cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лаьтта (дуне)
Лáьтта (символ: ; Земля́, Earth, Terra) — Малхагахьара хьалоархӀаш хилча, кхоалагӀа дуне. Боарамга диллача, из пхелагӀа да Малха гоннахьа кхестача дуненашта юкъе. Шийна тӀа дийна кхолламаш долча Айлама хӀамаех адама́ Лаьтта мара довзац.
Ӏилмо хьагойт Лаьтта 4,54 миркха гаргга шу хьалха хьахинналга  , кхы дуккха ца говш хьахиннад цун цаӀ мара доаца новкъар а — Бутт. Вáхар Лаьтта тӀа хьахиннад иштта 4,25 миркха гаргга шу хьалха.
Цу хана денз Лаьттан биотӀéхар-Ӏе́но́ гуччахьа хийцад тӀехар-Ӏи а, кхыйола абиотически фактораш а. Уж бахьан долаш аэробни дийна хӀамаш дӀа-хьа я́ржарца йийбай, озона тӀоа а хьахиннаб. Цу тӀайво Лаьттан магнитий го́маца цхьана вáхара́ зе́не́ йолча маьлха зӀанархе́цара низ лаьгӀбу.
Лаьттан тӀехен 70,8 % гаргга Дунен оакафордо дӀалоац, юхе дисса тӀехен дáкъа гӀа́рашеи гӀайренашеи лаьцад. ГӀараш (материкаш) тӀа да дóда хиши, Iáмаши, лаьтта кӀалхара хиши, шанаши доахк. Цар массане цхьана хинтӀехар-Ӏи лоаттаю. Довзаш мел долча дийнача дегӀамашта эшшане эшаш дола коача хий цхьаь-цхьан довзача Маьлха ковна дунен тӀехен тӀа дац. Лаьттан дунен шодамаш шанах латт, Арктикай форда ша а Антарктикай шан турс а юкъе а долаш.
Боабашкий
Боабашкий (Ути́ные,  — хи тӀа лелаш долча оалхазарашта юкъера гӀажа куце (Anseriformes) тоабан шерра дӀа-хьа баьржа а бола, эггара дукхагӀа а бола дезал. Цу дезала юкъейода 40—50 ваьрах йийкъа йола 150 хиллал оалхазарий кеп.
Лаьтта (дуне)
Лаьттан чухье тоъал хьинаре я а́ла йиш йолаш я. Из чухье цаӀ шоллагӀчо тӀакхуллача кхаь даькъах латт: хетаргахьа, аьшкахи никелахи латташ долча чурча дегахи, цунна гонахьа долча коачача дегахи, уж шаккхе хьулдеш манти яхаш цӀи йолча сомеи декъеи болча тӀайнахи. Лаьттан физически э́камаш бахьан долаши, цун го́ма ле́лам бахьан долаши укх тӀехьарча 3,5 миркха шера́ ва́хар хилара бехкамаш кхоачаш хиннад. Ӏилмо тайп-тайпарча оттадаьчох, Лаьттан тӀа уж бехкамаш кхы а 0,5—2,3 миркха шерашка кхоачаш хила мегаш да.
Пхьидарч
Доалаче: Дийнаташ
Лаьтта (дуне)
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дуненаши новкъараши алапатах
Пхьидарч
Тайпа: Хорда
Класс: Хи чу а лаьтта а цхьатарра даха
Тоаба: ЦӀог доаца ]]
Пхьидарч е ЦӀог доацараш (Anura, Безхвостые, ) — хи чу а лаьтта а цхьатарра даха дийнатий йоккхагӀа йола тоаба я. Дагар ю гаргга 6000 кеп.
Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом
Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом (Вели́кая Оте́чественная война́; 1941 шера аьтинга бетта 22 дийнахьа — 1945 шера маьтсела бетта 9 дийнахьа ) — СССРо нацистий Германенна а цун европерча союзникашта а (Венгренни, Италенни, Румыненни, Словакии, Финлянденни, Хорватенни) духьал баь бола тӀом. Цар бӀенаш советий лаьттанна, Дунен тархьаре эггара доккхагӀа лоархӀаш долча тӀакхетарца дӀаболабеннаб, Юкъерча а Малхбоалерча Европа мехкаш фашизмах мукъадахарца чакхбаьннаб.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом
Чкъайг
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
Йоккха Британи
Йоккха Британи (я) (Великобрита́ния хьадаьннад → Great Britain яхачох), е Цхьанкхийтта́ Паччахьалкхе (Соединённое Королевство →, лоацдаь UK), бӀарчча официальни куц — Йоккхача Брита́нени Къулбаседа Эрла́ндехьени Цхьанкхийтта́ Паччахьалкхе (The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — Европай гӀинбухен-малхбузехьара гӀайрен паччахьалкхе. Йоккха Британи Европе йоккхагӀа йолча паччахьалкхенах цаӀ я. Цул совгӀа, ядерни держава я из, ООН Кхерам цахилийтара Совета даим йола доакъашхо а я. Британен имперен гӀулакх а,. Йоккха Британи лоархӀаш я хӀанзара парламента демократи хьаяьнна моттиг мо. Цун ший кулгалдара кеп парламента монархи я. Цхьанкхийтта́ча Паччахьалкхен лоаттама́ юкъейоагӀаш йиъ «тархьаран провинци» я (ингалсий меттала — «countries» — «мехкаш»): Ингалсехьеи, ШатӀландехьеи, Уэльси, Къулбаседа Эрладхьеи. НанагӀала — Лондон. Паччахьалкхен мотт — ингалсий.
ТӀатовжамаш
Йоккха Британи ОагӀат:Паччахьалкхенаш — Европерча союзе хинна доакъашхой ОагӀат:Паччахьалкхенаш — ООН доакъашхой
Боабашкаш
Боа́башк (У́тка) — боабашкий дезала́ юкъедоагӀача массехк оалхазарий ваьрий викал: боархабоабашкаш, ныркови боабашкаш, савкаш, тоатолга боабашкаш, цӀеркема-боабашкаш, мускусни боабашкаш, крохалаш; ерригаш — 110 совгӀа кеп. Боабашкаш дуккханахьа дӀа-хьа яьржа я. Эрсече 30 совгӀа кеп я.
Эрсий меттала маӀача боабашках се́лезень оал, боабашка кӀоригех — утя́та оал.
3 (таьрахь)
Ди
Особое, мистическое число в индийской культуре, соотносившееся с тримурти («троицей») из Брахмы, создателя Вселенной, Вишну, охранителя, и Шивы, разрушителя, — в философии санкхья тремя формами единой сущности. Слово языка хинди «ОМ», или Аум, называет их же: «а» — Брахма, «у» — Вишну и «м» — Шива.
Христианство
Три — священное число в христианстве.
Википеди
«Википе́ди» (я) (Wikipedia, алар IPAˌ wɪkɨˈpiːdiə е IPAˌ wɪkiˈpiːdiə) — массава тӀакхача йиш йола мультиметта универсальни маза-энциклопеди, лоӀаме чулоацам болаши «Вики» яхача ража тӀа болх беши. ДӀатаръеннай укх цӀайна тӀа: www.wikipedia.org.
Ма́заоагӀонна (сайтá) доал ду «Фонд Викимедиа» яха Америкай коммерце йоацача организацес, иштта ший доалахьа 39 (ткъаь ткъеста) региональни викалдара ралс йолаш. Энциклопеден цӀи хьахиннай укх ингалсий дешаех: +  («энциклопеди»); («вики», сайта болх бара кӀийлен тӀа уллаш йола технологи я; ший оагӀарахьара из дош хьаийца да гавай меттара, цига «сиха» яхаш маӀан да цун).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Википеди ОагӀат:МазаоагӀонаш алапатах
Лом
Лом (Лев, Panthera leo) — дулхах дажача дакхадийнатий кеп. «Ӏаьржа ферхаш» (Panthera) яхача ваьра 5 викалах цаӀ ва. Уж шедараш Циский (Felidae) дезалах да. ЦӀокъа́ нийсса эггара доккхагӀа долча хӀанзарча хана дахаш долча цискех лоархӀаш да лом — цхьадола маӀа ломаш 250 кийла деза хул.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах Ломаш ОагӀат:Африкера дакхадийнаташ ОагӀат:Азера дакхадийнаташ
Пхье
ГӀалгӀашта юкъе из термин геттара кӀоарггача тхьоврера йоагӀаш я. Хьалха денз нах баха Ӏохайшача моттигах пхье оалаш хиннад. Пхьеш дукха хана денз исбахьалеи, пхьоарали, техникеи дегӀайоагӀаш юкъарченаш хиннай.
Дош
Цхьоален таьрахье — пхье (я). Дукхален таьрахье — пхьеш (я). Мичахьа? Пхье.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Географе терминаш ОагӀат:Нах бахача моттигий тайпаш
ЦӀеча-Ахка
ЦӀеча-Ахка, е ЦӀеча-Ахке — къаьнара юрт я Форта йисте (Даькъасте, РФ). Йола моттиг: 2018 шерага кхаччалца — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьаре, 2018 шера денз юрт Нохчий мехка Шолжа/Серноводски шахьаре.
ЦӀечой тайпа хьадаьнна моттиг я. 1944 шера бахархой Ӏобигаб Юкъерча Азе; хӀанз юрта цхьаккха саг вахац.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
Р
P — дуккха маӀанаш дола термин я. Цо маӀан ду:
Лондон
Ло́ндон (London ) — Великобританеи ГӀинбухерча Ирландеи Хеттача Паччахьчен нанагӀала, иштта цу паччахьалкхен эггара йоккхагӀа йола пхьа. Администрацен екъарга йиллача, цо хьаю 33 шоашта урхал деш йола шахьарех екъалуш йола Ингалса «Йоккха Лондон» яха регион.
A (латиница)
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Латиной алапат
ӀаькъатӀе
Ӏа́ькъатӀе (Акати) — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара доазона тӀа хьалха нах баьха моттиг.
ПӀаьраска
ПӀаьраска (Пя́тница) — ерани шоаттани юкъера кӀиран ди. КӀиран пхелагӀа ди лоархӀаш да. Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран пхелагӀа ди лоархӀаш да.
Чкъаьрий
Чкъаьрий (Pisces, Рыбы) — хи чура букъатӀехка дийнатий парафилиен тоаба я. Йоккха мочхал-баген тоаба я организма постэмбриональни дегӀадар мел долча хана садахар лакашкара долаш.
Чкъаьрий лел дира а теза а хиш чу, кӀоарга океана таьӀа моттигашкара дӀадоладенна лоаман хи-тоатолгаш кхаччалца. Чкъаьрий геттара лоадам болаш роль лелаю дукхагӀа йолча хин экосистемаш чу. Иштта экономически лоадам болаш ба чкъаьрий сага цо цох кхача юкъе пайда эцара бахьане.
ӀаькъатӀе
Тархьар
1926 шера хинначох, ӀаькъатӀе ГӀалгӀай автономе областа Галашкен шахьара́ юкъе йодаш хиннай. Юрта баьха́раш гӀалгӀай хиннаб (СССР 1926 шера нах дӀаязбеш оттадаьчох).
Чкъаьрий
ХӀанзарча чкъаьрий боарамаш чӀоагӀа башха да 7,9 мм (Paedocypris progenetica ) доладенна 20 м (сувсакха аькхал) кхаччалца.
Дуне тӀа йовзаш я (2013 ш. мяцхали 5-ча денга) чкъаьрий 32 834 кеп. ХӀара шера сурт оттаду гаргга 300—500 кердача кепашта. Эрсече Ӏеш я гаргга 3000 кеп, цу юкъе тезача хиш чу корайоагӀ 280 дукхагӀа кеп.
Чкъаьрий тохкаш я зоологен раздел — ихтиологи.
Ревень
Реве́нь (Rhéum) — баьца баьцовгӀай тайпа да Сулий дезала чура.
ӀаькъатӀе
Тархьар
1988 шера ӀаькъатӀа вахаш 20 саг хиннав. ТӀехьа тӀадоагӀача итт шера Аьрштеи Алхастеи Ӏоховшабаь хиннаб ӀаькъатӀа ба́хараш, газ а свет а дикагӀа цига чуйилландаь.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Шолжа шахьара нах баьха моттигаш
ПӀаьраска
Дош хьадалар
ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьа пӀаьрасках пхера яхад. ХӀаьта пӀаьрска тӀаийца дош да. ПӀаьраска ден цӀи хьаяьннай პარასკევი [параскеви] яхача дешах, хӀаьта из ше хьадаьннад «Παρασκευή» дешах
Пхьилекъонгий-Юрт
Пхьилекъонгий-Юрт (Плиево) — ГӀалгӀай Республика Наьсарен шахьара юрт.
Географи
Юрт улл Шолжа-хин аьрда берда тӀа, Алханчуртски канала малхбоалехье, Наьсарен гӀинбухе-малхбоалехье. Иштта зӀилбухеи малхбоалехьеи Ӏобода федеральни лоадамах бола машена никъ «Кавказ». Юрт гӀолла Ӏобода Даькъастен аьшка наькъа мугӀ (станци Плиево, участок Беслан—Слепцовская).
Юхе яьда нах баха моттигаш: гӀинбухе-малхбоалехье — пхье Илдарха-ГӀала, на северо-западе — пхьеш Верхние Ачалуки, Средние Ачалуки и Нижние Ачалуки, на юге — эйла Гази-Юрт, на юго-западе — эйла Барсуки, на востоке — эйла Яндаре.
Баха нах
Пхьилекъонгий-Юрта 2015 шера 15 133 саг ваьхав.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Лос-Анджелес
Лос-А́нджелес (Los Angeles, МФА:, Los Ángeles, МФА: ; къаьнара цӀи: Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес, иштта йовзаш я укх цӀерах: L.A., City of Angels — Малайкий Пхьа) — пхьа я Хетта Америкера Штаташка Тийна океана берда тӀа уллаш йолча штата Калифорни зӀилбухехьа.
Чкъаьрийдуаргаш
Чкъаьрийдуаргаш (, Цапли ) — доккхача (80—100 см, кхы лакхагӀа а) оалхазарий ваьр да чкъаьрийдуарга дезала чура. Уж оалхазараш Ӏеш да ушал йисте, цига цар фос хул чкъаьреи пхьидарчи кхыдола хин дийнаташи.
Bibcode
Bibcode — айламӀилман дарий базаши литература тӀахьожаяргаш чулоацаш йолча каталогаши лелаеш йола идентификатор я. Bibcode хьаяь хиннай SIMBAD яхача сестима чу а NASA/IPAC Extragalactic Database (NED) яхача объекташ чу а лелаергйолаш.
Амма таханарча дийнахьа цох шера пайда эц, масала, ADS яхача система чу (Астрофизическая информационная система НАСА). Код нийсса 19 хьараках латт, цаӀ мара форма йоацаш.
Пандар
Па́ндар — кхо мерз бола вейнаьха мукъама кечал (локхарг). Вешта из термин шерача маӀане а лелаю, ишта, «пандар» оал эрсий меттала «гармоника» оалачохи (каьхата пандар а аьлле), чӀондаргахи (Ӏад хьекха пандар а аьлле).
Пандарах лаьца
Пандара мерзий оттам ба: c-d-g. Пандар гӀалгӀайи нохчийи мел ба́хача чӀоагӀа баьржа ба. Нохчий ӀаьдалагӀа цох «пондар» оал.
Чкъорда
Чкъордa (Жаворонковые, Alaudidae) — оалхазарий дезал да хьазилга куце тоабан.
Пардаш
Пáрдаш (Ры́си, Lynx) — дулхах дажача дакхадийнатий ваьр да Циский яхача дезала чура. Эггара гаргагӀа да Цискаш (Felis) яхача ваьра.
Пардаш дегӀах доккха жӀали морг хул. ДегӀа дозал 5 кийлагара 30 кийлага кхаччалца хул. Парда 4 метр гаьна кхоссаяла мог. Массехк кеп я Пардаш яхача ваьра юкъейоагӀаш:
Белгалдаккхар
ОагӀат:Пардаш
H (латиница)
H, h ([]) — латиной алапата бархӀлагӀа алап. Ингалсий алапата чу цун цӀи «эйч» я, ференгий алапата чу — «аш» я, немций алапата чу — «ха».
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Латиной алапат
Р (кириллица)
Р р (Р р) — хӀанзара дерригача кириллицай алапатий алап да. Болгарой алапата чу 17-гӀа алап да, Эрсий а, кӀайэрсий а алапаташ чу — 18-гӀа алап да дагарах, сербий алапата чу 20-гӀа алап да, украинхой а, македонхой алапата чу — 21-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъаь диълагӀа алап да.
Ӏ
Ӏ (Ӏ) — шовзткъа ялхлагӀа алап да гӀалгӀай алапата чура.
Сом (маӀанаш)
Сом — массехк маӀан дола термин.
Параж
Параж (я) (Paris /пагӀи́/) — Фаьренгий мехка нанагӀала; «Иль-де-Франс» яхача региона администраце юкъ.
Параже вахаш 2,148 млн саг ва (2014 шу), дӀалоацача лаьттага диллача Евросоюзе пхелагӀа я йоккхалах. Параж улл Фаьренгий мехка гӀинбухехьа, Сена хин бердаш тӀа.
Гипертрофически кардиомиопати
Гипертрофически кардиомиопати (я) — ер ма дий аьнна къоастаде йиш йола бахьан доацаш дог шердалар. ДукхагӀа дега оагилгашта юкъе йоаллача юкъа́и оагилгаштеи хул. Гипертрофи хилча цӀий овсара тувса вӀаштӀехьадалац дега, цул совгӀа электрически потенциалий хьала́ а зе де йиш йолаш да.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Кардиологи ОагӀат:Хирурги
М (кириллица)
М м (М м; цӀи: эм) — дерригача славаьний кириллицай алапатий алап да (13-гӀа — болгарой алапата чу, 14-гӀа — Эрсеи кӀайэрсеи алапаташ чу, 15-гӀа — сербий алапата чу, 16-гӀа македонхой алапата чу, 17-гӀа — украинхой алапата чу); иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доацача халкъий йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из 19 (ткъесттлагӀа) алап да.
Сом (ахча)
Белгалдаккхар
ОагӀат:Сом (ахча) ОагӀат:Эрсечен ахча
Республика
Респу́блика (res publica — «юкъара гӀулакх»; republic) — паччахьалкхен урхала кеп. Республике паччахьалкхен Ӏаьдала маьженаш цхьа ха йилла хоржаш хул е дерригача халкъан представительни учреждене гӀолла (масала, парламент) хьакхоллаш хул. БӀорахошка шоай доалахьа сага бокъонаши политика бокъонаши йолаш хул. Республикай эггара лоадамегӀа йола белгало я мехкда хоржаш хилар а хувцалуш хилар а.
2006-ча шера Дуне тӀа 190 паччахьалкхен юкъе 140 официальни республикаш лоархӀаш я.
Рум
Рум (Рим, Roma ) — 1870-гӀча шера денз Италехьен нанагӀала. Из улл Тибр яхаш долча додача хийисте.
Ӏарчакханаькъан (нах)
Ӏарчакханаькъан цӀихеза нах:
*
Пашбукъ
Пáшбукъ (Вы́хухоль, Desmana moschata) — дакхадийнат да Балкъазарий дезала чура.
Аль-МасӀуди
Абу аль-Хьасан Ӏали ибн аль-Хьусайн аль-МасӀу́ди (أبو الحسن ، علي بن الحسين المسعودي, 896 гаргга шу, БагӀдад, — сентябрь 956, ФустӀат) — Ӏарбий , и. Хьалха къаьст-къаьстта хинна беррига тархьарахи географехи бола хоам гулбеш геттара боккха лоадам болаш юолх цо барах «Ӏарбий Геродот» аьнна цӀи яьккхай. Ибн Халдуна берригача тархьархой «имам» аьнна цӀи яьккхай цох.
Республика Силлойче
Респу́блика Силлойче (Респу́блика Коре́я, Тэханмингук), хьалхагӀа тӀаийца хиннай цӀи Силлой Респу́блика, официальни лоацца цӀи Силлойче ( Хангук е  Тэхан)  — паччахьалкхе я Малхбоалера Азе, уллаш я Силлой ахгӀайре тӀа. НанагӀала — Сеул. Хоамий гӀирсашка шера лелаешь йола мехка официальни йоаца цӀи я — ЗӀилбухера Коре́я.
Рио-де-Жанейро
Ри́о-де-Жане́йро е лоацца Рио (Rio de Janeiro, ма дарра маӀан — наджгоанцхой бетта дода-хи) — Бразилехьен пхье, иштта цхьа цӀи йолча штата административни юкъ я.
Рио-де-Жанейро вахаш 6,4 млн саг ва (2014 шера). Йоккхалага диллача Бразилхой мехка шоллагӀа лоархӀаш я, хӀаьта ЗӀилбухерча Америке йиълагӀча моттиге я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьеш алапатах
Парусникаш
Papilio.machaon.7553.JPG (Papilio machaon)
Домен: Эукариоташ
Паччахьалкхе: Дийнаташ
Тип: Членистоноги
Класс:  Садоалла хӀамаш
Тоаба: КӀормацаш
КӀалтоаба: МуцӀарг йола
Дезал: Парусникаш]]
Парусникаш (Papilionidae, Парусники, ) — кӀормаций дезал да.
Ӏаса (маӀанаш)
Ӏа́са — массехк маӀан дола термин.
Ӏаса
Ӏа́са (я) — лаьрххӀа цхьан гӀулакха лелаеш йола гӀадж (бекъа).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Вахар-лелара хӀамаш *
Ӏа
Ӏа (Зима) — йиъ шера ханашта юкъера цаӀ. Гуйраннеи бӀаьстаннеи юкъе доагӀа. Цу шера хан керттера белгало я — эттаяьнна лоха температура хилари (Цельсийх 0 градусал лохагӀа), иштта Лаьтта дукхача доакъошка (моттигашка) лоа диллари.
Ӏаса
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эргаш хилара белгалонаш ОагӀат:Ортопеди ОагӀат:Опорно-двигательни аппарат телха йолча наьха реабилитаценна эша гӀирсаш
Ӏа
Ханорга Ӏа
Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа — Чантари АгӀойи Саькуреи бетташ.
Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — Этингеи Баьцамеаи Мяцхалии бетташ.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Шера ханаш ОагӀат:Ӏа
Пархилг
[[File:Крапивник - орешек (Troglodytes troglodytes), Битцевский лес.jpg|270px|thumb|Пархилг
]] Пархилг (Troglodytes troglodytes, Крапи́вник) — дезала чура цаӀ мара доаца oалхазар да. Лелаш да Америкеи, Евразии, ГӀинбухера Африкеи.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Дийнаташ алапатах ОагӀат:Оалхазараш
ЙиӀий зиза
ЙиӀий зиза (Ли́лия, Lílium) — баьцовгӀай ваьр; яхача дезалах да.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ЙиӀий зизай ОагӀат:Евразен буне ОагӀат:Инжила чу хьоахадаь баьцовгӀаш ОагӀат:Зизай хаьса баьцовгӀаш ОагӀат:ЦӀагӀара баьцовгӀаш ОагӀат:Дийна кӀоригаш ю баьцовгӀаш ОагӀат:Хоадаю культураш
Республика (Эрсече)
Россе Федераци 85 субъектах латт, царех 21 — республикаш я. Республикаша Эрсечен доазон 28,55 % дӀалоац, цу республикашка бах паччахьалкхен бахархой 17,97 %.
Краяшцеи областашцеи юсташ хилча республикай белгалонех я уж къаман-паччахьалкхен кхолламаш хилар (субъекташ къамашка хьежжа хилар). Федерацен кхыча субъекташка санна а доацаш, республике ший конституци а хила йиш я (Россе конституцел лохагӀа латташ йола), паччахьалкхен мотт дӀаоттабарга а лоӀаме я уж.
Паччахьалкхе
Паччахьалкхе (Госуда́рство, State) — къаьстта долча доазона тӀа юкъарлено вӀашагӀъелла политикан кеп я. Ший доалахьа урхалдара а низбара а аппарат йолаш, цхьан доазона тӀа вӀаштӀехьдаьккха политикан кортамукъа публични Ӏаьдал да.
Е Ӏилма чу а, е халкъашта юкъерча бокъон чу а, дац юкъара цаӀ дола, массане тӀаийца дола «паччахьалкхе» яха духтӀе белгалъяр. «Мата» (мохк) яха дош маӀанах гарга да цунна, амма иззамо йола термин яц из. «Мата» яха дош «паччахьалкхенал» шерагӀа да. Массадолча мехкаша а Ӏилмо а бӀарчча ший долчча тайпара тӀаийца а дола юкъара цаӀ а дола «паччахьалкхе» яха термин юридически белгалъяр хӀанза а доацаш да. Цхьанкхийттача Къамий Организаци яхача эггара йоккхагӀа йолча халкъашта юкъера организаце аргӀа яц моллагӀа дола вӀашагӀдоллар паччахьалкхе я е яц аьнна белгалде. Из хаттар кхыча паччахьалкхенаши правительстваши деш долча халкъашта юкъера-бокъон къоабалдара хаттар да.
Плеядаш
Плеядаш (Плея́ды, айламӀилман белгалдар — M45; иштта а пайда эца ший цӀерах ВорхӀ йиша, Инжили Тоурати чу — Кима) — дӀа-сабаьржа седкъий цӀов ба Ӏаса седкъарче чу.
МагӀалбика шахьар
Географи
МагӀалбика шахьар ГӀалгӀайчен гӀинбухехьа ул. Шахьара гӀинбухехьареи малхбузехьареи гӀай ГӀинбухерча ХӀирийченца да (Моздока шахьарцеи зӀилбухен-малхбузехьа, Правобережни шахьарцеи). Малхбоалехьара гӀай Нохчийченца а да (Надтеречни шахьарца), иштта ГӀалгӀайчен Шолжа шахьарца а да, зӀилбухехьа — Наьсарен шахьарцеи Илдарха-ГӀалацеи да.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:МагӀалбика шахьар
Ерригача Россе библиотекий ди
Ерригача Россе библиотекий ди — Россе библиотекий болхлой цӀай. ХӀара шера Села 27-гӀча дийнахьа дездеш да.
Тархьар
Ерригача Россе из цӀай дезде оттадаьр Борис Ельцин ва 1995 шера. Из цӀай цу дийнахьа нийсдар а ший маӀан долаш да. Къаьстта цу дийнахьа тхьоврача 1795 шера Россе импере паччахь хиннача шоллагӀча Екатеринас амар деннад гучахьа йола паччахьа библиотека хьаелла аьнна. Дукха ха ялале Екатеринай амар кхоачаш а деш цу гӀулакха болх дӀаболабаьб дешара цӀа хилда укхох, аьнна. Из гӀишло хьалъе йолаяьй моллагӀча дог эттача сага шийна бакъахьа хетача хана деша аьттув а моттиг а хургйолаш. ГӀишло хьалъеча юкъа Екатеринас ше доккха дакъа лаьцад, цу чу Ӏодахка книшкаш кхоачашдарца. Цу хана дукха нах дешара а Ӏилманна а тӀакхе́ баьннаб. Тахан из библиотека Россе къаман библиотека яхаш я. Дунен тӀарча эггара йоккхагӀйолча библиотекех лоархӀаш я из.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Села 27 дийнахьа дола цӀайнаш Библиотекаш Библиотекаш ОагӀат:Библиотечни гӀулакх
Пил
[[File:Afrikanischer_Elefant,_Miami.jpg|thumb|Африкера пил
ЦӀа: Эукариоташ
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрда
Класс:  Дакхадийнаташ
Тоаба: ТӀоалда
Дезал: Пилан]]
Пилан (Слоновые, Elephantidae) — дакхадийнатий дезал ба «тӀоалда» (хоботовые) яхача тоаба чура. Цу дезала чура лоархӀаш да лаьтта гӀолла лела эггара доккхагӀа доа дакхадийнаташ.
Мадрид
Мадрид (Madrid [maˈðɾið]) — ХӀиспанера керттера а эггара йоакхагӀа а йола пхьа. Баха нах — 3,273 млн саг (2010 шу).
Рузба
Рузба, Рузба-ламаз (Джума́-нама́з,, صلاة الجمعة) — бусулба наьха параз дола джамаӀата ламаз да. Из деш да маьждигашка пӀаьраска дийнахьа делкъа-ламаза хан. Рузба-ламаз дар параз даьд КъорӀан чу.
Рупольдинг
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах баха моттигаш алапатах ОагӀат:Германен общинаш *
Маджарче
Маджарче е Маджарой мохк ( мадж. Magyarország,, Ве́нгрия) — Юкъера Европе. Баха нах, 2016 шерача дарех, латта 9 823 000 сагах, аре — 93 036 км². Баха наьх таьрахьах кховзткъа кхойттлагӀа моттиге латта Эллада Дуне тӀа, иштта цхьа бӀаь бархӀлагӀа моттиге аренах.
Реджеп Тайип Эрдоган
Редже́п Тайи́п Эрдога́н (Recep Tayyip Erdoğan ) — туркий политик, паччахьалкхен болхло, 2014 шера Маьцхали 28 дийнахьа денз Туркий Мехка мехкда.
Биографи
Реджеп Тайип Эрдоган ваьв 1954 шера Cаькур 26 дийнахьа Истмале берд-хаьхочун фусаме. 2003 шера хабар дар арадаьнна Эрдогана дай аджарой хиннаб аьнна, амма 2014 шера Эрдогана хайтар из бакъ доацилга. 1965 шера Эрдогана чакхъяьккхай Пийале Паша ишкола, цул тӀехьагӀа 1973 шерá имам-хатыба лицей яьккхай. 1981 шера Эрдогана Мармара университет чакхйоаккх.
Карьера
1994 шера Истмален пхье́да́ хиннав. 1997 шера Эрдогана йийшай Зия Гёкальпа язъяь йола поэма, хӀаьта цун юкъера мугӀараш тоадаь хиннад цо:
«Маьждигаш вай сур-Ӏераш я, моартолчеш вай геза кийнаш я, мимараш — вай гебагӀаш а, мутӀахьа бола салтий а ба».
Юххьанцара уж мугӀараш поэма юкъе хиннадац. «Тайп-тайпара дин долча наха юкъе моастагӀал доаржаде гӀертав» аьнна Ӏаьдало 10 бутт ха теха, набахта чувелла хиннав из. Амма 120 ди а даьккха араваьннав. Из бахьан долаш пхьедаь дарж дита дезаш хилар цун.
2003—2014 шерашка Туркий Мехка премьер-министр хиннав.
2014 шера Маьцхали 10 дийнахьа Туркий Мехка мехкда хоржаш хиннача хоржамашка котало яьккхай, 2018 шера юха хержав.
Колой
Колой (Калоевы) — гӀалгӀай тайп. Тархьарца баьхаб Келе. ГӀалгӀай багахбувцамгахьа дӀачӀоагӀденнад цу тайпах волча зӀамача сагах — Колой кӀантах дола оаламаш.
Рыцарь
Ры́царь (ва) (rусеrz яхачох хьадаьннад укх Ritter дешах, цкъахьалхагӀа — «баьре»; miles, caballarius, chevalier, knight, cavaliere ) — Европе юкъерча бӀаьшерашка телаш хинна дворяний лоархӀаме титул.
Поацолг
Поацолг (Гвозди́ка Diánthus) — дуккха шераш даха баьцовгӀий тайпа да дезал чура.
Кепаш
The Plant List долча дарех тайпо чулоац 338 кеп, царех цхьаяраш:
С (кириллица)
С с (С с) —
С
C (латиница), С (кириллица):
Макка
Макка (Мекка, Mecca, ُمَكَّة Макка, иштта مكة المكرمة - Маккат аль-Мукаррама — Эзди Макка, ) — цӀе фордагара 100 км гаьна улла СаӀуди Ӏарбий мехка пхьа. Бусалба наьх хьажолдара юкъ я. Макка бусулба наьх супа пхьа я. Бусалба боацача наха Макка чу чуба́ бокъо яц.
С
Другие области
ОагӀат:Массехк маӀан дола оагӀонаш:Алапаш
Ӏаьлий-Юрт
Баха нах
Ӏаьлий-Юрта 2015 шера 6156 саг вахаш хиннав.
Къамаш
Ерригача Эрсече хьисап деш нах дӀаязбарах (2010 ш.) дараш лоархӀаш хилча :
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
O
O, o — цхьалхача латиной алапата 15-гӀа алап. ДукхагӀа долча метташка «о» яхаш цӀи йолаш да, цун оаз [o] я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Латиной алапат
Подалирий
Подалирий (Iphiclides podaliriu, Подалирий) — кӀормац да парусникий тайпа.
Уж кӀормацаш этинга бетта денза лай чилла кхачалца лелаш да.
Хинхьакхилг
Хинхьакхилг е Капиба́ра (я) (Водосви́нка ; Hydrochoerus hydrochaeris) — буц юа дакхадийнат да хинхьакхилгаш яхача кӀалдезала чура (Hydrochoerinae). Хинхьакхилгаш яхача ваьрах йолча шин кепаех цхьа кеп я (ЗӀамига хинхьакхилгаца цхьана). Хинхьакхилг е Капибара — таханарча дийнахьа довзаш долча царгаш-йӀаьха дийнаташта юкъе эггара йоккхагӀа я.
ГӀалгӀайчен тархьар
ГӀалгӀайчен тархьар (История Ингушетии)
Шира ха
Адамлен тархьара эггара хьалхагӀареи дӀаьхагӀеи дола дáкъа дӀалоац кхерий замано. Из цӀи цу мурах тиллай цу хана саго дукхагӀа кхерах пайда эцаш хиннадаь, масала, кхерах хьаеш хиннай къахьегама а чарахьала кечалаш.
Кхерий зама екъалу массехк мурах:
Царел совгӀа кхы а белгалйоаккх Энеолит (цӀаста кхерий зама).
P (латиница)
P, p — 16-гӀа алап да цхьалхача латиной алапата, латиной а, вешта дуккхагӀа долча метташ чу цун цӀи я «пэ».
ГӀалгӀайчен тархьар
Шира ха
Ший аргӀагӀа палеолит массехк заманах екъаш я: олдувейскии аббевильски замаш (адамлен тархьара дӀайолалуш йола этап), ашельски (400-80 эзара шераш вай замал хьалха), мустье (80-35 эзара шераш вай з. хь.), лакхера палеолитически (35-10 эзара шераш вай з. хь.).
P (латиница)
ТӀатовжамаш
P ОагӀат:Латиница алапаш ОагӀат:Латиной алапат
ГӀалгӀайчен тархьар
Шира кхерий зама
ХӀанзарча ГӀалгӀай Республика лаьтта мустье заман сийлингаш корадаьд Наьсар-хин а Шолжа-хин а бердашта йисте гӀолла. Цу тайпара долча ширача кхерий заман сийлингаш эггара хьалхагӀа 1961 шера Наьсар-Кертеи Дошлакъий-Юртеи корадаьр (хьадийлар) вар В. П. Любин. Корадаь материалаш 40 эзара шера вай з. хь. да аьнна оттадаь хиннад Ӏилманхочо. Цул совгӀа белгалдаьккхад Дошлакъий-Юрта кораяь хинна кечалаш цу меттигарча кхерах даь хинналга. Мустье замалахьа цу метте кхера тоабеш/кийчбеш пхьоалле хиннай.
ТӀехьагӀа мустье заман сийлингаш ГӀалгӀайче корадаьд Буро-КӀалеи, Наьсар-Кертеи, Экажакъонгий-Юртеи, Пхьилекъонгий-Юртеи.
Шолжа-хин атагӀа кхы доккха доацача лаьтта тӀа ишта дукха мустье заман хӀамаш кораяь хиларо хьагойт ГӀалгӀайчен шаьра аре кхы а 40 эзар шера вай замал хьалха тоъал айхе бахаш нах хинналга.
Керда кхерий зама
Кердача кхерий заман (неолит) хӀамаш Даькъастен чухьа дукхача моттигашка кораяьй. ГӀалгӀай Мехка а кораяь хиннай цу заман къаьстта йола хӀамаш. XX бӀаьшера 50-гӀча шерашка Тийрка дукъа тӀа Махьмад-ХитӀе яхача юрта гаьна доаццаш кхерах даь догараш корадаь хиннад. Ӏилманхошта хетаргахьа дахчаца болх бе эшаш хиннай уж кечалаш. Махьмад-ХитӀа кораяьча хӀамай V эзар шу даьннад вай замал хьалха.
Цул совгӀа, кердача кхерий заман нах баьха моттиг кораяь хиннай Магас хьалйоттача моттиге. Цига кораяь хӀамаш (кхерах даь диг, керамика, иштта кхыяраш а) лорае аьнна дӀачуеннай ГӀалгӀай паччахьалкхен мохкбовзара музея чу.
ЦӀаста-кхерий зама
Неолит (керда кхерий зама) ГӀинбухерча Кавказе V эзар шу вай з. хь. хувцалу энеолитаца, вешта аьлча цӀаста-кхерий заманца. Из мур белггала хул саг маьхалах (ма дарра аьлча цӀастах) пайда эца волаваларца.
ГӀалгӀай мехка энеолита зама белгалъяьннай цаховш корадаьча догарца. Из корадаь хиннад ГӀалгӀай мехка культура министерства́ юкъейодача сийлингаш лорадара инспекцен болхлошта 1996 шера Ӏаьлий-Юрта. Цу догара V эзар шу даьннад вай з. хь.
Археологе материалаша хьагойтачох энеолит замалахьа ГӀалгӀайчен лаьтта а, иштта ерригача Даькъасте а, боахам лелабар эргадоал, гулдара а чарахьий а боахамá когаметт лаьтта леладари, доахан леладари алсамдоал. Вешта аьлча, "ший доалá дерзадеш йолча экономикай кепá («присваивающая форма экономики») когаметт дӀачӀоагӀлу «овсара экономикай кеп» («производящая форма экономики»).
Ӏилманхоша антропологаша, лаьтта кӀалха кораяь хӀамаш а антропологе хоамаш а тахка а тахкá, белгалдаьккхад, антропологе материало тоъал тешаме тешалду Кавказе юххьанцара баьха хинна нах цхьа юкъарло хинналга. Иштта бакъдаьд цар ерригача Кавказе ширча кхерий заман культура дукхагӀча даькъе цхьан къаман хилари, цу къаман хинна нах кавказа (кавкасиона) антропологе тайпа долаш хилари, цул совгӀа ала мегаргда тӀехьарча (лакхерча) палеолите (35 000—10 000 в. з. хь.) Кавказе даьха хинна къамаш цхьа мотт болаш хинналга а.
Кавкасиона тайпан («цӀенача кавказерча тайпан») лоархӀаш да юкъерча Кавказе даьха хинна къамаш, хьалхагӀа гӀобана археологе культура яьржа хинначеи (вай з. хь. II-ча эзаршера юкъангара — I эзаршу чакхдаллалца) аланой баьхачеи (I—XV): гӀалгӀай, нохчий, селий (ДаьгӀастен цхьадола къамаш), дугрой, малкхарой, къарший, гӀаьбартой, черсий, тушхой, пхий, шоаной, иштта кхыйола гуржий этнографе тоабаш а.
В. В. Бунак яхача антрополого ший Ӏилман белха тӀа белгалдаьккхад: «Даькъасте мел долча къамал дукхагӀа гӀалгӀашта юкъе дисад из ше ма дарра дола кавказа тайпа».
Боарза́ зама
Вай замал хьалха IV эзаршера Даькъастен доазон тӀа цӀаста кхерий зама хувцалу боарза́ замах (вешта аьлча, ге́за замах). Из кхаь даькъах екъалу: хьалхареи, юкъереи, тӀехьареи. IV эзаршу юкъе кхаьчачара денз III эзаршу чакхдалаллца Даькъасте яьржа хиннай хьалхарча боарза́ заман ши археологе культура — майкопскии кура-а́рахини. Уж шиъ хотталуча метте улл хӀанзара ГӀалгӀай Мохк, из бахьан долаш укхаза корадаьча боарза заман цхьадола сийлингаш синкретически (вӀашагӀъийна) куц долаш да — шаккхе культурашца дувзаденна (Майкопски а Кура-арахин а) белгалонаш долаш.
Майкопски культура
Майкопски культурах дола боарзаш дукха корадаьд БӀуматеи Аьрштеи. Майкопски а кура-арахин а шаккхе культурашца дувзаденна дола вӀашагӀъийна куц долча сийлингех эггара цӀихезагӀа да Мужечара цӀенге яхар. Цул совгӀа Майкопски культурах лоархӀаш да (вай з. хь. III-гӀча эзаршера чаккхера денз — II эзаршу доладаларга кхаччалца йола ха яьнна дола) массехк боарзаш: Ӏабе Гув, Мурад-Боарз, Аьлтий-Юртара боарз, иштта кхыдараш а.
Кура-арахин культура
Кура-арахин культурах лоархӀаш ГӀалгӀайче корадаьча сийлингех эггара цӀихезагӀа да: Мужечара цӀенге, Эккажакъонгий-Юртара цӀенге, Аьгакхаьллера Ӏимараш, Эзмера кхерий оагилгех дола каш.
Къулбаседа Кавказа культура
II-гӀча бӀаьшера вай з. хь. Къалбаседа Кавказе юкъерча боарза́ заман вӀаший гарга йола массехк археологе культура яьржай. Хьалхарча боарза заман хинна культурий ларда тӀа хьахиннай уж. Ӏилмангахьа царех цӀи тиллай «северо-кавказская культурно-историческая общность», вешта аьлча «Къулбаседа Кавказа культура» («Северокавказская культура»). ГӀалгӀай мехка юкъера боарза зама белгалъяьннай массехк сийлингашца. Царна юкъе да цаховш корадаьраш а, кашамаш а, иштта вахаре лелаю цхьацца хӀамаш а.
Кобански культура
Къулбаседа Кавказа культура ларда тӀа хьахиннай Къулбаседа Кавказе (автохтоний) хьалха денз дахача къамай культура — «кобански культура». Из яьржа хинна мур белгалйоаккх вай замал хьалха XII—IV бӀаьшерашца. Амма цхьадола корадаь дола сийлингаш кхы а хьалхагӀарча хана хиннад йоах. Кобански культура Юкъерча Кавказе дегӀайоагӀаш хиннай юкъерча бӀаьшерий юххье кхаччалца. Антропологега диллача кобански культурах хинна нах кавказа тайпан викалаш хиннаб, цул совгӀа, цхьаболча Ӏилманхошта хетачох, вайнаьха метташ леладеш хиннаб.
Духхьал кобански культурай ваьрашца хоттаду Ӏилманхоша гӀалгӀай къаман тоабаш/юкъарленаш хьахилар. Цу замалахьа хинна хӀамаш дувцача къаьстта гуржий йоазон хьаста кортошка гӀалгӀай дай (кобански культурай ваьраш) хьоахабу «кавкасионы» а, «дурдзуки»/«дзурдзуки» а яхача этнонимашца, хӀаьта, антични йоазонашка — «махли»/«махалы», «махелоны» яхача этнонимашца.
Кобански культурай наха шоай цӀенош деш хиннад Ӏаламца хьахиннача айеннача моттигашкеи, дукъаш тӀеи, хин атагӀашка гӀоллеи. Эс лакхахьа доагӀача, ГӀалгӀа мехка лоам йиса́ хӀанз а йолаш я кобански культурай циклопически гӀишлош, уж хьалъетта ха белгалъяьккхай вай замал хьалха II бӀаьшу чаккхенца — I бӀаьшу доладаларца (Дошхьакхле, Аьгакхаьлл, Хамхи, Кхарт).
Кобански культурай ваьраш тӀема демократи дегӀайоагӀача лагӀа тӀа хиннад. Цу наьха юкъарлен вахаре доккха дозал а шиш а кхаьча керте айттаб гӀаьрий баьччаш. Шаьрача арен нахаца каст-кастта хулача тӀемашца дегӀаденад тӀема гӀулакх а герза кхоачам а. Из зама къаьстта белгалъяьннай дуккха а тайп-тайпара а герз хьадеча овсаралца.
Юкъера бӀаьшераш
Оалойче, моалой, бохам.
Эрсий Импере чу
1770 шера Мутт-хьал бетта ГӀалгӀайче Эрсий Паччахьалкхенах хоттаялара барт баьб. 1860 шера Эрсий урхазо Александр II даьча амарца Тийрка область кхелла хиннай. Цу юкъе хиннай ГӀалгӀайче а.
1811 шера немций тохкамхо Мориц фон Энгельгардт ГӀалгӀайче хиннав. Ше хиннача моттигех лаьца шийна бӀаргадайнар дӀаяздаьд цо «Путешествие в Крым и Кавказ фон Энгельгардта и Фридриха Паррота» яхача литературни белха тӀа.
Совета Союза лоаттаме
Баьцамеа бетта 7-гӀа дийнахьа 1924 ш. вӀашагӀъейллай ГӀалгӀай автономе область. Цу ханара лоархӀаш да гӀалгӀай паччахьалкхе кхоллар. Ший хана «ЦӀе ГӀалгӀайче» аьнна Советий Ӏаьдало цӀи яьккха́ хиннай ГӀалгӀай Мехках. ЛоархӀаме да цу шерашка шоай йоазув доацача къамашта цу Ӏаьдало каьхата метта кепайоазув далар а. Цу даькъе гӀалгӀашта а деннад из. 1923 шера 1 мае арадаьннад гӀалгӀай меттала хьалхара «Сердало» газет. ГӀалгӀай Автономе Областа Заьзганаькъан Бийсолта Идриса кулгалдаьча шерашка (1924—1929 шш.) Мохк дегӀабенаб массе а даькъе экономически, социальни, культурни, юкъарлен.
Лайчила 15 дийнахьа 1934 ш. Нохч-ГӀалгӀай область хьаяьй. Чантара 5 дийнахь 1936 шера цох Нохч-ГӀалгӀай АССР хьаяьй.
27.08.1939 ш. РСФСР Лакхерча Совета Президиума амарца МагӀалбика́ пхьен статус еннай.
9-гӀча Нажгамсхой чу 1957 шера Нохч-ГӀалгӀай къамаш Даьхех кхетарца цар АССР а меттаоттаяьй (цига денз ГӀалгӀай Супа лаьтташ, Нана-лаьтта дӀадаьккхад, Зовр-Ковх дӀатеха).
ГӀалгӀай Республика
Шоай цӀабаьхкача хана денз Ӏаьдала бокъонашца шоай лаьтташ (ГӀалме шахьари, Бурои, Къаскими) юхадаккха гӀерташ хиннаб гӀалгӀай. 1992 шера АьрхӀий бетта тӀехьарча деношкеи — Лай чилла бетт хьалхарча деношкеи ГӀалме шахьареи, Буро тӀеи бахача маьрша болча гӀалгӀашта тӀема таӀазар тӀаоттадир, из бахьан долаш эзараш эзараш гӀалгӀай ков-карт доацаш а биса шоаш бахача меттигера дӀабаха бийзар. Эрсий хоамий гӀирсашка гӀалгӀашта баьча Ӏоткъамах цӀи тиллар «ХӀирий-гӀалгӀай вӀашдухьале» аьнна. ХӀанз а из дов къаьстадац.
Ӏаьржа форд
Ӏаьржа форд (ба) (гур: შავი ზღვა, апс: Амшын Еиқәа, эдыг: Хы ФӀыцӀэ, эрс: Черное море) — Малхбузерча оакафорда бассейна юкъебоагӀа чура форд. Босфор яхача форда оасаца Ӏаьржа форд Мрамора фордах кхет, дӀахо «Дарданеллы» яхача форда оаса гӀолла (цу форда оасаех Ӏаьржача форда оасаш оалаш а нийсалу) — Аьге фордацеи Юкъфордацеи фордашца. Кхерча форда оасаца Ӏаьржа форд вӀашагӀхотталу Азов-фордаца.
Ӏарбий мотт
Ӏарбий мотт (Ара́бский язы́к, اللغة العربية, al-luġa al-ʿarabiyya) афразера меттай дезала семитски ткъоврон мотт лоархӀаш ба. Ӏарбий мотти цун эршаши бувцаш болча наьх дукхал — гаргга 240 миллион саг (наьна мотт), кхы а гаргга 50 миллион саго пайда эца Ӏарбий меттах шоллагӀа мотт санна.
Ӏаьржа форд
ГӀинбухехьара Ӏаьржа форда чу кӀоарга чуйижай ГӀирман ахгӀайре. Ӏаьржача форда тӀехен тӀа улл Европани ЗӀамигача Азени юкъера хин гӀай (доазув).
ГӀалгӀайчен тархьар
ГӀалгӀай Республика
Баьцамеа бетта 11-гӀа дийнахьа 1999 ш. ГӀалгӀай Республика Халкъа Гуллама законаца тӀаийцай ГӀалгӀай паччахьалкхен байракх. ТӀехьагӀа, 2014 ш. ГӀалгӀай Мехкдаь амарца из ди дездаьд паччахьалкхен цӀай санна.
Ӏаьржа шоршал
Ӏаьржа шоршалаш (Чёрный дрозд, Turdus merula) — шоршалий ваьрах долча оалхазарий кеп.
ГӀалгӀайчен тархьар
Литература
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар ОагӀат:Кобана культура
Ӏарбий мотт
Письменность арабского языка — на основе арабского алфавита.
Ӏаьржа шоршал
Сурт оттадар
Ӏаьржа шоршалаш 25 см доккха хул. МаӀа оалхазар Ӏаьржа бедарца хьакъоастлуш хул. Се оалхазар бора беса хул.
Ӏарбий мотт
Это один из шести официальных и рабочих языков Генеральной ассамблеи и других органов Организации Объединённых Наций (ООН). Официальный язык всех арабских стран (в Ираке — наряду с курдским). Кроме того, является одним из официальных языков Чада, Эритреи, Джибути, Сомалиленда, Сомали и Коморских Островов.
18 декабря — День арабского языка в ООН.
Ӏаьржа шоршал
Даар
Ӏаьржа шоршалаша садоалла хӀамаш а, догӀа нӀаний а, кхыдола зӀамига дийнаташ дуъ.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ма дарра шоршалаш ОагӀат:Евразера оалхазараш
Mохк
Мохк (Страна́, Country) — ший доалахьа увттадаь дола доазонаш дола лаьтта. Доазонаш хила йиш я: политически (политически мехкаш), Ӏалама лоаттама (Ӏалама лоаттама мехкаши шахьараши), культурай (культурни мехкаши шахьараши) е тархьара доазонаш (исторически мехкаши шахьараши).
Мохк ший лоӀаме йолаш паччахьалкхе хул, иштта кхыча паччахьалкхен лоӀама кӀал хул (колонеш, доала кӀалхардара лаьтташ).
T
T яхилга хила мегаш да:
ОагӀат:Массехк маӀан дола оагӀонаш:Алапаш
МацагӀатен лоаме
МацагӀатен лоаме, МацагӀате-Мтианети (я) (მცხეთა-მთიანეთი мцхета-мтианети; მცხეთა-მთიანეთის მხარე mcxeta-mtianetis mxare) — Гуржехьен юкъе улла хӀанзара административни край. НанагӀалеи йоккхагӀа йола пхьеи МацагӀате я.
Гуржехьен мссехк тархьаран мехкаш чулаьцад: Эрцо-Тианети, Мтиулети, Хеви, Пхий мохк, Шой мохк, малхбоалера Картли.
Политика
Поли́тика (πολιτική «паччахьалкхен дер») — Ӏаьдала органий дер а, паччахьалкхен урхалдар а чулоацаш поняти я, иштта цунна юкъедоагӀа паччахьалкхено болхбараца бувзам дола юкъара вахара хаттараши хилараши. Политика тохкаш я политологи яхача Ӏилма чу.
Papilio demodocus
Papilio demodocus — гата-кӀормацаш яхача дезала Papilio ваьра кӀормац.
Куц
Ткъамаш 8—10 см шера да. Се кӀормацаш дукхагӀча даькъе маӀачарел доккхийгӀа да.
Ткъамаш дукхагӀа боарха да.
Ареал
Юкъера а ЗӀилбухера а Африка, Мадагаскар.
Дебадалар
Дикача хьале кхо ноахал доалл. НӀовциский даар — цитрусаш.
Экономике
НӀовцискаша цитрусий бешамашта доккха зе ду.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ЦӀоглеладергаш ОагӀат:Африкера садоалла хӀамаш ОагӀат:КӀормацаш
Сагалбуц
ТӀахьожаяргаш
С ОагӀат:БаьцовгӀаш
Са
Са (душа́, anima) — динга а, цхьадолча духлохама хьехамашка а диллача, леш йоаца субстанци, хоалуш йоаца хӀама. Цунца белггала да Дала кхелла хилар саг а цун Ӏалам а, из саг хилар а. Сингара дола а лу, из бахьан этта дӀа а дода вахар, хӀама хоадала могийт цо, уйла еи, иштта сакхетами, хоаламаши, лоӀами хилар. ДегӀа́ духьал увттаду.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Философе терминаш ОагӀат:Аналитикай психологи ОагӀат:ЖӀаргахой ди довзар ОагӀат:Жугтий ди довзар ОагӀат:Эпистемологи ОагӀат:Ди ОагӀат:Витализм ОагӀат:Сага эзотерически анатоми
Садоалла хӀамаш
Садоалла хӀамаш (я), сагалматаш (да) е синоргаш (да) (Insécta, Насеко́мые) — букъатӀехкйоаца членистоноги дийнатий класс.
А
А (U+0410) е A (U+0041) алапа маӀанаш:
Белгалдаккхар
ОагӀат:Массехк маӀан дола оагӀонаш:Алапаш
ТӀонганаькъан
ТӀонганаькъан (Тангиевы) — гӀалгӀай тайпа. Аьгакхалара ба. Цар вошал да Ужахьанаькъанцеи, ГӀазданаькъанцеи, Жантиганаькъанцеи.
Ваьр-фу
ГӀа — ГӀалгӀа  — ГӀаьст  — ГӀарс  — ГӀайтакъа  — ГӀойберд  — ГӀаьбарте  — ГӀармакх  — ТӀох  — Хьакъа  — Болат  — Оз  — ЧӀопа  — ТӀаги  — Шаьма  — Максим  — Шоа  — Элберд  — Аьга  — Ивизд  — ГӀазд — ГӀойберд  — БулгӀач  — Арсмак  — Эбарг  — ТӀонг
Литература
ОагӀат:ТӀонганаькъан
Ахки-Юрт
Ахки-Юрт (Су́нжа, Сунжæ) — эйла я ГӀалме шахьаре.
Котаганаькъан
Котаганаькъан (Котиковы) — Гелатхой тайпан никъ.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Котаганаькъан
Магас
Магас (я) (иштта Магате) — ГӀалгӀай Мехка нанагӀала. ХӀанзара Магас йиллай 1992 шера, 700 шерал совгӀа хьалха Аланойчен нанагӀала а хинна йохаяьчул тӀехьагӀа меттаоттаяьй из. Эрсечен субъекта административни юкъ йолча пхьешта юкъера эггара зӀамигагӀеи къонагӀеи я.
Этимологи
ГӀалгӀай Мехка кердача нанагӀалий цӀи «Магас» хургйолаш ювца оттаяьр цӀихеза тархьархо Коазой Дауда Нурдин ва. Юххера ГӀалгӀайчен Мехкдас кхычарна юкъера из хержа хиннай. Тархьара, археологен, лингвистикан дараштеи цигарча географе цӀерай топонимикаи бух тӀабодаш тиллай кердача нанагӀалий цӀи. Цу дарашка тӀатайжача Даькъасте иллача ширача Оалойчен нанагӀала цӀи хиннай «Магас». «Магас» яхача топонима чу «Ма» гӀалгӀай меттала малх яхилга да. ХӀаьта, «га»/«го» («круг», «диск») тӀатехача хьахул «мага»/«маго» — «маьлха гом, маьлха го». Чаккхенга латта «с» — гӀалгӀай «са» (лаьтта, моттиг) яхачох хьадаьнна дола моттиг белгалъю да́къилг да.
Шира зама
Эггара хьалха Магас тептараш тӀа хьоаяьй иттлагӀча бӀаьшера ваьхача МасӀуди яхача Ӏарбечо 943 шера. Магас илла моттиг белгалъю кхыча Ӏарбечо, Масуде заманхочо, Ибн Рустас. Цо язду, Аланой мехкагара малхбоалехьа уллача Серир цӀи йолча паччахьалкхен доазон тӀара (хӀанз нохчашкахьа Орга хий доагӀачара) кхаь дийнахьа малхбузехьа никъ бича, гӀаш воагӀа саг Магасе кхоачаргва, аьнна.
ГӀалгӀай Ӏилманхошта хетачох Оалойчен нанагӀала Магас иллай хӀанз Яндаре, ГӀаьзе-Коа, СурхотӀе, Экажакъонгий-Юрт, Ӏаьлий-Юрт ядача айеннача метте, хӀанзара Магаса доазув чу а лоацаш, малхбоалехьа Эса-чӀоже дӀатӀа а йоалаш.
ХIII бӀаьшера моалоша йохаяьй Магас. 1238 шу чакхдоалаш, Ӏай, Магаса кӀала эттаб, Бату-хан хьалха а волаш, моалой бӀу. Цхьан бетта духьала лаьттаб гӀалгӀай моалошта, дуне цецдоаккхаш денал гойтад, амма моалой сов дукха хиларах дӀаяьккхай Магас моастагӀаша. Из хиннад, 1239 шу долалуш. «ЦӀи мара хӀама йисанзар Магасах», ― язду моалой бӀенаца хиннача йоазонхочо Джувейне.
ХӀанзара зама
1995 шера ГӀалгӀай Мехкдас Овшанаькъан Руслана кертера лард еллай ГӀалгӀайчен керттера пхьенна. 2002 шера денз Магас официальни ГӀалгӀай Мехка нанагӀала я.
Малхбоалера Европа
Малхбоалера Европа (я) (Восточная Европа, Eastern Europe) — деша готтача маӀанах — географега диллача юкъера а гӀинбухе-малхбоалера а йола Европа. Ба́ха нах дукхагӀа славяний къамаех ба, цар цу кӀалгӀаран арен 2/3 да́къа лоаттаду.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи ОагӀат:Европа
Ӏаьржадаьредаш (химе элемент)
{{Карточка химического элемента
Ло
Ло (шаблон, ) — массехк маӀан дола термин.
ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
Мехкай телефона кодаш
Мехкай телефона кодаш (Телефонные коды стран) дӀачӀоагӀдаьд E.123 а, E.164 а номераш йолча ITU-T хьехамца. Цхьайолча хана цу кодех IDD кодаш оал (International Direct Dialing), е ISD кодаш (International Subscriber Dialing).
Гулбаь хоам
Таблицай мугӀараш зоний номераш я, + яхача хьарака́ тӀехьайоагӀа хьалхара дагарг. ХӀаьта колонкаша мехка кода шоллагӀа дагарг хьагойт (нагахьа санна зона екъаш яле).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Мехкай мугӀамаш ОагӀат:Классификатораш Телефона кодаш|Мехкаш Телефона нумерацен планаш
Сайре
Сайре (Ве́чер, Evening) — ди-бийсан ха я ден тӀехьеи бийсан хьалхеи йоагӀаш. Цхьайолча хана сайрен духá бувзам бу малх анайистá тӀакхачарцеи МаьркӀаже йолаяларцеи, амма бакъда шера ханага хьежжа из тайп-тайпара хана чу хул.
Бехкам
Бехкам (ба):
Сан-Паулу
Сан-Па́улу (São Paulo, МФА: ) — Бразилехьен зӀилбухе-малхбоалехьара пхьа, иштта цаӀ цӀи йолча штата нанагӀала. Эггара дукхагӀа нах баха гӀала я мехка а, гӀара тӀа а, ЗӀилбухен ахбура тӀа.
Санкт-Петербург
Санкт-Петербург — шоллагӀа йоккхагӀа йола Эрсече пхьа. 5 281 579 саг ва (2017 шу) пхьа вахаш.
Сан-Паулу
Герба тӀара девиз: NON DVCOR DVCO — «Доал сона дац, аз ду».
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
СаӀудий Ӏарбий мохк
СаӀу́дий Ӏарбий мохк (Королевство Сау́довская Ара́вия, المملكة العربية السعودية‎ аль-Мамлякат аль-Ӏароабийятас-СаӀудийят) — Ӏарбий ахгӀайрен тӀа йоккхагӀа йола паччахьалкхе. ГӀинбухен-малхбоалехьа цун гоннахьа Фаьрсий форда га да, малхбузехьа — ЦӀе форд ба. ГӀинбухера гӀай Йорданецеи, Иракъацеи, Кувейтацеи да, малхбоалехьардар Къатарацеи Хеттача Ӏарбий Эмираташцеи да, зӀилбухен-малхюбоалехьа Оманаца да, зӀилбухехьа — Йеменаца да.
Санкт-Петербург
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
СаӀудий Ӏарбий мохк
СаӀудий Ӏарбий мехках каст-каста «Шин сийлен мохк» оал, ислама керттера ши пхье — Маккеи Мадданеи ловш. Мехка лоаца цӀи СаӀуди я.
Мехка цӀи урхал деча династен цӀерагӀа йолча кхаь паччахьалкхенах я СаӀудий Ӏарбий мохк (СаӀудитий цӀерагӀа), вожаш я — Иордана Хашимитий Паччахьали (доал Хашимитий династега да), Лихтенштейна къаьзечеи (фон унд цу Лихтенштейн къаьзий лаьтта).
СаӀудий Ӏарбий мохк, ший мехкадаьттий тӀехйоккха йолча Ӏалашонца — Мехкадаьтта экспортёрий организаце (ОПЕКе) керттера паччахьалкхе лоархӀаш я. Дунен тӀа мехкадаьттанна экспорт ярах 2015 шера цхьоаллагӀа моттиге хиннай, 2017 шера — мехкадаьтта даккхарах шоллагӀа моттиге (Эрсеченна тӀехьа).
ТӀатовжамаш
СаӀудий Ӏарбий мохк ОагӀат:Паччахьалкхенаш — ООН доакъошхой
Мандрил
Мандрил (Mandrillus sphinx) — приматий вид я Мартышк дезала чура.
Малх
Малх (Sol, Солнце, Sun; символ: ) — цаӀ мара боаца седкъа ба Маьлха коа. Малха гоннахьа кхесташ я цу система кхыйола объекташ: дуненаши цар новкъараши, чинтолг-дуненаши цар новкъараши, тархседкъаши, айламгалаши, цӀог-седкъийи, айлама доми. Маьлха дозал да дерригача Маьлха ковна жамӀа даьча дозала 99,86 %.
Этимологи
Дош хьахиннад ширча гӀалгӀай (хӀуррий) «ма» (солнце) яха доши «алхха« (только) яха доши цхьанкхетарца. Дукха ха яц гӀалгӀаша малхах «ма» я́хá. Ма яхар маьлха Даьла цӀи хиннай ширча хӀуррий. ХӀанзара гӀалгӀай «малх» яхаш дола дош шин дешах латт: «ма» («малх») + «алхха» («цаӀ мара доаца, къоастадаь»). Байсаранаькъан Муртуза Идриса ший «БӀаьшерий боадонгара» яхача романа чу из белгалдоаккхаш яздаьд: «Боккхийча нáха хьаяхачох, хьалха малхах ма я́ха́д, тӀаккха цу тӀа алхха ӀотӀакхийттад» («Как говорят старики, прежде солнце называли Ма, а слово алха означает — только). Малхах Даьла веш хиннача гӀалгӀаша Ма́лхá те́къача хана даь кхайкар да «ма алхха».
Полхехье
По́лхехье́, е Поло́ни (я), иштта Полхой мохк, Поло́ний мохк (ба) (Polska, официале цӀи — Респу́блика Полхехье (Rzeczpospolita Polska ) — Юкъерча Европера паччахьалкхе . Бахархой дукхал — 38 623 221 саг (2012-ча шера , территория — 312 679 км². НанагӀала — Варшава. Паччахьалкхен мотт — полхой.
Унитарни паччахьалкхе я, халкъа гуллама республика. Мехкда — Анджей Дуда. Премьер-министр — Матеуш Моравецкий. Подразделяется на 16 воеводств.
Пхье округ
Пхье округ (я) (Городско́й о́круг) — тайп-тайпарча паччахьалкхенашка леладеш дола административни-лаьтта доакъой тайпа.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Меттигера шеурхалдар * ОагӀат:Пхье ОагӀат:Административни доакъош
Хишкаш
Тоатола хишкаш (Речные выдры ; Lutra) — оакхарий ваьр я Соалора (Mustelidae) яхача дезала чура. Кхаь кепах латт.
ЗӀамига тӀаусбӀарг
ЗӀамига тӀаусбӀарг (Saturnia pavonia, Павлиноглазка малая) — тӀаусбӀарга дезала кӀормаца кеп я.
Сурт оттадар
МаӀа кӀормаца хьалхашкарча ткъамий шерал 25-29 мм я, се кӀормацa 28-38 мм хул. МаӀа кӀормаца хьадийлача ткъамий дӀоахал 60 мм, се кӀормаца 80 мм кхаччалца хул.
Тушолена а Села бетташа юкъе цхьа кӀира хиллал хан чу, гӀатта лелаш хул цу тайпара кӀормацаш.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:КӀормацаш
Мангалкомар
Ма́нгалкомар (Ежеви́ка, Blackberry) — яхача баьцовгӀай ваьра кӀалваьр да  яхача дезала чура. Эрсече тайп-тайпарча моттигашка «Мангалкомар» аьлле цӀи йоах укх шин баьцовгӀай кепах: Сийна мангалкомар (Ежевика сизая, Rubus caesius), КӀотарг-мангалкомар (Ежевика кустистая, Rubus fruticosus). Цхьаболча автораш ежевикой мангалкомар хьалхарчох мара алац, шоллагӀчох — куманика оал; цхьайолча хана цу хьалхарча кепах ожина оал (Украине) е ажина оал (Кавказе).
ЗӀилбухе-Африкера Республика
ЗӀилбухе-Африкера Респу́блика лоацца ЗӀАР (Ю́жно-Африка́нская Респу́блика лоацца ЮА́Р, кастта белгалъю ЗӀилбухера Африка санна; Republiek van Suid-Afrika, Republic of South Africa) — паччахьалкхе я Африкера гӀáран зӀилбухера даькъе.
ЗӀийна
[[File:Ежик.jpg|right|thumb|250px|ЗӀий, (Erinaceidae)
ЦӀа: Эукариоташ
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрда
Класс:  Дакхадийнаташ
Тоаба: Садоалла хӀамаш юа
Дезал: ЗӀийна ]]
ЗӀийна (Erinaceidae, Ежо́вые) — садоалла хӀамаш юача тоабан дакхадийнатий дезал.
Классификаци
Дезал
ЖӀайрах
ЖӀайрах, иштта ЖӀайрахь (я) (Джейрах) — ГӀалгӀай Мехка йола кхаьлл. ЖӀайраха шахьара административни юкъи, иштта йоккхагӀа йола нах баха моттиги я.
ЦӀи
Цхьаболча тархьархошта хет ЖӀайраха цӀи Эрмалойчени гӀинбухерча ХӀиранеи 724—730 шерашка халифа оартам хиннача Жаррахь ибн ӀабдуллахӀ аль-Хьакаме цӀераца ювзаенна я аьнна. Даькъаста тӀом беш Даьра аьле гӀолла чакхваьнна хиннав Жаррахь ибн ӀабдуллахӀ.
Географи
ГаргагӀа йола кхаьллаш: гӀинбухен-малхбоалехьа — Бейни, малхбоалехьа — МохтӀе, зӀилбухехьа — Эзми, ХӀирийчен доазон тӀа.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Абзой
Абзой дукхал Дуне тӀа ~ 68 000 саг ва. Эрсече: 43 341 (2010-ча шера лархӀарах)
Бувцаш бола мотт — абзой мотт ба. Ди лелдеш бола абзой бусулба ба (сунний).