cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Meistaraflokkur Fram í knattspyrnu kvenna
Saga
Fyrir sumarið 1980 ákvað stjórn knattspyrnudeildar Fram að leggja niður kvennaflokkinn í óþökk liðsmanna sem margar hverjar gengu til liðs við önnur félög og náðu þar góðum árangri. Þótt flokkurinn væri fljótlega endurvakinn náði hann aldrei sama styrk. Framstúlkur unnu sigur í 2. deild sumarið 1987 en liðið beið afhroð í flestum leikjum árið eftir og var lagt niður á nýjan leik. Eftir misheppnaða tilraun til að blása nýju lífi í glæður meistaraflokks sumarið 1993 liðu sautján ár uns Fram sendi á ný meistaraflokk til keppni á Íslandsmóti.
Sumrið 2017 og 2018 tefldu Fram og Afturelding fram sameiginlegu kappliði. Samstarfið byrjaði vel og varð hið sameinaða lið strax á sínu fyrra ári meistari í þriðju efstu deild. Að loknu seinna árinu var samstarfinu slitið. Fram sendi á ný lið til keppni í á Íslandsmóti sumarið 2020.
Haustið 2022 hafnaði Fram í efsta sæti C-deildar eftir að hafa trónt á toppnum nánast frá fyrstu mínútu.
Nýfundnalandsveðrið
Nýfundnalandsveðrið eða Júlíveðrið er óveður og ísingaveður sem brast á út á sjó á Nýfundnalandsmiðum í febrúar 1959. Margir íslenskir síðutogarar voru þá á karfaveiðum á Nýfundnalandsmiðum. Togarinn Júlí fórst en seinast var skeytasamband við togarann sunnudagskvöldið 8. febrúar. Togarinn Þorkell máni var mjög hætt kominn en skipverjar þar náðu að halda skipinu á floti með að berja af ísinn og skera burt björgunarbáta.
Fjárlög íslenska ríkisins 2010
Fjárlög íslenska ríkisins 2010
thumb|600px|Fjárlög 2010
Belsíbúbb
Belsíbúbb eða Balsebúbb (Orðrétt: Flugnahöfðinginn) er nafn á púka sem stundum er talinn vera Satan. Uppruni hans mun vera semíski guðinn Baal.
40
Árið 40 (XL í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu hlaupár sem byrjaði á föstudegi.
Dáin
40er
Kleópatra 5.
Hún kann að hafa verið óskilgetin dóttir Ptólemajosar 9. Önnur kenning er að hún hafi verið dóttir Ptólemajosar 10. og Bereníku 3. Hún giftist Ptólemajosi 12. árið 79 f.Kr. en nafn hennar tók að hverfa úr heimildum um það leyti sem Kleópatra 7. fæddist, eða um 69 f.Kr. Hins vegar er minnst á Kleópötru Trýfaínu löngu síðar, eða 58 og 57 f.Kr., sem ríkjandi drottningu við hlið Bereníke 4. Sumir telja þessa Kleópötru hafa verið dóttur hinnar og því Kleópötru 6. meðan aðrir telja að um sömu konu sé að ræða. Það kemur heim og saman við frásögn Strabons sem segir að Ptólemajos 12. hafi átt þrjár dætur, sem væru þá Bereníke 4., Kleópatra 7. og Arsinóe 4.
Þýski sagnfræðingurinn Werner Huß setti fram þá kenningu að Ptólemajos hafi skilið við Kleópötru um 69 f.Kr. en að dóttir hennar, Bereníke, hafi sett hana til valda eftir að faðir hennar flúði frá Egyptalandi 58 f.Kr. Hún hafi síðan dáið ári eftir það, því nafn hennar hverfur aftur úr heimildum eftir 57 f.Kr.
Kennsl
Í skáldskaparfræði Aristótelesar eru kennsl (forngríska: ἀναγνώρισις, anagnōrisis) það þegar ein persóna harmleiks þekkist skyndilega, oft með geigvænlegum afleiðingum. Í riti sínu Um skáldskaparlistina skilgreindi Aristóteles hugtakið svo:
Aristóteles skipti kennslum í nokkra flokka eftir því hvernig þau koma til. Ólistrænust taldi hann vera þau sem koma til af ytri merkjum, til dæmis þannig að maður þekkist af spjóti sínu, hálsfesti eða sári. Kennsl geta einnig komið til af frásögn, minningu eða rökvillu en best er þegar þau eru „afleiðing af sjálfri atburðarásinni“.
Þekkt dæmi um kennsl kemur fyrir í Oídípúsi konungi eftir Sófókles. Oídípús rannsakar morðmál og kemst á endanum að því að hann er sjálfur sá seki; hefur óafvitandi drepið föður sinn og gifst móður sinni. Þessi uppgötvun markar einnig hvörf í harmleiknum en algengt er að kennsl og hvörf fari saman.
Í seinni tíma leikritum eru kennsl ekki jafn-snar þáttur og í leikhúsi Forn-Grikkja en þó koma þau víða fyrir, til dæmis í verkum Shakespeares.
Bændablaðið
Bændablaðið er íslenskt blað sem kemur út hálfmánaðarlega. Það er samkvæmt lýsingu málgagn bænda og landsbyggðar og fjallar að mestu leyti um landbúnað og lífið í dreifbýli. Fyrsta blaðið kom út árið 1995. Því er dreift á öll lögbýli landsins og á staði eins og verslanir, sundlaugar og bensínstöðvar.
Sumarólympíuleikarnir 1916
Sumarólympíuleikarnir 1916 áttu að vera í Berlín í Þýskalandi. Þeim var aflýst vegna fyrri heimsstyrjaldarinnar sem braust út árið 1914. Þótt leikarnir hafi aldrei farið fram, teljast þeir hinir sjöttu í sögu Ólympíuleikja nútímans.
Aðdragandi og skipulag
thumb|right|250px|Íþróttasýning á Deutsches Stadion árið 1923. Sex borgir föluðust eftir að halda leikana. Auk Berlínar voru það: Búdapest, Amsterdam, Brussel, Cleveland og Alexandría í Egyptalandi. Pierre de Coubertin, guðfaðir Ólympíuleikanna, studdi eindregið að Berlín yrði fyrir valinu, þar sem hann vonaðist til þess að það mætti verða til að afstýra styrjöld í Evrópu.
Vinna við ólympíuleikvanginn, Deutsches Stadion, hófst árið 1912. Völlurinn var vígður 8. júní 1913 við hátíðlega athöfn.
Laugarvatnshellar
Laugarvatnshellar eru manngerðir móbergshellar í Reyðarbarmi á Laugarvatnsvöllum, miðja leið milli Þingvalla og Laugarvatns. Hellarnir voru tveir, annar fjögurra metra breiður og 12 metra langur, en hinn álíka langur en mjórri. Hefur skilrúm milli þeirra nú hrunið niður. Hellarnir eru þekktir fyrir að það var búið í þeim í byrjun 20. aldar. Á fyrri öldum voru þeir notaðir sem sæluhús. Mikið er um veggjakrot í móberginu á hellisveggjum og utan við hellismunnana, nöfn, fangamörk, ártöl, bílnúmer o.fl. Ungmennafélagið Laugdælir hefur í samvinnu við Vegagerðina reist upplýsingaskilti við hellana, þar sem saga þeirra er tíunduð. 500px|right|thumb|Laugarvatnshellar
Ábúendur 1910-1911
Indriði Guðmundsson og Guðrún Kolbeinsdóttir hófu búskap í hellunum árið 1910, en land var ekki á lausu í sveitinni, þaðan sem Indriði var ættaður. Þrátt fyrir að Indriði væri einungis 22 ára og Guðrún 17 bjuggu þau í hellinum í eitt ár og starfræktu veitingasölu við þjóðveginn. Af veitingasölunni fengu þau nokkrar tekjur sem auðveldaði þeim að flytjast annað. Seinna stunduðu þau búskap í Reykjavík og ráku Indriðabúð að Þingholtsstræti 15.
Ábúendur 1918-1921
Sjö árum eftir að fyrri ábúendurnir yfirgáfu hellana settust önnur ung hjón þar að. Í þetta skiptið voru á ferðinni Jón Þorvarðarson og Vigdís Helgadóttir, en Jón var ættaður úr sveitinni líkt og Indriði. Þau bjuggu mun lengur í hellunum, eða í fjögur ár, og ól Vigdís þrjú börn á þessum tíma, þar af voru tvö fædd í hellinum. Eitt barnanna sem ólst upp í hellunum er Magnús Jónsson, sem lést 2013 og kallaði sig síðasta núlifandi hellisbúann á Íslandi. Hann fæddist þó ekki í hellinum en ólst þar upp fyrstu tvö ár ævi sinnar.
Efnahagsleg hnattvæðing
Efnahagsleg hnattvæðing er sú tegund hnattvæðingar sem snýr að efnahagslegum þáttum samfélagsins. Með hugtakinu er fyrst og fremst átt við aukna samþættingu hagkerfa á heimsvísu, þannig að þau verða háðari hvoru öðru og efnahagslegar hindranir þeirra á milli minnka til muna. Þetta ferli fer gjarnan fram samhliða iðnvæðingu og auknum tækniframförum, sérstaklega hvað varðar samgöngur og samskipti. Efnahagsleg hnattvæðing er aðgreind frá félagslegri, stjórnmálalegri og menningarlegri hnattvæðingu.
Efnahagslegri hnattvæðingu er gjarnan skipt í fimm tímabil og er hún fyrst talin hafa hafist fyrir alvöru á 18. öld, í kjölfar iðnbyltingarinnar.
Efnahagsleg hnattvæðing
Efnahagsleg hnattvæðing er hagfræðilegt og félagsfræðilegt ferli sem á við um að hagkerfi heimsins breytist og þróist á þann hátt að þau verði háðari hvoru öðru. Efnahagslegum hindrunum er rutt úr vegi, milliríkjaviðskipti aukast og markaðir verða samleitari. Þetta gerist fyrst og fremst fyrir tilstilli iðnvæðingar, en efnahagsleg hnattvæðing hófst fyrir alvöru á 19. öld í kjölfar iðnbyltingarinnar, og vegna aukinna alþjóðlegra viðskipta á vörum og þjónustu, og aukins fjármagnsflæðis á milli landa. Tækniframfarir gegna einnig mikilvægum þætti í að stuðla að efnahagslegri hnattvæðingu, þar sem kostnaður við samgöngur verður lægri og greiðara upplýsingaflæði verður á milli landa.
Fjármálamarkaðir eru sérstaklega mikilvægir þegar hnattvæðing er skoðuð útfrá sjónarhorni hagfræðinnar. Með efnahagslegri hnattvæðingu þenjast fjármálamarkaðir tiltekinna ríkja út og gagnkvæm samþætting þeirra á milli á sér stað. Þessu fylgir óhjákvæmilega breyting á lagalegri umgjörð fjármálamarkaða. Úr þessu verður til alþjóðlegur fjármagnsmarkaður, en hlutverk hans í efnahagslífi iðnríkja er orðið gríðarstórt nú á dögum, sérstaklega á Vesturlöndum. Alþjóðlegur fjármagnsmarkaður varð fyrst til í Bandaríkjunum og Vestur-Evrópu á 19. öld, en varð fyrir bakslagi á millistríðsárunum. Á síðari hluta 20. aldar blés aftur lífi í alþjóðlegan fjármálamarkað og hefur hann stækkað ætíð síðan og náð út um allan heim. Bandaríski hagfræðingurinn Hyman Minsky var frumkvöðull í að rannsaka fjármálamarkaði með hliðsjón af efnahagslegri hnattvæðingu. Það ferli sem hann lýsir, þar sem fjármálamarkaðir fá meira vægi og fylgja þróun samþættingar á alþjóðavísu, hefur einnig verið kallað „fjármálavæðing.“
Tímaskeið efahagslegrar hnattvæðingar
thumb|[[Landafundatímabilið: Kristófer Kólumbus finnur Ameríku.]] Efnahagslegri hnattvæðingu er yfirleitt skipt í fimm mismunandi tímaskeið, eða „bylgjur“ thumb|left|110px|[[Adam Smith]]
Fyrsta tímaskeiðið – Landafundatímabilið (15. öld – 18. öld)
Skiptar skoðanir eru meðal sagnfræðinga um hvenær efnahagsleg hnattvæðing hófst fyrir alvöru, en gjarnan er talið að hnattvæðing eigi upphaf sitt að rekja til ársins 1492 þegar Kristófer Kólumbus fann Ameríku og landafundatímabilið hófst. Klassíski hagfræðingurinn Adam Smith var einn sá fyrsti til að skrifa um efnahagslega hnattvæðingu, og hugmyndin um að hún hafi byrjað með landafundatímabilinu er tileinkuð honum. Síðar hafa fleiri fræðimenn rakið upphaf hnattvæðingar enn lengra aftur tímann, og benda t.d. á ýmsar fornar verslanaleiðir eins og Silkiveginn, og önnur alþjóðleg viðskipti í fornöld, máli sínu til stuðnings.
Hinsvegar eru margir sagnfræðingar nú á dögum, sem sérhæfa sig í hagsögu, sammála um að þrátt fyrir að félagsleg og menningarleg hnattvæðing hafi vissulega átt sér stað á landafundatímabilinu, og að alþjóðleg viðskipti hafi vaxið á þessum tíma, þá hafi markaðir ekki samþæst (e. market integration) og vöruverð í mismunandi löndum varð ekki samleitara (e. price convergence). Þessi tvö skilyrði eru nauðsynleg fyrir efnahagslega hnattvæðingu. Þó er talið að tímabilið frá 15. öld fram á 18. öld hafi verið mikilvægur undanfari efnahagslegrar hnattvæðingar, m.a. vegna aukinna milliríkjaviðskipta og opnunar sigilingaleiða um heimshöfin.
Annað tímaskeiðið – 19. öldin
Eiginleg efnahagsleg hnattvæðing hófst ekki fyrr en á öðrum áratug 19. aldar, í kjölfar fyrri iðnbyltingarinnar á Bretlandi. Fordæmislaus vöxtur á milliríkjaviðskiptum varð á 19. öldinni, en á árunum 1800-1899 jukust milliríkjaviðskipti að meðaltali um 3,85% á ári, á meðan þau höfðu aukist að meðaltali um 1,06% á ári á árunum 1500-1799. thumb|[[Tækni|Tækniframfarir og uppfinningar á borð við gufuvélina urðu til þess að stórbæta samgöngur á 19. öldinni. Járnbrautarlestir og gufuskip greiddu leiðina fyrir aukin viðskipti og efnahagslega hnattvæðingu.]]
Auknu alþjóðaviðskiptin á 19. öld voru ólík þeirri efnahagslegu starfsemi sem hafði tíðkast á öldum áður. Á landafundatímbilinu hafði fámennur hópur aðalsmanna og auðkýfinga hagnast á flest öllum milliríkjaviðskiptum, sem og nýlendustefnu heimsveldanna, en þá var aðallega verslað með lúxusvörur eins og tóbak og sykur. Á 19. öld var byrjað að versla með iðnaðarvörur og almennan varning. Verð í mismunandi löndum varð samleitara, og heimsmarkaðsverð á nauðsynjavörum fór að lækka til muna. Þetta leiddi til bættra lífsskilyrða og mikils hagvaxtar, og fór saman við iðnvæðinguna sem þá var að eiga sér stað. Í seinni iðnbyltingunni varð síðan gríðarlegur vöxtur í iðnaði, einkum stóriðju, og stórfyrirtæki og fyrirtækjasamsteypur komu fyrst fram á sjónarsviðið.
Þróunina á 19. öld má m.a. skýra með Heckschser-Ohlin líkaninu. Það er stærðfræðilegt líkan sem byggir á kenningu David Ricardo um hlutfallslega yfirburði, og segir að lönd hneigist til að flytja út vörur sem eru framleiddar með þeim framleiðsluþáttum sem gnægð er af í landinu, á meðan þau flytja inn vörur sem eru framleiddar með þeim framleiðsluþáttum sem skortur er á í því tiltekna landi. thumb|left|[[Stóriðja um aldamótin 1900.]]
Iðnvæðingin og miklar tækniframfarir og uppfinningar á borð við gufuvélina, stuðluðu að bættum samgöngutækjum. Járnbrautarteinar fyrir járnbrautarlestar voru lagðir um þvert öll Bandaríkin og Evrópu, og stór gufuskip tóku við af seglskipum. Þessar tækniframfarir spöruðu samgöngutíma og leiddu til stórlækkaðs ferðakostnaðar, en það var einn mikilvægasti þátturinn í að auka alþjóðleg viðskipti á 19. öld. Annar mikilvægur þáttur var sá að sjórán hurftu nánast alfarið á 19. öldinni vegna sterkara ríkisvalds og aukinnar löggæslu, en sjórán höfðu hindrað viðskipti um úthöfin verulega á öldum áður. Auðveldara varð að versla við Austur-Asíu, og lönd eins og Kína, Kórea, Tæland, Indland og Indónesía fóru að verða virkir þátttakendur í heimshagkerfinu ásamt Vesturlöndum.
Á 19. öld var einnig alþjóðlegt peningakerfi fyrst sett á laggirnar, þar sem stuðst var við gullfótinn og ríki fylgdu stefnu um frjáls viðskipti.
Efnahagsleg hnattvæðing hófst því ekki fyrir alvöru fyrr en á 19. öldinni. Þá átti sér fyrst stað veruleg samþætting á mörkuðum mismunandi landa (e. economic integration) og verð varð samleitara (e. price convergence) ásamt því að heimsmarkaðsverð á ýmsum nauðsynjavörum lækkaði. Samþætting varð á öllum helstu framleiðsluþáttunum, þar sem vinnuafl flutti í stórum stíl milli landa, einkum frá Evrópu til Norður-Ameríku. Stöðugur vöxtur í alþjóðaviðskiptum, og framþróun í efnahagslegri hnattvæðingu, varði fram á 20. öldina og fram til fyrri heimsstyrjaldarinnar.
Þriðja tímaskeiðið – Millistríðsárin (1918 – 1939)
thumb|Hrunið á [[Wall Street 1929.]] Á fyrsta áratug 20. aldarinnar óx heimshagkerfið sem aldrei fyrr. Alþjóðleg fyrirtæki voru drifkraftur efnahagslegrar hnattvæðingar og framleiddu efnhagsleg gæði fyrir alþjóðlegan markað með vinnuafli og fjármagni hvaðan af úr heiminum. Alþjóðaviðskipti og fjárfestingar jukust í takt við fjármálavæðingu heimshagkerfisins. Lífsskilyrði fóru batnandi og ákveðin lönd fóru að rísa upp úr fátækt. Tækniframfarir og frekari iðnvæðing breyttu framleiðsluskilyrðum, þannig að framleiðsla varð skilvirkari og ódýrari. Byrjað var að fjöldaframleiða hluti sem ekki var hægt að fjöldaframleiða áður, t.d. bíla. Þetta stuðlaði að frekari efnahagslegri hnattvæðingu og fjármálavæðingu, en farið var að versla með hlutabréf í stórfyrirtækjum í stórum stíl.
Fyrri heimsstyrjöldin (1914-1918) markaði þáttaskil í þróun alþjóðlegra viðskipta og efnahagslegrar hnattvæðingar. Verulega drógst úr milliríkjaviðskiptum í kjölfar stríðsins og mörg lönd fóru að fylgja verndar- og einangrunarstefnu. Markaðir mismunandi ríkja urðu sundurleitari og efnahagsleg hnattvæðing varð fyrir bakslagi. Vöxtur varð á 3. áratugnum og miklar mikilvægar efnahagslegar umbreytingar áttu sér stað þar sem neysla jókst til muna. En þróunin varð aftur fyrir hnekkjum með kreppunni miklu sem skall á árið 1929. Kreppan var verulegt áfall fyrir alþjóðlega fjármálakerfið, og það náði sér ekki aftur í fyrra horf fyrr en á 6. áratugnum. Millistríðsárin voru tími mikilla pólitískra átaka og viðskiptadeilna, sem enduðu að lokum með seinni heimsstyrjöldinni (1939-1945).
Fjórða tímaskeiðið – Eftirstríðssárin (1945 – 1973)
Eftir lok síðari heimsstyrjaldarinnar ákváðu leiðtogar Bandamanna að endurtaka ekki harmleik millistríðsáranna. Lögð var áhersla á efnahagslega uppbyggingu í kjölfar stríðsins. Það efnahagskerfi sem rekið var á heimsvísu á eftirstríðsárunum er gjarnan kennt við Bretton Woods ráðstefnuna sem haldin var að sigurveldunum árið 1944. Alþjóðlegum stofnunum á borð við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, Alþjóðabankann og hinn „Almenni samningur um tolla og viðskipti,“ eða GATT (sem seinna varð að Alþjóðaviðskiptastofnuninni), var komið á laggirnar til að stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Bandaríkin tóku að sér leiðtogahlutverkið og unnu náið saman með hinum Vesturlöndunum, meðal annars með því að veita þeim Marshallaðstoðina til að hjálpa til við uppbyggingu í kjölfar stríðsins. Bretton Woods-kerfið átti að stuðla að heilbrigðri efnahagsstarfsemi og hagvexti, minnka og halda atvinnuleysi í skefjum og skapa stöðugleika í verðlagi. Lögð var áhersla á frjáls viðskipti, afnám hafta, lækkun og/eða afnám tolla (m.a. í gegnum GATT) og stöðuga gjaldmiðla á grundvelli fastgengisstefnu og gullfótarins (en það var einungis Bandaríkjadalur sem studdist við gullfótinn lengst af í Bretton Woods-kerfinu). Mikið var um fjárfestingar á milli landa.
Bretton Woods-kerfið bar árangur og fordæmislaus hagvöxtur var á eftirstríðssárunum þar sem lífskjör bötnuðu til muna. Efnhagsleg hnattvæðing á tímum Bretton Woods-kerfisins var bersýnileg, sérstaklega á sjötta og sjöunda áratugnum, í auknum alþjóðaviðskiptum og milliríkjafjárfestingum.
Þrátt fyrir þessa þróun varð takmörkuð samþætting á fjármálamörkuðum á eftirstríðsárunum. Mikil tortryggni var ennþá til staðar í garð fjármálaviðskipta, vegna reynslunnar af kreppunni miklu, og alþjóðlegur fjármagnsmarkaður eins og sá sem hafði verið á 19. öld varð ekki aftur til fyrr en á 8. áratugnum.
Fimmta tímaskeiðið – Þróun seinustu áratuga (1973-)
thumb|[[Evrópska efnahagssvæðið.]] Hagvöxtur eftir árið 1973 hefur verið talsvert minni en hann var á eftirstríðsárunum 1945-1973. Fljótandi gengisstefna var tekin upp í flestum löndum og alþjóðlegi fjármálamarkaðurinn þandist út vegna tilstilli tækninýjunga, þar sem tölvur voru farnar að sjá um flesta útreikninga og spara pappírsvinnu. Fjármálavæðing hófst á ný og heldur áfram fram til dagsins í dag. Afreglun (e. deregulation), aukin einkavæðing og frjálslyndar efnahagsstefnur Ronald Reagan í Bandaríkjunum og Margrétar Thatcher á Bretlandi, stuðluðu að frekari stækkun og samþættingu fjármálamarkaða á 9. áratugnum og fram á 10. áratuginn.
Á árunum 1979 til 1985 fór að draga úr atvinnuleysinu og verðbólgunni sem hafði geyst í kjölfar olíukreppunnar, og samþætting hagkerfa hófst á ný með miklum krafti, og efnahagsleg hnattvæðing náði sögulegu hámarki í kjölfarið. Milliríkjaviðskipti náðu sögulegum hæðum og víðsvegar var tekin upp stefna um frjálst flæði fjármagns, og um fjórfrelsi á Evrópska efnahagssvæðinu. Vinnuafl fór aftur að flytjast í stórum stíl á milli landa eins og það hafði áður gert á 19. öld, og heldur þessi þróun áfram til dagsins í dag. Samþætting heimshagkerfisins og verðsamleitni hefur aldrei verið jafn mikil og nú.
Skipting hnattvæðingar í tímaskeið
Hvernig hátta á skiptingu hnattvæðingar í tímaskeið er umdeilt meðal fræðimanna. Félagsfræðingar og stjórnmálafræðingar skipta hnattvæðingu gjarnan í þrjú tímabil, en sagnfræðingar og hagfræðingar í fimm. Þá er verið að taka mið af félagslegri, stjórnmálalegri og menningarlegri hnattvæðingu annars vegar, og efnahagslegri hnattvæðingu hins vegar, en þessi tvö ferli eru ólík.
Ragnhildur Rúriksdóttir
Ragnhildur Rúriksdóttir (f. 12. febrúar 1964) er íslensk leikkona. Hún er dóttir Rúriks Haraldssonar leikara.
Knut Wicksell
Johan Gustaf Knut Wicksell (f. 20. desember 1851 – d. 3. maí 1926) var sænskur hagfræðingur. Hann var þekktur fyrir sín þjóðfélagslegu viðhorf og framlög sín til hagfræðinnar. Hann tók einnig mikinn þátt á róttækum hreyfingum á seinni hluta nítjándu aldar og studdi meðal annars málstaði líkt og tjáningarfrelsi, trúleysi og réttindi kvenna.
Æviágrip
Wicksell fæddist í Stokkhólmi og var yngstur fimm systkina. Hann hóf nám í stærðfræði og eðlisfræði við háskólann í Uppsala árið 1869. Wicksell fékk ekki áhuga á hagfræði fyrr en á fullorðinsárum. Hann hlaut fil.kand gráðu í stærðfræði 1871, og fil.lic gráðu í hagfræði árið 1885. Hann fór með styrk Lorénska Stiftelsen til Englands þar sem hann var við nám á árunum 1885-1887. Árið 1895 hlaut hann doktorsgráðu í hagfræði. Hann starfaði sem prófessor í hagfræði við háskólann í Lundi frá 1901 til 1916.
Á sínum yngri árum var Wicksell fremur trúaður og tók mikinn þátt í kirkjustarfi. Hann olli miklu fjaðrafoki þegar hann hélt fyrirlestur um getnaðarvarnir, þá sem nemandi við Uppsalaháskóla. Síðar yfirgaf hann kirkjuna og sneri sér alfarið að vísindum. Hann skrifaði mikið í dagblöð um ýmis þjóðfélagsmál. Á meðan hann stundaði nám í stærðfræði fékk hann áhuga á kenningum Thomas Malthus um mannfjölda. Upp úr því hóf hann að skrifa og halda fyrirlestra um fólksfjölda, getnaðarvarnir, áfengisneyslu og fleira. Áfengisneysla var á þessum tíma talin eitt alvarlegasta þjóðfélagsvandamál Svíþjóðar.
Wicksell kynntist kenningum nýklassískra hagfræðinga á námsferð sinni 1885-87, sérstaklega Léon Walras, og Carl Menger. Áhugi hans snerist æ meir að hagfræði á næstu árum. Hann hélt áfram að skrifa í dagblöð en eftir hann liggur gríðarmikið af skrifum.
Mikilvægasta framlag hans til hagfræðinnar kom út árið 1893, Value, Capital, and Rent.
Fjölskylda
Wicksell var yngstur fimm systkina, og voru í systkinahópnum þrjár stúlkur og tveir strákar. Móðir þeirra lést þegar Wicksell var einungis 6 ára gamall og lést faðir þeirra ekki svo löngu síðar, eða þegar Wicksell var 15 ára gamall. Eiginkona Wicksell var Anne Bugge sem hann giftist í París árið 1889. Anne og Knut áttu saman tvo syni, Sven sem fæddist árið 1890, og Finn sem fæddist árið 1893. Finn lést árið 1913, þá aðeins 19 ára gamall, þegar hann féll út um glugga og lifði fallið ekki af.
Ágrip yfir helstu verk
Knut Wicksell tilheyrði seinni kynslóð nýklassísku hagfræðinga sem greindu framleiðslu eða framboðs hlið hagkerfisins. Þar sem kenningarnar seinni kynslóðarinnar útskýrðu framboð hagkerfisins með ýtarlegri hætti með því að beita jaðar og stærðfræðilegri nálgun. Nokkrir seinni kynslóðar nýklassískar hagfræðingar útskýrðu sambandið milli inntak af mismunandi framleiðsluþáttum getur verið útskýrt með stærðfræðilegri framleiðslujöfnu. Með forsendunni að framleiðsluþættir fengu greitt fyrir jaðarframleiðslu sína er þess vegna hægt að útskýra alla framleiðslu með samræmdri meginreglu. Hægt er að finna dæmi af þessari greiningu frá Wicksell í Fyrirlestrar um stjórnmálahagfræði (enska: Lectures on Political Economy (1901)).
Þrátt fyrir að vera dyggur stuðningsmaður einkareksturs hellti Wicksell sér mikið út í pólitísk málefni síns tíma. Hann studdi efnahagsumbætur og tók virkan þátt í því að hvetja til þess að ríkisfjármálin yrðu bætt með þeim hætti að tekjum og auð yrði dreift á sem sanngjarnastan máta. Hugmyndir Wicksell voru sagðar svipa mikið til þeirra Bandaríska hagfræðings Thorstein Veblen, en voru þeir frábrugðnir á þann hátt að hugmyndir Wicksell um félagslegar- og efnahagslegarumbætur kröfðust mikillar samtímahugsunar í hinum vestræna heimi á þessum tíma. Wicksell trúði einnig á mannfjöldakenningu Malthusar og hélt t.a.m. fyrirlestra í Uppsala þess efnis að getnaðarvarnir gætu bjargað samfélagslegum meinum líkt og vændi, áfengisneyslu, fátækt og offjölgun.
Árið 1893 byrjaði Wicksell að öðlast frægð með útgáfu bókar sinnar virði, fjármagn og renta (enska: Value, capital and rent), þegar honum bárust þakklætisbréf frá hagfræðingunum Eugen von Böhm-Bawerk og Léon Walras. Hann kom síðar meir fram með einföldun á kenningunni um jaðarafköst, sem segir að kostnaður eininga við framleiðslu eigi að vera jafngildur jaðarframleiðni þeirra. Áður höfðu hagfræðingarnir Philip Wicksteed, Enrico Barone og John Bates Clark mótað þessa kenningu. Helsta framlag Wicksell til þjóðhagfræðinnar er þó rit hans vextir og verð (enska: Interest and Prices), og í því kemur hann fram með eigin nálganir á peningamagnshyggju (enska: monetarism) og einnig með hugmyndina að ,,uppsöfnuðu ferli‘‘ verðbólgu (enska: ‘‘cumulative process‘‘ of inflation).
Interest and Prices, 1898
Í ritinu kemur Wicksell fram með hugtakið náttúrulegir vextir (enska: natural rate of interest) og skilgreindi hann það sem svo að náttúrulegir vextir myndu haldast í hendur við stöðugt verðlag, og hvatti hann til þess að verðlagi yrði haldið stöðugt.
Virði, Fjármagn og Renta (enska: Value, capital and rent, 1893)
Árið 1889 lagði austurríski hagfræðingurinn Eugen von Böhm-Bawerk grundvöll fyrir nýklassískar hagfræði kenningar um fjármagn með útgáfu Jákvæð Kenning um Fjármagn (enska: Positive Theory of Capital (1889)). Kenning var betrumbætt af Wicksell með útgáfu Virði, fjármagn og Renta (enska:Value, Captial and Rent (1893)) og Fyrirlestrar um Stjórnmálahagfræði (enska: Lectures on Political Economy (1901)), Irving Fisher með Eðli Fjármagns og Tekna (enska: The Nature of Capital and Income (1906)), Gengi Vaxta (enska: The Rate of Interest (1907)) og Kenningin um Vexti (enska: The Theory of Interes (1930)) og ýmislegir aðrir.
Wicksell lagði mikla áherslu á framleiðsluhlið fjármagns til að útskýra fyrirbærið vexti. Hann hélt því fram að fjármagn væru uppsafnað vinnuafl og land (og hugsanlega öðru fjármagni). Vextir væru þess vegna mismunar á milli jaðarframleiðslu uppsafnaðs vinnuafls og lands og núverandi vinnuafls og lands.
Peningamagnskenning
Í ritgerðinni Vextir og Hrávöruverð (þýska: Geldzins und Guterpreise) útskýrði Wicksell vexti og verðbólgu. Wicksell breytti peningamagnskenningunni fyrir hagkerfi, í stað þess að magn penings var ákveðið af ytri breytum var það ákveðið af markaðssamskiptaverðs fyrir vörum og fjármunum. Hann setti bankanna í lykilhlutverk fyrir hækkun peningamagns í umferð með ákvörðun markaðsvaxta og mismun þeirra frá náttúrulegum vöxtunum, þar sem náttúrulegir vextir endurspegluðu ávöxtun af fjármagni fjárfest í framleiðslu.
Fjármálafræði (þýska: Finanztheoretische Untersuchungen)
Árið 1896 gaf Wicksell ritið Fjármálafræði (þýska: Finanztheoretische Untersuchungen) þar sem hann fjallaði um fjármál hins opinbera. Meðal annars skrifaði hann rit um meginreglu um réttláta skattlagningu, þar sem hann sýnir að Pareto meginreglan gæti verið gild sem Pareto sjálfur taldi vera ómögulegt. Ritgerðin spurði hverskonar rammagerð af stjórnarfari þings gæti gert ríkinu kleift til þess að vera afkastamikill þáttakandi í hagkerfinu, sem margir aðrir hafa forðast vegna flækjustig þess.
Tvær meginreglur við opinber fjármál er hægt að greina í dag og koma þær frá Wicksell og Francis Edgeworth. Þar sem aðferð Edgeworth fyrir opinberum fjármálum setur ríkið upp sem ytri aðila af hagkerfinu og hefur afskipti við hagkerfið til þess að hámarka félagslega aðferð. Wicksellian nálgunin setur ríkið í hlutverkið sem þáttakandi í hagkerfinu fremur en ytri aðili sem stýrir. Ríkið sjálft er ferli eða rammagerð samsett af reglum og verklagsreglum sem ræður yfir samböndum mannfólks. Wicksell talaði fyrir því að stærð og umfangs ríkis og ríkisfjármála fyrirbæra ætti að vera útskýrt með sömu tilvísum og er notað til að útskýra atvinnustarfsemi í samfélagi, t.d. nytjar, kostnaður, eftirspurn og framboð.
Vídd
Vídd í stærðfræði og eðlisfræði er sá minnsti fjöldi talna sem þarf til að ákvarða stöðu punkts í rúmi. Til að lýsa punkti á línu þarf aðeins eina tölu (t.d. „4“) og því er lína með eina vídd. Til að lýsa punkti á flötu landakorti þarf tvær tölur (breiddargráðu og lengdargráðu), og því er það með tvær víddir.
Tímarúmið hefur fjórar víddir: þrjár fyrir rúmið og eitt fyrir tímann. Hægt er að hafa óendanlegar margar víddir í stærðfræði.
Kevin Mark Philips
250px|Kevin Phillips.
Kevin Mark Phillips (fæddur 25. júlí árið 1973 í Hitchin í Hertfordshire) er enskur fyrrverandi knattspyrnumaður sem lék síðast með Leicester City árið 2014.
Hann varð markahæstur í úrvalsdeildinni tímabilið 1999/2000 þegar hann lék með Sunderland. Á því tímabili skoraði hann 30 mörk, og vann einnig evrópska gullskóinn það ár. Góð frammistaða hans í Sunderland leiddi til þess að hann komst í enska landsliðið. Með landsliði tókst honum þó ekki að skora í 8 leikjum sínum.
Phillips skrifaði undir eins árs samning við Crystal Palace í júlí árið 2013, rétt fyrir fertugsafmælið sitt.
Veiran
Veiran (franska: Virus) er 33. Svals og Vals-bókin og sú fyrsta eftir höfundana Tome og Janry. Sagan birtist í tímaritinu Spirou á árinu 1982 en kom út á bókarformi á frummálinu árið 1984 og í íslenskri þýðingu sama ár.
Söguþráður
Valur rannsakar komu dularfulls skips sem sett var í sóttkví við komuna frá Suðurskautslandinu. Þar rekst hann á Jón Harkan (skúrkinn úr Svamlað í söltum sjó og Sjávarborginni) sem flúið hefur frá borði. Hann er fárveikur eftir slys í háleynilegri veirurannsóknarstofu á Suðurpólnum og vill komast á fund Sveppagreifans.
Greifinn þróar mótefni, sem þó muni aðeins virka ef því er blandað við efni sem geymd eru í veirurannsóknarstofunni. Svalur og Valur halda því suður eftir, með Jón Harkan fársjúkan í för. Eftir viðkomu í annarri rannsóknarstöð á pólnum leggja félagarnir af stað til rannsóknarstofunnar ásamt fylgdarmönnum. Hópur glæpamanna reynir að stöðva för þeirra með öllum ráðum. Í ljós kemur að þeir starfa á vegum stórfyrirtækis sem vill leyna því að rannsóknarstofan hefur á laun unnið að þróun á sýklavopnum.
Svalur og Valur ná á síðustu stundu að bjarga fárveikum starfsmönnum rannsóknarstöðvarinnar og yfirbuga glæpamennina, nema foringjann sem sleppur. Í sögulok gerist Jón Harkan leiðsögumaður ferðamanna á slóðum atburðanna og snýr þar með endanlega baki við glæpafortíð sinni.
Íslensk útgáfa
Bókin kom út í íslenskri þýðingu Bjarna Fr. Karlssonar á vegum Iðunnar árið 1984. Þetta var 19. bókin í íslensku ritröðinni.
1784
Árið 1784 (MDCCLXXXIV í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Dáin
Erlendis
Fædd
Dáin
129
Árið 129 (CXXIX í rómverskum tölum)
Arnarfellsalda
Arnarfelldsalda er melalda í Þjórsárverum, við Þjórsá til móts við Arnarfellsmúla í Árnessýslu. Vestan við Arnarfellsöldu er lítið stöðuvatn. Til móts við mitt vatnið, vestan í öldunni, eru óljósar rústir af kofa. Tótt kofans var allgreinileg um 1930, og eru þarna minjar um síðustu útilegumenn á Íslandi. Norðan við Arnarfellsöldu eru miklir götutroðningar sem hugsanlegt er að séu leifar af Sprengisandsleið hinni fornu.
Útilegumenn
Haustið 1848 freistuðust tveir vinnumenn frá Laugardælum í Flóa, þeir Jón Jónsson og Gunnlaugur Bergsson, að leggjast út til að komast hjá refsingu, en þeir höfðu verið dæmdir fyrri þjófnað. Fóru þeir að heiman aðfaranótt 20. október. Þeir staðnæmdust og komu upp kofamynd í Arnarfellsöldunni og hugsðust hafast þar við uns færi gæfist að komast í burt. Gerð var leit að þeim og þeir fundust fjórum dögum seinna. Gunnlaugur var dæmdur í 10 ára og Jón í 8 ára festingarerfiði. Síðar fór Jón til Ameríku og gerðist þar mormóni. Hann kom aftur til íslands mörgum árum seinna til að boða mormónatrú.
Karl Guðmundsson (knattspyrnuþjálfari)
Karl M. Guðmundsson (fæddur 28. janúar 1924, dáinn 24. júní 2012) var íslenskur knattspyrnumaður og frumkvöðull á sviði knattspyrnuþjálfunar.
Ferill
Karl hóf ungur að leika knattspyrnu með Fram og varð Íslandsmeistari með félaginu árin 1946 og 1947. Hann var í fyrsta landsliðshópi Íslands árið 1946 og lék alls 10 landsleiki.
Hann útskrifaðist frá Íþróttakennaraskólanum að Laugarvatni árið 1944. Þar sem ekki var boðið upp á kennslu í knattspyrnuþjálfun við skólann hélt Karl til frekara náms erlendis, bæði í Englandi og Vestur-Þýskalandi og varð því fyrstur Íslendinga til að nema knattspyrnuþjálfun.
Á Íslandi biðu Karls ýmis þjálfunarverkefni. Hann þjálfaði lið Skagamanna sumarið 1948, samhliða því að leika með Fram. Mun Karl þá hafa tekið að sér að kaupa treyjur fyrir Akranesliðið á ferðalagi sínu erlendis og hafi hann þá tekið ákvörðunina um gula félagslitinn. Árið eftir mistókst Frömurum að fá erlendan þjálfara til liðs við sig og taldist félagið því þjálfaralaust þótt líta megi svo á að Karl hafi í raun sinnt þjálfuninni. Hann var svo spilandi þjálfari Fram frá 1952-54 og greip í stjórnartaumana árið 1956 og aftur frá 1966-68.
Karl var þjálfari Íþróttabandalags Hafnarfjarðar árið 1961 og stýrði liði KR sumarið 1964, þegar félagið lék sinn fyrsta Evrópuleik. Þá sinnti hann þjálfunarstörfum hjá Val, Keflavík og Þrótti. Árið 1959 fékk KSÍ Karl til að bjóða öllum liðum fyrstu deildar upp á vikulegar æfingar og sinnti hann því næstu árin.
Árið 1958 varð Karl fyrsti íslenski þjálfarinn til að starfa utan landsteinanna þegar hann tók að sér stjórnun norska liðsins Lillestrøm SK. Hann sneri aftur til Lillestrøm árið 1960 og 1962 stýrði hann Sandefjord BK.
Karl Guðmundsson lagði skóna á hilluna árið 1954, en það ár vann hann það afrek að vera leikmaður, fyrirliði og þjálfari landsliðsins í einum og sama leiknum. Hann gegndi stöðu landsliðsþjálfara með hléum til árins 1966. Hann lauk starfsferli sínum sem framkvæmdastjóri KSÍ á áttunda áratugnum.
Karl var bróðir Steins Guðmundssonar knattspyrnuþjálfara og formanns Fram.
Sjaka
thumb|Sjaka Súlú Sjaka (um 1787 – 22. september 1828) var hákonungur Súlúmanna á því svæði sem í dag er héraðið KwaZulu Natal í Suður-Afríku frá 1816 til dauðadags. Hann byggði upp stórt miðstýrt konungsveldi með því að leggja nálæga ættbálka undir sig með hervaldi. Þegar hann komst til valda 1816 réði hann yfir um 1500 manna en þegar hann lést taldi ríki hans 250.000 íbúa.
Dofralykill
Dofralykill (fræðiheiti Primula scandinavica) er blóm af ættkvísl lykla sem var fyrst lýst 1938 af Helga Gösta Bruun.
Lýsing
Blöðin eru 2-4sm löng og 4-10mm breið, mjóegglaga til spaðalaga, mélug, sérstaklega að neðan. Blómin yfirleitt dauffjólublá með gulu auga, um 12 mm í þvermál, 2-10 saman á stönglum sem verða 4-10 sm langir eða meir. Litningafjöldi er 2n = 72.
Útbreiðsla og búsvæði
Dofralykill vex í fjöllum Skandinavíu. Í Dölunum og Herjadal er hann talinn útdauður og fannst síðast í Jämtland 1999. Hann vex gjarnan með holtasóley (Dryas octopetala), eða á klettasyllum eða rökum engjum.
Slavonic Channel International
SCI (Úkraínska: Міжнародний Слов'янський Канал, Rússneska: Международный Славянский Канал, Enska: Slavonic Channel International) er einkarekin, úkraínsk sjónvarpsstöð, sem hóf útsendingar 12. september 2008. Stöðin er í eigu Ivanenko V. V.
Hafmey
thumb|200px|Hafmeyja eftir [[John William Waterhouse]] Hafmey er þjóðsagnavera sem er í líki kvenmanns ofan mittis en með hreistraðan sporð eins og fiskur neðan og er sögð lifa í hafinu. Karlkyns hafbúi nefnist marbendill.
Hafmeyjar og hafmenn (einu orði nefnd hafbúar) hafa verið viðloðandi þjóðsagnir mannkyns mun lengur en elstu menn muna. Það er fyrst í grískum bókmenntum sem minnst er á hafbúa. Rómverska skáldið Óvidíus segir að hafmeyjar hafi orðið til þegar galeiður Trójumanna brunnu í stríði og timbrið af þeim breyttist í hold og blóð hinna grænleitu dætra sjávar. Það er þó ekki eina kenningin um upphaf hafbúanna. Írar halda því fram að hafmeyjar séu gamlar og útskúfaðar kerlingar úr bænum St. Patricks. Samkvæmt þjóðsögum frá Líflandi eru hafmeyjar ungbörn sem drukknuðu og voru dæmd til að lifa í djúpi Rauðahafsins. Margir rugla saman hafmeyjum og sírenum þar sem hafmeyjar eru líka frægar fyrir söng sinn. Hafmeyjar lifa oft einnig í fljótum. Fræg er vatnamærin Lórelei, sem ærir ferjumenn á Rín með söng sínum. Þegar útliti hafmeyja er lýst eru þær vanalega mjög fagrar.
Íslenskar þjóðsögur geta líka um hafmeyjar. Þær koma oft fyrir í líki kvenna sem geta afklæðst selsham og horfið í hann aftur.
Samheiti
Hafmey á sér mörg samheiti á íslensku. Þau ertu til dæmis: hafgúa, hafgúfa, hafgýgur, hafmeyja, hafmær og mardöll (aðeins til í eintölu), margýgja, margýgur, meyfiskur og sækona.
Framvirkt óminni
Framvirkt óminni er tegund minnisleysis sem felst í missi á getu til að flytja nýjar upplýsingar úr skammtímaminni í langtímaminni. Þar af leiðandi er mjög erfitt fyrir viðkomandi að læra eitthvað nýtt. Minningar frá atburðum sem urðu áður en óminnið varð (fyrir slysið, sjúkdóminn eða áfallið) eru þá geymdar í langtímaminninu og viðkomandi getur rifjað þær upp, en minningar um það sem henti eftir slysið hafa glatast. Sá sem þjáist af framvirku óminni getur haldið uppi eðlilegum samræðum við aðra manneskju en um leið og samtalinu lýkur gleymir viðkomandi að það hafi átt sér stað. Framvirkt óminni er önnur tegund óminnis, eða minnisleysis sem stafar af sjúkdómum, slysum eða sálrænum áföllum. Hin tegundin er afturvirkt óminni.
Þó að sjúklingar geti ekki munað það sem þeim hefur verið sagt eða það sem hefur komið fyrir þá, eiga þeir mikið auðveldara með að varðveita hæfni. Ef manneskju með framvirkt óminni er kennt að spila lag á píanó gleymir hún að henni hafi verið kennt lagið, en getur þó spilað það ef hún er beðin um það.
Sá hluti heilans sem hefur verið best rannsakaður þegar kemur að framvirku óminni er drekinn. Hann virðist virka líkt og hlið sem nýjar minningar þurfa að fara í gegnum áður en þær eru geymdar í langtímaminninu. Ef drekinn verður fyrir skaða þá hætta nýjar upplýsingar að geta ferðast inn í langtímaminnið. Á meðan eru minningarnar sem fyrir eru í langtímaminninu oftast öruggar þar.
Litli rottugöltur
Litli rottugöltur (fræðiheiti: Hylomys suillus) er tegund broddgalta.
216
Árið 216 (CCXVI í rómverskum tölum)
Flakkarinn
Flakkarinn er nefnd hraunfylla sem brotnaði úr Eldfelli í eldgosinu í Heimaey 1973 og rann með hraunstraumnum í átt að innsiglingunni. Var fylgst grannt með framgangi hans þar sem menn óttuðust að ef hann næði alla leið myndi hann, ásamt öðru hraunflæði, loka innsiglingunni og ógna með því grundvelli byggðar í eyjunni. Dæluskipið Sandey hóf þann 1. mars að dæla sjó á hraunið og þar með Flakkarann til að hægja á framvindunni. Þegar gosinu lauk var ljóst að það hafði tekist að bjarga innsiglingunni og það sem meira var, hún varð betri en fyrr.
Barmahlíð
Barmahlíð er hlíð austan á Reykjanesi í Austur-Barðastrandasýslu. Hlíðin er vaxin skógi og þar er fjölbreytt blómstóð, hún þykir einkar fögur og friðsæl og um hana hafa verið ort kvæði. Vegurinn að Reykhólum liggur eftir Barmahlíð. Í hlíðinni er skógræktargirðing og hafa verið gerðar tilraunir þar með skógrækt frá 1946. Bærinn Barmar stendur í Barmahlíð.
Barmahlíð er frægust af kvæði Jóns Thoroddsens „Hlíðin mín fríða“ ásamt ferskeytlu hans um hlíðina:
"Brekkufríð er Barmahlíð, blómum víða sprottin, fræðir lýði fyrr og síð: fallega smíðar drottinn."
Tokutaro Ukon
Tokutaro Ukon (23. september 1913 - mars 1944) var japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 5 leiki og skoraði 1 mark með landsliðinu.
Carl William Hansen
Carl William Hansen (11. október 1872 – 3. ágúst 1936) var danskur rithöfundur, satanisti, umferðarprédikari og dulhyggjumaður. Hann fæddist í Kaupmannahöfn og var vígður inn í frímúrarareglu kennda við Martinisma árið 1898. Hansen gaf út bókina Den Ny Morgens Gry, Lucifer-Hiram, Verdensbygmesterens Genkomst árið 1906 undir dulnefninu Ben Kadosh. Áhugamál hans voru gullgerðarlist og stjörnufræði og allt til ársins 1905 var hann í samskiptum við sænska leikskáldið August Strindberg. Hansen var menntaður í sölu mjólkurafurða en skilgreindi sjálfan sig sem efnafræðing í dönskum uppflettiritum.
Veðurfarssagan með kjarnaborunum í Grænlandsjökli
Sögu veðurfars er hægt að skoða á ýmsan hátt. Ritaðar heimildir, til dæmis annálar geta verið gagnlegar en áreiðanlegust eru áþreifanleg gögn, til dæmis innihald jarðvegssniða, frjókorn, plöntuleifar og skordýr, sem segja sína sögu um hvernig loftslag hefur verið á mismunandi tímum. Hliðstæð aðferð við jarvegssnið er sú að skoða borkjarna úr jöklum. Slíkar rannsóknir hófust á Grænlandi á sjötta áratugnum og hafa staðið nær óslitið síðan bæði á jöklum (meðal annars hér á landi, og á heimskautasvæðum.
Cévennes
thumb|right|Cévennes Cévennes (oksítanska: Cevenas) er fjallgarður í suðurenda Massif Central-hálendisins í Suður-Frakklandi. Fjallgarðurinn er í umdæmunum Ardèche, Gard, Hérault og Lozère. Hæsti tindur hans er Mont Lozère (1702 m).
Veðurfarssagan með kjarnaborunum í Grænlandsjökli
Dálítil sagnfræði
Upphaf rannsókna á ískjörnum liggur í rannsóknum Dr. Ernst Sorge á snjóalögum á Grænlandsjökli. Sorge var meðal annars með Alfred Wegener, föður landrekskenningarinnar, í síðasta leiðangri hans til Grænlands 1930-1931 en þar fórst Wegener. Í þessum leiðangri var í fyrsta skipti unnið að þykktarmælingum á meginlandsjökli. Ein rannsóknaraðferða Sorge var að grafa gryfjur og rannsaka snjólögin á þann hátt og þóttu þessar rannsóknaaðferðir frumlegar á þeim tíma. Hann handmokaði meðal annars 15 metra djúpa gryfju í vetrarbækistöðvum leiðangursins á Grænlandsjökli til að ná sniði í gegnum árslögin í jöklinum. Í þessari gryfju gerði Sorge bratryðjendarannsóknir á lagskiptingu og ársákomu á jöklum. Bortilraunir hófust þó ekki fyrr en upp úr 1950. Fyrstu borkjarnarnir voru á bilinu 300 til 400 metrar langir og ísinn í þeim var allt að 900 ára gamall. Einn af hápunktum slíkra rannsókna náðist í Grænlandsjökli 2003 þegar vísindamenn í verkefninu “North Greenland Ice Core Project” (NGRIP) náðu kjarna af 3085 metra dýpi sem innihélt 270 þúsund ára gamlan ís. Þessi rúmlega þriggja kílómetra langi kjarni kallast NGRIP-2
Jöklar eru gagnageymslur
Þykkir hveljöklar eins og Vatnajökull, Grænlandsjökull og jökullinn yfir Suðurskautslandinu geyma snjóalög mjög langt aftur í tímann. Allt sem sest til á jöklinum og lendir undir næstu snjóalögum varðveitist, hvort sem það eru lífverur, ryk eða aska úr eldgosum. Sem dæmi má nefna að aska úr gosinu í Lakagígum sem varð 1783 fannst á 64 metra dýpi í Grænlandsjökli. Síðast en ekki síst varðveitist andrúmsloftið sjálft. Þegar snjór verður að ís myndast í honum holrými eða loftbólur. Þær varðveita efnasamsetningu andrúmsloftsins á þeim tíma sem ísinn myndaðist. Úr þessari efnasamsetningu er hægt að lesa loftslag eins og það var þegar viðkomandi íslag varð til. Þykkustu jöklarnir, til dæmis Grænlandsjökull, geyma þannig veðurfarssöguna hundruð þúsundir ára aftur í tímann, í réttri tímaröð, sem er mikill kostur í rannsóknum. Þykkt árslaganna er frá nokkrum metrum í efstu lögunum niður í minna en sentímetra í neðstu lögunum í dýpstu kjörnunum. Árslögin eru greinilegri í gaddjöklum eins og Grænlandsjökli en þíðjöklum, en í þeim flokki eru flestir íslenskir jöklar. Munurinn liggur í því að hitastig þíðjökla er um frostmark en gaddjöklar eru vel undir frostmarki og varðveitast skilin milli laga því betur. Oft eru skilin þó illa eða ekki greinanleg og verður þá að beita til dæmis efnafræðilegum aðferðum en ekki verður fjallað um þær hér.
Jan Matejko
thumbnail|250px|right| Jan Matejko Jan Alojzy Matejko (24. júní 1838 – 1. nóvember 1893 í Kraká) var pólskur listmálari.
Slóvakía
Slóvakía (slóvakíska: Slovensko), opinberlega Slóvakíska lýðveldið (Slovenská republika), er landlukt land í Mið-Evrópu. Það á landamæri að Austurríki og Tékklandi í vestri, Póllandi í norðri, Úkraínu í austri og Ungverjalandi í suðri. Landið er að mestu fjalllent og nær yfir 49.000 km2 með 5,4 milljón íbúa. Helstu borgir eru Bratislava, sem er höfuðborg og stærsta borg landsins, Košice, Prešov, Žilina, Nitra og Banská Bystrica.
Slavar komu á landsvæðið þar sem Slóvakía er nú á 5. og 6. öld. Á 7. öld léku þeir lykilhlutverk í myndun ríkis Samos. Á 9. öld var furstadæmið Nitra stofnað, en seinna lagði furstadæmið Mæri það undir sig og varð við það Stór-Mæri. Eftir upplausn Stór-Mæri á 10. öld varð svæðið hluti af Ungverska furstadæminu sem síðar varð Konungsríkið Ungverjaland árið 1000. Eftir innrás Mongóla í Evrópu árin 1241 og 1241 var landinu eytt. Undir yfirráðum Béla 4. af Ungverjalandi var það byggt að nýju, að hluta með Karpata-Þjóðverjum sem settust að í Hauerland og Austur-Slóvakíu.
Eftir fyrri heimsstyrjöld og upplausn Austurríkis-Ungverjalands var Tékkóslóvakía stofnuð. Tékkóslóvakía var eina landið í Mið- og Austur-Evrópu sem hélt lýðræðislegri stjórn á millistríðsárunum. Fasistaflokkar náðu þó smám saman völdum í löndum Slóvaka og fyrsta Slóvakíska lýðveldið var leppríki Þriðja ríkisins. Þegar síðari heimsstyrjöld lauk var Tékkóslóvakía endurreist. Eftir valdaránið í Tékkóslóvakíu 1948 tók kommúnistastjórn við völdum og landið varð hluti af Austurblokkinni. Tilraunir til að auka frjálsræði í stjórnháttum leiddu til vorsins í Prag sem var brotið á bak aftur með innrás Varsjárbandalagsins í ágúst 1968. Árið 1989 lauk stjórn kommúnista friðsamlega með Flauelsbyltingunni árið 1989. Slóvakía varð sjálfstætt ríki eftir skiptingu Tékkóslóvakíu 1. janúar 1993.
Slóvakía er þróað land og hjátekjuland sem situr mjög hátt á vísitölu um þróun lífsgæða. Landið situr líka hátt á listum yfir lönd eftir borgararéttindum, fjölmiðlafrelsi, netfrelsi, lýðræði og friðsæld. Landið býr við blandað markaðshagkerfi með umfangsmikið velferðarkerfi, ókeypis heilbrigðisþjónustu, menntun og eitt af lengstu greiddu fæðingarorlofum innan OECD. Slóvakía á aðild að Evrópusambandinu, evrusvæðinu, Schengen-svæðinu, Sameinuðu þjóðunum, NATO, CERN, OECD, Alþjóðaviðskiptastofnuninni, Evrópuráðinu, Visegrád-hópnum og Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Í Slóvakíu eru átta staðir á heimsminjaskrá UNESCO. Slóvakía er stærsti bílaframleiðandi heims miðað við höfðatölu og þar voru framleiddir 1,1 milljón bílar árið 2019, sem var 43% af iðnframleiðslu landsins.
Heiti
Nafn landsins, Slovensko á slóvakísku, merkir „land Slava“ og er dregið af eldri orðmynd Sloven/Slovienin. Það er því skylt heitunum Slóvenía og Slavónía. Í miðaldalatínu, þýsku og jafnvel slavneskum heimildum var sama nafnið oft notað yfir Slóvaka, Slóvena, Slavóna og Slava almennt. Samkvæmt einni kenningu myndaðist nýtt heiti yfir forfeður Slóvaka milli 13. og 14. aldar, hugsanlega vegna áhrifa frá tékkneska orðinu Slovák sem er að finna í heimildum frá 13. öld. Þessi orðmynd varð smám saman að heiti yfir karlkyns Slóvaka, en konur (Slovenka), landið (Slovensko) og heiti tungumálsins (slovenčina) voru áfram byggð á eldri orðmyndinni. Flestar erlendar útgáfur af nafninu eru því dregnar af nýrri orðmyndinni (Slóvakía á íslensku, Slowakei í þýsku, Slovaquie í frönsku o.s.frv.).
Í miðaldalatínu voru heitin Slavus, Slavonia og Slavorum (og fleiri) notuð. Í þýskum heimildum voru lönd Slóvaka nefnd Windenland (sbr. Vindland) eða Windische Lande, en orðin Slovakia og Schlowakei koma fyrir frá 16. öld. Núverandi heiti landsins á slóvakísku, Slovensko, kemur fyrst fyrir árið 1675.
Saga
thumb|right|Venus frá Moravany. Elstu mannvistarleifar sem fundist hafa í Slóvakíu eru frá Nové Mesto nad Váhom og eru 270.000 ára gamlar, frá ársteinöld. Þetta eru steinverkfæri úr tinnusteini. Steinverkfæri frá því fyrir 200.000 til 80.000 árum hafa fundist í hellum nálægt Bojnice. Mikilvægasti fundurinn er 200.000 ára gömul höfuðkúpa af neanderdalsmanni sem fannst við Gánovce í Norður-Slóvakíu.
Margvíslegar minjar frá Gravette-menningunni hafa fundist víða í árdölum og fjöllum í Slóvakíu. Meðal þekktustu gripanna eru stytta skorin úr loðfílstönn (22.800 f.o.t.) og Venus frá Moravany sem fannst árið 1940 við Moravany nad Váhom. Fjöldi hálsmena úr kuðungum bendir til verslunar við Miðjarðarhafssvæðið.