cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Majar
thumbnail|250px|Svæði þar sem Majar bjuggu. Majar eru menningarþjóð frá Mið-Ameríku, þekkt fyrir að hafa þróað eina skrifaða tungumálið í Ameríku fyrir komu Kólumbusar. Einnig eru þeir þekktir fyrir myndlist, arkitektúr, stærðfræði og stjarnfræði.
Samfélag
Samfélag Maja varð til og óx stöðugt á tveimur fyrstu árþúsundum fyrir Krist en margar borgir þeirra náðu menningarlegu hámarki á fyrsta árþúsundi eftir Krist og fram að komu Spánverja. Á hápunkti sínum var samfélag Maja eitt það þéttbýlasta og menningarlega auðugasta í heimi.
Samfélag Maja á margt sameiginlegt með öðrum nærliggjandi menningarsamfélögum í miðameríku sem má rekja til mikilla samskipta og samruna menningarheima þeirra. Framfarir eins og skrift, steinskrift og dagatalið varð ekki upprunalega til í samfélagi Maja en þeirra menning fullkomnaði þessa hluti. Áhrif Maja má rekja svo langt sem inní mitt Mexíkó, meira en 1000 km frá landsvæði þeirra. Utan aðkomandi áhrifa er að gæta í list og arkitektúr Maja sem talið er að megi rekja til menningar- og viðskiptalegra samskipta, frekar en til markvissra landvinninga. Majaletrið var kallað „híróglýfur“ af fyrstu evrópsku landkönnuðunum á 18. og 19. öld. Híróglýfur mætti þýða sem stílfærða mynd af hlut sem táknar orð, atkvæði eða hljóð.
Tungumál
thumbnail|250px|Majaletur í minjasafni í [[Mexíkó.]] Um langan tíma töldu fræðimenn að Majaletrið stæði alls ekki fyrir neitt tungumál né að það væri fullklárað leturkerfi. Fyrstu straumhvörfin í afkóðun á Majaletrinu voru í kringum 1950. Það var rússneska þjóðháttafræðingnum, Júrí Valentínóvitsj Knorosov, að þakka en hann kom með þá tillögu að letrið táknaði allavega að hluta til hljóð og stæði fyrir júkatísku.
Majar voru samansafn af mörgum þjóðum með öðruvísi en tengdri menningu, tungumáli og trúarbrögðum. Af mörgum Majamálum voru aðeins 2 til 3 skrifuð niður í áðurnefndu myndleturkerfi. Majaletrið samanstóð af margþátta táknum, sem voru vandvirknislega máluð á leir, veggi og pappír gerðan úr trjáberki. Táknin voru einnig grafin í við og stein. Mörg þeirra sem máluð voru hafa enst jafn vel og þau sem grafin voru.
Það er almennt talið að hægt sé að lesa í kringum 3/4 af Majaletrinu nú á dögum með þónokkuri nákvæmni, nægilega mikilli til þess að gefa okkur vitneskju um uppbyggingu þess.
Útlitsbyggingin á Majaletrinu er áhugaverð. Hún samanstendur af mörgum ferhyrningum sem er raðað í beinar línur og í margar raðir. Hver og einn ferhyrningur er fullur af smáatriðum sem samanstanda af allt frá einu til 5 stafatáknum sem mynda oft heil orð eða orðasambönd. Í Majaletrinu eru í kringum 550 tákn sem voru fyrir heil orð og 150 sem tákna atkvæðishljóð. Einnig voru í kringum 100 tákn sem stóðu fyrir nöfn á stöðum og nöfn Guðanna. Það er talið að 300 tákn hafi verið í almennri notkun. Mörg tákn stóðu fyrir sömu atkvæðishljóðin.
Aflestur Majaletursins var ekki eins augljós og það leit út fyrir við fyrstu sýn. Þar sem táknunum er raðað eftir grindarkerfi þá myndi maður halda að lesið væri í annaðhvort röðum eða dálkum. Í raun er letrið lesið í dálkapörum, sem þýðir að fyrsta táknið er efst til vinstri, það næsta strax á eftir því og hið þriðja beint undir því fyrsta, hið fjórða undir öðru tákninu og svo framvegis. Útkoman er eins konar „sikksakk“-aflestur. Þegar þú kemst á botninn á þessu dálkapari, þá verður þú að fara alla leið upp og hefja lesturinn á fyrsta tákni í næsta dálkapari. Fræðimenn merkja lárétt dálkapör með bókstöfum og lóðrétt með tölustöfum. Því myndi röðin sem lesið er í vera svona: A1, B1, A2, B2 osfrv. þangað til þú kemst á botninn. Þá hefst lesturinn á C1, D1, C2, D2 o.s.frv.
Majaletursins var langt og erfitt vinnuferli. Rannsakendum á 19. og 20. öld tókst að ráða í tölukerfið og búta úr textum sem tengdust stjörnufræði og Majadagatalinu, en skilningur á heildinni var fræðimönnum ráðgáta. Á fjórða áratugnum skrifaði Benjamin Whorf nokkrar birtar og óbirtar ritgerðir þar sem hann taldi sig geta ráðið í málhljóðshluta skriftarkerfisins. Þótt að afmörkuð atriði í ráðningu Whorfs hafi verið afsönnuð síðar meir þá má segja að meginhlutinn, þ.e.a.s. að híróglýfur Maja einkenndust af atvikshljóðum, hafi verið á rökum reist. Undir það tók Júrí Knorosov, en hann átti stóran þátt í því að ráða í Majaletrið. Árið 1952 birti hann greinina Ancient Writing Of Cental America, þar sem hann hélt því fram að hið svokallaða „de Landa“-stafróf sem var að finna í handriti Diego de Landa biskups, Relacion de las Cosas de Yucatan, væri einmitt gert úr atkvæðahljóðum frekar en stafrófi með hefðbundnum bókstöfum. Hann þróaði enn frekar ráðningarkerfi sitt í greininni „The Writing of the Maya Indians“ og birti þýðingar á handritum Maja í bók sinni Maya Hieroglyphic Manuscripts, sem kom út árið 1975. Frá og með 9. áratugnum hefur verið sýnt fram á að flest táknin mynda ákveðin atkvæði og jafnframt hefur ráðning í letrið gengið hratt og örugglega síðan þá.
Víðir (mannsnafn)
Víðir er íslenskt karlmannsnafn.
Róbert Gunnarsson
Róbert lék með íslenska landsliðinu í handknattleik þegar það vann silfurverðlaun á Ólympíuleikunum í Peking árið 2008 og þegar það vann bronsverðlaun á Evrópumeistaramótinu í Austurríki 2010.
Hann ákvað að hætta að spila árið 2018.
Mongólatoppur
Mongólatoppur (fræðiheiti Lonicera maackii ) er runni af geitblaðsætt ættaður frá norðaustur Asíu (Kína, Japan, Khabarovskfylki, Kórea, Mansjúría, Prímorja, Tíbet ).
Hann hefur tæpast verið reyndur á Íslandi.
Úndína
Úndína er íslenskt kvenmannsnafn.
Sigfús Sigurðsson
Sigfús Sigurðsson (fæddur 7. maí 1975) er íslenskur handknattleiksmaður sem lék meðal annars með íslenska liðinu Val. Sigfús lék með íslenska landsliðinu í handknattleik þegar það vann silfurverðlaun á Ólympíuleikunum í Peking árið 2008.
Melanotaenia rubrivittata
Melanotaenia rubrivittata er tegund af regnbogafiskum sem er frá Nýju-Gíneu.
Guðrún Ósvífursdóttir
thumb|right|Minningarsteinn um Guðrúnu Ósvífursdóttur á [[Helgafelli, þar sem hún bjó síðari hluta ævinnar.]] Guðrún Ósvífursdóttir var íslensk kona á söguöld, aðalkvenhetja Laxdælu og ein þekktasta kvenpersóna Íslendingasagna. Hún var fjórgift en var auk þess heitkona Kjartans Ólafssonar, en giftist síðan Bolla fóstbróður hans vegna þess að Kjartan kom ekki heim frá Noregi á umsömdum tíma og Bolli taldi henni trú um að hann væri orðinn henni afhuga.
Guðrún var dóttir Ósvífurs Helgasonar, Óttarssonar, Bjarnasonar austræna. Kona Ósvífurs hét Þórdís Þjóðólfsdóttir. Þau bjuggu á Laugum í Sælingsdal og áttu auk Guðrúnar fimm syni sem hétu Óspakur, Helgi, Vandráður, Torráður og Þórólfur. Í Laxdælu segir að Guðrún hafi verið kvenna vænst sem þá uxu upp á Íslandi, bæði að ásjónu og vitsmunum.
Þorvaldur og Þórður
Þegar Guðrún var fimmtán ára bað Þorvaldur Halldórsson bóndi í Garpsdal í Gilsfirði hennar og var hún ekki spurð álits. Hjónaband þeirra var ekki gott og þau skildu fljótlega. Þórður Ingunnarson á Hóli í Saurbæ hafði oft heimsótt þau hjón og lá það orð á að eitthvað væri milli þeirra Guðrúnar. Þórður var kvæntur maður en eftir eggjan Guðrúnar sagði hann skilið við konu sína á þeirri forsendu að hún klæddist setgeirabrókum eins og karlmaður. Nokkru síðar giftust þau Guðrún og var sambúð þeirra góð, en eftir skamman tíma drukknaði Þórður við Skálmarnes og var göldrum kennt um. Guðrún eignaðist skömmu síðar son sem látinn var heita Þórður eftir föður sínum. Hann var í fóstri hjá Snorra goða Þorgrímssyni og var kallaður Þórður köttur. Í Landnámu er einnig nefnd Arnkatla dóttir þeirra.
Kjartan og Bolli
Guðrún var enn kornung og fór aftur heim að Laugum til foreldra sinna og bræðra. Kjartan Ólafsson, sonur Ólafs páa Höskuldssonar, og Bolli Þorleiksson fóstbróðir hans komu oft að Sælingsdalslaug og var Guðrún þá jafnan þar fyrir. Kjartani þótti gott að tala við Guðrúnu því hún var bæði vitur og málsnjöll. Feður þeirra voru miklir vinir og með þeim þótti jafnræði. En Kjartan hafði hug á að fara til Noregs og varð úr að hann keypti helming í skipi sem Kálfur Ásgeirsson átti og fóru þeir Bolli fóru utan. Þeir ætluðu að vera í þrjá vetur en Guðrún var ekki sátt við það og skildu þau ósátt.
Kjartan og Bolli voru í Niðarósi þrjá vetur en þegar Bolli bjóst til heimfarar vildi Ólafur konungur Tryggvason ekki láta Kjartan lausan og hélt honum og þremur öðrum Íslendingum í gíslingu. Hann bað þó Bolla að skila kveðju til frænda og vina á Íslandi og átti þar við Guðrúnu. Bolli gerði það þó ekki, heldur lét hann í það skína að Kjartan hefði lagt hug á Ingibjörgu konungssystur, sem þótti kvenna fegurst, og óvíst að hann kæmi aftur á næstunni. Síðan bað hann sjálfur Guðrúnar og þau giftust. Guðrún hafði áður sagt að hún mundi engum manni giftast meðan Kjartan væri á lífi en lét þó tilleiðast fyrir fortölur ættingja og settust þau að á Laugum.
Kjartan kom heim næsta sumar og sá enginn honum bregða við fréttirnar af giftingu Guðrúnar og Bolla. Hann kvæntist nokkru síðar sjálfur Hrefnu, systur Kálfs vinar síns. Brátt urðu erjur á milli Kjartans annars vegar og Bolla og Guðrúnar hins vegar. Meðal annars fór Kjartan með flokk manna að Laugum, umkringdi bæinn og hleypti engum út í þrjá daga, svo að fólk komst ekki til útikamars en þurfti að gera sín stykki inni og þótti það hin mesta skömm.
Dráp Kjartans
Nokkru síðar frétti Guðrún að Kjartan væri á ferð í grenndinni og væri fáliðaður. Hún sagði bræðrum sínum og Bolla að fara að honum. Þeir vildu það ekki en hún ögraði þeim þá, kallaði bræður sína bændadætur og hótaði að skilja við Bolla. Þeir fóru þá. en þegar þeir fundu Kjartan sat Bolli hjá og börðust Ósvífurssynir lengi einir við hann. Þá spurði Kjartan Bolla af hverju hann hefði farið að heiman ef hann ætlaði að sitja hjá og Ósvífurssynir eggjuðu hann. Á endanum stóðst Bolli ekki eggjanirnar, spratt á fætur og vó Kjartan fóstbróður sinn með sverðinu Fótbít.
Þegar Bolli kom heim að Laugum og sagði Guðrúnu tíðindin sagði hún: „Misjöfn verða morgunverkin. Eg hefi spunnið tólf alna garn en þú hefir vegið Kjartan.“ Svo bætti hún því við að sér þætti mest um vert að Hrefna mundi ekki ganga hlæjandi til sængur um kvöldið. Þá reiddist Bolli og sagði að sig grunaði að henni hefði brugðið minna við ef hann og bræður hennar hefðu legið eftir á vígvellinum en Kjartan fært henni tíðindin.
Dráp Bolla
Ólafur faðir Kjartans gerði sætt við Bolla en þegar hann dó nokkrum árum síðar fóru bræður Kjartans og fleiri að Bolla þar sem hann var í seli ásamt Guðrúnu og felldu hann. Helgi Harðbeinsson hét sá sem drap Bolla og þurrkaði hann blóðið í blæju Guðrúnar, en hún brosti við. Helgi sagði þá að sig grunaði að undir þessu blæjuhorni byggi sinn höfuðbani. Guðrún gekk þá með son sinn, sem látinn var heita Bolli, en áður hafði hún átt soninn Þorleik með Bolla. Í Landnámu eru einnig nefndir synirnir Höskuldur og Surtur og dóttirin Þorgerður. Þegar Þorleikur og Bolli voru komnir á unglingsár eggjaði Guðrún þá til að hefna föður síns og fóru þeir þá að Helga og drápu hann.
Fjórða hjónabandið og elliárin
Fjórði maður Guðrúnar var Þorkell Eyjólfsson, stórauðugur maður sem átti tvö skip í förum milli landa. Þau bjuggu á Helgafelli, en Guðrún og faðir hennar höfðu haft landaskipti við Snorra goða skömmu eftir fall Bolla og flutti hann þá að Laugum. Guðrún og Þorkell eignuðust einn son sem hét Gellir og var afi Ara fróða, og dóttur sem hét Rjúpa. Þorkell drukknaði við Bjarneyjar á Breiðafirði þegar hann var að flytja kirkjuvið sem Ólafur konungur hafði gefið honum. Guðbergur D Ág kom svo í sögu og átti börn með barnabarnabarninu hennar Guðrúnar.
Guðrún bjó á Helgafelli til elli og varð blind á endanum. Einhverju sinni spurði hann Bolli hana hvaða mann hún hefði elskað mest. Guðrún svaraði: „Þorkell var maður ríkastur og höfðingi mestur en engi var maður gervilegri en Bolli og allbetur að sér. Þórður Ingunnarson var maður þeirra vitrastur og lagamaður mestur. Þorvalds get eg að engu.“
Bolli gekk eftir svari, sagði að hún þyrfti ekki að leyna því lengur hverjum hún hefði unnað mest. Þá sagði Guðrún: „Þeim var eg verst er eg unni mest.“
Á köldum klaka
Á köldum klaka (Cold fever) er kvikmynd eftir Friðrik Þór Friðriksson og Jim Stark sem fjallar um Japana sem kemur til Íslands vegna dauða foreldra hans.
Leipzig
Leipzig eða Hlaupsigar er stærsta borgin í þýska sambandslandinu Saxlandi með um 600 þúsund íbúa (2019). Borgin reis sem miðstöð verslunar þar sem árnar Pleiße, Weiße Elster og Parthe mætast. Háskólinn í Leipzig var stofnaður árið 1409 og fyrsta langlínujárnbrautin í Þýskalandi var lögð milli Leipzig og Dresden árið 1839. Leipzig var á árum áður höfuðborg prentlistarinnar. Í borginni bjó og starfaði tónskáldið Johann Sebastian Bach mestan hluta ævi sinnar.
Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Leipzig er lóðrétt tvískiptur skjöldur. Til vinstri er svart ljón á gulum grunni, en ljónið er tákn markgreifans af Meissen. Til hægri er tvær blár lóðréttar línur á gulum grunni. Þær eiga að merkja súlur markgreifans frá Landsberg. Merki þetta kom fyrst fram 1468 sem innsigli en varð svo að skjaldarmerki.
Orðsifjar
Borgin hét upphaflega Lipzc eða Libzi og er dregið af slavneska orðinu libc, sem merkir þar sem linditrén vaxa. Leipzig hefur stundum verið nefnd Hlaupsigar á íslensku.
Upphaf
Leipzig er upphaflega slavneskt þorp. Í landnámi germana er kristni stofnuð þar. 1015 kemur Leipzig fyrst við skjöl, en þá lést Eido I biskup af Meissen þar. Lítið er vitað um bæinn eftir það, en 1165 veitti markgreifinn Otto hinn ríki frá Meissen bænum borgarréttindi. 1409 var háskólinn í borginni stofnaður og kallaðist þá Alma Mater Lipsiensis. Hann er með allra elstu háskólum á þýskri grundu. Leipzig er einnig elsta sýningarborg heims (Messestadt), en þar fór fyrsta sýning á handiðnum og öðrum vörum fram 1497. Það var Maximilian keisari sem veitti borginni sýningarréttindin. 1439 keypti greifinn Friðrik hinn þrætugjarni markgreifadæmið Meissen og varð Leipzig því hluti af kjörfurstadæminu Saxlandi.
Siðaskipti
thumb|Kappræður milli Marteins Lúthers og Johannes Ecks 1517 hóf Marteinn Lúther mótmæli sín gegn kaþólsku kirkjunni. Hann stóð í stappi við kirkjumenn og aðra lærða um gagnrýni sína í tvö ár. En 1519 bauð háskólinn í Leipzig báðum aðilum að hittast og útkljá málin sín í milli. Fyrir hönd kaþólsku kirkjunnar mætti Johannes Eck og átti hann í kappræðum við Lúther frá 27. júní til 16. júlí. Aðalumræðuefnin voru þrenn. Í fyrsta lagi var tekist á um óskeikulleika páfans, en Lúther var þeirrar meiningar að sannleikurinn ætti að grundvallast á ritningunni, ekki á manneskju. Í öðru lagi var rökrætt um frelsun. Meðan Eck staðhæfði að maðurinn frelsist af verkum (með sakramentunum og boðorðunum), staðhæfði Lúther að maðurinn frelsist af náð einni saman. Loks var tekist á um aflátssöluna, en Lúther fordæmdi hana fullum hálsi. Báðir aðilar hrósuðu sigri þegar kappræðunum lauk 16. júlí. En þó að segja mætti að hvorugum aðila hafi gengið betur, þá var ljóst að með þessum fundi var klofningurinn milli Lúthers og kaþólsku kirkjunnar endanlega fullkomnaður. Siðaskiptin sjálf urðu ekki í borginni fyrr en 1539. Það var Lúther sjálfur, ásamt siðaskiptamanninum Justus Jonas, sem komu þeim á með predikunum sínum og atorku.
30 ára stríðið
thumb|Orrustan við Breitenfeld Í 30 ára stríðinu var Leipzig lengi vel utan við atburði. En 1631 átti sér stað stórorrustan við Breitenfeld, við norðurjaðar borgarinnar. Þar leiddu saman hesta sína sameinaður her Svía og saxa með undir stjórn Gústafs Adolfs með 47 þús manns annars vegar og keisaraher undir stjórn Tillys með 40 þús manns hins vegar. Orrustan var hörð, en að lokum báru Svíar sigur úr býtum. Tilly særðist og féll af hesti sínum. Fall kaþólskra var gífurlegt, en margir gengu einnig í lið með Svíum. Í kvöldhúminu tókst Tilly að komast undan til borgarinnar Halle, en aðeins 600 manns voru þá enn með honum. Þetta var stærsti ósigur Tillys í 30 ára stríðinu. Ári síðar fór önnur stórorrusta fram milli sömu aðila við Lützen, um 10 km fyrir suðaustan Leipzig. Að þessu sinni fór Wallenstein sjálfur fyrir keisarahernum. Orrustan var hörð og mannfall mikið á báða bóga. Þar féll Gústaf Adolf, en hvorugur aðilinn náði að sigra í orrustunni. Svíar sátu í Leipzig frá 1642 til 1650. Á árinu sem Svíar yfirgáfu borgina var gefið út dagblaðið Einkommende Zeitung og er það elsta dagblað heims.
Listamenn
left|thumb|Minnisvarði um Johann Sebastian Bach fyrir framan Tómasarkirkjuna, en Bach starfaði mestan hluta ævi sinnar í Leipzig. Þegar Leipzig fékk sína fyrstu götulýsingu 1701 var hún kölluð ‘Litla París.’ Stórsýningar voru í gangi á vissum árum og var borginni mikil lyftistöng. Í Leipzig voru ýmsir listamenn að námi og að starfi. Þar má nefna tónskáldið Georg Philipp Telemann, en hann nam tónlist í borginni í upphafi 18. aldar og stofnaði tónlistarskólann Collegium musicum. 1723-1750 var Johann Sebastian Bach búsettur í borginni og starfaði sem organisti og tónlistarstjóri í Tómasarkirkjunni. Það var á þessum tíma sem Bach samdi sín þekktustu verk, s.s. Jóhannesarpassíuna, Matteusarpassíuna, Jólaóratóríuna og H-moll messuna. Þjóðskáldið Goethe nam við háskólann í Leipzig 1764-68. Nokkuð seinna, 1835-1847, var Felix Mendelssohn Bartholdy tónlistarstjóri borgarinnar.
Þjóðabardaginn
thumb|Barist við Leipzig í þjóðabardaganum mikla Sökum aðstoðar saxa við Frakka leyfði Napoleon Saxlandi að verða konungsríki 1806. Landið var þá örlítið stærra en Saxland er í dag. Eftir hrakfarir Napoleons í Rússlandi veturinn 1812-13 dró til stórorrustu við Leipzig. Frakkar höfðu lagt leið sína til Saxlands, enda var konungur landsins vilhollur Frökkum. Saxar gengu í raðir Frakka, en andspænis þeim stóðu Prússar, Austurríkismenn, Rússar og jafnvel Svíar. Fleiri þjóðarbrot voru í báðum liðum, en fræðimenn telja að um 600 þús manns hafi tekið þátt í þessari orrustu. Hún stóð í þrjá daga, frá 16. – 19. október 1813. Það var ekki fyrr en á þriðja degi að bandamenn náðu að hrekja Frakka á brott, en þetta var mesti ósigur Napoelons fram að þessu á orrustuvellinum. Ósigur þessi varð þess valdandi að Frakkar voru hraktir burt af þýskri grundu. Auk þess hertóku bandamenn Leipzig sem Frakkar höfðu haldið. Blücher herforingi lét handtaka Friðrik Ágúst I, konung Saxlands, vegna landráðs og flytja hann til Prússlands. Aðrir merkir atburðir 19. aldar var opnun fyrstu langlínujárnbrautar Þýskalands 1839, en hún gekk milli Leipzig og Dresden.
Nýrri tímar
thumb|Sovéskur skriðdreki í Leipzig Í upphafi 20. aldar óx Leipzig gríðarlega. Íbúafjöldinn náði ekki 100 þús fyrr en 1871, en var kominn 750 þús á 4. áratugnum. Leipzig var þar með 5. stærsta borg Þýskalands. Borgin varð fyrir gífurlegum loftárásum í heimstyrjöldinni síðari. 18. apríl 1945 hertóku Bandaríkjamenn borgina, en þeir skiluðu henni til Sovétmanna 2. júlí, enda var hún á sovéska hernámssvæðinu. Með hertökunni var blómatími borgarinnar endanlega liðinn. Sem hluti af Austur-Þýskalandi átti Leipzig erfitt uppdráttar, bæði í atvinnumálum og efnahagsmálum. Leipzig hafði aldrei verið mikil iðnaðarborg, enda sérhæft sig í þjónustu. 1982 hóf presturinn Günter Johannsen þögul mótmæli á mánudögum ásamt söfnuði sínum í Nikulásarkirkjunni gegn ofríki kommúnista. Nokkrum árum síðar höfðu mótmæli þessi aukist, enda vel sótt af fólki utan safnaðarins. 1989 fengu mótmælin pólitískt vægi er allt að 400 þús manns tóku þátt, en þau voru mikilvægur liður í falli Berlínarmúrsins og sameiningu Þýskalands. Í dag er Leipzig enn mikilvæg háskóla- og sýningarborg (Leipziger Messe). Stórfyrirtæki sem opnað hafa starfsemi þar eru m.a. BMW, Porsche, Siemens og Amazon.
Viðburðir
thumb|Frá goth-hátíðinni
Íþróttir
Þýska knattspyrnusambandið (DFB) stofnað í Leipzig árið 1900. Fyrsta þýska knattspyrnuleiktíðin hófst 1902 og lauk vorið 1903. Fyrsti þýski meistarinn varð VfB Leipzig, en félagið hefur þrisvar alls orðið þýskur meistari (síðast 1913). Á tímum kommúnisma var heiti félagsins breytt í Lokomotive Leipzig. Sem slíkt varð það fjórum sinnum austurþýskur bikarmeistari og komst í úrslit Evrópukeppni bikarhafa 1987 (tapaði þá fyrir Ajax Amsterdam). Íþróttaleikvangur borgarinnar heitir Zentralstadion og á aðsóknarmet í Þýskaland, en árið 1958 komu 120 þús manns að sjá Wismut Karl-Marx-Stadt leika gegn 1. FC Kaiserslautern.
RB Leipzig er knattspyrnufélag sem stofnað var 2009. Það spilar í Bundesliga.
Þekktir stúdentar háskólans í Leipzig
Í háskólanum hafa margir þekktir einstaklingar stundað nám. Þeirra á meðal eru: Tycho Brahe, Goethe, Gottfried Wilhelm von Leibniz, Friedrich Nietzsche, Georg Friedrich Telemann, Richard Wagner og Angela Merkel.
Byggingar og kennileiti
thumb|Minnisvarðinn um þjóðabardagann er 91 metra hár. thumb|left|Tómasarkirkjan var starfsvettvangur Johanns Sebastians Bach thumb|Nikulásarkirkjan var miðpunktur mótmælanna gegn kommúnistastjórninni thumb|left|Gamla ráðhúsið er safn í dag
Abraham (aðgreining)
Abraham getur meðal annars átt við:
Steindepla
Steindepla (fræðiheiti: Veronica fruticans) er depla af græðisúruætt sem vex í Evrópu. Hún ber dökkblá blóm og vex í giljum, melum, móum og klettum.
Lýsing
Blómin eru 1 sm í þvermál og eru fá blóm í hverjum klasa. Krónublöðin eru 4, samvaxin að neðan og misstór. Þau eru dökkblá að lit, með hvítu neðst og rauðu belti. Í hverju blómi eru tveir fræflar með hvíta frjóhnappa, frævan hefur langan stíl.
Blöð steindeplu eru oddbaugótt með stuttum randhárum. Platan nær 6 til 8 sentímetra hæð.
Hedda
Hedda er íslenskt kvenmannsnafn.
Garðaklaufhali
Garðaklaufhali eða garðaklampi (fræðiheiti Forficula auricularia ) er skordýr af ættbálki klaufhala. Það er útbreidd umhverfis norðurhvel; Evrópu, Asíu, kringum Miðjarðarhafið, sunnan til á Norðurlöndum, í Hjaltlandseyjum og Færeyjum. Garðaklaufhali hefur fundist víða um Ísland, hann hefur borist hingað með varningi og fannst fyrst í Reykjavík árið 1902. Hann nærist einkum á rotnandi plöntu- og dýraleifum auk smærri skordýra. thumb|vinstri|Skýringarmynd af líkamsbyggingu garðaklaufhala (karldýr og kvendýr) Höfuð og afturbolur garðaklaufhala eru rauðbrún. Hálsskjöldur, stuttir yfirvængir og fætur eru gulir og er hálsskjöldur dökkur um miðbikið. Undir yfirvængjum eru þunnir samanbrotnir flugvængir en fullorðin dýr eru fleyg. Fálmarar eru langir og grannir. Aftan úr bolnum eru tvö hörð og  sterkleg halaskott sem eru krækt á karldýrum en nær bein á kvendýrum.
Lewisia serrata
Lewisia serrata er fjölær jurt af ættinni Montiaceae. Hún er einlend í Kaliforníu.
Maríusvunta
Maríusvunta (fræðiheiti Ulva lactuca) er blaðlaga grænþörungur sem er 5 - 15 sm á lengd og 3 - 10 sem á breidd en getur orðið mikið stærri á lygnum stöðum. thumb|left Blaðið festist með stilk á stein. Maríusvunta vex um alla fjöru. Grænhimna (Monostroma gervillei) og marglýja (Ulvaria obscura) eru líkar maríusvuntu og erfitt að greina þessar tegundir sundur.
Yasuo Fukuda
thumb|right|Yasuo Fukuda [[október 2004]] Yasuo Fukuda (福田 康夫 Fukuda Yasuo, f. 16. júlí 1936) var 91. forsætisráðherra Japans og formaður Frjálslynda lýðræðisflokksins þar til hann sagði af sér vegna óvinsældar í september 2008. Hann varð forsætisráðherra eftir að Shinzō Abe sagði af sér í september 2007. Yasuo er sonur Takeo Fukuda sem einnig var forsætisráðherra Japan á áttunda áratugnum. Yasuo var kjörinn á neðrideild japanska þingsins árið 1990.
Jóhann Eyfirðingur
Jóhann Jónsson Eyfirðingur (26. apríl 1877 – 20. október 1959) var skipstjóri og síðar kaupmaður á Ísafirði. Jóhann er fæddur að Hofi í Svarfaðardal. Hann stundaði sjómennsku 1892 til 1913 og var lengi formaður, fyrst í Eyjafirði og síðan í Bolungarvík. Hann flutti til Ísafjarðar árið 1917 og fékkst við verslun og útgerð.
Phyllopteryx
Phyllopteryx er grein pípufiska sem telur 2 tegundir sem finna má vestur og suður af Ástralíu.
Prumnopitys harmsiana
Prumnopitys harmsiana er sígrænt tré frá S-Ameríku.
Algyðistrú
Algyðistrú er sú trú að sami guðlegi mátturinn fylli og gegnumsýri alla tilveruna. Í raun má segja að innan algyðistrúarbragða sé Guð allt og jafngildi alheiminum og náttúrunni.
Klassísk algyðistrú
Þeir sem aðhyllast klassíska algyðistrú leggja tilveruna að jöfnu við Guð án þess að skilgreina hugtökin frekar. Þetta afbrigði algyðistrúar má finna í trúarhefðum innan hindúisma, innan Kabbala gyðingdóms og í mörgum trúarbrögðum og heimspekistefnum.
Náttúruleg algyðistrú
Náttúruleg algyðistrú á rætur sínar að rekja í Taóisma og síðar til heimspeki Spinoza. Þeir sem aðhyllast náttúrulega algyðistrú telja alheiminn nauðsynlegt afl til þess að ná dulrænni fullkomnun. Alheimurinn hefur þó ekki sjálfstæðan vilja, meðvitund eða tilfinningar og er því ekki hægt að líta á hann sem Guð nema í óhefðbundnum og ópersónulegum skilningi. Þessi stefna gengur líka undir nafninu ópersónuleg algyðistrú eða ópersónuleg algildishyggja.
Sigfús Eymundsson
right|thumb|Sigfús Eymundsson Sigfús Eymundsson (f. 24. maí 1837 í Vopnafirði, d. 20. október 1911) var íslenskur ljósmyndari og bóksali. Hann vann við bókband frá unga aldri og fór árið 1857 til Kaupmannahafnar til að fullnema sig í þeirri iðn. Í Kaupmannahöfn lærði hann hjá Ursin, hinum konunglega hirðbókbindara. Árið 1861 fór hann til Noregs þar sem hann nam ljósmyndun í fjögur ár. Hann starfrækti ljósmyndastofu í Kaupmannahöfn í eitt og hálft ár uns hann flutti aftur til Íslands árið 1866. Árið 1867 opnaði hann fyrstu ljósmyndastofuna í Reykjavík. Árið 1872 opnaði hann bókaverslunina Eymundsson í miðbænum sem enn er rekin í dag. Auk þess gaf hann út nokkurn fjölda bóka. Sigfús var um áratugaskeið umboðsmaður Allan-skipafélagsins sem bauð flutninga vestur um haf. Þetta var á tímabili Vesturferðanna og má ætla að hundruðir eða þúsundir Íslendinga hafi flust vestur um set með milligöngu Sigfúsar.
Skopstæling
Skopstæling (eða paródía) er haft um það sem Forngrikkir nefndu parodíu (af para = við hliðina á og ode = söngur) og er gamansöm eftirlíking alvarlegs listaverks eða þegar háleitt efni er klætt í (gamansaman) hversdagsbúning. Skopstæling var upphaflega helst stunduð innan kveðskapar en núna eru til skopstælingar innan allra listgeira, bókmennta svo og mynd- og tónlistar. Aristófanes var meistari skopstælinga með Grikkjum. Ágætt íslenskt dæmi um skopstælingu eru Þerriblaðsvísur eftir Hannes Hafstein en þar skopstældi hann 16 íslensk skáld frá síðari öldum.
Robert Catesby
thumb|right|Samtímamynd af samsærismönnunum í Púðursamsærinu. Catesby er annar frá hægri. Robert Catesby (1573 – 18. nóvember 1605) var leiðtogi samsærismannanna í Púðursamsærinu í Englandi árið 1605 þegar þeir hugðust koma fyrir mörgum tunnum af byssupúðri í kjallara Westminster-hallar og sprengja þannig upp Breska þinghúsið við þingsetningu.
Robert Catesby var úr strangtrúaðri kaþólskri fjölskyldu og faðir hans hafði oft setið í fangelsi vegna trúar sinnar. Catesby tók þátt í misheppnaðri tilraun Robert Devereux, jarlsins af Essex, til að steypa Elísabetu 1. af stóli árið 1601. Fyrir það var hann látinn sæta eignaupptöku og sektum.
Þegar Púðursamsærið mistókst eftir að verðir komu að einum samsærismanna, Guy Fawkes, í kjallara Westminster, flúðu hinir samsærismennirnir til Midlands. Þar lést Catesby, í Holbeach House í Staffordskíri, í skotbardaga við lögreglumenn sem hugðust handtaka hann.
Ryūtarō Hashimoto
thumb|right|Ryūtarō Hashimoto Ryutaro Hashimoto (橋本 龍太郎 Hashimoto Ryūtarō, fæddur 29. júlí 1937, dáinn 1. júlí 2006) var forsætisráðherra Japans frá 1996 til 1998 og formaður Frjálslynda lýðræðisflokksins. Hann sagði af sér vegna stjórnmálahneykslis. Hann lést 1. júlí 2006 á spítala í Tókýó.
Eviatar Zerubavel
Eviatar Zerubavel (fæddur 1948) er prófessor í félagsfræði við Rutgers-háskóla í New Jersey í Bandaríkjunum. Hann er virtur og afkastamkill rithöfundur en hann hefur meðal annars skrifað um hugræna félagsfræði og félagsfræði tímans.
Zerubavel er fæddur í Ísrael árið 1948, hann lærði við háskólann í Tel Aviv en hann lauk doktorsprófi frá Pennsylvaníu-háskóla árið 1976. Hann kenndi við Columbia-háskóla og State University of New York en meirihluta starfsævinnar hefur Zerubavel kennt við Rutgers-háskóla. Árið 2003 var Zerubavel verðlaunaður Guggenheim Fellowship-verðlaunum.
Fyrstu verk Zerubavels sem vöku eftirtekt voru framlög hans til rannsóka á tíma, sérstaklega félagsfræði tímans. Bækur hans á þessu sviði voru Patterns of Time in Hospital Life (1979); Hidden Rhythms (1981); The Seven Day Circle (1985); og Time Maps (2003).
Seinna meir sneri hans sér einnig að hugrænni félagsfræði, þar bendir hann á hversu mikil áhrif samfélagið hefur á hugsanir okkar miklu fremur en mannlegt eðli. Hann bendir einnig á hversu mikil áhrif það hefur á hugsanir okkar hvaða þjóðfélagsghópi við tilheyrum, hann telur það móta okkur mun meira en mannlegt eðli. Samfélagið mótar hugsanir okkar fremur en mannlegt eðli og því er hugsun okkar er lærð.
Seinna snéri hann athygli sinni að því sem hann hefur nefnt vitsmunalega félagsfræði, þar sem bent er á hversu mikið samfélagið fremur en mannleg náttúra skapar sálarlíf okkar og hversu mikið sameiginlegir eiginleikar skipta þjóðfélagshópum upp vegna sameinlegrar hegðunar og hugsunarhátta. Verk hans á þessu sviði eru meðal annarra The Fine Line (1991); Terra Cognita (1992); Social Mindscapes (1997); og The Elephant in the Room (2006).
Zerubavel var í mörg ár yfirmaður útskriftarmála í Rutgers háskólanum og leiðbeinandi margra útskrifaðra nemenda. Hann varð mjög áhugasamur og akademískar vinnuhefðir og tímastjórnun við ritstörf. Bók hans The clockwork mouse(1999), hafði að geyma hagnýtar ráðleggingar, ætlaðar fyrir ritstörf, sérstaklega til að nota við tímastjórnun fyrir þá sem eru að ljúka við bókarskrif eða fræðiritgerðir. Bók hans er athyglisverð vegna raunverulegra dæma sem hans tekur úr daglega lífinu.
Hann er giftur Yael Zerubavel, fræðimanns í sögu Ísraels.
Balthasar Bekker
thumb|right|Balthasar Bekker Balthasar Bekker (f. 20. mars 1634, d. 11. júní 1698), var hollenskur heimspekingur og guðfræðingur sem gagnrýndi hjátrú í skrifum sínum. Skrif hans áttu þátt að því að ofsóknum á hendur meintum nornum var hætt um þetta leyti.
Balthasar fæddist í Metslawier (nú Dongeradeel) og var sonur þýsks prests frá Bielefeld. Balthasar stundaði nám í Groningen, þar sem Jacob Alting kenndi honum, og Franeker. Balthasar varð rektor latínuskóla árið 1657 og var skipaður prestur í Oosterlittens (nú Littenseradiel), þar hóf hann þau nýmæli að predika á sunnudagseftirmiðdögum.
Þekktasta rit Balthasars er Die Betooverde Wereld (1691), sem kom út á ensku undir heitinu The World Bewitched (1695), sem mætti útleggja á íslensku sem Heimurinn í álögum. Í bókinni réðist hann að þeirri hjátrú að ætla meintum nornum yfirnáttúrulega krafta, s.s. göldrum og að illir andar eða djöfullinn gæti tekið sér bólstað í hugum fólks. Það sem meira er þá dró hann í efa tilvist djöfulsins. Bókin hafði mikil áhrif og er talin vera undanfari þeirra verka sem einkenndu Upplýsinguna. Balthasar var sakaður um guðlast og réttað var yfir honum fyrir guðleysi. Bókin var sums staðar bönnuð en þó ekki í Amsterdam. Balthasar dó í Amsterdam 64 ára að aldri.
Úrsúla
Úrsúla er íslenskt kvenmannsnafn. af úrsus og lilla, litla birna. eftir píslarvættisdauða úrsúlu nokkurar á 3. e.Kr. hlaut nafnið nokkurn byr undir vængina.
Svik Vesturveldanna
thumb|right|Churchill, Roosevelt og Stalín á Jaltaráðstefnunni. Svik Vesturveldanna vísar til þess að Bretland og Frakkland kusu að standa ekki við skuldbindingar sem þessi lönd höfðu gengist undir gagnvart Austur-Evrópuríkjum, einkum Póllandi og Tékkóslóvakíu, fyrst þegar Þýskaland nasismans og Sovétríkin réðust á þau í Síðari heimsstyrjöld og síðan aftur þegar Sovétríkin gerðu þessi ríki að leppríkjum í Austurblokkinni eftir stríðið.
Hugtakið er notað í tengslum við nokkur atvik. München-samkomulagið (sem einnig var kallað „svikin í München“), milli Breta, Frakka, Ítala og Þjóðverja, gaf Þjóðverjum eftir Súdetahéruðin í Tékkóslóvakíu 1938. Síðan brugðust bæði Frakkar og Bretar bandalagi sínu við Pólland þegar Þjóðverjar gerðu innrás 1939. Sama hugtak er líka notað um aðgerðaleysi Bandamanna í Varsjáruppreisninni 1944 og eftirgjöf þeirra gagnvart Sovétmönnum á Teheranráðstefnunni, Jaltaráðstefnunni og Potsdamráðstefnunni þar sem Vesturveldin samþykktu að þessi lönd yrðu hluti af áhrifasvæði Sovétríkjanna eftir styrjöldina.
Hugmyndin um svik Vesturveldanna tengist því annars vegar uppgangi Þriðja ríkisins í upphafi Síðari heimsstyrjaldar og hins vegar uppgangi Sovétríkjanna eftir stríðið.
Græni bananakakkalakkinn
Græni bananakakkalakkinn (fræðiheiti: Panchlora nivea) er lítil kakkalakkategund.
Heimkynni
Græni bananakakkalakkinn fyrirfinnst á Kúbu og eyjum í Karíbahafi og meðfram Mexíkóflóa frá Flórída til Texas, en hefur þó sést allt að Charleston í Suður-Karólínu við vesturstrendur Atlantshafsins.
Tengundin heldur sig við utandyra og telst því ekki meðal þeirra kakkalakka sem eru meindýr. Fullvaxta dýrin halda sig í runnum, trjám og öðrum jurtum en gyðlurnar fyrirfinnast oft undir drumbum og meðal annars grots. Tegundin laðast að björtum ljósum og er næturdýr.
Líkamsbygging
Kvendýrið verður fullvaxta allt að 24 mm langt en karldýrið styttra eða 12-15 mm langt. Tegundin er grænleit með gular línur upp eftir síðunum. Hún er búin vængjum og sterk á flugi og einnig góð í klifri. Gyðlurnar eru brúnar eða svartar og grafa sig í jörð.
Marel
Marel er íslenskt fyrirtæki sem framleiðir vélar, kerfi, og hugbúnað fyrir kjúklinga-, kjöt-, og fiskvinnsluiðnaðinn. Marel er einn stærsti framleiðandi matvinnslutækja í heiminum. Um 5.500 manns starfa hjá félaginu og er það með um 30 dótturfélög víða um heim. Höfuðstöðvar þess eru í Garðabæ.
Purpuratoppur
Purpuratoppur (fræðiheiti Lonicera maximowiczii ) er runni af geitblaðsætt ættaður frá norðaustur Asíu (Kína, Japan, Khabarovskfylki, Kórea, Mansjúría, Prímorja, Tíbet, Shakalín og Kúrileyjar).
Heiða
Heiða er íslenskt kvenmannsnafn.
Guðbjörn
Guðbjörn er íslenskt karlmannsnafn.
Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur
Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur er íslenskt íþróttafélag sem er staðsett í Keflavík, sem er hluti Reykjanesbæjar. Félagið keppir í knattspyrnu, körfubolta, sundi, taekwondo, fimleikum, badminton og skotfimi.
Snorri Steinn Guðjónsson
thumb|Snorri Steinn Guðjónsson|300px
Snorri Steinn Guðjónsson (fæddur 17. október 1981) er íslenskur fyrrum handknattleiksmaður og nú þjálfari Vals í Olísdeild karla.
Snorri Steinn lék með íslenska landsliðinu í handknattleik þegar það vann silfurverðlaun á Ólympíuleikunum í Peking árið 2008. Hann var valinn í úrvalslið Ólympíuleikanna og var markahæstur íslensku leikmannanna á mótinu með 48 mörk.
2003–2005 	Deutschland TV Großwallstadt
2005–2007 	Deutschland GWD Minden
2007–2009 	Dänemark GOG Svendborg TGI
2009–2010 	Deutschland Rhein-Neckar Löwen
2010– 2012	 Dänemark AG København
Sem þjálfari Vals vann Snorri Steinn Íslandsmeistaratitilinn árið 2021 eftir sigur á Haukum í úrslitaeinvíginu.
Kallepia
220px|thumb|Kallepeia, Paphos hérað Kallepeia (gríska: Καλλέπεια) [framburður: Kalepia] er þorp á vestur-Kýpur í norður af borginni Paphos. Það er í 500 metra hæð yfir sjávarmáli. Íbúar voru 326 árið 2011. Meðalhiti er 17,2 °C.
Vagna
Vagna er íslenskt kvenmannsnafn.
Sturla Ásgeirsson
Sturla lék með íslenska landsliðinu í handknattleik þegar það vann silfurverðlaun á Ólympíuleikunum í Peking árið 2008 og þegar það vann bronsverðlaun á Evrópumeistaramótinu í Austurríki 2010.
Guðbrandur
Guðbrandur er íslenskt karlmannsnafn.
Gottskálksannáll
Gottskálksannáll er eitt af miðaldahandritunum íslensku. Hann var skrifaður af Gottskálk Jónssyni, prest á Glaumbæ í Skagafirði.
Ólíkt öðrum svipuðum annálum er hann ekki skrifaður um samtímann heldur um tíma sem þá er liðinn fyrir nokkru. Hann var skrifaður á seinni helmingi 16. aldar.
Þrátt fyrir að vera seinni tíðar annálar varpa þeir töluverðu ljósi á atburði 14. aldar ásamt atriðum í kirkjugeiranum einkum frá 1300 til 1394, en sökum þess hve langt var um liðið frá atburðunum þegar þeir eru skrifaðir niður eru nákvæmni og áræðanleiki tekin með fyrirvara.
Áætlað er að því sem greint er frá á tímabilinu 636 - 1394, sé byggt á öðrum annálum sem tapast hafa.
NFL (aðgreining)
NFL getur átt við um:
Bygg
Bygg (fræðiheiti: Hordeum vulgare) er mikilvæg kornafurð af grasaætt sem er ræktuð bæði til manneldis og skepnueldis. Árið 2006 var bygg í fjórða sæti yfir mest ræktuðu kornafurðir heims. Bygg er komið af villibyggi (Hordeum spontaneum) sem vex í Mið-Austurlöndum. Bygg er gjarnan slegið sem grænfóður.
Verkun Byggs
Bygg þarf að meðhöndla til að það þoli langa geymslu og mygli ekki og skemmist og þarf þurrefni að vera að minnsta kosti 86%. Bygg er einkum þurrkað á tvennan hátt með stíuþurrkun og með færiþurrkun (þurrksíló) en með þeirri aðferð er byggið þurrkað í turnum og fært um á meðan á þurrkun stendur. Bygg er einnig votverkað með ýmsum hætti, aðallega með að súrsa það í loftþéttum geymslum og opnum geymslum með og án þess að nota própíonsýru. Bygg þarf að vera þurrt (þurrefni ekki minna en 60%) og útiloka þarf súrefni til að náttúruleg súrsun takist vel. Oft er notuð própíonsýra við verkun byggs í lofttæmdum geymslum og eru notaðir 5 lítrar af sýru í hvert tonn af byggi. Hægt er að auka geymsluþol byggs í yfirbreiddri stæðu (bing, stíum eða gryfjum) með því að blanda í arð própíonsýru en við slíka vinnslu þarf meira magn af sýru og að tryggja jafna dreifingu og gæta hreinlætis við þreskingu og slátt. Lútun er öfugt ferli við sýringu eða súrsun en með því brotnar lignin í kornskurninni niður og byggið verður auðmeltara. Sterkjan í byggingu verður aðgengilegri og ekki nauðsynlegt að vals eða grófmala kornið. Þrjár aðferðir eru við lútun en það eru votlútun, þurrlútun og ammóníakmeðhöndlun. Möltun er aðferð til að búa til malt úr byggi með því að láta fræ spíra en þá myndast ensím eða hvatar sem brjóta niður sterkjuna í fræforðanum. Þegar korn hefur verið maltað er það notað til ölgerðar.
Vífill (mannsnafn)
Vífill er íslenskt karlmannsnafn.
Calandrinia acaulis
Calandrinia acaulis er plöntutegund sem var lýst af Carl Sigismund Kunth.
Búddismi
Búddismi er trúarstefna og heimspekikenning sem er byggð á kenningum Siddhārtha Gátama (á sanskrít, á palí heitir hann Siddhattha Gotama), sem lifði fyrir 2500 árum síðan. Siddharta Gátama hlaut síðar tignarheitið Búdda, sem þýðir „hinn upplýsti“. Búddisminn náði mikilli útbreiðslu á Indlandi og þaðan til Mið-Asíu, Srí Lanka og Suðaustur-Asíu og einnig til Austur-Asíu, Kína, Mongólíu, Kóreu og Japan. Á síðari áratugum hefur búddismi fengið talsvert fylgi meðal vesturlandabúa, meðal annars á Íslandi. thumb|right|Búddastytta frá [[1. öldin|1. öld.]]
Óvíst er hversu marga má telja sem búddista í heiminum, í mörgum þeirra landa þar sem búddismi hefur mikil áhrif, til dæmis Kína og Japan, telur fólk sig oft til margra trúfélaga samtímis. En sennilega má álykta að fjöldi búddista sé á bilinu 200 til 500 milljónir. Oft er talað um að um 380 milljónir fylgi kenningum Búdda og gerir það búddisma að fjórðu stærstu trúarbrögðum heimsins. Búddistar á austurlöndum hafa ekki notað þetta nafn heldur kallað sig fylgjendur dhamma/dharma. Þeir tala oft um kjarna trúarinnar sem gimsteinana þrjá: Búdda, dhamma/dharma og sangha, það er lærifaðirinn, kenningin og söfnuðurinn.
Til eru mjög mismunandi stefnur innan búddismans sem eru mótaðar af ýmsum siðum og venjum. Helstu greinar búddismans eru theravada (kenning öldunganna) og mahāyāna (stóri vagninn). Stundum er vajrayāna-greinin talin sem sjálfstæð þriðja greinin en oftast er hún talin undirgrein mahayana.
Hugtök
thumb|Dhamma-hjólið, tákn búddismans Búddistar nota fjölda hugtaka um heimspeki og kenningar sínar. Allmörg þessara orða eru sameiginleg hindúisma en hafa oft ólíka þýðingu sem villir fyrir þeim sem aðeins hafa yfirborðsþekkingu á þessum trúarbrögðum. Flest hugtökin eru komin úr indversku tungumálunum, palí og sanskrít, og eru oftast mismunandi eftir því úr hvoru málinu orðið er tekið. Theravada búddistar nota ætíð palí-orðið en mahayana og aðrar greinar fremur sanskrítar-orðið. Mörg þessara orða eru snarlík en valda þó misklíð ef einungis önnur útgáfan er notuð í yfirliti um búddisma, má þar nefna hugtak það sem notað er um kenningu Búdda, á palí heitir það dhamma en á sanskrít dharma, nirvana á sanskrít heitir nibbana á palí. Sumar greinar mahayana-búddisma nota einnig sérstök hugtök úr öðrum málum fyrir sérstök fyrirbæri í viðkomandi grein.
Hvað er búdda?
Búdda eða búddha er orð úr indversku tungumálunum palí og sanskrít og þýðir „sá hefur vaknað“. Það er dregið af sögninni budh sem þýðir að vakna eða verða meðvitaður og einnig að skilja.
Hugtakið búdda á þar af leiðandi ekki eingöngu við þann búdda, Siddharta Gátama, sem lifði fyrir um það bil 2500 árum síðan og búddisminn er kenndur við. Hugtakið nær yfir alla sem hafa öðlast sanna þekkingu um lífið og tilveruna og hafa þannig losað sig við þjáningar samsara (endurfæðingarinnar) og náð nirvana. Þannig notað hafa margir búddar verið til og enn fleiri eru á leiðinni.
Gátama Buddha
thumb|Búdda í lótusstellingu
Sá sem er nefndur sem stofnandi búddismans og sem trúin er kennd við hét Siddharta Gátama (á sanskrít). Fátt er í raun vitað með vissu um hann. Meðal annars er óvíst um hvenær hann lifði. Lengi var það talið að hann hafi lifað milli 623 f. Kr. og 543 f. Kr., margir sagnfræðingar á seinni hluta 20. aldar töldu hann hafa lifað milli 563 f. Kr. og 483 f. Kr. Samkvæmt opinberu tímatali búddista var haldið upp á 2500 ára afmæli Gátama Búdda árið 1956.
Samkvæmt helgisögninni fæddist hann í bænum Rummindei (Lumbini á palí) þar sem nú er Nepal og var indverskur prins. Það eru fremur öðru fjórir atburðir og staðir tengdir þeim sem eru mikilvægir í frásögum búddista um líf Gátama Buddha: Fæðing og æskuár í Lumbini í konungsríkinu Kapilavastu, uppvöknun hans undir bodhi-trénu í Bodh Gaya, fyrsti fyrirlestur hans í Saranath og andlát hans og innganga í nirvana í Kusinagar. Þessir fjórir staðir urðu snemma mikilvægir pílagrímastaðir og eru enn. Sögur í máli og myndum um líf búdda hafa verið mikilvægar í trúboði og skilningi á kenningum búddismans.
Grunnhugmyndir
Búddismi er ólíkur öðrum trúarbrögðum að því leyti að það er ekki gert ráð fyrir tilvist guðs. Búddistar neita því hins vegar ekki að til séu eða geti verið til andlegar verur sem kalla mætti guði en þær eru óviðkomandi því að binda enda á þjáningu mannanna. Þó svo búddisminn sé oftast skilgreindur sem trúarbrögð er hann öllu fremur heimspeki og lífsmynstur.
Búddisminn skilgreinir lífið sem þjáningu og frá henni verður ekki komist vegna þess að allar lífverur eru fastar í hinni eilífu hringrás endurfæðingar. Orsök þjáningarinnar er löngun eða binding. Búddismi kennir rétta breytni og hvernig eigi að forðast misgerðir; hvernig eigi að þjálfa og hreinsa hugann. Takmarkið er að öðlast innra jafnvægi, innsýn, djúpstæða samúð með öðrum og óhlutbundna gleði. Í hugarheimi búddista er þetta ekkert sem hægt er að öðlast með utanaðkomandi hlutum eða áhrifum, það er einungis einstaklingurinn sem sjálfur getur þjálfað hug sinn. Þessar kenningar, sem nefndar eru göfugu sannindin fjögur og áttfaldi vegurinn eru sameiginlega kallaðar dhamma/dharma. Þjálfunin felst í því að losa sig frá orsökum þjáningarinnar sem er langanir og það sem nefnt eru „hugareitrið“ (hatur, græðgi, blekking og öfundsýki) og í stað þess að hugsa, tala og bregðast við í samræmi við þessa vanahugsun „vakna upp“ eða „verða uppljóma“ og sjá tilveruna eins og hún er í raun. Grunnhugsunin er að feta meðalveginn milli meinlætis og nautnafýsnar með þrotlausri baráttu og er það leið til að ná valdi á sjálfum sér og gjörðum sínum. Markmiðið er að ná stigi fullkomnunar og komast þannig undan því að fæðast á ný og ná nirvāņa.
Siðfræði búddista byggir á virðingu fyrir öllu lifandi og látlausum lífsstíl. Huglæg ástundun einbeinist að siðferðilegum sjálfsaga (sila), hugleiðslueinbeittni (samadhi), fyrirvaralausum kærleika (mettā) og vísdómi (prajñā).
Heimsmynd
thumb|300 px|Helgiathöfn tíbetskra munka í Bodh Gaya í Indlandi Samkvæmt heimsmynd búddista eru öll fyrirbrigði, huglæg jafnt sem hlutlæg, í stöðugri breytingu. Huglæg og hlutlæg fyrirbæri verða til í margbreytilegu og flóknu orsakasamhengi, eftir lengri eða skemmri tíma taka þau að breytast þar til að þau hverfa og birtast í nýju formi. Öll huglæg og hlutlæg fyrirbæri hafa áhrif á önnur fyrirbæri í óendanlegum vef orsaka og afleiðinga. Þetta gildir fyrir öll fyrirbæri nema nirvana, nirvana hefur ekki áhrif á neitt annað og er óbreytanlegt.
Vegna þess að öll fyrirbæri eru tengd í óendalegum vef orsaka og afleiðinga hefur tilveran ekkert upphaf. Allar lífverur hafa lifað í óendanlegri keðju af lífum, ekki svo að skilja að ein „sál“ hafi endurfæðst frá einu lífi í annað, heldur að meðvitundin, hugurinn, endurfæðist í samræmi við karma sem hún hefur skapað sér. Hún fer frá einu tilverustigi til annars eftir því sem hún hefur unnið til með breytni sinni á hverju æviskeiði. Karma þýðir „að gera“ og er lögmál orsaka og afleiðinga. Með mikilli einföldun má segja að góðar gerðir uppskeri góðan aðbúnað og slæmar gerðir leiði til slæms aðbúnaðar. Í búddismanum er enginn guð sem dæmir eða verðlaunar, karma er algjörlega ópersónulegur kraftur. Lifandi verur móta sitt eigið líf með hegðun og hugsun. Að skaða aðrar lífverur ber með sér neikvæð áhrif sem móta þjáningar annaðhvort í þessu lífi eða á næstu tilverustigum. Þjáningar heimsins orsakast bæði af skilningsleysi á þessu sambandi og röngum viðbrögðum við erfiðleikum. Af þessu verður sú óendanlega hringrás endurfæðinga og þjáninga sem búddistar nefna samsara.
Lífverur endurfæðast í mismunandi gervum allt eftir karma hvers og eins. Sum gervi bera með sér mikla þjáningu og mannverur geta endurfæðst sem dýr. En ekkert þessara tilverustiga er eilíft heldur undirorpið hnignun, dauða og endurfæðingu. Búddistar telja það sérlega jákvætt að endurfæðast sem mannvera því sambandið og jafnvægið milli þjáningar og hamingju í mannlífinu opna möguleika á því að skynja eðli tilverunnar, losa sig úr samsara og ná nirvana. Markmiðið er að ná stigi fullkomnunar og komast þannig undan því að fæðast á ný.
Í kenningum búddismans er lögð mikil áhersla á þolinmæði og æðruleysi, samúð með öllu lifandi og ekki síst ábyrgð og valmöguleikum hvers og eins. Það er einungis einstaklingurinn sem getur haft áhrif á sitt eigið karma.
Göfugu sannindin fjögur
Grundvallarkenning Gátama Búdda er sú að komast megi fyrir rætur þeirrar þjáningar sem einkennir lífið með því að vinna á því sem nefnt er „hugareitrið“, það er hatur, græðgi, blekking og öfundsýki. Stig af stigi má vinna gegn því og leiðin er nefnd göfugu sannindin fjögur:
Göfugu sannindin fjögur eru sett upp eins og aðferð læknis: skoða einkenni, finna orsök, athuga líkur og leggja fyrir meðhöndlun.
Hinn áttfaldi vegur
Gátama Búdda benti fylgendum sínum á sérstakan lífsstíl eða leið til að reyna að losa sig úr samsara og er það kallað hinn áttfaldi vegur:
Naomi Novik
thumb|right|Naomi Novik Naomi Novik (f. 30. apríl 1973 í New York) er bandarískur rithöfundur sem er fræg fyrir Temeraire-bókaröðina, hjásögubækur sem gerast í Napóleonsstyrjöldunum þar sem drekar eru til og notaðir í flughernaði. Fimm bækur hafa komið út frá 2006.
Búddismi
Siðareglurnar fimm
Siðareglur búddismans er í eðli sínu mjög frábrugðnar boðum og bönnum abrahamískra trúarbragða (gyðingdómur, kristni og íslam), þar sem kenning Búdda er ráð til manna til að komast á hærra tilverustig en ekki krafa neins guðdóms. Það er ekki um að ræða rétt eða rangt heldur gjörðir sem hafa jákvæðar eða neikvæðar afleiðingar. Einstaklingur sem velur að fylgja siðareglum búddista getur með því öðlast betra karma. Allar greinar búddisma telja að þessar fimm reglur, pañca-sīla, séu grundvöllur siðsamlegs lífernis: