cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ЦӀеракӀаьга
Кагий йолаш геттара тувсалуш лили бесара садоалла хӀама я цӀеракӀаьга. АгӀойи саь-кури бетташ шоайла хотталуча хана чухь хул из. ЦӀеракӀаьга сигалара Ӏодоссаш да. ЧӀоагӀа лоа дошадеш садоалла хӀама я из. Из дӀахьокхаделча даша лоа а ша а.
Боарз
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Антропогенный ландшафт * ОагӀат:Чурта хьисапе сийлингаш ОагӀат:Каша хьисапе сийлингаши гӀишлонаши
ЦӀеракӀаьга
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Баьцамеа бутт
Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Баьцамеа бутт. Из, юкъера лаьрхӀача, шера эггара бӀайхагӀа бутт ба Лаьттан ГӀинбухера ахбура доккхагӀа долча дакъа тӀа (Баьцамеа бутт ахкан шоллагӀа бутт болча). Иштта, Баьцамеа бутт шера эггара шийлагӀа бутт ба Лаьттан ЗӀилбухера ахбура доккхагӀа долча дакъа тӀа (Баьцамеа — Ӏан шоллагӀа бутт болча).
ХӀанзара заман чу григоре ханоргах Баьцамеа 20-гӀа ди кхаччалца Малх «Кайран Седкъа» чу латташ хул, Баьцамеа 20-гӀча дийнахьа денз — «Ийскогбарг» седкъарче чу хул.
Литература
ОагӀат:Баьцамеа
Албохчанаькъан Оарцха АртагӀа
Албохчанаькъан Орцхой Артаган (Албогачиев Артаган Орцхоевич) — совхоза болхло ва, «Экажакъонгий-Юрта» цӀи йолча совхоза звеньевой хиннав.
Ф
Ф ф (Ф ф; цӀи: ) — хӀанзара дерригача кириллицан алапатий алап да. Болгарой алапата чу 21-гӀа алап да, Эрсий чу 22-гӀа алап да, кӀайэрсий алапата чу — 23-гӀа алап да, сербий алапатеи украинхой алапатеи — 25-гӀа да, македонхой алапата чу — 26-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъаь ийслагӀа (29) алап да.
Албохчанаькъан Оарцха АртагӀа
1971 шера бекарга бетта 8 дийнахьа Албохчанаькъан Артаганах Социализма къахьегама турпал аьнна цӀи тиллай СССР Лакхерча Совета Президиума амарца. Цунца цхьана цунна еннай «Марси жӀови» («Серп и молот») яха дошо майдилг а Ленина орден а.
Кхор
Кхор (Pýrus, Груша) — сомийи декоративнии гаьний а кӀотаргий тайпа да (Rosaceae) дезал чура.
1-гӀа эзаршу вай з. хь.
'''1-гӀа эзаршу вай з. хь.' (1-е тысячелетие до н. э.'') — ха-юкъ я вай замал хьалха 1000 шера денз 1 шу кхаччалца.
ЦӀецӀогдарг
ЦӀецӀогдарг (Phoenicurus phoenicurus, Горихво́стка) — доккха доаца дека oалхазар да «чолхахьазилга» яха дезала чура.
Баьцахаьс
Баьцахаьс (лаьт: Cucurbita pepo, эрс: Кабачок) — цаӀ шу дахаш дола Ябакхбаьцай дезала, Ябакхий тайпа, баьцовгӀа да. Баьцахаьсий сомаш баьцара, ӀажагӀа е кӀай беса хула.
Тархьар
Баьцахаьс Ӏамрикера да хьадоагӀаш. Цига цунна генаргаш мара леладацар кхачан юкъе. XVI заман денза мара дайзадац эврофаьгий лаьтташкахь.
Дунен дакъа
Дунен дáкъа (Часть света) — дакъа лаьттан регионаш я, гӀáраш (континенташ) е цар доккхий доакъош чулоацаш, юхе яьдаш йола гӀайренашца цхьанна.
Фаьлг
Фаьлг (ба) (Ска́зка, Fairy tale) — халкъан багахбувцамах е исбахьлен литературах йола жанр. Тамаша, турпала е вахара-фусама оамал йола эпоса произведени я. Фаьлг дуккхагӀа прозаикан произведени я аьнна лоархӀаш да.
Дунен дакъа
Массаза белгалдоаха ер ялх дунен дакъа:
Фаьлг
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Исбахьале
Дунен дакъа
Наггахьа къаьстта дола дакъа санна белгалъю Океани. НийлхагӀа цунна тохкам бу Астралица цхьанна, вӀашагӀтеха дунен дакъа Астралии Океании санна. Дунен доакъоех декъари гӀáрашах декъари башхало йолаш да, иштта башхало йолаш да Америка хьаелалех довзаш хинна Тиша Дунехи (Еврази а Африка а), Керда Дунехи (шаккхе Америка) декъар. Дуне доакъоех декъадалар ха йодаш истореца хьахиннад.
ХӀабиш
ХӀабиш (ኢትዮጵያ, Итьопья, Эфиопия), официальни цӀи — Федерати́вни Демократи́чески Респу́блика ХӀабиш (የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ), иштта хьалхагӀа йовзаш хиннай Абиссини яха цӀи — малхбоалерча Африкера паччахьалкхе.
БаьцовгӀаш
[[File:Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png|300px|thumb|right
]]
БаьцовгӀаш (Расте́ния, Plantae е ) — биологен доалаче, многоклеточни организмай кертера йолча тоабаех тоаба я, шийна чулоацаш: Ӏов, чайчилаш, говрмерзаш, плаунаш, голосеменнии зизайи баьцовгӀаш. Кастта баьцовгӀаех лоархӀаш я водорослеш е цхьайола цар тоабаш. БаьцовгӀаш (хьалхара аргӀах, зизай) белгалювлаш я дуккха йолча вахара формашца — царна юкъе я гаьнаши, кӀотаргаши, баьцаши кхыдараши.
Мехках бахар (йиш)
«Мéхках бáхар» (Депортация) — гӀалгӀай къам мехках да́ккхарах лаьца йиш. Мукъам язбаь йиш лийкхар гӀалгӀай цӀихеза иллиалархо Йовлой Рая я.
КъорӀан сурат
Су́рат  — КъорӀан 114 доакъоех цаӀ. Деррига сураташ, ийслагӀчох дӀа мел ийккхар, бисмалца дӀадолалу: «Алла́хӀа цӀерца, Къахетам беши Къахетам бергболаши волча» (بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ) яхача дешашца.
КъорӀан суратий мугӀам
Белгалдаккхар:
ТӀатовжамаш
Сураташ ОагӀат:МугӀамаш:Ислам ОагӀат:МугӀамаш:Литература
ЦӀердош
ЦӀердош (Имя существи́тельное) — къамаьла дакъа да, лексемий цӀера а класса а категорех дола. Керттерча къаьмаьла доакъоех дакъа да.
ЦӀердош оал саг е хӀама белгалдеча къаьмал даькъах. ЦӀердешо жоп лу мала? фу? яхача хаттара. ЦӀердешаш хувцалу дожарашца, таьрахьашца. ХӀара цӀердош кхаь классах цхьан классе хул: маӀача наьха, кхалнаьха, кхыча хӀамай. Предложене чу подлежащи, кхоачам, сказуеме цӀера дакъа хила йиш йолаш да.
ЦӀердешо цӀи йоаккха моллагӀча хӀаман шерача маӀанца; уж я − хӀамай цӀераш (шу, пен, кор, кӀод, соалоз), адамий (бер, йиӀиг, кӀаьнк, кхалсаг, саг), напагӀа цӀераш (ялат, хьоар, шекар, тӀоа, цӀалх), дийнатийи организмий цӀераш (циск, жӀали, къайг, хеназӀокъеттарг, ц1еначкъаьра, бактери, вирус, микроб), фактийи хиннарийи цӀераш (пожар, спектакль, къамаьл, сагото, гӀайгӀа, кхерам, ираз), географий моттигаш (Эрсече, Наьсаре, ГӀалми, Башлоам, Ази), иштта белхай, хьалай, гӀулакхай куц (дикал, сихал, боадо, адар, ваӀан, латар).
Фаьргаш
Доалаче: Дийнаташ
Класс:  Оалхазараш
Тоаба: Хьазий куц дола
Дезал: Чолхахьазилгий
Ваьр: Фаьргаш ]]
Фаьрг e HовцӀолг (Luscinia, Соловьи) — oалхазарий ваьр да Хьазий куц дола тоаба чура.
Кхокхарч
[[Image:ColumbaOenas.jpg|250px|thumb|
Кхокха, (Columba)
ЦӀа: Эукариоташ
Тайпа: Хóрдай
Класс:  Оалхазараш
Тоаба: Кхокха куц дола
Дезал: Кхокхий
Ваьр: Кхокхарч ]]
Кхокхaрч (Columba, Голуби) — кхокхий дезала oалхазар дa.
Ткъамий шерал 20-27 см, дезал 200—650 гр.
Кхокхарчий видаш
Тайпо чулоац 35 вид :
Дукха метташ хилар
Дукха метташ хилар (многоязычие) — цхьан саго е юкъарлено шиъ е дукхагӀа мотт лелабар (бувцар). Глобализации, социальни мукъали, иштта дунен мáзеи яхача хӀамаш дӀа-хьа доаржийт дукха метташ леладар.
Массехк мотт цхьатарра дика а ховш лелабеча сагах полиглот оал.
5 (таьрахь)
Цифра 5 является зеркальным омоглифом бирманской буквы «У»
Къ
Къ къ (Къ къ) — ткъоаллагӀа алап да, гӀалгӀай абате чу.
Калла
[[File:Calla palustris2.jpg|250px|thumb|Белокрыльник
]]
Ка́лла (Белокрыльник, Калла; Cálla) — дукха шераш дахаш дола баьцовгӀа да.
Каллаш 10—25 см хул дегӀагахь. Цар сомаш зӀамига 6—8 мм йола цӀе муттах йизза йола комараш я.
Эрсече
Россе Федераци е Эрсече (Российская Федерация,, цӀи хьаяьннай Ρωσία яхача дешах — Русь , Russia) — Малхбоалерча Европеи ГӀинбухерча Азеи улла паччахьалкхе. Бахархой — 142 856 536 саг. Эрсечен аре ший Конституцех 17 125 191 км² я. Хьалхарча моттиге я аренах, ийслагӀча моттиге я бахархой дукхал лаьрхӀача.
Ю
Ю ю (Ю ю; цӀи — ю) — дукхагӀа долча славяний кириллицан алапатий алап (болгарой алапата чу 29-гӀа да, кӀайэрсийчун чу 31-гӀа да, эрсийи украинхойи алапаташ чу 32-гӀа да ; сербий алапата чура арадаьккхад XIX бӀаьшера, македонский алапата чу юкъедаьккха хинна а дац). Алап ю иштта кхы долча метташка лелаш да, масала, гӀалгӀай метта.
Эхь (сериал)
«Эхь» (Skam) — Норгичерча дешархой вахар дувца сериал. Хьалхара сери арахийцай михий бетта 25-чадийнахь 2015 шера. ХӀара мур цхьан сагах лаьца я. 2018 шера британера принц Уильями цун сесаг Кэтрини Норгиче баха́ хиннаб а́мал ловздаьчарца лаьрххӀа цхьа сери ювцара духьа.
Гангхий
Гангхий (Ганг, Ганга ; गंगा, , ; Ganges) — ЗӀилбухерча Азе эггара дукхагӀа шийна чухьа хий долчеи дӀаьхагӀа долчеи (2700 км ) хих лоархӀаш да. Цу белгалонех Брахмапутра яхача хица цхьана Дунен тӀа 3-гӀа моттиге да, Амазонкайнеи Конго яхача хиннеи тӀехьа.
Литература
Гангхий ОагӀат:Бенгалой форда ганах кхета дода хиш ОагӀат:ГӀайна йисте гӀолла дода хиш ОагӀат:Супа дола дода хиш ОагӀат:Бангладеша дода хиш ОагӀат:Бихара дода хиш ОагӀат:Джаркханда дода хиш ОагӀат:Малхбузерча Бенгален дода хиш ОагӀат:Уттаракханда дода хиш ОагӀат:Уттар-Прадеша дода хиш ОагӀат:Индуизм
Дунен оакафорд
Дунен оакафорд (Мирово́й океа́н, World Ocean) — хинтӀéхар-Ӏанара керттера дáкъа да, хадданза, амма массанахьа ца кхоачаш йола Лаьттан хин чӀибал (чкъор) я, гӀараштеи гӀайренаштеи го беш, туха лоаттам юкъара цаӀ болаш. Дунен оакафорд дӀалаьца улл лаьттан тӀехен гаргга 70 %.
КхорaтӀаусбӀарг
КхорaтӀаусбӀарг (Saturnia pyri, Павлиноглазка грушевая) — бийсакӀормацаш да тӀаусбӀаргаша дезал чура. Еврази чу а, Эрсече а эггара доккхагӀа дола бийсан лела кӀормац да.
Дунен оакафорд
Континенташеи доккха гӀайрений цӀовнашеи дунен оакафорд бéкъа диъ доккхача даькъех (оакафордех):
КхорaтӀаусбӀарг
Сурт оттадар
Хьалхара ткъамий шерал 50 - 70 мм да. Хьадийла ткъамий йӀоахал 120 - 155 мм хул.
Дунен оакафорд
Наг-нагахьа царна юкъера белгалбоаккхаш хул
КхорaтӀаусбӀарг
Сурт оттадар
КхорaтӀаусбӀаргаш Села бетта денза Этинга чакхбалалца лела бийсан гӀатта.
Дунен оакафорд
Оакафордий йоккха регионаш йовзаш я фордаш санна, иштта форда гáнаши, форда оáсаши санна. Лаьттан оакафордаш тохкаш долча Ӏилман цӀи «Океанологи» я.
КхорaтӀаусбӀарг
Сурт оттадар
КхорaтӀаусбӀаргий нӀовциск Этинга — Мяцхали бетташка хул яьхаш. НӀовцискаш доккхий баьццара бесах хул. Йоккха хулача хана баьде ӀажагӀа бесах хул. Цара даар да кхорий, Ӏажий, боалий, кокий, бӀарий гаьнаш.
Бекарг
Бе́карг е кукал (Куку́шка), Ӏилмангахьа: ма ярра бекарг (Обыкнове́нная куку́шка, Cuculus canorus) — Бекарга яхача дезала чура оалхазар, цу дезала эггара дӀа-хьа яьржа йола кеп. Сирача бесара кхокха́ таралеста оалхазар да.
Этимологи
Кукал яха дош эггара хьалха юкъедаьккхар гӀалгӀай иллиалархо Хамхой Ахьмад хиннав. Духхьашха из дош наха дайзад цун «Лорса Лида» яхача илле чура. Эрсий метта чура чудаьккха хинна хила тарлуш да, из ала йиш я эрсий кукушкеи кукали шоай хьаалара тара хилар бахьан долаш, хӀаьта эрсий «кукушкал» чӀоагӀагӀа латиний «Cuculus» яхачунна а я из цӀи тара.
Бекарг яхар дека/ека/бека яхача хандешагара доагӀаш да, хӀаьта из ше оалхазарий зовне оаз яхийтар белгалйоаккхаш хандош да, кхыдола маӀанаш дувцаш ца хилча а.
Куц оттадар
Ший дозалцеи, дӀоахалцеи Солсакхокханна тара я бекарг, амма зӀамигагӀа а я уж, бос а чӀоагӀагӀа ба цар. МаӀа кукал сечул йоккхагӀа хул. Ткъамаш ира да, цӀог герго́ да.
Даар
Кукалий кертера кхача сагалматаш да: кӀормаца нӀовцискаш, чоапилгаш. Вешта гизгаш, догӀан нӀаний, миталаш, зӀамига пхьидарч а, ункхаш а юъ.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
Ахкарг
Ахкарг (пузы́рь) — моллагӀча коачалца е газаца йиза йола герга хӀама я.
Юкъарле
Юкъарле (Общество) — адамий тоаба я, цхьа хьашташи Ӏаьдалаши дола.
ГӀалгӀайчен хоам боаржабу гӀирсаш
ГӀалгӀайчен хоам боаржабу гӀирсаш (СМИ) — ГӀалгӀай Мехка дола, берригача на́ха́ лаьрхӀа хоам гулбеши, цунца болх беши, дӀа-хьа боаржабеши дола гӀирсаш (органаш).
Мадданара сурат
Мадданара сураташ (Мединские суры, ) — Мухьаммад Пайхамаро (ﷺ) Маккара хӀиджрат даьчул тӀехьагӀа Маддане десса сураташ. Макка хинначул дукхагӀа бусулба нах баьржа болча хана десса сураташ да уж.
Бельги
Бе́льгия (голл. België, ru:МФА : ; Belgique, Belgien), бӀарчча официальни цӀи — Короле́вство Бе́льги (голл. Koninkrijk België, Royaume de Belgique, Königreich Belgien) — паччахьалкхе я Малхбузерча Европе. Аре — 30 528 км², бахархой таьрахь — 11 337 654 саг.
Мехка цӀи тиллай «белги» яхача кельтий къаман юкъера наьх цӀерах. НанагӀала — Брюссель.
Фаьренгий мотт
Фа́ьренгий мотт (Le Français, Францу́зский язы́к) — фаьренгеша бувца мотт ба (Фаьренгий паччахьалкхен) мотт ба, фаьренгий мотт бувцача Бельгийи, Швейцарийи (фаьренгий мотт бувцача Романде), Канадее (дукхагӀа Квебеке), официальни мотт ба. Фаьренгий мотт дукхача Африкайи, Карибий бассейнаи (Гаити а кхыяраш а), Фаьренгий Гвианайи бахархоша лелабу, паччахьалкхен хьале а болаш.
Алапат
Фаьренгий алапата чу 26 алап да.
Экажакъонгий-Юрт
Экажакъонгий-Юрт, е Эккажакъонгий-Юрт (я) (Экажево, Ekazhevo) — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьаре ула юрт. Карарча хана юрт геттара йоккха хинна, Шолжа аьтта берда тӀа а яьнна, Наьсар-Кертах дӀакхийттий, малхбоалехьа СурхатӀенах дӀакхийттий, гӀинбухенгахьа ГӀаьзе-Коанах, Дошлакъий-Юртах дӀакхийттий, хӀаьта къулбехьенгахьа Магасах кхийттий. Экажкъонгий-Юрта доазув да 4390 квадратни километра боарам. ГӀалгӀай мехка меттел, ерригача Россе а эггара йоккхагӀйола юрт я ер. ДӀалаьрхӀача, 30000 гаргга саг вах укхаза.
Ӏалами моттиги
Кен Шолжах хьакхетача метте ул Экажакъонгий-Юрт Наьсар-Кертени Дошлакъий-Юрта́и духьала. Никъ мара хӀама дац уж юрташ къоастаеш. Юрта юккъе гӀолла чакх а доалаш Ӏододача Шовжал совгӀа, кхы а дукха тайпара духдувлаш хиш, хьасташ да.
Ший тайпара гувнашца ийнача, дукха шаьра йоацача метте ул Экажкъонгий-Юрт. Цудухьа, Экажкъонгий-Юртара Ӏоарадолхаш мел дола наькъаш дукха йоккха йоацача мухаленгахьа чудолхаш да. Цун доазув да СурхатӀенца, Ӏаьлий-Юртаца, Магасаца, Наьсаренца, Дошлакъий-Юртаца, ГӀаьзе-Коаца, Яндареца. ДӀалаьрхӀача, Магас а тӀехьа ворхӀ юрт я уж цунна гонахьа ядараш. Иштта цу тайпара дукхача юрташца доазув долаш кхы юрт яц вай мехка. ГӀазий-Ковнацеи, Яндаренцеи, СурхатӀенцеи доазув долча мара, дукха хьу йолаш моттиг яц Экажкъонгий-Юрт. ДӀахо йолча моттигашка Совета Ӏаьдала хана дӀайийна хиннача а хьуна оасаш мара.
Тархьар
Духтохкархо волча Коазой Дауда Нурдин я́ха́чох, Экажакъонгий-Юрт уллача метте Ӏилманхошта-археологашта кораяьй кхера заман ха́на нах баьха моттигаш. Дукха къаьна, эзараш шераш дола, нах баьха моттигаш а нах дӀабийхка моттигаш а я юрта. Эггара къаьнагӀа Экажакъонгий-Юрта археологашта кордаь мургаш ГӀалгӀай мехка хиннача Мустье заманга дилла́д. Укхаза йоал эрсий меттала «Экажевское поселение» оалаш йола хьалха нах баьха́ моттиг, Ӏилманхоша геза за́ман Кура́й-А́рахин культурах хинналга лоархӀ из.
Экажакъонгий-Юрта доазон тӀа дукха аланой бур-боарзаш хилар бахьан долаш цхьаболча духтохкархошта хет ширача Магаса́ юкъейодаш из хиннай аьнна, хӀаьта Магас нанагӀала хиннай хӀанзара ГӀалгӀайче а чулоацаш хиннача Аланой паччахьалкхен. КхоайттлагӀча бӀаьшера моалоша йохаяьй из.
Таханарча Экажкъонгий-Юртах 200-300 шераш хьалха кхыйола цӀераш йоахаш хиннай. Заманга а ханага а хьежжа хувцаеннай уж цӀераш. Каьхаташ тӀа 1760-ча шера Ӏойилларг лоархӀаш я Экажкъонгий-Юрт.
БарайттлагӀа бӀаьшу чакхдоалаш, ткъестлагӀа бӀаьшу долалуш йолча ханашка, тайпах тӀаухаш болча наха, шоашта къаьст-къаьста моттигаш белгал а еш, юха цхьацца отараш Ӏодийхкад хӀанз Экажакъонгий-Юрт уллача моттиге, цхьатарра лоамара а кхычахьа шарачара а тӀаухача наха. Бакъда, ЦӀечой Экажа къонгий цӀи дӀаяхай ерригача юртах.
Додача Шолжа аьтта оагӀорахьа лакхача берда тӀа, Экажакъонгий-Юртах а йоаллаш ГӀазий-Коа Ӏойиллараш а Экажакъонгий-Юртара нах ба. 1919-гӀча шера Экажкъонгий-Юртарча наха, Деникина эскара духьалъайтта, чӀоагӀа тӀом баьб, бакъда дагдоаццаш тийшача балхаца тӀабенача моастагӀчун бӀуво еррига юрт йоагаяьй. Иштта дале а, гӀалгӀаш эшадаьд Деникина эскар. Кхайканза венача хьаьша таӀазар даь, эшаваь, кхы цунгара кхерам боацаш шоаш паргӀата ма байланге а, юха шоай юрта хьал тоадаьд Экажкъонгий-юртарча бахархоша. Бакъда, 1944-гӀча шера Нохч-ГӀалгӀай СибарегӀа бохийтача хана, шоаша мел хьийга къа дита дийзад цар. ХӀаьта цу юрта баха хӀирий Ӏохайшаб. Юрта цӀи а хийца хиннай «Ново-Ардонское» аьнна. Иштта из чуйоагӀаш хиннача Назрановский района цӀи а хийца хиннай «Коста-Хитагуровский район» аьнна. Бакъда, юха шоай мехкашка цӀабахка наха паргӀато а яьнна, 1957-гӀча шера гӀалгӀай юха цӀаахаболабенначул тӀехьагӀа, цигара хӀирий дӀа а баха, юха меттаоттаяьй юрта цӀи Экажкъонгий-юрт.
Юрта а юртйисте а Басаев Шамали, Бурятий СаӀиди мо бола Россе Ӏаьдала духьала тӀом беш хинна нах боабаьб. Уж мо бола нах лувцаш юрта йихьа хинна спецоперацеш чӀоагӀа ювцаш хиннай прессе.
Боарзаш
ӀодоагӀача Кена берда аьрдехьа, лакхе тӀа багӀа цӀихеза ший тархьар дола Ачамаза-боарз. ГӀалгӀай мехкара къаьнача бурбоарзех эггара хозагӀчарех а лаккхагӀчарех лоархӀ из. Духтохкархоша яхачох, 8-13 бӀаьшерашка хьалбе́гӀа ба Ачамаза-боарз. Шоай юрта гонахьа ядача юрташца бувзам лоаттабеш хиннаб Экажкъонгий-Юртарча наха укх бурабоарза тӀара. Из бакъдеш да СурхатӀера Нада-боарз Ачамаза-боарза тӀара дӀахьежача гуш хилар. Иштта кхыйолча юрташкара ха лоаттадаь аййенна моттигаш а гу укхазара дӀахьежача. Ачамаза-боарзах тилла цӀи ювзаенна я гӀалгӀай наьртий оаламашка вувцаш волча, наьртах хиннача Ачамаза сийна. Наха дувцачох, цу Ачамаза-боарза тӀа дӀавелла воал Ачамаз.
Ачамаза боарз иштта «Экажакъонгий-Юртара №1 йола боарз» яхаш ба. Цох 50 метр ӀотӀехьаваьлча «Экажакъонгий-Юртара № 2 йола бур-боарз» боалл; юртара гӀинбухе-малхбоалехьа Ӏоараваьлча 2,5 км «Экажакъонгий-Юртара  № 3 йола бур-боарз»  боалл.
КӀужбагӀа хи
Экажкъонгий-юртеи, СурхатӀеи, Яндареи – кхаь юрта доазув вӀашкаоттача, цу юрташкарча боккхийча наха хьадувцачох, хьажа нах а ухаш, 100 метр совгӀа лакха а йолаш, «КӀужбагӀа хи» яха лакха га яьгӀай, хӀанзчул 100 шу совггӀа хьалха. Цу боккхагӀаша дувцачох, из хи бежаб 1908-1910-ча шерашка.
Аламбекъаш
Дукха вай къаман истореца дувзаденна аламбекъаш дагӀа Экажкъонгий-Юрта. Царех шиъ №1 йолча ишколе дагӀа, уж да 1918-1922-ча шерашка хиннача БӀурахой тӀема турпалаштеи, 1941-1944-чеи шерашка хиннача Сийлахь боккхача тӀема турпалаштеи хетадаь овттадаь. ДӀахо №2 йолча ишколе а дагӀа, цу юртара хьаваьннача, 1979-1989 шерашка Афганистане хиннача тӀем тӀа дакъа лоацаш хиннача Советски амала бӀухочоа Овшанаькъан Халита Саламхана оттадаь цхьа аламбекъа. Иштта ВЦИК СССРа юрта грамота еннай, 1919-ча шера инарал Диникина бӀуна духьала денале латтарах.
Инфраструктура
Юрта пхи дешара ишкол я. Царех цаӀ юкъара юхьанцарча дешара ишкол я, кхоъ юкъара юкъерча дешара я, цаӀ маьха бераш деша дагӀаш юкъара ишкол «Интеллект» я. Укх юрта дукха нах бахаш хиларах, ма хетта тоъам болаш яц уж ишколаш. Цудухьа юрта кхы а ши ишкол хьалъеш латт. Кхоъ берий беш я укх юрта, шиъ Ӏаьдалеи, цаӀ маьхаи. Йоккха ФОК я укхаза хьаяь кагирхошта спорта даькъе къахьега. Иштта кхы а юрта бахархошта эшашдола административни оала цӀенош а да укхаза, наха балха моттиг Ӏалашъеш хьадаь. Наьсарен шахьара бахархошта лаьрхӀа доа «паспортный стол» оала цӀа а укх юрта дагӀа. Диъ Рузбан маьждиг да, уж доацаш кхы а тоабана (жамаӀата) маьждигаш да.
ДӀадувш дола лаьтта хьаьна, дӀайийна хӀама дика хьувкхъаш да. «Экажакъонгий-Юртара коартол», аьле, тхьовра денз хьа дика цӀи йоаккхаш я, кхашка дӀаювш хьайоаккхаш йола коартол. Юртбоахамца къахьегаш дукха нах ба укх юрта.
Баха нах
Экажакъонгий-Юрт 17 424 саг ваха (2015 шу). Укх юртара дукха дийша Ӏалам нах, йоазонхой арабайнаб. ДукхагӀа, шоаш дӀадувча лаьттанца а, ше-ший хьадеш долча хӀаманца а, хьаьнала къа а хьегаш, бахаш ба укхаза нах. Юрта дукхача тайпан нах бах. ДӀалаьрхӀача, 25900 гаргга саг вах укхаза. Уж боацаш, юрта хана чухьа дӀадӀаязбаь 3800 саг ва вахаш. Уж а вожаш а дӀалаьрхӀача берригаш а 29700 саг хул уж. Пригородни районера а, нохчашкахьара а беха баьхкача беженцех нах а бах укх юрта тоъал.
Къамаш
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Юкъарле (маӀанаш)
Юкъарле:
ХьаргӀаш
ХьаргӀаш (Во́роны, Corvus) — оалхазарий ваьр, хьаргӀий («врановые», «Corvidae») яхача дезала юкъедодаш да. Цу ваьро чулоац дӀа-хьа яьржа йола оалхазарий кепаш: хьаргӀа, къайг, човка, чкъайг. ХьаргӀаштеи къайгаштеи юкъе (эрсий меттала «во́роны» / «воро́ны») кхы дукха башхало яц, тайп-тайпарча оалхазарий кепех техк уж цӀераш, керттерча даькъе, йоккхалага хьажжа: хьаргӀаш, дукхагӀа йолча хана, дегӀах йоккхагӀа хул къайгел.
I бӀаьшу
I бӀаьшу (первый век) хиннад 1|1 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа денз 100 шера оагӀой 31 ди кхаччалца (юле ханоргах).
Цу юкъа Европеи, ГӀинбухерча Африкеи, Гаргарча Малхбоалеи оалал деш Рума импери хиннай. Ший доал дӀашердеш хьайоагӀаш хиннай из, къаьстта 43 шера Клавдий императоро Британи хьаяьккхачул тӀехьагӀа.
ТӀатовжамаш
I бӀаьшу
Ферх
ЦӀа: Эукариоташ Доалаче: Дийнаташ Тайпа: Хóрда Класс:  Дакхадийнаташ Тоаба: Акха Дезал: Цискаш КӀалдезал: Доккхий цискаш Ваьр: Ферхаш Кеп: Ферх]]
Ферх (Леопа́рд,, ; Panthera pardus) — дулхах дажа дакхадийнатий кеп я циский дезала чура. «Ферхаш» (Panthera) яхача ваьро чулоацаш виъ викалах цаӀ ва. Иштта царца цхьана ферх юкъедоагӀаш да «доккхий цискаш» яхача кӀалдезалá.
Проект:Хой шоана
Проект «Хой шоана» лаьрххӀа я сакъердаме дола гӀалгӀай къамаца дувзаденна (тархьара) факташ гулдара. Уж факташ вӀашагӀдетт Википеде Ӏочудоахача кердача кхоачамех. Цу хьагулдаьча фактех бетта цкъа вӀашагӀъехк Керттера оагӀон тӀа гойта рубрика.
Проекта оагӀонаш
ЛаьрххӀа йола оагӀонаш:
Схема работы
Факты, предлагаемые для следующего обновления, собираются на странице «Подготовка следующего выпуска».
Факты для рубрики можно собирать, просматривая список новых статей Википедии (заодно проверяя их на соответствие основным требованиям) и отслеживая значительные изменения существующих статей.
Йовлой Къамбулата Башир
Йовлой Къамбулата Башир (Евлоев Башир Камбулатович) — Россе Федерацен, къаьстта ГӀалгӀайчен боксах дукха дика хӀамаш карагӀдийна тренер. Цун Ӏамеш ба: Тиймарзанаькъан Ислам, Иленаькъан Ӏийса, Чананаькъан Ӏийса, Налганаькъан Мухьаммад, иштта кхыбараш а.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Йовлой
URL
Юкъара цаӀ йола ресурс хьокхарг (Uniform Resource Locator, URL ) — ресурса цхьан тайпара йола локатор (моттиг белгалйоаккхар).
Ков:ГӀалгӀайче/Хержа саг
Заьзганаькъан Бийсолта Идрис — гӀалгӀай паччахьалкхен къахьегамхо, ГӀалгӀай Автономе область кхоллаш хьалха лаьттачарех а ва, цун хьалхара кулгалхо а ва.
(дӀахо деша...)
Босхувцарг
Босхувцаргаш (Хамелео́ны, Chamaeleonidae) — шолкъий дезал ба, гаьнаш тӀа лела а Ӏема, дегӀа бос хувца а могаш.
Шира яний мотт
Шира яний мотт (ший цӀи — Άρχαία ἐλληνικἡ; древнегреческий язык) — хӀиндоевропера меттай дезала мотт. Таханарча дийнахьа шира яний мотт бувцараш геттара кӀезига ба.
Дынбарг ланцетгӀа
Дынбарг ланцетгӀа (Plantágo lanceoláta, Подоро́жник ланцетоли́стный) — баьцовгӀа да Дынбаргa тайпа, Дынбаргий дезала чура.
Къаьга горийдуарг
Къаьга горийдуарг е Къаьга йилбазговр (Calopteryx splendens, Блестящая красотка) — «Красотки» яхача дезала горийдуарг я. ДегӀа йӀоахал — 50 мм кхаччалца, даоржадаь ткъамий йӀоахал 70 мм кхаччалца.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах ОагӀат:Садоалла хӀамаш
Къарший-Черсий мохк
Къарший-Черсий мохк (Къарачай-Черкес Республика, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ, Къарча-Черкес Республика, Карашай-Шеркеш Республикасы, Карачаево-Черкесия, Karachay-Cherkessia) — республика я Россе Федераце чу. Даькъастен федеральни гóма лоаттамá юкъейоагӀаш я.
Къарший-Черсий мохк кхеллаб 1992 шера Села 16 дийнахьа. НанагӀала — Черкесск.
Дунен тӀара метташ
Дунена метташ — 7 эзар совгӀа мотт ба Лаьтта тӀа.
Эггара дукхагӀа баьржа болча 40 меттал къамаьл ду Лаьтта тӀа бахача наьх гаргга 2/3 даькъо. Эггара дукхагӀа нах бувц Чинхой мотт, ХӀиндий мотт, Ингалсий мотт, ХӀиспаной мотт, Ӏарбий мотт, Эрсий мотт, Португалхой мотт. Иштта тоъал баьржа ба Ференгий мотт, амма из шоай наьна (хьалхара) мотт санна тӀаийцача наьх таьрахь дуккха дац.
Дунен лоадам бола метташ
ХӀанзарча меттаех халкъашта юкъера санна лархӀа йиш я (мотт лебеш болча наьх дукхал кӀезигалуча лостамах):
Халкъашта юкъера фонетика алапат
Халкъашта юкъера фонетика алапат (да) (Междунаро́дный фонети́ческий алфави́т, International Phonetic Alphabet, ; Alphabet phonétique international, ) — транскрипци дӀаязъяра́ лаьрхӀа йола латиной алапат буханга а долаш вӀашагӀъела хьаракий раж.
Марзабиканаькъан Абукара ИбрахӀим
Биографи
Студенташта травмотологии ортопедии хьехаш хиннав, иштта тӀеман-арара хирурги а бохамий лорал а хьийхад.
2014 шу
2014 шу эггара дӀайхагӀа шу хилар.
Культура шу да Эрсече.
Форда оаса
Форда оаса (Проли́в, Strait) — хин мотт я шин дакъа лаьтташта юкъе уллаши цхьатарра йола хин бассейнаш е цар доакъош хотташи.
Йовлой Шахьбота Сулумбик
Йовлой Шахьбота Сулумбик (Евлоев Суламбек Шахботович) — бусулба дийша саг, ГӀалгӀай Мехка хьалхара муфти.
Берал
Ваьв 1937 шера Мяцхали 24 дийнахьа Буро тӀа. Суламбика да́ — Йовлой Шовхьала Шахьбот молла хиннав, Буро тӀарча бусулба наьха тхьамада а хиннав. Цо ший воӀ Суламбик бусулба дин чухьа кхеваьв. Суламбика даь-даь-да — Йовлой Мовсар-Хьажа, (1841—1919 шш.) хьехам ийца хиннав цӀихеза волча шейх Кунта-Хьажийгара. Макка хьажол де ваха хиннав XIX бӀаьшера шоллагӀча даькъе. БӀорахой тӀема доакъашхо хиннав, иштта 78 шу даьнна волча хана кхелхав Эккаж-Юрта моастагӀий юхатохаш.
1944 шера Саькура 23 дийнахьа мехках даьккхача дерригача гӀалгӀай къамаца 6 шу даьнна Суламбик а ГӀазакхстане Ӏовигав. Берали ондарг волаш хинна хаи Суламбика Карагандински областа Балха́ш яхача пхье дӀадихьад. Цига юкъера дешар тӀехдика чакхдаьккхад, амма дошо майдилг еннаяц Суламбика́, Ӏодахийтача къамах из воландаь.
Дешар
ГӀазакхстанера 1959 шера цӀакхаьчача Сулумбик деша эттав Буро тӀарча Лоаман-металлурге институте. 1965 шера цу чу тӀехдика а де́шаш чакхдаьккхад цо дешар «Электромеханика» яхача факультете. ТӀехьагӀа 1983 шера 46 шу даьннача хана из деша эттав Ленинградерча паччахьалкхен хьехархой институте малхбоален факультете «Ӏарбий мотти литературеи» яхача специальностах. Толамца цига дешар чакх а даьккха Йовлой Суламбик ший дешар дӀахо дӀадихьад цӀихеза гӀалгӀай бусулба дийша саг хиннача Оздой Мухьмад волча. Цига ийцад цо бусулба Ӏилмеи дешари.
Къахьегама никъ
Суламбик болх бе волавеннав 1961 шера Ӏаьлий-Юртарча юкъерча ишколе хьехархо а волаш, из болх баьб цо 1963 шу кхаччалца. 1962 шера денз 1972 шу кхаччалца болх баьб Наьсаре «Ӏоахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа йолча Электроинструмент» яхача заводе. Дукха ца говш цкъарчоа отдела хьаким хиннав цох, тӀаккха завода керттера энергетик а волаш оттаваьв. Укхаза Йовлой Суламбика ше вӀашагӀъеллай керда станок, из бахьан долаш 1967 шера СССР министрий совета чу йолча Кхолламийи керда хьаделлача хӀамайи гӀулакхех йолча комитето цунна деннад автора бокъонах дола тешал. 1972 шера денз болх баьб «Чечингавтодора» Наькъа урхале, 1989 шера денз 1994 шу кхаччалца — Наьсарерча Бусулба институте проректор хиннав.
Валар
Сулумбик-молла веннав Ӏаьлий-Юрта 2008 шера Саькура 14 дийнахьа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Йовлой ОагӀат:ГӀалгӀайчен дин нах
Дынбарг
[[File:Plantago_spp.png|300px|thumb|Дынбарг (Plantágo)
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Отдел:  Зиза тохаш дола
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀ:  ЖӀалениттий зизай
Дезал: Дынбаргий
Тайпа: Дынбарг ]]
Дынбарг (Plantágo, Подорожник) — цхьан шера е дуккха шерашка дахаш дола баьца, нийлхагӀа кӀотаргий тайпа да Дынбаргий (Plantaginaceae) дезала. Цу тайпа чу 150 совгӀа вид юкъейоагӀаш я.
Еврази
Еврази (я) Евразия, Eurasia — эггара йоккхагӀа йола гӀара. Цун аре — 54,759 млн км² я, из дерригача лаьтта арен 36 %. Баха нах — 5 млрд совгӀа (2010) (Лаьттан бахархой ¾ я ).
2013 шу
«Гонахьара дуне лорадара шу» да Эрсече.
Юкъера Америка
Юкъера Америка (América Central, Central America, Центра́льная Аме́рика) — регион я ГӀинбухери ЗӀилбухери Америкашта юкъе уллаш. Юкъера Америка геологически а, географически а бувзам болаш я гӀинбухера-американски континентаца.
ДукхагӀа бувцаш бола мотт Юкъера Америке — хӀиспаной мотт ба (ингалсеметта цаӀ мара боаца мохк — Белиз ба). Юкъера Америкай баха нах хьабаьннаб цигара овлан бахархойех — индейцашах, иштта европейцашах а, цар хьабалоабаьча африкера лайх а.
Географи
Юкъера Америке дола:
Юкъера Ачалкхе
Юкъера Ачалкхе е Баьтамарза-Юрт (Средние Ачалуки, Srednie Achaluki) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара эйла.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Оакафорд
Оа́кафорд, е боккха форд е океа́н (ба)(Океа́н, Ὠκεανός , дош хьадаьннад къаьнара эллиной даьла волча Океана цӀерах; Ocean) — эггара йоккхагӀа хин объект я, Дунен оакафорда да́къа лоацаши, гӀа́рашта юкъе уллаши. Оакафорд ший хиш гóбахара раж йолаш а ба, иштта кхыйола лаьрххӀа белгалонаш йолаш а ба. Оакафордо хадданза вӀаший бувзам бу тӀехар-Ӏанарцеи лаьттан чкъорцеи.
Оакафордехи фордехи латташ болча Дунен оакафорда тӀехе Лаьттан тӀехенах гаргга 71 % я (361 млн км²). Оакафордий хибухен рельеф тайп-тайпара я.
ГӀалгӀайчен административни-лаьтта декъар
Наьсарен шахьар
Нах баха моттигаш:
МагӀалбика шахьар
Нах баха моттигаш:
Шолжа шахьар
Нах баха моттигаш:
ЖӀайраха шахьар
1. Бейни 2. Хьули 3. ДжӀайрахь 4. Лаьжги 5. Ольгети
Е (кириллица)
Е е (Е е) — хӀанзара дерригача кириллицай алапатий алап да. Эрсий а, кӀайэрсий а, болгарой а алапаташ чу — ялхлагӀа алап да дагарах, украинхой а, сербий а, македонхой — ворхӀлагӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из бархӀлагӀа алап да.
Кодий ильга
В HTML прописную букву Е можно записать как &#1045; или &#x415;, а строчную е — как &#1077; или &#x435;.
Къорасарсал
Къорасарсал (Глуха́рь, Tetrao urogallus) — котама куце долча оалхазарий тоаба юкъе а доагӀаш, акхакотамий дезалах дола доккха оалхазар. Къора цох алара бахьан да борша къорасарсал аьрхӀъухача хана фийла ца хилар. Цу юкъа чарахьашта атта хул уж лувца.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Сарсала ОагӀат:Евразен оалхазараш ОагӀат:Чарахьала объекташ
Берлин
Берлин (Берлин, Berlin) — Немций мехка нанагӀала, иштта цун керттера пхье. Бахархой дукхал лаьрхӀача Евросоюзе шоллагӀа пхье я (Лондона тӀехьа), иштта пхелагӀа пхье я лаьттан доккхал лоархӀаш хилча.
ФРГ лоаттама юкъедоагӀача 16 лаьттех цаӀ да Берлин. Из ул «Хафель» яхача хин берда тӀеи «Шпрее» яхача хин берда тӀеи (из бахьан долаш Берлинах каст-кастта оал «Шпрее тӀа ядаш йола Афинаш»).
Бешаракомар
Бешаракомар (Fragária virídis, Клубника, иштта, , е   , е   — дуккха шераш даха баьцовгӀо да; хьармакхий дезала чура баьцакомара тайпа йола вид я.
Бийса
Бийса (эрс: Но́чь) — малх чу а биза боад къовлабенначул тӀехьагӀа из хьелкхетталца йола хана юкъ.
Бийсах лаьца кицаш
- Бийса тхьойвсача хана - гӀатта вез; Ӏуйре сомаялача - гӀулакхаш де дез.
- Бийсано саг тулваь вайт цӀагӀа чу.
БӀарчча таьрахь
БӀарчча таьрахьаш (Целые числа) — кӀолхи дацара таьрахьаши тӀатохарца хьахулаш дола бокъонца долча таьрахьий дукхал дӀа-хьа шердалар да.
ГӀалгӀайче (къаман телевидени)
Къаман телерадиокомпани «ГӀалгӀайче» (Национальная телерадиокомпания «Ингушетия») — ГӀалгӀай мехка хоам кхайкабеш йола паччахьалкхен автономе учреждени. ОТР яхача канала маза партнер я (хӀара дийнахьа 06:00—09:00, 18:00—19:00).
Форд
Форд (ба)(Море, Sea) — лаьтташца е хин кӀалара рельефа айенна моттигашца къоастадаь дола дунен океана дакъа да.
ГӀалгӀайче (къаман телевидени)
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эрсечен телекомпанеш ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телекомпанеш ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телеканалаш ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабу гӀирсаш ОагӀат:Телеканалаш гӀалгӀай меттала ОагӀат:Телеканалаш эрсий меттала ОагӀат:БӀарчча дийнахьа болх бу телеканалаш ОагӀат:HD-телеканалаш ОагӀат:Россе Федерацен субъектий паччахьалкхен автономе учрежденеш
Форд
Классификаци оакафордашца
Дунен оакафорд къаьста оакафордах бийкъаб Кхыча паччахьалкхенашцара гидрологически организацес (IHO) 1953 шера (тӀадоагӀоача хургдолча хувцамашца).
Дуне тӀа 63 форд ба (Къаспий форди, Аралера форди, иштта Бейна форди Галилейски форди ца лоархӀаш) — царна юкъера 25 Тийна оакафорда чу ба, 16 Малхбузера оакафорда чу, 11 ХӀиндий чу, 11 ГӀинбухера оакафорда чу. Шоаш доккха хилар бахьан долаш фордаш санна лоархӀаш ба Къаспи а, Аралера фордаш-Ӏамаш, уж бисса ба къаьнарча Тетис яхача оакафордах. Цул совгӀа, тархьарца хьахиннай Бейна форда а, Галилея форда а цӀераш.
Я
Я я (Я я) — шовзткъа ийсаллагӀа алап да, гӀалгӀай абате чу. Вешта эрсий абате юкъе ткъаь кхойтталлагӀа e эггара тӀехьара алап да.
КӀ
КӀ кӀ (КӀ кӀ) — ворийттлагӀа алап да гӀалгӀай алапата чу.
ХӀ
ХӀ хӀ (ХӀ хӀ) — ткъаь шийттлагӀа алап да гӀалгӀай алапата чу.
Бийсмаймал
Бийсмаймал (лаьт: Brachyteles, эрс: Мирикина) — Atelidae дезала, тӀакхета маймал да.
Таьрахьдош
Таьрахьдош (Числительное) — деш дакъа да.
ГӀалгӀай метта аргӀан таьрахьдешаша хьахьокх хӀамаш лоархӀача хана цар aprIa. «МалаrIa?» яхача хаттара жоп а лу. АргӀандараш хьахиннад массалийчарна "-лагӀа" (-ллагӀа)" яха суффикс тӀакхетарца.
Юкъера Малхбоале
Юкъера Малхбоале (Средний Восток, Middle East, המזרח התיכון)  — Европани Пакистана́и юкъе уллаш долча Малхбузера Азена лаьттах йоаха цӀи; цкъаза цо, къаьстта ингалсийи американийи литературашка шийца хувца термин Гаргара Малхбоале, амма касттагӀа цох кхетаю Гаргара Малхбоалена мехкай ХӀиранаци, Пакистанаци Афганистан цхьанна гуллама белгало. и поэтому большей частью применяется не отдельно, а в составе объединённого термина «Ближний и Средний Восток». Как следствие, «Средний Восток» применяется часто только к Ирану, Пакистану и Афганистану, про остальных говорят «Ближний Восток».
Таьрахьдош
Ингушские числительные с 11 по 18 образуются сложением двух основ: 1 (цаӀ) + 10 (итт) = 11 (цхьайтта).
Но (!): 19 – ткъеста
30 – как уже сказано, будет ткъаь итт (20 и 10). Дальше «ткъаь цхьайтта», то есть 20 и 11. 40 – это дважды двадцать «шовзткъа».
50 – это 40 и 10 «шовзткъа итт»; 60 – 3 раза по 20 «кховзткъа»; 70 – это 60 и 10 – «кховзткъа итт»; 80 – 4 раза по 20 – «дезткъа»; 90 – это 80 и 10 – «дезткъа итт»; 100 (сто) – бӀаь.
После ста: 130 – цхьа бӀаьи ткъаь итт (100+20+10); 146 – цхьа бӀаьи шовзткъе ялх (100+40+6); 200 – ши бӀаь (2 раза по 100); 555 – пхи бӀаьи шовзткъе пхийтта (500+40+15); 1000 (тысяча) – эзар; 1935 – (1000+900+20+15); 2000 – ши эзар (2 раза по 1000).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Къамаьла доакъош
Юкъера говрбарг
Юкъера говрбарг e Юкъера дынбарг (лаьт: Plantágo média, эрс: Подоро́жник сре́дний) —- дукха шераш даха БаьцовгӀа да, Говрбаргбаьцашa дезала, Говрбаргa тайпа.
Языкан
Языкан (Языкан обыкновенный,, Macroglossum stellatarum) — кӀормац да бражникий дезала чура (Sphingidae).
1939 шу
Баьб
''Хь. иштта: ОагӀат:Баьб 1939 шера''
Къорасарсалаш
[[File:Tjädertupp och tjäderhöna, Iduns kokbok.jpg|330px|thumb|
Къорасарсал
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрдай
Тоаба: Котама куц дола
Дезал: Акхакотама
Ваьр: Къорасарсалаш ]]
Къорасарсал (Глухари́, ) — сарсалий оалхазарий тайпа да котам куц дола тоаба чура.
КӀай цӀокъ
]]
КӀай цӀокъ (Белый тигр) — бенгалерча цӀокъашта юкъера мутаци хинна дийнат да.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Фаьренгехье
Фаьренгехье, е Ференгий мохк (France), бӀарчча цӀи: Фаьренгий Республика (République française) — Малхбузерча Европера паччахьалкхе. Аре — 674 685 км² (48-гӀа моттиг). Бахархой дукхал — 66 991 000 саг. Паччахьалкхен мотт — фаьренгий. НанагӀала — Париж.
Мехка цӀи хьаяьннай «фаьрингий» (франки) яхача къаьнарча германера тукхама цӀерах (этнонимах). Иштта дале а Фаьренгехьен дукхагӀа бола бахархой гӀалой-румий къамах хьабаьннаб, цул совгӀа цар бувца мотт румий тоабан чура ба. Ференгий Мехка доалахьа кхы а лаьтташ да фордашка, цудухьа майда а бахархой дукхал а лоархӀаш хилча цу фордашкара лаьтташта а чот ю.
Ялсамале (бусулба)
Ялсамале (я) е Джаннат (я) — Къематьди даьлча им диллараш даим хургбола ялсмален беш. Ялсмале белгалйоаккхаш иштта оал:ан-наӀим («фарал»), аль-фирдаус («ялсмале»).
Х
Х х (Х х) — хӀанзара дерригача славаьний кириллицан алапатий алап да. Болгарой алапата чу 22-гӀа алап да, Эрсий чу 23-гӀа алап да, кӀайэрсий алапата чу — 24-гӀа алап да, сербий алапатеи украинхой алапатеи — 26-гӀа да, македонхой алапата чу — 27-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъаь иттлагӀа (30) алап да.
ГӀалгӀайчен буне
ГӀалгӀайчен буне (Растительный мир Ингушетии, ) — ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа тархьарца яьржа йолча баьцовгӀай гуллам.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи
КӀориг
КӀо́риг (детёныш) оал дийнаташа, иштта оалхазараша а, Ӏодячох. Цул совгӀа саго а оалаш хул берах ишта.
ОагӀат:Дийнаташ
Бразилехье
Брази́лехье, бӀарчча официальни цӀи — Федерати́вни Респу́блика Брази́лехье (República Federativa do Brasil, ) — арех а баха нахах а эггара йоккхагӀа паччахьалкхе я ЗӀилбухера Америке. Аре — 8 514 215,9 км², из дунен лаьттан 5,7 % я.
НанагӀала — Бразилиа.
Ямал
Яма́л — Сибарен гӀинбухехьара ахгӀайре. Цу ахгӀайрен йӀоахал — 700 км, шерал — 240 км. Цун гонахьа ба Карски форди «Обски борд» яха цу форда гаи.
АхгӀайре кхы а еррига караерзаяьяц адамо. Укхаза дегӀадоаладаь да саьрч леладар а чкъаьрий дахар а. Ямале йоккхагӀа йола Ӏалама газ йоалла моттигаш я.
1930-гӀа шераш
1930-гӀа шераш (1930-е годы) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1930-гӀча шера денз 1939-гӀа шу кхаччалца.
Ера
Е́ра (да) (Четве́рг, Thursday) — кхаьраннеи пӀаьраскаи юкъера кӀиран ди. Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран диълагӀа ди лоархӀаш да.
Дош хьадалар
Дош геттара кӀоарга овла болаш да. ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьара доагӀа ера яхар, бакъда иштта Коазой Ӏийсас хьаяхачох , ерача денах еринг яхад. Мичча тайпара дале а, дош, хьагучох, 4 (йиъ) яхача дагаргах хьадаьннад.
ГӀалгӀайчен байракх
ГӀалгӀай Республика паччахьалкxен фаьтта (я), ГӀалгӀайчен фаьтта (Государственный Флаг Республики Ингушетии, ) — ГӀалгӀай мехка керттерча паччахьалкхен белгалонех цаӀ. Байракх кӀайча бесара биъ са бола кӀада да, цун юкъе цӀеча гома йола хьарак а латташ, цу тӀара дӀайода хӀара зӀи чакхайоаллача дӀакъовланза болча гома хьисапе а йолаш. Байракха шорал цун дӀоахалца нийсдича — 2:3 да.
Сурт оттадар
Байракха лакхерчеи лохерчеи доакъой дерригача дӀоахала баьццарча беса ши оаса бода, царех хӀаране шорал байракха шоралах ялхлагӀа дакъа миссел долаш. Берката хьарака чурча гома зӀилорг байракха шорала цхьайттлагӀача даькъа боараме я. Берката хьарака зӀанараш чакхйоалача дакъовланза болча гома зӀилорг байракха шорала ткъаь пхелагӀача даькъа боараме я. Берката хьарака гом хьахулача оаса шорал байракха шорала цхьайттлагӀача даькъа боараме да. Берката хьарака зӀанарий оаса шорал байракха шорала ткъоалагӀача даькъа боараме да.
Налганаькъан Мурада Руслан
Нальгнаькъан Мурата Руслан (Нальги́ев Русла́н Мура́тович) — Эрсечен Чурча гӀулакхий министерства милицен капитан, Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 2012 ш. Этинга 14 дийнахьа.
ГӀалгӀайчен байракх
Сурт оттадар
Берката хьарака зӀанараш берригача гонагӀа цхьатарра йовкъаш йолаш а сахьата гӀоаролга лелара духьала ерзаяь а я. ГӀалгӀай Паччахьалкхен байракх хила еза, цун боарам моллагӀа бале а, цунах яздаьчунца нийслуш.
Беса маӀанаш
КӀай бесо хьахьокх къаман цӀена уйла-нигат хилар; баьццара бесо Ӏалама беркат белгалдоаккха, иштта гӀалгӀай къамо лелабу Бусулба Ди; цӀе бос — гӀалгӀай халкъа лийна халои денали хьахьокх, цара шоай мохк безар белгало еш.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен паччахьалкхен даздараш
Ецхам
Сомий бӀаса — комар я.
Кустяздар
Ецхам — 8—15бр лакха йола кӀотарг я.
БаьцовгӀий цӀи
Ӏилма тайпа цӀи лаьтмий дешахь vitis-idaea - "Ӏидлоамера комса гайдолг" хьадоагӀа.
БаьцовгӀий пайда
Ецхама комараш чӀоагӀа дарбане лоархаш да.
Тайп-тайпара лазарашт дарба до:
1990-гӀа шераш
1990-гӀа шераш (эзареи ийс бӀаьи дезткъа иттлагӀа шераш; дезткъа иттлагӀа шераш) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1990-гӀча шерара денз 1999-гӀа шу кхаччалца.
Брюссельский столичный регион
Брюссе́ла нанагӀа́ла регио́н (Région de Bruxelles-Capitale,, голл. Brussels Hoofdstedelijk Gewest, , а также просто Bruxelles, ; голл. Brussel, ) — Бельгехьен кхаь регионах цхьа регион а, субъект а. Эггара йоккхагӀа пхьан зона я Бельге, шийна чу 19 муниципалитет юкъейоагӀаш. Цар хӀаране шоай бургомистри, ратушеи иштта кхыдар а да.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
ГӀалгӀайчен географи
ГӀалгӀайчен географи таханарча дийнахьа шера тахка хинна яц.
ГӀалгӀайче улл Керттерча Кавказа дукъан гӀинбухерча босенаш тӀа (цун юкъерча даькъе) иштта цун йихе дадаш долча зӀамигача довкъашта тӀа — Тийрка дукъи, Шолжа дукъи, Тархий дукъи.
ГӀалгӀай мехка гӀай (доазув) малхбузехьеи гӀинбухехьеи ГӀинбухерча ХӀиричеци, ГӀаьбартe-Малкхарий мeхкаци да, малхбоалехье — Нохчий мeхкаца да, зӀилбухера ГӀалгӀайчен гӀай Гуржий мeхкаца да, из цхьатара хул Эрсечена паччахьалкхен гӀайца.
Мехка йӀоахал гӀинбухера зӀилбухега 144 км я, малхбузера малхбоалега — 72 км.
Буддизм
Буддизм (эрс: Буддизм) — цо дин маӀан (बुद्ध धम्म, buddha dhamma) "Сийрдаваьккхачунна Ӏилма", дина-уйланча Ӏилма (драхма), хьаболабеннаб вай зама ялалехь VI бӀаьшера Къулбеххьера Ази.
(बुद्ध धर्म, ; пали बुद्ध धम्म, buddha dhamma, «Учение Просветлённого» ; кит. 佛教 fójiào) — религиозно-философское учение (дхарма) о духовном пробуждении (бодхи), возникшее около VI века до н. э. в Древней Индии. Основателем учения считается Сиддхартха Гаутама, впоследствии получивший имя Будда Шакьямуни.
ГӀалгӀайчен гимн
ГӀалгӀай Республика паччахьалкxен гимн, иштта ГӀалгӀай гимн (Государственный гимн Республики Ингушетии, ) — ГӀалгӀайчен паччахьалкхен даздарашта юкъейоагӀа элемент. Гимн тӀаийцай 1993 шера Маьцхали 27 дийнахьа дерригача къамо кхаж а тоссаш. Гимна дешаш яздаьр Чуранаькъан Рамзан ва.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен паччахьалкхен даздараш ОагӀат:ГӀалгӀай меттала ашараш
ГӀалгӀайчен дийнатий дуне
ГӀалгӀайчен дийнатий дуне (Животный мир Ингушетии, ) — массахана е цхьан юкъа ГӀалгӀай Мехка доазона тӀа Ӏеш долча акха долча дийнатий еррига кепаш.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏалам ГӀалгӀайче
11 (таьрахь)
ПхелагӀа цхьалхане таьрахь да, диълагӀа дола Софи Жермен таьрахь да (2 × 11 + 1 = 23 — цхьалхане таьрахь ; число 23 также является числом Софи Жермен ), третье безопасное простое число , Якобстала цхьалхане таьрахь да.
Планаш
Пла́наш, Пла́нашка (я) (Карца, Планы, Карца; микрорайон № 1) — Бурон № 1 йола микрошахьар. Хьалха къаьстта юрт хиннай. Планашка ба́хараш дукхагӀа гӀалгӀай ба, хӀаьта Буро тӀа хӀанз дукхагӀа хӀирий ба́харга хьежжа, Планашкарча гӀалгӀай ва́хар сатийна дац.
Тархьар
Карца аьнна цӀи а йолаш Шолхи Кердача ЖӀайрахаца вӀашагӀ а тохаш Октябрьское хьаяьчул тӀехьагӀа тиллай Планашках эрсий меттала из цӀи, мукъаяьнна йолаш.
Буро тӀа теракт хинначул тӀехьагӀа, 2010 шера сентябрь 10 дийнахьа массех бӀаь хӀирий кагирхо Ӏоволавенна хиннав гӀалгӀашта духьала дола къамаьл кхайкадеш Планашка йолча оагӀорахьа. Цу юкъа Планашка бахараш шоашта зулам дергхилара́ кийчлуш хиннаб. ХӀирашта дезар хиннад ГӀалгӀай Мехкацара доазув дӀакъовлари шоай Ӏаьдал дӀадаккхари. Буро тӀара денз полице машенаша Ӏосувца а яхаш Планашка дӀатӀакхаьча бала боахкаш хиннаб уж юххера хӀирий Ӏаьдал ОМОНацеи БТРашцеи хьадухьалдена хиннад царна уж чакх ца боалийташ Ӏаьдало кагирхошца къамаьл даь хиннад Ӏаьдал гӀулакхага хьожаргда а аьнна барт баь дӀа-хьа къаьстаб цигара нна.
Куре хӀираштеи гӀалгӀаштеи къовсамаш хул каст-кастта. Нах лозабеш, човнаш яь дарбанче ӀотӀабига безаш хулийташ 2017 шера а летаб, 2021 шера Планашка доагам дувттача моттига́ йисте тепч дӀа-хьа тохаш моттигаш а хиннай, ЗӀилбухерча ХӀириийчера беха́ хьабехка́раш бахьан долаш.
Бахархой
2010 шера Планашка вахаш 4800 саг хиннав, царех 3700 гӀалгӀа а волаш.
Литература
ОагӀат:Буро ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
Биологе кеп
Кеп (Вид, species) — дийнача организмий (дийнатийи баьцовгӀайи фусайи) биологе систематикай керттера лоаттама оагӀат. Из я цхьан тайпарча морфофизиологени биохимени вахар-лелара белгалонаш йола особий тоаба.
ЦӀихеза гӀалгӀай
Дзюдо
Вешагуров Ибрагим Исаевич-Чемпион СССР по дзюдо. Заслуженный тренер Республики Казахстан. Тренер Национальной Сборной команды по дзюдо. Вешагуров Исмаил Исаевич-Серебряный призер Чемпионата СССР по дзюдо. Бронзовый призер Чемпионата Азии. Мастер спорта международного класса СССР по дзюдо.
Хьажа иштта
= Белгалдаккхар ==
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай
ЖӀаленускалаш
ЖӀаленускалаш (Грибы́, Fungi е ) — дийна Ӏалама доалаче я. Цо вӀашагӀтох баьцовгӀай а дийнатий а цхьайола белгалонаш чулоацаш йола эукариотий организмаш.
ЖӀаленускалаш тохкаш долча Ӏилмах микологи оал. Из ботаникай раздел санна лоархӀаш да, хӀана аьлча хьалхагӀа жӀаленускалаш баьцовгӀай доалаче лоархӀаш хиннад.
Берд-Юрт
Берд-Юрт — (Берд-Юрт, Berd-Jurt) — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.
Географи
Берд-Юрт Эсеи Чималхийи яхача хишта юкъе шаьрача мотте ул. Юрта лакхе аьрдехьа гобаьккха орц да, лохегӀа дода Эса. Берд-Юрта доазув да ГӀалгӀай юрташца: къулбехьехьа Чималхацеи, малхбузехьа ГӀажара-Юртацеи, гӀинбухе-малхбузехьа Шолжа-Пхьанацеи, цул совгӀа, цу юрта доазув да Нохчий мехка улача АгӀа-Боарзеца а.
Юрта 17 урам ба, царех 15 «линия» (така) оалаш ба, цӀи тилла́ цахилар бахьан долаш.
Тархьар
Берд-Юрт Эрсечен къонагӀча юртех я. Юххьанца юрт Ӏоюллача хана, тхьовра хьалха Совета Ӏаьдала хана денз ГӀажара-Юртарча колхозо дӀадувш леладу лаьтташ мара, кхы хӀама хиннадац Берд-Юрта. 1999 шера апрель бетта 24 дийнахьа, «Поселок Южный», аьнна, цӀи а йолаш, юрт Ӏойилла хиннай. Из йиллай Нохчий мехка лаьтта́ча тӀемах байдда, бе́ха́ Ӏобаьхка, ГӀалгӀай мехка ба́ха Ӏоховша лаьрхӀа́ хиннача на́ха́. Цу хана мехкда хиннача Овшанаькъан Султана Руслана амарца хинна хӀама да из, хӀаьта из доацаш юрт хьалйоттара программа иштта массехк халкъашта юкъерча организаце хьаллаьца хиннай. Даний аьккхех йолча кхетачен (Датский Совет по беженцам) гӀонца 70 кирпишках цӀенош деттад юрта. Беха Ӏобаьхкараш цкъахьалха вагончикашка а баьха, цул тӀехьагӀа итт-итт соте лаьтташ дӀа-хьа дийкъачул тӀехьагӀа дӀа-хьа хайшаб. 2001 шера, цӀихеза бугӀа хиннача Йовлой Берда цӀерагӀа, «Берд-Юрт» аьнна, хийцай юрта цӀи. Цхьабакъда хӀанзарча Берд-Юрта́ 9 км гаьна улаш а хиннай цхьаькха Берд-Юрт. Из йилла́р милице эпсар хинна КӀориганаькъан Маме Берд ва, XIX бӀаьшу долалуш.
Баха нах
Ерригача Россе 2010 шерарча нах дӀаязбарах :
Таханарча дийнахьа Берда-Юрта – воккха а, зӀамига а – 530 саг вах, хӀаьта деррига укхаза дагӀа нах бахаш дола цӀенош 115 цӀа да. Баха нах, ши саг волаш а, итт саг волаш а ба укхаза, вешта, юккъера дӀалаьрхӀача хӀара дезала виъ, ялх саг хул. Юрт ше къона яле а, 80 шерага кхаьча боккхий нах баха укхаза. Из да, юрт къонача тӀехьенна лаьрхӀа йилла ца хилар. Нохчашкахьа тӀом латтача хана цигара беха хьалбаьхка дукха нах ба укхаза.
Инфраструктура
2007 шера керттера маьждиг хьалдаьд. Болхбеш юххьанцара школеи, лорий пункти, администрации я, иштта культура цӀенош а даьд. Цкъахьалха юрта е хий е газ е ток хиннаяц. ТӀехьагӀа хий чулиллад, мала хий арахьара хьатӀакхихьад, хӀаьта коа леладе Чималх хий эдаш хиннад. Ши шу даьннача гӀолла бурув а теха, массанена даь деце а, хий Ӏалашдаьд. Хий лоаттаду гӀалаш (водонапорные башни) харцахьа етта хилар бахьан долаш хӀанз а Берд-Юрта кхоалагӀа дола дакъа аьхки хий доацаш дагӀ. Юрт ше къона яле а, къаьнарча юрта санна баха Берд-Юртара нах. Цхьа доккхий вӀаштӀардаь шиъ, кхоъ гӀат йолаш цӀенош дац бахача наьх. Деррига цӀенош да, вахача сага кхоачам болаш, миско хьалдаь.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Населённые пункты Сунженского района Ингушетии ОагӀат:Муниципальные образования Сунженского района Ингушетии ОагӀат:Сельские поселения Ингушетии ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
Бирнал
Бирналаш, Ӏилмангахьа: Бирнала (Носоро́говые, Rhinocerotidae) — хьакхинг яьттӀа йоацача дакхадийнатий дезал ба. Царна юкъейоагӀаш я Африкеи Азеи яьржа йола пхи кеп.
Болгарой мотт
Болгарой мотт (български език, болгарский язык) — болгароша бувцаш бола мотт ба.
Йоазув
Болгарой алапат 30 алап чулоац.
ХӀиндиче
ХӀиндехье, иштта ХӀиндиче (И́ндия, भारत, India), официальни цӀи — ХӀиндий Респу́блика (भारत गणराज्य, Republic of India) — паччахьалкхе я ЗӀилбухерча Азе. Баха нах — 1 329 356 004 саг (маьцхалий 2016), аре — 3 287 263 км², цу шин хьокхамах эггара боккхагӀа бола мохк лоархӀаш ба ЗӀилбухера Азе.
ХӀиндонези
ХӀиндонези (Индоне́зия Indonesia), официальни цӀи — Респу́блика Индоне́зи (Republik Indonesia) — паччахьалкхе я ЗӀилбухе-Малхбоалера Азе.