cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дакхадийнаташ
[[File:Mammal Diversity 2011.png|300px|thumb|
Домен: Эукариоташ
Царство: Дийнаташ
Тип: Хóрдай
Класс:  Дакхадийнаташ]] Дакхадийнаташ (Mammalia, Млекопита́ющие) — букъа тӀехк йола дийнатий класс я. Цар керттера белгало я шоай кӀоригашта шура юаяр. Дакхача дийнатий кӀоригах бокхаш (я) оал.
ЗӀил
ЗӀил я (Иде́я, ἰδέα «кеп, форма; амат») ше́рача маӀане — моллагӀча гӀулакхий а, предмета а, хилара а, принципа а уйлацара йола кеп я, цун керттера белгалонаш гуча а йоахаш.
Массехк философе концепцешка зӀил хьаькъалца кхетаеш а йола, боккъонца долаш долчун кеп я. XVIII бӀаьшера эрсий философен дошлоргаш чу зӀил гаргаюг духтӀенаца.
Ӏилма чу а, исбахьале чу а зӀил аьнна оал:
Дакка
Да́кка (ঢাকা) — Бангладеша нанагӀала, иштта цун йоккхагӀйола пхье. Гангах лоархӀача Буриганга яхача хин аьрдача берда тӀа улл Дакка. Дакка VII бӀаьшаре йиллай. 1971 шера денз а я из Бенгалойчен нанагӀала, цхьабакъда цул хьалхагӀа 1608—1717 шерашка а хиннай.
Пхье вахаш 9 724 976 саг ва (2005), пхьейистера нах баха моттигаш лоархӀаш хилча, 16,6 млн саг хул (2008).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьеш алапатах
Дарбан календула
Дарбан календула (Caléndula officinális, Kале́ндула лекарственная) — баьцай баьцовгӀа да Календула тайпан Астрай дезала чура.
Дарбан баппа
Дарбан баппа (Taráxacum officinále, Одува́нчик лека́рственный) — астрай (Asteraceae) дезала баппа тайпара эггара цӀихеза йола баьцовгӀай вид я.
ТӀахьожаяргаш
Халкъадарбанча дарбанбаппа (Эрсий Меттал)
Аьттиг
Аьттиг:
Тайп-тайпарча тохкамаша хьаяхачох, дунен бахархой 85-90 % аьттигаш ба, юхебисараш аьрдигаш ба. Шаккхе кулгаца цхьатарра дика хӀама хьаде ховш а хул нах, геттара кӀезига уж бале а, царех амбидекстраш оал.
Аьттигаш дукхагӀа хилара бахьан
Вай хана ер ма йий аьнна дӀаэтта теори яц аьттигаш укх дунен тӀа дукхагӀа хӀанаб хьааьнна йола. Нейрологега диллача, дегӀа аьттача даькъа моторни белха доалдер хьаь аьрда ахбур я, из бахьан долаш Ӏилманхошта хет цу тайпара хӀама ахбурашта юкъе башхало хилар бахьан долаш хила мег аьнна. Масала, дукха ха йоацаш хиннача тохкамашка гучадаьнна хиннад аьттигий хьаь аьтта оагӀув чӀоагӀагӀа болх беш хулилга, цхьан ерригача хӀаманна уйла тӀаяхийта езача хана, цхьабакъда хӀаман дакъилгашта из тӀаяхийта езача хана чӀоагӀагӀа болх бер хьаь аьрда оагӀув хул. Из хьагуш йола башхало аьттигий белгалонех цхьа белгало я, цхьабакъда, уж аьттигаш хилар хӀанад дашхац цу башхалоно.
ДукхагӀа лелабу ког
Саг кулга́ аьттиг вале а, кога́ а аьттиг хила декхарийла вац из. Масала, дукха аьттигаш ба футболах ловзача хана дукхагӀа аьрдача когаца бургац ловзаяр бакъахьа хеташ.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Психофизиологи ОагӀат:Асимметри (биологи)
ИджмаӀ
Иджма́Ӏ, е Барт та́р (да) (إجماع — барт та́р, единогласие) — моллагӀча цхьан хаттара́ тӀагӀолла цхьан бартан тӀехьа Ӏалам наьх уйла нийсъялар. ФикъхӀа хьастех хьаст ба.
Тархьар
ИджмаӀ хьахилар хьалхарча мужтахӀидаш хиннача Ӏаламнахаца дувзаденна да VII бӀаьшера шоллагӀча даькъе. «Мадданен 7 факъихӀ» оалаш цӀи йоахаш гулбеш хинна дийша́ча наьх барт тайча иджмаӀ кхайкадеш хиннад. Уж ба: СаӀид ибн аль-Мусаййиб, Ӏурват ибн аз-Зубайр, Къасим ибн Мухьаммад, ӀубайдуллахӀ ибн ӀабдуллахӀ, Сулейман ибн Ясар, Хариджат ибн Зайд, Абу Бакр ибн Ӏубайд аль-Харис. Нах башхабаьнна хаттараш тахкара аргӀеи наькъаши Ӏоувттадаьд цар.
ФикъхӀа хьаст санна иджмаӀа хьал дӀаоттадаь хиннар Мухьаммад аш-ШафиӀи хиннав, цхьабакъда цо а,Малик ибн Анаса санна, иджмаӀ санна тӀаэцаш хиннар мадданерча факъихӀаша оттадаьр мара хиннадац. Абу ХӀанифата аьнна хинначох, иджмаӀ кхы алхха мадданерча Ӏаламнахагара а доацаш, моллагӀча лерхӀам, лоадам болча тоабагара доагӀаш хила йиш я.
ИджмаӀа оагӀаташ
ИджмаӀ юкъедаккхарга хьежжа, Ӏалам наьх барт та́р кхаь оагӀатах (даькъе, тайпах) де́къ :
Тайп-тайпарча мазхӀабашка иджмаӀа хьал
ИджмаӀацара гӀулакх мазхӀабашка башх-башха латт:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ислама терминаш ОагӀат:ФикъхӀа хьасташ
Дарбанпоацолг
Дарбанпоацолг (лаьт: Matricária recutíta, эрс: Рома́шка лека́рственная) —- цаӀ шу даха баьцовгӀа да, Поацолгa тайпа, Халзизабаьцай дезала.
Дахкий
Дахкий (Muridae, Мыши) — грызунаша тоабан (Rodentia) дакхадийнатий дезал.
Сурт оттадар
ДегӀий юстарал e 5 см масала (Берадахка) е 48 см масала (Цицкхолг) хулаш да.
ТӀахьожаяргаш
Дахкий — Доккхача Эрсий энциклопейда чу ( Эрсий Меттал )
Амалт
Амалт (да) (поручение) — кхоачашде тӀадуллар, тӀадужадер, декхар.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Административни бокъо ОагӀат:ТӀема бокъо ОагӀат:Бокъон хьасташ
Сиха гӀо (сериал)
«Сиха гӀо» («ER» от Emergency Room — сихача гӀон ралс) — Чикаго (штат Иллинойс) яхача пхьан цхьан дарбанчени, цун болхлойи, унахойи вахарах лаьца дола америкера сериал. Сериал Майкл Крайтона хьа а даь духхьашха (эггара хьалхагӀа) хьекхад NBC канале 1994-ча шера Михий бетта, хӀаьта керда сереш арайийнай 2009-ча шера Тушолага кхаччалца. Сериало 15 сезон чулоац, цунга хьежжа 2019-ча шерага кхаччалца укх дунен тӀара эггара йӀаьхагӀа лорий драма йолаш хьаде́над, цхьабакъда «Грея анатоме» цу шера 332-гӀа сери арахецарца «Сихача гӀоно» оттадаь хинна рекорд дохадаьд. 23 Эмми преми яьккхай, царех иштта эггара дикагӀа дола драма сериал яха оагӀат а я (1996). 124-зза Эмми преми яла оттадаь хиннад, цу гӀулакхах шоллагӀа да из «Шоатта бийсан дийнача эфире» яхача программа тӀехьа. 1998-2002-ча шерашка хӀара сере мах 13 миллионага бо́даш хиннаб, 2002-2005-ча шерашка - 9 миллион долларага.
Хьабеха хинна актёраш
{{Hider {{multicol}} {{multicol-break}} {{multicol-break}} {{multicol-end}}
Премеш
Сериала дерригача совгӀатий мугӀам
Эмми (цхьаяраш Ӏохьоахаяьй)
ТӀатовжамаш
ОагӀат:1990-ча шерай США телесериалаш ОагӀат:2000-ча шерай США телесериалаш ОагӀат:1994-ча шера доладаь США телесериалаш  ОагӀат:Драма США телесериалаш ОагӀат:Лорий США телесериалаш ОагӀат:Amblin Entertainment сериалаш ОагӀат:Warner Bros. Television сериалаш ОагӀат:NBC канала телесериалаш ОагӀат:Телесериалы, сюжет которых разворачивается в Чикаго ОагӀат:Пибоди преме лауреташ йола программаш ОагӀат:Эггара дикагӀча драма серриалах йола «Эмми» преме лауреаташ ОагӀат:2009-ча шера чакхдаьнна США телесериалаш ОагӀат:Телесериалы в жанре производственной драмы
Дахкилганаькъан Абдурахьмана ИбрахӀим
Дахкилганаькъан Абдурахьмана ИбрахӀим (Дахкильгов Ибрагим Абдурахманович) — гӀалгӀай йоазонхо, фольклорист. ГӀалгӀай паччахьалкхен байракха автор лоархӀаш ва.
Къахьегам
Ӏилман белхаш
Исбахьален кхолламаш
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
МӀаьдгӀирга хьисапе хьоа
МӀаьдгӀирга хьисапе хьоа (ба) е ромбэнцефалон (я) (rhombencephalon, hindbrain) — хорда́ дийнатий хьаь ралс. МӀаьдгӀирга хьисапе бола хьоа кхийнача организмий дегӀамашка ший къаьстта доазув долаш бац, цхьабакъда хӀитӀоара долаш дегӀ кхувш доагӀача хана белгалбаккха йиш хул из. ХитӀоара ЦНС дегӀайоагӀача хана кхаь хьалхагӀарча (первични) ахкаргах латташ хул: хьалхашкахьарча хьаьхи (прозэнцефалон), юкъерча хьаьхи (мезэнцефалон), мӀаьдгӀирга хьаьхи (тӀехьашкахьара)
Белгалдаккхар
*
ГӀозлойчен гимн
ГӀозлой Республика паччахьалкxен гимн, иштта ГӀозлойчен марш (Azərbaycan marşı) — ГӀозлойчен паччахьалкхен даздарашта юкъейоагӀа элемент.
Кхача Ӏахьар
Кхача Ӏахьард (да) (пищеварение) — химе, иштта цкъаза механически кхача тоабар — кхача Ӏохьа а Ӏохьаш цунах хьадаьннар оагилгаша хьаэцаш йода чоалхане процесс. Кхача Ӏохьаш органикан даара макромолекуаш йоха а йохаш кагегӀча молекулех екъалу. Хьокхама да кхачан биополимераш мономерашта екъаялар. Из процесс кхача Ӏохьача (гидролитически) ферментий гӀонца Ӏалашъю.
Белгалдаккхар
* ОагӀат:Физиология
БӀорахол
БӀорахол (гражда́нство) — бокъо́нцара бувзам ба сагаи паччахьалкхенеи юкъе. Из бувзам белгалбоалл шоайла цар долча бокъонашцеи, декхарашцеи, бехктокхамцеи.
Царг (маӀанаш)
Царг яхачун маӀанех да:
Оахаранаькъан Элмарзий ЧхьагӀа
Оа́харана́ькъан Элмарзий Чхьа́гӀа (Ахриев Чах Эльмурзиевич) — Россе Ӏилманхо, гӀалгӀай хьалхара мохктохкархо, юрист.
Вахара сурт оттадар
Оахаранаькъан ЧхьагӀа ваьв 1850 шера май бетта иттлагӀча дийнахьа Фуртовге. Цун да́ Элмарза ЖӀайрахой шахьара хьалххо хиннав, нана Хаматхананаькъан хиннай. Элмарзий дезале воӀал совгӀа йиъ йоӀ а хиннай.
1850—1860 шерашка Кавказа тӀеман тӀеххьара этап дӀайоаллача хана духьаллаттараш соцабеш операци хиннай йодаш. Цу хана моллагӀча цхьан моттигерча наха шоай мутӀахьа дерзадеш Эрсий Ӏаьдалга кхоачаш хиннад бераш. Цу берех хиннав 7 шу даьнна есаралла вига́ хинна ЧхьагӀа. КӀаьнк кхыча гӀалгӀай берашца Буро тӀа а воалаваь тӀеман кантонистий школе дӀачувеннав (1857—1862). Россе эскара эпсар хиннача цун даь-воша Темаркъас гӀо дар бахьан долаш Элмарза виӀий хьал кхыча берийчул дикагӀа хиннад, лерхӀам а кортамукъал а хиннай ЧхьагӀий кхычарел дукхагӀа. Цхьа ха яьлча, хоза сибат хинна кӀаьнк кхы ший бераш доацача эрсий полковника сесага́ везавенна хиннав. Цигара хьаийцав кӀаьнк шоашта кхеве. Царца вахаш цхьа юкъ яьннача гӀолла, 1862—1868 шерашка дешаш хиннав ЧхьагӀа Ставрополерча гимназе. Дукхача гӀалгӀаша Ӏилма ийца моттиг я из: Оахаранаькъан С., Байсаранаькъан А., Далганаькъан Эдал-Гири, Бекбузаранаькъан И., Дахкилганаькъан П., Малсаганаькъан К., кхыбараш а. Ше гимназе деша ваьгӀача 6 шера лерттӀа, тӀатеӀӀа къахьийга хьаийцад цо цу чу шийна мел хьийхар.
1860-70 шерашка Россе Импере къоабалдеш хиннад Даькъастен тархьар а этнографи а тахкар, ерригача Эрсечен Ӏилманхой юкъарлен филиалаш хьаелаш хиннай. Цу шерашка арадийнад кхыча белхашта лард хинна латташ дола Ӏилманхой тохкамаш. ЧхьагӀа эрсашта юкъе ва́харца дика гӀорваьнна хиннав ший хана баьхача наха юкъе.
1870-1874-ча шерашка Нежинерча лицее деша ваьгӀав. Цигара дийша ваьлча, Кавказа къамай бокъо тоае, нийсъе гӀерташ лелабаь болх бахьан долаш Далганаькъан Эдал-Гири санна («ший лоӀаме волаш») Кавказдехьа дӀавахийта́ хиннав из. ГӀозлой мехка тайп-тайпарча административни маьженашка болх лелабаьб. Ӏаьдала болх бахьан а тайп-тайпарча цӀеношка ва́ха дӀааха везаш хилар бахьан а Ӏилмани литературайи болх бе аьттув баьннабац цун.
1874 шера АьрхӀий 16 дийнахьа Оахаранаькъан ЧхьагӀа гӀулакха даржа кандидат (кандидат на служебную должность) волаш Каьлакерча кхела палате болх бе волавеннав. Цига 8 шера болх баьб цо кандидат волаш а, машара кхелахочун новкъост а, кхела следователь а волаш. 1882 шера Лайчилла 24 дийнахьа Елисаветпольски губерне уездашка паччахьалкхен мулка́ тӀахьежа агенталла дӀаийцав, 1889 шера наджгоанцхой 31 дийнахьа денз болх баьб къаьстта дола амалташ кхоачашду гӀулакхче а волаш. 1897 шера Села 27 дийнахьа денз — Нуха́ра набахтенаш лелаеча ралса директор хиннав. 1900 шера АьрхӀий 23 дийнахьа денз Елисаветпола губерне паччахьалкхен лаьтташтеи мулка́и зӀамагӀа вола тӀахьожар хиннав.
Ший 62 шу даьннача хана, 1912-ча шера сентябрь бетта 28-ча дийнахьа, могашал дика цахилар бахьан долаш, ше балхар мукъавалийтар дехаш каьхат а яздаь, балхара хьаваьннав из. Цул тӀехьагӀа Буро тӀа юхавена, цига вахаш цхьа шу ах шу ха а яьккха, 1914-ча шера апрель бетта 29-ча дийнахьа ЧхьагӀа веннав, диабет яхача лазарах.
ЧхьагӀас яздаь васкет хиннад, велча, ший даьй баьхача ший юрта дӀаволла ше, аьнна. Цо ма аллара, цун дехар кхоачашдеш, Фуртовге хьацӀа а вена, цу юртарча кашамашка дӀавеллав из ший даьй боахкача, тайпах болча наха.
Цун йоӀ Нинас хьаяхачох, ЧхьагӀа чӀоагӀа айхьеи Ӏимерзеи йистхила оамал йолаш вар, дош аргдолаш, веларгволаш. Оахаранаькъана цӀагӀа дукха дешаргаши, газеташи, тептараши гулдаь хиннад. ЧхьагӀа́ дукхагӀа везаш хинна оазархо — Некрасов Н. А..
Ди
Тайп-тайпарча Ӏилманхоша дувца хаттар да Оахаранаькъан ЧхьагӀий динах дар. Бусалба, жӀаргахой, тарматхой динах хинна хила мегаш ва яхаш дувц из наха. Матенаькъан Илеза техка хинначох, из лелаваь хьаийца хиннача гӀазкхаша провославхоех ваь хиннав из. 1968—1970 шерашка ГӀалгӀай мохк тохкаш из лелача хана ший даьша леладаь хинна тарматал тӀаэцарах уйлаш еш хиннав из, хӀана аьлча «матушкас» шийх жӀарг Ӏооллар мара кхы православхой динах хӀама хиннадац цун, цо ше хьаяьха́чох. Ц хьабакъда цу хана цун вайза хиннав ишта цун ханара хинна Гаьгий Угаза Терсмайл-Хьажа. Терсмейл-Хьажа бусалба дешар деша волавеннача хана денз ЧхьагӀийца новкъостий болаш чакхбаьннаб уж, цул тӀехьагӀа дукхача шерашка шоайла ухаш, гӀулакх леладаьд цар.
ЧхьагӀа веннав аьнна хезача, массехк ди даьннадоллаше, Сурхо тӀарча рузбан маьждиге ЧхьагӀийна тӀера Терсмейл-Хьажас дакъа ламаз даь хинналга хоам ба болаш. Цо хьагойт ЧхьагӀа бусалба саг хинна хилар. ХӀана аьлча, ховш ма хиллара бусалба на́ха́ тӀера мара деш дац дакъан-параз ламаз.
Дезал
Ӏоахаранаькъан ЧхьагӀас саг йоалаяь хиннай — Байсара Мочкъий йоӀ Аза. Цар шинне 5 дезалхо хиннав — 3 воӀи 2 йоӀи :
Балхаш
1871—1873 шерашка цун балхаш кепатехад Каьлаке «Сборник сведений о кавказских горцах» яхача дешарга тӀеи (Буро тӀа арахецача) «Терские ведомости» яхача газета тӀеи. Цун балхашка лоаман юрташкара боккхийча наха даь къамаьлаш да. Царех хӀаравар барайтталагӀча бӀаьшера хиннача гӀалгӀай культура Ӏадатай теш хиларал совгӀа, вурийтталагӀча бӀаьшераех дола даьшкара дувцараш хезá хиннав. Царгара хьа а ийца цо дӀаяздаьд: вахара кеп, оаламаш, мифаш, Ӏадаташ, шира текъамаш, юкъара бокъонаш, ритуалаш, цӀайнаш, гӀалгӀай къаман этногенетикай дувцараш. Цул совгӀа Ӏоахаранаькъан ЧхьагӀас гӀалгӀай Наьртий эпоса элементашта хьалхара сурт оттадаьд, масала, цо техкад ткъестлагӀча бӀаьшера а тӀехьа гӀалгӀаша дикача оагӀорахьа саг белгалвоаккхаш хилча «Нарт санна ва из!» оалаш хинналга.
ТӀехьагӀа, цун балхаш юха арахийца хиннад «Ингуши» (ГӀалгӀай) (1996) яхачеи, «Чах Ахриев. Избранное» (Оахаранаькъан ЧхьагӀа. Хержараш) яхачеи дешаргаш тӀа. ЧхьагӀа кхолламех, из дийна волча хана, пайда ийбаьб дукхача Кавказ тохкаш болча Ӏилманхоша, археологаша, этнографаша, россе юристаша: Леонтович И. Ф., Далгат К. Башир, Ковалевский М. М. кхычара а. Цунна тӀатовжаш хӀанз а тӀехьа диссертацеш язъю. ДӀахо гӀалгӀай социале-эконимикай вахарцара болх дӀабехьаб Байсаранаькъан Муртаза Мурада, Далганаькъан Эдал-Гире, Тутайнаькъан Албаста, иштта кхыча Ӏилманхоша а.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой
Проект:ГӀалгӀай мотт/Дошлорг
<templatestyles src="Ло:Дошлорг/styles.css" /> <h2 style="margin:0; padding:0; color:; font-size:100%; font-weight:bold; border:0"> ВИКИ-ПРОЕКТ <h2 style="margin:0; padding:0; color:; font-size:400%; font-weight:bold; border:0"> ГӀАЛГӀАЙ МОТТ
БукъатӀехкьяраш
БукъатӀехкьяраш (я) (Позвоно́чные, — хорда дийнатий кӀалтайпа. Лаьттан тӀеи фе́геи керте йола дийнатий тоаба (синоргашца цхьана). БукъатӀехкьяраш сов дукха хиларо а, уж тайп-тайпара хиларо а, лоадам бола экологе фактор ю царех.
ХӀанзарча дийнатий дунен чухьа уж букъатӀехкьяраш сов лакха лоадам болаш хиларах, вожаш юхе мел диса дола дийнаташ, шоайла уж тара деце а, систематикан йоаца тоаба царех хьа а яь хьакъоастадаьд, букъатӀехкйоацараш аьнна цӀи а тилла.
Татренаькъан Вахида Исроапал
Татренаькъан Вахида Исроапал (Татриев Исропил Вахитович) — гӀалгӀай оазархо. ГӀалгӀа Мехка йоазонхой союза доакъашхо.
Биографи
Татренаькъан Исроапал ваьв 1991 шера Ӏаьлий-юрта. Цигарча ишколе 9 класс яьккха ваьлча, 2007 шера Наьсарера аграрни техникуме деша этте, «бухгалтер» яха балхаговзал караерзаяьй. 2014 шера ГКУ «Студия искусств» яхача моттига «Телестуди» отделене Ӏомавала вахав, телевидене редактор хургволаш. Исроапала диплома-болх хилар фильм-очерк «Са рузкъа — нах ба», цӀихезача оазархочун Гаьгий Гирихана вахараи кхолламаи хетадаь. Экономикеи правоведенени институт яьккхай 2020 шера «Финансаши кредити» яхача факультете.
Исроапал байташ язъе волавеннав шийтта шу даьлча. Кхоллам гӀалгӀай меттала ба. Оазархочун байташ кепайийттай мехкара газетийи тептарийи оагӀонаш тӀа: «Сердало», «Литературни ГӀалгӀайче», «СелаӀад».
2013 шера ши гуллам арахийцаб Исроапала: «Вахарцара къамаьл», «Каралоацам».
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой
ТӀехе
ТӀехе́ (я) (поверхность) — моллагӀча хӀаман тӀехьанахье, цхьа оахам болаш кептар из яле а, ювцар шаьрал яле а.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ТӀехений дифференциальни геометри ОагӀат:Аналитика геометри ОагӀат:Топологи * ОагӀат:Маломерни топологи
Культура
Культу́ра (я) (хьадаьннад cultura — «кийчдар» яхачун маӀане, тӀехьагӀа — кхедар, дешар, дегӀада́р, ле́рхӀам), иштта товшхал — адамий вахара чу геттара даьржача маӀане лела кхетам. Культура яхар сага леладер цхьан куцан тӀехьа аргӀан тӀехьа хилар тӀадужадеш долча низамий гуллам ба. Юкъара маӀан хьалаьцача культура аьлча кхетадешдар да моллагӀа дола адамий дер, мичча тайпара хетар дӀаалари, дӀагойтари, кхетадари юкъе додаш; сага а социумо а поалхам Ӏоабар. Культура адамий субъектали объектали гойташ а отт (оамал, гӀулакх довзар, Ӏомадаьр, говзал, Ӏилма). Культура тохк философе, культурологе, тархьаро, исбахьале йовзаро, лингвистикас (этнолингвистикас), политологе, этнологе, психологе, экономикас, педагогикас иштта кхычара а.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Социология культуры ОагӀат:Социальный конструкционизм ОагӀат:Понятия социальной философии
ТӀера тӀехкий гом
ЭкзотӀехкий гом е тӀера тӀехкий гом — дукхагӀа мел долча бӀукъатӀехкйоацарашка бола тӀехкий гом. Цхьаццачара лаза (раковина) хьисапе я (цхьалхагӀъяраш, моллюскаш), кхычара кутикула я (членистоногичара хитина гӀагӀ). Цар белгалонех белгало я оагилга организмаш цу го́ма чу ца хилар.
Юкъера хьоа
Юкъера хьоа (ба), е мезэнцефалон (я) (Mesencephalon; «мезэнцефалон» яха термин хьаяьннай μέσος — «месос» — юкъера яхачохи ἐγκέφᾰλος — «энкефалос» — ма дарра аьлча «керта чу боаллар» (керта хьоа ба ловшбар) яхачохи ) — букъатӀехк йолча дийнатий керта хьаь ралс. ХитӀоара кхаь первични хьаь ахкаргех юкъерчачох отт из. Боккха лоадам бола физиологе функцеш Ӏалашъю юкъерча хьаьво, царех я бӀаргса, хазар, болама́ доалдар, набарий циклий регуляци, сома хилар, юкъера нервий система хьалхьоаяра (корзагӀъяккхара) юкъера хьал лоаттадар, терко тӀаяхийтар, ориентацени, лорадараи, юхатохараи рефлексаш, лазар хоадалара боарам хувцар, тӀехье хилар де́зарца хоттаденнар, дегӀа температура.
Анатоме лоаттам
Юкъера хьоа биъ гувна лакхерчеи лохерчеи гувнашта нийса боаттӀабийя, хьувкха дукхагӀа йолча хана. Юкъера хьоа сенах латт дагала́ца аттагӀа хургдолаш цу юкъерча хьаь боаттӀабар кӀалтӀараяьккхача чан батаца дистар да: цӀе тӀумараш цу чан «бирса» бӀаргаш хул, хьаь когилгий кӀийленаш цун лергаш хул, хьаь тхов — цун чӀенг, хӀаьта юкъерча хьаь ка́ди хьаь когилгий дегӀамаши цу чан бата хургья.
Юкъера хьоа латт тховнахи юкъерча хьаь ка́да даькъахи, Сильвиева водопроводахи, хьаь когилгехи, иштта нервий хаьса къастта яьдача тӀумарехи курсехи. Юкъерча хьаь тӀехьашкахьара (цӀоган, каудальни) гӀай варолия тӀийнахи хьаьлгахи латтача тӀехьашкарча хьаьца (метэнцефалонаца) да. Хьалхашкахьара (мерий е зӀокий, ростральни) гӀай юкъхьаьца да (таламусахи, субталамусахи, гипоталамусахи, эпиталамусахи иштта кхычарехи латташ бола).
Белгалдаккхар
*
Коача тӀехкий гом
ГидротӀехкий гом е коача тӀехкий гом яхар цхьадолча дийнатий бола тӀехкий гом. Масала паразиташ йолча гергача нӀаний ба гидротӀехкий гом. Цар дегӀ даьсса гали саннна да чухье хиво юз, хӀаьта цу «гале» пенаш пхьидий хьоасех даь да. Пхьидий хьоасаша из хий Ӏоткъам а беш теӀаду, цудухьа мӀаьда а йоацаш, дегӀа кеп ондо́ хул.
Чура тӀехкий гом
ЭндотӀехкий гом е чура тӀехкий гом (е лоацца «тӀехкий гом») букъатӀехкйолчара тӀехкий гом. Кхаьта́ бола маьжений гуллам ба из мезенхимах хьахулаш йоагӀаш йола. Къаьста яьдача тӀехкех латт шоайла чачхамаи, тӀехкаи кӀадаша е фиброзай кӀадаша хетта йолча. Цар цхьана ӀотаӀа-лелийтача ража мела (пассивни) дакъа ду.
ТӀехкий гом бекъ:
Бехкама (условно) иштта тутенни, тутен кӀалхенни а екъ. Тутен кӀалхе туте мел йоаца тӀехк я.
Зоотехни
Зоотехни (я) (Зоотехния) — хьайбаш, оалхазараш, оакхарий дебарга, кхабарга, лерттӀача хьалашка леладар тохка Ӏилма.
Зирхата номер
Зирхата номер (я) (атомный номер)
Рабфак
Рабфак (я) (хьадаьннад рабочий факультет яхачох) е болхлой факультет — йизза школа чакхъяккханза болчарна хьаяь хинна СССР-а учреждени. Рабфакаша кийчбеш хиннаб лакхера дешар деша ловш бола нах. Цу факультеташка 3-4 шера деша дезаш хиннад. 1919-1940-ча шерашка мара хиннаяц уж.
Лерг
Лерг (да) (ухо; auris) — хӀама хьахозаргдолаш дийнаташта езаш йола чоалхане маьже. Хорда́ дукхагӀа мел долча дийнатий лерго хӀама хьахазийтарал совгӀа цхьаькха цхьа хӀама ду: га́ра ца доаллаш дегӀ лоаттадайт цо. БукъатӀехк йолча дийнаташка лерг шиъ хул, уж тутен чоажа тӀехкашка доахк. Дакхадийнатий (сага а) лергаш тӀехьанахьара лазаш доахкаш да.
Сага лерг 8 до 20,000 Гц-агара хьалйолаенна йола оазий талгӀеш хоалуш да, е вешта аьлча секунда́ 8 оазий талгӀенал дукхагӀа лергах хьокхалуш хуле, уж цунна хоалургда — сага́ хӀама дӀахозаргда.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Акустика ОагӀат:Анатоми ОагӀат:Хоалама маьженаш ОагӀат:Оториноларингологи *
Ленина никъ (газет)
Ленина никъ
Белгалдаккхар
ОагӀат:Газеты на ингушском языке ОагӀат:Газеты на русском языке ОагӀат:ГӀалгӀайчен газеташ
ГӀалгӀай
ГӀалгӀай (ба) (Ингуши) — Даькъастера къам. ГӀалгӀайче а, Ӏаьдало хӀирий доазонгахьа лоархӀача ГӀалме шахьареи Буро тӀеи хьалха денз даха къам да. Иштта, дуккха хана денз баьхаб Нохчий мехка хӀанзарча Серноводски шахьареи Оарштхой-Фарта шахьареи. Цул совгӀа гӀалгӀай диаспораш я цхьайолча паччахьалкхенашка Европеи, Юкъерча Азеи, Гаргарча Малхбоалеи. Дерригача дунен тӀа гӀалгӀай 1 млн саг ва.
ГӀалгӀаша бувцар гӀалгӀай мотт ба, гӀалгӀай йоазув кириллица ларда тӀа латт. Лелабеш бола ди Ислам ба.
Антропологе тайпа
«Кавказа раса» (, «Caucasian race») яхача терминаца белгалйоаккх кӀай раса, масала, ингалсий метта. Из белгалдаьр цӀихеза немций Ӏилманхо ва — Иоганн Фридрих Блуменбах. Цун хетар «Кавказ — адамле хьадаьнна моттиг» я. Кавказе дахаш дола къамаш цӀийца эггара цӀенагӀа да аьнна яздаьд цо. Цу Кавказа расай Къулбаседа Кавказера вариант я — Кавказа антропологе тайпа. Из тайпа белгалдоаккх тахан юкъерча Кавказе дахача къамашка, кобански археологе культура яьржа хинначеи (вай з. хь. II бӀаьшера юкъера денз — I бӀаьшера чаккхенга кхаччалца) аланой (I—XV бӀаьшерашка) баьхачеи. Шира гӀалгӀай тархьар тохкаш хиннача Ф. И. Горепекина яздаьд:
Антрополог хиннача В. В. Бунака яздаьд:
ЖӀаргахой ди
Тархьархо хиннача Далгат Башира хьаяьха́чох, жӀаргахой ди ГӀалгӀай мехка эггара хьалхагӀа XтбӀаьшера гарга чубаьннаб Гуржашкахьара, цудухьа ди кхайко́ бехка́ хиннараш а гуржий хиннаб. Нохчийи ГӀалгӀайи мехкашка хӀанз а тӀехьа дуккха цу ханара гӀишлош а, вешта жӀаргахой ди хинна хилара белгалонаш а я, селлара из чӀоагӀа баьржар хилар бахьан долаш. Ӏилманхочун балхашка дукха тайп-тайпара юкъерча бӀаьшерашка баьха́ча тархьархойи наькъахойи тешалаш доалдаьд, цар яьха́чох, гӀалгӀай лаьтта киназаш дийтта́ хиннад, монастырь етта́ хинна а хила мег. Къаьстта аьлча, къаман немций хиннача Иоганн Гюльденштедти Петра-Симон Палласи яхача Ӏилманхоша XVIII бӀаьшера уж ГӀалгӀай мехка хинначул тӀехьагӀа даьча тешалашта тӀатовжаш хилча, ТкъобӀаь-Ерда чу (IX—X бӀаьшерашка етта хинна йолча ) «дошо, сигала, Ӏаьржача бесара алапашца яздаь хинна» жайнаш даьда́д, иштта наӀара сана тӀа, чувоаллаш, «готикай алапашца» йоазош дар яхаш дувцаш а хиннаб.
Ислам
ГӀалгӀай сунний бусалба ба, шафиӀий мацабах а ба. Суфий тӀарийкъаташта юкъера леладеш шиъ да: къадарийи накъшбандийи.
Ислам гӀалгӀашта юкъе дала доладеннад кхы а VIII бӀаьшера, Ӏарбий Даьра аьлега гӀоллеи Дербентага гӀоллеи хазараштеи аланоштеи духьала тӀемаш де ухача хана. Цу ханара я аьнна лоархӀаш я Кистий чӀоже уллача Аьрзи яхача юрта корадаь дола борзах даь дола аьрзи («Сулейма аьрзи»). Яьккха́ча феса́ юкъе а нийсденна кхаьча хила дезаш да из укхаза ГӀалгӀай Лоам. Тахан из зӀамига бӀалгӀа бусалба исбахьален борзах яьча хӀамашта юкъера эггара ширагӀа я аьнна лоархӀ Ӏилманхоша. Из аьрзи тхьамагӀа мо леладеш хиннад Аьрзе баьха́ча гӀалгӀаша, цӀенгагара-цӀенга воккха-воккхагӀчунга а кхоачаш. ХӀаьта, ЖӀайрах яхача юрта цӀи ювзаенна хила езаш я йоах Ӏилманхоша Джаррахь ибн ӀабдуллахӀ яхача Ӏарбий бӀунбаьччаца.
ГӀалгӀаша бусалба ди лелабеш хинналга тешалдеш йоазонаш да XVIII бӀаьшера, ишта Вахушти Багратиони яхачо яздаьд Ангуштара нах сунний бусалба ба аьнна. Цхьабакъда беррига гӀалгӀай бусалба хьахиннабац Илисха-Юртара Киший Хьажа XIX бӀаьшера ГӀалгӀайче хьавенача хана мара. Цу хана денз гӀалгӀашта юкъе даьржад суфий тӀарийкъаташ: къадарийи накъшбандийи.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай ОагӀат:Эрсечен къамаш ОагӀат:Кавказа къамаш
Дэвид Вудард
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Баьб 1964 шера ОагӀат:Нах алапатах
Аьхарте
А́ьхарте́ (я) е Аьхартди (да) (الآخرة — чаккхе, тӀеххьара, хургдола вахар), маӀад — бусулба дингахьа цаӀ мара йоаца дилла́ хургйола Ӏел. Аьхарте мара лоадам болаш хила йиш яц бусулба сага́. Цу дешаца укх дунен чаккхенах а цӀи йоах, валара́ тӀехьа хургдолча даим долча ва́харах а цӀи йоах.
Аьхартди латт зӀамигачеи йоккхачеи дунен чаккхенех. ЗӀамига чаккхе валар да. Йоккхача Дунен Чаккхенах да Къемат дии, ялсмалеи, жожагӀатеи. Йоккха Дунен Чаккхе яхар Исрафил малайко хьалхарчеи шолагӀчеи су́ра чу фо тахара юкъера юкъ я.
Этимологи
Аьхарте яхар гӀалгӀай метта Ӏарбий «а́хирахӀ» яхача дешагара доагӀ. Ӏарбаша аьхартенах «يَوْمُ الْآخِرَة» оал, цун маӀан «тӀеххьара ди» аьнна оттаде йиш я.
Аьхартеи ер дунеи
Аьхарте укх дуненна, дунен ва́хара́ духьалъувттаду. Аьхартенах иштта аль-маӀад оал. Мухьаммад Пайхамара, Даьлера салот-салам хилда цунна, массаза дунен ва́харца аьхарте юсташ хиннай, дунен ва́хар аьхартенга дехкаш. Мел даьчох бекхам бала безаргболча дуненах тӀахьехаш хиннав из. Бусулба дингахьа аьхартенах бола кхетам харц дуне (хӀанзардар) бакъ дуненна духьал а увттадарца боагӀ (ялсмаленах, жожагӀатенах, дийнавергхиларах, Кхела денах болча кхетамца цхьана).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ислама терминаш ОагӀат:Ӏелаш ОагӀат:Ислама философи ОагӀат:Ӏоажала тӀехьадоагӀа вахар
ДаьгӀасте
Да́ьгӀасте, Селий мохк, е Селехье, Селий республика (я) — Россе Федераце субъект, цун лоаттама республика. Эггара зӀилбухехьа улла субъект (республика) я Россе Федераце чу, иштта Даькъастен федеральни гóма лоаттамáи Даькъастен экономикай шахьараи юкъейоагӀаш я. ДаьгӀаcте кхеллай 1921 шера наджгоанцхой бетта 20 дийнахьа. НанагӀала — Махачкхаьлл я. 50 270 км² боккха ба Селий мохк, 3 015 660 саг ва цига вахаш.
ЗӀилбухехьа Селий Мехка гӀай да ГӀозлойченца, Гуржий Мехкаца зӀизбухе-малхбузехьа да, иштта малхбузехьа цун гӀай да Нохчий Мехкаца, Ставропола краяца гӀинбухе-малхбузехьа да, хӀаьта ГӀалмакхой Мехкаца духхьала гӀинбухехьа да.
Паччахьалкхен метташ лоархӀ эрсийи ДаьгӀасте мел дахача къамай метташи. Царна юкъера ший йоазув а официальни статус а йолаш ба массехк мотт: маӀарлойи, агӀлойи, гӀозлойи, доаргӀойи, гӀумкийи, гӀазгӀумкийи, лаьзгийи, ногӀойи, мухӀдойи, тӀабасройи, таьтийи, цӀахбийи, нохчийи.
Белгалдаккхар
<references group="комм."/>
ТӀатовжамаш
*
ЧӀибал
ЧӀибал (я) (оболочка) — цхьайолча хӀаман ерригача тӀехенна тӀакхелла йола чкъор, боал.
Оахаранаькъан ГӀойберда Нурдин
Оа́харанаькъан ГӀо́йберда Нурди́н (Ахриев Нуреддин Габертович) — цӀихеза гӀалгӀай энциклопедист, филолог-арабист, таржамхо, тархьархо, Россе комунистий цӀеча эскара эпсар. ГӀалгӀашта юкъе Москверча паччахьалкхен университете 40 шерал совгӀа болх цо мара баь хиннабац.
Биографи
Оахаранаькъан Нурдин ваьв 1904 шера Михий 17 дийнахьа Буро тӀа. Цун да́ — ГӀойберд полковник звани йолаш эпсар хиннав. Нурдина даь-да — Мусоста Темаркъа, иштта полковник а волаш эпсар хиннав эрсий кавалере чу, турпал а волаш эрсий-туркий тӀема тӀа кхелхав из 1878 шера.
1933 шера Нурдина да веннача хана цун 13 шу кхы а дизза хиннадац. Ший нана — Куркъийнаькъан ГӀойрбика Заби, дагайоагӀаш хиннаяц цунна, 3 шу даьннача хана дӀакхелхай из. Нанас кӀаьнках Мусост аьнна цӀи тилла хиннай, цун даь-даь-даь цӀерагӀа, амма Нурдин яха цӀи дӀачӀоагӀаеннай тӀехьагӀа.
Кхелхав 1987 шера Ардара 14 дийнахьа Москоа. ДӀавелла воалл лоам, ГӀалгӀайче.
Пхалг
Пхалг (ба), дукх.т. пхалгаш (да) (venula «зӀамига пха, пхалг», венула) — кӀезига кислород йоалла пхаьний цӀий капиллярашкара пхаьнашка кхухьа кагий миаш. Капиллярий ма́за баьлча долх пхалгаш.
Гистологи
Пхалга юкъйист 20-100 мкм я. Пхалгий пенаш кхаь чӀибалах латт: чурчеи, юкъерчеи, тӀерчеи.
Пхалгий тайпаш
Пхалгаш кхаь тайпара хул:
Эволюци
Биологе эволю́ци (хьадаьннад evolutio — «хьадоаржадар» яхачох) — популяций генетикан лоаттам хувцабаларцеи, адаптацеш хьахиларцеи, Биологе кепаш хьахиларцеим йоврцеии, экоражи биосфераи эргая́ларцеи цхьана хула дийна Ӏалам дегӀада́ра естесственни процесс.
Литература
ОагӀат:Эволюце биологи
Царг
Царгаш — дукхагӀа мел долча букъатӀехк йолча дийнатий бага дукхача доакъоех латта тӀехках хьахинна маьже. Цхьадолча чкъаьрашка царгаш иштта къамарга шода чу а йоахк. Царгаш эш даар хьалаца аьннеи, из бага лоаттаде аьннеи, хьокхаде аьннеи, иштта дулхах дажача дийнаташта даар эттӀаде езаш хул, хӀаьта цхьадолча дийнаташка (пилашка, сувсакхаговрашка иштта кхычарга) йола царгаш лорадала аьннеи тӀакхета аьннеи еза — кӀомсараш
Царгаш чкъаьрий плакоиднича чкъорах хьахиннай. хи-тӀоара царгаш хьахилар багара эпителий хобаяларца (эпителия хоборг — эпителиальная складка) дувзаденна да. Цу хоборгах — «царга пластинка» оал. Эггара цхьалхагӀа йола царга кеп конуса хьисапеяр я, цу тайпара царгаш дукхагӀча чкъаьрийи, хичу-фе дахача дийнатийи, текхадийнатийи я. Дакхадийнатий царгаш кхача хьокхае аьнна эш, цудухьа цар царгий кеп чоалханегӀа я, уж кепага хьежжа екъаш а я (гетеродонтизм): хьалхашкара царгаш, къоахкаш, моляраш (кха́лаш).
ЗӀилбухера оакафорд
ЗӀилбухера оакафорд (Ю́жный океа́н, Southern Ocean) — иштта цӀи йоаккх Тийнеи Малхбузереи ХӀиндийи оакафордий зӀилбухерча доакъоех, уж цхьана вӀашагӀтехача. Иштта Ӏилманхоша (2000 шера денз дуккхача паччахьалкхенаша) белгалбоах ЗӀилбухера оакафорд къаьстта «пхелагӀа оакафорд» аьнна.
Цун хьатӀаийца аре — 20,327 млн км² я. Юкъера кӀоаргал — 3270 м. Эггара кӀоаргагӀа моттиг — 8264 м.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оакафордаш
Ваьраи кепаи юкъера рангаш
Ва́ьра́и ке́па́и юкъе́ра биоло́ге́ таксо́ний ра́нгаш (я) (Ра́нги биологи́ческих таксо́нов ме́жду ро́дом и ви́дом) — таксономе чу ваьрал кӀалагӀеи кепал лакхагӀеи йолха рангаш.
Цу рангий мугӀами, цар цӀераши тайп-тайпарча биологе номенклатурий кодексашка башх-башха я.
Ботанике ваьра́и кепа́и юкъе 6 ранг белгалйоах (лагӀа лохадаларах):
Зоологе чуи бактериологе чуи цхьа ранг мара лелаяц цу тайпара, из я кӀалваьр. Зоологе чу иштта кепий комплекс яхаш термин я лелаеш, доазув тоха низткъо дола массайтта кеп хилча.
Ваьраи кепаи юкъе ранг йола таксонаш
Ботаникай номенклатурай халкъашта юкъерча кодексо ваьрал лохагӀеи кепал лакхагӀеи ялх ранг тӀаэц. Цар цӀераш шин е кхы дукхагӀча дешал латт. Царех хьалхардар уж таксонаш шийх дӀакхетача ваьра цӀи я, цул тӀехьагӀа цу таксоний рангаш белгалйоаха дешаш долх, тӀаккха цу таксоний шоай цӀераш йолх. Тувлавеш ца хуле, цу таксоний ший цӀи а йоацаш, лохагӀа йоагӀача таксоний цӀи лелае тарлу цо.
Материалаша духьале яр
Материалаша духьале яр (Сопротивление материалов, къамаьла юкъе сопромат, Strength of materials — материалий чӀоагӀал) — машении конструкцийи оаттхалаш мел чӀоагӀеи тешамеи я тохка Ӏилма. МоллагӀа хӀаманна тӀабахийта йиш йола низ тохк цо, из объект юхарг а йоацаш е талхарг а йоацаш. Из гӀулакх цо Ӏалашду цу объекта лоаттами, чулоацами лахарца.
Литература
*
Мохлой
Мохлой — гӀалгӀай тайпа. Мохлой тайпа хьадаьннад Мохале яхача кхаьллара. Тархьаре Мохлой баьхаб «Мохале» яхача шахьара юкъе.
ЦӀе бос
ЦӀе бос (красный) — гуш йолча спектра йӀаьха талгӀеш йолча даькъера  бесий мохк, сага бӀарго хьалоацаш йола эггара кӀезигагӀа йола  электромагнитни зӀанархецара  частота. Спектре цӀеча беса сага хеталораш 630—760 нанометр йӀаьха йола талгӀеш я, 476—394 терагерц частота я из.
RGB системе керттерча кхаь бесаех бос ба, цунна тӀатоха бос баьццара-сийна ба.
Ӏалама басараши пигменташи
СелаӀадагахьа гуча цӀеча бесал совнагӀа (из а маьлха сердало спектра́ е́къар бахьан долаш хьахиннаб) дукха хана денз Ӏалама цӀе басараши пигменташи леладаьд на́ха:
Хамхой Висангире Ваха
Вахар
Хамхоев Ваха 1952-ча шера Михий 11-ча дийнахьа ваьв Карагагдац областа Оскарлвски шахьаре уллача Актасты оалача станце. Цигара цӀагӀарбараш Ваха а ийца, Экажакъонгий-Юрта баьннаб. Кхелхав 2014-ча шера саькур 15 дийнахьа.
Фусам
Сесаг — Котаганаькъан Ювсапа Ӏашат; Дезал:
ЧӀибал (гӀишлонхой механика)
ЧӀибал (я) (оболочка) материалаша духьале яра чу — цхьа боарам кхыча шиннел дуккха боккхагӀа бола де́гӀа геометре кеп.
Карарча хана, чӀибалий теори гӀишлонхой механика къаьсста ралс санна белгалйоах.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Сопротивление материалов ОагӀат:Строительная механика
Паччахьалкхенийи кортамукъа доацача лаьттийи майда
Майдага гӀолла гулъяь йолча паччахьалкхений, кортамукъа доацача лаьттийи мугӀам.
ТӀатовжамаш
Майда Майда
Органикай дунен система
Орга́никай дуне́н систе́ма (Система органического мира) — укх дунен тӀа хӀанз мел долчеи хьалха мел хинначеи организмий сурт оттадара система.
Дийнача хӀамай дуненгахьа массайтта миллион кеп я лоархӀаш. Из мел йола кепаш тайп-тайпара хилар а царна юкъера башхало хилар а тохкаш я, органикай дунен система оттае декхар долаш йола биологе систематика.
Оагилга́ йоацараш
Оагилга лоаттам боацача дийнача организмий гуллам. «Оагилга́ йоацараш» яхар вирусаш яхачун синоним санна а леладу каст-кастта. 2003-ча шера юкъеяьнна термин я из карарча хана йовзаш мел йолча вирусел чоалханегӀа йола мимивирус хьайийлача хана. Оагилгачарех, эволюци а яь, хьахинна хила мегаш я из. Вирусел совгӀа оагилга́ доацачарех лоархӀ вироидаши вирусоидаши, иштта, цхьайола инфекционни агенташ а лоархӀ, цар геном ДНК е РНК хьисапе ца хилча (масала, прионаш).
Вирусаш
Оагилга́ йоаца инфекце агент я, дийнача оагилгашка мара я́ха-ле́ла могаш йоаца. Вирусаш моллагӀча организма Ӏаткъа йиш йола я баьцовгӀашкареи дийнаташкаре Ӏойолаенна нӀа́нкӀигашкеи археишкеи кхаччалца (нӀа́нкӀигий вирусех дукхагӀча хана нӀанкӀигафагаш оал). Иштта вирусашта зе деш йола вирусаш а я йовзаш (вирусаш-сателлиташ).
Балтиморах йола классификаци
Нобеля преме лаурет хиннача биолог Дэвид Балтимора оттаяь хиннай вирусий классификаци. ХӀанзара классификаци ICTV классификаци а, Балтиморах йола классификаци а вӀашагӀ а тохаш лелаю. Цу система́ юкъе 7 керттера тоаба я :
Вироидаш
БаьцовгӀашта зе деш йола хӀамаш я. Лоацига йолча цхьан зӀанара РНК-ах латт уж, из зӀы Массехк бӀаь нуклеотид юкъейодаш а я гӀоза хьисапе къайла а я. Вирусашка хулаш йола белоках оболочка яц цар. Эггара зӀамагӀа йола scRNA вироидаш (зӀамига цитоплазман РНК) дуга тӀа ӀажагӀа Ӏатташ тӀайоалийтача вируса́ (RYMV, rice yellow mottle sobemovirus) Ӏаткъаш я, 220 нуклеотид мара а яц цар. ДикагӀа кхетадергдолаш: лазар хулийташ йолча эггара зӀамагӀча вируса геном 2000 нуклеотид совгӀа нуклеотид йолаш я. Вироидаш хьайийлар а, 1971 шера царна цӀи еннар Теодор Отто Динер ва.
Прокариоташ
Цхьан оагилга́ йола дийна организмаш я. Эукариоташка санна ший доазув дола оагилга тӀум а, кхыйола чура мембранни органеллаш а яц цар.
Россе Федерацен субъекташ
Россе Федерацен субъекташ (федерацен субъекташ) е регионаш (субъекты Российской Федерации) — Россе Федерацен лакхерча гӀатах долча лаьттан доакъой (единицай) цӀи я.
Чура лерг
Чурча лерга лоаттам
Чура лерг цаӀ шоллагӀча чу уллача кхаь керттерча даькъах латт:
ТӀехка тувлорг
ТӀехка тувлорг Чоажа тӀехка чу яхаш йолча метте йоалл. Из тувлорг тӀехкех хьахинна йола чений (полости) система я, хӀаьта цу ченашта чухьанахьа пордонах латта тувлорг йоалл.
ТӀехка лабиринта чу кхо дакъа белгалдоах массаза:
Сага митал хьалхашка йоалл, ахгерга каналаш тӀехьашка йоахк, хӀаьта царна юкъе нийсача кепах йоаца наӀартӀен че йоалл. Пордо́н тувлорг тӀехка тувлорга чу улландаь цун санна кеп а, доакъош а долаш я, зӀамагӀа хилар мара башхало йоацаш. Шин тувлорга́ юкъе перилимфа яха коачалах я. Пордон тувлорга чу а я коачал, цунах эндолимфа оал. Перилимфа БукъатӀехкашкеи цӀийна плазма чуи долча коачала тара я, хӀаьта эндолимфа оагилга чурча коачала тара я.
Митал
Митал хазара маьже я. ТӀехках йола канал я из. Из канал керттерча соан гонахьа шиъ-ах гобоаккхаш чукхаст. Митал Ӏохоадаяьчул тӀехьагӀа лакхера-лохера кӀезига тӀатоаӀаяь йола, 9 мм шереи 5 мм лакхеи йола, конус я. Из канал 32 мм хиллал йӀаьха я.
НаӀартӀеи ахгерга каналаши
НаӀартӀеи (преддверие) ахгерга каналаши дегӀ га́ра ца далийта эшаш я. Ахгерга каналаш кхаь цаӀ-шоллагӀчунна паралельний йолча ченех латт, царна чу екъо́ йола ах чакхсадоагӀа коачал я. Каналашка чухьа чош доахк, уж чош коачала чу да́д. КӀезига мукха дегӀ е корта меттахьарбаьлча, каналашка йолча коачало чош оагаду, уж оагадалраца нервий импульсаш хьахул наӀартӀен (вестибулярни) нерва чу. Уж импульсаш цуссахьате хьаь чу йолх дегӀ меттахьардаьнналга хоам беш.
ДегӀада́р
Чура лерг чӀоагӀа хьалха хьахила долалу — хи-тӀоара диълагӀа кӀира до́дача хана. Цкъарчоа мӀаьдгӀирга хьисапе болча хьаьн йисте доалл лерг, цу хана сомъенна эктодерма мара дац из. Кера чу долаш ийс кӀира далалехьа хьахинна даьнна хул лерг, цхьабакъда тувлоргаш бер Ӏодаь шу чакхдоаллача хана мара совцац йоккхахила. Филогенетикага диллача, дегӀ гара ца доалийта (вестибулярни) чурча лерга ралс эггара ширагӀа лоархӀ.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Анатоми ОагӀат:Сага анатоми ОагӀат:Оториноларингология] [[ОагӀат:Органы чувств ОагӀат:Лерг
Кхела ди
Кхела ди (Судный день) ИбрахӀим Пайхамарагара доагӀача динашка — укх дунен тӀехьара ди да. Цу дийнахьа Дала адамашта кхел ергья маьл баьккхараши къа даьраши белгалбоахаргболаш. Кхыча маӀанах — Дунен чаккхе (конец света).
Бацой
Ба́цой, фаьппий-бацой (ба) (, цхь.т. — ; ბაცბები, წოვათუშები, бацби́йцы, цова-туши́ны, бей, ба́цой), гӀалгӀай меттала цхь.т.: ба́цо — Гуржехьа КахтӀойче дахаш дола къам. МоцагӀа гӀалгӀай лоамара ара а байна ТушетӀе баха Ӏохайшача гӀалгӀаех хьабаьнна лоархӀаш ба. Динах бацой православхой ба, вайнаха юкъе уж мара бац из ди лелабеш. Дукхалага дилача 2017 шера бацой 3000 гаргга хиннаб.
ДӀа-хьа баха ховшари дукхали
ТушетӀе бацой хьабаьхкаб ГӀалгӀай лоамара. ТушетӀе, Ӏандий ГӀойсу яхача хин лакхахьа уж баьхаб тушхошца цхьана. СССР 1926 шера нах дӀаязбаьча хана бацби е цова-тушин аьнна дӀаязвенна алхха 7 саг хиннав — уж хиннай пхье Ӏеш хинна 7 кхалсаг; Гуржий ССРе Телавски уезде дӀаязбаь хиннаб бацой мотт бувцаш 2 564 саг. ХӀанзарча хана дукхагӀа мел бола бацой КӀахтӀойче бах, Алазани яхача хин лакхахьа уллача Земо-Алвани яхача юрта.
Тархьар
ДукхагӀа болча тохкамхоша, къаьстта гуржий болчара а, йоах бацой гӀалгӀаех хьабаьннаб. ГӀалгӀай а бацой а къаман оаламашка дувц иштта, бацой ГӀалгӀай лоамара хьабаьхкалга. Цхьацца моттигашка хьоахадаьчох, гӀалгӀай (фаьппий, къаьна ханашка кистий) юххьанцара ТушетӀе хьалбаьхка баха ховшар хиннад XVI бӀаьшу чакхдоаллаш е XVII бӀаьшу долалуш.
П. К. Услар яхачо бацой нохчех дӀатохаш хиннаб.
Мотт
Бацой къаман мотт бацой мотт ба, иштта гуржий мотт а лебу. ЦӀихезача гуржий тохкамхочо С. И. Макалатияс кхы а 1933 шера яздаьд бацоша бувца мотт гӀалгӀай мотт болга.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Гуржехьен къамаш ОагӀат:Вайнах ОагӀат:ГӀалгӀай тархьар
Ӏарбий ахгӀайре
Ӏарбий ахгӀайре (я) (Арави́йский полуо́стров, е , Ара́ви) —  Азен зӀилбухе-малхбузехьара ахгӀайре. Эггара йоккхагӀа йола ахгӀайре я укх дунен тӀа — 3,25 млн км² гаргга.
Дега-миай система
Дега-миай система (я) (сердéчно-сосу́дистая систéма) — дийнатий а сага а организма чу цӀий кхестар Ӏалашдеш йола маьжений система. Дега-миай системай керттерча балхех да маьженашкеи кӀадашкеи кислород а, вешта органикай хӀамаш а кхухьаш уж кхабари, цунца цхьана кӀор-миста гази метаболизма кхыдола сурсаташи дӀаийцари.
Дега-миай система тӀа, цӀий кхестарал совнагӀа, кхы а маьженашкареи кӀадашкареи лимфа хьаялар а ӀотӀакхет. Лимфа лимфан миашкеи, оъашкеи лимфан системай протокашкеи гӀолла йо́д, тӀаккха пхаьний системах кхет динбехка пхаьнаш хотталуча метте.
Дега-миай система юкъе керттера ши да́къа белгалдаккха йиш я: миаши доги. Дего цӀий цхьан метте ца латтийташ, из хьа чу а озаш миашка арадетт, тӀаккха миашка гӀолла из цӀий маьженашкеи кӀадашкеи дӀа а кхоач, дог долча юха а доагӀ.
Белгалдаккхар
*
Мата
Мата (я) — мохк е даьймохк аьнна маӀан дола ширдаьнна гӀалгӀай дош.
Сунт
Сунт (я) (да́мба, плоти́на, запру́да) — додача хин пхорагӀа оттадеш дола гидротехнически догӀар. Сунт ше а хьахул хиво лакхехьара Ӏокхехьа́ча гаьнех, нувхех. Сунт на́ха тох цхьа гӀулакх кхоачашдара духьа, масала, Ӏама́ хий Ӏоаде е электростанци йилла.
Сага царгаш
Сага царгаш еза кхача бохабеши, боаттӀабеши хьокхабе аьнна. Царг дукхагӀа дентинахи (царга дулх) пульпахи (царга тӀум) уж тӀакхоллача сирахи латт. ХӀара царга ший кепи, царгий мугӀара юкъе къаьстта йола моттиги я, иштта хӀарачун ший нервийи, миайи, лимфай раж а я.
ЛерттӀача хьалан тӀехьа сагага 28-32 царг я. Царгаш берийъяраши, даимаяраши хул.
Берий царгаш 20 хул: 8 хьалхашкара царги, 4 къоахки, 8 кхалеи. Царгаш 3 бутт баьннаса зана дез араювла йолалу. 6 шу даьннача хана денз 13 шу даллалца берий царгаш даима йолча царгаш хувцалу.
Даима йолча царгех лоархӀ: 8 хьалхашкара царги, 4 къоахки, 8 премоляри, 8-12 моляри (кхала). Наггахьа совлен йола царгаш а гучаювла (берий а, даимаяраш а). Кхетама кхалаш е пхьарцаргаш оалаш йола кхоалагӀа кхалаш цахилар гӀаьххьа лоархӀ, ха мел йода дукхагӀа болча Ӏилманхоша рудименташ я аьнна а увттаю уж, хаттар ше къовсаме дале а.
Царга оттам
Царгаш е лакхерча мочхала царг-кӀоагий ганашка йоахк, е лохерча мочхала царг-кӀоагий даькъа чу йоахк. Царгаш тайп-тайпарча ондачеи (чӀоагӀача) кӀаьдачеи доакъоех латт. Ондача кӀадех лоархӀ царга сир, царга дулх, цемент, кӀаьдача кӀадех — царга тӀум.
Анатомега йиллача, белгалйоах: царга ботт (долал арахьа дагӀа царга дакъа), царга овла (мочхала кӀоага чу а дагӀаш, долаш хьулдеш дола царга дакъа), царна фоарт (долаш кхоачалуча е сир цементага йодача метте).
Царга буххьерча Ӏурга гӀолла (апикальное отверстие) царга чухьа эшаш мел йолча хӀаманца царг кхоабаш йола артереши, совлен йола коачал царгагара дӀакхухьа лимфатически сосудаши, царга иннерваци Ӏалашъеш йола нерваши йолх.
Мисарерча йоазоний транслитераци
В египтологии транслитерация — это процесс преобразования (отображения) египетских текстов, при котором иероглифы (или их эквиваленты в иератике и демотике) заменяются на алфавитные символы (напр. латинские буквы), что очень удобно для научных публикаций.
Сага царгаш
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Сага баге ОагӀат:Царгаш
Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла
Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла (Калиматов Махмуд-Али Макшарипович) — Эрсечен политик, юрист. 2019 шера Михий 8 дийнахьа денз ГӀалгӀай Республика Мехкда (ГӀалгӀай Республика Мехкдаь декхараш ха йилла кхоачашдеш хиннав 2019 шера Этинга 26 дийнахьа денз Михий 8 денга кхаччалца).
Дог
Дог (да) (сердце, cor, καρδία ) — ший гартаца миашка гӀолла цӀий лелар кхоачашдеш йола маьже. Дог чура хара (полый) да. ЦӀий кхухьа система де́гӀае́на мел йолча кхолламашка да дог, царех я букътӀехкьяраш а (саг а лоархӀаш). БукътӀехкйолчара дог массехк кӀадех латт — дегеи, эндотелийи, хоттачеи кӀадех. Дега пхьид (сердечная мышца) кхыча пхьидашта юкъе белггала я: пхорагӀа шувнаш долха пхьида кӀада из дале а, организма́ доалахьа дац из.
Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла
Ваьв 1959 шера бекарга бетта 9 дийнахьа, ГӀазакхой ССР-а Алма-Атай областа Каскеленски шахьара, Чемолган яхача юрта.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Мехкдаьй ОагӀат:ГӀалгӀайчен кулгалхой ОагӀат:Келматанаькъан
Дог
Хорда дийнаташка дог хьахилара бахьанаш
Палеонтологе оахкалаша хьагойтачох а́ла йиш я хорда йолча примитивни дийнаташка дега́ таралеста маьже хиннналга. Хорда́ мел долча дийнаташка дега́ гонахьа перикард яха хоттача кӀадах латташ бола тӀорми ба. Хорда йолча дийнатий дог иштта ногӀараш (клапаны) доахкаш а да. ТӀехкйоацаргий (моллюски) дега́ш а хила йиш йолаш да ногӀараши перикарди долаш. Ког-кит йолча (брюхоногие) тӀехкйоацаргий перикардо шерг а чулоац. Сагалматийи кхыча членистоногийчари керттера миа цхьанахьа шер а деле детталуш хул, цунах а оал цкъаза «дог». ТӀехйоацаргашкеи членистоногичаргеи уж «дегаш» цаӀ е массехк хила йиш да малагӀа кеп я хьежжа. Хордийчар дог цаӀ мара хилац, цхьабакъда миксинаш оалаш долча дийнаташка цхьан дегал совгӀа дега́ тара йола хӀама я цӀога чу. НӀанаштеи уж мо́ йолча организмаштеи доагӀаш дац «дог» яха дош. Цхьабакъда дизза дола дог чкъаьрашка да.
Кагийча организмашта хала хилац дегӀа́ эшашъяр кхача езача метте дӀакхачийта а, эшаш йоацар (метаболиташ) дегӀах дӀакъоастаеш дӀаараяха а (цу гӀулакха диффузен сухал кхоачам болаш я). ХӀаьта дегӀ доккхагӀа мел хул дукхагӀа хьинар, даар, фо эш, царех пайда ийцача хан-ханахьа метаболизма продукташ а дукхагӀа дӀаа́рая́ха еза. Цудухьа хьахиннай функцеш Ӏалашъю «дог» аьнна оала маьженаш хьахиннай геттара цхьалхача организмашка.
Дог кхыча дегӀах дӀадоллар
ХӀанзарча лораша клинически валар тӀакхаьча волча донорагара дог а хьа а ийце, дог тишденна е хӀалакьхинна волча реципиента́ Ӏочудолл, зе́ ца хулийташ.
АллахӀ
Алла́хӀ (Алла́х, الله ), Ӏарбий метта — «Даьла» яхача деша маӀан ду термин я    — дуне кхеллаи Къемат ден аьлеи волча, цаӀ мара воаца Даьла белгалвоаккхаш дола Ӏарбий дош да. Бусулба дингахьа — адамашка а жинашка а ший тӀехьара Элча Мухьаммад вайта Даьла ва. Ислам доссалехьа Ӏарбий ахгӀайрен тӀа АллахӀ дерригача хӀаман кхоллар а аьла а лоархӀаш хиннав. Ислама пхе бӀоагӀах хьалхара болча шахӀадато йоах: «Аз тешал ду АллахӀ воацар кхы Даьла ца хилар, тӀаккха а тешал ду аз Мухьаммад — Даьла Элча хилар».
Къематди
Къе́матди (да) ( — Латтара ди'') — бусалба дин чу — хӀара саго ший даьчох доагӀашдар дӀаэцаргдола ди. Даьла кхел хургхиларах тешар Ӏакъидата дакъа да.
Къемат ди Исроафил малайко шозза су́р яхача зурма чу фо́ тохарца долалургда. Хьалхара фо тохар деррига Даьла кхолламаш доадарах хоам беш хургда, хӀаьта шоллагӀдар ше мел вола саг юхадийнаваьлгеи Даьла кхел йолаенналгеи хьахайташ хургда. Къематдийнахьа деррига кхолламаш Далла духьала увттаргда, тӀаккха шоай даьчох жоп лургда.
Къематденах лаьца Сийдолча КъорӀан чуи Пайхамара, ﷺ, хьадийсашкеи дукха хӀама хьоадаьд. Къемат ди маца хургда Алла́хӀа́ мара хац.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Бусалба дин эсхатологи ОагӀат:Ислама терминаш
Шира Мисаре
Шира Мисаре (Дре́вний Еги́пет; «Египет» яха дош хьадаьннад → Αἴγυπτος е Aegyptus яхачох) — Африкан гӀинбухен-малхбоалехьа Нилхий лохахьа додача гӀолла хиннача Ширача дунен геттара лоадаме йолча цивилизацен тархьара региона а цун культуран а цӀи. Ширача мисархоша шоаш шоай матах Та-Кемет оалаш хиннад (транслит. tꜣ-kmt), Та-мери, Та-уи ; хӀаьта копташ — Ке́ми яхад (Ⲭⲏⲙⲓ).
Гордона сунт
Гордона сунт (я) (Gordon Dam, Плотина Гордон) — Астрале Тасмани штатерча Гордон яхача хи тӀара гидроэлектростанци. 140 м лакха из (мехка 5-гӀа я).
1963 шера Астрален доалчено Хеттача Америкерча Штатий 5 миллион доллар боарам бола грант енна хиннай Гордонхий тӀа сунт йотта. 1974 шера хьалъетта́ яьлар из. Проекта автор Кротти сунт йоттарах цӀихеза хиннавола (Crotty Dam) Серхио Гуадичи ва.
Хин хьоарсам шерделча хьахинна Ӏам кхы боккха бац, 12,5 км³ оахам ба цун.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Электростанцеш алапатах