cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Даькъастен край
Даькъастен край, е ГӀинбухен-Кавказа край (Северо-Кавказский край) — РСФСР доазона тӀа, 1924 шера Ардара 16 дийнахьа денз 1937 шера Муттхьов 13 денга кхаччалца хинна административни-лаьттан единица. Административни юкъ — Ростов-на-Дону пхье (1934 шера наджгоанцхой бетта 10 дийнахьа денз — Пятигорск, 1936 шера наджгоанцхой бетта денз — Орджоникидзе, 1936 шера декабрь 15 дийнахьа денз — Ворошиловск (хӀанз Ставрополь)). СССР 1926 шера бахархой дӀаязбаьчох цу крае бахаш эггара дукхагӀа эрсийи (46,2 %) украинхойи (37,4 %) хиннаб.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:1924 шу Ростова областе ОагӀат:РСФСР краеш ОагӀат:1920-гӀа шераш Ставропола крае ОагӀат:Хьахиннай 1924 шера Эрсече ОагӀат:Административни единицаш, дӀаяьхай 1937 шера ОагӀат:Административни единицаш, хьаяьй 1924 шера
ГӀайракх
ГӀайракх (я) (Точильное колесо) — хедаеш, этӀъеш, тедаш дола гӀирсаш (херх, кӀод, урс, мангал, иштта кхыяраш) ир а еш абразивни материалах а бола кхестабеш бола кхер.
Сигалахийкхухьаргаш
[[File:Ciconia nigra 1 (Marek Szczepanek).jpg|270px|thumb|right| Ӏаьржа сигалахийкхухьарг
ЦӀа: Эукариоташ
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрдай
Класс:  Оалхазараш
Тоаба: Сигалахийкхухьарга куце
Дезал: Сигалахийкхухьаргий
Ваьр: Сигалахийкхухьаргаш ]] Cигалахийкхухьаргаш (Аисты, ) — оалхазарий ваьр да дӀаьха когаш даргий тоаба чура.
Вахара куц
Сигалахийкхухьаргай сетка хьисапе цӀок долаш дӀаьха дерзан когаш долаш хул; зӀок нийса яӀаьха я; хьалхара пӀелгаш вӀашагӀхоттденна да некдара шера перепонкаца, пӀелгаш готтига да хьармакхий бесах мӀараш йолаш. Керта тӀа а фоарта тӀа а наг-наггахьа дерзан цӀок да.
Европе ши кеп я: Ӏаьржа (С. nigra) а кӀай а (С. alba); первый покрыт тёмно-коричневыми перьями; второй, за исключением крыльев и плеч, покрыт белыми перьями, клюв и ноги красные. Перелётные, в Среднюю Европу прилетают в феврале и марте. Помимо Европы, встречаются в других местах Восточного полушария. По прилёте поселяются в прежних гнёздах, которые устраивают из сухих сучьев на вершинах деревьев и на крышах; любят местности, обильные водой, в наибольшем количестве встречаются в Голландии, в Исландии и Южной Саксонии. Так как аистов не преследуют, то они очень доверчивы и подходят близко к жилищам.
Сигалахийкхухьарга даар хул чкъаьри, пхьидарчи, шолкъаши, лихьарчи, миталаши, догӀан нӀанийи, балкъазараши, садоалла хӀамаши.
Самка откладывает 4-5 яиц белого цвета длиной около 8 см. Голос слабый, звуки производит хлопаньем челюстей; только птенцы, сидя в гнезде, производят писк или звук, похожий на слабое чириканье. Длина белого аиста от конца клюва до кончика хвоста почти 1,3 м; стоя имеет высоту 1 м.
Маьцхали
Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Маьцхали. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа Маьцхали бутт ахкан тӀехьара, кхоллагӀа, бутт ба, ЗӀилбухен ахбура тӀа — Ӏан тӀеххьара бутт ба.
ХӀанзара заман чу григоре ханоргах Мяцхали 10-гӀа ди кхаччалца Малх «Ийскогбарг» яха седкъарче чу латташ хул, Маьцхали 10-гӀча дийнахьа денз — Лома седкъарче чу.
Идал-Пхьен область
Идал-Пхьен о́бласть — Эрсечен субъект, ЗӀилбухерча федеральни го́ма юкъе йода. Область Малхбоале-Европай арен тӀа улл, областа зӀилбухе саккой Ӏаькъа тӀа улл. Административни юкъ — Идал-Пхье.
Хьажа иштта
Тархьар
Мухьаммад Пайхамар
Мухьаммад (ﷺ) иштта политикай къахьегамхо а бусалба уммат оттадаьр а цун хьалха лаьтта́р а хиннав. Цо урхал деча хана из уммат чӀоагӀеи йоккхеи паччахьалкхе хиннай Ӏарбий ахгӀайрен тӀа.
Мухьаммад Пайхамар (ﷺ) ваь ха малагӀа я Ӏалам наьх барт тайнабац, хӀаьта цхьаболча наха йоаллаю ха Макка ваьлга я. Кхелхав Маддане. Цига дӀавелла воал из Масджид ан-Набавий яхача маьждиге.
НӀанийцӀи
[[File:Lampyris_noctiluca.jpg|250px|thumb|НӀанийцӀи|
Домен: Эукариоташ Доалаче: Дийнаташ Тайпа: 	Членистоноги Класс: 	Садоалла хӀамаш Тоаба: 	Чоапилгаш Дезал: Сеткъаргаш
Ваьр Сеткъаргаш
Кеп НӀанийцӀи]]
НӀанийцӀи е Йоккха сеткъарг (Lampyris noctiluca, Обыкновенный светляк) — сеткъаргий кеп я Европеи Азеи яьржа.
Хьажо
Хьажо (ва/я) (хаджи; الحجّي) — Маккарча ХьажцӀенна зерат дер.
Сигаленашка хӀама етташ
Сигаленашка хӀама етташ (Knockin’ On Heaven’s Door, Достучаться до небес) — 1997-ча шера Ян Томаса даьккха немций фильм.
Сюжет
Фильма турпалхой ши маӀа саг ва. Дарбанче баха́чул тӀехьагӀа рак долга гучадоалл царна. Цига шоайла бовза а лу уж. Берзаргхиларах сатувса йиш йоацалга а ховш, палате кораена къаракха шуша мол цар. ДӀатӀахьажача эсалагӀа волчо веха́ волаш шоллагӀчоа шийна цӀаккха форд байна хинна боацалга дӀахайта. Цига чура шоай балалехьа форда тӀа баха лоархӀ цар, цхьанна хӀаманна шек дӀа а боацаш....
Когаш-цӀе фордаоалхазар
Когаш-цӀе фордаоалхазар (Красноногая чайка) (Chroicocephalus novaehollandiae scopulinus) — астралера фордаоалхазар яхача оалхазарий кепан кӀалкеп я. Фордаоалхазарий (Laridae) яхача дезала юкъедолхаш да уж.
Унахо
Унахо (ва/я) (больной) — цамогаш хинна саг. Лазар бахьан долаш дегӀа оттам хувцалу, цунга хьежжа сага хьал а вогӀагӀа хул. Унахошца кӀаьда хул, гӀожа йист хилац, хӀана аьлча саготонои, баланои ишта а во дола хьал кхы а чӀоагӀагӀа толхаде тарлу.
Тушола бутт
Тушо́ла бутт — гӀалгӀай ханорга кхоалагӀа бутт. ВӀаший нийслу Ма́ртаца — юле ха́норга а григоре ха́норга а кхоалагӀча беттаца. Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Тушола бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа бӀаьстен хьалхара бутт ба, Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — гуйрен хьалхара бутт (ГӀинбухера ахбура Тов бетта эквивалент).
Унахо
ЦӀи
«Унахо» яха дош «у» яхачох хьадаьннад.
Тушола бутт
ЦӀи
Шера кхоалагӀча бетта цӀи гӀалгӀай меттала башх-башха йоалаяь хиннай хьалха дӀабаха́ча тайп-тайпарча тохкамхоша. Царна тӀа а товжаш хӀанзарча тохкамхоша шоашта хетачох нийсагӀа я аьнна массехк тайпара беттай цӀераш яр ГӀалгӀай Мехка дӀа-хьа яьржа лелаеш, вешта аьлча, массехк ханоргаш дар. Царех да, масала, Коазой Ӏийсас оттадаьр, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто оттадаьр, СелаӀад тептаро оттадаьр, Мерешканаькъан Султана оттадаьр. 2022 шера ГӀалгӀайчен Мехкдаь распоряженеца официальни дӀачӀоагӀъяьй гӀалгӀай меттала беттай цӀераш, уж дукхагӀа вӀаший тарлуш я Мерешканаькъан Султана оттаяьча беттай цӀерашца. Мехка тайп-тайпара йолча организацештеи учрежденештеи хьийхад дӀачӀоагӀъяь йола беттай цӀераш лелае аьнна. Из бахьан долаш ГӀалгӀай Википеде а лаьрхӀад уж лелае.
МаӀан
Тушола бетта цӀи тушолкотам яхача оалхазарца ювзаенна я. Эрсий меттала «март» а, March а хьаяьннай Mārtius mēnsis яхачох; цига цун маӀан да — «Марсий бутт».
СелкъаӀилма
ХӀаназарча заман григоре ханоргах тушола бетта 11-гӀа ди кхаччалца малх «КӀудал» яхача седкъарче чу латташ хул, тушола бетта 11-гӀча дийнахьа денз — «Чкъаьрий» яхачун чу.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг ОагӀат:Григоре ханорг ОагӀат:Бетташ
Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали
Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали (е Сайт-Салам) (Арчаков Сали (Сетсалам) Яхьяевич) — гӀалгӀай хоамбоаржабархо, оазархо, йоазонхо, хьехархо, биографист, Сердало газета болхло, «СелаӀад» яхача берий тептара корректор.
Берал
Яхььяй Сали ваьв СибарегӀа 1958 шера октябрь бетта 13 дийнахьа. СурхотӀара Ӏарчакханаькъан ба цун дай, 1944 шера арабоахача хана а СурхотӀара Ӏобахийта хиннаб уж. Ялх бутт баьнна волча хана да́ веннав цун. Из кхеваьв нанас Исмейланаькъан Шахмарзий Губатеи, даь-дас Ӏарчакханаькъан Эсолта Османеи, даь-нанас Овшанаькъан Эсбе Амнатеи. Боккхийча нахаца кхе́р бахьан долаш дукха гӀалгӀай Ӏадаташцара, багахбувцамцара хӀама хеза́ хиннав Сали, цудухьа щий къаман хӀаманца безам чӀоагӀбеннаб цун.
Дешар
1960 шера шоай Даьймехка цӀабаьхкаб Эсолта Османа дезал а. Наьсаре баха сайцаб уж. 1964 шера, ший 6 шу дала доаллача хана, Наьсарерча № 1 йолча ишколе деша вахав Сали. Дешара дика тӀакхувш хиннав из. Къаьстта гӀалгӀай мотт, литература дикагӀа ховча дешархоех лоархӀаш а хиннав. 1975 шера итт класс а яьккха Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университете деша эттав меттай факультете. Студентий хана Хамхой Элмарзий Ахьмадаца дукха лийнав, цунна новкъостал деш. Цу кхаь шера берригача мехка го баьккхаб оал Сале ше.
Болх
1980 шера, дийша университет яьккхачул тӀехьагӀа, СурхотӀарча ишколе хьехархочун балха хьожаваьв из. Цу ишколе литературно-исбахьален музей хьайийлла хиннай Сале. Музейга хьажа, ишкола эшарашка ладувгӀа вена хиннача ГӀалгӀай Мехка дешара министр Танкиев дукха йоккха йоацача музейна раьза хиннав. Цу хана дийша ваьнна зӀамига саг е йоӀ, шоаш дӀахьожадаьча балха дӀа а даха́, кӀезигагӀа дале, кхаь шера болх бе безаш хиннад. ТӀаккха мара мукъ луцар царна болх бергбоа моттиг шоай лоӀамагӀа харжа. Из бахьан долаш Сали, цхьан шера юрта болх баьчул тӀехьагӀа, халла дӀавахийтав Шолжа-ГӀалий тӀа хиннача «Сердало» газета редакце болх бе. РайОНО кулгалхочо министра́ тӀавахийта хиннав из цу гӀулакха. Юххера, мукъа ца воалийташ, цхьан балха тӀара вокха балха тӀа хьожаварах дола амар (приказ о переводе) денначул тӀехьагӀа мара газете дӀагӀолга хиланзар.
«Сердало» газета корреспондент а воккхагӀвола корреспондент а волаш болх баьб цо 1981—1983 шерашка. 1982 шера Яхььяй Сали дӀаийцав СССР хоамбаржабархой Союзе. ТӀехьагӀа, газета балха тӀара а партера а дӀаваьккха хиннав. Партера дӀаваьккха саг балха дӀаэца бухьаш хьакимаш кӀезига хиннаб цу хана, цхьабараш царца къамаьл де а Ӏуйре-сайре дика ювца а бохьаш хиннабац. Балха воацаш массехк бутт баьккхача, Нохч-ГӀалгӀай книжни издательстве гӀалгӀай корректор эшилга хайна, цу хана цига директор хиннача Зайтанаькъан Хьусена Хьажбийкара тӀаваха хиннав Сали. Директора довзаш хиннад Салийна нийсденна хӀама, бакъда, из вӀалла ца хилча санна, цу сахьате балха дӀаийцав цо из. Ишта, 1984 шерагара 1991 шерага кхаччалца къахьийгад цо Нохч-ГӀалгӀай книжни издательстве корректор волаш а редактор волаш а. Цига къахьегаш хьавоагӀаш Сали дукха ха ялале парте меттаоттаваь хиннав, харцахьа дӀаваьккха хилара тешал деш дар, дӀавоаккхача хана кандидат хинна из хӀанз парте доакъашхолла дӀаэцар. Кастта профкома председателалла хержа а хиннав Сали. 1990 шера СССР йоазонхой Союзе а, тӀаккха Эрсечен йоазонхой Союзе а доакъашхолла дӀаийцав. Из вахийта хиннав ХӀХ Ерригсоюзни къонача йоазонхой совещане балха юкъе дакъа лаца аьнна Москве.
Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанчера 1991 шера хьа ваьннав. 1992 шера Наьсаре ваха дӀавахав.
Карарча хана Сали болх беш ва Сурхо тӀарча 9 шера дешаш йолча ишколе гӀалгӀай мотти литературеи хьехаш, цул совгӀа из болх беш ва «СелаӀад» яхача берий журнале корректоралла. Цу жарнала оагӀош тӀа каст-каста го йиш я оазархочо берашта лаьрхӀа ду йоазош.
Кхоллам
Ӏарчакхнаькъан Яхььяй Сале хьалхара байташта кепатехай 1976 шера «Ленина никъ» яхача Наьсарен шахьаре арадувлаш хиннача газета тӀа. 1979 шера хьалхара «Ӏуйре дика хийла» яха цун стихай гуллам арабаьннаб. Цул тӀехьага вай мехкахочун арадийнна книжкаш гӀалгӀай а эрсий а меттала хиннад: «Вахара бос», «Безаман цӀогӀа», «Цвет жизни», «Строгое время». Цун байташта таржамаш даьд Москверча поэташа Кузовлёва Татьянас, Савельев Владимира, Каныкин Аркаде, Питерерча поэташа Воронов Сергейс, Вольский Сергейс, Костромерча поэта Лапшин Владимира. ТӀеххьарчо ший «Ночной дозор» яхача книжканна а юкъейихьай вай мехкахочун цхьа стихотворени. ХӀаьта цун «Къонахий бӀаргашкара хий» яха поэма Доккхача Советски Энциклопеде «Ежегодник» оалача книжка тӀа белгалъяьккха хиннай. Цун байташта кепа йийттай «Молодая гвардия», «Дон», «Наш современник» яхача журналаша. Москве арадаьннача «Дукха еза сона Кавказ» яхача книжканна юкъейихьай цун байташ. Цун кхолламе я проза, къаьстта драматурги. «Иштта а хул» яха цун пьеса кепа теха араяьннай «Литературни ГӀалгӀайче» яхача журнала тӀа. ХӀаьта Я. Голяковс инсценировка яьча Т. Готье «Капитан Фракасс», Л. Яхьяева «Даькъазвалар» яхача пьесашта таржамаш даьд цо. Сале проза даькъе даьча йоазонех да «Болатхан», «Суруш» яха дувцараш, уж арадаьннад «Наьсарен оаз» яхача газета тӀа, тӀехьагӀо, дешачарна хоза хеташ хиларах, цӀаькха а кепа техай цу дувцарашта «Литературни ГӀалгӀайче» яхача журнала тӀа.
Нохч-ГӀалгӀай книжни издательстве балха волча хана директоро вахийта хиннав ТӀой-Юрта вахача Социалистически Къахьегама Турпалах Коазой Бахьаудинах очерк язъе. «Лаьттан воӀ» аьнна цӀи а тилла, 1988 шера арадаьккхар из дукха сома доаца кинижкилг. Ахархочо беш мел хинна болх, цо даьха толамаш, цун вахар гойта хьежав Сали цунга гӀолла.
Цун кхолламаш Сердало газета тӀа а, Литературни ГӀалгӀайче яхача тептара тӀа а кепаетташ арадийнад.
Сагото
Саготó (я) (беспокойство, тревога) — цхьа бала тӀаба́рах сага́ хула во дегахоам. Сагото кхаьчача де́ха а долаш, хургдолчох дего къоабалдергдоаца хӀама хиларах тийша хул адам. Кхерамах къасташ да: сагото йолча сага хьаькъало ший хьал тӀаэцац, хӀаьта кхеравенначо ший гӀулакх кхетаду.
Сагото иштта цхьа моллагӀдолча хӀаманцара бувзам лаьгӀбалар бахьан долаш ловшдар а да. Масала, ший нана ца гуш ха яьккхача берий саготалу — наьнах кхе́та безам хул цун, из йоацаш новкъа, хала хул. Цул совгӀа сагото цкъаза «бала» яхача деша маӀане хул.
ДегӀа чӀоагӀа зе́не́ я сагото. Из бахьан долаш гӀалгӀаша оал «Ди баьдадер бийса я, саг баьдавер сагото я» аьле. Цахаддаш саготадеча на́ха́ каст-кастта «Сина лазараш» долалу. Саг царех воахача лорала да́къах Психиатри оал.
Сийна кӀормац
Сийна кӀормацаш (Lycaenidae, Голубянки) — дийнахьа лелача кӀормаций дезал да. Сийна кӀормаций дезала чу 5200 кеп хул дерригача дунен дийнатий дуне чу.
Укх тайпара кӀормаций сийна бесса дегӀалгаш хул, цигара хьадоагӀа цара дезала цӀи.
ГӀалгӀай паччахьалкхен университет
ГӀалгӀай паччахьалкхен университет (я) (Ингушский государственный университет) — ГӀалгӀай мехка керттера университет. Хьакхеллай 1994 шера. Россе Федераце эггара зӀамагӀа йолча университетех лоархӀаш я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Россе Федерацен университеташ ОагӀат:Магас ОагӀат:ГӀалгӀайче дола Ӏилма ОагӀат:ГӀалгӀайче дола дешар ОагӀат:Россе Федерацен классически университетий ассоциаци
Сидней
Си́дне́й (Sydney, ала деза ) — Астрале эггара йоккхагӀа йола пхьа. Аре — 12 144,6 км². Цун бахархой гаргга 4,5 миллион саг кхоачаш ба (2011 ш). Керда ЗӀилбухен Уэльс яхача штатан керттера пхьа я Сидней.
Пхьа Ӏойиллай Филлип Артуро 1788 шера (Астрален къаьнагӀа йола пхьа). Эггара хьалхагӀа европера колонисташ баха Ӏохайша моттиг я Сидней.
Дарба
Дарба (да) (лечение) е терапи́ (я) (терапия, хьадаьннад θερᾰπεία «<лорий> хьажар, дарба дар» яхача дешаех) — дегӀ лазарах е човнах де́рзадара духьа, могашал меттаоттаяра духьа деш дола хӀама. Дарба духхьала балхашца а доацаш салаӀийтарца а де ийш я. Хьокхама́ доаладе йиш я цӀийна Ӏоткъам лакха бола саг гӀойленга вергволаш ду дарба: пхаьнаш шерадайташ бола ма́х тох, цул совгӀа гонахьара тӀая́ь йиш йола сагото дӀайоаккх. Унахой берзабеш, царга бӀарглокхаш лораш боахкача моттигах дарбанче оал. Лоралгахьа тайп-тайпара дарбан Ӏилмаш белгалдоах: халкъа лорал, далил дола лорал, кхыдоа лорал.
Консервативни дарба
Консервативни (хирургически доаца) дарба (терапи я-кх из) химеи, физикаи, биологеи методашца ду.
Химеи биологеи методаш
Цамогаш долча де́гӀа́ Ӏаткъарах химеи биологеи методаш керттера консервативни наькъаш да. Царех да: иштта кхыдараш а
Физикай методаш
Физикай методех я физиотерапи, массаж, дарбан физкультура, гидротерапи. ДукхагӀча хана керттерча методашта гӀончалла йоагӀаш мара хилац уж. Физикай методех я иштта зӀанархецар дух тӀа йола методаш:
Хирургически дарба
Хирургически дарба цхьан оагӀорахьа чурча лорала (терапи) юкъедодаш дац. Консервативни дарба де аьттув ца хилча е цунах пайда кӀезига хилча ду эттӀаварца дарба. ФуннагӀа дале а, терапии хирургии вӀашидухьала увттае йиш яц, хӀана аьлча из а вож а мичча тайпара дале а дарбаех дарба да.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Дарба дар
Арапхананаькъан Марем
Биографи
Яьй 1963 шера Бекарга 20 дийнахьа Оалкама. 1981 шера ше яьхача йоалла школа яьккхай. 1996 шера денз болх беш хиннай Галашкарча берий беша.
Дийхка хьунагӀара Ӏуйре
Дийхка хьунагӀара Ӏуйре («Утро в сосновом лесу» ) — эрсий суртанчий Шишкин Иванеи Савицкий Константинеи сурт да. Сурта тӀара чарч язъяьр Савицки ва, амма коллекционеро Третьяков Павело дӀадоадаь хиннад цун кулгйоазув, из бахьан сурта автор ва аьнна каст-кастта алхха цхьа Шишкин белгалву.
Арапхананаькъан Марем
2002-ча шера хиннар
2002-ча шера сентябрь бутт болалуш Гуржишкахьара ара а баьнна Галашка кхаьча хиннай нохчий тӀемахой тоаба. Бийсан юрта гӀолла дӀай-хьай баха къоал де болабеннаб гӀаьрахой. Царех цхьа тоаба Арапхананаькъан коа чуийккха хиннай. Коа айннача гӀар-татах цӀен-нана хьаара а яьнна тӀемахошка дов деш царга дӀаарадовла яха йолаеннай. ЦӀогӀа хьийкхад цо лоалахошта дӀахозаргдолаш, тӀемахоша лочкъъе аьнна хьаийца хӀамаш хьаяха а гӀерташ.
Сесага цӀогӀарч хеза мáр араваьнна хиннав. Кхалсаго баге ӀотӀакъовларгйолаш къонахá герз тӀахьекха хиннад гӀаьрахоша. Марем лораве дагахьа ший мара  духьала Ӏоэттай, цига автомат ялийтай тӀемахочо.
Арапхананаькъан Марема даь гӀулакх бахьан долаш тӀемахой тоаба лáцéи соцаéи аьттув баьннаб. Цар цкъа топ ца йоалийташ сатийна уллаш йола юрт хьаяьккха лаьрхӀа хинна уйла йохаяь хиннай. Ший вахарах хадаш юртарча нáxá кхерам тӀабоагӀалга дӀахайтад цо. Арапхананаькъан Марема цӀий Ӏоухаш ший мараи бераштеи хьалхашка еннай.
ГӀалгӀай мехкдаь Заьзганаькъан Мурата амарца денал дола кхалсаг Россе Федерацен Турпал яха звани еннай.
Указом Президента Российской Федерации N 598 от 3 июня 2003 года за мужество и героизм, проявленные при исполнении гражданского долга, Арапхановой Марем Ахметовне присвоено звание Героя Российской Федерации (посмертно).
Дагалоацам
Арапхананаькъан Марем цӀерагӀа я Магасера берий беш.
Итали
Ита́ли (Italia, официальни цӀи— Италхой Респу́блика (Repubblica Italiana) — паччахьалкхе я ЗӀилбухера Европе, Юкъфордан юкъе.
Нохчий паччахьалкхен хьехархой университет
Нохчий паччахьалкхен хьехархой университет (Чеченский государственный педагогический университет) — Нохч-ГӀалгӀай АССРе кхоалагӀа хьайийла хинна хьехархой кийчбу институт, таханарча дийнахьа Нохчий мехка Шолжа-ГӀалий тӀа болх беш я
Тархьар
Тархьар (да), е истори (да) (ἱστορία, История) — дӀаяха́ча хана чухьа саг (цо дер, цун хьал, дуненах бола кхетам, социальни бувзамаш, иштта кхыдар) тохкаш дола гуманитарни Ӏилма.
ЛоацагӀча маӀанах, тархьар — тхьовренах лаьца моллагӀа хьасташ (источникаш) тохка Ӏилма да, хиннача хӀамашта лостам а баь шоай аргӀах оттадергдолаши, царна сурт оттадергдолаши, уж хинна бахьанаш лохаргдолаши.
Тархьарах лаьца алараш
Аш-ШафиӀичо (رحمه الله) яхад: «Тархьар дешачо ший хьаькъал чӀоагӀду»
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Тархьар
Алинг
[[Файл:N2 Mohn.jpg|290px|thumb|right| Домен: Эукариоташ
Доалаче: БаьцовгӀаш
Отдел:  Зиза тохаш дола
АргӀа:  ЦӀазамбуца зизай
Дезал: Алинга
Ваьр: Алинг ]]
Алинг (Papáver, мак) — баьца баьцовгӀий ваьр я алинга яхача дезала чура.
Цхьан шера, шин шера е дукха шерашка яхаш йола баьцаш я. Цу баьцовгӀах кӀай, ӀажагӀа е моажа мутт йоаккхаш хула. Алингий зизаш цӀе бесса хула, амма наггахьа ӀажагӀа е кӀай бессаш нийслу.
Кепаш
Алинга ваьра чу дагаръю 50 совгӀа кеп :
Алинг аргемона
Алинг аргемона (Мак аргемона, Papaver argemone) — цхьан шера даха баьца баьцовгӀа да, ваьра чура кеп я  яхача дезала чура.
Ха (лорадар)
Ха (да)
Алинг аргемона
Сурт оттадар
Баьца лакхал шовзткъа сантиметрага кхаччалца хул.
ЧӀегӀ дукхача ткъоврилгашта екъалу, баьццара хул.
Тийрка область
Ти́йрка о́бласть (Те́рская о́бласть) — 1860—1920 шерашка хинна Россе импере административни дакъа.
Алинг аргемона
Сурт оттадар
ЦӀе зиза Села беттаи Этинга беттаи тоха.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:БаьцовгӀаш алапатах ОагӀат:Маковые оагӀат:Флора Евразии ОагӀат:Флора Африки
Тийрка область
Административни юкъ — Буро.
Курорт
Куро́рт (Kurort — от  — дарба и  — моттиг ) — дарба дар духьа е лорий реабилитаци яр духьа е лазарашта профилактик яр духьа лораеш йола караерзаяь Ӏалама моттиг. Ӏалама дарбан гур (ресурсаш) йолаши, цу гурах пайда эцаргболаш гӀишлош йолаши хила еза курорт.
ГӀузмакъий Заьлмаха
ГӀузмакъий Заьлмаха (Зелимха́н Гушмазука́ев/Харачо́евский; 1872 шера январь — 1913 шера сентябрь 26 ди) — цӀихеза нохчий эбарг. Харачой тайпан хиннав. Нохчаша а, вешта Кавказа юкъе а турпал санна лоархӀаш ва.
Лорса Лида
«Хье йоа́гӀе яде́ йо́ла», «Йо́ла со́га», е на́ха́ юкъе яьржа́ цӀи «Лорса Лида» — гӀалгӀай иллиалархочо Хамхой Ахьмада 1936 шера язъяь йола йиш, тӀехьагӀа халкъа йиш хинна дӀаяхай.
Тархьар
Йиш хьахиларах Хамхой Ахьмада ше дувц:
Лорса́р (Хаматхананаькъан Лорсеи цун дезали) бахаш ДӀаьхача Къуха хиннаб. Лида цӀагӀа йоккхагӀа хиннай, хӀаьта из йоацаш кхы а 5 дезалхо хиннав. Ведажанаькъанга маьре яхай.
2010 шера «Лоам» яхача гӀалгӀай мукъама тоабо лекхар из йиш, цул тӀехьагӀа кхы чӀоагӀагӀа гӀоръяьлар из.
Сакъердаме бакъдар
Йиш араяьннача хана денз Лида яха цӀи техкар чӀоагӀагӀа даьржа хиннад, из йиш наха езаенна хиларга хьежжа.
Литература
ОагӀат:ГӀалгӀай къаман ашараш ОагӀат:ГӀалгӀай меттала ашараш
Сира къайг
Сира къайг (Corvus cornix, Се́рая воро́на) — oалхазарий кеп я хьаргӀаш яха ваьра чура.
Бузуртанаькъан
Бузуртана́ькъан (Бузартановы) — гӀалгӀай тайпанцӀи. «Бузуртанаькъан» язбеш массехк тайпан нах ба: Гелатхой, Йовлой, Мохлой.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Бузуртанаькъан
ГӀазакхстане
ГӀазакхстане (Казахсан, Kazakhstan,, иштта официально Респу́блика ГӀазакхстане (кастта пайда эца аббревиатурах РК) — паччахьалкхе я, Евразин юкъе уллаш йолаш. Цун  доккхагӀа дола дакъа Азех да, зӀамагӀа дар — Европах да.
Баха нах — 17 733 198 саг. ГӀазакхстанена аре, цун Конституцех 2 724 902 км² я, иштта Дуне тӀа ийслагӀа моттиге я из.
Холст
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Сурт диллара исбахьале
ГӀинбухерча Америкера бовлг
ГӀинбухерча Америкера бовлг (Североамериканская совка ; Megascops asio) — бовний Megascops яхача ваьра йоккха йоаца кеп.
ГӀазакхстане
Географи
Аренаш дӀалоац дукхагӀа дола лаьттий дакъа (44 %), баьцаренаш (14 %) а. (26 %) яьссааренаш лоац лаьтташ дӀа, (5,5 %) хьунаш а.
Сингапур
Республика Сингапу́р (Republic of Singapore; малай. Republik Singapura; ; тами. சிங்கப்பூர் குடியரசு Ciŋkappūr Kudiyarasu) — зӀилбухе-малхбоалерча Азера гӀайренаш тӀа уллаш пхьа-паччахьалкхе Вай хана Сингапур 63 гӀайре тӀа улл. Царех йоккхагӀъяр — Сингапур (керттера гӀайре), Убин, Теконг-Бесар, Брани, Сентоса, Семакау, Судонг. Эггара лакхагӀбола тӀадам (163,3 м) - Букит- Тимах (го).
Оартам
Оартам, е сардал (наместник) — урхазо цхьан моттига́ доалде вохийта гӀулакхче, цу моттига тӀавуллашвар.
Тоачув
Сомаш дуаш да. Коаст а сомаш а Ӏилман а халкъа а лоралгахьа пайда эцаш леладу.
Эг
Иззамо хӀамаш наха дуккха хана денз лелаяьй. Археологе кораяьча хӀамаш хьагойт эгаш, аьлхаш, гӀайракхаш геза заман чухьа тайп-тайпарча культурашка дӀа-хьа яьржа хинналга.
ЙӀаьхафоарт
ЙӀаьхафоарт (Giraffa camelopardalis, Жираф) — барг-шолха дакхадийнат да йӀаьхафоартий яхача дезала чура. Дунен тӀа эггара дӀаьхагӀа дийнат лоархӀаш да.
Сурт оттадар
МаӀа йӀаьхафоарташ 5,5—6,1 м лакха хул (йӀоахала 1/3 дакъа фоарто дӀалоац), 900—1200 кг деза а хул. Кхала йӀаьхафоарташ кеззига зӀамагӀа хул. ЙӀаьхфоарташа баьцовгӀаш мара дуац. Гаьнаш хоза хет, эггара дукхагӀа кӀарцхалаш чам болаш хет царна. ЙӀаьхафоарташта сиха ада мог. Ишта, эшаш хилаа 55 км/с кхоач цар сихал. ЙӀаьхафоарташ Африке аренашка Ӏеш я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах ОагӀат:Дакхадийнаташ
Кен
Кен (да) (Конч, Кенч)  — ГӀалгӀай мехка СурхотӀенна гаьна доацаш дода хий. Сурхохин аьтта га да. Кена атагӀенна гаьна доаццаш моалоша гӀалгӀашта духьала ха лоаттадаьд (хьажа СурхотӀе). Белгалдаккха деза, цкъаза леладеш дола Кенч яха дош харц долга.
Географи
Кен яхача моттиге дола а деле, СурхотӀа кхаьчача малхбузехьа дерз Экажакъонгий-Юрта. Цига додаш аьтта оагӀорахьара шийх кхы а «Эрз-аьлийи, Борз-аьлийи» хьа а кхийтте, даьржа СурхотӀара ӀодоагӀаш дола Кен яха хий хьакхет Сурхохих цун 1,5 километре, хӀаьта из а дукха ха ялалехьа Шолжах кхет. Хий 20 км дӀаьха да, хий гулдеча бассейна майда 37,4 км² я.
Хин реестра чура дараш
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача, Кен Малхбузен-Къаспий бассейна гома юкъедод, Шолжан хинбоахаман да́къа да (хин кертагара дола а денна Шолжа-ГӀалийга кхаччалца. Кена хин бассейн — Идала́и Тийрка́и юкъера Къаспий форда бассейна дода хиш.
Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020001112108200005475.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дода хиш алапатах ОагӀат:Шолжа (Тийрка га) бассейн ОагӀат:Наьсарен шахьара дода хиш ОагӀат:ГӀалгӀайчен дода хиш ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Йелла
[[File:Illustration_Vaccinium_myrrtillus0.jpg|220px|thumb|Йелла, (Vaccínium myrtíllus)
Домен: Эукариоташ
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Отдел:  Зиза тохаш дола
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀ:  Вереска зизай
Дезал: Вереский
Тайпа: Вакциниум
Эстиче
Эстиче (Eesti, Эсто́ния), официальни цӀи — Эстий Респу́блика (Eesti Vabariik) — ГӀинбухерча Европера паччахьалкхе , Балти-форда малхбоалерча берда тӀа улл. Эстиченна гонахьа Суомий форда-ган а Рижски форда-ган а хиш да. Эстичен паччахьалкхен гӀай малхбоалехьа Россе Федерацеца да (из гӀай 324 км дӀаьха да), зӀилбухехьа — Латойчеца да (333 км). ГӀинбухехьа Суомий форда-гана тӀагӀолла форда гӀай дода Суомий мехкаца. ГӀинбухехьара а Малхбузехьара а Балти-форда хиш да. НанагӀала — Таллин я.
Йелла
Вид: Йелла ]]
Эстиче
Паччахьалкхен кортамукъале кхайкаяьй 1918 шера Саькур 24.
Паччахьалкхен мотт — эс­тий ба. Лелаш дола ахча — ев­ро да.
Йилбаз
Йилбаз e Шайта (شيطان‎, Сатана́) — Жугтий, Кераста, Бусалба диношка Даьла духьала этта кертера моастагӀа ва.
Сира чкъаьрийдуарг
Ardea_cinerea_2.jpg ЦӀа: Эукариоташ
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрда
Класс:  Оалхазараш
Тоаба: Сигалахийкхухьарга куце
Дезал: Чкъаьрийдуарга
Ваьр: Чкъаьрийдуаргаш Кеп: Сира чкъаьрийдуарг ]]
Сира чкъаьрийдуарг (, Цапли ) — оалхазар да сигалахийкхухьарга куце тоабан чкъаьрийдуарга дезала чура. Из да бӀаьха когаши йӀаьха фоарти йола оалхазар. Лохе сира беса я лакхе кӀай я Ӏаьржа Ӏатташ йоахкаш. Чкъаьрийдуарг йӀаьха ир зӀок йолаш я. Йоккха борша чкъаьрийдуарг 2 кийла йолаш хул. Се чкъаьрийдуарг кӀезига зӀамагӀа хул.
Йелла
Йелла (Черни́ка, е, Vaccínium myrtíllus) — пицха я (зӀамига кӀотарг), вереский дезала Вакциниум тайпах баьцовгӀа да.
ГӀулакхче
ГӀулакхче (чиновник, служащий) — Ӏаьдала балха вола саг.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Социальни тоабаш
Балкхарой
Балкхарой, Балкхаруой, Моалкхарой, Малкхарой (къар.-балкх. малкъарлыла, таулула ; Балка́рцы) — ГӀинбухерча Кавказера къам да, дукхагӀча даькъе Балкхаре бахаш ба, иштта уж бах Баксани, Чегеми, Хазнидони, Черек-Балкарскийи, Черек-Хуламскийи яха хиш лакхехьара ӀодоагӀача моттигашка. Балкхарой кавкасиона антропологе тайпах ба. Бувцаш бола мотт туркий дезалах бола къарший-балкхарой мотт ба.
Гаргара Малхбоале
Гаргара Малхбоале (Бли́жний Восто́к, الشرق الاوسط, המזרח הקרוב, ახლო აღმოსავლეთი) — Малхбоалера Азин ГӀинбухера Африкан юкъе уллача региона исторически цӀи я.
Павло Зибров
Па́вло Никола́евич Зибро́в (Павло Миколайович Зібров; ваьв 21 июня 1957 года, Червоное, Винницкая область, УССР) — украинхой иллиалархо (баритон), композитор. Украинай халкъа артист (1996 ).
Галашке
Галашке (Галашки, Galashki) — ГӀалгӀай Республика Шолжа шахьарера эйла.
Географи
Юрт эсса аьрдача берда тӀа улл. Шахьара юкъарчен — Шолжа-Пхьан 30 (ткъаь итт) км. зӀилбухе-малхбоалехьа я, 32 км ГӀалгӀайчен нанагӀала— Магасах 32 зӀилбухе малхбоалехьа я (наькъаца юсташ хилча).
Гарга яьда нах баха эйлаш: гӀинбухе — Алхасте, гӀинбухе-малхбоалехьа — ДаьттагӀа, зӀилбухе — Мужече, зӀилбухе-малхбузехьа — Товзан-юхе.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
Америка
ТӀахьожаяргаш
USA ТАХАН (ингал.)
Хьовхе
Хьовхе (я) — лоамий е гувний массахана Ӏи тӀалатта босе. Хьовхе яхача деша духьала цӀечахье латт. ШерагӀча маӀане хьовхех моллагӀа Ӏене латтача моттигах а оал, масала, бетта хьовхе
Горийдуарг
Горийдуарг е Йилбазговр (Odonata, Стрекоза) — дика гӀетта лела могаш акха садоалла хӀамай тоаба я. Дуне тӀа сурт оттадаьд 6650 йилбазговрий кепа.
Сурт оттадар
Наха юкъе цу тайпара садоалла хӀамаш шайтӀанна (йилбаза) хий кхохьаш да аьнна дуккха оаламаш хиларах «йилбазговр» аьнна цӀи тилла хиннай цунна.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах ОагӀат:Садоалла хӀамаш
Алмазхий
А́лмазхий (да) (Амазо́нка, а  а Amazonas) — ЗӀилбухерча Америке дода хий. Из хьахул Мараньони Укаялии яха хиш вӀашагӀкхетарца. Алмазхи Мараньона хин кертагара 6992,06 км дӀаьха да, Апачета хин кертагара — гаргга 7000 км я, Укаяли хин кертагара 7000 км совгӀа я.
Алмазхий эггара доккхагӀа дола дода хий да дуне тӀа. Цун бассейна аре — 7180 эзар км² я (кхыдолча дарашца — 6915 эзар км²).
ШиӀий
Ши́Ӏи́й (шииты, شيعة, [ши́ӀахӀ] — 1. «наьх тоаба» 2. «цхьан белхан тӀа цхьа уйла йолаш вӀашагӀкхийтта́ нах» ) — Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салоти салам-моаршил хилда цунна, дӀаваьнначул тӀехьагӀа цун даь-веший воӀ, найца, асхьаб хинна Турпал-Ӏаьлеи цун тӀехьенах бола нахи мара дингахьа а, Ӏаьдалгахьа а хьалхабаьнна хила йиш яц аьнна хеташ болча наьх никъ. ШиӀий аьлча дукхагӀа ловшбараш шийтта имам къоабалвеш бола шиӀий ба шиӀийшта юкъе уж эггара дукхагӀа боландаь, хӀаьта уж дукхагӀа ХӀиране, ГӀозлой мехка, Бахрейне, Ираке, Ливане бахаш ба. Иштта шиӀийл Йамане, Афганистане, Туркий мехка, Шаьме, Кувейте, Пакистане, ОАЭ, Таджикистане а да даьржа.
Тархьар
Даьла элча, ﷺ, дӀаваьнначул тӀехьагӀа цун тӀехьа хали́фат мала Мадинатера нах кхьа тоабах бекъабеннаб:
ӀиндаргӀа
ӀиндаргӀа, е Ӏи (да) — сийрдача тӀехен тӀа хьахулла бӀаргаца зе йиш йола баьде моттиг. Сердало луш йолча хӀаман духьала моллагӀа кхыйола объект оттайича, цу объекта тӀа а йиже, цун тӀехьашка сердало дӀа ца кхоача моттиг я Ӏи яхашдар.
ЦӀечахье
ЦӀечахье (я) — малх тӀалатта лоаман босе. ЦӀечахье массаза хьовхен духьала увттаю. ШерагӀча маӀане цӀечахье моллагӀа маьлхе латта моттиг, оагӀув хила йиш я, масала, бетта цӀечахье.
Йиш
Йиш (Песня) — вокальни муама эггара яьржа йола форма я шийна чу поэзен тексти муами вӀашагӀатохаш.
Йилбазмух
Йилбазмух (е торна́до хӀисп. tornar «хьовзае, кхостъе») — тӀехар-Ӏанара мух ба догӀан морхаш чу хьахулаш бола. Йилбазмух морха пхьош хьисапе е тӀоалда хьисапе бӀаьхлуш хьабоаржаш хул лаьттагахьа, кастта лаьттан тӀехен кхаччалца. Цун диаметр итт а бӀаь метр хул.
Актёрий исбахьале
Актёрий исбахьале — а́мал ловзадеш хьабеш бола белха-говзала кхоллам. Из болх лела а беш, а́мал ловзадеш волча сагах актёр (актриса) оал. Актёраш театре а, кинематографе а хила йиш я. Иштта тайп-тайпара кеп увттаеча сагах а оал актер.
Амстердам
Амстердам (нидер. Amsterdam ) — Голанде нанагӀала. Паччахьалкхен керттера пхьа я 1814 ш. денз.
Актёрий исбахьале
Белгалдаккхар
ОагӀат:Театр
Амстердам
Амстердам йиллай 1300-ча шера. Аре: 219,4 км². Бахархой таьрахь — ▲ 825 080 саг (2016).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Амал
А́мал (да) (роль) — къаьстта шийна хьатӀаийца е хьатӀадилла дола хӀама кхоачаш а деш цхьа моллагӀча процесса юкъе дакъа лацар. Вешта, дукхагӀа «актёраша лелабу болх» аьнна кхетаду.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Театра терминологи
Байтмал
Байтмал (я) — харцо лелаяр е чӀоагӀа зулам дар бахьан долаш бӀарчча ваьр мехкара арадоаккхаш деш дола таӀазар.
ГӀайгӀа, сагото, хало, къахьо, иштта цу тайпара кхы а хоаламаш белгалдоаккхаш гӀалгӀаша лелаеча каламех я «Байтмал-яӀ» яхар.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ТаӀазар
Алхасте
А́лхасте́ (я) (Алхасты) — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.
Географи
Наькъашца йистача Алхасте Шолжа-Пхьенна 14 км гаьна улл зӀилбухен-малхбузехьа, Магаса 24 км гаьна улл, малхбоалехьа, Эса аьрдача берда тӀа.
Юрта зӀилбухехьа орц да (хьу тӀаяьнна босе), лоамашка Кен дода. Лоамий зӀилбухехьа БугӀара-аьли дода.
Эса духьаларча берда тӀа, юрта зӀилбухен-малхбоалехьа лоаман довкъаш да.
Йистера юрташ: зӀилбухехьа — Галашке, малхбузехьа — СурхотӀе, гӀинбухен-малхбоалехьа — ГӀажара-Юрт.
Тархьар
Алхасте уллача метте 1860 шера гӀазкхий «Фельдмаршальская» яха станица йилла хиннай.
Баха нах
Ерригроссе бахархой 2002 шереи 2010 шереи дӀаязбарах :
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
Лаьтта
Лаьтта — массехк маӀан дола термин.
Нисаб
Ниса́б, е боарам  — загат важиб хилар дӀадоладу боарам. Шоаех загат дала мел дезача рузкъаех хӀараненна ши-ший ба из. Цу боарамга из рузкъа кхаьчача, цох загат даккхар параз а хинна из доалахьа долчунна ӀотӀадож.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ислама терминаш
Россе Федерацен Президент
Россе Федерацен Президент (Президе́нт Росси́йской Федера́ции) — Россе Федераце эггара лакхера йола паччахьалкхен должность а я, иштта цу даржа тӀа хила хержа вола саг а ва.
Дега харцгарт
Дега харцгарт (да) е Аритми (я) (хьадаьннад ἀρρυθμία — «вӀашкацада́р» — дега гарт харцда́лар) — лазар. Дега гарт (ритм) харцдаьлча нервий импульсаш дега́ гӀолла йоаггӀача тайпара чакхювлац, цудухьа дог детталуча хана цун гарт, сухал хувцалу, дега доакъий аргӀа харц оттар. ВОЗ эксперташта хетачох, дега харцгарт яхар лерттӀача синусий гартах мел доаца дега гарт да (ВОЗ, 1978).
Литература
ОагӀат:Дог нийсача гартах да́лар ОагӀат:Дега-миай система ОагӀат:Симптомаш алатах
Нохчий паччахьалкхен университет
Ахьмад-Хьажий цӀерагӀа йола Нохчий паччахьалкхен университет (Чеченский государственный университет имени А. А. Кадырова; Ахьмад-Хьаьжин цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан университет) — Шолжа-ГӀалий тӀара университет. 1938-ча шера йиллай.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:СССР 1938 шера хьахиннад ОагӀат:Нохчий паччахьалкхен университет ОагӀат:Лев Толстой цӀерагӀа йола моттигаш
Урам
У́рам, е уврам (ба/я) (улица) — дукхагӀа йолча хана ший белггала цӀи а йолаш, нах бахача моттиге тоабаь (жагӀа е тӀо билла́) улла никъ. Урама тӀа латта гӀишлош цу урамах дӀатӀа а язйийя, хӀара гӀишлон ший аргӀан номер лу. Урамашта техкаш йола цӀи моллагӀа хила йиш йолаш я, хӀаьта дукхагӀа е белгалваьннача сага цӀерагӀа хул (масала́, Магасера Заьзганаькъан Идриса урам), е моттига цӀерагӀа (масала, Наьсарера Истмален урам), е къаман цӀерагӀа тулл (масала, Наьсарера нохчий урам)
Хьункархой импери
Хьу́нкархой импе́ри, Ӏусма́нхой импе́ри, Хьу́нкархой мохк (Османская империя, Оттома́нская империя ; ) — массехк гӀараш тӀа уллаш хинна паччахьалкхе. ЗӀамигача Азен гӀинбухе-малхбузехьа 1299-ча шера туркаша-Ӏусманхоша хьаяь хиннай из Ӏусман-ГӀази керте́ а латташ.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Юкъфорда лаьттан тархьар ОагӀат:Конституце монархеш ОагӀат:Йизза монархеш ОагӀат:Халифаташ ОагӀат:Африкан импереш ОагӀат:Европан импереш ОагӀат:Азен импереш ОагӀат:Бусулба импереш
Гаудеамус
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Исбахьале
Брокгаузеи Ефронеи энциклопеде дошлорг
«Брокгаузеи Ефронеи энциклопеде дошлорг» (Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона; лоацца ЭСБЕ) — эрсий меттала йола универсальни энциклопеди. Из арахийцай Россе импере Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон яхача акционерни издательски юкъарлено (Петербурге) 1890—1907 шерашка.
Йовлой Ахьмада Рая
Йовлой Ахьмада Рая (Евлоева Клавдия (Рая) Ахметовна) — советийи эрсеченеи гӀалгай мукъамхо, иллиалархо, хореограф; ГӀалгӀайчен къаман артист, артиста балха дукха дика хӀамаш карагӀдийна Эрсечен Федерацен артист (2003).
Вахара сурт оттадар
Йовлой Рая яьй 1945 шера оагӀой бетта 9 дийнахьа Целинограде.
Еннай 2015 шера наджгоанцхой бетта 30 дийнахьа Наьсаре.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:Йовлой
ГӀалгӀай къаьнара ханорг
Ер оагӀув ОлгатӀа ваьхача Евкуранаькъан Зайн-Ӏабида 2010-ча шера ОагӀой бетта хьабийцача гӀалгӀай къаьнарча ха́на оттамах лаьца я. ДӀа а яздаь цкъа 2011-ча шера «Ангушт» радио тӀа кхайкадаьр, тӀаккха 2015-ча шера «Сердало» газета тӀа кепатехар Матенаькъан Илез ва.
Денош
Ди ткъаь диъ сахьатах латт. КӀиран денош хьалхарча хана пхиъ мара хинна дац гӀалгӀай къаман:
ХьатӀайоагӀа ха белгалъеш ишта цӀийоаккх:
ХӀаьта яха ха белгалъеш а да гӀалгӀаша оалаш денош: Цу пхе денна, хьалхашка а тӀехьашкахьа а даха йиш я пхе денах латта кӀира кхоачадаллалца долча деноех цӀераш а йоахаш. ХӀаьта пӀаьраска, шоатта, кӀиранди яха денош тӀаийца цӀераш йолаш леладеш да.
КӀираш
КӀира пхе денах латт. КӀираш а шо-шоай цӀераш йолаш да:
КӀиран цӀераш ворхӀанега кхаччалца хӀана-д дӀахо дувцаргда.
Бетташ
Бутт пхерах а, ялхарах а, ворхӀалах а латташ хул. Пхерал кӀезигагӀа кӀира долаш хилац бутт, хӀаьта эггара дукхагӀа дола бетта кӀираш ворхӀалга кхаччалца да.
Шу
Нажгамхьов бутт – декабрь бетта тӀеххьара 4 дии, январь бетта хьалхара 19 дии да. Из бутт 23 денах латташ ба. ХӀаьта укх беттах из цӀи йоаккх нажа тӀера гам гӀо́р а йий хьахьовш хилар бахьан долаш. Цу хана баьккха нажа хи ма хетта дика хул.
Саькура бутт – январь бетта юхедиса тӀеххьара 12 дии февраль бетта хьалхара 15 дии да. из бутт 27 денах латт.
Чиллан бутт – февраль бетта тӀеххьара 12 дии, март бетта хьалхара 8 дии да. ХӀаьта уж 20 ди да. ГӀалгӀай ӀаьдалагӀа бетташта юкъе эггара лоацагӀбола бутт а ба чиллан бутт. Цун цӀи ишта йоаккх сигала юхе диса тӀеххьара дай лоа делхаш хилар бахьан долаш. Мутхьов бутт – март, бетта тӀеххьара 23 ди. Цун денош кхы вӀашкатоха ца дезаш ховш да вайна мелад. ХӀаьта цу бетта цӀи ишта я цу хана бӀаьсти яьларца масса йолча гаьнашка, баьцовгӀашка мутт йоссаш хилар бахьан долаш.
Тушола бутт – апрель, бетта хьалхара 28 ди. Цу бетта тушол цӀайоагӀа цудухьа оал цох из иштта. Бекарга бутт – апрель бетта тӀеххьара 3 дии, май бетта деррига деноши да. Уж 34 ди да. Цу хана чухьа цӀа а яй, геттара маьрша яле, ма хетта ший болх беш къахьегаш хул Бекарг. Бакъда, ший бӀи болаш, ше таьлме доаккхаш оамал яц цун. Миччахьа кхыча оалхазарий бӀенашка фуаш а деш, царга ший кӀоригаш хьайоахийт цо.
Мангала бутт – июнь бетта хьалхара 26 ди да. Эггара хьалха хьокхаш бола мангал цу бетта болабу хьакха. Къаьстта малх цӀарабоалача деношка хьинаре бу мангалхоша шоай болх.
КӀимарса бутт – июнь бетта тӀеххьара диса 4 дии, июль бетта хьалхара 24 дии да уж. Из бутт 28 денах латт. ХӀаьта вай кхетадеш ма хиллара цу беттах из цӀи йоакх марсаца кӀа хьокха ха из йоландаь. Аьттинга бутт – июль бетта тӀеххьара 7 дии, август бетта хьалхара 17 дии да. Уж 24 ди да. Цу беттах из цӀи йоаккх, ЦӀай-лоам тӀа Аьттинга-ерде текъа нах ухаш хинна хиларбахьан долаш.
Моажола бутт – август бетта тӀеххьара 13 дии, сентябрь бетта хьалхара 22 дии. Уж 35 ди да, цу беттах из цӀи йоаккха цу хана чухьа массадола баьцовгӀа моажа дерзаш хилар бахьан долаш. Сай Ӏаха бутт – сентябрь бетта тӀеххьара 9 дии, октябрь бетта хьалхара 16 дии. Уж да 25 ди. Сентябрь бетта 22 дийнахьа сай Ӏах, цудухьа сай Ӏахаш йолча хана чухьа нийсбаларах из цӀи йоаккх цу беттах.
Тов бутт – октябрь бетта тӀеххьара 15 дии, ноябрь бетта хьалхара 7 дии да. ВӀашкатехача уж денош да 22. Гуйре дӀайохаш, Ӏано ший болх болабеча цу хана еррига баьцовгӀаш Ӏовкъарча беса ерз, цудухьа оал цох Тов бутт.
Лай бутт – ноябрь бетта тӀеххьара 23 ди да. Ноябрь бетта 7-8 шин денах цхьан дийнахьа лоа делханза Ӏац гӀалгӀашкахьа. Цу деношка болалу Лай бутт дӀа.
Чантара бутт – декабрь бетта хьалхара 27 ди да. Ӏа даккха лаьрхӀа дӀаюжаш йола ча ший къорга чу та́р а кхийтте тхьовсаш йола ха йоландаь оал цу бета иштта Чантар бутт.
Малсаганаькъан:Наькъаш
ОагӀат:Малсаганаькъан
Ӏовлура гӀала
Ӏо́влура гӀала, Ӏо́влурга гӀала (я) (Башня Овлура) — Малсаганаькъан Ӏовлураи цун дас Сурхочои етта́ хинна цхьан хана Наьсаре яьгӀа вӀов ; гӀалгӀай архитектурай тархьара объект. 1869 шера Ӏаьдало йохаяьй. Вай ханага диллача, Дошлакъий-Юрта доазув тӀа нийс а луш, из гӀала е́гӀа́ча метте «Ӏовлурга-Юрт» яхаш юрт хьахинна хиннай.
К (кириллица)
К к — алап да.
Суэца хьарсам
Суэ́ца хьарсам (Суэцкий канал; قناة السويس, Къанат ас-Сувайс ) — шлюзаш йоаца Мисарера кемаш лела хьарсам. Суэца хьарсам Лаьттан Юкъера форди ЦӀе форди хотташ да. Хьарсам уллаш йола моттиг Африканеи Евразенни юкъе доазув санна лоархӀаш я. ХӀиндий оакафорда́и Лаьттан Юкъерча форда акватореннеи (Малхбузера оакафорд) юкъе эггара лоацагӀа бола никъ Суэца хьарсама гӀолла бо́да: хьарсам бахьан долаш ерригача Африкана го баккха ца безаш, никъ 8000 км чӀоагӀагӀа лоацбеннаб, хӀаьта хьалха е из го баккха безар, е детта́ долча кемаш тӀара мовхьаш Ӏо а йоахаш лаьттан тӀагӀолла кхахьа дезар. Суэца хьарсам 1869-ча шера ноябрь 17-ча дийнахьа дийлад кемашта. Керттера ши фордков да: Порт-СаӀиди Суэци.
Ӏовлура гӀала
Тархьар
Ӏовлура гӀала 1869 шера Маьцхалий 25 дийнахьа Тийрка областа хьакима амарца йохаяьй. Из даьд Шамал есаралла вига́и Кавказера тӀом дӀабаьннеи итт шу да́лар дездеш. 1935 шера йиъ метр а хургйоацаш хиннай гӀала. Карарча хана цу гӀалах хӀама йисаяц цун лардах дийхка́ кхерий мара, из мичахьа яьллай хайташ.
Суэца хьарсам
Синая ахгӀайрен малхбузехьа улл хьарсам. ДӀоахалах 160 км да, тӀехьанахьара шорал 350 метрага кхоач, буха тӀа гӀоллара шорал — 20 метр. Хьарсам керттерча шин фордковна юкъе улл: Лаьттан юкъерча форда тӀа латтача СаӀид-Фордковнаи, ЦӀеча форда тӀарча Суэца́и. Хьарсама малхбоалехьа СаӀид-Фордковна духьала Фуад-Фордков да шийна чу хьарсама администраци Ӏеш дола. Суэца духьала малхбоалерча оагӀорахьа Тавфикъ-Фордков доалл. Хьарсама тӀа Тимсахь Ӏама гаьна доацаш йоккха промышленни юкъарче я — ИсмаӀилийят яха пхьа.
Ӏовлура гӀала
Тархьар
1959 шера Малсаганаькъан Дахий Дошлакъас ший «Игора бӀунах долча деша» тӀара кхеталуш йоаца цхьацца моттигаш» яхаш цӀи йолча Ӏилман балха тӀа хьоаяьй Ӏовлурга гӀала. Из цо ювц Игора бӀунах долча дешагахьа вувцаш вола Овлур гӀалгӀа хинналга гойташ ший гипотеза бакъъеча хана.
Суэца хьарсам
ТӀатовжамаш
Суэца хьарсам ОагӀат:Мисарен хьарсамаш 1869 16 ОагӀат:Таьрга наькъаш ОагӀат:1869 шу Мисаре
Ӏовлура гӀала
Тархьар
2013 шера Чантар бетта Малсаганаькъан вӀашагӀкхийтта́ Ӏовлурга гӀала яьла́ча метте сагӀа даьд бошта дулх дӀа-хьа луш.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен архитектура ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар ОагӀат:Наьсарен культура ОагӀат:Наьсарен тархьар ОагӀат:Малсаганаькъан ОагӀат:Ӏовлурганаькъан
Даьтта басарца сурт диллар
Даьтта басарца сурт диллар (Масляная живопись) — генарий даьтта теха басараш леладеш йола сурт диллара техника я.
Бекъий-Юрт
Бекъий-Юрт, е Ма́йски (Майское, Майскæй) — ГӀалме шахьара къаьнара гӀалгӀай юрт, паччахьалкхен Ӏаьдалга диллача, карарча хана хӀирий доазонгахьа лоархӀаш я.
Географи
ЗӀилбухехьа Мочкъий-Юрти, хил дехьа Ольгинскоеи улл цунна, гӀинбухехьа Нана-Наьсаре я, гӀинбухьеи малхбузехьеи вийрзача ТӀой-Юрт я. ТӀой-Юрт йолча оагӀорахьа Бекъий-Юрта́ Новое яха керда юрт хьатӀаяьй.
Тархьар
Юрт XIX бӀаьшаре долалуш йилла́р Хьоашаланаькъан Бекъа ва. Бекъа тайпа доладаьча Хьошакъий виӀий-виӀий-виӀий воӀ хиннав. 1838 шера юрта 15 дезали хиннад берригаш 91 саг волаш.
XIX бӀаьшаре ах чакхдаьнначул тӀехьагӀа Бекъий-Юрт дӀа а яьнна, карташта тӀа хьоаяьяц. Цига денз Ӏилман балхашка мара лелаяьяц цун цӀи.
Таханара Бекъий-Юрт Мочкъий-Юртарча консервни завода́ гонахьа хьахиннай 1952 шера.
Бахархой
2010 шера Россера беррига нах дӀаязбарах :
Инфраструктура
Юрта ши маьждиги, ишколеи, амбулатории, пошти, тикаши я. Чуйиллай газ, свет, интернет.
Литература
ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ГӀалгӀай Мехка Конституцен ди
ГӀалгӀай Мехка Конституцен ди ― Конституци тӀаэцар бахьан долаш Саькур 27 дийнахьа ГӀалгӀай Мехка дездеш дола цӀай.
Ангушт (радио)
«Радио Ангушт» (я) — гӀалгӀай къаман FM-диапазона радиостанци. 2010 шера маьцхали бетта денз 2015 шера оагӀой беттага кхаччалца 104,0 107,4 МГц талгӀе тӀа болх беш хиннай.
Тархьар
Радиостанце хьалхара эфир 2010 шера Маьцхали 3 дийнахьа хиннай. 2013 шера наджгоанцхой бетта 21 дийнахьа радио хоамбоаржабархо йолча Налганаькъан М. А. «Радио тӀа эггара дикагӀа йола аналитикай программа» яхача номинаце толам баьккхаб, нах кӀалхарбахареи цар кхерамзле Ӏалашъяреи тематиках йолча «Денала Седкъарче» яхача пхелагӀча Ерригача Россе фестивала тӀа.
Цу шера «Ангушт» радиостанци RADIO STATION AWARDS 2014 яхача кортамукъа премен наминанташта юкъейихьай
Радио «Ангушт» денна-бусса болх беш а йолаш, ГӀалгӀай мехка ше мо кхы йоацаш хиннай. Радио керттера уйла — динцеи эзделцеи нах тӀахьехар а, кхаъаш телараи, экстремизмаи радикализмаи духьале яр а хиннай. Ший хьокхачеш гӀалгӀайи, эрсийи метташка кхехьай. Радио гӀоз еррига ГӀалгӀайче чулоацаш хургйолаш аьнна бар, бакъда Нохчий а ХӀирий а мехкай даькъе а ладувгӀалуш хиннай. Иштта маза чу а онлайн кхейкаеш хиннай: радиостанце официальни оагӀон тӀеи, вешта гӀалгӀай маза-коашкеи. Из бахьан долаш ладувгӀархой гом дуккха шерагӀлуш хиннаб арахьа бахача гӀалгӀаша а ладувгӀаш.
Хьокхачеши рубрикаши
Радиостанце эфире хоамаи, тахкараи мукъамаи хьокхачеш хиннай гӀалгӀай къаман а бусулба а тематиках. Радиос тайп-тайпара Ӏилман лекцеш а, яхьаш а, кхыйола динца ювзаенна а, йоацаш а мероприятеш йора.
Болх цӀенах а тешамегӀа а хиларга сатувсаш радио дакъалоацаш дукха Ӏилманхой а, йоазонхой а, дийша, Ӏалам-нах а, Ӏаьдала болхлой а хиннаб.
Малсаганаькъан Сурхочун Ӏовлур
Малсаганаькъан Сурхочун Ӏовлур(г) (Мальсагов Овлур Сурхоевич) — Наьсаре йиллачарех цаӀ лоархӀа къонах. Цун дас МоарзагӀий Сурхочо хӀанз Дошлакъий-Юрт уллача метте хьал а вена, Шолжайисте лакхача берда тӀа Шаьрача ше мо кхы хиннайоаца вӀов йотта йолаяь хиннай, цунах Ӏовлура гӀала аьннад. Из яьлла́ча метте Ӏовлурга-Юрт хьахиннай. Ӏовлура тӀехьенах цхьабола нах Ӏовлурганаькъан (Авлурговы) аьнна тайпанцӀи яха́ дӀабахаб. Ӏовлура даь-воша Малсаганаькъан Оарцха КӀарцхал хиннав.
Литература
ОагӀат:Малсаганаькъан ОагӀат:Ӏовлурганаькъан ОагӀат:Наьсаре
Йовлой Ӏаьржбаьре Берд
Йовлой Ӏаьржбаьре Берд (Евло́ев Берд Аржбе́риевич (Аджибариевич)) — цӀихеза спортсмен, бугӀа (латархо). ГӀалгӀайчени, Эрсечени политикай а юкъара а къахьегамхо. «Кавказа Лом» аьнна наха цӀи йоаккхаш хиннав.
Вахара сурт оттадар
Йовлой Берд ваьв 1888 шера Йовле (кхыболча хоамах — Цхьоре). 1895 шера да-нана доацаш висав.
Кхелхав 1952 шера ГӀазакхой ССР Алма-Ате.
Дагалоацам
Наьсаре Йовлой Берда цӀерах йолаш йоккха спорта комплекс хьайийлай, «Спорта ГӀа́ла» (Дворец спорта) аьнна цӀи а тилла. Комплекса хьалхашка Берда сийлинг де́гӀа́д.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:ГӀалгӀай спортсменаш ОагӀат:Йовлой
КӀормацаш
[[File:Papilio machaon 01 04102009.jpg|300px|thumb|
Домен: Эукариоташ
Паччахьалкхе: Дийнаташ
Тип: Членистоноги
Класс:  Садоалла хӀамаш
Тоаба: КӀормацаш ]]
КӀормацаш (Чешуекры́лые, ), Lepidóptera, 1758 цӀи хьаяьннай → λεπίς, доал. д.  — чкъор плюс  — ткъам) — садоаллача хӀамай тоаба я.
Ферта
Фе́рта яхар массехк тайпара кхетаде мег:
Ӏовлурга-Юрт
Ӏовлурга-Юрт (Овлургово) — хӀанз Дошлакъий-Юрт уллача метте хинна Малсаганаькъан Ӏовлурга цӀерагӀа йилла юрт. ГӀалгӀай лоамашкара шаьрача ӀокӀалабовла болабелча эггара хьалхагӀа йиллача юртех я. Ӏовлурга-Юрти Оарцха КӀарцхала-Юрти йиллар Наьсаре йилларца дувзаду.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Наьсаре ОагӀат:Ӏовлурганаькъан ОагӀат:Малсаганаькъан ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Ферта (маӀача наьха дувхар)
Ферта, вешта тӀакхолла ферта (Бу́рка, yapıncı, այծենակաճ (айценакач), карач.-балк. жамычы, джамычы, буртина , верта ) — кӀайи, Ӏаьржеи, бо́реи бесах хула бӀегӀингах яь йола пхьешаш доаца тӀакхоллар. ТӀакхолла ферта Кавказе яьржа лелаеш я. Къестаю баьречун фертеи (йӀаьха а аьпа а йолаш, таьш ухаш, шера белажаш дӀа-хьа дагӀаш) гӀаш волчун фертеи (лоацеи шаьреи йолаш, таьш доацаш). Кавказерча Ӏуштеи чарахьаштеи эшаш дола дувхар да. Халхарча хана чухьа моллагӀча наькъахочо дувхаш хинна барзкъа хиннад ферта.
Третьякова галерея
Паччахьалкхен Третьяко́ва галере́я (Госуда́рственная Третьяко́вская галере́я) — москоара исбахьален музей я, 1856 шера Павел Третьяков яхача таьргхочо хьайийла.