cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ТӀой-Юрт
Тархьар
1919 шера ТӀой-Юртарча на́ха Деникина эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй.
1944 шера, гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул тӀехьагӀа, хӀираша ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи.
Бахархой
Къамий лоаттам Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбара́ тӀатайжача, ишта ба :
ТӀой-Юрта бах Коазой, Беканаькъан, Йовлой, Овшанаькъан, ТӀумхой (Олиганаькъан, Мерешканаькъан, ГӀантышанаькъан, Тийрканаькъан, Дугинаькъан, Албаканаькъан, Охашканаькъан), Гийнбухой (Гаданаькъан, Осминаькъан), Оздой, Дударанаькъан, Ӏарчакханаькъан, Гиренаькъан, Зовранаькъан, Гелатхой (ГӀазакъанаькъан, Хучинаькъан, Къуркъанаькъан), Кхоартой, Моашхой (Зурабанаькъан), Хамхой, Янданаькъан, Гарбакханаькъан (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), Баркинхой, кхы а дукхача тайпан нах.
Ди
ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:
Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.
Спорт
Юрт-юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.
Лорал
ТӀой-Юрта дарбанче йоалл (паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче»). 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца Наьсарерча юкъерча шахьара дарбанченна юкъе а йодаш баьб ший болх. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш, хургья.
Доал
Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.
Юртбоахам
Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, Ачалкхегахьа йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха атагӀа жа а доахан а доажаду.
Базар
Юрта массехк таьрга юкъарче (Торговый центр) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, доагам дувтта моттигаш а я.
ЛоархӀаме факташ
ТӀой-юрта йисте ГӀалмен аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь баьречун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. Гаданаькъан Умалата тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана Москверча Тархьаран музее болга гучадаьннад.
Литература
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
ГӀалгӀай Википеди
ГӀалгӀай Википеди (Ингушская Википедия) — гӀалгӀай меттала йола Википеден официальни раздел. Хьайийлай 2018 шера бекарга бетта 18 дийнахьа, цу хана денз болх беш я укх цӀайна тӀа: inh.wikipedia.org. Цул кхо бутт хьалхагӀа Фонд Викимедиа Метта комитето могадаьдар из проект хьакхолла. 2018 шера бекарга бетта 20 дийнахьа чакхбаьлар «Викимедиа Инкубатор» яхача моттигера гӀалгӀай меттала статьяш хьаараяхара болх. Цу инкубатора чу гӀалгӀай проекто 10 шу совгӀа ха яккхар дегӀайоагӀаш.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Википеди ОагӀат:ГӀалгӀай мотт
СурхотӀе
ЦӀи
Боккхийча наха а, тархьархоша а, метта говзанчаша а хьаяхачох «Моалой сур ха тӀа лаьтта моттиг» (местность, где стояла войско монголов) яхилга да «Сур-ха-тӀе». Бакъда, хана йӀоахал гӀалгӀашта юкъе «СурхотӀе» аьнна дӀаяхай цун цӀи, хӀаьта XIX бӀаьшера юккъе 1859 шера эрсаша «Сурхахи» аьнна дӀаязъяй из юрт, бахаш нах а болаш доккха доазув а долаш юрт я из, аьнна. Цу ханал 6-7 шу хьалха, юртара нах вӀашагӀа а кхийтта, (1852—1853 шш.) шоайла дага а байна, хержа хиннай юрта «СурхатӀе» яха цӀи. Цу хана денз иштта из цӀи йоаккх цунах. Къаьстта ишта наха вӀашагӀ а кхийтта из цӀи юрта́ ялар ший бахьан долаш хиннад. Царски Россе кулгалхоша паччахьалкхен массайола кагий юрташ, отараш вӀашагӀа а тохаш йоккхий юрташ хьае аьнна хинна амар кхоачашдеш, хӀанз СурхотӀе уллача даьда отараш (кагий юрташ) вӀашагӀа а теха «СурхатӀе» аьнна цӀи дӀаяхийтай юртарча наха.
«СурхатӀе» яха цӀи хилале, кхы а дукха тайпара цӀераш йоахаш хиннай укх юртах: Ювси-Боарзе, Нада-Боарзе, Кенхойче, ЛургӀе-дукъ, ӀамгатӀе, иштта кхы а. Цудухьа ишта барт а баь дӀачӀоагӀаяй из цӀи юрта бахархоша массаза цхьа цӀи лелаергйолаш. Из дика дагадоагӀаш ба СурхотӀара боккхий нах. «Шо-шоашта дага деххача тайпара юртах цӀераш яха нах бола ма белланге а, вӀашагӀа а кхийтта, барт а баь цхьа юрт хургйолаш СурхатӀе аьнна дӀатиллай юртах цӀи. Цигача хиннаб, Нада-Боарзера а, ӀамгатӀера а, Кенхойчера а, Ювси-боразера а, ЛугӀе-дукъара а, кхыча моттигашкара а нах. Цу хана шо-шоай отарашка баьхаб цхьабараш.
«СурхатӀе» аьнна цӀи хьалхаялара бахьан да, Моалоша укхаза сур лоаттадаь хилар. ГӀалгӀай мехка а, къаьстта юрта а моалоша даьр доккха хӀама доландаь, дуккхача цӀерашта юкъе из цӀи хержа хиннай юртахоша.
Тархьар
Кхерий заман хана денз нах бахаш хьайоагӀаш я СурхотӀе. Геттара бӀаь шераш хьалха Ювси-Боарз аьле йоаккхаш хиннай укх юртах цӀи. ХӀана аьлча эггара хьалха укхаза ваха хайна саг Ювси яхаш хиннав аьнна да, юртахоша дувцача оаламашкахьа.
XIII бӀаьшара, моалоша Магас йожа а яь ГӀалгӀай мохк дӀалаьца́ча хана, Кена атагӀа моалой бӀуво ха лоаттадаьд, гӀалгӀашта духьал. Шаьрача аренашка баха Ӏема моалой, хьунах чӀоагӀа кхераш хиннаб. Цудухьа фуннагӀа даь а хьуна гаьнагӀа хила гӀийртаб уж. СурхотӀара дӀайолаенна лоам хьалчукхаччалца вӀалла ца хадаш хьал йода из хьу. ХӀаьта Магас йоаккхаш лаьтта́ча тӀема тӀа моалошта дика дайза́ хиннад, хьуна юкъера ара а лелхаш гӀалгӀаша шоашта духьала ду довнаш. Цу хана гӀалгӀаша лоамара ӀокӀал а бувлаш, укхаза лоаман цӀог йолча СурхотӀа дӀа а лечкъаш, тӀаккха, цигара дӀахо а болхаш говрий ремаш, доахан, же Ӏулаш кхувлаш, довнаш деш, уж боабеш дикка зенаш деш хиннад моалошта, цигара уж дӀабаххалца йолча хана чухь. Цудухьа, шоай сур лораде а, цун лоаттам кхоачаме хилийта а оттадаь хиннад моалоша цига ха. Из ха кхаьннахьа лоаттадаьд моалоша гӀалгӀашта духьала: хӀанз Нада-Боарз болче́и, СурхотӀара Яндаре дӀаводача «Аьлте баламаш» яха моттиг йолче́и, Экажакъонгий-Юртагахьа Ӏоводаш хилча, юртара аравоаллача Ке́нал дехьа кхелахой кхетаче хинначеи. Из доацаш кхы а, хӀанз Яндаре уллача а, Экажакъонгий-Юрт уллача а, Наьсарен Ӏабе-Гув тӀа а иштта кхы дӀахо а ха лоаттадаьд цар.
Цу хана хӀанзара Галашке йолча меттера денз Ӏоахо шаьрача мел баьха гӀалгӀай моалоша хьалчутетта лоам баьхаб. Юххьанца даа хӀама хиннадац цар, цхьатарра тоттабенна чубахарах хиннад наьха хьал хала. Лоалахарча гуржаша гӀо-новкъостал деш хинна дале а, хӀаьта а, низагӀа мохк баьккха́ ва́гӀача моастагӀчунга паргӀата са ца даккхийта а, царгара шоай дезал кхаба кхача а Ӏалашбе а, чухьелхаш хиннаб царна гӀалгӀай.
ТӀехьагӀо моастагӀий дӀа а баха, кӀезига шоай низ а Ӏоабаь юха лоамара гӀалгӀай ӀокӀалбувлача хана, дукхагӀбараш цкъа хьалха СурхотӀа совцаш хиннаб. ДӀа-хьа бахе кхыча юрташкахьа фу доал а хьаже, тӀаккха мара болхаш хиннабац уж кхыча юрта баха дӀа. Из бахьан долаш лоамара ӀокӀалваьнна шаьрача ваха хайнача гӀалгӀачун цӀа лархӀа мегаргдолаш я оал СурхотӀе
Тархьархо волча Коазой Дауда Нурдина хьаяхачох, 1944 шера гӀалгӀай СибрегӀа бахийта́ча хана, СурхотӀе хӀирашта дӀаенна хиннай. ХӀираша хийца хиннай цун цӀи Мамисон, аьнна. Бакъда Азе 13 шу а даьккха шоаш баьха́ча гӀалгӀай юха цӀабаьхкачул тӀехьагӀа меттаоттаяй юрта цӀи.
Ди
СурхотӀара дукха дийша нах хьабаьннаб — хӀара кура́ тӀа кхоъ-виъ молла воацаш ха хиннаяц цига тӀехьарча 150 шера. СурхотӀара эггара хьалха даь маьждиг 1845 шера даьд, Налганаькъан Оалхазар-Хьажий коа даьгӀад из. ХӀаьта юрта юкъе юртахоша барт а кхийтта, Ӏаьдалах хьулалуш, дийнахьа бийсанна болх беш иштта къа а хьегаш доккха рузбан маьждиг даьд 1880 шера. Цун мимар Буро тӀареи, Шолжа-ГӀалий тӀареи кирпишк хьа а кхухьаш БатӀал-хьажига хьалхале а йолаш цун ахчах даьд. Цига хьалхара имам эттар СурхотӀара Гаьгий Угаза Терсмайл-Хьажа хиннав.
Ха дӀа мел йода юрта адам хьадаржарца, кхоалагӀа а диълагӀа а рузбан маьждигаш даьд СурхотӀа. Тахан юрта массадолча маьждигашка бусалба дина бовхамаш хьехаш хьужаренаш я. Царех эггара хьалхарчарех хиннай берашта КъорӀа хьехийта Матенаькъан Гарвожа дезало шоай коа ши гӀат йолаш вӀаштӀара яь етта́ хинна хьужаре. Лакхерча гӀата чу йиӀигаши, лохе кӀаьнкаши хиннад дешаш. 1900 шера денз царна хьехаш хиннар цу Матенаькъан Гарвожа воӀ Солсбик-молла хиннав. 1929 шера цхьаккха ди ма кхайкабе, из лела а ма бе аьнна, цу ханарча Ӏаьдала керте лаьттача Иосиф Сталина амарца массайола ди лелабу моттигаш дӀакъайла хиннай, дале а, кхыча юрташка дӀа-хьа ухаш берашта КъорӀа хьалхадоахаш болх лелабаьб цо цул тӀехьагӀа.
Кадетий корпус
1992 шера ГӀалгӀайчен бокъо метта а оттаяь республика хьаяьчул тӀехьагӀа, тӀеман часть лаьтта́ча моттиге ГӀалгӀайчен паччахьа амарца Лоаман Кадетий Корпус хьалъяьй.
Ишколашкаши берий беши
Йиъ школа я СурхотӀа, кхоъ 11 клласса яккхалца хьехаши цаӀ 9 класса хьехаши. Номер 2 йола школа 2017 дӀахоарца а яь цига керда йоккха школа хьалъеш латт 500 совгӀа бер чугӀоргдолаш. Школаш йоацаш боккха эшам ба юрта. Ши школа дӀайолаяьча лаьттай СурхотӀа хьал ца еш, ахчанцара хаттар чоалхане хилар бахьан долаш, цхьабакъда царех цаӀ дӀахо йотт йолаяьй (2022-гӀча шера кхы а йотташ латт).
СурхотӀарча номер цаӀ йолча ишколе бераш дукха хиларах шин сменах да дешаш. 1961 шера хьалъяь йола ер школа чӀоагӀа къаьна я, тиша я. Дехьара школа дӀахоарцаяьчул тӀехьагӀа кхы а бераш тӀакхийттад цига — 800 совгӀа бер да. 2018 шера цу школан коа а болх хиннаб бодаш, хьатӀабеш цхьаькха цхьа ткъам хиннаб ишкола́. Амма болх лаьгӀо бодаш хиннаб цигара дӀа. 2018 шерарча хьалах, хьалъеш йоккха берий беш хиннай, 220 совгӀа бер чугӀоргдолаш.
Юрта хьал
Юрта бахархой шоаш цӀена бахаш бале а, цхьайола моттигаш нувхаш Ӏокхийса, бӀехъяь хул укхаза. Хьокхама аьлча юрта юкъе гӀолла Ӏододаш долча Сурхохийисте го йиш я шушаш, пакеташ, памперсаш, пахашкаш ядаш. Цхьаболча наьха карта юхенашка а го йиш я ядаш кагий нувхаш. Цу йоккхача юрта нувхаш дӀакхувсаш кхалаж яц, хьалха дӀадахача шерашкахьа хинна яле а, йоацаш дика болх а ба. ХӀаьта а кораву цига нувхаш дӀакховса саг. Хьалха юрта дажаш массехк доккхий доахан же Ӏулаш хиннад, хӀаьта хӀанз цхьадола Ӏулаш дӀадайнад, вожаш кӀезгаденнад, доахана жен дажа моттиг цахиларах. Хьалха доахан дажаш хинна йоккхий моттигаш хӀанз кашамаш даь а, кхаж даь а эшаеннай.
Юрта бахаш бола нах хьабаржарах лаьтташ кӀезига да, кхийнача кагийча наха дӀадекъа дӀадала лаьтта хилац. Дукха дезалаш ба СурхотӀа цхьан цӀагӀа пхиъ е итт маӀа саг волаш, эггара зӀамагӀвар кхийна саг йолаяь ший дезал болаш бале а лаьттан чӀегилг йоацаш ба.
Ахкан замалахьа хий дӀалакъаш, цунца бала болаш хул юрта цхьайола моттигаш. Бакъда, газ, свет, доагӀача хана хий дика да укхаза. Юрта хьасташ дукха дале а хьалха санна хьаста тӀа ахац укхаза нах, кхыча юрташка ца ухаш мо мара. Йоккхача юрта берашта лувча Ӏам бац, юрта юкъара боагӀача боараме баь футбола поле бац, эшамаш дукха да, дале а уж юстардаха гӀерташ къахьегаш ба юрта кулгалхой. Цхьаболча юрта таронаш йолча наха новкъостал ду юрта, масала школьная яхача улицах, нагорная яхача улицах иштта кхыча улицашка асвальт биллаб ТӀумгӀой (Эстамиров) Бексолта Хьамзата. Из доацаш кхы а гӀулакхаш леладу таронаш йолча наха юртарча мискача наха.
Баха нах
Матенаькъан Илеза хьаяхачох, СурхотӀа 2018 шера 17 000 совгӀа саг ваьхав, вешта дӀаязбинца, ханна бахараш а тӀехьа дӀалаьрхӀача 20 000 гаргга саг ваьхав.
Дукхача тайпан нах бах юрта: Овшанаькъан, Муцолганаькъан, Даканаькъан, Белхарой, Меданаькъан, Налганаькъан, Исмейланаькъан (Хамхой), Ӏарчакханаькхан, Матенаькъан, Баркинхой, БӀархой, Бохтаранаькъан, Йовлой, Мержой, Кхорахой, Оздой, ишта кхы дукхабараш а.
2010 шера дӀаязбарах :
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Къоастой Юсупа Ибрахьим
Къоастой Юсупа Ибрахьим (Костоев Ибрагим Юсупович) — гӀалгӀай политик, халкъа каь. ГӀалгӀай Республика кхоллаш хьалха лаьттачарех ва.
МухӀдоша
МухӀдоша (Mykhabyr) — Даькъастара къам; МухӀдошчен керттера бахархой. Иштта бах ДаьгӀасте.
Белгалдаккхар
ОагӀат:МухӀдоша ОагӀат:Къамаш алапатах
ХьаргӀа
ХьаргӀа (Corvus corax, Во́рон ) — оалхазарий кеп я хьаргӀаш яхача ваьрах, хьаза куце долча оалхазарий тоабах. ХьаргӀий дезала юкъе эггара дукхагӀа дӀа-хьа яьржа я Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа яхаш йола хьаргӀа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ХьаргӀаш ОагӀат:Къамаьл ду оалхазараш ОагӀат:Евразера оалхазараш ОагӀат:Африкера оалхазараш ОагӀат:ГӀинбухерча Америкера оалхазараш ОагӀат:Дийнаташ, куц дӀаяздаьд 1758 шера ОагӀат:Библе чу хьоахаду оалхазараш
Янехье
Янехье, официальни цӀи — Яний Мохк е Яний Республика (Ελλάδα, Elláda,, Ellīnikī́ Dīmokratía, Гре́ция, ) — ЗӀилбухерча Европе паччахьалкхе. 2010-ча шера Яний мехка вахащ 11,3 миллион совгӀа саг хиннав, аре — 131 957 км². Бахача наьх таьрахьах кховзткъеи кхойттлагӀа моттиге латта Эллада дуне тӀа, иштта дезтӀкъеи пхийттлагӀа моттиге аренах.
НанагӀала — Афины. Паччахьалкхен мотт — яний мотт.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Паччахьалкхенаш алапатах
Тушолкотам
Тушолкотам (Удо́д, Upupa epops) — доккха доаца оалхазар да йӀаьха готта зӀок йолаши, цхьайолча хан веер санна хьаелалуш чӀугал йолаши. Дуккха яьржа я Европани Азени зӀилбухереи юкъереи лаьтташ тӀа, иштта Африкан гаргга ерригача аре тӀа а.
Тушолкотам тушолкотамий (Upupidae) дезалах я курша-оалхазарий тоаба чура (Bucerotiformes).
ГӀалгӀай мифологе тушолкотам Тушоли супа оалхазар санна лоархӀаш я.
Яний мотт
Яний мотт (ба) (ший цӀи — [],  [], Греческий язык) — янеша бувца хӀиндоевроперча меттай дезала метташта юкъера мотт.
ГӀиргӀизой мотт
ГӀиргӀизой мотт (Кирги́зский язы́к) (ший цӀи: кыргыз тили) — гӀиргӀизаша бувцаш бола мотт ба. Иштта ГӀиргӀизстанен паччахьалкхен мотт ба.
ТӀаус
ТӀаус (Павли́н,, Pavo cristatus) — таьрахах лаьрхӀача эггара дуккхагӀа йола кеп я «тӀаусаш» яхача ваьра чура. ТӀаусаш тайп-тайпара бессаш долаш хул.
Дотув
Дотув (да) - (Argentum, Серебро) — химий элемент я. Белгалъю Ag хьаракаца.
Хьармакх
Хьармакх (Ро́за, Róse) — хьандара (Rósa) ваьрах дола баьцовгӀий кепайи сортий гулдара цӀи я. Саго кхеду уж.
UTC+06:00
UTC+6 — часовой пояс для ряда стран Южной и частично Северной Азии.
Наьсаре (станци)
Наьсаре — Наьсарера аьшкнаькъа станци. Къулбаседа Кавказа аьшкнаькъа Минераловодски региона́ юкъейоагӀаш я.
Тархьар
1891 шера Маьцхали бетта Наьсарен бурона йисте йисте Ӏойилла йолаяьй Берса-Юрт — Петровск яха цӀермашеннаькъа ткъовро. Цига 1893 шера Маьтсела 1-ча дийнахьа хьайийлай вокзал. Нохчиче тӀом балалехьа Шолжа-ГӀала дӀакхоачаш никъ хиннаб, амма из бохабаьб, хӀанз Шолж-Пхьанага дӀакхоачаш мара бац.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Къулбаседа Кавказа аьшкнаькъа Минераловодски региона станцеш ОагӀат:Наьсаре ОагӀат:ГӀалгӀайчен аьшкнаькъа станцеши платформаши
Нью-Йорк
Нью-Йо́рк (New York City) — эггара йоккхагӀа йола Америкера пхьа. Баха нах — 8 405 837 саг (2013 шу).
Нью-Йорко шийна чулоац пхи шахьар (амер. боро): Бронкс, Бруклин, Куинс, Манхэттен, Статен-Айленд.
Пхьа йиллар
Нью-Йорк йиллай XVII бӀаьшаре голландаша-колонисташа. 1664 шу кхаччалца цун цӀи хиннай «Керда Амстердам».
БӀарччача таьрахьий факторизаци
Бокъонца долча таьрахьий факториза́цех оал разложение в произведение простых множителей. Существование и единственность (с точностью до порядка следования множителей) такого разложения следует из основной теоремы арифметики.
Нускала лоткъам
Нускала лоткъам (Жалоба невесты) — гӀалгӀай къаман йиш. 1902 шера из дӀаязъяьй Ригерча политехнически института дешархо хиннача ДжабагӀий Мухьмада. Цу кепатохара белгалдаьккхарашта юкъе язъя хиннай: ''«Ингушская народная песня. Записана студентом Рижского политехнического института Джабагиевым в 1902 году... Из отчета А. Грена. Из материалов Л. Г. Лопатинского»''.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай къаман ашараш ОагӀат:ГӀалгӀай меттала ашараш
Оакхарий
Оакхарий (да), цхьоален таьрахье: аькха (да) (Зве́ри е  Theria) — фуъаш дӀа ца дехкаш дийна кӀоригаш Ӏоеш дола хӀанзара мел дола дакхадийнаташ чулоацаш йола дакхадийнатий кӀалкласс (плацента-оакхарий а, киса-оакхарий а юкъелоацаш). ХӀанзара дукхагӀа мел дола дакхадийнаташ, нах юкъе а лоацаш, — оакхарий лоархӀаш да Ӏилмо.
Аьттехьара
Аьттехьара (Справа) — аьрдехьара йолча оагӀонна духьала.
О (кириллица)
О о (О о; цӀи: ) — хӀанзара дерригача кириллицай алапатий алап да. Болгарой алапата чу 15-гӀа алап да, Эрсий а, кӀайэрсий а алапаташ чу — ялхийттлагӀа алап да дагарах, сербий алапата чу 18-гӀа алап да, украинхой алапата чу — 19-гӀа, македонхой алапата чу — 19-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъаь цаӀллагӀа алап да.
Аьттехьара
Белгалдаьккхар
ОагӀат:Моттиг
2016 шу
2016 шу эггара дӀайхагӀа хилар дуне тӀа.
Дохк
Дохк (Тума́н, Fog) — тӀехар-Ӏена хилар, зӀамигача Ӏин доакъошца хьахинна дола фо чу хин Ӏар (фе температур −10° лакхагӀа йолча хана — хин тӀадамаш, −10..−15° йолча хана — вӀашагӀъийна хин тӀадамаши шан кристалликаши, температур −15° лохагӀа хилча — шан кристалликаш).
Аьрдехьара
Аьрдехьара (Справа) — аьттехьара йолча оагӀонна духьала.
Белгалдаьккхар
ОагӀат:Моттиг
Энциклопеди
Энциклопе́ди (я) (энциклопе́дия, (XVI бӀаьшерал тӀехьагӀа); хьадаьннад дешах ἐγκύκλιος παιδεία — «Биззáча го́ма чу Ióмадар» →  — гó +  — Ӏомадар, пайдейя) — ражах нийсабаь бола адамий дерригача ховрий доакъой гуллам. Иштта энциклопеди оал Ӏилмий гуллам чулоацаш долча Ӏилман справочни Ӏаморгах (дукхагӀа дошлорга куцах долаш).
Боккъола бакъдар дийцача, энциклопеде дагалоацам укх дунен тӀа доаржадаь дола ха́раш хьагулдар а, хӀанз ба́хача на́ха кхетаергйолча ража́ тӀехьа нийсаяр а, вайна тӀехьа тӀабоагӀаргболчарга дӀакхачийтар а да, хьалха даха́ча бӀаьшерашка хьийга́р тӀехьа тӀабоагӀачарна пайда боацаш хургдоацаш, Ӏилмаца айяь йола вай тӀехье дикагӀеи даькъалагӀеи хургйолаш, хургдолча ноахалашта гӀулакх ца деш вай дайна дӀадергдоацаш.
НанагӀала
НáнагӀáла (Столи́ца) — паччахьалкхен керттера пхье. ДукхагӀча даькъе доалче е кхыйола паччахьалкхен Ӏаьдала лакхера маьженаш латта пхье я. НанагӀалаш ший паччахьалкхен чу йоккхагӀа йола пхьеш хул дукхагӀа йолча хана.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхье ОагӀат:Паччахьалкхе ОагӀат:НанагӀалаш
У (алап)
У у (У у; цӀи: ) — хӀанзара дерригача кириллицан алапатий алап да. Болгарой алапата чу 20-гӀа алап да, Эрсий а, кӀайэрсий а алапаташ чу — 21-гӀа алап да, сербий алапатеи украинхой алапатеи — 24-гӀа да, македонхой алапата чу — 25-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъаь бархӀлагӀа (28) алап да.
Хьач
Хьач (Сли́ва, Prúnus) — баьцовгӀий ваьр да дезала чура. Цо шийна чулоаца гаргга 250 кеп.
ХӀанза Prúnus яха ваьра юкъедехка дола дукха кепаш хьалхагӀа къоастадаь дар шоай ваьр долаш: боал, шапша, гӀамгӀа, гуржий боал, кхыяраш а.
Кепаш
Ерригаш ваьро дагаръю 254 кеп.
ТӀахьожаяргаш
Хь ОагӀат:БаьцовгӀаш
ТӀаусий бӀарг
ТӀаусий бӀарг (Павлиний глаз, Inachis io), ден тӀаусий бӀарг — ден кӀормац да нимфалидий дезала.
2018 шу
Халкъашта юкъера коралла хин тархий шу да (Международный год коралловых рифов)
ТӀаусий бӀарг
Хьадийла ткъамий йӀоахал 50-62 мм кхоача. МаӀа кӀормац зӀамига хул.
2018 шу
Эрсече чу волонтёра шу.
ТӀаусий бӀарг
ГӀетта ха
Хьалхара гӀаттар хул: этинга денза баьцамеа кхачалца. ШоллагӀа гӀаттар хул: мяцхали бутт денза михий бутт кхаччалца.
Фуъ
Кхал кӀормацо 100−300 фуъ дул ниттий гӀан кӀалхара оагӀон тӀа.
НӀовциск
НӀовцискаш хул Ӏаьржа бесса, зӀамига кӀай тадамашца. Вешта ирра морсалаш доахк букъа тӀа.
Дошлакъий-Юрт
Дошлакъий-Юрт, е Дошалкъий-Юрт (я) (Гамурзиево) — хьалха Наьсаренна гаьна доацаш къаьстта́ улаш хинна юрт. Тахан Наьсарен биъ административни го́машта юкъера цаӀ ба Дошлакъий-Юрта административни округ («Гамурзи́евский административный округ») яха цӀи а йолаш.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Наьсаре ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
.ru
.ru (код ISO 3166-1 alpha-2 для России, Ru ssia) — национальный домен верхнего уровня для России. Домен является пятым по популярности национальным доменом верхнего уровня.
Бенгалойче
Бенгалойче, иштта Бангладе́ш (я) (বাংলাদেশ), официальни цӀи — Халкъа Респу́блика Бенгалойче (গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) — паччахьалкхе я ЗӀилбухера Азе. Мехка вахаш 168 млн совгӀа саг ва (2015), аре — 144 000 км².
НанагӀала — Дакка. Паччахьалкхен мотт — бенгалой.
Оалкам
Оалкам (Алкун, Alkun) — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьаре улла юрт.
Географи
Оалкам улл Эса берда тӀа, Шолжагара зӀилбухен-малхбоалехьа.
Баха нах
По данным Всероссийской переписи населения 2010 года :
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
Театр
Теа́тр (θέατρον — керттера маӀан: «бӀарг тӀаотта хӀама гойташ йола моттиг» (место для зрелищ)) — тайп-тайпарча исбахьалений — литературан а, мукъама а, хореографе а, вокала а, сурт гойташ йолча исбахьален а, иштта кхычара а гуллам чулоацаш йола исбахьален кеп.
Бекарга бутт
Бе́карга бутт — гӀалгӀай ханорга биълагӀа бутт. ВӀаший нийслу Апрелаца — юле ханорга а григоре ханорга а биълагӀача беттаца. Шийна чу 30 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Бекарга бутт. Лаьтта ГӀинбухен ахбура тӀа бӀаьстен шоллагӀа бутт ба, Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — гуйрен шоллагӀа бутт ба (ГӀинбухен ахбура Ардара бетта эквивалент).
Краеведени
Краеведени (я) е Мохкбовзар (да) (Local history) — къаьстта белгалбаь бола мохк (паччахьалкхе), е пхьа (гӀа́ла), е эйла (юрт) бӀарчча тахкар.
Театр
«Театр» яхача духтӀено чулоац цун тайп-тайпара кепаш: драман театр, опера, балет, теникий театр, пантомима театр, иштта кхыяраш.
Бекарга бутт
ЦӀи
Шера биълагӀча бетта цӀи гӀалгӀай меттала башх-башха йоалаяь хиннай хьалха дӀабаха́ча тайп-тайпарча тохкамхоша. Царна тӀа а товжаш хӀанзарча тохкамхоша шоашта хетачох нийсагӀа я аьнна массехк тайпара беттай цӀераш яр ГӀалгӀай Мехка дӀа-хьа яьржа лелаеш, вешта аьлча, массехк ханоргаш дар. Царех да, масала, Коазой Ӏийсас оттадаьр, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто оттадаьр, СелаӀад тептаро оттадаьр, Мерешканаькъан Султана оттадаьр. 2022 шера ГӀалгӀайчен Мехкдаь распоряженеца официальни дӀачӀоагӀъяьй гӀалгӀай меттала беттай цӀераш, уж дукхагӀа вӀаший тарлуш я Мерешканаькъан Султана оттаяьча беттай цӀерашца. Мехка тайп-тайпара йолча организацештеи учрежденештеи хьийхад дӀачӀоагӀъяь йола беттай цӀераш лелае аьнна. Из бахьан долаш ГӀалгӀай Википеде а лаьрхӀад уж лелае.
МаӀан
Бекарга бетта цӀи бекарг яхача оалхазарца ювзаенна я. Эрсий меттала «апрель» хьаяьннай Aprīlis яхачох; цига цун маӀанаш да: «Афродитай бутт», «хьаделашбар», «маьлхо бӀохбешбар».
СедкъаӀилма
ХӀанзарча заман григоре ханоргах Бекарга бетта 18-гӀа ди кхаччалца малх «Чкъаьрий» яхача седкъарче чу латташ хул, Бекарга 18-гӀча дийнахьа денз — «Ка» яхача седкъарче чу.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг ОагӀат:Григоре ханорг ОагӀат:Бетташ
1991 шу
Ер шу, 1946 шера болабенна Шийла тӀом чакхбаьнна шу лоархӀаш да, Ер шу СССР еха шу да.
В этом году начался фактический распад Югославии и военные действия между её бывшими республиками.
В 1991 году международная коалиция из 34 государств во главе с США и под эгидой ООН воевала против Ирака, захватившего в 1990 году Кувейт (война в Персидском заливе).
В области технологий 1991 год стал годом появления WWW и ОС Linux.
Хьоар
ГӀалгӀаша кӀи хьоарах тайп-тайпара даараш ду: хьоара хьалтӀамаш, чӀаьпилгаш, олгаш (ольгаш)
Эбарг-Юрт
Эбарг-Юрт (Троицкая) — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.
ЦӀерах лаьца
Эбарг-Юрт яха цӀи хьахилара ши эрш я. Цхьанена тӀатайжача, Эбарг яхаш эйлан хьалххо хиннав (дукхагӀа эрсий Ӏаьдала хьалхашка хаьхо санна волаш), ишта цун цӀерах дӀаяхай юрта цӀи. Кхыча эрша хьаяхачох, Эбарг-Юрт уллача метте (хӀанз из Шолжа-Пхьанаца хотталуча метте гаргга) гечув хиннад. Шолж цхьа бӀаь, ши бӀаь шу хьалха селлара сихеи доккхеи долаш кхыметтел Ӏай ша бацар яха тешалаш а долаш да. ТӀаккха хьунагӀа лелача эбаргий (хӀаьта цу хана Эбарг-Юрта лаьтта тӀа хьу хиннай) Шолжа гӀолла дехьавала йиш йолча кӀезигача меттех хиннай из. Из гечув (тӀий) хинналга белгало дукха ха йоацаш гучаяьннай: хиво тӀера тӀоа Ӏобахьарца къаьнарча тӀийна лардаш зувча айттай.
Географи
Шолжа-Пхьенна малхбузехьа ул Эбарг-Юрт. Наькъа тӀа гӀолла Илдарха-ГӀалий тӀа водаш хилча малхбузехьа ши километр никъ бе беза, Яндаре кӀезига зӀилбухехьа ул, из 3 километр гаьна ул, Магасе кхача 27 километр никъ бе беза зӀилбухен-малхбузехьа. ЗӀилбухен-малхбоалехьа ГӀажара-Юрт ул.
Эбарг-Юрта хьалхашка а тӀехьашка а довкъаш да: гӀинбухехьа АргӀа латт, зӀилбухехьа орц дагӀа. Цу орца улув да́ малхбузехьара ГӀажарий-Юрт йолчахьа додаш Эса—Шолж яха хьарсам да.
Тархьар
ХӀанзара Эбарг-Юрт хьахилале цу метте «Эбарг-Юрт»-и «СарӀала-Юрт»-и яха цӀераш йолаш зӀамига ши юрт хиннай. Эбарг-Юрт йиллар Леймой Эбарг яхаш саг хиннав (КӀурий-Юрт йилла волча Леймой КӀурий даь-да), хӀаьта СарӀала-Юрт йиллар ЦӀечой Опий СарӀал-Хьажа хиннав. 1825 шерарча карта тӀа а, цул тӀехьагӀа хиннача карташ тӀа а (1834, 1837, 1838, 1840) хӀанзара Эбарг-Юрт улаш йолча метте СарӀала-Юрт аьнна белгалъяьккха латт (КӀурий-Юрта йисте). Цу моттигашкара Ӏаьдало 1843 шера гӀалгӀай дӀатоӀабаьб, юрташ Ӏойоассаеш. Лакхе хьоахаваь вола ЦӀечой Опий СарӀал-Хьажа гӀалгӀашта юкъе цӀихеза саг хиннав. Цун виӀий-виӀий-воӀ волча Опийнаькъан Мухьмада Салмана хьаяхачох, СарӀал-Хьажа Кавказа тӀом болча хана Шамала улув волаш, чӀоагӀа цунна оагӀув лоацаш белгалваьнна хиннав, дукха хӀама карагӀ а дийнад цун цунца. «Лоамарой аьла» (горский князь) аьнна наха цӀи яха́ хиннав. ТӀехьагӀа Оалкам а йилла, цига ваха Ӏохайнав, цигга кхелхав.
1845 шера Эбарг-Юрт а СарӀала-Юрт а я́ьда́ча метте эрсий Ӏаьдало «Троицкая» аьнна цӀи а тилла станица йиллай. Цига гаьна доацаш 1842 шера денз «Волынское» яха эрсий Ӏаьдала тӀема чӀоагӀале хиннай. Ишта 250 ков а долаш тана гӀазкхий ба́ха Ӏоховшабаьб Эбарг-Юрта. Уж хьабоалабаь хиннаб Кавказа областереи (Краснодареи Ставрополеи краяшкара), Воронежа губернереи. ТӀехьагӀа гӀазкхех дӀатеха хинна Мужечерча зовраш (постера салтий) а тӀабаьхкаб.
1917 шера Маьцхали бетта гӀалгӀаштеи гӀазхкхаштеи юкъе довнаш хиннад: Илдарха-ГӀалий тӀа, Эбарг-Юрта, Сипсой-ГӀалий тӀа. Къовсамий бахьан хиннад Эттинга 7—8 деношка Буро тӀа ЦхьоалагӀча дунен тӀема тӀара баьхкача салташца гӀалгӀай дийна довнаш. Михий 15 дийнахьа довхошта юкъе тоам баь хинна бале а, БӀорахой тӀом болабелча гӀалгӀаштеи гӀалгӀазкхаштеи юкъе цӀий мохкадара бахьанех хиннад цу ханара латараш.
1991 шера бекарга бетта 27-29 деношка гӀазкхаштеи гӀалгӀаштеи юкъе къамий къовсам баьннаб. Бахьан — гӀазкхий хьоалчагӀа хинна латар (уж шоай чувха а беш). ШоллагӀча дийнахьа чувхабаьраш цигара гӀалгӀай хиннаб. Арахьара гӀалгӀай тӀабехарца «юхадекъаш» гӀалгӀазкхий боахамашта зулам даьд. Цига хиннача кегарах хила тарлуш хинначох 5 саг вийнав (ши гӀазкхеи кхо гӀалгӀаи, царех цаӀ — милисхо), хӀаьта юххера — 8 бархӀ саг вийнеи, 19 саг чов яьи.
Эбарг-Юрта ЮГӀМ (МВД) частеш Ӏочуйоалаяь хиннай, Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхерча гуллама Президиума доакъашхой ӀотӀабахаб. Мехка Села хьалхарча ден цӀай дӀадаьккха хиннад, иштта еррига сакъердама кхетачеш а соцаяьй. ГӀазкхий активисташа хиннар бахьан долаш Шолжа гӀазкхий кӀалхарабахара Комитет вӀашагӀъеллай. Цо комитето СССР Президентага Горбачёв Михаилагеи РСФСР Лакхерча Гуллама тхьамада Ельцин Борисагеи кхайкарал даь хиннад:
1991 шера Села бетта Эбарг-Юрта хиннар эрсий мотт бувцараш ГӀалгӀай мохк бита а бита́ дӀабахар бахьан да аьнна хетараш да латташ.
Инфраструктура
Юрта латташ мотогерзкхувса (мотострелкови) сури 291-гӀа артиллере бригадеи я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Краснодар
Краснодар (я) (эрс: Краснода́р) — Эрсечен пхьа. Краснодара края нанагӀала я.
Укх пхьан чу 746 458 саг ва вахаш.
Дошув
Дошув (Aurum, Золото) — химий элемент я. Белгалъю Au хьаракаца.
ЦӀена дошув — ӀажагӀа беса кӀаьда маьхал да.
2015 шу
Литература шу да Россе Федераце.
Дунен къамашта юкъера сердалеи сердала технологештеи хетадаь дола шу (ООН Генеральни Ассамблей резолюци A/RES/68/221).
Белгалдаккхар
ОагӀат:2015 шу
.kg
.kg — ГӀиргӀизстанен дунен маза цӀа да.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:DNSSEC ОагӀат:Къаман лакхахьарча даржа доменаш ОагӀат:Хьахиннад XX бӀаьшера ГӀиргӀизстане ОагӀат:1995 шу ГӀиргӀизстане
Дошохьазилг
ЦӀа: Эукариоташ
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрдай
Класс:  Оалхазараш
ТӀехтоаба: Керда сигален
Тоаба: Хьазилга куце
Оалхазараш
Оалхазараш (Aves, Пти́цы) — дийнатий класс. Ӏилма йовзаш дунен тӀа 10 660 оалхазарий кеп я, царна юкъе гӀетта лелараш а, гӀатта лела ца могараш а да.
Эггара зӀамигагӀа дола оалхазар колибри-нокхармоза ба, эггара доккхагӀа дола оалхазар вампал-котам я.
Хьажа иштта
ЦӀоган тӀара оъа
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оакхарий ОагӀат:Оалхазараш
Дошохьазилг
Дезал: Вирхьазилгаш
БӀарчча-таьрахьий последовательностий онлайн-энциклопеди
БӀарчча-таьрахьий последовательностий энциклопеди, ший лоацца цӀи: OEIS (Онлайн-энциклопедия целочисленных последовательностей) — лаьца яздаьр чудола маза энциклопеди, масала: Фибоначчи таьрахьаш, Белла таьрахьаш, Каталана таьрахьаш, цхьалха таьрахьаш.
Дошохьазилг
Ваьр: Жугатхьазилгаш
БӀарчча-таьрахьий последовательностий онлайн-энциклопеди
Из энциклопеди вики принципах премодерацеца хьалдузаш да. OEIS хьадаьр Нил Слоун ва AT&T Labs-а чу тохкамаш деча юкъа. Октябрь бетта 2009 шера цу Слоун яхачо интеллектуальни доалахье а OEIS хостинг дӀаяннай OEIS Foundation яхача организаценна. Слоун президент ва цу организацен.
Дошохьазилг
Кеп: Канарара жугатхьазилг
КӀалкеп: ЦӀагӀара дошохьазилг ]]
Эрсий
Эрсий (ру́сские) — малхбоалерча славяний къам да, Эрсече эггара дукхагӀа дола халкъ да. Иштта Европерча къамашта юкъе а эггара дуккхагӀа ба уж. Дерригача дунен тӀа 135 млн гаргга эрсе ва. Цар къаман мотт — эрсий мотт ба.
Дошохьазилг
Дошохьазилг е ЦӀагӀара дошохьазилг (Canaria domestica, Домашняя канарейка) — Канарара гӀайренаш тӀара (Serinus canaria) канарара жугатхьазилгий карӀема оалхазарий кӀалвид я.
Эрсий
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Къамаш алапатах
Дошохьазилг
Сурт оттадар
Эггара цӀихеза дошохьазалгаш ӀажагӀа беса дараш да. Амма тахан дуккха тайп-тайпара беса хулаш да уж.
ХӀанзара дошохьазалг доккхагӀа да. Декаш дар а, боса болаш дар а дошохьазалгаш 13,5 см — 14,5 см кхаччалца хул.
Эрмалойче
Эрмалойче (я), e Эрмалой мохк (ба), бӀарчча официальни кеп — Эрмалой Респу́блика (Հայաստանի, Армения) — Кавказа дехьара паччахьалкхе.
Эрмалойче вахаш саг ва (2017 шера), лаьтта — 29 743 км². Цхьадолча дарех бахача наьх таьрахьах цхьа бӀаь ткъесткъа ялхлагӀча моттиге латт Эрмалойче Дунен тӀа, иштта цхьа бӀаь ткъесткъа бархӀлагӀча моттиге лаьтта.
НанагӀала — Ереван. Паччахьалкхен мотт эрмалой мотт ба.
Паччахьалкхе Эрмалой лоамера гӀинбухе-малхбоалехьа Хьалхарча Азе улл. Фордага дувла бердаш дац. Малхбоалехьара гӀай ГӀозлойчецеи, тӀаийцайоацача Лоаман Арцахен Республикацеи да; зӀилбухе-малхбоалехьа — ГӀозлой мехка лоаттаме йолча Нахичевана Автономни Республикаца да; зӀилбухехьа — ХӀиранаца, малхбузехьа — Туркий мехкаца, гӀигбухехьа — Гуржехьеца.
Котам
Ко́там, иштта коа тӀара котам (Ку́рица ; кеп Gallus gallus, кӀалкеп, иштта — Gallus domesticus ; маӀачох — боргӀал оал, кӀоригех — котама кӀоригаш оал) — эггара дукхагӀи даьржаи дола коа тӀара оалхазар, хӀаьта XXI бӀаьшера — Дунен тӀа эггара дукхагӀа йола оалхазарий кеп я.
ХӀанзара котам коа лелае Ӏомаяь йола банкивски джунглера котама кеп я. ГӀетта дика хац, гаьна яха магац, амма дикеи чехкеи удд. Из коа лелае Ӏомаеш дӀа мел яхача хана чухьа саго дукха тайп-тайпара котама фунаш доладаьд. Эггара дукхагӀа пайда хьабоаллача оалхазарех лоархӀ уж. Котамаш лелаю цун дулх а, фуъаш а, иштта бедар а петар а бахьан долаш.
ДукхагӀа мел болчарна хете а, котам Ӏовдала оалхазар дац. Тохкамаш гучадаьккхад царна дагарде могалга, царга мотт болга а, шоайла къамаьл де могалга а. Котамий вахарех лаьца дукха дар техканза диссад.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Котамаш
Кулга
Кулг (да) (manus, Кисть) — сага дегӀаца доaлаш дола лакхерча маьженай дáкъа.
ОагӀат:Сага анатоми
БӀул
БӀул (да) (Военная служба) — лаьрххӀа дола паччахьалкхен амал ; паччахьалкхен бӀорахоша (е цхьайолча паччахьалкхенашка, масала, Эрсече, США, Фаьренгий мохк, бӀорахол доацача наха а) леладеш дола белха-говзала гӀулакх. Из гӀулакх леладу къаьстта йолча тӀемахой даржаш тӀа герзаца кийчдаьча низашка, е кхыча эскарашка, (лаьрххӀа йолча) тӀемахой формированешка, иштта, паччахьалкхено духьале яр а цун кхерамзле а Ӏалашъяра функцеш лелаеча органашка.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ТӀема Ӏилма ОагӀат:ТӀема бокъо ОагӀат:БӀул ОагӀат:Эрсечен герзаца кийчдаь низаш
Куба
Ку́ба (Cuba), официальни цӀи — Респу́блика Ку́ба (República de Cuba ), официальни йоаца цӀи 1959 шера денза Кортмукъалена ГӀайре — гӀайрен паччахьалкхе я Карибера фордан гӀинбухера даькъе.
Хьонк
Хьонк (Állium ursínum, черемша́) — дукха шерашка дахаш дола баьца баьцовгӀа да. Хьонк ваьрах кеп я.
Даара чу пайда эцар
Европе дуккханахьа даара юкъе лелабу хьонк. ХӀаьта, Кавказе, масала гӀалгӀай а нохчий а къаман даар санна лоархӀаш ба — шуралла кхехкбаь хьонк.
Белгалдаккхар
ОагӀат: ГӀалгӀай даар
2020-гӀа шераш
2020-гӀа шераш — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 2020-гӀча шера денз 2029-гӀа шу кхаччалца.
Вано Мурадели
Мураде́ли Ильи́ч Вано́  (ვანო ილიას ძე მურადელი) — советий гуржий а, эрсечен а композитор, дирижёр, актёр, мемуарист; СССР Халкъа артист (1968). Сталина премен шоллагӀча даржа шозза лауреат хиннав (1946, 1951).
Ваьв 1908 шера.
1947 шера, гӀалгӀай мехках а баьха, уж цхьаннахьа хьоахабе бокъо йоацача хана цо язъяьй ший «Великая дружба» яха опера. Цу чу хьоахабу цо гӀалгӀай а, Эржакинез а, Даькъасте советий Ӏаьдал доаккхаш цар баь къахьегам а. Опера геттара хоза хийтта хиннай СССР массехк йоккхача пхьешка, амма Иосиф Сталина цунга ладийгӀача, цунна бийзабац оперий чулоацам: хьоахабаь гӀалгӀай а, цар Кавказе Ӏаьдал доаккхаш даьха толамаш а. Из бахьан долаш «Великая дружба» могаяьяц, Вано Мураделенна низбаьб балхара дӀа а воаккхаш.
Хьу
Хьу (я) (лес) — керттера вахара кеп гаьнаш йола биоценоза экологе система.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Биологи
Кх
Кх кх (Кх кх) — пхийттлагӀа алап да, гӀалгӀай алапата чу.
1900-гӀа шераш
1900-гӀа шераш (1900-е годы) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1900-гӀча шера денз 1909-гӀа шу кхаччалца.
Дубай (эмират)
Дуба́й (إمارة دبي) — эмират я Хетта́ча Ӏарбий Эмираташ чу. Из уллаш я Ӏарбий ахгӀайрен тӀа Фаьрсий форда ган зӀилбухехьа.
Эмирата нанагӀала иззамо цӀи йола пхьа я Дубай.
Дрил
[[File:Drill Lincolnparkzoo.jpg|thumb|250px|
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа:  Хóрда
Класс:  Дакхадийнаташ
Тоаба: Приматаш
Дезал: Мартышкий
Паччахьалкхен географе цӀерий каталог
Паччахьалкхен географе цӀерий каталог (Государственный каталог географических названий):  — Росреестра федеральни хоамий система. Эрсечен доазона тӀа йолча цхьа миллион хиллал географе объектий цӀи чулоац цо системо.
Дрил
Ваьр: Мандрилаш
Паччахьалкхен географе цӀерий каталог
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Шевар тӀакхача йиш йолча хьале дола хоамашкаш ОагӀат:Эрсечен топоними
Дрил
]]
Дрил (Mandrillus leucophaeus) приматий вид я мартышкий (Cercopithecidae) дезала чура. Мандрилаца цхьана цар лоаттаду мандрилий тайпа (Mandrillus).
ХьунцӀолг
ХьунцӀолг (Fringílla coélebs, Зя́блик) — дека oалхазар да Вирхьазилга дезала чура.
Эрсий мотт
Эрсий мотт (русский язык, МФА:, Russian) — малхбоалерча славаьний метташта юкъера мотт ба. Эрсий къаман мотт ба. Эрсече дуккxагӀа болча наха бувцаш бола мотт ба.
Украина
Украина (Україна ) — Малхбоалерча Европера паччахьалкхе.
НанагӀала — Киев. Паччахьалкхен мотт — украинхой мотт; иштта баьржа ба эрсий мотт а.
Курув
Курув (Kurów) — Полхой мехка Люблински воеводства Курувски гминера юрт; Курувски гмина юкъ. Из юрт Курувка яхача хи йисте улл. Вахаш 2800 саг ва (2006 шера).
Куруве эггара хьалха нах баха хайшаб XII бӀаьшерашка. 1442 шера наджгоанцхой бетта 6 дийнахьа денз 1870 шерашка кхаччалца из юрт пхье лоархӀаш хиннай.
1923 шера Куруве ваьв Войцех Ярузельский.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Люблински воеводства нах баха моттигаш
Бо
Бó (да) (Сирота́) — Ӏоажал тӀая́р бахьан долаш е даьх е наьнах, е шаккхе даьх-наьнах ваьнна саг.
Университет
Университет (я) (хьадаьннад дешах: universitas — юкъарло) — тайп-тайпарча Ӏилмай говзанчаш кийчабеш йола лакхера дешарче. Бокъонца ма дарра, университето Ӏилман-тохкама болх а лелабу. Дуккха хӀанзара университеташ болх беш я дешара-Ӏилман-практикий гулламаш санна. Университеташ шой лоаттама чу вӀашагӀтоха массехк факультет. Цар хьагойта Ӏилман хара лард лоаттаеш йола тайп-тайпара дисциплинаш.
Долакха-Юрт
До́лакха-Юрт (я) (Долаково) — ГӀалгӀай мехка Наьсарен шахьаре ула юрт. Тоъал йоккха юрт я, ТӀой-Юртаца цхьана хьалха Къозашке оалаш хиннача метте ул.
Географи
Долакха-Юрта гӀинбухехьа ГӀайрбика-Юрт ул, из, Ӏаьдалга дилача, Долакха-Юртах лоархӀ. Малхбоалехьа ТӀой-Юрт ул, тӀаккха Наьсаре ул 11 км гаьна, 20 км гаьна — Магас. ЗӀилбухехьа юрта улув да́ ГӀалми да додаш, хӀаьта хил дехьа Берса-Юрт ул, малхбузехьа Зильги яха юрт я.
Тархьар
ХӀанз Долакха-Юрт улача метте лоамара ӀокӀалбаьнначул тӀехьагӀа гӀалгӀай ба́ха Ӏохайшаб 1812-1815-гӀча шерашка. Цу хана массехк отараш хиннад цига. Эггара хьалха цига ба́ха Ӏохайшараш ба Далганаькъани Дахкилганаькъани. Масала, 1838-ча шера Чантар 31-ча дийнахьа Буро тӀа Широков яхача полковника язъяь хиннача № 3549 йолча рапорта тӀа, Бурон округе ба́хаш бола лоамарой бувцача хана, Дахкилганаькъан ГӀа́стмара Долакха юрт хьоахаяьй. 1858-гӀча шера эрсий паччахьа амарах ГӀалгӀай мехка йоккхий юрташ Ӏояхкача хана, уж зӀамига отараш вӀашагӀ а теха, Ӏойиллай Долакха-Юрт. Юрта цӀи тиллай эггара хьалха Ӏаьдало юртда оттаваьча лакхехьа хьоахаваьча Дахкилганаькъан Долакха цӀерах.
Советий Ӏаьдал доаккхаш хиннача тӀем тӀа доккха дакъа лаьцар Долакха-Юрто. 1919-гӀча шера Саькура бетта ялх дийнахьа (2―8-гӀа денош) боккха тӀом лаьттар Долакха-Юрта. ТӀом хьалехьа юрта хинна Серго Эржакинез Мочкъий-Юрта хьалвига хиннав, хӀаьта долакхаюртахоша Инарал Деникина бӀуна духьала тӀом баьб. Ялх дийнахьа духьаллаьттачул тӀехьа, моастагӀчун низ чӀоагӀагӀа хиларах, юрт йитá, ТӀой-Юрта гӀолла, СурхотӀа дӀабахар долакха-юртахой. Долакха-Юрти ТӀой-Юрти йоагайир моастагӀчо.
ГӀалгӀай 1944-ча шера СибарегӀа Ӏобигачул тӀехьагӀа Долакха-Юрта хӀирий бах Ӏохайшаб. Юрта цӀи хийца́ хиннай цар — Даллакау аьнна (хӀирий меттала «ЭгӀара юрт» яхилга да из). 1957-гӀча шера, гӀалгӀай шоай мехка цӀабаьхкачул тӀехьагӀа, юрта цӀи меттаоттайир.
Бахархой
1864 шера Долакха-Юрта 58 ков хиннад, цига вахаш 178 маӀа саги, 188 кхалсаги йолаш.
Ерригача Россе 2010 шера нах дӀаязбарах (ГӀайрбика-Юрт а лоархӀаш) :
Эса
Эса, Эс (да) (Асса) — дóда хий да Даькъастен чу, Шолжах хьакхета аьтта га да из.
Долакха-Юрт
Юрта хьал
Юрта массехк маьждиг да, царех рузба деш шиъ да: къаьнардари кердадари (тӀехьардар 2022 шера Тушола 1-ча дийнахьа хьадийлад). Къаьнарча рузба-маьждиге иштта хьужаре йоалл.
Тайпаш
Укхаза дуккхача тайпан нах бах:
Эса
Дуккха гӀалгӀай къаьнара дувцараши оаламаши да Эсаца дувзаденна.
Долакха-Юрт
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Баппа
Баппá — дуккха шерашка дахача баьца баьцовгӀай ваьр я Астра дезала е Чоалхане зизай яхача дезала чура.
Хьунхьазилгаш
Хьунхьазилгаш (Carduelis, Щеглы́) — oалхазарий ваьр да вирхьазилга дезала (Fringillidae). Дахаш да йийла моттигашкеи байтолгашкеи.
ТӀахьожаяргаш
Хь ОагӀат:Оалхазараш
ХӀирий мотт
ХӀирий мотт (Осети́нский язы́к, Ирон æвзаг — хӀирий, ; Дигорон æвзаг — дугарой е Ирон æвзаг) — хӀираша бувца мотт. Из лоархӀаш ба ХӀиндоевропа меттай хӀиндохӀирана ткъоврон хӀирана тоабан малхбоалехьера кӀалтоабан мотт.
Баьржа ба ГӀинбухерча ХӀиричеи, ЗӀилбухерча ХӀириче. ХӀирий мотт лебеш 480—540 эзар саг ва (Эрсече 550 431 саг ), царна юкъера ГӀинбухерча ХӀириче — гаргга 380—450 эзар саг.
Алмакх
Алмакх — ДаьгӀастен Казбекова шахьаре улла юрт. Из улл «Акташ» (ГӀурий, Тирк-Ӏам) яхача хин аьттехьа
Кхазар
[[File:Ribes rubrum 1.jpg|thumb|
ЦӀе кхазар (лат. Ríbes rúbrum)
Домен: Эукариоташ
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Ралс:  Зиза тохаш дола
Дезал: КӀудилга
Тайпа: Кхазар]]
Кхазар (Ríbes, Сморо́дина) — КӀудилга (Grossulariaceae) дезал чура баьцовгӀий ваьр.
ЦӀ
ЦӀ цӀ (ЦӀ цӀ) — ткъаь дийтллагӀа алап да гӀалгӀай алапате.
Этинга
Этинга бутт е Аьттинга бутт (кхыйола цӀи — Мангала бутт Укхаза хувца езаш йоаца текст хьачуоттае, Июнь, June) — гӀалгӀай хáнорга ялхлагӀа бутт ба.
Из тарлуш ба  шера ялхлагӀача бетта (Junius — «Юнонай бутт»).
Шийна чу 30 ди долча биъ беттаех цаӀ ба Этинга бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа ахкан хьалхара бутт ба, Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — Ӏан хьалхара бутт ба.
ХӀанзара заман чу григоре ханоргах лоархӀаш хилча Этинга 21-гӀа ди кхаччалца Малх «Ӏаса» седкъарче чу латташ хул, Этинга 21-гӀча дийнахьа ди денза — «Кайран Седкъа» седкъарче чу.
Наьсарен гӀапков
Наьсарен Буроче, Наьсарен гӀапков (да) (Крепость Назра́нь, ) — ГӀалгӀай мехка Наьсаре доалла эрсечен императора эскара тӀема гӀапков.
Тархьар
1832 шера март бетта гӀапковна йисте доккха латар хиннад. 1841 шера бекарга бетта Шамал хьалха а волаш доккхача эскарца кхаь денна—кхаь бусс латар хиннад. ГӀапковна салтий духьалоттарца Шамал юхавала везаш эттав.
Дуга
[[Image:Koeh-232.jpg|230px|thumb|
Наьсарен гӀапков
Тархьар
1907 шера бекарга бетта 3 дийнахьа Наьсар буро тӀа гӀалгӀай халкъа гуллам хилар. Цига массане а тӀайицар 2 соцам: 1. ГӀалгӀаша шоашта юкъе дола пхьенаш дитарах лаьцаи; 2. Урдув ШарӀий бокъонах дӀоттабарах лаьцаи.
Дуга
Домен: Эукариоташ
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Отдел:  Зиза тохаш дола
Класс:  ЦаӀ дакъа дола
АргӀ:  Ялата баьца зизай
Дезал: Ялата баьцаш
Тайпа: Дуга ]] Дуга (Orýza, Рис) — цхьан шера а дуккха шерашка дахаш дола ялата дезала баьцовгӀай тайпа да; Ӏовкультура.
Гидуарг
[[File:Helianthus annuus 001.JPG|thumb|
Доалаче: БаьцовгӀаш
Ралс:  Зиза тохаш дола
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀа:  Астра зизай
Дезал: Астрай
Кхаьра
Кха́ьра (да) (Среда́, Wednesday) — кӀиран 24 сахьат да шинараи ераи юкъе. Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран кхоллагӀа ди лоархӀаш да.
Бер кхедар тӀа ца эцар
Бер кхéдар тӀа ца эцар (Отказ от воспитания ребёнка) — да-нанас ший лоӀамца даьй-ноаной бокъонаш тӀа ца эцара процедура.
Ельцин Борис Николаевич
Бори́с Никола́евич Е́льцин — советийи россеи парте а, паччахьалкхен а, политикай а болхло ва. Россе Федерацен хьалхара президент (1991—1999).
Кхаьра
Дош хьадалар
Дош геттара кӀоарга овла болаш да. ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьара доагӀа кхаьра яхар. КӀиран кхоалагӀа ди хиларга хьежжа 3 (кхоъ) яхача дагаргах хьадаьннад «кхаьра».
Ельцин Борис Николаевич
Ваьв 1931 шера Саькура 1 дийнахьа, СССР Урала областе, Бутка яхача юрта. Кхелхав 2007 шера Бекарга 23 дийнахьа Москве.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Нах алапатах
Ц
Ц ц (Ц ц) — хӀанзара дерригача славаьний кириллицан алапатий алап да. Болгарой алапата чу 23-гӀа алап да, Эрсий чу 24-гӀа алап да, кӀайэрсий алапата чу — 25-гӀа алап да, сербий алапатеи украинхой алапатеи — 27-гӀа да, македонхой алапата чу — 28-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъаь кхойттлагӀа (30) алап да.
Овшанаькъан Султана Руслан
Óвшанаькъáн Султáна Руслáн (Аушев Руслан Султанович) — ГӀалгӀайчен а Эрсечен а паччахьалкхен болхло ва. Советий Союза Турпал (1982 ш.), инарал-лейтенант. ГӀалгӀай Республика хьалхара мехкда. ТӀемлой-интернационалистий гӀулакхаш кхоачашдара Комитета тхьамада. «Боевое братство — без границ» яхача Халкъашта юкъера союза лакхерча совета доакъашхо.
Овшанаькъан Руслан ваьв аьрхӀий бетта 29 дийнахьа 1954 шера Казахий ССР-а Кокчетавски областен «Володарское» яхача юрта (хӀанз из Казахий Мехка ГӀинбухе-Казахий областен Айыртауски яхача шахьара Саумалколь юрт я). Да — Овшанаькъан Юсупа Султан-Хьамид, нана — Овшанаькъан Тамари.
Села 7 дийнахьа 1982 ш. Овшнаькъан Руслана «Советий Союза Турпал» звани еннай. Приказа текст: "«За мужество и героизм, проявленные при оказании интернациональной помощи Демократической Республике Афганистан, Указом Президиума Верховного Совета СССР от 7 мая 1982 года капитану Аушеву Руслану Султановичу присвоено звание Героя Советского Союза с вручением ордена Ленина и медали „Золотая Звезда“ № 11472»."
1993 шера Саькур 28 дийнахьа Овшанаькъан Руслан хержав ГӀалгӀай Паччахьалкхен хьалхара мехкада.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен кулгалхой
Баьцакомар
[[File:Fragaria2.JPG|thumb|Баьцакомарa сом
Домен: Эукариоташ
Доалаче: БаьцовгӀаш
Отдел:  Зиза тохаш дола
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀа:  Хьармакха зизай
Дезал: Хьармакхий
Ваьр: Баьцакомар ]]
Баьцакомар (Fragária, Земляника) — дуккха шерашка дахача баьцовгӀай ваьр да «хьандара» яхача дезала чура.
Урду
Урду́ (ший цӀи: ) — метташта юкъера хӀиндоарен тоабан хӀиндоевропай дезалах бола мотт. Хиндустани яхача метта функциональни стиль мо лоархӀаш ба, багах бувцача хана хинди яхача меттаца вӀаший кхетабеш а ба. Хьахиннаб XIII бӀаьшера. Урду шин официальни меттаех мотт ба Пакистане (шоллагӀа бар ингалсий ба), цхьабакъда, бахача наьх 7 % мара бац цох шоай наьна мотт лоархӀаш.
ХӀиндиче урду 22 официальни меттаех мотт ба. Укхаза из лебеш 50 миллион гаргга саг ва.
Дуне
Дуне (да) е Лепа (я) (Плане́та, πλανήτης, вешта πλάνης — «наькъахо») — го́ма гӀолла седкъа́ гонахьа кхесташ йола айлама объект. Дуне тоъал доккха хила деза герга хьахургдолаш ше тӀаозар ардамаца, амма, иштта, йӀовхалатӀума реакци йолаялара тоъал доккха доацаш.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Айлама хӀамай тайпаш
1-гӀа эзаршу
Хьалхара эзаршу (Первое тысячелетие) — ха-юкъ я вай заман 1|1 шера наджгоанцхой бетта 1-гӀча дийнахьа денз 1000 шера оагӀой бетта 31 ди кхаччалца.
Белгалдаккхар
1-гӀа эзаршу
Ушал-пхьид
[[File:RanaArvalisFemale.jpg|thumb|Ушалп-хьид
ЦӀа: Эукариоташ
Тайпа: Хордай
Класс: Хи чу а лаьтта а цхьатарра даха
Тоаба: ЦӀог доаца
Дезал: Боккъонца йоа пхьидарч
Ваьр: Боккъонца йоа пхьидарч (ваьр)
Кеп: Ушал-пхьид ]]
Ушал-пхьид (Rana arvalis, Болотная лягушка) — лаьтта а хи чу а цхьатарра яхаш садоалла хӀама я пхьидарчий дезала чура.
ТӀахьожаяргаш
Пхьидарч (Ушал-пхьид)
Муниципальни кхоллам
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Россе Федерацен меттигера шедоалдар * ОагӀат:Россе Федерацен муниципальни кхолламий мугӀамаш ОагӀат:Россе Федерацен административни-лаьттан единиций тайпаш
Файтон
Файтон (Фаэтон) — лакхера хьаелалуш йолча яйга машена бийла кузов.
Изначально так назывался лёгкий открытый конный экипаж, от которого название перешло на автомобиль, позднее приобретя самостоятельное значение.
Но наиболее распространённым этот термин был в довоенные годы, обозначая открытый автомобиль с четырьмя боковыми дверьми без подъёмных стёкол — обычно в непогоду вместо них к боковине пристёгивалась на кнопках брезентовая шторка со встроенными окошками, как правило, из целлулоида, и складным мягким верхом.
Эукариоташ
Эукарио́таш (я) (Eukaryota хьадаьннад εὖ- «дикка» + «бӀар; тӀум» яхачарех), е тӀума — тӀум йоалла оагилгах латта дийнача дегӀамий цӀа (тӀехдоалаче). Прокариоташта (нӀанкӀигаштаи археишта) дӀа мел ийккха организм тӀума я. Вирусаши, вирусоидаши иштта е прокариотех е эукариотех яц, хӀана аьлча кхы меттала уж дийна организмаех лархӀа еза-езац яхаш дола хаттар а къувсалуш да.
Боарз
Боарз (Курган) — ший тайпара дола каша хьисапе сийлинг. Боарзаш Австралегареи Антарктидагареи дӀа мел ийккхача гӀараш тӀа даьржа да. Саг дӀавелла воаллача кӀоага тӀа йост ӀотӀатоссаш из моттиг хьалъайерца хьахул боарз. Цу айеннача моттигага хьажжаи, цун кӀала йоаллача каший камерай конструкцега хьажжаи тайп-тайпара хул боарзаш.
Баьцамеа бутт
Из тарлуш ба юле а григоре а ханорга шера ворхӀлагӀача бетта (Julius — «Юлий (Цезари) бутт», Июль, July).
Боарз
Эрсий «курган» яхар тюркий «кургон» (Qurģon) яхачох хьадаьннад.