cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Önd
Endur eru með breiðan flatan gogg sem hentar vel til að plægja botninn. Þær nýta sér fjölbreytt æti, svo sem vatnagróður, skordýr, fisk og skelfisk. Sumar geta kafað djúpt eftir æti (kafendur) en flestar láta sér nægja að stinga höfðinu ofan í vatnið (buslendur). Buslendur eru með sérstakar plötur sem liggja eftir goggnum innanverðum og virka eins og skíði hjá skíðishvölum. Þessar síur gera þeim kleift að sía vatn út um gogginn en halda fæðunni eftir. Kafendur eru þyngri en buslendur, sem gerir þeim kleift að kafa dýpra en gerir þeim jafnframt erfiðara fyrir að hefja sig til flugs. Einstaka tegundir (gulendur) hafa sérhæft sig í að veiða stærri fiska.
Steggir eða blikar hjá norðlægum andategundum eru oft með skrautlegan fjaðraham sem þeir fella á sumrin og verða þá líkari kvenfuglunum. Margar andategundir verða tímabundið ófleygar meðan á fjaðrafelli stendur; þá leita þær uppi örugg svæði þar sem nægt æti er að finna. Fjaðrafellir er venjulega undanfari flutninga hjá farfuglum.
Sumar andategundir, sérstaklega þær sem verpa á kaldari svæðum á norðurhveli Jarðar, eru farfuglar, en aðrar ekki. Sumar tegundir, sérstaklega í Ástralíu, þar sem regn er ótryggt, lifa flökkulífi og leita uppi tímabundin vötn og polla sem myndast við staðbundið regn.
Karlendur eru kallaðar „steggur“ eða „bliki“ á íslensku, en kvenfuglar ýmist einfaldlega „önd“ eða „kolla“.
Endur og menn
Á mörgum stöðum eru villiendur (þar með taldar ræktaðar endur sem er sleppt) veiddar af skotveiðimönnum.
Endur eru ræktaðar (aliendur) fyrir kjöt, egg, dún og fiður. Þær eru líka ræktaðar sem skrautfuglar og haldnar á andatjörnum eða sýndar í dýragörðum. Allar tegundir alianda nema moskusönd eru afkomendur stokkandarinnar. Margar aliendur geta orðið miklu stærri en villtir frændur þeirra með 30 sm skrokklengd (frá hálsi að stéli) og geta hæglega gleypt norræna froskinn (Rana temporaria).
Gerð er lifrarkæfa úr andalifur sem líkist gæsalifrarkæfu.
Orðsifjafræði
Orðið „önd“ er komið af frumgermanska orðinu *anuð-, *anið- og *anað- sem kom úr indóevrópsku rótinni *anǝt-. Orðið er samstofna mörgum Evrópumálum; til dæmis færeyska orðinu ont; nýnorska, sænska og danska orðinu and, miðlágþýska orðinu ant, fornháþýska orðunum anut, anat og anit; nýháþýska orðinu ente, fornenska orðinu ænid og enid. eend í hollensku, anas í latínu og antas í litháísku. Samanber latneska orðinu anas sem hefur eignarfallið anatis; forngríska orðin νῆττα (nētta) eða νῆσσα (nēssa).
Enska orðið duck er komið af sögninni „to duck“, að beygja sig niður eða undir eitthvað (engilsaxneska: *dūcan) samanber „að dúkka“.
Neðanmálsgreinar
Өйрәктәр Dakdak བྱ་གག ᎧᏬᏄ ckb:مراوی ᒥᑎᖅ lez:ПIатIар Naalʼeełí Бабыз pnb:بطخ Pili Пловка Éntog బాతు Ӵӧж بطخ
Gotoku Sakai
Gotoku Sakai (fæddur 14. mars 1991) er japanskur knattspyrnumaður. Hann spilaði 32 leiki með landsliðinu.
Sabínueinir
Sabínueinir (fræðiheiti: Juniperus sabina ) er tegund barrtrés af einisætt. Hann er ættaður frá fjöllum mið- og suður-Evrópu og mið- og vestur-Asíu. Allir hlutar runnans eru eitraðir.
Afbrigði
Það eru tvö afbrigði, sem sumir grasafræðingar telja sjálfstæðar tegundir: Sabínueinir myndar blending með Juniperus chinensis: Juniperus × pfitzeriana (samheiti J. × media). Hann finnst þar sem útbreiðsla þessara tegunda skarast í norðvestur Kína. Hann er einnig algengur sem garðplanta.
Reynsla á Íslandi
Sabínueinir (yrkin "Hicksii" og "Blue Danube") hefur verið í Lystigarði Akureyrar síðan um 2000 og hefur yfirleitt þrifist vel.
Mauraþokan
250px|thumb|Mauraþokan
Mauraþokan er gasþoka sem er staðsett í stjörnumerkinu Hörpunni. Annað nafn fyrir mauraþokuna er Menzel 3 (skst. M3). Mauraþokan dregur nafn sitt af mauralaga útliti þess.
Varmasmiður
Varmasmiður (fræðiheiti: Carabus nemoralis) er stór bjalla með útbreiðslu í Evrópu og Kanada sem heldur sig á þurrlendi í frjósömum jarðvegi. Hann er virkur á nóttunni og veiðir smádýr eins og maðka og snigla.
Varmasmiður fannst fyrst á Íslandi árið 1990 og kom hann með búslóð. Hans hefur orðið vart í auknum mæli frá aldamótum 2000. Varmasmiður verður um 22 mm og er stærsta bjallan á landinu ásamt tröllasmiði.
Búrfjöll
Búrfjöll eru fjallgarður úr móbergi sem liggur norðaustur af Langjökli á milli Hundavatna og Seyðisárdranga í nokkurs konar framhaldi af Þjófadalafjöllum, en milli þeirra er Djöflasandur. Hæsti tindur Búrfjalla er 966 metrar yfir sjávarmáli.
Fjón
thumb|Kort sem sýnir staðsetningu Fjóns í Danmörku Fjón (danska: Fyn) er önnur til þriðja stærsta eyja Danmerkur, eftir því hvort Vendsyssel-Thy teljist eyja eða hluti af meginlandi Jótlands. Fjón er 2.984,56 km² að flatarmáli og er íbúafjöldi þess 466.284 (2015). Höfin umhverfis Fjón eru Suður-Fjónska Eyjahafið, Litlabelti, Kattegat, Stórabelti og Lundborgarbeltið. Eyjarnar umhverfis Fjón eru Langeland, Thurø, Tåsinge, Æbelø, Ærø ásamt 90 öðrum smáeyjum.
Kaupstaðir á Fjóni eftir íbúafjölda:
Hæsti punktur Fjóns er Frøbjerg Bavnehøj, 131 metrum yfir sjávarmáli. Ekkert er hægt að segja með vissu um orðsifjafræði heitisins og er það eitt lakast útskýrða störa örnefni í Danmörku. Helst er giskað á tengsl við -fé.
Ólafur Stefánsson
Ólafur Stefánsson getur átt við:
Ja, vi elsker dette landet
Ja, vi elsker dette landet, oft stytt í Ja, vi elsker er þjóðsöngur Noregs. Hann varð ekki opinber þjóðsöngur fyrr en árið 2019 en var oft notaður. Bjørnstjerne Bjørnson skrifaði textann og birti í Aftenbladet 1. október 1859. 24 menn sungu lagið fyrst á Eidsvoll 17. maí 1864 í tilefni af því að 50 ár væru liðin síðan stjórnarskrá landsins var samþykkt.
Oftast er bara fyrsta og tvö síðustu erindin sungin.
<pre style="margin-left: 2em; font-style: italic"> 1. Ja, vi elsker dette landet, som det stiger frem, furet, værbitt over vannet, med de tusen hjem. Elsker, elsker det og tenker på vår far og mor og den saganatt som senker drømme på vår jord. Og den saganatt som senker, senker drømme på vår jord.
2. Dette landet Harald berget med sin kjemperad, dette landet Håkon verget medens Øyvind kvad; Olav på det landet malte korset med sitt blod, fra dets høye Sverre talte Roma midt imot.
3. Bønder sine økser brynte hvor en hær dro frem, Tordenskiold langs kysten lynte, så den lystes hjem. Kvinner selv stod opp og strede som de vare menn; andre kunne bare grede, men det kom igjen!
4. Visstnok var vi ikke mange, men vi strakk dog til, da vi prøvdes noen gange, og det stod på spill; ti vi heller landet brente enn det kom til fall; husker bare hva som hendte ned på Fredrikshald!
5. Hårde tider har vi døyet, ble til sist forstøtt; men i verste nød blåøyet frihet ble oss født. Det gav faderkraft å bære hungersnød og krig, det gav døden selv sin ære – og det gav forlik.
6. Fienden sitt våpen kastet, opp visiret for, vi med undren mot ham hastet, ti han var vår bror. Drevne frem på stand av skammen gikk vi søderpå; nu vi står tre brødre sammen, og skal sådan stå!
7. Norske mann i hus og hytte, takk din store Gud! Landet ville han beskytte, skjønt det mørkt så ut. Alt hva fedrene har kjempet, mødrene har grett, har den Herre stille lempet så vi vant vår rett.
8. Ja, vi elsker dette landet, som det stiger frem, furet, værbitt over vannet, med de tusen hjem. Og som fedres kamp har hevet det av nød til seir, også vi, når det blir krevet, for dets fred slår leir.
Dómkirkja heilags Vincent de Paul
Dómkirkja heilags Vincent de Paul (enska: Cathedral of St. Vincent de Paul) (franska: Cathédrale Saint-Vincent-de-Paul) er rómversk kaþólsk dómkirkja Túnis. Hún er nefnd eftir heilögum Vincent de Paul, presti sem var seldur í þrældóm til Túnis. Kirkjan er höfuðstöðvar biskupsstólsins í Túnisborg og er hún staðsett við Habib Bourgibastræti (franska: Avenue Habib Bourguiba)
Lavigerie kardináli hafði lagt grunnstein að nýrri dómkirkju neðar í götunni árið 1881 en þáverandi dómkirkja Túnisborgar var Dómkirkja heilags Loðvíks í Karþagó. Dómkirkjan var byggð hratt en ástand hennar tók fljótt að versna vegna lélegrar undirstöðu og því var núverandi dómkirkja Túnis byggð.
Miðfjarðardalir
Miðfjarðardalir heita einu nafni dalirnir þrír sem ganga inn af Miðfirði og suður í heiðaflæmið sem einu nafni kallast Tvídægra. Á milli dalanna eru fremur lágir hálsar.
Vesturárdalur er vestastur dalanna þriggja, þá Núpsdalur og austastur er Austurárdalur. Allir dalirnir voru áður byggðir en nú er Austurárdalur kominn í eyði. Um dalina renna samnefndar ár og sameinast svo í Miðfjarðará.
Oddeyrarskóli
right|400px|thumb| Oddeyrarskóli á Víðivöllum á Oddeyri er einn 10 grunnskóla Akureyrar.
Thomas Keneally
Thomas Michael Keneally (fæddur 7. október 1935), einnig þekktur sem Tom Keneally, er ástralskur rithöfundur. Hann tók upp nafnið Mick fram til ársins 1964 í þeirri von að fjölskylda hans myndi síður þekkja bækur hans, en byrjaði svo að nota fullt nafn sitt. Hann er helst þekktur fyrir skáldsögu sína Schindler's Ark (1982), sem vann Booker-verðlaunin og Steven Spielberg gerði síðar að frægri kvikmynd, Listi Schindlers (e. Schindler's List). Margar bóka hans byggjast á endurgerð sagnfræðilegra hluta þrátt fyrir að þær séu nýmóðins að stíl.
Oddeyrarskóli
Oddeyrarskóli er grunnskóli, staðsettur við Víðivelli, Oddeyri á Akureyri. Þar eru um 170 nemendur. Skólinn tók til starfa 1957.
Stærð
Árið 2021 voru 171 nemendur í 1.—10. bekk við Oddeyrarskóla. Það ár voru 41.9 stöðugildi starfsmanna við skólann, þar af um 27 kennarar.
Saga
Bygging Oddeyrarskólans hófst árið 1955 og tók hann til starfa haustið 1957. Í fyrsta áfanga skólans voru byggðar fjórar kennslustofur og kennarastofa, þar sem einnig var kennt, auk skrifstofu skólastjóra. Fyrstu árin var skólinn þrísetinn með alls 237 nemendum og sóttu þeir skólann á mismunandi tíma dagsins.
Nokkrum árum síðar voru byggðar við vesturenda skólans þrjár hæðir sem teknar voru í notkun um og eftir 1962. Flestir urðu nemendur skólans tæplega 500 á árunum kringum 1970. Íþróttahús var síðan byggt við skólann 1994 og um aldamótin 2000 var byggð sérstök starfsmannaálma auk nýrra kennslustofa norðan elsta hluta skólans.
Staðsetning
Oddeyrarskóli er á Víðivöllum á Oddeyri Akureyrar. Í sveitarfélaginu eru grunnskólarnir ekki hverfaskiptir nema að því leyti að hvert barn á rétt til skólagöngu í sínum hverfisskóla.
Stjórnun
Skólastjóri Oddeyrarskóla (2023) er Anna Bergrós Arnarsdóttir. Aðrir stjórnendur eru þær Fjóla Kristín Helgadóttir, deildarstjóri eldri deildar skólans og og staðgengill skólastjóra; Margrét Th. Aðalgeirsdóttir, deildarstjóri yngri deildar; og Sigrún Gunnarsdóttir, umsjónarmaður frístundar.
Nám og kennsla
Oddeyrarskóli býður nám í 1.—10. bekk. Þar er lögð áhersla á samvinnu til að skapa árangursríkt skólasamfélag sem einkennist af jákvæðum skólabrag, áhugasömum og metnaðarfullum einstaklingum. Einkunnarorð skólans eru ábyrgð, virðing og vinátta.
Menntamálastofnun vann svokallað ytra mat á skólastarfi Oddeyrarskóla í október 2015. Þar segir „Sérstaða skólans felst í því hvernig unnið er í skóla án aðgreiningar og samskipti í skólasamfélaginu einkennast af jákvæðni og virðingu í samræmi við einkunnarorð hans og áherslur.“
Skólabragur og hefðir
Líkt og í mörgum öðrum grunnskólum hefur Oddeyrarskóli í áraraðir unnið eftir hugmyndafræði svokallaðrar SMT skólafærni sem gengur út á jákvæðan stuðning við hegðun nemenda. Markmiðið er að skapa jákvæðan skólabrag og tryggja öryggi og velferð nemenda og starfsfólks.
Á vef skólans segir:"„Jákvæður skólabragur byggist á virðingu fyrir öllum einstaklingum og umhverfi þar sem margbreytileika skólasamfélagsins er fagnað. Hver og einn er meðvitaður um gildi sitt í samfélaginu og axlar ábyrgð á hlutverki sínu.“"
Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2002
Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2002 var haldið í Svíþjóð. Svíþjóð fór með sigur af hólmi á meðan Þýskaland lenti í öðru sæti og Danmörk hafnaði í því þriðja.
Libocedrus
Libocedrus er ættkvísl 5 tegunda trjáa í einisætt (Cupressaceae), ættuðum frá Nýja-Sjálandi og Nýju-Kaledóníu. Ættkvíslin er náskyld Suður-Amerísku ættkvíslunum Pilgerodendron og Austrocedrus, og New Guinea ættkvíslinni Papuacedrus, sem eru taldar til Libocedrus af sumum grasafræðingum. Þessar ættkvíslir eru fremur líkar norðurhvels ættkvíslunum Calocedrus og Thuja: áður voru tegundir Calocedrus stundum taldar til Libocedrus. Þær eru mun fjarskyldari, eins og nýlega var staðfest (Gadek et al. 2000).
Hringþokan
250px|thumb|Hringþokan
Hringþokan, einnig kölluð Messier 57 (skst. M57), er hringlaga gasþoka í stjörnumerkinu Hörpunni.
922
922 (CMXXII í rómverskum tölum)
Paul Scott
Paul Mark Scott (25. mars 1920 – 1. mars 1978) var breskur rithöfundur, leikskáld og ljóðskáld, best þekktur fyrir fjórleik sinn The Raj Quartet. Hann vann Booker-verðalunin árið 1977 fyrir skáldsögu sína Staying On.
Áburðarverksmiðjan í Gufunesi
Áburðarverksmiðjan í Gufunesi var vígð 22. maí 1954 en það ár hófst framleiðsla áburðar. Verksmiðjan var stofnuð árið 1952. Hún fékk rafmagn til framleiðslunnar úr Írafossvirkjun í Sogi. Á þeim tíma var ekki markaður fyrir alla þá raforku sem framleidd var nema til kæmi stóriðja. Sú stóriðja varð að áburðarverksmiðju í Gufunesi sem framleiddi köfnunarefnisáburð sem fékk nafnið Kjarni.
Bygging Írafossvirkjunar og Áburðarverksmiðjunnar var fjármögnuð með Marshall-aðstoðinni. Stofnað var fyrirtækið Áburðarsala ríkisins sem hafði einkarétt á innflutningi og sölu áburðar. Þetta fyrirtæki flutti inn steinefnaáburð, þrífosfat og kalí til að blanda með hinum íslenska Kjarna en köfnunarefnið í áburðinum var unnið úr andrúmsloftinu.
Rekstur Áburðarverksmiðjunnar og Áburðarsölunnar var fljótlega sameinaður og hafði verksmiðjan einkaleyfi á sölu á áburði á Íslandi til ársins 1995.
Brain Police (breiðskífa)
Brain Police er breiðskífa með Brain Police sem kom út árið 2003.
Áburðarverksmiðjan í Gufunesi
Framleiðsla
Í fyrstu framleiddi verksmiðjan aðeins eina tegund áburðar og framleiðslugetan var 24 þús. tonn á ári. Árið 1999 var framleiðslugetan orðin 65 þús. tonn á ári og framleiðslutegundir alls 20 talsins.
Framleiðsla tilbúins áburðar hjá Áburðarverksmiðjunni fór árið 1999 fram í þessum fimm einingum sem allar eru staðsettar í Gufunesi: vetnisverksmiðju, köfnunarefnisverksmiðju, ammoníaksverksmiðju, sýruverksmiðju og blöndun. Verksmiðjan seldi þá því nær eingöngu í heildsölu til kaupfélaga og verslunarfyrirtækja. Efnaframleiðsla í verksmiðjunni var lögð niður í október árið 2001 og var þá hráefni flutt inn í kornaformi og blandað saman í verksmiðjunni og áburðurinn sekkjaður.
Mengun og umhverfi
Eldur kom upp í ammoníaksgeymi í verksmiðjunni 15. apríl 1990. Í kjölfar þess lýstu íbúar í Grafarvogi áhyggjum sínum á staðsetningu verksmiðjunnar svo nálægt íbúðarhverfi. Borgarráð samþykkti í apríl 1990 að krefjast þess að rekstri verksmiðjunnar yrði hætt. Öflug sprenging varð í verksmiðjunni 1. október 2001. Fimm starfsmenn verksmiðjunnar voru að störfum en engan sakaði. Allt tiltækt slökkvilið á höfuðborgarsvæðinu var sent á staðinn og greiðlega gekk að slökkva eldinn. Sagt var „að hús í Grafarvogi [hafi nötrað] og margir íbúar [hafi fundið] loftþrýstibylgju“. Þetta varð til þess að framleiðslu þar var hætt fyrr en ella.
Í febrúar 2010 dæmi Hæstiréttur Íslands konu sem býr skammt frá áburðarverksmiðjunni 4,2 milljónir kr. í skaðabætur fyrir líkamstjón og örorku vegna mengunar frá verksmiðjunni.
Eigendur og eignarhald
Áburðarverksmiðjan var í fyrstu hlutafélag að meirihluta í eigu ríkisins en árið 1969 keypti ríkið meðeigendur sína út og nafni verksmiðjunnar var breytt í Áburðarverksmiðja ríkisins. Árið 1994 var rekstrinum breytt í hlutafélag og heimilað í lögum nr. 89/1994 að selja allt hlutaféð. Í ársbyrjun 1995 var einkaréttur Áburðarverksmiðjunnar til framleiðslu og sölu áburðar afnuminn og innflutningur á áburði varð þá frjáls. Það var nauðsynlegt vegna ákvæðis í EES samningnum um að samningsaðilar skuldbundu sig til þess að sjá til þess að ríkiseinokun á hvers konar verslun mismuni ekki samkeppnisstöðu annarra aðildarlanda. 49% hlutur Áburðarverksmiðjunnar var auglýstur til sölu árið 1997. Tvö tilboð bárust en þau voru undir áætluðu upplausnarverði fyrirtækisins og var hafnað.
Áburðarverksmiðjan var seld í mars 1999 fyrir 1.257 milljónir króna til einkaaðila. Fyrirtækið velti miklum fjármunum og verðmæti birgða var metið á 750 milljónir. Því var haldið fram að innan við 500 milljónir hafi verið greiddar fyrir sjálfa verksmiðjuna og aðstöðuna. Reykjavíkurborg samdi árið 2002 við hluthafa Áburðarverksmiðjunnar hf. um stöðvun efnaframleiðslu og kaup borgarinnar á fasteignum og aðstöðu fyrirtækisins fyrir 1.280 milljónir króna. Áburðarverksmiðjan hafði starfsleyfi til ársins 2019 og var lóðin sem hún leigði af Reykjavíkurborg 20 hektarar. Í aðalskipulagi Reykjavíkur er gert ráð fyrir íbúðarbyggð í framtíðinni á þessu svæði og landfyllingum út í sjó.
Orkunotkun
Áburðarverksmiðjan var eitt af fjórum stóriðjufyrirtækjunum á Íslandi árið 2000 og þá voru orkukaup verksmiðjunnar frá Landsvirkjun 93 GWh en til samanburðar var raforkunotkun hinna stóriðjufyrirtækjanna þessi: Íslenska álfélagið (ÍSAL) 2.718 GWh, Íslenska Járnblendifélagið 984GWh og Norðurál 887 GWh. Áburðarverksmiðjan notaði að jafnaði um 140 Gwh á ári frá 1970 en notaði áður 70 GWh á ári.
Geðröskun
Geðröskun (eða geðrænn kvilli) er truflun í andlegu lífi einstaklings eða hegðunarmynstri hans sem veldur honum vanlíðan eða dregur úr getu hans inna verk af hendi.
Meðal algengra geðraskananna eru þunglyndi, geðhvarfasýki, elliglöp, geðklofi, áfallastreituröskun, átraskanir, félagsfælni, og athyglisbrestur.
Alvarlegar geðraskanir eru oft nefndar geðsjúkdómar eða geðveiki, og er þá vísað til mikilla truflana í andlegu lífi sem einkennast af ranghugmyndum, ofskynjunum og skertu veruleikaskyni og sem valda vanlíðan eða afbrigðilegri hegðun, jafnvel fötlun. Algengir geðsjúkdómar eru geðhvarfasýki og geðklofi, hugsýki og persónuleikaröskun.
Sérfræðinga greinir á hvort flokka beri geðraskanir sem sjúkdóma en það viðhorf nýtur mikillar hylli. Orsakir alvarlegra geðraskana geta verið líffræði- eða lífeðlisfræðilegar. Uppeldi, umhverfi og persónuleiki geta skipt máli en einnig erfðafræðilegir þættir. Til dæmis er vitað að geðhvarfasýki er að miklu leyti arfgengur sjúkdómur sem á sér líffræðilegar orsakir enda þótt genin sem valda sjúkdómnum séu enn óþekkt. Sömu sögu er að segja um geðklofa.
Apatrésætt
thumbnail|vinstri|Kauri tré í Nýja-Sjálandi thumb|vinstri|[[Araucaria heterophylla]] thumb|vinstri|[[Agathis robusta]] thumb|vinstri|[[Wollemia nobilis]]
Apatrésætt (fræðiheiti: Araucariaceae) er mjög forn ætt barrtrjáa. Mest fjölbreytni hennar var á Júra - og Krítar -tímabilinu, en þá var hún útbreidd um nær allann heim. Flestar eru tegundirnar sígrænar og vaxa á suðurhveli.
Atferlishyggja
Atferlishyggja (einnig nefnd atferlisstefnan innan sálfræði) er bæði til innan sálfræði og þeirrar greinar heimspekinnar sem nefnist hugspeki.
Atferlishyggja í sálfræði
Innan sálfræði er atferlishyggja stefna. Þeir sem aðhyllast atferlishyggju telja að til þess að sálfræði nýtist sem vísindagrein verði að notast við hlutlægar mælingar. Þær geta verið lífeðlislegar, sjáanlegar eða munnlegar. Munnleg hegðun er notuð til marks um það sem gerist innra með fólki, líkt og tilfinningar og hugsanir. Hlutlægar mælingar eru grundvöllur þess að meta megi árangur í meðferð eða framvindu sjúklinga.
Atferlishyggjan náði að hluta til vinsældum vegna mótstöðu sinnar við kenningar sálaraflssinna. Atferlissinnar töldu sálaraflskenningar of flóknar og óljósar auk þess sem það er ekki hægt að sannreyna þær.
Róttæk atferlishyggja
Í róttækri atferlishyggju er notast við hlutlægar mælingar. Miðað er að því að virknigreina hegðun og sjá hverjir undanfarar og afleiðingar hegðunar eru. Með tilliti til þessa er reynt að breyta eða móta hegðun. Róttækir atferlissinnar skoða styrkingarsögu lífveru og þekkja þau lögmál sem tengja saman áreiti og svörun til að geta skilið hegðun lífverunnar.
Atferlishyggja í hugspeki
Atferlishyggja er einnig til í hugspeki. Þar eru hugarferli skilgreind út frá atferli eða tilhneigingum til hegðunar. Hugsanlega má segja að það sé verið að smætta hugarferli í atferli og tilhneigingar til hegðunar auk þess sem finningum er hafnað. Samkvæmt atferlishyggjunni er það að hafa hug í raun að hafa ákveðna getu og ákveðnar tilhneigingar. Samkvæmt þessu er allt tal um sálarlíf bara dulbúið tal um hegðun og tal um langanir annarra er merkingarlaust nema að svo miklu leyti sem það snýst um hegðun annarra.
Heimspekingurinn Rudolf Carnap var atferlishyggjumaður. Hann vildi þýða allt tal um hugarferli yfir í tal um atferli. Kenningin varð ekki langlíf innan hugspekinnar og fáir sannfærðust.
Atferlishyggja í hugspeki átti að vera kenning um hvað hugarferli séu, ólíkt atferlishyggju í sálfræði sem var fyrst og fremst kenning um að ekki bæri að rannsaka hugarferli heldur hegðun (þótt sumir atferlissinnar í sálfræði héldu því raunar einnig fram að hugsun væri hegðun). Sumir heimspekingar hafa talið að atferlishyggjan sé í raun miklu frekar kenning um hvernig megi greina eða skilja orðaforðann sem við notum yfir hugarferli, heldur en kenning um hugarferlin sjálf.
Orðuveitingar Hinnar íslensku fálkaorðu 1921-1930
Þetta er listi yfir orðuveitingar Hinnar Íslensku Fálkaorðu 1921-1930
870
Árið 870 (DCCCLXX í rómverskum tölum)
Hälleforsnäs
Hälleforsnäs er þéttbýli í sveitarfélaginu Flen í Svíþjóð. Þar búa 1 585 manns (2010).
Hörður J. Oddfríðarson
Hörður Jónsson Oddfríðarson (fæddur 9. nóvember 1964) er formaður Sundsambands Íslands síðan í febrúar 2006 og var varaformaður SSÍ í þrjú ár þar á undan. Hann starfar sem dagskrárstjóri Göngudeildar SÁÁ. Hann hefur verið forseti Norræna sundsambandsins, NSF, tímabilið 2014-2018 og situr í garpanefndum FINA og LEN (varaformaður nefndarinnar).
Hörður æfði og keppti í sundi með Sundfélaginu Ægi í Reykjavík frá 1971-1980, sat í stjórn félagsins 1998-2002 (formaður 2001-2002) og svo aftur 2003-2005.
Hörður hefur verið virkur í stjórnmálum frá árinu 1981 er hann gekk í Alþýðubandalagið. Hann var gjaldkeri Æskulýðsfylkingarinnar frá 1987 til 1989 og sat á sama tíma í framkvæmdastjórn Alþýðubandalagsins. Hörður var afgreiðslustjóri Þjóðviljans 1986 til 1988. Hann var í hópi fólks sem stofnaði Nýjan vettvang árið 1990 og sat í stjórn Strætisvagna Reykjavíkur fyrir hönd framboðsins 1990 til 1994. Hann er stofnfélagi í Samfylkingunni, sat í framkvæmdastjórn flokksins 2009-2011 og er formaður fulltrúaráðs Samfylkingarfélaganna í Reykjavík frá árinu 2017. Þá hefur hann setið í uppstillingarnefndum og kjörnefndum Samfylkingarinnar.
Allium winklerianum
Allium winklerianum er Asísk tegund af laukætt frá Xinjiang, Afghanistan, Tajikistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, og Tajikistan. Hann er einnig ræktaður sem skrautplanta annarsstaðar vegna fagurra blómanna og vegna sterks ilms (Sýrena) blómanna.
Estadio Pocitos
thumb|Estadio Pocitos árið 1930. Estadio Pocitos var knattspyrnuvöllur í Montevídeó í Úrúgvæ. Hann var heimavöllur félagsins Nacional frá 1921 til 1933 þegar það flutti sig alfarið á Estadio Centenario. Völlurinn er kunnastur í knattspyrnusögunni fyrir að þar var fyrsta markið í sögu HM í knattspyrnu skorað.
Allium winklerianum
Allium winklerianum er með hnattlaga lauk að 2 sm í þvermál. Blómstöngullinn er að 40 sm hár. Blöðin eru flöt, styttri en blómstöngullinn, að 25 mm í þvermál. Blómskipunin er hálfkúlulaga, með mörgum blómum saman. Krónublöðin eru fjólublá.
Estadio Pocitos
Saga
Estadio Pocitos var teiknaður af arkitektinum Juan Antonio Scasso sem jafnframt var formaður Nacional. Hönnun hans tók mið af forn-grískum leikvöngum þar sem áhorfendur mynduðu skeifu umhverfis leikvanginn. Völlurinn varð fljótlega alltof lítill fyrir heimaliðið sem stefndi á að flytja sig á stærri völl. Þegar ákveðið var að HM í knattspyrnu 1930 færi fram í Úrúgvæ var um leið ljóst að nýr og gríðarstór leikvangur risi í borginni og að Nacional myndi færi sig þangað.
Fyrsta markið í sögu HM í knattspyrnu var skorað í leik Frakklands og Mexíkó af Lucien Laurent. Árið 2006 tilkynnti úrúgvæski arkitektinn Héctor Enrique Benech þá niðurstöðu sína að honum hefði tekist með hjálpa gervihnattamynda að finna staðinn þaðan sem fyrsta mark HM hefði verið skorað, en völlurinn sjálfur hvarf undir íbúabyggð fljótlega eftir að Nacional flutti þaðan árið 1933.
923
923 (CMXXIII í rómverskum tölum)
Ágrip
Grip er sár aftan á framfæti hests vegna þess að hann hefur stigið afturfætinum fram á hann. Það er einnig nefnt grip, þegar hestur stígur afturfæti fram á hliðstæðan framfót og særir hann eða mer. Þá geta hrossin „fléttað“ og slegið framfótarskeifu á olnboga sem og innanfótar á legginn.
Mexíkó
Skipulegan landbúnað í Mexíkó fyrir landafundina má rekja aftur til um 8.000 f.Kr. og landið er talið vera ein af sex vöggum siðmenningar í heiminum. Í Mexíkó komu upp mörg háþróuð menningarríki Mið-Ameríku, eins og Toltekar, Olmekar, Teotihuakar, Sapótekar, Majar og Astekar, fyrir komu Evrópubúa þangað. Árið 1521 lagði Spænska heimsveldið landið undir sig og gerði að nýlendu með höfuðstöðvar í stórborginni Mexíkó-Tenochtitlan. Landið var hluti af Varakonungdæminu Nýja-Spáni. Rómversk-kaþólska kirkjan lék stórt hlutverk í stjórn nýlendunnar eftir að milljónir íbúa snerust til Kristni, þótt Karl 3. Spánarkonungur hafi rekið Jesúíta frá landinu seint á 18. öld. Landið varð sjálfstætt eftir sigur í Sjálfstæðisstríði Mexíkó árið 1821. Eftir það tók rósturtími við sem einkenndist af miklum ójöfnuði og tíðum stjórnmálabreytingum. Stríð Bandaríkjanna og Mexíkó 1846-1848 leiddi til þess að landið missti stóran hluta af norðurhéruðum sínum til Bandaríkjanna. Auk þess gekk Mexíkó í gegnum Kökustríðið, Stríð Mexíkó og Frakklands, tvö keisaradæmi og einræði Porfirio Díaz á 19. öld. Mexíkóska byltingin 1910 leiddi til nýrrar stjórnarskrár 1917 og upphafs flokksræðis sem stóð meginhlutann af 20. öld þar til sigrar stjórnarandstöðunnar leiddu til lýðræðisumbóta á 10. áratugnum. Frá 2006 hafa hörð átök staðið yfir milli ríkisstjórnarinnar og glæpagengja sem hafa dregið 120.000 manns til dauða.
Mexíkó er nú með 11. mestu landsframleiðslu heims með kaupmáttarjöfnuði og þá 15. mestu að nafnvirði. Efnahagur Mexíkó byggist mjög á viðskiptum við Bandaríkin í gegnum Fríverslunarsamning Norður-Ameríku (NAFTA). Árið 1994 varð Mexíkó fyrsta land Rómönsku Ameríku með aðild að OECD. Landið er skilgreint af Heimsbankanum sem efri-miðtekjuland og margir greinendur telja það til nýiðnvæddra landa. Landið er stórveldi í sínum heimshluta og oft talið til nývelda, ásamt Kína, Brasilíu, Evrópusambandinu, Rússlandi og Indlandi. Landið á flestar færslur á Heimsminjaskrá UNESCO af löndum Rómönsku Ameríku og er í sjöunda sæti á heimsvísu. Mexíkó er eitt af sautján löndum heims þar sem líffjölbreytni er hlutfallslega langmest. Mikill fjöldi ferðamanna heimsækir Mexíkó ár hvert. Árið 2018 var landið sjötta mesta ferðamannaland heims með 39 milljón heimsóknir. Mexíkó er aðili að Sameinuðu þjóðunum, Alþjóðaviðskiptastofnuninni, G-20 og Kyrrahafsbandalaginu.
Heiti
Orðið Mēxihco kemur úr málinu nahúatl og var notað yfir kjarnasvæði Astekaveldisins, það er Mexíkódal og héruðin þar í kring. Íbúar þar voru kallaðir Mexíkar. Almennt er talið að þjóðarheitið sé dregið af staðarheitinu, þótt það gæti hafa verið á hinn veginn. Uppruni heitisins er óviss en stungið hefur verið upp á að það sé dregið af einu af nöfnum stríðsguðsins Huitzilopochtli, Mexitl, eða mánaguðsins Metztli. Á nýlendutímanum þegar Mexíkó (ásamt núverandi suðurríkjum Bandaríkjanna) var kallað Nýi Spánn, var þetta svæði umdæmið Mexíkó, og þegar Nýi Spánn fékk sjálfstæði varð það Mexíkófylki. Þegar hið skammlífa Mexíkóska keisaradæmi var stofnað 1821 dró það nafn sitt af höfuðborginni, Mexíkóborg. Nafninu var haldið þegar Bandaríki Mexíkó voru stofnuð 1823 og æ síðan.
Frumbyggjaveldi
Forsaga Mexíkó nær þúsundir ára aftur í tímann. Elstu ummerki um mannabyggð í Mexíkó eru brot af steinverkfærum við leifar af varðeldi í Mexíkódal sem hafa verið greindir um 10.000 ára gamlir með kolefnisgreiningu. Í Mexíkó voru þróuð fyrstu ræktunarafbrigði maíss, tómata og strengjabauna, sem sköpuðu umframmagn landbúnaðarafurða. Það skapaði aðstæður fyrir þróun frá samfélögum veiðimanna og safnara (frumindíána) til þorpa sem hófst um 5000 f.o.t. Aldirnar á eftir þróuðust maísræktunin og innfædd trúarbrögð og tvítugakerfið, sem breiddust út um Mið-Ameríku frá Mexíkó. Á þessum tíma urðu þorpin þéttbýlli og þar varð til stéttaskipting með stétt handverksfólks og höfðingjaveldi. Öflugustu leiðtogarnir höfðu bæði trúarleg og pólitísk völd og stóðu fyrir byggingu stórra trúarmiðstöðva.
Elstu siðmenningarsamfélög Mexíkó voru samfélög Olmeka sem blómstruðu við strönd Mexíkóflóa frá því um 1500 f.o.t. Menningarleg áhrif Olmeka breiddust um Mexíkó, til Chiapas, Oaxaca og Mexíkódals. Þaðan komu sérstæðar trúarlegar og listrænar hefðir. Þetta frumtímabil Mið-Ameríkumenningarinnar er talið með sex vöggum siðmenningar. Seinna byggðu samfélög Maja og Sapóteka miðstöðvar í Calakmul og Monte Albán. Á þessum tíma urðu fyrstu miðamerísku ritkerfin til meða Epi-Olmeka og Sapóteka. Þau þróuðust út í myndletur Maja. Elstu sagnaritin eru frá þessum tíma. Rithefðin hélt velli um skeið eftir hernám Spánverja 1521 og innfæddir skrifarar héldu áfram að nota myndletur samhliða latínuletri.
Frá nýlendutímanum og fram á 21. öld hefur menning frumbyggja skipt miklu máli fyrir mótum mexíkóskrar sjálfsmyndar. Mannfræðisafn Mexíkó í Mexíkóborg er helsta safn muna frá því fyrir innrásina. Sagnfræðingurinn Enrique Florescano hefur kallað það þjóðargersemi og þjóðartákn. Mexíkóski nóbelsverðlaunahafinn Octavio Paz sagði að safnið upphefði Mexíkó-Tenochtitlan þannig að safnið umbreyttist í hof. Mexíkó hefur sóst eftir alþjóðlegri viðurkenningu þessa menningararfs og á fleiri staði á Heimsminjaskrá UNESCO en nokkuð annað ríki í heimshlutanum. Hugmyndin um þróað ríki frumbyggja í Nýja heiminum fyrir komu Evrópumanna hefur líka haft áhrif á evrópska heimspeki.
Hernám og nýlendutími (1519-1821)
Spænska heimsveldið hafði stofnað nýlendur í Karíbahafi frá 1493 en hóf ekki að kanna austurströnd Mexíkó fyrr en á öðrum áratug 16. aldar. Spánverjar komust fyrst að tilvist Mexíkó í leiðangri Juan de Grijalva árið 1518. Hernám Astekaveldisins hófst árið eftir þegar Hernán Cortés tók land við strönd Mexíkóflóa og stofnaði spænsku borgina Veracruz. Um 500 landvinningamenn, með hesta, fallbyssur, sverð og byssur, höfðu tæknilega yfirburði yfir stríðsmenn innfæddra, en lykillinn að sigri Spánverja voru samningar þeirra við óánægð borgríki (altepetl) sem gengu í lið með þeim gegn þríveldabandalagi Asteka. Annað sem skipti sköpum fyrir sigur Cortés var túlkurinn hans, Malinche, Nahúakona sem hafði verið þræll og Spánverjar fengu að gjöf. Hún lærði fljótt spænsku og gaf þeim hernaðarlega mikilvægar upplýsingar um það hvernig haga ætti samskiptum við innfædda bandamenn og óvini.
Hernámið var mjög vel skrásett frá ýmsum sjónarhornum. Til eru frásagnir spænska leiðtogans, Cortés og margar frásagnir frá öðrum spænskum þátttakendum, eins og Bernal Díaz del Castillo. Eins eru til frásagnir innfæddra á spænsku, nahúatl og myndasögur eftir bandamenn Spánverja, mest frá Tlaxkaltekum og fólki frá Tetszcoco og Huejotzincum, auk hinna sigruðu Mexíka sjálfra, í síðasta bindi handritsins Codex Florentinus eftir Bernardino de Sahagún.
Fall Tenochtitlan árið 1521 og stofnun spænsku höfuðborgarinnar Mexíkóborgar á rústum hennar varð upphafið að 300 ára nýlendutíma þar sem Mexíkó var þekkt sem Nueva España (Nýi Spánn). Sérstaða Nýja Spánar innan Spænska heimsveldisins byggðist einkum á tvennu: fjölmennum og stéttskiptum þjóðum Mið-Ameríku sem greiddu skatta og unnu þegnskylduvinnu fyrir nýlenduherrana, og miklum silfurnámum sem fundust í Norður-Mexíkó. Konungsríkið Nýi Spánn var stofnað úr leifum Astekaveldisins. Tvær stoðir yfirráða Spánverja voru ríkisvaldið og rómversk-kaþólska kirkjan, sem bæði heyrðu undir spænsku krúnuna. Árið 1493 hafði páfi veitt spænska konunginum víðtæk völd í nýlendunum, með því skilyrði að hann tæki að sér að breiða þar út kristni. Árið 1524 stofnaði Karl 5. keisari Indíaráðið á Spáni til að hafa umsjón með stjórn nýlendnanna. Á Nýja Spáni stofnaði krúnan hæstarétt í Mexíkóborg, Real Audiencia, og stofnaði síðan Varakonungsdæmið Nýja Spán árið 1535. Varakonungurinn var æðsti embættismaður ríkisins í nýlendunni. Biskupsdæmið Mexíkó var stofnað árið 1530 og gert að erkibiskupsdæmi árið 1546. Kastilísk spænska var tungumál nýlenduherranna. Kaþólsk trú voru einu trúarbrögðin sem voru leyfð og aðrir trúarhópar (gyðingar og mótmælendur) ofsóttir af mexíkóska rannsóknarréttinum sem var stofnaður 1571.
Fyrstu hálfu öldina var komið á neti spænskra borga, stundum á grunni eldri borga þar sem fyrir var þétt byggð innfæddra. Höfuðborgin, Mexíkóborg, var aðalborgin, en aðrar borgir sem stofnaðar voru á 16. öld eru enn mikilvægar, eins og Puebla de los Angeles, Guadalajara, Guanajuato, Zacatecas, Oaxaca-borg og hafnarborgin Veracruz. Borgir og bæir voru staðir þar sem embættismenn, kirkjur, viðskipti og spænska yfirstéttin komu sér fyrir, auk blandaðra og innfæddra handverks- og verkamanna. Þegar silfurnámur fundust í dreifbýlum norðurhéruðum Mexíkó, langt frá þéttbýlinu í miðju landinu, sáu Spánverjar um að berja niður harða andstöðu frumbyggja þar. Þegar varakonungsdæmið var sem stærst náði það yfir landið sem í dag heyrir undir Mexíkó, auk Mið-Ameríku allt að Kosta Ríka og það sem er í dag vesturhluti Bandaríkjanna. Yfirstjórn annarra nýlendna í Spænsku Vestur-Indíum, Spænsku Austur-Indíum og Spænsku Flórída var líka staðsett í Mexíkóborg. Árið 1819 undirrituðu Spánverjar Adams-Onís-samninginn um norðurlandamæri Nýja Spánar að Bandaríkjunum.
Hinar auðugu silfurnámur, sérstaklega í Zacatecas og Guanajuato, urðu til þess að silfurframleiðsla varð undirstaða efnahags Nýja Spánar. Mexíkóskir silfurpesóar urðu fyrsti alþjóðlegi gjaldmiðillinn. Skattur á silfurframleiðsluna varð ein helsta tekjulind spænsku krúnunnar. Annar mikilvægur iðnaður var landbúnaður, búgarðar og verslun í helstu borgum og höfnum. Verslunarleiðir til Asíu, annarra staða í Ameríku, Afríku og Evrópu, og hin miklu efnahagslegu áhrif silfurs frá Nýja heiminum, gerðu það að verkum að Mexíkó lenti í miðri hringiðu alþjóðaviðskipta. Mexíkóborg hefur því verið kölluð fyrsta heimsborg sögunnar. Manílagaleónin sigldu í tvær og hálfa öld og tengdu Nýja Spán við Asíu. Silfur og rauða litarefnið karmín voru flutt út frá höfninni í Veracruz til annarra hafna við Atlantshafið. Veracruz var líka aðalinnflutningshöfnin fyrir vörur frá Evrópu, landnema frá Spáni og þræla frá Afríku. Vegurinn Camino Real de Tierra Adentro tengdi Mexíkóborg við innri héruð Nýja Spánar.
Íbúar Mexíkó á þessum tíma voru langflestir innfæddir frumbyggjar sem bjuggu í sveitum, þrátt fyrir að þeim hefði fækkað mikið vegna sjúkdómsfaraldra. Evrópumenn og afrískir þrælar báru með sér smitsjúkdóma eins og bólusótt og mislinga, sem ollu mikilli mannfækkun meðal frumbyggja á 16. öld. Mannfjöldinn varð stöðugur í kringum eina og hálfa milljón á 17. öld, en almennt er talið að hann hafi verið milli fimm og þrjátíu milljónir áður. Á þeim þrjú hundruð árum sem nýlendutíminn stóð, fluttust milli 400.000 og 500.000 Evrópubúar, milli 200.000 og 250.000 afrískir þrælar og milli 40.000 og 120.000 Asíubúar til Mexíkó.
Spænsk lög voru innleidd og tengd við hefðarrétt frumbyggja og komið var á stigveldi milli Cabildo-ráða og spænsku krúnunnar. Innfæddir áttu ekki möguleika á að komast í æðstu embætti stjórnkerfisins, jafnvel þótt þeir væru af hreinræktuðum spænskum uppruna (criollo). Stjórnkerfið byggðist á kynþáttaaðskilnaði þar sem hvítir voru æðstir, blandaðir og þeldökkir í miðið, og frumbyggjar lægst settir. Stjórn landsins skiptist í tvö aðskilin svið: República de Españoles, sem náði yfir fólk af spænskum uppruna, blandaða og svarta íbúa af afrískum uppruna; og República de Indios sem náði yfir frumbyggja. Meðlimir fyrra hópsins greiddu enga skatta, höfðu aðgang að æðri menntun og gátu hlotið embætti í stjórnkerfinu og innan kirkjunnar, heyrðu undir mexíkóska rannsóknarréttinn og þurftu að gegna herskyldu eftir að fastaher var stofnaður seint á 18. öld. Frumbyggjar greiddu skatta, en heyrðu ekki undir valdsvið rannsóknarréttarins, gátu ekki orðið prestar og voru undanþegnir herskyldu. Þetta kerfi var samt oft sveigjanlegt í reynd og yfirráð hvítra íbúa voru aldrei algjör. Þar sem fjöldi frumbyggja var mikill, var minni eftirspurn eftir dýrum þrælum frá Afríku í Mexíkó en annars staðar í Spænsku Ameríku. Seint á 18. öld hóf krúnan umbætur Búrbóna þar sem íbúar fæddir á Spáni (peninsulares) nutu forréttinda yfir innfædda hvíta íbúa (criollos) þegar kom að skipun í embætti. Þessi mismunun olli mikilli óánægju innan yfirstéttarinnar í nýlendunni.
Sá atburður þegar Mærin frá Guadalupe vitraðist frumbyggjanum Juan Diego árið 1531 gaf kristniboði í miðhluta Mexíkó aukinn kraft. Mærin frá Guadalupe varð að táknmynd fyrir innfædda af spænskum uppruna sem litu á hana sem innlent tákn, aðgreint frá Spáni. Mærin varð að sameiningartákni fylgismanna Miguel Hidalgo í sjálfstæðisbaráttunni.
Spænskar hersveitir, stundum með innfæddum bandamönnum, héldu í leiðangra til að hernema lönd eða berja niður uppreisnir allan nýlendutímann. Meðal uppreisna frumbyggja í dreifbýlum héruðum Norður-Mexíkó má nefna Chichimeca-stríðið (1576-1606) Tepehuán-uppreisnina (1616–1620), og Púeblóuppreisnina (1680). Tzeltal-uppreisnin 1712 var staðbundin uppreisn Maja. Flestar uppreisnirnar voru litlar og staðbundnar og ógnuðu ekki ráðandi yfirstétt. Til að verjast árásum enskra, franskra og hollenskra sjóræningja og verja verslunareinokun krúnunnar, voru aðeins tvær hafnir opnar erlendum skipum: Veracruz Atlantshafsmegin og Acapulco Kyrrahafsmegin. Ein þekktasta sjóræningjaárásin var árásin á Campeche (1663) og árásin á Veracruz (1683). Spánverjar óttuðust líka innrás erlendra ríkja, sérstaklega eftir að Bretar hertóku spænsku hafnirnar í Havana og Maníla árið 1762 í sjö ára stríðinu. Ákveðið var að stofna fastaher, auka varnir við ströndina og reisa virki og trúboðsstöðvar í Alta California. Viðkvæm staða fátækra í Mexíkóborg kom berlega í ljós í uppþotinu í Zócalo árið 1692, þar sem óánægja með verð á maís þróaðist út í árás á höll varakonungsins og aðsetur erkibiskupsins.
Sjálfstæðisbarátta (1808–1821)
Þegar Napoléon Bonaparte réðist inn í Spán 1808, neyddi spænska konunginn Karl 4. til að segja af sér og skipaði Joseph Bonaparte, bróður sinn, í hans stað, kom upp stjórnarkreppa í spænska heimsveldinu. Viðbrögðin urðu mismunandi á Spáni og í nýlendunum. Í Mexíkó færði yfirstéttin rök fyrir því að úr því valdaræningi sæti í hásætinu á Spáni flyttist valdið „til fólksins“ og að bæjarráðin væru bestu fulltrúar þess. Landnemar sem höfðu fæðst í Nýja heiminum sendu bænarskjal til varakonungsins, José de Iturrigaray (1803–08) um að kalla saman þing til að ákveða hvernig stjórn Mexíkó yrði háttað meðan á kreppunni stæði. Landnemar fæddir á Spáni voru andsnúnir þessu, en varakonungurinn kallaði samt saman þing auðugra landeigenda, námamanna, kaupmanna, klerka, menntamanna og bæjarráða. Þeim tókst ekki að komast að samkomulagi og því tóku Spánverjar frumkvæðið og handtóku Iturrigaray og leiðtoga innfæddra í höfuðborginni. Valdaránið batt enda á það sem hefði getað orðið friðsamleg þróun í átt að auknu sjálfræði í Mexíkó, og varð til þess að innfæddir leituðu annarra leiða til að ná fram pólitískum markmiðum.
Þann 16. september 1810 lýsti presturinn Miguel Hidalgo y Costilla andstöðu við „slæm stjórnvöld“ í smábænum Dolores í Guanajuato. Atburðurinn varð þekktur sem kallið frá Dolores (spænska: Grito de Dolores) og er minnst árlega. Fyrsti uppreisnarhópurinn var stofnaður af herforingjanum Ignacio Allende, höfuðsmanninum Juan Aldama og eiginkonu bæjardómarans (Corregidor) Josefa Ortiz de Domínguez, sem var þekkt sem La Corregidora. Yfirlýsing Hidalgos hleypti af stað fjöldauppreisn sem beindist gegn eigum og persónum spænsku yfirstéttarinnar, hvort sem það fólk var fætt á Spáni eða í Nýja heiminum. Í Guanajuato leituðu þau skjóls í kornhlöðu (alhondiga) með fjármuni sína og reyndu að verjast fylgismönnum Hidalgos, en var slátrað. Hernám silfurborgarinnar Guanajuato 28. september 1810 varð frægasti einstaki atburður uppreisnarinnar. Á endanum voru Hidalgo og sumir manna hans handteknir. Hidalgo var sviptur kjól og kalli og þeir voru teknir af lífi í Chihuahua 31. júlí 1811. Höfuð uppreisnarmannanna voru síðan hengd upp á kornhlöðuna. Eftir dauða Hidalgos tóku Ignacio López Rayón og síðan presturinn José María Morelos við leiðtogahlutverki í uppreisninni og hertóku borgir í suðrinu með stuðningi Mariano Matamoros og Nicolás Bravo. Árið 1813 var Chilpancingo-þingið kallað saman og 6. nóvember var undirrituð Yfirlýsing um sjálfstæði Norður-Ameríku. Yfirlýsingin kallaði líka eftir afnámi þrælahalds og þess stigveldis ólíkra kynþátta sem ríkt hafði fram að því, og einræði kaþólsku kirkjunnar í trúmálum. Morelos var handtekinn og tekinn af lífi 22. desember 1815.
Næstu árin staðnaði uppreisnin, en 1820 tóku frjálslyndir við völdum á Spáni. Íhaldsmenn í Mexíkó óttuðust útflutning frjálslyndra gilda til nýlendnanna, þar á meðal takmarkanir á valdi kaþólsku kirkjunnar. Konungssinnaði herforinginn Agustín de Iturbide átti að berjast við uppreisnarmenn Vicente Guerrero í suðri, en hóf þess í stað samræður við hann um bandalag til að taka völdin í Mexíkó. Iturbide gaf út Iguala-áætlunina 24. febrúar 1821 þar sem því var lýst yfir að kaþólsk trú væru einu trúarbrögð Mexíkó, óskað eftir stofnun þingbundins konungsvalds, að landnemar fæddir á Spáni og í Nýja heiminum væru jafn réttháir. Þessi þrjú „heit“ voru því dregin saman sem „trú, sjálfstæði og eining“. Allir áttu að njóta jafnréttis í hinu nýja sjálfstæða ríki, óháð uppruna eða kynþætti, en það var krafa frá Guerrero sem sjálfur var blandaður. Fáni Þríheitahersins sem þeir stofnuðu þróaðist síðan út í fána Mexíkó. Þann 24. ágúst 1821 undirrituðu varakonungurinn og Iturbide Córdoba-samninginn og Sjálfstæðisyfirlýsingu Mexíkóska keisaradæmisins sem viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó samkvæmt Iguala-áætluninni. Spænska krúnan hafnaði samningnum og viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó ekki formlega fyrr en 1836.
Fyrstu ár sjálfstæðis (1821–1855)
Fyrstu 35 árin eftir að Mexíkó fékk sjálfstæði einkenndust af óstöðugleika og breytingu frá skammlífu einveldi í átt að viðkvæmu sambandslýðveldi. Á þessum tíma gekk landið gegnum herforingjauppreisnir, innrásir erlendra ríkja, stjórnmálaátök íhaldsmanna og frjálslyndra og efnahagslega stöðnun. Rómversk-kaþólsk trú var einu löglegu trúarbrögðin í landinu og kaþólska kirkjan naut sérstakra forréttinda, auk þess að eiga miklar eignir og vera einn helsti stuðningsaðili íhaldsaflanna. Íhaldsmenn réðu lögum og lofum innan hersins, sem líka naut sögulegra forréttinda. Fyrrum herforingi í konunglega hernum, Agustín de Iturbide, varð ríkisstjóri meðan hið nýja ríki leitaði að þjóðhöfðingja í Evrópu. Þegar enginn meðlimur evrópsku konungsættanna vildi taka stöðunni, var Iturbide sjálfur lýstur keisari, sem Agustín 1. Hin ungu Bandaríki Norður-Ameríku voru fyrsta ríkið sem viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó. Þau sendu sendiherra til hirðar keisarans og gáfu til kynna með Monroe-stefnunni að þau hygðust styðja hið nýja ríki gegn ásælni Evrópuþjóða. Valdatíð keisarans varð þó stutt og honum var steypt af stóli af herforingjum, samkvæmt Casa Mata-áætluninni.
Eftir þvingaða afsögn keisarans var fyrsta mexíkóska lýðveldið stofnað. Árið 1824 var stjórnarskráin frá 1824 samþykkt og fyrrum herforinginn Guadalupe Victoria varð fyrsti forseti Mexíkó, í langri röð herforingja. Fylki Mið-Ameríku, Chiapas þar á meðal, sögðu sig úr sambandsríkinu. Árið 1829 varð fyrrum herforingi og eindreginn frjálslyndissinni, Vicente Guerrero, forseti í umdeildum kosningum. Á stuttri valdatíð afnam hann þrælahald. Þar sem hann var sýnilega af blönduðum uppruna og auk þess úr lágt settri fjölskyldu litu aðrir stjórnmálamenn á hann sem aðskotadýr. Íhaldssamur varaforseti hans, Anastasio Bustamante, leiddi valdarán gegn honum og Guerrero var tekinn af lífi. Á þessum tíma voru stöðug átök milli frjálslyndra sem studdu dreifða stjórn og voru oft kallaðir sambandsstjórnarsinnar, og íhaldsmanna sem vildu einingarríki og voru kallaðir miðstjórnarsinnar.
Við þessar erfiðu aðstæður reyndi Spánn að endurheimta fyrrum nýlendu sína, en varð að lokum að viðurkenna sjálfstæði hennar. Frakkar reyndu að endurheimta kröfur franskra borgara og settu hafnbann á ströndina að Mexíkóflóa í kökustríðinu svokallaða 1838-39. Herforinginn Antonio López de Santa Anna missti fót í þessum átökum og nýtti sér það til að sýna fram á þær fórnir sem hann hefði fært fyrir þjóðina. Hann kom fram sem þjóðhetja af blönduðum uppruna sem hafði barist gegn ásælni Spánverja. Santa Anna varð þannig áhrifamesti maður mexíkóskra stjórnmála næstu 25 árin, sem eru oft kölluð „Santa Anna-tímabilið“, þar til honum var steypt af stóli árið 1855.
Mexíkóska ríkið átti líka í átökum við frumþjóðir sem ríktu yfir landi sem Mexíkó gerði tilkall til í norðurhlutanum. Kómansjar réðu yfir stóru landsvæði í strjálbýlum héruðum Mið- og Norður-Texas. Til að ná tökum á þessum landamærasvæðum hvatti stjórn Mexíkó til landnáms enskumælandi innflytjenda þangað sem nú er Texas. Landsvæðið lá að Bandaríkjunum en var í raun undir stjórn Kómansja og fáir landnemar frá miðju Mexíkó kusu að flytjast á þetta óvinveitta land. Samkvæmt lögum var Mexíkó kaþólskt land, en enskumælandi landnemarnir voru flestir mótmælendur frá suðurríkjum Bandaríkjanna. Sumir komu með svarta þræla, sem var andstætt mexíkóskum lögum eftir 1829. Santa Anna hugðist koma á sterku miðstjórnarvaldi með því að afnema stjórnarskrána og setja fram lögin sjö sem gáfu honum öll völd. Þegar hann afnam stjórnarskrána braust út borgarastyrjöld um allt land. Þrjú ný ríki lýstu yfir sjálfstæði: Lýðveldið Texas, Lýðveldið Rio Grande og Lýðveldið Yucatán. Mesta höggið var innrás Bandaríkjanna í Mexíkó 1846 og stríð Mexíkó og Bandaríkjanna sem fylgdi í kjölfarið. Mexíkó missti mest af dreifbýlu norðurhéruðunum til Bandaríkjanna með Guadalupe Hidalgo-sáttmálanum 1848. Þrátt fyrir það tap varð Santa Anna aftur forseti þar til frjálslyndir steyptu honum af stóli í Ayutla-byltingunni.
Stjórn frjálslyndra (1855–1911)
Frjálslyndir sigruðu íhaldsmenn í bardögum, en íhaldsmenn reyndu þá að fá frönsk yfirvöld til að beita sér í Mexíkó. Þeir sendu Napóleon 3. boð um að skipa evrópskan konung yfir Mexíkó. Franski herinn sigraði mexíkóska herinn og setti Maximilian Habsburg á valdastól með stuðningi íhaldsmanna. Ríkisstjórn frjálslyndra, undir forsæti Benito Juárez, varð útlagastjórn innan lands, en þegar þrælastríðinu lauk í Bandaríkjunum árið 1865 hóf Bandaríkjastjórn að styðja mexíkóska lýðveldið. Tveimur árum síðar dró franski herinn stuðning sinn til baka. Maximilian kaus að vera eftir í Mexíkó fremur en snúa aftur til Evrópu. Lýðveldisherinn náði honum á sitt vald og tók hann af lífi í Querétaro, ásamt tveimur herforingjum íhaldsmanna. Lýðveldið var endurreist undir forsæti Juárez.
Flóttamaður
Flóttamannahugtakið hefur verið víkkað út með starfsreglum samningsins frá 1967 til að ná einnig yfir þá sem flýja heimaland sitt vegna stríðsátaka eða annars ofbeldis. Sá sem sækist eftir hæli sem flóttamaður er skilgreindur sem hælisleitandi.