cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ДНК-полимераза
ДНК-полимераза (я) — ДНК репликаце чу да́къа лоаца фермент. Цу классах йолча ферменташа дезоксирибонуклеотидий полимеризаци сихъю, ДНК нуклеотидаш éша а éшаш, ло санна лела а еш. Цу лераца йолча комплементарность яхача принципага гӀолла кхетаду керда хьахиннача нуклеотида тайпа. ВӀашагӀйоллаш йола молекула лера моноспиралеца комплементарни (товш) я, иштта шолхача спирала шоллагӀча компонентаца вӀаший тара а я.
ДНК-полимеразах холофермент лоархӀ, цо лерттӀа болх бергболаш цӀокъболата ионаш эшандаь.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ДНК ОагӀат:КФ 2.7.7 ОагӀат:Репликаце мӀаран компоненташ ОагӀат:Молекула-генетикай процессаш ОагӀат:ДНК-полимеразаш
Аьрзилг (берий лагерь)
Ерригача Россе берий юкъарче «Аьрзилг» (Всероссийский детский центр «Орлёнок») — федеральни паччахьалкхен булама дешарче; хӀанзарча Россе эггара йоккхагӀа я федеральни берий унахцӀенони салоӀамеи учрежденешта юкъе. ХӀара шера 20 эзар гаргга 11-16 шу даьнна кӀаьнкаши йиӀигаши тӀаэц цо. Уллаш я Краснодара крае Туапсен шахьара Новомихайловскии Пляхои яхача юрташта юхе.
Дагар (физика-химе процесс)
Да́гар, я́гар, ва́гар, ба́гар (да) (горение) — цхьа хӀама экзотермически реакцешца хувца а луш йӀовхал хьа а йоалаш чоалхане физик-химе болх. Хиннача маркхалгахьа лаьтта дола химе хьинар йӀовхала зӀанархецар санна а сердало санна а доастадала йиш йолаш да. Сийрдаювлача моттигах а́лан доазув оал е ше ма дарра — а́ла.
Зарбанче
Зарбанче (я) (изда́тельство) — предприяти (паччахьалкхен, юкъарлен, коопераце е частни) — литературан, исбахьален, ашарий е Ӏилман областе болх беш а йола, продукци е́бае а дӀа-хьа йоаржае а йиш йола медиакомпани.
Зарбанченаша арахецашдар базара гӀолла, мазага гӀолла дӀа-хьа доаржаде йиш йолаш да, цул совгӀа зарбанчено ше а мег доаржаде. Доаржадар маьха́ а, маьхаза а хила йиш йолаш да зарбанче хилара бахьанга хьежжа, цун бизнес-моделага хьежжа.
Гома юкъе латта А
Го́ма́ юкъе́ латта А́ е Го́ма́ юкъе́ латта лати́ной А́ (Ⓐ, ⓐ) — типографикай символ. Гома чу оттадаь латиной алап «A» да из.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Типографские знаки
Нуклеотидаш
Нуклеоти́даш (нуклеозидфосфаташ) — нуклеозидай фосфоре эфираш йола органика хоттамий тоаба. Нуклеотидаша хьинарацеи, хоамацаи ювзаеннача оагилга чухьарча процессашка лоадам бола дакъа лоац, царех, масала, я АТФ, цАМФ, АДФ. Иштта нуклеина цӀалхайи дукхача коферментайи лоаттама юкъе йолх уж.
Баьццара хенахзӀокьеттарг
Баьццара хенахзӀокьеттарг (Зелёный дя́тел ; ) — хенахзӀокьеттаргий дезалах дола оалхазар. Евразен малхбузехьа даьржа да. Россе Федераце дукхагӀа Идалйистен малхбузехьеи Кавказеи хул. ДегӀа́ чкъайга́ тара я.
Жуккарг (маӀанаш)
Жуккарг — массехк маӀан дола термин:
Тадж-Махьал
Та́дж-Махьа́л (ताज महल, تاج محل — «ГӀалай тадж», Taj Mahal) — ХӀиндехьа Агра яхача пхье даь дола къубба-маьждиг. АстагӀча Темара тӀехьенах хьаваьннача Боккхийча МогӀлой паччахь хиннача ДжахӀан ша́хо Джамна яхача хи тӀа еттай из гӀишло. ДийтталагӀа бер деш енна ший сесаг Мумтаз-Махьал дага а лаьца етта́ хиннай цо из, тӀехьагӀа цига ше а дӀавелийтав.
Тадж-Махьал могӀлой архитектурай стила эггара дикагӀа бола гойтам лоархӀ. Цо чулоац хӀиндийи, фаьрсийи, Ӏарбийи архетиктурай стилаш. 1983 шера Тадж-Махьал ЮНЕСКО Дерригача дунен тӀехьален объект я аьнна чӀоагӀъяьй: «ХӀиндехьа бусалба исбахьален жовхьар, иштта дерригача дунен тӀехьален массане тӀаийца йолча шедеврех цаӀ я» аьнна.
Къуббан кӀай шакӀа́ чартакх эггара чӀоагӀагӀа йовзаш яле а, Тадж-Махьалагахьа из керттера а йоацаш, цаӀ шоллагӀчоа тоам беш хьадоагӀ цу комплекса доакъош.
ГӀишло йотта йолаяь ха гаргга 1632 шу лоархӀ, хӀаьта белхий 1653 шера чакхдаьннад. 20 эзар говзанчеи пхьари ваьллав из хьалъеш. Тадж-Махьал йоттара́ тӀайилла́р эггара хьалха архитекторий тоаба хиннай, императора ше бӀарг а локъаш. Совета юкъе Дешенов-Ануи, Макрамат Ханаи, Устад Ахмад Лахаурии хиннаб, царех керттера хиннар тӀеххьаравар ва оал. ХӀаьта кхыдар а да дувцаш, из къамаьл Тадж-Махьала гидашкара а доагӀ каст-кастта. Цар яхачох, керттера архитектор турке хиннав — Ӏийса Мухьаммад Эфенди.
Къуббанна чухьа ши къуб (гробница) латт — шахеи цун сесагеи. Дар долчча тайпара дийцача, нийсса цу кӀингашта кӀала лаьтта дӀабехка боахк мари-сесаги.
Тадж-Махьал 5 чартакх а йола платформа тӀа латта 74 метр лакха гӀишло я. Саьнашка 4 мимар дагӀ, хӀаьта уж кӀеззига маьждигагахьара Ӏодерзадаь да, дийха́ хӀама хилча маьждига́ зе дергдоацаш. Тадж-Махьала гонахьа йоккхий бешамаш я тайп-тайпара кхуркхолгаши Ӏамаши дагӀаш.
Пенаш хьалдаьд къоагадаьча ах чакхсадоагӀача Макранарча шакӀах, юкъ-юкъе чуувттадаь кӀигаш долаш: бирюза, оагӀат, малахит, сердолик, иштта кхыдараш а. ШакӀа белгалонех да, йийкха йолча хана из кӀай лестар, цӀаьскар долча хана сийрда-цӀе хилар, тӀаккха бетта лир доагача хана — дото беса.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ХӀиндехьен фискалаш ОагӀат:Дунен тӀехьале ХӀиндехьа ОагӀат:Агран къуббаш ОагӀат:Агран маьждигаш ОагӀат:Боккхийча Моголий къуббаш ОагӀат:ШакӀах яь гӀишлонаш ОагӀат:1653 шера яь гӀишлонаш ОагӀат:XVII бӀаьшера яь къуббаш
Къарший
Къарший (къарачайлыла, таўлула, Карачаевцы) — Даькъастара тюркий къам  ; Къарше-Черсийчен хьалха денз даьха къам, Ӏеш дукхагӀа цун лоамани лоамашта гарга дадача лаьтташкеи ба ГӀобанхин, Теберда, Подкумок, Малка, Джегута, Доккхаи ЗӀамигеи Зеленчук, Большая Лаба, Уруп яхача хиний атагӀенашта йисте.
Йоккхача европеоидни раса Кавкасионски антропологе тайпах лоархӀ. Тюркий меттаех бола къарший-малкхарой мотт бувц.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Кавказа къамаш ОагӀат:Народы России ОагӀат:Депортированные народы ОагӀат:Тюркий къамаш ОагӀат:Карачаево-Черкесия ОагӀат:Къарший
Пошта индекс
По́шта и́ндекс (Почто́вый и́ндекс) — пошта цӀайна́ (вахача моттига́) тӀатохаш йола алапашцара е дагаргашцара аргӀа. Пошта индекс лелаю пошт дӀа-хьа къоастаяр (ши-шегӀа дола дӀа-хьа къоастадар юкъе а лоацаш) аттагӀа хургдолаш. Таханарча хана дукхагӀа мел йолча къаман пошта Ӏамалаша лелаеш я пошта индексаш.
Литература
ОагӀат:Пошта бетташ ОагӀат:СССР шийгара говзалаш
Биологе систематика
Биологе систематика я (Биологи́ческая система́тика) — Ӏилман дисциплина. Цун декхарашта юкъедоагӀ дийнача организмий классификацен лардаш йоттари, цу лардех пайда а эцаш органика дунен система оттаяри. Укхаза кхетаде деза классификаци яхар хӀанз йолаш йолча организмаштеи ейна дӀаяьннача организмаштеи сурт оттадар а уж системах дӀаоттаяр а долга.
Аметиста цӀог-лоаца алкхашк
Аметиста цӀог-лоаца алкхашк (Аметистовый короткохвостый скворец, ) — алкхашкий дезалах дола дека оалхазар. Африке Сахьарен зӀилбухехьа тропикай хьунашка дахаш да. Цун даара юкъе да: инжира сомаши, генаргаши, сагалматаши. Сагалматаш ше гӀетта додаш лувц цо.
Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек
Оахарганаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек (Ахриев Рашид-бек Чахович) — Даькъастен къамашта юкъера хьалхара гӀаттархо; Таджикистана «Авиаце пионер» ; ГӀалгӀайчен хьалхара фекемахо. Къаьстта хьожадар долча авиаординга юкъе волаш, тӀемахочун декхар кхоачашдеш веннав.
ТӀем тӀа вахалехьа
Ваьв 1893-ча шера Фуртовге. ЦӀийх гӀалгӀа вар: цун да цӀихеза гӀалгӀай къам тохкаш хинна Ӏилманхо Оахаранаькъан ЧхьагӀа хиннав, хӀаьта нана Байсара Мочкъий йоӀ Ӏашат хиннай. Гимназе деша ваьгӀав, тӀаккха цул тӀехьагӀа 1914-ча шера Каьлакера тӀеман дешарче яьккхай.
Хьалхара Дунен тӀом
Хьалхара Дунен тӀема тӀа дакъа лоацаш «Илья Муромец» яхача Россе императора тӀеман-фе флота (РИВВФ) авиадивизиона. Цу дивизиона́ юкъе йодаш хиннад бомбаш етта 10 фекема. Цар керттерча декхарех хиннад немций бӀун (коммуникацеш, ларамаш, иш. дӀ.) бомбаш етташ Эрсечен авиаце тӀеман операцешка да́къалацар.
ШоллагӀа дунен тӀом
1942 шера январь 30 дийнахьа Рашид-Бек хьалха а волаш арадаьннача кхаь фекема́ зенитни герз дийта́ хиннад. Ши кема чудежад немцаша цу юкъа дӀалаьцача лаьтта. 1944 шера Ленинграда область немцашкара юхаяккхачул тӀехьагӀа корадаьд чудожадаь хинна фекемаш. ГӀаттархой дегӀамех диса́р (Оахаранаькъан Рашид-Бека дегӀ а) Арбузово яхача юрта йисте сийдеш дӀаделла хиннад.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема фекемахой ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой
Шолжа-ГӀала
Шолжа-ГӀала (Гро́зный, Соьлжа-ГӀала) — Къилбаседа Кавказе улла пхьа. Нохчий Республика нанагӀала я. Эрсечен тӀема сийлен пхьа я (2015 шера бекарга бетта 6 дийнахьа денз).
Тархьар
1869 шера ОагӀой 30 дийнахьа «Грозная» яхача буронна пхье статус еннай.
Белгалдаккхар
Шолжа-ГӀала ОагӀат:Россе Федерацен республикий нанагӀалаш
2002 шу
Дионисий дӀакхелха 500 шу дизара хета а даь ЮНЕСКО соцамца 2002 шерах Дионисий шу аьнна цӀи тилай. ООНо кхейкадаьд Дунен къамашта юкъера экотуризмеи, лоамийи, культура тӀехьалени шу да аьнна (резолюцеш 53/200, 53/24, 56/8).
«Украина шу» Россе Федераце.
«УнахцӀенала шу» Казахстане.
«КӀезига нах бахача моттигий шу» Австрале.
«Къаман Ӏилман шу» Великобритане.
Эвар
Эвар (да) (сплав) — шиъ е кхы дукхагӀа маьхал цхьан лоаладича (э́дача) хьахулашдар. Эвар, масала, гезаи Ӏанди да
Марс
Марс — массехк маӀан дола дош.
ХӀирий Автономе Советий Социалистий Республика
ХӀирий Автономе Советий Социалистий Республика, лоацца ХӀирий АССР (Цæгат Ирыстоны Автономон Советон Социалистон Респу́бликæ, Се́веро-Осети́нская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Республика) — 1936 шера денз 1993 шу кхаччалца хинна РСФСРа административни-лаьттан дакъа.
НанагӀала — Орджоникидзе.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ХӀирий АССР
Ген
Ген (я) (γένος — ваьр) — классически генетика чу — даьех е ноаноех тара хилара оттамеи функциональнии дакъилг а дола, моллагӀча дегӀа къаьстта йолча функцех е белгалонах бола хоам а лелабеш йола фактор.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Генома оттам Генаш
Ха дара статус
Биологе таксона Ха дара статус (Охра́нный ста́тус) — таксон карарча хана яхаш-лелаш йолаш хилара а тӀайоагӀача хана чухь юсаргйолаш хилара а гойтам ба. Ха дара статуса хьал миштад оттадеш хилча дукха фактораш теркалъю: йолаш йисача особий дукхал лархӀар хинна а ца Ӏеш, хана йӀоахала популяци дукхаялар е кӀезигаялар а, селекцен толамаш а, довзаш дола ккхерамаш а, иштта кхы а.
Малсаганаькъан АртагӀий Сосаркъа
Ма́лсаганаькъан А́ртагӀий Со́саркъа (Созерко Артаганович Мальсагов; ) — Эрсий императора эскара эпсар, Соловкерча лагерара байда́чарех хиннав, Полхой бӀун эпсар, полхойи фаьренгийи духьале яра доакъашхо, бокъолораер, йоазонхо.
Тувладар
Тувладар (да) (свежевáние) — дегӀах нихь даккхар, чураш дӀаяхар. Масала, тувлабаьча устагӀах юсар тӀехкий гоми цу тӀа доалла дулхи мара дац. ГӀалгӀаша иштта «нихь даккха» (масала, Аз нихь доаккхарг ма дий хьа!) леладу «етта», «доагӀар дӀале» яхача маӀанашка.
Белхарой Батал-Хьажа
Белхарой Батал-Хьажо (Батал-Хаджи Белхороев; 1821—1914) — гӀалгӀай бусалба дин къахьегамхо. Къадарий тарикъатах хинна суфий шейх. Белхарой тайпах хиннав.
Хромосома
Хромосо́маш (χρῶμα «басар» + «дегӀ») — дукхагӀа мел бола тӀехьален хоам лелабу эукариотий оагилга тӀуман чура нуклеопротеиде элементаш. Сердалон микроскопа чу хромосомаш митоза е мейоза оагилга декъадаларгахьа мара къоастаелац. Ерригача хромосомай гулламах кариотип оал. Из хӀара Биологен кепий ши-ший хул.
Термин оттаеча хана эукариоташкахьа белгалйоахача элементашта оттаяьяр, хӀаьта тӀехьарча хана нӀанкӀигай е фуса хромосомаш ювца баьннаб. Из бахьан долаш цун доккхагӀа дола маӀан «тӀехьален хоам лелабеш, кхоачашбеш, дӀай-хьай кхоачийташ йолаи нуклеина цӀалх шийгахь йолаи структура» аьнна увттаду. Эукариотий хромосомаш — тӀуман чу, митохондри чу, пластида чу ДНЦӀ йола структура. Прокариотий хромосомаш — тӀум йоаца оагилга чура ДНЦӀ йола структураш. Фусай хромосомаш — капсида лоаттаме йола ДНЦӀа е РНЦӀа молекула.
БӀар (маӀанаш)
БӀар яхачун массехк маӀан да:
Курай таьӀа моттиг
Курай таьӀа моттиг (я) — малхбузера дукъаца, гӀинбухера Йоккхача Кавказаца, зӀилбухера ЗӀамигача Кавказаца доазув теха а йола, малхбоалехьа Къаспий фордагахьа чукхийтта а дола лаьтта.
Эрсече хинна бӀорахой тӀом
Эрсече хинна бӀорахой тӀом (Гражданская война в России)  — тайп-тайпарча политикай, къаман, юкъарлен тоабаштеи паччахьалкхен кхолламаштеи юкъе хинна Эрсечен импере доазон тӀа хинна тӀемаца бола къовсам. Уж къовсамаш дӀадоладенна хиннад 1917 шера АьрхӀий 25 (Лайчилла 7) дийнахьа большевикий Ӏаьдал дӀаэттачул тӀехьагӀа, хӀаьта 1922 шера АьрхӀий 25 /1923 шера Баьцамеа 16 денга кхаччалца хилар.
БӀар
БӀар (Оре́х) — цхьайолча баьцовгӀай (дукхагӀа гаьний е кӀотаргий) сом, дукхагӀча даькъе чухьанахьа юаш йола тӀум а йоаллаш, тӀехьанахьа чӀоагӀа чӀор а йолаш. Ма дарра бӀар сенах оал ха́ йиш я из термин мичахьа лелаю е сево тохк хьежжа.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Сом
Форда бух
Форда бух (ба) — Дунен оакафорда хиш тӀалатта литосферий плитай тӀехе.
Шондонг
Шондонг (hang Sơn Đoòng) — дунен тӀа эггара йоккхагӀа йола хьагӀар. Вьетнаме йоалл из, Фонгня-Кебанг яхача къаман парке. 2009 шера бекарга бетта британерча спелеологашта кораяь хиннай из. ХьагӀара чу лаьтта кӀалхара хий да додаш. Цхьайолча моттигашка 200 метр лакхеи 150 метр шереи хул из хьагӀар. Шондонга юкъара оахам 38,5 млн м³ ба. Маьлха сердал кхетача цхьайолча моттигашка буц а гаьнаш а йоахк цу хьагӀара чу.
НогӀар
НогӀар (да), е кеп (я) (крышка) — моллагӀа коачал чуйотташ йола хӀама, яьшка, гӀутакх, дӀакъовлаш дола цар лакхера да́къа.
ДНК репликаци
Реплика́ци ( — «меттаоттадар», «меттадоаладар» яхачох хьадаьннад) — ДНК шолхаяьккхар — ДНК цхьан молекулах ши ДНК молекула кхоллара процесс. Оагилг декъалуча хана керттерча бехкамех бехкам хиле дӀаотт ДНК репликаци хилар, из ца хилча е́къа генетически материал хургйоацандаь, цудухьа цу процессо генетически хоам ноахалгара ноахалга ше болчча тайпара дӀакхачийтар Ӏалашду.
Тахкара тархьар
ХӀара ДНЦӀ-а молекула цхьан нана-молекулагара кхаьчача зӀанарахи керда синтез яьча зӀанарахи латт. Цу тайпарча репликацен механизмах ахтӀаэца (полуконсервативни) оал. Вай хана из механизм Мэтью Мезельсонаи, Франклин Сталяи поалхам бахьан долаш бакъъяь лоархӀ (1958 г.). Цул хьалхагӀа кхыйола механизмаш а хиннай: «тӀаэца» (консервативни) — репликаци чакхъяьларца ДНЦӀ-а цхьа молекула цӀенна нана-молекула зӀанарех латт, шоллагӀа молекула цӀенна йиӀий зӀанарех латт; «яьржа» (дисперсионни) — репликаци чакхъяьларца хьа мел хула молекулай зӀанарий цхьайола моттигаш нана-молекулагара кхаьча я, цхьаяраш керда синтез яь я.
Юкъара хоам
Декъадала ха кхаьчача репликацецара гӀулакх къоастадаь хилар геттара лоадам болаш да: ДНК молекула еррига репликаци чакхъяьнна а хила еза, из репликаци цкъа мара ца хулаш а хила деза. Из деррига цхьаццайолча ДНК репликацен механизмаша Ӏалашду. Репликаци кхаь мурах (период) йода:
Инициаци
ДНК шин таьх (зӀанарех) латт. ХӀара таьво шоллагӀчун водородашца бувзам бу. Из водородашца беш бола бувзам ше эсала бале а, уж эсала бувзамаш сов дукха долаш, геттара чӀоагӀа шоайла хоттаденна хул уж ши тай. Водородаца хоттаяла езаш йола атомаш нийса духьала латташ хилац, кӀезига гаьнагӀа латташ хул, цудухьа водородашца цу атомо бувзам беча хана цига дӀакхача гӀерташ кӀеззига ший кеп хувц хӀара таьво — кӀеззига чусувтт уж. ХӀара тай чухьайза́ хилар бахьан долаш тайнаш цаӀ шоллагӀчоа хьатӀахьийза́ да, цудухьа спираль мо хул ДНК. Водородашцара бувзам боха ца бича ДНК тӀехьален хоамаца цхьаккха хӀама делалац, цунга хьежжа Репликаци е а вӀаштӀехьа да́лац, цудухьа цу гӀулакха́ ферменташ я оагилга чу. Цхьабакъда уж ферменташ а миччахьара йолаяла йиш йолаш яц, ДНК зӀанараш тӀа йолча къаьсттача моттига тӀара болабу цар шоай болх. Цу моттигах Репликаци йолалу тӀадам оал е репликацен инициацен сайт оал. Геноме цу тайпара тӀадам (сайт) цаӀ мара боацаш а хила йиш я, дуккха болаш а хила йиш я. «Репликацен тӀадам»  яхачоа гаргга доагӀ «репликон» яха дош. Репликон яхар репликаци йолалу тӀадам боала (сайт йоала) моттиг я.
ДНК репликаци къоачашъергйолаш реплисома оалаш йола белокий комплекс эш, цу комплекса́ юкъе 15-20 фермент юкъе йода. Репликацен мӀара чу ДНЦӀа молекулас йоккха белокий комплекс (реплиосома) хьатӀайоакх (цун керттера фермент ДНЦӀ-полимераза) я. Репликационни мӀара болама сухал минутах 100 000 нуклеотидий шолхарг прокариоташтеи 500—5000 — эукариоташтеи я.
Репликаци йолаенна цхьа ха яьлча электронни микроскопа чу репликацен бӀарг го йиш я — ДНЦӀ репликаци яь йола хромосома моттиг, цун гоннахьа репликаци янзеи йӀаьхагӀеи йола ДНК моттигаш я .ХӀара хьахиннача таь тӀа шоллагӀа тай хьатӀаду, юххера шиъ цхьатарра йола йиӀий молекула хьахул, тӀехьагӀа къаьстта спиралаш хьа а хулаш хьувз уж. ДӀахо нана-оагилг декъалуча хана хӀара йиӀий оагилгага цхьацца ДНК молекулай шолхар (копи) кхоач (из шолхар а нана-оагилга молекула а цхьатарра хул).
Эукариотийи прокариотий ДНК репликацен башхалонаш
НӀанкӀигий геномагахьа цхьа репликон мара хилац, из бахьан долаш бӀарчча генома репликаци цхьан репликацех чакхйоалл. Эукариотий геномагахьа (иштта цар къаьстта йола хромосомашкахь) дукха репликонаш я, цудухьа хила йиш йолчунга хьежача дуккха сихагӀа йода цар репликаци. НӀанкӀигий оагилгашка хромосомий ДНЦӀ хиларал совгӀа иштта репликонаш йола плазмидаш а хул дукхагӀа йолча хана. Плазмидий копийноста ший механизмаш я: оагилга циклах цхьан плазмидий копи мара ца йоаккхаш Ӏе а тарлу, эзараш копеш яха а тарлу.
Репликацен молекулярни механизм
Ферменташаи (хеликаза, топоизомераза) ДНЦӀ-хотта белокашаи ДНЦӀ хьайоаст, матрица йийлача хьале лоаттаю, ДНЦӀ-а молекула кхестаю. Репликацен нийсхо лоаттаю товш йола шолхаргаш ювзаяларцаи ДНЦӀ-полимераза хьинарцаи (гӀалат хилча из лоха а тоа а лу цунна). ДНЦӀ-а молекулий зӀанараш репликацен мӀара а хьабеш екъалу, тӀаккха хӀаранех керда товш йола зӀы кхолла матрица хьахул. Юххера наьна молекулай санна йола шиъ шолхача спиралех латта ДНЦӀ-а молекула хьахул.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Молекула-генетикай процессаш
ГӀалгӀайче (телерадиокомпани)
Паччахьалкхен телехьежареи радиокхайкаяреи компани «ГӀалгӀайче»  (Государственная телевизионная и радиовещательная компания «Ингушетия»), е ПТРК «ГӀалгӀайче» (ГТРК «Ингушетия») — «Ерригача Россен паччахьалкхен телехьежареи радиокхайкаяреи компани» яха ФГУП-а ГӀалгӀай мехкара филиал.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телекомпанеш ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телеканалаш ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржамара гӀирсаш ОагӀат:ГӀалгӀай меттала йола телеканалаш ОагӀат:Эрсий меттала йола телеканалаш ОагӀат:«Ерригача Эрсечен паччахьалкхен телехьежареи радиокхайкаяреи компани» яхача ФПУП-а филиалаш ОагӀат:Россе Федедерацен хьалха хинна федеральни паччахьалкхен унитарни предприятеш
Маьхалаш
Маьхалаш (да) (metal, металл) — химе мура ража чура элементий тоаба. Маьхалий шоай белггала куцаш да, царех дукхагӀдараш: Хьокхама́ доаладе мегаргда: кӀала, аьшк, даш, дошув, гӀаьли, дотув, цӀокъболат, гий, натрий, кальций, цинк. Иштта маьхалий эвараш а да довзаш, масала, геза, Ӏанда.
Классификаци
118 химе элементашта юкъе маьхал да аьнна лоархӀ:
кхайокъий маьхалий тоабан чура 6 элемент: Li (литий), Na (натрий), K (калий), Rb (рубидий), Cs (цезий), Fr (франций);
кхайокъий-лаьтта маьхалий тоабан чура 4 элемент: Ca (кальций), Sr (стронций), Ba (барий), Ra (радий); иштта Mg (магний) а, Be (берилий) а;
хувцалуча маьхалий тоабан чура 38 элемент:
— Sc (скандий), Ti (титан), V (ванадий), Cr (хром, Mn (марганец), Fe (аьшк), Co, Ni, Cu (цӀаст), Zn; — Y, Zr, Nb, Mo, Tc, Ru, Rh, Pd, Ag (дотув), Cd; — Hf, Ta, W, Re, Os, Ir, Pt, Au (дошув), Hg; — Rf, Db, Sg, Bh, Hs, Mt, Ds, Rg, Cn;
дай долча маьхалий тоабан чура 7 элемент: Al (кӀала), Ga, In, Sn (гӀаьли), Tl, Pb (даш), Bi;
ахмаьхалий тоабан чура 7 элемент: B, Si, Ge, As, Sb, Te, Po;
лантаноидий тоабан чура 14 элемент + лантан (La): Ce, Pr, Nd, Pm, Sm, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu;
Юххера, яйза мел яйзача элементаех 90-анел совгӀа маьхал хул
В астрофизике термин «металл» может иметь другое значение и обозначать все химические элементы тяжелее гелия (см. Металличность).
Кроме того, в физике металлам, как проводникам, противопоставляются полупроводники и диэлектрики (см. также Полуметалл (спинтроника)).
ЧӀоагӀал
Деррига маьхалаш (ртутахи, франция дӀа мел ийккха) лерттӀача хьáле чӀоагӀача хьисапе хул, бакъда чӀоагӀал хӀаране башха я. ЛохагӀа Мооса шкала чу маьхалий чӀоагӀал хьахьекхай.
Аьшк
А́ьшк (да) (Fe яхар хьадаьннад Ferrum яхачох) — Дмитрий Менделеева химе элементий мура ража чура йиълагӀча мурах йола бӀархӀлагӀча тоабан элемент. Зирхата номер — 26. ЦӀена Аьшк тувсалуш дола, сирача бесара маьхал да. ТӀунал хилчеи гонахьа йӀайха хилчеи сиха мукхдуъ. ЦӀенача кислороде доаг. Аьшк КӀала даьлча эггара даьржа дола маьхал да Лаьттан чкъора чу.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Химе элементаш ОагӀат:Маьхалаш ОагӀат:Аьшк ОагӀат:Хувцалуш дола маьхалаш ОагӀат:Ферромагнетикаш
Караганден область
Караганден о́бласть (Қарағанды облысы) — ГӀазакхстане юкъерча даькъе ула область я.
Балхаш (пхьа)
Балха́ш (Балқаш) — ГӀазакхстане Караганден областе ула пхьа. Балхаш яхача Ӏама гӀинбухен берда тӀа ул из.
Зонта
Зо́нта (Зо́нтичные, Umbellíferae) е Хьажабаьца (Сельдере́евые, (Apiáceae) — баьцовгӀай дезал ба Зонтиказизай яхача аргӀан (Apiales). Зо́нта баьцовгӀаш Ши дакъа дола яхача баьцовгӀех я.
Классификаци
Диъ бӀаь совгӀа ваьр да Зонта яхача баьцовгӀаш чулоацаш. Царех цхьадараш:
Орстхой
Орстхой, арстхой — тархьара этнотерриториальни юкъарле я гӀалгӀайи нохчийи къамашта юкъе. Хьахинна моттиг — Эсеи Фортеи лакхахьара ӀодоагӀача (хӀанзара ГӀалгӀайчен Шолжа шахьара доккхагӀа дакъеи, Нохчийчен Серноводски шахьари Оарштхой Фортан шахьара дакъеи). ГӀалгӀай къаман тархьаре хиннача 7 шахьарех (кхыча хоамех — 12 шахьарех) цаӀ лоархӀаш я Орстхой шахьар. Нохчий къаман 9 тукхамех цаӀ лоархӀаш я Орстхой тукхам.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай ОагӀат:Нохчий
ЗӀилбухе
ЗӀилбухе, е къулбехье , ишта уште (я) (юг)— гӀинбухен духьала улла дунен оагӀув, зӀилбухерча дунен шода оагӀув.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Ориентация ОагӀат:Географе терминаш
Иппали
«Ипп(Ӏ)а́ли(й)!», «ибб(Ӏ)али(й)!» — гӀалгӀай кхалнаха оалаш дола дош да цецвалар (е воккхийвар) белгалдеш. ХӀанз а кхалнаха леладеш да.
Тохкамхоша йоах из дош моцагӀа Кавказе баьхача олмазий (амазонкий) Ипполита яхача тхьамада цӀерца бувзам ба.
БӀар (ваьр)
БӀа́р (Оре́х, Júglans) — яхача дезала юкъейоагӀаш йолча баьцовгӀай ваьр. Шийна чу 20 совгӀа кеп чулоац.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:БӀара ОагӀат:Евразен буне ОагӀат:ГӀинбухерча Америка буне ОагӀат:ЗӀилбухерча Америка буне
Дезал
Дезал (ба) (семья) — цхьан цӀагӀара нах. Дезал социальни институт я, юкъарлен бухера да́къа. ГӀалгӀай ӀаьдалагӀа «дезал» тӀехье я (бераш) — къонгаши мехкарийи, хӀаьта бераш а да-на́на а (мари сесаги) юкъелоацаш хилча, каст-кастта, «фусам» яха дош леладу.
Латиний алапат
Лати́ний алапат е Лати́ной алапат (лати́ница) — эллиной алапатагара доагӀа алапий йоазув. вай заман хьалха I эзаршера юкъе латиной меттагахьа хьахиннад латиной алапат, тӀаккха дӀахо дерригача дунен тӀа даьржад.
ХӀанзара латиной алапат
Как можно заметить, в печатном варианте латинского алфавита не различаются строчная Ll и заглавная Ii, так же как и строчные Ee и Ll в их рукописных вариантах. Это может приводить к неправильным прочтениям слов.
Бисмал
'«АллàхӀа цӀерца, Къахетам беши Къахетам бергболаши волча» (بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ — бисмилля́хӀи-р-рахьма́ни-р-рахьи́м'' ). '''
Бисмал, бисмилля́хӀ (да) (بِسۡمِ ٱللَّهِ), (بسملة), бисмал даккхар тасми́ят (да) (تسمية),  — бусалба дин чу хӀара ламазагахьа, моллагӀа цӀена, кӀеззига мукъагӀа лоадам бола хӀама хьаделехьа оала дешаш. Цунца долалу бусулба наха язду дуккха каьхаташ. КъорӀан сурат деша волалуш доаккх бисмал массаза, ИйслагӀчунгара дӀа мел ийккха.
КъорӀан чу
КъорӀанагахьа къаьстта аят аьнна къоастадиц бисмал, бакъда цхьоалагӀча суратагахьа (Аль-Фатихьатагахьа) юкъе додаш лоархӀ из, хӀана аьлча Аль-Хьиджр яхача сурата 87-ча аята хьаяхачох Фатихьата чу 7 аят да. Цох хьакхетаду цу ворхӀнех бисмал хьалхара аят долга. Из калам иштта ан-Намль («Зунгаташ») яхача сурата 30-ча аята дакъа да. «АллахӀа цӀерца» (бисмилляхӀи) аьнна лоацца цхьан аятагахьа мара дац — 11:41. «Хьай Аьла цӀерца» (бисми раббика) яха калам КъорӀан чу йиазза латт, «цӀенавеш хьоахаве Ӏа» яхача амара тӀехьа е «деша». АллахӀа цӀи «Хьоахаяр» (Зикр) кхойтазза латт, хӀаьта 55:78 аято Аьлан цӀи беркате хилар дувц «Фаьра я хьа Аьлан цӀи» (таба́рака исму раббика).
Товрата чу
Товрата чу цун тарра йола калам текъам болалуча хана оал «Аьла цӀерца» (бешем адонай). Цигга, АллахӀ ар-Рахьма́ни-р-Роахьи́м яхача калама тарра калам оал («Даьла къахетам беши къахетам бергболаши ва») — «Эль-Рахум ве-Ханун».
Каллиграфи
Бусулба каллиграфе (ХаттӀ) чӀоагӀа дукха яздеш леладеш да бисмал, ший даьржаи довзаши хилар бахьан долаш.
Хьайба урс хьакхар
Хьайба урс хьакхалехьа бисмал даккхаро цу хьайбан дулх хьаьнала ду, нагахьа санна из дулх бусулба дин чу могадаь далеи уйла-нигат нийса хинна далеи. Бисмал даьккхадар аьнна хьарам дола дулх хьаьнала хьахилац (масала, хьакхий дулх, саӀийда дийна хьайба, денна хьайба).
ГӀарбаш
ГӀарба́ш (Служанка, ) — цӀагӀеи ков-картеи тайп-тайпара белхаш а деш, из болх шийна беннача сага цӀагӀа яха а яхаш йола кхалсаг.
Чухье (анатоми)
Чухье (я), чура маьженаш (я) висцера́льни маьженаш (viscera, внутренности) — накха чу а кера чу а йоахка дийнатий (адамий а) маьженаш. Чура маьженех лоархӀ: садахара маьженаш, кхача Ӏохьа маьженаш, чиша а дебара а маьженаш, иштта дега-пхаьний раж а.
ЗӀар даьккхад шоана?
«ЗӀар даьккхад шоа́на» (Вам что, дверь/проход открыли?) — наькъа тӀа е кхычахьа нах болча моттиге цӀаьхха адам дӀа-хьа аха доладаларах цеццавалар белгалдеш йола калам.
«ЗӀар» — охранная ограда, проход.
Чухье (анатоми)
Чухьера лазараш тохкача лорала даькъах чура лорал е терапи́й оал.
1983 шу
Цхьанкхийттача Къамий Организаце дӀакхайкадаьд 1983 шу «Халкъашта юкъера бувзамий шу» да аьнна.
ЦӀаста
ЦӀ (медь, Cu хьадаьннад Cuprum яхачох) — химе элементий мура ража чура диълагӀча мура цхьайтталагӀча тоабан элемент. ЦӀокъбо́лата зирхата номер я 29. Белгалду Cu (Cuprum) яхача символаца. ЦӀокъболат яха цхьалха хӀама тувсалуш дола, дото-сийрда-цӀеча бесара маьхал да. Дукха хана денз саго пайда эцаш леладу.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Медь
ХӀирий
ХӀирий, Дугарой (ба) — Кавказе дахаш дола хӀираний мотт бувца къам. ГӀинбухера ХӀирийчени ЗӀилбухерча ХӀирийчени бахархой доккхагӀа дола дакъа да. ХӀирий мотт хӀиндоевропай меттай дезала хӀираний тоаба юкъе бода (гӀинбухера-малхбоалера кӀалтоаба).
Хозал
Хозал, иштта Хозне (я) (Красота́) — цӀена хилар (тӀехдика хилар) белгалдеш йола эстетикай оагӀат. Иштта цо хьагойт объекта аспекташ вӀаший я́латагӀа (хозза) тарлуш хилар. ТӀаккха цу объектах зембоаккхачо эстетикаца йола морзо эц (самукъадоалл цун). Хозал культура лоадамегӀа йолча оагӀатех я.
ХӀирий
ХӀирий дукхал 700 эзар сага гаргга я. Царех Эрсечен бахархой — 528,5 эзар (2010 ш. ).
Ялат (оагӀат)
Я́лат (Гармо́ния, ἁρμονία,, иштта кхы а ) философе чу — шоайла башха а духьал (конфликтни) а йола элементаш вӀаший цхьан нийсъяр (таръялар). Эстетика чу — шоайла духьал йола хӀамаш цхьан тарлуча хана хьахула барт тар да (масала, мукъама чу — консонансеи диссонансеи).
Гуржий мотт
Гуржий мотт (ше цӀи — ქართული ენა, Грузинский язык) — гуржий къаман мотт ба. Гуржий мехка паччахьалкхен мотт ба.
АйламӀилма
АйламӀилма (да) (Астроно́мия, Astronomy) — Айламах дола Ӏилма. Цо тохк айлама хӀаман а система а лелами, лоаттами, йола моттиги, хьаяьнна моттиги, дегӀаяри.
Къаьстта аьлча, айламӀилмо тохк Малхи кхыдола седкъийи, Маьлха коара дуненаши цар новкъараши, арахьара дуненаши, тархседкъийи, цӀог-седкъийи, айламгалаши, дуненашта юкъера хӀамеи, седкъашта юкъера хӀамеи, чингъеттараши, Ӏаьржа Ӏураши, седкъаморхаши, гӀалактикаши цар цӀовнаши, квазараши, иштта дуккха кхыдар а.
Бусалба дин чу чӀоагӀа лоадам болаш да айламӀилма, хӀана аьлча цу белхах кхеташ хилча хов бутт хьа маца хул, дӀа маца бов, марха маца лаца деза, маца дехка – даста деза. Ламаза ханаш а цунца белгалъеш хиннай.
Литература
ОагӀат:АйламӀилма
Хьамалдаккхар
Хьа́малдаккхар (да) Бальзами́рование, мумификация) — саг венначул тӀехьа цун дакъа дохкалургдоацаш молхаш техе тоадар. Декъий хьа́малдоаккх бӀаьхача наькъа́ из дахьа дезаш хилчеи, анатоме мургаш деш хилчеи. ДегӀамаш хьа́малда́хар ширача хана денз леладеш да, масала, Ширача Мисаре пирӀовний дегӀамаш баьцашца хьа́малдахар даьржа́ хиннад. Вай хана массаза формалин лелаю дакъа хьа́мадоаккхаш хилча.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Анатоми
БугӀа (спорт)
ОагӀат:Латара исбахьаленаш
Проект:ГӀалгӀай мотт/КъамаьлӀоморг
<h2 style="margin:0; padding:0; color:; font-size:100%; font-weight:bold; border:0"> ВИКИ-ПРОЕКТ <h2 style="margin:0; padding:0; color:; font-size:400%; font-weight:bold; border:0"> ГӀАЛГӀАЙ МОТТ
ТӀехдика хилар
Белгалдаккхар
ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
ВорхӀ бухь
ВорхӀ бухь (ба) — ворхӀ дунен доакъой эггара (ГӀинбухереи ЗӀилбухереи Америкаш къаьста лоархӀ).
Дунен доакъошта декъарца оттабаь бола мугӀами Лаьттан эггара лакхагӀа долча бовхьамий мугӀами цаӀ боацалга кхетаде деза. Эггара лакхагӀа бола беррига бӀаь лоам Азе боалл, Гималаи, Каракорум яхача довкъех а иштта кхычаре а да уж лоамаш.
Улг
* Еврапани Азени юкъе доазув мишта къоастаду хьежжа
** Дунен рекорд
Клуб семи вершин
Клуб семи вершин — неформальное объединение альпинистов, совершивших восхождения на высочайшие вершины шести континентов. Идея покорить все высочайшие вершины различных континентов Земли возникла в 1981 г. и с тех пор стала пользоваться популярностью.
Однако в определении того, что считать высшей точкой континента Австралия, есть разногласия. Если не учитывать другие вершины, кроме тех, которые расположены на континенте Австралии, то седьмой вершиной должен быть пик Косцюшко — высшая точка Австралии. Однако, если учитывать всю Австралию и Океанию, то высшей точкой следует признать пирамиду Карстенса — вершину высотой 4884 м, расположенную на острове Новая Гвинея.
Поэтому на сегодняшний день существует два варианта программы семь вершин: Программа с пиком Косцюшко и Программа с Пирамидой Карстенса. Основным вариантом программы 7 вершин признаётся вариант с Пирамидой Карстенса. По данным сайта, на котором ведётся статистика восхождений, 231 альпинист, в том числе 33 женщины, по состоянию на декабрь 2011 полностью завершили эту программу, 347 спортсменов покорили все 7 вершин хотя бы по одному варианту (либо по варианту с Карстенсом, либо по варианту с Косцюшко) и 118 альпинистов выполнили оба варианта программы 7 вершин. В настоящее время всё большее число людей из разных стран мира стремятся взойти на высочайшие вершины всех континентов Земли. Статистика покорителей всех семи вершин по обеим версиям ведётся на сайте.
Вторые семь вершин
— вторые по высоте горы каждого из семи континентов.
Третьи семь вершин
— третьи по высоте горы каждого из семи континентов.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Лоамаш ОагӀат:Альпинизм ОагӀат:Экстремальные точки Земли
Телекино
Телекино (телевизионни кино) — лаьрххӀа телевиденега гӀолла гойтара духьа даьккха исбахьален кино. Телевизионни исбахьаленах йолча кепаех цхьа кеп лоархӀ телекинох.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Телекинош
ДегӀ (биологи)
ДегӀ (Corpus) — дийначун физикий гӀад. Дуста сицаи, кхетамцаи. Оагилга материал дегӀ аьнна лархӀац.
Биологен дегӀамаш тохкача Ӏилмах анатоми оал, хӀаьта, масала хӀамаш хувцаялар — физиологи.
Дийна доацача дегӀах дакъа оал.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Анатоми ОагӀат:Физиологи
Химе элементий мура система
Химе элементий мура система (Менделе́ева табли́ца) (Периоди́ческая систе́ма хими́ческих элеме́нтов, табли́ца Менделе́ева) — химе элементий тайп-тайпара белгалонаш цар зирхата дега зарядага хьежжа оттаеш йола классификаци. 1869 шера эрсий Ӏилманхочо Дмитрий Менделеевас мура закон (периодический закон) хьадийлачул тӀехьагӀа хьаэтта хинна система я из графикаца хьахьекха йола.
Ферба
Ферба е насос (я) (, насос) — механикай низ тӀабахийтарца хӀамаш (коачалаш е газаш) меттахьара йоаха чоалх.
Литература
ОагӀат:Фербаш*
Къуркъанаькъан Хьадиса Солсбик
Къуркъанаькъан Хьади́са Со́лсбик (Куркиев Сосланбек Хадисович) — ГӀалгӀай автономе областа 1931—1932 шерашка хинна облисполкома тхьамада, тӀехьагӀа Сердало газета керттера редактор а, кулгалхо а.
Биографи
Къуркъанаькъан Хьадиса Солсбик ваьв 1906 шера Дошлакъий-Юрта. 1920 шерашка дешаш хиннав И. Сталина цӀерагӀа йолча къахьегама малхбоален коммунистически университете. Солсбика из чакхъяьккхай 1928 шера. Цу шера Москве ВКП(б) парте дӀаийцав. ДӀахо дӀайодача хана ГӀалгӀай автономе областе тайп-тайпарча гӀулакхаш тӀа хиннав. Цо къахьийгад облисполкома инструктор, «Сердало» газета керттера редактор, издательствон кулгалхо волаш, парте обкома культуран а пропагандан а отдела керте латташ. Балха тӀа лакхлуш воагӀа зӀамига саг кастта исполкома тхьамадалла хержав, парте обкома орготдела хьалхле лелаеча шерашка, цох обкома бюро доакъашхо а хиннав. Шолжа-ГӀалий тӀа вахаш вола Солсбик Нохч-ГӀалгӀай обкома кулгал деш болча партийни болхлой отдела керте оттаваьв. Массанена дика ховш да, уж фу ханаш хиннай, цхьаболча хьакимий кхе́лаш, цар вахара чаккхе гаргайоалаеш, Сталина мел ийрчаяьхай. ВӀалла дагадоацар ӀотӀакхелле, де доацаш воавеш, набахта воллаш, халача мехкашка Ӏовохьийташ хиннав, сихагӀа лергвола балхаш дайтар духьа. Цу хӀамах мелла лораваларах, кӀалхарваьннавац Солсбик а. 1937 шера ноябрь бетта 30 дийнахьа Хьадиса Солсбик лаьца хиннав. Парте Нохч-ГӀалгӀай обкома пленума соцам тӀаийца хиннаб, партена тешаме цахиларах (партийни сага фийлал йоаярах, халкъа моастагӀашца барта баха уйла хиларах), из дош тахка дезаш хиларах, хьалхара секретарь Егоров В. Г., «Грознефтекомбината» кулгалхо Розиноер С., ВКП(б) обкома отдела заведующий Къуркъанаькъан С. обкома балха тӀара мукъабалийта а, бюрон юкъера арабаха а, парте мугӀарашкара дӀабаха а. Солсбик шин шера Шолжа-ГӀалий тӀарча НКВД набахта ваьллав, цун дош тохкаш Ӏаьдал а долаш. Цул тӀехьагӀа, 1939 шера Къилбаседа Кавказа тӀеман округа трибунало, СССР УК 58 статья оттайийя, 7 шу ха техай, бакъда СССР Лакхехьарча кхела тӀема коллеге соцамах царех 5 шу мара дитадац.
Пхи шу даьккхад Солсбика Коми АССР набахта воаллаш, цул тӀехьагӀа, из Ӏовахьийтав Узбекий ССР Маргилан яхача пхье. Цигара из цӀавоалаве гӀерташ къахьийгад цун фусам-нана хиннача Аьлтамаранаькъан МурцаӀала Хьавас. Хетаргахьа, цу хана дика ховш хиннад Нохч-ГӀалгӀай мохк бохабергболга, цудухьа, дукха хало йоацаш, мехкавала вӀаштӀехьадаьннад тутмакха. Цу хана денз юха а Нохч-ГӀалгӀай мехка ваьхав из, 1944 шера гӀалгӀайи нохчийи арабаххалца. Казахстане яьккхача хана, Кустанайски областерча мах беча моттигашца бувзабенна хиннаб цун къахьегам. Пешковски района Смирновка яхача юрта баьхаб цун дезал. Мохк меттаоттабаьчул тӀехьагӀа, Нохч-ГӀалгӀайчен массе тайпа ветераний Совета кулгалхочун (В. И. Филькина) заместитель хул Хьадиса Солсбиках. ДӀахо къахьийгад «Вторчермете», цхьан хана ше керттера редактор хиннача «Сердало» газета завхоз а волаш. 1956 шера хьалхарча Ӏаьдало баь мел хинна бехк цунна тӀера дӀабаьккхаб. Къуркъанаькъан Солсбик кхелхав 1985 шера декабрь бетта 22 дийнахьа. Цу хана цун 79 шу даьнна хиннад.
Фусам-нана
Солсбика фусам-нана Аьлтамаранаькъан МурцаӀала Хьава хиннай. Солсбикал 7 шу зӀамагӀа хиннай из. Из яь хиннай 1913 шера декабрь бетта 14 дийнахьа. Аьлтамаранаькъан Хьавас 1932 шера чакхъяьккха хиннай Лоаман хьехархой института биологе факультет, кхы а ши шу даьлча (1934 шера) мохк тахкара ГӀалгӀай Ӏилма-тохкама института чуйоагӀаш йолча аспирантуре лакхъяьй цо Ӏилма довзара кӀоаргал а говзал а. Цу институте Ӏилман болхло йолаш, къахьийгад 1934—1936 шерашка, болх баьб ишкола хьехархо (1937—1939), Шолжа-ГӀалий тӀарча горОНО методист йолаш. 1940—1941 шерашка цох хиннай Шолжа-ГӀалий тӀарча № 5 йолча юкъерча ишкола завуч. 1941—1944 шерашка — Наьсарерча юкъерча ишкола директор (таханара № 2 йола юкъера ишкол, из я цу пхье эггара къаьнагӀйола дешарче). Мехкахъяьккхача, 1944—1958 шерашка цо къахьийгад шоаш баьхача Смирновка яхача юртарча юкъерча ишкола хьехархо а, тӀаккха завуч а йолаш. 1958—1959 шерашка дешаш хиннай КПСС ЦК доалахьа йолча, партийни а советски а болхлой кийчбеш йолча лакхарча партийни ишколе. Цул тӀехьара кхо шу парте Нохч-ГӀалгӀай обкома отдела заведующе заместитель йолаш даьккхад цо. 1963—1964 шерашка парте обкома ишколашта тӀахьожам лоаттабеча сектора керте лаьттай. Юха ше хьалха хиннача отдела заведующе заместитела, политпроса юкъарча политически а экономически а дешара университета кулгалхочун гӀулакхаш тӀа хиннай. ДӀахора ши шу (1965—1966) цо даьккхад парте Наьсарен райкома секретара дарже. Итт шера (1966—1976) Нохч-ГӀалгӀай культуран министра заместитель йолаш къахьийгад цо. Цигара пенсе яхачул тӀехьагӀа, МурцаӀала Хьава А. П. Чехова цӀерагӀча библиотекан исбахьалений ралса библиографа болх беш хиннай. Аьлтамаранаькъан МурцаӀала Хьава 1994 шера кхелхай.
Дезал
Солсбикеи Хьавайи кхо воӀи цхьа йоӀи хиннай:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай автономе областа Областа кхоачашдара комитета тхьамадаш ОагӀат:Йовлой ОагӀат:Къуркъанаькъан
ГӀ
ГӀ гӀ (ГӀ гӀ) — ялхлагӀа алап да ГӀалгӀай алапата чура.
Мур
Мур (я) (περίοδος, период) — юхьи чаккхеи къоастаяь йола ха́на е кхыча боарама дакъа.
Хенапаст (ваьр)
Хенапаст (Бана́н, Músa) — дукхача шерашка яхача баьца баьцовгӀай ваьр да Хенапаста (Банановые) яхача дезала чура. Эггара дукхагӀа хенапастий тайп-тайпара кепаш, ЗӀилбухе-Малхбоален Азен тропикашка да, къаьстта Малайера гӀайрений цӀовна тӀа.
Джуз
Джуз (да), иштта жуж е жиж (я) (جزء [джузъа] — дакъа, д.т.. اجزاء аджза́Ӏ — доакъош) — КъорӀан 30 (ткъаь итт) цхьатарра боараме долча доакъоех цхьа дáкъа. ХӀара джуз шин хьизбах латт.
Сур
Сур (да) (полк, войско) — массехк бӀаьр чудода бӀун дакъа, цкъаза бӀу яхачун маӀане леладу.
Сунний
АхӀлус-су́нна ва-ль-джамáӀа, (أهل السنة والجماعة — «суннатеи тоабан бартеи нах»), сунната охлой , иштта сунни́й (ба)  — керттерча ислама наькъа тӀехьаба́зараш.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Сунний
Къамашта юкъера фонетикай алапата таблица (ингалсий мотт)
Къамашта юкъера фонетикай алапатах ингалсий-америкай оазаш дӀаалар белгалдаьккхад.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Фонетика а фонологи а метташка гӀолла ОагӀат:Ингалсий мотт ОагӀат:Къамашта юкъера фонетикай алапата таблицаш
Карл Линней
Карл Линне́й, нийлхагӀа Карл Линнеус (Carl Linnaeus, Carl Linné, Carolus Linnaeus, 1761 ш. дворянство даьккхачул тӀехьагӀа — Карл фон Линней, Carl von Linné) — свений Ӏилманхо ва, естествоиспытатель (ботаник, зоолог, минералог) а медик а ва. Ваьв Села 23 дийнахьа 1707 шера Росхульт яхача пхье. Веннав наджгоанцхой бетта 10 дийнахьа 1778 шера Уппсала яхача пхье.
Гуржий
Гуржий (ба) (шоай цӀи — картвелаш, ქართველები — картвелеби) — картвелий дезалах бола гуржий мотт бувца Кавказа дехьера къам.
ДукхагӀа мел бараш шоай доазона тӀа баха, иштта Туркий малхбоалерча провинцешкеи ХӀирана чухьарча шахьарашкеи (къаьстта Ферейдуншехр яхача пхье), цул совгӀа Эрсечен цхьайолча регионашка йоккхий диаспораш я. Гуржаша дукха хана денз жӀаргахой ди лелабу (православи), из цар тӀаийцаб 319 шера бекарга бетта 6 дийнахьа.
Гуржехье моастагӀий тӀабара керттерча наькъаех гаьна хилар бахьан долаш хӀанзара гуржий Шин форда юкъерча хьалхагӀарча бахархоех лархӀа йиш я.
ЦӀи
Гуржаша шоаех йоаккха цӀи «картвели» яхаш я (дукх.т. къ. -гурж. ქართუელნი [картуэлни], ქართველები [картвелéби]; цхь.т. къ. -гурж ქართუელი [картуэли], ქართველი [картвéли]). Меттага кхаьчача гуржаша цох ქართული [картули] оал — ма дарра «картий», тӀаккха мехках — საქართველო [сакартвело] — «картвелий моттиг».
«Гуржий» яха цӀи тӀаена я. Ширача персаьнаша Гуржехьех «Гурган» («бертий мохк») яхад. Цу цӀера тӀара доагӀ гӀалгӀай, нохчий «гуржий», туркий (Gürcüler [гюрджюлер]), эрсий (къ. гурджины/гурзины, тӀехьагӀа — грузины), вешта Даькъастен къамаша (аьдагӀий, хӀирий иштта дӀ.) йоаха цӀераш а цу тӀа йолхаш я, джӀайхоша йоаккхачул дӀа мел ийккха, цар гуржех «мосха» оал, гуржий къама юкъедахача мушхой яхача тукхамий цӀерá.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Гуржехье
Идалйисте
И́далйисте́ (я) (Пово́лжье) — Идала уллув уллаш дола лаьтта.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Идалйисте
Аьшка зама
Аьшкан зама (Желе́зный век) — аьшка металлурги дӀа-хьа яржарца а аьшкан кечалаш (гӀирсаш) хьаярца белгала а йола, хьалхара а хьалхарча класса а адамлен тархьара хьакъоастаяь ха-юкъ; Аьшкан заман хронологен ханаш: IX—VII бӀаьшераш в. з. хьалха — I бӀаьшу.
Кхо зама (кхера а, геза а аьшкан а замаш) хинналга довзаш хиннад кхы а античносте, из хьоахадаьд Тит Лукреций Кар яхачун балхашка. Цхьабакъда, ше термин «аьшкан зама» («железный век») Ӏилман балхашка хьахиннай XIX бӀаьшера. Из юкъеяьккхар ва данера археолог Кристиан Юргенсен Томсен.
Коазой (нах)
Коазой тайпах бола цӀихеза нах.
ГӀайрбика-Юрт
ГӀайрбик-Юрт (эрс: Гайрбек-Юрт) — ГӀалгӀай мехка Наьсарен шахьара Долакха-Юрта чу йоагӀаш йола юрт.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Улоф Рудбек
Улоф Рудбек яхаш хиннаб:
Хенапаст
Хенапаст (Бана́н, Músa) —  яхача баьцовгӀай буаш бола сомаш ба; дукхагӀа хенапаст аьлча кхетаю Musa acuminata, Musa × paradisiaca, иштта Musa balbisiana а, ' а, '.
Ботанике хенапаст комар лоархӀаш я. Хенапасташ йӀоахалах 6—30 см хул, юкъйист: 2—5 см хул.
ТӀехьавазар
ТӀехьава́зар —
ОагӀат:Ислама терминаш ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
Говр
Говр (Лошадь, Horse, Equus ferus caballus) — хьакхинг яьттӀа йоацача дийнатий тоабан говрий дезалах дола дийнат да. Цхьа Пржевальскечун говр мара юхе ца юсаш акхача Ӏаламе ейна дӀаяьнна йолча акхаговрий (Equus ferus) цаӀ мара йиса́ а йоаца коа тӀа лелае яьккха кӀалкеп лоархӀаш я говр. ХӀанз а тӀехьа саго лелаеш я из.
Говраш
Говрий болар
Исланди
Исла́нди (я) (Ísland  — «шан мохк») — ГӀинбухерча Европе малхбузехьа улла гӀайрен паччахьалкхе.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Исланди
Паччахьалкхений мугӀам
Паччахьалкхений мугӀам (эрс. список государств)
Карарча хана Цхьанкхийттача Къамий Организаце лоаттама юкъейоагӀаш 193 паччахьалкхе а я (паччахьалкхе-доакъашхо), кхо паччахьалкхе-зовр а я. Ватикани, Паччахьалкхе Палестинеи Мальтера ордени халкъашта юкъера бокъон субъекташ лоархӀаш а я, Цхьанкхийттача Къамий Организаце Генеральни Ассамблеяй даим бола зовраш а ба, амма Цхьанкхийттача Къамий Организацен (ООН) доакъашхой бац.
Цхьа иттех паччахьалкхен образовани я боккъонца ший лоӀаме паччахьалкхенаш а йолаш, шоай доазона тӀа урхал а деш, амма кхыча паччахьалкхенаша могаяь а йоацаш е тоъал паччахьалкхенаша могаяь йоацаш (масала, ООН-а юкъевахарг цу чура ерригача паччахьалкхений 2/3 да́ькъо могадар эш).
Дуне тӀа дукха регионаш я шоай лоӀаме паччахьалкхе хилар могадар даккха гӀерташ.
Цхьабакъда дуне тӀара паччахьалкхенаш нийсъе йоагӀац цхьаккха доазув а доацаш, е тархьара е этнически легитимность а йоацаш йолча виртуальни паччахьалкхенаш.
Частично признанные государства
Государства, признанные хотя бы одним государством — членом ООН):
Владения
Образования, имеющие постоянное (коренное) население и собственное гражданство.
БугӀа
БугӀа (Бык; Bovini) — барг-шолха а долча муӀаш-хара а долча дакхадийнатий систематически тоаба. Карарча хана Ӏилмангахьа бугӀаш триба яхача таксономически рангах а лоархӀаш Bovinae (БугӀий) яхача кӀалдезала юкъеяьхай. ХьалхагӀа цу Bovinae яхача кӀалдезала викалаш бугӀаш мара яцар, амма керда генетически тохкамаш даьчул тӀехьагӀа царна юкъейихьай винтороги антилопаш а.
«БугӀаш» яхаш наха дукхагӀа йовзаш яраш коа тӀара бугӀаш я. Цхьабакъда Ӏилмангахьа бугӀи бӀарчча классификаци я массайта ваьраши кепаши чулоацаш.
Белгалдаккхар
ОагӀат:БугӀаш
Иоганн де Гортер
Иоганн де Гортер — Линней Карлаца болх беш хинна Ӏилманхо.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:Ӏилманхой алапатах
International Plant Names Index
International Plant Names Index, IPNI — Халкъашта юкъера баьцовгӀай Ӏилман цӀерашта тӀахьокхарг (Международный указатель научных названий растений) — баьцовгӀай Ӏилман (латиний) цӀераех лаьца дарашта тӀакхоачийташ йола мазаоагӀув я.
КӀай ча
КӀай ча, е къулбаседа ча, гӀинбухера ча, ошку́й, нанук, умка (Бе́лый медве́дь, , , Ursus maritimus) — чарчий дезалах дола дулхах дажа дакхадийнат. КӀай чанна гаргара я бора ча. Доккхалага дилача лаьтта гӀолла лелача дийнаташта юкъера кӀай ча шоллагӀа йоагӀа, чӀугал-воатагара́ тӀехьа. КӀай беса тха доландаь оал цох ишта «кӀай ча» аьнна.
Меркурий
Мерку́рий (символ: ) — Маьлха коара Малхá эггара гаргагӀа дола дуне. Лаьтта тоабан дуненанашта юкъера эггара зӀамагӀа да.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Планеты Солнечной системы ОаӀат:Планеты земной группы ОагӀат:Небесные тела, посещённые спускаемыми аппаратами
Матенаькъан (нах)
Матенаькъан цӀихеза нах:
*
ГӀалгӀай Республика Мехкда
ГӀалгӀай Республика Мехкда е ГӀалгӀайчен Мехкда (Глава Республики Ингушетия, Глава Ингушетии) — ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен лакхахьарча дарже вола саг.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Мехкдаьй
АтагӀе
АтагӀе (я) — гонахьарча аренга хьежача чукхийтта йола йӀаьхъенна уллача рельефа кеп. ДукхагӀча даькъе додача хиво беча эрозен болх ба. Додача хиво бердаши кӀийлеи кӀезига-кӀезига Ӏохьош, атагӀе кхолл.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Географи
Матенаькъан
Мате́наькъан — тайпанцӀи, Хьарпхой а Обанхой а тайпий никъ хила йиш йолаш ба.
Хьажа иштта
Матенаькъан тайпанцӀи йола цӀихеза нах
Миаш
Миаш (я) (кровеносные сосуды) — дийнатий дегӀамашка йола турбилгаш. Миашка гӀолла цӀий до́д. Дог а миаш а детталуш хилар бахьан долаш ле́л цӀий. Артереш, артерилгаш, капилляраш оалача миашка гӀолла цӀий маьженаши кӀадаши долчахьа до́д, цигара дог долчахьа пхалгашцеи пхаьнашцеи кхухь цӀий.
Хими
Хи́ми (дош хьадаьннад کيمياء яхачох) — хӀамаши, цу хӀамай лоаттами оттами тохкаш дола Ӏилма. Цул совгӀа, химе тохк цхьан хӀамах кхыйола хӀама хьа мишта хилар а — химе реакцеш, уж реакцеш хьахулаш болх беш дола законаш а.
Миаш
Миай классификаци
Миашта юкъе артереши, пхаьнаши, иштта уж хотташ дола миаши да белгалдоахаш, царех микроциркуляцен хьоарсама миаш оал. Микроциркуляцен хьоарсама миашта юкъедолх артерилгаши, капилляраши, пхалгаши, артерилгий-пхалгий анастомозаши. Тайп-тайпарча миай юкъйист башх-башха хиларал совгӀа, цар кӀада лоаттам а, функци бахьан долаш хула белгалонаш а башх-башха хул цар.
Хими
Еррига хӀама зирхатех латтандаь, хӀаьта зирхаташ химе бувзамца вӀаший хотта а луш молекулаш хьае могаш а йоландаь, химе ше тохкашдар эггара хьалха зирхаташкареи молекулашкареи денз хьайо́ла а енна тохк, е вешта аьлча, химе элементашкареи цар бувзамашкареи денз.
Хими иштта чӀоагӀа физикацеи биологецеи ювзаенна я, царна юкъе къоастам а бехкамаца увттабеш ба. Цу Ӏилмашта юкъерча доазон тӀа долчарех да: квантови хими, химе физика, физикай хими, геохими, биохими, иштта кхыдараш а.
Хими Ӏаламдовзара доккхеи лоадам болаши да́къа (область) дӀалоацаш дола Ӏилма да.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Хими ОагӀат:Ӏилма
Миаш
Миай лоаттам (аорта хьокхама а ийца)
Аорта чухьанахьа эндотелий улаш я. Из эндотелийи цун кӀала улаш бола цамцача хоттача кӀада тӀоаи (слой рыхлой соединительной ткани) цхьана хьавӀашагӀтехача чура оболочка хьахул (tunica intima). Юкъера оболочка эластически пордох латт, хӀаьта цун юкъ-юкъе пхьидий оагилгаши, дукха кораш доахк (царех фенестраш оал). Юкъерча оболочка́ тӀехьанахьа цамца хотта кӀада ул юкъе дукха эластическии коллагенаи хьоасий доахкаш (tunica adventitia).
ТӀатовжамаш
(ХитӀоара оболочкех хьахула маьженаши кӀадаши)
ОагӀат:Дега-миай систтема *
Говрий болар
Говрий бо́лар // Аллю́р (allure «болар, адар») — керттерча говрий боларех да: гӀа, йорт (е чоабол), йоалинг, йоргӀа. Йоалинг яхача боралца йодача говрах говр йӀоахолаш йода оал, гӀабоаккхаш йодачох боларагӀа оал, кхычахьа -гӀа тӀатох йортагӀа/чоаболагӀа, йоргӀагӀа,.
ЧӀож
ЧӀож (да) е ЧӀоже (я)  — ира босенаш йола кӀоарга лоаман атагӀе. ЧӀожеш додача хиво гӀолла никъ тулача хана хьахул. Каньонашка санна а доацаш чӀожан бух додача хиво кхы беррига бизац (дукхагӀа йолча хана диса́ дакъа хьуно дӀалоац), цудухьа чӀож лоамашка санна долаш нийслу.
ЧӀожашка каст-кастта шан- а лай- а хьетташ, Ӏимаш хилара кхерам хул.
Ков:Ӏилма/Статья
Название
Единого понимания этимологии этнонима дзурдзуки в научном сообществе не сложилось.