar Bandaríkjaþings í Massachusetts-fylki. Í kosningunum þann 6. nóvember 2012 sigraði hún sitjandi öldungadeildarþingmann Repúblikanaflokksins, Scott Brown, og tók við þingsæti hans í janúar næsta ár. Hún er fyrsta konan til að setjast á öldungadeildina fyrir Massachusetts.
Warren lýsti því yfir þann 10. febrúar 2019 að hún hygðist gefa kost á sér í forvali Demókrataflokksins fyrir forsetakosningarnar 2020 og freista þess að verða frambjóðandi flokksins gegn Trump. Warren dró framboð sitt til baka þann 5. mars 2020 eftir slakt gengi í forkosningum Demókrataflokksins tveimur dögum fyrr.
Stjórnmálaskoðanir
Gagnasíðan GovTrack taldi Warren frjálslyndasta meðlim öldungadeildarinnar árin 2015–2017.
Warren gagnrýndi Barack Obama árið 2015 fyrir stuðning hans við fríverslunarsamninginn Trans-Pacific Partnership (TPP), sem hún taldi að myndi ekki þjóna hagsmunum bandarískra verkamanna.
Í janúar árið 2019 gagnrýndi Warren Trump forseta fyrir áætlanir sínar um að kalla bandaríska hermenn heim frá átökunum í Sýrlandi og stríðinu í Afganistan. Þrátt fyrir að hafa stutt endalok hernaðaraðgerða í Sýrlandi og Afganistan sagði hún að slíkt yrði að vera gert í samráði við bandamenn Bandaríkjanna á svæðinu.
Svanþrúður
Svanþrúður er íslenskt kvenmannsnafn.
Paraná-fljót
thumb|Paraná. Paraná-fljót (spænska: Río Paraná) er fljót sem rennur um Brasilíu, Paragvæ og Argentínu; alls 4880 kílómetra. Fljótið myndar hluta landamæra ríkjanna. Nafnið kemur frá Tupi-frumbyggjum eða para rehe onáva sem þýðir eins og hafið. Nokkrar stórar stíflur eru í fljótinu og er það skipgengt að hluta. Borgirnar Rosario, Paraná og Santa Fe í Argentínu er með hafnir við fljótið.
Ganga (aðgreining)
Ganga getur átt við:
Guðmey
Guðmey er íslenskt kvenmannsnafn.
Íslam í Tékklandi
Áætlað er að 20.000 múslimar séu í Tékklandi, sem eru 0,2% íbúa landsins. Hið vaxandi tyrkneska samfélag myndar stærsta múslima íbúa landsins.
Samkvæmt manntalinu 2010 eru um 3500 múslimar í Tékklandi (minna en 0,1% íbúa landsins), samanborið við 495 árið 1991.
Í Tékklandi eru þrjár moskur í Prag, Brno og ein moska í Karlovy Vary.
Unnar
Unnar er íslenskt karlmannsnafn.
Pokadýr
Pokadýr (fræðiheiti: Marsupialia) eru dýr af frumstæðum ættbálki spendýra. Pokadýr eru flest með poka undir kviðnum og bera unga sína þar í uns þeir eru orðnir fullburða (sbr. t.d. kengúrur). Ástralía er helsta heimkynni pokadýranna, ásamt Nýju Gíneu. Í lok krítar og byrjun tertíer voru pokadýr aftur á móti algeng á öllum meginlöndum. Í Norður-Ameríku finnast 13 eða 14 tegundir en aðeins ein norðan Mexíkó, svonefnd virginíuposa oft kölluð pokarotta.
RB Leipzig
RasenBallsport Leipzig e.V. yfirleitt þekkt sem RB Leipzig er þýskt knattspyrnufélag stofnað í Leipzig. Það er tengt orkudrykkjafyrirtækinu Red Bull. Liðið spilar heimaleiki sína á Red Bull Arena.
Þjálfarar
þjálfarar RB Leipzig í gegnum tíðina .
1752
thumb|right|Benjamín Franklín sendir upp flugdreka í þrumuveðri. Árið 1752 (MDCCLII í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Opinberar aftökur
Erlendis
Fædd
Dáin
Clint Eastwood
hægri|thumb|Auglýsingamynd fyrir Rawhide, 1961 Clinton Eastwood yngri (fæddur 31. maí 1930) er bandarískur leikari, kvikmyndaleikstjóri, framleiðandi, tónlistarmaður og stjórnmálamaður. Hann öðlaðist fyrst alþjóðlega frægð fyrir hlutverk sín sem nafnlausi maðurinn í spagettívestrum Sergio Leone á sjötta áratug 20. aldar og sem andhetjulöggan Harry Callahan í fimm Dirty Harry-kvikmyndum á áttunda og níunda áratugnum. Þessi hlutverk, meðal annarra, hafa gert Eastwood að varanlegri táknmynd karlmennsku.
Ólafur Stephensen (dómsmálaritari)
Ólafur var fæddur á Leirá, sonur Magnúsar Stephensen konferensráðs og konu hans Guðrúnar Vigfúsdóttur Scheving. Frændi hans og nafni, Ólafur sonur Stefáns Stephensen bróður Magnúsar, fæddist sama ár og er þeim stundum ruglað saman. Hann lærði til stúdentsprófs í heimaskóla hjá Árna Helgasyni biskupi og útskrifaðist árið 1814. Sama haust hóf hann nám við Kaupmannahafnarháskóla og útskrifaðist með lögfræðipróf 1817. Hann varð varadómsmálaritari við Landsyfirrétt 1826 en það starf var sameinað embætti 2. dómara árið 1834. Hann var sæmdur justitsráðsnafnbót 1862.
Ólafur erfði Viðey eftir föður sinn þegar hann lést 1833 og bjó þar til æviloka. Jón Espólín segir að hann hafi verið búmaður, en gáfuminni. Hann var þríkvæntur og voru fyrri konur hans tvær systur og náfrænkur hans, dætur Stefáns Stephensen amtmanns, föðurbróður hans, þær Sigríður (30. ágúst 1792 – 2. nóvember 1827) og Marta (14. júní 1805 – 27. október 1833). Þriðja kona Ólafs var Sigríður Þórðardóttir (1803 – 1879).
Margrét Þórhildur
Margrét Þórhildur eða Margrét 2. (Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid) (fædd 16. apríl 1940) er drottning og þjóðhöfðingi konungdæmisins Danmerkur. Hún er dóttir Friðriks 9. konungs (1899-1972) sem var krónprins þegar hún fæddist og Ingiríðar drottningar (1910-2000).
Eitt nafna hennar, Þórhildur, er íslenskt og er skrifað með bókstöfum sem ekki koma fyrir í danska stafrófinu. Ástæða þess, að hún hlaut íslenskt nafn í stað danskrar útgáfu nafnsins (Torhild) er að Kristján 10., afi hennar, var konungur konungsríkisins Íslands þegar hún fæddist.
Margrét Þórhildur var gift Hinrik (Henri Marie Jean André greifi af Laborde og Monpezat) (fæddur 11. júní 1934, dáinn 13. febrúar 2018) og eignuðust þau tvo syni: Friðrik krónprins og Jóakim.
Drottningin hefur fengist við ýmsa listsköpun og haldið sýningar á verkum sínum.
Guðmunda
Guðmunda er íslenskt kvenmannsnafn.
Stríðið um lindirnar sjö
Stríðið um lindirnar sjö (franska: La Guerre des sept fontaines) er tíunda bókin í sagnaflokknum um Hinrik og Hagbarð eftir belgíska myndasöguhöfundinn Peyo. Sagan birtist í myndasögublaðinu Sval á árinu 1959 en kom út á bókarformi árið 1961.
Söguþráður
Hinrik og Hagbarður leita skjóls í yfirgefnum kastala, en uppgötva að þar býr vinalegur draugur. Draugurinn reynist vera fyrrum borgarmeistarinn Aðalgeir Eydalín, sem rekur sögu sína. Hann hafði verið vinsæll stjórnandi en hneigður til víndrykkju. Galdranorn hafði veitt honum þá ósk að vatnsból borgarinnar fylltust af víni, sem endaði með ósköpum. Nornin fékkst ekki til að breyta galdrinum, en þurrkaði þess í stað vatnslindir borgarinnar algjörlega með þeim afleiðingum að íbúarnir flúðu og Aðalgeir varð dæmdur til að ganga aftur uns lögmætur afkomandi hans byggði borgina að nýju.
Hinrik og Hagbarður ákveða að aðstoða drauginn ógæfusama og hafa upp á nálægri galdranorn. Sú reynist ekki geta hjálpað þeim, en meðan á heimsókninni stendur kemur Yfirstrumpur í heimsókn og býðst til að hjálpa. Strumparnir kenna félögunum að útbúa vatnskvist, sem tekst að draga fram vatn að nýju í vatnslindunum þurru. Þar með er fyrri hluti verkefnis þeirra Hinriks og Hagbarðs leystur, en enn er þó eftir að hafa upp á réttum afkomanda.
Þegar fregnir berast af því að vatn sé komið á ný í lindirnar sjö þyrpast að menn sem gera tilkall til að vera afkomendur Aðalgeirs Eydalíns. Flestir reynast þeir vera svikahrappar, sem varpa Hinrik og Hagbarði í dýflissu. Þeim tekst þó að sleppa, hafa upp á réttmætum erfingja og hrekja svikarana á braut. Aðalgeir gleðst innilega og hverfur í eitt skipti fyrir öll.
Íslensk útgáfa
Stríðið um lindirnar sjö kom út hjá bókaútgáfunni Iðunni árið 1983 í þýðingu Bjarna Fr. Karlssonar. Hún var þriðja Hinriks og Hagbarðs-bókin sem kom út á íslensku.
Kolbeinn Sigþórsson
Kolbeinn Sigþórsson (f. 14. mars 1990) er íslenskur knattspyrnumaður.
Félagslið
Kolbeinn hóf ferilinn hjá Víkingi og spilaði einnig með HK. Síðar fór hann til Hollands og spilaði með AZ Alkmaar og Ajax. Árið 2015 fór hann til franska liðsins FC Nantes. Eftir meiðsli og ósætti við stjórn liðsins fór Kolbeinn frá félaginu. Hann gerði samning við AIK vorið 2019. Tveimur árum síðar hélt hann til Gautaborgar. Hann skoraði tvennu í öðrum leik sínum fyrir IFK Gautaborg.
Landslið
Kolbeinn er hæsti markaskorari landsliðsins frá upphafi ásamt Eiði Smára Guðjohnsen með 26 mörk. Hann skoraði 2 mörk á EM í Frakklandi árið 2016. Kolbeinn meiddist á hné í september 2016. Meiðslin voru þrálát og bati hægur. Hann spilaði með varaliði Nantes í byrjun árs 2018 og æfði með landsliði Íslands. Kolbeinn skoraði sitt fyrsta landsliðsmark í rúm 2 ár á móti Katar í nóvember 2018.
Ofbeldismál
Í september 2021 kom upp á yfirborðið mál þar sem Kolbeinn var sakaður um ofbeldi á skemmtistað árið 2017, að hafa gripið um klof konu og haldið henni hálstaki. Fjölskylda konunnar sem varð fyrir því setti sig í samband við KSÍ og úr varð að Kolbeinn greiddi bætur. Fjórum árum síðar þegar málið komst í hámæli vildi Kolbeinn ekki kannast við að hafa beitt ofbeldi.
Unnbjörn
Unnbjörn er íslenskt karlmannsnafn.
Kolbeinn Sigþórsson
Ofbeldismál
Hann var tekinn úr landsliðinu og úr liði IFK Gautaborgar í kjölfarið.
Einar Snorrason Ölduhryggjarskáld
Einar Snorrason (d. 1538), kallaður Einar Ölduhryggjarskáld, var íslenskur prestur og skáld á 16. öld. Synir hans og tengdasonur voru framarlega í hópi siðaskiptamanna um miðja öldina.
Svava
Svava er íslenskt kvenmannsnafn.
Einar Snorrason Ölduhryggjarskáld
Talið er að Einar hafi verið sonur Snorra Sveinssonar bónda í Ytra-Skógarnesi í Miklaholtshreppi en að öðru leyti er ætt hans óþekkt. Einar kemur fyrst við skjöl árið 1497 og var þá orðinn prestur, líklega á Stað á Ölduhrygg, þar sem hann var alla tíð síðan. Hann mun hafa verið þekkt skáld á sinni tíð og Jón Arason kallar hann höfuðskáld vestanlands, en ekkert er nú þekkt af kveðskap hans.
Fylgikona Einars var Guðrún Oddsdóttir, bróðurdóttir Sveins biskups spaka, og voru synir þeirra Gleraugna-Pétur, prestur og sýslumaður, og Moldar-Brandur, sýslumaður á Snorrastöðum og í Hítarnesi. Einar átti líka börn með Ingiríði Jónsdóttur, systur Stefáns biskups, en ekki er ljóst hvort hún var fylgikona hans. Börn þeirra voru Marteinn biskup Einarsson og Guðrún, kona Daða Guðmundssonar í Snóksdal. Fleiri börn átti Einar en um mæður þeirra er ekki vitað.
Guðmundína
Guðmundína er íslenskt kvenmannsnafn.
Winslow Homer
Winslow Homer (24. febrúar 1836 – 29. september 1910) var bandarískur landslagsmálari og prentgerðarmaður. Hann er þekktastur fyrir verk sín sem tengjast hafi og sjómennsku. Homer dvaldi í tvö ár (1881 – 1882) í fiskiþorpinu  Cullercoats, Tyne and Wear á norðausturströnd Englands. Myndir hans þaðan eru af verkafólki úr þorpinu sjómönnum og fiskverkakonum.
1463
Árið 1463 (MCDLXIII í rómverskum tölum)
Tröllablaðka
Tröllablaðka (fræðiheiti: Lewisia congdonii ) er fjölær jurt af ættinni Montiaceae. Hún er einlend í Sierra Nevada í Kaliforníu.
Eysturoyargöngin
thumb|Kort. thumb|Skýringarmynd. Eysturoyargöngin eða Austureyjargöngin (færeyska: Eysturoyartunnilin) eru neðarsjávargöng frá Straumeyjar til Austureyjar í Færeyjum. Göngin hefjast við Hvítanes norðaustur af Tórshavn en skiptast í tvennt þegar komið er inn Skálafjörð og liggja göng til austur og vesturstranda fjarðarins. Göngunum seinkaði vegna efnahagskreppunnar árið 2008 og pólitískra deilna varðandi fyrirtæki sem standa áttu að göngunum.
Vinna við göngin hófst í febrúar 2017 (en vegagerð árið 2016) og voru verklok árið 2020, opnun var í desember það ár. Göngin eru 11,240 kílómetrar að lengd. Teknir verða vegtollar til að fjármagna göngin. Akstursvegalengd frá Tórshavn til byggðanna Runavík/Strendur styttist úr 55 kílómetrum í 17 kílómetra. Í göngunum er hringtorg og er listaverk á því miðju eftir Trónd Patursson.
Doja Cat
Amala Ratna Zandile Dlamini (f. 21. október 1995), betur þekkt undir sviðsnafninu Doja Cat, er bandarísk söngkona, rappari og lagahöfundur. Hún er fædd og uppalin í Los Angeles. Sem unglingur, byrjaði hún að gefa út lög á SoundCloud og við 17 ára aldur skrifaði hún undir sinn fyrsta plötusamning. Fyrsta lagið sem kom henni á kortið var „Mooo!“ ásamt tónlistarmyndbandinu við því sem var sett á YouTube. Lögin hennar hafa hlotið mikilla vinsælda á samfélagsmiðlinum TikTok þar sem notendur birta dansa, ásamt öðru, við þau.
1866
Árið 1866 (MDCCCLXVI í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd
Faxi
Faxi er íslenskt tímarit sem er gefið út í Reykjanesbæ af Málfundafélaginu Faxa. Fyrsta tölublað kom út 21. desember 1940. Árið 2005 hlaut Málfundafélagið Faxi Súluna, menningarverðlaun Reykjanesbæjar.
SVG
SVG (stendur fyrir Scalable Vector Graphics eða „stækkanlegar vigurmyndir“) er stafrænt myndasnið fyrir vigurmyndir (bæði stillimyndir og hreyfimyndir) sem notast við XML-staðalinn. SVG er opinn staðall þróaður af W3C frá árinu 1999. Þar sem SVG-skjöl eru XML-skjöl er hægt að breyta þeim með hvaða XML-ritli sem er eða venjulegum textaritli en algengast er að notast við teikniforrit sem styðja SVG-sniðið á borð við Adobe Illustrator og Inkscape. Hægt er að skrifta SVG-myndir með ECMAScript til að gera þær gagnvirkar og hreyfa þær til.
Sandeyjargöngin
thumb|Göngin sjást hér á korti. thumb|Göngin Straumeyjar megin. Sandeyjargöngin (færeyska: Sandoyartunnilin) eru fyrirhuguð neðansjávargöng milli Sandeyjar og Straumeyjar í suðri. Lengd verður 10.6 kílómetrar. Áætlaður kostnaður er 860 milljónir (DKR). Gröftur hófst árið 2019 og er fyrirhugað  að opna göngin fyrir umferð árið 2023. Hinn 3. febrúar 2022 opnuðust göngin frá báðum áttum með hátíðlegriviðhöfn.
Jean-Paul Marat
Jean-Paul Marat (24. maí 1743 – 13. júlí 1793) var franskur læknir, blaðamaður og stjórnmálamaður. Hann var fulltrúi Fjallbúa á franska stjórnlagaþinginu á árum frönsku byltingarinnar. Marat var einn helsti talsmaður valdbeitingar Ógnarstjórnarinnar þar til hann var myrtur árið 1793 af Charlotte Corday. Morðið leiddi til þess að Marat varð píslarvottur meðal stuðningsmanna byltingarstjórnarinnar, sérstaklega eftir að Jacques-Louis David málaði frægt málverk af dauða hans.
Æviágrip
Hann hafði sætt ofsóknum fyrir stjórnmálaskoðanir sínar og varð að felast í saggafullum kjöllurum og öðrum óheilsuvænum vistaverum. Þetta leiddi til þess að hann veiktist af húðsjúkdómi sem átti eftir að hrjá hann alla ævi. Til þess að draga úr áhrifum sjúkdómsins tamdi Marat sér að sitja oft löngum stundum í baði á meðan hann skrifaði og las.
Marat hóf fulla þátttöku í stjórnmálum eftir að franska byltingin braust út. Hann gaf út blaðið Lýðvininn (franska: L'Ami du peuple) og breiddi með því út málstað öreiganna í borgum Frakklands. Róttæk skrif Marats áttu drjúgan þátt í að vekja stéttarmeðvitund hjá frönskum verkamönnum. Viðhorf Marats voru of róttæk til að þóknast Gírondínum, sem stýrðu Frakklandi, og Marat var jafnvel rekinn í stutta útlegð til Englands vegna gagnrýni sinnar gegn Jacques Necker, fyrrum fjármálaráðherra Loðvíks 16. konungs. Marat sneri aftur eftir aðeins þrjá mánuði og gekk á franska stjórnlagaþingið, þar sem hann talaði fyrir hækkun á tekjuskatti, starfsþjálfun verkamanna og styttingu þjónustutíma manna á herskyldualdri.
Þegar Loðvík 16. og Marie Antoinette reyndu að flýja Frakkland í júní árið 1791 var Marat meðal þeirra róttæklinga sem kölluðu á eftir því að konungurinn yrði settur af og lýðveldi stofnað í Frakklandi. Marat og aðrir róttæklingar úr röðum Jakobína fengu sínu framgengt þann 20. september 1792 en þá varð Frakkland lýðveldi, Loðvík var sviptur krúnunni og síðan tekinn af lífi fyrir föðurlandssvik. Jakobínar ruddu hinum hófsamari Gírondínum úr byltingarstjórninni og hófu ofbeldisfulla Ógnarstjórn.
Um hálfum mánuði eftir fall Gírondínanna bankaði ung kona að nafni Charlotte Corday upp á hjá Marat. Hún hlaut áheyrn hjá honum á meðan hann sat í baði sínu og tjáði honum að hún hefði undir höndum lista af Gírondínum sem hyggðu á gagnbyltingu gegn Jakobínastjórninni. Á meðan Marat virti fyrir sér listann dró Corday upp hníf og stakk hann til bana. Corday taldi Marat bera ábyrgð á ofstækisfullum aðferðum Jakobína og hélt að með því að drepa hann myndi hún koma í veg fyrir frekara ofbeldi.
Jacques-Louis David fangaði síðustu augnablik Marats á frægu málverki sem hann málaði stuttu síðar. Á málverkinu situr Marat dauðvona í baðkarinu með stungusár á bringunni og pappírsörk og fjaðurpenna við höndina. Málverkið stuðlaði að því að Marat varð píslarvottur fyrir málstað Jakobínanna og ekkert lát varð á ofríki þeirra eftir dauða hans.
Framhaldsskólinn í Mosfellsbæ
Framhaldsskólinn í Mosfellsbæ (stytt í FMOS) var stofnaður þann 20. ágúst 2009.
Samningur um stofnun Fmos var undirritaður af menntamálaráðherra og bæjarstjóra Mosfellsbæjar 19. febrúar 2008 og byrjaði starfsemi hans strax haustið 2009. Fyrstu fimm árin fór skólastarf fram í elsta skólahúsnæði Mosfellsbæjar að Brúarlandi. Lokið var við nýja skólabyggingu í ársbyrjun 2014 og fluttist skólinn þá í nýju 4.000 m² bygginguna nærri miðbæ Mosfellsbæjar.
Tvær brautir í skólanum eru til stúdentsprófs: nátturuvísundabraut og félags- og hugvísindabraut. Boðið er upp á þrjár aðrar brautir: almenna námsbraut, listabraut, og íþrótta- og lýðheilsubraut. Skólinn byggir á símati og verkefnavinnu, og leggur áherslu á umhverfisfræði.
Gísli Oddsson
Gísli Oddsson (1593 – 2. júlí 1638) var biskup í Skálholti frá 1632 til dauðadags.
Sveina
Sveina er íslenskt kvenmannsnafn.
Framhaldsskólinn í Mosfellsbæ
Nemendafélag Framhaldskólans í Mosfellsbæ (NFFMOS) rekur skemmtinefnd, fjölmiðlanefnd og íþróttanefnd. Nemendur voru 380 talsins árið 2014.
Gísli Oddsson
Æviágrip
Gísli var sonur Odds Einarssonar Skálholtsbiskups og Helgu Jónsdóttur. Hann gekk í Skálholtsskóla og fór til frekara náms í Kaupmannahöfn 1613. Hann varð kirkjuprestur í Skálholti 1616 og rektor í Skálholtsskóla 1621. Hann varð formlega aðstoðarmaður föður síns 1629 og officialis (staðgengill biskups) eftir lát hans. Hann var kjörinn biskup á Alþingi 29. júní 1632.
Offa af Mersíu
thumb|250px|Mynd af Offa frá handriti
Gísli Oddsson
Æviágrip
Gísli kvæntist 1622 Guðrúnu Björnsdóttur, dóttur Björns Benediktssonar sýslumanns á Munkaþverá og Elínar konu hans, dóttur Staðarhóls-Páls og Helgu Aradóttur. Þau voru barnlaus. Áður hafði Gísli átt barn með Gróu Eyjólfsdóttur en það dó ungt.
Offa af Mersíu
Offa af Mersíu var konungur engilsaxneska konungsríkisins Mersíu, sem var í miðhluta Englands, frá 757 til dauðadags í júlí 796. Offa var sonur Thingfriths og afkomandi Eowa, bróður Penda af Mersíu, sem hafði stjórnað Mersíu allt að einni öld fyrr.
Gísli Oddsson
Undur Íslands
Gísli ritaði stutta bók um undur Íslands (De mirabilibus Islandiæ) þar sem er að finna mikinn fróðleik um ýmis fyrirbrigði á himnum og þjóðtrú Íslendinga á 17. öld, og segir höfundur í inngangi að það hafi að geyma „lýsingu þeirra undraverðu hluta, sem fyrir koma í föðurlandi mínu, og vildi eg óska, að árangurinn yrði að sama skapi farsæll og happasæll, sem viljinn er einlægur, hugurinn hreinskilinn og áhuginn fyrir sannleikanum.“ Ritið ber þess merki að vera ritað undir áhrifum raunhyggju, en er jafnframt gegnsýrt eldri heimsmynd. Með ritinu ætlaði Gísli mögulega að bæta við Íslandslýsingu föður síns.
Offa af Mersíu
Offa kom til ríkis eftir borgarastríðið sem fylgdi í kjölfar dauða Æthelbalds, þar sem hann sigrað Beornred, sem einnig hafði gert tilkall til krúnunnar. Snemma á ríkisárum Offa er talið að hann hafi styrkt stjórn sína yfir þeim þjóðum sem byggðu miðhéröð Englands, það er að segja Hwicce og Magonsæte. Árið 762 notfærði hann sér ófrið í konungsríkinu Kent til að leggja það undir sig. Einhverntíma fyrir 771 náði hann yfirráðum í konungsríkinu Sussex, en í báðum ríkjunum mætti stjórn hans mótstöðu. Um 1780 tókst honum að ná undir sig meginhluta Suður-Englands og myndaði svo bandalag við Beorhtric af Wessex sem giftist dóttur Offa, Eadburh. Offa náði á ný stjórn yfir Suðaustur-Englandi og varð lénsherra Austur-Anglíu. Hann lét afhöfða Æthelberht 2. af Austur-Anglíu árið 794, mögulega af því hann gerði uppreisn gegn Offa.
Offa var kristinn konungur en átti í deilum við kirkjuna, sérstaklega við Jaenberht erkibiskup af Kantaraborg.
FC Schalke 04
Fußballclub Gelsenkirchen-Schalke 04 e. V., yfirleitt þekkt sem FC Schalke 04 er þýskt knattspyrnufélag stofnað í Gelsenkirchen. Þeirra helstu erkifjendur eru Borussia Dortmund.
Félagið féll úr Bundesliga árið 2021.
Unndór
Unndór er íslenskt karlmannsnafn.
Stofnfruma
thumb|Stofnfruma getur þroskast yfir í sérhæfðari frumur Stofnfrumur eru ósérhæfðar frumur sem hafa þá hæfileika að þroskast yfir í sérhæfðari frumur og geta endurnýjað sig með frumuskiptingu ef rétt skilyrði eru fyrir hendi. Þetta gera þær án þess að sýna öldrunareinkenni. Dótturfrumurnar geta þá þroskast yfir í sérhæfðari frumur ef þörf er á eins og t.d. vöðvafrumu eða taugafrumu eða verið áfram sem ósérhæfð fruma. Þannig geta þær viðhaldið fjölda sínum og þjónað sem einskonar viðgerðarkerfi fyrir hina ýmsu vefi líkamans. Í sumum líffærum eins og í maganum og beinmerg skipta stofnfrumur sér til að viðhalda og endurnýja útslitinn eða skemmdan vef. En hinsvegar í sumum líffærum eins og í brisinu og hjartanu skipta stofnfrumur sér aðeins við sérstækar aðstæður. Til eru tvær gerðir af stofnfrumum eftir uppruna, úr fóstursvísi og fullorðnum einstaklingum.
Stofnfrumur í fósturvísi
Það er hægt að einangra stofnfrumur úr fósturvísi á fyrstu stigum þess, og í ræktun geta stofnfrumurnar fjölgað sér ótakmarkað. Við sérstakar ræktunaraðstæður er hægt að fá þær til að mynda mismunandi tegundir af sérhæfðum frumun jafnvel egg og sæðisfrumur. Eins lengi og stofnfrumurnar eru látnar fjölga sér í ræktinni undir viðeigandi aðstæðum haldast þær enn ósérhæfðar. En ef þær eru látnar klumpa sig saman og mynda fósturvísa, byrja þær að sérhæfast af sjálfdáðum. Þær geta þá myndað vöðvafrumur, taugafrumur og margar tegundir af frumum. Þetta er góður vísir fyrir því að ræktin af stofnfrumunum er heilbrigð en ferlið er stjórnlaust og er því óhagkvæm aðferð til að framleiða rækt með sérstökum tegundum af sérhæfðum frumum. Til þess að rækta með sértökum tegundum af sérhæfðum frumum er reynt að hafa stjórn á sérhæfingu stofnfrumanna. Reynt er að breyta efnasamsetningu ræktunarmiðlinum, breyta yfirborði ræktunar skálarinnar eða breyta frumunni með því að skeyta inn sérstöku geni. Eftir margra ára tilraunir hafa vísindamenn fundið einskonar uppskrift fyrir stjórnun á sérhæfingu stofnfruma úr fósturvísum í ákveðnar tegundir af frumum.
Stofnfrumur í fullvaxta dýrum
Í fullvaxta dýrum og mönnum eru líka stofnfrumur sem þjóna þeim tilgangi að leysa af hólmi sérhæfðar frumur sem geta ekki endurnýjað sjálfar sig eins og þörf er á. Stofnfrumur fullorðinna geta ekki eins og fósturvísis stofnfrumur myndað allar gerðir af frumun í lífverunni, þó svo að þær geti myndað margar gerðir. Það hefur lengi legið fyrir að líkaminn hefur ákveðna hæfni til viðgerða og endurmyndunar á fullmynduðum sérhæfðum vefjum ýmissa líffæra. Til dæmis getur sérstök gerð af stofnfrumum í beinmerg myndað allar gerðir af blóðkornum og önnur gerð getur myndað bein, brjósk, fitu, vöðva og innri vegg í æðum. Það finnast jafnvel í heilanum stofnfrumur sem endurnýja ákveðnar tegundir af taugafrumum. Nýlega hafa vísindamenn fundið stofnfrumur í húð, hári, augum og tannkviku, þó svo að fullorðin dýr og menn hafi aðeins lítið magn af stofnfrumum hafa vísindamenn fundið leiðir til að þekkja og einangra þessar frumur úr ýmsum vefjum og í sumum tilfellum ræktað þær. Með réttum ræktunaraðstæðum hefur verið hægt að láta þær mynda margar tegundir af sérhæfðum frumum. Það er þó mjög lítið magn af stofnfrumum í hverjum vef og þegar búið er að einangra þær er hæfni þeirra til að skipta sér takmarkaður, sem veldur því að það reynist erfitt að framleiða mikið magn af stofnfrumum. Verið er að reyna að finna betri leiðir til að framleiða mikið magn af fullorðnum stofnfrumum í ræktunum og stjórna þeim þannig til að mynda sérhæfðar frumur sem geta verið notaðar í meðferðum gegn sjúkdómum og meiðslum. Með því að nota stofnfrumur úr fullorðnum mönnum er hægt að sneiða hjá mörgum þeirra siðfræðilegu ágreiningsefna sem uppi hafa verið um stofnfrumurannsóknir.
Rannsóknir
Tilgangur með stofnfrumurannsóknum er ekki að einrækta lífverur þó það hafi verið gert. Rannsóknir á stofnfrumum hvort sem er um að ræða úr fósturvísi eða fullvaxta dýrum eða mönnum er uppspretta af verðmætum upplýsingum um sérhæfingu fruma og hefur gífurlega möguleika hvað varðar læknavísindin. Hæfileiki þeirra til að endurnýja sig felur í sér mikla möguleika á nýjum meðferðarúrræðum gegn ýmsum sjúkdómum og sködduðum líffærum eins og sykursýki, hjartasjúkdómum, Parkisons og svo framvegis. Fullorðnar stofnfrumur úr beinmerg hafa lengi verið notaðar sem uppspretta fyrir ónæmisvarnarfrumur fyrir sjúklinga sem eru með ónæmissjúkdóm eða hafa gengið í gegnum geislameðferð sökum krabbameins.
Vísindamenn halda að vefir sem komnir er af fósturvísis og fullorðnum stofnfrumun munu sýna mismunandi viðbrögð gegn höfnun við ígræðslu. Það er haldið að fullorðnar stofnfrumur og vefir sem ræktaðir eru úr þeim muni hafa minni tilhneygingu til að vera hafnað eftir ígræðslu. Þetta er vegna þess að stofnfrumur frá sjúklingnum sjálfum gætu verið ræktaðar og látnar sérhæfast í sérstaka tegund af frumum og svo verið ígrædd í sjúklinginn. Notkun á fullorðins stofnfrumum og vefjum ræktaðir úr stofnfumum sjúklingsins sjálfs þýðir að það eru mun minni lýkur á að ónæmiskerfi líkamanns hafni því. Þetta hefur mikla kosti þar sem höfnun á ígræddum vefjum er stórt vandamál, því að í flestum tilfellum verður að nota ónæmisbælandi lyf sem hafa oft miklar aukaverkanir, þar með verður hægt að komast hjá því að nota þessi lyf og einnig leyst vandann um siðferðisleg sjónarmið við notkun á stofnfrumum úr fósturvísum.
Nýlegar rannsóknir hafa sýnt að það er hægt að rækta fósturvísis stofnfrumur með því að nota sérhæfðar frumur úr fullvaxta einstaklingum. Það er gert með því að snúa ferlinu við þannig að þær afsérhæfast og geta síðan sérhæfst aftur eftir það jafnvel í aðrar frumur en þær voru upprunalega. Þetta var fyrst tilkynnt árið 2007, með húðfrumum músa en síðan þá hefur þetta verið gert með húðfrumum úr mönnum. Í öllum tilfellum umbreyttu vísindamenn húðfrumum í fósturvísis stofnfrumur með því að nota retroveiru. Þannig var hægt að skeyta inn auka klónuðum afritun af fjórum „stofnfrumu“ frumgerðum af stjórnunar genum. Hingað til hafa allar rannsóknir sýnt að umbreyttu frumurnar sem eru kallaðar induced pluripotent stem cell (iPS) geta gert allt það sem fósturvísis stofnfrumurnar geta. Fínstilla þarf þessa tækni og hefur orðið mikil framför í þeim efnum. Þessar frumur gætu verið svo sérsniðnar fyrir hvern sjúkling þannig að hætta á höfnun yrði hverfandi.
En margt er enn óvitað og eftir er að gera margar rannsóknir til að skilja hvernig hægt er að nota stofnfrumu meðferð til að lækna sjúkdóma, sem oft er nefnt endurnýjandi eða uppbyggjandi læknisfræði (e. regenerative eða reparative medicine). Rannsóknarvinnan miðast við að reyna að skilja eiginleika frumanna og hvað veldur því að þær mynda sérhæfðar frumur. Einnig hafa rannsóknir leitt í ljós vitneskju um hvernig lífverur þroskast frá einni frumu í fullþroskaða lífveru og hvernig heilbrigðar frumur koma í staðinn fyrir skemmdar frumur í fullorðnum lífverum.
Siðferði rannsókna á fósturvísum
Rannsóknir á fósturvísum eru umdeildar og í mörgum löndum eru ræktun á fósturvísum manna til rannsókna bönnuð. Í sumum löndum eru rannsóknir leyfðar á fósturvísum sem ekki eru nýttir til barneigna eftir tæknifrjóvgunarmeðferð en þá verður samþykki foreldra að liggja fyrir. Á Íslandi gilda svipaðar reglur. Rannsóknir á fósturvísum eru bannaðar nema með samþykki kynfrumugjafa þess. Framleiðsla á fósturvísum eingöngu í þeim tilgangi að gera rannsóknir er líka bönnuð.
Ástæður fyrir svona miklum umræðum um þessar rannsóknir eru meðal annars vegna trúarlegar ástæður og hugsanleg brot á mannréttindarlögum. Umdeilt er hvenær fósturvísir verður einstaklingur sem hefur grundvallarréttindi.
Rannsóknir á fullorðinsstofnfrumum hafa ekki lent inn í þessari umræðu þar sem stofnfrumur eru teknar úr fullorðnum einstaklingi. Rannsóknir eru því mun lengra á veg komnar og má þar nefna blóðmyndandi stofnfrumur sem dæmi.
Viðhorf manna á rannsóknum á fósturvísum manna má skipta gróflega í þrennt: persónuviðhorf, lífverndunarviðhorf og sérstöðuviðhorf.
Samkvæmt persónuviðhorfi segir að fósturvísar uppfylli ekki þau skilyrði til að njóta siðferðislegra réttinda. Til þess þyrfti lífveran að öðlast einhvers konar sjálfsvitund þ.e.a.s vera persóna og þau skilyrði uppfylli fósturvísar ekki og því megi rækta þá eingöngu til rannsókna. Fósturvísa megi nota til þess að bæta lífskilyrði persónu. Persónusinnar líta svo á að fyrstu dagana eftir getnað hafi fósturvísirinn lítil auðkenni manns og njóti ekki siðferðisréttar umfram frumuklasa annarra dýra. Lífverndunarsinnar segja að fósturvísir sé í raun smæsta form manneskju og sé í raun sama persóna allt frá getnaði. Fósturvísar njóta því fullra réttinda þar með talið rétt til lífs. Öll afskipti sem ekki eru í þágu fósturvísisins sjálfs séu því með öllu óréttanleg. Lífverndunarsinnar eru algjörlega mótfallnir framleiðslu á fósturvísum til þess að ná úr þeim stofnfrumum. Þeir eru í raun andstaðan á við persónuviðhorfið.
Sérstöðuviðhorf byggir á því að það skuli meta rannsóknir á fósturvísum í stað þess að setja blátt bann á slíkar rannóknir. Bera skuli samt vissa virðingu fyrir fósturvísum þótt þeir séu ekki persónur því þeir hafi alla burði til að þroskast yfir í persónu. Fósturvísarnir hafa því viss réttindi en samt ekki á við réttindi persónu. Það þyrfti að vega og meta hvert tilvik fyrir sig vegna þess að siðferðisstaðan vegur stundum þyngra en persónu og stundum ekki. Með of miklu frjálsræði á rannsóknum á fósturvísum gæti helgi mannlífsins verið skoðuð með meiri léttúð en áður og virðing við mannlífi stefnt í voða.
Rannsóknir á stofnfrumum eru skammt á veg komnar og ljóst er að mikil vinna er framundan áður en hægt verður að fullnýta stofnfrumur við hinum ýmsu sjúkdómum og jafnvel fæðingargöllum. Á komandi árum eiga menn eftir að skilja betur sérhæfingu stofnfrumna og hvernig þær vinna í líkamanum. Með aukinni vitneskju á stofnfrumum verður hægt að bæta lífsskilyrði sjúklinga til muna.
Menningarnótt
Menningarnótt hefur með tímanum orðið einn stærsta og fjölmennasta hátíð sem haldin er í Reykjavík en talið er að kringum 100.000 manns sæki hana að jafnaði. Árin 2020 og 2021 var henni aflýst vegna COVID-19-faraldursins.
Íslam í Ungverjalandi
Íslam í Ungverjalandi á sér langa sögu sem nær aftur til að minnsta kosti 10. aldar. Áhrif súnní íslams voru sérstaklega áberandi á 16. öld á tímum Ottómana í Ungverjalandi. Samkvæmt ungverska manntalinu 2011 voru 5.579 múslimar í Ungverjalandi, sem eru aðeins um 0,057% af heildarfjölda íbúa. Þar af lýstu 4.097 (73,4%) sig sem Ungverja en 2.369 (42,5%) araba eftir þjóðerni. Í Ungverjalandi getur fólk lýst yfir fleiri en einu þjóðerni (summan er meiri en allt), Gögn frá 2011 sýna ekki tyrkneska íbúa (sem var 1.565 í manntalinu 2001). Hins vegar er meirihluti múslima í Ungverjalandi af arabískum eða tyrkneskum uppruna.[15] Þar að auki er einnig vaxandi fjöldi ungverskra þjóðernistrúarmanna sem taka íslam. Moreover, there is also a growing number of ethnic Hungarian converts to Islam.