cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шапша
Шапша (Пе́рсик, Prúnus persica) — баьцовгӀа да хьармакха яхача дезала чура.
Бокъонца дола таьрахь
Бокъонца дола таьрахьа маӀан "иштта кхетаде деза" аьнна оттадаь маӀан дац дукхагӀболча Ӏилманхошта юкъе, хьалхара маӀан да, е шоалагӀдар да (кӀолх бокъонца долча таьрахьех лархӀа дезий аьнна).
Бешлелаяр
ТӀатовжамаш
Бешлелаяр
Проект:КъамаьлӀоморг
КъамаьлӀоморг (Разговорник) — гӀалгӀай мотт ховш боацача (е дика ховш боацача) наха́ хетаяь йола вики-проект я, укх ма́заоагӀона чу а, иштта кхычахьа а, из мотт лелабе аттагӀа хургдолаш.
ВирбаӀ
Доаржадар
Укх тайпара баьцаш Эврофаьгеча, Къулбаседа Эпаркеча, Ӏазикеча, Даькъастенгахь нийсалуш хула.
Къаспий форд
Къаспий форда аре 371 000 км² гаргга йоккха я, эггара кӀоаргагӀа йола 1025 м я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи ОагӀат:Фордаш
Найроби
Найро́би (суахили Nairobi) — Малхбоалерча Африке эггара йоккхагӀа йола пхьа.
Дели
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Тарсалаш
Тарсалаш, е Тарсала (Со́ни или Со́невые; Gliridae) — дакхадийнатий дезал ба цергаш-йӀаьха дийнатий яхача тоабан. Тарсалаш бӀарашдуарга куце йолча оакхарилгех я.
Гидуарг (ваьр)
Дезал: Астрай
Бовнаш
Большинство совиных охотятся исключительно ночью или в сумерках. От других хищных птиц отличаются отсутствием зоба, наличием длинных слепых кишок.
У многих народов совы являются символом мудрости. Сова всегда изображалась вместе с древнегреческой богиней мудрости Афиной Палладой и римской Минервой.
АхгӀайре
АхгӀайре (Полуо́стров) — физико-географе объект. Цхьа оагӀув гӀа́ранна е гӀайренна а кхеташ, вож оагӀонашта хиво го а беш долча декъача лаьттан да́къа да.
Дуне тӀа эггара йоккхагӀа йола ахгӀайре Ӏарбий ахгӀайре я 3,25 млн км² гаргга майда йола.
ГӀалгӀай цӀи
А
Ади, Агози, Ази, Аминат, Апакх, Апинат, Асинат
Ж
Кхалнаьха цӀераш
С
МаӀача наьха цӀераш: Сали, Салман, Субар, Субур
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай цӀераш
Нарс
ЦӀа: Эукариоташ
Дезал: Ябакхий
Россе импери
Россе импере нанагӀала 1921-1928 шерашкеи 1730-1917 шерашкеи Санкт-Петербург хиннай (1914-1917 «Петра-Пхьа» аьнна цӀи йолаш) 1728-1730 шерашка Москоа хиннай.
Нилхий
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи
Аьрште
Географи
Аьрште Аьрште-Аьлен аьрда берда тӀа улл, из Футтах кхетачара кӀеззига лакхахьа. Шолжа-Пхьегара зӀилбухехьа 20 км гаьнеи, Магасагара малхбоалехьа 26 км гаьнеи улл юрт.
Шинара
Дош хьадалар
Дош геттара кӀоарга овла болаш да. ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьара доагӀа шинара яхар. КӀиран шоллагӀа ди хиларга хьежжа 2 (шиъ) яхача дагаргах хьадаьннад «кхаьра».
Дешарг
Де́шарг, кинижка, иштта жай, е жагни (да) (Кни́га, Book) — зарба тохача продукцех йола кеп; кепатохарца даь е кулгаца даь йоазув (сурташ) тӀа а долаш, вӀашагӀъеллача е къаьста я́дача оагӀонех е тетрадех латташ а дола, хан-ханнахьа доаца арахецар. Дешарг дукхагӀа йолча хана шовзткъеи бархӀнел дукагӀча оагӀонех латт.
Дунен къамашта юкъера шу
Хьалхара Дунен къамашта юкъера шу хьакхайкадаь хиннад Генеральни Ассамблейс 1959 шера. Номер 1285 (XIII) йолча ший резолюцеца Генеральни Ассамблейс оттадаьд 1959 шера Этинга бетта денз «Дунен шоаш бахача моттигашкара байдда бахачарий шу» да аьнна.
Ди
Ди (ба) (Religio, Религия) —
Фонетика
Фонетика — метта оазий чулоацами уж хувцаялари Ӏомадеча лингвистикай дакъа да. Метта юкъе оазаша леладеча гӀулакхага хьежача, уж цхьатара яц. Цхьайолча оазаша деша лексико-грамматически маӀан белгалдоах. Царех фонемаш оал. Вокхар деша маӀан къоастадеш гIo дац, уж фонемаш яц.
Мукъача оазий раж
[у] – бордий, лоаца фонема я. Из лакхерча айдаларахи тӀехьашкарча мугӀарахи я, массе позицешка нийслу, масала: [y]pxe, [у]зам, д[у]га, [у]ст, н[у]скал, ш[у], б[у];
[о] — бордий, лоаца фонема я. Из юкъерча айдаларахи тӀехьашкарча мугӀарахи я, [о] яха оаз кхыча грамматически кепашка [ие] яхача дифтонгаца хувцалуш хилча из [уо] яхача дифтонга хьалхара дакъа да, масала: корта – керта, соц – сеца, хувцалуш ца хилча лоаца оаз [о] я, масала: д[о]с – досаца, дот[о] – дотоца.
Ди-бийса
Ди-бийса декъалу 24 сахьатах (1440 минотех е 86400 секундех) иштта бехкама декъалу йиъ мурах — Ӏуйре, ди, сайре, бийса.
Ловца
Маьре йодача йоӀага
''Къахетаме Волча Дала беркате йойла хьа керда фусам! Хьай фусам-даьна мутӀахьа йолаш, маьр гаргарча нахаца а лоалахошца барте йолаш, ди денгара мел доал фаьрал а моакал а алсамдувлаш вахар хилда хьа! Дала ираз долаш йиша воша долда шух, барт безам а ма эшалба шоана! Хьай дега ма хетта боча хилда хьа маьрел!''
XX бӀаьшу
XX (ткъоаллагӀа) бӀаьшу — ха-юкъ я 1901 шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа денз 2000-гӀча шера оагӀой бетта 31-гӀа ди кхаччалца григоре ханоргах.
ГӀал
Доалаче: Дийнаташ
Миха
ДукхагӀа михаш ягӀача хьунах эрсий меттала «тополёвник» оал.
Кхерий зама
ХӀаьта тӀехьагӀа цу шерашка францерча археолого Г. Мортильес кхерий зама йийкъар дукхагӀча мурех (шелльски, мустьерски, солютрейски, ориньякски, мадленски, робенгаузенски).
Аматхананаькъан
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Аматхананаькъан
Шолха
Шолха (лаьт: Prúnus pádus, эрс: Черёмуха обыкновенная) — лакха йоаца гаьний бӀаса, хьача тайпа, хьармакхий дезала, баьцовгӀа да.
ТӀехар-Ӏи
ТӀехар-Ӏи (я) (Атмосфера), иштта хӀава́и (я) (хьадаьннад الهواء [альхӀаваъ] «фо́» яхачох) — гравитаце тӀаозарца латташ йола айлама хӀаман газа хьисапе йола чӀибал.
2019 шу
Цхьанкхийттача Къамий Организаце соцамца кхайкадаьд 2019 шу «Дунен къамашта юкъера хьалха денз даьхача къамий метташта хетадаь шу» аьнна.
Нимфалидаш
Тип: Членистоноги
Дийнахьара кӀормацаш
Дийнахьара кӀормацаш (Papilionoidea, Дневные булавоусые, ) — кормаций тӀехдезал да. Йолаш я 13 700 совгӀа вид (Robbins, 1982).
Шура
Шура (эрс: Молоко́) — се дакхадийнаташа телаш йола кхачан коачал. Юххьанцара, кхы дола даар ца дуълушйола тӀехье йокхаяра лаьрхӀа я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Биологен коачалаш
XIX бӀаьшу
Белгалдаккхар
ОагӀат:XIX бӀаьшу
Бриссон, Матюрен-Жак
Вахара сурт оттадар
Реомюр Рене Антуана Ӏаме ва. Физика профессор волаш хиннав Париже Наваррски коллеге чу, цул тӀехьагӀа юкъерча дешалеи Бонапарта лицееи.
ТӀом
ТӀом (Война, War) - паччахьалкхеш е шахьараш е кхы йола тоабаш юкъе ийкха къовсам ба, герза долла духьаллатара кепагӀа цар герза долла бӀунчашта юкъе.
Ь
Ь ь (Ь ь) — шовзткъа ялхаллагӀа алап да, гӀалгӀай абате чу. Вешта эрсий абате юкъе ткъаь итталлагӀа алап мара лоархаш дац.
Змеи
Зме́и  — подотряд класса пресмыкающихся отряда чешуйчатые. Змеи обитают на всех континентах, кроме Антарктиды и нескольких крупных островов, таких как Ирландия и Новая Зеландия, а также множества мелких островов Атлантического океана и центральной части Тихого океана.
Мухьаммад Ӏаьла
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах
Доадолгаш
ЦӀа: Эукариоташ
Хетта Америкера Штаташ
Хетта Америкера Штаташ (United States of America, USA) — ГӀинбухерча Америке ула паччахьалкхе я.
Малсаганаькъан Оарцха Ахьмад
Кхелхав 1993 шера оагӀой бетта 19 дийнахьа.
1816 шу
1816 шу цӀихеза да «ахка доаца шу» аьнна. Малхбузерча Европеи ГӀинбухерча Америкеи тамашийна шийла ха эттаер. Цу тайпара хаоттама зем баккхар дӀаязде доладеннача хана денз эггара шийлагӀа шу лоархӀаш да из. Америке кхы а цох цӀи тилла хиннай «эзареи бархӀ бӀаьи далалла гӀордаь дола» аьнна (eighteen hundred and froze to death).
Ховтанаькъан Элмарза-Хьажа
Вахар
1873 шера 107 шу даьннача Элмарзас бусалба ди тӀаийцаб. 1905 шера цӀайсаг хинна волча Элмарза Макка хьажол даь хиннад. 1908 шера 142 шу даьннача Элмарзас шозлагӀа хьажол даьд. Веннав 1923 шера, 157 шу даьнна волаш.
Сийлинг
Сийлинг (да) (Памятник) — моллагӀа хӀама е саг дагалоаттавара духьа хьалъетта хӀама.
Байсаранаькъан Муртаза Идрис
Вахара сурт оттадар
1924 шера Идрис Буро тӀарча ГӀалгӀай хьеха дешарче эттав.
Теша (байт)
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Байташ алапатах ОагӀат:ГӀалгӀай меттала байташ
Новгорода губерни
Новгоро́да губе́рни (Новгоро́дская губе́рния) — Россе импереи, Россе республикеи РСФСР-еи хинна административни-лаьтта дакъа да (1727 шерара денз 1927 шу кхаччалца). Цун юкъ хиннай Новгород пхье.
XXI бӀаьшу
XXI (ткъаь цхьоаллагӀа) бӀаьшаре — ха-юкъ я 2001 шера Наджгоанцхой 1 дийнахьа денз 2100 шера Чантара 31 ди кхаччалца григоре ханоргах.
Мочкъий-Юрт
Мочкъий-Юрт (я) (Базоркино, Чермен, Черменыхъæу) — ГӀалме шахьара юрт. Карарча хана административни ХӀирийченна юкъе лоархӀаш я, амма 1944 шерал хьалхагӀа ГӀалгӀайчен юрт хиннай. Мочкъий-Юрт Байсара Мочкъас йиллалга лоархӀ.
ХинтӀехар-Ӏи
Укх дуне тӀа хин юкъара йоккхал я — 1390 млн км3. ХинтӀехар-Ӏанара дозал — 1,46·1021 кг. Из 275-за дуккхагӀа да тӀехар-Ӏанара дозалал.
1860-гӀа шераш
1860-гӀа шераш (1860-е годы) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1860-гӀча шера денз 1869-гӀа шу кхаччалца.
ДогӀа
ДогӀаш (Дожди) — тӀехар-Ӏанара тӀадамий хьисапах йола йоачонаш я морхаш чура Ӏолегаш. Цар юкъера диаметр 0,5 – 6—7 мм хул.
ДогӀан чӀоагӀа овсарал хувцалуш хул 0,25 мм/сахьатах доладенна (серса догӀа) 100 мм/сахьатах кхаччалца (чӀоагӀагӀа догӀа).
Ков:Спорт
<h2 style="border: 1px solid #a3b0bf; background-color: #F0F0F0; margin: 0em; font-family:'hoefler text','times new roman', serif; padding: 0.18em 1em; font-size: 135%;">Спорт Футбол - Баскетбол - Дзюдо - Борьба - Теннис - Гимнастик
Тийрк
Тийрк, Тирк (да), иштта оалаш хиннад Лоамехий (Терек, თერგი (Тэрги), Терк, Тэрч , Терк суу, Терк ; Терек-сув) — Даькъасте дода хий. Тийрк шин паччахьалкхен лаьтташка гӀолла додаш да — Гуржехьени (лакхехьа) Эрсечени (ялх субъекта лаьтташка гӀолла). Юртбоахамгахьа чӀоагӀа лоадам болаш да. Тийрка атагӀе 4000 км² совгӀа йоккха йола аре я.
Нохчий мотт
Нохчий мотт баьржа ба Нохчичеи, ГӀалгӀайчеи, ДаьгӀастеи (Хаси-Юрта шахьаре,Гуржий мехка а (Ахмета шахьаре).
Доккха цӀирцӀир
Доккха цӀирцӀир (Parus major, Больша́я сини́ца) — дуккха дӀа-хьа даьржа oалхазар да ЦӀирцӀира яхача дезала чура.
Ӏалама Ӏилмаш
Ӏалама Ӏилмаш (Естественные науки) — Ӏалам тохка Ӏилмаш да.
1990 шу
ООН-о кхайкадаьд ер шу дийша хилара Халкъашта юкъера шу да аьнна.
Юкъера Ази
Юкъера Ази (Сре́дняя А́зия, қаз.Orta Azıa, Oʻrta Osiyo) — тархьар-географен регион я Евразе, Азен малхбузехьа улл.
Тухтилг
Отдел:  Зиза тохаш дола
Бангкок
Бангко́к, Крунгте́п (тай. กรุงเทพฯ Крунгтхеп , е тай. กรุงเทพมหานคร, Крунг Тхеп Маха Накхон ) — кертера пхье а эггара йоккхагӀа йола пхье а я Тайланда нанагӀала а, эггара йоккхагӀа йола пхьа а. Пхье вахаш 5,6 млн саг ва (2011).
MediaWiki
MediaWiki (МедиаВики) — вики-проекташта кӀийлен тӀа ула, царга болх байташ бола движок ба. Из язбаь (кийчбаь) хиннаб лаьрххӀа Википеденна, амма пайда эцаш лелабу «Викимедиа» яхача фонда кхыйолча проекташка а. MediaWiki лоӀаме программа я, GNU General Public License (е лоацца GNU) яхача юкъарлен лицензен бехкамашца дӀа-хьа яржаш я.
MediaWiki логотипа маӀано белгалбоаккх цо лелабеш бола разметкай мотт. Цу метта чу тӀатовжам хьабергболаш лелаю йиъсаьна къовлоргаш.
Тухтилг шуразизай
Домен: Эукариоташ
Wayback Machine
Wayback Machine  — «Интернета архив» яхача коммерчески йоацача библиотекай маьхаза онлайн-архив. Лохаш йолча роботашца Wayback Machine оагӀоно интернета доккхагӀа дола дакъа архиве дӀа а дуллаш, массане тӀакхача аьттув болаш хулийт. Сервис 1996 шера хьайийла хиннай, хӀаьта юкъарленна цунах пайда эца вӀаштӀехьа да 2001 шера денз. ТӀехьарча 20 шера Wayback Machine оагӀоно каталогаш а еш, коллекци хьаяьй 286 миркха совгӀа веб-оагӀонах. Архивни сурташ HTML а, JavaScript а, CSS а яхача форматашца гойташ да. Wayback Machine оагӀоно дӀаяздаь дӀадехка долча документий гӀонца наьха аьттув ба мазаоагӀонаш тӀа хинна дола хувцамашта зем баккха а уж вӀаший диста. 2021 шера хиннача хьалах Wayback Machine онлайн-архиво вӀаштӀехьа доалийт 591 миркха совгӀа дӀаяхка йолча мазаоагӀонашта тӀакхача.
ТӀой-Юрт
Инфраструктура
Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк.
Ӏаьдала дешар
Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола дешарче а я.
СурхотӀе
СурхотӀе, Сурхо-ХитӀе , иштта СурхатӀе (я) (Сурхахи) — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьарара юрт. Из ул лоамеи ареи къастача, укх юрташта юкъе: Экажакъонгий-Юртаи (малхбузехьа), Ӏаьлий-Юртаи (зӀилбухе-малхбузехьа), Яндарени (гӀинбухехьа), Галашкени (зӀилбухе-малхбоалехьа), Алхастени (малхбоалехьа). Таханарча дийнахьа СурхотӀе ГӀалгӀай мехка йоккхагӀйолча юртех цаӀ я. Юрта юкъе а юрта гонахьа а дукха шира аламбекъаш да: эзараш шераш хьалха денз гӀапаш лаьтта моттигаш, боарзаш, тӀема чӀоагӀлен даьха ораш, нах баьха моттигаш, кхыдараш а. Тархьарахоша яхачох, Къаьнарча Магаса юкъейоагӀаш хиннай хӀанз СурхотӀе уллаш йола моттиг. Укх юртарча бокххийча наха яхачох, мехка хьалххоша кхетаче еш хиннача моттигех цаӀ СурхотӀа а хиннай.
Ӏалам
СурхотӀа геттара йоккхий хьунаш я, гувнаш да, дукха хьасташ да. Хьунашка лийгаш, саьрч, бертий, цогалаш, пхьагалаш, чарч, акха циск, хишк, дукха акха оалхазараш го йиш я. Массехк тайпара сомаш хьахул СурхотӀарча хьунашка. Доахан, жа леладеш бахача наьха шоай доалахьа фермаш я, Ӏаьдала а наьха шоай а доалахьа колхозаш я. СурхотӀа эггара лакхагӀа йолча метте, Ӏамг ба, вешта ӀамгатӀе а оал цох наха, юрт Ӏойиллал йоккха моттиг из йоландаь. Юрта юкъе гӀолла Сурхохий доагӀ Ӏо, из доацаш юрта йисте гӀолла доагӀ цхьаькха хий — Кен. ХӀарача хин (додача а, латтача а) ше ший шира оаламаш а дувцараш а да наха дувцаш.
Кхыйола моттигаш
Культура цӀенош да 2018 шерара денз хьа а дийла болх беш. Юрта йолаш йола низъоамала гӀишло-клуб тоаеш а хиннай. Юртара амбулатори зӀамига яле а дика болх беш я.
Хьовлашк
Хьовлашк (Tussilágo, ма́ть-и-ма́чеха) — Астрай дезала чура дукхача шерашка даха зиза баьцовгӀий ваьр.
Театр
Театра ший специфик я: долаш дари къовсамаши оамалаши хьагойтар а, царна оценка ялар а. МоллагӀа йола зӀил укхаза драма оттаярца хьайовзийт, из керттера кхоачашдер актёр ва.
Массайолча ханашка театр коллективни исбахьале хиннай; хӀанзарча театре спектакль оттаеш, актёраши режиссёри (дирижёр а, балетмейстер а) боацаш, дакъа лоацаш хул суртанча-сценограф а, композитор а, хореограф а, кхы а бутафораши, костюмераши, гримёраши, сцена тӀара болхлойи.
Хьоар
Хьоар (да) (Мука́, Flour) — тайп-тайпара культура ялат эхьа даьлча доаккхаш дола напагӀа да. Хьоар даккха йиш йолаш да а|кӀах, балах, Ӏаьржача кӀах, сулах, кемах, мукхах, борцах, хьажкӀáх, дугах. ДуккхагӀа хьоар кӀих доаккх. Хьоар хиланза даргдоацаш да маькх хьаеш. КӀих даьккха хьоар сортаех декъаш хул: йоккходар, лакхера, хьалхара, шоллагӀа, обойни. ХьажкӀах даьккхача хьоарах жувр оал.
Эбарг-Юрт
Географи
Юрта юкъе Шолжа дода. Эбарг-Юрта зӀилбухехьа «Кавказ» яха федеральни трасса ба, гӀинбухехьа Берса-Юртара КӀури-Юрта бода цӀермашена никъ ба. Юрта йисте, гӀинбухехьа «Магас» яха аэропорт ул.
Тархьар
Кавказерча мугӀара бӀун цхьоалагӀча Шолжа сура́ юкъейоагӀаш хиннай Эбарг-Юрт (1858 шу). 1874 шера Эбарг-Юрта 2264 саг вахаш 306 ков хиннад йоах, православхой киназ а ишкол а хиннай юрта. 1892 шера йийла школа хиннай а аьнна хьоахадаьд. 1882 шера Эбарг-Юрта чӀоагӀа цӀи яьнна хиннай — ах юрт йоагаяьй цо, хӀаьта 1900 шера — дикка хий тӀадаьнна хиннад.
Дошохьазилг
[[File:Domestic Canary - Serinus canaria.jpg|260px|thumb|Дошохьазилг (Canaria domestica)
КӀалтоаба: Дека
БӀарчча-таьрахьий последовательностий онлайн-энциклопеди
ТӀатовжамаш
ОагӀат:БӀарчча-таьрахьий последовательносташ ОагӀат:Онлайн энциклопедеш ОагӀат:Математика мазаоагӀонаш ОагӀат:МазаоагӀонаш алапатах ОагӀат:Хетта Америкерча Штатий мазаоагӀонаш
Куба
Кертера пхьеи йоккхагӀа йола пхьеи — Гавана.
Эспий Мотт
Эспий Мотт ( эсп: español, эрс: Испа́нский язык) — дуненмотт мо лоархаш ба.
Бо
Дош
бо, бой (д, д)
Долакха-Юрт
Юрта хьал
Дешара учрежденех юрта цхьа ишколи, цхьа ишкол-берийбеши я, хӀаьта кхоалагӀа ишкол хӀанз йотташ латт.
Эса
Хий 133 км дӀаьха да, цун бассейна майда 2060 км² я. Эса хий дукхагӀча даькъе ӀодоагӀ ГӀалгӀайчен доазон тӀа гӀолла (91 км).
Кхазар
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀа:  Лагаз зизай
Гидуарг
ЦӀа: Эукариоташ
Ваьр: Гидуарг Кеп: Гидуарг]]
Гидуарг е Кхахьпá (Heliánthus ánnuus, Подсо́лнечник) — баьцовгӀий кеп я «Гидуарг» яхача ваьрах, из юкъейоагӀаш я «Астрай» яхача дезала.
Овшанаькъан Султана Руслан
Советий Эскара чу хиннав 1971 ш. денз. Чакхъяккхай Совета Союза маршала А. И. Ерёменко цӀерах йола Орджоникидзевски лакхера дерригача эскара командни училище. Цига цо дийшад 1971–1975 шерашка. 1980 шу кхаччалца амал даьд Даькъастен тӀема округе: 1975—1976 шш. — мотострелкови взвода командир волаш, 1976–1979 шш. — мотострелкови рота командир волаш. 1979–1980 шш. — мотострелкови батальона штаба кулгалхо хиннав.
1994 шера Саькур 27 дийнахьа Овшанаькъан Руслан ГӀалгӀайчен Мехкда хилар бокъо дӀачӀоагӀъяш цхьаькхаза хоржамаш хиннад. Цу хоржамашка дакъа лаьцарий 94,2 проценто кхаж тессар Овшанаькъан Руслана́.
Ушал-пхьид
Доалаче: Дийнаташ
Даар
Массайола пхьидарч санна мозаш а, зӀокмозаш а кхыйола садоалла хӀамаш дуа укх тайпара пхьидо.
Муниципальни кхоллам
Муниципальни кхоллам (Муниципа́льное образова́ние) — къаьстта доазув а дола нах а бахаш дола лаьтта. Цу лаьтта Эрсечен меттигера шедоалдар леладу, вешта аьлча, дукхагӀа меттигера дарже дола декхараш кхоачашду цига.
Баьцамеа бутт
Баьцамеа бутт е Меа бутт (кхыйола цӀераш — КӀимарс, Маьтт-цӀели бутт) — гӀалгӀай хáнорга ворхӀлагӀа бутт ба.
ЦӀеракӀаьга
ЦӀеракӀаьгаш (Boreidae, Ледничники) — дуккха доацача синоргий дезал. Цо чулоац 30 гаргга кеп.
БаьцовгӀаш
БаьцовгӀаш Ботаникай тохкама объект.
Фаьргаш
Luscinia svecica volgae.jpg
ЦӀа: Эукариоташ
Тайпа: Хóрдай
Кхокхарч
Доалаче: Дийнаташ
Эрсече
НанагӀала — Москоа. Паччахьалкхен мотт — эрсий мотт.
Белгалдаккхар
.
Маккара сурат
Маккара сураташ (Мекка́нские су́ры, ) — ханах лаьрхӀача хьалхагӀа дола КъорӀан сураташ да. Уж дессад Мухьаммад Пайхамарага (ﷺ) хьиджратал хьалха. Кхыдола суратий тайпа да — мадданара сураташ.
Муфти
Му́фти (Му́фтий, مفتى — muftī, хьадаьннад афта яхача дешах, маӀан — «хетар дӀаала») — бусулба наха юкъера лакхехьара дин болхло.
ГӀалгӀайчен хоам боаржабу гӀирсаш
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоам боаржабу гӀирсаш
ХьаргӀаш
Литература
ХьаргӀаш ОагӀат:Оалхазарий ваьраш
Ферх
[[File:Namibie Etosha Leopard 01edit.jpg|280px|thumb|right|
Хорда
Хо́рда (Хо́рдовые, Chordata)
Къарший-Черсий мохк
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Къарший-Черсий мохк
Марзабиканаькъан Абукара ИбрахӀим
Марзабиканаькъан Абукара ИбрахӀим (Ибрагим Абукарович Мурзабеков, 1937 шера ноябрь бетта 19 ди — 2016 шера июнь бетта 22 ди .) — гӀалгӀай лор-травматолог, лорий Ӏилмай доктор, профессор. ГӀалгӀай паччахьалкхен университета госпитальни хирурге кафедра кулгалхо хиннав; ГӀалгӀай Республика дукха дика хӀамаш карагӀдийна (заслуженни) лор.
Биографи
Ленинграде мединститут яьккхай 1965 шера. 1978 шерагара денз лорий Ӏилмай кандидат ва. Массехк шера Алжире болх баьб, цул тӀехьагӀа Буро тӀарча ЦКБ керрттера лор хиннав. 1983 шера эггара хьалха Алжирера ше хьаенача ференгий протез оттаеш операци дӀайихьай. 1992 шерагара денз кхалхалца ИРКБ болх беш хиннав, цига тайп-тайпарча ралсашта кулгалдеш хиннав из. Россе хирургий юкъарлен доакъашхо хиннав.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилман болхлой ОагӀат:Кхелхаб Илдарха-ГӀала тӀа ОагӀат:Марзабиканаькъан ОагӀат:ГӀалгӀай лораш ОагӀат:Нах алапатах
Дынбарг
Домен: Эукариоташ
Оакафорд
Оакафордаш тохкаш долча Ӏилман цӀи «Океанологи» я; оакафорда бунеи дийнатий дунеи тохкаш йолча биологен ралса цӀи «Оакафорда биологи» я.
ГӀалгӀайчен административни-лаьтта декъар
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайче
Е (кириллица)
Алап дегӀадаьннад эллиной алапах эпсилон (Ε, ε).
Форд
Фордий классификацеш
Тайп-тайппара фордий классификацеш йолаш я тахан, масала, укх тахкархоша оттаяь: Крюммели (1878 ш.), Ю. М. Шокальски (1917 ш.), Н. Н. Зубов, А. В. Эверлинг (1940 ш.), А. М. Муромцев (1951 ш.).
Таьрахьдош
Числительные от 1 до 20 пишутся слитно, а дальше до 100 и далее до 1000 раздельно. После 20 так же, как и в русском языке, счет обычный: 21 это 20 и 1 – ткъаь цаӀ, 22 это 20 и 2 – ткъаь шиъ и т д.
Къорасарсалаш
Домен: Эукариоташ
Класс:  Оалхазараш
КӀай цӀокъ
[[Image:White_tiger.jpg|250px|thumb|КӀай цӀокъ (Panthera tigris bengalensis)
1994 шу
Ер шу ООН-о кхайкадаьд Дунен халкъашта юкъера дезалеи, спортеи аьланпхьа идеалийи шу аьнна.
7 (маӀанаш)
7 — дагарг а я, массехк маӀан дола термин а я.
ГӀалгӀайчен байракх
Сурт оттадар
Берката хьарака зӀанарех цаӀ байракха дӀоахалга диллача нийсса урагӀа яха а ГӀалгӀай Паччахьалкxен байракха лакхерча даькъа тӀа а я. Берката хьарака зӀанараш чакхйоалача дакъовланза болча гома лакхерча йистаи арахьарча гомаи юкъера юкъ байракха шорала ийслагӀача даькъа боараме я.
Ецхам
Ецхам (лаьт: Vaccínium vítis-idaéa, эрс: Брусника) — даимабаьца кӀотаргаш, Дарбабаьцай тайпа баьцовгӀаш да.
Планаш
Географи
Спутник яхача тӀеман пхьенна духьали Шолхенна улуви улл Планашка.
ЦӀихеза гӀалгӀай
Укх оагӀон тӀа белгалбаьхаб ГӀалгӀайчен а, гӀалгӀай халкъан а, иштта ерригача Эрсечен а, тархьара́и Ӏилманнеи культураннеи лоархӀаме карахдаьнна гӀулакх даь бола гӀалгӀаех хьабаьнна нах.
Берд-Юрт
Баха нах
1999-ча шера ер юрт Ӏойиллалца, нах а бахаш, укхаза цхьаь цхьа цӀа хиннадац.
ЖӀали
Зоологе чу оттадаьчох жӀали — пхьарчий дезала плацентарни дакхадийнат да.
ФаччагӀа
1978 шера денз СССР-а доазона тӀа фаччагӀа дӀа-хьа йоаржаеш я номер 12925-77 йолча ГОСТах.
Ведажанаькъан Мусай ГӀаьбарте
Ве́дажнаькъан Мусай ГӀаьбарте (Ведзижев Геберт Мусаевич) — лор-онколог, лорий Ӏилмай доктор, профессор, Россе Ӏилмай академе доакъашхо.
UTC+3:00
UTC+3 — сахьата оаса, леладу укх паччахьалкхенашкеи моттигашкеи:
Океани
Океа́ни — Дунен дакъа; географически, кастта геополитически дунен шахьар я, из латт юкъера а зӀилбухера-малхбузера а Тийна океана доа́къой зӀамигача гӀайренашахи атоллашахи.
−1
−1 (гӀал. минус цаӀ, ингал. minus One. , эрс. минус один) — −2 хьалха а, 0 тӀехьа а йолаш , царна юкъера таьрахь да.
Бражникаш
Домен: Эукариоташ
Класс:  Садоалла хӀамаш
Бражникаш (Sphingidae, Бражники) — кӀормаций тоабан садоалла хӀамай дезал да.
Озанаькъан ИсмаӀалий Салман
О́занаькъан Исма́Ӏалий Салма́н (Озиев Салман Исмаилович) — гӀалгӀай оазархо, таржамхо, йоазонхо. Нохч-ГӀалгӀай АССР халкъа оазархо. ГӀалгӀай меттала йоазуви, дешари, литературни кхоллами эггара хьалха дӀадоладаьрашта юкъе хинна ва. Хьалхара Ӏарбий-эрсий-гӀалгӀай дошлорг оттадаьр ва. Ваьв 2002-ча шера Саькур бетта 1-гӀча дийнахьа Дошлакъий-Юрта. Веннав 2002-ча шера.
Дешара ха
БӀорахой тӀема шерашка дӀайхача лазарах нана еннай Салмана, тӀаккха 1923 шера кхайкорах да́ венна висав из. Цу хана денз ший ши йиша а кхоабаш къахьега волавеннав из.
Халкъашта юкъера мотт
Халкъашта юкъера мотт (Международный язык) —
БочабӀар
Кийчъяь хьу
БочабӀара кийчъяь хьу мах болаш я, тайп-тайпара хӀамаш хьаеш лелаю из, масала, мебель, паркет, иштта цӀеношкеи машенашкеи интерьер кийчъеш а.
Бутт
Бутт (ба) (Ме́сяц) — Лаьттанна гоннахьа Бутт кхестарца бувзам бола ха йистара боарам.
Европа
Географи
Андреас Каплан считает, что Европа представляет собой регион с максимальным культурным разнообразием при относительно небольших географических размерах. -->
1 (таьрахь)
1 (цаӀ; один, one) — 0|0 (кӀолха́) хьалхеи, 2|2-ннена тӀехьеи доагӀа бӀарчча таьрахь да. Эггара кӀезигагӀа дола бокъонца дола таьрахь да.
Латиний метта чу цхьоален таьрахь гойтара духьа лелаю «uni-», «sim-», «singul-» яха приставкаш. Цигара вайна довзаш да дешаш, масала, уникальность, унификаци е .
Яьсса аре
Яьсса аре (я) (Пусты́ня, Desert) — къаьстта ший белгалонех арен тӀехе йолаши, иштта кӀеззига е вӀалла йоацаш буне а, ший тайпара дийнатий дуне а дола Ӏалама зона.
КӀиранди
КӀиранди (да) (Воскресе́нье, Sunday) — кӀиран тӀеххьара ди. Шоаттаннéи оршотáи юкъе.
Цхьорой
Цхьорой — гӀалгӀай тайпа. 33 наькъах декъалу. Цхьорой тайпа хьадаьннад Цхьори яхача кхаьллара. Тархьаре Цхьорой баьхаб «Цхьорой» яхача шахьара юкъе.
Яндаре
Географи
Юхе яда нах баха моттигаш: гӀинбухехьа — Илдарха-ГӀала, гӀинбухен-малхбоалехьа — Эбарг-Юрт, зӀилбухен-малхбоалехьа — ГӀажарий-Юрт, зӀилбухехьа — СурхотӀе, зӀилбухе-малхбузехьа — Экажакъонгий-Юрт, малхбузехьа — ГӀаьзе-Коаи Пхьилекъонгий-Юрти.
Тархьар
Яндарех дехьеи сехьеи шин тайпара оал. Вай Ӏилманхошта болх беча хана дукха моттигаш кораю укхаза, хьалха нах баьха хилар белгалонаш хьагойташ. Ӏилманхоша яхачох юкъерча бӀаьшерашка Магас-Пхьен юкъе йоагӀаш хиннай хӀанз Яндаре улла моттиг.
Янданаькъан Хамарзий Жамалда
Я́ндана́ькъан Ха́марзий Жама́лда (Яндиев Джемалдин Хамурзаевич; 15.10.1916 — 1979) — гӀалгӀай оазархо. ГӀалгӀай Мехка эггара хьалхара оазархо лоархӀаш ва.
Биографи
1938—1944 шерашка Нохч-ГӀалгӀай йоазонхой союзе кулгалхо хул из.
Цискаш
Циский ваьрах я ер кепаш:
Цицхолгаш
WildRat.jpg Домен: Эукариоташ
БӀаьсти
Белгалдаккхар
ОагӀат:Шера ханаш ОагӀат:БӀаьсти
ЦӀокъ
Кеп: ЦӀокъ]]
ЦӀокъ (Тигр, Panthera tigris) — дулхах дажа дакхадийнатий кеп я циский дезала чура. Ӏаьржача ферхий (Panthera) ваьро чулоацаш виъ викалах цаӀ ва. Иштта царца цхьана цӀокъ юкъедоагӀаш да «доккхий цискаш» яхача кӀалдезалá. Дош «тигр» хьадаьннад укх τίγρις дешах, хӀаьта, из ший оагӀарахьара хьадаьннад укх дешах, овлах «*taig» маӀанца «ир; масса».
Цхьа дакъа дола (баьцовгӀаш)
В конце XX — начале XXI веков ботаники-систематики увеличили количество семейств однодольных за счёт дробления уже существующих, так что в некоторых системах классификации растений «старое» семейство Лилейные распределено по нескольким десяткам семейств. Самым многочисленным семейством является Орхидные (899 родов, 27 801 вид ), отличающиеся чрезвычайно сложными, красивыми цветками. На втором месте по количеству видов стоит очень важное в хозяйственном отношении семейство Злаки (759 родов, 11 554 вида ). Другие большие семейства — Осоковые (110 родов, 5784 вида ), Ароидные (117 родов, 3368 видов ) и Пальмовые (185 родов, 2522 вида ).
Мартазанаькъан Мухьмада Арсамак
Ма́ртазанаькъан Мухьмада А́рсамак (Мартазанов Арсамак Магомедович) — ГӀалгӀай паччахьалкхен университета ректор; филологе Ӏилмай доктор, профессор (2003). Россе Федерацен Лакхахьарчеи профессиональнии дешара лоархӀаме болхло ва.
ГӀалме шахьар
ГӀалме шахьар (Горæтгæрон район, Пригородный район) — административни муниципальни шахьар я ХӀирий мехка доалахьа, амма законага дилача ГӀалгӀай Мехка хила езаш я.
Вампал
Вампал (Гига́нт) — боарамаш доккха дола объект я.
ЧӀондарг
ЧӀондарг, иштта Ӏад хьекха пандар — гӀалгӀай къаман мукъама кечал.
Вампалаш
Ва́мпалаш — тайп-тайпарча къамай мифологи чу, царна юкъе гӀалгӀай мифологи чу а, йола дийна хӀамаш я.
ЦӀейлоам
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоаман бовхьаш
Ӏаж
Ӏаж (лаьт: Málus, эрс: Яблоня) —- гӀаьнаш Ӏолега тайпа, Хьармакхашa дезала бургацакепа мерзи къахьа-мерзи сомашца йола га я.
Осканаькъан Сосаркъий Сулумбик
Биография
1966 шера Качински лакхера тӀема авиацен фекемахой дешарче тӀехдика яккхарца лейтенанта звани а йолаш фекемахо-инструктор волаш эттав. 1969 шера Ӏа́мара авиацен эскадрила хьовдан заместитель оттаваьв.
1992 шера Саькура 7 дийнахьа йоачан а йолаш МиГ-29 яхача фекемаца тренировка яра духьа гӀаттара́ а́раваьнна хиннав. ЦӀаьхха авиаа́не сецца́ хиннай, тӀаккха хӀама дика бӀаргагуш доацандаь лакхе, лохе, аьтте, аьрде къоастъе цамогаш висав. Морхашта юкъера хьаара ма ваьллинге шийна хьалха нах бахаш йола юрт йолга бӀаргадайнад цунна. Сухал селлар лакха хиларах фекема дӀадерза а даь хьалъайлургдолаш да́цар. Сулумбик ше кӀалхаравала йиш йолаш хинна вале а, нах ца боабайтар духьа Липецка областера Хворостянка яха юрт кӀалхараяьккхай. Фекема дӀадерзадаьчул тӀехьагӀа кхы даха моттиг а йоацаш чукхийттад.
Киев
Ки́ев (Київ, Кыѥвъ) — Украинай нанагӀала, иштта цун эггара йоккхагӀа йола пхье. Киева агломераци а йолаш, Днепрхи тӀа улл Украина юкъе. 2010-ча шера бахархой дукхалах Киев ворхӀлагӀа хиннай Европе укх пхьешта тӀехьа: Истмале, Москва, Лондон, Петербург, Берлин, Мадрид.
Бурилгмоза
Бурилгмозий (да) (Шмели́, Bombus) — пордув-ткъама (перепончатокрылые) садоаллача хӀамай ваьр. яхача дезала чура да. Гаргга 300 бурилгамозий кеп Ӏеш я ГӀинбухерча Евразе, ГӀинбухерча Америке, ГӀинбухерча Африке, иштта кхыйолча регионий лоамашка.
ГӀалгӀайче
Овшанаькъан Руслана паччахьал
2002 шера апрель 23 дийнахьа президенталах мукъаваьннав, из 2002 шера май 15 дийнахьа Федераце совета бакъдаь а хиннад.
ГӀалгӀай Республика Мехкда
Паччахьалкхен лакхера болхло Республика Мехкда ва.
Лелейк
КасттагӀа лелейкаш лелайора саго шийна пайда эцара духьа, амбакъда тӀехьара юкъерча бӀаьшаренашкара денз Европе уж лелае йолайир юкъара транспорт а санна. Хьокхама ала йиш я дилижанс. Эггара яьржа дилижанса кеп лархӀа йиш я пошта лелейк.
Чахра
Чахра е Бурак е ЦӀаста овла(Béta, Свёкла) — цхьан шера а, шин шера а, дукхача шерашка а дахаш дола баьца баьцовгӀай ваьр да татама дезала чура.
Наьсарен аграрни техникум
Заьзганаькъан Идриса цӀерагӀа йола Наьсарен аграрни техникум (Назрановский аграрный техникум имени И. Б. Зязикова) — юкъерча белха-говзала дешара дешарче я ГӀалгӀай Мехка. Наьсаре йоалл.
Йоккха Ачалкхе
Йоккха Ачалкхе е Черкъий-Юрт (Верхние Ачалуки) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.
Вежарий-Юрт
Вежарий-Юрт (Вежарий) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.
Тархьар
1989—1990 шерашка Вежарий-Юрт яха цӀи лелаяьй. 1990 шера наджгоанцхой бетта 1 денга Вежарий-Юрта 781 саг вахаш хиннав.
ОагӀой бутт
ЦӀи
Шера тӀеххьарча бетта цӀи гӀалгӀай меттала башх-башха йоалаяь хиннай хьалха дӀабаха́ча тайп-тайпарча тохкамхоша. Царна тӀа а товжаш хӀанзарча тохкамхоша шоашта хетачох нийсагӀа я аьнна массехк тайпара беттай цӀераш яр ГӀалгӀай Мехка дӀа-хьа яьржа лелаеш, вешта аьлча, массехк ханоргаш дар. Царех да, масала, Коазой Ӏийсас оттадаьр, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто оттадаьр, СелаӀад тептаро оттадаьр, Мерешканаькъан Султана оттадаьр. 2022 шера ГӀалгӀайчен Мехкдаь распоряженеца официальни дӀачӀоагӀъяьй гӀалгӀай меттала беттай цӀераш, уж дукхагӀа вӀаший тарлуш я Мерешканаькъан Султана оттаяьча беттай цӀерашца. Мехка тайп-тайпара йолча организацештеи учрежденештеи хьийхад дӀачӀоагӀъяь йола беттай цӀераш лелае аьнна. Из бахьан долаш ГӀалгӀай Википеде а лаьрхӀад уж лелае.
Вена
Вена (нем. Wien, бав. Wean, лат. Vindobona) — Астре нанагӀала. Бахархой дукхал — 1,84 млн. саг (2016 шу).
Лоам
Лоам (ба) (Гора, Mountain) — гонахьарча моттигага хьежача, чӀоагӀа айъенна а йола, босенаши, кӀалхеи, бухьи къоасталуш дола рельефа дакъа е лоамий мехка бухь.
Ченкехье
Ченкехье, иштта Чинхойче (я) е Ченкий Халкъан Республика (ЧХР) (Кита́йская Наро́дная Респу́блика, (КНР), Китай, ),  —  ЗӀилбухерча Азера паччахьалкхе. Бахача наьх таьрахьах лаьрхӀача эггара боккхагӀа мохк ба (1,38 млрд совгӀа.
Футта
Футта (Футан, Фаэтонка ) — ГӀалгӀайи Нохчийи мехкашка. Хин даьрже Фортан аьрда берда 25-гӀча километре доалл, из хул Бамута къулбехьенгахьа. Хий 22 км дӀаьха да ше, цун бассейна боарам 90,8 км² ба.
Заьзганаькъан Бийсолта Идрис
Вахара сурт
Марксизма-Ленинизма курсашка деша вахийта веза аьнна Москве дӀа а хьожаваь, кхыча паччахьалкхен разведкаца бувзам лелабаьб, контрреволюционни къахьегаме дакъа лаьцад аьнна боаца бехк а баь чувеллав. Лаьцачул тӀехьагӀа Идрис НКВД лагерашка хиннав. 1934 шера Тушола бутт кхаччалца Коми АССР НКВД лагерашка ваьллав. ЦИК СССР Президиума ваӀадаца хьахийцав. Цигара Москве ваха хиннав, бакъда паспорт ца хилар бахьан долаш вахача моттига́ дӀатӀаязвац. ТӀаккха Туле а ваха заводе панировщик хинна эттав.
Чинтолг-шимпанзе
Дезал: Гоминидаш
Ловзорг
Ловзорг (эрс. Игру́шка) — ловзар духьа пайда эцаш йола хӀама я.
Ловзоргаша дуне тӀаэца а из кхетаде а гӀо-новкъостал ду бера
Пхьидарч
[[File:Rana esculenta on Nymphaea edit.JPG|270px|thumb| ЦӀа: Эукариоташ
Чкъайг
Чкъайг (Corvus monedula, Га́лка ) — оалхазар; ХьаргӀа́ яхача дезала́ юкъера эггара зӀамигагӀа дола оалхазар да. Чкъайгаш Ӏилманхоша массаза а ХьаргӀаш (Corvus) яхача ваьра́ юкъейоахар, амма хӀанзара тохкамхоша из олахазарий кеп «Coloeus» яхача ваьра юкъеяхьа́й.
Пхье
Пхье, е гӀа́ла (Город) — йоккха нах баха моттиг я. Пхье бахача наьха гӀуллакхаш дуккхагӀа юртбоахамаца дувзаденна хилац. Пхье доалахьа дегӀае́на экономика а боахам а хул. Пхьех ала йиш я бахархой вахар Ӏалашдеш йолча архитектурни а инженерни а гӀишлой гуллам аьнна.
A (латиница)
А — хьалхара алап да латиной алапата, латински буха тӀа дукхагӀа мел дола алапаташка леладеш да. Цун хьада́лар эллиной альфа (Α, α) алапа а, финикийски алеф алапа а тӀара да. ДукхагӀа цу алапо [a] яха мукъа оаз белгалъю, цхьабакъда иштта цун эршаш а я, амма наггахьа (массала, ингалсий меттала) кхыйола оазаш белгалйоах. Кастта диграфий лоаттама чу доагӀаш хул (эггара къаьнарагӀъяр — ae, тӀехьагӀа лигатурах æ хьахинна дола) е диакритически хьаракашца Ӏалашду.
ӀаькъатӀе
Географи
Футтах кхеташ долча яхача хин аьрда берда тӀа,  дукъа йисте. ГаргагӀа яда юрташ: зӀилбухен-малхбузехьа — Галашке, гӀинбухен-малхбоалехьа — Аьрште, зӀилбухен-малхбоалехьа ДаьттагӀе.
Ӏ
Дешáш
Ӏ ОагӀат:ГӀалгӀай алапат
Люксембург
Люксембу́рг (люк. Lëtzebuerg), официальни цӀи Сийлахь Йоккха Ге́рцогство Люксембу́рг (люк. Groussherzogtum Lëtzebuerg, Grand-Duché de Luxembourg, Großherzogtum Luxemburg) — Малхбузерча Европера пхьа-паччахьалкхе. Мехка цӀи хьаяьннай къаьнарча немций «lucilinburch» яхача дешах — «зӀамагӀа пхьа». Люксембурга аре (майда) 2 586,4 км² я. Цудухь из Европе эггара зӀамагӀа йола кортамукъа паччахьалкхе я. Бахархой дукхал — 576 249 адам (2016 ш.).
Сом (ахча)
Сом (Рубль) — хӀанзарча Россе Федерацени (россе сом), КӀайэрсечени (кӀайэрсий сом), Приднестровски Молдвений Республикеи (приднестровски сом) валютай цӀи.
Республика (маӀанаш)
Республика:
Парусникаш
ТӀахьожаяргаш
Парусникаш
Ӏа
Шера ханаш хувцаялара бахьан да Лаьтта кхестара соа эклиптикага соттаялар.
Пекин
Пеки́н  — Ченкий Халкъа Республикан нанагӀала. Цун юкъерча лоаттама пхьанех я Пекин.
Республика (Эрсече)
Вай ханара дукхагӀа мел йола республикаш советий муре автономе советий социалистий республика хьале лаьттай, цхьаяраш автономе областаш хиннай. РСФСР-е къаман-паччахьалкхен кхолламаш а долаш федерацен субъекташ лаьрхӀай уж, лаьтта-административни декъадаларгахьа лелаеш йолча краяши областаши санна а йоацаш.
МагӀалбика шахьар
МагӀалбика шахьар — ГӀалгӀай Республика административни муниципальни шахьар.
Рупольдинг
Рупольдинг (Ruhpolding, бав. Ruahpading) — коммуна я Германе, «Бавария» яхача лаьтта тӀа.
Макак
Мака́каш (Macaca) — Мака́ки) — приматий тайпа да мартышкий дезала чура. 21 вид я цун, дукхагӀадараш Азе дахаш да. Хьахиннад гаргга 5,1 млн. шу хьалха.
Маджарче
Керттера пхье — Будапешт. Паччахьалкхен мотт — маджарой мотт.
Реджеп Тайип Эрдоган
Путч
2016 шера Баьцамеа 15-16 деношка Туркий Мехка эскар путч е хьежа́ хиннад, амма цар гӀулакх хиннадац. Цу деношка 238 саг вийнав, 3 эзар саг лозаваьв.
С
Железнодорожная техника
Электровозы:
Ӏаьлий-Юрт
Ӏаьлий-Юрт (Али-юрт, Ali-jurt) — ГӀалгӀайчен Наьсарен шахьарера эйла.
Подалирий
КӀормаций хьадийла ткъамаш 68—72 мм хул. СекӀормацаш боршакӀормацал доккхагӀа да.
АьдагӀий мотт
АьдагӀий мотт (Адыге́йский язы́к) — аьдагӀаша бувцаш бола мотт ба. абхазо-аьдагӀий дезала юкъебоагӀаш ба из.
ГӀалгӀайчен тархьар
Совета Союза лоаттаме
Саькур бетта 1944 шера гӀалгӀайи нохчийи къамаш Сибаре Ӏодахьийтад, цар мехкаш дохадаьд. ГӀалгӀайче хӀираша дӀалаьца хиннай Наьсарера гаргаре я аьнна.
Ӏарбий мотт
Ара́бский язы́к ( аль-люг̣ату ль-‘арабийя) — язык семитской семьи афразийской макросемьи языков. Число говорящих на арабском языке и его разновидностях составляет около 310 миллионов (родной язык), и ещё около 50 миллионов человек использует арабский в качестве второго языка. Классический арабский — язык Корана — ограниченно используется в религиозных целях приверженцами ислама по всему миру (общая численность — 1,57 млрд человек ).
Сагалбуц
Сагалбуц (кхычахьа Оагарбуц) (Полы́нь, Artemísia) — баьца е кӀотарга баьцовгӀай тайпа да дезала чура.
Ахки-Юрт
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Магас
Этимологи
«Магас» ширача гӀалгӀай меттала «маьлха лаьтта/моттиг» яхилга да, амма нагахьа санна из пхье цӀи яле, «маьлха пхье» аьнна, дашха йиш я из дош.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьеш алапатах ОагӀат:Магас
Пхье округ
Пхье округ ала йиш я пхьех е/иштта меттигера лоадам болча административни доакъоех (масала Эрсечерча шахьарех, США-ра округашта) юкъебоагӀаш боацача муниципальни кхолламах а.
ЖӀайрах
Географи
ЖӀайрах Ӏарамхин аьрдача берда тӀа улл, хий Тийрках кхетачера пхи километр гаьна. ГӀалгӀайчен нанагӀала йолча Магасах 40 км зӀилбухен-малхбузехьа улл.
Бахархой
Бахаш бола нах — 1715 саг (2013):
Абзой
Абзой, шоай цӀи — аба́за (Абази́ны, Abazins) — Даькъастера къам. Абхазо-аьдагӀий халкъий тоабан юкъе доагӀаш да. Иштта европеоидни расай понтийски кӀалтайпа чу доагӀаш да.
Керттера Кавказа дукъ
Цхьадолча хьасташа Европанни Азенни юкъера гӀай Керттерча Кавказа дукъа хий декъарца оттаду.
А (кириллица)
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Болгарой алапат ОагӀат:ГӀалгӀай алапат ОагӀат:Кириллица алапаш ОагӀат:КӀайэрсий алапат ОагӀат:Македонхой алапат ОагӀат:Тиша славяний алапат ОагӀат:Украинхой алапат ОагӀат:Эрсий алапат А алапах хьадаьннар ОагӀат:Вуковица
Малсаганаькъан
Малсаганаькъан — гӀалгӀай тайпа. Малсаганаькъан тайпа доладаьр Малсаг яха къонах хиннав. Цун тӀехьенах хиннав МоарзагӀа яхаш саг. МоарзагӀа пхи воӀ хиннав, царех Малсаганаькъан тайпах дола керда наькъаш хьахиннад: Ӏовлур, Хурсг, ЧӀодж, Баьтар, Бекмарза.
Абхази
ВорхӀ тархьаран мехкаех латт (цужухьа ба паччахьалкхен байракха тӀа 7 седкъа): ЗӀамигача Абхазех, Бзыпынах, Гумах, Абжуах, Самурзаканах, Дал-Цабалах, Псху-Аибгах. 2012-ч шерарча хьалах Абхазе 8 пхьаи 105 эйлаи йоалл.
Зайтанаькъан Хьусена Хьажбийкар
СовгӀаташ
Советски кепайоазонца беркате болх барах, дуккха совгӀаташ а сийлен грамоташ а тийннаяр Хьажбийкара. Царна юкъе яр «Къахьегамца белгалвалар» (1981) яха медаль. Из вар «Кепайоазон отличник» (1977), журналистий Союза доакъашхо, полиграфеи издательствай Ӏилма-технически обществаи председатель. 1990 шера Сийлахь-боккхача Даьймехка тӀема доакъашхой йоакхо ярах, нах безаш, эздел долаш хиларах, сийлен грамота еннаяр цунна.
Ӏарамхий (курорт)
Тархьар
«БӀаьшерий боадонгара» яха ший роман Калилина корпусе язъяьй Байсаранаькъан Идриса.
Альма-матер
А́льма-ма́тер (alma mater, е «кхоаба-нана») — юххьанца, дукхагӀа теологеи философеи дешар луш хиннача дешарчений (дукхагӀча даькъе университетий) къаьнара цӀи.
Пакистан
ХӀанзара ха
2011 шера бекарга бетта 28 дийнахьа Ангар-Ада пхьан юхе гӀайнацара конфликт хиннай Афганистанаи Пакистанаи юкъе. Афганистана 12 салтеи Пакистана цхьа салтеи вийнав латарá. Кхаь Пакистана пограничникаи бархӀа маьршача вахархочоаи човнаш яьй.
ЗӀокармаьчи
Кадайдар
Вешта дийнах ший лоӀамах лелаш дола оалхазар да.
ГӀаьбартой-Малкхарой мохк
Аре — 12 470 км². НанагӀала — Нальчик.
Соалора
Соалора (Куньи, ; Mustelidae) — дакхадийнатий дезал ба оакхарий тоаба чура. Царех лоархӀаш я соалораш, норкаш, хишкаш, борцакхаш, чкъойгаш, иштта кхыяраш.
Фуса
Фуса (я) (микроорганизм, микроб; microbe, хьадаьннад μικρό — зӀамигеи  — вахари яхача дешаех ) — бӀаргаца хоалуш йоацача дийнача кхолламех йоаккха цӀи. Фусех, масала, лоархӀ вирусаш, нӀанкӀигаш, иштта цхьайола цхьаноагилга баьцовгӀаши дийнаташи.
Махьмад-ХитӀе
Тархьар
Махьамад-ХитӀе йиллай 1822 шера. ЗӀамигача ГӀаьбартехьенна юкъейоагӀаш хиннай из цу хана. Юрта лаьтта цкъа хьалха гӀаьбартой Мударовашка хиннад, бакъда 1820 шерашка денз Бековичи-Черкасски яхачарга кхаьчад: цкъа — Фёдорага, цунна А. П. Ермоловс ЗӀамигача ГӀаьбартехье 100 эзар десятина лаьтта денна хиннад (1824-гӀча шера, Россе импере министрий комитета тептара амарца дӀачоагӀадаьд). ТӀаккха, Фёдор кхелхачул тӀехьагӀа лаьтта цун зӀамагӀча вешийга Ефимага кхаьчад.
Литература
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Саьрчий
Дезал Саьрчий]]
Сай, Саьрчий (Оле́невые,, Cervidae) — хьакхинг яьттӀа дакхадийнатий дезал ба, шийна чу 51 кеп йолаш.
Малсаганаькъан Дохий Дошалкъа
Ма́лсаганаькъан Дохий Дошалкъа (Мальса́гов Дошлуко́ До́хович) — Ӏилманхо-кавказовед, филолог, фольклорист, этнограф, таржамхо, оазархо, йоазонхо, СССР йоазонхой союза доакъашхо, литературни критик.
Вахара сурт оттадар
ГӀалгӀай мехка Советий Ӏаьдал эттача денз 1924 шерага кхаччалца цо болх баьб Наьсарен райисполкоме. Цул тӀехьагӀа, 1924 шера денз 1930 шерага кхаччалца из деша вьагӀав Даькъастен педагогически института эрсий моттеи литератураи Ӏомаду ралсе. Белггала цу хана цо дӀаболабаьб Ӏилма-тохкама болх. Цул совгӀа, гӀалгӀай меттала массехк ишколашта лаьрхӀа дола Ӏаморгаш оттадеча дакъа а лаьцад.
Цу шерашка а цул тӀехьагӀарча хана а Мальсагов Дахий Дошлакъа даьча Ӏилман тохкамаша кӀоарга гучаяьхай нохчийи гӀалгӀайи меттай фонетикайи, морфологеи, синтаксисеи, лексикеи дукхагӀйола белгалонаш.
Кхолламаш
Доккха дакъа лаьцад Малсаганаькъанчо нохч-гӀалгӀай халкъа багахбувцама кхолламаш эрсий меттала йоахача. Белггала дика таржам даь хиннад цо 1931 шера арадаьннача Измайлов Зархмата сборника тӀарча лирически иллешта.
Байсаранаькъан (нах)
ГӀазданаькъан лоархӀаш болча Байсаранаькъан дӀаязбеш хинна цӀихеза нах:
Саькура бутт
СедкъаӀилма
ХӀанзарча заман григоре ханоргах Маьцхали 16 денга кхаччалца Малх «Бодж» яхача седкъарче чу латташ хул, Саькура 16 ди денз — «КӀудал» яхача седкъарче чу хул.
ТӀонганаькъан Жамбулата Ӏабдул-Хьамид
Биографи
1928 шера Ӏабдул-Хьамид Ленинграде бӀорахой инженерий институте деша эттав. 1932 институт а яьккха́, шин шера цига аспирант хиннав, тӀаккха ший балха-новкъосташца Къаспий-Пхье йотташ, «Дагпроектстроя» хьаким волаш болх баьб, цул тӀехьагӀа главным инженером управления «Уралалюминстрой» урхален керттера инженер хиннав Каменск яхача пхье, из хьал долаш «Севуралтяжстрое» а хинна Лысва яхача пхье, хӀаьта Шолжа-ГӀалий тӀарча Грознефтезаводе йоттарах кулгалхочун зам хиннав. 1942—1943 шерашка фашисташта духьала тӀом баьб партизаний ординга́ юкъе волаш. 1943 шера мехкадаьтта доаккхача завода хьалха ваьнна лаьттав.
1944 шера январь бетта Нохч-ГӀалгӀай АССРа халкъа комиссарий совета тхьамадий зам ваьв Ӏабдул-Хьамидах. Экстренни совещани яьча метте Кабуловс гӀалгӀашеи нохчашеи Даьхен га дехкад яхаш бехк боацаш ӀобӀеха а баь, уж партеи доалчени соцамца СибарегӀа Ӏодохьийтаргда аьннача хана, хьа а гӀетта́ цо тӀакхелла́р харцо йолга а, парте а доалчено а де лаьрхӀа́р нийса доацалга а дӀааьнна хиннад.
Мотт
Хьаракий системаш тайп-тайпара хул :
Гренланди
Белгалдаккхар
ОагӀат:Гренланди
Илли
Илли — гӀалгӀай а нохчий а турпала ашараш. Эггара чӀоагӀа дегӀаена хиннай ХV-XIX бӀаьшерашка.
Селасаташ
Селасаташ (И́волги, Oriolus) — дека оалхазарий ваьр да «селасатий» яхача дезала чура.
Къанз
Къанз, е къанц, (да) (уксус)— дикка къанза кислота йоалла маркхал. ДукхагӀа йолча хана нӀанкӀигаша хьаду къанз миста а луш, цох натуральни къанз оал, хӀаьта тайп-тайпарча химе реакцешка а да́ха йиш я из, цу мо́чох синтетически къанз оал.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Чам тоабу хӀамаш ОагӀат:Консерванташ ОагӀат:Ферментированни кхача
Россе Ӏилмай академен эрсий метта институт
'''Россе Ӏилмай академен Виноградов В. В. цӀерах йола эрсий метта институ́т''' — РӀА (РАН) тархьаран-филологен ралсá юкъе йода Ӏилман-тохкаман организаци. Кхеллай 1944-ча шера, гӀорваьннача Виноградов Владимира Виктора цӀи 1995-ча шера тиллай.
ХӀирийче
НанагӀала — Буро.
Доазув: малхбузехьа — ГӀаьбартой-Малкхарой мехкаца да, гӀинбухехьа — Ставропола крайца да, малхбоалехьа — ГӀалгӀай мехкацеи Нохчий мехкацеи да, зӀилбухехьа — Гуржий мехкаца да.
Акха алинг
Сурт оттадар
Зизай пхоараш е мангала е моажола бетта хьадоал.
Сурхохий
Белгалдаккхар
ОагӀат:Дода хиш алапатах ОагӀат:Шолжа ганаш ОагӀат:Шолжа бассейн ОагӀат:Наьсарен шахьара дода хиш ОагӀат:ГӀалгӀайчен дода хиш ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Акхакотама
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
Мутт
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Кхача
Электроинструмент (Наьсаре)
Белгалдаккхар
ОагӀат:Компанеш алапатах ОагӀат:Наьсаре
Мерешканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья
ГӀалгӀай Мехка тренер волаш
Уж толамаш дахьаш Мерашканаькъан Яхьья эскарера цӀавенав, хӀаьта цигара до́гара́ аха ваьннав. 1970 шера Электроинструмент яхача Наьсарерча заводе самбо секци я аьнна хезача, цига дӀаэтта хиннав из. ДӀакхаьчача, кӀалбилла массехк мотт хиларал совгӀа, кхы хӀама доацаш Даьла ший духьа берашта хьехаш хинна Ахьмад яхаш зӀамсаг коравир цунна. Шоайла кагий нах дӀабайзачул тӀехьагӀа Ахьмада новкъосташа ца вуташ лета́ хиннаб чӀоагӀагӀа малав хьажа, шозлагӀа латача Яхьья кот ма ваьланге, ше ийшандаь кхы цига юха ца воагӀаш Ӏийнав Ахьмад. Цигара берашта къа а хийта, царна хьеха волавенна хиннав Яхьья кхы саг воацаш. 1972 шера заводе къахьегама гимнастиках вола методист волаш, болх бе дӀаволавеннав Мерешканаькъан Яхьья 80 сом алапи долаш.
Акхациск
Класс:  Дакхадийнаташ
Тайпа: Цискаш
Акха циск (Лесной кот е лесна́я ко́шка е ди́кая ко́шка е ди́кий кот е европе́йская ко́шка е европе́йский кот, Felis silvestris ← fēles (fēlis) — «циск», silvestris — «хьун, хьу юкъе дахаш дола») — акха дакхадийнат да циский дезал чура.
ОлгатӀе
Географи
Юрт шахьара юкъ йолча ЖӀайрахах зӀилбухен-малхбоалехьа Ӏарамхи тӀа улл.
Тархьар
2002 шера сел тӀаена хӀалакья хиннай юрт.
ГӀинбухера оакафорд
ГӀинбухера оакафорд (Северный Ледовитый океан, Arctic Ocean) — эггара зӀамигагӀа бола Лаьттан оакафорд. Из улл Евразеи ГӀинбухерча Америкайи гӀинбухе. Оакафорда аре 14,75 млн км² я. Хин йоаккхал — 18,07 млн км³.
ТӀатовжамаш
ГӀинбухера океан
Сеул
Баха нах — 10,1 млн саг (2015), е мехка бахача наьхах 19,5 %.
Интерстеллар
Фильмо дувц тахкархой тоабан никъ бар. Цар пайда эц дукха ха йоаццаш гучаяьннача чаккхе йоацача меттига-ханна тоннелех, саг айламе гӀетта вахарá доазувтохар Ӏехадергдолаши, седкъашта юкъе лелаш долча кемаца йоккха гаьналаш караерзаергъйолаши.
Мужече
Географи
Юрт Эса аьрдача берда тӀа улл, шахьара юкъ йолча Шолжа-Пхьех 36 км гаьнеи, Магасах 40 км гаьнеи. Шолжа-Пхьен а, Магаса а зӀилбухе-малхбузехьа улл Мужече.
Хьу яккхара комбинат
2021-ча шера хьу яккхара комбината (Лесоперерабатывающий комбинат) йиллай. Комбинате ламаз эца, лувча моттигаш я, болхлошта даар лоаттаду. Укх хана вагонка, европол деш цхьа цех я, тӀехьагӀа заготовкаш, балясинаш, щиташ дергдолаш керда ши цех хургйолаш я. Болхбеш 15 саг ва Мужечереи йистерча Оалкамареи, Галашкареи. Моттигера попа хенаш ийду ГӀалгӀай мехкара Ӏалашдеш дола, иштта цкъаза арахьара дийхка ардакхаш чукхухь. Хьу йоаккхача юкъа цхьаккха хӀама йовц, кхыметтала шолхех пайда эца.
Ирак
Керттера пхье — БагӀдад. Паччахьалкхен мотт — Ӏарбийи, сорании.
Къаьзи
Литературе а лебеча метта юкъе а «къаьзи» яхача термина когаметта дукхагӀча даькъе «аьла» яха термин лелаю. Уж дешаш маӀанца тара дале а, башхало я царна юкъе: «аьла» яхачун маӀан шерагӀа да.
Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче
Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче, е шоай цӀи Нохч-ГӀалгӀай книжни издательство, перестройка йолаенначул тӀехьагӀа Книга (Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, Чече́но-Ингу́шское кни́жное издáтельство) — советий паччахьалкхен зарбанче. 1925 шера хьайийлай Шолжа-ГӀалий тӀа. Массово-политическии, производственнии, юртбоахамани, исбахьалени, мохкбовзареи литература а, нохчийи гӀалгӀайи ишколашта лаьрхӀа Ӏаморгаш а арахецаш хиннай, таханарча дийнахьа йоацаш я.
Зайтанаькъан Хьажбийкара хана
Перестройка йола а енна экономикацара гӀулакх хувцаделча, массехк хувцам хиннаб:
Ислам
Бусалба ди массадола адам вӀаший кхотадеш, цар цхьоагӀо еш, наха юкъера вӀаший безам совбоаккхаш бенаб. Дала Исламаца саг сийдолаш дӀаоттаваьв дунен чухьа из мел вахача хана, хӀаьта цу дино яхар а деш из кхалхе къемата ден сийлале а кхоачаергья цунга АллахӀа.
ГӀургӀажаш
ТӀера куц
ГӀургӀажий бедаргаш бесах е цӀенна кӀай хул, е сира хул, е Ӏаьржа хул. Боршеи кхали гӀургӀажаш шоайла куцах къоастае хала да (башхало кӀеззига я царна юкъе).
Маьцхали
Маьцхали бутт е Мангал бутт (Август, August) — гӀалгӀай хáнорга бархӀлагӀа бутт.
Из тарлуш ба юле а григоре а ханорга шера бархӀлагӀача бетта (augustus — «Август Октавиана бутт» (маӀан: «тӀехбоккха»)).
Истмале
Истмале (İstanbul — [isˈtanbuɫ], [иста́нбул]) —  Туркий мехка эггара йоккхагӀа йола пхьа. Европа хьалхара пхьа-миллионхо (европераи азери бахархой лоархӀаш хилча). Баха нах — 13 854 740 (2012 шу).
Мухьаммад Пайхамар
Мухьаммад Пайхамар (Даьлера салот-салам хилда цунна) (مُحَمَّدْ) — Даьла цаӀ хилар кхайкадаь, Ислам яха ди билла́р а цун керте́ лаьттар а. Къаман Ӏарбе ва. Бусулба дин Элча ва. Бусулба нах тешаш ба Мухьаммадá, Даьлера салот-салам хилда цунна, АллахӀа ший сийдола китаб — КъорӀа десса хинналга.
Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали
Кхоллам
Ше язбаь 5-9 классашта бола сочиненей, изложеней, диктантий гуллам арахийцаб 2005 шера.
СовгӀаташ
2012 шера Ӏарчакханаькъан Салена еннай «ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна хьехархо» яха цӀи. Иштта къаман культура дика йовзаш хиларах 2018 шера «ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна культура болхло» яха цӀи а еннай цунна.