cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sameinuðu arabísku furstadæmin
Landfræði
Landið liggur milli 22°30' og 26°10' lengdargráðu norður og 51° og 56°25′ breiddargráðu austur. Það á 530 km löng landamæri að Sádi-Arabíu í vestri og suðri, og 450 km löng landamæri við Óman í austri. Auk þess á landið 19 km löng landamæri að Katar við víkina Khawr al Udayd í norðvestri, en það er umdeilt hvort landið nær það langt vestur. Samkvæmt Jeddah-sáttmálanum frá 1974 á Sádi-Arabía land að Persaflóa austan við Katar. Sá samningur var hins vegar aldrei fullgiltur af stjórn furstadæmanna. Að auki gera furstadæmin tilkall til eyja í Persaflóa sem Íran annars vegar og Katar hins vegar gera einnig tilkall til. Þessar landamæradeilur eru enn óútkljáðar. Landmesta furstadæmið er Abú Dabí sem nær yfir 87% af landsvæði furstadæmanna, eða 67.340 km². Minnsta furstadæmið er Adsman sem nær yfir 259 km².
Strönd Sameinuðu arabísku furstadæmanna á suðurströnd Persaflóa er 650 km löng. Mest af ströndinni eru saltflatir sem ná langt inn í land. Stærsta náttúrulega höfn landsins er í Dúbaí en aðrar hafnir hafa verið búnar til með dýpkunum. Fjöldi eyja er í Persaflóa undan strönd landsins. Breytileg sandrif og kóralrif skapa hættu fyrir sjófarendur. Sjávarfallastraumar og stormar geta gert siglingar við strönd landsins erfiðar. Furstadæmin eiga líka strönd að Ómanflóa við Al Bāţinah, en norðan við hana er Musandamskag sem er útlenda Ómans.
Sunnan og vestan við furstadæmin rennur eyðimörkin saman við Rub al-Khali-eyðimörkina í Sádi-Arabíu. Í eyðimörkinni við Abú Dabí eru tvær mikilvægar vinjar með nægilegt vatn neðanjarðar til að standa undir varanlegri byggð og ræktun. Liwa-vinin er í suðri, nálægt landamærunum að Sádi-Arabíu. Um 100 km norðaustan við Liwa er Al-Buraimi beggja vegna landamæranna að Óman. Zakher-vatn er manngert vatn við landamæri Óman.
Áður en Bretar drógu sig frá landinu 1971 skiptu þeir landsvæðinu milli furstadæmanna þannig að sem minnst hætta væri á ágreiningi sem gæti komið í veg fyrir myndun sambandsríkis. Furstarnir samþykktu þessa skiptingu að mestu, en landamerkjadeilur milli Abú Dabí og Dúbaí og Dúbaí og Sjarja voru ekki leystar fyrr en eftir að landið fékk sjálfstæði. Flóknastar urðu deilurnar um landamæri í Al Hajar-fjöllum þar sem fimm furstadæmanna deildu um yfir 10 útlendur.
Plöntur og dýralíf
thumb|right|Akasíutré í Fúdsaíra. Í vinjunum eru ræktaðir döðlupálmar, akasíur og tröllatré. Í eyðimörkinni er lítið um gróður sem er aðallega grös og þyrnirunnar. Stærri spendýrum var nærri útrýmt með veiðum en á 8. áratugnum hóf Sheikh Zayed bin Sultan Al Nahyan verndun villtra dýra á eyjunni Bani Yas, sem kom í veg fyrir útdauða dýra á borð við arabíuóryx, drómedara og hlébarða. Í hafinu við strönd landsins lifir fjöldi fiskitegunda auk sjávarspendýra.
Veðurfar
Ríkjandi loftslag í Sameinuðu arabísku furstadæmunum er hlýtemprað eyðimerkurloftslag með heit sumur og hlýja vetur. Júlí og ágúst eru heitustu mánuðirnir en þá fer meðaldagshiti yfir 45° við ströndina. Í Al-Hajar-fjöllum er hitinn mun lægri vegna hæðarmunar. Meðalnæturhiti í janúar og febrúar er milli 10 og 14°. Síðsumars gengur Sharqi-vindur yfir landið úr suðaustri og skapar oft sandstorma. Meðalúrkoma við ströndina er minni en 120 mm en sum staðar í fjalllendi er hún yfir 350 mm. Við ströndina fellur regn í sem skammvinnt úrhelli í sumarmánuðunum og skapar flóð í þurrum flóðdölum. Stundum ganga öflugir sandstormar yfir landið.
Þann 28. desember 2004 féll snjór í landinu í fyrsta skipti í manna minnum í fjallinu Jebel Jais. Nokkrum árum síðar sást aftur snjór og haglél.
Stjórnsýslueiningar
Sameinuðu arabísku furstadæmin eru sjö talsins. Dúbaí er fjölmennasta furstadæmið með 35,6% af öllum íbúafjölda landsins. Abú Dabí er með 31,2%, þannig að yfir tveir þriðju hlutar landsmanna búa annað hvort í Abú Dabí eða Dúbaí.
Stærð Abú Dabí er 67.340 km² sem er 86,7% af stærð landsins, fyrir utan eyjarnar. Strandlengja þess er 400 km og skiptist í þrjú meginhéruð. Strandlengja Dúbaí er aðeins 72 km og stærð furstadæmisins 3.885 km² sem jafngildir um 5% af heildarstærð landsins, fyrir utan eyjarnar. Sjarja á 16 km langa strönd við Persaflóa og er 80 km² að stærð. Norðurfurstadæmin, Fúdsaíra, Ras al-Kaíma og Úmm al-Kúvaín eru samanlagt 3.881 km² að stærð. Tvö svæði heyra undir samstjórn. Eitt er undir stjórn Ómans og Adsman og hitt undir stjórn Fúdsaíra og Sjarja.
Madha er ómönsk útlenda innan landamæra furstadæmanna. Það er hálfa vegu milli Musandam-skagans og Ómans í Sjarja. Madha er 75 km² að stærð og landamæri þess voru ákveðin árið 1969. Norðausturhorn Madha er næst veginum milli Khor Fakkan og Fúdsaíra, í aðeins 10 metra fjarlægð. Innan Madha er Nahwa sem er útlenda SAF og tilheyrir líka Sjarja. Hún er um 8 km á slóða vestan við bæinn Nýju-Madha. Þar eru um 40 hús með eigin heilsugæslu og símstöð.
Modum
Modum er sveitarfélag í Buskerud-fylki í Noregi. Flatarmál þess er 517 km² og íbúafjöldinn var 12.585 1. janúar 2006. Nágrannasveitarfélög þess eru Krødsherad, Ringerike, Hole, Lier, Øvre Eiker og Sigdal.
Helstu atvinnuvegir héraðsins eru þjónusta, s.s. við ferðamenn, og landbúnaður. Við bæinn Åmot var kobaltverksmiðja Blaafarveværket sem var stærsti atvinnustaðurinn í héraðinu á sínum tíma. Í sveitarfélaginu er einnig Vikersundbakken, sem er skíðastökkspallur.
Rauðnefstóki
Rauðnefstóki (fræðiheiti: Tockus erythrorhynchus) er tegund tóka.
Önfjörð
Önfjörð er íslenskt millinafn.
EDRi
EDRi eða European Digital Rights er evrópsk samtök um stafræn mannréttindi sem stofnuð voru í júní 2002. Nú eru 28 félög í EDRi í 18 löndum. Á Íslandi er félag um stafrænt frelsi (FSFÍ) aðili að EDRi.
Hörður
Hörður er íslenskt karlmannsnafn.
Græningjar
Græningjar getur átt við:
Júní
Júní eða júnímánuður er sjötti mánuður ársins og er nefndur eftir Juno, eiginkonu Júpiters. Í mánuðinum eru 30 dagar. Nafnskýringin er þó umdeild, en nafnið kemur frá Rómverjum. Júnímánuður hét Sólmánuður til forna.
Mary Shelley
Mary Shelley (30. ágúst 1797 – 1. febrúar 1851) var enskur rithöfundur sem er einkum þekkt fyrir vísindaskáldsöguna Frankenstein (Frankenstein, or the Modern Prometheus). Hún var dóttir femínistans Mary Wollstonecraft og stjórnleysingjans William Godwin. Hún giftist enska rómantíska skáldinu Percy Bysshe Shelley sem drukknaði eftir sex ára hjónaband.
Strandfaraskip Landsins
Sjö ferjur eru í flota fyrirtækisins. Flaggskipið er Smyril og hin sex ferjur félagsins eru: Teistin, Sam, Masin, Sildberin og Ternan. Ternan þjónar sem varaskip, en hún sigldi áður á milli Austureyjar og Borðeyjar annars vegar og Straumeyjar og Vága hins vegar. Eftir tilkomu Norðeyjagangana og Vágargangana var engin þörf á þeim siglingum. Með tilkomu Norðeyjagangana hætti ferjan Dúgvan, sem hafði siglt á milli Borðeyjar og Austureyjar, jafnframt siglingum og var seld til Grænhöfðaeyja. Fyrir utan ferjurnar á félagið mótorbátinn Súluna sem fer á milli Sørvágs og Mykiness.
thumb|260px|Ferjusiglingar félagsins Fyrirtækið rak þyrluþjónustu til ársins 1994, þegar hún var yfirtekin af Atlantic Airways. Einnig hafði félagið á hendi fragtflutninga en sá hluti starfseminnar var einkavæddur árið 2005 og tilheyrir núna Eimskipafélagi Íslands.
Rútuferðir
Innan strætisvagnakerfis fyrirtækisins eru 22 leiðir sem ná bæði yfir innanbæjarakstur og rútuferðir milli bæja. Þessar ferðir eru samræmdar ferjusiglingum félagsins.
Júlí
Júlí eða júlímánuður er sjöundi mánuður ársins og er nefndur eftir Júlíusi Caesar, einvaldi Rómarríkis. Í mánuðinum er 31 dagur. Mánuðurinn hét áður Quintilis (quintus: fimmti) því hann var fimmti mánuður ársins eftir þágildandi tímatali í Róm.
Örbekk
Örbekk er íslenskt millinafn.
Langvinn lungnateppa
Langvinn lungnateppa (orðið merkir hindrun á loftflæði til lungna sem endist lengi; enskt heiti: chronic obstructive pulmonary disease, COPD) er samheiti yfir lungnasjúkdóma sem valda langtíma öndunarerfiðleikum og skertu loftflæði til lungna (þetta kallast teppusjúkdómar). Sjúklingar eiga erfitt með að anda og hósta upp slími. Langvinn lungnateppa er algengur sjúkdómur sem dregur marga til dauða. Sjúkdómurinn er viðvarandi og fer vanalega sífellt versnandi.
Helsta orsök langvinnrar lungnateppu eru reykingar. Aðrir minni áhættuþættir eru svifryksmengun og erfðaþættir. Eftir að lungun hafa verið lengi í snertingu við ertandi efnin í reyk byrja þau að mynda bólguviðbragð sem þrengir að lungnapípunum og brýtur niður lungnavefinn.
Arnarstapaviti
thumb|right|Arnarstapaviti Arnarstapaviti er 3 m hár brúarlaga innsiglingarviti fyrir höfnina á Arnarstapa á Snæfellsnesi. Vitinn var reistur árið 1941. Ljóseinkenni vitans er LFl WRG 5s (þrískipt hvítt, rautt og grænt langt blikkljós á 5 sekúndna fresti).
Hærukappi
Hærukappi (fræðiheiti: Phoeniculus bollei) er tegund kappa.
Andra
Andra er íslenskt kvenmannsnafn.
Karólín
Karólín er íslenskt kvenmannsnafn.
Meinolf Finke
Líf og atvinna
Meinolf Finke fæddist í Arnsberg í Norðurrín-Vestfalía árið 1963. Eftir að hann lauk stúdentsprófi frá Laurentianum Arnsberg, herþjónustu og starfsnámi sem bankavörður, hóf hann nám í viðskiptafræði við háskólann í Bamberg 1987, sem hann lauk 1992 með viðskiptafræði. Náminu var fylgt eftir með dvöl í Frakklandi og á Ítalíu. Síðan 1993 hefur hann starfað í Rínarlandi á sviði skattaráðgjafar og endurskoðunar. Til viðbótar við atvinnustarfsemi sína í viðskiptalífinu þróaði Finke hæfileika sína í að skrifa, helst ljóð. Fyrsta útgáfa hans er frá árinu 2006, ljóðabókin "Ástir ástarinnar". Í mars 2014 var fyrsta ljóðabindi hans, Zauberwelten, gefið út í röðinni 100 ljóð eftir Martin Werhand Verlag. Önnur ljóðabók hans var fylgt eftir í nóvember 2015 undir yfirskriftinni Lichtgestöber í röðinni 100 sonnettur eftir sama útgefanda. Þriðja ljóðabók hans kom út í desember 2016 í textasyrpu með 50 sonnettum undir yfirskriftinni Wintersonne. Í september 2017 Goldregenzeit birtust 50 sonnettur. Í desember 2019 var besta bindi með ljóðum Finke gefið út í seríunni 250 ljóð í MWV undir yfirskriftinni Blütenlese. Ljóð Meinolf Finke einkennist af klassískri, aðallega rómantískri ljóðlist, hann skrifar oft í hefðbundnum sonnettustíl August Graf von Platen.
Núllið
Núllið var almenningssalerni í miðborg Reykjavíkur. Kallað núllið fyrst og fremst vegna staðsetningar sinnar neðst í Bankastrætinu, neðan við fyrstu númeruðu lóðirnar. Nú er þar Pönksafn Íslands.
Meinolf Finke
Líf og atvinna
Meinolf Finke býr og starfar í Bonn.
S
S eða s (borið fram ess) er 22. bókstafurinn í íslenska stafrófinu og sá 19. í því latneska.
Claytonia acutifolia
Claytonia acutifolia er plöntutegund sem var lýst af Pall.. Hún vex í norðvestur Norður-Ameríku til Asíu (við heimskautsbaug).
Kristín Ástgeirsdóttir
Kristín Ástgeirsdóttir (fædd 3. maí 1951) er íslenskur sagnfræðingur, fyrrum þingkona Kvennalistans og fyrrverandi framkvæmdastýra Jafnréttisstofu.
Kristín var kjörin á þing fyrir Samtök um kvennalista í Reykjavíkurkjördæmi árið 1991. Hún sat á þingi til ársins 1999 en var utan þingflokka frá 1997 eftir að hluti þingflokks Kvennalista gekk í sameiginlegan þingflokk jafnaðarmanna ásamt þingflokkum Alþýðuflokks og Alþýðubandalags sem varð svo undanfari Samfylkingarinnar.
Kristín fæddist í Vestmannaeyjum og voru foreldrar hennar hjónin Ástgeir Ólafsson (Ási í Bæ) rithöfundur og Friðmey Eyjólfsdóttir hjúkrunarfræðingur.
Nám og störf
Kristín lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Hamrahlíð árið 1971, stundaði háskólanám í Svíþjóð frá 1971-1972 og lauk BA-prófi í sagnfræði og bókmenntum frá Háskóla Íslands árið 1977. Hún stundaði framhaldsnám í sagnfræði við Háskóla Íslands og Kaupmannahafnarháskóla um tíma en lauk síðar meistaraprófi í sagnfræði frá Háskóla Íslands eftir að þingferlinum lauk.
Frá 1980-1981 var Kristín blaðamaður á Þjóðviljanum, hún var starfskona Samtaka um kvennalista frá 1982-1985, kennari í sögu við Kvennaskólann í Reykjavík frá 1985-1991 og stundaði einnig kvennarannsóknir frá 1985-1982. Hún var alþingismaður frá 1991-1999 og starfaði fyrir Sameinuðu þjóðirnar í Kosovo frá 2000-2001, var forstöðumaður Rannsóknarstofu í kvenna- og kynjafræðum (RIKK) frá 2005-2007 og var framkvæmdastýra Jafnréttisstofu frá 2007-2017.
Kristín starfaði innan Rauðsokkahreyfingarinnar frá 1976-1981 og var meðal stofnenda Kvennaframboðsins í Reykjavík árið 1982 og Samtaka um kvennalista ári síðar.
Ritstörf
Kristín hefur í gegnum árin stundað rannsóknir á sviði kvenna- og kynjasögu og ritað fjölmargar fræðigreinar á því sviði. Meðal annars ritstýrði hún ásamt Arnfríði Guðmundsdóttur bókinni Kvennabarátta og kristin trú sem kom út árið 2009.
1567
Á Íslandi
Fædd
Dáin
Erlendis
Fædd Dáin
Hekluskógar
thumb|Loðvíðir og birki við syðri mörk Hekluskóga á Langöldu (milli Gunnarsholts og Keldna) Hekluskógar eru samstarfsverkefni Landgræðslu ríkisins, Skógræktar ríkisins, Suðurlandsskóga, Landgræðslusjóðs, Skógræktarfélags Rangæinga og Árnesinga og landeigenda (og sjálfboðaliða) á svæðinu. Verkefnið snýr að því að planta birkiskógi á um 100.000 hektara svæði umhverfis Heklu til að hefta fok á lausum jarðefnum, þ.e. ösku, sem fylgja eldgosum. Svæðið í heild sinni nær frá Keldum og Gunnarsholti að Þjórsá og í Þjórsárdal auk þess sem plantað verður í allt að 600 metra hæð í Hekluhlíðum og í svæði sunnan við Hrauneyjalón (eða N/NA við Heklu).
Verkefnið var stofnað árið 2007 þegar var gerður sérstæður samningur milli Skógræktar og Landgræðslu um samvinnu sem felst í því að nota aðallega birki sem landgræðslujurt í kringum Heklu og á erfiðum uppblásturssvæðum kringum hana. Áætlað var í byrjun að verkefnið stæði í allt að hálfa öld. Svæðið er um 100.000 hektarar lands sem er næstum 1% af flatarmáli Íslands (svipað og Langjökull sem er 950km2). 2,7 milljónum birkiplantna hafði verið plantað 2016 í 1400 hektara og rúmlega 700 trjálundi. Ekki er áætlað að planta í allt svæðið heldur reitir valdir út til að planta í (eins konar plöntueyjur sem geta dreift fræi út frá sér). Árið 2018 voru settar niður 333 þúsund plöntur af beinvaxna birkikvæminu emblu.
Tilgangur verkefnisins er að endurheimta fyrri landgæði en nær allt svæðið var áður þakið skógi að mestu leyti áður en um aldamótin 1900 höfðu flestir skógarnir eyðst vegna ágangs (þekktar skógarleifar eru t.d. Galtalækjarskógur, Næfurholtsskógur og Búrfellsskógur). Með endurheimt skóganna er landið varið fyrir áfalli gjósku en skógar eiga mestan möguleika af gróðurlendum að lifa af gjóskuáföll (og veita skjól fyrir öskufoki og rofmætti þess).
Auk stofnanna og samtaka geta þeir sem eiga eða leigja land sem er 0,5-25 hektarar sent inn umsókn til að taka þátt í verkefninu. Í umsókninni kemur fram að veittur sé styrkur með 670 birkiplöntum að lágmarki. Styrkþeginn verði að jafna það mótframlag með birki, reyni eða víðigræðlingum. Styrkþeginn verður einnig að tryggja að landið sé beitarfriðað og að ekki sé of mikið jarðvegsfok á því. Samningar við landeigendur árið 2018 voru 236.
Fyrst og fremst er birki plantað í verkefninu en einnig hefur víði, reyniviði og jafnvel blæösp verið plantað í minna mæli. Grösum hefur verið sáð (t.d. melgresi, rýrgresi) til að hafa gróðurlag til að hamla frostlyftingu. Um 200 tonnum af kjötmjöli var dreift árið 2018 (og 75 tonnum af tilbúnum áburði) en uppgræðslan með kjötmjölinu hefur skilað góðum árangri. (auk þess að hjálpa vexti plantna þá myndar áburðurinn lífræna skán sem hamlar frostlyftingu). Birki hefur einnig verið plantað í lúpínubreiður á svæðinu því að þekkt er að lúpínan fóstrar plöntuna vel með því að skapa næringarríkan jarðveg. Ágætur árangur er af gróðursetningu birkisins, elstu trén eru komin yfir mannhæð og fræmyndun er mikil.
Árangur lifunar og vaxtar birkis
Árið 2013 voru lagðir út mælifletir (250m x 250m) til að meta árangur lifunar og vaxtar á birkiplanta. 5 árum síðar (2018) var metinn árangur af 12 mæliflötum. Afföll af birkiplöntum reyndust minni en gert var ráð fyrir og töluverð sjálfsáning hafði orðið. Niðurstaðan var að í 7 þeirra 12 reita hafði birki sáð sér og fjölgað hafði plöntum í reitum. Meðalhæð plantnanna var 21 cm árið 2013 en 62 árið 2018. Meðalársvöxtur voru tæpir 8cm sem telst gott á svæðinu.
Claytonia arctica
Claytonia arctica er plöntutegund sem var lýst af Adam. Hún vex í Alaska og austur Rússlandi.
Viðarkappi
Viðarkappi (fræðiheiti: Phoeniculus castaneiceps) er tegund kappa.
Þéttbein
Þéttbein er, eins og nafnið bendir til, þétt, en líka hart. Þéttbeinið er búið til úr örlitlum samfelldum spólum sem nefnast beinflögur, osteocytes. Innan þessara beinflagna eru beinfrumurnar, hinar þroskuðu frumur beinvefjarins, og liggja þar í örholum sem nefnast lón. Lónunum er raðað í samlæga hringi utan um hverja beinflögu.
Þéttbeinið er að mestu utan til í beininu þar sem sterkan vef þarf.
Hole
Hole (úr norrænu: hóll) er sveitarfélag í Buskerud-fylki í Noregi. Flatarmál þess er 195 km² og íbúafjöldinn var 5.307 1. janúar 2006. Nágrannasveitarfélög Hole eru Hringaríki, Bærum, Lier og Modum. Hole stendur við stöðuvatnið Tyrifjorden.
Saga
Fram til áramótanna 1963/1964 var Hole sjálfstætt sveitarfélag en þá um áramótin féll það inn í Ringerike sveitarfélagið. Árið 1977 varð Hole svo aftur sjálfstætt sveitarfélag og hefur verið svo síðan.
Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Hole sýnir fjórar krúnur konunga frá því á miðöldum. Ekki er vitað með vissu hvernig þessir fjórir tengjast svæðinu, en þeir eru:
Transylvanía
frame|[[Kort af Rúmeníu. Transylvanía er lituð gul]] thumb|right thumb|right thumb|right Transylvanía (eða Sjöborgaland) (ungverska: Erdély; rúmenska: Transilvania eða Ardeal; þýska: Siebenbürgen eða Überwald (über Walt); latína Transsilvania eða Transsylvania; Saxneska Siweberjen; tyrkneska Erdelistan) er landsvæði í norðvestur- og miðhluta Rúmeníu, sem í gegnum tíðina hefur tilheyrt Ungverjalandi og verið hluti af veldi Habsborgara. Til 1711 var Transylvanía sjálfstætt furstadæmi.
Murasaki Shikibu
thumb|right|Teikning af Murasaki Shikibu eftir [[Kikuchi Yosai (19. öld).]] Murasaki Shikibu (紫 式部; um 973 – um 1014 eða 1025) var japönsk skáldkona og rithöfundur sem þjónaði við japönsku keisarahirðina á Heiantímabilinu. Hún er einkum fræg fyrir Söguna af Genji sem sumir vilja telja fyrstu skáldsöguna í nútímaskilningi.
Transylvanía
Landafræði
Svæðið sem í dag nefnist Transylvanía er rúmenskt hérað sem skiptist í sextán sýslur og nær yfir 103.600 km² svæði í mið- og norðvesturhluta Rúmeníu. Transylvanía er þannig meira en helmingur Rúmeníu. Sýslurnar eru Alba, Arad, Bihor, Bistrita-Nasaud, Brasov, Caras-Severin, Cluj, Covasna, Harghita, Hunedoara, Maramures, Mures, Salaj, Satu Mare, Sibiu og Timis.
Af Transylvaníuhásléttunni renna árnar Mures, Somes, Cris og Olt auk annarra þveráa Dónár. Cluj-Napoca (318.027 íbúar) er stærsta borgin, en aðrir stórir þéttbýliskjarnar eru Timisoara (317.651 íbúar), Brasov (283.901 íbúar), Oradea (206.527 íbúar), Arad (172.824 íbúar), Sibiu (155.045 íbúar), Targu Mures (149.577 íbúar), Baia Mare (137.976 íbúar) og Satu Mare (115.630 íbúar).
Efnahagslíf
Í Transylvaníu er að finna mikið af náttúrulegum jarðefnum, svo sem brúnkolum, járni, blýi, mangani, gulli, kopar, náttúrugasi, salti og brennisteini. Stáliðnaður, efnaiðnaður og vefnaðarframleiðsla eru áberandi, en landbúnaður; búfjárrækt, jarðrækt, vínframleiðsla og ávaxtarækt eru líka mikilvægar atvinnugreinar. Timbur er líka mikilvæg auðlind.
Transylvanía stendur undir 35% af vergri landsframleiðslu Rúmeníu og landsframleiðsla á mann er þar um 11.500 dollarar sem er 10% yfir landsmeðaltali.
Íbúar
Samkvæmt manntali frá 2002 búa 7.221.733 manns í Transylvaníu þar sem mikill meirihluti er Rúmenar að uppruna. Að auki búa þar stór þjóðarbrot af ungverskum uppruna (1.415.718 íbúar) og sígaunar auk fólks af þýskum uppruna.
Orðsifjar
Erdely á ungversku þýðir „handan skógar“, sem á latnesku er ultra silvam. Fyrst er minnst á Transylvaníu í latnesku skjali frá 1075 sem ultra silvam („handan skógar“) sem síðar breyttist í trans silvam sem þýðir það sama. Rúmenska heitið er bara aðlögun af ungverska (fyrst er minnst í skjali frá 1432). Þýska nafnið Siebenbürgen merkir Sjöborgaland eftir borgum Transylvaníusaxa í héraðinu.
Karólína
Karólína er íslenskt kvenmannsnafn.
Kjörnir alþingismenn 1999
Þetta er listi yfir kjörna Alþingismenn eftir Alþingiskosningarnar 1999.
Illugi
Illugi er íslenskt karlmannsnafn.
Andrá
Andrá er íslenskt kvenmannsnafn.
Nippiltöng
Nippiltangir—einnig þekktar sem vatnspumputangir—eru stillanleg tangir. Þær eru með rifflaða kjálka sem hallast oftast um 45 til 60 gráður út frá handfanginu. Hægt er að færa neðri kjálkann á milli nokkurra þrepa með því að renna honum til og frá þegar töngin er alveg opin. Kosturinn við þessa hönnun er sá að hægt er að hafa nokkrar stærðir á tönginni án þess að fjarlægðin á milli handfanganna aukist. Þessar tangir eru oftast með löng handföng—oftast 24 til 30 cm löng—til að auka vogaraflið.
Nippiltangir eru oft notaðar til að skrúfa bolta og rær og halda þeim, halda óreglulegum hlutum og til að klemma ýmis konar efni.
Lögun þessara tanga var fundin upp af Champion–DeArment Tool Company árið 1934 og urðu þekktar undir nafninu Channellock (sem fyrirtækið tók svo upp sem nafn síðar)  en eru núna framleiddar af mörgum öðrum framleiðendum.
Kata
Kata er íslenskt kvenmannsnafn.
Þuríður Backman
Þuríður Backman (8. janúar 1948) er fædd og uppalin í Reykjavík og bjó þar uns hún fluttist með fjölskyldu sinni til Egilsstaða. Þuríður lauk námi við Hjúkrunarskóla Íslands, stundaði nám við Nýja hjúkrunarskólann og Norræna lýðheilsuháskólann. Vann við hjúkrun á Borgarspítalanum, heilsugæslunni í Reykjavík og á sjúkrahúsi og heilsugæslu á Egilsstöðum. Vann um nokkur ár sem fræðslufulltrúi Krabbameinsfélags Íslands á Austurlandi og sinnti tóbaksvörnum bæði í skólum og með námskeiðahaldi.
Vestur-Svalbarðastraumurinn
thumb|right|Vestur-Svalbarðastraumurinn litaður rauður Vestur-Svalbarðastraumurinn er hlýr, saltur hafstraumur sem streymir norður með vesturströnd Svalbarða, austan til í Framsundi. Vestan við hann rennur Austur-Grænlandsstraumurinn til suðurs. Vestur-Svalbarðastraumurinn ber hlýjan Atlantssjó inn í Norður-Íshafið og gerir Framsund að nyrsta hafsvæði heims sem ekki leggur allt árið um kring.
Þuríður Backman
Þuríður hefur tekið þátt í pólitískum störfum allt frá því að hún var á lista Alþýðubandalagsins í Reykjavík til Alþingis árið 1978. Eftir að hún flutti austur á Hérað varð hún varaþingmaður fyrir Alþýðubandalagið árið 1991 og tók árlega sæti fyrir þann flokk á árunum 1992 til 1997 og sem óháður þingmaður 1998. Hún tók einnig þátt í bæjarmálapólitíkinni bæði í Reykjavík og á Egilsstöðum. Tók sæti í bæjarstjórn Egilsstaða 1990-98 og var forseti bæjarstjórnar síðara kjörtímabilið. Var stofnfélagi í Vinstrihreyfingunni grænu framboði 1999 og hefur setið á Alþingi síðan. Hún leiddi lista hreyfingarinnar i Austurlandskjördæmi það ár, var í 2. sæti við nýja kjördæmaskipan 2003 og er það einnig í komandi kosningum.
Þuríður er gift Birni Kristleifssyni arkitekt, hún á 3 börn og nokkur barnabörn. Foreldrar Þuríðar eru Ernst Backman íþróttakennari og Ragnheiður Jónsdóttir sjúkraliði.
Árni Þór Sigurðsson
Árni Þór Sigurðsson (f. 1960 í Reykjavík) er íslenskur sendiherra og fyrrum alþingismaður. Árni Þór lauk stúdentsprófi við Menntaskólann í Hamrahlíð 1979 og cand.mag. prófi í hagfræði og málvísindum frá Oslóarháskóla 1986. Hann stundaði framhaldsnám í slavneskum málum við háskólana í Stokkhólmi og Moskvu. Auk þess hefur Árni Þór stundað nám í ensku við King‘s College í Bournemouth á Englandi, í rússnesku við Extra Class í Pétursborg í Rússlandi og í opinberri stjórnsýslu við Háskóla Íslands. Hann lauk meistaranámi í alþjóðasamskiptum frá Háskóla Íslands árið 2015.
Árni Þór ólst upp í Reykjavík. Foreldrar hans voru Sigurður Kristófer Árnason skipstjóri og Þorbjörg Friðriksdóttir hjúkrunarkennari (bæði látin). Eiginkona Árna Þórs er Sigurbjörg Þorsteinsdóttir ónæmisfræðingur og eiga þau þrjú börn.
Störf
Árni Þór starfaði sem leiðsögumaður í Rússlandi um tíma, var fréttaritari við Ríkisútvarpið þar í landi og á fréttastofu RÚV. Þá var hann deildarstjóri í samgönguráðuneytinu og ritstjórnarfulltrúi á Þjóðviljanum og Helgarblaðinu. Á árunum 1992-1997 starfaði hann við kjara- og félagsmál hjá Kennarasambandi Íslands.
Í sveitarstjórn
Árni Þór hefur starfað í sveitarstjórnarmálum sem borgarfulltrúi í Reykjavík og stjórnarmaður í Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Í Reykjavík hefur hann stýrt málaflokkum eins og hafnamálum, leikskólamálum, skipulagmálum og umhverfis- og samgöngumálum. Þá var hann forseti borgarstjórnar 2002-2005. Árni Þór sat í stjórn Hafnasambands Íslands 1994-2004, þar af sem formaður frá 1997 og í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga 1999-2007, meðal annars sem varaformaður. Þá hefur hann reynslu af alþjóðasamstarfi á sviði sveitarstjórnarmála.
Á alþingi
Árni Þór var kjörinn alþingismaður í Alþingiskosningunum 12. maí 2007 og er þingmaður Reykjavíkurkjördæmis norður. Hann átti sæti í samgöngunefnd og umhverfisnefnd  Alþingis og einnig í þingmannanefnd EFTA. Í kosningunum 2009 var hann endurkjörinn sem þingmaður VG í Reykjavíkurkjördæmi norður. Á kjörtímabilinu 2009-2013 hefur Árni Þór verið formaður utanríkismálanefndar, átt sæti í allsherjarnefnd, menntamálanefnd, félagsmálanefnd, fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd. Þá hefur hann átt sæti í þingmannanefnd EFTA/EES, þar af sem formaður frá 2009, á sæti í Norðurlandaráði, var m.a. formaður mennta- og menningarmálanefndar ráðsins 2012 og sat á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 2009. Árni Þór var formaður Sameiginlegu þingmannanefndar Alþingis og Evrópuþingsins fram að afsögn sinni.
Árni Þór hefur verið virkur í alþjóðastarfi, bæði á sveitarstjórnarstigi og á vegum Alþingis. Hann átti sæti í stjórnarnefnd Eurocities um samgöngumál, var fulltrúi íslenskra sveitarfélaga á sveitarstjórnarþingi Evrópuráðsins, sat þing Alþjóðahafnasambandsins árin 1994 - 2006 og var í stjórn Alþjóðasambands hafnaborga. Þá starfaði hann um skeið sem verkefnisstjóri Sambands íslenskra sveitarfélaga í Brussel.
Árni Þór sagði af sér þingmennsku sumarið 2014, en skömmu áður hafði verið tilkynnt að hann hefði verið skipaður sendiherra af Gunnari Braga Sveinssyni. Árið 2018 viðurkenndi Gunnar Bragi í einkasamtali sem náðist á upptöku að hafa fyrst og fremst útnefnt Árna Þór í embættið til að draga athygli almennings frá útnefningu Geirs H. Haarde í sendiherraembætti Íslands í Bandaríkjunum.
Lundagrýta
Lundagrýta (fræðiheiti; Claytonia caroliniana er plöntutegund sem var lýst af André Michaux. Hún vex í austurhluta Norður-Ameríku.
Byron lávarður
thumb|right|Byron í [[Albanía|albönskum búningi á málverki eftir Thomas Phillips frá 1813.]] Byron lávarður eða '''George Gordon Byron, 6. barón af Byron' (22. janúar 1788 – 19. apríl 1824) var enskt rómantískt skáld sem varð ekki síður frægur fyrir hneykslissögur sem um hann gengu en sagnakvæði sín eins og Bandingjann í Chillon, Manfreð og Don Júan''. Matthías Jochumsson kallaði hann „Byron Bretatröll“ í kvæði.
Byron átti í fjölmörgum ástarsamböndum. Hann var auk þess talinn hafa átt barn við hálfsystur sinni og lést að lokum í Grikklandi þar sem hann hafði ætlað sér að berjast fyrir málstað Grikkja í sjálfstæðisstríðinu gegn Tyrkjaveldi. Dóttir hans (og eina skilgetna barn hans) var Ada Lovelace sem síðar varð fræg fyrir að lýsa virkni fyrstu eiginlegu tölvunnar; greiningarvélar Babbages.
Streitisviti
thumb|right|Streitisviti Streitisviti er viti á Streitishorni, rétt sunnan við Breiðdalsvík á Austurlandi. Núverandi viti var reistur 1984. Hann er áttstrendur, steinsteyptur svartur og hvítur turn, 12 metrar á hæð. Ljóseinkenni hans er Fl(3) WRG 20s (þrískipt hvít, rauð og græn þrjú blikkljós á 20 sekúndna fresti).
1568
thumb|right|[[Vilhjálmur þögli.]] thumb|right|[[Karl prins af Astúríu.]] Árið 1568 (MDLXVIII í rómverskum tölum)
Á Íslandi
Fædd
Beinvefur
Beinvefur er harður og steinefnaríkur stoðvefur, gerður úr bandvefsþráðum og steinefnum, einkum kristölluðum kalsíumfosfatsöltum, en einnig natríum-, kalíum-, klór- og flúorsöltum.
1568
Á Íslandi
Dáin
Kvöldroðatóki
Kvöldroðatóki (fræðiheiti: Tockus deckeni) er tegund tóka.
1568
Erlendis
Fædd
Beinvefur
Beinvefjum er gjarnan skipt í tvennt:
1568
Erlendis
Dáin
Beinvefur
Beinhimna umlykur allan beinvef en hún er úr bandvef. Hún aðstoðar beinin við að gróa með næringartilfærslu. Endar beina sem mæta öðrum beinum er brjósk.
Freenode
freenode er IRC net sem vinsælt er meðal notenda og forritara frjáls hugbúnaðar, notendur eru um 90.000. Þar er (ólíkt t.d. IRCNet) boðið upp á að skrá gælunafn sitt og rásir, en leyfð gælunafnalengd er 16 tákn og rásagerðir sem algengar eru notendum eru # rásir.
Stóriburkni
Stóriburkni (Fræðiheiti: Dryopteris filix-mas) er burknategund af þrílaufungsætt. Stóriburkni er stærstur íslenskra burkna, og vex í gjám og kjarri. Hann verður allt að 80-100 sm hár og er með tvífjaðurskipt blöð.
Tertíertímabilið
Tertíertímabilið eða bara tertíer (=„þriðja tímabilið“) er jarðsögulegt tímabil sem kemur á milli krítartímabilsins og kvartertímabilsins. Tímabilið nær nokkurn veginn frá dauða risaeðlanna fyrir 65 milljónum ára að upphafi síðustu ísaldar fyrir um 2,6 milljónum ára. Ísland verður til á tertíertímabilinu fyrir um 20 milljónum ára.
Tertíertímabilið skiptist í:
Stærðfræðigreining
Stærðfræðigreining er sú grein stærðfræði sem fæst við markgildi og tengda hluti, eins og deildun, heildun, mál, óendanlegar raðir og fáguð föll.
Þessi viðfangsefni eru oftast rannsökuð í samhengi við rauntölur, tvinntölur og föll. Stærðfræðigreining þróaðist út frá örsmæðareikningi og fær þaðan grunnhugtök sín og aðferðir. Stærðfræðigreining er aðskilin frá rúmfræði, en hægt er að beita henni á stærðfræðileg viðföng í rúmi sem býr yfir skilgreiningu á nánd (grenndarrúmi) eða fjarlægðum milli hluta (firðrúmi).
Gautland
thumb|right|Gautland er syðsti hluti Svíþjóðar. thumb|right|Héruðin í Gautlandi. Gautland (sænska Götaland) er syðstur þriggja landshluta Svíþjóðar (hinir tveir eru Svíaríki og Norðurland). Gautland skiptist í héruðin Skán, Halland, Blekinge, Smálönd, Eyland, Gotland, Vestur-Gautland, Austur-Gautland, Dalsland og Bohuslän.
Andrea
Andrea er íslenskt kvenmannsnafn.
Johnny English
thumb|Merki myndarinnar. Johnny English er bresk gamanmynd frá 2003 um seinheppna spæjarann Johnny English (Rowan Atkinson). Í myndinni verður Johnny English einn aðalspæjarinn í bresku leyniþjónustunni þegar allir í leyniþjónustunni deyja allir í sömu sprengingunni og hllutverk hans er að passa á að bresku krúnunni verður ekki stolið. Kvikmyndin var frumsýnd 18. júlí 2003. Aðalleikarar eru Rowan Atkinson, Ben Miller, Tasha de Vasconcelos og John Malkovich. Höfundar handrits eru Neal Purvis, Robert Wade, Walliams Davies og Peter Howitt sem einnig er leikstjóri. Framhaldskvikmyndin Johnny English Reborn kom síðan út árið 2011 og þriðja myndin Johnny English Strikes Again kom út árið 2018.
Framleiðsla
Árið 2000 var tilkynnt að Rowan Atikinson myndi fara með aðalhlutverk í væntanlegri spæjaragrínkvikmynd. Í júlí 2002 hófust tökurnar og stóðu þær yfir í fjórtán vikur og fóru tökurnar að mestu leyti fram í London og fóru tveir dagar í það að taka upp lokasenu myndarinnar. Myndin var síðan frumsýnd 18. júlí 2003 í Bretlandi.
Immanúel
Immanúel er íslenskt karlmannsnafn.
Rannveig Guðmundsdóttir
Rannveig Guðmundsdóttir (f. 15. september 1940) er fyrrverandi alþingismaður. Rannveig var félagsmálaráðherra frá árinu 1994-1995 og forseti Norðurlandaráðs árið 2005.
Rannveig fæddist á Ísafirði og foreldrar hennar voru hjónin Guðmundur Kristján Guðmundsson skipstjóri og Sigurjóna Guðmundína Jónasdóttir húsmóðir. Eiginmaður Rannveigar er Sverrir Jónsson tæknifræðingur og eiga þau þrjú börn, Sigurjónu, Eyjólf Orra og Jón Einar. Rannveig er tengdamóðir söngvarans Kristjáns Jóhannssonar.
Nám og störf
Rannveig lauk landsprófi frá Gagnfræðaskóla Ísafjarðar árið 1956. Hún sótti námskeið í tölvufræðum í Ósló og Reykjavík frá 1970-1972.
Rannveig starfaði hjá Pósti og síma á Ísafirði frá 1956–1962. Hún vann við skrifstofu- og verslunarstörf 1962-1963 og 1967-1968 og hjá tölvudeild Loftleiða frá 1972-1976. Hún var bæjarfulltrúi í Kópavogi frá 1978-1988, þar af forseti bæjarstjórnar í þrjú ár og formaður bæjarráðs í eitt ár. Hún var aðstoðarmaður Jóhönnu Sigurðardóttur félagsmálaráðherra frá 1988-1989. Hún var alþingismaður frá 1989-2007, fyrst sem þingmaður Alþýðuflokksins í Reykjaneskjördæmi en síðar Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi. Rannveg gegndi embætti félagsmálaráðherra frá 1994-1995.
Rannveig sat í félagsmálaráði Kópavogs frá 1978-1986 og var formaður ráðsins frá 1982-1986. Hún var formaður stjórnar Örva, vinnustofu fyrir fatlaða frá 1982–1986, sat í stjórn launanefndar sveitarfélaga frá 1986-1988 og í stjórn Sparisjóðs Kópavogs frá 1981–1988, var formaður húsnæðismálastjórnar frá 1987-1989. Hún var fulltrúi á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 1989 og 1996 og sat í sóknarnefnd Digraneskirkju um tíma.
Æskýlos
thumb|right|Brjóstmynd af Æskýlosi. Æskýlos (Æskílos eða Aiskýlos ) (gríska: Αἰσχύλος; 525 f.Kr. – 456 f.Kr.) var leikskáld frá Aþenu í Grikklandi. Hann var einn þriggja mestu harmleikjaskálda Grikkja (hinir tveir eru Evripídes og Sófókles).
Verk
Vitað er að Æskýlos skrifaði 76 leikrit, en aðeins sex eru þekkt í dag:
Að auki er varðveitt verkið Prómeþeifur bundinn (stundum nefnt Prómeþeifur fjötraður eða bara Prómeþeifur) sem var eignað Æskýlosi í fornöld en nútímafræðimenn hafa dregið í efa að verkið sé réttilega eignað Æskýlosi.
Ytra-Holt
Ytra-Holt í Svarfaðardal var bújörð í vestanverðum dalnum um 2 km framan við Dalvík. Bæjarins er getið strax í Svarfdæla sögu og þar var búið fram á 9. áratug tuttugustu aldar er hefðbundinn búskapur lagðist af. Síðustu ábúendur voru bræðurnir Garðar og Valtýr Jóhannessynir. Þeir þóttu sérlundaðir nokkuð og búskaparlag þeirra sérstakt. Enn eru sagðar sögur af þeim í Svarfaðardal. Dalvíkurhreppur keypti jörðina af þeim bræðrum og nú er hún í eigu Dalvíkurbyggðar. Um tíma var rekið mikið loðdýrabú á landareigninni. Reksturinn gekk vel til að byrja með en lenti síðan í þroti. Þá keypti Hestamannafélagið Hringur húsin til hagsbóta fyrir félagsmenn sína. Þar heitir nú Hringsholt.
Isaac Asimov
thumb|right|Isaac Asimov árið 1965. Isaac Asimov (2. janúar 1920 – 6. apríl 1992) var bandarískur rithöfundur og lífefnafræðingur af rússneskum gyðingaættum. Hann er þekktur fyrir vísindaskáldsögur sínar og fjölmörg vísindarit fyrir almenning. Ein skáldsaga hans, Stálhellar, sú fyrsta í vélmennasyrpu hans, hefur komið út á íslensku í þýðingu Geirs Svanssonar. Á æviferli sínum skrifaði hann meira en 400 bækur sem spanna allt Dewey-flokkunarkerfið að undanskildri heimspeki. Hann var einn afkastamesti rithöfundur 20. aldarinnar. Áhrifa hans gætir í mörgum verkum síðari höfunda, til dæmis Stjörnustríðsmyndum George Lucas.
Hann var prófessor í lífefnafræði við Boston-háskóla.
Berlingske Media
thumb|right|Höfuðstöðvar Berlingske Media í Kaupmannahöfn. Berlingske Media er útgáfufyrirtæki danska dagblaðsins Berlingske (sem áður hét Berlingske Tidende). Félagið gefur líka út dagblöðin Weekendavisen og fríblaðið B.T.metro auk fréttavefsins B.T.
Fyrirtækið rekur uppruna sinn til þess þegar Ernst Henrich Berling hóf útgáfu tímaritsins Kjøbenhavnske Danske Post-Tidender árið 1749.
Evrópskur ferskvatnshumar
Evrópskur ferskvatnshumar (Austropotamobius pallipes) (e. white-clawed crayfish), hér eftir nefnt EFH er humrungur sem lifir í fersku vatni. Hann er upprunnin á Bretlandseyjum og er að finna á Bretlandi og víða um Evrópu, þá sérstaklega á Íberíuskaganum en hann er samt sem áður í útrýmingarhættu og því bannað að veiða hann. Humrungar eru eins og humrar í útliti en munurinn er að humar lifir í söltum sjónum en humrungar í fersku vatni. Mikið er gert til þess að vernda tegundina um alla Evrópu.
Útlit
EFH er brúnn eða bronsaður á lit, hann hefur fimm pör af fótum en fremsta parið hefur þróast í stórar og sterkar klær. Augun eru eins og kringlóttar svartar perlur sem eru áfastar á höfði og er hann í útlitinu eins og humar. Hann verður að meðaltali um 10 cm (3,9 tommur) langur og 90 gr. Hann verður kynþroska um 3-4 ára aldur og verður um 10-12 ára á Englandi en á Spáni verður hann einungis 6–8 ára.
Lifnaðarhættir og búsvæði
EFH kýs að búa í vatnsföllum og Á|ám þar sem vatnið er tært, aðeins um einn metri að dýpt og ágætis streymi er á vatninu. Þá er aðeins að finna á svæðum þar sem vatnið inniheldur mikið af kalsíumkarbónati, ástæðan fyrir því er að þeir þurfa kalsín til að mynda og styrkja skelina sína. Þess vegna eru þeir algengastir í Mið og Norður- Englandi þar sem vatnið þar inniheldur meira af kalsín.
EFH er næturdýr. Á daginn halda þeir sig í holum í árbakkanum eða undir steinum eða trjárótum og í litlum sprungum. Á nóttunni fara þeir úr felum til þess að ná sér í fæðu. Þeir halda sig á um eins metra dýpi og labba áfram á fótunum en ef þeir þurfa að fara hraðar yfir eins og að flýja rándýr fara þeir hraðar afturábak og nota þeir sterka halann sinn til þess.
EFH borðar plöntur, önnur dýr og dauða hluti. Þeir veiða með stóru klónum sínum til dæmis aðra hryggleysingja eins og snigla, skordýralirfur eða litla fiska og nota svo klærnar til þess að rífa bráðina í sundur áður en þeir setja hana í munninn. Helstu dýr sem eru að borða EFH eru fiskar, fuglar, rottur og otrar.
Seiðin eru aðallega að finna í jaðargróðri eins og þörungum, fínni möl, plönturótum og einnig í rusli við árbakkana. Fullorðna EFH er aðallega að finna í og við grýtta árbakka. EFH er einnig að finna í tjörnum, uppistöðulónum, laugum og borholum. Hann er nokkuð þolinn gagnvart mismunandi umhverfis aðstæðum og þá sérstaklega gagnvart hitastigi og súrefni en hann er þó frekar viðkvæmur fyrir mengun. Á Spáni er helst að finna EFH þar sem lítið sem ekkert er af fiski.
Hrygning og vöxtur
EFH parast á haustin, eggin festast við neðri hluta hala kvendýrsins og ber hún þau þar til þau klekjast síðla vors.
Skelin verndar EFH fyrir áreiti en skelin vex ekki með honum þegar hann stækkar. Á fyrsta árinu skiptir hann nokkrum sinnum um skel en það gerist þannig að skelin dettur af og ný tekur að myndast. Á fullorðinsárunum gerist það hins vegnar einungis einu sinni á ári. Þegar ný skel er að myndast er EFH berskjaldaðri fyrir að verða étinn af öðrum dýrum. EFH getur náð allt að 12 ára aldri svo að hann skiptir nokkrum sinnum um skel á ævinni. Svo að skelin geti vaxið sem hraðast þarf hann að vera í steinefna- og kalsínríku vatni en það styrkir skelina.
Útbreiðsla
thumb|Útbreyðsla EFH um Evrópu Mest er af EFH í Bretlandi. Hann má finna víða í Bretlandi en hann er einna algengastur í Austur- Wales og í suður og vesturhluta Norður-Írlands.
Landfræðileg sviðamörk eru Skotland í norður, Spánn í suður og vestur og Svartfjallaland í austur. Talsvert er af EFH í Ölpunum, við Atlandshafið, meginlandi Evrópu og við Miðjarðarhafið. Á Spáni dreifðist tegundin hratt á svæðum sem hafa hátt gildi kalsín í vatni. Í ölpunum er hann að finna við lægstu árfarvegina. Á svæðum við Atlandshafið er tegundina helst að finna í París í Frakklandi, Cantabaria, Austurias, Navarra, La Rioja á Spáni.
Veiðar
thumb|Heildarafli EFH Bannað er að veiða EFH vegna þess að hann er í útrýmingarhættu. Það er hægt að sækja um sérstakt leyfi til þess að veiða EFH í Bretlandi en ekki er heimilt að veiða hann án þess að vera með tilgetið leyfi, þá er hann veiddur í gildrur, net og einnig með háfum. Árið 1957 var veitt 3.500 tonn á Spáni en fór hratt niður og var veitt um eða undir 1.000 tonn á Spáni frá 1960 til 1986 nema árið 1971 þegar aflinn fór upp í 1800 tonn en árið 1986 hættu allar veiðar á Spáni. Í Frakklandi voru veidd 2 tonn árið 2014 en ekki eru til önnur gögn um veiðar á EFH sem eru bannaðar í dag.
Útrýmingarhætta
EFH er eini innfæddi humrungurinn í Bretlandi. Honum er þó ógnað vegna útbreiðslu innfluttra humrunga sem fluttir voru til Bretlands á áttunda og níunda áratugnum en upphaflega var það gert til þess að anna veitingahúsum. Einnig komu innfluttu humrungarnir með veiru með sér sem er að drepa EFH. Helsta ógn EFH er Red Swamp og Signal ferskvatnshumrarnir sem fluttir voru frá Ameríku til Bretlands árið 1970 og hefur verið í ræktun í Bretlandi síðan þá. Signal ferskvatnshumarinn kom með veirusjúkdóm sem kallast Crayfish plága með sér sem kemur af sveppnum Aphanomyces astaci en þeir drepast innan fárra vikna eftir sýkingu. Veiran breiddist hratt út sem olli því að mikið að EFH drapst. Einnig eru báðir Amerísku ferskvatnshumrarnir árásagjarnir, ágegnir, stærri og eignast fleiri afkvæmi svo að honum fjölgar hraðar og er að taka meira búsvæði af EFH.
Árið 1981 voru sett lög í Bretlandi um verndun EFH. Internationarl Union for Conservation of Nature eru samtök sem standa fyrir verndun dýra og hafa þau rauðann lista yfir dýr í útrýmingarhættu. EFH er á þessum rauða lista sem gildir um heim allan. Árið 2010 var EFH metin lífvera í útrýmingarhættu hjá ESB, í Evrópu og á heimsvísu.
Það sem er meðal annars verið að gera til þess að vernda EFH er að setja upp girðingar til þess að koma í veg fyrir að nautgripir og sauðfé séu að skemma árbakkana, planta fleiri trjám svo að það séu fleiri trjárætur í ánum sem nýtast EFH og setja upp göngustíga svo að fólk geti gengið á þeim í staðin og notið umhverfisins án þess að vera að ganga of nálægt ánum og þar með að skemma árbakkana. Einnig er mikilvægt fyrir stangveiðifólk að sótthreinsa allan búnaðinn eins og veiðarfærin og stígvélin vel ef þeir ætla að fara í á þar sem EFH er svo að þeir séu ekki er bera með sér einhverja sjúkdóma eða veirur sem gætu drepið hann.
Evrópski ferskvatnshumarinn á Spáni
Á sjöundaáratugnum var farið að taka eftir því að fækkað hafði af EFH á Spáni og var það aðallega vegna ofnýtingu á búsvæðum. Þeir voru nýttir á Spáni fram á áttunda áratuginn. Á áttunda og níunda áratugnum voru fluttir inn Red Swamp og Signal ferskvatnshumrarnir eins og í Bretlandi og bar Signal ferskvatnshumarinn með sér sjúkdóminn sem drepur EFH.
Árið 2009 var áætlað að um 1.050 einstaklingar af EFH væri á Íberíuskaganum sem er fjölgun frá árunum áður og er það vegna þess að farið var í svæðisbundna aðgerðir á svæðum sem eru laus við Red Swamp og Signal ferskvatnshumrana til þess að vernda og fjölga EFH.
Katarína
Katarína er íslenskt kvenmannsnafn.
Evrópskur ferskvatnshumar
Heimildaskrá
FAO. (2018). Fishery and Aquaculture Statistics. [Global capture production 1950-2016] (FishStatJ). Sótt af http://www.fao.org/fishery/statistics/software/FishStatJ/en
GOV. (e.d.). White-clawed crayfish licance. Sótt af https://www.gov.uk/government/collections/white-clawed-crayfish-licences
IUCN red list. (e.d.). White-clawed Crayfish. Sótt af https://www.iucnredlist.org/species/2430/9438817
North York Moors National Park. (e.d.) White-clawed crayfish. Sótt af https://www.northyorkmoors.org.uk/discover/rivers/wildlife-on-the-river/white-clawed-crayfish
White-clawed crayfish. (e.d). Sótt af https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/invertebrates/crustacea-centipedes-and-millipedes/white-clawed-crayfish
White-clawed Crayfish (Austropotamobius pallipes) – Spain (ALP and ATL). (e.d.). Sótt af https://circabc.europa.eu/sd/a/68c4d597-c79e-4850-9c1a-594e05c81df2/ES%20-%20White-clawed%20Crayfish%20(Austropotamobius%20pallipes)%20-%20Final.pdf
1092 White-clawed (or Atlantic stream) crayfish Austropotamobius pallipes. (e.d.). Sótt af https://sac.jncc.gov.uk/species/S1092/
Claytonia arenicola
Claytonia arenicola er plöntutegund sem var lýst af Henderson. Hún vex í Bandaríkjunum (Idaho, Montana, Oregon og Washington).
François Quesnay
François Quesnay (4. júní 1694 – 16. desember 1774) var franskur hagfræðingur og læknir og er talinn vera einn fyrsti hagfræðingurinn til að greina efnahagslífið sem eina heild. Hann var skurðlæknir kongungs Frakklands, Loðvíks XV. Quesnay er þekktastur fyrir framlög sín til hagfræðinnar, en kenningar hans, sýn á samspil ólíkra greina hagkerfisins og ekki síður aðferðafræði höfðu mikil áhrif á Adam Smith. Þekktasta framlag hans er hugtakið laissez-faire, eða „laissez-faire et laissez-passeur“, sem má þýða „slepptu og leyfðu hjá að líða“ til að lýsa réttri og skynsamlegri efnahagsstefnu ríkisins.
Ævi
Quesnay fæddist í Mere, skammt frá París. Þegar hann var sextán ára hóf hann nám í læknisfræði í París. Hann giftist Marianne Woodsen 1718 og eignaðist með henni tvö börn. Hann bar snemma af sem skurðlæknir og varð læknir Frönsku konungsfjölskyldunnar og reis í metorðum þangað til að hann varð aðal heilsuráðgjafi konungs í Versölum. Konungi þótti mikið til Quesnay koma og kallaði hann „hugsarann sinn“. Quesnay fékk aðalstígn að launum fyrir þjónustu sína og var skjaldarmerki hans prýtt þremur hortensíum sem á frönsku kallast “Fleur de pensée” eða "blóm hugsunarinnar”.
Framlög til hagfræði
Quesnay er þekktastur í dag fyrir framlög sín til hagfræðinnar. Hann er ásamt Jacques Claude Marie Vincent de Gournay talinn faðir Búauðgisstefnunnar (e: Physiocracy) sem var ríkjandi skóli franskrar hagfræði milli 1750-1780. Physiocracy sem upprunalega kemur úr grísku (samsett úr orðunum phýsis og kratos = náttúra og vald) og þeir sem aðhylltust hana trúðu því að vald hagkerfisins kæmi að mestu leiti frá landbúnaði.
Tableau économique
Fyrsta fræðirit sitt gaf Quesnay þegar hann var 64 ára, árið Tableu économique (1758). Ritið er eitt mikilvægasta hagfræðirit for-klassískrar hagfræði. Í Tableau setti Quesnay fram hringrásarmódel af hagkerfinu sem hann skipti í tvo geira, iðnað og landbúnað. Hugmyndin um að efnahagslífið einkenndist af hringrás ekki ósvipaðri blóðrás líkamans var nærtæk fyrir Quesnay sem var læknir.
Auk landbúnaðar og iðnaðar, sem framleiddu og seldu vörur, gerði Quesnay ráð fyrir landeigendum sem höfðu tekjur af landbúnaði í formi rentu sem þeir notuðu til neyslu á framleiðslu bæði bænda og iðnaðar. Quesnay gerði hins vegar ráð fyrir því að aðeins landbúnaður gæti skapað nýjan auð: Iðnaður og öll önnur efnahagsstarfsemi væri „ófrjó“ (e: sterile), og fæli ekki í sér annað en endurröðun á gjöfum jarðarinnar, en bætti ekki við nýjum auð. Aðeins landbúnaður gæti skapað ný verðmæti og auð. Gjafmildi jarðarinnar gerði að verkum að hægt væri að planta einu korni, en uppskera tvö. Tekjur landeigenda í formi rentu af landi voru notaðar til að kaupa framleiðslu bæði iðnaðar og bænda, sem áttu sömu leiðis í viðskiptum innbyrðis. Þar sem landbúnaður væri eini geiri efnahagslífsins sem skilaði afgangi sem hægt væri að flytja yfir á næsta tímabil og skapa þannig vöxt, væri eðlilegt að stjórnvöld styddu við landbúnað, frekar en iðnað líkt og merkantílistar höfðu viljað. Hann taldi ennfremur að Frakkland, sem var ólíkt t.d. Bretlandi eða Holland ríkt af gjöfulu ræktarlandi, ætti ennfremur að styðja landbúnað frekar en iðnað.
Hugmynd Quesnay um efnahagslífið sem hringrás þar sem tekjur og vörur flæddu á milli ólíkra geira, mikilvægi landrentu og sjálfvirkra markaðslögmála sem virkuðu best og með skilvirkustum hætti án inngripa ríkisins höfðu mikil áhrif á Adam Smith. Tvískipting efnahagslífsins í módeli Quesnays hafði einnig mikil áhrif á Karl Marx.
Indriði
Indriði er íslenskt karlmannsnafn.