cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Малсаганаькъан Дохий Дошалкъа
Кхолламаш
Дикка боккха лоархӀам болаш дакъа лаьцад Ӏилманхочо дерригача дунен довзаш дола «Слово о полку Игореве» яха къаьнара-эрсий литература сийлинг Ӏомадеча а. «Слово о полку Игореве» яхача кхолламца цхьайолча кхетаеш йоацача моттигех» яхача цун Ӏилман балха лакха мах баьб дуккхача цӀихезача советий Ӏилманхоша.
Сара Бернар
Сара Берна́р (Sarah Bernhardt; яьча хана Генриетт Розин Бернар, Henriette Rosine Bernardt) — фаьренгий актриса. XX-гӀа бӀаьшу долалуш «дерригача тархьарах эггара цӀихеза йола актриса» оалаш хиннай. Сарай хӀама Европай сценашка хьалдаьннад 1870-ча шерашка, цул тӀехьагӀа гасторелешца Америка а чакхъяьккхай. Цун амплуан юкъе цӀенхашта драмай амалаш хиннад. Сара Бернара цӀерагӀа Бернар кратер къоастабаьб Сахула седкъа тӀа.
Малсаганаькъан Дохий Дошалкъа
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой
Сара Бернар
Вахари кхоллами
Сара Бернар яьй 1844 шера октябрь 22 дийнахьа Париже. Сарай нана — Юдифь (тӀехьагӀа Юлия) Бернар (1821, Амстердам — 1876, Париж) — жугтий фусамера хиннай, къахьпалла лийнай, Сарай да малав ховш вац. Сара Бернар 1851-1853 шерашка Фрессар мадемуазела пансионе хиннай, дӀахо Версалерча Граншан монастыре кхийнай (1853-1859). 1860-ча шера Парижа консерваторе драмай классе эттай, из 1862 цо яккха а йоаккх. А. Дюма-даси Шарль де Морни герцогаи аларах «Комеди Франсез» яхача театре хьаеха хиннай. 1862 шера август бетта 18 шу даьннача актрисай дебют хиннай: гӀоръяьннача сцена тӀа Ж. Расина «Ифигения» яхача спектакла керттера амал ловздаь хиннад цо, тӀехьагӀа — Валерия яхача пьесе а, «Дийшача кхалнаха» чу а ловзадаьд. Цхьан юкъа «Жимназ», «Порт-Сен-Мартен» яхача театрашка хиннай керттерза амалаш ловзадеш. 1866 шера август бетта «Одеон» театре йийхай къонача турпалхой амалаш ловзаде. Цига, «Лир паччахье» Корелияй амал ловзадеш на́ха эггара хьалха дика дӀаяйзай ер. Цул тӀехьагӀа «Сезара Жиродо» пьесе (автораш: А. Бело, Э. Вилльтар) Гортензия хинна дӀаэтта хиннай, хӀаьта А. Дюма-даь «Кин, е Генийи эгӀавари» яхача чу - Анна Демби. Кхалнаьх амалел совгӀа маӀа нах а тӀехдика ловзабеш хиннаб: Наполеона воӀ, Гамлет, Лоренцаччо.
1870-1871 шерашка Фаьренгий мехка тӀом хиннача хана Париже Ӏеш хиннай Сара. Одеона гӀишло чу тӀеман дарбанче хиларга хьежжа цу чу къахетама йиша хиннай. Цу хана «Комеди Франсез» театро юхайийха́ хиннай ер. Гюго Виктора «Рюи Блаз» яхача спектаклера 1872 шера цо ловзадаь хинна амал боккха толам хиннаб Бернара. 1880 шерашка гастролешца Европеи Америкеи лийнай, Эрсече хиннай (1881, 1892, 1908-1909). 1893 шера Сарас Париже театр «Ренессанс» йиллай, 1899-ча шера — Шатле майда тӀара театр, тӀехьагӀа «Сара Бернара театр» аьнна, цӀи хийца хиннайола. 130-нел совгӀа амал ловзадаьд цо.
Кино чу дакъа лаца йолаенна хьалхарча актрисех хиннай Бернар. 1900 шера киноамалаш эггара хьалхагӀа ловзаде йолаенначарех хиннай. Цу шера Бернар Сарас К. Мориса режиссера «Дуэль Гамлета» яхача меттазача кино чу керттера амал ловзадаьд. Эггара даьржача цун кино-балхех да «Камелияш йола дама» (1911, режиссер А. Кальметт), «Елизавета, Ингалсечен паччахьа» (1912, режиссер Л. Меркантон). Театр йоацаш Бернара ишта сурташ дехкарцеи, бӀалгӀаш дарцеи, йоазон балхацеи чам хиннаб. Цун йоазонех да «Са шолха вахар» яха мемуараш (1907), «ЗӀамига бӀалгӀа» яха роман (1920), актерий говзалах лаьца кинижка — «Театра исбахьале» (1923).
1905 шера гастролешка ког лозабаь хиннаб, 1915 шера февраль бетта из дӀабаккха безаш хиннаб, хӀаьта цун сцена тӀарча белха́ цу хӀамано Ӏоткъам баь бац. Хьалхара дунен тӀом хиннача хана фронта бригадай доакъашхо йолаш лийнай, цудухьа Сийлен легиона орден енна хиннай (1914), иззамо орден цун 1921-ча шера юха а еннай. Исбахьален карьера 1922 соцаяьй. 1923 шера 26 марте, додаш 78-гӀа шу хиннача хана, «Хьежа саг» яха кино доаккхача метте еннай Сара уреми бахьан долаш жамараш сайцачул тӀехьагӀа.
Хин бассейн
Хин бассейн, хин майда (водосборный бассейн, ) — Ӏамах е тоатолах хьа мел кхетача лаьттан тӀехьанахьарча а кӀалхарча а хийн территори (хин ганаш чу а лоацаш). ДукхагӀа мел йолча хана ишта оал додача хин бассейнах.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Гидрологи ОагӀат:Рельефа флювиальни кепаш
Москалаш
Москал (Meleagris, Инде́йки) — oалхазарий тайпа да акхакотамий дезала чура.
2007 шу
2007 шу 2013 шераца цхьана ялхлагӀча моттиге латт XIX бӀаьшера юкъера денз эггара дӀайхагӀа хиннача шерашта юкъе. Ишта хоадам баьбар Дунен метеорологе организацес (ВМО) 2014 шера
Саькура бутт
Саькура бутт (Февра́ль) — гӀалгӀай ханорга шоллагӀа бутт. ВӀаший нийслуш ба Февралаца — юле ханорга а григоре ханорга а шоллагӀча беттаца. Шера́ юкъе эггара зӀамагӀа бутт ба Саькура бутт, 30-ннел кӀезигагӀа ди долаш из цаӀ мара бац: массаза а 28 ди долаш хул, амма високосни шерашка 29 ди чулоац цо. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа Ӏан кхоалагӀа бутт ба, Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — ахкан кхоалагӀа бутт ба (ГӀинбухен ахбура тӀа Маьцхали бетта эквивалент).
ЦӀи
Беттай цӀераш гӀалгӀай меттала башх-башха йоалаяь хиннай хьалха дӀабаха́ча тайп-тайпарча тохкамхоша. Царна тӀа а товжаш хӀанзарча тохкамхоша шоашта хетачох нийсагӀа я аьнна массехк тайпара беттай цӀераш яр ГӀалгӀай Мехка лелаеш, вешта аьлча, массехк ханоргаш дар. Царех да, масала, Коазой Ӏийсас оттадаьр, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто оттадаьр, СелаӀад тептаро оттадаьр, Мерешканаькъан Султана оттадаьр. 2022 шера ГӀалгӀайчен Мехкдаь распоряженеца официальни дӀачӀоагӀъяьй гӀалгӀай меттала беттай цӀераш, уж дукхагӀа вӀаший тарлуш я Мерешканаькъан Султана оттаяьча беттай цӀерашца. Мехка тайп-тайпара йолча организацештеи учрежденештеи хьийхад дӀачӀоагӀъяь йола беттай цӀераш лелае аьнна. Из бахьан долаш ГӀалгӀай Википеде а лаьрхӀад уж лелае.
МаӀан
Латиний меттала Februārius mēnsis яхар («Фебрууса бутт», «цӀенвеш бола бутт») хьадаьннад Februa («цӀенвалара цӀай») яхача деша тӀара.
Байсаранаькъан (нах)
Мара нохчо хиннача ТӀонганаькъан Лайсата а Байсаранаькъан язъеш хиннай маьре яхачул тӀехьагӀа.
Саькура бутт
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг ОагӀат:Григоре ханорг ОагӀат:Бетташ
Лоамий система
Лоамий система — вӀаший йисте хиларах цхьан лоархӀаш а дола, морфологе цхьоагӀо а йола, цхьа хьахилара бахьан а дола лоамаш (е лоамий доккха дола да́къа).
СелаӀад
СелаӀад (радуга) — тӀехар-Ӏанара оптикан хилар да. Из гуш хул (маьлха е бетта) сердалоно дуккха хин тӀадамаш сийрдадоахача хана. СелаӀад бес-бесарача Ӏада тара хул, массаза белгалбоаха 7 бос: цӀе, моажа, ӀажагӀа, баьццара, сигала бесса, сийна, шаькъа.
Авраам
Ибра́м (Авраа́м,, Абраа́м, Ἀβραάμ, , إبراهيم, Ибра́хӀи́м) — библе (инжила) чу вувца саг. Библе хронологега диллача из ваьв 1812 шера вай з. хь. (XIX бӀаьшу вай з. хь.), 175 ваьха а ваьха 1637 шера вай з. хь. веннав (XVII бӀаьшу вай з. хь.). ЭСБЕ чу язъяьчох, из ваьв 2040 шера вай з. хь. (XXI бӀаьшу вай з. хь.); веннав 1865 шера вай з. хь. (XIX бӀаьшу вай з. хь.).
Седкъа
Седкъа (Звезда, Star, stella,, ) — тӀехбоккха газ хьисапе бур ба, сердало луши шийна чура Ӏоткъама а ший гравитацен а низашца болам боацаш соцабаь латташи. Цун чухьнахьа хулаш я (е хьалхагӀа хиннай) термоядерни синтеза реакци. Лаьттан эггара гаргагӀа бола седкъа Малх ба — G яхача спектральни классан бокъонца вола викал.
Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр
Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр — 1944 шера гӀалгӀайи нохчий мехках а баьха, Нохч-ГӀалгӀай АССР йоха а яь 13 шу даьккхачул тӀехьагӀа из меттаеш хинна тархьаре нийсденна хӀамаш. 1956 шера ноябрь бетта 24 дийнахьа ЦК КПСС соцам арабаьнна хиннаб нохчийи гӀалгӀайи кхыча мехках даьхача къамийи автономеш меттаоттаярах, цу гӀулакхага хьажа лаьрххӀа кхелла йола Оргкомитет а хьожийташ. Нохч-ГӀалгӀай АССР юххера меттаоттаяьй доазонцара гӀулакх хувцаш: ГӀалме шахьар ХӀирий АССРа́ дӀа а луш, хьалха доалахьа хинна йоаца Наурскии Шелковскии шахьараш Нохч-ГӀалгӀай АССРах хьатехай.
Тархьар
1956 шера ноябрь 24 дийнахьа «ГӀалмакхойи, къаршийи, малкхаройи, нохчийи, гӀалгӀайи къамай къаман автономеш меттаоттаярах» йола ЦК КПСС соцам тӀаийцаб. Цунна тӀа а тайжа Нохч-ГӀалгӀай АССРа́ Оргкомитет вӀашагӀъелла хиннай республика меттаоттаеш мел йола мероприятеш дӀаяхьар тӀадилла хиннайола.
Оргкомитет хьакхолларгйолаш ГӀазакхий мехкара хьалха Нохч-ГӀалгӀай АССРа хьакимаг хинна нах Ӏобийха́ хиннаб. Кремле гӀалгӀай ГӀалме шахьар хӀирашта йита лаьрхӀа хиннад. Шоай мехках дог лазаш хиннача дуккхача наха духьале яь хиннай цу хӀаманна. Оргкомитета доакъашхо хиннача Малсаганаькъан Заьутдина дийцад:
«1956 шера декабрь чакхбоаллача хана Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяра гӀулакхах хьалхара Паччахьалкхен комиссе заседани хилар. Комиссе тхьамада Анастас Иванович Микоян вар, доакъашхой — Маленкови, Ворошилови, Сабурови, Первухини кхыбараши. Тхо даьлча, къамаьл деш хилар ДаьгӀастен парте обкома хьалхара секретарь. Цо аьлар ше Нохч-ГӀалгӀай АССРа пхи шахьар юха дӀалулгеи, цигара ший нах юха ДаьгӀаста дӀабохийтаргболгеи. Цунна тӀехьа Гуржехьен компарте секретарас а аьлар хьа а гӀетта: „Нохчийчени ГӀалгӀайчени лоамара шахьараш оаха а юха дӀалу“. ТӀаккха ший меттера Агкацев (ХӀирий парте обкома секретарь) уратоссавелар. ГӀалме шахьар шоашта йитар де́х аьнна аьлар цо, гӀалгӀаштеи хӀираштеи доттагӀала кхуврч цига хьабергболаш. ХӀирийчес цигара Ӏо мел бахьийта гӀалгӀа а чуэцаргва, шахьаре а Орджоникидзе а уж Ӏохувш а бергба. Микояна а, кхычара а цо де́хар дӀадала лаьрхӀалга хоаделар. Кхийттар тхо — шахьар дӀалуш я. Цар хьалхе а баь барт хиннача санна хет сона».
Цига ше мел дар царга дӀатӀааьнна хинна Нохч-ГӀалгӀай АССРа лакхехьара тхьамада хила везаш хинна ТӀонганаькъан Ӏабдул-Хьамид Оргкомитетера дӀаваьккха хиннав.
Зунгаташ
Зунгаташ (Formicidae, Муравьи́) — перепончатокрылые яхача тоабах йолча садоаллача хӀамай дезал. Юкъарлен садоалла хӀамаш лоархӀ царех. 3 кастах декъалу зунгаташ: кхалеи, маӀеи, болх бераши.
Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар ОагӀат:Нохчийчен тархьар ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР ОагӀат:Десталинизаци
Зунгаташ
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах Зунгаташ ОагӀат:Сагалматий дезалаш ОагӀат:Юкъарлен сагалматаш
Седкъий тӀемаш
«Седкъий тӀемаш» (Star Wars, МФА:, Звёздные во́йны) — эпически земсеттолга кино-сáга. Цо шийна чулоац 9 кинофильм а, иштта анимационни сериалаши, мультфильмаши, телефильмаши, дешаргаши, комиксаши, дийнасурта ловзараши — уж дерригаш а юкъара цхьа кертера чулоацам болаш да, иштта «Седкъий тӀемаш» яха юкъара цаӀ земсеттолга Айлам санна хьакхелла да. Америкай режиссёр Джордж Лýкас ва 1970-гӀа шерашка из дагадехари кхоачашдаьри, тӀехьагӀа шерадаьри.
ЖӀале куце
ЖӀале куце (Собакообра́зные е, е собакоподобные; ) — оакхарий (Carnivora) тоабан плацентарни дакхадийнатий шин кӀалтоабах цхьа кӀалтоаба я.
Цу жӀале куце кӀалтоаба юкъе белгалбу 9 дезал:
ТӀонганаькъан Жамбулата Ӏабдул-Хьамид
ТӀонганаькъан Жамбулата Ӏабдул-Хьамид (Тангиев Абдул-Гамид Джамбулатович) — гӀалгӀай юкъарлен а политика а къахьегамхо, Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаеш кхелла́ча Оргкомитета доакъашхо, «Ӏарамхий» курорт хьайийла́р.
Биографи
ТӀонганаькъан Ӏабдул-Хьамид ваьв 1902 шера Мочкъий-Юрта ТӀонганаькъан Жамбулата дезале. ЗӀамига волча хана хьужаре ихав. 1910 шера эрсий мотт Ӏомабе вола а венна, Буро тӀарча боккъонца йолча дешарче деша хайнав Ӏабдул-Хьамид.
Жамбулат базархо хиннав, цо 1915 шера Буро тӀа, тахан Такоева яхача урама тӀа шозза вӀаштӀардаь, 63 цӀа дола цӀенош даь хиннад. Лохерча гӀата тӀа гостиницеи, таьрга фусами хиннад, хӀаьта лакхахьа нах баха цӀенче хиннай. 1916 шера кхелхав.
Да дӀаваьлча, дешар дитад Ӏабдул-Хьамида. ГӀовттам хилалехь Буро тӀа баьхача ТӀонганаькъан дезала юха Мочкъий-Юрта Ӏобаха бийзаб, хӀана аьлча гӀазкхашеи хӀирашеи зулам дар кхерам хиннаб царна.
15 шу даьннача хана денз (1917—1920 шерашка) БӀорахой тӀема доакъашхо волаш, Шолжайисте а, Буро тӀа а, Шолжа-ГӀалий тӀа а, Маздаке а тӀом беш хиннав кхыболча гӀалгӀай партизанашца большевикий оагӀув лоацаш. 1920 шера РКП (б) дӀа а этта, ше лоӀаме волаш ЦӀеча Эскарах дӀакхийттав. Цунца тайп-тайпарча Эрсечен лаьтташка тӀем тӀа ухаш лийннав 1924 шера цигара хьава́ллалца. Чекист хиннав.
ГӀалгӀай автономе область хьакхеллачул тӀехьагӀа, 1924—1928 шерашка ГӀалгӀай АО Президиума Исполкома доакъашхо хиннав. Цунца цхьана цкъа страховой кассана тӀавилла́ хиннав, хӀаьта тӀехьагӀа областа унахцӀенал лораяра ралса́ кулгалдеш хиннав. Цига волаш ше къахьегарца МохтӀа «Ӏарамхий» курорт йотта ахча даьккхад цо. Цо ше а доаккхал даьд цунах. Цун цӀи цун ларда тӀа а язъяь хиннай из йотта йолаяьча хана.
Из тӀа а хьожаш курортага бода никъ а, Тийрка тӀа аьшках-бетонах баь моарталаш йола тӀий а, Ӏарамхий тӀа дахчан ши тӀий а даьд. Цо а́ларах Баьтамарза-Юрта дарбанче а Ачалкхера морса хий ду завод а. Из шедар цо даьд Заьзганаькъан Бийсолта Идрис оагӀув лацар бахьан долаш.
Модз
Модз (Мёд, Пчели́ный мёд, Honey) — сурсат; боккхарга чу цхьа долча даькъе хьахинна  дургал да. Модза лоаттама чу да 13—22 % хий, 75—80 % углеводаш (глюкоза, фруктоза, сахароза), иштта лоадам боаца массалах витаминаш В1, В2, В6, Е, К, С, каротин (провитамин витаминаA), фолиевая кислота.
Мотт
Мотт (Язы́к, Language) — чоалхане йола хьаракий раж я.
Модз
ТӀатовжамаш
М ОагӀат:Кхача
Мотт
Метташ тохкаш долча Ӏилмах лингвистика оал.
Калий перманганат
Калий перманганат (Пермангана́т ка́лия, Kalii permanganas) дукхагӀа дӀа-хьа яьржа цӀи — Ӏаьржадаьредаш (марганцо́вка) — Ӏаьржадаьредаша-миста калий; Ӏаьржадаьредаша цӀалха калийн тух. Цун химе формула ишта я —.
Ӏододача хин дукхал
Ӏодо́дача хин дукхало́ (расход воды) хьагойт цу хи чу пхорагӀа хьаийцача цхьа моттиге гӀолла цхьан ха-юкъа́ мел хий дӀадода. Ӏододача хин дукхал расходни единицех юсташ я (м³/с).
Гидрологе чу Ӏододача хин дукхал тайп-тайпара хул: эггара дукхагӀа (максимальный), юкъера шера́ (среднегодовой), эггара кӀезигагӀа (минимальный), иштта кхы а. Хьоарсам хьахулача факторех цаӀ я аьнна лоархӀ Ӏододача хин дукхал.
Хи-тоатолаш чу а хий додача турбаш чу а Ӏододача хин дукхал укх формулаца юст: укхаза:
Литература
ОагӀат:Гидравлика ОагӀат:Гидрологи
ТӀонганаькъан Жамбулата Ӏабдул-Хьамид
Биографи
«Как бы ни было убедительно, правдиво и красиво сказано в оправдание нашего народа, все это осталось гласом вопиющего в пустыне. Попытки внести какие бы то ни было изменения в судьбу народа оказались безуспешными».
СибарегӀа волаш Казметаллургстроя йоттара урхален хьаким хиннав. Темиртау яха пхье йотташ хиннав, пхьен юкъарлен-политически вахаре дакъа а лоацаш.
1956 шера Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаеш кхелла́ча Оргкомитета доакъашхо хиннав ТӀонганаькъан Ӏабдул-Хьамид. ТӀехьагӀа Нохч-ГӀалгӀай АССРа лакхехьара тхьамадий посте оттийтаргволаш юкъевоалаваь хиннав из. Цу шера декабрь бетта Паччахьалкъен комиссе яьча хьалхарча заседане тӀа ГӀалме шахьар ХӀирийчен доалахь йитача бакъахьа я яхаш хӀирий хьакимаша къамаьл даьд, хӀаьта царна тӀалатташ бола РСФСР хьакимаш из тӀаэца лаьрхӀа хиннаб. Царна массанена духьала шоага а волаш къамаьл дӀатӀадаь хиннад Ӏабдул-Хьамида. Из хинначул тӀехьагӀа Оргкомитетера дӀаваьккхав из.
1958—1964 шерашка Жамбулата Ӏабдул-Хьамид Шолжа-ГӀалий тӀа «Чеченингушстроя» кулгалхо хиннав. 1964 шера пенсе вахав, пенсе волаш дилла́ юкъарча балха́ юкъе хиннав. 1984 шера декабрь бетта ТӀонганаькъан Ӏабдул-Хьамид кхелхав, ше хьаваьннача Мочкъий-Юрта дӀавеллав.
Сесаги дезали
Ӏабдул-Хьамида йоалаяьр хиннай шийна тӀехьа баьнна мурдаш а болаш хиннача Белхарой БатӀал-Хьажий йоӀ Сахар. Сахар дийша хиннай — Калугай губерне гимнази яьккха хиннай цо, цун да мехках ваьккха цига хиннача хана.
ТӀонганаькъан Ӏабдул-Хьамида дерригаш 9 бер хиннад, цхьабакъда царех дийна 3 мара дисадац:
Кхоллам
1917—1940 шерашка ше теш а волаш нийсденна хинна тархьара хӀамаш дувцаш йоазонаш даь хиннад Ӏабдул-Хьамида. Цу йоазонех «Тяжелый век» аьнна цӀи а тилла 2002 шера Наьсаре кепатеха хиннад.
Маддан
Маддан, е Мадна́т, е Мади́на́ (я) — гӀалгӀай кхалнаьх цӀи. Маддане яхача бусулба наьх супа йолча пхьан цӀерах хьахиннай из цӀи.
Горепекин Фома Иванович
Горепекин Фома Иванович — эрсий Ӏилманхо, этнограф, кавказовед, гӀалгӀай культура а тархьар а тохкаш хиннав.
Даькъастен экономикай шахьар
Дáкъастен эконóмикай шахьар — Россе Федерацен 12 экономикан шахьарех шахьар. Даькъастен экономикай шахьара́ 12 федерацен субъект юкъейода:
Горепекин Фома Иванович
Ваьв 1874 шера Этинга 7 дийнахьа Тийрка областа Ессентукски станице.
Даькъастен экономикай шахьар
Эрсечен дерригача лаьттан 2,23 % мара яц (381,6 эзар км²) шахьаро дӀалоацашъяр. Цхьабакъда Даькъастен экономикай шахьаре вахаш 22 629 064 (15,42 %) саг ва. Шахьара урбанизаци 55 % я. Эггара чӀоагӀагӀа промышленность йола пхьа Ростов я, иштта Ростовага гӀолла долх эггара лоадамегӀа дола наькъаш. Бахача наьх айхе 59 саг/км² я.
Белгалдаккхар
ОагӀат:СССР экономикай шахьараш ОагӀат:Эрсечен экономикай шахьараш
Горепекин Фома Иванович
Горепекин Фомас кириллицай ларда тӀа гӀалгӀай йоазув оттадаь хиннад. Из алапат оттадеш цо болх дӀабихьаб 1909—1913 шерашка. ГӀалгӀай мотт Ӏома а баь, тахка а техка, ше оттадаьча йоазонца абат арахийца хиннад цо, цул совгӀа дукха гӀалгӀай багахбувцама кхолламаш дӀаяздаь а хиннад. ГӀалгӀай ширача замалахьа шоай йоазув хиннад яхаш хиннав, Салге ше леха́ хиннача ширача пхьегӀаш тӀа даь хинна йоазонаш тӀара гӀалгӀай хьаракашта кепатеха хиннад цо. 1918 шера Буро тӀарча съезде 69 гӀалгӀайша «Наха сий дер» аьнна цӀи енна хиннай цунна.
Литература
ОагӀат:Россе имперен Ӏилманхой ОагӀат:СССР Ӏилманхой
Москва
Москва, е Моска (я) (Москва́, Moscow) — Россе Федерацен нанагӀала. Федеральни лоадам бола пхьа я, иштта Юкъерча федеральни гома административни юкъ а я. Бахача наьх таьрахьах эггара йоккхагӀа йола пхьа я Эрсече — 12 330 126 саг (2016), иштта цу таьрахьах дунен хьалхарча итт пхьанашта юкъейоагӀаш я.
Гренланди
Гренла́нди (я) (Kalaallit Nunaat, Grønland) — Лаьттан букъа тӀа эггара йоккхагӀа йола гӀайре. ГӀинбухерча Американ гӀинбухен-малхбоалехьа ул, цудухьа географега йиллача, цу гӀа́ран дакъа лоархӀ. Политикага йиллача, Гренланди Европах лоархӀ, хӀана аьлча Гренландии, цун гонахьа яьда кагий гӀайренаш Дáне доалахьа я. Гренланде автономе единица оалача региона́ юкъейодаш я Гренланди.
Гренланден гонахьа ши оакафорд ба: Малхбузереи оакафорди, ГӀинбухера шан оакафорди. Майда 2 130 800 км² я, гӀинбухехьара зӀилбухехьа 2700 км йоккха я, малхбузехьара малхбоалехьа 1300 км йоккха я. Астралел кхозза зӀамагӀа я Гренланди.
Эггара дукхагӀа нах Нуук (Готхоб) яхача метте ба́х, 2019 шера цига Ӏеш хиннав. Гренланден зӀилбухе ул из пхьа.
Гринланде Моррис-Джесуп яхаш бухьишк ба. ГӀайрен эггара гӀинбухехьа ула моттиг я из, 84-гӀча шорала́ йисте йоаллаш. 1900 шера Каффеклуббен яха гӀайре на́ха́ йовзалца, Моррис Джесуп эггара гӀинбухегӀа ула моттиг лоархӀаш хиннай, хӀаьта Гренланди эггара гӀинбухегӀа йола гӀайре лаьрхӀай.
Маддане
Маддане́, Мадинате́ (я) (Медина, المدينة المنورة, Аль-Мадинат аль-Мунавварат , е , Аль-Мади́нахӀ ) — СаӀуди Ӏарбий мехка малхбузехьа ула бусалба дин чу еза лоархӀа пхье. Хиджаз яхача Ӏарбий ахгӀайрен тархьара мехка ул из. 2010 шера дагардаь хинначох Маддане вахаш 1 108 728 саг хиннав.
ХьалхагӀа Маддане Ясриб яхаш хиннай, бакъда тӀехьагӀа цох кхыйола цӀераш яхай: Аль-Мади́нат ан-Наби́йат ( «пайхамара пхьа»), е Аль-Мади́нат аль-Мунавварат («лир доага пхьа» е «къаьга йола пхьа»). ХӀаьта йолаш йола лоаца кеп «Маддане/Мадинате» яхачун маӀан «пхьа» да. Маддане ислама шоллагӀа йола супа пхьа я, Макка яьлча.
Маккеи, Байтулмакъдиси санна бусалба дин чу чӀоагӀа еза лоархӀаш я, хӀана аьлча, Мухьаммад Пайхамара, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, Маддане Маккара хӀижрат даь хиннад, иштта Маддане дӀавелла а воалл Элча, Даьлера салам-моаршал хилда цунна. Мадинате Пайхамара маьждиг доалл. Пайхамара, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, цӀен йисте детта хиннадоландаь йоаккх цох ишта цӀи, тӀехьагӀа Цун цӀа маьждига́ юкъедахад. Цу маьждиге́ зерат де хӀара шера эзараш эзараш хьажой а ух.
Бусалба дина хьалхара маьждиг а Мадинатена гаьна доаццаш доалл, Аль-Къубаъ маьждиг аьнна цӀи а йолаш.
Бусулба боацача наха могадаьдац Маддане хила.
ГӀазданаькъан
ГӀазданаькъан (Газдиевы) — гӀалгӀай тайпа; хӀанзара гӀалгӀай тайпанцӀи. Хьахиннай ГӀазд яхача гӀалгӀай цӀерах. ГӀазданаькъан цхьан хана хиннача Аьгий яхача доккхача тайпанна юкъедоагӀаш хинна ваьр да. Аьгекхалара цу тайпах хиннача ГӀазд яхача сагагара дӀайолаеннай из тайпанцӀи. ГӀазданаькъан лоархӀ иштта ГӀазданаькъан Байсара фуртангаш.
Белгалдаккхар
*
Дешарче
Дешарче (я) (образовательное учреждение, учебное заведение) — дешар тела моттиг. Дешарче лелабеча белхага хьежжа шоай цӀераш йолаш хул, масала, юкъара дешар телачох ишкол оал, лакхера дешар телачох университет оал, тӀаккха бусулба дешар телачох хьужаре оал.
Селасат
Селасат (И́волга, Oriolus) — доккха доаца сийрда оалхазар да, цаӀ мара дац «селасата» яхача дезала чура, гӀинбухера ахбуре юкъара Ӏалама лоаттаме даьржа долаш. Цо бӀи бу Европеи Азеи Енисей хин малхбоалега.
Ков:Ислам/Аят
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۖ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ
АллàхӀ. Цхьаккха даьла вац Из воацар. Дийна ва Из, массадола хӀама оттадеш ва. Таркхетаро, набаро лàцац Из. Лаьттеи сигаленашкеи мел дола хӀама карадолаш ва Из. Цхьаккха вац шафаӀат дергдолаш АллàхӀà гарга Цун пурамца мара. Ховш ва Из царна хьалхардар, царна тӀехьардар. Цун Ӏилман цхьаккха хӀамà го бац цар, Цунна лайначоа мàра. Цун Ӏилмо го баьб сигаленаштеи лаьттани. Уж лорае хала дац Цунна. Ше Лакхавар ва Из, Ше Веза-Воккхавар ва.
— «Аль-Бакъара – Етт», 255
Маьтсела бутт
Маьтсела бутт — гӀалгӀай ханорга пхелагӀа бутт. ВӀаший нийслуш ба Май беттаца — юле ханорга а григоре ханорга а пхелагӀача беттаца (mensis Maius — «Майяй бутт»). Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Маьтсела бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа бӀаьстен кхоалагӀа бутт ба, Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — гуйрен кхоалагӀа ба (ГӀинбухен ахбура Лайчилла бетта эквивалент).
ХӀанзара заман чу григориански ханоргах 13 Села кхаччалца Малх «Ка» седкъарче чу латташ хул, 13 Села денза — «Ӏаса» седкъарче чу (кхыча дарашах — 14 Села ).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг ОагӀат:Григоре ханорг ОагӀат:Маьтсела бутт
Боз
Боз (Бязь,, [bäzz]) — боамбе-каьхата айхе дола кӀада.
СолсагӀаьли
СолсагӀаьли (Тюльпа́н, Túlipa) — зиза; яхача дезала юкъейоагӀа баьцовгӀай ваьр. В современных систематиках включающий более 80 видов. Центр происхождения и наибольшего разнообразия видов тюльпанов — горы северного Ирана, Памиро-Алай и Тянь-Шань. За 10—15 миллионов лет эволюции тюльпаны расселились до Испании и Марокко на западе, до Забайкалья на востоке и до Синайского полуострова на юге. На севере интродуцированные человеком популяции тюльпана лесного достигли Шотландии и южного побережья Скандинавии.
Инаркъе
Инаркъе (Инарки, Inarki) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьарара эйла.
Белгалдаккхар
ГӀалгӀайче баха нах
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Къанз
Дукха хана денз цӀихеза да къанз ча́ма́ миста доландаьи ший тайпара фоамар цун йоландаьи. Уж белгалонаш бахьан долаш хӀама кийчаеча хана то́х из даар тоадеш. Яа хӀамах детта къанзах 3—15% къанза кислота́и, юхедиса́р хийи доалаш хул.
Географе координаташ
Геогра́фе координа́таш (Географи́ческие координа́ты) — геодезическии седкъӀилма́и координатех бола шерача маӀане кхетам. Географе координаташ белгалдоахаш хилча Лаьтта бур болга лоархӀ, кхестара эллипсоид йоацаш. Географе координаташа Лаьттан букъа тӀа моттиг белгалйоаккх.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Картографи ОагӀат:Геокодаш ОагӀат:СедкъӀилма объектий координатий системаш
Селасатий
Селаса́тий (И́волговые, ) — сийрда бедар а йолаш, малхбоалерча ах-бура тӀа, дукхагӀа тропикашка, да́хаш а долаш, хьаза куце долча де́кача оалхазарий дезал.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Оалхазараш
Коаст
Коа́ст (я) (кора, cortex) — камбе тӀара хьа дензмел долча кӀадай гуллама юкъара цӀи.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Ботаника
Илдарха-ГӀала
Илдарха-ГӀала (Карабулак) — ГӀалгӀай Мехка пхье. Бахархой таьрахьага диллача, Илдарха-ГӀала ГӀалгӀайчен кхоалагӀа пхье я (Наьсареи Шолжа-Пхьеи яьлча).
Географи
Илдарха-ГӀала Шолжа тӀа улл.
Тархьар
Илдарха-ГӀала XIX бӀаьшера йиллай. Гаргга 1845 шера укх метте егӀай «Карабулакская» яха гӀазкхий станица. 1995 шера ГӀалгӀай Мехкдас Овшанаькъан Руслана пхье статус еннай Илдарха-ГӀала́.
Бахархой дукхал
Илдарха-ГӀалий тӀара къамай лоаттам (СССРе а Эрсийче а хьисап деш нах дӀаязбар лоархӀаш)
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Илдарха-ГӀала ОагӀат:Пхьеш алапатах
Аькхбенаькъан АртагӀа Тухан
Акбинаькъан А́ртагӀа Туха́н (Акбиев Тухан Артаганович) — гӀалгӀай советий салте-пулемётчик; Сийлахъ-Боккхача Даьхен тӀема ветеран.
Вахара сурт оттадар
Ваьв 1922 шера Юкъерча Ачалкхе. 1937 шера меттигерча ишколе ворхӀ класс яьккхай. ТӀаккха юртарча бувзама хьакима гӀонча хила балха эттав. 1941 шера Тов бетта бӀул де дӀа а вийхав Шолжа-ГӀалий тӀа вахийтав, 255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай кавалере сур вӀашагӀйоллаш латтача метте. Кийчо пулемётчик а волаш Краснодаре яьй.
1943 шера наджгоанцхой бетта Сталинграде тӀом беш пхорч деттаденна йоккхий човнаш яьй цунна. Из бахьан долаш комиссариато цӀавахийтав. 1944 шера дерригача гӀалгӀай къамаца цхьана мехках ваьккхав. Цу Ӏурра хиннар дагаухаш дувц ветерана:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой ОагӀат:Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема доакъашхой
Хьаж-кӀай жалкъорг
Хьаж-кӀай жалкъорг (Белоло́бая щу́рка, Merops bullockoides) — жалкъоргий (Meropidae) дезала оалхазарий кеп.
Акхабоабашк
Акхабоабашк (Anas platyrhynchos, Кряква) — хинбоабашкий тайпах, гӀажа куца тоабан оалхазар да. Из эггара йовзаш а, дукхагӀа яьржа йола акхабоабашк я.
Сурт оттадар
Акхабоабашкаш 1—1,5 кг хул. Цара дегӀа 58 доккха хул, хьадийла ткъамаш 95 см кхоач. 110 км/с сиха гӀетта лела цу тайпара боабашкаш. 15 шерага кхаччалца ях.
Даар
Акхабоабашкаша дуккхагӀа баьцовгӀашца дӀайоакх шоай моцал. Иштта генаргаш, сомаш, баьцара хийбаьцаш, йистбаьцаш, байбаьцаш да цара кертера кхача. Вешта, цара кхача юкъе зӀамига чкъаьрий, пхьидарч, нӀаний, дахкий тӀехьа нийслу.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
Акха алинг
[[Image:Koeh-101.jpg|thumb|250px|
ЦӀа: Эукариоташ
Доалаче: БаьцовгӀаш
Отдел:  Зиза тохаш дола
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀа:  ЦӀазамбуца зизай
Дезал: Алингий
Ваьр: Алинг
Кеп: Акха алинг]]
Акха алинг (Papáver rhoéas, Мак самосе́йка) — цхьан шера дахаш дола баьцовгӀа да Алингa (Papaver) ваьрах.
Сурт оттадар
Акха алинг — цхьан шера даха, наггахьа шин шера дахаш дола баьцовгӀа да. Цун лакхал кхоачаш хул 30—80 см.
ЗизагӀад, зизалордаш, зизакогилг, иштта зизачонакаш морсамосаша йоалаш я. Овла ражоттам тӀиргаш йоалаш я.
ХӀирийче
ХӀирийче (Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани, Северная Осетия) — Россе Федерацен субъект; цунна юкъе йоагӀа республика. Иштта, Даькъастен федеральни го́ма лоаттамá юкъейоагӀаш я, Даькъастен экономически шахьара дакъа лоархӀаш а я.
Акха алинг
Сурт оттадар
Зизалордаш - йоккхийи аргӀани сира-баьццари бедара-къоастами зизагӀад доалаши - кхоззадекъами оамал хьалоацаш я.
Зизакогилгаш - дӀаьхи чӀоагӀи дa. Зизачонакай дӀоахал дистача 2,5 эршбӀаь хилал тарло. Зизаш - цӀеи лепи кӀайи хьармакхи бессах хул. Акха алинго зиза тоха, тушоли беттара денза кӀимарса бетта кхачалца.
ХӀирийче
Кхеллай 1924 шера Баьцамеа 7 дийнахьа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ХӀирийче
Акха алинг
Сурт оттадар
Генараш дукха да - 20—50 эзара хилал. Генараш шоай пхоарчӀоагӀо дукхача шераша йоаяц.
Къахьегам
Къахье́гам ба (Труд) — цхьан сага а юкъарлен а хьашташ кхоачашдара духьа кхетамца деш дола сага дер да. Из дер леладеш саго къахьегама кечалашца Ӏалама предметаш Ӏома а ю, кара а ерзаю, ше дагалаьцача хӀаманна мегаргдолаш хувца а хувц. Иштта цу Ӏалама предметий а хиларий а чарханеи физическии химическии белгалонех пайда а ийбу, уж шоайла Ӏаткъа а Ӏаткъийт ше хьалххе дагалаьцар кхоачашдергдолаш.
Акха алинг
ТӀатовжамаш
Акха алингаш (эрс.)
Къахьегам
Къахьегам ший лоӀамеи, бинза баргбоацаши, низагӀа байташи хул (масала, лоал).
Акха алинг
ТӀатовжамаш
ОагӀат:БаьцовгӀаш алапатах
Къахьегам
Белгалдаккхар
* ОагӀат:Производствон фактораш ОагӀат:Социальни философи ОагӀат:Политика философи ОагӀат:Экономика терминаш
Ингалсехье
Ингалсехье, Ингалсече, Ингалсий мохк е Ингалсий паччахьалкхе (я) (England, Англия) — Йоккхача Британеи ГӀинбухерча Эрландеи хеттача паччахьалкхен пхин провинцех цаӀ.
НанагӀала Лондон я. Из Европе эггара йоккхагӀа йола пхьа лоархӀаш я.
Паччахьалкхен лоархӀаш бола мотт ингалсий ба.
Акхакотамаш
Акхакотамаш (Phasianus, Фаза́ны) — oалхазарий номинативни тайпа да Акхакотамий дезала чура.
Проект:ГӀалгӀай мотт/Берашта
<h2 style="margin:0; padding:0; color:; font-size:100%; font-weight:bold; border:0"> ВИКИ-ПРОЕКТ <h2 style="margin:0; padding:0; color:; font-size:400%; font-weight:bold; border:0"> ГӀАЛГӀАЙ МОТТ
Мумбаи
Мумба́и е Мумбай (маратх. मुंबई, Mumbai), 1995 шерага кхаччалца — Бомбе́й (Bombay) — ХӀиндехьен малхбоалехьара Ӏарбий форда йистера пхьа. «Махараштра» яхача штата административни юкъ я.
Серго Эржакинез
Серго Эржакинез (Серго Орджоникидзе, გრიგოლ კონსტანტინეს ძე ორჯონიკიძე) — цӀихеза гуржий большевик, советаи партеи болхло; гӀаттамхо.
Каламаш
Кавказе Совета Ӏаьдал даккхар цхьан къама тӀадила йиш яларе, дукха уйла ца еш цӀеча гӀалгӀашта тӀадуларгдар аз.
Тюркий метташ
Тюркий метташ (Тю́ркские языки́) — Азеи Малхбоалера Европеи дикка дӀа-хьа даьржа долча меттай дезал. Цу меттала къамаьл деш 180 млн совгӀа саг ва.
ГӀинбухера дунен шод
ГӀинбухера дунен шод (Се́верный по́люс, ) — ГӀинбухерча ахбура тӀа Дунен соа дунен тӀехенца вӀашагӀкхета моттиг. ГӀинбухерча оакафорда юкъерча даькъе боалл из. ГӀинбухера дунен шод тувлабе йиш яц ГӀинбухерча магнитий дунен шодаца.
Сурхохий
Сурхохий (Сурхохи) — ГӀалгӀай мехка Наьсарен шахьаре гӀолла дода хий. Шолжа аьтта га.
Географи
СурхотӀа дола а деле, малхбузехьа до́да хий Экажакъонгий-Юртагахьа. Шолжа 239 километре аьттача бердах кхет цунах Сурхохий. Хий ше 9 км дӀаьха да, хий гулдеча бассейна майда 88,5 км² я.
Сурхохин ши га да: Кени (аьтта га) Борз-Аьлии (аьрда га).
Хин реестра чура дараш
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача Сурхохий Малхбузен-Къаспий бассейна гома юкъедод, Шолжа хинбоахаман да́къа да (хин кертагара дола а денна Шолжа-ГӀалийга кхаччалца. Сурхохин хин бассейн — Идала́и Тийрка́и юкъера Къаспий форда бассейна дода хиш.
Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020001112108200005451.
Сердало
Сердало (я), Сердал (я) (Свет, Light) — физически оптике адама бӀарго хьатӀаэцаш дола электромагнитий зӀанархецар.
Акхакотама
Акхакотама (Phasianidae, Фаза́новые) — котама куце долча оалхазарий тоабан дезал.
Мутт
Мутт (Сок, Juice) — кхачан коача сурсат да. Из йоаккх кхаьча сомаш Ӏувдарца. Эггара чӀоагӀагӀа яьржа мутташ буача цӀенача сомаех я́ха́раш я, хӀаьта тайп-тайпарча юача баьцай хенаех, гӀадамех, овлаех, гӀаьнаех, лордаех йоахараш а хул. Комсахи боалахи яьккха мутт цхьан лоаттамах йолча муттаех лоархӀ.
Дунен тӀа эггара яьржа мутт — моажаяргаяр я.
Жалкъоргаш
Жалкъоргаш (Щу́рки, Merops) — жалкъоргий (Meropidae) яхача дезала чура оалхазарий ваьр. Царех дукхагӀдараш Африке Ӏеш да, амма цхьадараш зӀилбухерча Европе в нийслу, иштта Мадагаскареи, Азеи, Астралеи, Кердача Гвинееи. Цу оалхазарий цхьайола кепаш Ӏа даккха кхычахьа дӀаухаш я.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Жалкъорга ОагӀат:Оалхазарий ваьраш
Ингалсий мотт
Ингалсий мотт (ше цӀи — English, the English language, Англи́йский язы́к) — хӀиндоевропай дезала германий ткъоврон малхбузерча тоабан ингалса-фризий кӀалтоабан мотт. Ингалсий мотт эггара лоадамегӀа бола халкъашта юкъера мотт ба.
Электроинструмент (Наьсаре)
Оахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа йола «Электроинструмент» завод (завод «Электроинструмент» имени Г. Ахриева), хӀанзара цӀи — «ВИЛС» завод (завод «ВИЛС» ) — Наьсаре 1962 шера болх бе йолаенна завод. Заводе хьаеш хинна хӀамаш 33 паччахьалкхе дӀаухийташ хиннай. Изи трикотажни фабрикеи бахьан долаш юрт хиннача Нана-Наьсаренах пхье хьаяьй.
Акхтарг
Акхтарг e Сира миха (Populus ×canescens, То́поль серый) — михий дезала чура гӀаьнаш доахкача гаьний кеп я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:БаьцовгӀаш алапатах
Безамабуц
Безамабуц (Петру́шка кудря́вая, Petroselinum crispum) — цхьа-шин шера яхаш йола баьцовгӀа. Зонта (Umbelliferae) яхача баьцовгӀай дезала юкъейоагӀаш я; 50—80 см лакха я.
Безамабаьца лордаш кӀоанолга́ шерра лелаю даар кийчдеча хана.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Зонта ОагӀат:КӀоанолгаш
Алгебра
Алгебра (дош хьадаьннад → اَلْجَبْرْ, «аль-джабр» — хьалдизар ) — математика раздел я. «Алгебра» дош леладу тайп-тайпара алгебрай системий цӀераш юкъе. Шерача маӀанах алгебрах оал бакъ хилара дӀахьокха хӀама доаца Ӏалама (произвольной природы) множествай элементашца еш йола операцеш тахкара хетаяь йола математика раздел, шийна чу таьрахьий сложении умножении ера массаза йола операцеш вӀашагӀтохаш йолаш.
Мерешканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья
Мерешканаькъан Махьмад-Гире Яхьья (Мерешков Яхья Магометгиреевич) — ГӀалгӀай Мехка дзюдои самбои яха латараш дола а даь, дукха гӀорбаьнна дзюдоисташи самбисташи кхебаь тренер; ГӀазакхий ССРа а Россе Федерацен а дукха дика хӀамаш карагӀдийна тренер.
Алгебра
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Алгебра
Мерешканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья
Вахари къахьегами
Мерешканаькъан Яхьяя ваьв 1943 шера Села 20 дийнахьа ТӀой-Юрта. Къона волча хана ший юртарча кагийча нахаца цхьана ахча даккха аьнна хӀирашкахьа Садоне мӀа доаккхача метте балха ваха́ хиннав из. Лаьтта кӀалха шахтёр волаш а болх беш хиннав. Цу йисте Мизур яхача юрта обогатительни камбинате спортзал хиннай, цига лоӀамеча кӀалтохаргах леташ хиннав Яхьья.
1962 шера эскаре бӀул де тӀавийхав Яхьья, Кемерова областе МВД чурча эскаре а кхаьча, тутмакхаш лорабеш хиннав. Цига волча хана самбох яхьаш хиннай цар, дегӀа́ чӀоагӀа хиларах цкъахьалха отборах чакхваьнна, цул тӀехьагӀа яхьашка котваьнначул тӀехьагӀа 11 бетта́ Кемерове сержантий ишколе кхаьчав из. Цига ший хьалхара хьехархо вайзав цунна — дивизе физподготовка кулгалхо хинна лейтенант Абраменко. Цо дика хьийхад Яхььяйна. Дилла́ часте, дивизе, эскара яхьашка дакъа а лувцаш, каст-кастта цкъа тӀехьа эша ца эшаш турнира котвувлаш хиннав.
1964 шера СССР эскарий яхьашка шоллагӀа моттиг яьккхай, из бахьан долаш СССР спорта пхьара цӀи еннай цунна.
ГӀалгӀай Мехка тренер волаш
1972 шера бераш а ийца́ яхьашка баха хиннаб Яхььяр. Цига цхьан кӀаьнка призёра моттиг яьккхай, юхебисарий моттигаш лохагӀа хиннай. Ераш бахача, доакъашхой а, тренераш а акхарна духьала хиннандаь, шоай низ дӀахьокха лаьрхӀа хиннад Мерешканаькъан Яхььяс. 1973 шера дукхагӀа низ беш къахьийгача цаӀ чемпион а, дуккха кӀаьнкаш призёраш а болаш чакхбаьнна хиннаб. 1974 шера дукхача кӀаьнкех Нохч-ГӀалгӀай АССРа а чемпионаш хиннаб, РСФСР яхьашка дика моттигаш йоахаш, арахьа дӀа-хьа кхувлаш хиннаб. Уж толамаш даьхача, Ӏаьдал а кӀезиг-дукха тохаденнад, Беканаькъан Мажита Сергей хьалха а волаш. Цо а́ларца 1973 шера хьайийла́ хинна берий спорта ишкола директоралла этта́, тренер а директор а волаш, 1982 шерага кхаччалца ха яьккхай Яхььяс.
ГӀазакхстане болх бар
Итт шера латархошца Яхьья лелача юкъа масайтазза Москве ве́хаш хиннав из болх бе, машен а, квартира а лургья яхаш, хӀаьта ГӀазакхстане болх бе лаьрхӀа хиннад цо, хӀана аьлча цига вовзаш хиннав цунна ГӀазакхийи ГӀиргӀизойи сборне воккхагӀвола тренер волаш хинна Байсаранаькъан Руслан. 1982 шера Алма-Ате ва́ха а къахьега а дӀавахар из. Ах шера къахьийгача, ГӀазакхстанен вӀашагӀтеха йолча дзюдо командай тренер ваьв цох. Цига болх беча юкъа 12 гӀалгӀачох мехка чемпионаш, Кайрат Масымбековх СССР халкъий спартакиада чемпион, Хамхой Ӏаьлах Европа кагийча наха юкъера чемпион ваьв цо. Спорта пхьараш хьахиннаб Вешкаранаькъан ИсмаӀалах, Коазой Жабраилах, Леймой Ӏалиханах, Камурзоев Мухьмадах. Белгалдаккха деза Европа чемпион Парчинаькъан Мухьмад а цо кхеваьлга. 1983 шера Яхььяйна еннай «ГӀазакхий ССР дукха дика хӀамаш карагӀдийна тренер» яха цӀи.
ГӀалгӀашка юха ӀоцӀава́р
1998 шера цӀа а вена, хӀанз ТӀой-Юртарча ФОКе кӀаьнкаш кийчбеш болх беш ва ший виӀийца цхьана.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен спортсменаш
Акхациск
[[File:Felis silvestris silvestris.jpg|260px|thumb|Акхациск
Домен: Эукариоташ
Царство: Дийнаташ
Тип: Хóрдай
Тоаба: Акха
Дезал: Циский
Вид: Акхациск]]
ОлгатӀе
ОлгатӀе (Ольгети) — ГӀалгӀай Мехкан ЖӀайраха шахьара юрт.
Географи
ГӀинбухен-малхбоалехьа Хьули я, малхбузехьа Лаьжги улл.
Тархьар
Юрт мишта хьахиннай тешаме ховш дац.
Байсаранаькъан Идриса «БӀаьшерий боадонгара» чу ба цунах хоам. Цхьа оалам да цу романа чу, шийна гонахьа дукха хӀама а кхесташ. Цу оаламо яхачох, XIX бӀаьшаре а́хнага кхаьча́ча хана цаховш саг ве́рах Аьгахоша ГӀойтамара тайпанна лаьтта дӀадала дийза́д. Цу тайпара хьелам оттабаь хиннар яха къонах хиннав. Цо ишта дарах Танталага ГӀойтамара тайпагара цу лаьттах да́къа кхаьча хиннад. ГуржегӀара ший тайпа хьал а доаладаь ОлгатӀе йилла цига ва́ха хайнав йоах из. Оалам бакъ болга дӀаязбаь каьхат-хӀама деце а, Идрисага а кхаьча вайга хьа ца кхаьча хила тарлуш долга а кхетаде деза.
2018 шера октябрь 22 дийнахьа ОлгатӀа 500 сага́ лаьрхӀа дола маьждиг хьадийлад.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Сеткъаргаш
Сеткъаргаш (Lampyridae, Светляки, ) — чоапилгий дезал ба шоай къаьстта белгало лепа органаш йолаш — лантернаш.
Пехкий альвеола
Альвео́ла (я) (альвеола, alveolus «оагилг, чукхийтта моттиг, ахкарг») — пехкий эггара зӀамагӀа дола дакъа дола зӀамига ахкарг. Цу ахкаргашта гонахьа тӀахьерчаш миаш (капилляраш) да. Пехкий капиллярашца газаш дӀа-хьа хувцаялийташ садахаргахьа да́къа лоац альвеолаша. Цхьан пехка чу 300.000.000 гаргга альвеола я.
Хьасташ
Альвеола
Инкалаш
[[File:Vicuña by Rico Hübner.jpg|270px|thumb|
Домен: Эукариоташ
Царство: Дийнаташ
Тип: Хóрдай
Класс:  Дакхадийнаташ
Тоаба: Хьакхинг яьттӀа
Дезал: Инкалаш ]]
Инкалaш (Camelidae, Верблюды) — хьакхинг яьттӀача (Artiodactyla) тоабан кога ахкарг даьннача кӀалтоабан (Tylopoda) цаӀ мара доаца хӀанзара дийнатий дезал да.
Мутт (маӀанаш)
Мутт
ГӀинбухера оакафорд
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оакафордаш
Сеул
Сеу́л (я) (서울, Соуль — маӀан «нанагӀала») — Республика Силлойчен нанагӀала. Цо хьаю мехка цаӀ мара йоаца лаьрххӀа статус йола пхьа, 25 курех йийкъа йолаш. Официальни цӀи — лаьрххӀа статус йола пхьа Сеул (서울특별시 Соуль-тхыкпёльси).
Интерстеллар
«Интерстéллар» (Interstellar [], «Седкъашта юкъера») — Ӏилман-земсеттолга фильм да, Нолан Кристоферас даьккха, Нолан Джонатанаца цхьанна яьздаьча сценари тӀагӀолла.
Йоалинг
Йоалинг, е йолинг (я) (галоп)  — говрийи цхьацца кхыдолча дийнатийи кхо такт йола болар. Йоалинг яхача боралца йодача говрах говр йӀоахолаш йода оал, кхыча говрий боларий дусташ хилча, эргаш да из. Кхычахьа -гӀа тӀатох йортагӀа/чоаболагӀа, йоргӀагӀа, боларагӀа.
Интерстеллар
Фильма чура áлараш
– А. Из динза даргдоацаш да.''
Йоалинг
Акха говраш йӀоахалаш йолх, дулхах дажача дийнатех йовда езача ханеи, лоаца никъ сихха дӀачакхабаккха безача ханеи. Шин-кхаь километрал дукхагӀа наггахьа мара йовдац говраш, хӀана аьлча цу темпаца сиха кӀаьдлу уж, бакъда йолинг мелó хилча доккхагӀа дола наькъаш а дехк цара. Меллашха йӀоахолаш йодача говра сухал 20 км/сахьатал дукхагӀа хилац.
Говр шин тактаца (тувсалуча санна) йодача йолингах карьер оал. Цу боларцара говра сухал 69,2 км/сахьата хила йиш я.
БоларагӀеи, йортагӀеи, йоргӀагӀеи говр йодача хана цун дегӀ биъе кога тӀа цхьатарра ӀотаӀаш дале а, говр йолингах йодача хана из болар малагӀча когаца доладаьд хьежжа ӀотеӀаргда дегӀ. Цун когаш Ӏоувттадара аргӀанга хьежжа йолинг аьттехьареи аьрдехьареи хул. Аьрдехьарча йолингаца аьрдехьа верзаш аттагӀа да, аьттехьарчунца — аьттехьа.
Аьрдехьарча йӀоахалаш говр укх аргӀах йода: цкъахьалха лаьттах тӀехьашкара аьттиг ӀотаӀ (цхьоалагӀа темп), тӀаккха говро цхьан хана чухь хьалхашкара аьттигеи тӀехьашкара аьрдигеи Ӏооттабу лаьтта тӀа (шоалагӀа темп), тӀаккха алхха цхьан хьалхашкарча аьрдига ӀотаӀ (кхоалагӀа темп). ЦхьоалагӀча темпа юха дӀатӀаялалехьа говр цхьаккха кога Ӏо а ца таӀаш, «гӀетта йодаш» юкъ йоагӀ.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Говрий болар
Мух
Мух (Ве́тер, Wind) — лаьттан тӀехенца нийсса лелаш йола сиха фе кӀедж я. Лаьтта тӀа из дукхагӀа пхьорагӀа лела фе кӀедж я; кхыча дуненаш тӀа из я цу дунений тӀехар-Ӏанарий газий кӀедж. Маьлха коа эггара чӀоагӀагӀа михаш гуш да Нептуна тӀеи Сатурна тӀеи.
Мужече
Мужече (Мужичи) — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.
Географи
ГаргагӀа ядача юртех гӀинбухехьа улла Галашкеи, малхбоалехьа улла ДаьттагӀеи, къулбехьа улла Товзан-Юхеи я.
ЦӀи
Юрта цӀи, хьаяхачох, Мужухой тайпа доладенначун цӀерагӀа я, иштта Мужече муж ба́лар бахьан долаш оал цох ишта яхаш уйла а я. Муж яхар мела долаш диро́ дола хий бухдувла дола хьаст ба.
1944 шера ГӀалгӀай мехках баьхачул тӀехьагӀа 14 шу даьккхад «Луговое» (гӀалгӀай меттала «Баь-Юрт» аьнна даккха йиш я цун маӀан) яхаш цӀи йолаш.
Инфраструктура
Юрта тӀехьарча шерашка йийла школа я 60 болхлочоа лаьрхӀа йола. 2021-ча шера 200 саг чулоаца Культура цӀенош дотта чакхдаьхад, цига 20 саг ва балха. Цунца цхьана шера йийла 120 саг совгӀа чуэца йиш йола берий беши, 35-40 саг болх беш вола, Россе дикагӀчарех я ала йиш йола хӀанзара спорта тренировочни юкъарчеи.
Бахархой
Ерригача Россе 2010-ча бахархой дӀаязбарах :
Кхоачамбоацараш
Эса тӀа доахан дехьадаккха тӀий цахилар бахьан долаш, из доахан лерттӀа доажаде а, юрт-юкъе цӀена лоаттае а аьттув хилац. Цул совгӀа бахархой бебарга хьежжа, хьалха увттаяь хинна трансформатораш а пайдан йоацаш айттай. Цкъа дале, тиша хилар бахьан долаш. ШозлагӀа дале, наха керда техника чукхухьаш дӀаозаш йола ток цатаар бахьан долаш.
Цхьан юкъа хицара гӀулакх ледардаьннадар, хӀаьта юртахой тоха а бенна, лоаман хьасташкара хий чудиллад юрта, ишта моллагӀча хана Эсара хий хьахеца йиш хургйолаш а тоадаьд хӀама.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш
Сигале
Сигале (Небо, Sky) — мотт (пространство) я Лаьттан тӀехен лакхегӀа йола е моллагӀа кхыйола астрономен объекта лакхегӀа. Гулдеш аьлча — цу объекта тӀара Айламага хьожаш бӀарга гуш йола панорама я.
Ирак
Ирак, е Иракъ (Ира́к, العراق, عێراق), официальни цӀи — Респу́блика Ира́к (جمهورية العراق, کۆماری عێراق) — Гаргара Малхбоалехьара паччахьалкхе. Аре — 435 052 км².
Белгалдаккхар
ОагӀат:Ирак
Къаьзи
Къа́ьзи (князь) — феодальни монархи йолча паччахьалкхен (къаьзечен) да́ е IX-XVI бӀаьшерашка дукхагӀа словаьний къамашта юкъе хинна лакхагӀа лаьтта́ча аьлано паччахьалкхен цхьан даькъа́ доалде увттавеш хинна урхаз; цхьа къаьстта болча политически кхоллама да́ (къаьстта вола къаьзи). Словаьнашта юкъе феодальни аристократен викал хиннав; тӀехьагӀа — лакхера дворянски титул лоархӀаш хиннай. Къаьзе лоадама даржага хьажжа принцашца е герцогашца лоархӀаш хиннав Малхбузерча е ЗӀилбухерча Европе. Юкъерча Европе (Супа Рума импери хиннача) цу титулах фюрст оалаш хиннад, хӀаьта ГӀинбухерча Европе — конунг оал. Къаьзеш иштта цхьадолча кавказа къамашта юкъе а хиннаб.
Сердало (газет)
Сердало (Свет, Serdalo) — ГӀалгӀай мехка къаман юкъара газет. Арадувл 1923 шера маьтсела 1 дийнахьа денз. Статьяш эрсий а гӀалгӀай а меттала я.
Газет кӀира́ цкъа арадувл 2000 экзмепляр йолаш. 1970-ча шерашка тираж 6000 экземпляр хиннай.
Тархьар
Газета хьалхара номер араяьннай 1923 шера май 1 дийнахьа. Газет доладаьри цун хьалхара редактори хиннав Лоамара АССРа сердалъялара халкъа комиссар хинна Малсаганаькъан Кураза Зоврбик. Бехктокхаме секретари корректори оазархои таржамхои хинна Беканаькъан ДордагӀа Тембот хиннав. Газета хьалхарча номера тираж — 500 экземпляр хиннай.
Газета цӀи массайтазза тоаяь хиннай: 1924 шу доладалалехьа Sierdaluo яхаш хиннад из, 1924 шу додача юкъа Serdalo, Serdalo — Свет хиннад, 1924 чакхдоалаш — 1926 шера май болалуш Serdælo — Свет яхаш хиннад, 1926 шера май беттагара денз — Serdælo, 1929 шера июнагара денз — Serdalo, 1938 шера сентябрагара денз — Сердало.
ГӀалгӀай шоай мехках баьхача хана газет ара ца дувлаш соцадаь хиннад.
Цкъахьалха ГӀалгӀай автономе областа нанагӀала хиннача Буро тӀа арадийнад из (зарбанче Горький Максима цӀерагӀча ураме, 13-гӀча цӀагӀа хиннай), цул тӀехьагӀа Шолжа-ГӀала тӀа хиннай, хӀанзарча заман чу Наьсаре да газет арахецаш.
Газета́ «Сийлен белгало» яха орден еннай енна.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Газеташ гӀалгӀай меттала ОагӀат:Газеташ эрсий меттала ОагӀат:ГӀалгӀайчен газеташ
Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче
Тархьар
Шолжа-ГӀалий тӀа йиллай 1925 шера. Ший хана зарбанчен директораш хиннаб гӀалгӀай къамах а бола Заьзганаькъан Бахьаудин, Чопанаькъан Данил, Галай Хьасан, Зайтанаькъан Хьажбийкар (1983—1993 шерашка).
Зайтанаькъан Хьажбийкара хана
Хьалха зарбанче хьаким хинна Галай Хьасан пенсе вахача, цунна когаметта вайта хиннав Зайтанаькъан Хьусена Хьажбийкар. Хьалха «Сердало» газет чухиннача, «нохчий гастроном» оалача, цӀен шоллагӀча гӀата тӀа хиннай зарбанче цу хана, кхо редакци йолаш: массово-политически, исбахьален литературан, школе Ӏомадеча кинижкай.
Болхлой:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:СССР зарбанченаш
Безамабуц (ваьр)
Безамабуц (Петру́шка, Petroselínum) — шин шера дахача баьцовгӀай доккха доаца ваьр, яхача дезала юкъедоагӀаш да.
Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой университет
Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институт яхаш хиннай тайп-тайпара дешарченаш тайп-тайпарча ханашка:
Сигален паччахьалкхе
«Сигалéн паччахьалкхé» (Царство небесное, Kingdom of Heaven) — америкера исбахьлен кино. Даьккхар Скотт Ридли ва.
Фильма чура алараш
− Цхьаккъа а... деррига Дуне а!''
Алжир
Алжир (الجزائر эль-Джаза́ир), бӀарчча официальни форма — Алжи́рий Халкъан Демократи́чески Респу́блика (АХДР) (الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية Аль-ДжумхӀури́ййахӀ аль-Джаза́ири́ййа ад-Димукхраты́ййа аш-ШаӀби́ййа) — ГӀинбухерча Африкера паччахьалкхе. Алжир Африке эггара йоккхагӀа я. Алжира гӀай Мароккоца малхбузехьа да, Мавританецеи Малицеи зӀилбухе-малхбузехьа да, Нигераца — зӀилбухе-малхбоалехьа да, Ливецеи Тунисецеи — малхбоалехьа. Мехка арен дукхагӀа дола дакъа Сахьаре улл. НанагӀала — Алжир-Пхьа.
Ислам
Ислам (да), е Бусалба ди (ба) (إسلام‎‎, Ислам, Islam) — Даьла цаӀ веш долча, ИбрахӀимах хьадаьннача динашта юкъера ди. «Ислам» яхача деша маӀан да «Хье Даьлага дӀавалар», (Даьла шарӀанна) «мутӀахьа хилар». Бусалба ди 28 мехка паччахьалкхен ди аьнна чӀоагӀбаь ба.
Ислам хьахиннад VII-ча бӀаьшера. Ди санна из оттадаьри кхайкадаьри Мухьаммад Пайхамар ва, Даьлера салот-салам хилда цунна. Лакхера дина гӀулакха леладу джей — КъорӀа да.
Ислам леладечарех «бусалба нах» е «бусалбаш» оал.
ГӀургӀажаш
ГӀургӀáжаш (Cygnus, Лебеди) — гӀажа куце тоабан оалхазарий ваьр.
Классификаци
Таханарча систематике гӀургӀажаш ворхӀ тайпа екъалу :
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
Ӏакъат
бер малхадаларах Далла хоастам бар гойташ дола цхьан е шин устагӀанна урс хьакхар.