cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кавказ
Шинфордаюкъ, е Кавка́з (я) (Caucasus) — географе регион; дукхагӀа Евразе улаш бола лоамий мохк. Шинфордъюкъ яхача цӀерагахьа ловшдола фордаш малхбоалехьа Ӏаьржа форд ба, малхбузехьа Къаспий форд ба. Кавказ улл Малхбоал-Европерча аренна зӀилбухехьа, Европани Азени доазув къоастача. Кавказо чулоац Эрсечени, Гуржехьени, ГӀозлойчени, Эрмалойчени лаьтташ.
Географи
Географи — эггара къаьнарча Ӏилмах Ӏилма да. Цун дукхагӀа дола бовхьамаш оттадаь хиннад эллиной заман чу. Уж ховраш 1 (хьалхарча) бӀаьшаре гулдаьр ва цӀихеза географ Клавдий Птолемей.
Малхбузера географи эггара лакхерча боараме дегӀаяр Кхоллама заман чу хиннад. ЧӀоагӀа лоархӀаме хиннад цу хана Меркатор Герхардий толамаш.
Таханарча академен географен лардаш егӀараш XIX (ткъестлагӀача) бӀаьшарен 1-ча ахдаькъе хиннаб Гумболдa Александри Карл Риттери.
АргӀантӀе
Аргенти́на (Argentina), бӀарчча официальни форма — Аргенти́нская Респу́блика (República Argentina ) — паччахьалкхе я ЗӀилбухерча Америке, арех шоллагӀа моттиге я (Бразилен тӀехьа), бахача наьх таьрахьах кхоллагӀа я (Бразилен а, Колумбин тӀехьа). Мохк 24 административни доакъоех латт — 23 шахьарахи (провинцеш) федеральни керттерча гомахи — Буэнос-Айрес.
Ужахьанаькъан Гаке Мухьмад
Ужа́хьанаькъан Га́ке́ Мухьмад (Магомед Гакиевич Ужахов) (1913—1975) — гӀалгӀай хьехархо. 1927 шера «Ghalgh-ghazæqi lughæt» яхаш гӀалгӀай-эрсий дошлорг яздаьр ва.
Вахар
Ужахьанаькъан Мухьмад ваьв 1913 шера Мочкъий-Юрта. Цун да́ Гаки шоллагӀча гильде таьргхо хиннав. Лакхера дешар чакхдаьккхачул тӀехьагӀа Мочкъий-Юртара № 2 йолча дизза доаца дешар луча юкъерча ишколе болх беш хиннав, 1931—1944 шерашка цун директор а хиннав. Из ишкол мехках ваьккха́ хиннача Ужахьанаькъан Ӏадл-Керамагара хьадаьха́ча цӀеношка яь хиннай.
Буро тӀа 1927 шера цо яздаь арадаьннад «Ghalgh-ghazæqi lughæt» («ГӀалгӀ-гӀазакхи лугӀат») — гӀалгӀай-эрсий дошлорг.
СовгӀаташ
Ший белха карагӀдийннарех 1939 шера Кремле Ерригроссе староста хиннача Калинин Михаил Ивановича бе́ра № 9645 йола «Сийлен Белгало» яха орден хьаийцай.
Анатоми
Анатоми организмий тӀера оттам техка ца Ӏеш, цун чурча маьжений лоаттам а тохкаш я. Анатоми боккха бувзам болаш я укх тайпарча Ӏилмашца:
Уж Ӏилмаш цхьанакхийттача (анатоми, гистологи, цитологи, эмбриологи (→ émbryon — хитӀоара) организмий куцаехи, оттамехи, уж дегӀаахарахи лаьца дола юкъара цхьа Ӏилма хьахул — морфологи (→ morphé — куц) .== Наиболее известные ветви анатомии ==
Инвентарни номер
Инвентарни номер — хӀара инвентарни объекта лу номер я аналитически дагар дергдолаши организацен чура долча керттера буламаш леладара́ тӀехьа зем бергболаши. Инвентарни номер объекта́ тӀехьа дӀачӀоагӀъю из лела мел еча хана.
Календула
Календула (Caléndula, Kале́ндула) — баьцай баьцовгӀай тайпа да Астрай дезала чура.
Гвадалахара
Гвадалаха́ра (Guadalajara ) — Мексикера пхье; Халиско штата нанагӀала. Йиллай 1542 шера.
Амхарой мотт
Амхарой мотт (ше цӀи — አማርኛ (amarɨɲɲa), Амхарский язык) — амхароша бувца мотт. ХӀабиший мехка паччахьалкхен мотт ба (конституцега диллача, доалачен белха мотт ба) ). Амхарой мотт бувцаш 25 млн гаргга саг ва (2003 шера лаьрхӀачох). Йисте дадача мехкашка цхьадолча къамаша а лелабу амхарой мотт (Эритрее, Сомале, малхбоалерча Суданехьа). Метта диалекташ, цхьабакъда кхы башха къоастам болаш яц уж шоайла.
Письменность
Йоазон гӀулакха́ амхарой йоазув леладу, цхьадола хувцамаш долаш: хӀабиший меттала йоац белггала амхарой оазаш дӀаязъяр духьа хьаракаш тӀатохари, дешаш шин тӀадамца къоастадеш цахилари. Амхарой меттала эггара хьалха даь йоазонаш («тӀеман иллеш») XIV бӀаьшерага диллад. Йоазув аьрдехьара аьттехьа ду.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Метташи диалекташи алапатах ОагӀат:ХӀабиший-самий метташ ОагӀат:Эритрея метташ ОагӀат:ХӀабиший мехка метташ
Харцгарт (маӀанаш)
Харцгарт (да) (Аритми́я, хьадаьннад ἄρρυθμος — ἀ — «дац» яхачохи ῥυθμός — «гарт» яхачохи ):
ТӀехьале
ТӀехьале (я) — массехк маӀан дола термин.
ДукхагӀа «наследие» яхача маӀане лелаш хул. Масала:
Биологи
ТӀехьале (Наследственность) биологе чу — дийнача дегӀамаша шоай белгалонаши куцаши тӀехьенга дӀакхачийта магар.
ЗӀамига Ази
ЗӀамига А́зи (Μικρά Ασία) е Анатóли (Ανατολία; ; Anadolu) — Азе малхбузехьара ахгӀайре, хӀанзарча Турце юкъера дакъа. Малхбузехьара малхбоалехьа 1000 км сов йӀаьха я, шорал 400 километарагара 600 км кхаччалца я. Аре — 506 эзар км² гаргга.
Сийна йелла
Сийна йелла (Голуби́ка, Vaccínium uliginósum) — Вакциниум яхача ваьрах йола гӀаьнаш Ӏолегача кӀотаргий кеп. Йеллашта эггара гаргагӀа я ецхами Ӏаьржа йеллеи.
ЗӀамига Ази
Белгалдаккхар
ОагӀат:Туркий мехка ахгӀайренаш
Аят (маӀанаш)
Аят:
Велико Търново
Вели́ко-Ты́рново (Великое Тырново, Велико Търново) — административный центр Великотырновской области и общины Велико-Тырново в Болгарии, на скалистых склонах долины извилистой реки Янтры, в северных предгорьях Балкан, на важном в стратегическом отношении пункте пересечения нескольких дорог (от переправы через Дунай при Свиштове и Русе, на Шипкинский перевал и на Сливен через гор. Елена). 67,1 тыс. жителей (2010). Древняя столица Болгарии (XII—XIV век). Город знаменит архитектурными памятниками и привлекает много туристов.
Беканаькъан Джабраила Ибрахьим
Беканаькъан Джабраила Ибрахьим (Беков Ибрагим Джабраилович) — гӀалгӀай театра а кино а актёр.
Каир
Каи́р (я) (القاهرة, Аль-Къа́хӀирахӀ  [ælˈqɑːhɪɾɑ] — «толаман», ⲕⲁϣⲣⲱⲙⲓ Кашроми  — «нах хӀалакбер») — Мисара нанагӀала. Гарагарча Малхбоалехьа эггара йоккхагӀа йола пхьа я, Африке ший йоаккхалах кхоалагӀа йоагӀ Лагоса́и Киншасайнеи тӀехьа (агломераци ца лоархӀаш). Дунен эггара йоккхагӀа Ӏарбий мотт бувца пхьа я.
Мисархоша Каирах каст-каста  — Маср оал, хӀаьта из берригача мехках — Мисаренах йоаккхаш йола цӀи я.
ГӀиргӀизой
ГӀиргӀизой, ГӀиргӀизаш (кыргыздар ; ед. кыргыз ) — тюркий гӀиргӀизой къам. ГӀиргӀизой республика керттера этнос я.
Арктика
Арктика (я) (хьадаьннад ἄρκτος — «кхалча»,  — «Дардза Къонгаш седкъарчен кӀала уллаш йола», «гӀинбухера» яхачарех) — ГӀинбухерча дунен шодаца вӀашагӀхотталу Лаьттан юкъара физико-географен шахьар. Шийна континентай йистош чулоацаш: Евразин а, ГӀинбухера Американ а, иштта дукха хӀама ца эшаш беррига ГӀинбухера оакафорд а, цун гӀайренашца (Норгичен бердйистера гӀайренаш доацар), цул совгӀа Малхбузерча оакафорда а, Тийнача оакафорда а йистера доакъош.
Антарктида
Антарктида (Антарктида, ἀνταρκτικός — Арктикан духьале) — эггара зӀилбухегӀа уллаш йола гӀара. Антарктидан юкъ гаргга цхьатара я зӀилбухера дунен шодаца. Антарктидан гоннахьа да хиш: Малхбузера оакафорди, ХӀиндий оакафорди Тийна оакафорди. Наггахьа цу Антарктидан гоннахьа уллаш долча хийх къаьстта ЗӀилбухера оакафорд оал.
Калькутта
Кальку́тта (2001 шу денза официальни цӀи — Ко́лката) (কলকাতা, कोलकता, कोलकता, Kolkata) — ХӀиндехьен малхбоалехьа Гангхий дельта чу улла пхьа. Арех лаьрхӀача мехка шоллагӀа пхьа я Мумбаи яьлча, иштта 4-гӀа я бахача наьх таьрахь лаьрхӀача (4 987 679 саг ).
Къоастой Хьасана Абубакар
Къоастой Хьасана Абубакар (Костоев Абубакар Хасанович) — Эрсечен Чурча гӀулакхий министерства болхло, полицен майор, Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 2004 ш. Чантар 29-гӀча дийнахьа (венначул тӀехьагӀа).
Ферменташ
Ферме́нташ (fermentum — «закваска» яхачох хьадаьннад) е энзи́маш (я) (ζύμη, «закваска») — дийнача ражашка (дегӀамашка) химе реакцеш сихъеш дола белокий е рибонуклеина цӀалха хоттамаш (рибозимаш). ХӀара ферменто ше-ший химе реакци сихъю: цу реакцешка да́къа лоацача реагентех субстраташ оал, хӀаьта хьахулачох — продукташ. ХӀара ферменто къаьст-къаьсттача субстратаца болх бу, цунах специфичность оал. Масала, АТФ-азас АТФ вӀашагӀъяьккхар мара сихдиц, хӀаьта фосфорилазай кина́зас фосфорилазайна мара фосфорилировари йиц.
Фоамар
Фоамар (я) (Аромат, άρωματός) — хоза хьадж. Хьаджах цу тайпара цӀи яккхаро хьагойт из хоаялча тоам хулаш хилар. Фоамаро дика уйлаш дагатувсийта мег (сатем, корзагӀвалар, мецавалар), цунца цхьана из кхийттача дегӀацара белгалонаш а хул: кӀоаргагӀа садахар, цкъаза пхаьнашкара Ӏоткъам лохабалар, хоза хьадж йоагӀача хӀамаша дегӀа пхьидаш мелъялийта а мег, уж дукха чуэцаш хилча.
Ферменташ
Ферментаце хьинар хувца йиш я: активаторашцеи (айдеш), ингибиторашцеи (лохдеш).
ГӀозлой Советий Социалистически Республика
ГӀо́злой Сове́тий Социалисти́чески Респу́блика (Азербайджа́нская Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика 1936 шера Чантар 5-гӀча дийнахьа денз ; Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы) — социалистическое государство, 1920 шера бекарга бетта 28 дийнахьа ГӀозлой Демократически Республика лаьтта кхайкаяь хинна кортамукъале паччахьалкхе. 1936 шу кхаччалца Советий Социалистически Республика ГӀозлойче (Советская Социалистическая Республика Азербайджан ) е ГӀозлой Социалисти́чески Сове́тий Респу́блика (Азербайджа́нская Социалисти́ческая Сове́тская Респу́блика, آذربایجان سوسیالیست شورﺎ جومهوریتی, Azərbajcan Sosjalist Зyra Cumhyrijjəti ). Кхы а йовзаш я лоаца йолча цӀераех АзССР, ГӀозлой ССР е Советий ГӀозлойче.
Фоамар
Хьадж хоза хетар е цахетар хӀара саго ше-шийна оттаду, сага поалхамца дувзаденна да из. Иштта фегахьа фоамар яйта хӀама мел дукха я хьежжа а хул — цхьайола хӀамаш (хьокхама, индол) дегаза е хоза хеташ хила йиш я фега цун дукхал ай мел лу.
Ферменташ
Белока ферменташ рибосомаш тӀа вӀашагӀъехк, хӀаьта РНЦӀ-ферменташ — оагилга тӀума чу.
Фоамар
Зизай фоамар
ДукхагӀча даькъе зизай фоамар дургал хьахиларца ювзаенна я нокхараштеи кхыча зиза дузача садоаллача хӀамаштеи дикагӀа хоалургйолаш, зувргйолаш.
Ферменташ
«Фермент», «энзим» яха ши термин синонимаш йолаш лелаю дукха ха яьннай: хьалхаръяр дукхагӀа эрсийи немцийи Ӏилман литературе яьржа а йолаш, шоллагъяр — ингалсийи ференгийи чу.
Фоамар
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Хьадж
Ферменташ
Ферменташ тохкача Ӏилмах энзимологи оал, «ферментологи» ца оалаш (латинийи эллинойи меттай овлаш э ца де).
Географе чӀибал
Географе чӀибал (я) (Географи́ческая оболо́чка) — географе кертера кхетам — эрсечен географеи Ӏилма чу цох кхетаю Лаьттан бӀарчча хадданза чӀибал е вешта аьлча цун тӀехе. Цун лоаттама доакъош: литосферан лакхера дакъа (лаьттан чкъор), тӀехар-Ӏанара кӀалхара дакъа (тропосфера, стратосфера), еррига ХинтӀехар-Ӏи а биосфера а, иштта антропосфера — шоайла чу а дувлаш вӀаший бувзам болаш да. Царна юкъе хӀамацеи хьинарцеи хадданза хувцар лелаш да.
Ширча-эйла
Ширча-эйла, Ширча-Ӏовх (хьалха хинна цӀи Юрт-Аух, Калининаул, 1944 кхачч. — Юрт-Аух) — ДаьгӀастен Казбекова шахьаре улла Ӏовхой юрт. Из улл «Акташ» (ГӀурий, Тирк-Ӏам) яхача хин аьттехьа, цох «Сала-хий» дӀакхетача моттиге, Ленинаула (хьалха хинна «Акташ-Аух») духьала, Хасой-Юртагара гӀинбухенгахьа барайтта километр гаьна, Нохчий Мехка доазон гаьна доаццаш.
Тейпаш
Эйлахь деха Ӏовхой тейпаш:
Паччахьалкхен хин реестр
Паччахьалкхен хин реестр (Государственный водный реестр) — Россе Федерацен паччахьалкхен ӀаьдалагӀа федеральни доалахьа а, Россе Федерацен субъектий доалахьа а, муниципальни доалахьа а, иштта наьх а, организаций а, индивидуальни предприниматела а доалахьа мел йолча хин объектех лаьца болча хоамий гуллам.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Хин бокъо ОагӀат:Паччахьалкхен реестраш ОагӀат:Россе Федерацен Ӏалама ресурсийи экологени министерство
Келматанаькъан Макшарипа Ӏалихан
Келматанаькъан Макшарипа Ӏалихан (Калиматов Алихан Макшарипович) — Эрсечен Федераце кхерамзлен гӀулакхчен терроризма духьале ярах а конституце оттам лорабарах а йола ГӀулакхчен оперативни-лахара урхален болхло ва. Подполковник. Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 2007 ш. Лайчилла 4-гӀча дийнахьа (венначул тӀехьагӀа).
Ваьв бекарга бетта 18 дийнахьа 1969 ш., Шолжа-Пхье, Ночх-ГӀалгӀай АССРе. Вийнав Михий 17 дийнахьа 2007 ш., Наьсаре.
Кавказа лоамаш
Кавка́за лоáмаш (Кавказан лаьмнаш, Кавказские горы, Кавказтәи ашьхақәа, Кавказалъул мугӀрул, Къаукъаз къурш, Qafqaz dağları, Կովկասյան լեռնաշղթա, კავკასიონი, дарг. Кавказла дубурти, Къаукъаз къурш, Кавказ таула, Кавказ тавлар, Къавкъаз, Кавказы хæхтæ, Кавказад банбыр) — Евразера лоаман раж я Ӏаьржача фордаи Къаспий фордаи юкъе. Шин лоаман ражá екъалу: Йоккхача Кавказаи ЗӀамигача Кавказаи. Кавказ иштта Даькъастенни Кавказа дехьенни éкъ, царна юкъера доазув лоаман ража чу керттера моттиг дӀалоацача Керттерча Кавказа дукъаца хоададу
Капуцин (маймал)
Капуцин (Cebus) — Cercopithecidae дезала, тӀакхета маймал да.
Геосфера
Геосфе́ра ](я) (γῆ ←— Лаьтта +  — бур) — Лаьтта дуне хьадеш гергала чӀибалаш.
Тайпаш
Массехк керттера йола геосфера белгалъе йиш я:
Хьинар
Хьинар (да) (хьадаьннад ἐνέργεια — дер, низ яхачох) — скалярни физикий боарам. Физика чу матере боламаи, болх бе низ кхачараи боарам аьнна лоархӀ, иштта метери цхьан кепера кхычунга яла аьттув хилар аьнна оал. Хьинар физикий ражашкахьа дикка нáкъадоалл, хӀана аьлча ха мел йода из хьинар цу чу дисарага хьежжа ража къайла я е яьста я хоалу. Цу гойтамах хьинар лорадара оттам оал.
Седкъатурмал
Седкъатурмал (Телеско́п дош хьахиннад укх дешаех: τῆλε [tele] «гаьна» + [skopeo] «хьеж») — гаьнарча объекташка хьежар духьа лелаеш йола прибор (седкъаӀилман кечал).
Белгалдаккхар
ОагӀат:Зем боаккха седкъаӀилма *
Ушкорт
Ушкорт  — ГӀалгӀайче Шолжа шахьарара лоаман корт. Форда тӀехе тӀара лакхал 1633 метр я.
Йисте яда юрташ: Оалками Мужечеи.
Канада
Кана́да (Canada ; Canada ) — паччахьалкхе я Америке, шоллагӀа моттиг дӀалоац арен йоккхал лаьрхӀача. Цун гоннахьа ба Малхбузера океани, Тийна океани ГӀинбухера океани.
ЦӀе кардинал
ЦӀе кардинал (Красный кардинал, ; Cardinalis cardinalis) — оалхазарий кеп,  яхача дезала юкъейоагӀаш я. Официальни фискал морг лоархӀаш я массехк америкерча штата чу: Вирджини, Малхбузера Вирджини, Иллинойс, Индиана, Кентукки, Огайо, ГӀинбухера Каролина.
Келматанаькъан
Келматанаькъан — Кокурхой тайпанна юкъедоагӀаш дола ваьр.
БӀаьстен цӀазамбуц
БӀаьстен цӀа́замбуц (Чистя́к весе́нний, ; Ficária vérna) — травянистое растение; вид рода семейства, часто вносимого в состав рода  в ранге подрода.
Карачи
Кара́чи (کراچی, Karachi, ڪراچي) — Пакистана зӀилбухехьа порт йола пхьа, мехка йоккхагӀа йола пхьа я иштта йоккхагӀачарех я дуне тӀа а. Бахача наьх таьрахьаца 12 - 18 млн саг. Эггара йоккхагӀча агломерацешта юкъе 7-гӀа я.
Гиацинт
Гиацинт (Hyacínthus, Гиацинт) — Asparagaceae дезала баьцовгӀий тайпа да.
Дийхк (гаьний ваьр)
Дийхк (я) (Сосна́, Pínus) — зӀевий гаьний, кӀотаргий е стланикий типовой ваьр да Дийхка (Pinaceae) яхача дезала чура.
Таханарча дийнахьа йовзаш я 130 гаргга дийхкий кеп. Латтан берригача ГӀинбухерча бура тӀа дӀа-хьа яьржа я. Юкъерча а субарктически Ӏалама лоаттаме дийхкаш хьу хьаю нийсача ара а лоам а цьатарра, хӀаьат субтропикашкеи, тропикашкеи экватора йистеи дукхагӀа лоам ягӀ дийхкаш, цхьабакъда, нийсача ара а хьатӀахулаш хул, масала карибера дийхк.
Месопотами
Месопота́ми (ܒܝܬ ܢܗܪ̈ܝܢ, Бет На’рен; ܒܝܬ ܢܗܪܝܢ, Μεσοποταμία, الجزيرة, Аль-Джезира, е ما بين النهرين, Ма-Байн-эн-Нахрайн, перс. میان رودان; Mezopotamya) — Гаргарча Малхбоален тархьара-географе регион. Из улл шин хин — Аранцхин а ФаьратӀен а атагӀа, Хьаьна ахбутт (Плодородный полумесяц) яхача лаьтта. Месопотами — адамлен тархьаре ширча цивилизацех цивилизаци хинна моттиг я. Ӏилман литературе хьахоаю цун кхыйола цӀераш а — Шинхиюкъ (Междуречье).
Белгалдаккхар
ОагӀат:Месопотами ОагӀат:Гаргарча Малхбоален тархьара областаш
Оагилга тӀум
Оа́гилга тӀум (nucleus, клеточное ядро) — гонахьа ши мембрана йоалла эукариотий оагилга маьже (прокариоташка тӀум яц). ДукхагӀча даькъе эукариотий оагилгашка цхьа тӀум хул, бакъда цхьаццачарга, хьо́кхама́ дакхадийнатий эритроциташка тӀум яц, хӀаьта кхычарга масайтта я.
Оагилга дукхагӀа мел йола генетикай материал тӀума чу йоалл — хромосомаш. Хромосомашка йоахкача генаех геном латт.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Органеллаш
Къарший-балкхарой мотт
Йоазув
Латиница дух тӀа а йолаш къарший-малкхарой метта алапат де гӀертар 1880-ча шерашка хиннад. 1924—1939: латиница дух тӀа а йолаш йоазув. 1939-ча шера денз — кириллица.
1990-ча шерашка «Юйге игилик» (Üyge Igilik) яхача газетий цхьаццадола арахецараш литиницаца хиннад.
ХӀанзара къарший-малкхарой алапат:
Лаьттан Юкъера форд
Лаьттан Юкъера форд, е Юкъфорд (ба) (Средиземное море) — Европани, Африкани, Азени юкъе боалла форд Малхбузехьа  Гибралтара форда оаса́ гӀолла Малхбузерча оакафордах кхе́т.
Лаьттан Юкъерча фордах лоархӀаш массехк форд ба: Адриа, Альборан, Балеара, Иона, Кипра, Крита, Ливанхой, Ливе, Лигурий, Тиррена, Аьге фордаш. Юкъфорда бассейнах иштта лоархӀ ШакӀа форди, Ӏаьржа форди, Азов-форди.
Каьлаке
Каьлаке (თბილისი tʰ'biliˌsi  — «бӀайха хьаст», Тбили́си) — Гуржехьен нанагӀала а, цун эггара йоккхагӀа йола пхьа а. Курахин гонахьа йиллай V бӀаьшаре. Каьлаке хӀанз вахаш 1,1 миллионал совгӀа саг ва.
Лаьттан Юкъера форд
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Малхбузерча оакафорда фордаш
Къуркъанаькъан (нах)
Къуркъанаькъан аьнна тайпанцӀи а лелаеш цӀихеза ба: Йовлой:
*
Пхьиленаькъан Абазбика Амир
Пхьиленаькъан Абазбика Амир (Плиев Амир Абазбекович) — гӀалгӀай оазархои, хьехархои, хоамбаржабархои.
Ушалкомар
Ушалкомар (Клю́ква, Oxycóccus) — Вересковые яхача дезала чура баьцовгӀа. Ушалкомарий мел йолча кепай комараш яа мегаргйолаш я.
Оалмаза Кхоази
Далганаькъан Оалмаза Кхоази (Долгиева Кози Алмазовна) — Долакха-Юртара БӀорахой тӀема хана гӀалгӀашта юкъе турпал хинна кхалсаг. Долакха-Юрта Деникинца тӀом бо́дача хана, тӀемахошта гӀо-новкъостал деш ший майралца белгалъяьнна хиннай из. Оалмаза Кхоазе цӀи кхы а чӀоагӀагӀа яьржай 1960 шера Заьзганаькъан Бахьаудина цох очерк язъяьча хана.
Маьре яхалехьа
Оалмаза Кхоази яьй Тийрка областа Шолжа ралса Долакха-Юрта 1901 шера. 1919 шера Долакха-Юрта́ Деникин хьатӀавенача хана тӀема тӀа баха́ хиннаб Оалмаза дезал. Къонгаш бахарал совгӀа Кхоази а яха́ хиннай ший вежарашца. Цига боахкача гӀалгӀашта даар-малар кхухьаш, доарахой сангарашкара дӀакхахьа новкъостал деш, цар човнаш ехкаш, царна эшар Ӏалашде гӀерташ лийннай из. Цул совгӀа доарахочун бера топ ежача а, ше а из кхоссаш хиннай Кхоази. КӀайбарашта духьала тӀом беш майралцеи деналцеи белгалъя́ларах цӀеча эскара итт шу дузача хана — 1960 шера май 25 дийнахьа Кхоазенна сийлен грамота енна хиннай «ЦӀе партизанка» яха цӀи а луш.
Пхьиленаькъан (нах)
Пхьиленаькъан цӀихеза нах:
Оалмаза Кхоази
ТӀом баьлча
Оалмаза Кхози кхелхай 1974 шера.
Пхьиленаькъан (нах)
*
Ужахьанаькъан (нах)
Ужахьанаькъан тайпах бола цӀихеза нах.
Ужахьанаькъан болчарца бувзабенна нах:
*
Астрали (гӀара)
Астра́ли (я) (Австра́лия — дош хьадаьннад australis — «зӀилбухера» яхача дешах) — Лаьттан Малхабоалени ЗӀилбухени ахбураш тӀа ула гӀа́ра. ГӀаран деррига лаьтта дӀалаьца Астрали паччахьалкхе улл. Астралии Океании яхача дунен да́къа́ юкъейо́даш я из гӀа́ра.
Каьхата пандар
Каьхата па́ндар — тайп-тайпара кепаш йолча мукъама кечалий (локхаргий) гӀалгӀай цӀи. Эрсий меттала цу массехк тайпара йолча локхаргий цхьа юкъара цӀи я — «ручные гармоники», бакъда наха юкъе цар эггара дӀа-хьа яьржа йола цӀераш я: «гармонь», «гармошка». ГӀалгӀаша каьхата пандарах каст-кастта «каьхата» дош дита а дите «пандар» оал. Цхьабакъда, «пандар» къаьстта йола гӀалгӀай локхарг я.
Харцгарт (исбахьале)
Харцгарт (да), е Аритми (я) (хьадаьннад ἀρρυθμία — «вӀашкацада́р» яхачох) — исбахьален кхоллам вӀашагӀтохара лоадам бола хьисап (прием). Из хьисап деча хана говзанчас, шийна ховш а цаховш а (хьаькъалца кхетадеш е дего́ хьехар бахьан долаш) ший кхоллаш йолча исбахьален произведене чура кепаш дуккхаза цхьатарра кердаювлар (симметрични хилар) дита а дите, асимметрични йолаш хулийт.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Симметри ОагӀат:Архитектурай дисциплинаш ОагӀат:Ширача Янехьен архитектура ОагӀат:Архитектурай теореш ОагӀат:Дизайн ОагӀат:Монументий исбахьале ОагӀат:Исбахьален философи ОагӀат:Эстетика ОагӀат:Литературай теореш ОагӀат:Исбахьалейовзара терминаш ОагӀат:Гарт
Афганистане
Афганистане (افغانستان, ), официальни цӀи — Бусулба Респу́блика Афганиста́не (د افغانستان اسلامي جمهوریت, ) — паччахьалкхе я Юкъерча Азе, форда тӀа аравалар доацаш йолаш. Баха нах (2013 шера хьисап деш нах дӀаязбара дарех) 31 миллион совгӀа саг ва, аре — 652 864 км².
Курскенаькъан
Курскенаькъан — Лаьжгера хьадаьнна тайпа.
Ков:Ӏилма/Введение
Ӏилма (наука) — долаш долчох ха́р хьаӀоадара а цунна лостам бара а духьа на́ха хьадеш долчун цхьа да́къа.
Бешлоамкорта
Бешлоамкорта, е Бешлоам (цхьаццанахьа — Башлоам) (ба) (Казбек, მყინვარწვერი; Сæнайы хох) — хьинаре хила тарлуш бола стратолелхалоам. Кавказа лоамашта юкъера эггара малхбузехьагӀа боалла пхиэзархо ба (пхи эзареи совгӀеи метр лакха бола лоам); 5033,8 м лакха ба из. Из бола моттиг Юкъерча Кавказа малхбоалехьа, Эрсечени Гуржехьени гӀайна тӀа я. ТӀеххьара эккхар 650 шера хиннад.
Лоама йисте гӀолла шира ГӀалгӀай никъ бода (вешта «ГӀалгӀай-БӀена никъ» е «Гуржий-БӀена никъ»). Даьра аьлен оагӀархьарча Бешлоамкерта босен тӀа (3600 м) болх беш йоаца метеостанци йоалл. Цун цхьан даькъах цӀалг хьадаьд.
Фаьрсий мотт
Фаьрсий мотт (پارسی) хӀиндоевропай дезала юкъебода ХӀиране, Афганистанеи Таджикистанеи официальни бола мотт. Персаьний мотт бувцаш 110 000 000 саг совгӀа саг ва.
Къуркъанаькъан
Къуркъанаькъан (Куркиевы) — хӀанзара гӀалгӀай тайпанцӀи. Хьахиннай Къуркъа яхача гӀалгӀай цӀерах. Къуркъанаькъан Йовлой а Гелатхой а тайпанна юкъебоагӀаш бола никъ ба. Йовлошта юкъе из дӀаболабеннаб Йовлой Къуркъа яхача сагагара, хӀаьта Гелатхошта юкъе ТӀой-Юртара Хученаькъан хиннача Къуркъа яхача сагагара болабеннаб.
Белгалдаккхар
*
ЖӀаргахой ди
ЖӀаргахой ди (Христиа́нство дош хьадаьннад Χριστός — «пома́занник», «месси́я») — ИбрахӀимах хьадаьннача динашта юкъера дунен ди ба. Из латта Кердача Завета чу сурт оттадаь дола Ӏийса Пайхамара вахара а хьехара а буха тӀа. Керасташ тешаш ба Назаретера Ӏийса Пайхамар Даьла ВоӀ а, адамий КӀалхаравоаккхар а волга. ЖӀаргахой шеко йолаш бац Ӏийса тархьар чу боккъонца хинналга.
Дийхка (гаьний дезал)
Дийхка (Сосно́вые, Pináceae) — зӀевий баьцовгӀай дезал ба. Цу дезалах я цӀихеза дола гаьний ваьраш: дийхк, корсам, кедр, гӀабаза, пихта, тсуга.
ГӀалгӀай округ
ГӀалгӀай округ (Ингушский округ) — 1860—1870 шерашка хинна йола Россе имперен Тийрка областа лаьтта-административни дакъа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Тийрка область ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
Афины
Афи́ны (Αθήνα, МФА: [aˈθina]) — Элладай нанагӀала. Из улл Юкъера Элладе. Афины мехка экономикан, культуран, администраце юкъ я. Цун цӀи тиллай Афинай Зираки-нана лаьрхӀа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Ерригача Россе административни-лаьтта декъара объектий классификатор
Ерригача Россе административни-лаьтта декъара объектий классификатор, лоацца: ОКАТО (Общероссийский классификатор объектов административно-территориального деления) — Россе Федерацен административни-лаьтта декъара объектий классификатор. «ЕСКК» яхачунна юкъейодаш я.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Россе Федерацен ведомственни кодаши классификатораши ОагӀат:Россе Федерацен административни-лаьтта декъар ОагӀат:Геокодаш ОагӀат:Кодий мугӀамаш
Пхьиленаькъан
Пхьиленаькъан (Плиевы) — гӀалгӀай тайпа, ТӀаргамхоех хьадаьннад.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Пхьиленаькъан
Къоастой Султана Абубакар
Къоастой Султана Абубакар (Абубука́р Султа́нович Косто́ев) — Эрсечен Чурча гӀулакхий министерства болхло, ГӀалгӀай Мехка Чурча гӀулакхий министра декхараш кхоачашдеш хиннав. Полицен полковник. Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 2004 ш. Чантар 29-гӀча дийнахьа (венначул тӀехьагӀа).
Ваьв Маьцхали 23 дийнахьа 1960 ш., Экажакъонгий-Юрта, Наьсарен шахьаре, Нохч-ГӀалгӀай АССР-е. Веннав Этинга 21 дийнахьа 2004 ш., Наьсаре.
Керда Зеланди
Керда Зела́нди (New Zealand, маори. Aotearoa) — паччахьалкхе я Тийна океана зӀилбухе-малхбузера дакъа чу. Бахача наьх (2015 шер) таьрахь 4 596 700 саг.
НанагӀала — Веллингтон.
Курскенаькъан Козлой Ӏадрахьман
Курскенаькъан Козлой Ӏадрахьман, е Ӏабдурахьман — ГӀазакхий мехка болх беш вола сейсмологе Ӏилманхо, геолого-минералоге Ӏилмай доктор (1978), профессор (1981), ГӀазакхстанехьен къаман Ӏилман академе академик (2002).
Вахар
Курскенаькъан Козлой Ӏадрахьман ваьв 1937 шера 15 сентябре Онгушта. ЦӀагӀа 8 бер хиннад цар: 5 воӀи 3 йоӀи. Беррига гӀалгӀайи нохчийи мо мехках баьха хиннаб Козлой дезал, цхьабакъда Козло Сийлахь-боккхача Даьймехка тӀем тӀа а ваха хиннав ше, цунах фу хиннад ховш дезал а хиннабац. ТӀехьагӀа из де доацаш вайна хинналга гучадаьнна хиннад цӀагӀарчарна.
Наха цӀабахка мукъа белча, цӀа ца воагӀаш, ше ворхӀ шу даьннача хана денз кхеваьча ГӀазакхстанехьа Ӏийна хиннав Ӏадрахьман. Цига чакхъяьккхай Ӏадрахьмана ишкола, цул тӀехьагӀа из деша эттав Алма-Атерча В. И. Ленина цӀерагӀча политехнически институте. Инженер-геофизика говзал караерзаергйолаш геолога-тохкама факультете этта хиннав из.
1961-ча шера дийша ваьнна, ГӀазакхий ССР Академе Ӏилман институте воккхагӀвола инженер волаш бихьаб цо ший никъ 1966 шерага кхаччалца. Цул тӀехьагӀа денача итт шера́ гравимагнитни полях йолча лабороторен цкъа зӀамагӀвола, тӀаккха воккхагӀвола Ӏилман болхло хьахиннав цох, йоккха юкъ ялалехьа цу лабораторенна кулгалде а волавеннав.
1968-ча шера Курскенаькъан Ӏадрахьмана геологе-минералоге Ӏилмах болча белха диссертаци кийчъяьй. 1976-ча шера, ГӀазакхстанехьен Ӏилман Академен хӀетта хьакхеллача сейсмологех йолча институте болх бе волавеннав. Вариацехи, геофизически поляхи йолча лабороторен кулгалде эттав из. ХӀаьта институт хьаеш, къахийгарех а хиннав Ӏадрахьман. Сейсмологех йола институт дукха ялалехьа ГӀазакхстанехьерча сейсмически кхерамзлен керттера кхуврч хинна дӀаэттай. Курскенаькъан Ӏадрахьман из хьакхоллаш лаьттарех цаӀ лоархӀаш ва. Цудухьа дукха ца говш цун цӀи юкъейихьай ГӀазакхстанехьен Ӏилмай Акадаме член-корреспонденташ болча наха юкъе.
1989 — 2011 шерашка института директор волаш къахьийгад цо. 1992-ча шера профессор хиннав цох, 1997-ча шера Ӏилман академи академик хинна дӀаэттав.
1999 — 2002 шерашка ГӀазакхий Ӏилмай академен Лаьттах долча Ӏилмай ралсий академик-секретарь хиннав. 2011-ча шера геодинамически, сейсмически белхах йолча физикай лабороторен кулгалде эттав Курскенаькъан Ӏадрахьман.
2007 шера цунна еннай майдилг — «Ерен енбегi ушiн» (Къахьегамца белгалваларах). Иштта «доккха Ӏилма хьадийлачоа» яха майдилг а еннай цунна.
2022 шера ГӀазакхий мехка президент волча Токаев Касым-Жомарта деннача указах, Ӏилман белха тӀехьа, къаман социально-экономически хьал тоадара тӀехьа баьча къахьегамах, «Парасат» яха орден еннай. 2022 шера латтача хьалах Ӏадрахьман ГӀазакхий мехка тархьарахт этнологехи йолча институте керттера Ӏилман болхло волаш къахьегаш ва.
Гаргара нах
Курскенаькъан Козлой Ювсап — воккхагӀвола воша, Нохч-ГӀалгӀай радиокомитете а цул тӀехьагӀа ГӀалгӀайчен телевидене а болх беш хинна гӀалгӀай къаьнагӀчарех цаӀ хинна журналист.
Балхаш
Курскенаькъан Ӏадрахьмана кулгалдеш хьалкхийнаб дукха Ӏилманхой, кандидатски Ӏилман доктораш. Цун Ӏилман белхашта юкъе, тахан, 300 гаргга Ӏилман статьяш, 20-нел совгӀа  монографи я. ДукхагӀа цо теркам тӀабохийташ хиннар дар Казахстанерча кхеран лоаттам, мениралогически а химически а оагӀонаш тахкарца дувзаденна дош. Сейсмологе института болхлошца цхьана лаьтта агарца дувзаденна дуккха наькъаш техкад цо, мохк агара хьалха хулача белгалоний бӀарчча мугӀ кхеллаб. Цу институто кхыча паччахьалкхенашцара гӀулакх чӀоагӀа гарга лоаттаду, цунга хьежжа, масала, Ченкехьерча сейсмологашца лаьтта агарах йолча прогноза лаборотори кхеллай цар цхьана.
Диссертацеш:
Сочиненеш:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀазакхий къаман технически университет яьккха нах
Керда Редант
Керда Редант (Новый Редант, Novyi Redant) — эйла я ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьарара.
ТӀатовжамаш
ГӀалгӀайченга баха нах
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат: МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
ГӀалгӀайче (маӀанаш)
ГӀалгӀайче яхача деша массехк маӀан хила мег:
Лоамара кадетий корпус
Цхьо́рой Дуде́ Ӏабдулла́хӀа цӀерагӀа йола Лоа́мара каде́тий ко́рпус, иштта Лоа́ман кадетий корпус (Го́рский каде́тский ко́рпус) — СурхотӀа йоалла кадетий ишкол-интернат. 1994 шера хьайийлача хана денз цо арахийцав 800 зӀамига саг. Даькъасте эггара сийдолаш йолча дешарченех лоархӀ. 500-нел совгӀа сага́ лаьрхӀа́ я.
Тархьар
2001 шера июнь 25 дийнахьа эггара хьалха корпус яьккха дешархой арахийцаб.
Аь
Аь аь (Аь аь) — кириллически диграф я; шоллагӀа алап да гӀалгӀай алапата чу.
Лоамара кадетий корпус
Тархьар
Заьзганаькъан Мурада амарца 2004 апрель 19 дийнахьа денз Сийлахь-боккхача Даьймехка тӀема тӀа саькх хиннача Цхьорой Дуде ӀабдуллахӀа цӀерагӀа я Лоамара кадетий корпус.
2011 шера денз лаьрххӀа форда тӀа бӀул дар Ӏомадайташ йола класс хьайийлай корпусе, хӀаьта 2012 шера полице класс йийлай
2014 шера Хьалхарча Москверча кадетий корпуса́и Лоамара кадетий корпусаи́ юкъе бувзам хургхиларах барт баьб, кулг а яздеш.
2014 шера ГӀалгӀай Мехкда хиннача Евкуранаькъан Юнус-Бека аларца кадетий корпуса́ лаьрхӀа́ керда йоккха гӀишло йотта йолаяьй Магасе.
Лоамара кадетий корпус болх бе йолаелча денз, хӀанз вийттлагӀа хьаким ва цун. Карарча хана корпуса керте латт цун ший эггара хьалхарча выпускникех хинна Дидиганаькъан Бориса Ахьмад. Цо дийшад Казанерча лакхарча командни Жукова орден лелаеча ЦӀеча байракха та́нкий академе. Карарча хана иштта ГӀалгӀай Республика Халкъа Гуллама каь ва.
КарагӀдаьннараш
Кадеташа дакъа лаьцад дуккхача яхьашка, цхьаяраш чакхъяьннай, цар хьалхара моттигаш йоахаш.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эрсечен тӀема дешарченаш ОагӀат:Кадетий корпусаш ОагӀат:ГӀалгӀайче дола дешар
МаӀарлой мотт
МаӀарлой мотт (авар мацӀ, магӀарул мацӀ, ма дарра: «лоаман, лоамара мотт»; Ава́рский язы́к) — нахски-селий меттай дезала маӀарлой-Ӏандий тоабан мотт. МаӀарлой къаман мотт ба.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эрсечен метташ ОагӀат:МаӀарлой мотт ОагӀат:ДаьгӀастен метташ ОагӀат:Йоазув дукха ха йоацаш оттадаь дола метташ
АргӀа (дукъ)
АргӀа (да), Шолжа аргӀа (да) (Сунженский хребет, РегӀа, Соьлжан-РегӀа, Сынджытх, Арыхъхъы рæгътæ) — Кавказа сехьара лоаман дукъ. Йиъ республика доазона тӀа улл из: ГӀаьбартой-Малкхарой мохк, ГӀинбухера ХӀирийче, ГӀалгӀайче, Нохчийче. Шолжа аргӀа хьакъоастадаь да зӀилбухехьа Шолжаца, зӀилбухе-малхбузехьа Тийркаца, малхбузехьа Урухаца. ГӀинбухехьа Тийрка дукъаца гӀай оттадеш йола Алханчурта атагӀе улл.
Шолжа аргӀа эггара лакхагӀа бухь — Заманкул лоам ба (926 м). Гола тохача шаьрача аренца йистача дукъа лакхал 600 метр кхоач, малхбузехьара малхбоалехьа лохалу, тӀаккха Шолжа-ГӀа́ла́ гарга лакха доаца гувнаш мара дисац. Тийрк Керттерча Кавказа дукъа тӀара ӀодаоагӀаш Шолжа дукъá чакхдоал (ЙоалхотӀе йолча), цига АргӀа НаӀараш (теснина аргов).
Лоамий босенаш дукхагӀа шаьрача арен баьцовгӀаех йиза я, лакхахьарча малхбузехьарча даькъе — листача хьун аренаш йисай.
Гизгмаймал
Гизгмаймал (лаьт: Brachyteles, эрс: Мирики) — Atelidae дезала, тӀакхета маймал да.
Киназ (гӀишло)
Киназ (да), ЖӀаргахой ерда (Це́рковь, ← Κυριακη (οικια) — «Даьла (цӀа)», Church) — жӀаргахой гуллама а, цхьацца Ӏамалаш яра духьа йола культий гӀишло я.
ТӀатовжамаш
К ОагӀат:Ди
Гизгаш
Гизгaш (лаьт: Araneae, эрс: Пауки) — гизгоакхарий лагӀа да, 41 000 бIaсаш чулоацаш. Гизгаш Ӏомадеш йола Ӏилма Гизгадовзанч цӀи йолаш я.
Kепдар
Гизга дегӀа шин дакъа къoастдаь да: кортнакъеи киталгеи.
Маза
Гизгий маза эггара чӀоагӀа накъадоалаш дола, новкъастал деш дола вахара говзанче я. Мазаца цу шийна сагалматаш лоац, цутӀа гӀолла лела а.
Мазаш тайп-тайпара гӀулакхаш хула ловзаш:
Ахка
Ахка (Лето) — шера ханашта юкъера цаӀ я, бӀаьстаннеи гуйраннеи юкъе. Цун кертера белгало я гонахьарча Ӏаламе лакха температур оттар.
Ханорга ахка
Ахка укх беттаех латт:
ГӀинбухен ахбура тӀа — Этингеи Баьцамеаи Мяцхалии.
ЗӀилбухен ахбура тӀа — Чан-тари АгӀойи Саь-кури.
Ахках лаьца кицаш
- Аьхки ваьгӀар Ӏай идав.
- Аьхки никъ баьчо Ӏай наб ергъя.
ДукхагӀа яьржа дийхк
ДукхагӀа яьржа дийхк (Сосна́ обыкнове́нная, Pínus sylvéstris) — баьцовгӀа, га; дийхкаш яхача гаьний ваьра дукха дӀа-хьа яьржа кеп. Ше эттача хьале хьатӀахул Европе а Азе а.
Африка
А́фрика — лаьттан доккхалага диллача шоллагӀа йола гӀа́ра я Евразенна тӀехьа. Цун гоннахьа гӀинбухен оагӀорахьа Юкъфорд ба, гӀинбухен-малхбоалехьа — ЦӀе форд ба, малхбузехьа — Малхбузера оакафорд ба, малхбоалехьа — ХӀиндий оакафорд ба.
Иштта «Африка» аьнна цӀи йоаккхаш да дунен дакъа а. Цун лоаттаме юкъейоагӀаш я: Африка гӀа́ра а, цун юхе ядаш йола гӀайренаш а. Африкай лаьтта 29,2 млн км² да, гӀайренашца цхьана — 30,3 млн гаргга км² да, из бахьан долаш Лаьттан ерригача тӀехен 6 % дӀалоац цо, екъача тӀехен арен 20,4 %. Африка тӀа 55 паччахьалкхе улл.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи
Ужахьанаькъан
Тархьар
Лоамара а́ра ӀокӀалабовлача хана Ужахьанаькъан цхьан юкъа́ Онгушта баьхаб, цигара Шолжа аьттача берда тӀа Шамаллоаман босен тӀа керда йилла́ча юрта хьалбаха́б. Цигара пхьа хьерча́ Илдарха отарашка дӀабахаб. Цигара цхьа ха яьлча юхабаьхкаб уж Шолжа аьрдача берда тӀа — хӀанз Мочкъий-Юрт уллача метте. 1858 шера Наьсархини Шолжа́и юкъе уллача о́тарех Буро-КӀале хьаяьй, хӀаьта ГӀалме тӀа уллача́рех Мочкъий-Юрт яьй. Цу хана денз дукхагӀа мел бола Ужахьанаькъан цу шин юрта ба́х.
Ваьр-фу
ГӀа — ГӀалгӀа — ГӀаьст — ГӀарс — ГӀайтакъа — ГӀойберд — ГӀаьбарте — ГӀармакх — ТӀох — Хьакъа — Болат — Оз — ЧӀопа — ТӀаги — Шаьма — Максим — Шоа — Элберд — Аьга — Ивизд — ГӀазд — ГӀойберд — БулгӀач — Арсмак — Эбарг — Ужахь.
Литература
* ОагӀат:Хьабаьннаб Аьгекхалара
Цица
Цица (Тмин обыкнове́нный, Cárum cárvi) — цхьан е шин шера даха яхача ваьрах йола биологе кеп.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Зонта ОагӀат:БацовгӀаш алапатах ОагӀат:Флора Евразии ОагӀат:Пряности ОагӀат:Благовония ОагӀат:Сорные растения
Эстетика
Эсте́тика (Ästhetik хьадаьннад αἴσθησις — «хетам, хетамцара хӀама тӀаэцар» яхачох) — философен хьехар да хозлен кепахи маӀанахи лаьца дола.
Аштарха
А́штарха, е А́старха (я) (Астрахань) — Эрсечен пхьа, Аштархан областа административни юкъ. Лохерча Идала а Къаспий форда а юхе уллача лаьттан эггара къаьнагӀа йола экономикайи культурани юкъ я А́штарха.
Маьждигаши Киназаши
pomniror.ru яхача мазаоагӀон тӀара дин объекташ:
Байсара БӀунхо
ГӀазданаькъан Байсара БӀунхо (Бунухо Фёдорович Базоркин ( — 1906) — Россе импере тӀемахо, Эрсий императора эскара инарал-майор. Эггара хьалхагӀа хинна гӀалгӀай инарал ва. Цун воккхагӀа вола воша Байсара Мочкъа ва. БӀунхочун дукха тӀема совгӀаташ да, Мочкъий дараш миссел.
Биографи
1877-78 хиннача туркашцарча тӀем тӀа гӀалгӀай дивизиона кулгалхо оттаваьв из. 1996 шера Россе паччахь гӀанда тӀа чӀоагӀвеча цӀай тӀа вода Байсара БӀунхо, берригача гӀалгӀай викал волаш. 1904 шера инарал-майора чин эцай БӀунхос. Цул тӀехьагӀа, хала лазар кхийте (тӀема човнаша Ӏеткъад) 1906 шера веннав из Мочкъий-Юрта ший цӀагӀа. ВорхӀ воӀ а, дукха мехкарий а хиннаб БӀунхочун.
Литература
ОагӀат:Байсаранаькъан ОагӀат:ГӀазданаькъан
Астрали
Астра́ли (Australia, МФА:, хьадаьннад austrālis — «зӀилбухера» яхачох), официальни цӀера кеп — Астралера Сою́з е Астра́лен доттагӀал (Commonwealth of Australia , МФА: ) — государство в ЗӀилбухерча ахбура тӀа Астрали яхача гӀара тӀеи, Тасмани яхача гӀайрен тӀеи, ХӀиндий а Тийнача а оакафордашка йолча кхыча гӀайренаш тӀеи ула паччахьалкхе; Ший йоккхалах дунен тӀа ялхлагӀа йоагӀ Астрали. Астрале Союза гӀинбухехьа да́д Малхбоалера Тимор, ХӀиндонезехье, Папуа — Керда Гвинея яха мехкаш, к северо-востоку — Вануату, Новая Каледония и Соломоновы Острова, к юго-востоку — Новая Зеландия. От главного острова Папуа — Новой Гвинеи материковая часть Австралийского Союза отделена Торресовым проливом минимальной шириной около 150 км, а расстояние от австралийского острова Боигу до Папуа — Новой Гвинеи составляет около 5 километров. Население на 31 декабря 2018 года оценивалось в, большинство из которых проживает в городах на восточном побережье.
Австралия является одной из развитых стран, будучи тринадцатой по размеру экономикой в мире, и имеет шестое место в мире по ВВП в расчёте на душу населения. Военные расходы Австралии являются двенадцатыми по размеру в мире. Со вторым по величине индексом развития человеческого потенциала Австралия занимает высокое место во многих сферах, таких как качество жизни, здоровье, образование, экономическая свобода, защита гражданских свобод и политических прав. Австралия является членом G20, ОЭСР, ВТО, АТЭС, ООН, Содружества наций, АНЗЮСа и Форума тихоокеанских островов.
Астрали (Australia, Австралия) — паччахьалкхе я. Аре — 7 692 024 км². Паччахьалкхена мотт Астралин ингалсий мотт ба.
Эггара йоккхагӀа йола пхьеш — Сидней, Мельбурн, Брисбен, Перт, Аделаида]].
ДукхагӀа болча астралхоша жӀаргахой ди лелабу.
ТӀатовжамаш
Астрали ОагӀат:«Большая двадцатка» яхача юкъейоагӀа паччахьалкхенаш ОагӀат:Паччахьалкхенаш — ООН доакъашхой
Ахча
Ахча (Де́ньги) — маьха бустам а бола, хьалуча товарах е деча гӀулакхах сихеи аттеи дӀахувца йиш а йола эквивалент. Ахча тайп-тайпара кепе хила мегаш да: товар, мах бола каьхат, маьха хьарак, чота тӀа дӀаяздаьр, тайп-тайпара хайра.
Ков:Ӏилма/Предметни областеш
Фуд из Ӏилма? • Ӏилмай лоами • Академе дисциплинаш • Ӏилман низамий мугӀам • Физика низамий мугӀам Формальни Ӏилмаш: Юкъарлен Ӏилмаш: Гуманитарни Ӏилмаш: Ӏалама (эмпирически) Ӏилмаш: Техника Ӏилмаш:
ЦӀий
ЦӀий (да) — коача а, дӀа-хьа лелаш а дола хотта кӀада. Иштта цӀийх маьже лоархӀ. ЦӀий латт коачача гонахьехи (плазмах) цу чу лелача цӀийна оагилгехи (эритроциташ, лейкоциташ, тромбоциташ). Дего ший деттадаларца цӀий дегӀий миашка гӀолла тувс, тӀаккха тӀехьа тӀа мел доагӀача цӀийно хьалха дӀадаха́чунна Ӏоткъам барца цӀий дегӀа чу цахаддаш кхестийт.
БукъатӀехк йолча дийнатий цӀий цӀеча бесара хул эритроциташка кислород дӀа-хьа кхухьа гемоглобин я́лар бахьан долаш. Сага цӀий кислородах дизза́ (артерешка) хилча, сийрда-цӀе хул из, нагахьа из е́це́ баьдегӀа хул. Цхьайолча хипаьшкийи членистоногийи цӀий (нийсагӀа аьлча гемолимфа) гемоцианин хилар бахьан долаш сийно́ да.
ЦӀийна лоаттам
Организма деррига цӀий шин даькӀе декъ: миашка долчохи, маьженашкеи кӀадашкеи долчохи. Лаьтта́ча цӀийна кхо тӀоа белгалбаккха йиш я: лакхера тӀоа — плазма, юкъербар (тайшача беса, биткъа) лейкоцитаех латт, лохерабар (цӀе) — эритроцитех. УнахцӀена долча кхийнача адама цӀийна чу 50—60 % плазмас лоац, хӀаьта кепе элементаша 40—50 %. Дерригача цӀийна объем кепе элементий йийкъачул тӀехьагӀа хьахулачох гемокритий таьрахь (хьадаьннад αἷμα — цӀий,  — гойтам яхачох) е гематокрит оал. Гематокритий таьрахь проценташца белгалдоах, лоацдеш хилча «Ht» язду. Турбилга хьисапе долча пела чу цӀий чу а детте, хӀаьта цу пела а я гематокрит яха цӀи, центрифуга чу кхестийт цӀий, гематокрит гургйолаш. Цул тӀехьагӀа гӀоа хинна ӀокӀалайолхача цӀийна форменни элементаша (эритроциташа, лейкоциташа, тромбоциташа) дӀалоацача даькъага хьож.
ЗӀамига Кавказ
ЗӀамига Кавказ (я) (Kiçik Qafqaz, Փոքր Կովկաս, მცირე კავკასიონი) — ЗӀилбухерча Кавказера лоаман раж. Довкъаши, лелха лоамаши, чӀаьпа лоамаши чу а лоацаш чоалханеча ражах латт ЗӀамига Кавказ.
ЦӀий
Плазма
ЦӀийна плазма (хьадаьннад πλάσμα — «цхьа хьакъоастаденна, хьахинна хӀама» яхачох) — цӀийна коача дакъа. Шийна чу плазме хийи (90 % совгӀа) белокаши, иштта кхыйола хӀамаши я. Плазмай керттера белокаш альбуминаши, глобулинаши фибриногени я. Органикай йоацача хӀамаша 2—3 % дӀалоац; царех я катионаши (Na+, K+, Mg2+, Ca2+) анионаши (HCO3−, Cl−, PO43−, SO42−). ЦӀийна лоаттама чура органикай хӀамаш (9 % гаргга) акхарех екъ: Иштта цитоплазма чу газаш а (кислород, кӀора миста газ), биологе хьинаре хӀамаш а (гормонаш, витаминаш, ферменташ, медиатораш) я. Гистологека йиллача, плазма яхар коачача хоттача кӀадан (цӀийна) оагилгашта юкъера хӀама я.
Форменни элементаш
Кхийнача адамий цӀийна 40-50 % кепе элементаша дӀалоац, плазмас — 50—60 %. Кепе хьамилгаех эритроциташи, тромбоциташи, лейкоциташи я:
ЦӀий яхар сиха кердадувлача кӀадех лоархӀ. ЦӀийна форменнича элементий регенераци къаенна оагилгаш дӀа а йоахаш, цӀий хьадеча маьженаша кердаяраш хьакхолларца Ӏалашъю. Цу маьженех керттеръяр сага а дакхача дийнатий а тӀехкий тӀум я. Сага цӀе е цӀий кхолла тӀехка тӀум дукхагӀча даькъе хаьнтӀехкаш чуи йӀаьхача турба тӀехкаш чуи йоалл. ЦӀийна керттера фильтр Ӏинжарилг да (цӀе пульпа), иштта цун иммунитета доал а ду (кӀай пульпа).
Физикани коллоидийи химега цӀий диллача
Коллоидий химега диллача цӀий яхар ахдисперсни раж я — плазма чурча эритроцитий суспензи (эритроциташ аййенна лела белокаша коллоида маркхал хьабу, мочевина, глюкоза иштта кхыйолча органикай хӀамаехи тухехи бакъйола маркхал хьахул). Цудухьа физикан химе оттамаш хьа а лаьца цӀийга хьежача, эритроциташ гӀоа санна ӀотаӀар суспензи ӀотаӀар санна да. Эшам боаца цӀий лерттӀача гематокрите хилча ньютона коачал хилац, цхьабакъда феца бувзам ца беча плазмах ньютона коачал ала йиш я.
Функцеш
Къайла йолча миай система чу цахаддаш кхест цӀий, тайп-тайпара хьашташ кхоачашдеш:
ЦӀийна тоабаш
Эритроцитий цхьайола антигений белгалонаш хиларга хьежжа беррига нах ше-шоай цӀийна тоабах бекъ. Саг ше валлалца, ше Ӏоваьча хана хиннача цӀийна тоабаца вах. Эггара чӀоагӀагӀа лоадам болаш да цӀий «AB0» яхача системах йиъ тоабах декъари «резус-факторах» шин тоабахи декъари. ЦӀий дӀа-хьа дувттача хана цу тоабашка хьежжа цӀий вӀашкадоагӀе хьежаш лораде деза чӀоагӀа. I цӀийна тоаба йола нах моллагӀчоа цӀий дӀадала йиш йолаш ба, хӀаьта IV тоаба йолчарна моллагӀа цӀий чудувтта йиш я. Кердача цӀий дӀа-хьа дувттара ражо хьаяхачох, цӀий ше мо цӀийна тоаба йолча сага́и, ше мо цӀийна тоаба йолча сагагареи мара дувтта йиш йолаш дац. Хьоахаяча тоабел совгӀа кхы а я цӀийна тоабаш, хӀаьта цар лоадам ишта боккха бац.
Агглютининаши (антидегӀамаш) агглютиногенаши (антигенаш) хилар хьагойта улг:
ТӀатовжамаш
ЦӀий ОагӀат:Биологе коачалаш
Цийцарг
Цийцарг, е аштаркх-котам (Обыкновенная цеса́рка ;) — оалхазар, цийцарга яхача дезала викал. Numida яхача ваьра цаӀ мара йоаца кеп я, цун къаьнара цӀи я, саго коа лелае Ӏомаяь я.
Малхбоалерча Африке цунах канга оал (kanga, е ); ЗӀилбухерча Африке генефала оал (ма дарра маӀан: «гвинейера оалхазар»); Итале — фирӀовна котам (faraona).
ТӀатовжамаш
Ц ОагӀат:Цхьа кеп мара йоаца оалхазарий ваьраш
Ӏаморг
Ӏа́морг (да) (учебник) — дешара юкъе е саг ше Ӏомалуча хана леладеш а дола, къаьстта цхьан Ӏилман областах хоам (хар) эцийташ а дола дешарг.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дешаргаш Ӏаморгаш
Киншаса
Кинша́са (1966 кхаччалца — Леопольдви́ль) — Демократе Республика Конго нанагӀала (1960-ча шера денз). Из улаш я Конгохи тӀа.
Киншаса бахархой дукхалах шоллагӀа я Африке (Лагос яьлча) пхьан агломерацен бахархой дукхалá кхоалагӀа я гӀара тӀа (Каири,Лагоси яьлча). Эггара дукхагӀа ференгий мотт бувца бахархой бола моттиг я (Парижал дукхагӀа а). ДукхагӀча бахархошта кӀезига-дукха ференгий мотт ховш бале а, йоазонгахь мара лелабац из. Къамаьлагахь пхьан мотт — лингала ба, банту тоаба юкъе бода. ХӀанзара демографен хьал дӀахо а иштта дӀадоде, Ӏилманхоша хьаяхачох 2100 шера пхьан чу 83,5 млн саг хургва.
Тархий дукъ
Тархий дукъ — Кавказера лоаман дукъ, Йоккхача Кавказа Лоаман ража кхоалагӀа аргӀ. Лоаман мохк — Кавказа лоамаш, аре — Даькъасте). Тархий дукъ юкъ-юкъе хадаш долча дукхача лоацача довкъаех латт. Уж Керттерча Кавказа дукъаца нийсса улув ӀодоагӀ. Советий хана Тархий дукъа доазув КӀай-хийгара (ГӀобанхин бассейн) Эсага (Тийрка бассейн) увттадора, хӀаьта XXI бӀаьшарерча тахкарашка цун доазув доккхагӀа лоац — Чекупси Псебепси яхача додача хишкара (Къобанхин бассейн), Ӏандий ГӀойхий яхача хига кхаччалца (ГӀойхин бассейн). Эггара лакхагӀа моттиг Каракай лоам ба (3646,0 м).
ЦӀецара цӀе хьамилгаш
ЦӀецара цӀе хьамилг (я) е Эритроцит (я) ( хьадаьннад ἐρυθρός — «цӀе» яхачохи  — «чулоацорг, оагилг» яхачохи) — адамий а букъатӀехк йолча дийнатий а цӀийна оагилгаш. ЦӀецара цӀе хьамилгаш я аьнна лоархӀ иштта цхьадолча букъатӀехк йоацача дийнатий гемолимфа а.
ЦӀецара цӀе хьамилгий цитоплазма чу шортта гемоглобин я — кислород вӀашагӀ а ехкаш цӀецара цӀе хьамилгашта (эритроциташта) цӀе бос а луш ши валентни аьшк доалла цӀеча бесара пигмент. Цун гӀонца кислород пехкашка е жабрашка хьа а лувцаш из де́гӀа́ гӀолла дӀакхухь цо.
Ков:Ислам/Хержа статья
ХьажцӀа́ (да) е КаӀбат (я) (Каа́ба, ) — куба хьисапе хьалдетта дола бусулба зерат. Из латт Маккарча Хьарме. ХьажцӀа керттера йолча моттигех я хьажол деча хана нах гуллуш. ХьажцӀенах иштта оалаш да «аль-Байт аль-Хьарам», Ӏарбий меттала цун маӀан да «супа цӀа». ХьажцӀенна гонахьа го баккхарца хьажоша а, вешта зерат де баьхкача наха а тӀавоаф ду.
(дӀахо…)
Къоастой Устархана Ширвани
Ваьв 1923 ш., Галашка, Нохч-ГӀалгӀай АССР-е. Веннав Маьцхали 6 дийнахьа 1949 ш., Латве ССР-а Елгава яхача пхье.
Вирусаш
Вирус (я) (virus — дохьаш) — алхха дийна долча оагилгаш чу я́хаш а йола, ше оагилгаш доацаш а йола, инфекционни агент. Вирусаша моллагӀча тайпара йола организмаш толхаю, бацовгӀашкареи дийнаташкареи денз еннача нӀанкӀигашкеи архейшкеи кхаччалца (нӀанкӀигий вирусах нӀанкӀигафагаш оал). Цул совгӀа Ӏилманхошта кораяьй кхыйолча вирусашта йисте мара репликаци ца ю вирусаш (царех вирусаш-сателлиташ оал).
1892 шера тхьамкий баьцовгӀай нӀанкӀигаш доаца патоген ювца ший статья Дмитрий Ивановскечо кепатехача дензи, 1898 шера Мартин Бейеринк яхачо тхьамкий мозаика вирус хьайийлача дензи шоаш ма ярра тахка а тахка́ белгалъяьхай вирусий 6 эзар сов кеп, амма бакъда Ӏилманхоша бӀаь миллион сов хила мег йоах уж. Вирусаш кораяьй Лаьтта хӀара экосистема чу, эггара дукхагӀа йола биологе кепаш (формаш) я уж. Вирусаш тохкаш да микробиологе да́къа а дола вирусологи яха Ӏилма.
Дийната́ е сага́ вируса инфекце чуяьлча иммунитето жоп лу цунна (иммунитета жоп), цо дӀайоаккх лазар хьоадеш йола вирус. Иштта иммунитетагара жоп далийта йиш я, къаьстта цхьан вируса́ духьала йола иммунитет а йолча вакциний новкъосталца. Цхьабакъда, цхьайолча вирусий (царна юкъе адамий иммунодефицита вирус а (ВИЧ), вирус йола гепатит хьоадечун а) аьттув боалл цу иммунитето луш долча жопах кӀалхаръювла, хронически лазар а кхетийташ. Антибиотикаша цхьаккха а хӀама диц вирусашта.
Дезал (биологи)
Дезал (ба) (familia, семейство) — организмай классификацегахьа керттерчарех йола ранг.
Систематикий оагӀаташка дезал аргӀал кӀалхагӀеи ваьрал лакхагӀеи латт.
Хьокхамаш: Кабуций кӀормац (Pieris brassicae) кӀай кӀормаций (Pieridae) дезала́ юкъедоагӀ.
Философи
Филосо́фи (я) е Духлохам (ба) (φιλοσοφία «зиракал дукхаезар») — хиларах лаьца йола ховрий система вӀашагӀйолла дуне довзаран къаьстта йола кеп.
Идалбат
И́далбат, е ФаьратӀе (да) (Евфрат, Εὐφράτης, Fırat, Фырат ; الفرات, Эль-Фурат, ассир. ܦܪܬ Pǝrāt, Եփրատ Ep’rat, Firat) — Малхбузерча Азе эггара доккхагӀа а дола, Туркехьеи, Шаьмеи, Иракеи гӀолла дода хий. Эрмалой лоамера зӀилбухехьа а дахе́, Аранцхих кхетарца ШаттӀ-аль-Ӏараб хьахулийт. Идалбат ше хьахул ши хий вӀашагӀкхетарца: корт Эрзурума гӀинбухехьа улла Къарасувхийи (Малхбузера Идалбат), корт Арарата зӀилбухен-малхбузехьа, Ван яхача Ӏама гӀинбухехьа улла Муратхийи (Малхбоалера Идалбат). Хий 2700 км дӀаьха да (Муратхица — 3065 км), хӀаьта цун бассейна майда 673 эзар км² я.
МухӀдой мотт
МухӀдой мотт (Руту́льский язы́к, Мыха́Ӏбишды чӀал) — МухӀдоша бувцаш бола мотт ба.
Идалбат
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ШатӀ-аль-Ӏараб-хин ганаш ОагӀат:Туркехьен дода хиш ОагӀат:Шаьме дода хиш ОагӀат:Ирака дода хиш ОагӀат:Библе тӀа хьоахадаь дода хиш
Ков:Ислам/Бусулба ханорг
Friday
шера ди
,
Хьажол
Хьажол (да) (حَجّ) — бусулба дин пхелагӀа бӀоагӀ. Хьажоша (хьажол ду нах) Макка зерат ду, цига шоашта тӀайилла йола Ӏамалаш кхоачашъю (масала, Ӏарафате вахар, тӀой тувсар).
Аьгий
Аьгий — цхьан хана хинна гӀалгӀай тайпа. Аьгий тайпан юкъе хиннача наькъех къаьстта тайпаш хьахиннад, царех ба: ГӀазданаькъан, ТӀонганаькъан, Ужахьанаькъан, Жандиганаькъан.
ГӀинбухе
ГӀинбухе, гӀибухе , е гӀинбухье (я) —  гӀинбухерча дунен шодагахьа улла оагӀув.
Говрбарг
[[File:Illustration_Plantago_major0_clean.jpg|240px|thumb|Говрбарг (Plantágo májor)
Домен: Эукариоташ
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀ:  ЖӀалениттий зизай
Дезал: Дынбаргий
Тайпа: Дынбарг
Вид: Говрбарг ]]
Говрбарг e йоккха дынбарг (Plantágo, подоро́жник большо́й) — баьцовгӀа да Дынбаргий дезала, Дынбарга тайпа.