cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hveragerði
Hveragerði er kaupstaður í vestanverðri Árnessýslu, staðsett undir Kömbum, rétt austan Hellisheiðar. Þéttbýlismyndun byrjaði með stofnun Mjólkurbús Ölfusinga sem hóf starfsemi 1930, en Hveragerðishreppur var stofnaður út úr Ölfushreppi árið 1946 og varð bær 1987. Hveragerði er stundum kallaður blómabærinn en þar er haldin hátíðin Blómstrandi dagar. Varmá, sem á upptök sín í Henglinum, rennur í gegnum bæinn. Íbúar eru nú 2.794 manns (mars 2021).
Richard Francis Burton
Að síðustu gekk hann í bresku utanríkisþjónustuna og varð ræðismaður í Damaskus, Fernando Po og Trieste. Hann var aðlaður af Viktoríu Bretadrottningu árið 1886.
Hveragerði
Upphaf byggðar
Þorpsmyndun hófst í Hveragerði árið 1929, Hveragerðishreppur var stofnaður 1946 og varð bæjarfélag 1987.
Hveragerði byggðist í landi Vorsabæjar í Ölfusi en nafnið var upphaflega á hverasvæði því sem er í bænum miðjum, sunnan og vestan kirkjunnar. Hveragerði er fyrst skráð í Fitjaannál laust fyrir 1700 þar sem sagt er frá tilfærslu goshvers í landskjálftum 1597. Af lýsingu Ölfushrepps árið 1703 eftir Hálfdan Jónsson lögréttumann á Reykjum má ætla að hverir hafi þá verið nýttir til baða, suðu og þvotta. Enn kemur Hveragerði við sögu árið 1844 þegar ákveðið var að flytja lögréttir Ölfusinga frá Hvammi í Borgarheiði við Hveragerði.
Byggðaþróun
Íbúum í Hveragerði fjölgaði hægt fyrsta áratuginn og í árslok 1941 voru þeir um 140. Næstu árin fjölgaði þeim hratt og voru um 400 í árslok 1946, stofnári Hveragerðishrepps. Næstu áratugina fjölgaði íbúum mun hægar, voru um 530 í árslok 1950, 685 í árslok 1960 og 740 í árslok 1970. Á síðustu árum hefur fjölgunin verið örari og þá einkum áratuginn 1971-1980. Íbúar voru um 1245 í árslok 1980, 1600 í árslok 1992, 1813 í árslok 2000 og um 2.476 í árslok 2016.
Nýting hverahitans til suðu, baksturs, þvotta og húshitunar mun hafa laðað marga til búsetu í Hveragerði í upphafi. Matur var soðinn og brauð bökuð í gufukössum við hveri eða húshlið. Þvottur var þveginn við hverina eða í hitaþróm við húsvegg. Sveitafólk í Ölfusi hafði lengi nýtt hverina til þvotta og bakað rúgbrauð í heitum jarðvegi við hverina eins og örnefnið Brauðholur vitnar um. Sumarbústaðir voru margir einkum á stríðasárunum. Samkvæmt fasteignaskrá frá 1941 voru 37 íbúðarhús í Hveragerði og 19 sumarbústaðir. Sumarbústaðirnir voru vestan hverasvæðisins flestir við göturnar Laufskóga og Hverahlíð. Á stofnári Hveragerðishrepps 1946 var 91 íbúð skráð þar. En í árslok 2016 voru þær um 900 talsins.
Ölfushreppur byggði þinghús í Hveragerði árið 1930 að Breiðumörk 25. Veitingasala var í þinghúsi Ölfushrepps frá 1931 og þar hefur verið hótel meira og minna frá 1947. Þá var skyrgerð Mjólkurbús Ölfusinga einnig starfrækt í húsinu.‍ Húsið var teiknað af Guðjóni Samúelssyni, húsasmíðameistara ríkisins, sem teiknaði margar af frægustu byggingum landsins eins og Hallgrímskirkju og Þjóðleikhúsið. Húsið var teiknað af Guðjóni Samúelssyni, húsasmíðameistara ríkisins.‍ Skyrgerðin var sú fyrsta sinnar gerðar hérlendis og var skyr aðalframleiðsluvara Mjólkurbús Ölfusinga. Fyrsta jógúrtin sem var framleidd á Íslandi kom sömuleiðis frá gömlu skyrgerðinni og var seld undir nafninu heilsumjólk. 2016 hófst skyrgerð að nýju í húsinu þegar veitingastaðurinn Skyrgerðin tók til starfa.
Skyrgerðin var sú fyrsta sinnar gerðar hérlendis og var skyr aðalframleiðsluvara Mjólkurbús Ölfusinga. Fyrsta jógúrtin sem var framleidd á Íslandi kom sömuleiðis frá gömlu skyrgerðinni og var seld undir nafninu heilsumjólk.
Með setningu fræðslulaganna árið 1907 hófst skólastarf á vegum ríkisins. Þá voru skólahús reist á Kotströnd og Hjalla í Ölfusi. Skólinn á Kotströnd fluttist fljótlega að Sandhóli og þegar Þinghúsið var byggt í Hveragerði árið fluttist skólahald þangað. Árið 1937 var stofnaður heimavistarskóli í Hveragerði þegar keypt var húsið Egilsstaðir er áður hafði verið barnaheimili Oddfellow-reglunnar. Árið 1943 var keyptur skólabíll og síðan þá hefur skólinn verið heimangönguskóli. Árný Filippusdóttir byggði húsið Hverabakka og rak þar kvennaskóla 1936-56. Haustið 1947 var elsti hluti núverandi aðalbyggingar  tekinn í notkun. Haustið 1972 var skólanum skipt í tvær aðskildar stofnanir, Barnaskólann og Gagnfræðaskólann í Hveragerði og urðu skólastjórar þá tveir. Þegar Gagnfræðaskólinn var stofnaður haustið 1965 var efri hæð sundlaugarinnar í Laugaskarði tekin á leigu fyrir þrjá bekki Gagnfræðaskólans. Fyrsti bekkur var í barnaskólahúsinu. Í janúar 1973 fluttust allir bekkir Gagnfræðaskólans í leiguhúsnæði að Breiðumörk 2. Árið 1988 var viðbygging við gamla barnaskólann tekin í notkun og skólinn var sameinaður á ný í eina stofnun.
Ungmennafélag Ölfusinga var stofnað árið 1934. Ungmennafélag Hveragerðis og Ölfus setti á stofn skafmiðahappdrættið Ferðaþristinn í lok árs 1987 og átti ágóðinn m.a. að fara í uppbyggingu íþróttamannvirkja í Hveragerði. Kostnaður við happdrættið varð þó mun meiri en reiknað hafði verið með og salan minni en vonir stóðu til. Erfiður rekstur happdrættisins varð til þess að árið 1992 var UFHÖ tekið til gjaldþrotaskipta og er eitt fárra íþróttafélaga á landinu sem hafa farið í þrot. Sama ár, nánar tiltekið 28. mars 1992, var nýtt íþróttafélag stofnað í Hveragerði, Íþróttafélagið Hamar.
Sundlaugin í Laugaskarði var tekin í notkun 1938. Það var Ungmennafélag Ölfushrepps sem beitti sér mest fyrir því að laugin yrði gerð og lögðu félagsmenn fram ómælda sjálfboðavinnu. Þeim bættist góður liðsauki þegar Lárus Rist sundkappi fluttist til Hveragerðis árið 1936 og má segja að hann hafi tekið forystu við uppbyggingu laugarinnar og réði meðal annars staðarvali en laugin er í skjólsælli hvilft sem veit gegn suðri, norðan Varmár við veginn að Garðyrkjuskóla ríkisins að Reykjum í Ölfusi. Í hvilftinni rann lækur sem auðvelt var að stífla til að útbúa sundlaug. Hveravatn ofan af Reykjum var nýtt til að verma laugina. Læknum er enn í dag veitt í stokki við hlið laugarinnar og enn er laugin hituð með jarðvarma. Laugarkerið var byggt í tveimur áföngum, sá fyrri var 12x25 metrar og var tekinn í notkun árið 1938, en síðari hlutinn árið 1945 og laugin þá orðin 12x50 metrar og sú fyrsta hérlendis í þeirri lengd. Í henni æfði íslenska landsliðið í sundi allt til 1966 þegar Laugardalslaugin í Reykjavík kom til sögunnar.
Atvinnuþróun
Fyrsta tilraun til þurrabúðarlífs í Hveragerði tengist byggingu ullarverksmiðju við Reykjafoss í Varmá árið 1902. Vatnshjól og reimdrif knúðu vélar hennar og árið 1906 var sett upp lítil vatnsknúin rafstöð til ljósa og gatan að þjóðvegi við Ölfusréttir upplýst ári síðar, fyrsta götulýsing í dreifbýli á Íslandi. Reykjafossverksmiðjan var rekin til 1912 og árið 1915 var hún rifin nema grunnurinn sem enn sést.
Samvinnufélag um Mjólkurbú Ölfusinga var stofnað 1928, 45 ha lands keyptir og var hverasvæðið þar í. Mjólkurstöðvarhús var byggt sumarið 1929 að Breiðumörk 26 og sama sumar risu tvö fyrstu íbúðarhúsin, Varmahlíð og sumarhús í Fagrahvammi þar sem ylrækt hófst í Hveragerði. Mjólkurbúið nýtti jarðhita frá Bakkahver til framleiðslu sinnar auk rafmagns frá Varmárvirkjun sem reist var 1929 um 260m ofan Reykjafoss. Mjólkurbúið var starfrækt til 1938 en húsin standa enn og eru í dag m.a. nýtt af Grunnskólanum í Hveragerði.
Íslenska ríkið keypti jörðina Reyki ofan Hveragerðis árið 1930 og starfrækti þar berklahæli til 1938. Ári seinna hóf Garðyrkjuskóli ríkisins starfsemi að Reykjum og fyrstu garðyrkjumennirnir voru útskrifaðir vorið 1941. Margir þeirra og verkamenn úr Fagrahvammi reistu garðyrkjustöðvar í Hveragerði. Í Hveragerði voru sjö garðyrkjustöðvar starfræktar 1940 og voru orðnar tuttugu talsins árið 1950. Þar efldist mjög blómarækt á fimmta áratugnum. Íbúar Reykjavíkursvæðis byrjuðu snemma að heimsækja Hveragerði til að kaupa garðyrkjuafurðir. Þetta er enn eitt sérkenna bæjarins einkum snemma sumars þegar kaupendur sumarblóma fylla þar götur. Úr þeim jarðvegi spratt m.a. Blómaskáli Paul Michelsens þar sem nú er verslunin Blómaborg og garðyrkjustöðin Eden, stofnuð 1958, sem var einn fjölsóttasti ferðamannastaður landsins um árabil. Eden brann til grunna þann 22. júlí 2011.
Verslun hófst í Hveragerði árið 1938. Kaupfélag Árnesinga hóf verslunarrekstur í Hveragerði 1944 og rak lengi útibú við Breiðumörk í Hveragerði í húsnæði því sem nú hýsir verk- og myndmenntakennslu Grunnskólans í Hveragerði. Sparisjóður Hveragerðis og nágrennis hóf starfsemi árið 1962 en fimm árum síðar yfirtók Búnaðarbanki Íslands sparisjóðinn og hefur rekið útibú í Hveragerði síðan. Georg Michelsen hóf brauðgerð í Hveragerði 1946 og var fyrirtækið, Hverabakarí, að Heiðmörk 35 starfrækt um árabil
Árið 1950 byrjaði Landspítalinn rekstur leirbaða í Hveragerði og Náttúrulækningafélag Íslands hóf starfsemi heilsuhælis árið 1955.
Sýslunefnd Árnessýslu keypti árið 1952 tvö hús fyrir aldraða og samdi við Gísla Sigurbjörnsson á Grund um rekstur þeirra. Það varð vísirinn að Dvalarheimilinu Ási/Ásbyrgi.
Tívolíið í Hveragerði tók til starfa 1986 í 6.000 fermetra húsnæði gegnt Eden í Austurmörk. Þar var meðal annars boðið upp á klessubíla, draugahús, bátatjörn og skotbakka auk þess sem ýmsir skemmtikraftar létu ljós sitt skína á uppákomum í Tívolíinu. Tívolíið naut gríðarlegra vinsælda á fyrstu árunum í rekstri en með tilkomu bresks farandtívolís sem hóf að venja komur sínar til landsins í byrjun tíunda áratugarins fóru rekstrarerfiðleikar að gera vart við sig. Tívolíið lokaði vorið 1994. Þá um sumarið opnaði markaðstorg í húsinu að fyrirmynd Kolaportsins en Hveragerðisbær var þá orðinn eigandi húsnæðisins. Þá var gamla bátatjörnin nýtt sem bleikjuveiðitjörn þar sem renna mátti fyrir fisk og greiða fyrir ef á biti. Fyrir jólin 1995 opnaði jólaland í húsinu en varð skammlíft. Nokkrir hreppar í Rangárvallarsýslu sameinuðust um kaup á húsinu árið 1998. Húsinu var þrískipt og notað til byggingar fjölnotahúss í Þykkvabæ, mótssals Hvítasunnukirkjunnar að Kirkjulækjarkoti í Fljótshlíð og reiðhallar að Gaddstaðaflötum við Hellu.
Fjölbreytilegar tilraunir til nýtingar jarðvarma í atvinnurekstri einkenna atvinnusögu Hveragerðis og enn nýta öll gróðurhús í bænum auk t.d. Kjöríss jarðvarma til starfsemi sinnar.
Seinni heimsstyrjöld
Seinni heimsstyrjöld setti nokkurn svip á Hveragerði enda reisti breski flugherinn sinn fyrsta flugvöll hérlendis eftir hernám nokkuð nærri þorpinu eða að Kaldaðarnesi í Flóa. Að auki reistu Bretar Camp Cameron á Núpafjalli vestur af Hveragerði en þar var loftvarnarbyssa sem vakti yfir Kaldaðarnesflugvelli.
Jarðhiti
thumb|right|Hveragarðurinn Hveragerði er í austurjaðri gosbeltis sem liggur frá Reykjanesi um Þingvelli og norður Langjökul. Gosbeltið er framhald Mið-Atlantshafshryggjarins sem þarna gengur á land. Annað gosbelti liggur síðan frá Vestmannaeyjum um Vatnajökul og norður í Öxarfjörð. Í gosbeltunum er mikil framleiðsla á kviku sem kemur upp í eldgosum eða storknar neðanjarðar og myndar hitagjafa jarðhitasvæðanna. Eitt slíkra jarðhitasvæða er kennt við Hengil og er Hveragerði í eldri hluta þess.
Jarðhitasvæðum á Íslandi er skipt í háhita- og lághitasvæði eftir uppruna og hitastigi. Hiti í háhitasvæðum er yfir 200ºC á eins km dýpi og er Hengill eitt þeirra. Jarðskjálftar eru eitt af einkennum jarðhitasvæða. Háhitasvæðið í Hengli er ævagamalt, að öllum líkindum nokkur hundruð þúsund ára, og er elsti hluti þess í Hveragerði. Þar var hverasvæðið löngum farartálmi og til lítilla nota þótt alltaf þætti ferðamönnum það forvitnilegt. Einkum fannst þeim mikið til um goshverina, Litla-Geysi sem nú er horfinn og Grýlu sem enn skvettir úr sér.
Hverasvæðið í miðbænum
Hveragerði dregur nafn sitt af hverasvæðinu í bænum miðjum. Þjóðleiðin forna yfir Hellisheiði og inn á Suðurland lá nærri hverasvæðinu og umferð þar um talsverð. Árið 1906 féll ferðamaður í hver einn á svæðinu og hlaut af bana. Hefur hverinn síðan borið nafnið Manndrápshver. Atvikið varð til þess að sett var upp lítil vatnsknúin rafstöð í Varmá til að skaffa rafmagn til raflýsingar leiðarinnar nærri hverasvæðinu. Þetta var fyrsta rafknúna götulýsing landins í dreifbýli. Aðrir nafntogaðir hverir á svæðinu eru Bláhver en hann er nefndur eftir lit vatnsins. Ruslahver (einnig þekktur sem Önnuhver) hafði um árabil verið notaður sem ruslagryfja og dregur nafn sitt af því að hann lifnaði við í jarðskjálfta 1947 og þeytti öllu ruslinu úr sér. Dynkur heitir hver sem áður var aðeins lítið gufuauga en eftir Suðurlandsskjálftann 2000 umbreyttist hann í talsvert öflugan leirhver.
Göngustígur, sem gengur af heimamönnum undir nafninu Drullusundið, liggur þvert yfir hverasvæðið en svæðið norðan stígsins er nú kulnað. Drulllusundið tengir saman miðbæinn og efra þorpið. „Áður en Drullusundið var hellulagt myndaðist á gönguleiðinni, einkum í vætu, drullusvað og af því dregur stígurinn nafn sitt. Heppilegasti fótabúnaðurinn var þá gúmmístígvél, sem áttu það til að festast í leðjunni svo erfitt gat reynst að komast þurrum fótum yfir,“ skrifaði Gunnar Benediktsson, rithöfundur og hreppsnefndarmaður, þegar hann lýsti ástandi samgöngumála í Hveragerði um miðja tuttugustu öldina.
Nýting jarðhitans
Jarðhitanýting hefur alla tíð verið grunnur byggðar á staðnum. Íbúar nýttu hitann til suðu, baksturs, þvotta og húshitunar og átti greitt aðgengið sinn þátt í að laða fólk til búsetu í bænum. Dæmi voru þó um það að jarðhitinn væri ekki nýttur til húshitunar í upphafi byggðar en svo komust flestir upp á lagið með að útbúa eigin einfalda hitaveitu úr næsta nálæga hver. Vatnið var leitt heim gegnum rör eða tréstokka að þró við húsvegginn. Í þrónni voru pottofnar og hringrás vatnsins notuð til þess að flytja varmann í ofnana innandyra.
Jarðhiti í Hveragerði var fyrst nýttur í einhverjum mæli við Mjólkurbú Ölfusinga um 1930. Árið 1940 var fyrsta jarðhitaholan boruð og gufan leidd í gróðurhúsið í Fagrahvammi. Þessi hola var 54 m djúp en er nú horfin.
Hitaveita Hveragerðis
Framtakssamir einstaklingar í Hveragerði boruðu á fyrstu árum byggðar á staðnum borholur til einkanota. Allra fyrstu borholurnar í Hveragerði áttu það þó sammerkt að endast illa – með einni undantekningu – svonefnd Höskuldarhola að Bláskógum 6 en hún var boruð á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar eða í lok hennar. Árið 1950 dugði hún átta heimilinum að Bláskógum og Heiðmörk fyrir heitu vatni og gufu. Nafnið fékk hún eftir einum eigenda sinna, Höskuldi Björnssyni listmálara. Ástæður fyrir endingarskorti fyrstu holanna voru aðallega reynsluleysi og bortækni með of litla getu fyrir kraft holanna og innihald þeirra.
Þegar Hveragerðishreppur var nýstofnaður stóð hann fyrir því haustið 1946 að láta bora fyrstu jarðhitaholuna í eigu hreppsins. Sú var boruð niður á 49m dýpi á Hverasvæðinu. Hveragerðishreppur og landbúnaðarráðuneytið gerðu samning þann 16. maí 1952 um jarðhitanýtingu sem tryggði einkaleyfi á dreifingu og sölu á heitu vatni og gufu innan sveitarfélagsins. 1953 var svo Hitaveita Hveragerðis formlega stofnuð. Einkaleyfi Hitaveitu Hveragerðis hefur þó aldrei útilokað aðra í Hveragerði frá því að nota sína eigin borholu. Þannig hefur Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands frá vori 1967 hitað hús sín með orku frá eigin borholum en HNLFÍ var fyrstu árin viðskiptavinur hitaveitunnar.
Tæknilegur rekstur Hitaveitu Hveragerðis gekk sjaldnast snuðrulaust fyrir sig, fyrst og fremst vegna þess að holurnar skiluðu ekki aðeins efnaríku heitu vatni heldur og einnig gufu í bland. Tæring og útfelling var mikil í kerfinu sem og í holunum sjálfum og þær þurfti flestar að bora út ekki sjaldnar en annað hver ár.
Fyrstu árin var einfalt dreifikerfi í gróðurhúsunum en tvöfalt kerfi fyrir íbúðarhúsin. Við íbúðarhúsin var yfirleitt forhitari í þró við húsvegginn. Um 1955 voru forhitarar í tveimur samstæðum settir upp á sjálfu Hverasvæðinu. Önnur samstæðan var fyrir austurhluta þorpsins en hin var fyrir vesturhlutann. Einnig var gróðurhúsunum komið yfir á tvöfalt kerfi. Fimmtán árum seinna var það kerfi varla orðið á vetur setjandi og úr varð að skipta því út fyrir gufuskilju og safngeymi sem voru byggð við Stigagil vestan í Reykjafjalli 1972 og tekin í notkun ári seinna. Í gufuskiljunni skildist gufan frá og 100 °C heitt vatnið rann þaðan í safngeyminn sem rúmaði að minnsta kosti 100 rúmmetra. Safngeymirinn stóð það hátt í landinu að vatnið rann undan hallanum til þorpsins. Enn var útfelling þó vandamál og stíflaðar heimtaugar tíðar. Haustið 1978 var brugðið á það ráð að breyta til þannig að bæði gufan og vatnið fóru inn á gufuskiljuna en aðeins gufan fór í safngeyminn og hitaði þar upp kalt vatn í kjörhita húshitunarvatns fyrir dreifikerfið. Útfellingarnar hurfu ekki eins og dögg fyrir sólu en voru nokkru minni en áður og af annarri efnasamsetningu.
1997 komst fyrsta varmaskiptistöðin af þremur í gagnið. Fyrst þá var mögulegt að koma á viðunandi mælingu á heitavatnsnotkun í húshitun í Hveragerð en vegna útfellinga gekk erfiðlega að mæla nákvæmlega vatnið úr holunum. Það endurspeglaðist í gjaldskrá Hitaveitu Hveragerðis en fyrstu árin var rukkað eftir upphituðum rúmmetrum í húsi og kostaði þá hver rúmmetri 2 kr. á ári. Síðar var farið að innheimta eftir fermetragjaldi upphitaðra eigna.
Alls voru í nafni Hitaveitu Hveragerðis boraðar 16 borholur frá 1946 til 2001.
Árið 2001 ákvað bæjarstjórn Hveragerðis að athuga möguleikann á sölu Hitaveitu Hveragerðis. Þremur árum seinna var hún svo seld til Orkuveitu Reykjavíkur. Árið 2010 hófu svo Hveragerðisbær og OR viðræður um að bæjarfélagi keypti hitaveituna til baka. Ekkert kom þó út úr þeim viðræðum og hitaveitan er enn í eigu OR.
Suðurlandsskjálftinn 2008
Suðurlandsskjálftinn 2008 var í raun tveir skjálftar sem riðu yfir nær samtímis, eða með þriggja sekúndna millibili, þann 29. maí kl. 15:45 og hafði mun meiri áhrif í Hveragerði en skjálftarnir 2000 enda miklum mun nær bænum. Vægisstærð skjálftanna var um 6,3 stig. Fyrri skálftinn átti upptök sín undir Ingólfsfjalli en sá seinni nærri bænum Krossi u.þ.b. 2km suðaustur af Hveragerði.
Malbik á þjóðvegi eitt og fleiri vegum flettist upp, hús stórskemmdust, persónulegir munir og húsgögn lágu eins og hráviði út um öll gólf á fjölda heimila í Hveragerði og nærsveitum. Flöskur í Vínbúðinni í Hveragerði þeyttust út á gólf og brotnuðu í mél svo áfengi flæddi um gólf. Grjóthrun varð í hlíðum Reykjafjalls ofan Hveragerðis sem og í Hamrinum og hnullungar rúlluðu alla leið niður á jafnsléttu. Þá mynduðust sprungur nálægt fjallsbrúnum Reykjafjalls.
Fjöldahjálparstöð var opnuð í Grunnskólanum og þá ók lögregla um bæinn með gjallarhorn og bað fólk um að halda sig utandyra.
Jarðhitavirkni færðist talsvert úr stað en hverasvæðið í miðbæ Hveragerðis kulnaði talsvert við skjálftann. Aftur á móti færðist mikill vöxtur í svæði norðvestur af Garðyrkjuskóla Ríkisins að Reykjum sem áður hafði haft heldur hægt um sig.
İlhan Mansız
İlhan Mansız (fæddur 10. ágúst 1975) er fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 21 leik og skoraði 7 mörk með landsliðinu.
Sektarkennd
Sektarkennd er römm tilfinningarleg eftirsjá sem stafar oftast af því að sá sem finnur til sektarkenndar finnst hann hafa gert eitthvað af sér.
Efi
Efi er íbyggið viðhorf sem felur í sér óvissu um sanngildi staðhæfingar. Efinn getur leitt til þess að maður hikar við að gera eitthvað til dæmis vegna þess að maður gæti haft á röngu að standa eða af því að maður er óttast afleiðingarnar.
Sigurður Vigfússon Íslandströll
Sigurður Vigfússon (16. október 1691 – 20. nóvember 1752), kallaður Íslandströll, var skólameistari í Hólaskóla og síðar sýslumaður í Dalasýslu. Hann var stórvaxinn og sterkur og eru til margar þjóðsögur um aflraunir hans.
Sigurður var fæddur í Bjarnarhafnarsókn á Snæfellsnesi, sonur Vigfúsar Árnasonar sýslumanns í Hnappadalssýslu og konu hans Helgu Sigurðardóttur. Hann fór til Kaupmannahafnar að loknu stúdentsprófi og var þar fjóra vetur viðnám en þótti þó hvorki sérlega skarpur né vel lærður. Hann varð þó skólameistari í Hólaskóla árið 1724 og gegndi því starfi lengur en flestir aðrir þótt hann skorti hæfileika til þess. Hann var hins vegar vinsæll og vel liðinn, seinþreyttur til vandræða og gerðu skólapiltar sér því dælt við hann og agi var enginn.
Þegar Ludvig Harboe kom til Íslands í eftirlitsferð sína þótti honum ekki gott ástand í Hólaskóla og skólameistarinn með öllu óhæfur vegna vanþekkingar og skilningsleysis á skólamálum. Harboe fékk Sigurð því með lagni til að segja af sér og var séra Gunnar Pálsson fenginn til að stýra skólanum í staðinn. Sigurður fékk þá embætti sýslumanns í Dalasýslu og gegndi því til dauðadags, Hann bjó í Þykkvaskógi í Miðdölum.
Kona Sigurðar var Karítas Guðmundsdóttir og var hún dóttir séra Guðmundar Jónssonar á Helgafelli, bróður Valgerðar konu Steins Jónssonar biskups.
Sigurður var stórvaxinn og kraftalegur, rammur að afli og var því kallaður Sigurður sterki eða Sigurður Íslandströll. Hann var af sumum talinn sterkastur Íslendinga um sína daga og var sagður hafa snúið niður naut og barist við útilegumenn og jafnvel tröll. Má víða finna sagnir um aflraunir Sigurðar Íslandströlls.
Eftirsjá
Eftirsjá er vitsmunaleg og/eða tilfinningaleg óánægja vegna eigin athafna og hegðunar í fortíðinni. Fólk er oft fullt eftirsjár þegar það finnur til sorgar, skammar eða sektar í kjölfar athafnar eða athafna (eða athafnaleysis) sem það vildi seinna óska sér að það hefði ekki framkvæmt. Eftirsjá er ólík sektarkennd, sem er römm tilfinningarleg eftirsjá — sem getur verið erfitt að skilja á hlutlægan hátt. Á hinn bóginn vísat skömm yfirleitt til félagslegrar hliðar sektar eða eftirsjár sem á sér félagslegar og menningarlegar rætur öðru fremur og varðar fyrst og fremst heiður manns.
Nólsey
thumb|right|Kort af Nólsey. thumb|right|Nólseyjarþorp. Hvalbeinshliðið var reist þegar Ingiríður Danadrottning heimsótti Nólsey. Nólsey (færeyska: Nólsoy, fyrr líka Nölsoy; fornnorræna: Norsey) er eyja í miðjum Færeyjum, austur af Þórshöfn á Straumey, og skýlir höfninni í Þórshöfn vel fyrir veðrum úr austri. Hún er 10,3 km² að stærð og 9 km á lengd. Nólsey er láglendust Færeyja og þar er aðeins eitt fjall sem heitir Høgoggj. Hæsti tindur eyjarinnar heitir Eggjarklettur og er 371 metrar að hæð yfir sjávarmáli.
Á eynni er aðeins ein byggð sem einnig heitir Nólsoy og þar bjuggu 245 manns 1. janúar 2011 en voru flestir um 350 árið 1970. Byggðin er á norðanverðri eynni, þar sem hún er mjóst og lægst, raunar svo mjó að í miklum austanstormum brimar stundum þvert yfir eiðið í miðju þorpinu. Nólsey var áður sjálfstætt sveitarfélag en sameinaðist Þórshöfn árið 2004. Aðeins 20 mínútna sigling er til Þórshafnar og allmargir Nólseyingar stunda vinnu þar en fara á milli kvölds og morgna.
Syðst á eynni er vitinn Borðan, byggður 1893. Um hann skrifaði William Heinesen bókina Turninn á heimsenda. Um tíma bjuggu þrjár fjölskyldur í vitavarðarhúsinu og þar voru þá tíu börn, og var skólahald þá til skiptis þar og í Nólseyjarþorpi. Vestan á eynni er eyðibyggðin Korndalur. Þar eru rústir sem kallast Prinsessurústirnar. Sagt er að þar hafi búið skosk konungsdóttir sem hafi strokið til Færeyja með elskhuga sínum. Korndalur fór í eyði á 18. öld.
Í Nólsey er haldin árleg hátíð sem kallast Ovastefna, kennd við Ove Joensen frá Nólsey, ævintýramann sem vann sér það meðal annars til frægðar að róa frá Færeyjum til Danmerkur á færeyskum árabát árið 1986 en drukknaði í Skálafirði ári síðar. Þekktasti Nólseyingurinn er þó þjóðhetjan Nólseyjar-Páll, sem barðist gegn dönsku einokunarversluninni í upphafi 19. aldar.
Á Nólsey er stærsta stormsvölubyggð í heimi.
Sjómannavalsar
Sjómannavalsar er 45-snúninga hljómplata gefin út af Íslenzkum tónum árið 1958. Á henni syngur Sigurður Ólafsson fjögur lög þar af eitt með Sigurveigu Hjaltested. Tríó Bjarna Böðvarssonar, tríó Jan Morávek og hljómsveit Carl Billich leika undir. Platan er hljóðrituð í mono. Upptaka: Ríkisútvarpið. Ljósmynd: Óskar Gíslason og teikning: Þorleifur Þorleifsson. Umslag: Amatörverslunin ljósmyndastofa. Pressun: AS Nera í Osló. Prentun: ÞEGG.
Nólsey
Nólsey
Jessica Stam
Stam fæddist í Kincardine í Ontario og ólst upp á bóndabæ ásamt 6 bræðrum. Fjölskylda hennar var mjög trúuð í æsku hennar og upprunalega langaði hana helst til að verða tannlæknir. Þegar Stam var aðeins 16 ára var hún uppgvötvð af Michele Miller í Tim Hortons-kaffibúð. Hann er umboðsmaður í International Model Management skrifstofu í Barrie í Ontario.
Steven Meisel var svo fenginn til að taka af henni nokkrar myndir og fljótlega sló hún í gegn og hönnuðir á borð við Chanel, Marc Jacobs, Anna Sui, Vera Wang, Valentino, Sonia Rykiel, Miu Miu, Gucci, Prada, Dolce & Gabbana og Holt Renfrew vildu fá hana til starfs við sig.
Nú er hún eitt eftirteknarverðasta módelið enda hefur hún fengið viðurnefni „doll face“ eða dúkkuandlit.
Magnús Jónsson syngur
Magnús Jónsson syngur er 45-snúninga hljómplata gefin út af Íslenzkum tónum árið 1958. Á henni flytur Magnús Jónsson fjögur lög við undirleik Fritz Weishappel. Platan er hljóðrituð í mono. Upptaka: Ríkisútvarpið. Umslag: Amatörverslunin ljósmyndastofa. Pressun: AS Nera í Osló.
Gotneskt rokk
Gotneskt rokk er undirstefna sem myndaðist út frá síð-pönkinu á Englandi í lok áttunda áratugarins. Síð-pönk þróaðist hins vegar út frá pönkstefnunni sem hóf innreið sína í Englandi um 1976. Gotneskt rokk gat af sér gotneska menningarkimann en hann má einnig rekja út frá pönkmenningunni. Gotnesk tónlist var áberandi á Englandi í lok áttunda áratugarins með komu hljómsveita á borð við Bauhaus, Siouxsie and the Banshees og UK Decay. Í Bandaríkjunum þróaðist stefnan aðeins seinna. Miðað er við að hún hafi þróast út frá dauða-metal en hljómsveitin Christian Death frá Los Angeles mun hafa verið með þeim fyrstu til að spila í anda gotneskrar tónlistar í Ameríku. Efnið sem verður farið yfir í þessari grein er tónlistarstefnan og tískan sem finnst í gotneskum hljómsveitum. Síðan verður farið í fyrirrennara og áhrifavalda gothsins.
Inngangur
Enginn veit í rauninni út á hvað nútíma gotneski menningarkiminn eða gotneska tónlistin gengur en óhætt er að segja að náið samband sé á milli þeirra. Margir vilja meina að gotnesk tónlist fjalli einungis um einmanaleika og dauðann, sé almennt niðurdrepandi og yfirborðskennd. Tónlistin eigi að endurspegla menningarkimann og hvernig fólk í honum almennt hagi sér. Þeir séu að boða neikvæðan og spilltan boðskap til ungmenna samfélagsins. Þetta er algengur misskilningur fyrir leikmenn sem ekki eru búnir að kynna sér menningarkimann né skilja hann. Þótt að gotneskar hljómsveitir og gotneskir hópar taki dökku hliðar lífsins fram yfir þær björtu þá þýðir það ekki að þeir séu hlynntir ofbeldi, upplausn eða öðrum neikvæðum hlutum. Gotharar eiga til með að lýsa tónlistarstefnu sinni sem töfrandi, dulspekilegri, fullri af ástríðu og hinu góða, einnig erótískri og mjög skapandi. Í henni er einnig að finna hrollvekju, ofbeldi, hið illa, sársauka og geðraskanir. Gotneski menningarkiminn sér hið fagra í heiminum þar sem venjulegt fólk sér það yfirleitt ekki. Fólkið í honum aðhyllast hinar ýmsu bókmenntir, hrollvekjur, ljóð, gamla tísku sem rekja má allt til Viktoríu Bretadrottningar. Þau vilja almennt myrkrið, þögnina og það sem öðruvísi er. Hins vegar gengur gothic líka út á að hafa gaman, svartan húmor, gera í því að vera öðruvísi, jafnvel hneyksla fólk viljandi. Allt þetta er hægt að sjá í tónlistinni þeirra. Þetta er þeirra stíll og list. Í sjálfu sér er ófullnægjandi að segja að gothic sé einungis listform, það er í rauninni hugarástand.
Upphaf og þróun
Gotneska tónlistarstefnan kemur frá pönk-stefnunni í lok áttunda áratugar seinustu aldar og vilja margir halda því fram að gotneska tónlistin sé dökka hlið pönksins. Gotneska stefnan var samt ekki til á einum degi. Á mið-áttunda áratuginum voru miklar umbyltingar í tónlist hvað varðar hugmyndafræði, pólitík og samfélagið. Þetta var aðalefni flestra pönkhljómsveita eins og til dæmis Sex Pistols, Clash og The Damned. Seinna leit post-pönkið dagsins ljós sem var öðruvísi en upprunalega pönkið að því leyti að það var meira á tilraunastigi og aðhylltist einstaklingshyggju og sjálfsskoðun. Innan frá síð-pönkinu byrjaði síðan ný tegund tónlistar að heyrast. Yfirbragð þeirrar tónlistar var drungalegri og dularfyllri. Þær hljómsveitir sem spiluðu þessa drungalegu tónlist sem einkenndist einnig af tómhyggju og mannhatri, urðu svokallaðar positive-pönksveitir, eða posi-pönkarar, en þetta voru hljómsveitir á borð við Siouxsie and the Banshees, Bauhaus, U.K. Decay og Joy Division. Þetta var fyrsta kynslóð gotneskra hljómsveita sem brutust út á Englandi en reyndar byrjuðu ekki allar gotneskar hljómsveitir sem gotneskar hljómsveitir. Þær áttu rætur að rekja í pönkið. Til dæmis var Siouxsie Sioux í The Banshees fyrst pönkari og færðist síðan út í gotneskan stíl, eða eins og það kallaðist þá, positive-punk. Positive-pönk sveitirnar fengu ekki gothic heitið fyrr en í byrjun níunda áratugarins.
Önnur bylgjan eða önnur kynslóð gotneskra tónlistarmanna birtist í byrjun níunda áratugarins og þá byrjaði stefnan að festa rætur í Bandaríkjunum. Önnur kynslóð gotneskra hljómsveita eru til dæmis The Sisters of Mercy og Christian Death. Á þessum tíma voru gotharar komnir verulega á skrið ásamt því að búa til hinar ýmsu undirstefnur í tónlistinni.
Á Íslandi þróaðist pönk í mörgum tilfellum út í síð-pönk og jafnvel gotneskt rokk. Þeyr og Q4U voru tvær hljómsveitir sem báru ýmis einkenni gotneska rokksins. Þær fjölluðu um himnaríki og helvíti, dulmögn og annað í þeim anda.
Tónlistarstíll
Eins og kemur fram hér á undan þá bættust við óhugnarlegri tónar og dularfull hljóð við tónlistina í síð-pönkinu og þar með birtust fyrstu gothararnir með nýja tegund af tónlist. Jafnvel má segja að gotnesk tónlist sé í sínu almennasta formi blanda af pönk rokki, indie-rokk eða sjálfstætt rokk og nýbylgjutónlist. Almennt er hljómurinn í gotneskri tónlist þungbær og holur, samt ber að taka þessum lýsingum með fyrirvara þar sem undantekningar finnast. Algengustu hljóðfærin sem gotneskar hljómsveitir nota eru trommur, gítar, bassi, hljóðgervill og svo er söngvari. Hljóðgervillinn spilar oft mikilvægt hlutverk í gotneskri tónlist. Hann er af og til notaður og hljómar hann kaldrifjaður og fjarlægur. Söngurinn í lögunum á til með að vera annað hvort mjög djúpur og seiðandi eða hár og er undirspilið oft melídískt og nístandi gítarspil. Nánast alltaf er þetta síðan stutt af þungum og taktföstum trommuslætti. Varast skal að rugla gotneskri tónlist við harðkjarnarokk, Shock rock og dauða-metal.
Þungamiðja tónlistarstefnunnar er án efa textarnir og söngurinn. Textarnir eru yfirleitt mjög ljóðrænir, geta snert mann djúpt og verið mjög áhrifaríkir. Þeir geta einnig verið blygðunarlausir og þungbúnir. Margar hljómsveitir sóttu oft innblástur í textana sína úr ljóðum og bókmenntum eftir höfunda á borð við Edgar Allan Poe og H. P. Lovecraft en þeir voru vinsælir hrollvekjuhöfundar og skrifuðu margar gotneskar bækur. En þrátt fyrir að textarnir geti verið þunglyndir og þungir þá getur tónlistarspilið verið líflegt og fjörugt.
Útlit og klæðnaður
Eitt af því augljósasta við gotneskar hljómsveitir, bæði í fyrr og nú, er útlitið og klæðnaðurinn. Fyrstu gothararnir, skáru sig ekki algjörlega úr pönkinu hvað varðar klæðaburð þar sem þeim líkaði við stíl pönkaranna. Þeir voru til dæmis í svörtum rifnum tættum fötum og líka með svipaðar hárgreiðslur sem pönkararnir voru með, til dæmis broddagreiðsluna og hanakambinn. Gotharar bættu síðan við þetta dekkra útliti.
Seinna, þegar hinar ýmsu undirstefnur innan gotneskrar tónlistar fóru að líta dagsins ljós, þá þróaðist útlitið og klæðaburðurinn. Yfirleitt er hver gotnesk undirstefna með sitt útlit og má segja að útlitið og tónlistin endurspegli hvort annað. Til að mynda eru þeir sem klæða sig í anda gotnseska framtíðar- og tæknistílinn (enska. cyber goth) yfirleitt að spila industrial gothic rock.
Í dag er að finna allskonar gotneskan klæðaburð bæði í menningarkimanum almennt og hjá hljómsveitum. Sumir klæðast gotneska-pönkstílnum, aðrir klæðast fötum sem voru vinsæl á Viktoríutímabilinu á 19. öld. Það er klæðnaður eins og lífstykki, blúndukjólar, gamaldags jakkaföt og pípuhattar svo eitthvað sé nefnt. Aðrir klæða sig upp eins og dúkkur og aðrir eins og vampírur. Andlitsmálning spilar stórt hlutverk hjá menningarkimanum jafnt sem hljómsveitunum. Sumir mála sig ótrúlega mikið á meðan aðrir láta sér duga svartar augnlínur.
Macabre
Bæði gotneski menningarkiminn og gotnesku hljómsveitirnar sem tileinka sér hugmyndafræðina, klæðnaðinn eða almennt stíl gothsins, eru í rauninni að fylgja stefnum, listaverkum og stílum sem má rekja allt til 17.aldar. Hrollvekjumyndir á borð við Nosferatu frá 1922 og Dracula frá 1931, óhugnalegu ritverk Edgar Allan Poe og H. P. Lovecraft, tónlist Johann Sebastian Bach í sýningunni Phantom of the Opera og sýningin Faust, allt eru þetta dæmi um listaverk sem áttu sinn hlut í að móta þá hugmyndafræði, stíl, texta og framkomu hinna mörgu hljómsveita og fólk sem kallar sig Goth. Listformið sem Goth-tónlistin notast oft við, sem kemur meðal annars frá fyrrnefndum listaverkum og listamönnum, kallast Macabre, á frönsku La Danse Macabre og á ensku Dance of Death. Listformið á að sýna að Dauðinn hangir yfir okkur öllum stundum og á öllum stöðum og tekur þar á meðal á sig hin mismunandi form. Við verðum að gæta okkar því hann getur verið hvar sem er og hvenær sem er. Þau listaverk sem notast við Macabre eru oftar en ekki óhugnaleg, drungaleg og jafnvel óþægileg ásjónu, hvort sem það eru leiksýningar eða eitthvað annað. Yfirleitt þegar notast er við Macabre-stílinn þá er oftast beinagrind dansandi og tælandi mennina til sín til þess að segja þeim að þeirra tími sé kominn. Yfirleitt er þetta hástéttarfólk eins og prestar, klerkar og lögmenn. Annað hugtak sem tileinkað er listamönnum sem notast við Macabre er avant-garde en það merkir það þegar einhver notast við nýjungar í listaverkum, svo sem tónlist þar sem mikil óhljóð myndast og ekki er hægt að kalla tónlist, og brýtur þær hefðbundu reglur sem hafa verið til staðar.
Avant-garde tónskáld
Þann sem hægt er að kalla hið mesta gotneskta skáld fyrri tíma er hið franska avant-garde tónskáld Hector Berlioz. Byltingarkennda og nýtískulega verk hans, Symphonie Fantastique sem hann samdi 1930, einkennist algjörlega af Macabre listforminu og var mjög umdeilt á sínum tíma. Verkið er um ungan pilt sem er yfir sig ástanginn af stúlku einni. En eftir mikla ópíumneyslu sofnar pilturinn og dreymir að hann drepi ástina sína og er eftir það leiddur til aftökunar fyrir glæp sinn. Verkinu er lýst sem satanísku og vekur hjá manni óþægilegar tilfinningar.
Það sem einkennir einnig avant-garde tónskáldin Berioz og Liszt var að þeir bjuggu til hávaða í tónlistinni sinni og allskyns önnur óhugnaleg og dularfull óhljóð. Þessi tegund tónlistar hafði ekki einungis áhrif á gotneska tónlistarmenn heldur einnig á kvikmyndaiðnaðinn. Til að mynda er kvikmyndin The Exorcist frá 1973 full af dularfullum og ógnvekjandi hljóðum sem eru í anda tónlistar þeirra Liszt og Berlioz.
Rokk og popp
Sá sem stundum er nefndur upphafsmaður gotneska rokksins mun vera Screamin´ Jay Hawkins. Hann var blökkumaður frá Bandaríkjunum sem fékk innblástur frá blues tónlistinni. Hann blandaði saman niðurdregnum textum úr blús og tónlistarstíl rokksins og var mjög vinsæll á sjötta áratug seinustu aldar. Þótt hann væri rokkari þá voru textarnir hans ekki þess legir. Þeir vitnuðu oft í hrollvekjusögur og byrjaði Hawkins oft sýningar sínar á því að rísa hægt og ógnvekjandi upp úr líkkistu, eins og í Nosferatu 1922, og kom yfirleitt fram á svið sem vúdú-galdralæknir. Hann er best þekktur fyrir lagið I put a spell on you.
Englendingar aðhylltust líka þessa hrollvekjustefnu í tónlist en David Edward Sutch var þeirra svar gegn Hawkins. David kom fram sem Screaming Lord Sutch og klæddist eins og Jack the Ripper en hann er einna þekktastur fyrir samnefnt lag sem kom út 1963. Hann notaðist við líkkistur eins og Hawkins og kuldalegan hlátur. Aðrir listamenn sem mikil áhrif höfðu á gotneskar hljómsveitir og gotneska stílinn eru til dæmis David Bowie, The Doors og Velvet Underground en hjá þessum listamönnum og hljómsveitum var að finna gotnesk einkenni í tónlist þeirra sem nútíma gotharar sóttu, og ef til vill sækja enn, innblástur í.
Kíví (fugl)
thumb|Útbreiðsla tegunda.
Kíví eru ófleygir fuglar sem eru landlægir á Nýja-Sjálandi og eru af ættkvísl Apteryx og ætt Apterygidae. Þeir eru þjóðartákn landsins og eru íbúar þess stundum kallaðir kíví.
Kíví-fuglar eru af stærð kjúklings. Þeir eru yfirleitt varkárir og á ferli á nóttunni. Lyktarskynið er öflugt og eru þeir einu fuglarnir með nasir á enda goggsins. Goggurinn kemur sér vel við öflun fæðu en helsta fæðan er: Lítil dýr og ormar, fræ og ávextir.
Samband para getur varað í 20 ár og er vanalega eitt egg sem orpið er. Egg Kíví-fugla eru stærstu egg fugla samanborið við líkamsstærð. Kívíum stendur ógn af innfluttum rándýrum.
Hallgrímur Jónsson Thorlacius
Hallgrímur Jónsson Thorlacius (1680 – október 1736) var skólameistari í Hólaskóla og síðan sýslumaður í Suður-Múlasýslu og bjó í Berunesi.
Foreldrar Hallgríms voru Jón Þorláksson, sýslumaður í Múlasýslum, sonur Þorláks Skúlasonar biskups, og kona hans Sesselja Hallgrímsdóttir. Hallgrímur stundaði nám við Kaupmannahafnarháskóla en kom heim 1708 og varð þá skólameistari á Hólum. Því starfi gegndi hann til 1711, en þá fór hann austur á land og lét faðir hans honum eftir Suður-Múlasýslu. Þar var hann sýslumaður til dauðadags.
Kona Hallgríms var Gróa Árnadóttir (d. 1737), dóttir Árna Árnasonar prests í Heydölum, og áttu þau nokkur börn.
Samskipadeild karla í knattspyrnu 1992
Árið 1992 var Íslandsmótið í knattspyrnu haldið í 81. skipti. ÍA vann sinn 13. titil.
Markahæstu menn
Skoruð voru 274 mörk, eða 3,044 mörk að meðaltali í leik.
Skólaölmusa
Skólaölmusa eða ölmusa var námsstyrkur sem veittur var fyrr á öldum efnilegum skólasveinum við skólana í Skálholti og á Hólum og arftaka þeirra, Hólavallarskóla, Bessastaðaskóla og Lærða skólann í Reykjavík.
Lengst af var ölmusan ekki í formi peninga, heldur skyldu skólapiltar fá ókeypis fæði, húsnæði, ljós, þjónustu og að einhverju leyti fatnað. Ölmususveinar á Hólum voru 16 hverju sinni en 24 í Skálholtsskóla, eða alls 40. Tilgangur ölmusunnar var að gefa efnalitlum piltum kost á að mennta sig. Þeir sem teknir voru í skólann en fengu ekki ölmusu urðu sjálfir að greiða fyrir uppihald sitt og fátækir piltar sem misstu ölmusuna af því að þeir stóðu sig ekki nægilega vel urðu yfirleitt að hætta námi.
Á 18. öld var farið að skipta hluta af ölmusunum þannig að hluti nemenda fékk fulla ölmusu en aðrir hálfa og þurftu því að greiða hluta kostnaðarins sjálfir en á móti kom að sjálfsögðu að fleiri fengu námsstyrk. Margir gátu líka náð endum saman með sumarvinnu. Konráð Gíslason, sem var kominn af fátæku bændafólki sem lítið gat styrkt hann til náms, var til dæmis á hálfri ölmusu á meðan hann var í Bessastaðaskóla en stundaði sjósókn, túnaslátt og önnur störf á Álftanesi á sumrin.
Henry Morton Stanley
thumb|right|Henry Morton Stanley úr History of the World, [[1902. ]] Sir Henry Morton Stanley (29. janúar 1841 – 10. maí 1904) var bandarískur blaðamaður og landkönnuður af velskum uppruna. Hann varð frægur fyrir leiðangra sína til Afríku, fund sinn með David Livingstone 1871 og ferð sína eftir Kongófljóti frá upptökum þess við Tanganjikavatn í Austur-Afríku til ósanna við Atlantshaf.
Stanley barðist með báðum aðilum í Þrælastríðinu og gerðist eftir það blaðamaður á New York Herald 1867. Eftir ferð og greinaskrif frá Mið-Austurlöndum, fékk hann það verkefni að finna David Livingstone sem enginn vissi þá hvað orðið hefði af. Stanley lagði upp frá Sansibar með gríðarlegan útbúnað þar sem ekkert var til sparað. Fundum þeirra bar saman í bænum Ujiji á bökkum Tanganjikavatns 10. nóvember 1871 þar sem hann sagðist hafa mælt hina frægu setningu „Doktor Livingstone, vænti ég?“ („Dr. Livingstone, I presume?“).
New York Herald og Daily Telegraph fjármögnuðu annan leiðangur Stanleys 1874, til að finna upptök Hvítu Nílar, sem Livingstone taldi vera fljótið Lualaba, en John Hanning Speke hafði talið vera Viktoríuvatn. Ferð Stanleys staðfesti að engin tenging var milli Tanganjikavatns og Nílar, og með því að sigla umhverfis Viktoríuvatn á gufuknúnum báti sínum Lady Alice komst hann að því að vatnið var gríðarstórt og að eina áin sem úr því rennur að ráði rann um Ripponfossa þaðan sem hún rennur í Albertsvatn. Stanley staðfesti þar með að hugmyndir Spekes um upptök Nílar væru réttar. Eftir þessa ferð hélt hann leiðangrinum áfram með því að reyna að sigla eftir Lualabafljóti. Hann kom að ósum Kongófljóts við Boma 12. ágúst 1877. Leiðangurinn hafði þá staðið í hartnær þúsund daga og nánast enginn eftir lifandi af þeim sem lagt höfðu upp með honum.
Norður-Brabant
Lega og lýsing
Norður-Brabant liggur í suðurhluta Hollands og nokkurn vegin miðsvæðis þar. Allur suðurhluti fylkisins nemur við belgísku landamærin, nánar tiltekið við fylkið Antwerpen. Áður fyrr voru þau eitt fylki, en það klofnaði í tvennt þegar Holland varð að sjálfstæðu ríki 1648. Önnur hollensk héruð sem að Norður-Brabant liggja eru Sjáland (Zeeland) fyrir vestan, Suður-Holland fyrir norðvestan, Gelderland fyrir norðan og Limburg fyrir austan. Íbúafjöldinn er 2,4 milljónir og er Norður-Brabant því þriðja fjölmennasta fylkið í Hollandi
Fáni og skjaldarmerki
Fáni Norður-Brabants samanstendur af 24 rauðum og hvítum skákborðsreitum (4x6). Litirnir eiga uppruna sinn á miðöldum og koma frá greifadæminu Leuven. Þar með er fáninn elsti fylkisfáni Niðurlanda. Hann var þó ekki formlega tekinn upp í fylkinu fyrr en 1959. Skjaldarmerkið sýnir gyllt ljón sem snýr til vinstri á svörtum grunni. Til sitthvorrar hliðar eru önnur tvö gyllt ljón. Efst er kóróna. Merkið á uppruna sinn frá Godfried hinum skeggjaða, greifa af Leuven, en Leuven merkir ljón. Ljónið var komið í notkun 1106 en hefur breyst nokkuð í gegnum tíðina. Fram að 1815 var skjaldarmerki þetta notað fyrir allt fylkið Brabant. Það klofnaði hins vegar í þrennt (Norður-Brabant, Antwerpen og Suður-Brabant) og breyttist merki þetta örlítið í öllum þessum héruðum. Í Norður-Brabant var hliðarljónunum bætt við 1920
Orðsifjar
Brabant er dregið af orðunum bra, sem upphaflega merkir auður (sbr. brach á þýsku) og bant, sem merkir fylki (eins og band eða samband).
Söguágrip
Brabant var lengi vel greifadæmi í þýska ríkinu og var þá miklu stærra en það er nú. Stærsti hluti þess var þá innan núverandi landamæri Belgíu og náði nær alveg suður til frönsku landamæranna. Árið 1430 varð Brabant eign Búrgúnd og 1477 Habsborgar. Brabant var höfuðsvæði spænsku Niðurlanda en borgin Brussel var í miðju fylkinu. Hins vegar gekk Brabant til liðs við sameinuðu héröð Niðurlanda í sjálfstæðisstríðinu gegn Spánverjum. Í kjölfarið voru margar orrustur háðar í fylkinu. Þegar friðarsamningarnir voru gerðir um endalok sjálfstæðisstríðs Hollands 1648 var Brabant skipt í tvennt. Norðurhlutinn (mótmælendur) varð hluti af sjálfstæðu Hollandi, en suðurhlutinn (kaþólskur) var áfram í spænskri Belgíu. Frakkar hertóku Brabant í lok 18. aldar en 1797 var Brabant að öllu leyti innlimað Frakklandi. Eftir burtför Frakka 1813 voru Niðurlönd sameinuð, en Brabant var skipt í þrjú héruð: Norður-Brabant, Antwerpen og Suður-Brabant. 1830 lýsti Belgía yfir sjálfstæði og urðu urðu Antwerpen og Suður Brabant (með Brussel) belgísk, meðan Norður-Brabant varð hollenskt fylki þrátt fyrir að 90% íbúanna voru kaþólskir. Í dag eru aðeins rétt rúmlega helmingur íbúa Norður-Brabant kaþólskur.
Borgir
Stærstu borgir í Norður-Brabant:
Sumqayit
thumb|right|Sumqayit Sumqayit er þriðja stærsta borg Aserbaísjan með tæplega 300 þúsund íbúa. Borgin stendur við strönd Kaspíahafs um 30 km frá Bakú. Borgin var stofnuð 22. nóvember árið 1949. Sumqayit-ofsóknirnar gegn Armenum í borginni áttu sér stað þar frá 26. febrúar til 1. mars árið 1988. Borgin var sett á lista yfir menguðustu staði jarðar árið 2006 vegna klór- og þungmálmamengunar iðnaðar frá Sovéttímanum. Krabbamein og fæðingargallar eru mun algengari í borginni en Aserbaísjan í heild. Á 21. öld hefur verið unnið að því að draga úr menguninni.
Fáni Lettlands
thumb|right|Fáni Lettlands Fáni Lettlands var notaður af Lettlandi frá því ríkið fékk sjálfstæði 1918 þar til Sovétríkin lögðu landið undir sig árið 1940 og aftur rétt áður en landið endurheimti sjálfstæði sitt árið 1990. Fáninn er rauður með hvítri láréttri rönd í miðju. Til eru heimildir um notkun slíks fána í Líflensku rímkrónikunni þar sem talað er um orrustu árið 1279. Höfundur núverandi fána er myndlistarmaðurinn Ansis Cīrulis sem stakk upp á honum árið 1917. Hann var formlega tekinn upp með þingtilskipun árið 1921.
Á Sovéttímanum var notkun þessa fána bönnuð með lögum. Fáni sovétlýðveldisins Lettlands var rauður með hamar og sigð í vinstra horni efst og bláum öldum neðst. Fáni Lettlands var aftur tekinn upp af lettneska þinginu 27. febrúar árið 1990, rúmu ári áður en sjálfstæði landsins var endurheimt að fullu.
hæð á móti lengd er 1:2
Faxafen
Faxafen er gata í Skeifunni í Reykjavík. Gatan liggur að Suðurlandsbraut, Skeifunni sjálfri, Fákafeni og Skeiðarvogi. Faxafen er aðsetur margra fyrirtækja og stofnana.
Ivan Hašek
Ivan Hašek (fæddur 6. september 1963) er tékkneskur fyrrverandi knattspyrnumaður. Hann spilaði 55 leiki og skoraði 5 mörk með landsliðinu.
Ættjarðarást
Ættjarðarást er hugtak sem hvorttveggja er haft um ást á föðurlandinu og vissri tegund af þjóðrækni. Sumir líta svo á að ættjarðarást eigi sér ólíkar birtingarmyndir: Að hún geti birst sem hryssingsskapur í garð annarra þjóða (útbelgd þjóðarremba), birst sem stækur yfirgangur og jafnvel leitt til skipulagðra þjóðarmorða. Aðrir telja að slíkar kenndir eigi ekkert skylt við ættjarðarást, heldur séu þar um að ræða stæka þjóðernishyggju, kynþáttahyggju og fasisma. Í hugum flestra er föðurlandsástin mjög persónuleg tilfinning og í sinni einföldustu mynd aðeins ást manns á þjóð sinni sem vill henni vel en kann um leið að meta aðrar þjóðir og þjóðflokka.
Með uppgangi þjóðernisvitundar í Evrópu á 18. og 19. öld varð til rómantísk sýn á ættjarðarástina. Í tímaritinu Nýja öldin stóð til dæmis árið 1898: „Ættjarðarástin er í einu bæði meðfædd náttúruhvöt og ávöxtur uppeldisins“. Gert var ráð fyrir að hún væri mönnum eiginleg frá náttúrunnar hendi og að menn þyrftu að rækta hana með sér. En önnur sjónarmið voru til. Nokkrum árum áður stóð í tímaritinu Sunnanfara: „Má vel vera að með vaxandi samgögum og friðarsambandi milli þjóðanna hverfi föðurlandsástin, hverfi fyrir heimsástina“. Þarna blasir við bjartsýni og víðsýni, en hið síðarnefnda hefur stundum verið álitin andstæða föðurlandsástar, en ósjaldan hefur verið litið á ættjarðarástina sem hálf heimóttarlega tilfinningu, eitthvað sem væri fyrir neðan virðingu hinna lærðu og skynsömu. Slík viðhorf breytast þó mikið með tíðaranda og hvernig hver og einn ríkisborgari horfir til þjóðar sinnar. Ættjarðarást er enda mjög einkaleg upplifun á velvilja til þjóðarinnar.
Í ritgerð sem Sigurður Pálsson bóndi, sem þá var nemandi við Lærða skólann, skrifaði árið 1895, lætur Sigurður uppi nokkuð algenga skoðun á þjóðernisást:
Sigurður lýsir hér ágætlega viðhorfi sem var algengt um aldamótin 1900, það er að segja að þjóðræktin væri hluti af þjóðernisást og þessi tilfinning væri til að reisa þjóðina við, upp úr fátækt og til menntunar og vísinda.
Snorri Jónsson (prestur á Helgafelli)
Snorri Jónsson (janúar 1683 – 29. janúar 1756) var skólameistari í Hólaskóla og síðan prestur á Helgafelli á Snæfellsnesi og prófastur í Snæfellsnesprófastsdæmi.