cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fruma
thumb|right|Mynd af innri gerð plöntufrumu, einnig sjást heiti á flestum líffærum frumunar Frumur eru smæstu, lifandi byggingareiningar lífvera, þ.e.a.s. allar lífverur eru gerðar úr frumum. Til eru lífverur sem eru einungis ein fruma og nefnast þær einfrumungar en að öðrum kosti fjölfrumungar. Frumum er almennt skipt í dýrafrumur og plöntufrumur. Þær geta verið sérhæfðar, t.d. taugafrumur og veffrumur.
Frumur eru mjög misstórar, sumar sjáanlegar með berum augun, jafnvel mjög stórar, þó alger undantekning, og hafa mismunandi lögun og áætlað er að mannslíkaminn sé um 30 milljón milljón frumur (og um 200 mismunandi tegundir). Stærð og lögun frumna er talin styðja við þróunarkenningu Darwins; varðandi uppruna mannsins og annars lífs á jörðunni.
Aðeins um 43% of frumum í mannslíkamanum eru mannafrumur. Örverumengi mannsins (e. microbiome) samanstendur s.s. að mestu leiti af öðrum frumum, þ.e. gerlum (bakteríum), um, sveppagróðri og fyrnum (e. archaea) sem samanlagt eru nokkuð fleiri, en þó aðeins 0,3% af líkamsþyngdinni, svo 99,7% af líkamsþyngdinni eru samt mannafrumur.
thumb|right|Fruma [[heilkjörnungar|heilkjörnungs (e. Eukaryote) til vinstri og dreifkjörnungs (e. Prokaryote) til hægri]] thumb|right|Laukfrumur ([[Allium) á mismunandi stigum frumuskiptingar]]
Samsetning
Um 60–70% frumna er vatn (miðað við rúmmál, en meira en 99% af sameindum í líkamanum eru vatn, því vatnssameindin er svo óvenju smá sameind). Um 1% eru ólífrænar jónir m.a. kalíum, natríum, magnesíum og kalsíum. Afgangurinn er ýmsar lífrænar sameindir m.a. lípíð, kolvetni, prótín og kjarnsýrur.
Frumulíffæri
Frumulíffæri eru ýmsar sérhæfðar starfseiningar frumunnar sem sinna ólíkum hlutverkum og eru þau nokkur talsins (sjá mynd):
Í hverri frumu er einn eða fleiri kjarnar sem innihelda litninga. Frumur eru nefndar heilkjörnungar ef þær hafa skýrt afmarkaðan kjarna með kjarnahimnu en ella eru þeir nefndir dreifkjörnungar. Í kjörnum eru kjarnakorn sem mynda RNA við frumuskiptingu.
Í dýra- og plöntufrumum er valgegndræp frumuhimna, þ.e.a.s. hún „velur“ hvaða efni ferðast í gegn. Frumuhimnan er aðallega gerð úr fituefni sem nefnist fosfólípíð, og prótínum.
Frumuveggur er ysta verndarlag plöntufrumna gert úr beðma og pektíni. Eins og nafnið gefur til kynna er það eins konar styrktarlag frumunnar og liggur hann utan við frumuhimnuna í plöntufrumum.
Stærð
Frumur eru misstórar og hafa mismunandi lögun og áætlað að mannslíkaminn sé um 30 milljón milljón frumur (og um 200 mismunandi tegundir), 80% af þeim rauð blóðkorn, hvert mjög smátt. Kynfrumurnar eru bæði minnstu og stærstu frumurnar, þ.e. eggfrumur kvenna eru stærstar (og geta sést með berum augum) og sæðisfrumur karla minnstar (og einstakar sjást aðeins í smásjá, líkt og á við um flestar frumur). Þegar þær sameinast verður til stærri okfruma, sem síðan fer að skipta sér. Lengstu frumar líkamans er mjög ílangar (en t.d. eggfrumur eru um það bil kúlulaga), þ.e. margar taugafrumur (og vöðvafrumur) og sú lengsta (sciatic nerve) nær frá mænunni niður í stóru tá, er allt upp í meter að lengd en aðeins fáir míkrómetrar að breidd. Í gíraffa (og manninum og öðrum hryggdýrum) er taug (recurrent laryngeal nerve) sem fer niður allan hálsinn og svo upp aftur í barkakýlið; yfir 4 metrar að lengd því hálsinn er um 2,3 metrar, sem hefur verið talin sönnun þróun, þ.e. að allt dýraríkið á landi hafi ekki verið hannað heldur hafi þróast frá fiskum (eða þá ákv. dýr séstaklega illa hönnuð, því þessi taug þyrfti ekki að vera lengri en örfáir sentimetrar hefði þróunin ekki smá lent hana; gæti líka verið styttri í mönnum). Plöntufrumur eru almennt minni en dýrafrumur og sú lengsta 5,5 cm.
Þær taugafrumur sem mest er af eru cerebellar granule frumur, sem eru 3/4 of öllum taugafrumum í manninum, og um 50 milljarðar að tölu. Öll spendýr eru með dorsal root ganglion frumu sem eru taugar, og hefur mjög langan  taugasíma. Hvalurinn steypireyður sem er stærsta dýr sem nokkurn tíman hefur lifað á jörðinni, og með lengstu frumuna sem er sú taug.
Í líkamanum eru um 38 milljón milljón gerlar (bakteríur), þær frumur eru litlu fleiri en okkar eigin frumur (og við myndum ekki lifa án þeirra, áður var talið að þær værum um 10 sinnum fleiri en okkar eigin). Þó svo gerlar séu fleiri eru þeir ekki nema um 0,3% af líkamsþyngdinni eða um 0,2 kg fyrir karlmenn. Þó langflestar okkar frumur séu rauð blóðkorn, eru þau bara lítið brot af þyngd, og vöðvafrumaur algengastar hátt í helmingur af líkamsþyngd.
Með minnstu frumum, ef ekki minnstu, eru mycoplasma gallisepticum sem eru án frumuveggs, sem er ekki venjan fyrir gerla eða aðrar frumur. Vírusar eru minni, en eru hvorki taldir, af flestum líffræðingum, vera lifandi, né eru frumur. Þeir hins vegar fara inn í frumur og yfirtaka, og í ákv. skilningi verða þannig lifandi þegar það gerist.
Stærsti (þyngsti) einfrumungurinn er Valonia ventricosa (þekktur sem kúlu þörungur eða sjómannsauga), 1 til 4 cm að stærð, jafnvel upp í 5,1 cm, svo alltaf sjáanlegur með berum augum sem er mjög sjaldgæft með einfrumunga eða frumur almennt. Stærsti (lengd/flatarmál) einfrumungurinn er botnþörurinn Caulerpa taxifolia sem er 20–60 cm langur og er á lista yfir 100 verstu ágengu tegundundirnar, einn af tveimur þörungum þar, nefndur drápsþörungurinn. Stærsta fruma (í dýraríkinu, af núlifandi dýrum) er strútsegg, yfir 16 cm í þvermál og jafnvel yfir 2.5 kg (risaeðluegg hafa fundist stærri, t.d. 45,0 cm í þvermál ).
Pinus strobiformis
Pinus strobiformis er meðalstór fura sem er ættuð frá suðvestur Bandaríkjunum og Mexíkó. Hún er vanalega hálendisfura sem vex með öðrum barrtrjám (í hálendisskógi).
Lýsing
Pinus strobiformis er beinvaxið, grannt tré, að 30 m hátt og 1m í þvermál. Börkurinn er sléttur og silfurgrár á ungum trjám, sprunginn og rauðbrúnn eða dökk grábrúnn. Greinarnar eru víðar og uppsveigðar. Smágreinarnar eru grannar, föl-rauðbrúnar, verða svo gráar eða grábrúnar. Brumin eru sporbaugótt, rauðbrún og klístruð. Barrnálarnar eru fimm saman í búnti, stundum fjögur, útsveigð til uppsveigð, 4–9 sm löng (sjaldan 10), 0.6-1.0 mm í þvermál, bein, lítið eitt undin, sveigjanleg, dökkgræn til blágræn, ög haldast í 3 til 5 ár. Efra borðið (snýr að stofni) er áberandi ljósara vegna áberandi hvítrar loftaugarákar. Neðra borðið (snýr frá stofni) er án áberandi ráka. Jaðrarnir eru hvassir og fínsagtenntir. Hvert nálabúnt er með skammæju blaðslíðri, 1.5-2.0 sm langt.
Könglarnir eru mjög stórir, 16–50 sm langir og 9–11 sm breiðir, og eru með skeljar sem eru með einkennandi útstæða eða aftursveigða totu. Fræin eru stór, með mjög stuttum væng; þeim er dreift aðallega af fuglum, sérstaklega Aphelocoma wollweberi. Þetta er mjög þurrkþolið tré en fleiri tré vaxa á rakari og svalari stöðum með Pinus hartwegii og Pinus rudis.
Nytjar
Pinus strobiformis hefur verið ræktuð sem jólatré, skjólbelti, eða til skrauts. Hún er notuð í stað sandfuru á þurrari svæðum. Hægt er að nota hana í húsgögn, en lítið annað. Fræin hafa verið notuð af indíánum frá upphafi vega til nú í suðvestur Bandaríkjunum.
Austrænar rétttrúnaðarkirkjur
Með hugtakinu austrænu rétttrúnaðarkirkjurnar er átt við þær kirkjudeildir sem einungis viðurkenna fyrstu þrjú ökumenísku kirkjuþingin — Fyrsta Níkeu-þingið, Fyrsta þingið í Konstantínópel og þingið í Efesos. Kirkjudeildirnar afneita einnig þeim trúarsetningum sem samþykktar voru við kirkjuþingið í Kalkedon 451. Þessar kirkjudeildir eru einnig nefndar fornu austurkirkjurnar. Þrátt fyrir að nöfnin sér snarlík eru austrænu rétttrúnaðarkirkjurnar algjörlega aðskildar frá þeim rétttrúnaðarkirkjum sem oft eru nefndar á íslensku gríska og rússneska kirkjan.
thumbnail|Koptiska dómkirkjan í Aswan í Egyptalandi, kennd við heilagan Mikael Litið er á koptísku rétttrúnaðarkirkjuna í Alexandríu og páfa og patríarka þeirrar kirkju sem andlegan leiðtoga annarra austrænna rétttrúnaðarkirkna. Páfi og patríarki koptísku kirkjunnar hefur þó á engan hátt vald yfir hinum kirkjudeildunum, hvorki í andlegum né veraldlegu efnum.
Saga
Klofningur austrænu rétttrúnaðarkirknanna frá því sem seinna varð kaþólska kirkjan og rétttrúnaðarkirkjurnar í Grikklandi og slavnesku löndunum átti sér stað á 5. öld. Dioscorus páfi, patríarkinn í Alexandríu, neitaði að gangast undir þær samþykktir kirkjuþingsins í Kalkedon um eðli Jesús sem sögðu um að hann hafði tvö eðli - guðlegt og mannlegt. Dioscorus og fylgismenn hans álitu þetta vera guðlast og nánast nestoríanisma. Austrænu kirkjurnar eru því oft kallaðar „Eineðliskirkjur“, þar sem þær álíta að eðli Jesú hafi einungis verið eitt, guðlegt og mannlegt í einu. Kalkedon samþykktin segir eðli Jesú hafi verið tvö, guðlegt og mannlegt samtímis.
Útbreiðsla
Austrænu kirkjurnar hafa víða útbreiðslu, sérlega í Asíu og Afríku. Í Armeníu aðhyllast 94% íbúanna kirkjuna og 51% í Eþíópíu (kristnir menn eru þar 62% af íbúum). Í Eritreu er hún jafn stór og íslam með 50% íbúa. Í Egyptalandi tilheyrir minnihluti þessari kirkju (15%), í Súdan (3-5% prósentueiningar af þeim 15% sem eru kristnir í landinu) og í Sýrlandi (2-3% prósentueiningar af þeim 10% sem eru kristnir í landinu). Kirkjudeildin er einnig fjölmenn í Kerala á Indlandi (8% prósentueiningar af þeim 23% sem eru kristnir í landinu).
Austrænar kirkjur
Þessar kirkjur mynda trúarsamfélag austrænu rétttrúarkirkjunnar:
Sagnorð
Sagnorð eða sagnir eru orð sem lýsa atburðum. Þegar sögn er tiltekin ein og sér er nafnháttarmerkið að oft haft á undan henni og endar hún þá ofast á -a (að lesa, að skrifa, að syngja). Þetta kallast nafnháttur sagnarinnar. Þá hafa sagnir í íslensku sterka, veika og blandaða beygingu. Sagnir hafa þrjú einkenni:
Nafnháttur
Sagnir í nafnhætti enda oftast á -a:
en í nokkrum sögnum hefur -a fallið á brott eftir -á: Einnig eru til miðmyndarsagnir sem enda á -st: Aðeins tvær sagnir enda á -u og eru þær báðar núþálegar (nafnháttarmerkið ‚að‘ er ekki notað með þeim): aðeins ein endar á -e: og aðeins ein endar á -o:
Persónur og tölur sagna
Íslensk sögn í persónuhætti stendur ýmist í fyrstu, annarri eða þriðju persónu, eintölu eða fleirtölu. Ég, við, vér (1. persónufornafn í nefnifalli) hefur með sér sögn í fyrstu persónu. Þú, þið, þér (2. persónufornafn í nefnifalli) hefur með sér sögn í annarri persónu. Hann, hún, það, þeir, þær, þau (3. persónufornafn í nefnifalli) og önnur fallorð, t.d. nafnorð, hafa með sér sögn í þriðju persónu. Dæmi:
Í 3. pers. et. enda allar sagnir á -r. Þessi ending er upprunalegust í þýsku og hollensku af nútíðarmálunum enda er sama ending í latínu og öðrum fjölskyldum. Í ensku hefur -t orðið að -s enda enda ekki óalgeng þróun, og síðan -s að -r í dönsku & íslensku. Að stökkva frá -t til -r má teljast ólíklegt. Endingar 1. & 2. persónu fleirtölu eru vísast einskonar gamlar viðskeitingar sbr, farðu, sjáðu, sbr. öll aukaföllin af 1. persónu persónufornafninu og að fleirtöluform 1.p. persónufornafnins hefst á -m í öllum málum austur af Þýskalandi, hvort heldur sem er finska eða ungverska eða slavnesku málum, í ítölsku breyttist -m í -n sbr. noi en í þýsku málunum í -v. Sumar sagnir eru aðeins notaðar í þriðju persónu eintölu. Þær beygjast ekki eftir persónum en skýra aðeins frá því að eitthvað eigi sér stað, án þess að getið sé hver valdi því. Kallast slíkar sagnir ópersónulegar. Þessar sagnir eru margvíslegar en oft tákna þær veðurfar, komu dagstíma og árstíma, ástand eða líðan o.fl. Dæmi; snjóar, rignir, hitnar, kólnar, dagar, kvöldar, vorar, haustar, hungrar, þyrstir, batnar, versnar.
Fallorð fyrstu, annarrar eða þriðju persónu í aukafalli stendur oft með ópersónulegri sögn en ákveður þó ekki persónuna. Sögnin batnar er t.d. óbreytt hvort sem fyrir framan hana stendur mér, þér, okkur, ykkur o.s.frv. Þetta er vegna þess að fallorð í aukafalli ákveður aldrei persónu sagnar.
Ýmsar sagnir eru ýmist persónulegar eða ópersónulegar og veltur það á merkingunni hvort heldur er. Dæmi; sögnin að minna er persónuleg þegar hún merkir að minna einhvern á eitthvað en ópersónuleg er hún þegar hún merkir að minnast einhvers, ráma í eitthvað:
Ópersónulega sögnin breytist ekki; er ávallt eins og 3. persóna eintölu persónulegu sagnarinnar. Meðal annarra sagna sem eru ýmis persónulegar eða ópersónulegar má nefna; bera, fjölga, fækka, leggja, reka.
Nokkrar ópersónulegar sagnir hafa fallorð í þolfalli: mig dreymir, fýsir, grunar, hungrar, langar, lystir, skortir, vantar, verkjar, þyrstir. Einhverjir hafa tilhneigingu til notkunar þágufalls með þessum sögnum, t.d. „?mér langar“, og er sú tilhneiging kölluð þágufallssýki. Þykir hún ekki til eftirbreytni. Ekki er ólíklegt að þessi „sýki“ stafi af því að nokkrar sagnir hafa fallorð í þágufalli; mér batnar, þykir, líkar, líður, gagnar, dugir, sem getur valdið ruglingi.
Sagnirnar hlakka (til) og kvíða eru persónulegar og ráðast því af nefnifalli; ég hlakka til, við kvíðum fyrir. Forðast ætti notkun aukafalla með þessum sögnum.
Ending íslenskra sagnorða
Í nafnhætti er oftast notað -a með nokkrum undantekningum (þvo, frá þváa, ske - tökuorð, fá, flá, gá, lá, ná, sjá, má, afmá, sá, slá, spá, tjá, há, hrjá,  þrá,) og miðmyndarsagnir í nútíma íslensku enda á -st.
Áhrifssagnir og áhrifslausar sagnir
Sagnir greinast í áhrifssagnir og áhrifslausar sagnir.
Áhrifssögn
Sögn sem stýrir falli er fallvaldur og kallast sú sögn áhrifssögn. Áhrifssagnir valda því að fallorð sem þær stýra standa í aukafalli. Fallorðið sem stendur með áhrifssögninni kallast andlag.
Áhrifssagnir skipt eftir hvaða falli þær stýra
Sumar sagnir stýra aðeins einu falli (ekki tæmandi):
Sumar sagnir stýra tveimur fallorðum eins og í setningunni „maðurinn gefur kettinum (þgf.) fisk (þf.)“ kallast tvígildar áhrifssagnir (eða tveggja andlaga sögn). Þessi upptalning er ekki tæmandi:
Áhrifslaus sögn
Sögn sem ekki stýrir falli kallast áhrifslaus sögn eins og vera, verða, heita og þykja. Orðin sem með þeim standa kallast sagnfyllingar. Þessi fallorð geta verið nafnorð eða lýsingarorð.
Orsakarsagnir
Orsakarsögn er ný sögn sem má mynda af annarri kennimynd margra sterkra sagna. Orsakarsögn hefur ekki sömu merkingu og sögnin sem hún er mynduð af, en þær eru oft merkingarlega skyldar. Orsakarsögn hefur alltaf veika beygingu og oft á sér stað i-hljóðvarp við myndun hennar.
Af annari kennimynd sagnarinnar „að brjóta“ sem er „ég braut“ má draga orðið „að breyta“. Það að „au“ breytist í „ey“ kallast i-hljóðvarp. Af annari kennimynd sagnarinnar „að fara“ sem er „ég fór“ má draga orðið „að færa“. Það að „ó“ breytist í „æ“ kallast líka i-hljóðvarp.
Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir
Sögn er sjálfstæð þegar hún segir fulla hugsun ásamt því orði sem ákveður persónu hennar, t.d. maðurinn hlær. Annars er sögnin ósjálfstæð, t.d. maðurinn heitir...
Áhrifslausar, ósjálfstæðar sagnir eru fáar:
Tíðir sagna
Tíðir sagna eru tvær. Nútíð og þátíð. Þar að auki er hægt að nota hjálparsagnirnar  hafa og munu og mynda sex samsettar tíðir sagna. Nútíð á við um eitthvað sem er ekki liðið. Þátíð á við um eitthvað sem er liðið.
Dæmi:
Dear John
Dear John er bandarísk kvikmynd þar sem Channing Tatum og Amanda Seyfried fara með aðalhlutverk.
Ingimundur
Ingimundur er íslenskt karlmannsnafn.
Petr Korbel
Petr Korbel (fæddur 6. júní 1971 í Havířov, Tékkóslóvakíu ) er tékkneskur borðtennisspilari.
Samgöngur í Færeyjum
Samgöngur í Færeyjum byggjast á vegakerfi, ferjusiglingum og þyrluflugi. Samgöngur við önnur lönd byggjast á flugi og siglingum og eru kostnaðarsamar vegna vegalengda, farþegafæðar og óhagstæðs veðurfars, einkum að vetrarlagi. Útflutningur og innflutningur er því fremur dýr.
Árabátar
Frá miðöldum fram á 20. öld voru árabátar helstu samgöngutækin en annars fóru menn fótgangandi og báru flutninga á bakinu. Vel stætt fólk notaði þó stundum hesta þar sem því varð við komið.
Ferjur og bílar
Á seinni hluta 19. aldar hófust regulegar ferjusiglingar milli eyjanna og voru lög þar að lútandi sett árið 1865. Þegar kom fram á 20. öld komu fyrstu bílarnir til sögunnar og þeim fjölgaði töluvert á millistríðsárunum. Þegar síðari heimsstyrjöld lauk var hægt að komast til meirihluta byggða á Færeyjum með ferjum og bílum, oft áætlunarbílum og leigubílum.
Bílferjur og flug
Þegar leið á 20. öldina urðu ferjurnar fullkomnari og bílferjur komu til sögunnar. Þá var hægt að aka og flytja bílinn með ferju á milli allra stærri bæjarfélaganna á eyjunum, frá Þórshöfn suður til Vágs og Tvøroyrar á Suðurey, norður til Fuglafjarðar á Austurey og Klakksvíkur á Borðey og vestur til Vágaflugvallar á Vágum. Flugvöllurinn var lagður af Bretum í síðari heimsstyrjöldinni. Eftir það var lítið sem ekkert notaður fyrr en 1963, þegar hann var endurnýjaður og gerður að alþjóðaflugvelli. Með honum opnuðust möguleikar á millilandaflugi, auk þess sem hann er miðstöð þyrluflugs á milli eyjanna.
Fyrstu jarðgöngin á eyjunum, Hvalbagöngin, voru gerð árið 1963 og á næstu árum var gerður fjöldi jarðganga sem komu á vegasambandi við byggðir sem áður höfðu verið afskekktar.
Brýr og neðansjávargöng
Á síðustu áratugum 20. aldar hófst ný þróun þegar farið var að tengja eyjarnar innbyrðis algerlega ný þróun. Fyrsta vegtengingin á milli eyja var brú sem byggð var á milli Norðskála á Austurey til Nesvíkur á Straumey. Á Norðureyjum voru Viðey og Karlsey tengdar við Borðey með vegfyllingum.
Nýjasta viðbótin við samgöngunet Færeyja eru neðansjávargöng. 2002 voru Vágagöngin á milli Straumeyjar og Vága opnuð og 2006 voru Norðeyjagöngin á milli Austureyjar og Borðeyjar tekin í notkun. Á báðum stöðum er innheimtur vegatollur. Með tilkomu ganganna geta 85% íbúa Færeyja ekið um mestallar eyjarnar.
Jarðgöng
thumb|Gásadalsgöngin, einnar akreinar göng í Færeyjum. thumb|Kort af göngunum. Jarðgöng hafa gegnt mjög mikilvægu hlutverki í vegtengingu færeyskra bæjarfélaga. Hvalbagöngin (opnuð 1963) milli Hvalba og Trongisvágs voru þau fyrstu. Lengstu jarðgöng Færeyja eru Eysturoyargöngin (opnuð 2020) sem tengja saman Þórshöfn, Runavík og Strendur. Í dag eru 21 göng í Færeyjum en áætlað er að gera talsvert fleiri.
Flugvellir
thumb|[[Vágaflugvöllur]] Aðeins einn flugvöllur er í Færeyjum, Vágaflugvöllur. Verkfræðideild breska hersins lagði flugvöllinn í síðari heimsstyrjöldinni. Flugvöllurinn var afhentur dönsku flugmálastofnuninni að stríðinu loknu og 1963 var hann gerður að alþjóðaflugvelli. Reglubundið áætlunarflug hófst með Maersk Air sem var einráður á markaðnum þangað til Atlantic Airways var stofnað 1987. Í dag er Atlantic Airways eina flugfélagið sem flýgur til flugvallarins og er með samstarfsamning við Flugfélag Íslands um flug til eyjanna. Á árunum 2006 til 2007 voru tvö flugfélög í færeyjum, þegar að FaroeJet veitti Atlantic Airways samkeppni en því lauk með gjaldþroti þess fyrrnefnda 2007. Flugbraut vallarins er 1.799 metrar að lengd.
Rútuferðir
Vegir eru meginsamgönguæð Færeyja. Um þær liggur yfirgripsmikið net áætlunarleiða og skiptist í rauðu strætisvagnana, Bussleiðina, sem aka um Þórshöfn og bláu vagnana, Bygdaleiðir, sem keyra á milli þorpa og eyja.
Strandfaraskip Landsins reka Bygdaleiðir. Helsta leiðin er Þórshöfn -Klakksvík, sem fer í gegnum Norðeyjagöngin, en aðrar leiðir þjóna öðrum bæjarfélögum. Rúturnar eru í eigu einstaklinga og smáfyrirtækja en fargjöld, tímatafla og þjónustustig er ákveðið af Strandfaraskipum Landsins og landsstjórninni.
Bussleiðin þjónar Þórshöfn og er stýrt af bæjarstjórn Þórshafnar. Síðan 1. janúar 2007 eru ferðir með vögnunum gjaldfrjálsar og er það gert í þeim tilgangi að auka notkun almenningsamgangna í stað bíla. Strætisvagnarnir eru í einkaeigu en eru með leigusamning við Bussleiðina.
Ferjur
Færeyska almenningssamgöngufyrirtækið Strandfaraskip Landsins rekur ferjur eyjanna (ásamt rútum). Flaggskip fyrirtækisins er Smyril, sem siglir á milli Þórshafnar og syðri eyjanna. Skipið var tekið í notkun 2005.
Frá 1980 hefur farþega- og bílaferjan Norræna boðið upp á áætlunarsiglingar til Færeyja frá Seyðisfirði á Íslandi og Hirtshals í Danmörku.
Fleróvín
Fleróvín er skammlíft geislavirkt frumefni með sætistöluna 114. Niðurbrot fleróvínatóma hefur sést um áttatíu sinnum, í fyrsta skipti í Sameinuðu kjarnorkurannsóknastofnuninni í Rússlandi árið 1998. Tilvist efnisins hefur verið staðfest með seinni tilraunum. Langlífasta samsæta þess sem vitað er um er 289114 með helmingunartímann ~2,6 sekúndur.
Jórdanía
Konungsríkið varð til þegar Bretar og Frakkar skiptu Vestur-Asíu upp í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar. Landið varð sjálfstætt ríki sem Transjórdanía. Þegar landið lagði Vesturbakkann undir sig í Fyrsta stríði Araba og Ísrael 1948 tók Abdúlla 1. upp titilinn konungur Jórdaníu. Ísrael lagði Vesturbakkann undir sig í Sex daga stríðinu 1967. Jórdanía lét eftir tilkall sitt til landsvæðisins árið 1988 og varð annað Arabaríkið sem gerði friðarsamning við Ísrael árið 1994. Jórdanía er stofnaðili að Arababandalaginu og Samtökum um íslamska samvinnu. Jórdaníu er þingbundin konungsstjórn en konungurinn hefur samt sem áður mikil völd.
Jórdanía er hálfþurrt land, tæplega 90.000 km2 að stærð. Þar búa um 9 milljónir og landið er 11. fjölmennasta Arabaríkið. Langflestir íbúar, eða um 95%, aðhyllast súnní íslam, en í landinu er líka innlendur kristinn minnihluti. Jórdanía hefur oft verið kölluð „stöðugleikavin“ í Mið-Austurlöndum. Arabíska vorið árið 2010 hafði tiltölulega lítil áhrif þar. Allt frá 1948 hefur Jórdanía tekið við flóttafólki frá átökum í nágrannalöndum. Um 2,1 milljón Palestínumanna og 1,4 milljón sýrlenskra flóttamanna var í landinu samkvæmt manntali árið 2015. Þar eru líka þúsundir kristinna Íraka á flótta undan Íslamska ríkinu. Fjöldi flóttafólks frá Sýrlandi hefur valdið álagi á innviði landsins.
Alþjóðabankinn skilgreinir Jórdaníu sem nývaxtarland. Efnahagslíf landsins er fjölbreytt en auðlindir fáar og iðnaður lítt þróaður. Jórdanía er auðug af fosfatnámum og er einn stærsti framleiðandi fosfats í heimi. Jórdanía er í 102. sæti Vísitölu um þróun lífsgæða og er flokkað sem efra meðaltekjuland. Landið hefur laðað að sér fjárfestingu og ferðafólk, sérstaklega heilsuferðamenn vegna þróaðrar heilbrigðisþjónustu. Takmarkaðar náttúruauðlindir, mikill straumur flóttafólks og átök í heimshlutanum hafa staðið hagvexti fyrir þrifum.
Heiti
Jórdanía heitir eftir ánni Jórdan sem myndar stóran hluta af norðvesturlandamærum landsins. Til eru nokkrar kenningar um uppruna nafns árinnar, en líklegast þykir að hún dragi nafn sitt af semíska orðinu Yarad sem merkir „niðurfarinn“ og vísar til rennslishalla árinnar. Mest af því svæði sem nú er hluti Jórdaníu var áður nefnt Transjórdanía sem merkir „landið handan Jórdan“. Í Hebresku biblíunni er landið nefnt עבר הירדן Ever HaYarden „handan Jórdan“. Elstu annálar á arabísku nefna ána Al-Urdunn, sem samsvarar Yarden. Jund Al-Urdunn var setuliðsumdæmi í kringum ána snemma í sögu íslam. Þegar krossferðirnar hófust á 2. árþúsundinu var lávarðsdæmið Oultrejordain stofnað þar.
Landfræði
Jórdanía er á hernaðarlega mikilvægum stað á þar sem Asía, Afríka og Evrópa mætast, í frjósama hálfmánanum þar sem ein vagga siðmenningar hefur verið. Landið er 89.341 km2 að stærð, og er 400 km að lengd frá norðri til suðurs. Nyrsti punktur landsins er Umm Qais og sá syðsti er Aqaba. Landið er milli 29. og 34. breiddargráðu norður og 34. og 40. lengdargráðu austur. Það á landamæri að Sádi-Arabíu í suðri og austri, Írak í norðaustri, Sýrlandi í norðri og Ísrael og Palestínuríki í vestri.
Í austri er landið eyðimerkurháslétta með stöku vinjar og árstíðabundin vatnsföll. Helstu borgirnar eru langflestar í norðvesturhluta landsins þar sem er frjósamur jarðvegur og tiltölulega mikil úrkoma. Meðal þeirra eru Irbid, Jerash og Zarqa í norðvestri; höfuðborgin Amman og Al-Salt í miðvesturhlutanum; og Madaba, Al-Karak og Aqaba í suðvestri. Helstu bæir í austurhlutanum eru við vinjarnar Azraq og Ruwaished.
Í vestri er hálendi með ræktarlandi og sígrænum skógum sem lækkar skyndilega þegar kemur að Sigdal Jórdan. Áin Jórdan rennur um sigdalinn og þar er Dauðahafið á mörkum Jórdaníu og Ísrael. Jórdanía á 26 km strönd að Akabaflóa í Rauðahafi, en er landlukt að öðru leyti. Yarmouk-á, sem rennur í Jórdan, myndar landamæri Jórdaníu og Sýrlands (ásamt hinum hernumdu Gólanhæðum) í norðri. Önnur landamæri eru samkvæmt nokkrum alþjóðlegum og staðbundnum samningum og fylgja ekki landslagsþáttum. Hæsti tindur landsins er Jabal Umm al Dami, 1.854 metrar á hæð. Dauðahafið er lægsti punkturinn, 420 metrum undir sjávarmáli og lægsti punktur jarðar á landi.
Í Jórdaníu er að finna margvísleg búsvæði, vistkerfi og lífríki út af fjölbreyttu landslagi og umhverfi. Konunglega náttúruverndarfélagið var stofnað 1966 til að sjá um náttúruauðlindir Jórdaníu. Náttúruverndarsvæði í Jórdaníu eru meðal annars Dana-verndarsvæðið, Azraq-votlendið, Shaumari-friðlandið og Wadi Mujib.
Stjórnsýslueiningar
Jórdanía skiptist í tólf héruð (landstjóraumdæmi) sem aftur skiptast í 54 umdæmi (nawahi).
Einhverfa
thumb|Ljósmynd af rúmi þar sem einhverfur strákur hefur raðað leikföngum sínum eftir stærð. Einhverfa er taugafræðileg röskun á eðlilegum þroska sem kemur fram í skertri getu til félagslegra samskipta og tjáningar.
Hvað er einhverfa
Einhverfa kemur ekki bara fram við þriggja ára aldur, börn geta líka fæðst með einhverfu og felur í sér mis mikla skerðingu í félagslegri virkni, greind, tilfinningatengslum og samskiptum við annað fólk og umhverfi sitt. Önnur helstu einkenni einhverfu eru einnig óeðlileg eða óæskileg hegðun eins og sjálfsörvandi hegðun sem er síendurtekin hegðun eins og rugg eða hlutum er snúið, áráttuhegðun, bergmál en það er þegar endurteknir eru hlutar af setningu eða heilar setningar sem aðrir segja annaðhvort strax eftir að setning heyrist eða eftir að ákveðinn tími hefur liðið, sjálfsskaðandi hegðun og mikil skapofsaköst. Börn með einhverfu tala oft í einum flötum tóni, sýna öðru fólki engin viðbrögð, sýna slakt eða ekkert augnsamband, skilja ekki félagslegar vísbendingar eins og svipbrigði eða líkamstjáningu. Magn einkenna og styrkleiki eru þó mjög einstaklingsbundin og einnig breytast þau hjá hverjum einstaklingi yfir tíma. Þroskahömlun og flogaveiki er algeng meðal barna með einhverfu. Margir einhverfir hafa einnig ADHD (athyglisbrest með ofvirkni).
Dæmi eru um að einhverfa uppgötvist fyrir þriggja ára aldur einnig eru dæmi um að hún uppgötvist síðar á lífsleiðinni.
Hugtakið einhverfuróf (autism spectrum) er notað til að að lýsa mismunandi einkennum, fjölda og mismunandi styrkleika einkenna einhverfunnar. Raskanir á einhverfurófi (autism spectrum disorders eða ASD) eru því mismunandi birtingarmyndir einhverfu.
Einkenni einhverfu
Einkenni einhverfu eru misjöfn og mismikil milli einstaklinga. Oft eiga einhverfir einstaklingar erfitt með augnsamband, snertingu, tal og önnur samskipti. Áráttukennd hegðun og mikill áhugi á einhverju einu ákveðnu sviði eru einnig einkenni einhverfu. Það er því oft hægt að taka eftir þessum einkennum snemma í lífi fólks þar sem félagsfærni þeirra er ekki eins og hjá jafnöldrum. Það vantar frumkvæði til samskipta og viðbrögð við fólki geta verið einkennileg. Hægt er að skipta helstu einkennum einhverfu í fimm flokka, skert félagshæfni, skert tjáningargeta, áráttukennd hegðun, undarleg skynjun og óvenjuleg færni. Autism-stacking-cans edit|thumb|Einhverfur strákur að stafla dósum
Börn eru félagsverur og finnst gaman að leika við aðra. Einhverf börn eiga aftur á móti erfitt með samskipti við fólk. Sum forðast augnsamband, snertingu og vilja oft vera ein. Þó eru sum sem vilja faðmlög og snertingu. Einstaklingar með einhverfu eiga oft erfitt með að túlka svipbrigði og tilfinningu annarra. Þau gera sér því ekki grein fyrir hvort aðrir eru glaðir, reiðir og svo framvegis. Einnig eiga einstalingar með einhverfu erfitt með að setja sig í spor annarra. Í sumum tilfellum missa einhverfir stjórn á skapi sínu og geta þá ráðist á aðra eða meitt sjálfa sig.
Þegar börn eru að byrja að læra að tala er fyrsta stigið að „babbla“ síðan segja eitt og eitt orð. Um tveggja ára mynda þau tveggja til þriggja orða setningar og svoleiðis heldur það áfram. Aftur á móti hjá einhverfum einstaklingi byrjar máltakan oft með „babbli“ en staðnar svo. Þau fara að segja eitt og eitt orð en eru töluvert seinni en jafnaldrar þeirra. Þau geta enn verið að læra málið 5-8 ára gömul, en sum læra aldrei að tala. Þeir sem ná að læra málið geta notað það á sérkennilegan hátt. Sumir endurtaka sömu orðin aftur og aftur. Enn aðrir raða orðunum í skringilega röð.
Einhverf börn líta alveg eins út og öll önnur börn. Þau skera sig út úr með því að vilja hafa allt í röð og reglu. Vilja hafa sama skipulag dag eftir dag og helst ekki breyta neinu. Einhverf börn geta átt mjög erfitt þegar leik- eða grunnskóli fer í frí, því þá er ekki sama rútína og aðra daga. Einhverf börn geta líka eytt löngum tíma í að rugga sér fram og aftur eða endurtaka aðrar hreyfingar. Þessi endurtekning og þráhyggja gerir þeim erfitt fyrir að geta leikið sér í þykjustuleikjum s.s dúkkuleik eða bílaleik.
Skynúrvinnslur einhverfra geta verið á einhvern hátt brenglaðar eða ruglingslegar. Sum verða ofurnæm fyrir einhverju tilteknu atriði svo sem hljóði, bragði og lykt. Einstaklingar geta átt erfitt með að vera í miklum hávaða, geta ekki klæðst vissum fötum eða borða ekki einhvern tiltekinn mat. Biluð ljósapera sem blikkar getur til dæmis valdið óstjórnlega mikilli vanlíðan.
Þó nokkuð er talað um að einhverfir hafi sérstaka hæfileika. Það eru til dæmi um slíkt en það er þó ekki í langflestum tilfellum. Einhverf börn verða í sumum tilfellum á undan jafnöldrum sínum að læra að lesa, klár í að teikna, púsla og fleira. Einhverfir geta verið sérfræðingar á ákveðnum afmörkuðum sviðum, oft tímabundið.
Orsakir einhverfu
Einhverfa var fyrst skilgreind af Leo Kanner árið 1943 þegar hann lýsti 11 börnum þar sem hegðun þeirra var mjög ólík hegðun annarra barna. Lengi var talið að orsökin lægi í uppeldinu, að mæðurnar væru kaldar og veittu börnunum ekki nægilega hlýju og umhyggju. Þær voru kallaðar ísskápsmæður.
Nú hafa menn horfið frá þessari skýringu sem olli mörgum foreldrum verulegu hugarangri og samviskubiti og er nú talið að um taugafræðilega röskun sé að ræða af líffræðilegum toga. Orsökin er óþekkt þó flestir vísindamenn séu sammála um að orsökin sé erfðafræðilegs eðlis. Ljóst þykir að um einhvers konar röskun á heilastarfsemi sé að ræða.
Hans Asperger benti á í skrifum sínum frá 1944 svipuð atriði og minnst er á hér að framan um hegðunarfrávik barna. Þessir tveir fræðimenn vissu þó ekki hvor af öðrum. Aspergerheilkenni sem er undirflokkur á einhverfurófi er kennt við hann.
Skert færni til að taka þátt í félagslegum samskiptum
Erfiðleikar í félagslegum samskiptum er eitt meginvandamál einstaklinga með einhverfu. Með þessu er átt við viðamikla erfiðleika sem valda verulegum vandamálum í daglegu lífi. Augntengsl, svipbrigði, líkamstaða eða hreyfingar eru notuð á annan hátt en venjulegt er. Oft eru samskipti einstaklings með einhverfu frábrugðin samskiptamáta annarra Stundum skilur hann ekki hvað um er að ræða. Hann gæti verið áhuglaus um samskipti við aðra. Sumir vilja gjarnan eiga vini en vegna félagslegrar hömlunar eiga þeir erfitt með mynda eða halda við samböndum við annað fólk. Þeir eiga gjarnan í erfiðleikum með að mynda augnsamband og vilja gjarnan vera einir. Börn með einhverfu eiga erfitt með að skiptast á í mun ríkari mæli en önnur börn sem gerir það að verkum að önnur börn hafna þeim í leik. Þau eiga erfitt með að setja sig í spor annarra eða einfaldlega að lesa í tilfinningar annarra og bregðast því oft við öðrum á óviðeigandi hátt. Margir upplifa skynjunarerfiðleika, þannig að þeir eiga erfitt með að þola snertingu og hljóð eða annað áreiti sem veldur því að þeir bregðast illa við til dæmis faðmlagi eða knúsi. Sérkennileg og áráttukennd hegðun veldur því oft líka að aðrir forðast þá. Lítil eða engin viðleitni er til að deila gleði afrekum eða áhugamálum með öðrum.
Skert færni í máli og tjáskiptum
Málþroski er oft seinkaður og stundum talar barnið ekki. Geta til að halda uppi samræðum er skert. Oft notar barnið steglt eða sérkennilegt tal, kann ef til vill heilu frasana úr auglýsingum eða bíómyndum án þess að skilningur fylgi. Svo kallað bergmálstal er einnig algengt, barnið endurtekur það sem sagt er við það. Til dæmis ef barnið er spurt: „Viltu kex?“ þá svarar það „Viltu kex?“ Einnig sést oft sérkennileg orðanotkun eða barnið býr til ný orð yfir hluti. Stundum endurtekur barnið sömu setningu eða orð aftur og aftur. Eftirherma er skert sem þýðir að barnið hermir ekki eftir eins og önnur börn. Það á erfitt með að ímynda sér hluti og verður þá getan til þykjustuleikja skert eða hana vantar algerlega. Einstaklingar með einhverfu taka orð og setningar mjög bókstaflega og túlka ekki það sem sagt er.
Sérkennileg og áráttukennd hegðun
Óvenjuleg hegðun hjá einhverfum veldur því oft að félagslegt samspil verður erfitt. Endurtekin hegðun getur komið fram í öllum líkamanum eða í líkamspörtum svo sem að veifa höndum í sífellu eða að rugga sér fram og aftur. Einnig getur það komið fram sem endurteknar athafnir með hluti svo sem að snúa hlutum í sífellu. Barnið gæti varið mörgum klukkutímum í að raða upp bílum eða snúa hjólum.
Barn með einhverfu hefur oft óvenjuleg áhugamál. Það sýnir gjarnan ofsafengin áhuga á einum eða fleiri sviðum. Barnið gæti haft ofuráhuga á þvottavélum, lestum eða kirkjum. Einnig er oft áráttukennd þörf til að fylgja föstum venjum eða ritúölum. Þá er átt við sterka þörf fyrir að fara eftir ákveðnum föstum venjum sem oft þjóna engum skiljanlegum tilgangi Barn með einhverfu kemst kannski ekki í leikskólann nema fara ákveðna leið í kringum leiksvæðið áður en það kemur inn. Breytingar á þessum venjum valda barninu mikilli vanlíðan þannig að það missir stjórn á hegðun sinni og fær „reiðikast“.
Mikill munur getur verið á því hvernig þessir erfiðleikar koma fram hjá hverju barni. Helstu erfiðleikar flestra barna tengjast félagslegum samskiptum en meginvandamál annarra er ósveigjanleg hugsun.
Barn með einhverfu getur verið:
Barn með einhverfu getur átt í erfiðleikum með:
Greining
Oft eru það foreldrarnir sem taka fyrst eftir því að barnið þeirra þroskist ekki eins og önnur börn. Þeir hafa þá samband við lækni. Á Íslandi er einstaklingi vísað á Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins ef grunur leikur á frávikum. Þegar einstaklingi er vísað í greiningu á Greiningarstöðina fær fjölskyldan ákveðinn tengil á Greiningarstöðinni. Fjölskyldan ræðir um greininguna og hvað annað sem upp kemur s.s. spurningar, fá niðurstöður eða fá upplýsingar um þjónustu við barnið og fjölskyldu þess.
Hegðunareinkenni sem sjást hjá einhverfum og stuðst er við í greiningu röskunarinnar skiptast í þrjú eftirfarandi svið:
Í greiningarferlinu fara sérfræðingar yfir félagsfærni, málþroska, síendurtekna hegðun, þráhyggju og fleira. Sífellt er verið að leita leiða til að greina einhverfu fyrr en við þriggja ára aldur og er það stundum raunin.
Einhverfa greinist ekki einungis hjá börnum, heldur einnig hjá fullorðnum einstaklingum.
Rannsóknir
Rannsóknir hafa verið gerðar til að athuga hvort tilgátur um að bólusetning gegn mislingum, rauðum hundum og hettusótt (MMR) geti verið ástæða þess að börn fái einhverfu. Í Finnlandi fór fram rannsókn á árunum 1982 – 1996 á börnum 14 – 18 mánaða og sex ára. Af þeim þremur milljónum skammta sem gefnir voru var ekki hægt að tengja neinn þeirra sem orsök einhverfu. Í Bretlandi var gerð rannsókn á 498 einstaklingum með einhverfu (einhverfa, frábrigðilega einhverfu og 71 með Aspergers heilkenni). Sama niðurstaða kom þar fram eða að ekki væri hægt að sanna orsök milli bólustningar (MMR) og einhverfu.
Eriocrania
Eriocrania eru smávaxin mölfiðrildi. Flestar tegundirnar lifa í birkiblöðum, en einstaka eru með eik eða hesli sem hýsil. Ein tegund hefur fundist á Íslandi, birkikemba.
Klara
Klara er íslenskt kvenmannsnafn.
Ingiþór
Ingiþór er íslenskt karlmannsnafn.
Pinus hartwegii
Pinus hartwegii er furutegund ættuð frá fjöllum Mexíkó og Mið-Ameríku austur til Hondúras. Hún er nefnd eftir Karl Theodor Hartweg, sem uppgötvaði hana 1838.
Útbreiðsla
Pinus hartwegii er tegund hátt til fjalla, í 2.500–4.300 m hæð. Hún myndar trjálínu á flestum hærri fjöllum Mexíkó. Hún vex bæði í Sierra Madre Occidental og Sierra Madre Oriental (fjallakeðjunum) (29°N) frá Chihuahua-ríki og Nuevo León (26°N) til hæstu tinda í fjöllum El Salvador til landamæra Hondúras (15°N). Í Sierra Madre Occidental eru veturnir mjög þurrir og mikið regntímabil á sumrin, með stöðugum frostum frá október til mars.
Þessi fura fær sjalda eða ekki þann dvergvöxt eða krækluvöxt sem annars einkennir tré hátt til fjalla (við skógarmörk). Jafnvel við trjálínu verður tréð ekki fyrir skaða af kulda og skaraveðri sem verður í þeirri hæð. Þess vegna hefur Pinus hartwegii verið rannsökuð sem þróunarfræðilega einstök tegund við trjálínu.
Lýsing
Pinus hartwegii er sígrænt tré sem nær 20–30 m hæð með breiða og rúnnaða krónu. Börkurinn er þykkur, dökkgrábrúnn og hreistraður eða sprunginn. Dökkgrænar barrnálarnar eru fimm (einstaka sinnum fjórar) í búnti, 10–20 sm langar og 1,2–1,5 mm gildar, langlíft blaðslíðrið 1,5–2 sm langt.
Könglarnir eru egglaga, 6–13 sm langir, svartir eða mjög dökkfjólubláir, opnast við þroska að vori 5–7 sm breiðir. Fræin eru vængjuð, 5–6 mm löng með 1,5–2,5 sm væng. Frjóvgun er síðla vors, og þroskast könglarnir 20–22 mánuðum síðar.
Hún er náskyld Pinus montezumae, er frábrugðin henni með styttra barri, svörtum (ekki brúnum) og minni könglum; hún tekur við af Pinus montezumae hærra til fjalla, og blandast henni oft þar sem útbreiðslan skarast í miðjum hlíðum.
Greinir
Greinir getur skiptst í ákveðinn greini  sem gefur til kynna að verið sé að tala um einn ákveðinn hlut eða manneskju og sem skiptist í íslensku í viðskeyttan greini og lausan greini eða óákveðinn greini  sem gefur til kynna að verið sé að tala um einhverja manneskju eða hlut.
Í íslensku
Greinir í íslensku skiptist í ákveðinn greini og óákveðinn greini. Ákveðinn greinir er orðið „hinn“ sem beygist eftir kyni, tölum og föllum. Enginn sérstakur óákveðinn greinir er til í íslensku, og til að tákna hann er orðinu ekki breytt (hestur, maður, barn, sófi). Greini í íslensku er ýmist skeytt á undan lýsingarorði sem er hliðstætt nafnorði (laus greinir; „hinn góði maður“) eða skeyttur aftan við nafnorð (viðskeyttur greinir; „maðurinn“, „konan“, „barnið“) og fellur þá h framan af honum og stundum einnig i; „tungan“, „hestarnir“, „fjallið“, einkum þegar fall nafnorðsins endar á sérhljóða eða r í fleirtölu.
Laus greinir
Greinir er stundum notaður laus í íslensku og er hann orðið orðið „hinn“ sem beygist eins og ábendingarfornafnið hinn nema í nefnifalli og þolfalli hvorugkyns. Laus greinir stendur á undan lýsingarorði sem er hliðstætt nafnorði og er aðallega notaður í formlegu og/eða hátíðlegu máli („hin unga stúlka faðmaði hinn unga svein“). Fallbeyging lauss greinis er svona:
Viðskeyttur greinir
Viðskeyttur greinir er lang algengastur í hinu íslenska máli, en þá er h sleppt framan af lausa greininum (stundum meira) og afgangurinn límdur aftan á orðið sem greini skal hafa („stelpan lamdi strákinn“). Fallbeyging viðskeytts greinis er svona:
Nokkur sérnöfn í íslensku eru nær alltaf rituð með viðskeyttum greini eins og Perlan, Kringlan, Jörðin, Páfinn, Skeifan, Spöngin, irkið og Esjan.
Í þýsku
Greinirinn í þýsku er breytilegur eftir falli orðsins en ólíkt íslensku, þá er hann aldrei viðskeyttur orðinu sjálfu, þótt það komi upp einhverjar aðstæður þar sem aðrir stafir eru viðskeyttir aftan við fallorðið. Greinirinn fylgir föstum reglum og eru engar undantekningar á honum sjálfum.
Eins og sést á töflunum, þá er greinirinn fyrir fleirtöluna óháður kyni. Auk þess sést að óákveðni greinirinn tekur að sér endingarnar frá ákveðna greininum.
Anna
Anna er íslenskt kvenmannsnafn. Anna er latnenskt form af gríska nafninu Ἄννα og hebreska nafninu Hannah (Hebreska: חַנָּה Ḥannāh‎, merking "greiði" eða "þokki").
Nykurtjörn
right|thumb|Nykurtjörn í Svarfaðardal. Brennihnjúkur t.v., Litlihnjúkur t.h., Útburðarhraun er fyrir enda tjarnarinnar. Grundarlækur fellur úr tjörninni hjá hestunum. Nykurtjörn í Svarfaðardal er lítið stöðuvatn í 660 m y.s. í fjallinu fyrir ofan Grund. Hún er 150 x 500 m að stærð eða nálægt 7,5 hekturum. Dýpst hefur hún mælst 18 m. Útfall hennar er um lækjarós sunnarlega á vesturbakkanum. Ósinn er þó oftast þurr nema í snjóleysingum og vætutíð. Þetta eru efstu upptök Grundarlækjar. Ofan við Nykurtjörn eru háhnjúkar fjallsins Digrihnjúkur, Litlihnjúkur og Brennihnjúkur, 1100-1200 m háir. Neðan undir hnjúkunum er breiður stallur í fjallinu með fjölda smátjarna og polla. Nykurtjörn er þeirra langmest en þar eru líka Lómatjörn og Hólmatjörn. Ofan við Nykurtjörn og suður frá henni eru hamrar miklir og stallar þar uppi yfir, sem Nykurstallar heita. Sunnan tjarnarinnar er Útburðarhraun, stórgrýtisurð mikil og ill yfirferðar, en norðan hennar smágrýttari urðarhólar. Hrafnabjörg eru skammt neðan Nykurtjarnar og bera nafn með rentu, dökk ásýndum og vinsæll varpstaður hrafna. Neðan undir þeim eru víðáttumiklar mýrar, Hrafnabjargaflatir og síðan Grundarhausar, grónir urðarhólar með fjölmörgum giljum stórum og smáum. Grundargil er þeirra mest og um það fellur Grundarlækur. Stikuð gönguleið er upp að Nykurtjörn sem hefst við bæinn Steindyr.
Skriðuföll
Úr Grundargili hafa komið gríðarmiklar skriður og valdið tjóni á túnum og vegum. Strax í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1712 er minnst á skriður þessar. Þar segir um Grund: „Hætt er bænum fyrir því hræðilega skriðufalli sem túnið hefur eyðilagt og sýnist líklegt að þessi skaði eyðileggi jörðina um síðir.“ Nykurtjarnar og Grundarlækjar er síðan getið í öllum helstu ritum um Ísland frá 18. og 19. öld, t.d. í Ferðabók Eggerts og Bjarna, Ferðabók Ólavíusar og Ferðabók Þorvaldar Thoroddsen.
Fyrr á öldum töldu menn að nykurinn í tjörninni væri valdur að skriðunum. Sagt var að á vorin kæmi í hann svo mikill galsi að hann ólmaðist um tjörnina þannig að vatnið flæddi í boðaföllum út yfir bakkana og færi svo í flóðbylgju niður Grundargil með tilheyrandi grjótflugi og aurburði. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar er greint frá nykrinum í Nykurtjörn.
Hin náttúrufræðilega skýring á skriðunum er sú að snjóskafl mikill getur safnast fyrir við útfall tjarnarinnar á vetrum þegar lækurinn er þurr. Í leysingum á vorin stíflar skaflinn afrennslið svo það hækkar jafnt og þétt í tjörninni. Þar kemur að lokum að vatnið brýst í gegn um skaflinn og flóðbylgja fer niður Grundarlæk, rífur með sér urð og jarðveg á leið sinni og ber niður á láglendið. Á 19. öld höfðu skriðuföllin sorfið svo fast að túninu á Grund að jörðin lagðist í eyði um árabil. Hún byggðist síðan upp aftur og á síðustu áratugum hafa menn komið í veg fyrir skriðurnar með því að grafa sundur skaflinn áður en snjóleysingar hefjast á fjöllum.
Aðrar Nykurtjarnir
Fjölmörg nykur örnefni eru til um land allt, þar á meðal nokkrar Nykurtjarnir:
Upphlutur
Upphlutur er partur af íslenskum þjóðbúning kvenna. Upphluturinn er uppruninn úr undirfötum, ermalausum bol, faldbúningsins fyrir miðja 19. öld og einskonar lífstikki undir peysunni. Upplutur varð að lokum sjálfstæður búningur upp úr aldamótonum 1900. Var hann orðin útbreiddur á þriðja tug aldarinnar.
Ingivaldur
Ingivaldur er íslenskt karlmannsnafn.
Árásin á Brasilíuþing 2023
thumb|right|Stuðningsmenn Jairs Bolsonaro í kringum þinghúsið í Brasilíu. Þann 8. janúar árið 2023 gerði æstur múgur árás á byggingar brasilíska þingsins í höfuðborginni Brasilíu. Jafnframt var ráðist inn í brasilísku forsetahöllina og híbýli Hæstaréttar Brasilíu í borginni.
Árásirnar voru gerðar af stuðningsmönnum fyrrum forseta Brasilíu, Jairs Bolsonaro. Bolsonaro hafði tapað endurkjöri á móti Luiz Inácio Lula da Silva í forsetakosningum í október árið áður og Lula da Silva hafði tekið við forsetaembættinu þann 1. janúar 2023. Stuðningsmenn Bolsonaros höfðu safnast saman í höfuðborginni til að mótmæla nýrri stjórn Lula og krefjast þess að hann yrði leystur úr embætti og Bolsonaro gerður forseti á ný með hjálp hersins.
Atburðunum í Brasilíu hefur víða verið líkt við árásina á Bandaríkjaþing árið 2021, sem gerð var við svipaðar kringumstæður tveimur árum og tveimur dögum fyrr.
Atburðarás
Jair Bolsonaro, forseti Brasilíu frá árinu 2019, tapaði endurkjöri með naumindum í seinni umferð forsetakosninga Brasilíu í lok október árið 2021 á móti keppinauti sínum, fyrrum forsetanum Luiz Inácio Lula da Silva. Í aðdraganda kosninganna hafði Bolsonaro haldið á lofti fullyrðingum um að rafrænt kosningakerfi landsins væri berskjaldað fyrir kosningasvikum og að fjölmiðlar, dómstólar og aðrar stofnanir Brasilíu hefðu átt í bandalagi gegn honum og flokki hans. Mikils vantrausts gætti því meðal stuðningsmanna Bolsonaros gagnvart niðurstöðum kosninganna og sumir viðruðu opinberlega þá skoðun að her landsins ætti að grípa inn í til að hjálpa Bolsonaro að halda völdum.
Að endingu viðurkenndi Bolsonaro engu að síður niðurstöðu kosninganna og Lula da Silva tók við embætti forseta á nýársdag 2023. Bolsonaro yfirgaf Brasilíu áður en Lula sór embættiseið og kom sér fyrir í Flórída í Bandaríkjunum.
Við embættistöku Lula söfnuðust þúsundir stuðningsmanna Bolsonaros saman í höfuðborginni Brasilíu til að mótmæla stjórnarskiptunum. Þann 8. janúar 2023 gerði æstur múgur stuðningsmanna fyrrum forsetans árás á þinghúsið og tókst að ryðjast inn þrátt fyrir tilraunir lögreglunnar til að stöðva þá.
Þegar árásirnar voru gerðar var enginn þingfundur í gangi og Lula da Silva sjálfur var ekki staddur í höfuðborginni, heldur var hann í opinberri heimsókn í São Paulo. Eftir að öryggissveitir voru sendar til að kveða niður uppþotin tók það þær fram á nótt að rýma byggingarnar.
Eftir að brasilísk yfirvöld höfðu náð stjórn á ástandinu í höfuðborginni hét Lula da Silva því að þeir sem ættu hlut að máli, sem hann kallaði „skemmdarvarga og fasista,“ yrðu dregnir til ábyrgðar. Þann 11. janúar höfðu yfirvöld hand­tekið fleiri en 1.200 manns í tengsl­um við árásirnar. Dómsmálayfirvöld út handtökuskipanir á hendur hátt settum embættismönnum í tengslum við þær, meðal annars fyrrum yfirmanni hersins og fyrrum yfirmanni alríkislögreglu landsins, Anderson Torres. Torres var sakaður um að hafa lagt niður öryggisgæslu í höfuðborginni eftir að Lula tók við embætti og þannig stuðlað að verri viðbúnaði. Ríkislögreglustjóra Brasilíu var jafnframt sagt upp og Lula da Silva sakaði öryggissveitir um að vanrækja skyldur sínar með því að leyfa múgnum að ryðjast inn í opinberu byggingarnar.
Jair Bolsonaro fordæmdi óeirðirnar í höfuðborginni í færslu á Twitter á meðan þær voru yfirstandandi.
Hellasvölungur
Hellasvölungur (Collocalia fuciphaga / Aerodramus fuciphagus) er lítill fugl af ætt svölunga með heimkynni í Indónesíu. Fuglinn er fær um að meta umhverfi sitt út frá bergmáli hljóða sem hann gefur sjálfur frá sér (líkt og sumar leðurblökur) og er að þessu leyti nær sérstæður í fuglaríkinu. Hreiður gerir hann sér úr munnvatni og er það vinsælt til matar einkum í Kína.