cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Новкъар
Новкъар (да) (Спутник) — айламӀилман дегӀа гонахьа ший белггалча наькъа гӀолла лела объект. Лела никъ (орбита) дунен тӀаозаро латтийт. Новкъараш Ӏаламеи (ше хьахинна) саго кхеллаи хул.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Айлама хӀамай тайпаш
Чарча
Чарча (Медве́жьи ; Ursidae) — акха тоабан дакхадийнатий дезал.
Наьсар-Керте
Наьсар-Керте (Насыркорт) — шира гӀалгӀай юрт. Тахан Наьсар-Кертен административни округ («Насыр-Ко́ртский административный округ») яхаш цӀи а йолаш, Наьсарен йиъ административни округех цаӀ я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Наьсаре ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Шаьла
Ша́ьла, е Šäle (я) (Шела — «шаьрал» ) — Россе Федераце Нохчичен пхье. Шаьла шахьара административни юкъ.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Нохчийчен шахьарий йовкъаш ОагӀат:Шаьла шахьара нах баха моттигаш
Юкъера административни гом (Наьсаре)
Юкъе́ра администрати́вни гом («Центральный административный округ») — биъ административни гомашта юкъера Наьсарен гом ба. Наьсаре пхьен юкъера моттиг дӀалаьца улаш ба, гомашта юкъера эггара боккхагӀа а ба.
ЦӀокъболат
ЦӀокъбо́лат (да) (Магний) — химе элементий мура система чура кхоалагӀча мура шоллагӀча тоабан (хьалхарча классификацех — керттерча тоабани шоллагӀча тоабан кӀалтоабани) элемент. ЦӀокъбо́лата зирхата номер я 12. Из белгалду Mg (Magnesium) яхача символаца. ЦӀокъболат яха цхьалха хӀама дай а дола, тувсалуш а дола, тайша-кӀайча бесара маьхал да.
Белгалдаккхар
<references group="комм"/>
Пхьиленаькъан Ӏасолта Махьмад-СаӀид
Пхьиле́наькъан Ӏасо́лта Махьмад-СаӀи́д (Пли́ев Магоме́д-Саи́д Асулта́нович; ) — гӀалгӀай советий йоазонхо, оазархо, прозаик, драматург. ГӀалгӀайчен йоазонхой Союза Кулгалдара тхьамада хиннав.
ХӀинде-европай метташ
ХӀи́нде-евро́пай метташ (Индоевропе́йские языки́) — дуне тӀа эггара дӀа-хьа баьржа бола метта дезал. Лаьтта бахаш нах мел йолча гӀараш тӀа долаш да цу дезалах дола метташ. Уж метташ лебеш 2,5 миркха саг ва.
Дунен халкъашта юкъера организаци
Дунен халкъашта юкъера организаци (Международная организация) — паччахьалкхенашца йола е паччахьалкхенашца йоаца, барт а баь вӀашагӀъелла организаци. Дунен халкъашта юкъера организацеш шин тайпах екъалу:
Дракоша Тоша
«Дракоша Тоша» — россе анимационни сериал да ишколе бахалехь болча дешархошта хетадаь; 2017 шера денз арадувл. Из мара мультсериал дац Эрсече, паччахьалкхен а доацаш, наьха ахчах даьккха.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Мультсериалаш алапатах ОагӀат:Мультсериалаш, 2017 шера даьккха
Эрш
Эрш ― массехк маӀан дола термин:
Гамаж
Га́мажаш (Бу́йволы) — чура хара муӀаш йолча дийнатий шин ваьрах болча викалий юкъара цӀи:
Азера гамаж коа-карта лела Ӏомадаь дукхагӀа долча даькъе шура яккхара духьа леладеш дола дийнат да ЗӀилбухерча Азеи, Африкеи, ЗӀилбухерча Европеи.
ГӀинбухерча Америке хьалхагӀа «гамаж» аьнна харц оалаш хиннад булах.
Дунай
Дунай дӀадолалу Шварцвальд яхача моттигерча лоамашкара (Германи). Дунай массехк паччахьалкхен доазона тӀа гӀолла Ӏодода е цу паччахьалкхений гӀай а хинна Ӏодода. Царех я: Германии, Астрии, Словакии, Венгрии, Хорватии, Сербии, Болгарии, Румынии, Украинаи, Молдавии.
Массехк паччахьалкхений нанагӀалашка гӀолла чакх а дувлаш Ӏодода Дунай, масала, Вена, Братислава, Будапешт, Белград. Дунай Ӏаьржача фордах дӀакхет, Румынени Украинайи гӀайна тӀа дэльта хьа а еш.
Туркий мотт
Туркий мотт (ший цӀи: Türk dili (лоаца: Türkçe )) — тюркий меттай дезала юкъебода Турце официальни мотт. ХӀанзара туркий мотт тюркий меттай зӀилбухе-малхбузен (е зӀилбухе-огузий) кӀалтоаба юкъе бода. Хьабаьннаб хьункархой меттах.
Маьхашха
Маьхашха ба — маьхалах баь саьрг. Маьхашхаш дукхагӀа аьшкахи, цӀастахи бу.
Тептар
Тептар (да) (хьадаьннад دفتر — тетрадь яхачох, журнал) — хан-ханнахьа зарба тохаш арахецар.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Тептараш
Дог кхоачамбоацаш хилар
Дог кхо́ачамбо́ацаш хилар (да) (сердечная недостаточность; insufficientia cordis) — синдром. Цун белгало я дега пхьид (миокард) йоаггӀача тайпара лоац ца ялар. Дог кхоачамбоацаш хилча, лерттӀа деттадала магац дега́, цудухьа цӀий а лерттӀа дӀа-хьа до́дац дегӀа́ гӀолла. Кхоачамбоацар мичахьа да хьежжа́ симптомаш а ше-ший хул. Сага кхоачамбоацашдар аьрда оагилг хилча, цӀий зӀамигача гомагахьа лаьгӀ а луш юхасувц. Цу мо волча унахочо са а вешта доах (саг вувхь), цӀий а Ӏеттаду, цун цӀока сийнадале́ дӀаотт (цианоз хул), из доацаш кхыйола белгалонаш а я. Нагахьа санна кхоачамбоацар аьтта оагилг хилча, боккхача гомагахьа пхаьний цӀи сувц, из бахьан долаш когаш-кулгаш а, дийхк а дест, масала́. Дог эшам болаш хилча, маьженаштеи кӀадаштеи кислород таац (гипокси хул), ацидоз хул, иштта метаболизмо лерттӀа болх хьабе тигац.
Литература
ОагӀат:Кардиологи ОагӀат:Дега лазараш ОагӀат:Миай лазараш ОагӀат:Дог кхоачамбоацаш хилар
Эрш (бустам)
Эрш (арши́н) — къаьнара эрсий йӀоахала бустам. 1 эрш = 1/3 сажень = 4 четверть = 16 вершок = 28 дюйм = 0,7112 м.
Йоккха Кавказ
Йоккха Кавказ (я) — Ӏаьржача фордаи Къаспий фордаи юкъе улла лоамий гуллам. ЗӀамига Кавказеи Йоккха Кавказеи цхьанкхийттача «Кавказа лоамаш» яхаш бола лоаман мохк хьахул.
Россе Советий Федеративни Социалистически Республика
Россе Советий Федеративни Социалистически Республика, лоацца — РСФСР (Росси́йская Сове́тская Федерати́вная Социалисти́ческая Респу́блика) — союзни республика я СССР-а юкъе (1922—1991).
Хьалхара дунен тӀом
Хьалхара дунен тӀом
Пе́рвая мирова́я война́ (28 июля 1914 года — 11 ноября 1918 года) — одна из самых широкомасштабных войн в истории человечества.
Формальным поводом к войне послужили события в Сараеве, где 28 июня 1914 года боснийский серб Гаврило Принцип убил наследника австро-венгерского престола эрцгерцога Фердинанда и его морганатическую супругу Софию Хотек.
Страны — участницы Первой мировой войны разделились на два противоборствующих лагеря:
Всего за годы войны в армии воюющих стран было мобилизовано более 70 миллионов человек, в том числе 60 миллионов в Европе, из которых погибло от 9 до 10 миллионов. Количество жертв среди гражданского населения, по разным оценкам, находится в интервале от 7 до 12 миллионов человек, из которых около 1 миллиона погибло в результате боевых действий; около 55 млн человек получили ранения.
Первая мировая война послужила прологом и детонатором крупнейших революций, включая Февральскую и Октябрьскую 1917 года в России и Ноябрьскую 1918 года в Германии. В результате войны прекратили своё существование четыре империи: Российская, Австро-Венгерская, Османская и Германская.
Чемпион
Чемпион (ва)/(я) — моллагӀча яхьарашка (дукхагӀа низаоамалхой) толам баьккха саг.
Зонтиказизай
Зонтиказизай (Зонтикоцветные, Apiales) — генара ши дакъа долча баьцовгӀай аргӀа. APG II яхача классификацен ражагӀа эвастеридаш II яхачарна юкъедаьхад.
Карл III
Карл III:
Кхалсаг
Кха́лсаг (я), дукх.т. кхалнах (ба) (Женщина, Women) — кхал (се) дола адам. ДукхагӀа йолча хана «кхалсаг» аьле кхийнача адамах мара алац, масала, гӀалгӀаша «кхалсаг» аьнна цӀи йоаккх юкъерча ханага кхаьчачохи маьре яхачохи. Вешта къоначарех «йиӀиг» (дукх.т.: «йиӀигаш»), «йоӀ» (дукх.т.: «мехкарий») оал. Цхьайолча хана «кхалсаг» яха дош деррига кхал мел дола адам чулоацаш маӀан а долаш леладу, масала: «кхалнаьха бокъонаш».
Лакхе хьоахадаьчул совгӀа кхы а тайп-тайпара терминаш я къаьстта кхалсагах оалаш, масала, маьре йолча кхалсагах «сесаг» оал (дукх.т.: «истий»). Мар веннача кхалсагах е кхыдола бахьан этта́ маьрел деха́ ягӀача кхалсагах «жеро» оал.
Из доацаш ший гӀалгӀай Ӏадаташ довзаш, кулг-говзал йоаллаш, оалашдар зираке а долаш йолча кхалсагах массаза сув яьхад гӀалгӀаша.
Бер
Бер (да) (ребёнок, child) — Ӏодаьча хана денз кхувш воагӀа ха (пубертатни мур) чакхъялаллца дола адам. Иштта кхийна маӀа саги кхалсаги санна ший ха бахьан долаш даьчох кӀезигагӀа бехктокхаме вола саг. МаӀача берах кӀаьнк оал, кхалчох йиӀиг оал.
Кхалсаг
Кхалнаьха ханашцара лагӀаш
ЛохагӀа Ӏохьоахадаьд гӀалгӀай ӀаьдалагӀа дола кхалнаьх ханашцара лагӀаш
Белгалдаккхар
ОагӀат:Кхалсаг
Бер
Берий унахцӀенонна хетадаь долча лорий Ӏилман дакъах педиатрия оал.
ФордгӀалой мотт
ФордгӀалой мотт (língua portuguesa) — хӀиндоевропай меттай дезала романий тоаба́ юкъе бодаш бола мотт. Ибаьрий-романий кӀалтоабах лоархӀ. Йоазув латиница ларда тӀа да.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ФордгӀалой мотт ОагӀат:Метташи диалекташи алапатах ОагӀат:ФордгӀалойчен метташ ОагӀат:Бразилен метташ ОагӀат:Анголан метташ ОагӀат:Мозамбикан метташ ОагӀат:Кабо-Верден метташ ОагӀат:Гвинея-Бисау метташ ОагӀат:Сан-Томени Принсипени метташ ОагӀат:Малхбоалехьарча Тимора метташ ОагӀат:Макао метташ
Чемпионат
Чемпионат (я) — чемпиона звани йоаккхаш йола яхьараш
МаӀа
МаӀа, маӀал, маӀа хилар (мужской, ) — организма маӀа хилара кеп. МаӀа яха дош сага́ а дийната́ доагӀаш да: маӀа волча сагах маӀасаг оал, хӀаьта, маӀа дола дийнат дувцаш хилча, е маӀа яха дош тӀа а тохаш оал (масала, маӀа лом, маӀа борз), е духхьала «маӀа» мара алац (масала, говр ювцаш хилча), е ший къаьстта цӀи йоаккх.
МаӀа хилар массаза кхал хилара́ духьала увттаду.
Мохктохкархо
Мохктохкархо (ва/я) (краевед) — мохк тахкарах воалла саг. Вешта аьлча, моллагӀча цхьан моттигах хоам гулбеш, тохкаш къахьега саг.
Ботт
Сен духьа лелаю хьажжа: бӀаргсаьнаш леладу ботт хул, еза хӀамаш лелаю ботт хул, кагий ахча леладу ботт хул, перо бола шаькъарг лелабу ботт хул, дӀоагӀаш леладу ботт хул, фотоаппарат лелаю ботт хул, иштта кхы а.
Бетташ маьхалах деш хул, пластиках деш хул, цӀеках деш хул, иштта кхы а.
ЦӀе дешарг
ЦӀе дешарг (Кра́сная кни́га) — аннотированный список редких и находящихся под угрозой исчезновения или исчезнувших животных, растений и грибов.
Красная книга является основным документом, в котором обобщены материалы о современном состоянии редких и находящихся под угрозой исчезновения видов растений и животных, на основании которых проводится разработка научных и практических мер, направленных на их охрану, воспроизводство и рациональное использование.
В Красную книгу заносят виды растений и животных, которые постоянно или временно растут, либо обитают в естественных условиях на определённой территории (преимущественно территории отдельно взятой страны), и находятся под угрозой исчезновения. Виды животных и растений, занесённые в Красную книгу, подлежат особой охране на всей отдельной взятой территории, которую охватывает конкретное издание Красной книги.
Хьетт
Хьетт е Лайхьетт (Лави́на, Lawine ← хьадаьннад тӀехьагӀарча латиний labina яхача — «токхам» яха маӀан долча деша тӀара ) — 20-30 м/с сухал а йолаш ирача лоамий босешкара дуккха Ӏолегаш е Ӏотекхаш дола лоа да.
ЦӀе дешарг
Красные книги бывают различного уровня — международные, национальные и региональные.
Кай (кино)
«Кай» — кинош:
Шахнаме
«Шахнаме», е «Шах-наме́» ( — «Паччахьий дешарг», «Паччахьех дола дешарг», «Паччахь-дешарг» ) — гӀордаьнна дола фаьрсий литературай сийлинг, хӀиранхой къамий эпос. «Паччахьий дешарга» чу ХӀирана тархьар дувц ширача замангара VII бӀаьшера ислам хьаотталца. Цхьан саго язъяь йола эггара йӀаьхагӀа йола поэма я: «Илиада» а «Одиссея» а шаккхе цхьана йолчул шозза йоккхагӀа я Шахнаме. Фирдовсичунга кхачалехьа, цул дуккха хьалхагӀа Мовсес Хоринаци яхача эрмалой тархьархочо хьоаяь хиннай эпос 5 бӀаьшера.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Эпоса произведенеш ОагӀат:Дешаргаш алапатах ОагӀат:Фаьрсий меттала йола литература ОагӀат:Фаьрсий мифологи ОагӀат:ХӀирана тархьар ОагӀат:Афганистанен тархьар ОагӀат:Узбекехьен тархьар ОагӀат:Таджикистана тархьар ОагӀат:«Дунен дагалоаттам» реестра объекташ ОагӀат:X бӀаьшера Ӏарбий дешаргаш ОагӀат:XI бӀаьшера Ӏарбий дешаргаш
Супа йоазонаш
Супа йоазонаш (да) — ИбрахӀима диношка (бусулба, жӀаргахой, жугтий диношка) леладеш, деза лоархӀаш долча джейний гуллам.
Ислам
Бусулба дин чу супача йоазонах КъорӀа мара лархӀац, хӀаьта юхе мел диса дола КъорӀал хьалха доссадаь йоазонаш (Товрат (Мусай пхи джей), Забур (Псалтирь), Инджиль (Евангелие) деза лоархӀаш дале а, хӀанз хувцаденна хилар бахьан долаш шарӀан лоадам болаш дац . При этом под Евангелием мусульмане понимают не канонические Евангелия от Матфея, Марка, Луки и Иоанна, а божественную книгу, ниспосланную, по учению ислама, Исе (Иисусу Христу), которая, по учению ислама, была утеряна . По учению ислама, существующие тексты Торы (Пятикнижие Моисея), Псалтири и Евангелия были искажены иудеями и христианами; подлинные же тексты не сохранились.
Жугтий ди
В иудаизме к Священному Писанию относится еврейская Библия (Танах).
Существует также малочисленная этно-религиозная группа — самаритяне (численность — 796 человек на 2017 год), которые признают Священным Писанием только Самаритянское Пятикнижие, записанное особым самаритянским письмом, и не признают те аспекты богословия, которые раскрыты в других книгах Танаха.
Христианство
В христианстве к Священному Писанию относятся Ветхий Завет (Танах и дополнительные священные книги) и Новый Завет, составляющие Библию. Новый Завет, особенно Евангелие, является в Библии самым важным для христиан.
Согласно христианскому вероучению, все книги Ветхого и Нового завета богодухновенны и содержат в себе Божественное Откровение. Тем не менее некоторые древнехристианские конфессии не включают в свой канон ряд библейских книг: в сирийской Пешитте отсутствует Откровение Иоанна Богослова и несколько соборных посланий, а Эфиопская православная церковь включает в Библию ряд апокрифов — книгу Юбилеев и первую книгу Еноха, а также некоторые другие. Протестантские деноминации не включают в число книг Ветхого Завета так называемые второканонические книги (в католицизме) и неканонические книги (в Русской Православной Церкви), которые для православных и католиков являются составной частью Писания. Эти книги протестанты называют апокрифами, однако в протестантских изданиях Библии они могут быть помещены в отдельном разделе под названием «Апокрифы».
Литература
ОагӀат:Товрат
Азов-форд
Азо́в-фо́рд (ба) (Азовское море, Азовське море, Azaq deñizi) — цхьан даькъе къайла бола Малхбузерча оакафорда форд. Улл Европа малхбоале, Украинайи  Эрсечени бердаш тӀа. Эггара тӀе́хагӀа (мелкий) дола хий да: 13,5 метрал кӀоаргагӀа дац, юкъера кӀоаргал 7,4 м гарга я (6,8-8 м).
Малхбузерча оакафордах лоархӀе а, Азов-форд цунца хотташ бӀаьхо никъ бе беза: Кхерча форда оаса — Ӏаьржа форд — Босфор форда оаса — ШакӀа форд — Дарданелла форда оаса — Аьге форд — Лаьттан юкъера форд — Гибралтара форда оаса. Эггара гӀаран форд ба дунен тӀа, оакафордах эггара гаьнагӀа аларах.
Ширача замалахьа Азов-форд хиннабац, хӀаьта Тана Ӏаьржача фордах хӀанзара Кхерча форда оаса болча кхеташ хиннад. Хетачох, Азов-форда моттиг йизар вай заман хьалха 5600-ча шера хиннад (хьажа Ӏаьржача форда хий айдалара теори).
Малсаганаькъан Кураза Фатима
Мальсагова Кураза Фатима яьй 1902 ш. Революции ялалехьа Ольгински кхалнаьха гимназе дийшар Фатимас,цул т1ехьаг1а советски школе.Мальсагова Ф. дийша йистеяьккхай Къилбаседа Кавказски хьехархой института эрсий лит-ра факультет.Буро т1арча тайп-тайпарча техникумашка эрсий лит-ра хьехаш болх бир цо.Фатимай вежарий – Кураза Зоврбик вайна массанена дика вовзаш ва – г1алг1ай йоазув кхеллари эггара хьалхара драм. пьесаш язъяьри ва, Кураза Ибрах1им а цунца цхьан фаьлгаш гулдеш а йоазош деш а вар.Фатима а д1айолаелар 19-ча шера иллеш в1ашаг1дехка.Уж тара дар вай халкъа гаьнарча замах денна оалаш хьадоаг1аш хиннача турпала иллешта,цар хестабора кердача вахара духьа латаш бола турпалхой,цар дог ура а отттадора цар.Т1ехьаг1о ше даьккха илли Мальса-гова Ф. тоа а даь,къамаьл деча хьисапе д1аяздир.
1924 ш. Буро т1а Мальсагов К.З. керте а латташ,в1ашаг1ъеллар «Г1алг1ай говзаме йоазон юкъар-ло». Говзаме йоазош арахецарал совг1а цу юкъарлос багахбувцам гулбаьб,30-ча шерашка арахийцар «Вайнаьха багахбувцам» 2 том, 3- лит-рни сборник,царна юкъе дар наьрт-орстхой дувцараш, иллеш, фаьлгаш,кицаш,к1оанолгаш и кх.д1. 1931 ш. арадаьннача «Ц1е гайдолгаш» яхача лит-рни сборника т1а доаладаьд 5-6 Мальсагова Ф. илли;царех ца1,наьрт-орстхой илли,Наьсар-Кертерча Берсанова яхача йоккхача сагагара д1аяздаь хиннад цо. Илли нотни йоазув а долаш доалааьд Из йоазув даьр композитор Е.Колесников ва. Илле т1а бувцараш ба Сеска Солсеи Села Сатеи. Геттара гаьнара зама ювцаш долча цу илле т1а къахьегама говзал хестаю,укх дунен т1а ца Биа мерза безам готтача лахьта чу буарг ца хиларах тешаву.Вешта аьлча,илле чулоацам ч1оаг1а оптимистични ба.
Мальсагова Ф. ше багах д1аоалаш хиннад вайнаьха багахбувцама т1ара ши илли : «Жер-бабий во1»,»Шира илли».Цар дешаш а халкъа мукъамаш а довнза дисад Мальсагова Ф. бахьан.Поэтессай
Кхолламах вайна гуш да халкъа искусствагара даьнна профессиональни искусствага мишта йодаш латтар вай поэтически музыкальнии культура. Фатимай культурни балхех къаьстта белгалбе беза цун актёрски болх.Г1алг1ай профессиональни театр хилалехьа,30-ча шерага кхаччалца,шерра яьржа яр драматически самодеятельность.Цунца дакъа лаьцар Фатимас пандар т1ехьа а оалаш ший иллеш доахаш,пьесашка ролаш ловзаеш.Масала:цо ловзаяьй Мальсагов К.З.»Йо1 йодаяр»» яхача пьеса т1а-ра Калимата роль.
Мальсагова Ф. кхоллам кхы башха боккха беце а,цо ший хана доккха новкъостал даьд вай иллеш дахара,г1алг1ай поэзии дег1айоалаяра.
Поэтессай кхолама наькъах дувцаш хилча,эггара хьалха ц1и яккха еза цун «Котдаьлар вай» яхача илле.Из илли 32 муг1арах латт,царех 16 муг1 т1ехьаоалар дар : «Хьо кхера ма кхера,ва майра ва дог,хьо доха ма доха,ва кура ва дог «. Из тара да вайнаьха иллешка долча т1ехьаоалара.Илле ритм тоаяра новкъостал деш да»ва»,»мА» яха дакъилгаш.Стихотворене композицега вай хьежача,хьалха-ра биъ муг1 гонахьара 1алам хьокхаш язбаь ба(бийс баьде, 1аьржа я),из иштта далее а,дог майра, кура да.Д1ахора биъ муг1 юрташта т1алатта 1азап гойташ ба(яьннача ц1ерах йоагаш латта юрташ, хозаш дола унзара тата),д1ахо д1абодача биъ муг1ара т1а дуллар геттара унзара сурт да(Моастаг1ий караг1а лега г1алг1ай к1антий,юрта гобаь латта моастаг1ий). Цу муг1арашта т1ехьадоаг1ача т1ехьаоалар т1а дог г1ийла а маьлхара а долаш гойт автора.Т1еххьарча биъ муг1ар т1ара сурт да к1айча эскарал котбалар дувцаш,цудухьа т1ехьаоалар т1а йоах,дог майра а кура а.
Мальсагова Фатима Куразовна Малсагнаькъан Кураза Фатима
Ӏандий ГӀойхий
Ӏандий ГӀойхий (да) (Андийское Койсу, ГӀагди гӀор) — Гуржехьа а (КаьхтӀе) Эрсече а (ДаьгӀасте) дода хий; Сулака аьтта га. Ӏандий ГӀойхий 144 км дӀаьха да.
Топоними
«Къойсув» яха цӀи тюркий (гӀумкий) «къой сув» — устагӀий хий яхачох кхаьчай. Ах XX-гӀа бӀаьшу чакхдаллалца «Къойсув» аьнна Сулаках цӀи я́хай.
Калам
Калáм (я) — дизза маӀан дола деший гуллам.
Кино
Кино (да) (film — плёнка), иштта — фильм, кинофильм, телефильм, киносурт — киноисбахьален кхоллам. Технологега диллача кино яхар цхьан сюжетаца хетта бола хувцалуча суртий гуллам ба. Кино дукхагӀча даькъе оаз йолаш хул, оаз йоацачох — меттаза кино оал.
Моллюскаш
Моллюскаш е дегӀ-кӀаьда яраш (Моллю́ски, ; ) — баге хьалхагӀа хьахулача целом йолча дийнатий тайпа. Моллюский масса кеп хул тайп-тайпара яздаьд, цар дукхал белгалъю 100 эзараи 200 эзараи юкъе.
Карл III (Великобританен паччахь)
Карл III (Charles III, дӀаоалаш: ), бӀарчча цӀи Чарльз Фили́пп Артур Джордж (Charles Philip Arthur George; ваьв, Букингемский дворец, Лондон, Ингалсехье, Великобритани) — хӀанз оалаш деш вола паччахь ва Великобританеи ГӀинбухерча Ирландеи, иштта Виндзорски династен ДоттагӀала Паччахьалкхенашкеи. Цул совгӀа цох лоархӀ Великобританен мехка нидза лакхехьара амараш телар; Ингалсехьен Киназа лакхехьара урхаз; 2022 шера тов бетта 8 дийнахьа денз Къамай ДоттагӀала да́. Великобритане волчул совгӀа 14 кортамукъа йолча паччахьалкхенашка монарх ва: Австралеи, Антигуаи Барбудеи, Багамски ГӀайренашкеи, Белизеи, Гренадеи, Канадеи, Керда Зеландеи, Папуа — Керда Гвинееи, Сент-Винсентеи Гренадинашкеи, Сент-Китсеи Невисеи, Сент-Люсии, Соломона ГӀайренашкеи, Тувалуи Ямайкеи.
Фискал
Фискал (Си́мвол, σύμβολον — «цхьана товсар», бехкама хьарак, сигнал) — ше белгалйоаккхаш йолча хӀаманна бӀарга хоалуш тара доаца хьарак, сурт. Тайп-тайпарча понятий, зӀилий, явлений бехкама хьарак.
Дахкилганаькъан Элберд-Хьажий Шукри
Дахкилганаькъан Элберд-Хьажий Шукри (Дахкильгов Шукри Эльберд-Хаджиевич) (12.12.1915 — 1995) — гӀалгӀай Ӏилманхо, хоамбаржабархо, хьехархо.
Биографи
Ваьв декабрь бетта 12 дийнахьа Наьсаре. Цун даьй юрт Долакха-Юрт я. Шукре да́ кӀа йидеш-дохкаш таьргхо хиннав. Ишколе хьалхара ши класс Шукрес Наьсаре яьккхай, амма 1925 шера кхоллагӀча классе Буро тӀарча № 12 йолча юкъерча ишколе дехьаваьккхав. 1936 шера Буро тӀара бувзама наькъий политехнически техникум яьккхай. Ший къахьегама никъ болабаьб Орджоникидзевски аьшкнаькъа урхале инженера балха тӀа. 1938—1940 шерашка ше дийшача политехникума ВЛКСМ комитета секретарь волаш болх баьб. ТӀаккха «Кавизвесть» завода директо­ра заместитель а хиннав. Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом болча хана аьшкнаькъа бӀенашка бӀул деш хиннав. Шукри Буро тӀа ваьхав 1944 шера къам мехках даккхалца, цун цӀа Маркова урама тӀа хиннад, цигара Ӏовигав из ГӀиргӀизстане. Цига волча юкъа, гӀалгӀай къаман кхыбола интеллигенташта тарра административни-хозяйственни балхаш даьд. Даймехка цӀавеначул тӀехьагӀа винзавода цеха хьаким а, Промысловой аьшкнаькъа хьаким а, 9 шу совгӀа — Нохч-гӀалгӀай карьер-урхален директо­р а волаш болх баьб. 1961—1965 шерашка МагӀалбика горисполкома тхьамада хиннав.
ГӀалгӀай къамо ЦК КПСС кулгалхошка а Советий Правительствога а яздаь каьхат (кхайкарал) а ийца Москве ваха хиннав 1988 шера массехк гӀалгӀа. Царна юкъе хиннав Дахкилганаькъан Шукри а.
Етт
Етт курша доккхийча хьайбаех лоархӀаш ба. Дулхи, шуреи, цӀокеи даккхара духьа лелабу из. Етт яха дош цхьоален таьрахье легадеш хилча цун овла «Ӏатт» яхача овлах дӀахувцалу: Ӏатта, Ӏатто, Ӏаттаца, Ӏаттах, иштта дӀ., хӀаьта дукхален таьрахье — доахан да.
Орден «Сийлен Хьарак»
Орден «Сийлен Хьарак» (Орден «Знак Почёта») — СССР паччахьалкхен совгӀат.
Етт
БугӀий се хьайбах «етт» алалехь шинар оал (духхьашха пхаьрделлца), пхаьрдаьчул тӀехьагӀа эггара хьалха дахкаллца духьарг оал. Шера да́къа чакхдаьлча пхаьра ца хиннача шинарах а, иштта, кхоъ е дукхагӀа бутт баьлча пхаьра ца хиннача Ӏаттах а (йисте бугӀа йоллашше) Ӏаьхара етт оал. Пхоарал 9 бетта хул.
Орден «Сийлен Хьарак»
ТӀатовжамаш
Орден «Сийлен Хьарак»
Етт
Ӏилмангахьа «етт» аьнна оал цхьадолча барг-шолха долча се дийнатех а, масала, се булах.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Доахан
Хоамбоаржабархо
Хоамбаржабархо, е журналист (Журналист) — ший гӀулакха́ е баьржача хоама гӀирса редакце чу дӀачулургболаш хоам гулбеш, кхоллаш, тоабеш, кийчбеш вола литература болхло.
Хоамбоаржабархочун бокъонаши декхараши
Хоамбоаржабархой дукха бокъонаши декхараши да. Уж дерригаш белгалдаьха да пресса а, радио а, телевидене а дер нийса хулийташ долча законашка.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Медиапрофессии
Хронологе таблица
Карарча хана юкъара тӀаийцачох Айлама 13,5 млрд совгӀа шу да, хӀаьта Лаьттанна — 4,5 млрд гаргга шу даьннад.
ДукхагӀа йолча паччахьалкхенашка тӀаийца лелаеш я ЖӀаргахой заман ларда тӀа латта хронологи (лоацца цунах оал «вай зама» (наша эра) — из дӀайолалуш я Иисус Христос (бусулба дингахьа Ӏийса Пайхамар) ваьв аьнна хеталуш долча денгара).
Йозон хьасташа хьаяхачох эггара тешшамегӀа (хӀара шу нийса оттаделлал) белгалдаха вӀаштехьа да вай замал хьалха (до н. э.) 900 шера ӀотӀакхаччалца дола таьрахьаш. Массехк иттшу мара нийса оттаде аьттув а боацаш белгалдаха вӀаштехьа да вай замал хьалха 3 эзар шера ӀотӀакхаччалца. Кхы а хьалхагӀа хинна хӀамаш (50 эзар шера хьалха) белгалдоах радиоуглеродни анализаца, цул а къаьнагӀа дараш — кхыйолча физически методашца.
Даькъастен федеральни гом
Даькъастен федера́льни гом (ба) е ДФГ (СКФО) — Россе Федерацен федеральни гом. Улл Эрсечен Европай зӀилбухерча даькъе, Юкъерча Кавказеи Даькъастен малхбоалехьарча даькъеи.
Даькъастен федеральни гóма юкъе федерацен ворхӀ субъект чуйода: Селий Мохк, ГӀалгӀай Мохк, ГӀаьбартой-Малкхарой мохк, Къарший-Черсий мохк, ХӀирий мохк, Нохчий мохк, Ставропола край
Административни юкъарче — Пятигорск пхье.
Къобанхий
Къо́банхий, е ГӀо́банхий (да) (Кубань, Къобан, Псыжь, Псыжъ, Къвбина, Кобан, ‛Ύπανις Гипанис, Hypanis, Vardanes) — Россе Федераце Даькъасте массехк мехкашка гӀолла дода хий. Къарший-Черсий мехка лоамара ӀодоагӀ — Аьлбоарза гӀинбухен-малхбузерчеи зӀилбухен-малхбузерчеи босенашкара.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Азов-фордах дӀакхета хиш ОагӀат:АьдагӀчен дода хиш ОагӀат:Къарший-Черсий мехка дода хиш ОагӀат:Краснодара краян дода хиш ОагӀат:Ставропола краян дода хиш
ГӀалгӀайче (газет)
ГӀалгӀайче (Ингушетия) — эрсий меттала арахецаш дола ГӀалгӀайчен юкъарлен-политикан газет. ГӀалгӀайчен правительствон официальни зарбан маьже я. Йизза йола юридически цӀи — ПАУ «ГӀалгӀайче» газета редакци (ГАУ редакция газеты «Ингушетия»).
Тематика
Газето ГӀалгӀай мехкаца дувзаденна долча хӀамех хоам бу, чу хинна дале а, арахьа хинна хӀама дале а. Къаьстта аьлча, юкъарлен-политикан хьалах дувц, экономикаца дувзаденнача хаттарех жоп тел, иштта унахцӀено лоръярахи, дешарахи, юртбоахамахи иштта кхыча гӀулакхех лаьца дола хьалаш тохк.
ГӀалгӀай Республика арахеца керда законодательни акташта а кепатох цунца цхьана уж юридически дӀачӀоагӀдерца.
ХӀара кӀирара тираж — 5000 газет.
Тархьар
Газета хьалхара номер шолжа шахьара «Къахегама байракх» яхача газета кӀийлен а йолаш 1993-ча шера бекарга бетта 24-ча дийнахьа кепатеха араяьннай Сипсой-ГӀалий тӀа (хӀанз Шолжа-Пхьа я). «ГӀалгӀайче» газет хьакхолла аьнна амар Овшанаькъан Руслана кӀеззига тӀехьагӀа даь хиннад — Тушел 27-ча дйинахьа.
Газета оттадаьри цун хьалхара тоадархо хиннари цӀихеза вола Шадинаькъан Сулумбика Хьусейн хиннав, ГӀалгӀайчен Пачхьалкхкомитета зарбан хьалхара кулгалхо хинна вола. . 1994-ча шера цунна когаметта Чахканаькъан Ӏалаутдина Манолис тӀавенав (тӀехьагӀа ГӀалгӀайчен президента пресс-секретарь, ГӀалгӀайчен культура министр, Эрсечен Минкультура пресс-гӀулакха кулгалхо хургвола)
2016-ча шера формати, дизайни, арахецара хаи хийца а хийца, бизнез-чудуллар «Беркат» а долаш редакци кердача газета тӀа даьнннад. Цу хана хоамий онлайн-портал а йолаяьй.
2016-ча шера PDF-формате электронни дӀатӀаязвалар юкъедаьккхад.
Редакци
«ГӀалгӀайчен» керттера тоадархой:
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен газеташ
Миский мальва
Миский мальва (Ма́льва мускусная, Просвирник мускусный; Málva móschata) — баьцовгӀай кеп я яхача ваьрах.
Целом
Цело́м (хьадаьннад κοίλωμα — кӀоаргдар, полость/чура че) — дукха оагилгаш йолча дийнатий дегӀа чухьа шоллагӀа чукхийтта моттиг (полость) хилар.
Оагилг (маӀанаш)
Оагилг (да):
Кай (кино, 1982)
«Кай» (Znachor, Знахарь) — полхой режиссер волча Ежи Гофмана даьккха кино (арахийцад 1982-ча шера бекарга бетта 12-ча дийнахьа). Тадеуша Доленги-Мостовича романа тӀагӀолла шозлагӀа даьккха кино да (цул хьалхагӀа 1937-ча шера даьккхадар).
Сюжет
ТӀом хьа́лехьа хинна Полхехье. Рафал Вильчур яхача цӀихеза́ча хирурга́ деррига ва́хар хувцаду доккха хатар тӀадоагӀ. Саг йоалаяь бархӀ шу даьннача дийнахьа се́сага́ кхывар ве́за а венна цаӀ мара йоаца йоӀ-Марыся ийца́ из дӀайодалга гучадаьннад. Ший мича ваха в́еза цаховш ве́ха хьувз Рафал. Цигара сарахьа чхьагӀарах кхета, вицвала дага а волаш гаьна йоацача малараш ме́ло моттиге вода, хӀаьта тӀехьагӀа, хирург чуваха этта́ча хана укхунга ахча долга хайна фесархой (гӀаьрахой) тӀехьабовла Рафа́ла́. ХӀама кхийтта хинна къонах алийсар. Кхетам чу веначул тӀехьагӀа доацаш каьхат долаш ше малав а мичахьара ва а ха́р а доацаш вус.
Кхы де хӀама доацаш къе́л, моцал ловш ле́л из, тӀаккха цхьан дийнахьа полицае участке Антония Косиба цӀерах дола каьхаташ лочкъа а дий, из цӀи тӀаийца́ ва́ха волалу.
Рафал Вильчура́ ший дага ца воагӀе а, уне-айпе болча на́ха́ ший гӀо де могача санна хет. Масайтта шу даьнначул тӀехьагӀа Антоний Косиба цӀерагӀа вӀаьхийча православхой хьайрахочун Прокопа́ балха отт из (дукхагӀа еза мухьа дӀа-хьа кхухьаш). Прокопа воӀ Василах кхо-биъ бутт хьалха заӀапхо хиннав, ког кагбаьчул тӀехьагӀа цигарча цхьан хӀаман сагота воацача Павлицкий ло́ро́ тӀехкаш харцахьа вӀашкаувттаяр бахьан долаш. Шийна тӀаде́нар ла́ ца могаш ший вахарцара къаста нигат долаш хиннав зӀамига саг. Из сурт дайнача каьс тӀехкаш юха Ӏокага а яь, уж нийса вӀашка увттае лоархӀ. КӀаьнка гаргара нах раьза бац болхлочунга из дайта, бакъда унахочун хьал а дайна пурам лу. Цига денз хьа «кай» ва аьнна цӀи а яхе, дукха нах дарбаш де аха боал...
Ӏарамхий (маӀанаш)
Ӏарамхий
КъорӀа
КъорӀа (да) (أَلْقُرآن  — аль-К̣ур’а̄н ; Коран) — бусалба супа йоазув. «КъорӀа» яха дош  укх Ӏарбий дешаех хьадаьннад: «хьахозаш дешар», «хьехам»(КъорӀа, 75:16-18). Мухьаммад Пайхамарага (ﷺ) Ӏодоссадаьд из Джабраил малайкага гӀолла.
КъорӀа вӀашагӀделлад Зейд ибн Сабит хьалха а волаш Абу Бакреи Ӏумареи амарца. ЦаӀ мара йоаца нийса эрш аьнна дӀачӀоагӀъяьй кхоалагӀча халифа Ӏусмана.
КъорӀа 610-632 шерашка доссадаьд ткъаь кхаь шера, хӀаьта хьалхара воахьи Мухьаммада́ дайтад цун шовзткъа шу долча хана, Рамадан бетта. КъорӀа дӀаяздаьраш сахьабаш ба, Мухьаммада дӀа а оалаш.
Бусулба паччахьалкхенашка КъорӀа Суннатаца цхьана — дин а бӀорахой а уголовни а низама́ бух беш да.
Тадеуш Доленга-Мостович
Таде́уш Доле́нга-Мосто́вич (Tadeusz Dołęga-Mostowicz, псевдоним: Т. М.; 1898-ча шера Маьцхали 10, Окунево (вай хана Витебска областа Глубокски шахьар)  — 1939-ча шера Михий 20 , Куты) — полхой йоазонхо, хоамбоаржабархо, тоадархо, сценарист. Цо яздаьд геттара гӀордабьнна хинна «Кай» яха роман.
Таьлми
Та́ьлми (да) (Инкубация, incubare — «таьлме я́гӀар» е ма дарра аьлча — «гӀомара тӀара кӀориг») — фуаш деча дийнатий (птиц, земноводных, пресмыкающихся, ящериц, простейших, червей и т. п. представителей животного мира) фуъ, Ӏов е яьча ха́на денз кӀоригаш хьахиллалца кӀоригаш я́хар.
Дош
КӀоригаш я́ха дийнат эттача, таьлме хайнад оал
Хи (ботаника)
Хи (ба) (ствол — баьцовгӀан керттера, соан, герга-симметре вегетативни маьже, гаьний е гаьн ъьисапе йолча баьцовгӀай (масала, тӀомар-гаьнаш) чӀегӀа.
Для ствола дерева характерна форма, близкая к цилиндрической, имеющая некоторый сбег — постепенное уменьшение диаметра к вершине. Ствол с сильным сбегом по всей высоте называется сбежистым, только в нижней, комлевой части — закомелистым. Также у ствола бывают и другие недостатки формы и строения.
Часть ствола дерева, остающаяся после его спиливания и включающая в себя его корни, именуется пнём.
Хена лоаттам
Хи пхе чӀибалах латт:
Сердцевина
Центральный слой ствола, в котором часто откладываются питательные вещества и — иногда — влага.
Камбий
Слой образовательной ткани ствола дерева, в котором происходит процесс образования луба и древесины.
Луб
Слой, в котором происходит нисходящий ток продуктов фотосинтеза (сахаров) из кроны к корню.
Коаст
Яйнача оагилгех латта гаьна хин тӀера чӀибал. Каст-каста кӀувне хӀамаш йоаллаш хул. Ха мел йода эттӀаш, эттӀаш чӀоагӀлу. Коасто тӀоадалахи, температура цӀаьхха хувцаяларахи га лораю.
Для растения
Ствол служит для передвижения соков растения от корней к кроне и наоборот. При этом он помогает растению удерживать вертикальное положение. В тропических лесах ствол удерживает крону растения на высоте, на которую проникает солнечный свет, делая возможным фотосинтез в его зеленых частях.
У некоторых растений, как, например, у бутылочного дерева и баобаба, ствол является «емкостью» для запасания влаги и незаменим для выживания в сухих местах: пустынях и полупустынях.
Для животных
В стволах деревьев часто образуются полости, удобные для устройства жилищ животных, таких как белки и совы. Также некоторые насекомые, например, короеды живут под древесной корой, питаясь древесиной.
Для человека
Древесина является основным материалом для изготовления мебели, также она применяется для изготовления других вещей, в частности жилищ и сувениров. По этой причине является актуальной проблема вырубки леса.
В определенных условиях древесина со временем становится торфом, каменным углем и, наконец, антрацитом, которые используются в качестве топлива, как и сама древесина.
Окаменелая древесина используется как поделочный камень.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ботаника
МохтӀе
МохтӀе (я) (Армхи) — ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьара юрт. Вай хана дегӀайоагӀа туризма юкъарче я «Ӏарамхий» курорт цига я́лар бахьан долаш. Ӏаьдалага диллача ЖӀайраха юкъейоагӀаш я.
География
МохтӀе форда йистошкара 1200 метр лакха улл. Юртйисте Ӏарамхий до́да. Юрта гаьна доацаш кхыйола юрташ я: гӀинбухехьа улл Бейни, малхбузехьа улл ЖӀайрах, хӀаьта малхбоалехьа Лаьжги я.
Юрта Ӏарамхий курорт йоалл (42.81083°N, 44.7075°W).
Тархьар
МоцагӀа гӀалгӀай шоай тарматалах боаккхача хана мехка цӀайнаш увттадеш хиннад МохтӀа. 1927 шера «Ӏарамхий» курорт йиллай.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ФиръӀов
ФиръӀов (хьадаьннад فرعون яхачох; фараон) — Ширача Мисаре урхазех йоаха цӀи. Мисархой тархьара дукхагӀа йолча хана чухьа «фиръӀов» официальни сийлахьа цӀи хиннаяц. Юххьашха из эвфемизм санна хьахиннай мисархой тархьаре «Керда паччахьалкхе» аьнна белгалъйоаккхаш йолча замалахьа. Паччахьа цӀии, цун официальни сийлахьа цӀераши хьайоалаяра когаметта оалаш хиннад «фиръӀов», къаьстта I эзара бӀаьшерий юккъе дӀа-хьа яьржай из цӀи.
Ӏанжилг
Алте́й (Althaéa) — яхача дезала цхьан шера яха е дукха шерашка яха баьца баьцовгӀай ваьр.
Пасхан фуъ
Па́схан фуъ (да) (Пасхальное яйцо) — Пасха езъеш дуа даар, даара сурсат. Пасхан фуашта къоарза басараш ду.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Пасхан даар
Матенаькъан Ӏаббаса Илез
Матенаькъан Ӏаббаса Илез, иштта Ильяс (Матиев Илез Аббасович) — гӀалгӀай хоамбоаржабархо, йоазонхо, оазархо, таржамхо, юкъарлен къахьегамхо, иштта радиоболхло, диктор, цул совгӀа тӀоговзанча.
Дешар
Матенаькъан Илез ваьв 1985 шера Чантар 5 дийнахьа СурхотӀа. Цун да́ Матенаькъан Ӏумара Ӏаббас цӀихеза гӀалгӀай йоазонхо ва. СурхотӀарча ишколе дийшад (1991-2002 шш). Цхьацца йоазонаш 8-гӀча класса хана денз деш хиннав. Ишколе деша вагӀаш наьна меттахи литературахи ишколерча яхьашка да́къа лувцаш толамаш даьхад цо.
Ишкол яьккхача ГӀалгӀай паччахьалкхен университете деша вахав химе-биологен факультета «Хими» яхача даькъе. ЦхьоалагӀа курс ма яьккханге цигара хьа а ваьнна технологе-педагогикай факультете заочни деша волавеннав («Технология и предпринимательство» яхача метте). 2009 шера из яьккха а яьккха, 2010 шера лакхерча дешарче шозлагӀа вахав: филологен факультета «Эрсий мотти, эрсий литературеи. ГӀалгӀай мотти, гӀалгӀай литературеи» Ӏомадеш. 2016-ча шера из дешар а чакхдаьккхад цо.
Болх
2004-2010 шерашка цхьан гӀишлонхой организаце тӀоговзанчалла болх баьб. 2006-2010 шерашка СурхотӀарча кхоалагӀча школе лакхерча классашка багӀачарна эзделах лаьца хьехараш деш болх лелабаьб. 2013 дешара шера Магаса цхьоалагӀча лицее гӀалгӀай мотти литературеи хьехаш хул.
2010-2015 шерашка «Ангушт» радио тӀа «Наьна мотт» яха хьокхаче хьош къахьийгад, вешта диктор а, тоадерхо-корреспондент а хиннав. ГӀалгӀай мехка бахархошта Ильяса цӀи эггара хьалхагӀа хаза йолаенна ха я радио тӀа яьккха́р. 2010 Лайчилла бетта денз 2012 шера Этингага кхаччалца «Маьл» яхача дикача Ӏамала фонде лаьрххӀа вола корреспонденталла лийнав, карарча хана «Маьл» яхача фонда попечительски совете да́къа лоац.
2012 шера денз вай ханнолца «Эздел» яхача культурно-просветительски юкъарче доакъашхо ва, цига цхьацца проекташ дӀахьош новкъостал деш ва.
2014 шера Села 10 дийнахьа денз АьрхӀий цхьоалагӀча денга кхаччалца йола ха Оахарганькъан ЧхьагӀа цӀерагӀа йолча Ӏилман-тохкама института болхло волаш яьккхай фольклореи этнографени ралса чу.
2014 шера денз 2016 шерага кхаччалца КъТРК «ГӀалгӀайче» ши хьокхаче дӀахьош хиннав. 2012-2013 шерашка «Ингушетия» (ГӀалгӀайче) яхача газете контракта статьяш язъеш ха яьккхай, 2013-2015 шерашка — иззамо гӀулакх «Сердало» леладаьд, вешта-м цун йоазонаш 2008 шера денз хӀанз а арадувл цига. 2015 шерагара денз газета бехктокхаме волча секретара дарже ва.
Цул совгӀа, «Эздел» яхача культура-сердалъялара юкъарче берий киношкара турпалашта оаз юлаш болх бу. Иштта, 2018 шера «Лом паччахь» яхача фаьлга Тимона а́мал ловздаьд, хӀаьта 2020 шера «Мадагаскара» Джулиан паччахьа́ оаз еннай. 2021 шера денз «Майра кӀант» (Отважный джигит) яхача берий сериала чу массехк турпала амал ловзадеш ва
Дезал
Саг йоалаяь ва. ВоӀ кхевеш ва.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой ОагӀат:ГӀалгӀай хоамбоаржабархой ОагӀат:Хьарпхой ОагӀат:Матенаькъан
КӀо
КӀо (ба) (кукурузная каша) — гӀоргӀа Ӏехьача хьажкӀах деш дола гӀалгӀай даар.
КӀо бахар
ХьажкӀа кхаьчача, гӀадамаш тӀара из хьа а йоахаш чуэц. Чуийца хьажкӀа бетта чура йоаккх. Бетта чура яьккха хьажкӀа (тӀера «лордаш» Ӏояьха хьажкӀа) йокъаю. Йокъаяь хьажкӀа фуалъйоаккх. ХьажкӀа фуалъяьккхарца цох туми фийгаши хьадувл. ХьажкӀай фийгаш хьайре Ӏохь. КӀо хьабеш хилча гӀоргӀа Ӏохь из — Ӏохьача оатхалага сов низ ца байташ. ХьажкӀа Ӏохьаш цох жувр хьабоал. Из жувр ловс. Жувр лайсача, чилла хьисапе болча жуврах ишк хьакъаст. Ишк яхар жувр лайсача юхе мел йиса́р я. ТӀаккха ишк е́гаю. Ишках е́гаеча хана тӀера яйга тувхараш (тумах йиса хинна хӀамаш) дӀайолх, хӀаьта дезагӀа дола да́къилгаш (гӀоргӀа Ӏехьа жувр) кӀалхахьа дус. Из гӀоргӀа Ӏехьа жувр кхехкабича кӀо хьахул. Худар ала йиш яц цох, кӀо мара. КӀо ча́ма́ чӀоагӀа кӀаьда хул.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай даар
ВорхӀе да
«ВорхӀе да́» (Семеро отцов) — гӀалгӀай ӀаьдалагӀа хӀара саг декхарийла ва ший ворхӀе даьй цӀераш йовза.
Кай (маӀанаш)
Кай — халкъа дарбаш ду саг.
ЦӀераш:
БӀын
БӀын (я) (ста́чка, забасто́вка хьадаьннад basta! «тоийта!» яхачох) — доалачегара е болхлушволчунгара дӀадехашдар хьадаккхар духьа организаце е предприяте чу цхьана бартбаь болх соцабар; дезар хьадаккхара наькъех никъ ба къахьегамхошта.
Законодательство
Россе Федерацен Къахьегама кодекса 398-гӀча статья чу бӀын я коллективни къахьегама къовсам башхара духьа къаьстта ха а йилла болхлоша шоай лоӀаме а болаш шоай къахьегама декхараш (дерригаш бӀарчча е цхьандаькъе) кхоачаш ца дар.
БӀын мел латтача хана шинна оагӀоний бокъонаши декхараши леладу Къахьегама кодекса 409—417 статьяшка оттадаьча тайпара.
Тархьар
Дунен тархьаре эггара хьалхагӀа хинна бӀын папируса тӀа дӀаязъяьй Аменнахт яхача йоазончас Ширача Мисаре хиннай аьнна, Рамсес III фиръӀов хиннача хана.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Къахьегама бокъо ОагӀат:Чрезвычайни ситуацеш ОагӀат:Духьалдовлара наькъаш
Мукъам
Мукъам (Му́зыка) — муам а, гарт а, цхьа къаьстта кеп а, гармони а цхьан тарлуш хургйолаш совташ цхьан аргӀах вӀашагӀъехка исбахьале. Мукъама маярра определени башх-башха я дерригача дунен тӀа, цхьабакъда адамлен ерригача юкъарлений аспект лоархӀ цох — культурни универсали.
Га
Га (Де́рево, árbor) — дахча баьцовгӀай дахара кеп я. Гаьний къоасталуш бӀаргагуш цхьа белгало я — дукхача шерашка ше га мел яхача хана йола а йолаш, дӀа-хьа яьржа а йола (тӀомар-га йоацар) керттера соа — хи.
Мукъам
Эрсий «музыка» яха дош хьадаьннад μουσική яхача дешах.
Баге хьалхагӀа хьахула
Баге хьалхагӀа хьахула (Первичноро́тые,  — дукха клеткаш йолча дийнатий таксон я Bilateria яхача тоабара. Цар хитӀоара дегӀадоагӀача хана юххьанцара хулача баген (бластопора) когаметта баге хьахул е, бластопора щелевидни замыкани хуле, баге а анальни Ӏур а хьахул. Цу белгалонех тара дац уж баге тӀехьагӀа хьахулачарна (вторичноротые). Цар бластопора когаметта анальни Ӏур хьахул, хӀаьта баге тӀехьагӀа кхыча моттиге хьахул.
Мукъам
Белгалдаккхар
ОагӀат:Мукъам
Га
Дерригача Лаьтта, 2015 шера дагардаьчох, 3 триллион га я. Царех Эрсече — 640 млрд га я (хьалхара моттиг дуне тӀа). Канадеи Бразилеи доазонаш тӀа — 300 (кхоккха бӀаь) млрд я. ХӀара шера дуне тӀа 15 млрдах кӀезиглу гаьнаш. Из хул дукхагӀа хьунаш тедандаьи Ӏалама лоаттам хувцалундаьи.
Дош
Деша оттам тохкача лингвистикай ралсах морфологи оал.
ТӀатовжамаш
*
Масжид ан-Набавий
Аль-Масжид ан-Набавий, е Пайхамара маьждиг (да)  — Мадданера маьждиг. Бусалба дин чу, дозалага дилача, Пайхамара маьждиг шоллагӀа доагӀа, Маккарча Хьарам-маьждига тӀехьеи, Байтулмакъдисе доалача Акъса маьждигал хьалхеи. Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салоти салам-моаршали хилда цунна, дӀавелла́ воалл цу маьждиге.
Юкъйист
Юкъйист (Диаметр) — го́на тӀара ши тӀадам шоайла хотташ а дола, цу гона юкъе гӀолла додаш а дола такилга да́къа, иштта цу такилга даькъан йӀоахал а. Юкъйист шин гӀайиста́ нийсса я.
Масжид ан-Набавий
Тархьар
Цул тӀехьагӀа масайттазза тоадеш, шердеш хьаде́над маьждиг, кастта Пайхамари, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, бакъ хинна вола хьалхара ши халифи, Даьла раьза хилва царна, воалла Ӏаишата цӀа чу а лоацаш, хӀаьта цу цӀен тӀа баьццара чаьтар детта́ хиннад, вай хана маьждига эггара чӀоагӀагӀа йовзаш йола белгало я из. Чаьтар маца даьд тешшаме ховш деце, а, XII бӀаьшу долалуш даьча йоазонашка хьоахадаь да из.
Литература
ОагӀат:Мадданера маьждигаш
Доагам
Доа́гам (да) (топливо) — шерача маӀане — цхьаццадола балхаш хиларца йӀовхал хьа а телаш, цу йӀовхалах технически пайда эца йиш а йолаш йоа хӀамаш. Химе доагамо доагача хана экзотермически реакцешка хьинар те́л, тӀуман доагамо — тӀуман реакцешка. Цхьадола доагамаш (масала, гомогений молхаш (пороха́) е онда ракетий доагамаш) шоай летадала йиш йолаш да мистадолийташдар (окислитель) деце а. ХӀаьта дукхагӀа мел дола цӀагӀа а ара леладу доагамаш доагаргдолаш кислород езаш да, тӀаккха царех доага доагамаш оал. Эггара даьржа дола доагамаш органикайдараш да, шоай лоаттаме углероди кислороди йолаш. Шоай агрегатий хьа́лах доагамаш ондачарехи (чӀоагӀачарех), коачачарехи, газа хьисапечарехи де́къ, хӀаьта Ӏалашдарах — Ӏаламачарехи (кӀор, мехкадаьтта, газ), саго хьакхоллачарехи.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Доагам ОагӀат:Дагар (физика-химе процесс)
Фуъ
Фуъ, е ооци́т, е Фуаоагилг (яйцо, яйцеклетка — пхаьрдаьчул тӀехьагӀа е партеногенеза гӀонца шийна чура керда организм хьахулаш дола кхал половой оагилг.
Даьттаха
Даьттаха (Даттых, Даьттаха ) — Нохчий Мехка Ножай-Юрта шахьаре улла юрт.
Проект:ГӀалгӀай мотт
<templatestyles src="Ло:Проект:ГӀалгӀай мотт/styles.css" /> <h2 style="margin:0; padding:0; color:; font-size:100%; font-weight:bold; border:0"> ВИКИ-ПРОЕКТ <h2 style="margin:0; padding:0; color:; font-size:400%; font-weight:bold; border:0"> ГӀАЛГӀАЙ МОТТ
Режиссёр
Режиссёр (régisseur — «кулгалхо», хьадаьннад rego — «кулгалду» яхачох) — исбахьален хьажара тайпашка маькара болхло ва: театра, кинематографа, ашарий, телевидений, цирка.
Режиссурай Ӏалашо — кино кхоллар.
Белгалдаккхар
* ОагӀат:Театра корматлош ОагӀат:Кинокорматлош
Мальва
Ма́льва (Ма́льва, ; Málva) — баьца баьцовгӀаш да,  яхача дезала ваьр да. Европе кхеду уж баьцовгӀаш, «мальваш» аьнна цӀи йоах царех. ДукхагӀа долча даькъе Мальвай дезала кхыдолча яхача ваьрах да оал уж баьцовгӀаш.
Коа тӀара бугӀа
Коа тӀара бугӀа (Домашний бык) — муӀаш-хара дийнатий дезалах дола нух хьекхаду барг-шолха хьайба.
Коа тӀара бугӀаш курша доккхийча хьайбаех лоархӀаш я. Дулхи, шуреи, цӀокеи даккхара духьа леладу уж. Царех дехка́ долча хьайбаех етт оал (цхьоален таьрахье легадеш хилча «Ӏатт» яха овла хул: Ӏатта, Ӏатто, Ӏаттаца, Ӏаттах, иштта дӀ., хӀаьта дукхален таьрахье — доахан да). Кхийнача маӀачарех бугӀаш оал, зӀамагӀчарех — Ӏаса (Ӏаьсий) е Ӏасилг (Ӏасилгаш) оал, деӀа долча маӀача дийнатах — уст (дукхален таьрахье — шерч) оал. Ши шу даьнна долчарех шинар оал. Духьарг оал пхаьрдаьча (пхоара долча) шинарах. Шера да́къа чакхдаьлча пхаьра ца хиннача шинарах а, иштта, кхоъ е дукхагӀа бутт баьлча пхаьра ца хиннача Ӏаттах а (йисте бугӀа йоллашше) Ӏаьхара етт оал. Пхоарал 9 бетта хул.
Литература
Доахан
ГӀайист
ГӀа́йист (я) (радиус) — го́на (е гергала) юкъи цу го́на тӀа (е гергала тӀа) улла моллагӀа цхьа тӀадами шоайла хотташ дола такилга да́къа, иштта цу такилга даькъан йӀоахал а. ГӀайист ах юкъйист я.
UTC
Дерригача дуненца дӀанийсъяь ха, UTC (Всеми́рное координи́рованное вре́мя, Coordinated Universal Time, Temps Universel Coordonné) — хаи сахьати нийсдеш (леладеш) йола стандарт я. Отличается на целое количество секунд от атомного времени и на дробное количество секунд от всемирного времени UT1.
Кай (роман)
Кай (Znachor) — 1937-ча шерара Тадеуша Доленга-Мостовича роман. Яздеча хана киносценарий аьнна оттадаьдар, бакъда из юхатехачул тӀехьагӀа цох роман хьадаьд автора.
Белгалдаккхар
ОагӀат:1937 шерара романаш ОагӀат:Полоний меттала дола романаш ОагӀат:Дешаргаш алапатах
Матери (философи)
Мате́ри (я) ( «хӀама, вещество») — физически хӀама я (психикайи синеи йоацаш). ТӀаийцача маӀангахьа матери яхар моллагӀа боарам бола хӀама да (дозал долаш хинна а, гуш хинна а, йӀоахал, моттиг хинна а).
Урдуви Тамареи
«Урду́ви Тама́ре́и» (Калым и Тамара) — 1924-ча шера язъяь йола Озанаькъан ИсмаӀалий Салмана поэма. ГӀалгӀайи нохчийи метта хьалхара поэма я. Цу тӀа автора тӀахьехам бу халкъага дӀаяхача замах къовсам лоаттабараи лоаман кхалсага маӀача наха нийсса бокъонаш хилийтараи.
Поэмах лаьца
Цу поэмах лаьца Нохч-ГӀалгӀай университета доцент волча В.Б.Корзуна яьздаьд: «20-гӀча шерашка кепа теха араяьннача произведенешта юкъе къаьстта белггала я Озанаькъан Салмана «Урдуви Тамареи» яха поэма. Цо тешал ду кердача советий заман хьалашка, ший безам хуле, гӀалгӀай Ӏадаташца лоаттабеча къовсаме котъяла тарлу кхалсаг».
«Урдуви Тамареи» яхача поэмас шийна йоагӀаш йола моттиг  яккхай гӀалгӀай литературе. Поэма тӀа дувцаш дола хӀамаш дуккхаза нийсденна хиннад гӀалгӀай халкъа вахаре. Ха  дӀа мел йода хувцалуш хьаденад гӀалгӀай къаман вахар. Хувцалуш хьаденад из мехкарий а. Цудухьа 1958 шера кердаяккха хиннай из автора а. Фатем яхаш хинна поэма турпалхочун цӀи Марем, аьнна хийцай автора.
Конго-хий
Конго-хий (Заи́р, Луала́ба ) — Юкъерча Африке дода хий да. ДукхагӀча даькъе Ӏододаш да Демократе Конго Республике (иштта цхьацца йолча моттигашка Конго Республикацеи Анголацеи долча гӀайна тӀагӀола Ӏодод из). Африке Конго-хий эггара дукхагӀа хий дола хи-тоатал да, хӀаьта дӀоахалага диллача шоллагӀа да. Дуне тӀа эггара дукхагӀа шийна чухьа хий долча хи-тоаталах шоллагӀа да из Алмазхин тӀехьа (цхьан шера 1318,2 км³ хий Ӏоух цу чу гӀолла, цхьабакъда из 5 (пхезза) кӀезигагӀа да Амазонкай долчул). Цул совгӀа Конго-хий дуне тӀа эггара кӀоаргагӀа дола хи-тоатал да. Лакхахьа из ӀодоагӀача (Кисангани яхача пхьан магӀахьа) цун цӀи я Луалаба. Экватора́ шозза тӀехдувлаш до́дача хишта юкъера эггара доккхагӀа да Конго-хий.
Хинкъайг
Хинкъайг (Обыкновенный зиморо́док, голубой зимородок ; Alcedo atthis) — «хинкъайга» (Alcedinidae) яхача оалхазарий дезала чура зӀамига оалхазар , хьазилгах кӀеззига доккхагӀа да.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Хинкъайг ОагӀат:Евразен оалхазараш ОагӀат:Африкан оалхазараш ОагӀат:Океанен оалхазараш
Праймер
Праймер (я) (primer) — ДНК- е РНК-хьежоргаца ювзалуш йола нуклеина кислотай лоаца фрагмент (олигонуклеотид). Товш (комплиментарни) йола зӀы кхоллар духьа лелача ДНЦӀ-полимеразай юхь (затравка) хул праймер (ДНЦӀа репликаци йолча хана). Керда кхоллача зӀанара синтеза инициаци ергйолаш ДНЦӀ-полимеразашта праймер эш.
ДукхагӀа мел йолча хана ДНЦӀ кхолларгйолаш лела праймер лоаца РНЦӀа фрагмент хул. Цу тайпара рибонуклеотида праймер Праймаза яхача ферменто кхолл (прокариотий праймаза я, эукариотий ДНК-полимераза я), тӀаккха тӀехьагӀа дезоксирибонуклеотидаех хувц. Царех я репарацицара болх лелабу полимераза.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Репликаце мӀаран компоненташ ОагӀат:Молекулай биологен методаш
Лом Паччахь
«Лом Паччахь» (The Lion King, Король Лев) — Дисней студен 32-гӀа бӀарчча метра́ж йола берийкино. Симба яхаш цӀи йолча ломилгах да из берийкино. «Лом Паччахь» духхьашха гойтад Этинга 15 дийнахьа 1994 шера Хеттача Америкерча Штатий мессехк пхьанашка. ХӀаьта дунен тӀа прокате берийкино арадаьлар Этинга 24 дийнахьа. Иштта Чантара 25 дийнахьа 2002 шера сурти совти толашагӀа а даь IMAX-премьера хилар «Лом Паччахьа». Михий 16 дийнахьа 2011 шера «Лом Паччахьа» юха а премьера хилар 3D-и IMAX 3D-и формате.
2018 шера Лом Паччахь гӀалгӀай меттала арадаьлар. Таржам вӀаштехьдаьккхар «Эздел» яха культура юкъарче я. ГӀалгӀай Мехка цун премьера хилар Села 1 дийнахьа.