cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Н (кириллица)
Н н (Н н; цӀи: эн) — хӀанзара дерригача кириллицай алапатий алап да. Болгарой алапата чу 14-гӀа алап да, Эрсий а, кӀайэрсий а алапаташ чу — пхийттлагӀа алап да дагарах, сербий алапата чу 16-гӀа алап да, украинхой алапата чу — 18-гӀа, македонхой алапата чу — 17-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъоаллагӀа алап да.
Арапхананаькъан Марем
Арапхананаькъан Марем (Арапханова Марем Ахметовна) — Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 2003 шера Этинга 3 дийнахьа (кхелхачул тӀехьагӀа). ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара берий беша хьехархо хиннай. Къаман гӀалгӀа я.
Алинг
Класс:  Ши дакъа дола
Италхой мотт
Италхой мотт (италья́нский язы́к, italiano, lingua italiana) — официальни мотт ба Италеи, Ватиканеи (латиной меттаца цхьанна), Сан-Марино чуи Швейцареи (немций, ференигий, ретороманой метташца цхьанна).
Лорса Лида
Тархьар
1944 шера гӀалгӀай мехках баьхача хана денз ерригача паччахьалкхе гӀалгӀай культура, масала, ашараш массанена хозаш лекхар могадеш хиннадац. 1953 шера Сталин венначул тӀехьагӀа «Лорса Лида» гӀалгӀай меттала йола хьалхара йиш хиннай радиога гӀолла лакхийтар.
Холст
Холст (я) — перпендикулярно (цхьа тай хӀара шоллагӀчунна дӀатӀадоаллаш) тӀахьайза аьхинг дола кӀомала е гета кӀада.
ГӀазакхстане
Керттера пхье — Астана. Паччахьалкхен мотт — гӀазакхой мотт.
Тоачув
Тоачув, е Тоачо (да) (Кали́на обыкнове́нная, ; Vibúrnum ópulus) — гӀаьнаш Ӏолега гаьна хьисапе йола баьцовгӀа,  яхача ваьра кеп я.
Эг
Эг (я) е аьлх (Осело́к, ) — хедаеш, этӀъеш, тедаш дола гӀирсаш (херх, кӀод, урс, мангал, иштта кхыяраш) иръеш бола абразивни материалах бола кхер.
Эстиче
Эстиче ООН доакъашхо я 1991 шера Михий 17 дийнахьа денз, Европа союзе я 2004 шера Села 1 дийнахьа денз, НАТО чу я 2004 шера Муттхьал 29 дийнахьа денз, ОЭСР чу — 2010 шера Чантар 9 дийнахьа денз. Иштта Евро­пан Сове­та юкъе а я (1993), Шенгенски зона а Еврозона а юкъейодаш я.
Америка
Aмерика (America, Америка) — дуне дакъа да, шиъ доаккхий континенташ вӀашагӀатохаш: ГӀинбухера Америкае ЗӀилбухера Америкае.
Йоазув
Йоазув (Пи́сьменность, Writing system) — метта къамаьл дара яздарца лелабеча гӀирсай гуллам. Дараш (къамаьла хоам а, маӀанца дола кхыдоа хоама хьисапаш а) дӀанийсадараи, чӀоагӀдараи, йовкъашта гӀолла дӀа-хьа кхачийтараи цун ханцара бувзам дӀабаккхараи лаьрхӀа йола хьаракий система.
Гаудеамус
«Гаудеа́мус» е «Гаудеа́мус и́гитур» (gaudeamus igitur  — «гӀадгӀоргда вай», «сакъердаргда вай») — латиний меттала йола студентий гимн. Цу иллен хьалхарча дешах тилла я цох цӀи.
ГӀалгӀай къаьнара ханорг
Шу
Шу бийтта беттах латт. Цхьаццадола бетташ къовсам тӀехьа латт наха юкъе. ХӀана аьлча дукха тайпара йоа́х наха цу беттай цӀераш. Из дувзаденна да мехка юкъареи, чарахьийи, готалелаярийи шо-шоай цӀераш йолаш уж бетташ хинна хиларца. ХӀаьта мехка юкъара наха леладу бетташ бийтта бутт хиннаб. Уж аргӀах доашхаргда дӀахо.
Uwu (эмотикон)
(язду ) — хӀама  геттар хозаделча оттаю эмотикон я.
Ӏовлура гӀала
Тархьар
Ӏовлура гӀала хьалъетта хиннай XIX бӀаьшу долалуш Шолжа йисте лакхача берда тӀа. ВӀаьхи саг хиннача Малсаганаькъан МоарзагӀий Сурхочо йолаяь хиннай из гӀала йотта, хӀаьта цун воӀ Ӏовлурга дӀачакхъяккха хиннай из. ВӀов йотта кхертӀо Шолжара ийбаьб, хӀаьта лабанкхерий (наӀар саьнаши кораши лакхера хьадергдолаш эша кхерий) лоамара кхехьад. Ӏовлура гӀала тӀера Ӏаьржа яь хиннай.
Шаьрача ӀокӀалбаьлча, гӀаьра ухачарех шоай баха моттигаш лораергйолаш етта хиннай Ӏовлура гӀала. Хьалъеттача, хӀара бийсана гӀала чухьа ха де тайп-тайпарча тайпан нах Ӏеш хиннаб яхаш дувц. Ӏовлура гӀала йисте Малсаганаькъанга шоай хьайр хиннай, кӀезигагӀа яле а цаӀ. Цул совгӀа говрий ремаш, доахана Ӏул а хиннад цар таро хиларга хьежжа.
Бекъий-Юрт
Географи
Юрт улл ГӀалме аьттача берда тӀа, Ӏаьлаха-Чуртен хьарсама́ из духьала кхийттачул тӀехьагӀа.
Къанза кислота
Къа́нза кислота, е эта́на кислота (да), CH3COOH (уксусная кислота, этановая кислота)— органикай хоттам;, предельни одноосновни карбоний кислота. Къанза кислотах хьахуллача тухехи чоалханеча эфирехи ацетаташ оал.
Географи
Географи (γεωγραφία — «лаьттан сурт оттадар», География, Geography) —
Аят
Ая́т  — КъорӀан зӀамагӀа дола да́къа да. Иштта из дош кхетаду «байт» (стих) яхача дешаца. КъорӀан чу аят яха дош 382 (кхо бӀаьи дезткъа шозза) хьоахадаьд.
Ужахьанаькъан Гаке Мухьмад
Вахар
Кхелхав 1975 шера.
Анатоми
Анато́ми (ἀνα- — юха а, лакхе +  — «хедаду», «тедаду») — организмий дегӀамий а, цар доакъой а оттам тохкаш йола биологен (къаьстта морфологен) да́къа (ралс).
ЗӀамига Ази
«Анатоли» яхар эллиной ἀνατολή («малхба́лар») яхачох хьадаьннад, из Туркий азера лаьтташта тӀехьа чӀоагӀъенна цӀи я (вешта европера Турце лаьттаех Румели оал).
Антарктида
Континента аре 14 107 000 км² гаргга я (цу юкъера шельфий бутув шанаш — 930 000 км², гӀайренаш — 75 500 км²). Цу тӀа кхы а Антарктидан тӀехен юкъера лакхал эггара йоаккхагӀа я массайолча гӀарашта юкъе. Дунен шелала шод хинна ца Ӏеш, Антарктиде я: фе тӀунал эггара лохагӀа йола моттиги, эггара чӀоагӀагӀеи дукхагӀеи мух бола моттиги, эггара чӀоагӀагӀа малха радиаци йола моттиги.
Хьинар
Белгалдаккхар
ОагӀат:Хьинар
Келматанаькъан
Белгалдаккхар
ОагӀат:Келматанаькъан
Месопотами
Месопотамен лаьтташ чулоаца хӀанзара паччахьалкхенаш я Иракъи, гӀинбухе-малхоабоалера Шамеи, цхьандаькъе Туркий мохки, ХӀирани.
Къарший-балкхарой мотт
Къарший-балкхарой мотт (къарачай-малкъар тил, таулу тил; Карача́ево-балка́рский язык) — туркий меттаех мотт ба къаршаши балкхароши бувцаш. ХӀанзара цӀи массане тӀаийца я 1950-гӀча шерашкара денз, хьалхагӀа цох оалаш хиннад лоаман-татрий, лоаман-туркий, татрий-джагатай.
Йоазув
1920-гӀа шерашка кхаччалца Ӏарбий йоазув леладаьд. Хьалхара къарший-малкхарой метта йоазоний йилá ха XVII — XVIII бӀаьшераш да.
Лаьттан Юкъера форд
ЦӀи
ЦӀи (Μεσόγειος Θάλασσα, Mare Mediterraneum — Лаьттан юкъера форд) эггара хьалхагӀа юкъе йоалаяр шира йозонхо ва Гай Юлий Солин яхаш вола. Цун ханарча наьх кхетамга хьежжа тиллай цо из, хӀана аьлча шира европайи гӀинбухерча африкайи цивилизацеш къаьстта цу форда бассейна йисте айттай. Тархьарца хьабоагӀаш цу форда цӀераш башх-башха хиннай:
Оалмаза Кхоази
ТӀом баьлча
1919 шера Кхоази Мочкъий-Юртарча Ужахьанаькъан Илеза Исламага маьре яхай. Ислам 1920 шерашка Лоамара АССРо арахьа хьожаваь, Россе́ дешаш хиннав. Дийша́ваьнна ӀоцӀаве́ча ГӀалгӀай автоме областа налогови инспектор волаш къахьийгад. Из болх цо лелабаьб ше валлалца. Исламаи Кхозеи ши воӀ хиннав:
Дагалоацам
Далганаькъан Оалмаза Кхоазех лаьца очерк язъяь хиннай Заьзганаькъан Хьусена Бахьаудина. Из кепатеха араяннай 1960 шера.
Кейптаун
Кейпта́ун (Ка́пстад, Капста́д, Капштат) (Cape Town, африк. Kaapstad) — ЗӀилбухе-Африкерча Республикай пхьа, бахача наьх таьрахьах шоллагӀа йоагӀ мехка.
Афганистане
Керттера пхьа — Кабул. Паччахьалкхен метташ — пушту, Персяний (дари).
Курскенаькъан Козлой Ӏадрахьман
Вахар
1978 шера диссертаци лоръярца цох хьахиннав геологе-минералоге Ӏилмай доктор.
Лоамара кадетий корпус
Тархьар
Лоамара кадетий корпус кхолларах долча амара́ кулг яздаь хиннад 1994 шера 17 мае цу хана ГӀалгӀайчен Президент хиннача Овшанаькъан Султана Руслана.
1997 шера март 18 дийнахьа Лоамара кадетий корпуса низам (устав) тӀаийцад.
Корпуса моттиги оттами
Кадетий корпус СурхотӀа йоал шийна гонахьа хьунаш, гувнаш долаш. Йоккха йоаца пхье санна я шийна чу массехк моттиг йолаш:
Ужахьанаькъан
Ужа́хьана́ькъан (Ужаховы) — гӀалгӀай тайпа. Хьалха хиннача Аьгий тайпах лоархӀаш хиннаб. Ужахьанаькъан тайпа Аьгекхалара хьадаьннад. Уж тайпан вошал долаш ба ТӀонганаькъанцеи, ГӀазданаькъанцеи (царех ба Байсаранаькъан а), Жандиганаькъанцеи (царех ба Шишханаькъан а).
Байсара БӀунхо
Биографи
Из ваьв 1830 шера.
ЦӀий
ЦӀийна тоабаш
Даь-наьн цӀийна тоабаш ховш хилча, берий малагӀа тоаба хургья ха йиш я, ишта берий тоабага хьежжв даь-наьн малагӀв хила мегаш я а хоалу.
ЦӀийна лазараш
ЦӀийи цӀий кхоллара маьженаши тохкаш йолча, цул совгӀа этиологи, патогенез, клиника, таллар, дарба, лазар хургхилар, е лазар хургдоацаш цӀийна ража лазар соцадар тохкаш йолча лорала ралсах гематологи оал, цӀийоацаргаца дувзаденна хилча — онкогематологи. Хьайбай цӀийна лазараши, уж дерзадари, уж хургдоацаш хьайбаш лорадар ветеринараша тохк.
Къоастой Устархана Ширвани
Къоастой Устархана Ширвани (Ширва́ни Устарха́нович Косто́ев) — воккхагӀа лейтенант, авиацен сура юкъейоагӀача чӀуга командир, Сийлахь-Боккха Даьхен тӀема доакъашхо, Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 1995 ш. Баьцамеа 6 дийнахьа (венначул тӀехьагӀа).
Говрбарг
Отдел:  Зиза тохаш дола
Ботаника
Бота́ника (я) (βοτανικός — «баьцовгӀех йола»,  — хьадаьннад «буц, баьцовгӀа» яхачох) — баьцовгӀех дола Ӏилма, биологен ралс.
Белокаш
Бело́каш (протеи́наш, полипепти́даш ) — аминокислотех латташ йола, пептидий бувзамца хетта а йола лакха молекулярни органикай хӀамаш. Дийнача организмашка белокий лоаттам генетикай кодашка хьежжа хул. Белокаш вӀашагӀъехкача хана дукхагӀча хана ткъаь аминокислотий тайпа тоъ.
Метташ дӀа ца довлаш дисара даржаш
Атлас языков мира, находящихся под угрозой исчезновения
«Атлас языков мира, находящихся под угрозой исчезновения», изданный в 2010 году, содержит около 2500 языков. Теперь в статус мёртвых языков могут перейти более трети живых языков планеты. К примеру, эякский язык стал мёртвым со смертью последнего его носителя — Мэри Смит Джонс (Аляска). Ещё на 1492 языках планеты говорят менее двух тысяч человек.
Гаьгий Угаза Терсмайл-Хьажа
Дин хьехар
Боккхийча наха дийцачох, Терсмайла доазол арахьа дийшад цхьайтта шера. Из цӀава кийчвелча, цигарча паччахьа аьннад: «ЦӀа а цаводаш, хьай тара мел лу, укхазарча тха наха́ хьехадалар Ӏа». Терсмайл раьза а хинна, БагӀдаде Ӏийнав. МутаӀалимашта хьеха а хьехаш, дӀахо ший Ӏилма лакхдеш деша а дешаш, Терсмайл волаш ши шу даьлча, нанас каьхат яьздаьд воӀага: «Къа а яннай со, дика мага а магац, тахан-кхоана йий а хац, хьо бӀаргаго ловра сона, цӀавоагӀавалар хьо», — аьнна. Из каьхат а ийца, паччахьа тӀавахав Терсмайл. ДӀаийца каьхат дийша ше ваьлча, нанас яхар ца дича варгвац цхьаккха дезалхо, аьнна, цӀавайтав паччахьа Терсмайл-Хьажа. ХӀанз Сурхо тӀа юкъе дагӀа рузбан маьждиг, из цӀавенача хана хьалдаь йистедоалаш латташ хиннад. Терсмайл цӀавена дукха ха ялале, мимаргара дӀа мел ийккха болх баь баьннаб маьждига, хийцца Рузба а жамаӀат а де йиш йолаш. Цига имамалла оттаваь хиннав Терсмайл. ПӀаьраска ди хьа а кхаьча нах рузбане баха, ламаза ха хьахилча, берригача наха лайна Терсмайл-Хьажа Моллалла кхайкав, хутӀбат а цо дийшад. СурхотӀарча мутаӀалимашта кӀоаргагӀдола Ӏилма хьийхад Терсмайл-Хьажас дукхача хана. Царех ба: Муцолганаькъан Ахлой Ӏусман, Шахьбота Заяуддин, Овшанаькъан Бийсолта, Ӏисий Мухтар, Сулейма Солсбик, Исмейланаькъан Висангире Хьасан, иштта кхы дукхаш а.
Томас Ян
То́мас Ян (Thomas Jahn) — немций актёр, кинорежиссёр, сценарист, продюсер, оператор, монтажёр, композитор. «Сигаленашка хӀама етта» яха фильм даккхар бахьан долаш цӀихеза ва.
Малхбузе
Дин чу
Бусалба дин чу кхела сахьат малх малхбузехьара хьалбаллалца тӀадоагӀаргдац аьнна да.
Архитектура
Этимологи
ГӀалгӀай метта хьалдоттара исбахьале белгалъеш ший дош долаш да: «тӀого́взал» («тӀо» + «го́взал»). Юххьанцара иштта оалаш хиннад кхерах хьалдоттар, хӀаьта из белха-говзал лелаечох «тӀого́взанча» оалаш хиннад.
Аьге-Кхала
Кхаьлаца бувзабенна нах
Аьге-Кхаьле дӀавелла воалл Байсаранаькъан Муртаза Идрис, васкет даь хиннад цо цига ше дӀаволлийта аьнна.
АьдагӀче
ТӀатовжамаш
ОагӀат:АьдагӀче
Туркий
Туркий (ба) (Türkler, цхь.т. Türk) — алтая меттай дезала тюркий ткъоврон юкъебода туркий мотт бувца тюркий къам. Шоай мехка керттера бахархой ба, иштта Кипре дахача къамашта юкъера шоллагӀа да ший дукхалгахьа. Беррига туркий тайп-тайпарча дарашта тӀатовжаш 60-80 эзарза эзар саг ва. ДукхагӀа мел бола туркий сунний бусулбаш ба.
ГӀалгӀайче дола дешар
ГӀалгӀайче дола дешар — дукха хана денз отташ хьайоагӀа ГӀалгӀай Мехкара дешара система. Цо чулоац берийбешамаш, ишколаш, юкъера-специальни а лакхера а дешарченаш.
Ялсмале
ДукхагӀа йолча культурашкеи динашкеи ялсмале массаза жожагӀатенна духьал оттаеш я.
ГӀалгӀайче дола дешар
Советий Ӏаьдал тӀадалехьа
1909 шу чакхдоалаш ГӀалгӀай мехка шоллагӀа дешарче йийлай. Ю. В. Терпуговас Ахки-Юртйисте ший Привольное оалаш болча боахаме хьаийла хиннай из. Цига кхычарел совгӀа Марзабиканаькъан Ӏусман а хиннав хьехаш 1912—1913 шерашка. Цул тӀехьагӀа Дошлакъий-Юрта йийлай, тӀаккха Мочкъий-Юрта, Наьсар-Керта, Экажакъонгий-Юрта, СурхотӀа, Къаскиме ишколаш ела чам чубенаб наьха.
Наьсарен округ
Географи
Даькъастен юккъе йиллай Тийрк, Шолжа, Эса, Фарта додача метте, хӀанзарча ГӀалгӀай мехка лаьттеи ГӀалме шахьара малхбоалера дакъеи чулоацаш.
СелаӀад (тептар)
СелаӀад — ГӀалгӀай Мехка гӀалгӀай меттала арадувла берий тептар. Доладаьд 1986 шера сентябрь 9 дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССРа комсомола маьже йолаш. 1990-гӀча шерашка кхаччалца редакци цхьана а йолаш бетта цкъа къаьстта ши номер араювлаш хиннай гӀалгӀайи нохчийи меттала. 1993 шера редакци ГӀалгӀай Мехка хьалйихьай. 2001 шера денз учредитель я ГӀалгӀай Республика Доалче. Тайп-тайпарча ханашка редакцен кулгалдеш хиннаб цӀихеза хоамбоаржабархойи йоазонхойи: масала, йилла́ча хана денз 1991 шерага кхаччалца из болх Чахканаькъан СаӀида баьб, тӀаккха Майсиганаькъан Саламхана баьб. 2015 шера денз тептара́ кулгалдер Горчханаькъан Бадрудин ва.
Малсаганаькъан Уматгире ГӀапур
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай лораш ОагӀат:Малсаганаькъан
Сипсой-ГӀалий тӀа—Галашка нах дӀа-хьа кхувлача автобуса чу яьнна цӀи
Бахьан
ӀотӀаена хиннача паччахьалкхен комиссес оттадаьчох цӀи ялара бахьан автобуса технически хьал харц, во хинналга да: машена доагам Ӏоиха́ хиннад
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эрсече 1994 шера яьнна цӀераш ОагӀат:Яьнна цӀераш (1994 шу) ОагӀат:ГӀалгӀайче яьнна цӀераш
Нгерулмуд
Нгерулмуда керттера белгало шийна чу цхьа гӀишло мара ца я́лар да — капитолий. Тайванагара юхлург даьккха ахча а ийца картонах яь гӀишло я из (Ӏалама лоаттам бӀайха боландаь хӀама хиннадац цох).
ТӀаргам
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Пха
Юкъара экам
Пхаьнаш хул тӀереи (е тӀехен) кӀоаргеи. Уж а вожаш а шоайла чӀоагӀа дукха аностомозаш еш хувтталу, цудухьа фуннагӀа хилча (масала, пхаьнашта чов яь е харцахьа алар бахьан долаш пха тоӀабаь хилча) пхаьнашкара цӀий дӀаэца аьттув хул.
Лорал
Кхыдолча лорала методаш тӀаийца́ долчун (юкъерча лоралца) методашца вӀашкайоагӀаш моттиг нийсъелча, цунах дизза дола лорал оал.
Эстетике медицине
Эстетике медицине-индустриийын отрасльже-элнен илыше моторлыкшо да тазалык шотышто теорий уверым да еҥ-влакын йӧныштым шотыш налын, медицине методике дене кылдалтше чыла годымат йӧным пуышо авалта.
Косметологий дене таҥастарымаште кыдалаш медицине персоналым, эстетике медицине дек пурышо чыла технологийым кӱшыл медицине образованийыште кучылташ палемдалтеш.
Ангушт
Литература
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
Газиканаькъан Жабраила Берснакъа
Га́зиканаькъан Жабра́ила Бе́рснакъа (Газиков Берснако Джабраилович) — гӀалгӀай архивист, Ӏилманхо, мохктохкар.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой
Шин аргӀа юкъ
Шин аргӀа юкъ (я) (Алханчуртская долина) — Кавказасехьарча Тийрка аргӀаи  Шолжа аргӀаи юкъе чукхийтта йола моттиг. Из АтагӀе дукхагӀча даькъе ГӀалгӀайи Нохчийи мехкашка улл.
Геном
Гено́м — совокупность наследственного материала, заключённого в клетке организма. Геном содержит биологическую информацию, необходимую для построения и поддержания организма. Большинство геномов, в том числе геном человека и геномы всех остальных клеточных форм жизни, построены из ДНК, однако некоторые вирусы имеют геномы из РНК.
Фуртовг
Тархьар
Села 15 дийнахьа 1981 шера Оахаранаькъан ГӀапур ваьхача цӀагӀа музей хьайийлай. Цу чу гойташ я къаьнара хӀамаш, масала, лоамароша даа хӀама кийчдеш хинна гӀалгӀай кхуврч, пхьегӀаш, иштта къаьна сурташи документаши.
Органикай хӀамаш
Органикай хоттамаш (да) (органические вещества́, органические соединения) — углеводородаехи царех хьаянначарехи йола хӀамаш; шийна чу углерод мел йоала химе хоттам чулоаца класс  (карбидаши, кӀора цӀалхи, карбонаташи, цхьайоа углерода оксидаши, роданидаши, цианидаши мел йоацар).
Гетероцикла хоттамаш
Гетероцикла хоттамаш молекулай лоаттама чу цаӀ мукъагӀа гетерозирхат йола цикл юкъе йода хӀама
Кхаьлл
Цун тарра маӀан а долаш, цунца цхьана лелаяьй иштта «ков» яха термин а, масала, Мускъонгийков, Заур-Ков, Тотеков, Темарков, ГӀаьзе-Коа, иштта «пхье» яха термин а. Дале а таханарча дийнахьа «пхье» «город» яхача маӀане леладу.
Ӏаьлаха-Чуртен ор
Ор диллачул тӀехьагӀа цу чу Ачулкхий кхоачадала доладеннад.
Беканаькъан ДордагӀа Тембот
Белгалдаккхар
ОагӀат:Беканаькъан
Орц
Орц (да) (лесистый склон) — хьу тӀаяьнна йола босе. Орц дукхагӀа гӀинбухера босе хул.
Ак
«Ак» (отрицание, возражение) — раьза ца хилар, духьала хилар, керасти дар хьагойташ дола дош. Масала, «Ак ца оалаш, шийга яхар дир болхлочо».
Дега фибрилляци
Дега фибрилля́ци (я) (Фибрилляция сердца) — дега маза болча дулха цхьадола мазаш къаьст-къаьста́ детталуча хана дегага хула хьал. Дега дулх цхьатарра цхьана детта ца далар бахьан долаш цун болх ишта овсара хилац. Дог фибрилляцех доаккхаргдолаш лоаццача юкъа́ (0,01 сек) электрически ток чакхъялийтар (дефибрилляци яр) дика лоархӀ. Накха эттӀа а баь дог гуча даьккха дале, дефибрилляци еча хана дега́ 1500—2500 вольт напряжени тӀайохийт, нагахьа санна накха эттӀабаь беце, 4000—7000 вольт тӀайохийт. Дега фибрилляци екъалу дегтӀений фибрилляцехи оагилгий фибрилляцехи.
Коазой Аюпа Ӏийса
Вахар
1963 шера Баьцамеа 4 дийнахьа «ГӀазакхстана денорг» доаржадар бахьан долаш, КПСС-а Нохч-ГӀалгӀай обкома идеологен ралса соцамца Коазой Ӏийса лаьца хиннав. Ши бутт баьннача гӀолла, 1963 шера Михий 10 дийнахьа цуннеи Хьоашаланаькъан Ӏаьлаи Нохч-ГӀалгӀай АССР-а Лакхерча кхело 4 шу ха техай: политчубехкарий чӀоагӀача ража колоне (Мордови).
Пампа
Бахархой
Вай хана дикка нах ба́ха хайша я: Аргентина бахархой ¾ пампашка Ӏеш я. Пампе уллача пхьанех йоккагӀъяраш Росарио, Ла-Плата, Санта-Фе я.
Хьажа иштта
ОагӀат:Эри аренаш ОагӀат:География Аргентины ОагӀат:География Уругвая
Тана гӀазкхий
Белгалдаккхар
ОагӀат:Тана гӀазкхий ОагӀат:Россе имперен иррегулярни бӀунаш ОагӀат:Эрсечен къамаш
Терсмаймалаш
Терсмаймалаш (Гори́ллы, Gorilla) — приматий тоабан эггара доккхагӀа дийнаташ чулоацаш дола маймалий ваьр да. Юххьашха сурт оттадаьд яхача америкерча миссионеро 1847 шера малхбузера терсмаймал масала а доаладеш.
Биологи
Биоло́гия (βιολογία; βίος — «вахар» +  — «хьехам, Ӏилма» яхачох) — дийнача дегӀамехи, цар гонахьарча дуненахи дола Ӏилма. Биологе тохк вахара мел йола белгало: лоаттам, лелам, дегӀадáр, хьадáлар, эволюци, Лаьттан букъ тӀа дегӀамаш даржар. Дерригача дийнача дегӀамашта классификаци оттаю, иштта Биологен кепашта сурт увттаду, дегӀадáр тохк
ЦӀе форд
Пхьанаш
Фордйистера пхьанаш:
Гуржехье
Гуржий Мехка гоннахьа да малхбоалехьа Ӏаьржа фордан хиш, гӀинбухехьеи малхбоалехьеи Эрсечеца гӀай да, зӀибухехьа — Эрмалойчеи Туркий мохки, зӀибухе-малхбоалехьа улл ГӀозлойче.
Дунай
Дуна́й  — дӀоахалага дилача шоллагӀа дола дода хий да Европе (Идала тӀехьа). Массехк доазонашта тӀехдувла дода хий да Дунай. Европан Союза доазона тӀа эггара дӀаьхагӀа дола хий да. 2860 км дӀаьха да.
Вададай
«Вада́дай» (слово, выражающее такие чувства как удивление, негодование, разочарование) — цецвалар, чӀоагӀа раьза цахилар, догъэккхар белгалдеш дола дош. ХӀанз а наха леладеш да. МоцагӀа лелаеш хинна «Ва, да дай!» яхача каламах хьахинна хила мег из дош. Эрсий меттала цун маӀан хиннад «О, Все отцы». Цхьабакъда из маӀан дайнад, карарча хана «вададай» яха дош цу маӀанца леладиц.
Аль-Бакъара
Сурат аль-Бакъара — эггара дӀаьхагӀа дола сурат да КъорӀан чу.
Ботт
Ботт (ба), бетташ (да) (Футля́р хьадаьннад Futteral яхачох) — тайп-тайпара хӀамаш лелаю аксессуар, чехол е ногӀар йола кӀопилг.
Чухьанахьа бетташ кӀаьда материал долаш хул — замша, велюр, даьри е цӀока.
Етт
Етт (Коро́ва) — коа тӀарча бугӀий дехка дола се хьайба.
Хронологе таблица
Хьажа иштта
ОагӀат:Ханорг ОагӀат:Хронологеш ОагӀат:Деррига хронологе мугӀамаш
Хи (ботаника)
Древесина
Слои клеток, по которым проходит восходящий ток воды и минеральных веществ от корня к кроне. У видов деревьев, растущих в полярных или умеренных широтах в теплое время года нарастает быстрее, образуя более светлый и толстый слой, чем в холодное. Такие слои называются годичными кольцами, благодаря им можно определить возраст дерева по его пню. У растений, растущих в тропическом поясе, годичных колец чаще не образуется.
КӀо
КӀо бахар
КӀо кийчабергболаш хьажкӀаца цул хьалхагӀа де мел дезачох «кӀо ба́хар» оал.
Хьунмаькх
Хьунмаькх (Ма́льва лесная, просвирник лесной; Málva sylvestris) — яхача ваьрах йола баьцовгӀай кеп.
Дош
Дош (да) (слово) — метта эггара зӀамагӀа йола единица. Дешаш моллагӀча хӀаман цӀийоаккхаш а, хӀаман белгалонаш а, цо хьадер а, цун куцаш а белгалдоаккхаш леладу.
Масжид ан-Набавий
Тархьар
ХӀижрат даьчул тӀехьагӀа Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, Маддане Ӏохайнав, цу хана Ясриб яхаш хиннай из. Цига Цо а цун асхьабаша а, АллахӀ раьза хилва царна массаненна, цӀенош детта́, цӀеношта маьждиг хьатӀаде доладаьд. Пайхамара, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, ше а да́къа лаьцад маьждиг хьалдеш. Хьалдетта́ хиннача маьждига хьалхашкеи тӀехьашкеи бӀоагӀий доахка отараш хиннад, юкъе тхов тӀабоаца ков хиннад. Шоай цӀеношкара маьждиге дӀачубувла йиш йолаш хиннаб Пайхамара а, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, (истий цӀеношкара), цун цхьабола асхьабаш а шоай къаьстта́ цӀи йолаш хиннача наӀарашка гӀолла. ТӀехьагӀа асхьабашта юкъе Абу Бакраяр мел йоацар дӀакъайлийта́ хиннай Даьла Элчано, Даьлера салам-моаршал хилда цунна. Пайхамар, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, вала ма веллинге, цун сесаг Ӏа́ишата цӀагӀа дӀавелла́ хиннав из, тӀехьагӀа Абу Бакр а, ХаттӀаб воӀ Ӏумара дӀабийхкаб цунна йисте.
Фуъ (маӀанаш)
Фуъ (да):
Урдуви Тамареи
Поэмах лаьца
Озанаькъан Салмана язъяь «Урдуви Тамареи» яха поэма нохчий а гӀалгӀай а литературе эггара хьалхара хилара тешал ду нохч-гӀалгӀай литератораша. Йоазонхочун Пхьилекъонгий Махьмад-СаӀида 50 шу дизара хетаяьча юбилее белгалдеш дувцар. Масала, нохчий йоазонхочо Суланаькъан Мамеда яьхад: «Фу бахьан белгалву аз Озанаькъан Салман? Нохчийи гӀалгӀайи йоазонхоех эггара хьалха цо поэма язъяь хиларах». ХӀаьта Нохч-ГӀалгӀай Университета литература кафедра доцент хиннача В.Б.Корзуна яьхад: «Озанаькъан Салмана «Урдуви Тамареи» яха поэма Нохч-ГӀалгӀай литературе гучаянна хьалхара произведени  я».
«ГӀалгӀай хьалхара сюжетни поэма язъяр Озанаькъан Салман ва. Цун цӀи «Урдуви Тамареи» яр. Цу тӀа бувц гӀалгӀай кхалсаг дӀа яхача заман тӀехьадисача гӀулакхех мукъаяларах бола никъ». Из йоазув даьд профессора Дахкилганаькъан Абдурахьмана ИбрахӀима «ГӀалгӀай литература» яхача 9-гӀча класса Ӏаморга тӀа.
Баьццара хенахзӀокьеттарг
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Евразен оалхазараш ОагӀат:Баьццара хенахзӀокьеттаргаш
Хромосома
Эукариотий хромосома дукхача генаех латтача цхьан геттара йӀаьхача ДНЦӀа молекулах хьахул. Хромосома эшаш йолча функционале элементаех я центромераи, теломераи репликацен инициацен тӀадами.
ДНК репликаци
Инициаци
Репликаци йолалу тӀадам ферментий комплекса́ байза ма байзанге, цу тӀадама тӀара хьа а йолаялийя, шолха (двойной) ДНК спираль хьа а йосташ Ӏойолалу из. Цу хана репликацен мӀара хьахул — ДНК репликаци йода моттиг.
Маьхалаш
Классификаци
актиноидий тоабан чура 14 элемент + актиний (Ac): Th, Pa, U, Np, Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No, Lr.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Маьхалаш ОагӀат:Химе элементий тоабаш
Аьшк
Дукха хана денз леладеш да аьшк. Хьалхарча юкъарленаша геза когаметта аьшк леладе доладар тархьара чу бӀарчча мур аьнна къоастаяьй — Аьшка зама.
МаӀа саг
МаӀа саг (ва) — маӀа вола саг; маӀа хилара функциональнии морфологическии белгалонаш йола саг.
Белгалдаккхар
ОагӀат:МаӀа саг
ГӀарбаш
Литература
ОагӀат:ГӀарбаш
БугӀа (спорт)
БугӀа (борец) — лоташ вола саг.
ТӀехдика хилар
ТӀехдика хилар (Совершенство, Идеа́л, idealis ← ἰδέα — амат, зӀил) — лакхера ценность; моллагӀа долча хилара эггара дикагӀа дола дӀакхоачашдаь дола хьал; сага оамалий хоза гӀулакхий хьокхам (масал).
Химе элементий мура система
ТӀатовжамаш
* * ОагӀат:Классификатораш ОагӀат:Хьахиннай 1869 шера ОагӀат:Дмитрий Менделеев
Къуркъанаькъан Хьадиса Солсбик
СовгӀаташ
2005 шера ГӀалгӀай Республика президента Заьзганаькъан Мурада амарах цунна еннай «КарагӀдаьннарех» яха орден.
Матенаькъан
Белгалдаккхар
*
Миаш
Миай лоаттам (аорта хьокхама а ийца)
''Укх хьокхамца гойтар артери мо болча миа лоаттам ба. Кхыча миай лоаттамах тара ца хила тарлу ер, цудухьа кӀоаргагӀа ховргдолаш ше-ший миаех лаьца йола статьяш еша..''
Матенаькъан Хьасана Ахьмад
Мате́наькъан Хьаса́на А́хьмад (Матиев Ахмет Хасанович) — физик-Ӏилманхо, гӀалгӀашта юкъера хьалхара физика-математикай Ӏилман доктор. Россе Ӏалама Ӏилмай академен академик. ГӀалгӀай паччахьалкхен университета «Юкъара физика» яхача кафедран кулгалхо а, иштта М. Д. Миллионщикова цӀерагӀа йолча Шолжа-ГӀалий тӀарча паччахьалкхен мехкадаьттан университета «Физика» кафедран профессор а ва.
Ков:Ӏилма/Статья
Арабская литература
Первое известное современной науке упоминание Дзурзукии отмечено в сочинении персидского географа Ибн аль-Факиха. Труд был создан около 902—903 годов на арабском языке и назывался «Ахбар ал-булдан». Дзурзукия упомянута здесь один раз в разделе «Повествование об Армении» в контексте событий VI века. Позднее двое других арабоязычных автора вставляли данное упоминание Ибн аль-Факиха о Дзурзукии в свои работы: в XI веке — Аль-Балазури, в XIII веке — Якут аль-Хамави.
Западноевропейская литература
Вероятно, именно эти сведения Клапрота использовал немецкий учёный-географ Иоганн Георг Генрих Хассель (Johann Georg Heinrich Hassel), который упомянул также Дзурдзукетию в своей работе 1821 года «Полная и новейшая описательная география Российской империи в Азии, включая Джагатай, с введением по статистике Российской Азии, включая Джагатайскую империю».
2-я пол. 1-го тыс. до н. э. (легендарные хроники)
После поражения от Таргамосидов ираноязычные племена объединились, избрали себе царя, имя которого в средневековых хрониках не фигурирует, и вторглись в Закавказье через Морские [Каспийские] ворота. Правители Закавказья не смогли оказать им существенного сопротивления, вероятно, по причине, «бесчисленного множества» захватчиков. Ираноязычные племена устраивали «погромы и пленения», в итоге «полонили всю страну Таргамосидов, сокрушили города Арарата и Масиса и города северные», также сообщается, что все покорённые народы были обложены данью. В дальнейшем такие походы участились, отряды ираноязычных племён стали пользоваться для вторжения и Дарьяльским ущельем. Во второй половине 1-го тысячелетия до н. э., кроме предков вайнахов и дагестанцев, на Северном Кавказе появляется ещё одно племя, повлиявшее на судьбу дзурдзуков — овсы [предки осетин]. Согласно летописи, одному из сыновей царя ираноязычных племён — Уобосу, после первого же победного похода в Закавказье достались пленные из Армении и Картли, а также земли принадлежавшие Дурдзуку, т. н. «удел Кавкаса», который закрепился за потомками Уобоса — овсами и стал называться Осетия. Сам Дурдзук вынужден был уступить, он «пошел и сел в расселине горы и назвал ту землю своим именем — Дурдзукети», также он стал платить дань царю ираноязычных племён. Вероятно, такой выбор позволил лучше защищаться и «население Дурдзукети осталось невредимым благодаря укреплению страны». Подобная судьба постигла и союзника Дурдзука к востоку от Терека — т. н. «удел Лека» достался двоюродному брату царя ираноязычных племён. Возможно покорённые народы ещё долго платили дань ираноязычным племенам, пока в регионе не возросло влияние персов.
Конфронтация автохтонного кавказского населения с пришлыми ираноязычными племенами нашла отражение и в нарт-орстхойском эпосе вайнахов, отождествляемых с дзурдзуками.
Коазой Ахьмада Дугурхан
Исбахьален болх
Сцена тӀа эггара хьалха дешархо араяьннай 2-ча классе дешаш йолаш, школерча драмкружокаца цхьацца балхаш дора цо а цунца цхьана дешаш долча бераша а. Университете деша ягӀаш аьхки салаӀа цӀаеча Наьсарерча халкъа театро увттаеча спектаклашта юкъе дакъа лоацар. Эггара хьалха Дугурхана ловзаяь доккха а́мал дар Базоркин Идриса «Тамара» яхача пьесан юкъера керттерча турпала роль. Цул тӀехьагӀа, «Лайх хьаяь паччахь» яхача Е. Шварца фаьлгаца ювзаеннача Герда яхача йиӀига сурт-сибат кхолла дезаш яр из.Драматически театра а кинон а актёр яхаш бар институт яьккхача цун бе безаш бола болх. Цул совгӀа, «Асса» яхача халхара ансамбла юкъа а йолаш, хоза халхайоалаш а яр из. Цо ловзаяьй Н. Гогола «Ревизор» яхача пьесан тӀарча Анна Андреевнай роль, С. Чахкиев «Къонгаш бовча хана» яхача пьесан юкъера наьна роль, Ж. Мольера «Ца воалаш йоалаяь саг» яхача пьесан юкъера Дорименай роль, «ЦӀий кхайк» («Беке къонгаш») яхача пьесан турпала Кайпий роль, «ГӀаш лела Махьмуд» яхача пьеса тӀарча секретаршай роль. Из деррига дувзаденна да Кодзоевай кхолламца. 2019 шера 1-ча канало хьахьекхар «Тха коа – 2» яха дизза дола исбахьален фильм. Режиссёра Музалёва Ольгас даьккхача цунна юкъе Дугурхана ловзайир лора-терапевта Махмудовай роль.
ГӀишлонхо
Иштта гӀалгӀаша ширарча хана денз леладеш да тӀоговзанча (каменщик) яха дош.
Наьсар
Хин реестра дараш
Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000212008200003575.
Проект:ГӀалгӀай мотт/КъамаьлӀоморг/Intro
<div style="display: block; border-bottom: 1px solid SteelBlue; border-right: 1px solid SteelBlue; border-left: 1px solid SteelBlue; vertical-align: top; background: #f9f9ff; color: black; margin-bottom: 10px; padding: 1em; margin-top: 0em; padding-top: .3em; ">
Йовлой Билана Берс
Рахьим
ГӀалгӀа хила веззача тайпара оамал йолаш ва Рахьим. Сага эггара дукхагӀа ираз хургдола лаьттан чӀегилг ший Даьй-мохк хилар гойта гӀерташ, из вовзийта ше волалуш, йоазонхочо йоах: «…Рашида бӀаргавайра Рахьим, ший эггара дикагӀа вола доттагӀа, бера хана денз шийна вовзаш хинна, воша санна кхоачара вола. Рахьим вар дегӀа лакха а воацаш, кӀеззига тоавенна а волаш ва. Рашида цӀаккха а вайнавац из гӀайгӀане, цун сийна бӀаргаш массаза а гӀаддаха а, шоаех бӀубенна а да. Эггара халагӀа йолча хана а бегаш бара тӀера ва из. Рашид дуккхаза а гӀийртавар Рахьим шийца Москве дӀавига, балха оттаве, шийна уллув из хургволаш, цох хӀама хиланзар. Рахьима саг йолайир, хоза бераш а хьадоладелар – шийх шоладаьхача санна тара а долаш – тӀаккха боккъонца цо кхетадир ГӀалгӀайченал дикагӀа йола моттиг шийна а ший дезала а укх лаьттан тӀа йоацилга…» Йоазонхочо Рахьимах яздаьча укх дешаша вайна бокъо лу Даьхе езаш вола, роман дешачо масал эца доагӀа турпал ва, аьнна, цох ала. Даьй ӀаьдалагӀа доттагӀа хила веззача тайпара гойтад Рахьима амат автора. Цун оамалаш дика я: хьаькъал долаш а, тешаме а, хила везача безаме а, бегаш бе ховш а ва из. Роман доладелча денз из чакхдаллалца, Рашида оагӀув хьаллоац цо. Дуккханахьа гучаювл Рахьимагара, цунгара масал эца мегаргдола дика оамалаш. «Гаьнарча вошал юхера доттагӀа дикагӀа ва» яха халкъа кица дагадохийт цу турпала амато. Эггара хьалха Рашид цӀавоагӀаш, духьалваха гойт Рахьим. Наьнах бола хала хоам аттагӀа хургдолча тайпара бу цо. Цул тӀехьагӀа, Рашид Лейлайна цӀенхаштта тӀехьаваьнналга ше кхетадича, ше из зоахалол мога ца дойя а, цун оагӀув хьаллоацаш, дика новкъост хул цох. Геттара безаме а, хоза а да лорий йиша йолча Мадинайца цун хула къамаьл а, цо гойта гӀулакх а. ЙоӀ шийна а сага а эгӀазгӀоргйоацача тайпара юстарайоаккх цо Рашидаи Лейлайнеи. Луизайна а воша санна накъавоал из а, цун фусам-нана а. Тамарай таьзет дӀадаьлча юхебисача эггара кхоачарабарех цаӀ ва Рахьим, хӀаьта «коа а цӀагӀа лостам беш бар Луизаи Рахьима сесаг Фатимаи. Шаккхе а Ӏаьржа барзкъаш а дувхаш, шийлача ара пхьегӀаш юллаш боахкар», – йоах автора. Рашида накъавала везача массанахьа а уллув хул Рахьим.
Бурч (ваьр)
Бурч (Пе́рец, Piper) — баьцовгӀай ваьр да яхача дезала чура.
Онтогенез
Ганарий баьцовгӀай хитӀоара дегӀадар ганарга чу хулачох оал.
Гаструляция
Наблюдается у кишечнополостных. При деламинации бластомеры зародыша делятся параллельно его поверхности, образуя наружный и внутренний зародышевые листки. Этот тип образования гаструлы впервые был описан И. И. Мечниковым у кишечнополостных (сцифомедузы).
Валар
Лоралагахьа валар танатологи яхача Ӏилмо тохк.
Класс (биологи)
Иногда используются также производные ранги:
Марха
Другие языки
Мусульмане Центральной и Южной Азии, Турции, Ирана, Афганистана, Индии, Бангладеш, Пакистана используют слова rosa/rosa/roja/ruza/oruç, которые происходят из персидского языка. Малайская община в Малайзии, Брунее и Сингапуре называет его puasa, что происходит от санскритского upvaasa. Слово puasa также используется в Индонезии, Южном Таиланде и на юге Филиппин.
Дола-Ковна шахьар
Дола-Ковна шахьар (Пседахский район), 1944—1955 шерашка Аланой шахьар (Аланский район) — 1935—1955 шерашка юххьанцара ГӀалгӀай, тӀаккха Нохч-ГӀалгӀай автономе областа а, тӀехьагӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР а, 1944—1955 шш. ГӀинбухера ХӀирий АССР а доалахьа хинна административни-лаьттан да́къа. Административни юкъ — Дола-Коа (1944 шера денз — Аланой-Юрт).
Вахар
Белгалдаккхар
ОагӀат:Биологи ОагӀат:Вахар ОагӀат:Юкъара биологи
ГӀомара аре
Лаьтта дукханахьа я гӀомара аренаш, царех эггара цӀихеза, эггара йоккхагӀа я африкерча гӀаран деррига гӀинбухера да́къа дӀалоацаш йола Сахьаре.
Коазой
Тайпа доладалар
Аьрзе ший гӀала хьал а етта, гуржий йоӀ йода а яь, ший тайпа доладаь ва́ха хайнав.
ТӀонкийнаькъан Аюпа ИсмаӀал
Университет яккхачул тӀехьагӀа
Институт чакхъяккхарца Аюпа ИсмаӀала ше дӀахьожавайт Шаьла шахьаре. Цигарча № 1 йолча юкъерча школе болх беш хул из шин шера (1970—1972), хӀаьта цига къахьийгачул тӀехьагӀа, из хьех ше дийшача факультете ассистента болх бе. Лакхара дешар дешача наха хьехаш хиларах кхоачам ца беш, балха говзал кхы а лакхъе ловш ГӀозлой паччахьалкхен университета (Баку) аспирант хул гӀалгӀачох. ДӀахо цох ву воккхагӀвола хьехархо, цул тӀехьагӀа доцент (1980), юххера Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университета лакхарча математикан кафедран кулгалхо. Бакъда из шеддар хилар, цо 1978 шера геттара лоархӀаме Ӏилман болх язбаьчул тӀехьагӀа. ГӀалгӀай меттала нийса дӀаала хала дале а, цун керттера маӀан чулоацаш таржам дича, «МугӀарера дифференциальни уровненеш дагаръеча системай мехкаца дувзаденна цхьацца дешаш тахкар» яхаш бар цун Ӏилман болх. Толамца язбе а, из дика дӀабовзийта а, Ӏилманхошка, къоабалбаь, тӀаэцийта а низ кхоач ТӀонкийнаькъанчун. ГӀалгӀай математикашта юкъе хьалхара Ӏилмай кандидат хул ИсмаӀалах. Цо хьегаш дола къа ца зувш дисацар, 1984 шера вуза хьакимаша цунна тӀадулл дикка чоалхане декхар — лакхарча математикан керда кафедра хьаяр. Ӏилман болх ца буташ, дӀахо а цунца дувзаденна кердадараш гучадоахаш, хьавоагӀар математик. Цо яздаьча Ӏилман балхех (уж 95 дӀакхоач) пайда боалар дуккхача хьехархошта, студенташта. Царна юкъе да дешара-методически наькъаш довзийта книжкаш, Ӏилман статьяш, цхьаяраш кепа теха я доазол арахьа. Масала, цо яздаьд «Дифференциальни уравненеш», «Математикан анализ», «Та́кай йола а та́кай йоаца а физикан уровненеш», «Хила тарлучун теории математикан статистикеи» яха а кхыдола а балхаш. ИсмаӀалах лакхерча математикан кафедран профессор ву (28.01. 1998).
Министр волаш
2002-ча шера Заьзганаькъан Мурада, ше президенталла хержача, ТӀонкийнаькъан ИсмаӀал цӀавех, ГӀалгӀай Республикан дешара министра гӀулакха тӀа хьожаву. Ӏарчакханаькъан Сале цо министралла вагӀаш даьчох йоах:
Ӏилман балхаш
ТӀонкийнаькъан ИсмаӀала язбаь, кепатеха ба 95-нел совгӀа Ӏилмани дешара-методическии болх. Царна юкъе монографии, кхо Ӏаморга пособии (РФ МО УМО гриф йолаш) да. ТӀехьагӀа арадийна балхаш арахьарча зарбанченашка а, РФ ВАК Ӏилман гулламашка а кепаетташ арадувл.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой
ХӀамаш хувцаялар
Метаболизм шин даькъе екъа: катаболизмаи анаболизмаи. Катаболизмагахьа чоалхане органикай хӀамаш цхьалхагӀа йолчарех йоха, хьинар хьадоалаш. ТӀаккха анаболизма процессашка — цхьалханеча хӀамаех чоалханегӀъяраш вӀашагӀъехк хьинар а доадеш.
Ӏарамхий
Географи
Ӏарамхи тӀа ОлгатӀеи, Лаьжгии, шахьара юкъ йола ЖӀайрахи я́д.
МагӀалбик
МагӀалбик, МагӀалбике́, е МоагӀалбик (я) (Малгобек) — ГӀалгӀай Мехка гӀинбухен-малхбузехьара пхьа. Бахархой таьрахь лаьрхӀача из ГӀалгӀайчен йиълагӀа пхьа я Наьсареннеи Шолжа-Пхьаннеи Илдарха-ГӀалаи тӀехьа.
Ассоциаци яь паччахьалкхе
Белгалдаккхар
ОагӀат:Паччахьалкхений кепаш ОагӀат:Халкъашта юкъера юкъамоттиг ОагӀат:Ассоциаци яь паччахьалкхенаш
КъорӀан тархьар
Редакция Усмана
Как видно из сказанного, нельзя ограничивать количество людей, знавших Коран и собравших его в единую книгу, только узким кругом сподвижников. Коран был достоянием многих людей, а не ограниченного круга лиц. Общеизвестно, что в сражении у колодца Маун погибло от рук многобожников около 70 сподвижников Мухаммеда, знавших Коран наизусть.
История переводов Корана
(Из книги «Temel Dini Bilgiler», Sayf-ud-din Yazıcı, Ankara — 1996)
Даьла цаӀ вар
Цхьаболча тохкамхошка хаьттача, монотеизма чу теизм, пантеизм, панентеизм, деизм иштта кхыдола кхетамаш белгалдаха йиш я, из къастта цхьан хӀаман тӀа сеца́ яц яхаш
Закир Найк
Биографи
2017-ча шера ший ХӀиндехьа терроризма оагӀув лаьцай аьнна бехк тӀабиллаб Закира́. Бахьан хиннад 2016-ча шера июль 1-ча дийнахьа Бангладеша нанагӀала йолча Дакке 28 саг вувш оттаяь хинна теракт. Из яьча цхьан тӀемахочо ше даьр Найка лекцешка ладийгӀа даьд аьнна хиннандаь биллаб Закир Найка бехк тӀа. Цу хана денз Малайзе ва вахаш.
Эсмарзанаькъан Мухьмада Муса
Эсмарзанаькъан Мухьмада Муса — гӀалгӀай бусалба Ӏаламсаг. 2009 шера бекарга бетта 19 дийнахьа машена чу вагӀаш герз дийтта вийнав.
Вахар (таксон)
Цу таксона ранг тӀехдомен аьнна къестъю.
Ачулкхий
Хин реестра дар
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача Ачулкхий Малхбузерча-Къаспий бассейний гома юкъедод, хин-боахаман дакъа — Эрсечен Гуржехьецара гӀайнашта тӀара дола а денна Урсдон яхача додача хих кхетталца дола Тийрк (Ердан ца лоархӀаш). Ачулкхин бассейн — Идала́и Тийрка́и юкъера Къаспий форда бассейна дода хиш.
Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000212108200003077.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Chupa Chups
Логотип
ХӀаьта, цул а хьалхагӀа, духхьашха хиннача логотипа тӀа слоган лаьтта хиннай: «És rodó i dura molt, Chupa Chups», каталоний меттала цун маӀан да «Из герга а я, чӀоагӀа дуккха а я».
Нарс (баьцовгӀай ваьр)
[[File:ARS_cucumber.jpg|thumb|Нарсаш
Вешкаранаькъан Хьажбийкара Яхьья
Вахара сурт оттадар
Ваьв 1953 шера. 1980 шера ЦӀеча Эскара цӀерагӀа йолча Къобана лорий института дарбан факультет яьккхай, дарбан гӀулакха белха-говзал йолаш. 1980 шера денз 1988 шерага кхаччалца Нохч-ГӀалгӀай АССР Наьсарен шахьара поликлинике лор-офтальмолог волаш болх баьб. 1988—1990 шерашка Пирогова цӀерагӀа йолча 2а Ленина ордена Московера паччахьалкхен лорий института (МОЛГМИ) клинически ординатура чакхйоаккх бӀаргий лазарий кафедре. 1991—1993 шерашка ГӀалгӀай мехка клинически дарбанче офтальмологе ралса кулгалхо волаш хул. 1993—1994 шерашка Наьсарен шахьара поликлинике керттера лор волаш къахьийгад.
1994 шера денз 1996 шерага кхаччалца ГӀалгӀай мехка цӀий дӀа-хьа дувттача станце керттера лор хиннав. 1996 шера денз 2000 шера Маьцхали беттага юха а ГӀалгӀай мехка клинически дарбанчен офтальмологе ралса кулгалхо оттаваьв. 2000 шера Муттхьал бетта Ростова Паччахьалкхен Лорий Университета (РГМУ) бӀаргий лазарий кафедре «Йийла глаукома хилча лазерни трабекулопластикай профилактика» яха тема йолаш кандидатий диссертаци лоръю. 2000 шера Михий бетта денз 2002 шера Чантарага кхаччалца ФУВ РГМУ бӀаргий лазарий кафедре ассистент хиннав. 2002 шера Чантарагара денз 2007 шерага кхаччалца цу кафедрай доцент хиннав, тӀаккха дӀахо — кафедрай профессор.
Каьзи
Каьзе оттам
Каьзе 6 гӀала яьлай кхоккха гӀат йолаш тӀехьагӀо царна гобаь гӀап етта́ хиннай. XIX-ча ахбӀаьшерага кхаччалца Каьзе дукха топпар баьхаб, цунах бахархоша басараш деш хиннад, гӀалаш йотташ, тайп-тайпара пхьегӀаш (масала, кадаш, кхабаш) еш пайда эцаш хиннаб. Коазой лаьтта тӀа сувра доаккхаш моттиг а хиннай. Сувреи сангали вӀашагӀъэдийя молха деш хиннад. Молха дохкаш е хувцаш хиннад. Цул совгӀа гӀалгӀай СибарегӀа Ӏобахийталехьа Каьзе зӀамига селинг даьгӀад Селана хетадаь. Цхьа метр ах метр мара лакха хиннадац из. Из дегӀа́ хиннад барайттлагӀча бӀаьшере. 1944-ча шера цига баьха Коазой СибарегӀа Ӏобахьийтаб, гӀалаш лелхъяьй, селинг дохадаьд.
Вешкаранаькъан Хьажбийкара Яхьья
Вахара сурт оттадар
2008-2010 шерашка лорий Ӏилмай доктор волаш Москвера Н. И. Пирогова цӀерагӀа йолча РГМУ бӀаргий лазарий кафедрай а лораш тоабара факультета кафедрай а профессор хиннав.
2010—2012 шерашка Россе Ӏалама Ӏилмай академе (РАЕН) «Клиника-Талларан Юкъарле» (Клинико-Диагностическое Общество) яхача талларан юкъарче Ӏилман консультант волаш болх баьб. 2012 шера Маьцхали бетта денз циггача поликлиникай лорий статистикай кулгалхо хул, тӀаккха — № 3 ГП № 134 йолча филиала кулгалхо. 2015 шера Россе Федераце Россе Ӏилмай академика звани еннай.
Балхаш
Вешкаранаькъан Яхььяс 40-ннел совгӀа Ӏилман болх кепатехаб, цул совгӀа 1 изобретенени, 3 патентийи, 1 монографени да́ ва.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай лораш ОагӀат:Вешкаранаькъан
Домен (биологи)
Термин юкъеяьккхар Карл Вёзе ва 1990-ча шера. Цо еррига организмаш кхаь доменах йийкъа́ хиннай : Хьалха хиннача ражашца (систематикашца) юсташ хилча, нӀанкӀигаш (прокариоташ) шин таксонах йийкъа́ хиннай — археиштеи эунӀанкӀигаштеи, хӀаьта царех хӀараяр ший рангах эукариоташта нийса хиннай.
ГӀарагӀураш
ГӀа́рагӀураш (Журавли, ) — оалхазарий цхьа ваьр. ГӀарагӀураш Ӏеш я Европеи, Азеи, ГӀинбухерча Америкеи, Австралеи. ГӀарагӀураш, цар мел йола кепаш, хий долча моттигашца ювзаенна я.
Мангостан
Мангостан, е мангустин (Garcínia mangostána), иштта: мангостин, гарцини, мангкут — га я; Гарциния яхача ваьра кеп.
Оарштхой-Фарта
Хьал
Юрта болхбеш 13 дешарче я: 9 юкъара дешар телаш я, цаӀ бархӀ шера хьехаш я, кхоъ берий беш я. Цул совгӀа дзюдо, карате, тхэквандо, бокс хьеха моттигаш я (дзюдо йиӀигашта а я).
Тайпаш
Оарштхой-Форта даха тайпаш:
Вешкаранаькъан Султана Мухьмад
Дагалоацам
Вешкаранаькъан Мухьмада кхоллама никъ тохкаш гӀалгӀай а эрсий а меттала арайийна тоъал статьяш я. 1983 шера «Дунен тхьамада» яха оазарлен гуллама литературни критик волча Къоастой Ӏалихана рецензи араяьлча, цу шера – ТӀонкийнаькъан Абукара «Идущий дорогой поэзии» яха статья язъю. 1988 шера Абаьданаькъан Бека арайоаккх «Надежда» яхача гулламах язъяь статья. 2000 шера «Солнечные гимны Ингушетии», 2001 шера «О, слово, я вознесу тебя до солнца!» яха поэта кхолламах лаьца йола статьяш арахец Озенаькъан Мурада. ГӀалгӀай меттала Султана Мухьмада оазарлен чулоацам дешачарна кӀоарга бовзийташ «Назам» яхача гулламах йола «Поэзен дунен тӀа валар…» яха статья язъяьй гӀалгӀай литература дегӀадара никъ дика ховш волча Ӏилманхочо Дахкильганаькъан ИбрахӀима. Иштта кхы а дукха я цун кхоллам боашхача язъяь статьяш. Игорь Елисеевс «Памяти Магомеда Вышегурова» яха цунна хетаяь оазар язъяьй. Вувцача кхолламхочун цӀен-нанас Вешкаранаькъан Елизаветтас ший цӀен-даь дагалоацама 825 том поэта къаьстта ший хинна дешаргаш дӀачуденнад, ГӀалгӀайчен паччахьалкхен университета Ӏилман библиотеке. Дукхача шерашка йоазонхочо Ӏоадаь книжкаш, дом тӀа а бижа дадачул наха дешаш, пайда эцаш царца болх бар догдоахаш деннад уж Елизаветтас. Книжкаш къаьстта шоай моттиг йолаш да, Вешкаранаькъан Мухьмада книжкай фонде, моллагӀа деша чам болчун тӀаваха пайда эца аьттув хургболаш Ӏалашъяь. Султана Мухьмада библиотека массехк шера вӀаштӀехьаяьккха я. Цо гойт поэта лаьрхӀа дола исбахьлен кхоллама йоазош, цу чу гулдаьд тайп-пайпарча жанрах дола литерартура: СССРа халкъий поэзи, эрсий, советски, зарубежни литература, доазол арахьарча йоазонхой кхоллама балхаш, суртан искусствах, мукъамах дола книжкаш, цӀихезача наьха вахар дувцаш йола оагӀонаш, литература-тохкама балхаш, дукха хоаттама-энциклопедически балхаш. Иштта гӀалгӀай йоазонхой проза а оазарле а оттаяьй оазархочун библиотеке. Цу даькъе эггара мах болашах дола дакъа да из, хӀана аьлча цу тайпара книжкаш хьаэца а Ӏалашде а хала да тахан.
Дукъ
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Оронимаш
Марац
Мара́ц — къаьна коа тӀара жӀали.
Садахар
Под внешним дыханием понимают газообмен между организмом и окружающей средой, включающий поглощение кислорода и выделение углекислого газа, а также транспорт этих газов внутри организма по системе дыхательных трубочек (трахейнодышащие насекомые) или в системе кровообращения.
Къаьсттача фух доаца жӀали
Белгалдаккхар
ОагӀат:ЖӀалий тайпаш
Дакасеткъарг
Дакасеткъарг (лаьт: Apatura iris, эрс: Переливница ивовая) — денкӀормац да, найкӀормаца тайпа.
КӀормаций бӀаса
КӀормаций хьадийла ткъамаш 33—47 лр да.
Унзара кхел
ЖӀаргахой дин чу
Согласно Евангелию: «''Отец не судит никого, но весь суд отдал Сыну…. и дал Ему власть производить суд, потому что Он есть Сын человеческий''». По этой причине христиане верят, что Иисус Христос произведёт суд над всеми народами, когда «приидет во славе Своей и все святые Ангелы с Ним».
ГӀоандалой Сулумбик
ГӀоандалой Гоаража Сулумбик, дукхагӀа яьха́ цӀи: СоагӀапчера Сулумбик (Сулумбек Сагопшинский), иштта Гоаража Сулумбик (Сулумбек Горовожев) (1878, СоагӀапче — Маьцхали 25, 1911, Буро) — цӀихеза гӀалгӀай эбарг. ГӀоандалой тайпан хиннав. Заьлмахаца цхьана Николай паччахь хиннача хана эрсий Ӏаьдала́ дукха зе даь саг хиннав. Сулумбик а, Заьлмах а турпалаш мо лоархӀ Кавказе, ӀотоӀабаьча на́ха́ еча харцонна духьалбаьнна хилар бахьан долаш.
Дахкий
Сурт оттадар
Дахкий маркӀаьже е бийса ха йолача хана болабу шоай болх.
Дахкилганаькъан Абдурахьмана ИбрахӀим
Ваьв 1937 шера Маьцхали 14 дийнахьа Буро тӀа. Кхелхав 2014 шера Муттхьал 15 дийнахьа.
ГӀозлойчен гимн
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀозлойчен паччахьалкхен даздараш ГӀозлойче ОагӀат:ГӀозлойчен мехкагӀончий ашараш ОагӀат:Гаджибеков Узеира произведенеш ОагӀат:Ашараш 1919 шера ОагӀат:Ашараш гӀозлой меттала ОагӀат:1992 шу ГӀозлойче
Оахаранаькъан Элмарзий ЧхьагӀа
Вахара сурт оттадар
Гимнази чакхъяьккха дукха ха ялале могашвоацаш хиннав ЧхьагӀа. Цига цхьан лоро — «Ше хьаваьннача мехка юха цӀа а ваха, цигача ха яьккхача меттавоагӀаргволаш санна хет сона ер» — аьннад цун гонахьарчарга. Хьаяхачох, могаш вац аьнна бахьан а оттадаь гӀалгӀай Ӏадаташ, гӀулакхаш дӀаяздар духьа цӀавена хиннав из. 1868-ча шера Элмарзий ЧхьагӀа цӀавенав ГӀалгӀай Мехка. ЦӀавена дукха ха ялале, мича дахар ца ховш дайна дӀадаьннад цун лазар. Кхы ха ца йоаеш, ерригача Лоаме чакх а яьккха, дукха ший къамах, мехках дола хӀамаш дӀаяьздеш къахьийгад цо диззача шин шера. Цул тӀехьагӀа, 1870-ча шера ше хиннача Ставрополе юхавахав из. Цу хана ше баьча балхаца дукха гӀалгӀай багахбувцама даькъе йоазош даьд ЧхьагӀас, уж цхьаццанахьа каст-кастта кепа а дийттад цо.
Татренаькъан Вахида Исроапал
Биографи
Хьалхара байтий гуллам «Безама гӀайре» яха цӀи йолаш арахийцаб 2018 шера Наьсарерча «КЕП» яхача издательстве. Иштта, цу шера цун «ДӀакхелхаб безам» яха байт, Ваделов ИбрахӀима таржам а даь, юкъеяьккхай эрсий меттала арадаьннача «Ингушская лира» яхача поэзен антологенна. 2022 шера Татренаькъан Исроапал ГӀалгӀа Мехка йоазонхой союзо тӀаийцав. Цул совгӀа, 2022 шера Исроапал Дунен къамашта юкъера йоазонхойи исбахьлен говзанчийи тоабанна юкъеваьннав.
Юкъера хьоа
Анатоме лоаттам
КӀоаргагӀа дувцаш хилча юкъера хьоа Ӏохьоахадаьчох латт:
Белгалдаккхар
ОагӀат:Нейробиологи
Дэвид Вудард
Дэвид Вудард (David James Woodard, ; 6 бекарга 1964 ш., Санта-Барбара, Калифорни) ― американский дирижёр, йоазонхо.
ЧӀибал
Лорала чу: АйламӀилма чу: Географе чу: ГӀишлонхой механике: Программировани чу: Даара промышленноста чу:
Хамхой Висангире Ваха
Хамхой Висангире Ваха (Ваха Висангиреевич Хамхоев) — гӀалгӀай оазархо, йоазонхо, таржамхо, публицист.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой ОагӀат:Хамхой ОагӀат:Персоналии:Экажево ОагӀат:Выпускники Чеченского государственного университета ОагӀат:Ингушские писатели ОагӀат:Ингушские поэты ОагӀат:Русские писатели по алфавиту ОагӀат:Русские писатели XX века ОагӀат:Русские писатели XXI века ОагӀат:Муниципальные депутаты России
Паччахьалкхенийи кортамукъа доацача лаьттийи майда
Паччахьалкхенийи лаьттенийи бизза бола мугӀам
ЛохагӀа боалабаьча мугӀама юкъе паччахьалкхенехи, цар доалахьа долча лаьттехи бола хоам ба.
Органикай дунен система
Археиш
Археиш цхьан оагилга́ йола фусаш я е тӀум е мембранни органелла йоацаш йола.
Чура лерг
Чура лерг (да) внутреннее ухо) — лерга кхаь ралсех ралс. Лерга доакъошта юкъе эггара чоалханегӀа я чухье, цудухьа тувлорг оал цунах.
Дега-миай система
Дега-миай система къайлаи къовланзеи хул. Сага дега-миай система дерригача БукъатӀехк йолча дийнатий санна къайла я.
Фаьппий
Фаьппий е Гӏалгӏай; тархьара экзоэтн.: гаргара кистий/кистий — тархьара хинна Гӏалгӏай шахьар. Шай сакхетаме е административни нанагӏала Мецхал хиннай. Шай баха моттиг Фаьппи хиннай. Фаьппий шахьару чулоац 29 эйлаш.