cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Наьсаре
Нáьсаре (я) е На́на-На́ьсаре (я) Назрань) — ГӀалгӀай Мeхка эггара йоккхагӀа йола пхье.
Дукха хана денз гӀалгӀай ара ӀокӀалбовлара́ юкъе чӀоагӀа лоадам болаш хиннай Наьсаре мехка юкъ санна а отташ (тӀехьагӀа Буроца цхьана). ГӀалгӀайчен административни юкъ йолаш цхьа ха а яьккхай цо — 1993—2000 шерашка, Магас йиллалца. Тархьарца хьайоагӀаш хинна Наьсаре хӀанзарча заман чу «Юкъера» оалаш бола административни гом хинна дӀаэттаб, цул совгӀа Наьсарес хӀанз массехк лоалах яьда́ хинна юрт чулоац шийна: Дошалкъий-Юрт, Наьсар-Керте, Аьлте-Юрт. Наьсарен шахьара административни юкъ я.
Тархьар
Духтохкархоша яхачох, Наьсаре нах бах кхерий заман хана денз. Укхаза Ӏилманхошта кораяьй шовзткъа эзар шу хьалха денз нах баьхалга хьагучадоаккхаш йола белгалонаш. ХӀаьта гӀалгӀай укхаза баха эзараш шераш да. «Наьсаре» яха дош ширача гӀалгӀай меттала «наьна лаьтта, наьна аре» яхилга да.
«XIII-гӀча бӀаьшере моалошеи, XIV-гӀа бӀаь шу чакхдоалаш АстагӀча Темара бӀынои шозза боха а баь, гӀалгӀай лоамашка хьалчутеттаб. Цул тӀехьагӀа цхьан юкъá да́ воацаш иллай ер моттиг.
XVI—XVII бӀаьшерашка гӀаьбартоша доалдаьд Наьсаренна. Цу юкъа́ гӀалгӀай, лоамашка бийба а бийба, низ а Ӏоабаь, шоай аренашка ӀокӀалбувла болабеннаб», — йоах цӀихезача тархьархочо Коазой Дауда Нурдина. XVIII-гӀча бӀаьшере ткъаь иттлагӀча шерашка гӀаьбартой дӀабахаб укх мехкара, гӀалгӀаша, довнаш деш, кхы бита а ца бита. «Цу хана Наьсаре дукха листа хьунаш, ушалаш йолаш моттиг хиннай. Цу хана укхаза Кавказе дахача тайп-тайпарча къамех йола гӀаьрахой тоабаш лелаш хиннай. Шолжаи ГӀалмени лакхенашка яда шоай юрташ цу гӀаьрахоех лораеш, Наьсархий Шолжах дӀакхетача метте ГӀалмистерча гӀалгӀаша ха лоаттадаьд», — йоах дӀахо духтохкархочо Коазой Нурдина.
Юрт йилла ха 1781 шу лоархӀ. Дале а, кӀезигагӀдар хьалаьцача а, 1764-ча шера денз гӀалгӀай баьхаб цига, багахбувцама хьаяхачох.
Цига дувцачох, Наьсаре йиллар цаховш е ше-ше хьахинна а хӀама хиннадац. Дикка уйла яь, лаьрххӀа даь хиннад гӀалгӀай цига баха ховшар. Онгашта даьхача 80 тайпах итт-итт дезал, кхаж тоссаш, цига бáха Ӏоховша безаш хиннаб. Уж Наьсаре йилла белгалъяь моттиг йолчахьа дӀабахаб. Ӏокхаьчача, сагӀа доаккхаш кӀай уст бийна, биъ бӀоагӀан тӀа латташ йола «ТодигӀала» егӀай цар, цу тӀа ха оттаде дагахьа. Цу наха, дехар а даь, шоашта хьалхаваьккхар а деррига доал дӀаденнар а хиннав ТӀаргимхой Малсага къонгех ваьнна Оарцха КӀарцхал. Эггара хьалха укхаза баха Ӏохайшача гӀалгӀаша Оарцха КӀарцхала-Юрт йиллай, кӀеззига тӀехьагӀа Ӏовлурга-Юрт. Уж цига баха ховшар ца дезаш а, гӀаьр е дагахьа тӀаухаш а хиннай герзашца кийчъенна ордингаш. Цу тӀемашка дӀа а юха а дукха нах боабеш а хиннаб. ХӀаьта а наьсархоша моастагӀчунна ка луш хиннаяц. Из мел чӀоагӀа хиларах, юхатохаш хиннав цар. 180 говр-вордаца баьхка хиннаб, яхаш, бувц гӀаьрхой. Амма рузкъан меттел, шоай наьха декъех етта вордаш йигай цар. Царех итт саг лаьца хиннав, бакъда наьсархоех а веннав цу тӀем тӀа 13 саг.
1810-гӀча шера гурахьа, гӀалгӀаша бокъо а енна, Наьсар Шолжах дӀакхетача моттиге, лакхача берда тӀа Бурув йиллай эрсаша. Цох а Наьсаре (эрсий меттала — Назрань) аьнна цӀи тиллай. Цунга хьежжа эггара хьалхара официальни каьхата тӀа Наьсаре хьоахаяр нийслу 1810 шера.
1868 шера хьайийла хиннай Наьсарера лоамара дешарче ГӀалгӀайчен хьалхара светски дешарче.
1893 шера Наьсарен вокзал хьайийлай, хӀаьта 1894 шера аьшканикъ биллаб кхыча моттигашца дӀахотташ.
1944-гӀча шера гӀалгӀай Сибаре бахийтача хана, Наьсаре хӀирашта дӀаенна хиннай. Цар цун цӀи хийцай, «Коста-Хетагурово» аьнна. Бакъда, 1957-гӀча шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа, Наьсарен цӀи юха меттаоттаяьй. Юрт хиннача Наьсаренах пхье хьаяьй 1967-гӀча шера аьрхӀий // тов (октябрь) бетта 16-гӀча дийнахьа. ХӀанз Наьсаре ГӀалгӀай мехка йоккхагӀйола пхьа я. Хоза тоалуш, лакхлуш, дегӀа йоагӀаш латт из. «Нана-Наьсаре» аьнна йоаккх гӀалгӀаша цун цӀи.
Административни екъаялар
Наьсаре диъ даькъах екъалуш я:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьеш алапатах ОагӀат:Наьсаре
Шу
Шу (Annus, Год) — бехкама хан дистара боарам ба. Тархьарца массаза цун маӀан хиннад сезоний цикл (бӀаьсти, ахка, гуйре, Ӏа). ДукхагӀа долча мехкашка шера ханорга йӀоахол нийса я 365 е 366 ден. Карарча хана шу яха духтӀе иштта пайда эцаш лелаю дунений системаш чу дунеш седкъашта гонахьа кхестара (масала, къаьстта Лаьтта Малха гонахьа) хáна экам (характеристика) санна.
Шурткъа
Шурткъа (, эрс: Ласка) — массадолча дунен доакъошкахьа дахаш дола соалора дезала аькха.
БагӀдад
БагӀда́д (Багда́д, بغداد, персаьний меттала: «Даьла совгӀат») — Иракъа нанагӀала. «БагӀдад» яхаш цӀи йолча мухафаза административни юкъ я. БагӀдаде вáхаш 9 млн совгӀа саг ва (2015-ча шера). Эггара йоккхагӀча пхьанех я Гаргарча Малхбоалехьа.
ГӀозлой советий энциклопеди
ГӀозлой советий энциклопеди (Азербайджанская советская энциклопедия,, Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası) — гӀозлой меттала хьалхара универсальнеи эггара цӀихезаи заьлеи энциклопеди да. Арахецаш хиннад ГӀозлой ССР-е 1976—1987 шерашка. 10 томех латташ хиннад.
Редактораш
Редакдорий коллеген тхьамада — Расул Рза, керттера редактор — Джамиль Гулиев.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀозлойчен энциклопедеш
Иттшу
Иттшу (Десятиле́тие) — иттшу аьлча кхетаде дезар да ханорга иттшу, 10 шу чулоаца хан мур.
XIX бӀаьшу
XIX (ткъестлагӀа) бӀаьшу хиннад 1801 шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа денз 1900-гӀча шера оагӀой бетта 31-гӀа ди кхаччалца григоре ханоргах.
ШоллагӀча эзаршера ийслагӀа бӀаьшу да.
Дургал
Дургал (Некта́р) — тайп-тапарча баьцовгӀех йоалла дуккха шекар доалла мутт.
Садоаллача хӀамай даар да дургал (къаьстта нокхарийи, ювмозийи, кӀормацийи). Нокхараша модз доаккхача хана дургал дӀачукхухь шоай улхаш чу.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Сагалматий экологи ОагӀат:Трофичеси экологи ОагӀат:Зиза
Шолжа
Шолжа, е Шолж, е Šuolz, иштта Шолжа-хий е Šolž-(xij) (да) (Сунжа, Соьлжа хи, Сунжæ , Сююнч-сув ) — Даькъастен малхбоалерча даькъера дода хий; Тийрка аьтта га. 278 км дӀаьха да, бассейна майда — 12 000 км² я. Керттерча Кавказа дукъа гӀинбухерча босен тӀа, ГӀалгӀайчен доазона тӀа, дӀадолалу, 1200 метр лакха. Юртбоахамаша кхашта хий детташ леладу.
Хий дахар
Ушкорт яхача лоаман шанашкара доагӀ, цигара аргӀенаш тедаш  Шолжа-кертани юкъе улача чӀоже дода. ДӀахо ГӀалгӀайчен лаьтташка гӀолла 37 километра хьо ший никъ. Экажакъонгий-Юрта кхаьчача масайтта тоатолгах декъа а денна 12 километра Илдарха-ГӀалагахьа дода. Укхаза малхбоалехьа а дийрзе Закан-Юрта кхоач, цигара 85 километра дахача Тийрках кхета.
Оттам
Шолжа хий дукха хул. Ца хаддаш догӀа делхаш хилча 4 метр айлу. Хий эггара лакхагӀа бекарга бетта хул, хӀана аьлча, цу хана дукха догӀаш а хул, Ӏай дийлха лоа а даш.
XIX—XX бӀаьшерашка дерригача хих ша бора (хий геттара сиха долча меттигаш ца лаьрхӀача). Кхыметтел ший кечалаши, герзи тӀехьа эрсий бӀу Шолжарча ша тӀа гӀолла дехьа бувлаш моттигаш хиннай, хӀаьта тӀехьарча итт шерашка хих ша бац, Кавказа мехкал меладеннадаь.
Пайда эцар
XIX бӀаьшаре нохчаша Шолжа бердаш тӀара хьу а тедаш бӀаьсте хий айделча ГӀизларе Ӏоихийтад.
Вай заман Шолжа хий кхашта детта, иштта цу чура чкъаьрий а лувц.
Шолжа йисте яда нах баха моттигаш
Шолжа тӀа яьдаш я:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дода хиш алапатах ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ ОагӀат:Тийрка ганаш
Бриссон, Матюрен-Жак
Матюрен Жак Бриссон (Mathurin Jacques Brisson) — ференгий зоологи естествоиспытатели.
Вахара сурт оттадар
Матюрен Жак Бриссон ваьв 1723 шера бекарга бетта 30 дийнахьа Фонтене-ле-Конте яхача пхьа (Вандея департамент, Ференгий мохк).
Матюрен Жак Бриссон кхелхав 1806 шера Этинга 23 дийнахьа Париже.
Юле ханорг
Юле ханорг (Юлиа́нский календа́рь) — александрерча седкъаӀилманхой тоабано, Созиген керте волаш, оттадаь ханорг да. Цунах цӀи тиллай Юли Цезара сий деш. Цун амарца из ханорг тӀаийцар Рума импере 45 шера вай з. хь. денз. Юле ханоргах шу дӀадолалу -гӀа денз, хӀана аьлча, цу дийнахьа 153 шера вай з. хь. денз комицеша хержа консулаш шоай даржашкахьа болх бе дӀаболалора.
Юле ханорго дӀахийцар къаьнара рума ханорг.
Киевской Руси цу ханоргах оалар «Миротворный круг», «Церковный круг», «индикт», «Великий индиктион».
ХӀанзарча Эрсече юле ханоргах дукхагӀа оал къаьнара стил.
Фонтене-ле-Конт
Фонтене-ле-Конт (Fontenay-le-Comte):
Ков:Биологи
{| style="width: 100%; padding: 2px; vertical-align:top; background:#f5faff" ! style="background-color:#F2E6FF; font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 100%; border: 1px solid#EEE8AA; text-align: center; padding-left: 7px; -moz-border-radius:10px" |Биологи <h2 style="border: 1px solid #a3b0bf; background-color: #F0F0F0; margin: 0em; font-family:'hoefler text','times new roman', serif; padding: 0.18em 1em; font-size: 135%;">Биологический вид <h2 style="border: 1px solid #a3b0bf; background-color: #F0F0F0; margin: 0em; font-family:'hoefler text','times new roman', serif; padding: 0.18em 1em; font-size: 135%;">Оакхарий Балкъазар - Бордз - Воатагар - Гизг - Говра - Дахка - Етт - ЖӀали - Инкал - Лом - Маймал - Пард - Пашбукъ - Пилла - Пхьагал - Сай - Сосакх - Тарсалдахка - Ункх - УстагӀа - Ферх - ФордажӀали - Хингамаж - Хьакха - ЦӀокълом - ЦӀокъ - Цахцал - Циск - Цицкхолг - Цхьогал - Ча - ЧхьагӀалкх <h2 style="border: 1px solid #a3b0bf; background-color: #F0F0F0; margin: 0em; font-family:'hoefler text','times new roman', serif; padding: 0.18em 1em; font-size: 135%;">Оалхазараш Акха боабашк - Акха гӀаж - Аьрзи - ГӀургӀаж - Кхокх - Къайг - Сарсал - Селасат - Сигалахийкхухьарг - Соалор - Солсакхокха - ТӀаус - Тушолкотам - Фаьрг - ХенахзӀокъеттарг - Хьазилг - ХьаргӀа - Хьунаоалхазар - Хьунахьазилг  - ЦӀецӀогдар - ЧӀагарг - Чкъайг - Чкъаьрийдуарг - Чкъорд
<h2 style="border: 1px solid #a3b0bf; background-color: #F0F0F0; margin: 0em; font-family:'hoefler text','times new roman', serif; padding: 0.18em 1em; font-size: 135%;">БаьцовгӀаш Баьцакомар - Боал - Боча бӀар - ГӀамгӀа - Лилинг - Поацолг - Хьовча - Кондар
Ъ
Ъ ъ (Ъ ъ) — шовзткъа диъаллагӀа алап да, гӀалгӀай абате чу. Вешта эрсий абате юкъе ткъаь ворхӀллагӀа алап мара лоархаш дац.
ГӀозлой къаман энциклопеди
ГӀозлой къаман энциклопеди (Азербайджанская национальная энциклопедия, Azərbaycan Milli Ensiklopediyası) — универсальни энциклопеде хьисапе издани да гӀозлой меттала. Арадувл 2010 шера денз. Керттерча редакцен гӀишло йоалл Ичери-шехер яхача шахьаре, Бёюк Гала цӀерах йолча урама тӀа, 41 номер йола цӀа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀозлойчен энциклопедеш
ГӀалгӀай ханорг
ГӀалгӀай ханорг (Ингушский календарь) — беттий а деной а шоай меттала цӀераш а йола, гӀалгӀаша хьалха денз леладеш дола ханорг.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ханорг *
База
База (Тис я́годный, Тисс ягодный ; Táxus baccáta) — ЦӀума (Taxaceae) дезала чура ЦӀум яхача ваьрах йолча гаьний кеп я.
ШицӀогдаргаш
ШицӀогдаргаш (Сколопе́ндры, Scolopendra) — дулхах яжа садоалла хӀамаш я. Шаролгаш (эрс. многоножки) яхача тӀехклассá юкъейоагӀ уж. ШицӀогдаргаш дохьаж детташ я.
Нокхармозий
Нокхармозий (Пчёлы, Anthophila) — пордув-ткъама (перепончатокрылые) тоаба чура гӀетта лела садоалла хӀамаш я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах ОагӀат:Садоалла хӀамаш
Э
Э э (Э э) — шовзткъа ворхӀаллагӀа алап да, гӀалгӀай абате чу. Вешта эрсий абате юкъе ткъаь цхьайтталлагӀа алап мара лоархаш дац.
Ы
Ы ы (Ы ы) — шовзткъа пхиъаллагӀа алап да, гӀалгӀай абате чу. Вешта эрсий абате юкъе ткъаь бархӀаллагӀа алап мара лоархаш дац.
Лаймунда
Лаймунда (я) ( Ӏодеша: Læjmundæ; Снегови́к, ) — лоаттамах а хьаеш а хала йоаца лайнах йотташ йола мунда. Лаймунда яр — дукха хана денз хьабоагӀа Ӏан зокх ба.
ТӀехйоккха шицӀогдарг
ТӀехйоккха шицӀогдарг (Гигантская сколопендра, Scolopendra gigantea) — шицӀогдаргий ваьрах йола шаролгий кеп я.
Лаймунда
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ӏа
Ков:ГӀалгӀайче
ОагӀат:Ковнаш
Змеи
Лихь (ба), лихьарч (да) (эрс. змея, змеи) — ер юкъара термин я уж морг дола деррига дийнаташ чулоацаш / общий термин, включающий всех подобных животных. Биологе чу лихьарч — текхадийнаташ яхача класса юкъейоагӀа кӀалтоаба я / В биологии змеи — это подотряд класса пресмыкающихся. Цу «лихьарч» яхача кӀалтоаба юкъебоагӀа массехк дезал (семейства). Царех ба: бӀехалаш — гадюки; текхарга куце — ужеобразные / текхаргаш — ужи; Ӏувдаргаш — удавы; питонаш — питоны; иштта кхыдараш а. ХӀаьта, дерригаш уж цхьана «лихьарч» да.
Мухьаммад Ӏаьла
Мухьаммад Ӏаьла (Моха́ммед Али́, Muhammad Ali; Ӏоваьча хана хинна цӀи Ка́ссиус Марсе́ллус Клей, Cassius Marcellus Clay) — еза йолча оагӀата чу леташ хинна америкера бийхо ва. Дунен бокса тархьара чу эггара цӀихеза болча бийхоех ва.
Мухьаммад Ӏаьла ваьв 1942 шера наджгоанцхой бетта 17 дийнахьа. Веннав 2016 шера Этинга 3 дийнахьа. Скоттсдейл яхача пхье.
ГӀаьртал
ГӀаьртал (Бе́ркут ; Aquila chrysaetos) — дукхагӀа цӀихеза долча гӀаьра оалхазарех оалхазар да кера дезала чура. Эггара доккхагӀа дола аьрзи лоархӀаш да.
Мухьаммад Ӏаьла
Каламаш
— Ларбо вий хьа? — Ларбо? 1, 2, 3, 4 (ве́л)... А, вац. ЦаӀ ва са ларбо. БӀаргаш дац цун, амма гуш ва из. Лергаш дац цун, амма хозаш ва из. Шедар дагадоагӀаш ва Из. МоллагӀа хӀама хьакхолла шийна лайча, «хила» аьнна амар ду Цо, тӀаккха из хьахул. Амма из цун амар багара дувлача а, лергашта хьахозаш оаз еш долча а, дешашца дац. Цун дӀахоз уйлашка йиса́ къайленаш... Из ва — Даьла, АллахӀ. Из Ва са Ларбо. Из Ва хьа Ларбо а.
Сувсакх
Сувсакхаш (Киты́, κῆτος — «форда унзара аькх») — форда дакхадийнат да сувсакха куце йолча тоаба чура. Уж е дельфинех ба аьнна лархӀац, е форда хьакхарчах а лархӀац.
Кера
Кера (Ястреби́ные ;  — оалхазарий дезал ба кера куце яхача тоаба чура.
ХенахзӀокъеттарг
ХенахзӀокъеттаргаш (Дя́тлы, Пёстрые дятлы ; Dendrocopos) — oалхазарий ваьр да хенахзӀокъеттарга дезала чура. Уж оалхазараш даьржа да Евразеи ГӀинбухера Африкеи. ХенахзӀокъеттаргаш аьнна оалаш да цу дезала кхыдолча оалхазарех а.
1900 шу
Lotus 1-2-3, Microsoft Excel яхача программашка а, Microsoft Office Open XML стандарта чу а 1900 шу високосни лоархӀаш да.
Мутт-хьал 13 дийнахьа денз юле ханоргаи («по старому стилю») григоре ханоргаи («по новому стилю») юкъера башхало 13 ди да.
Таиланд
Таила́нд (Thailand, тай. ประเทศไทย), Паччахьалкхе Таиланд (тай. ราชอาณาจักรไทย ), 1939 кхаччалцеи 1945—1948 шерашкеи Сиам — паччахьалкхе я ЗӀилбухе-Малхбоалера Азе. Из улл ахгӀайре ХӀиндочинхойче зӀилбухе-малхбузера дакъа тӀеи ахгӀайре Малакка гӀинбухера дакъа тӀеи.
Доадолгаш
[[File:Coccinella magnifica01.jpg|270px|thumb|
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Членистоноги
Класс:  Садоалла хӀамаш
Тоаба: ЧӀоагӀа ткъамаш дола
Дезал: Доадолгаш ]]
Доадолгаш (Coccinellidae, Божьи коровки) — чӀоагӀа ткъамаш дола садоалла хӀамай дезал.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Палеолит
Къаьнара кхерий зама е Палеоли́т (παλαιός ‘шира’ +  ‘кхера’; = ширача кхерий <бӀаьшаре>) — хьалхара тархьара мур я кхерий заман чухьа (йолаеннай гаргга 1 млн шу хьалха). Белгалъякххай 1865 ш. Джон Лаббока.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Палеолит ОагӀат:Тархьарал хьалхара мур
Мекъашк
Мекъашк Ленивец:
Танзани
Танзани (Объединённая Респу́блика Танза́ния, суахили: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania,, United Republic of Tanzania  е ) — паччахьалкхе я Малхбоалера Африке.
Малсаганаькъан Оарцха Ахьмад
Ма́лсагнаькъан Оа́рцха Ахьмад (Ахмет Орцхоевич Мальсагов) — гӀалгӀай Ӏилманхо-фольклорист, литературовед, хьехархо, филологе Ӏилмай кандидат.
Ваьв 1932 шера наджгоанцхой бетта 2 дийнахьа Буро тӀа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой
Мекъашкаш
Мéкъашкаш (Ленивцы, Folivora – «гӀадуаргаш») — бӀарчча цергаш йоацача дакхадийнатий тоабан кӀалтоаба я.
Кариба форд
Кариба форд (Кари́бское мо́ре, Mar Caribe, Caribbean Sea, Mer des Caraïbes, гол: Caraïbische Zee) — Малхбузерча оакафорда бассейне улла форд ба. Малхбузехьареи зӀилбухехьареи цунна доазув техад Юкъерча Америкои ЗӀилбухерча Америкои, гӀинбухехьареи малхбоалехьареи — Боккхача а ЗӀамагӀача Антилера гӀайренаша. ГӀинбухе-малхбузехьа Юкатански пролива гӀолла хетта ба Мексикерча форда-гаца, зӀилбухе-малхбузехьа — Тийна оакафордаца Панамски канала гӀолла.
Кариба форд улл гӀ. ш. 9° градусаи 22° градусаи юкъе а, мз. дӀ. 89° градусаи 60° градусаи юкъе а. Цун аре — 2 753 000 км² я.
Шаькъалоатторг
Шаькъалоатторг (Черни́льница) — яздеча хана бедарга шаькъарг бокъбелча кхы а шаькъаш хьаэцаргдолаш Ӏочуувтта хӀама я.
Високосни шу
Високо́сный шу (високо́сный год ← bis sextus — «второй шестой» ) — ханорга шу да. Маьлха ханоргаш чу цу шеро чулоац кхы цхьаькха ди, Бетта-маьлха ханоргаш чу високосни шеро чулоац кхы цхьаькха бутт астрономе шераца е сезонни шераца синхронизаци ергйолаш.
КхопӀелгмекъашк
КхопӀелгмéкъашк (Трёхпалый ленивец, Bradypus tridactylus) — дакхадийнатий кеп я «кхопӀелгмекъашкаш» яхача дезала чура.
Ков:Истори
<h2 style="border: 1px solid #a3b0bf; background-color: #F0F0F0; margin: 0em; font-family:'hoefler text','times new roman', serif; padding: 0.18em 1em; font-size: 135%;">Истори Эрсечен истори - ГӀалгӀайчен истори -
Норгехье
Норгехье (я), е Норгиче (я), е Норгхой мохк (ба) (Kongeriket Norge, Kongeriket Noreg, Норве́гия, ) — ГӀинбухерча Европера паччахьалкхе. Улл Скандинавхой ахгӀайрен малхбузерча даькъа тӀеи йихе яьдача дуккха кагийча гӀайренаш тӀеи.
Хьо са ецаре
Хьо са ецаре — Пхьилекъонгий Махьмад-СаӀида оазар.
Норгехье
Бахача наьх таьрахь — 5 488 984 (2023) саг, аре — 385 207 км². НанагӀала — Осло.
ТӀатовжамаш
Норгехье ОагӀат:Паччахьалкхенаш — ООН доакъашхой
Кера куце
Кера куце (Ястребообра́зные;  — гӀаьра оалхазарий тоаба я кердасигален (Neognathae) яхача кӀалкласса чура. Цу тоаба юкъедолх кераш а, маккхалаш а, аьрзеш а, иштта кхыдола оалхазараш а.
Тегеран
Тегера́н (фаьрсий мотт تهران) — керттера а эггара йоаккхагӀа йола а ХӀиранера пхье я. Баха нах - 8 778 535 саг (2012 шу).
Доккха советий энциклопеди
Доккха советий энциклопеди (Больша́я сове́тская энциклопе́дия, БСЭ) — эггара дукхагӀа цӀихеза а заьла а дола советий универсальни энциклопеди. Арахецаш дар 1926 шера денз (хьалхарча изданен хьалхара том) 1990 шу кхаччалца (тӀехьара ежегодник) «Советий энциклопеди» яхача издательствас (хӀанз — издательство «Большая Российская энциклопедия»).
Григоре ханорг
Григориа́нски ха́норг (Григориа́нский календа́рь) — Лаьтто Малха́ гобахара ларда тӀа латта ха лархӀара система. Григоре ханорго къоабалдаьд цхьа шу 365,2425 ди-бийсах латталгеи (юкъера йола шера йӀоахал), 400 шера́ юкъе 97 високосни шу долгеи.
Духхьашха католически паччахьалкхенашка хьалхагӀа хиннача юлиански ханорга́ когаметта григориански ханорг юкъедаьккхар ва Румара папа Григорий XIII 1582 шера дийнахьа. Из бахьан долаш ерача денна тӀехьадоагӀар  пӀаьраска ди нийсделар. Григориански ханорг леладу дукхагӀа йолча паччахьалкхенашка. Литературе наг-наггахьа «Новый стиль» аьнна цӀи йоаккх цунах.
Бетташ
Григоре ханоргах цхьа шу 12 беттаех декъалу, цхьан бетта 28-31 ди да:
Белгалдаккхар
Григоре ханорг
Ховтанаькъан Элмарза-Хьажа
Хо́втанаькъан ЗӀорий Э́лмарза-Хьажа (Хаутиев Элмарз-Хаджи) — гӀалгӀай тӀеххьара цӀув. Дика ха яха́ воккха саг волча хана бусалба динца им дилла́д. БӀаьннел тӀехваьнна волаш шозза хьажол даь хиннад, им диллачул тӀехьагӀа а мехка лоархӀаш саг хиннав.
Вахар
Ховтанаькъан Элмарза-Хьажа ваьв 1766 шера лоаман ГӀалгӀайчен Шоане яхача юрта. Цу хана гӀалгӀай шоай динах а боахкаш хьабоагӀаш хиннаб. ГӀалгӀай дукхача даьлашта текъача хана, тоъал доккха долаш ши элгац хиннад МекъалтӀа: Мекъали ХӀал-Ерди. Цу элгацашка цӀувнаш болаш хиннаб изи цун воша Берди. Наьха текъамашта хьалха лаьттачарех болаш ердашка гӀулакх деш хиннаб уж.
ГӀалгӀай мехка хиннача къоаноех дукха ваьхарех хиннав Ховтанаькъан (Шоанахой) Элмарза-Хьажа. Текъама ди лелабеча хана, кховзткъа вурийтта (77) шера цӀайсаг волаш ха яьккхай цо. Из ва эггара тӀехьа цу дарже волаш къахьийгарех. Цхьа бӀаьи барайтта шу даьнна а волаш, бусалба ди хьатӀаийцаб цо. Цунга кийчо еш, шовзткъа ди-бийса даьккхад Элмарза-хХажас, хьагӀар чу халбата воаллаш, марха кхоабаш, цул тӀехьагӀа, имане а вена, шозза ХьажцӀа вахав. ШозлагӀа хьажол даь цӀаверзаш, Маккарча шайхаша аьннад цунга: «Хьажол къоабала хиннад хьа. Кхы а дукха вахаргва хьо». Цу хана цхьа бӀаь ткъаь ткъеста шу даьнна хиннав из
Ше дунен чу вахаш мел яьккхача хана, наьха гӀулакха латташ, дикадар хьалхадоахаш, ший вахарца наха масалаш луш, ваьхав Ховтнаькъан Элмарза-Хьажа. Элмарза-Хьажа доккха хьаькъал долаш, ялх къаман метташ ховш хиннав (гуржий, пхий, гӀаьбартой, черсий, гӀумкий, хӀирий). Пхеша, шоашта юкъе дов даьлча, кхеле вугаш хиннав из. Элмарзас, нийсхонца дов дужадийя, тоам беш хиннаб
Кхелхав 1923 шера. ДӀавеллав ше ваьча юрта Шоане. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь шовзткъа вурийтта шу даьккхад цо.
Ваьр-фу
Цара дай: ЗӀора, цун да́ — ГӀаркхаш, цун да́ — Лаьча, цун да́ — Хабарг, цун да́ — Хоза, цун да́ — Ховт
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен дин нах ОагӀат:Шоанхой
Махача-Кхала
Махача-Кха́ла (я) (1857-1921 шерашка Петро́вск-Порт) — Къаспий форда тӀа улла Даькъастера пхьа. ДаьгӀастен нанагӀала я. Бахархой дукхалах Даькъасте кхоалагӀа йоагӀ, Даькъастен федеральни гома чу хьалхара я.
Вай зама
Вай за́ма, лоацца — '''в. з.' (На́ша э́ра, н. э.'') — 1-ча шера денз дӀайолалу мур я юле ханоргах а григоре ханоргах а; хӀанз йодаш йола зама я.
Хьалхара шу дӀадоладалалехь чакхъяьннача мурах оал — вай замал хьалха, '''в. з. хь.' (до нашей эры; до н. э.)''.
Байсаранаькъан Муртаза Идрис
Байсаранаькъан Муртаза Идрис (Идрис Муртузович Базоркин) — гӀалгӀай йоазонхо, оазархо, драматург, юкъарлен къахьегамхо.
ТайпанцӀи
Идриса тайпанцӀи цун даь-даь-даьца ювзаенна я. ЦӀи Байсар аьнна а Бузаркъа аьнна а йоаккхаш хиларга хьежжа, эрсий меттала Базоркин аьнна хьахиннай Идриса тайпан цӀи, хӀаьта гӀалгӀай меттала — Байсаранаькъан.
Вахара сурт оттадар
Ваьв Этинга 15 дийнахьа 1910 шера Мочкъий-Юрта.
Веннав Села 31 дийнахьа 1993 шера.
Кхолламаш
Оазарле:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
Теша (байт)
Те́ша  — Янданаькъан Жамалдас язъяь байт. Кепатехай 1976 шера арахийцача «Хержараш» яхача оазархочун байтий сборника чу.
Ков:Ислам/Хержа калам
«Боккъал, хьона могаргдац беррига нах Ӏабийта а царна хье хозахетийта а, цудухь хьайнеи АллахӀаи юкъе дар тоаде Ӏа, нах теркал ца беш».
Тахертинг
Тахертинг (Tacherting) — Германера коммуна. Улл Баварен лаьтта тӀа.
Ков:Ислам/Хержа калам
— Имам ШафиӀи // Аз-Зухд аль-Кабир
Тахертинг
Лакхера Бавари яхача административни гóма кара я. Траунштайн шахьара лоаттаме я. Бахархой дукхал — 5480 саг (2010 ш.) Занимает площадь 50,24 км². Официале код — 09 1 89 149.
Коммуна бархӀ эйлан гомашта екъалу.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Баварен пхьеш
Иласха-Юртара Хьажа
Иласха-Юртара Киший Кунта-Хьажа — нохчий суфий шейх. Цун никъ дӀахьош болча нахах оал хьажий-мурдаш. Илисха-Юртарча Хьажах иштта «устаз» оал, из Ӏарбий меттала «хьехархо» яхилга да. ГӀалгӀашка бусалба ди тӀаэцийтаб яхаш вувц, цхьабакъда из ишта доацалга хьахайташ дукха тохкамаш да, цун вирдах болча наьха тӀехьа.
Шамала Кунта-Хьажийга хьехам бе могадаь хиннадац цо нах гӀоазота́ аравала везац яхаш къамаьлдарах, цхьабакъда цун мурдаша хьаяхачох Шамала ше Ве́дане хьатӀа а вийха́ хаттараш тийнад Кунта-Хьажага, тӀаккха цун жопага ла а дийгӀе раьза хиннав.
3-гӀа эзаршу
КхоалагӀа эзаршу (Третье тысячелетие) — ха-юкъ я вай заман 2001 шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа денз 3000-гӀча шера оагӀой бетта 31-гӀа ди кхаччалца григоре ханоргах.
Белгалдаьккхар
3-гӀа эзаршу
Хинзиза
Хинзиза (Ло́тос, Nelúmbo) — шиъ дакъа дола баьцовгӀай ваьр да. Из зиза цаӀ мара дац Хинзизай (Nelumbonaceae) дезала чу.
XXI бӀаьшу
КхоалагӀча эзаршера хьалхара бӀаьшаре.
Белгалдаккхар
ОагӀат:XXI бӀаьшу
Кептар
Кептар (Фигу́ра, figura — куц, сибат) — массехк маӀан дола термин я.
Фигура — термин в играх:
2010-гӀа шераш
2010-гӀа шераш (10-гӀа, иттлагӀа) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 2010-гӀча шера денз 2019-гӀа шу кхаччалца.
Арсмакнаькъан Мухьаммадгире Исраил
Арсмакнаькъан Мухьаммадгире Исраил (Арсама́ков Исраи́л Магомедгире́евич) — советий еза хӀамаш ийю атлет ва, СССР-еи Европайи чемпион, Дунен чемпионата яхьарат даьккхар ва, ЗӀилбухера Силлойче Сеуле 1988 шера хинна аьланпхьа чемпион ва, СССР-а низоамалах дукха дика балхаш даь пхьар (1988 шу).
Устюжна
У́стюжна — Эрсече пхьа, Идал-Пхьан областа Устюженски шахьара административни юкъ.
Ков:Нах
Википеде чу болча наьх тайп-тайпара мугӀамаш:
Хьажа иштта
ОагӀат: НАХ АЛАПАТАХ
Арсамаканаькъан
Арсамаканаькъан — Йовлой тайпанна юкъедоагӀаш дола ваьр.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Арсамаканаькъан
Байракх
Байракх (Флаг) — нийса геометре кепе дола къаьстта ший бесаши сурташи тӀадола кӀада.
Знамя — это единичное изделие, тогда как флаг — наоборот изделие массового производства. Паччахьалкхен байракх Государственный флаг является одним из государственных символов.
Цхьанкхийттача Къамий Организаце Генеральни Ассамблей
Цхьанкхийттача Къамий Организаце Генеральни Ассамблей е ЦКъО-е Генеральни Ассамблей(Генера́льная Ассамбле́я ООН) — Цхьанкхийттача Къамий Организаце чура 1945 шера хьаяь керттера дагавалараи кулгалдараи представительни маьже. Ассамблея чу 193 доакъашхо ва.
Хох
Хох (Лук, Allium) — дуккха шерашка дахаш доа баьца баьцовгӀа да. «Хох» яхача ваьра кеп я. Хох шера яьржа хаьсасомий культура санна лоархӀаш ба.
Хох (баьцовгӀай ваьр)
Хох (Лук, Allium) — шин шера а дуккха шерашка дахаш доа баьца баьцовгӀий ваьр да.
Мочкъий-Юрт
Географи
Мочкъий-Юрт улл ГӀалме аьттача берда тӀа. ГӀалмедехьа Ольгинское яха хӀирий юрт йоалл. Мочкъий-Юрта гӀинбухехьа Бекъий-Юрт йоалл.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀинбухера ХӀирийчен ГӀалме шахьара наха баха моттигаш ОагӀат:Хьахиннай 1844 шера Эрсече ОагӀат:XIX бӀаьшу ГӀалгӀайче ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
ХинтӀехар-Ӏи
ХинтӀехар-Ӏи (Гидросфе́ра ← ὕδωρ — хий  — бур; Hydrosphere) — Лаьттан хин чкъор я. Из екъаш я Дунен оакафордахи, континентальни тӀехен хихи, лаьтта кӀалхара хихи.
Хин дукхагӀа дола да́къа оакафорда чу да, кӀезигагӀа — бутув шанаш чуи, континентальни Ӏамаш чуи, Лаьтта кӀалхара хиш чуи да. ХинтӀехар-Ӏанара йоккхала 96,4 % дир дола оакафордий хиш да, 1,86 % — бутув шаний хиш, 1,68 % — Лаьтта кӀалхара хиш, хӀаьта, дикъа лаьттан тӀехьнахьара хиш — 0,02 % кӀезига совгӀа мара дац.
ТӀатовжамаш
Х ОагӀат:Географи
ШакӀа моартал (Ливи)
ШакӀа моартал (Мраморная арка, Marble Arch), е Филений Моартал (Arco dei Fileni), иштта Аль-Къавс — Ливи Италий мехка колони йолча хана бетта́ хинна моартал. Хийисте бодача Виа Бальбо яхача наькъа тӀа латт из. Рас-Лануфа́и, Аль-Акъилайнеи юкъе лаьттай, Триполитанени, Киренаикайнеи доазув гойтув.
Моартала проект оттаяь хиннар Флорестано ди Фаусто яха архитектор хиннав; Моартал дагаехари, из яйтари Итало Бальбо яха губернатор хиннав. 1937 шера март 16 дийнахьа йийлай моартал. Arco dei Fileni аьнна цӀи еннай царна Карфагенера Филенаш вежарий дагалаьца.
Моартала да яздаь хиннад «Ва́ Ма́, Римал сийлахь-йоккхагӀа гӀала ма гойла хьона» (ALME SOL POSSIS NIHIL URBE ROMA VISERE MAIVS). Каддафи тӀавеначул тӀехьагӀа Ливи италий колони хинналга хинна белгало из моартал хилар бахьан долаш дӀаяьккхай.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ливера гӀишлонаши егӀа хӀамаши ОагӀат:ДӀаяьха йола гӀишлонаши егӀа хӀамаши ОагӀат:ДӀадаьха дола моарталаш ОагӀат:Фашистий архитектура ОагӀат:1937 шера етта гӀишлонаши егӀа хӀамаши ОагӀат:ШакӀа гӀишлонаши егӀа хӀамаши
Хь
Хь хь (Хь хь) — ткъаь цхьайтллагӀа алап да гӀалгӀай алапате.
Тийна оакафорд
Тийна оакафорд (Тихий океан, Pacific Ocean) — арен йоккхал а кӀоаргал а лоархӀаш хилча Лаьтта эггара боккхагӀа бола оакафорд ба. Из улл малхбузехьа Евразени Астралени юкъе, малхбоалехьа — ГӀинбухера ЗӀилбухера Американ юкъе, иштта Антарктидан зӀилбухехьа.
Тийна оакафорд хьабаьржа улл гаргга 15,8 эзар км гӀинбухера зӀилбухерага, иштта малхбоалехьара 19,5 эзар км малхбузерага. Беррига фордашца оакафорда аре — 178,684 млн км² я, Юкъера кӀоаргал — 3984 м. Тийна океана эггара йоккхагӀа кӀоаргал (берригача Дунен оакафорда) — 10 994 метр (Мариански жёлобе). Тийна океан чу 180-гӀа меридиан тӀа гӀолла таьрахь хувцадалара така дода.
ТӀатовжамаш
Тийна океан ( Эрсий Меттал )
ОагӀат:Оакафордаш
ДогӀа
Юкъйист зӀамагӀа йолаш тӀадамаш долча тӀаьда йоачонах серсар оал.
Юкъйист 6—7 миллиметрал йоккхагӀа йолча тӀадамаш морхех Ӏолегача хан доха дохаш царех зӀамагӀа тӀадамаш хьахул, цубахьан эггара чӀоагӀагӀа догӀа дале а, цун тӀадамий юкъйист 6—7 мм йоккхагӀа хилац.
Кептар (геометри)
Кептар (я) (Фигу́ра, figura) — массайолча оагӀорахьара доазув теха а дола шаьрала тӀа дадача тӀадамий дукхал.
Цхьабакъда геометре кептарашта юкъеяхьай иштта кхыйола объекташ а, масала: са, зӀы, тӀадам.
Байтулмакъдис
Байтулмакъдис (я) (Иерусали́м, יְרוּשָׁלַיִם Йерушала́(й)им, القُدس аль-К̣ъудс  ) — Палестина нанагӀала, Гаргарча Малхбоалера пхьа.
Байтульмакъдис супа я боккхагӀа болча кхаь динашта — ИбрахӀима динашта — жугтий, кераста и бусулба. Бáхача наьх таьрахь 886 400 саг.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Дода хий
Дóда хий, е Хи-тоатал (да) (Река) — Ӏаламца а хьахинна ший хьоарсамага гӀолла Ӏододаш дола хий. Дода хий долалу моттиг — хин корта ба, хӀаьта из кхоачалу (кхыча хийнах дӀакхета) моттиг — хин даьрже да.
Цкъаза додача хих аьли оал, цхьабакъда Ӏилманхоша «аьли» аьнна увттадеш дола маӀан хий додаш йола готтеи дӀаьхеи дола ор аьнна да.
Тийрк
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дода хиш алапатах ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Нохчий мотт
Нохчий мотт (Нохчийн мoтт, Чеченский язык) — вайнаьха метташта юкъебоагӀаш мотт ба, нохчий къаман мотт ба.
Россе Федераце 1 354 705 саг ва из мотт бувцаш, иштта мотт баьржа хилар лоархӀаш хилча нохчий мотт пхелагӀа моттиге ба. Нохчий мeхка (эрсий меттаца нийсса) паччахьалкхен мотт ба.
Токио
То́кио (東京, «Малхбоалера кертера пхье» ) — Японехьен нанагӀала, цун административни а, финансови а, культурни а, промышленни а, политикай а юкъ я.
Балкъазараш
Балкъазараш (Kроты, Talpa) — дакхадийнаташ да «Балкъазара» яхача дезала чура.
Коммерце йоаца организаци
Коммерце йоаца организаци (Некомме́рческая организа́ция (НКО)) — ахчацара пайда бар керттера хьашт а доаца организаци я; баь болаш бола ахчацара пайда доакъашхошта юкъе дӀа-хьа а телац цо.
Цхьанкхийттача Къамий Организаци
Цхьанкхийттача Къамий Организаци, лоацца: ЦКъО е ОО́Н (Организа́ция Объединённых На́ций) — дунен тӀа машари кхерамзлеи лоаттаяра а, паччахьалкхенашта юкъера юкъ-моттиг а цхьан болх бар а духьа кхелла йола къамашта юкъера организаци. ООН я оал ше мо кхы йоаца легитимность йола универсальни форум а, Дунен коллективни кхерамзлен системай бӀоагӀа а, хӀанзарча дипломатен керттера элемент а. ООН штаб-квартира Нью-Йорке йоалл. Из йоацаш кхы а офисаш я Цхьанкхийттача Къамий Организацега: Венеи, Женевеи, Найробеи. ООН Дунен къамашта юкъера кхел Гааге йоалл.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Организацеш:Кхеллай 1945 шера 1945 26 ОагӀат:Организацеш:Машара Нобелевски премен лауреаташ ОагӀат:Сахарова цӀерагӀа йолча премен лауреаташ ОагӀат:Дунен къамашта юкъера бокъо
Ерригача Эрсечен муниципальни кхолламий лаьттий классификатор
Ерригача Эрсечен муниципальни кхолламий лаьттий классификатор (Общероссийский классификатор территорий муниципальных образований), лоацца: ОКТМО — Россе Федерацен административни-лаьтта декъара объектий классификатор. «ЕСКК» яхачун юкъейодаш я.
ДӀачӀоагӀъяь хиннай 2005 шера Чантара 14 дийнахьа. Амма 2014 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа денз статистически практиканна юкъеяьккхай ОКТМОн керда эрш: ОК 033—2013.
Цу дийнахьа денз духхьал ОКТМО я йоала платёжни порученеш тӀа белгалъяха езар (ОКАТОнна когаметта).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Россе Федерацен ведомственни кодаши классификатораши ОагӀат:Россе Федерацен административни-лаьтта декъар ОагӀат:Геокодаш ОагӀат:Кодий мугӀамаш
Бакъ волча Ӏийсай киназ
«Бакъ волча Ӏийсай киназ» ( «Церковь истинного Иисуса», 真耶穌教會, True Jesus Church) — пятидесятникай хьадалар дола халкъашта юкъера лоӀаме реставрационистий киназ. Деттад 1917 шера Чинхой мехка нанагӀала Пекине. Таханарча дийнахьа цу киназа юкъебоагӀаш ялх гӀарара 2.5 миллион гаргга саг ва.
Вай заман ткъоалагӀча бӀаьшера денз жӀаргахой дина Пентикостал яхача ткъоврон чуйодаш я. 1995 шера Эрсече киназа викале хьайийлай. Цу киназа лоӀам ба Ӏийса шозлагӀа дунен тӀа воалаш нах кийча хилийта.
Эзар шу
Эзар шу (Тысячелетие,, Millennium) — хан дистара боарам ба 1000 шерá е 10 бӀаь шерá нийсса.
Траурница
Тра́урница (Nymphalis antiopa) — дийнахьа лелача кӀормаций кеп я нимфалидий (Nymphalidae) дезала чура.
Укх кӀормаций ткъамаш 70-90 мм хул. Ткъамий бос хул: баьде-бура е боала-бура.
Ер даха моттигаш: хьунаш, баьш, ведолгаш, хий йисташ, лоамаш.
Доккха цӀирцӀир
Белгалдаккхар
ОагӀат:Оалхазараш
Хий
Хий (да) (водорода оксид) (Вода́, Water) — Н2O химе формула йола органикай боаца бинарни хоттам. Хин молекула водорода шин зирхатахи кислорода цхьан зирхатахи латт. Уж шоайла хетта́ я ковалентни бувзамца. ЛерттӀача хьа́ле́ хилча хий коача да, бос а боацаш (дукха сома ца хилча), хьадж а, чам а боацаш.
Онда хьал долча хих ша оал (шан кристаллаша лоа е йис кхолла мег), га́за хьисапе долча ха́на хих «хин Ӏи» оал. Лаьттан дозала 0,05 % гаргга хих латташ да.
Лаьттан тӀехен 71 % хиша дӀалаьцай (оакафордаши, фордаши, Ӏамаши, дода хиши, бутув шанаши) — 361,13 млн км2. Лаьтта тӀа хин 96,5 % гаргга оакафордашка да, 1,7 % дунен хин ламагӀараш лаьттан кӀалхара хиш да, кхы а 1,7 % — бутув шанаши шан кийнаши; доккха доаца дакъа додача хишка да, иштта Ӏамашкеи ушалашкеи. 0,001 % морхашка гуллу. Лаьттан тӀара хин доккхагӀдола дакъа дир да, юртбоахама пайдан дац. Тезача хин дакъа 2,5 % гаргга да, белгалдаккха деза цу дерригача хин 98,8 % шана тархенашкеи лаьттан кӀаларча хишкеи долга. Дерригача тезача хин 0,3 % кӀезигагӀа додача хишкеи Ӏамашкеи тӀехар-Ӏанара чуи да, цул кӀезигагӀа (0,003 %) дийнача организмашка да.
Дика чӀоагӀа полярни растворитель да хий. Ӏалама чу массахана ийна хул тухашцеи газашцеи.
Лаьттан тӀа вахар хилара: дийнача организмай химе лоаттама а, Ӏалама лоаттама а, хаоттама а белггалча бехкамаех бехкам ба хий хилар. Лаьттан букъа тӀа мел долча са доаллача хӀамашта эггара чӀоагӀагӀа эшаш дар хий да.
Оазархо
Оазархо (Поэ́т, ← ποιητής: «байташ кхоллар» / стихотво́рец) — оазараш кхоллар; байтех латта кхолламаш ду йоазонхо ва. Оазарлен произведений автор.
1993 шу
ООН-о кхайкадаьд Дуне тӀарча хьалха ден даьхача къамашта хетадаь Халкъашта юкъера шу да аьнна.
Титмонинг
Титмонинг (я) (Tittmoning) — Германера пхье. Баварен лаьтта тӀа улл.
Лакхера Бавари яхача административни округа кара я. Траунштайн шахьара лоаттаме я. Бахархой дукхал — 6009 саг (2010 ш.) Аре — 72,04 км². Официальни код — 09 1 89 152.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьеш алапатах
Ӏалама Ӏилмаш
Ше долча Ӏилмаех да Ӏалама чухьа хилар тохкаш дола Ӏилмаш. Царна духьала латт адамий юкъарле тохкаш дола гуманитарнии социальнии Ӏилмаш.
Нохчий
Нохчи́й (ба), хьалха Нахчи́й (бар) (но́хчий) — Даькъастара къам; Нохчичен керттера бахархой. Иштта бах ДаьгӀасте Хасой-Юрта, Бабаюрта, Кизилюрта, ГӀизляра шахьарашкеи, тархьаран Ӏовхой шахьареи (хӀанзара Кердача ГӀазгӀумкий (Новолакски) шахьари Казбекова шахьара малхбузера дакъеи), цул совгӀа уж ба Ӏеш ГӀалгӀайчен Шолжеи МагӀалбикеи шахьарашка а , Гуржехьен Ахмета шахьаре а. Нохчий дунен тӀа 1 550 000 саг ва.
Цӏи
Нохчий хьалха Нахчий цӏера боазаж бар, цхьабакъда алхха Гӏалгӏашт уккха цӏера боазаж бар. Тахан Нахчий цӏи пайда эца алхха Нохчашкахь лоамашка бахаж нах. Кхыъкхе къамашк Нохчий боазаж бар вож цӏерашка — Шешен, Чачан е иштта кхы дӏа а.
Литература
ОагӀат:Нохчиче ОагӀат:Нохчий ОагӀат:Къамаш алапатах
Йоакхо
Йоакхо (Забо́та) — моллагӀча сагаца е хӀаманца, царна дикадар хилийтара духьа, деш дола гӀулакх (фуделг) да.
Масала, дийнато ший фурта йоакхо ю, саго моллагӀча дийната, сага, е хӀаман (масала, машена) ю йоакхо.
Белгалдаьккхар
ОагӀат:Лелара кеп
Эздел
Эздел гӀалгӀай къаман Ӏадатий а гӀалгӀачун дерригача вáхара лéлара а дӀачӀоагӀаенна латтача бокъоний гуллам ба. Эздел гӀалгӀай культура дог да, цун лард я.
«Акха нах» гӀалгӀай моцагӀа ше мо кхыбоацача лакхерча боараме кхел оттаяра́ гаргабаха хиннаб, цун тӀакхача цӀаккха вӀаштехьадаргдац укх дуне тӀарча дегӀадена къамашта» — яздаьд Долгат Башира.
Этимологи
«Эздел» яха дош шин дешаех латт: «эзе» + «де» (эрсий меттала цхьана цар маӀан да — «делай/делать взвешенно»), тӀаккха суффикс «л» тӀатохарца цӀердош «эздел» хьахиннад.
ТӀатовжамаш
*
Карца
Карца — массехк нах бахача моттигий цӀи:
Казань
Казань (, Казан, Qazan, قزان) — Россе Татрехьен нанагӀала. Идала аьрдача берда тӀара доккха фордков да Казань. Казанка оалача хица Идал хотталуча метте улл из. Идалйистерча федеральни гоме а, Идал тӀа а эггара дукхагӀа нах ба́ха пхье я. Ӏилман, экономика, дина, культура, спорта керттерча юкъех цаӀ я Россе. Казана Кремль ЮНЕСКО дерригача дунен тӀехьален объект я.
Тархьарга йиллача, Казана ханствон а, Казана паччахьалкхен а, Казана губернен а, Татрий АССРа а нанагӀала (юкъ) йолаш хиннай Казань.
Пхье ший дӀачӀоагӀъяь бренд йолаш я — «Эрсечен кхоалагӀа нанагӀала».
2005 шера Казана эзар шу да́лар дезадаь хиннад
Туркий мохк
Туркий мохк (Турция, Türkiye) — паччахьалкхе я дуккхагӀа ЗӀилбухе-Малхбузера Азе уллаш, иштта цхьандаькъе (арен гаргга 3 %, бахача наьх 20 %) — ЗӀилбухе-Малхбоалера Европе (Малхбоалера Фракия). Баха нах 2016 ш. 79,4 млн саг, аре — 783 562 км² Паччахьалкхен мотт — туркий мотт.
Къамаьл
Къамаьл (Речь) — ха йодаш хьахинна эра кеп я метта конструкцешца лелаеш. Къамаьла процесс, цхьан оагӀорахьара, къамаьла кечалашца уйлаш вӀашагӀйоллар да, вож оагӀорахьара — метта конструкцеш кхетаяр да. Къамаьл вербальни коммуникаци я аьнна лоархӀаш да.
Балтикера форд
Балтикера форд (Балти́йское мо́ре е Варяжское ; Morze Bałtyckie, Ostsee, Oostsee, Östersjön, Østersøen, Itämeri, Läänemeri, Baltijas jūra, Baltijos jūra) — Евразера гӀара юкъера форд. Из улл ГӀинбухерча Европе (цхьандаькъе Малхбузерча Европани Малхбоалерча Европани бердашка а ба). Из форд Малхбузерча оакафорда бассейна чура ба.
ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар
ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар — гӀалгӀайи нохчийи низагӀа шоай мехкара ара а баьха ГӀазакхстанеи Юкъерча Азеи Ӏобигар. Из хиннад 1944 шера Саькура 23-гӀча дийнахьа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар ОагӀат:Нохчийчен тархьар ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар
ХьажкӀа
ХьажкӀа (Кукуру́за са́харная, ; Zéa máys L. ssp. mays е ) — цхьан шера даха баьца культурни баьцовгӀа. Ялата баьций дезала чура ХьажкӀа яхача ваьра викал. ХьажкӀах жувр а кӀо а боах.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Маькха ялатий культураш ОагӀат:Ялата баьцаш ОагӀат:Модельни организмаш ОагӀат:Тропикашкара юртбоахам ОагӀат:Кхачан баьцовгӀаш ОагӀат:Молха баьцовгӀаш *
МӀизар
МӀизар (Нарко́з, νάρκωσις) — саго кхыча сага юкъера нерва раж Ӏосоцаяр. МӀизар оттайича хул тхьовсар, кхетам чура валар, иштта дагалоацам бовр (амнезия), тӀехкий гома мышцаш хьамелъялар, цхьайола рефлексаш лаьгӀялар е сацар, иштта дӀадоала лазар хоадалар.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Лорал
ХьажцӀа
ХьажцӀа́ (да) е КаӀбат (да) (Каа́ба, ) — куба хьисапе хьалдетта дола бусулба зерат. Из латт Маккарча Хьарме. ХьажцӀа керттера йолча моттигех я хьажол деча хана нах гуллуш. ХьажцӀенах иштта оалаш да «аль-Бэйт аль-Харам», Ӏарбий меттала цун маӀан да «супа цӀа». ХьажцӀенна гонахьа го баккхарца тӀавоаф ду.
Дош легадар
Фу? ХьажцӀа́ Мича? ХьажцӀа (шаккхе «а» лоаца да)
Хьалха денз даьха къамаш
Хьалха денз даьха къамаш (Коренны́е наро́ды) — шоай лаьтта тӀа даьха халкъаш да кхыча меттигашкара кхыдола къамаш хьатӀадахкалехь.
Дола-Коа
До́ла-Коа́ (Пседах) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
2000-гӀа шераш
2000-гӀа шераш (00-е, нулевые) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 2000-гӀча шера денз 2009-гӀа шу кхаччалца.
Юкъера Ази
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи
ГӀалгӀай Мехка Конституци
ГӀалгӀай Мехка Конституци (Конституция Республики Ингушетия) — ГӀалгӀай Мехка керттера закон. Дерригача къамо кхаж тесса тӀаийцай 1994 шера Саькур 27-гӀча дийнахьа. Из ди хӀанз а дездеш да ГӀалгӀайчен Конституцен ди аьнна.
ГӀалгӀай Мехка Конституци тӀаэцара хоржамашка кхаж тессар 97,6 % дакъа лаьцачарех.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайче
Хьандар
Хьандар (Шипо́вник, Rōsa) — хьармакхазиза аргӀах дола хьармакха дезала чура баьцовгӀай ваьр да.
Нохчиче
Нохчиче e Нохчий мохк (Нохчийчоь, ; Чечня, ) — республика я Россе Федераце чу, иштта Даькъастен федеральни гóма лоаттамá юкъейоагӀаш я.
НанагӀала — Шолжа-ГӀала. Аре — 16 165 км². Росстато оттадаьчох Нохчийче саг ва вахаш. . Бахача наьха айхе — саг/км2. Царех пхьешка бахараш — % я.
Доазув: малхбузехьа — ГӀалгӀай мехкацеи, ХӀирий мехкацеи, гӀинбухехьа — Ставропольски краяца, малхбоалехьа — ДаьгӀастенца, зӀилбухехьа — Гуржий мехкаца.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нохчиче
Хьандарг
Хьандаргаш (Frūctūs Rosae, Плоды шипо́вника) — тайп-тайпара хьандара кепий сомаш да уж кхоачаш хана хьагулдаь.
Эздий газаш
Эздий га́заш, кхы а царех оал ине́ртни га́заш е нийлха га́заш ) (Благоро́дные га́зы, ине́ртные газы, ре́дкие га́зы) — вӀаший тара белгалонаш йолча химе элементий тоаба.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Химе элементий тоабаш ОагӀат:Мура система чура кӀалтоабаш
Тух
Тух е Кхачах тохаш дола тух е Кхачан тух (Пова́ренная соль, ) (хлорид натрия, NaCl) — кхачан напагӀа да.
Аьрдачул тӀехьагӀа — бесаза кристаллаш. Ӏаламара даьккха тух дукхагӀа мел йолча хана кӀезига даьла а кхы дола минерале тух доалаш хул шийх. ӀотӀакхийттача тухага хьежжа бос хувцалу (масала, сира е мора). Сортацашца декъалу: лакхера, хьалхара, шоллагӀа.
Литература
Т ОагӀат:Кхача
Цивилизаци
Цивилиза́ци (я) (→  — бӀорахой, паччахьалкхен):
Эггара хьалхагӀа термин «цивилизаци» Ӏилмá юкъеяьккхачарех ва философ Адам Фергюсон.
Тухтилг
[[File:Illustration_Campanula_patula0.jpg|220px|thumb|Тухтилг (Campánula)
Домен: Эукариоташ
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀ:  Астра зизай
Дезал: Тухтилгий
Тайпа: Тухтилг ]]
Тухтилг (Campánula, Колоко́льчик) — баьцовгӀа да.
Ков:Юкъарле
{| style="width: 100%; padding: 2px; vertical-align:top; background:#f5faff" ! style="background-color:#F2E6FF; font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 100%; border: 1px solid#EEE8AA; text-align: center; padding-left: 7px; -moz-border-radius:10px" |Юкъарле
<h2 style="border: 1px solid #a3b0bf; background-color: #F0F0F0; margin: 0em; font-family:'hoefler text','times new roman', serif; padding: 0.18em 1em; font-size: 135%;"> Юкъарле * Цивилизаци * Образование
{| style="width: 100%; padding: 2px; vertical-align:top; background:#f5faff" ! style="background-color:#F2E6FF; font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 100%; border: 1px solid#EEE8AA; text-align: center; padding-left: 7px; -moz-border-radius:10px" |Эшаш йола статьяш
Социальные разногласия
<h2 style="border: 1px solid #a3b0bf; background-color: #F0F0F0; margin: 0em; font-family:'hoefler text','times new roman', serif; padding: 0.18em 1em; font-size: 135%;">
* ОагӀат:Ковнаш
Бангкок
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Грамота.ру
«Гра́мота.ру» бӀарчча цӀи — справочно-информационный портал «Русский язык») — гӀордаьнна дуненмаза-ков да, эрсий метта хетадаь.
ГӀиргӀизстане
ГӀиргӀизстане е ГӀиргӀизой Мохк (Кыргыз Республикасы, Кирги́зия) — паччахьалкхе я Юкъерча Азе. Тянь-Шань яхача лоамашта юкъеи малхбузерча оагӀона тӀеи ул из. Цун гӀинбухехьа ГӀазакхстане ул, малхбузехьа — Узбекистан ул, зӀилбухе-малхбузехьа — Таджикистан ул, малхбоалехьеи зӀилбухе-малхбоалехьеи — Чинхойче.
НанагӀала — Бишкек я.
Сан-Франциско
Сан-Франци́ско (San Francisco е, багах бувцача меттала: Frisco ) — Хеттача Америкерча Штаташка Калифорни яхача штатера пхьа, иштта гом. Цунах цӀи тиллай католицизме супа лоархӀаш волча (хӀиспаний меттала San) Франциск Ассизскечун цӀерагӀа. Сан-Франциско вахаш 2017 шера 884 363 саг хиннав. Бахархой дукхалах Сан-Франци́ско йиълагӀа пхьа я Калифорне, шийтталагӀа — ерригача Хетта Штаташка.
MediaWiki
MediaWiki язбаьб скриптий меттал (PHP), дараш уладара духьа цо пайда эц «реляционная база данных» яхача ражах (леладе йиш я MySQL, PostgreSQL, SQLite, Oracle Database); иштта могаду «memcached», «Squid» яха программаш лелаяр.
MediaWiki хьалу оагӀонаш йолча базаца болхбара интерфейс а, раже урхалдара тайп-тайпара бокъонаш хилар а, текста хувцам бе а башха форматашца (вики-текст, HTML, TeX), сурташи кхыдола файлаши хьачудаха торо а, иштта кхыйола торонаш а.
ОагӀат:Википеди
Тухтилг шуразизай
[[Image:Illustration_Campanula_patula0.jpg|250px|thumb|Тухцилг (Campánula lactiflora)
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Отдел:  Зиза тохаш дола
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀ:  Астрай зизай
Дезал: Тухтилгий
Тайпа: Тухтилг
Вид: Тухтилг шуразизай ]]
Тухтилг шуразизай (Campánula lactiflora, Колоко́льчик молочноцветковый) — баьцовгӀа да.
Доккха эрсечен энциклопеди (зарбанче)
«Доккха эрсечен энциклопе́ди» (Больша́я росси́йская энциклопе́дия), 1991 шу кхаччалца: «Сове́тски энциклопе́ди» — эрсечен, кхы хьалхагӀа — советски Ӏилман издательство я. Их хьайийлай СССР-а чу 1925 шера Коммунистий академи йолчеи СССР ЦИК йолчеи энциклопедеш арахецар духьа.
ХӀанза цун кеп Йийла акционерни юкъарле я, цун 100 % акцеш Россе Федерацен доалахьа я.
Бохтаранаькъан Берса Бембулат
Бохтаранаькъан Берса Бембулат (Бембулат Берсович Богатырёв) — гӀалгӀай политик, халкъа каь. ГӀалгӀай Республика кхоллаш хьалха лаьттачарех ва.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен политикаш ОагӀат:Эрсечен халкъа каьй ОагӀат:Бохтаранаькъан
Конго
Демократи́чески Респу́блика Ко́нго (République Démocratique du Congo), в 1971—1997 — Респу́блика Заи́р, в 1960—1964 — Респу́блика Ко́нго — паччахьалкхе я Юкъера Африке, цун гӀай да Республика Конгоцеи, Юкъерафрикера Республикацеи, ЗӀилбухера Суданацеи, Угандацеи, Руандацеи, Бурундецеи, Танзанецеи, Замбицеи, Анголацеи, иштта ангольски эксклав Кабиндацеи. Эггара къе болча мехкашта юкъе йоагӀаш я Конго.
Wayback Machine
Литература
ОагӀат:Интернета тархьар ОагӀат:1996 шера хьайийла мазаоагӀонаш ОагӀат:Дийла тӀакхоачилга
ТӀой-Юрт
ТӀой-Юрт (Кантышево) — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьара юрт. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, Экажакъонгий-Юрт яьлча. ХӀанзара ТӀой-Юрти Долакха-Юрти я́дача лаьттех Къозашке я́ха́д хьалха.
Географи
ТӀой-Юрт лакхача шувна тӀа улл. КӀала гӀолла ГӀалми Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа Долакха-Юртаца да, зӀилбухехьа — ХӀирий Республикаца.
Тархьар
ТӀой-Юрт уллача метте гӀалгӀай баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза Ӏилманхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, ГӀалмен атагӀа гӀолла кираш уха никъ бодаш хиннаб хьалха.
Наьсаре йилла дукха ха ялалехьа, 1812 шера ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш СурхотӀара хьабаьхка хиннаб. Царна юкъе Коазой а, Мерешканаькъан а, кхыча тайпан нах а хиннаб. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха кхалнах хи тӀа болхача хана, къонахаша хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб кхалнах дика.
ТӀехьагӀа кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча тайпаех хьабаьнна нах а бах цига.
1858 шера денз зӀамига отараш доха а деш, ГӀалгӀай мехка йоккхий юрташ ехка доладеннад Ӏаьдал. Цу хана укхаза хинна массехк отар вӀашагӀ а теха, юрт-да оттаваьв эпсар волаш хинна ТӀумхой (Далганаькъан) ГӀантыша ТӀой. ТӀой ГӀантыша воӀ хиларга хьежжа, цун тайпан цӀи дӀаязъяь хиннай эрсий Ӏаьдало «Кантышев» аьнна. Цун цӀерах эрсий меттала «Кантышево», аьнна, цӀи тиллай юртах. ХӀаьта гӀалгӀай меттала ТӀой-Юрт, аьнна, цӀи дӀаяхай.