cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mantilla
thumb|right|Spænskar konur bera mantilla á heilögu vikunni thumb|Mantilla úr hvítri blúndu er borin við altarisgöngu á [[Dymbilvika|dymbilviku á Spáni.]] Mantilla er sjal eða slæða úr silki eða blúndum sem hefbundinn spænskur höfuðbúnaður, slæðan nær yfir höfuð og axlir og er oft sett yfir háan kamb sem kallast peineta. Mantilla slæða er einnig notuð án þess að nota kamb af konum  í Rétttrúnaðarkirkjunni í Rússlandi og er þá oft hvít og krosslögð yfir háls og lögð yfir gagnstæða öxl.
Á málverkum eftir spænsku málarana Diego Velázquez og Francisco Goya má oft sjá konur með mantillaslör. Eftir 1900 var mantillaslör aðallega notað við formlegar athafnir eins og nautaat, í dymbilviku og við brúðkaup. |thumb|Kona með mantillaslör frá Fallas í Valensíu thumb|Konur með mantillaslör á nautaati á Spáni árið 1939
Montia australasica
Montia australasica er plöntutegund sem var lýst af Ferdinand Albin Pax & K. Hoffm..
Fjarvídd
thumb|right|Tröppur teiknaðar í fjarvídd. Fjarvídd er í myndlist nálgun á framsetningu þrívíðra hluta á tvívíðum fleti sem líkir eftir því sem augað sér. Einkenni á fjarvídd er að hlutir smækka hlutfallslega eftir því sem þeir eiga að virðast fjarlægari sjónarhorni flatarins og þeir verða fyrir styttingu, það er línur sem liggja frá sjónarhorni flatarins styttast hlutfallslega miðað við línur sem liggja þvert á sjónarhornið.
List fornaldar notaðist við lárétt sjónarhorn, þar sem myndformum var raðað eftir láréttum línum, og þematískt sjónarhorn, þar sem stærð myndanna fór eftir mikilvægi myndefnisins. Kínverjar tóku að notast við samsíða sjónarhorn þegar á 2. öld. Listamenn fornaldar voru vel meðvitaðir um að hlutir sýndust smærri eftir því sem þeir fjarlægðust áhorfandann en sjaldgæft var að þeir kysu að nýta sér það. Á miðöldum var notast við samsíða sjónarhorn eða öfuga fjarvídd.
Stærðfræðilegur grunnur fjarvíddar var lagður á Endurreisnartímanum af listamönnum og stærðfræðingum í Flórens. Filippo Brunelleschi varð fyrstur til að kynna þá aðferð að láta allar hallalínur koma saman á láréttri sjónlínu. Aðrir listamenn, eins og Paolo Uccello, Masolino da Panicale og Donatello, voru fljótir til að taka upp þessa aðferð. Með ritgerðinni Della pittura frá 1435 sýndi Leon Battista Alberti hvernig átti að beita fjarvídd og um 1474 skýrði Piero della Francesca fjarvídd út frá evklíðskri rúmfræði í ritgerðinni De Prospectiva Pingendi.
Tegundir fjarvíddar eru þrjár; eins punkta, tveggja punkta og þriggja punkta (eftir fjölda hvarfpunkta).
Lisa Kudrow
Lisa Marie Diane Kudrow (fædd 30. júlí 1963) er bandarísk leikkona og þekktust fyrir hlutverk sitt sem Phoebe Buffay í gamanþáttunum Friends. Eftir Friends þáttaröðina, lék Kudrow Valerie Cherish, aðalpersónu þáttanna The Comeback er sýndir voru á HBO sjónvarpsstöðinni. Þátturinn lifði einungis af eina þáttaröð.
Einkalíf
Kudrow átti á sínum tíma í sambandi við Conan O'Brien, þangað til hann flutti til New York til að stjórna spjallþætti sínum árið 1993. Þann 27. maí 1995, varð Kudrow fyrsti Friends meðlimurinn til að gifta sig þegar hún giftist Michel Stern. Þau eiga einn son, Julian Murray (fæddur 7. maí 1998).
Þórunn Elfa Magnúsdóttir
Þórunn Elfa Magnúsdóttir (f. 20. júlí 1910 – 26. febrúar 1995) var íslenskur rithöfundur. Hún gaf út á þriðja tug bóka á ævi sinni en fyrsta bók hennar, Dætur Reykjavíkur I, kom út árið 1933. Dætur Reykjavíkur II og III komu út á árunum 1934 og 1938 og eru þessar sögur jafnan taldar með fyrstu Reykjavíkursögunum. Skáldsaga hennar Líf annarra (1938) var endurútgefin af bókaútgáfunni Sæmundi árið 2016.
Ævi
Þórunn giftist Jóni Þórðarsyni 25. október 1941, þau skildu árið 1966. Börn þeirra eru Einar Már Jónsson, sagnfræðingur og rithöfundur í París, Magnús Þór Jónsson (Megas) tónlistarmaður og Anna Margrét Jónsdóttir.
Hertogadæmið Prússland
Hertogadæmið Prússland (þýska Herzogtum Preußen, pólska Prusy Książęce) var hertogadæmi sunnan við Eystrasalt sem var búið til þegar svæðið varð trúlaust eftir Þýsku riddarana sem höfðu stjórnað svæðinu áður fyrr. Hertogadæmið var lén Póllands frá stofnun þess árið 1525 til brotthvarfs þess frá Póllandi árið 1657. Samband Brandenborgar og hertogadæmisins Prússlands árið 1618 leiddi til stofnunar konungsríkisins Prússlands árið 1701.
Efsta deild karla í knattspyrnu 1934
Árið 1934 var Íslandsmótið í knattspyrnu haldið í 23. skipti. KR vann sinn 9. titil. Fimm lið tóku þátt; KR, Fram, Víkingur, Valur og ÍBV.
Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur
Töfluyfirlit
''Allir leikirnir voru leiknir á Melavellinum ''
Heimild
http://www.rsssf.com/tablesi/ijshist.html
Irène Joliot-Curie
Irène Joliot-Curie (12. september 1897 – 17. mars 1956) var franskur efnafræðingur, eðlisfræðingur og stjórnmálamaður. Hún var dóttir Pierre Curie og Marie Curie og hlaut Nóbelsverðlaunin í efnafræði árið 1935 ásamt eiginmanni sínum, Frédéric Joliot-Curie, fyrir að uppgötva manngerða geislavirkni. Joliot-Curie var einnig ein af fyrstu þremur konunum sem áttu sæti í ríkisstjórn Frakklands, en hún var undirritari í vísindaráðuneyti landsins í ríkisstjórn Léons Blum árið 1936.
Árið 1945 varð Joliot-Curie ein af sex framkvæmdastjórum Atómorkunefndar sem Charles de Gaulle og bráðabirgðastjórn lýðveldisins stofnuðu eftir seinni heimsstyrjöldina. Joliot-Curie lést árið 1956 úr hvítblæði, sama sjúkdómi og móðir hennar hafði látist úr, sem hún hafði fengið vegna vinnu sinnar í nánd við pólon og röntgengeisla.
Bakgrunnur
Irène var dóttir vísindamannanna Marie og Pierre Curie. Foreldrar hennar hófu að mennta hana þegar hún var sex ára gömul og brátt var Irène komin með óforbetranlegan áhuga á stærðfræði. Enginn skóli í París var því starfi vaxinn að mennta barn á hennar hæfnisstigi og því sendi Marie Irène í sérskóla þar sem Irène nam í tvö ár. Þar var svo búið um hnútana að börn gátu fengið nám með sérstakri áherslu á vísindi. Auk móður Irène voru eðlisfræðingarnir Paul Langevin og Jean Perrin kennarar hennar.
Irène nam síðar við Sévigné-háskólann í París og lauk prófi þaðan árið 1914. Að námi þar loknu gekk hún í Sorbonne-háskóla en þurfti að gera hlé á námi þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út og hún var ráðin sem hjúkrunarfræðingur og geislafræðingur hjá hernum.
Matt LeBlanc
Matthew Steven LeBlanc (fæddur 25. júlí 1967) er bandarískur leikari og þekktastur fyrir hlutverk sitt sem Joey Tribbiani í gamanþáttunum Friends (1994 – 2004) og Joey (2004 – 2006).
Irène Joliot-Curie
Rannsóknir
Eftir stríðið útskrifaðist Irène með doktorsgráðu árið 1925 með ritgerð þar sem hún fjallaði um alfageislun af póloni. Pólon er frumefni sem foreldrar Irène höfðu uppgötvað árið 1898. Doktorsvörn Irène vakti athygli í Bandaríkjunum þegar fréttablaðið The New York Times fjallaði um hana.
Árið 1926 giftist Irène Frédéric Joliot og hann varð hennar helsti samstarfsmaður í rannsóknum hennar. Á meðan Irène var ólétt af fyrsta barni þeirra árið 1927 sýktist hún af berklum og náði ekki fullri heilsu fyrr en eftir seinni heimsstyrjöldina.
Árið 1932 komust Joliot-Curie-hjónin nærri því að uppgötva nifteindir með tilraunum sínum. Hjónin tóku eftir óvenjulegum niðurstöðum en áttuðu sig ekki á því hvað þær merktu og því varð það James Chadwick sem varð síðar fyrstur til að greina nifteindir. Í síðari tilraun komust hjónin einnig nálægt því að greina jáeindir en þau komust að skakkri niðurstöðu um rannsóknina og því varð það Carl D. Anderson sem uppgötvaði síðar jáeindir.
Vegna rannsókna sinna á náttúrulegri og manngerðri geislavirkni, kjarneðlisfræði og kjarnabreytingum voru Joliot-Curie-hjónin sæmd Nóbelsverðlaununum í efnafræði árið 1935. Samkvæmt úrskurði Nóbelsnefndarinnar hlutu hjónin verðlaunin formlega fyrir að hafa uppgötvað manngerða geislavirkni.
Undir lok fjórða áratugarins versnaði berklaveiki Joliot-Curie og því flutti hún á heilsuhæli í svissnesku Ölpunum til þess að bæta heilsu sína. Þrátt fyrir versnandi heilsu sína leiddi Joliot-Curie rannsóknir á úrani og eftir margar tilraunir birti hún niðurstöður þeirra þar sem hún greindi frá því að hún hefði uppgötvað nýja geislasamsætu sem líktist lantani. Þýski eðlisfræðingurinn Otto Hahn taldi að Joliot-Curie hefði skjátlast í niðurstöðum sínum og tilkynnti eiginmanni hennar þetta á meðan hann fór yfir greinagerð hennar. Þrátt fyrir aðfinnslur Hahns birti Joliot-Curie niðurstöður rannsóknarinnar óbreyttar eftir að hafa endurtekið tilraunina og fengið sömu niðurstöðu. Joliot-Curie gerði sér ekki grein fyrir því að hún hefði verið nærri því að uppgötva kjarnaklofnun, og því varð það Otto Hahn sem gerði síðar þá uppgötvun eftir að hafa gert sömu tilraunir og hlaut fyrir þær Nóbelsverðlaunin í efnafræði árið 1944.
Árið 1943 varð Fréderic meðlimur í frönsku vísindaakademíunni. Irène sóttist eftir því að hljóta einnig aðild að akademíunni en var hafnað. Árið 1946 varð Joliot-Curie framkvæmdastjóri Radíumstofnunarinnar (franska: Institut du Radium) sem móðir hennar hafði stofnað.
Líkt og móðir sín lést Irène Joliot-Curie úr hvítblæði sem talið er að hún hafi sýkst af vegna tilrauna sinna með geislavirk efni.
Peineta
Peineta er stór og skreyttur hárkambur sem hefð er fyrir að konur á Spáni beri undir mantillaslöri. Þessi kambur er eins og greiða sem er fest í hár sem er bundið í hnút. Fyrr á tímum var peineta gerð úr skjaldbökum en nú er vaninn að slíkir kambar séu úr akríl eða plasti. thumb|left|upright|peineta kambur úr perlumóður
Stærðfræðileg rökfræði
Stærðfræðileg rökfræði er grein innan stærðfræðinnar annars vegar, og undirgrein af rökfræði hins vegar, sem snýr að tvennu:
Saga
Stærðfræðileg rökfræði á rætur sínar að rekja til nokkurra stærðfræðinga og heimspekinga sem töldu þörf á aðferð til þess að lýsa rökyrðingum á stærðfræðilegan máta og þörf á heilsteyptu kerfi til þess að sýna fram á sannleiksgildi stærðfræðilegra fullyrðinga. Fremstan í flokki má nefna Gottlob Frege sem er gjarnan nefndur faðir nútímarökfræði.
Bertrand Russell og Alfred North Whitehead skrifuðu bókina Principia Mathematica í þremur bindum á árunum 1910—1913. Í því riti leituðust þeir eftir því að skilgreina þekkta stærðfræði út frá forsendum stærðfræðilegrar rökfræði.
Rökyrðingar
Rökyrðingar eru kjarninn í rökfræði. Hægt er að rita rökyrðingar með ýmsum hætti, svo sem: Dæmi um setningar sem eru ekki yrðingar eru:
Í stærðfræðilegri rökfræði eru setningar gjarnan kenndar við breytistærð, til dæmis bókstafi.
Röktákn
Táknræn rökfræði byggist á táknum í stað orða þar sem hægt er. Þetta er gert til þess að draga úr allri tvíræðni. Gerum ráð fyrir að P og Q séu rökyrðingar. Gerum ráð fyrir að R(x) sé umsagnarökfræðileg rökyrðing. Gerum þá ráð fyrir því að x sé breyta.
Einnig eru svigar notaðir til aðgreiningar þegar að einhver tvíræðni er til staðar.
Tangshan
alt=Skýjakljúfa Tangshan borgar í Hebei-héraði Kína. Árið 2020 bjuggu í borginni um 7,7 milljónir manna.|hægri|thumb|450x450dp|Skýjakljúfa Tangshan borgar í Hebei-héraði Kína. Árið 2020 bjuggu í borginni um 7,7 milljónir manna.
alt=Staðsetning Tangshan borgar í Hebei héraði í Kína. |upright|thumb|Staðsetning Tangshan borgar í Hebei héraði í Kína.
Saga
alt=Austur-Tjing grafhýsi Tjingveldisins eru í Zunhua undirborg Tangshan, um 125 km norðaustur af Peking. Grafhýsin eru þau stærstu og best varðveittu í Kína. Þar hvíla fimm keisarar, 15 keisaraynjur, 136 hjákonur keisara, þrír prinsar og tvær prinsessur. |upright|thumb|Austur-Tjing-grafhýsi Tjingveldisins eru í Zunhua undirborg Tangshan, um 125 km norðaustur af Peking. Þau eru stærstu og best varðveittu grafhýsi Kína. Þar hvíla fimm keisarar, 15 keisaraynjur, 136 hjákonur keisara, þrír prinsar og tvær prinsessur.
alt=Frá Cao Xueqin garðinum í Fengrun hverfi borgarinnar. Garðurinn er kenndur við rithöfundinn Cao Xueqin (1710—1765) sem fæddist í Fengrun. |upright|thumb|Frá Cao Xueqin garðinum í Fengrun hverfinu. Garðurinn er nefndur eftir rithöfundinum Cao Xueqin (1710—1765) sem fæddist í Fengrun.
alt=Kolanámurnar í Kaiping um 1912. |upright|thumb|Kolanámurnar í Kaiping um 1912.
alt=Starfsmenn CRRC Tangshan Co., sem framleiddi járnbrautarlestir í Fengrun í Tangshan, á hópmynd 1958. |upright|thumb|Starfsmenn CRRC Tangshan Co., sem framleiddi járnbrautarlestir í Fengrun, Tangshan, á hópmynd árið 1958.
alt=Þann 28. júlí 1976 lagðist borgin algerlega í rúst eftir risastóran jarðskjálfta af stærðinni 7,8. Talið er að 300.000 manns hafi látið lífið í skjálftunum. |upright|thumb|Þann 28. júlí 1976 lagðist Tangshan algerlega í rúst í risastórum jarðskjálfta af stærðinni 7,8. Talið er að 300.000 manns hafi látið lífið í skjálftunum.
alt=Tangshan jarðskjálftaminnisvarðinn, reistur til minningar um jarðskjálftann 28. júlí 1976 og þeirrar aðstoðar er borgarbúar nutu í kjölfarið. |upright|thumb|Tangshan jarðskjálftaminnisvarðinn var reistur til að minnast jarðskjálftans 28. júlí 1976 og þeirrar aðstoðar er borgarbúar nutu í kjölfarið.
Fornsaga
Sögu mannvista í Tangshan er hægt er að rekja aftur til 4.000 ára. Svæðið var á yfirráðasvæði Guzhu konungsríkisins (1600 f.Kr.) á tíma Shangveldisins og varð síðar hluti af ríkinu Yan, einu sjö stríðsríkjanna (403 - 221 f.Kr.). Á tímum Hanveldisins (206 f.Kr. - 220 e.Kr.) varð svæðið hluti af hinu forna Youzhou-héraði.
Keisaratímar
Tangshan var þorp á tímum Tangveldisins (619–907) og þróaði landbúnað, olíunýtingu og keramikframleiðslu á tímum Mingveldisins (1368–1644).
Á tímum Tjingveldisins (1644–1912) var þorpið undir lögsögu Zhili-héraðs og Zunhua-ríkis.
Þorpið Tangshan var staðsett á svæði þar sem margar litlar kolagryfjur höfðu verið unnar síðan á 16. öld. Árið 1876 lagði Kantónskur forvígismaður iðnvæðingar að vestrænum sið það til við landstjórnina að komið yrði á fót kolaiðnaði þar. Það gekk eftir og námugröftur hófst árið 1879 í Kaiping (nú hverfi í Tangshan). Kolin voru flutt 11 kílómetra með sporvagni til Xugezhuang (nú Fengnan), þaðan sem þau voru flutt með skipaskurði til Ninghe (Lutai) á Jiyun fljóti og þaðan í birgðastöð nálægt Tianjin borg.
Þrátt fyrir opinbera andstöðu við þróun járnbrauta, var sporvagninum breytt árið 1882 í fyrstu almennilega járnbraut Kína. Járnbrautin var framlengd til Ninghe árið 1887 og síðan árið 1888 til Tanggu, úthafnar Tianjin. Nýjar kolanámur voru opnaðar í Linxi, 24 kílómetra norðaustur af Tangshan, og þær tengdar með járnbrautum til Tianjin. Kaiping námufélagið stofnaði til eigin siglinga með kol til norðurhafna kínverska flotans og til Sjanghæ. Á árunum 1891–94 var Tianjin borg tengd járnbrautum við Shanhaiguan, á ströndinni norðaustur af Tangshan; fyrirtækið þróaði einnig eigin hafnaraðstöðu eftir 1899, með járnbrautartengingu við íslausa höfn Qinhuangdao.
Boxarauppreisnin 1900 leiddi til hernáms rússneskra hermanna í Tangshan, en Qinhuangdao var hernumin af bandamönnum, og því stöðvaðist vinna við höfnina og járnbrautartengingar. Fyrirtækið í fjárhagserfiðleikum, féll þá undir breska stjórn. Kolaframleiðsla hófst á ný og lokið var við gerð nýrrar hafnar og járnbrautartengingar. Árið 1903 var nánast allt kol flutt út um Qinhuangdao.
Lýðveldistímar
Yuan Shikai, ríkisstjóri Zhili, reyndi ítrekað en árangurslaust að ná yfirráðum yfir námufyrirtækinu. Hann stofnaði síðan kínverskt fyrirtæki, Luanzhou Mining Company, sem opnaði námur á sama svæði og fór í verðstríði við Kaiping-kolanámufyrirtækið en lenti fljótt í fjárhagsvandræðum. Árið 1929 var nafni Zhili-héraðs breytt í Hebei-hérað. Árið 1934 voru fyrirtækin sameinuð í Námufélagið Kailuan. Þar voru yfirráð Breta tryggð yfir allri námuvinnslunni og henni var haldið áfram — jafnvel eftir hernám Japana 1937 — þar til stríð braust út milli Japans og Vesturveldanna 1941. Fyrirtækið komst aftur í bresk yfirráð 1945, en árið 1948 var svæðið hertekið af kínverskum kommúnistum, sem ráku Breta úr landi árið 1952. Samkvæmt fyrstu fimm ára áætlun kommúnista (1953–57) var framleiðslan endurnýjuð með tækniaðstoð frá Sovétríkjunum.
Annar iðnaður var líka byggður upp í Tangshan. Þar á meðal var árið 1907 byggð stór sementsverksmiðja - Jixin verksmiðjan, ein sú fyrsta í Kína.
Árið 1939 var ákveðið að stofna sveitafélagið Tangshan og kommúnistar gerðu hana formlega að borg árið 1946.
Alþýðulýðveldið
Frá árinu 1949 hefur Tangshan vaxið úr því að vera að mestu kolaframleiðsluborg, í fjölbreytta iðnaðarborg í Hebei héraði. Í henni eru framleiddar ýmsar stálvörur og vélvædd kolavinnsla hefur aukið verulega árlega framleiðslu. Varmaorkuver svæðisins eru meðal þeirra stærstu í Kína. Auk þess að framleiða sement er Tangshan einnig þekkt fyrir salt-, keramik-, efna-, véla- og textíliðnað.
Til viðbótar við mikilvægar lestartengingar er borgin nú tengd hraðbrautum við Peking, Tianjin, Shenyang og við Jingtang, nýja höfn suðaustur af Tangshan við Bóhaíhaf sem er undir stjórn borgarinnar.
Jarðskjálftinn 1976
Þann 28. júlí 1976 lagðist borgin í rúst eftir risastóran jarðskjálfta af stærðinni 7,8 (7,5 samkvæmt opinberum skýrslum). Sterkir eftirskjálftar héldu áfram í marga daga. Næstum allar byggingar voru eyðilagðar og námur skemmdust. Opinber tala látinna er 243.000, og 165.000 slasaðir. Vísindamenn telja nú að minnsta kosti hafi 300.000 manns látið lífið í skjálftunum, sem gerir jarðskjálftann einn mest eyðileggjandi í nútímasögunni.
Nokkrir aðrir jarðskjálftar riðu yfir borgina seint á áttunda áratugnum og snemma á níunda áratugnum og nýjar jarðskjálftaþolnar byggingar voru hannaðar. Risastórar nýjar íbúðasamstæður hýstu 80.000 fjölskyldur í lok árs 1980. Landsvæði á misgengislínum var gert að görðum.
Jarðskjálftinn olli mjög alvarlegu tjóni á atvinnu-og framleiðslutækjum. Talið er að um 70-80% iðnaðarbygginga hafi fallið, framleiðslu- og flutningsbúnaður skemmdist mikið og öll fyrirtæki stöðvuðu framleiðslu. Þrátt fyrir að margar atvinnugreinar hafi byrjað aftur innan eins eða tveggja ára, var það ekki fyrr en á níunda áratugnum sem heildarframleiðslan náði aftur stigi fyrir 1976.
Landafræði
alt=Hinn mikli Kínamúr liggur í gegnum Qianxi sýslu Tangshan borgar. |upright|thumb|Hinn mikli [[Kínamúrinn|Kínamúr liggur í gegnum Qianxi sýslu Tangshan borgar.]]
Tangshan er miðsvæðis á svokölluðu Bóhaí efnhagssvæði, en það er þéttbýls- iðnaðar- og viðskiptasvæðið í kringum borghéraðið Tianjin. Tangshan þjónar þar umferðinni til norðausturs og tengist þar norður- og norðaustursvæði Kína. Stærsta fljótið í héraðinu er Luan fljót.
Tangshan borg nær yfir 14.341 ferkílómetra svæði. Í miðri borginni eru Dacheng hæðir. Þær hétu áður Tangshan hæðir (eftir Tangveldinu) og gáfu borginni nafn.
Náttúruauðlindir
Tangshan er rík af jarðefnaauðlindum: kolum, járni, gulli, kalksteini, dólómíti, olíu, og jarðgasi. Kolaforðinn liggur aðallega Guye, Kaiping, Fengnan, Lunan, Lubei, og Yutian.Járngrýti er aðallega í Qianxi, Qian'an, Zunhua, og Luanzhou. Borgin telst til eins af sjö helstu járnvinnslusvæðum Kína. Gullnámur eru í Qianxi-sýslu.
Strandlengja Tangshan er um 230 kílómetra löng og strandsvæðin rík af sjávarauðlindum eins og sjávarútvegi, saltiðnaði, olíu og gasi.
Skógarþekja borgarinnar náði árið 2017 um 37%. Í borginni eru 7 þjóðar- og héraðsskógar. Vatnsauðlindir borgarinnar eru einnig tiltölulega miklar.
Lýðfræði
Árið 2020 þegar síðasta manntal var gert í Kína, var íbúafjöldi borgarkjarna Tangshan 2.551.948 en íbúafjöldi undir lögsögu borgarinnar var 7.717.983.
Stjórnsýsla
alt=Íbúðabyggingar í Lunan hverfi Tangshan borgar. |upright|thumb|Íbúðabyggingar í Lunan hverfi Tangshan.
Tangshan borg hefur hefur alls 14 stjórnsýsludeildir undir lögsögu sinni: 7 hverfi, 4 sýslur og 3 sýsluborgir.
Borgarhverfin eru: Lunan, Lubei, Guye, Kaiping, Fengnan, Fengrun, og Caofeidian-hverfi.
Fjórar sýslur undir lögsögu borgarinnar eru: Luannan, Leting, Qianxi, og Yutian sýsla.
Þrjá undirborgir Tangshan eru: Zunhua borg, Qian'an borg, og Luanzhou borg.
Ilulissat
300px|right|thumb|Ilulissat Ilulissat, sem á dönsku heitir Jakobshavn er þriðja stærsta byggðarlagið á Grænlandi með um 4900 íbúa (2015). Það er hluti af sveitarfélaginu Avannaata og höfuðstaður þess, aðsetur sveitarstjórnar og helstu þjónustustofnana. Bærinn er á miðri vesturströnd landsins og um 200 kílómetrum norðan við norðurheimskautsbaug. Nafn bæjarins, Ilulissat, þýðir "Ísfjallið" á grænlensku. Grænlensk-danski heimskautafarinn Knud Rasmussen fæddist og ólst upp í Ilulissat og er þar nú safn um hann og rannsóknir hans.
Tangshan
Stjórnsýsla
Að auki heyra undir stjórnsýslu borgarinnar sex iðnþróunar- og fríverslunarsvæði: Tangshan hátækniþróunarsvæðið (stofnað árið 1992); Hafnarþróunarsvæði Hebei Tangshan (1993); Hebei Tangshan Lutai efnahagsþróunarsvæðið (2003); Tangshan Hangu stjórnunarumdæmi (sérstakt stjórnsýsluumdæmi á sýslustigi stofnað árið 2003); „Alþjóðlega ferðamannaeyja Tangshan“ (2011); og „Sýningarsvæði samvinnuþróunar Peking-Hebei Caofeidian“ (2020).
Ilulissat
Í Ilulissat eru tvö fiskverkunarhús og í þeim er einkum unnið úr rækjum og grálúðu. Í hafinu fyrir utan er einnig mikið af sel og hval og þar eru mestu rostungagöngur við Grænland. Enda hefur þetta svæði verið kjörið veiðisvæði í þúsundir ára. Hér eru hundasleðar enn notaðir enda eru um 6000 hundar í bænum. Fyrir utan fiskveiðar er ferðaþjónusta stöðugt vaxandi atvinnugrein.
Tangshan
Stjórnsýsla
thumb|right|400px| Stjórnsýsluskipting Tangshan-borgar í hverfi, sýslur og undirborgir.
Ilulissat
Á vetrum fer hitastig allt niður í -30°C (en á móti kemur að loftslag er mjög þurrt sem gerir að kuldinn verður bærilegri). Að sumri til hefur hiti farið upp í rúmar 20°C.
Tangshan
Almennt
Tangshan hefur rakt meginlandsloftslag undir áhrifum monsúnvinda, með köldum og mjög þurrum vetrum og heitum rigningarsumrum. Vor og haust eru stutt með nokkurri úrkomu. Mánaðarlegur sólarhringsmeðalhiti í janúar er -5,1 °C og 25,7 °C í júlí og ársmeðaltalið er 11,5 °C. Nærri 60% af 610 millimetra ársúrkomu fellur í júlí og ágúst. Frostlaust tímabil varir í 180–190 daga og svæðið fær 2.600–2.900 sólskinsstundir árlega.
Það þykir gott að heimsækja Tangshan á sumrin og haustin. Á sumrin er sjór lygn, og á haustin er svalt og notalegt veður.
Ilulissat
Ilulissat ísfjörðurinn
thumb|300px|right|Loftmynd af Diskó-eyju og hluta af Diskó-flóa. Fyrir ofan miðju má sjá Iluissat ísfjörðinn fullan af ísjökum. Bæjarfélagið er rétt norðan við fjörðinn.
Ilulissat-ísfjörðurinn (Ilulissat Kangerlua) er 40 kílómetra langur, um 7 km breiður og 1200 m djúpur fjörður sem byrjar við Grænlandsjökul og liggur út í Diskó-flóa. Fjörðurinn er mjög sérkennilegt náttúrufyrirbæri enda fullur af ísjökum allt árið. Skriðjökullinn, sem á dönsku er nefndur Jakobshavn Isbræ og Sermeq Kujalleq á grænlensku skríður út í botn fjarðarins í austri. Þessi skriðjökull skilar frá sér mesta ísmagni allra skriðjökla á norðurhveli jarðar. Hann mjakast fram um 20-35 metra á dag og skilar um 20 miljónum tonna af ís út í fjörðinn á hverju ári. Ísjakarnir eru allt að 1000 metra háir og standa um 150 metra upp úr hafinu. Vegna þrýstings frá skriðjöklinum og sjávarfalla fljóta ísjakarnir smám saman út fjörðinn, í mynni fjarðarins er hins vegar jökulgarður sem veldur því að þar er dýpið einungis um 300 metrar. Stóru ísjakarnir stranda því þar en bráðna og brotna smám saman og fljóta áfram út í Diskó-flóa. Berast ísjakarnir þá fyrst norður um Baffinsflóa med Vesturgrænlandsstraumi og síðan suður með kanadísku eyjunum og að lokum með Labradorstraumi út í Atlantshafið. Stærstu ísjakarnir þrauka allt þar til þeir eru komnir suður á um það bil 40.-45. gráðu norður, hnattstöðu sem er sunnar en Bretland og á svipaðri breiddargráðu og New York.
Ilulissat-ísfjörðurinn var tilnefndur á Heimsminjaskrá UNESCO árið 2004.
Tangshan
Efnahagur og atvinnulíf
Tangshan er mikil iðnaðarborg með meira en 100 ára sögu og er talin ein fæðingarborga nútímaiðnaðar í Kína.
Smáax
Blóm grasa raða sér saman í svokölluð smáöx. Afar mismunandi er milli tegunda hversu mörg blóm finnast í hverju smáaxi. Hjá língresi er t.a.m. aðeins eitt blóm í hverju smáaxi, en hjá rýgresi finnast oft sex til átta blóm í einu smáaxi.
Tangshan
Efnahagur og atvinnulíf
Kailuan kolanáman er enn nýtt og er sú kolanáma sem hefur mesta framleiðslu kokskola í Kína.
Ilulissat
Heimildir
Ilulissat Isfjord, 2004. GEUS, København, Danmark. ISBN 87-7871-134-7
Smáax
Smáöxin raða sér svo mismunandi þétt á stráið, annað hvort á leggjum eða legglaus. Röðun smáaxa er gott greiningareinkenni grasa og er þeim skipt upp í þrjá flokka eftir því: axgrös, axpuntgrös eða puntgrös.
Tangshan
Efnahagur og atvinnulíf
Iðnaðarframleiðsla Tangshan borgar er marþætt: járn- og stálframleiðsla, framleiðsla byggingarefnis og keramik, vélasmíði, o.s.frv. Borgin mikilvæg orku- og hráefnisstöð í Kína.
Smáax
Axagnir (glumes) liggja utan um hvert smáax en utan um hvert blóm liggja svokallaðar blómagnir (palea og lemma).
Tangshan
Efnahagur og atvinnulíf
Tangshan er talin vera „postulínshöfuðborg Norður-Kína“ og stærsta framleiðslustöð Kína fyrir hreinlætis- og iðnaðarpostulín.
Smáax
thumb|left|Hveitiax með mörgum smáöxum (spikelet=smáax)thumb|right|Smáax með nokkrum blómumthumb|left|Þrjú smáöx á sauðvingli
Tangshan
Efnahagur og atvinnulíf
Með þróun og byggingu Tangshan hafnar og Caofeidian hverfis sem byggir á landfyllingu í Bohai-flóa, hafa framleiðslutæki færst nær ströndinni. Þessi stóra höfn fyrir kol- og málmgrýti, er ein helsta höfn Norður-Kína.
Smáax
Blomställning
Tangshan
Efnahagur og atvinnulíf
Undanfarinn áratug hafa yfirvöld hvatt til nýsköpunar og endurnýjunar atvinnufyrirtækja með áherslu á hátækni, upplýsingatækni, endurnýjanlega orkugjafa og líftækni. Fyrirtæki borgarinnar eiga nú tugi vel þekktra vörumerkja í Kína eins og Huida, Lanbei og Sanyou.
Atvinnuuppbygging hefur að mestu verið beint inn á sérstök iðnþróunarsvæði og fríverslunarsvæði borgarinnar. Þrjú þeirra eru talin til þjóðarþróunarsvæða Kína: Tangshan Caofeidian efnahags- og tækniþróunarsvæðið; Tangshan hátækniþróunarsvæðið; og „Caofeidian alhliða tollasvæðið“ sem er fríverslunarsvæði fyrir þjónustu og iðnað.
Samgöngur
thumb|upright|alt=Gufueimreið „kínverska eldflaugarinnar“ árið 1881. Tangshan- Xugezhuang járnbrautin, var léttlest sem tengdi Kaiping kolanámurnar og Xugezhuang í Fengrun hverfi, næstum 9 kílómetra leið.|Gufueimreið „kínverska eldflaugarinnar“ árið 1881. Tangshan- Xugezhuang járnbrautin, var léttlest sem tengdi Kaiping kolanámurnar og Xugezhuang í Fengrun hverfi, næstum 9 kílómetra leið.
thumb|upright|alt= Aðallestarstöð Tangshan borgar í Lubei hverfi, upphaflega byggð 1881.| Aðallestarstöð Tangshan í Lubei hverfi, upphaflega byggð 1881. thumb|upright|alt=Í norðurhluta Tangshan liggur þjóðvegur G1 sem er hraðbraut milli Peking og Harbin í Heilongjiang héraði.|Í norðurhluta Tangshan liggur þjóðvegur G1 sem er hraðbraut milli Peking og Harbin í Heilongjiang héraði. thumb|upright|alt=Jinqin háhraðalestin (CRH380A EMU) sem fer á 350km/klst. á milli Tianjin borghéraðs og Qinhuangdao borgar í Hebei héraði, liggur um Tangshan borg. Hraðast fer lestin 416.6 km/klst.| Jinqin háhraðalestin (CRH380A EMU) sem fer á 350km/klst. á milli Tianjin borghéraðs og Qinhuangdao borgar í Hebei héraði, liggur um Tangshan borg. Hraðast fer lestin 416.6 km/klst.
Tangshan borg liggur við aðalumferðaræðar Norður-Kína til Norðaustur-Kína og er þar alhliða samgöngumiðstöð. Net járnbrauta og hraðbrauta liggur í allar áttir.
Þjóðvegir
Tangshan er mjög vel tengd samgöngum með stórum hraðbrautum Kína sem og hraðbrautum innan Hebei héraðs. Þjóðvegir Kína tengdir borginni eru nokkrir: Þjóðvegur #102, liggur um suðurhluta Fengrun hverfi; Þjóðvegur #112 er hringvegur sem umlykur höfuðborgina Peking og liggur að þéttbýli Tangshan; Þjóðvegur #205, liggur meðfram austur- og suðurhluta borgarinnar; „G1 hraðbrautin“ sem er á milli borganna Peking og Harbin, liggur í norðurhluta borgarinnar; „G25 hraðbrautin“ á milli Changchun og Shenzhen í suðri, er í vesturhlutanum.
Árið 2017 hafði Tangshan 18.000 kílómetra af vegum, þar af 16.000 í dreifbýli. Vegir borgarinnar þjónuðu 410 milljónum tonna vöruflutninga og höfn borgarinnar um 570 milljónum tonna.
Lestarsamgöngur
Saga járnbrauta í Kína er mjög tengd Tangshan borg. Árið 1881 byggði Kaiping námufélagið fyrir eigin kolaflutninga, fyrstu stöðluðu járnbraut landsins. Þessi járnbraut var síðar lengd til vesturs til Tianjin og Peking, og austur til Shanhaiguan borgar.
Járnbrautirnar sem fara um Tangshan eru meðal annarra: Peking-Kasakstan lestin; Jinshan lestin; Daqin lestin; Tianjin-Qinhuangdao háhraðalestin; Jingtang milliborgalestin; Zhangtang lestin, Qiancao lestin og Tangcao lestin''.
Hafnir
Strandlengja Tangshan við Bóhaíhaf er um 230 kílómetra löng. Tangshan höfn er hafnarsamlag þriggja hafnarsvæða sem nýlega hafa verið byggð upp: Jingtang hafnarsvæðið opnaði árið 1992; Caofeidian höfnin opnaði fyrir siglingar árið 2005; og bygging Fengnan svæðisins hófst 2016. Saman eru þær mikilvægar svæðishafnir norðurhluta Kína.
Alls hefur Tangshan höfn 126 bryggjur fyrir ýmsa flutninga: málmgrýti, kol, gas, hráolíu, gáma o.s.frv. Frá höfninni er siglt til meira en 150 hafna 70 ríkja og svæða. Saman eru Tangshan hafnir níunda stærstu hafnir Kína. Í farmflutningum er hafnarsamlagið það þriðja stærsta í Kína.
Almenningssamgöngur
Tangshan borg hefur öflugt almannasamgöngukerfi. Í árslok 2019 þjónuðu 1.944 strætisvagnar borginni (þar af 541 rafmagnsvagnar) og 1403 strætisvagnar sem nýttu umhverfisvæna orkugjafa, alls 141 strætisvagnalínum.
Flugsamgöngur
Í borginni er ein flughöfn, Tangshan Sannvhe flugvöllurinn, sem er staðsettur í Fengrun hverfinu, í 20 kílómetra fjarlægð frá miðborginni. Þessi innanlandsflugvöllur sem nýttur er fyrir bæði hernaðarlegt og borgaralegt flug, opnaði árið 2010. Boðið er upp á flug til 14 borga Kína. Um flugvöllinn fóru árið 2021 um 400.000 farþegar. Flugvöllurinn er einn fjögurra farþegaflugvalla sem starfræktir eru í Hebei héraði. Að auki eru fluvellir í Shijiazhuang, Handan og Qinhuangdao. Að auki eru í tæplega tveggja tíma akstri frá Tangshan borg nokkrir af stærstu flugvöllum Kína: Tianjin Binhai alþjóðaflugvöllur; Beijing Capital alþjóðaflugvöllur; og Beijing Daxing alþjóðaflugvöllur.
Tengt efni
alt=Pingju óperan, ein af fimm svæðisbundnum kínverskum óperuformum, er upprunnin í Tangshan. Hún er þekkt fyrir ástríðu og rómantíska söguþræði. |upright|thumb|Pingju óperan, ein af fimm svæðisbundnum kínverskum óperuformum, er upprunnin í Tangshan. Hún er þekkt fyrir ástríðu og rómantíska söguþræði.
Magnari
Magnari er aðferð eða tæki sem eykur styrk merkis, þannig að aðrir eiginleikar merkisins breytis sem minnst. Merkið er bylgja, t.d. rafstraumur eða ljós og magnarinn eykur þá sveifluvídd, þ.e afl merkisins, án þess að breyta bylgjuforminu að ráði.
Yfirfærslufall H línulegs magnara er línulegur virki, skilgreindur með jöfnunni:
þar sem X er innmerki, Y útmerki og ω er horntíðni merkisins.
Fullkominn magnari myndi aðeins auka afl bylgjunnar, án þess að breyta henni á nokkurn annan hátt og væri því línulegur, þ.e. útmerkið yrði því nákvæm eftirmynd af innmerkinu. Enginn raunverulegur magnari er fullkomlega línulegur og hefur því bjögun, sem er þó hverfandi tíðnisviði bestu magnaranna. Allir raunverulegir magnarar hafa suð, sem er óreglulegt, veikt útmerki Y, þegar innmerki X er núll.
Pinus pseudostrobus
Pinus pseudostrobus er furutegund einlend í Mexíkó.
Hún verður 8 til 25 m há, með þétta og ávala krónu, börkurinn er brúnn og sprunginn þegar hann er ungur. Barrnálarnar eru 5 saman í búnti, 20 til 25 sm langar. Hún vex á milli 1300–3250 m. frá 26° til 15° N, frá Sinaloa í Mexíkó til El Salvador og Hondúras. Hún er þar sem úrkoma er að mestu að sumarlagi.
Undirtegundir
Hún hefur verið flutt til Nýja-Sjálands við sjávarmál og hefur þrifist vel.
William Pitt
William Pitt getur átt við eftirfarandi:
Rafsvið
Rafsvið er svið sem myndast í tímarúmi umhverfis rafhlaðnar agnir. Styrkur rafsviðs er táknaður með E og hefur SI-mælieininguna volt á metra, tákað með V/m. Rafsegulmagn er heiti á víxlverkun raf- og segulsviðs við rafhlaðna hluti, en því er lýst stærðfræðilega með jöfnum Maxwells.
þar sem P er skautunarvigur og ε0 er rafsvörunarstuðull lofttæmis.
Vigrarnir P og E eru innbyrðist háðir:
þar sem χ er einingarlaus stærð, s.n. rafviðtak og lýsir hvernig efnið bregst við ytra rafsviði.
Því má einnig rita:
eða
þar sem er rafsvörunarstuðull.
Austurslavnesk tungumál
Austurslavnesk tungumál er ein þriggja greina slavneskra mála, sem er töluð í Austur-Evrópu. Hún er langstærst greinanna þriggja, en hinar eru vesturslavnesk og suðurslavnesk mál. Til austurslavneskra mála teljast hvítrússneska, rússneska og úkraínska — rúsínska er ýmist talin úkraínsk mállýska eða sjálfstætt tungumál. Austurslavnesk mál eiga sameiginlega formóður sem töluð var í Kænugarðsríkinu frá 9. til 13. aldar.
Öll austurslavnesk mál eru rituð með kýrillísku stafrófi með nokkrum afbrigðum.
Kyndilmessa
thumb|250 px|Á kyndilmessu er fagnað að 40 dagar eru frá fæðingu [[Jesús]] Kyndilmessa (á latínu Praesentatio Domini; þ.e. Kynning Herrans, einnig nefnd á latínu Missa Candelarum, og Purificatio Mariæ) er kristinn helgidagur, einkum í kaþólsku og rétttrúnaðarkirkjunum, sem haldinn er hátíðlegur 2. febrúar. Nafnið er dregið af latneska orðinu candelarium sem merkir kerti. Hátíðin er haldin til minningar um þegar Jesúbarnið var fram borið í musterinu í Jerúsalem. Kyndilmessa er þess vegna hreinsunardagur Maríu meyjar, 40 dögum eftir fæðingu Krists. Á íslensku hefur hún einnig verið kölluð „hreinsunarhátíð blessaðrar Maríu meyjar”.
Tímasetning
Samkvæmt Móselögum (3. Mósebók 12, 2-4) og hefðum gyðinga er kona talin óhrein í fjörutíu daga eftir að hún hefur fætt sveinbarn. Samkvæmt Lúkasarguðspjallinu tóku María og Jósef Jesúbarnið til musterisins fjörutíu dögum eftir fæðingu hans. Upphaflega var hátíðin haldin 14. febrúar enda var fæðing Jesú í frumkristni talin hafa átt sér stað 6. janúar. Á fjórðu öld var fæðingardagurinn fluttur yfir á 25. desember.
Saga
Á fyrstu öldum kristni var hátíðin haldin til minnis um fund Símeons og Jesú í musterinu samkvæmt 2. kapítula Lúkasarguðspjalls 25-40 enda var hátíðin þá nefnd Dagur heilags Símeons eða Hypapante (úr grísku fundur). Elstu heimildir um hreinsunarhátíð Maríu eru frá Jerúsalem snemma á 4. öld, en er þá reyndar bundin við 14. febrúar, þar sem þá var fæðingardagur Jesú enn talinn 6. janúar. Hátíðin var svo fyrirskipuð árið 524 af Jústiníanusi keisara í Konstantínópel. Árið 690 skipaði Sergius I. páfi í Róm, að á hreinsunarhátíðinni skyldi vígja öll kerti sem ætlað væri til helgigjörða á árinu. Á þessum degi var á miðöldum farin skrúðganga utan og innan kirkjubyggingarinnar og einnig út í kirkjugarð. Báru prestar og söfnuður logandi kerti í göngunni. Hátíðin fékk því nafnið missa candelarum á latínu en það þýðir kertamessa. Það sést oft í íslenskum fornbréfum frá 15. og 16. öld en eftir siðbreytingu er orðið kyndilmessa orðið allsráðandi.
Kyndilmessa á Íslandi
Eftir siðaskipti lagðist hátíðin af eins og önnur Maríudýrkun en í kaþólskum sið og rétttrúnaðakirkjunni er ennþá haldið upp á daginn með ljósamessu. Á kyndilmessu er vetur hálfnaður en vetrarvertíð hófst áður fyrsta virka dag eftir kyndilmessu.
Hagfræði endurvinnslu
Hagfræði endurvinnslu — Mikil umræða hefur skapast á undanförnum áratugum um það hvort endurvinnsla sé hagkvæm fyrir samfélög. Ýmsir fullyrða að kostnaður við að halda utan um endurvinnslu sé margfalldur á við hefðbundina losun úrgangs. Sú fullyrðing á þó að engu leyti við öll samfélög þar sem sýnt hefur verið að því stærra sem samfélagið er, því hagkvæmara er að halda úti endurvinnslu. Þar ræður reglan um stærðarhagkvæmni.
Sveitarfélög sjá fjárhagsávinning í skilvirkri endurvinnslu, einkum þegar að mikil þörf er á landfyllingu. En fjárhagsávinningur er aðskilinn efnahagslegum ávinningi. Efnahagsleg greining á endurvinnslu inniheldur ekki ytri þætti, þ.e., þá þætti kostnaðar og ávinnings sem ekki er hægt að verðleggja. Til dæmis má nefna: minnkun á loftmengun og gróðurhúsaáhrifum sem kemur frá brennslu, minni spilliefni vegna landfyllinga, minni orkunotkun og jákvæð áhrif vegna úrgangs og álags á auðlindir.
Árið 2005 staðfesti Umhverfisstofnun Bandaríkjanna (EPA) ávinning endurvinnslu og þá einkum þegar kom að útblæstri kolefna. Umhverfisstofnun Bretlands tók undir þá greiningu.
Kostnaður
Sparnaður í gegnum endurvinnslu er háður því hversu skilvirk kerfið er notað. Kostnaðurinn er þá einnig háður hinum ýmsu þáttum samfélagsins, svo sem landfyllingargjöldum og hversu mikið samfélag í raun nýtir endurvinnsluna. Local Self-Reliance stofnunin heldur því fram að samfélög spari pening þegar þau meðhöndla endurvinnslu sem arftaka hina hefðbundnu úrgangsvinnslu í stað þess að nota hana sem viðbót.
Gagnrýni
Hagfræðingurinn, Steven Landsburg, hefur haldið því fram að endurvinnsla pappírs komi í raun í veg fyrir fjölgun trjáa. Rök hans byggjast á því að þar sem pappírsfyrirtæki sjá hag sinn í að endurnýja skóga sína, að þá hefur mikil eftirspurn eftir pappír áhrif á fjölgun trjáa. Þar sem skógræktarfyrirtæki planti fleirum trjám í stað þeirra sem notuð eru.
Myndbreytingarbergsfræði
Myndbreytingarbergsfræði er undirgrein bergfræðinnar sem fæst við rannsóknir á myndbreyttu bergi. Þeir sem leggja stund á greinina kallast myndbreytingarbergsfræðingar. Hliðargreinar myndbreytingarbergsfræðinnar eru setbergsfræði og storkubergsfræði.
Helíodóros frá Emesa
Helíodóros frá Emesa var forngrískur rithöfundur sem er talinn hafa verið uppi á 3. öld. Hann er þekktur fyrir skáldsögu sína Eþíópíusögu (einnig nefnd Þeagenes og Kariklea).
Kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki
thumb|right|Sveppaský eftir kjarnorkusprengingar hanga yfir Hiroshima og Nagasaki. Kjarnorkurárásirnar á Hiroshima og Nagasaki eru árásir sem bandaríski flugherinn gerði á japönsku borgirnar Hiroshima og Nagasaki undir lok seinni heimsstyrjaldarinnar í ágúst árið 1945. Þær voru fyrstu og einu kjarnorkusprengingarnar sem gerðar hafa verið í stríði.
Þann 6. ágúst 1945 flaug sprengjuflugvélin Enola Gay yfir borgina Hiroshima og varpaði fyrstu kjarnokusprengju sem notuð hefur verið í hernaði á borgina. Þremur dögum síðar, eða þann 9. ágúst, var annarri kjarnorkusprengju varpað á borgina Nagasaki. Sprengjurnar höfðu skelfilegar afleiðingar fyrir íbúa borganna. Um 300 þúsund létust eða særðust og tugir þúsunda urðu fyrir langvarandi áhrifum vegna geislunar. Kjarnorkusprengingarnar á Hiroshima og Nagasaki gáfu Japönum engan annan kost en að gefast upp. Þeir skrifuðu undir friðarsáttmála 2. september 1945 og með því lauk seinni heimsstyrjöldinni.
Þróun kjarnorkuvopna
Árið 1938 höfðu þýskir vísindamenn séð möguleikann á því að þróa kjarnorkusprengjur. Almennt var þó talið að það tæki of langan tíma að þróa slíkar sprengjur og ef það tækist yrðu þær of þungar fyrir flugvélar. Margir vísindamenn, listamenn og rithöfundar höfðu verið gerðir útlægir frá Þýskalandi. Albert Einstein var einn þeirra. Hann skrifaði Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseta bréf þar sem hann greindi frá þessum möguleika. Á fjórða áratugnum var eðlisfræðileg þekking orðin nógu mikil til að skilja hvernig þróa mætti kjarnorkuvopn og hver áhrif slíkra vopna væru. Árið 1939 var hugmyndafræðilegu takmarki náð en vandamál komu upp í sambandi við framleiðslu. Erfitt reyndist að framleiða nógu kjarnakleyf efni. Árið 1940 var sett á fót nefnd í Bretlandi sem kallaðist „the Maud committie“ eða „Maud-nefndin“. Henni var falið að fylgjast með gangi mála varðandi þróun kjarnorkuvopna og var skipuð tveimur virtum vísindamönnum. Í júlí 1941 gaf nefndin út yfirlýsingu þar sem hún taldi að unnt væri að smíða kjarnorkusprengju innan þess tímaramma sem að stríðið væri líklegt að taka. Þeir sögðu að nota mætti efnabreytt úran. Ríkisstjórn Breta gaf grænt ljós á framleiðslu atómsprengjanna. Kostnaðurinn reyndist Bretum um megn og Bandaríkin tóku yfir verkefnið í júní 1942. Bandaríkjamenn kölluðu þetta háleynilega verkefni „Manhattan-verkefnið“ (e. Manhattan Project). Breskir vísindamenn voru fluttir til Bandaríkjanna og unnu samhliða vísindamönnunum þar undir stjórn Roberts Oppenheimer. Verkefnið í heild sinni kostaði 2 milljarða bandaríkjadala og skapaði 600 þúsund störf en í heildina komu 120 þúsund manns að smíði sprengjunnar sjálfrar. Sumarið 1945 hafði nógu mikið plútoníum og úran-235 verið framleitt til að prófa að sprengja kjarnorkusprengju. Verkefnið náði hámarki þegar tilraunasprengja var sprengd yfir Almogordo eyðimörkinni í Nýju-Mexíkó í Bandaríkjunum 16. júlí 1945.
Aðdragandi árásarinnar
Japanir voru á undanhaldi í byrjun ágúst árið 1945. Margir landvinningar þeirra höfðu verið endurheimtir, heilu borgirnar voru rústir einar og sjóflotinn var úr sögunni. Bandaríkjamenn höfðu náð eyjunum Okinawa og Iwo Jima og með því lokað á olíuforða Japana. Frá bækistöðvum þar lagði bandaríski flugherinn ýmsar borgir og þugnaiðnað í rúst ásamt því að sökkva birgðaskipum Japana. Leiðtogar japana voru ekki í uppgjafarhug og í örvæntingu sinni hófu Japanir þá að senda sjálfsmorðsflugmenn í bardaga. Yfirherstjórn Bandaríkjanna taldi að það yrði ekki hægt að framkvæma lokainnrás í Japan fyrr en 1946. Sú innrás myndi kosta mikið manntjón eða allt að milljón fallinna. Á þetta reyndi þó ekki. Roosevelt bandaríkjaforseti lést í apríl 1945. Eftirmaður hans var Harry S. Truman og tók hann ákvörðunina um að nota kjarnorkuvopnin. Margir telja að kjarnorkuárásirnar á Japan hafi ekki eingöngu verið hernaðarlegs eðlis. Öllum hafi verið ljóst að Japanir væru að tapa stríðinu og að innrás yrði óþörf. Tilgangur sprenginganna hafi því verið pólitísks eðlis til að sýna fram á mátt Bandaríkjanna á eftirstríðsárunum.
Árásirnar á Hiroshima og Nagasaki
Þann 6. ágúst árið 1945 flaug Enola Gay, sérútbúinni B-29 flugvél undir stjórn Paul Tibbets yfir borgina Hiroshima í Japan. Flugvélin hafði að geyma úransprengjuna „little boy“. Alls voru sjö B-29 flugvélar með í för. Samtals voru í áhöfninni 100 manns auk vísindamanna. Sprengjunni var sleppt yfir borginni úr 10 þúsund metra hæð og klukkan 08:15 sprakk hún í 600 metra hæð yfir borginni. Gríðarlegur hiti myndaðist þegar sprengjan sprakk og gereyðilagði byggingar í þrettán kílómetra radíus. Hiroshima varð fyrir valinu umfram aðrar borgir eingöngu vegna þess að veðurskilyrði þar voru heppileg. Lítil skólastúlka lýsti því sem gerðist á því andartaki sem sprengjan sprakk í Hiroshima svona:
''Það var dýrlegur sumarmorgunn hinn 6. ágúst. Ég var að leggja af stað í skólann. Þegar ég kom fram í stigaganginn sundraðist allt umhverfis mig í ægibjörtu ljósi. Allt hrundi í kringum mig og ég grófst undir spýtnabraki og glerbrotum. Þegar ég kom aftur til meðvitundar hélt ég að komin væri nótt því að niðamyrkur var á; en ég gat greint sólina sem hvíta kúlu... Á leiðinni brott sá ég skaðbrennd lík liggja eins og hráviði í skólagarðinum.''
Sprengjan sem sprakk yfir Hiroshima var í laginu eins og oddhvass sívalningur. Hún var fimm metra löng, þrír metrar í þvermál og fimm tonn að þyngd. Virku hlutar sprengjunnar voru fjögur lítil stykki af úrani. 80 þúsund manns dóu samstundis við sprenginguna og 70 þúsund særðust. Þrem dögum seinna eða þann 9. ágúst sprakk önnur kjarnorkusprengja yfir borginni Nagasaki. Sú sprengja var úr plútóníum og var kölluð „Fat man“. Hún var um það bil einn og hálfur metri á breidd og þrír metrar á lengd, vó 4,6 tonn og hafði afköst á við 20 kílótonn trínítrótólúens(TNT). Borgin var í skjóli fjalls svo að sprengingin varð ekki eins skaðleg og í Hiroshima. 74.000 íbúa Nagasaki létust samstundis við sprenginguna og 74 þúsund særðust. Tíu þúsundir urðu fyrir langtíma áhrifum vegna mikillar geislunar.
Bananalýðveldi
Bananalýðveldi er nýyrði haft um lýðveldi sem hafa tíð ríkisstjórnarskipti eða þar sem ráðamenn eru spilltir.
Kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki
Paul Tibbets
Paul Warfield Tibbets yngri fæddist 23. febrúar í Illinois fylki í Bandaríkjunum. Foreldrar hans, Enola Gay og Paul Warfield Tibbets vildu að hann yrði læknir en Tibbets var alltaf staðráðinn í að verða flugmaður. Í seinni heimsstyrjöldinni var Tibbets skipaður æðsti yfirmaður 340. sprengjusveitarinnar. Hann tók svo við stjórn ný stofnaðs hóps sem var falið að varpa kjarnorkusprengjunni „little boy“. Flugvélin sem hann stýrði var nefnd eftir móður hans og kallaðist því Enola Gay. Paul Tibbets lést 1. nóvember 2007, 91 árs gamall.
Bananalýðveldi
Tilkoma nafnsinns
Nafnið er komið til vegna áhrifa bandarískra stórfyrirtækja í stjórnmálum í Hondúras. United Fruit og Standard Fruit stjórnuðu bananaútflutningi landsins en bananar voru helsta útflutningsvaran og því höfðu fyrirtækin mikil áhrif á stjórnmál þar í landi. Síðar borgaði Cuyamel Fruit ótíndum glæpamönnum fyrir að ræna völdum og koma á fót ríkisstjórn sem var hliðholl fyrirtækinu. Orðið var síðar notað yfir lönd í Mið-Ameríku og Karíbahafi þar sem samskonar ástand ríkti. Í dag er hugtakið notað frjálslega um lönd þar sem stjórnmál eru í reiðuleysi.
Kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki
Uppgjöf Japana
Sama dag og plútóníum sprengjan var sprengd yfir Nagasaki bað japanski forsætisráðherrann Hirohito keisara að taka ákvörðun um hvort Japanir myndu gefast upp eða ekki. Japan skrifaði undir friðarsáttmála þann 2. september 1945. Sú ákvörðun byggðist bæði á sprengingunum og á því að milli sprenginganna í Hiroshima og Nagasaki réðust Sovétmenn inn í Japan. Með uppgjöf Japana lauk síðari heimsstyrjöld.
Kjalar
Kjalar er íslenskt karlmannsnafn.
William Pitt yngri
Ráðherratíð Pitt yngri var á konungstíð Georgs 3. og einkenndist af stórviðburðum og átökum í Evrópu, þar á meðan frönsku byltingunni og Napóleonsstyrjöldunum. Pitt er oft talinn til Tory-manna (þ.e.a.s. Íhaldsmanna síns tíma) en hann kallaði sjálfan sig „sjálfstæðan Vigga“ og var almennt séð á móti strangri flokkapólitík. Pitt leiddi Bretland í byrjun styrjaldanna miklu á móti Frakklandi Napóleons. Hann þótti afar hæfur skipuleggjandi sem beitti sér fyrir skilvirkni og umbótum auk þess sem hann miðlaði þekkingu sinni með ágætum til eftirmanna sinna. Hann hækkaði skatta til að fjármagna stríðið gegn Frakklandi og bægði niður róttæklinga og ofstækismenn innan Bretlands. Af ótta við að Írar myndu rísa gegn Bretum til að styðja Napóleon kom Pitt á nýjum sambandslögum árið 1800 sem sameinuðu Konungsríkin Stóra-Bretland og Írland í eitt konungdæmi. Hann reyndi einnig að veita kaþólikkum full borgararéttindi á ný en tókst ekki að fá samþykki fyrir því. Umbætur Pitt á stefnu Tory-manna, „nýi Tory-isminn“, gerði Íhaldsmönnum kleift að halda í völd sín í um aldarfjórðung eftir hans dag.
Sagnfræðingurinn Asa Briggs hefur fært rök fyrir því að persónuleiki Pitt hafi ekki gert hann vinsælan meðal breskrar alþýðu vegna þess hve litlaus og ófélagslyndur hann var. Heiðarleiki hans og ötulleiki gerði honum þó kleift að blása Bretum eldmóð í brjóst og safna öllum heröflum þjóðarinnar. Charles Petrie sagnfræðingur segir um hann að hann hafi verið einn besti forsætisráðherra Bretlands „þótt ekki sé nema vegna þess að honum tókst að leiða þjóðina úr gamla kerfinu til hins nýja án þess að koma af stað vopnuðum átökum. Hann skildi hið nýja Bretland.“
Montia biapiculata
Montia biapiculata er plöntutegund sem var lýst af A. Lourteig.