cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика
Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика (Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика, Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика), е лоацца Нохч-ГӀалгӀай АССР — 1934 шера денз 1944 шу кхаччалцеи, 1957 шера денз 1992 шерага кхаччалцеи хинна РСФСР административни-лаьттан да́къа.
НанагӀала — Шолжа-гӀала.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР
Къаман биотехнологе хоаман юкъарче
Къаман биотехнологе хоаман юкъарче (Национальный центр биотехнологической информации США, National Center for Biotechnological Information, NCBI).
Йиллай 1988 шера Бетесда яхача пхье (штат Мэриленд, ХАШ). Хьайийлай молекулярни биологен дараш лорадара а тахкара а юкъера институт санна. ХАШ Къаман медицински библиотеканна (United States National Library of Medicine, NLM) юкъейоагӀаш я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Хетта Америкера Штаташкара организацеш ОагӀат:Дунен маза чура дарий базаш
Малсаганаькъан (нах)
Ма́лсагнаькъан тайпах хинна а болаш бола а цӀихеза нах:
Йовлой (нах)
Йовлой тайпан цӀихеза нах:
*
Ислама пхи бӀоагӀа
Исла́ма пхи бӀóагӀа (Пять столпо́в исла́ма, ) — берригача бусулба на́ха́ леладе параз а долаш, ислама́ бух булаш а дола шарӀан керттера тӀадуллараш да. Цу пхе бӀоагӀаех ба:
ЦӀоган тӀара оъа
ЦӀогантӀехка е цӀоган тӀара оъа (я) (Копчиковая железа, glandula uropygialis, glandula uropygii) — оалхазарий цаӀ мара йоаца йоккха цӀека оъа. ЦӀоган лакхерча оагӀорахьа йоалл. Ший зӀокаца оалхазаро бедаргашта гӀолла дӀа-хьа хьокха хьаьна секрет хьаю цу оъас.
ЦӀоган тӀара оъа Фридрих II яхачун литературе хьоаю XIII-ча бӀаьшера «De arte venandi cum avibus» (Оалхазарий чарахьала говзал) яхача дешарга чу, хӀаьта кӀоаргга цунах хоам оттабаьр, хила дезачох, Жорж Кювье ва 1803-ча шера. Эггара дикагӀа XIX-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаш — XX-гӀа бӀаьшу долалуш техкай.
Функции
Секрет железы маслянистый и служит для смазки перьев, предохраняя их от намокания и сохраняя эластичность. По некоторым данным, он подавляет развитие разрушающих перья бактерий и грибков.
У некоторых птиц (кур, уток и др.) в секрете копчиковой железы есть эргостерин (провитамин D), который под воздействием солнечного света превращается в витамин D. При очистке перьев птицы его заглатывают. У некоторых видов секрет этой железы способствует сохранению рогового чехла клюва.
Кроме того, секрет копчиковой железы — основной источник запаха птиц. Некоторые данные указывают на то, что он играет роль в коммуникации особей. У ряда птиц, например, у удода, он имеет сильный неприятный запах, вероятно, защищающий от хищников.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Оалхазарий анатоми
Малсаганаькъан Кураза Зоврбик
Малсаганаькъан Кураза Зоврбик (Заурбе́к Кура́зович Мальса́гов) — гӀалгӀай советий йоазонхо, гӀовтамхо, просветител, Ӏилманхо. ГӀалгӀай алапат оттадаьр ва латиний йоазона тӀа.
Ваьв Этинга 3 дийнахьа 1894 шера. Кхелхав Села 14 дийнахьа 1935 шера.
Валар
Валар е кхалхар (да), иштта Ӏоажал (я) (смерть) — организма мел йола биологеи физиологеи процессаш сацар, вахара дер хáдар.
Къаским
Къаским (Хурыхъæу, Хурикау, Кескем) — карарча хана ХӀирийчен Маздака шахьаре улла гӀалгӀай юрт.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Моаздака шахьара нах баха моттигаш ОагӀат:1872 шера Эрсече хьахиннараш ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Класс (биологи)
Кла́сс (я) (classis, дукх. т. classes) — биологе систематике керттерча иерархе классификаце рангех ранг.
Систематикай оагӀатий иерархе чу класс тайпа́ кӀалеи аргӀа́ лакхе́и латт.
Масал:
Названия классов
Названия классов, как и названия других таксонов, ранг которых выше рода, являются униномиальными, то есть состоят из одного слова — существительного (или прилагательного, используемого как существительное) во множественном числе, написанного с заглавной буквы.
В ботанике и микологии для названий классов и подклассов используются стандартизированные окончания (эти окончания только рекомендуются, но не являются обязательными). В вирусологии для названий классов и подклассов стандартизированные окончания обязательны:
The Carpenters
The Carpenters ― Хетта Америкера Штаташ musical group.
ТӀахьожаяргаш
ОагӀат:The Carpenters ОагӀат:Хетта Америкера Штаташ
ГӀалгӀай архитектура
ГӀалгӀай архитектура — нах баха а, духьале яра а, дина гӀулакх ду а, иштта кхыйола гӀишлош а хьалйоттара гӀалгай исбахьале. Из а доацаш гӀалгӀай архитектура аьнна оал гӀалгӀай мел баьхача ягӀаш йолча, цу массайолча гӀишлоех. Цу гӀишлоша тешалду гӀалгӀай къамага къаьстта ший, йӀаьхий йола, материальни культура йолга. ГӀалгӀайче тайп-тайпара тархьара материальни культурах лоархӀаш 3000 совгӀа объект я, царна юкъе я 140 совгӀа гӀалий хьисапе архитектурни комплекс. Царех дукхачарех тохкамхоша оал «юкъерча бӀаьшерий пхьеш-юрташ» аьнна, хӀаьта цхьаццачарех — «шира пхьеш» а.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай архитектура
Бер хьаэцар
Бер хьаэцар (да)— бокъонца да-нана ца хулача сага ший воӀ е йоӀ хьадеш бер кхедара тӀаэцар. Бусулба дингахьа могадаьдац.
«Хьаийцав хьо» (ты приемный) а́лар тӀехьарча шерашка беламе а хеташ бегашка юкъе леладу юкъарлен маза чу
Вахара энциклопеди
Ва́хара энциклопеди («Энциклопе́дия жи́зни», The Encyclopedia of Life, ) — тайп-тайпарча специалисташа цхьана хьаеш а йола, ерригача биологе кепаех бола хоам чулоацаш а йола онлайн-энциклопеди да. Цу энциклопеде чу къоастаяь статьяш чуяха йиш я хӀара кепах лаьца (уж гаргга 2 млн я). Цу чу да видеокхоачамаш а, совт а, сурт а, графика а, йоазув а.
Дагар (маӀанаш)
Дагар — хьалхара мукъа оаз лоацца я е йӀаьха я хьажжа ши маӀан дола термин я.
Дагар
Дагар (Счёт). Укх дешаца дувзаденна тайп-тайпара маӀанаш хул:
ШарӀа
ШарӀа, иштта ШариӀат (да)  — Ӏакъидата бух булаши, динцара эхьи морали оттаю тӀадилларий гуллам. ШарӀан тӀадиллараш КъорӀацеи Пайхамара, Даьлера салот-салам хилда цунна, суннатацеи чӀоагӀдаь да. Бусалба сага вахара мел дола хӀама леладу шарӀано.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ШарӀа ОагӀат:Ислама терминаш
Марха
Марха (да) (ураза́, пост, الصوم) — бусалбаша сатасса йолаеннача хана денз марх чубиззалца хӀама ца юаш, къинош дуташ (бӀаргашца а, кулгашца а, меттаца а деш дола) ха яккхар (марха кхабар). ЦӀай денош (Мархий-цӀай, ГӀурбан-цӀай, Ташрикъа денош) мел доацача дийнахьа кхаба йиш йолаш да марха. Кхер белгалонаш гучаяьннача хьаькъале волчаи халача лазаре мел воацача бусалба сага Мархий бетта 29 е 30 дийнахьа марха кхабар параз да.
Этимологи
Ас-са́ум яхар Ӏарбий меттала «шийга кхаба» яхилга да.
В Коране
В Коране практика поста упоминается в 183-м аяте 2-й суры (аль-Бакара). В аяте описываются ситуации, в которых мусульманину разрешено воздерживаться от поста, и предлагает альтернативные решения, такие как кормление нуждающихся людей. Кроме того, в 196-м аяте подчеркивается, что путешествующим или больным людям не обязательно поститься. Согласно же аяту 95 из 5-й суры (Аль-Маида), среди прочего, пост может быть использован для искупления некоторых грехов, таких как убийство животного во время ихрама.
Определение
Мусульманам запрещено есть и пить от рассвета (фаджр, момент наступления утренней молитвы) до захода солнца (магриб, момент наступления вечерней молитвы). Считается, что пора начинать поститься, если, находясь на улице, можно отличить белую нить от чёрной. Пост также рассматривается как средство контроля своих желаний (в еде, питье и интимной близости) и посвящения себя Богу.
Намерение (ният)
Намерение (ният) означает решимость поститься. Намерение произносится сердцем и подтверждается языком на любом понятном постящемуся языке. Чтобы пост был принят, намерение обязательно.
Запретные действия
Во время поста запрещается: курение, принятие внутрь лекарств, любые действия сексуального характера, удовлетворяющие половую страсть. Специфика поста в исламе заключается в том, что ограничивается не состав пищи, а время её принятия.
Дополнительные действия
Помимо воздержания от этих потребностей, мусульмане в течение этого месяца также более интенсивно выражают свою преданность и верность Аллаху. Кроме обычных пяти молитв каждую ночь, индивидуально или коллективно, совершается предусмотренный только во время Рамадана дополнительный намаз, называемый таравих.
Пост во время Рамадана предписан, чтобы укреплять мусульман в самодисциплине и точном исполнении Божьих наказов. При нарушении поста во время Рамадана верующий должен покаяться и соблюсти пост позже. Если же он увидел вкушающего человека, не соблюдающего пост, то должен ему напомнить.
Ислам признаёт, что такие физические нужды и желания, как пища, питьё и половое влечение, являются мощными факторами в человеческой жизни, делая человека зависимым от телесных нужд и желаний. Поэтому от мусульманина требуется один месяц в году ежедневно воздерживаться от удовлетворения этих потребностей для того, чтобы развивать духовный элемент своей природы. Испытание голодом, жаждой и половое воздержание — причём все эти тяготы переносятся добровольно, — всё это способствует освобождению человека от господства физических нужд и животных потребностей, позволяя ему в этот период стремиться к духовным целям и ценностям. Таким образом, Рамадан — это месяц, во время которого мусульманин, благодаря меньшей озабоченности своими физическими потребностями, имеет уникальную возможность посвятить себя поклонению Аллаху и духовному развитию.
Нарушение поста
Есть много вещей, считающиеся нечистыми, а потому нарушающие соблюдение постов, в том числе менструация («хайд»), послеродовое кровотечение («нифас»), рвота и кровопускание. Принятие лекарств, таблеток, инъекции (кроме необходимых для планового лечения, типа пенициллина или инсулина) и даже переливание крови рассматриваются формально как еда.
Суннат мархаш
Кхаьбача деза дола марха:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ислама терминаш  ОагӀат:Религиозные своды правил поведения
Fossilworks
Fossilworks — организмаш тахкарах лаьца йола онлайна дарий база я. Цу чу да таксонехи, Ӏилман статьяхи, кхер хиннача дийнатий (окаменелости) коллекциехи лаьца йоазонаш.
Суннат
Суннат (да) (سنة «Ӏадат; хьокхам») — Мухьаммад Пайхамара вахарара масалаш дувцаш дола бусалба супа оаламаш. Суннат деррига бусалба умматаи хӀара бусалба сагаи хьокхам ба. Ислама бокъоний (фикха) шоллагӀа хьаст ба Суннат (КъорӀа даьлча).
ГӀалми
ГӀалми (да) (Камбилеевка, Хуымӕллӕджы дон) — ГӀалгӀай а ХӀирий а мехкашка гӀолла дода хий, Тийрка аьтта га.
ГӀалми 99 км дӀаьха да, бассейна майда 954 км² я. Маьтлоама гӀинбухе-малхбоалерча босенашкара дола а денна Онгушта гаьна доацаш доагӀа кхо хий: Гирахий, Ахкарг, Боанахий. Уж кхоъ вӀашагӀкхийтача хьахул ГӀалми. ГӀалме шахьара юкъе гӀолла дӀадо́да из, цу хин цӀерагӀа я шахьара цӀи а. Карджин яхача юрта йисте Тийрках кхет из. Хи чу Ӏаьлаха-Чуртен ор диллад, ГӀалме чу хӀара секунда́ 3 м³ гаргга хий дӀачуух цу ора чура.
Хьал
ГӀалгӀай мехка эггара бӀехагӀча хих да. ЦӀена ца хилара бахьан — денна-бус хи чу нухаш чукхувса хӀирий заводаш. Дуне тӀа у даржар бахьан долаш халбате кхайкаяьча хана хин хьал тоаденнадар: цӀена а денна дӀаэттадар. Вешта цун хьал «боарама бӀехачунгара» «геттара бӀехачунга» аьнна латт.
ГӀалми сашорта хете а, цкъаза корзагӀдоалаш, Ӏаьржа доагӀаш хул. Нагг-нагахьа (50 шера цкъа-шозза яхача мо) бердайистерча боахамашта чӀоагӀа зе ду хиво, ше айделча. Масала, ишта зе даьд ТӀой-Юртарча Гиренаькъан о́тарашка. Бердашкара арадаьнна, цӀенош дохадеш, дуккха хӀама шийца Ӏохьу цо. ХӀаьта а, нах юха баха а хувш шоай де́ха́р меттаоттадеш.
Тархьар
«ГӀалми кулгашца Ӏодилла́ да», яхаш къамаьлаш адама́ юкъе лелар бахьан долаш, Ӏилманхоша из ГӀалми кулгашца даьккха хила тарлу йоах гӀалгӀай шоай паччахьалкхе а йолаш низ болаш цхьан доал тӀехьа баьха́ча хана. Деррига дилла́ деце а, цхьан тайпара лоархӀамегӀа дола ГӀалме тӀара дакъа дӀадерзадаь хила мегаш да, аьнна хеташ ба уж.
ГӀалмен атагӀа Даьреча наькъаех никъ бодаш хиннаб хьалха.
Зильги яхача юрта зӀилбухе-малхбоалехьарча даькъе, Берса-Юрта 1,5 километр гаьна, ширача атагӀен берда тӀа хьалхара юкъерча бӀаьшерий нах баьха моттиг улл (Зильгий бур-боарз), цу юкъе улл Берса Ӏимараш а (Бесланский могильник) (II—IV бӀаьшераш вай замал хьалха). Цу чу аланой культура хьалхарча мура (этапа) 800 кашамий мург техкай.
Дувцараш
Цу хих дувцаш цхьа шира дувцар да. МоцагӀа-моцагӀа вӀаший гарга дахад Шолжеи ГӀалмии. Шолжо аьннад ГӀалмега: — Кхо хий вӀашагӀтехача а хӀанз хье дола ГӀалми мара мичад хьо. Сох хьакхета, цхьа хий хинна аренца ловзаш кхы а доккхагӀа долча хих дӀа а кхийтта́ форда тӀа кхаччалца цхьана дӀагӀоргда вай шиъ. — ЦӀи фу хургья вай тӀаккха, — хаьттад ГӀалме. — Шолж тулларгья-кх, — аьннад шек а доацаш Шолжо. — Аь, воше, — аьннад ГӀалме, — хьа цӀи а йийца новкъа ца да́ла шозза бӀаьхагӀа бале, а хьайза́ча новкъа гӀоргда со. Из а аьнна ше къаьстта дӀадахад йоах ГӀалми. Цу ширача замалахьа денз хӀанз ше́ доагӀаш ма хиллара хьувзаш, голаш етташ доагӀа йоах из. Иштта йоах оаламо.
Литература
ОагӀат:Тийрка ганаш ОагӀат:ГӀалгӀайчен дода хиш ОагӀат:ГӀинбухера ХӀирийчен дода хиш
ШоллагӀа дунен тӀом
ШоллагӀа дунен тӀом (Вторая мировая война) (Михий 1 1939 — Михий 2 1945 ) — дуне тӀарча шин тӀема-политика коалиценна юкъе хинна тӀом ба. Адамлен тархьаре эггара доккхагӀа дола дов хиннад из.
Цу хана дуне тӀа хиннача 73 паччахьалкхен юкъера цу тӀема тӀа дакъа лоацаш хиннай 62 паччахьалкхе (Лаьтта бахача наьх 80 % ).
Сибаз (ваьр)
Сибаз, Капсикум (Стручко́вый пе́рец, Перец овощной; Cāpsicum) — баьцовгӀай ваьр да яхача дезала чура.
Тувла ма де Бурч (Piper) яхача Piperaceae яхача дезала долча баьцовгӀай ваьраца.
Сибаз
Сибаз (Пе́рец стручко́вый, Перец овощной однолетний; Cápsicum ánnuum) — Capsicum яхача ваьрах долча цхьан шера дахача баьца баьцовгӀай кеп а я, цун сомаш а да. Юртбоахама хаьсасомий культура лоархӀаш я. Сибаза сорташ хул мерзеи кӀомеи. ТӀехьара дар довзаш да кӀома сибаз аьнна цӀи йолаш, кӀома чам цунна лу капсаицин яхача алкалоидо. Мерза чам болчарех — мерза сибаз оал (пе́рец сла́дкий ). Болга́рский пе́рец яхар а царех да.
Кавказа метташ
Кавка́за метташ — Кавказе даьржа мел долча меттай гуллам.
Малсагнаькъан Татархана Ахьмад
Малсаганаькъан Татархана Ахьмад (Мальса́гов Ахме́д Татарха́нович) — фекеманча-бомбардировщик, Сийлахь-Боккха Даьхен тӀема доакъашхо, ЗӀилбухера фронта, ВВС 21-гӀча вӀашагӀъийнача авиаце дивизен 5-гӀча йисте бомбаш еттача сура (ближнебомбардировочного полка) чӀуга командир ва. РККА майор. Эрсечен Турпал.
Ваьв 1912 шера, Аьлте-Юрта, ГӀалгӀайче, Тийркий областе, Россе импере.
Веннав 1942 шера наджгоанцхой бетта 14 дийнахьа, Варваровка яхача юрта, Кременски шахьаре, Ворошиловградски областе, Украинерча ССРе.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой
КӀай лайзиза
КӀай лайзиза (Подсне́жник белосне́жный, Galánthus nivális) — баьцовгӀай кеп я Лайзизай ваьрах. яхача дезала юкъедоагӀаш да из баьцовгӀа.
Дола-Ковна шахьар
Бахархой
1939 шера хьисап деш нах дӀаязбеча хана Дола-Ковна шахьаре вахаш 6657 саг хиннав, царех гӀалгӀай — 61,2 %, нохчий — 28,5 %, эрсий — 5,4 %.
Тархьар
Дола-Ковна гом 1926 шера Муттхьов 2 дийнахьа ГӀалгӀай АО лоаттаме вӀашагӀбелла хиннаб. 1931 шера сентябрь 30 дийнахьа цу гомах Дола-Ковна шахьар хьаяьй.
1934 шера ГӀалгӀайи Нохчийи автономе областаш вӀашагӀтеха керда хьахиннача Нохч-ГӀалгӀай АО юкъеяхай. 1936 шера наджгоанцхой бетта 23 дийнахьа шахьар дӀа а яьккха, саькура 25 дийнахьа меттаоттаяь хиннай. 1936 шера Чантар 5 дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР-ах дӀатехай.
1940 шера 4 сельсовет хиннай: цхьоалагӀа Къаскима, шоллагӀа Къаскима, Дола-Ковна, СоагӀапчен. 1944 шера Муттхьов 7 дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀа ма яьккханге, Дола-Ковна шахьар ГӀинбухерча ХӀирийчен АССР-а́ дӀа а енна, цунах Аланой шахьар хьа а яь (цига баьхараш аланой хиларга хьежжа), 4 сельсовета керда цӀераш техкай (1945 шера дарех): Советски, Хурыкау, Аланой, Ногцарда.
1955 шера сентябрь 20-ча дийнахьа Аланой шахьар дӀа а яьккха, цун лаьтта МоагӀалбиках дӀатехад.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар ОагӀат:1926 шера хьаяь шахьараш ОагӀат:ДӀаяьхай 1955 шера ОагӀат:1920 шераш ГӀалгӀайче ОагӀат:Хьахиннай 1926 шера Эрсече
Ков:Ӏилма/Хержа статья
Матема́тика (μᾰθημᾰτικά←μάθημα — тахкар, Ӏилма) — шоашта сурт оттаду белгалонаш мара йовзаш йоацача объекташта юкъера юкъамоттигех дола Ӏилма да. Тархьараца математика хьахиннай дагардара а, дистара а, объектий кепий сурт оттадара а операций ларда тӀа.
Абзой мотт
Абзой мотт (абаза бызшва, абазинский язык) — абзоша бувца Кавказа мотт ба,  абхаза-аьдагӀий меттай тоабан абхазо-абазой ткъоврон мотт ба.
Вай хана абзой мотт дукхагӀа Къарший-Черсийче бисаб, цига пхиъ официальни меттаех ба из.
Эрсийче  хьисап деш нах дӀаязбарах абзой мотт бувцаш 37 831 саг ва (2010),  Туркий мехка — 10 000 саг (1995).
Абзой мотт Абхазой метта эггара гаргагӀа ба.
1979 шу
Ер шу «Дунен берий ди» аьнна кхайкадаь хиннад Цхьанкхийттача къамай организаце.
Палау
Респу́блика Пала́у — Хеттача Америкерча Штаташца ассоциаци яь йола гӀайрен паччахьалкхе. Улл Тийнача оакафорда  Филиппиний форда юкъе. Филиппинашка кхача 800 км малхбоалехьа никъ бе беза, ХӀиндонезера гӀинухе улл.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ассоциаци яь паччахьалкхенаш
Асхьабаш
Асхьабаш (أصحاب) е сахьабаш (ба) (صحابة — новкъост, тӀехьавазар) — Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, бӀарг вайна а бола, байна дӀабовлаллца из Даьла Элча волга бакъдеш а хинна бола цун тӀехьаба́зараш.
Асхьабий оагӀаташ
Дийшача на́ха сахьабаш кхаь тоабах бе́къ:
Бусулба на́ха беррига асхьабаш лархӀа беза, царех цхьаккха къеста ца веш.
ТӀатовжамаш
Асхьабаш ОагӀат:Бусулба терминаш
Ков:Ӏилма/Проект
Лакхе цӀе бесах йола хӀанзе кхолланза йола оагӀонаш хьакхолла. Эрсий меттала йолча Википеде чура хьа а лохаш уж оагӀонаш, царна гӀалгӀай меттала таржам а деш, ГӀалгӀай Википеде чу хьачуяха.
Масала, Краеведени яха оагӀув хьаккхолларгйолаш (е тхьовре кхелла яле из дӀахо хьакхоачашъергйолаш) Эрсий Википеде чу иззамо йола оагӀув хьа а лахе (→ (ru) Краеведение), таржам де цунна гӀалгӀай меттала.
Вахар
Ва́хар е да́хар (да) (Жизнь) — биологен керттера кхетам — дийна мел долчун белгалонаш  а йолаш матери хилара хьинаре кеп; хӀама хувцаялар а дегӀ дахаш хилар а Ӏалашдеш йолча физикайи химеи процессий гуллам. Гонахьарча дуненца дӀа а Ӏамаш дийнача оагилго организмаш тайп-тайпара йолаш хулийт. Дийнача матерен керттера белгало я ДНЦӀ репликаце лелабеш бола генетикай хоам.
«Вахар» яхача дешаца иштта кхетаду организм хьа а хинна из яллалца хулаш йола юкъ.
Ламаз
Ла́маз (да)  — Ислама пхи бӀоагӀаех дола Ӏибадат. Хьалхарча бусалба наьха ламаз — жӀамаӀат зикр хиннад (цхьан чӀоагӀаца оазаца шахӀадат доаладари Даьла веза вари). КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.
Вешкаранаькъан (нах)
Вешкаранаькъан (Вышегуровы)
ГӀомара аре
ГӀомара аре — дукхагӀа гӀум улаш йола яьсса аре.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Географи
Сингапур (гӀайре)
Сингапур (Pulau Ujong («ахгӀайре кхоачлучара гӀайре») — Сингапур паччахьалкхен керттера гӀайре, цо дӀалоацача арен доккхагӀдола дакъа да, иштта дукхагӀа мел бола Сингапура бахархой гувлабенна гӀайре.
Хьули
Хьули́ (я) (Гули́) — ГӀалгӀайчен ЖӀайраха шахьарара юрт.
Тархьар
ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий тархьаре Хьули Кистий (Фаьппий) шахьара́ юкъейодаш хиннай. Хьулера хьадаьннад Хьулхой тайпа. Цу тайпах лоархӀ Чахканаькъан, Борзанаькъан, Хазанаькъан, Иленаькъан.
1830 шера Абхазов цӀи йоаккха къаьзи а, 1832 шера Ро́зен барони лоаман ГӀалгӀайче тӀом бахьаш тӀачайха хиннаб Хьуленна. Абхазовца ди кхайко баьхка хиннаб жӀаргахой а, уж салташа лора а беш цига ба́ха дӀанийсбаь хиннаб.
Ши шу ма даьлланге салташеи, ди кхайко баьхкарашеи бахьа ба́ла кхы лоа ца луш тӀабаьхкарашта духьалъайттаб лоамарой. Юххера салтийи, ийс хӀиреи (царех 5 алдар (аьла) а волаш), Константинов пирстопи (пристав) вийнав. МозгӀараши ди кхайко баьхка хиннараши байда цхьан гӀала чу чӀега теха Ӏохайша хиннаб, цудухьа из гӀала йоагаяь хиннай лоамароша.
Цу тайпара хӀама нийсаденналга Петербурге дӀакхаьча хиннад. Цу шера Розен барон 30 000 салте вола бӀу а ийца (царех 500 — хӀире) гӀалгӀашта духьалваха хиннав.
Хьуле ӀотӀаводаш хьакӀала мел кхаьча лоаман эйлаш йоагаеш хиннай бароно. Бакъда ший кха́ча дага хиннача кхаьча́ча ха́на яьсса эйла ма́ра хӀама яйннаяц цунна — бахархоша йита хиннай из. Цига мел йола гӀала-вӀов лелха а лелхийта́, цига баьха́ хинна нах лехаш лийнав из вурийтта дийнахьа. Етта́ латташ йолча эскарий вордашта ухаш хиннаб гӀалгӀай, уж вордаш лорае, лоамарошца шалташца лата дезаш хиларо чӀоагӀа оттадаь хиннад эскар, из бахьан долаш барона гӀап йолча цӀаваха лаьрхӀа хиннад.
Барона ше йоазонашта юкъе яздаьд:
Браламберга яздаьчох:
Цу хана йохаяьча хана денз 2016-гӀча шерага кхаччалца цхьаь цаӀ гӀала хиннаяц эйла. Цу шера гӀалгӀай биснесмен волча Хазанаькъан Саварбека ший Даьй Хаза вӀов меттаоттаяьй.
Эйлаца бувзабенна бола нах
Илинаькъан Лорса Аппаз — 123 шерал тӀехваьнна хинна воккха саг. Хьуле ваьхав.
Хадзинаькъан Саварбек — совдегархо.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Хьулахой
Коазой
Коа́зой — гӀалгӀай тайпа. Коазой хьабаьнна моттиг лоамара Каьзи яха юрт я, цу тӀара йоагӀа Коазой цӀи а. Тайпа доладаьр ТӀаргамара хьаваьнна Аьрзи яхаш цӀи йола саг хиннав.
Тайпа доладалар
Тайпа доладаь ЖогӀасткъий Аьрзи ТӀаргамара хиннав. Цкъа жа доажадеш наб котаяьнна, Аьрзе жа наьха макха кха́шка даьнна хиннад, кхай даьна зе деш. Кхай да́ чура а ваьнна Аьрзена тӀакхийтта хиннав, лета́ча Аьрзе из вийнав. Цига пхьа а хьерча́ дӀаваха вийза́в цун.
Ший ноанахой хиннача Къоастошка хьулалуш хиннав Аьрзи. Къесте бехка́ хьаайттаб ТӀаргамхой чӀир лехаргйолаш шоай маьри хьава́ аьнна. Къоастоша «Из тха хьаьша ва» аьнна хиннад, «Ӏуйрана оаха из дӀанакъаваьккхача, шоашта лой, шоай пхьа лехаргба оаш» аьннад цар. ХӀаьта Къоастоша лийрхӀа́р кхыдар хиннад: бусса хьадалчий дӀа-хьа бахийта́ шоай тайпан нах тӀа а бийха́ духьаллатта кийчбеннаб уж. Ӏуйрана ТӀаргамхой хьатӀабехкача, Къоастоша аьннад: «Ер тха йиший-воӀ ва, цул совгӀа тха хьаша а ва ер. Оаха из шоана лургвац. Шо тӀахьадде, тхо юхалата кийча да шоана». Цига хӀама кега ца де аьнна, ТӀаргамхоша шоай пхьа тӀехьатеттаб, тӀехьагӀа ле́харгболаш.
Къесте Аьрзи 7 шера ваьхав. Къоастой тайпана хьалха лаьтта́чо «Тхоца дӀаӀе, сай ялх воӀа лурра лургда аз хьона а» аьнна аьнна хиннад цунга. ХӀаьта вокхо «Со Ӏей, са еррига тӀехье хьаийца я яхаргда. Сайга гӀолла ваьхача тол сона» аьннад. Из аьнна Къоастоех дӀакъаьстав из. Цхьан юкъа́ хьагӀарашка бийсаш йоахаш лийначул тӀехьагӀа, ЦӀелийлоаманна кӀала моттиг къоастаяь хиннай цо шийна, цхьабакъда из Саьлгхой доалахьа хиннай. Аьрзе шийна безабенна лоаман бухь шийга хьабохка аьнна хиннад. Вокхар, кхы дукха уйла а а ца еш, бехкаб цунга лоаман бухь. ТӀаккха Аьрзи ше бухь ийцача лоаман босе, Чулхи берда тӀа гӀала йотта волавеннав.
Бехка саьлгхой хьаайттаб раьза боацаш: «Тха мехка гӀала йотта хьона бокъо еннар малав?» аьнна. «Ер лаьтта са да, — аьннад Аьрзе, — аз шугара лоаман бухь ийцаб, хӀаьта бухь са бале, беррига лоам а са ба». Аьлча, дийцача хӀама цахилча, Саьлгахоша дов даьд Аьрзена из цу меттера эккхаве гӀерташ. ХӀаьта Аьрзи духьаллаьттав, дӀацаводаш, дов юха деш. Юххера кхеле бахаб уж. Кхело Аьрзи бакъваьв:
Аьрзи ва́ха Ӏохайнав цу метте. Цо Ӏойиллача юртан цӀи Каьзи] тиллай. Цо бухь ийца [[ЦӀелийлоам хӀанз а Коазойлоам оалаш, цӀи йоаккхаш ба. «Коазой» яха тайпан цӀи Каьзи юртан цӀерах хьаяьннай. ХӀаьта «Каьзи» яхалга фу яхалга да тахан ховш дац. Аьрзе ГуржегӀара йодаяь саг йоалаяьй. Цо ялх воӀ ваьв Аьрзена.
Цул тӀехьагӀа
ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалбувлача хана дукха Коазой а ӀокӀалбаьннаб. Уж бах Ӏохайшаб Онгушта, ТӀой-Юрта, Наьсар-Керта, Яндаре. 1860 шера Онгушт йохаяьчул тӀехьагӀа, Онгуштара Коазой цаӀаш ТӀой-Юрта ба́ха Ӏохайшаб, вожаш Каьзе юхабахаб. Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа, Каьзера дукхагӀбола Коазой Онгушта юхабаьхкаб. ХӀаьта цхьабараш Каьзе а Ӏийнаб ба́ха: Каьзе 1944 шера гӀалгӀай СибарегӀа бахийталца нах баьхаб.
Жанси
Жанси (да), иштта сувра (да) (селитра) — кха доаллача маьхалийи лаьтта-кха доаллача маьхалийи аммонийи (царна юкъе цар кристаллогидратий а) нитраташ доахкача минералий яьржа́ йола цӀи.
Литература
ОагӀат:Минералаш алапатах ОагӀат:Нитраташ (минералаш) ОагӀат:Минералий классификаци
ТӀонкийнаькъан Аюпа ИсмаӀал
ТӀонкийнаькъан Аюпа ИсмаӀал-Хьажа (Танкиев Исмаил Аюпович) — профессор, математика Ӏилмай доктор, 2002—2007 шерашка ГӀалгӀай мехка дешара министр, дӀахо 2011 шерага кхаччалца ГӀалгӀай Республика Халкъа Гуллама каь, цу гуллама дешареи, Ӏилмани, спортеи комитета керте лаьттав.
Хьава́лар
ТӀонкийнаькъан ИсмаӀал ваьв 1944 шера Наджгоанцхой бетта 16 дийнахьа Моаздака йистерча Курпе яхача юрта баьхача Тотага Аюпеи Ӏахилганаькъан ТӀоха Тазретеи дезале. ХӀирий мехка уж нийсбалара бахьан да, хьалха из моттиг Курпе (Кусово) оалаш а Нохч-ГӀалгӀай АССР Дола-Ковна шахьара чуйоагӀаш а хинна хилар. ИсмаӀал гӀалгӀай мехках бахале цхьа бутт совгӀа хьалхагӀа ваьв. Павлодарски областе кхаьча хиннаб ялх бер дола Аюпа дезал: виъ воӀи (Салман, ИбрахӀим, Муса, ИсмаӀал), ши йоӀи (Роза, Зина). Геттара зӀамига волаш (2 шу даьлча) нана йоацаш висав кӀаьнк. Школера дешар деррига чакхдаккхалца, кхозза ва́ха моттиг хувца йийзар цун: Павлодар — МагӀалбик — Шолжа-ГӀала.
Дешар
ПхелагӀча классе дешаш волаш волавеннав из къахьега а, ше Ӏалашве а. Дийнахьа АТХ (автотранспортное хозяйство) болх беш, бийсан Ӏилмаш Ӏомадеш, яьккхар цо цхьа юкъ. Цул тӀехьагӀа, воккха хилча, дийнахьа деша дийзар, хӀаьта болх бийсан бора цо. Дика вӀаштӀехьадоалар цун иштта деша. ИсмаӀал, дика дийша ца Ӏеш, тӀехдика дешаш хиннав ишколе вагӀача хана денз. Цунна дола тешал да, Шолжа-ГӀалий тӀара № 5 йола сайранара ишкол, дото мейдилг луш, цо 1964-ча шера чакхъяьккха хилар.
Ший каьхаташ Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институте дӀачуденна хиннад цо. Физика-математика лостам болаш дар цо хержа́ дешар. 1968 шера 20 сентябре кепа теха арадаьнна хиннад института «Хьехархой кийчбар» («За педагогические кадры») яха газет. Цун хьалхарча оагӀон тӀа кепатеха хиннад, Ленински стипенди хьожадаь студенташ даькъала бувцаш даьча йоазонна. Цу тӀа аьннадар:
ИсмаӀала йоах:
Университет яккхачул тӀехьагӀа
Нохч-ГӀалгӀай Республика екъаеннача хана, ше ваьхача Шолжа-ГӀалий тӀа лекцеш ешаш дикка ха яьккхачул тӀехьагӀа, из болх бе вода Москверча вахара Ӏалашонца ювзаеннача Россе университете. Цига цунна бенна хиннаб къахьегамцеи, балха оттарцеи, говзал лакхъярцеи ювзаеннача факультета кулгалхочун (декана) болх. Из болх цо 2002-ча шерага кхаччалца бу. Цу хана ву цох Россе Экологе Акадаме доакъашхо-корреспондент. ХӀанз а вицваьвац ший гулакх кӀоарггачара ховш вола Аюпа ИсмаӀал, цун сурт +хьалтеха доалл цу университета баьрче, дикагӀволча лектора сурт санна.
Министр волаш
Эггара хьалхарчарех цо даьр дар ГӀалгӀай Республикан дешарца бувзабеннача болхлой говзал лакхъяра института болх тоабар. Укхаза хьаю хьехархошта компьютер Ӏомаергйола класс. Чакхйоах говзал лакхъяра курсаш, хӀаьта математика хьехархошта хьалхашка цо ше лекцеш ешаш а нийслора. Цо кулгал деча министерствос дикка тоабу дешара эша гӀирсаш Ӏалашдара, берашка дикагӀа дешийтара тӀаберзабаь болх, из дика гуш хулар олимпиадашка, яхьашка, фестивалашка дешархоша гойташ долча лакхарча толамашка гӀолла. Ше а ший новкъостий а оарцагӀбоах цо, чӀоагӀа эшаш а хиланза яргйоацаш а йола «Дешар» яха халкъа проект ма хулла йиззагӀа кхоачашъяра. Из волаш массайолча школе интернет чуюлл. Лакхе хьоахаяь проект дика кхоачашъеш хиларах, СИТЕРРА яхача массехк компане ИсмаӀала лу «Дешар» яха халкъа проект кхоачашъеча дакъа юкъедахьарах" яха мейдилг. ЮФО чубоагӀача дешара министрех из цаӀ мара вацар «Россе 2005-ча шера хьехархо» яхача яхьан жюрена юкъе. Цо хьалхале лелаеш, Наьсарерча № 10 йолча юкъерча школе хьайир хала лелача, кхыдола цамагараш долча берашта йола лаьрххӀа класс, лергса дика доацача берашта йола Сипсой-ГӀалий тӀара школа-интернат.
Даим хьехархой оагӀув хьаллоацаш вар из. Эггара хьалха цу заман чухьа елар дикагӀболча хьехархошта 100 000 сом гранташ, уж 49 саг вар. Арадувлар «ГӀалгӀайчен дешар» яха газет. Олимпиадашка, фестивалашка, яхьашка котбаьннарашта мах бола совгӀаташ, ахчан премеш телар.
Аюпа ИсмаӀал ва ИГО (Ингушское гениологическое общество — гӀалгӀай гениологе юкъарло) яхача ГӀалгӀай Республикан юкъарча организаце доакъашхо. Цун керте латт МагӀалбика шахьар Инаркъера хьехархо Кхоартой А. А. ХӀаьта 2006 шера из хьаеш вӀашагӀкхийттабар, Кхоартойчули ТӀонкийнаькъанчули совгӀа, математик вола Малсаганаькъан Уматгире Ахьмад, Гаьгий Ахьмада Къурайш, Бохтаранаькъан Хьасана Руслан.
2007 шера министра болх бут цо, Халкъа Гуллама каь харжар бахьан долаш.
Халкъа Гуллама каь волаш
Халкъа Гулламе цо кулгалду дешарахи, Ӏилмахи, культурахи йолча комитетá. Депутаташа цунна язъяьча характеристиканна юкъе да укх тайпара дешаш: «ГӀалгӀай Республикан Халкъа Гуллама дешарах, Ӏилмах, культурах йолча комитетá керте латташ, И. Танкиев хьалхарча деношка денз дӀаволалу дешарца дувзаденнача дешаех дола законаш кхолла. Комитета депутатий болх кхоллама тӀаберзабе вӀаштӀехьадоал цун, дешарца дувзаденнача законий лоархӀаме проекташ тӀаэца кийчъеш. Парламенташта юкъера бувзамаш оттадеча даькъе а хьинаре къахьег цо. ТӀеххьара цу лостамагӀа дола вӀашагӀкхетар хилар 2009 шера Абхазе, президент Ю-Б. Евкуров хьалха волаш, цига бахача наха юкъе вар из…». 2009 шера, Парламентагара хержа, цо дакъа лаьцар ГӀалгӀай мехка халкъий съезде.
2010-ча шера ГӀалгӀай паччахьалкхен университета профессор хул ТӀонкийнаькъанчох. ГӀалгӀа каьлла ваьгӀар 2011-ча шерага кхаччалца. Цу юкъа РФ президента амарах цунна лу Ӏилман а хьехархочун а балха тӀа доккхий толамаш дахарах «Российски Федераце лакхарча школан дукха дика хӀама карагӀдийна болхло» яха цӀи (2011).
2012 шера денз, параз кхачашдеш Макка хьажол а ду. 2017 шера денз математикан анализа кафедран кулгалхо волаш, хьавоагӀ Ӏилманхо.
Духхьал цхьан балхах лаьтта Ӏац сага вахар. Далла Ӏамал е, дезала эшачунга хьажа везаш хул. Уж шедар де а кхоаву хьинар дола вай мехкахо. 2012 шера параз кхоачашдеш, Хьажий-ЦӀа ваха хиннав из.
Дезал
Шозза саг йоалаяь ва. Хьалхарча сесага даь кхо воӀи йоӀи да цун. Уж кхийнаб, берригаш лакхара дешар дийша ба. ШоллагӀа сесаг я Хамхой Абукара Анжела. Цо даь кӀаьнк-йиӀиг да ТӀонкийнаькъанчун: 2008—2009 шерара Ӏумари Асияти (Магасе дешаш ба).
Нийсденнар
Цкъа телехьежархой хаттарашта жоп луш вар дешара министр. Телефон техача цхьан хьехархочо хаьттар: — Юрта бахача хьехархоша газах, хих, токах ахча тела дезий? — Дезац, юртарбараш цу гӀулакха мукъабалийтаб. Цул совгӀа, вай еррига республика а я юртара моттиг санна лархӀа езаш, — аьлар Аюпа ИсмаӀала. Цу деша чӀоагӀа раьза хиннабар хьехархой.
Математика цӀенхашта Ӏилма дале а, хӀаьта а бегаш дукха безаш а уж бе ховш а саг ва ИсмаӀал. 2002-ча шера 25 декабре Буро тӀа хӀирий министрага цо аьнна дешаш наза дицденнадац. Шин республикан министерствоша дӀа-юха леладергдолча гӀулакхашта кӀалха кулгаш яздаьчул тӀехьагӀа, А. А. Ливитскаяйга аьлар Аюпа ИсмаӀала: Шун министр иштта хоза саг йолга хайнадаларе, со моццагӀе хьежа хургвар шоана гаргавá.
СовгӀаташи грамоташи
СовгӀаташ:
Сийлен грамоташ:
Кетенаькъан Чорий Мухьаммад
Кетенаькъан Чорий Мухьаммад (Магомед Чориевич Котиев ) — Туркий Мехка ба́ха дӀабаха́ хиннача гӀалгӀаех ва. ТӀемахо, юкъарлен-политика болхло, хьехархо, публицист, таржамхо.
Баьри
Ба́ьри ва/я (всадник, ) — говра е кхыдола дийнат (инкал, вир, пил) хоахкаш вола саг. Къаьстта говра хоахкачох оал кхы а говрабаьри е дошло.
Дезал (маӀанаш)
Дезал:
Дезал яхача термина кхы а да маӀанаш:
ХӀамаш хувцаялар
Метаболи́зм (я) е хӀамаш хувцаялар (да) — вахар лоаттадар гӀоне организма дегӀа чу хула химе реакцеш. Цу балхаша организм дегӀаяйта, ебаяйта, ший лоаттам лелабайта, гонахьарча дунен Ӏаткъарах духьала латтийта.
Ӏарамхий
Ӏарамхий, е Кистихий (да) (Армхи́, ) — ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре дода хий. Тийрках дӀакхеташ да. 28 км дӀаьха да. Хий хьагулалуча бассейна майда 298 км² я.
Ӏарамхий, Шолжеи, Эсеи, Фортеи санна ГӀалгӀай Мехка керттерча до́дача хих да. Цар юкъара бассейна майда 3073 км² я.
Географи
Ӏарамхий Кистий чӀоже гӀолла дода. «», «Юкъера лоаман дукъ» яхача довкъашта юкъерча шанашкара доагӀ. ГӀинбухен-малхбузехьа дийхка-дакха орца гӀолла додаш, хи-тоаталаша дуз. Хин даьрже 551 км гаьна улл Тийрка аьттача берда тӀа. Ӏарамхин керттера га — Шанхий — аьрдехьара кхет.
Хин реестра дараш
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача Ӏарамхий Малхбузерча-Къаспий бассейний гома юкъедо́д, хин-боахаман дакъа — Эрсечен Гуржехьецара гӀайнашта тӀара дола а денна «Урсдон» яхача додача хих кхетталца дола Тийрк (Ардон ца лоархӀаш). Хин додача хин бассейн — Идалеи Тийркеи юкъера Къаспий форда бассейна дода хиш. Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000212108200003039.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Чачакх
Ча́чакх (я) (Бахрома) — инзий тайпа да. ДукхагӀа йолча хана цхьан оагӀорахьара тайнаш е тӀӀийргаш охкаш дола инза да.
Паста
Паста (Ды́ня, Cucumis melo) — яхача дезала,  ваьрах йола баьцовгӀай кеп я.
Чураш
Чураш (Кишки, ; intestinum) — адамийи дукха оагилгаш долча дийнатийи кхача Ӏахьара а кхача арататтара а маьже. Чураш кита чу йоахк.
Кавказа дукхача къамай ӀаьдалагӀа да хьайбий чураш кхехкаяь яар (масала, Ӏаттий).
Говрабаьри
Го́враба́ьри ва/я (конный всадник, ) — духхьал говра хоахкаш вола саг. Вешта, говра а иштта кхыдола дийнат а (масала, инкал, вир, пил) хоахкаш волча сагах баьри оал. Ишта «баьри» яхар шерагӀа да «говрабаьри» яхачох.
Къаьстта говраца а лелаш бӀун юкъе волча бӀухочох «дошло» оал.
МагӀалбик
МагӀалбик иштта "ТӀема сийлен гӀала" (Город воинской славы) яха цӀи йолаш я.
МагӀалбика муниципальни шахьара административни юкъ я, амма ше цу шахьара юкъейодаш яц. Республикай лоадам бола пхьа я.
Тархьар
Маьцхали 27 дийнахьа 1939 ш. РСФСР-а Лакхерча Совета Президиума амарца МагӀалбика пхьен статус еннай.
08.10.2007 ш. Россе Федерацен Президента Амарца МагӀалбиках «Город воинской славы» яха цӀи тиллай.
Баха нах
Эрсече чу хьисап деш нах дӀаязбара дарашца лард йолаш МагӀалбикара къамий лоаттам
Тавхьид
Тавхьид (да)  — цӀерашкагахьа а куцашкагахьа а АллахӀ цаӀ хилар белгалду бусулба термин. Тавхьид ислама кертте латта кхетам ба, шахӀадат («АллахӀ воацар кхы Даьла вац» яхар) доаладарца эггара хьалха тарматал (ширк) харцдеш бола. Тавхьид яха дош ваххьада яхача дешагара доагӀ «цхьа хӀама цаӀ дар», «цхьа хӀама цаӀ мара доацаш лархӀар» аьнна маӀан долаш дола
Кхетам
Тавхьид яхар АллахӀ деррига хӀама кхеллар волга тӀаэцари, из цаӀ мара цахилари къоабалдари да. ТӀеххоза цӀераши тӀехцӀена куцаши да АллахӀа. Хьалха денз ва а волаш дийна а волаш лерг а воацаш ва Из. Цхьанна хӀаманна эшам болаш вац Из, ше шийца кхоачам болаш ва Из, хӀаьта ше мел дола хӀама Из эшаш да. Дуненашка, сигаленашка мел доаллачунна доал да АллахӀага. Эггара дукхагӀа тавхьида бовхамаш КъорӀан Маккарча сураташа доашх, царна юкъе белгалдаккха мегаргда «аль-Ихляс» яха сурат.
Даьла цаӀ вара бовхамаша жӀаргахой Троица харцъю. АллахӀага дезал ба яхаш дола моллагӀа хабараш хоададу тавхьидо. Тавхьидо иштта керасти ду жугтий уйланна: Ӏаламий Даьла цхьан хержача къаман мара оагӀув лоацаш ца хилар.
Малхбузера Европа
Малхбузера Европа (я) — политикайи, географени, культурайи белгалонех гулъю Европай паччахьалкхений тоаба. Шийлача тӀема хана Малхбузера Европа НАТО блока доакъашхоех оалар, тӀаккха малхбоалерча-европера паччахьалкхенаш Варшавай договора организацен (ВДО) доакъашхоех оалар.
Тавхьид
Кхетам
Лоадам болаш да иштта моллагӀа текъам АллахӀа́ мара бе́ йиш ца хилар. Текъам (Ӏибадат) яхачунца ловш дар динца ювзаенна Ӏамал я аьнна да́лац, деррига вахар-лелар Даьла цаӀ варца хила деза. Адамаша АллахӀа де́ аьнннар хьаде де́за, хьарамдар-хьаьналдар къеста а деш.
Малхбузера Европа
ВДО дӀаяккхарца гӀинбухера а, зӀилбухера а, юкъера а регионашта йийкъай Европа. Цунга хьежжа, Малхбузерча Европах Бельги, Люксембург, Монако, Голланди, Франци мара дӀатохац.
Тавхьид
Литература
ОагӀат:Монотеизм ОагӀат:АллахӀ
Ассоциаци яь паччахьалкхе
Ассоциаци яь паччахьалкхе (я) — ший мел дола арахьара гӀулакхаш кхыча мехка доалахьа дӀаденна паччахьалкхе. Масала, Палау цу тайпара болх барца ший арахьара гӀулакхашта Хеттача Америкерча Штаташа урхалдергдолаш дӀаеннай. Иштта ассоциаци яь я: Кука гӀайренаши Ниуэи — Кердача Зеландеца, Микронезе Федерацен Штаташи, Маршалла гӀайренаши — ХАШаца.
Хьоа
Хьоа (ба) (Головно́й мозг,, ἐγκέφαλος) — ерригача хордийчарга хӀана яц аллал яьржа йола керттерча нервий системай керттера маьже. БукъантӀехкйолчара керта хьоа туте чу боалл.
ТӀатовжамаш
(ХитӀоара чӀибалех хьахула маьженаши кӀадаши)
* ОагӀат:Нейроанатоми ОагӀат:Нейробиологи
ЗӀилбухера Европа
ЗӀилбухера Европа (я)  — Юкъфорда бердаш тӀеи Пиренеера ахгӀайрен тӀеи яда паччахьалкхенаш а (Португали, ХӀиспани, Андорра), Монако а, Апенниний ахгӀайрен тӀа яда паччахьалкхенаш а (Итали, Ватикан, Сан-Марино), Эллада, иштта гӀайрен паччахьалкхенаш Мальта а, Кипр а чулоацаш йола Европай регион.
Цкъаза ЗӀилбухерча Европай лоаттама́ юкъейоаккх Хорватии, Ӏаьржлоамеи, Сербии, Албании, Боснии, иштта Турцен европера да́къа а. ЗӀилбухе-Малхбоалерча Европах иштта лоархӀ Мальтий орден яха квазипаччахьалкхен кхоллам а (цун таханара доазув да цхьа Римера гӀалеи, Мальтера резиденции).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Европай регионаш
ГӀалгӀай йоазув
ГӀалгӀай йоазув (Ингушская письменность) — гӀалгӀай мотт дӀаязбара духьа леладеш дола йоазув. Ше мел хиннача хана чухьа массехказа хийца а тайп-тайпарча графика ларда тӀа а хиннад. Таханарча дийнахьа гӀалгӀай йоазув кириллица тӀа латт.
Тархьар
ГӀалгӀай йоазон тархьаре хьакъоастаяьй массехк этап:
Къаьнара гӀалгӀай йоазув
Горепекин Фома хиннав гӀалгӀай ширача замалахьа шоай йоазув хиннад яхаш, Салге ше леха́ хиннача пхьегӀаш тӀа даь хиннача йоазош тӀарча гӀалгӀай хьаракаш кепатеха хиннад цо.
Гуржий йоазув
Хьагучох, гӀалгӀаша шоай йоазув доадаьча хана денз, бусалба ди тӀаэцалца гуржий йоазув леладеш хиннаб гӀалгӀай, цхьабакъда дукхагӀа цӀувнаша мара леладаьдац из, цхьалха адам дешанзатхиларга хьежжа.
Ӏарбий ларда тӀара йоазув
1902 шера ДжабагӀийнаькъан Ийже Висангире гӀалгӀай абат оттадаь хиннад Ӏарбий йоазон ларда тӀа. Цу ханналца бусалба дина дийшача наха леладеш хиннад из. Цо даьр фуд аьлча, цу хана леладеш хиннар гулдаь, цхьан кога тӀа даьккха дӀаоттаде гӀийртав из, хӀаьта цун болх кхы Ӏа яха хьаллаьца хиннарех хиннабац.
Латиница
ДжабагӀийнаькъан Ийже Мухьмада латиний ларда тӀа баьккха хиннаб гӀалгӀай мотт цун вешас Висангире Ӏарбий ларда тӀа из баьккха дукха ха ялалехьа, цхьабакъда дукха даьржа хиннадац из. 1920 шерашка юха болх болабаьб латиница тӀа оазув оттадеш. Цига керте лаьттарех лоархӀ Малсаганаькъан Кураза Зоврбик. 1922 шера кийча а даь, чакхдаьккхачул тӀехьагӀа, Ӏаьдал моттигашка гӀолла дӀа-хьа кхьихьад керда алапат, хӀаьта наха юкъе эггара хьалха хиннад 1923 шера Села 1 дийнахьа Сердало газете. Из ди каст-каста йоазув оттадаь ха а лоархӀ.
1924 : A a, Á á, Ä ä, B b, C c, Č č, D d, E e, É é, F f, G g, H h, Ꜧ ꜧ, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, Ó ó, Ö ö, Ô ô, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, Ú ú, Ü ü, V v, W w, X x, X́ x́, Y y, Z z, Ž ž, Ch ch, Čh čh, Gh gh, Kh kh, Ph ph, Qh qh, Th th.
1924 : A a, Æ æ, Ä ä, B b, C c, Č č, D d, E e, F f, G g, H h, Ꜧ ꜧ, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, Ö ö, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, V v, X x, X́ x́, Y y, Z z, Ž ž, Ch ch, Čh čh, Gh gh, Kh kh, Ph ph, Qh qh, Th th.
1928 : A a, Æ æ, Ä ä, B b, C c, Č č, D d, E e, F f, G g, H h, Ꜧ ꜧ, I i, J j, K k, L l, M m, N n, Ņ ņ, O o, Ö ö, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, Ü ü, V v, X x, X́ x́, Y y, Z z, Ž ž, Ch ch, Čh čh, Gh gh, Kh kh, Ph ph, Qh qh, Th th.
Кирилица
Кириллицай ларда тӀа йоазув оттадаь хиннар гӀалгӀай багахбувцамеи тархьареи тохкамхо хинна Горепекин Фома Иванович ва. Из алапат оттадеш цо болх дӀабихьаб 1909-1913 шерашка. ГӀалгӀай мотт тахка а техка, ше оттадаьча йоазонца оттадаь хинна абат арахийца хиннад цо, цул совгӀа дукха гӀалгӀай багахбувцама кхолламаш дӀаяздаь а хиннад. Массане тӀаийца хинна кирилица ларде́ а латташ йоазув оттадаьр Беканаькъан ДордагӀа Тембот лоархӀ 1938 шера.
КъорӀан тархьар
ХьадоагӀ, Пайхамарага (Даьлера салот-салам хилда цунна) воахьи доссача хана ший сахьабашка доссашдар фу аяташ да, малагӀча суратах да, цу сурата малагӀча метте чуязде дезаргда аьнна дӀаоалар аьнна. Цул тӀехьагӀа ший улувчарна аяташ деша волалора из, царех цхьаццачара дӀа а яздеш цунца цхьана Ӏома а деш. Ишта КъорӀан аяташ дӀаяздарца а дагакхабарца а лорадеш хиннад. Мухьаммад Пайхама, Даьлера салот-салам хилда цунна, дийна мелав уж аяташ доссаш хиннандаь, КъорӀа вӀашагӀдоллар Даьла Элча, Даьлера салот-салам хилда цунна, венначул тӀехьагӀа мара хиннадац. Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салот-салам хилда цунна тӀехьа, кхелхачул тӀехьагӀа хьалхара бакъ халиф хинна Абу Бакро КъорӀан чӀоагӀагӀа бола хьафизаш тӀа а беха́, долаш дола йоазонаш хьагулде тӀадилла хиннад, царна хьалха оттаваь Зейд ибн Сабит а волаш (Мухьаммад Пайхамара, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, (который в последние годы состоял личным писцом у пророка Мухаммада)  Комиссией состоящей из знатоков Корана, были собраны все разрозненные записи, сделанные на костях, камнях, коже, пальмовых листьях, словом, на всем, что использовалось тогда для письма. Все это, заново просмотренное многими сподвижниками и записанное на отдельных листах, составило первый экземпляр Корана. Уже позже, по приказу третьего халифа Усмана ибн Аффана, собранное воедино при Абу Бакре писание Корана было размножено и в шести экземплярах разослано в разные области халифата.
Хронологический порядок сур
96 — 68 (нет у Ибн ад-Дурейса) — 73 — 74 — 1 (есть только у аль-Джабари) — 111 — 81 — 87 — 92 — 89 — 93 — 94 — 103—100 — 108—102 — 107—109 — 105—113 — 114—112 — 53 (не у аль-Бейхаки) — 80 — 97 — 91 — 85 — 95 — 106—101 — 75 — 104 — 77 — 50 — 90 — 86 — 54 — 38 — 7 (нет у аль-Бейхаки) — 72 — 36 — 25 — 35 — 19 (нет у аль-Бейхаки) — 20 — 56 — 26 — 27 — 28 — 17 — 10 — 11 — 12 — 15 — 6 — 37 — 31 — 34 — 39 — суры 40 — 46 (в разном порядке, и у аль-Джабари сура 42 отскочила из состава хавамим не на своё место) — 51 — 88 — 18 — 16 (у аль-Джабари — дальше) — 71 — 14 — 21 — 23 — 32 — 52 — (у аль-Джабари порядок этих трех сур изменён) — 67 — 69 — 70 (нет у Ибн ад-Дурейса) — 78 — 79 — 82 — 84 (у аль-Бейхаки порядок этих двух сур изменён) — 30 — 29 — 83 (у аль-Бейхаки она открывает группу мединских сур). 2 — 8 — 3 — 33 — 5 (либо здесь, либо на предпоследнем месте перед сурой 9) — 60 — 4 — 99 — 57 — 47 — 13 — 55 — 76 — 65 — 98 — 59 — 110 — 24 — 22 — 63 — 58 — 58 — 49 — 66 — 62 — 64 — 61 (порядок этих трех сур неодинаков у разных авторов) — 48 — 5 (либо здесь, либо выше, после суры 33) — 9. См. Ас-Суюти, «Совершенство в коранических науках. Учение о ниспослании Корана», стр. 21-23 из Часть-V Коранические науки — Разделение Корана на суры и аяты. «На пути к Корану». Эльмира Кулиева.
Хронология составления Корана
последний ниспосланный фрагмент Мухаммаду (сура 2 «Корова», аят 281)
Первоначальный вид Корана
Также имеются сведения, что Мухаммад распоряжался, чтобы Откровения, ниспосланные ему, сразу же были записаны. Для этого у него было около 40 писарей. Даже в критические минуты своей жизни, во время переселения из Мекки в Медину или во время военных походов, он никогда не забывал брать с собой писаря и писарские принадлежности. Зейд ибн Сабит говорил, что после того как секретарь записывал откровение, Мухаммад приказывал ему ещё раз прочитать его. Если при этом он замечал ошибки писаря, то сразу их исправлял и только после этого распоряжался довести откровения до народа.
Кроме того, говорят, что Мухаммад настаивал, чтобы откровения были выучены сподвижниками наизусть. Он говорил, что знание аятов Корана наизусть будет вознаграждено Аллахом, и это было дополнительным стимулом для народа, который стремился выучить аяты и получить Божью благодать.
Принято считать, что Мухаммад ввёл третий элемент на пути сохранения Корана — систему контроля. Запись систематически проверялась устным произношением, и наоборот, устное произношение проверялось записью, наглядным примером чего был процесс Арда (повторения) в месяце рамадан. Говорят, что у Мухаммада были специальные учителя Корана, которые шли к людям, обучали их и в то же время контролировали правильность записи и звучания Писания.
Откровения, полученные Мухаммадом, записывались на финиковых листьях, кусках плоского камня, кожи и т. д., так как бумаги в то время ещё не было. Эти записи делались по мере ниспослания аятов Аллаха, которое иногда было смешанным, то есть не успевали окончиться аяты одной суры, как начинали поступать аяты следующих сур. Считается, что только по завершении ниспослания Мухаммад объявлял, в какую суру и где именно должны быть записаны эти аяты. К тому же были Откровения, которые не должны были войти в Коран, они носили лишь временный характер и были затем Аллахом отменены. Поэтому записи носили фрагментарный характер, в них отсутствовала системность, присущая современным целостным изданиям Корана. Для того чтобы от фрагментарности перейти к системности, пророк ввел понятие талиф уль-Кур’ан. В хадисах пророка этот термин встречается, и в «Сахих» Бухари так назван целый раздел книги.
Редакция Усмана
Слово талиф переводится как «составление». Именно в таком значении оно употребляется в Коране, а точнее означает последовательное расположение аятов (стихов) в сурах. Запрещается читать аяты Корана в иной последовательности, помимо той, которая была указана пророком. Такой запрет на чтение в иной, не указанной Пророком последовательности был вызван тем, что некоторые поэты и рассказчики часто читали различные произведения в произвольной последовательности, и они хотели перенести такое правило и на Коран.
В то же время порядок сур (глав) не является тавкифом. Считается, что этот порядок существует в Коране на основании иджтихада; он был предложен комиссией по размножению экземпляров Корана после смерти Усмана. Таким образом, в намазе, при обучении и т. д. разрешается читать Коран в любой последовательности сур. В списке Корана, предложенном Убайем ибн Каабом, суры располагаются одним образом, в списке Усмана и других списках — другим. Поэтому общепризнанно, что порядок сур можно определять иджтихадом (собственными исследованиями ученых).
Зейд ибн Сабит согласился собрать полный список Корана. В организации этого дела ему помог Умар ибн Хаттаб. Абу Бакр поставил Зейду условие не полагаться на свою память и иметь два письменных доказательства точности каждого аята, который он отберет в окончательный список. О начале работы над собранием Корана Абу Бакр объявил по всей Медине и потребовал, чтобы горожане, имевшие письменные фрагменты Корана, принесли их в мечеть и сдали Зейду. Контролировал поступление фрагментов Умар, который в точности знал, какие из этих фрагментов были проверены пророком, а какие — нет.