cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Янданаькъан Хамарзий Жамалда
Даьхенна хетаяь байташ
Стихотворене йолаелчахой ах дакъа йисте даллалца, духхьал ше ваь Даьхе могаеш, гӀоза вахар дуача оакхарй, оалхазарий амат дувцаш чакхвоал автор. ДӀахо додача ах даькъа тӀа хало ювц автора, из да эзараш шерашка цун къаман тӀаэттар, цо лайнар, цунга кхаьча хало. Уж мугӀараш йисте доаллаш хало яле а, нанас елаенна ваьв ше йоах Жамалда. Цигга хьахьокх цо ший Даьхенгахьа белам болга а, цигара вахар гӀоза долга а. Цунга хьежжа шоай къаман га дохкаргдоаца, даьхен мах лакха лоаттабергбола, денал дола ноахал кхеде гӀерт автор цу мугӀарашца. Даьхен сурт-сибат дуллаш хилча ара юккъе гӀолла дага а деха дилла йиш яц. Ма доаггӀа из дувца, цун кӀоаргал йовзийта, геттара дика ше ваь мотиг йовзаш а цул совгӀа цунцара безам чӀоагӀа а хила беза сага. Из Жамалдийгахьа хилар гуш да цун байташ йийшача. Ший поэтически мугӀарашца йоазонхочо гойт гӀалгӀай къаман хинна хала вахар, шаьра аре а, хьаьна лаьтта а доацача лоамашка баха гӀерташ, Ӏаьдало ца буташ шоай вахаре цар лайна къиза бала, эза хало. ТӀехьа тӀайоагӀача ноахало чӀоагӀа пайда эц цу тайпарча стихотворенеех. ХӀана аьлча, къамо хьадена гӀулакх, цун дух дицдалийтац, Даьхенцара безам совбоаккх, Ӏалам лораде, цун хамбе Ӏомаву. Дукханахьа, Даьхеи, Ӏалами, саги шоайла дусташ, вӀаший бувзам болаш, тара лесташ доаладаьд автора. ДукхагӀа мел йолча байташкахьа йоазонхочо лоамашкахьа хоза, кӀаьда, тешаме хилар хьахьокха. Лоамашка массаза а самукънегӀа хиннай поэта. Ший наьна-лоамаш хестаду цо хозача, дег тӀара доагӀача дешашца. Тамаш яц из. ХӀана аьлча Хамарзий Жамалда ше лоамашта кӀал уллача хозача юрта Балте ваь хьалкхийнав. Ше ваь лоамаш, гӀалгӀай къамо санна хало чӀоагӀа лайнаяле а, низ болаш хиларах деналах ца дохаш гойт авторо:
Уж лоамаш санна сатем, сабар, денал долаш хилча бакъахьа хетт поэта нах а, вешта ший а безам ба цун иштта хила:
Хьалкхийча безама сам бовзийтаб Ӏа, Са уйла, са дог деладеш, Ӏуйренца сонна илли оаз хезийтай Ӏа, Лакха лоамаш декадеш, Са даьй хьацарца йийхьденна, Са даьй цӀийца хьаьнденна, Сий дола, са наьна лаьтта,
Хьалкхийча шийна безама чам бовзийтар а, Ӏуйренца, «лакха лоамаш декадеш» иллей оаз хазийтар а сий дола ший наьна лаьтта да, йоах автора. ДукхагӀа мел долча цун мугӀарашкахьа гучадоал из. ТӀеххьара, «Наьна лаьтта» яха байт цунна дув баарца чакхйоакх поэта.
Дув буъ аз хьона се дийна мел ва Хьа хам бе, Дош лу аз хьона сай мотт мел лув Хьо хестаде, Ва сий дола са, наьна лаьтта!
Жамалда дага воагӀаш а, цун кхоллам бовзаш а бар дукха, йоазон-мотт цахов вай халкъа нах. Кхувш йоагӀача хана цкъа мара из бӀаргавайна еце а шийна хьахеза цун байташ дика дага йоагӀаш я, СурхатӀера Матенаькъан Лемка. "Къам мехках а даьккха, Ӏодахьийта сибарегӀа дола, диъ-пхи шу даьннача гӀолла, цхьан юкъа тхо дахача ваьхар Яндакъонгий Жамалда. Боккхийча наха Даьхенах цхьа байт еша а аьнна, шийгара дийхача ер мугӀараш доаладир цо.
ГӀалгӀай меттала:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой
Кондар
КОНДАР (Тимья́н, чабре́ц // чебре́ц; Thýmus) — лоха йолаш, хоза хьадж а йоагӀаш кӀотаргаш я. Кондар — яхача баьцовгӀий дезалах ваьр лоархӀаз я.
Цискаш
Цискаш (Ко́шки,Felis) — акха дакхадийнатий ваьр да циска дезала чура.
ХӀанзарча систематиках укх ваьрах лоархӀаш я Евразеи Африкеи дахаш дола зӀамагӀа долча циский цхьайола кепаш. Царех эггара цӀихеза да акхацисках хьадаьнна коара циск.
Циска дезала митохондриальни ДНК техкача генетикий дарех Felis silvestris Felis bieti яха кéпий тáкаш екъаялар хиннад 230 эзар шу хьалха.
Лагос
Ла́гос (Lagos, Èkó) — Нигерена зӀилбухе-малхбоалехьа порта пхьа. 13 миллион пхьан бахархойи пхьан агломерацен 21 миллион бахархойи бахьан долаш, Африкайи мехкаи эггара йоккхагӀа йола пхьа я.
Эггара хьалхагӀа йоруба тайпан йоккха йоаца эйла хиннай Лагос, хӀаьта европен колонезацеи кортамукъалеи хиннача юкъагӀа Нигерен керттера коммерцен юкъарче хьахиннай цох.
Вай хана Лагос штата еррига аре дӀалоаца ала йиш я пхьано. Ший пхьа дукхача йоккха йоацача шахьараех латт автомагистралешца шойле къоастаяь йола.
1991 12 декабрь хиллалца Нигерен нанагӀала хиннай Лагос, бакъда тӀаккха  Абудже Ӏочуйигай из.
П
П п (П п) — хӀанзара дерригача кириллицай алапатий алап да. Болгарой алапата чу 16-гӀа алап да, Эрсий а, кӀайэрсий а алапаташ чу — 17-гӀа алап да дагарах, сербий алапата чу 19-гӀа алап да, украинхой алапата чу — 20-гӀа, македонхой алапата чу — 20-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъаь шоллагӀа алап да.
БӀаьстинг
БӀаьстинг (лаьт: Prímula, эрс: Первоцвет) — бӀаьстингбаьцай дезала баьцовгӀа да.
ГӀалгӀай мотт
ГӀалгӀай мотт, е На́на мотт (Ингушский язык, Ingush language) — гӀалгӀай къаман мотт ба. Баьржа ба Даькъасте. Ерригача Эрсече гӀалгӀай мотт бувцаш гаргга 306 000 (кхо бӀаь ялх эзар) саг ва. Цул совгӀа гӀалгӀай мотт баьржа ба ГӀазакхстане, иштта нагг-наггахьа Туркий Мехка а, кхыдолча Гаргара Малхбоалерча мехкашка а.
ГӀалгӀай Республике гӀалгӀай мотт паччахьалкхен мотт ба.
МоцагӀа, гӀалгӀаша шоайла гӀалгӀай мотт шаьра бувцача хана, боккхийча наха оалаш дешаш дар:
Йоазув
ХӀанзарча гӀалгӀай алапата чу 46 алап да.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай мотт ОагӀат:Метташи диалекташи алапатах
Немций мохк
Немций мохк е Герма́ни (Deutschland, Герма́ния) — мохк ба Малхбузера Европе. Аре— 357 021 км² я. Баха наьх таьрахь 2011 шера хьисап деш нах дӀаязбарах — 80 миллион совгӀа саг.
Дуне тӀа 16-гӀа моттиг я баха наьх дукхалах (2-гӀа Европе) иштта 62-гӀа лаьттах (территория). Кертера пхье — Берлин. Паччахьалкхен мотт — немций. Гаргга 65 % баха нах кераста ди леладеш ба.
Лайчилла
Лайчилла бутт — гӀалгӀай ханорга цхьайттлагӀа бутт ба.
Из тарлуш ба юле а григоре а ханорга шера цхьайттлагӀача бетта (novem — «ийс).
Шийна чу 30 ди долча биъ беттаех цаӀ ба Лай чилла бутт. Лаьттан ГӀинбухера ахбура тӀа ханорга гуйран тӀехьара бутт ба, ЗӀилбухера ахбура тӀа — бӀаьстен тӀехьара бутт ба.
ХӀанзара заман чу григоре ханоргах Лай чилла 23 ди кхаччалца Малх Тараз яхача седкъарче чу латташ хул, Лай чилла бетта 23-гӀара 29-гӀа денга кхаччалца — ЮвцӀога седкъарче чу, Лай чилла 29 дийнахьа денз — Змееносец яхача седкъарче чу (кхыдола дараш лоархӀаш хилча — Лай чилла 22-гӀча дийнахьа дензи 28-гӀча дийнахьа дензи).
Цицхолгаш
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрда
Класс:  Дакхадийнаташ
Тоаба: Царгаш-йӀаьха дийнаташ
Дезал: Дахкий
Ваьр: Цицхолгаш ]] Цицхолгaш (Rattus, Крысы) — царгаш-йӀаьха дийнатий ваьр да дахкий дезала чура. Цо шийна чулоац 64 кеп.
Цицхолгаш дегӀах 8—30 мм хула, цӀог дегӀа массал хула, наггахьа доккхагӀа а, дозал 37—39 г, вешта 400—420 г. хула кхыяраш.
Дуар
Цицхолгаш масса йола хӀама юъ. Цхьачара баьцовгӀаш юъ, кхычара зӀамига дийнаташ дуа.
Хьа даь вала Ӏаб
«Хьа да́ь вала Ӏаб» — хӀанз а лелабеш бола сардам.
Укхаза «Ӏаб» яхача деша маӀан тайп-тайпара доаладу. Цхьабакъда, нийса дар ишта да: «Ӏаб» яхар «Ӏаба» (удовлетвориться, насытиться) яхача дешах хьадаьннад. Цу сардама юкъе «Ӏаб» яхача дешаца белгалвоаккхар ва сардам бо́дачун даьна эггара бо́чагӀа вола дезалхо. Эрсий меттала аьлча: «Пусть у твоего отца умрёт любимый (член семьи)» яха маӀан да цу сардама.
ПӀ
ПӀ пӀ (ПӀ пӀ) — кириллица алапаташкара шолха алап. Тахан леладеш да массехк метташка: абзой, агӀлой, аьдагӀий, гӀалгӀай, гӀазгӀумкий, гӀаьбартий-черсий, доаргӀой, лаьзгий, мухӀдой, нохчий, тӀабасрой, цӀахбий. ГӀалгӀай алапата чу ткъаь кхоалагӀа алап да.
Лайзиза
Лайзиза (Подсне́жник, ; Galánthus) — дукхача шерашка дáхача баьцовгӀай ваьр да яхача дезала чура. Цо шийна чулоац 19 кеп а, ше хьахинна 2 гибрид а. Хьалха хиннача СССР-а доазона тӀа хьатӀаювлаш я 12 кеп.
БӀаьсти
БӀаьсти (Весна́) — йиъ шера ханах цаӀ; Ӏаннеи ахканнеи юкъе йола мур.
БӀаьсти ханорга гӀолла
БӀаьсти кхаь беттах латт: Тушола, Бекарга, Маьтсела (Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа); Тов, Ардара, Лайчилла (ЗӀилбухен ахбура тӀа).
ЦӀокъ
[[File:Siberischer tiger de edit02.jpg|260px|thumb|ЦӀокъ
БӀаьсти
БӀаьсти ханорга гӀолла
БӀаьсти — Ӏаннеи ахканнеи юкъе Ӏалам а, Ӏалама лоаттам а хувцалуш йола мур я: ди дӀаьхлу, йӀовхал айлу, дийнатий баьцовгӀаши хьадийндала долалу.
ЦӀокъ
ЦӀа: Эукариоташ
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрда
Класс:  Дакхадийнаташ
Тоаба: Дулхах дажа
Дезал: Циский
Ваьр: Ӏаьржа ферхаш
Л
Л л (Л л; цӀи: эл) — дерригача славаьний кириллицай алапатий алап да (12-гӀа — болгарой алапата чу, 13-гӀа — Эрсеи кӀайэрсеи сербийи алапаташ чу, 14-гӀа македонхой алапата чу, 16-гӀа — украинхой алапата чу); иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доацача халкъий йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из 18 (барайттлагӀа) алап да.
Ахмед Дидат
Ахьмад Хьуса́йн Дийда́т (احمد حسين ديدات‎; ваьв 1 Аьтинг 1918 — 8 маьцхали 2005 бусалба хьехам бери йоазанхои теологи. Хиннав цӀи хеза ший белхашцаи хьехьамашцаи. халкъашта юкъера Ислама кхейкхарал центр йилла́й.
Цхьа дакъа дола (баьцовгӀаш)
Цхьа дакъа дола (Однодо́льные расте́ния, Liliopsida, Monocotyledones, Monocotyledoneae) — зиза тохаш долча баьцовгӀий йоккхалах шоллагӀа класс. Цхьа дакъа дола баьцовгӀаш дерригаш гаргга 59 000 (шовзткъеи ткъеста эзар) кепи, 2800 (ши эзари бархӀ бӀаь) ваьри 60 (кховзткъа) дезали. Из шедар дӀалаьрхӀача зиза тохаш долча баьцовгӀий гаргга ¼ дакъа да.
Мартазанаькъан Мухьмада Арсамак
Биографи
Ваьв Дошлакъий-Юрта АьрхӀий 8 дийнахьа 1960 шера.
1982 шера Нохч-ГӀалгӀай университета филологен факультет яьккхача гӀоне 1986 шерага кхаччалца Ленинграде стажорал даьд (шин шера эскаре ваха́ юкъ яьккхарца). 1992 шера кандидата дессертаци лора а яь, Шолжа-ГӀала тӀа хьехархо волаш болх бергболаш юхавахав. ГӀалгӀай паччахьалкхен университет йиллача хана денз цига болх беш хьавоагӀа. Кафедра кулгалхо а, декан а, проректор а хиннав. 2001 шера денз ГӀалгӀай паччахьалкхен университета ректор ва.
Къахьегам
Монографеш:
Байсаранаькъан Идриса Аза
Байсаранаькъан Идриса Аза (Базоркина Аза Идрисовна) — гӀалгӀай лор-невропатолог, суртанча, йоазонхо. Байсаранаькъан Муртаза Идриса йоккхагӀйола йоӀ я. Яьй 1960 шера. Эггара хьалхара Пирогова цӀерагӀа йола шоллагӀа Москвера институт яьккха хинна гӀалгӀа я. Дийша яьлча, 50 шерал совгӀа лорий болх бехьаб. Цкъа ЖӀайраха шахьар цаӀ мара йоаца лор йолаш болх баьб, цул тӀехьагӀа Наьсарерча сихача гӀон станце болх баьб.
Литература
ОагӀат:ГӀалгӀай суртанчаш ОагӀат:ГӀалгӀай лораш ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
БӀехал
БӀехалаш (лаьт: Serpentes, эрс: Зме́и) —- бӀехалаш Ӏомадеш йола Ӏилма БӀехалдовзанч аьнна оал.
Инфузореш
Инфузореш (инфузории), е бӀаргацӀацкъама (ресничные ; ) — Alveolata яхача тоабан протистий тайпа.
В
В в (В в) — хӀанзарча дерригача кириллицай алапатий алап да. ГӀалгӀай алапата чу из диълагӀа алап да.
ГӀалме шахьар
Наха баха моттигаш
Малхбоалера оагӀув:
Малхбузера оагӀув:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалме шахьар
Иафет
Йа́фис יפת Ие́фет, Iapheth, Ιάφεθ, يافث, Йа́фис) — кхоалагӀавола Нухьии цун сесаги НиӀмайи воӀ, европхой Да лоархӀаш ва. Товрат чу яздаьд, Нухьас цунна Ӏаьржа форда тӀехьашка да́да лаьтташ хьожадаьд. ДуккагӀабола Тархьархош лаьрхӀад Йафис зӀамагӀавола Нухьи воӀ хиннав аьннa. Ӏарбий Ӏилман наха лаьрхӀад из воаккхагӀвола воша хиннав аьнна.
Байсара Мочкъа
ГӀазданаькъан Байсара Мочкъа — Россе импере Ӏаьдала́ бӀул деш хинна гӀалгӀай инарал. Цун цӀерагӀа тиллай Мочкъий-Юртах цӀи.
Биографи
Мочкъий да́ ГӀазданаькъан Байсар хиннав, хӀаьта нана Бохтаранаькъан хиннай.
ДукхагӀа долча каьхаташта 1820 шу латтандаь, Мочкъа ваь шу из лерхӀа, аьнна, соцам баьб Ӏилманхоша. Цо дийшад Тифлисе жӀаргахой дин семинаре, дукхагӀа бола гӀалгӀай цу хана им диланза хинналга хьежжа. Семинари чакх ца йоаккхаш, Бурон коменданта талмач волаш, болх бе волавеннав из ший барайтта шу даьлча, 1838 шера. Дукха ха ялале прапорщика чин еннай Мочкъийна, тӀаккха хӀирашта тӀавилла́ча пирстопа гӀонча хиннав из. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀашта тӀавилла́ча пирстопа гӀонча волаш болх баьб цо, дукха ца говш 1844 шера цу пирстопа гӀонча оттаваьв, ГӀалмеца я́дача гӀалгӀай юрташта доал а дергдолаш. 1846 шера подпоручика чин еннай Мочкъийна, хӀаьта 1848 шера поручик хиннав цунах. Дукха орденаш, майдилгаш яьхай Мочкъас, селла къона воллаше; 1852 шера машаре йоацача Варшаве вахийтав из лоамарча тӀемахоех вӀашагӀъеллача эскадронаца. Цигара цӀавоаггӀаше, кхаь шера ГӀирме тӀема тӀа вахав Кавказа къамий тӀемахоех вӀашагӀъеллача дивизионаца. ТӀом чакхбаларца 1856 шера Байсара Мочкъийна капитана чин еннай. Цу шера ший мехка цӀакхаьчав Мочкъа.
ДӀахо къоаналга кхаччалца, Тийрка йисте дахача къамий нахах вӀашагӀъеллача милице 7-гӀча бӀаьра (сотня) кулгалхо волаш, чакхваьннав из, цунца цхьана ший цӀерагӀа йолча Мочкъий-Юрта доал а деш. Дукха нах кӀалхарабаьхаб цо Ӏаьдала Ӏазапах, дукха гӀулакхаш даьд вахарах бе́ха́чарна. Байсара Мочкъа веннав 1892 шера.
Дезал
Кхо воӀи итт йоӀи хиннаб Мочкъий, шин сесаго баь.
Истийи царех хьабаьнна мехкарийи :
Латиний мотт
Латиний мотт е Латиной мотт (ший цӀи lingua latina, Лати́нский язы́к, ) — хӀиндий-европера меттай дезала чу латино-фалискски ткъоврон италийски меттай мотт.
Таханарча дийнахьа италийски метташта юкъе лелабеш из цаӀ мара бац, из а лебеш лелабиц, йоазонгахьа мара. Латиний меттах романой меттай тоаба хьаяьннай, из доацаш латиний дешаш геттара дукха европий метташка а, вешта дунен метташка а чудаьннад.
Вампал
АйламӀилма
Седкъаш:
Дунеш:
1920-гӀа шераш
1920-гӀа шераш (1920-е годы) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1920-гӀча шера денз 1929-гӀа шу кхаччалца.
ЧӀ
ЧӀ чӀ (ЧӀ чӀ) — шовзткъа шоаллагӀа алап да, гӀалгӀай абате чу.
Инжил
Инджиль, Инжил (إنجيل, εὐαγγέλιον — Евангелие) Сийлахь-вола Дала Ӏийса (Иисуса) Пайхамара доассадаь Китаб. ДиълагӀадола Исламе Деза Китаб. АллахӀо КъорӀа чу йоах: ''Хьога доссадаьд Цо Китаб бакъдолчунца, шийна хьалхардар бакъ а деш. Товрат а Инжил а доссадаьд Цо.'' (Али-Ӏимран: а́ят 3)
Ватикан
Ватика́н (Status Civitatis Vaticanæ, Stato della Città del Vaticano, иштта лелаю цӀи Паччахьалкхе-пхье Ватика́н ) — чинтолгпаччахьалкхе-анклав (эггара зӀамагӀа я аьнна дӀачӀоагӀдаь паччахьалкхе я) Рума доазон чухьнахьа.
Заур-Ков
Заур-Ков, е Дзаур-ков, хьалха Заур-коу (Заур, ) — хӀанз йоацаш йола къаьнара гӀалгӀай кхаьлл. Из иллай хӀанзара Буро уллача лаьтта. Цу Заур-Ковна доазона тӀа диллад Бурон гӀапков 1784 шера.
Тӏатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен яйна дӀаяьнна нах баха моттигаш
Буро (маӀанаш)
Буро — массехк маӀан дола термин я.
ЦӀейлоам
ЦӀейлоам («Цейлом») — ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьарера дукъ. Цун лакхагӀа бола бухь 3171 метр лакха ба.
Ширача хана денз ЦӀейлоам супа лоархӀаш хиннаб гӀалгӀаша. Дукха гӀалгӀай оаламаш да цунца дувзаденна.
Лаьзгий мотт
Лаьзгий мотт (ба) (лезги́нский язы́к) — лаьзгаша бувца мотт.
Йоазув
Лаьзгий алапата чу 45 алап да.
ЗӀилбухен ахбур
ЗӀилбухен ахбур (Ю́жное полуша́рие) — экватора́ зӀилбухенгахьа улла Лаьттан да́къа. Цун 81 % тӀехе хий да (хин майда 206,62 млн км²).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географе терминаш ОагӀат:Лаьттан ахбураш
Гамбург
Га́мбург (Hamburg, местн. , Hamborg ; ) — Немций Мехка гӀинбухехьара пхьа.
Ч
Ч ч (Ч ч) — хӀанзарча дерригача славаьний кириллица алапатий алап да. Болгарой алапата чу 24-гӀа алап да, Эрсий чу 25-гӀа алап да, кӀайэрсий алапата чу — 26-гӀа алап да, сербий алапатеи украинхой алапатеи — 28-гӀа да, македонхой алапата чу — 29-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъаь дийттлагӀа (34) алап да.
ГӀалгӀайчен пхьеш
ГӀалгӀай Мехка тахан 5 пхье я.
Белгалдаккхар
ГӀалгӀайче ОагӀат:ГӀалгӀайчен пхьеш
Пхьен округ (Эрсече)
Пхьан округ (Городской округ) — Эрсече леладеча муниципальни кхолламий тайпашта юкъера цхьа тайпа.
Гаьгий (нах)
Гаьгий тайпах бола цӀихеза нах.
Гаьгий
Ӏаж
Ӏажий фу Ӏажаш (Maleae)яхача гуола чура йоагӀаш я хьа, Хьачаш (Spiraeoídeae) oaлача кӀалдезала чура. 36 бессаш лоархӀаш я. Эггара цӀи хазараш я: КоараӀаж (Malus domestica), ЧинкаӀаж (Malus prunifolia), ЛохаӀаж (Malus pumila) а.
ДукхагӀа дола гаьнабессаш духьал хозабаьцовгӀаш бахьан а долаш леладеш да бешамашк а иззамо лораеш лелаеча хьунашк а. Деррига дола Ӏажий бессаш - дика модзлуш йола гаьнаш я. Ӏажий ардакх оарали онди да. ЧӀоагӀа атта тедаш а дика дӀашаьрлуш а да.
Кустяздар
Гаьнаш дӀахьадаьржа бухьоца 2,5—15 эрш хилал я. Ткъовронаш — дӀалоацаяь, сомаш тӀабувлаш я. Акха гаьнаш тӀа кӀарцхалаш нийслуш хул.
ТӀатовжамаш
Са Беш - Ӏажгаьний бесаш ( эрс. )
1913 шу
Баьб
Хьажа иштта: ОагӀат:Баьб в 1913 шера
Ӏарждарбуц
Ӏарждарбуц (Hypericum, Зверобо́й) — зиза баьцовгӀий ваьр я «Ӏарждарбаьций» дезала чура.
ГӀинбухен ахбур
ГӀинбухен ахбур (Се́верное полуша́рие) — экватора́ гӀинбухенгахьа улла Лаьттан да́къа. Цун 60,7 % тӀехе хий да. Дунен 67,3 % декъа лаьтта ГӀинбухен ахбура тӀа да, 90 % нах а цу тӀа бах.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географе терминаш ОагӀат:Лаьттан ахбураш
Вашингтон (округ Колумбия)
Вашингто́н (Washington, D.C., МФА: ) — Хеттача Америкерча Штатий на́нагӀала. Цун официальни цӀи — Колумбия гом (District of Columbia, лоацца D.C., «Ди-Си»).
Иззамо цӀи йолча штатаца пхьанн цӀи тувлаергьйоацаш америкахоша шоай къамаьлагахьа «Ди-Си» аьнна е «Вашингтон, Ди-Си» аьнна цӀи йоаккх цу пхьан.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Осканаькъан Сосаркъий Сулумбик
Осканаькъан Сосаркъий Сулумбик (Осканов, Суламбек Сусаркулович) — советий а россе а тӀема фекемахо, авиацен инарал-майор. Хьалхара Россе Федерацен Турпал ва. Из звани цун еннай 1992 шера бекарга бетта 11 дийнахьа Липецка областе нах баларах кӀалхарбоахаш кхелхачул тӀехьагӀа.
Биография
Ваьв 1943 шера наджгоанцхой бетта 8 дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР (хӀанз ГӀалгӀай Республика) Наьсарен шахьара Пхьилекъонгий-Юрта. Ишкол ма яьккханге Шолжа-ГӀалий тӀарча пхьарий дешарче эттав. Цунца цхьана цигарча аэроклубе а деша ваьгӀав.
1974 шера Ленина И. В. цӀерагӀа йола тӀема-политически академи яккхарца Сулумбик Немций мехкарча советий эскара истребитела-авиацен сура хьовдан заместитель хила оттаваьв. «1 класса тӀема фекемахо» яха звани еннай цунна. Цул тӀехьагӀа полковник а волаш СССР ТӀема-фе низа кхерам боацача гӀаттара воккхагӀа вола гӀеттархо-инструктор оттаваьв. ВВСе йолчарчарех йиълагӀча ноахалах йола МиГ-29 эггара хьалхагӀа караерзаяьчарех ва Сулумбик.
1984—1986 шерашка Маджарой мехка хьовдан гӀонча волаш бӀул даьд. Цу шерашка лакхерча класса гӀаттархо волча ший тӀема говзал лакхъеш ха яьккхай цо. «Заслуженный военный лётчик СССР» яха звани яла оттаваь хиннав из, амма из цунна юххера а дӀаяланзар.
1987 шера Осканаькъан Сулумбик Липецкерча Советий союза фекемахой кийчбеча юкъарче (центре) кулгалхочун гӀончалла оттаваьв. 1989 шера Села 6 дийнахьа «авиацен инирал-майор» яха тӀема звани еннай цунна. ТӀема кийчо еча Липецка юкъарче кулгалхо оттаваь хиннав.
1990 шера диссертаци язъярца тӀема Ӏилмай кандидат хиннав. Цу шера «Заслуженный специалист Вооруженных Сил СССР» яха звани еннай цунна. 1991 шера заочни Керттерча штаба тӀема академи яьккхай.
Сулумбик дӀавеллав ГӀалгӀай мехка Пхьилекъонгий-Юрта.
Паччахьалкхен совгӀаташ
Россе мехкдас 1992 шера бекарга бетта 11 дийнахьа тӀема декхар кхоачашдеш даь дола денали къонахчали бахьан долаш авиацен инирал-майор Осканаькъан Сосаркъий Сулумбика венначул тӀехьагӀа Россе Федерацен Турпал яха звани еннай («Дошо седкъа» № 2 яха лагпилг).
Юпитер
Юпи́тер — эггара доккхагӀа дола дуне да Маьлха коа, Малхагахьара гаьналага диллача пхелагӀа да. Сатурнаи, Уранаи Нептунаи тарра Юпитер газа хьисапе гигант лоархӀ.
Осканаькъан Сосаркъий Сулумбик
Паччахьалкхен совгӀаташ
Цул хьалхагӀа ЦӀеча Седкъа ордени, «ССРС ТӀема Низашка Даьхен бӀул дарах» яха ордени енна ва, иштта тайп-тайпара лагпилгаш тийна ва.
Юпитер
ТӀатовжамаш
Юпитер ОагӀат:Лакхера Ӏочухецаш аппараташ хинна йола айлама хӀамаш ОагӀат:Маьлха коара дуненаш
Осканаькъан Сосаркъий Сулумбик
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эрсечен тӀема фекамахой ОагӀат:ГӀалгӀайчен фекамахой ОагӀат:ТӀема Ӏилмай кандидаташ ОагӀат:Качински лакхера тӀема авиаце фекемахой училищен выпускникаш ОагӀат:Ленин И. В. цӀерагӀа йолча тӀема-политически академен выпускникаш ОагӀат:Керттерча штаба тӀема академен выпускникаш ОагӀат:Авиакатастрофашка кхелхараш
Сахьаре
Сахьаре (я) (الصحراء الكبرى‎, Ас-Сахьра-Эль-Кубра; фер. Sahara) — эггара йоккхагӀа йола гӀомара аре. Сахьарен гӀинбухехьа Атлас лоамаш да, зӀилбухехьа михо даь къаьнара гӀомара гувнаш да, малхбузехьа — Малхбузера оакафорд, малхбоалехьа ЦӀе форд ба. Сахьарен доакъош тайп-тайпарча паччахьалкхений доалахьа да.
ЦӀи
«Сахьаре» яха цӀи Ӏарбий «صَحراء‎» (Соахьроáъ) яхачох хьадаьннад. Цун маӀан «яьсса аре» да.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи
Лаьтта кӀалхара хиш
Лаьтта кӀалхара хиш (Подзе́мные во́ды, Groundwater) — лаьттан чкъора лакхера дакъа чу йолча оахкалаша юкъе дола хиш да коача, чӀоагӀа е газа хьисапе.
Бурилгмоза
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах ОагӀат:Садоалла хӀамаш
Ӏаьржа къайг
Ӏаьржа къайг (лаьт: Corvus corone, эрс: Чёрная воро́на) —- Къайгоалхазарашa дезала, oалхазар да.
ӀаӀа
ӀаӀа е Хьаржакъ (Árctium, Лопух) — шин шера дахача баьцовгӀий ваьр я «Астра» (Астровые) яхача дезала чура.
Халмарзанаькъан Мухьмада Хьасан
Халмарзанаькъан Мухьаммада Хьасан (Хасан Магометович Халмурзаев) — гӀалгӀай дзюдоист, аьланпхьа чемпион 2016 шера 81 кг кхаччалца йолча оагӀатах.
Толамхо ва: Европай 2016, кагийча на́х́а юкъе Европай 2011, Россе 2014, ахкарча Универсиадай 2015. Сингапуре 2010 шера хиннача кагийча наьха Аьланпхье ловзарашка моттиг яьккхай. Дукха дика хӀама карагӀдийна Россе спорта пхьар. Шолваь воша Халмарзанаькъан Хьусайн ва.
ГӀалгӀай Мехка Чурча гӀулакхий министерствон ППС батальоне бӀул деш ва. Полице сержант ва.
Хишк
Хишк (Вы́дра, е поре́шня ; Lutra lutra) — дулхах дажача дакхадийнатий кеп я Соалора яхача дезала чура. Хишкаш шоай ах вахар хи чу леладеш я.
Ӏаьржа Баьцаюрталг
Ӏаьржа Баьцаюрталг (лаьт: Arctia villica, эрс: Медведица деревенская) — бийсакӀормац да, борасаллараша тайпа.
КӀормаций бӀаса
Цо тайпа кӀормаций хьадийла ткъамий юстарал 45 — 60лр хула. Цара хьалхара ткъамаший бос Ӏаьржа хула, кӀай Ӏатташца. Техьара ткъамаш моажа бесса хула, Ӏаьржа Ӏатташца.
ГӀатта ха
Бекарга бетта денза кӀимарс бетта кхачалца бийсан гӀатта лелаш хула Ӏаьржа Баьцаюрталгаш.
ТӀатовжамаш
Цатег:Борасаллараш Цатег:Эврофаьган сагалматаш
Цатег:1758 шерах оамала яздаь оакхарий
Буро (пхьан гом)
Буро пхьа (Го́род Владикавказ) — административно-лаьттан да́къа а (республика доалахьа йола пхьа), муниципальни кхоллам а ба (пхьан гом) Россе Федерацен ГӀинбухерча ХӀирийче
Административни юкъ — Буро я.
Нах баха моттигаш
Буро пхьена юкъейоагӀа лохе белгалъяь нах баха моттигаш:
ГӀалгӀайче
ГӀалгӀайче (я), е ГӀалгӀай мохк (ба), иштта ГӀалгӀай Республика (я) (Ингушетия, Республика Ингушетия) — Россе Федерацера республика. Даькъастен федеральни гома лоаттамá юкъейоагӀаш я.
ГӀалгӀай Республика на́нагӀа́ла Магас я. Паччахьалкхен мотт шиъ ба — гӀалгӀайи, эрсийи.
ГӀалгӀай мехка гӀай (доазув) малхбузехьа гӀинбухехьа ХӀирий мехкацеи, ГӀаьбартой-Малкхарой мехкацеи да, малхбоалехьа Нохчий мохк ба, хӀаьта зӀилбухехьа ГӀалгӀайчен гӀай Гуржий мехкаца да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӀайнаца.
Мохк гӀинбухехьара зӀилбухехьа 144 км бӀаьха ба, малхбузехьара малхбоалехьа 72 км ба.
ГӀалгӀай Республика кхеллай 1992 шера Этинга 4 дийнахьа.
Лаьттан майдах лаьрхӀача, ГӀалгӀай мохк эггара зӀамагӀа йола регион я Россе Федераце, федеральни лоадам бола пхьеш лоархӀаш ца хилча.
ЦӀи
Мехка цӀи хьахиннай гӀалгӀай къаман цӀерахи «че» яхача суффиксахи. Уж вӀашагӀкхийттача «ГӀалгӀай баха лаьтта» аьнна маӀан хьадоал. «ГӀалгӀай» яха дош геттара къаьна да, Ӏилманхоша тайп-тайпара доашх из. Цхьаццачара «гӀалгӀай яхар „ГӀалий гӀишлонхой“ яхилга да» оал, вокха́ра «Даьла нах» е «Даьла къам»'' яха маӀан увттаду.
Кхычар хьаяхачох «гӀалгӀай» яха дош сумерой метта а хиннад белгалдаь (III—II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из чудаьннад «су», «субир», «хуррий» яхаш цӀераш йолаш. «ГӀалгӀай» яха дош сумерой меттала «боккхий лувраш» аьнна маӀан долаш леладеш хиннад, «зиракаш»  яха ший маӀан долаш.
Географи
ГӀалгӀайче улаш я Керттерча Кавказа дукъан гӀинбухерча босенаш тӀа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе дадача зӀамагӀа долча довкъашта тӀа, царех да: Тийрка аргӀа, Шолжа аргӀа,.
Рельеф
ГӀинбухехьа эрий аренга лесташ я рельеф, зӀилбухехьа атагӀенашеи чӀожашеи дийкъа дáдача довкъаех латт.
Эггара лакхагӀа йола моттиг Шанлоам ба (4451 м). ГӀалгӀайчен кхыдола бовхьаш: ЦӀейлоам (3171 м), (3031 м), ГӀаьл-лоам (Цхьорой-лоам) (3000 м). Кавказа лоамаш 150 км дӀаьха да.
40000 шу вай з. хь.
Духхьара нах баьха моттигаш я арен ГӀалгӀайче Наьсарен лаьтта. Цига кораяь гӀирсаш меттигерча кхерах еш хиннай. Мустье замалахьа укх моттиге кхер оагаш йоккха йоацаш пхьоале хиннай йоах Ӏилманхоша. ТӀехьагӀа цу заман сийлингаш корадаьд Буро-КӀалеи, Наьсар-Кертеи, Экажакъонгий-Юртеи, Пхьилекъонгий-Юртеи.
8000 шу вай з. хь.
Духхьара нах баьха моттигаш лоаман ГӀалгӀайче.
6000 шу вай з. хь.
Вай зама хилалехьа I шера денз гӀалгӀай арен тӀа Кобана культура хиннай.
Кобана культура антропологи лелаяраш кавкасионий типах хиннаб.
Юкъерча бӀаьшерашка дзурдзукаш эггара хьалхагӀа Ӏарбий географаша хьоахабу IX-X|X бӀаьшерашка, «тайпай гуллам» ба яхаш.
XV—XVIII бӀаьшераш
XV бӀаьшере Нохчашкахьареи ДаьгӀастенгахьареи ислам чудала доладенна ГӀалгӀай мехка, бакъда дӀа XIX шера мара чӀоагӀаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӀалгӀай шахьараш а́ренашка XVI—XVII бӀаьшерашка Ӏо ара йовла йолабеннай. Аренашка дӀачӀоагӀдалар XIX бӀаьшере даьннад.
Россе Импери цхьанне контакташ
1770 шера Мутт-хьал бетта 24 ГӀалгӀай боаккхинах Россе паччахьалкхен цхьанне барт бер. Онгушта гаьна доаццаш «Барта-Босе» яхача моттиге баьб из барт. 1810 шера эрсаша Наьсаре гӀапков диллад. Хьалдеттачул тӀехьагӀа шозза чӀоагӀдаь хиннад из — 1817-чеи 1832-чеи шерашка.
ГӀалгӀай Кавказа тӀема тӀа да́къа лоацаш хиннаб: Эрсечен оагӀув лоацаш а Шамала оагӀув лоацаш а. Цхьан юкъагӀа Шамала бусулба паччахьалкхен ши вилаят (шахьар) хиннай — АьрштӀенни Галашканни.
Цу юкъа ГӀалгӀайче каст-кастта гӀовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӀазар деш масайттаза ихад. Эггара боккхагӀа наьх гӀовттам хилар Наьсаре 1858 шера Селаи Этингаи бетташка, Кавказа Ӏаьдало гӀалгӀай хутораш дӀа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха эйлаш Ӏоехкаргхилар бахьан долаш. ГӀовттам соцабир, ӀотаӀабир эрсий Ӏаьдало.
Россе Импери юкъе
1858 шера, Наьсаре гӀовттар ялач, Гӏалгӏайче Россе Импери юкъе хиллар, Тӏема-Хӏирий округе чухьнахьа.
1860 шера Даькъастен тӀеман урхалал дӀа а даьккха Александра II-чун амарца Даькъастен малхбоалехьа Тийрка область вӀашагӀъеллай. Цун лоаттама Нохчийи, Нохчий мехканни (Ичкерий), ГӀалгӀайи, Лоам тӀараи гомаш юкъедахад.
1871 шера ГӀалгӀай гом ХӀирийчох дӀа а теха Бурон гом хьабаьб.
1888 шера тӀеман-гӀазкхий урхалал оттадарца ГӀалгӀайчен аре Шолжа гӀазкхий ралса юкъе яхай. 10 июля 1909 шера баьцамеа 10 дийнахьа ставка Буро тӀа а йолаш Наьсарен гом вӀашагӀбеллаб. .
Лоаман республика
Россе Октябрьски социалистий гӀовттам хинначул тӀехьагӀа 1917 шера ноябрь бетта дукъа Даькъастен къамаш юкъе долх Лоаман республика хьакхейкаяьй.
Деникин генерала эскаро ДӀаьгӀасте дӀалаьцача Лоаман республика Ӏаьдал ший чу а хийца Каьлаке дадда дӀадахад. Лоаман республика болх соцабаьб.
БӀорахой тӀом
Пятигорске хиннача Тийрка къамай II гулламо (1918 шера мутт-хьал бетта 1-18 денош) советий Ӏаьдал тӀа а ийца РСФСРа лоаттаме Тийрка советий республика вӀашагӀъеллай. (кӀимарса бетта денз оагӀой беттага кхаччалца Тийрка советий республика Даькъастен советий республика лоаттаме хиннай). Ший Конституции лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллам, СНК.
1919 шера саькура бетта денз 1920 шера тушола беттага кхаччалца ГӀалгӀайчен аре Деникина тӀемахоша дӀалаьца хиннай. 1920 шера мутт-хьал бетта денз ГӀалгӀай мехка советий Ӏаьдал дӀачӀоагӀдаьд.
Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа 1920 шера мутт-хьал бетта Тийрка область дӀаяьккхай, хӀаьта Нохчий гоми (Нохч-мехкарчунца (ичкерийский)) ГӀалгӀай гоми (Лоам тӀарачунца (Нагорный)) шоай лоӀаме арен кхолламаш хьахиннай.
1920 шера ноябрь бетта 17 дийнахьа Лоаман ССР кхайкаяьй, тӀехьагӀа (1921 шера наджгоанцхой бетта 20 дийнахьа) ВЦИКа декретаца цох Лоаман АССР яьй. Цун юкъе ГӀалгӀайче, Нохчийчеи, Къарший-Черсийче ГӀаьбартой-Малкхарчеи ГӀинбухера ХӀирийчеи юкъеяхай.
СССРа лоаттаме
ВЦИКа декретаца 1924 шера лай чилла бетта 7 дийнахь Лоаман АССР дӀаяьккхар бахьан долаш РСФСРа лоаттаме ГӀалгӀай АО вӀашагӀъеллай.
1934 шера наджгоанцхой бетта 15 дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай автономе область кхеллай, хӀаьта 1936 шера оагӀой бетта 5 дийнахьа цох Нохч-ГӀалгӀай АССР хьаяьй.
Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом
1942 шера Маьцхали бутт чакхбоаллаш вермахта эскараш хьатӀакхаьчар Прохладный, Моздок, Ищерская яхача моттигашка. Михий 1—28 деношка советий эскараша МагӀалбикера операци йир. Юххера немеций хьалхаленна дагалаьттар чакхдаьланзар — цар аьттув баьланзар Кавказа дехьабовла а, СССР Кавказах дӀахоадае а.
ГӀалгӀай мехках бахар
Мехках бахарах — «Чечевица» операци кхоачашъяра уйлаш 1943-гӀа шу дӀадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу зана мехках баьхараш Сибре бахийта дага хиннад—Новосибирскаи Омскаи областешкеи, иштта Красноярска краеи Лоаман Алтаеи. ТӀехьагӀа ГӀазакхстанеи Юкъерча Азеи бахийта лаьрхӀад.
1944 шера наджгоанцхой бетта 29 дийнахьа НКВД корт хиннача Лаврентий Берия «Нохчийи гӀалгӀайи мехках бахарах йола инструкци» («Инструкция о порядке проведения выселения чеченцев и ингушей») чӀоагӀаяьй.
Мехках бахар 1944 шера саькура бетта 23 дийнахьа доладаь хиннад. Хьалхарча дийнахьа 333 739 саг цӀенах ваьккха хиннав, хӀаьта царех эшелонашка 176 950 саг хоаваьв.
1944 шера Мутт-хьал ворхӀлагӀча дийнахьа автономи дӀаяьккхай. ГӀалгӀайчен дукхагӀа мел дола лаьтта (Гуржий СРС-га кхаьчача ГӀалме шахьара лоаме мел йоацар) ГӀинбухера-ХӀирий АСРС-а лоаттаме енна хиннай, Наьсарен шахьар аьнна.
Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр
1956 шера Баьцамеа 16 ден Лакхерча Совета Президиума амар ара ма даьлле мехках баьхача наха ба́ха дӀа-хьа аха могам бенна (пурам денна) хиннад, тӀаккха уж цуссахьате цӀааха болабеннаб.
РСФСР-а а СССР-а а Лакхерча Советий Президиемаша 1957 шера наджгоанцхой бетта 9 дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автномеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе вайнах а бахаб.
Мехках баьха нах цӀабарца Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьй.
Республика вӀашагӀйоллар
1991 шера лайчилла бетта 30 дийнахьа Къаман юкъара гӀалгӀай референдум хиннай. Рефендума керте лаьттар да Россе лоаттаме хургйола ГӀалгӀай Республика а кхоллаш гӀалгӀай паччахьалкхе меттаоттаяр. Кепатехача референдума комиссе хоамах 92 эзар сагах (кхийнача гӀалгӀай 70 %) шоай Республика вӀашагӀйолла безам хилар рефендуме да́къа лаьцачарий 97,4 % бакъбаьб. 1992 шера Этинга 4 дийнахьа Россе Федераце Лакхерча Совето «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» закон арахецад. Создание республики было внесено на утверждение Съезда народных депутатов Российской Федерации. 10 декабря 1992 года съезд народных депутатов утвердил образование Ингушской Республики и внес соответствующую поправку в Конституцию Российской Федерации — России (РСФСР) 1978 года, Чечено-Ингушетия официально была разделена на Ингушскую республику и Чеченскую республику. Этот закон был опубликован 29 декабря 1992 года в «Российской газете» и вступил в силу 9 января 1993 года по истечении 10 дней со дня официального опубликования. 25 декабря 1993 года вступила в силу принятая на всенародном голосовании Конституция Российской Федерации, которая подтвердила существование Ингушской республики.
1992 шера хинна хӀирий-гӀалгӀай къовсам
Сибрера цӀабаьхкача хана денз ГӀалме шахьар ГӀалгӀайчен лоаттаме юхаметтаоттае яхаш хиннаб гӀалгӀай.
1991 шера бекарга бетта 21 дийнахьа РСФСР Лакхерча совето «О реабилитации репрессированных народов» (Ӏоткъам баьча къамий реабелитацех) оттам (закон) даьккхад. Цох юкъе дод гӀалгӀай лаьтташцара гӀулакх меттаоттадар а.
1992 шера гурахьа лаьтта тӀагӀолла тӀеман къовсам хиннаб. Юххера гӀайнаш шоай хиннача тайпара дитад, хӀаьта дукхагӀа мел бола ГӀалмистера гӀалгӀай — 35000 эзар саг — ГӀалгӀай республике Ӏочубахка бийзаб.
Овшанаькъан Руслана паччахьал
Нохч-ГӀалгӀай АССР йо́ха а е́ха́, къаьстта ГӀалгӀай Республика хьайича, цхьан юкъа́ йолча администраце керте́ 1992 шера ноябрь 10 дийнахьа Советий Эскара эпсар хинна Овшанаькъан Руслан оттаваьв.
1994 шера ибль хьалхарча дийнахьа ГӀалгӀай мехка экономически дика хьал Ӏалашдеш республике регистраци яь мел йола предприяти йоал яларах мукъая́лийта́ хиннай кхоачамаш а луш.
2001 шера Нохчий ГӀалгӀайи мехкаши вӀагӀашагӀтохара духьале еш хиннав.
Шахьараш
ГӀалгӀай Республике йиъ шахьара юкъе 32 муниципальни кхоллам ба.
Хьажа иштта:
Юрташ
ГӀалгӀай мехка доазон тӀа 117 эйла (юрт) улл.
Парламент
Лакхера законодательни маьже (парламент) ГӀалгӀай Республика Халкъа Гуллам ба. Цун лоаттама юкъе 32 каь ва.
Доалаче
Паччахьалкхен лакхера кхоачашдара маьже ГӀалгӀай Республика Доалаче я
ТӀатовжамаш
*
Лаьча
Лаьча, лаьчаш (Falco, Со́кол) — лаьчий дезала дола дулхах дажа оалхазарий тайпа да. Дукхача къамий культурашка дӀачоагӀденнад лаьча. Масала, гӀалгӀашка «Лаьча» яхар маӀача наьх цӀи я.
2 (таьрахь)
2 (шиъ, два, two) — таьрахь а да, дагарг а я. 1 тӀехьеи, 3 хьалхеи доагӀа бокъонца дола таьрахь да.
Свойства
Для любого числа x:
Число 2 обладает также следующим уникальным свойством: 2 + 2 = 2 · 2 = 2² = 2 ↑↑ 2 = 2 ↑↑↑ 2
В других областях
Из первого возникает уже русское слово дуальный, которое имеет аналогичное значение.
Ӏилма
Ӏилма (Наука, Science, Scientia) — долаш долчох ховраш хьаӀоадарáи уж ражах дӀанийсдарáи тӀайирза адамий дера (деятельность) область.
Цу дера лард я: факташ гулдари, уж массаза кердадахари, уж ражах дӀанийсдари, иштта критически анализ а цун буха тӀа керда хараца еш йола синтез а. Цу харо зем беш Ӏалама е юкъарча хиларий (явлений) сурт оттаду. Факташцеи поалхамашцеи бакъъеш йола гипотезаш дӀачӀоагӀъю Ӏалама оттама е юкъарлен закона хьисапе.
Ӏимаьшк
Ӏимаьшкаш (Крыла́ны), Ӏимаьшка (Крыла́новые, Pteropodidae) — кулгаткъама (Chiroptera) тоабан Yinpterochiroptera яхача кӀалтоаба юкъебоагӀа дакхадийнатий дезал. ХьалхагӀа из дезал Megachiroptera яха къаьсттача кӀалтоаба санна белгалбоаккхар, амма хӀанзарча молекулай-генетикеи кариологеи дараша бакъдац из.
Кепаш
Pteropodidae яхача дезало чулоац 170 совгӀа кеп (40 ваьр).
КӀалдезал Pteropodinae
Чахканаькъан Идриса СаӀид
Чахканаькъан Идриса Саид (22.01.1938 — 30.10.2008) — гӀалгӀай йоазонхо, оазархо, драматург, кинодраматург, таржамхо, публицист, юкъарлен болхло.
Кхолламаш
ГӀалгӀай меттала яздаь:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
Лелейк
Лелейк е Говра экипаж (Каре́та хьадаьннад carreta яхача дешах, из ший аргӀах хьадаьннад ← carrus яхача дешах, цун маӀан хиннад – «гӀудалкх») — тӀера къайла йола пассажирий гӀудалкх я Ӏадаш доахкаш.
Эггара хьалхагӀа лелейка кузов оасаех (тӀехкарех) охкаш хиннаб. ТӀехьагӀа, XVIII бӀаьшарен духара денз кузова кӀалха пуржинаш оттадеш хиннад. XIX бӀашарен духара денз Ӏадех (рессорех) пайда эцаш леладе доладеннад.
Юккъера Ӏалама лоаттам
Юккъе́ра Ӏа́лама лоа́ттам (Уме́ренный кли́мат, ) — Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа 40—45° а 62—68° юкъеи, ЗӀилбухен ахбура тӀа 42° а 58° а  юкъеи хулаш бола Ӏалама лоаттам. ГӀинбухен ахбура тӀа юккъерча оасан ахнел дукхагӀа йола тӀехе дикъа лаьтта да, ЗӀилбухен ахбура тӀа тӀехен 98 % хий да. Юккъера Ӏалама лоаттама белгалонех лоархӀ тӀехар-Ӏанара Ӏоткъами, температуреи, фои, михаши каст-кастта а чӀоагӀа а хувцадалар. Уж хувцамаш циклонаш бахьан долаш хул.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Климатологи ОагӀат:Ӏалама лоаттама тайпаш ОагӀат:Географе оасаш
Ӏуйре
Ӏуйре (я) (утро) — бийсан тӀехьаи делкъийла хьалхаи доагӀа ден дакъа. Ӏуйран дуачох фетталх оал
Меттагахьа
«Ӏуйре» яздеча хана «Ӏ» алапа тӀехьа "у" яздой а, нийсагӀа "Ӏи́йре" алар да. "Ӏуйре" алар гӀалат да.
Сабар
Са́бар, бусалба дин чухьа — моллагӀа декхараш токхача хана сатохар; де мегаргдоацачох юхаозавалар, баркал оалаш хилар да.
КъорӀан тӀа хьоахадаьд бусалба саг вахара халонашка гӀолла сабар долаш чакхвала везалга. Алхха сабардеш хинначара боаккхаргба толами АллахӀа къахетами дунен чухьа а Ӏаьхартена чухьа а. Сабар сагага мара хилац, малайкашкеи дийнаташкеи дац из. Мухьмад пайхамара (ﷺ) сабар ах дин да аьнна оалаш хиннад. Ва́харе хала дале а сабар долаш хила веза саг.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ислама терминаш
Поп
Поп (Бук Fágus) — гӀа-шера гаьний ваьр да попий (Fagaceae) дезала чура.
Липпарг
Липпарг (Aristolochia, Кирказо́н) — тайпа да дуккха шерашка яхаш йолча баьцовгӀайи дахчаха лианай, Липпаргай («Кирказоновы», «Aristolochiaceae») дезала чу а доагӀаш.
Ювмоза
Ювмоза (Vespidae, Осы) — пордув-ткъама (перепончатокрылые) тоаба чура гӀетта лела садоалла хӀамаш я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах ОагӀат:Садоалла хӀамаш
Астана
Астана — ГӀазакхстанехьен нанагӀала.
Шира Янехье
Шира Янехье, Эллада (Αρχαία Ελλάδα, Древняя Греция) — Европе зӀилбухен-малхбоалехьа хинна йола ширача яний цивилизаци.
Кхерам
Кхе́рам ба (Страх) — кхерам хоабалар бахьан долаш хьахулаш йола эмоци е хоалам.
Литература
ОагӀат:Психоанализ Кхерам ОагӀат:Дог-уйлах е аффектах йола симптомаш е белгалонаш
Португали
Португа́лия (Portugal, [puɾtuˈɣaɫ], миранд. Pertual), официальни цӀи Португа́лхой Респу́блика (República Portuguesa, миранд. República Pertuesa) — эггара малхбузера паччахьалкхе я Европе.
Мехка цӀи хьаяьннай Порту яхача пхьен цӀерах (Portus Cale).
Магаса пхьедай
ГӀалгӀай Республика нанагӀала йолча Магаса пхьедай:
Белгалдаккхар
Магас *
Наьсарен аграрни техникум
Тархьар
Наьсарен аграрни техникум хьаяьй 1928 шера РСФСР лаьтта леладара халкъа комиссариата (Наркомзем) соцамца. Юххьанца «ГӀалгӀай лоаман юкъара опорни зоотехнически-ветеринарни техникум» («Ингушский общегорский опорный зоотехническо-ветеринарный техникум») яхаш цӀи йолаш хиннай из.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайче дола дешар ОагӀат:Эрсечен техникумаш
Йоккха Ачалкхе
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Чопъбоахарг
Чопъбоахарг е Ӏургаш доахка кодилг (Шумовка, ← пол. szumowka < szumować чоп тӀера баккха < szum чоп) — ноаналче лелаю хӀама я боккха нийсса Ӏага хьисапе а йолаш, Ӏочуувттаеча дукха кагий Ӏургаш а доахкаш.
ДукхагӀа пайда эц чоп тӀера боахаш, даар кийчадеча хана.
Пхьагалаш
Пхьагал (Lepus, Зайцы) — дийнатий ваьр я Пхьагала яхача дезала чура.
Ӏалам довзар
Ӏалам довзар (да) (Природове́дение) — Эрсечен юкъерча дешарченашка юххьанцарча а юкъерча а классашта хьéхаш йолаш ишколера дешара предмет. Дукхача ишкóлашка из предмет «Гоннахьара дуне» аьнна цӀи тилла я.
Ӏалам довзаргахьа цо Ӏомаду Ӏалама Ӏилмай (айламӀилман, биологе, географе, геологе, физикай, химе, экологен и. кх.), юххьанцара лардаш.
Лоа
Лоа (Снег, Snow) — зӀамигача шан кристаллаех латташ йола тӀéхар-Ӏанара йоачоний кеп. Лаьттан тӀехен тӀа Ӏолегача йӀаьхъенна йолча йоачонех да лоа.
Вежарий-Юрт
Географи
Тийрка дукъа гӀинбухерча бухенна гаьна доацаш улл юрт, МагӀалбиках 12 км гӀинбухехьа гаьнеи, Маздаках зӀилбухен-малхбузехьа 30 км гаьнеи (наькъашца дусташ хилча). Юрта гӀинбухехьара гӀай ХӀирий мехка Маздака шахьарца да, зӀилбухехьара гӀай МагӀалбикаца да (хьалхагӀа «Тиша МагӀалбик» оалаш хиннача лаьттаца).
Юрта зӀилбухехьа Тийрка дукъ доалл (зӀилбухен-малхбузехьа яха гув боалл форда тӀехе тӀара 560,7 м). Юрта гӀинбухехьа, хӀанз хӀирий лоархӀача лаьтта до́да Тийрка тӀара хий детта ор (Надтеречный оросительный канал).
Тархьар
Эйла йилла ха 1984 шера Села 16 ди лоархӀ «Луч» яхача совхоза тӀа.
1984 шера Села 30 дийнахьа РСФСР Лакхерча Совета Президиума амарца «Луч» яхача совхаза нах бахача моттига цӀи хийцай Вежарий аьнна цӀи а тилла́.
Маьже
Ма́ьже (о́рган хьадаьннад ὄργανον яхачох — «гӀирс, ке́чал» ):
Вежарий-Юрт
Баха нах
Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбарах :
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
ОагӀой бутт
ОагӀой бутт — гӀалгӀай ханорга тӀеххьара шийттлагӀа бутт. ВӀаший нийслуш ба Декабрца — юле ханорга а григоре ханорга а шийттлагӀча беттаца. Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба ОагӀой бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа Ӏан цхьолагӀа бутт ба, хӀаьта ЗӀилбухен ахбура тӀа — ахкан цхьолагӀа бутт ба.
ЦӀи
Бетта цӀи эрсий меттала «декабрь» я (December), из хьаяьннай Decembris,  яхача бетта цӀерах. Латиний метта «итт» яхилга да из.
СедкъаӀилма
ХӀаназарча заман григоре ханорга чу ОагӀой бетта 20-гӀа ди кхаччалца Малх «Змееносец» яхача седкъарче чу латташ хул, ОагӀой бетта 20-гӀча дийнахьа денз — «Ӏаддалхо» чу латт.
ТӀатовжмаш
ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг ОагӀат:Григоре ханорг ОагӀат:Бетташ ОагӀат:Юле ханорг
ЛоӀаме чудар
ЛоӀаме чудар, лоӀаме хоам, иштта лоӀаме контент / чулоацам е лоӀаме материалаш — лоӀаме пайда эцар, де́гӀада́р, доаржадар бокъоно Ӏалашъеш йола моллагӀа функциональни кхоллам а, исбахьален кхоллам е кхыдола кхоллама материали цун чудари. Цхьайолча хана лоӀаме материалах хилара бахьан хила мегаш хул Культура лоӀаме произведенеша корта бараца оттадаь принципаш кхоачашдича.
Корта бар
Культура лоӀаме произведени — наьха лоӀама керттера дакъа дола юридически доазонаш ца деш яр, къаьстта:
Вешта аьлча, лоӀаме материал яхар текста а, суртий а, муама а, кхыболча кхолламий белха кеп а, чудар а да. Цар лицензеш бокъо луш хила еза царех моллагӀча гӀулакха пайда эцар (коммерце чулоацаш): кеп яккхара а, хувцара а, хийца эршаш йоаржаяра а.
Лоали
Лоали (Лесной жаворонок е юла, Lullula arborea) — оалхазарий кеп я Чкъордa яха дезала чура.
Чималх
Чималх (Чемульга, Chemulga) — эйла я ГӀалгӀай Республика Шолжа шахьаре.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
Маьже (биологи)
Маьже (О́рган, ὄργανον — «кечал») — ший белггала функци лелаеш а йола, тайп-тайпарча оагилгехи кӀадаехи латташ а йола, дийнача организма чура къаьстта моттиг (гуллам). БаьцовгӀай а дийнатий а ва́хар дувзаденна да дуккхача маьженаша маьжений системашка цхьана болх барца.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Маьженаш (биологи)
Вена
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Лоаман зиза
Лоаман зиза (Lavandula, Лава́нда) — дукха шерашка дахаш дола баьцовгӀий ваьр да.
Лоам
Лоамий бовхьаш ира а хила йиш я, чӀаьпа а хул. Лоамий кӀалхе хиво къайлайоахаш хилча гӀайренаш хьахила йиш я. Лоам хьахилара бе-бе наькъаш да: Литосферан Ӏоакъий цаӀ-шоллагӀчунна тӀаяларца, Лаьттан тӀехен тӀа чухье тӀаяларца (масала, лелхалоамо бе йиш я цу тайпара болх).
Янданаькъан Ислама ЗаӀам
Янданаькъан Ислама ЗаӀам (Яндиев Заам Исламович) — Эрсече хиннача бӀорахой тӀема турпал. Говрабаьрий бригада хьовда хиннав.
Ваьв 1892 шера Мутт-хьал 28 дийнахьа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой
Пхьарчий
[[File:Familia Canidae.jpg|230px|thumb|
Домен: Эукариоташ
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрдай
Класс:  Дакхадийнаташ
Тоаба: Аькха
Дезал: Пхьарчий ]]
Пхьарч (Canidae, Псо́вые, е соба́чьи, е во́лчьи) — аькха тоабах дола дакхадийнатий дезал да.
ДегӀа йӀоахал 18—22 см долалулш 160 см кхаччалца хул. Дагара ду 14 тайпа а, гаргга 35 видаш а. Даьржа да дерригача материкаш тӀа, Антарктида ца лоархӀаш
Футта
Данные водного реестра
По данным государственного водного реестра России относится к Западно-Каспийскому бассейновому округу, водохозяйственный участок реки — Сунжа от истока до города Грозный. Речной бассейн реки — Реки бассейна Каспийского моря междуречья Терека и Волги.
Код объекта в государственном водном реестре — 07020001112108200005574.
Венесуэла
Венесуэла, бӀарчча официальни цӀи — Боливариа́нхой Респу́блика Венесуэ́ла (República Bolivariana de Venezuela, ) — паччахьалкхе я ЗӀилбухера Америке. Цун гоннахьа ба Карибера форди Малхбузера океани гӀинбухехье, цун гӀай да Гайанаца малхбоалехье, Бразилеца — зӀилбухе, Колумбеца — малхбузехье.
Заьзганаькъан Бийсолта Идрис
Заьзганаькъан Бийсолта Идрис (Идрис Бейсултанович Зязиков) — гӀалгӀай паччахьалкхен къахьегамхо, ГӀалгӀай Автономе область хьакхоллаш хьалха лаьттачарех а ва, цун хьалхара кулгалхо а ва, вешта аьлча гӀалгӀайчен мехкда.
Вахара сурт
Заьзганаькъан Идрис ваьв 1896 шера наджгоанцхой бетта 31 дийнахьа, Буро-КӀала, цӀихеза хиннача Мочкъий Бийсолта дезале. Бийсолт а ше цу юрта хиннача, 1868 шера Саькура 14 дийнахьа ГӀалгӀай Мехка духхьашха хьайийлла́ хиннача ишколе хьехархо хиннав. Идрис ший ворхӀ шу даьлча цига деша вахав. Цул тӀехьагӀа Буро тӀара хьалхара реальни училище яьккхай. Паччахьа замалахьа революционни болам михьара боалача хана, кхийна зӀамсаг вола из, 1914 шера Москверча юртбоахама институте дешаш хиннав. Цхьабакъда, 1917 шера гӀовттам а хинна дешар чакхдаккхалехьа цӀавенав. ТӀаккха дӀаболабеннаб цун Къулбаседа Кавказера юкъара-политически къахьегам.
1918—1924 шерашка Заьзганаькъан Идрис цкъа Тийрка облревкомеи облисполкомеи доакъошхо хиннав, тӀаккха Наьсарен окрисполкама кулгалхоллеи, Лоамара республика хьалхара халкъа комиссараллеи этта хиннав, юххера Лоамара республика ЦИК кулгалхои, Лоамарой обкома ВКП(б) секретари, СССР ВЦИК доакъашхои хиннав. ЛАССР йохарца Этинга 7 дийнахьа ГӀалгӀай автономе областа кулгалхо хержав. Цу балха тӀа 1929 шерага кхаччалца хиннав из.
Заьзганаькъан Идриса боккха болх баьб ГӀалгӀай автономе областа нанагӀала хӀирашта дӀа ца кхачийтта гӀерташ. Из хиннад цунна репресси яра керттера бахьан. 1937 шера АьрхӀий бутт болалуча хана ший сесаг Ярыча Жанеттайца юха а лаьца хиннав. 1938 шера июль бетта Шолжа-ГӀалий тӀарча НКВД набахта веннав. ТӀехьагӀа «даь хӀама дац» аьнна, реабелитаци яьй.
Нийсденнар
Цкъа Къулбаседа Кавказа Крайкоме кхетаче дӀахьош Идрисага леткъаш аьнна хиннад: — «Ӏа доал деча областе вӀалла халкъа моастагӀий чу мича бехкаб». — «ГӀалгӀай автономе областе гӀалгӀай бах, зуламхой бахац», — аьнна жоп деннад Идриса.
Дагалоацам
МагӀалбика шахьаре Заьзгакъонгий-Коа яхача юрта цӀи Заьзганаькъан Идриса сийлен тилла я. Из доацаш, дуккха урамаш а я цун цӀерагӀа ГӀалгӀай Мехка юрташкеи пхьешкеи.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ВКП(б) ГӀалгӀай обкома хьалхара секретараш ОагӀат:ГӀалгӀайчен кулгалхой
ЖӀайраха шахьар
ЖӀайраха шахьар, иштта Лоаман шахьар (Джейрахский район, Dzheyrakhsky District) — ГӀалгӀай Республика зӀилбухехьа улла административни муниципальни шахьар.
Административни юкъ ЖӀайрах я.
Чинтолг-шимпанзе
[[File:Lightmatter chimpanzee2.jpg|thumb|250px|
ЦӀа: Эукариоташ
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрда
Класс:  Дакхадийнаташ
Тоаба: Приматаш
Ваьр: Шимпанзе
Кеп: Бонобо ]]
Чинтолг-шимпанзе (Бонобо, е , Pan paniscus) — шимпанзе ваьрах йоа кеп я гоминидий дезала чура.