cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абзой
Гаргара къамаш: Абхазой, АьдагӀий.
ТӀатовжамаш
Абзой( эрс. )
Математика
Матема́тика (μᾰθημᾰτικά < μάθημα — тахкар, Ӏилма) — шоашта сурт оттаду белгалонаш мара йовзаш йоацача объекташта юкъера юкъамоттигех дола Ӏилма да. Тархьараца математика хьахиннай дагар дара а, дистара а, объектий формана сурт оттадара а операций ларда тӀа.
Керттера Кавказа дукъ
Керттéра Кавка́за (Хий декъа) дукъ — гӀинбухе-малхбузехьара (Ӏаьржача фордара) зӀилбухе-малхбоалехьа (Къаспий фордага кхаччалца) 1100 км совгӀа йӀаьха а йолаш ца хаддаш йода лоаман аргӀа.
Кавказа дукъо Кавказ шин даькъе екъ: Кавказа сехьенни (Къулбаседа Кавказ, Даькъасте) Кавказа дехьенни (ЗӀилбухера Кавказ).
Керттерча Кавказа дукъо иштта цхьацца долча хин бассейнаш а екъ: гӀинбухе — ГӀобанхий, Тийрк, ГӀойхий, Самур, тӀаккха зӀилбухе — Ингури, Риони, Кура.
Керттера Кавказа дукъ чудодача лоаман ражах Йоккха Кавказ оал (Хьалхарча Азен бовхьашца ювзаеннача ЗӀамига Кавказ мо а йоацаш).
Мингал
Мингал (ба) е Марс (Mars, Марс) — диъалагӀа дуне да Малхагара, боарамга диллача ворхӀлагӀа да Маьлха коа.
Цу дунен дозал Лаьттан дозала 10,7 % да. Марс аьнна цунах цӀи тиллай Ширча Румера тӀема даьла — Марса цӀерах (из тарлу ширча эллиной волча Аре́са́). Цхьайолча хана Марсах оал «цӀе дуне», аьшка оксидо луш болча цун тӀехен цӀе бос бахьан долаш.
Мингал — лаьтта тоабан дуне да кӀезига айха тӀехар-Ӏи долаш (цун тӀехен йисте Ӏоткъам 160-за кӀезигагӀа ба лаьтта тӀа болчул). Марсага ший хьахинна ши новкъар да — Фобоси Деймоси (ширча эллиной меттала — «кхерамеи» «унзареи», Ареса шин виӀий цӀераш). Уж новкъараш кхачарга хьажача зӀамига да (Фобос — 26,8×22,4×18,4 км, Деймос — 15×12,2×10,4 км), нийса йоаца форма йолаш да.
Карарча хана, Лаьтта даьлча, Мингал — ма дарра дукхагӀа техка дола дуне да Маьлха коара.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дуненаши новкъараши алапатах
А (кириллица)
А, а — цхьоалагӀа алап да кириллица ларда тӀа мел долча алапатий, гӀалгӀай алапат юкъе а лоацаш. Къаьнарча славаьний абата чу цунах «аз» оал, эрсий (иштта гӀалгӀай а) «со» яхача цӀерметтдеша маӀан да цун.
Кириллицай алап А хьадаьннад α (альфа) яхачох. ХӀаьта альфа, ший аргӀагӀа, хьадаьннад финикийски «Алеф» яхача алапах.
Малхбузера оакафорд
Малхбузе́ра оа́кафорд (ба) (Атлантический океан, Atlantic Ocean) — Лаьттан оакафорд. Доккхалага диллача Тийна оакафорда тӀехьа шоллагӀа моттиг лоaцаш ба. Из улл гӀинбухехьа Гренландени Исландени юкъе, малхбоалехьа Европаи Африкаи юкъе, малхбузехьа ГӀинбухера Америкаи ЗӀилбухера Америкаи юкъе, иштта Антарктидан зӀилбухехьа.
Малхбузерча оакафорда аре 91,6 млн км² я, цунах 16 % гаргга дӀалаьцай фордаши, форда ганаши, форда оасаши. Берда йистера фордий аре йоккха яц, ерригача хин тӀехен аре 1 %-ал дукхагӀа яц. Хин йоккхал 329,7 млн км³ я, из Дунен оакафорда 25 % йоккхала нийса да. Юкъера кӀоаргал — 3736 м, эггара йоккхагӀа кӀоаргал — 8742 м (Пуэрто-Рико теӀа моттиг). Шера юкъера оакафорда хин дирал 35 ‰ гаргга я. Малхбузера оакафорд чӀоагӀа чуи-ареи иха бердан така йолаш ба, фордашцеи фордай ганашцеи екъалу цун хин тӀехе.
Географи
Малхбузера оакафорда йоккхала шоллагӀа ба. Цун майда 91,66 миллион км² я, хин боарам — 329,66 миллион км³ я. Из баьржа улл субарктически шоралашкара Антарктидага кхаччалца. ХӀиндий океанаца гӀай (доазув) дод Игольни бухьишка (20° м.й.) тӀа гӀолла Антарктида бердйист кхаччалца.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оакафордаш
Абхазой мотт
Абхазой мотт (Абха́зский язы́к) — мотт ба Кавказе.
ГӀалгӀайчен хиш
ГӀалгӀай Мехка хин объекташ/ресурсаш (Водные объекты/ресурсы Ингушетии) — деррига е цхьандаькъе ГӀалгӀайчен доазон тӀа йола гидрографен объекташ.
Дода хиши хьарсамаши
Россе Федерацен Паччахьалкхен хин реестрах ГӀалгӀай Мехка мел дола дода хиш Къаспий фордах кхеташ долча Тийркеи Идалеи шолхин бассейна юкъедоагӀаш да (код 02). Из бассейн Малхбузен-Къаспий бассейна округах лоархӀаш я (код 07). ГӀалгӀай Мехка Доалчен хоамага диллача, мехка юкъереи зӀамигеи додача хин 720 бассейн я, мехка мел долча додача хин юкъара дӀоахал 1 350 км совгӀа я, хӀара нийссаьнилга километра тӀа 590 м совгӀа хитоатолгий маза ба. Уж гидрографе показателаш эггара лакхагӀчарех я Россе Федерацен Даькъастен федеральни округе.
ГӀинбухен-Малхбоалерча Кавказе эггара доккхагӀа дола хий Тийрк да. Хьалха денз гуржашкахьара хьадолалучара ГӀалме шахьара гӀолла дӀа мел дода цул дехьа а сехьа а баьхаб гӀалгӀай, тӀехьагӀа — аьтта берда тӀа. Амма таханарча дийнахьа, эрсий Ӏаьдало ГӀалме шахьар ГӀалгӀа Мехка доазонгахьа цалархӀар бахьан долаш Тийрко таханарча ГӀалгӀайче дӀалоацар геттара зӀамига моттиг я — ЖӀайраха шахьара ГӀалме шахьарца гӀай долча. Тахан ГӀалгӀайчен керттера хиш ераш да: Шолж (керттера хинбоахама объект; малхбузехьара малхбоалехьа Ӏододаш да; Наьсарени Шолжеи шахьараш, иштта Магаси, Наьсареи, Илдарха-ГӀалеи, Шолжа-Пхьеи), Эс (зӀилбухехьара гӀинбухехьа Ӏододаш да; ЖӀайрахеи Шолжеи шахьараш), Фарта (зӀилбухехьара гӀинбухехьа Ӏододаш да; Шолжа шахьар).
Паччахьалкхен хин реестра тӀа яздаьр теркал а деш, «Ономастикон Ингушетии» яхача балха́ тӀа а товжаш оттаяь ГӀалгӀай Мехка додача хих лаьца йола таблица (кхыдолча хьасташкара хоам лохе сноскашца белгалбаьккхаб) :
ЗӀилбухера Америка
ЗӀилбухера Америка (Ю́жная Аме́рика) — Лаьттан ялх гӀара юкъера цаӀ; Малхбоален ахбура зӀилбухехьа ул. 17,8 млн км² йоккха я (4-ча моттиге массайолча гӀарашта юкъе). Вахаш 387 489 196 саг ва (4-ча моттиге гӀарашта юкъе).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи
Хьоашаланаькъан Татре Ӏаьла
Хьоа́шаланаькъан Татре́ Ӏа́ьла (Хашагульгов Али Татарович) — цӀихеза гӀалгӀай оазархо, таржамхо.
ЗӀилбухера дунен шод
ЗӀилбухера дунен шод е Географе ЗӀилбухера дунен шод (Южный полюс, ) — ЗӀилбухерча ахбура тӀа Дунен соа дунен тӀехенца вӀашагӀкхета моттиг. Антарктиде Полярни акхаре яхача 2800 м лакха йолча мотте улл из. ЗӀилбухера дунен шод тувлабе йиш яц ЗӀилбухерча магнитни дунен шодаца.
Хьоашаланаькъан Татре Ӏаьла
Къахьегам
Ӏаьдало совцадаь лаьттача Хьоашаланаькъан Ӏаьлий кинижкашта эггара хьалха кепатохийтар Зайтанаькъан Хьажбийкар вар.
Хьоашаланаькъан (нах)
Хьоашаланаькъан тайпах бола цӀихеза нах.
*
Матрица (фильм)
«Матрица» (The Matrix) — культий Ӏилман-земсеттолгий боевик да Вачовски вежараша даьккха. Фильма чу дáкъа лоацаш хиннаб Киану Ривз, Лоуренс Фишборн, Керри-Энн Мосс, иштта Хьюго Уивинг а. Фильм Хетта Америкера Штатий экранаш тӀа арадаьннад 1999 шера мутт-хьал бетта 31 дийнахь. Цо дух Ӏодиллад фильмай трилогена а, иштта комиксашта а, компьютера ловзарашта а, цох лаьца йолча анимешта а.
Сахьата оаса
Са́хьата оа́са яха поняти керттера ши маӀан долаш я:
ТӀонганаькъан (нах)
ТӀонганаькъан тайпах бола цӀихеза нах.
ОагӀат:ТӀонганаькъан
Махаон
Махаон (Papilio machaon, эрс: Махаон) — ден кӀормац да парусникаш яха дезала чура.
Борша кӀормаций хьадийла ткъамаш 64—81 мм хул, се — 74—95 мм хул. Ткъамаш ӀажагӀа беса хул.
КӀормаца вахара лардаш
Укх кӀормацаштa чӀоагӀа дукха езаш йола моттигаш я: хьун аренаши, ведолгаши, хин бердаши.
HIовциск
HIовцискаш баьцара хула, Ӏаьржа мугӀацане. ХӀара мугӀа чу 6-8 цӀе-моажа Ӏатташ хула. Цара зизаш дуа, тӀаний ха хьатӀакхоачача хӀама цадуаш э.
Саратов
Саратов — Эрсечен пхьа.
Укх пхье 837 831 саг ва вахаш.
Хьалхара Ази
Хьалхара А́зи (я), иштта Малхбузера А́зи (я) — Азен зӀилбухе-малхбузехьара географен регион. Шийна чулоац ЗӀамига Ази а, Ӏарбий ахгӀайре а, царна улув дада Юкъерча форда малхбузера бердаш а (Левант), Кавказаи (Кавказа дехье), Эрмалойи, ХӀиранийи лоамеш. ТӀаккха политикага диллача кхаь даькъах екъ: — Гаргара Малхбоале (Африкера дакъа доацаш), Юкъера Малхбузе, Кавказа дехье (цхьандаькъе).
Белгалдаккхар
ОагӀат:Хьалхара Ази
ЗӀилбухера ХӀириче
ЗӀилбухера ХӀириче, иштта официальни Респу́блика ЗӀилбухера ХӀириче (Хуссар Ирыстон, სამხრეთ ოსეთი , Ю́жная Осе́тия) — цхьа долча даькъе къоабалъяь тӀаийца паччахьалкхе я Кавказа дехье. Форданга аравалар доацаш я. ЗӀилбухера ХӀиричена кхыча паччахьалкхенашцара-бокъон хьал къовсаме ба: республикан кортмукъале къоабалъяьй йиъ паччахьелкхено (Эрсече, Венсуэл, Никарагуа, Науру), цхьа долча даькъе къоабалъяь Абхазе, иштта къоабалъяь йоаца ПМР, НКР, ДНР, ЛНР.
Берса-Юрт
Берса́-Юрт, е Берса-ЙоалхатӀе (я) (Беслан) — ХӀирийчее пхье. Тийрка Аьтта берда тӀарча шахьара административни юкъ.
Малсаганаькъан
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Малсаганаькъан
ТӀонкийнаькъан (нах)
ТӀонкийнаькъан цӀихеза нах:
*
Сармак
Сармак (Драко́н, Dragon, δράκων) — тайп-тайпарча культурашкара масехк земсеттолга дийнаташ шийна чулоацаш йола гулдара цӀи я. ГӀалгӀай мифологе чу сармак доккха дегӀи цӀоги доккхий ткъамаши а дола, багара ала а бетташ тамашийна дийнат да.
Астри
А́стри (Österreich, МФА: ), бӀарчча официальни форма — Астри́й Респу́блика — паччахьалкхе я Юкъерча Европе. Бáха нах — 8,902 миллион саг. НанагӀала — Вена. Паччахьалкхен мотт — немций.
Екъаш я 9 федеральни лаьттах: Бургенланд, Каринтия, Лохера Австри, Лакхера Австри, Зальцбург, Тироль, Штирия, Форарльберг, Вена.
ГӀинбухера гӀай (доазув) Чехеца да (362 км), гӀинбухе-малхбоалехьа Словакеца (91 км), малхбоалехьа — Венгреца (366 км), малхбузехьа — Словенецеи (330 км) Италецеи (430 км), зӀилбухехьа — Лихтенштейнацеи (35 км) Швейцарецеи (164 км), гӀинбухе-малхбузехьа — Германеца (784 км).
Бахархой 74 % католикаш ба.
Муниципальни шахьар
Муниципальни шахьар (Муниципа́льный район) — лаьттан-административни дакъа да, шийна хьакъоастадаь нах ба́хаш дола лаьтта чу а лоацаш. Из лаьтта хила мег пхьа, эйла, йоккха йоаца юртий тоаба е юрта шахьар.
Россе Федераце
Эрсече муниципальный шахьар — муниципальни кхолламех цхьа тайпа да. Шоаш урхал деча меттигерча органий кеп я из. Массехк муниципальни кхоллам цхьантох цо: городское поселение, сельское поселение и, возможно, Межселенная территория.
Абхази
Абхази (АҧсныАпсны́, აფხაზეთი, Абхазия) — цхьандаькъе тӀаийца паччахьалкхе йола къовсама лаьтта. Улл Кертерча Кавказа дукъа зӀилбухерча босен гӀинбухе-малхбузерча даькъе, гӀинбухе-малхбоалерча Ӏаьржача фордйиста тӀа Однако, в грузинских конфликтных зонах существует большая военная оппозиция, состоящая из вооружённых сил частично признанных республик Абхазия и Южная Осетия, вместе с некоторыми российскими силами. Бывший аналитик ЦРУ Пол Гобл считает, что мало что изменится. «Москва скорее будет продолжать поддерживать Абхазию и Южную Осетию в качестве частично признанных государств, а не аннексирует их, чтобы не усугублять проблемы Москвы с её соседями и международным сообществом», сообщил он ISN Security Watch. Следующими двумя являются Абхазия и Южная Осетия — государства, которые являются частично признанными с сентября 2008 года. Абхазия и Южная Осетия присоединились к Тайваню, Косову и ТРСК в качестве частично признанных государств. .
Ма дарра доал Респу́блика Абха́зе доалачега да (Аҧсны Аҳәынҭқарра), ЦКъО йиъ паччахьалкхе-доакъашхочо тӀайийца я: (Эрсече, Венесуэла, Никарагуа, Науру), цхьан даькъа тӀаийца йолча ЗӀилбухера ХӀирийчеси, тӀаэцанза йолча Лоамен-Карабахой Республикаси, Днепрара Молдавски Республикаси, Донецка Халкъа Республикаси тӀаийцай иштта. ЦКъО Генаральнича Ассамблея резолюцех Гуржехьен да́къа санна тӀаийца я  , цун администрацен-территориальни екъарах Автономе Республика Абхази (Аҧснытәи Автономтә Республика) я.
Ӏовлурганаькъан
Ӏовлурганаькъан (Овлурговы, Авлурговы) — гӀалгӀай тайпанцӀи. Ӏовлурганаькъан яхаш тайпанцӀи йолаш шин тайпан нах ба: Малсаганаькъани — Дошлакъий-Юртара Ӏовлургах ба, Мочкъий-Юртара Оздойи.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ӏовлурганаькъан
Маьждиг
Маьждиг (да) (مسجد‎‎, Мече́ть, Mosque) — Алла́хӀа́ (бусулба Далла) текъам бар духьа éгӀа́ гӀишло.
Этимологи
«Маьждиг» яхача дешан этимологи مسجد‎‎ [масджид] яхача Ӏарбий дешагара йоагӀ, хӀаьта из дош ше «саджада» яхача овлан тӀара доагӀаш да «Ӏибадат ду моттиг», «суждане вода моттиг» аьнна маӀан долаш. Цун маӀан кхетаде йиш я «Далла Ӏибадат де лаьрхӀа волчо ший ламаз де йиш йола моттиг» аьнна.
Маькх
Маькх (я) (Хлеб, Bread) — детта, кхерза е Ӏанарца кийчдаь бедах даь кхачан сурсат (напагӀа), эггара кӀезигагӀа хьоарахи хихи даь хул.
Зайтанаькъан Хьусена Хьажбийкар
За́йтанаькъан Хьусена Хьажбийкар (Дзейтов Хаджибикар Хусенович) — Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанчен тӀеххьара директор.
Болх бар
Хьажбийкар ваь хиннав 1939 шера цхьоалагӀча декабре МагӀалбика шахьара Ачалкхе Индарбе Хьусенеи Акинаькъан Иналкъий Хазиханеи дезале. Сов хьалха да́ валар бахьан долаш, кхы бер хиннадац цар дезале, из цхьа кӀаьнк воацар. ГӀалгӀай мохк бохабеча хана, пхи шу даьнна хиннав Хьажбийкар. Уж ба́ха бахийтаб ГӀазакхстанехье Талды-Кургански областа Андреевски шахьара Андреевка яхача юрта. Ишколе деша а цига вахав из, 1957 шера из дикеи тӀехдикеи дешаш чакх а яьккхай. ЦӀадахка мукъа белча, цар дезал Шолжа-ГӀалий тӀа ба́ха баьхкаб. Итт класс яьккха воаллаше Москверча полиграфически институте деша эттав Хьажбийкар. ХӀаьта 1963 шера из чакх а яьккхай.
Ший республике юха цӀавеча, Нохч-ГӀалгӀайчен культуран министерствонна чуйоагӀача полиграфиздата производственни ралса керте оттаваьв хӀаьтта́ институт яьккха зӀамига саг. 1964 шера полиграфиздат дӀаяьккхай, хӀаьта Хьажбийкар балха хьожаваьв Министрий Совета чуйоагӀача кепайоазонах йолча урхален керттера инженер волаш. 1972 шера цох хьаяьй зарба тохарах, полиграфех, книжкаш дохкарах йола урхале. Цу балха тӀа из 1976 шера Зайтанаькъан Хьажбийкар И. Заболотне цӀерагӀча республикански типографе директоралла из харжарца. Хьалха зарбанче хьаким хинна Галай Хьасан пенсе вахача, цунна когаметта вайта хиннав из. Из болх 1983 шерага кхаччалца баьб цо.
Цо кулгалдеча юкъа типографи котйийннай РСФСР кепайоазон предприятешта юкъе яьржача социалистически яхье, цунна тешал деш яр енна карара кара тела ЦӀе байракх. 1980 шера типографе хьалхара моттиг яьккхай Шолжа-ГӀалий Ленина шахьара промышленни предприятешта юкъе. 1983 шера из хьожаваьв Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанчен директоралла, дӀахо, типографеца вӀашагӀ а техе, цох хьадаьд «Книга» оала зарбан-полиграфически цхьанкхетар. 1993 шерага кхаччалца, цига директор волаш, къахьийгад цо.
Зайтанаькъан Хьусена Хьажбийкар кхелхав 1993 шера.
Сесаг Хаифа
1965 шера денз Хьажбийкара уллув йолаш чакхъяьннай цун фусам-нана Котаганаькъан Берснакъий Хаифа. ХӀанз а Шолжа-ГӀалий тӀара ара ца йоалаш цига яхаш я из. 1962—1964 шерашка цо чакхъяьккхай Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институт, фаьренгий метта хьехархо хургйолаш. 1972—1974 шерашка М. Тореза цӀерагӀа доазол арахьара метташ Ӏомаду Москвера хьехархой институт яьккхай Хаифас, из яккхарца «Вуза хьехархо» яха балха говзал еннай цунна. ХӀаьта 2000 шера цох хьахиннай Шолжа-ГӀалий тӀарча университета фаьренгий метта кафедра доцент. ЙӀаьххача хана кафедра заведующи а, Ӏилман Совета кулгалхо а хиннай Берснакъий Хаифа. 2005 шера цунна енна хиннай «Российски Федераце лакхарча дешара сийдола болхло» яха цӀи, хӀаьта 2018 шера «Къахьегамца белгалъяларах» яха цӀи (знак) еннай цунна.
Дезал
Цхьана бахаш, Хьажбийкареи Хаифаси кхо дезалхо кхеваьв: ши воӀи цхьа йоӀи. Аза болх беш я Шолжа-ГӀалий тӀарча М. Д. Дадаева цӀерагӀа йолча технологе техникуме тархьар хьехаш. Цо тархьара а юристий а, ши факультет яьккхай. ВоккхагӀвола воӀ Асланбек, Москвера И. М. Сеченова цӀерагӀа лорий институт яьккха, лор ва, из Бельгехьа вах. ШоллагӀвола Адам доазол арахьарча меттай факультет, юридически факультет, олимпийски кийчон футбольни ишкол яьккха ва. Из «Ангушт» яхача республикан футболах йолча спортивни ишкола директор ва.
ЗӀокмозий
ЗӀокмозий (Комары е, Culicidae) — ши ткъама дола садоалла хӀамай дезал ба Nematocera яхача тоаба юкъебоагӀаш.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ЗӀокаргалеш
ЗӀокаргалеш (, Пелика́ны) — зӀокаргалий дезалa чу цаӀ мара доаца оалхазарий тайпа да. Цун юкъейоагӀаш я 8 вид. В Эрсече яьржа я 2 вид: цӀе зӀокаргалии (Pelecanus onocrotalus) кӀуджзӀокаргалии (Pelecanus crispus).
Сурт оттадар
ЗӀокаpгалеш доккха а геттара доккха дола хийоалхазараш да. Шoай тоаба чу эггара доккхагӀа оалхазар лоархаш да. ДегӀа шорал 130—180 см хула, дoзал 7—14 кг кхоача. ЗӀокаргалий хьакъасталуш дола къаьсттадар цара 25—47 см дола доккха зӀок да. Цара ткъамаш даьхха а шаьрра а да.
ЗӀокаргалий кертера кхача чкъарий да. Наггах мара барча оалхазараш дӀакхаллац цар.
ЗӀокарагалеш - фордай зӀамигахийша, теза а, дира а Ӏамий дахархой да. Цхьацца дола оалхазараш Ӏай тӀехьа шийла денош лов, амма Ӏам дола моттига шаех хьамукъаяьккха хал езаш я.
Ӏарамхий (курорт)
Ӏарамхий — МохтӀа йоалла бӀарччача шерара гӀалгӀай курорт. Болх беш я 1928 шера денз.
Тархьар
Курорт йиллар хиннад ТӀонганаькъан Ӏабдул-Хьамида къахьегар бахьан долаш. Из цу хана ГӀалгӀай Мехка унахцӀенал лораяра ралса кулгалхо хиннав. Курортел совгӀа лерттӀа дарба деш моттигаш а хиннаяц ГӀалгӀайче цу хана, хӀаьта цу мо йолча, ишттал лакхача метте йоаллаш бӀарчча шера болх беш курорт цу хана ерригача СССРе а хиннаяц.
1925 шера Николай Семашко яхача РСФСРа унахцӀенал лораяра наркома амар а даь МохтӀа экспедици яхийта́ хиннай. Экспедиценна юкъе баха́ хиннаб Даькъастен курортий урхален хьаким а, лорала профессораш а, лораш а, физикаш а, климатологаш а. Массехк ди цига даьккхача, цар соцам баьб пехкийи, тӀехкийи, бе́рийи кхайкорах дарба дайта ЖӀайраха шахьар геттара дика моттиг йолга. Цар баь соцам бахьан долаш Ачалкхе а, МохтӀа а курорташ яхкар доладаьд.
Ӏабдул-Хьамида чӀоагӀа къахьийга хиннад из курорт йотта ахча доаккхаш. 1926 шера СССР ВЦИК доакъашхой баьхка хиннаб ГӀалгӀай Мехка. Дидиганаькъан цӀагӀа чуийца хиннаб хьакимаш, тӀаккха хьоашал йистедаьннача хана Георгий Чечеринага Маьтлоам дӀа а хьекха ТӀонганаькъан Ӏабдул-Хьамида аьннад цунна тӀехьашка ГӀалгӀай Лоаме йолга а, цига ше «эрсий Шувцарехье» (русская Швейцария) хьае безам болга а. Ӏабдул-Хьамида́ дагаде́ха́р халкъа комиссарий совета тӀаэцаргда аьнна хиннад Чечерина, цига Москве хьалви́йха́ хиннав цо из. Москве кхаьчача, бокъонца ТӀонганаькъан Ӏабдул-Хьамида дийца́р чакх а далийтад: Семашкочунца вӀашагӀкхийттача, цо 100 бӀаь тума́ лаьрхӀа дола ассигнаце каьхат деннад цунна курорт йотта. Цул совгӀа ГӀалгӀайченна иштта лорала болхлой а, лорий оборудовани а, молхаш а, хӀаьта лоамарча юрташка болх беча лорашта а́лапи айдаь а хиннад.
Ӏарамхий йотта подрядчик Лаьнанаькъан Ӏамархан оттаваь хиннав, хӀаьта проект инженер хиннача Байсаранаькъан ИбрахӀим оттаяьй. Курорт йоттача хана лоам 7 км никъ хьалчубилла безаш а хиннаб чхараш лелхаеш, цхьа гӀат йола санаторе гӀишло йотта езаш а хиннай. Санаторий йотташ дукхагӀа моттигерча кечалца кхоачам беш хиннаб, масала, лоамара дийхка хьу я техар, цхьабакъда Буро тӀара а кхахьа езаш хиннай цхьайола хӀама говраш тӀа а варашта тӀа а ехкаш. Санаторий йотта йолаяьча хана цун ларда тӀа ТӀонганаькъан Ӏабдул-Хьамида цӀи язъяь хиннай.
1926 шу чакхда́ла доаллача хана никъ Ӏобилла́ баьннабар. 1927 шу долалуш санатори а кийча яр. Цу ханара санатори хиннай 4 корпус юкъейодаш, хӀаьта санаторенна йисте Калинин чуӀеш хинна пхелагӀа корпус хиннай. Тийрка́ тӀа доккха аьшках-тӀох детта моарталаш дола тӀий даьд, хӀаьта Ӏарамхи тӀа ши дахчан тӀий даьд.
«Ӏарамхий» курорт официально йийлай 1928 шера июнь 15 дийнахьа. Цигга хьахиннай хьалхара лоаман-климатически станци а. Хьалхарча сезонах цига хиннав 30 саг дарба деши, 123 саг салоӀаши.
1928 шу даьлча ТӀонганаькъан Ӏабдул-Хьамид деша а этта́, Ленинграде дӀавахав, хӀаьта курорта директоралла Малсаганаькъан И. оттаваьв.
ГӀалгӀай мехках баьхачул тӀехьагӀа, курорт Гуржий ССРа́ дӀа а енна, цун цӀи хийцай «Даьра аьле» (Дарьял) аьнна. Директор Георгий Бачиашвили яхаш гуржий лор хиннав. Цу хана дӀахо болх а беш, сезона́ 600 сагал совгӀа чуэцаш хиннай курорт.
1958 шера гӀалгӀай цӀабаьхкача курорта цӀи метта а оттаяь, Нохч-ГӀалгӀай АССРага юха кхаьчай. СибарегӀа хиннача вайнаьх магар чӀоагӀа хӀалакьхинна хилар бахьан долаш, цу хана кхайкора́ духьалара диспансер мо болх беш хиннай. Директор Дебаранаькъан С. хиннав.
Курорт Нохч-ГӀалгӀай АССРага кхаьчача, Ӏаьдало ахча хьожадеш хиннадац цунна кхы, цудухьа цун хьал чӀоагӀа ийша хиннад. 1980 шера «Уренгойгаз» яхача предприятенна дӀаеннай из, цига из йохае йолаяьй.
«Ӏарамхий» юха йотта йолаяьй 20 шу даьннача гӀолла. Курорт лаьтта́ча метте ГӀалгӀай Доалчено дарбан-могашал чӀоагӀъю комплекс йотта лаьрхӀа хиннад. «ЖӀайрах» аьнна цӀи тилла хиннай цар цунна. «Summa» яхача туркий компане ворхӀазза вӀаштӀаръяь гостични комплекс етта хиннай. Хьалха хинначунга хьежача, конференц-зал а, фитнес-зал а, spa а, бассейн а тӀакхийттай. 1999 шера хьалхара хьаьший чуийцаб курорта.
2008 шера курорта́ ший хинна «Ӏарамхий» яха цӀи еннай.
2011 шера Даькъастен курорташ дегӀайоалаяра федеральни проекта юкъеяхай ГӀалгӀайче. Из проект бахьан долаш «Ӏарамхина» лувжаргаш хехка курорт хьатӀаяьй: дарбан-могашал айяра комплекса́ йисте 1200 метра́ Ӏобода лувжаргаш хехка трассеи, 600 метр бӀаьха мушашцара никъи баьб. Цул совгӀа ара бассейн а яьй.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен курорташ
Зама
Зáма (я) (Эпоха, Epoca) — йӀаьха хана мур я тайп-тайпара хиларашца белгалъйоахаш йола. Тархьара чу из мур, «эрал кӀезигагӀа я»; масала, «Юхадендалара зама».
ГӀара
ГӀáра (я) (Материк, ; continens — чулоацар, хадданза; Continent) — Дунен тӀехена оакафордаца ӀотӀакъовланза лаьттан доккха дáкъа.
Геологен маӀанах гӀара тарлу континентальни тайпа йолача йоккхача чкъора блоках. Цо шийна чулоац екъа тӀехе (суша) меттел иштта материкан йиста йихе уллаш дола, иштта шельфа а, цу тӀа яьдача гӀайрений лаьтташи (территория) а. ГӀаран кеп гойташ дола такаш хувцалу геологен хан чу. Хьалхарча замашка Лаьтта тӀа хиннача гӀарех палеоконтиненташ оал.
«ГӀара» яхача терминаца цхьатарра лоархӀам болаш е цхьатарра маӀан долаш пайда эцаш лелаю «континент» яха термин. Лаьттан екъа тӀехе гӀарашта, континенташта е Дунен доакъошта екъаеларах дола хáраш торо хинна да тархьарца.
ТӀатовжамаш
ГӀараш
Мехико
Ме́хико (Ciudad de México) — Мексика нанагӀала. Баха нах — 9 209 944 саг (2020 шу).
Тийрка аргӀа
Ти́йрка аргӀа (Терский хребет, РегӀа, Теркан Дукъ, Тэрчытх, Арек тавлар, Терик тагъымы) — Кавказсехьа Тийрка аьттача берда тӀа ула лоаман система. Из улл Нохчийи, ГӀалгӀайи, ГӀинбухерча ХӀирийи ГӀаьбартой-Малкхаройи мехкай доазон тӀа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Кавказа довкъаш ОагӀат:ГӀалгӀайчен довкъаш ОагӀат:ГӀаьбартой-Малкхарой мехка довкъаш ОагӀат:ГӀинбухерче ХӀирийчен довкъаш ОагӀат:Нохчийчен довкъаш
Россе Федерацен федеральни гомаш
Ро́ссе Федера́цен федера́льни го́маш (Федера́льные округа́ Российской Федерации) хьадаь хиннад Эрсечен Президента В. В. Путина «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе» яхаш цӀи а йолаш 2000 шера Села 13 дийнахьа техача № 849 долча амарца. Федеральни гомаш Россе Федерацен Конституце чу хьоахадаьдац, цхьабакъда цхьаболча Ӏилманхоша шоай тайпара дола лаьттан-административни доакъош (единицаш) лоархӀ царех.
МаьркӀаже
МаьркӀаже (Сумерки, Twilight) — тӀехар-Ӏанаро Лаьтта тӀа сердал хулийтача хана дола хан дакъа да. Амма малх цу хана анайиста кӀал хул.
Маьлха ков
Маьлха ков (Systema solare, Со́лнечная систе́ма, Solar system) — дунений раж. Цо шийна чулоац юкъе дӀанийсабенна седкъеи (Малх), цун гоннахьа кхесташ йола шоай хьахинна айлама объекташи. Маьлха ков хьахиннад газа-дема хьисапеча морхах гравитаце вӀашкатаӀар хиннача хана — 4,57 миркха шу хьалха.
Мексика
Ме́ксика (México ), официальни — Мексикахой Хетта Штаташ (Estados Unidos Mexicanos) — паччахьалкхе я ГӀинбухера Америке.
Сарсалаш
[[File:Tetras du caucase jogo 0g.jpg|300px|thumb|right|Кавказера сарсал
Домен: Эукариоташ
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хóрдай
Класс:  Оалхазараш
Тоаба: Котама куц дола
Дезал: Акхакотамий
Ваьр: Сарсалаш]]
Сарсалаш (Тетерева́, Lyrurus) — сарсалий оалхазарий кӀалдезала ваьр да котам куц дола тоаба чура.
Кавказера сарсал (Lyrurus mlokosiewiczi) денна дӀадала мегаш да, цудухьа Эрсечен ЦӀе джей чу юкъедехьа да.
Пакистан
Пакиста́н (я) (پاکِستان  — «цӀеначара лаьтта», Pakistan е ), бӀарчча цӀи — Бусалба Респу́блика Пакиста́н (اسلامی جمہوریہ پاکِستان Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, Islamic Republic of Pakistan) — ЗӀилбухерча Азера паччахьалкхе. Хьахиннай 1947 шера Британий ХӀиндехье йийкъачул тӀехьагӀа.
Альма-матер
ХӀанзарча лексике «алма-матер» аьнна хьоасташ е бегаш беш саго оал ше деша ваьгӀача е вагӀача дешарчех; Ӏилманхоша ишта цӀи йоаккх эггара дукхагӀа шоаш болх беча моттигах.
Пакистан
ЗӀилбухехьа Ӏарбий форд ба. Лаьттацара гӀай: ХӀиндехье — 2912 км (малхбоалехьа), Афганистан — 2430 км (гӀинбухе-малхбузехьа), ХӀиран — 909 км (зӀилбухе-малхбузехьа), Ченкехье — 523 км (гӀинбухе-малхбоалехьа). Бахархой дукхалага хьежача ший 218 066 558 сагаца Пакистан пхелагӀча моттиге латт дунен тӀа. 2020-гӀча шера дагарбеш нах дӀаяьзбаьчох эггара дукхагӀа бусулба нах бахача мехкашта юкъе шоллагӀа латт — 178 млн саг (Индонезена тӀехьа — 205 млн). Цхьанкхийттача къамий организацени, Къамий содружествани, Дунен таьрга организацени, Шанхаян цхьана болх бара организацени доакъашхо я Пакистан, иштта «Тоаба 77» яхача дегӀайоагӀача мехкай тоабá юкъейода.
Альма-матер
Литература
ОагӀат:Университеташ ОагӀат:Латиний меттала каламаш
Пакистан
Этимологи
«Пакистан» яхача деша овлага дуллаш маӀан хьадаьккхача, «цӀеначара лаьтта» аьнна хьадоал из фарси, урду яхача меттала (pāk «цӀена» яхача дешах ). Стан (ستان) яха суффикс «моттиг» аьнна маӀан дола фарсий дош да, иштта цун гарга да санскрита sthāna (स्थान) яха дош а да.
Мехка цӀи дагаехар кортамукъале яккха гӀерташ хьинаре къехьегаш хинна Рахмат Али ва 1936 шера. Ший «ХӀанз е цӀаккха» яхача брошюра чу кепатеха хиннай цо мехка цӀи («ПАКСТАНЕ ваха ткъаь итт миллион бусалба вош»). «ПАКСТАН» яхар («и» алап доацаш) акроним я — Британий ХӀиндехьен пхин гӀинбухерча регионий цӀерий алапех: «П» — Пенжаб, «А» — Афган (пуштунаш), «К» — Кашмир, «С» — Синд, хӀаьта «тан» Белуджистанах я ). «i» алап хьааларгахьа аттагӀа хургдолаш тӀехьагӀа юкъедаьккхад.
Шира зама
III—II в.з. хилалехьа эзаршерашка Пакистана лаьттан тӀа адамлен тархьаргахьа эггара къаьнагӀарча цивилизацен — Хараппой цивилизацен юкъарче хиннай. В.з. хилалеха II эзаршерá Пакистан аренаш тӀа ареш баха хайшаб. Македонера Александра малхбузерча хӀиндий аьлашта духьала (масала, Таксила аьлá) вахар бахьан долаш цу регионашка эллинизма культара чуйоалл. Низ бола Кушанера паччахьалкхе хьахул — буддизм дӀай-хьай яларан хьалхара кхуврч (очаг).
Вай заман VIII бӀаьшера мехка территорен тӀа гӀолла территорен тӀа ислам даржа долалу. Юкъарча бӀаьшерашка йоккхий бусулба паччахьалкхенаш хьахул (Газневидаши Гуридаши хьалха а болаш). XIII бӀаьшера Моалой импере лоаттама юкъе дода хӀанзарча Пакистана лаьтташ, тӀаккха из вӀашагӀъяьккхачул тӀехьагӀа юкъе дода Тимуридий паччахьалкхен (из а цхьа ха яьлча кагегӀча паччахьалкхенаех екъалу). Тимуридий династен цхьан доакъошхочо XVI бӀаьшерá Сийлахь боккхийча Моголий импери йиллай. Импери йихачул тӀехьагӀа XVIII бӀаьшера Синдеи, Белуджистанеи, Пенджабеи сикхий национализм айлу.
Колонезацен зама
XIX бӀаьшера хӀанзарча Пакистана аре ингалсий эскараша хьаяьккхарца Британий ХӀиндийчен юкъедехьад.
Пакистана сина лоархӀаме хьалххе хиннав цу хана Мухьаммад Икбала (оазархо, Бусулба Лигай да). 1930 шера цо дувца оттадаь хиннад Пенджаби, Синди, ГӀинбухе-малхбузехьара гӀайнацара провинции,Белуджистани чу а йодаш кортамукъа бусулба паччахьалкхе кхоллар. Массанена юкъара хургйола цӀи аьннар 1933 шера Кембридже дега вагӀа бусулба студент Чаудхури Рахмат Али ва (Хьажа этимологега). 24 марта 1940 шера мутт-хьал 24 дийнахьа Лахоре тархьаран Лахорий резолюци тӀаийцай. Цо кортамукъача паччахьалкхен чу бусулба юкъарло хиларан принципаш дӀачӀоагӀъяьй.
ХӀанзара ха
1947 шера Британский ХӀиндийче екъача хана бусулба лигай болх бахьан долаш дукхагӀа бусулба нах баха гӀинбухера-малхбоалераи гӀинбухера-малхбузераи Индостана шахьараш юкъе а йодаш Пакистан паччахьалкхе йиллай. Пакистана хьалхара генерал-губернатор Джинна хиннав, хьалхара мехка премьер-министр — Лиакат Али Хан. 1958 шера мехка хьалхара тӀемаца Ӏаьдал хувцар хиларца, деррига доал генерал Мухьаммад Айюб Хáнага кхаьчад.
1965, 1971 шерашка Пакистана тӀемаш даьд ХӀиндичеца. 1971 шера Малхбоалерча Пакистанах кортамукъа Бангладеш яха паччахьалкхе хул. 1977 шера Пакистане шоллагӀа тӀеман гӀовттам хул. Цу юкъагӀа Хетта Америка Штатийи, лоалах уллача Афганистане паччахьалкхен духьала тӀом беча моджахедайи оагӀув лоац Пакистана. Моджахедай Ӏомалу лагеряш Пакистане йоахкар. Зия-уль-Хак мехка-да вийначул тӀехьагӀа (1988 шера маьцхали 17 дийнахьа авиацен катострофе) урхал сената тхьамада Гулам Исхак Хана тӀаэца.
Мехка-даь болх лелабеча Гулам Исхак Хана парламента керда хоржамаш оттадад. Цига дукхагӀа мел йола кхаж тесса коттаяьннай Пакистана халкъа парти. Мехка премьер Беназир Бхутто хилар. Кердача Ӏаьдало демократикай бокъонаши кортамукъаленаши меттаоттаяьй, иштта чрезвычайни хьал дӀадаьккхад. Бакъда мехкара хьал дӀахо а талхаш хиннад, Синде къовсамаш хулаш хиннад. 1990 шера Бхутто Ӏаьдал отставке дахийттад.
Хоржамаш хинначул тӀехьагӀа керда мехка-да Наваз Шариф хержав.
1990 шерашка Абдул Кадыр Хан хьалха а волаш ядерни программа дегӀайоалаяр йолаяьй, из бахьан Хеттача Америка Штаташа Пакистана духьала санкцеш увттаяй. 1999 шера цхьаькхазза а тӀемаца Ӏаьдал хийцад. Урхал генерал Первез Мушаррафага кхаьчад.
2000-гӀа шерашка денз Пакистана гӀинбухен-малхбузера регион Вазиристан Талибан яхача болама керттера чӀоагӀале хул. 2004 шера ма дарра доал талибаша хьадаьккхад
2001 шера михий 11 дийнахьа Пакистана официале талибай оагӀув лацар соца а даь Хетта Америка Штаташа талибашта духьале яран оагӀув лаьцаб.
Кавказасехье
Кавка́засехье́, Кавка́за хьалче — Йоккхача Кавказа лоамаех гӀинбухехьа улла дукхагӀа шаьра йола аре.
Пакистан
ХӀанзара ха
2008 шера Пакистане бахархошта юкъера юкъара хоржамаш дӀадехьад Беназир Бхутто éр бахьан долаш кӀеззига гаьна даьха дале а. Кхаж дукхагӀа Пакистана халкъа партена тассарца цо толам баьккхаб, тӀаккха Пакистана бусулба лигаца альянс яьй. 2008 шера маьцхали 18 дийнахьа Первез Мушарраф мехка-даь поста тӀара дӀаваьннав импичмента кхерам болаш. Из дӀаваьнначул тӀехьагӀа хиннача хоржамашка Пакистана халкъа партен кандидат Асиф Али Зардари котта а ваьннав Пакистана мехка-да хьахиннав.
Кавказасехье
ЗӀилбухера-гӀинбухе-зӀилбухера малхбоалехьа-зӀилбухе-малхбоалехьа 900 км совгӀа км йӀаьха я.
Пакистан
ХӀанзара ха
2009 шера этинга беттá долча дараша хьаяьхачох Афганистанаца гӀай додача лаьттаех Пакистана Ӏаьдала доал дӀадаьннад. 2009 шера села 7 дийнахьа Пакистана премьер-министр Юсуф Реза Гилани хьакхайкадаьд ше терористаш халакбе амар денналга. Авиаци, танкаш, йоккхий топаш а юкъехьош Сват гома администрацен юкъарче —Мингора пхьа хьайоаккхаш болхаш доладаьд.
Бахархой
Пакистан эггара дукхагӀа нах бахача мехкаех я (207 774 520 вахархо, дунен тӀа 6-гӀа моттиг — 2017 шерара хьисап деш нах дӀаязбарах).
ДукхагӀа мел бола бахархой Инд-хин атагӀа ба. Пакистана йоккхагӀа йола пхьанаш мехка малхбоалехьа йоахк (Карачи, Лахор, Равалпинди иштта дӀахо). Пхьанашкара бахархой — 36,38 % (2017 шерá ).
Къамай лоаттам: пенджабхой — 44,7 %, пуштунаш — 15,4 %, синдхаш — 14,1 %, сарьяки — 8,4 %, мухаджираш — 7,6 %, белуджи — 3,6 % и др. (6,3 %).
Бахархой 50 % дийша ба (маӀача наьха 63 %, кхалнаьха 37 %, 2005 шера оценка).
Метташ
Пакистана конституце 251-гӀа статьяс хьаяхачох мехка къаман мотт урду ба иштта ла́шкари аьнна цӀихеза а болаш. Бакъда официале гӀулакхашка ингалсий мотт лелабар могаду, нагахьа санна къаман меттах хувца из яхаш амар хинна деце. Пакистана провинцешка иштта баьржа ба панджаби, синдхи, белуджий, пушту.
Пакистана берригача бахархоех къамашта юкъера наьна метта процент:
Ди
Пакистан бусулба наьха дукхалга хьежача шоллагӀа латт дунен тӀа (Индонези яьлча) бусулбаш-сунниташка хьежача а шоллагӀа йоагӀ. Бахархой 96 % бусулба ба: 91 % — сунниташ, 5 % — шииташ.
Пакистана паччахьалкхен ди сунний ислам ба.
Динош:
Укх дунен чу ахмадиех бусалба нах ца лоархӀаш паччахьалкхе яц Пакистан мара, хӀана аьлча Мухьаммад Пайхамарах (Даьлера салот-салам хилда цунна) тӀеххьара пайхамари элчаи лархӀац цар. Пакистане яхаш йола ахмадие юкъарло дунен чу эггара йоккхагӀа я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Мехкаш
ЗӀокармаьчи
ЗӀокармаьчи (лаьт: Balaeniceps rex, эрс: Китоглав) —- зӀокармаьчий дезалa, зӀокармаьчи тайпа оалхазар да. ЗӀокармаьчи аьприкий оалхазар да, ушалашк дахаш дола.
Кадайдар
Дуккха йола ха, метта ца йоалаш эш хула зӀокармаьчи. Ший мецаялача, тамашийна а шорттига а дайолалу из фослацар бахьан долаш. Геттара дика гӀетта лела могаш йолашах, наггах мара эцац цу ший говзала пайда.
Кхачабар
ЗӀокармаьчий кертера кхача чкъарий да, масала: аьприкий дийхкчкъарий, бедаргчкъарий, тилпчкъарий а. Наггаха-м пхьидаш а, шолкъаш а богапхьидаш а вешта бӀехьалаш а нийсалу зӀокармаьчий гийга чу.
Лорадар
ЗӀокармаьчеш дикка наггахьа мара нийслуш доаца оалхазар да. Дуне тӀа 10-15 эзара мара дагар деш дац. Саго а цара дахара буне а бӀинаш а дохаду.
ГӀаьбартой-Малкхарой мохк
ГӀаьбартой-Малкхарой мохк (Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ'; Къабарты-Малкъар Республика, Кабардино-Балкарская Республика) — республика я Россе Федераце чу, иштта Даькъастен федеральни гома лоаттамá юкъейоагӀаш я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀаьбартой-Малкхарой мохк
Махьмад-ХитӀе
Махьмад-ХитӀе e Махьмад-Юрт (эрс: Вознесенская) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.
Мисаре
Мисаре (Еги́пет, مصر Миср/Miṣr, مصر Маср/Maṣr ), ⲭⲏⲙⲓ Хеми/Khēmi), официальни цӀи: Ӏарбий Респу́блика Мисаре (جمهورية مصر العربية Джумхурийят Миср аль-Арабийя, جمهورية مصر العربية Гумхурия Маср иль-Арабийя) — паччахьалкхе я ГӀинбухера Африкеи Азин Синайски ахгӀайре тӀеи уллаш. Цу бахьана из шин гӀара мохк санна лоархӀаш я.
Махьмад-ХитӀе
Тархьар
ГӀалгӀай Мехка кораяьча кердача кхерий заман хӀамаех лоархӀаш да XX бӀаьшера 1950-гӀча шерашка Тийрка довкъа тӀа Махьмад-ХитӀенна гаьна доаццаш корадаь сийлингаш, масала, кхерах даь догараш. Ӏилманхошта хетаргахьа дахчаца болх бе эшаш хиннай уж кечалаш. Махьмад-ХитӀа кораяь хӀамаш V эзар шера вай замал хьалха я аьнна оттадаьд Ӏилманхоша.
Заьзгакъонгий-Коа
Заьзгакъонгий-Коа (Зя́зиков-Юрт) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.
Махьмад-ХитӀе
Тархьар
Цу лаьтта тӀа 1822 шера денз тайп-тайпарча къамий бахархой болча юрташ Ӏоехкаш хиннай, царех Махьмад-Юрт а хиннай. 1840 шерашка гонахьа яьда́ цхьайола юрташ мо Махьмад-Юрт а дӀаяьккхай. Лакхе хьоахабаьча Бековичи-Черкасски яхарга лаьтташ хьа а ийдеш, уж гӀазакхашта дӀатийналга ховш да.
Къамаш
Ерригроссе бахархой 2010 шера дӀаязбаьчох Махьмад-ХитӀе ба :
Заьзгакъонгий-Коа
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Заьзганаькъан Мурад
Заьзганаькъан (даь оагӀорахьара – Боранаькъан Мухьаммада) Мурад (Зязиков Мурат Магометович) — Россе паччахьалкхен болхло. ГӀалгӀай Республика Мехкда (2002–2008). Инарал-лейтенант.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен кулгалхой
Моажолг
Моажолг (Matricária, Ромашка) — дукха шераш даха баьцовгӀа да Астрай дезала чура.
Саьмарсаькх
Саьмарсаькх (Чесно́к, Állium satívum) — дукха шерашка дахаш дола баьцовгӀа да. Кеп я Хоха ваьра чура.
ГӀаьбартой
ГӀаьбартой (адыгэ) — Россе а Гаргара Малхбоале а даха аьдагӀашта юкъе дода кӀалкъам. Эрсиче дукхагӀа ГӀаьбартой-Малкхареи ба, иштта Краснодара а Ставропола а краяшкеи, Къаршой-Черсийче а, АьдагӀче а ГӀинбухера ХӀирийче а бах.
2010-ча шера дӀаяздарах ГӀаьбартой-Малкхарен бахархоех 57%  гӀаьбартой ба. Лебеш бола мотт — Даькъастен меттай дезала абхазо-аьдагӀий тоабан гӀаьбартой-черсий мотт.
Земсеттолг
Земсеттолг (фанта́стика ← φανταστική — искусство воображения, фантазия) — исбахьален литературе, кино хула жанр. Цун белгало «нах Ӏаьма боацар» да — бокъонца долча дунен чу хила йиш йоаца хӀама хилар.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Исбахьале
Михий
Михий бутт, кхыйола цӀераш — Моажол бутт, Сай Ӏа́ха бутт (Сентябрь, September) — таханарча гӀалгӀай хáнорга ийслагӀа бутт.
Юле а григоре а ханоргий ийслагӀача беттаца нийслу. Шийна чу 30 ди долча биъ беттаех цаӀ ба Михий бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа Михий бутт гуйрен хьалхара бутт ба, ЗӀилбухен ахбура тӀа — бӀаьстен хьалхара бутт ба.
ХӀанзара заман чу григоре ханоргах Михий 16-гӀа ди кхаччалца Малх Лом яхача седкъарче чу латташ хул, Михий 16-гӀа дийнахьа денз — ЙоӀий седкъарче чу латт.
Моалойче
Моалойче (Монго́лия, моал. Монгол Улс, къ.моал. ) — паччахьалкхе я Малхбоалера Азе. Цун гӀай да Эрсечеца гӀинбухеи Чинхойчеца малхбоалехьеи, зӀилбухеи, малхбузехьеи.
Моашарч
Моаш (-арч) (Perdix, Куропа́тки) — oалхазарий тайпа да акхакотамий дезала чура.
Хин корта
Хин корта (Исто́к) — дода хий (масала, тоатол) долалу моттиг. Географе карта тӀа хин корта белгалбоаккхаш хул тӀадамаца. ДукхагӀа йолча хана нийсса хин кортагара долалуш хул хьоарсам а.
Зиза хула баьцовгӀаш
Зиза тохаш дола бацовгӀаш (Цветко́вые расте́ния, Покры́тосеменны́е, Скрытносемянные ; Magnoliophyta е Angiospermae ← ἀγγεῖον — сосуд,  — ги) — лакхерча баьцовгӀий ралс я.
Хин корта
Литература
ОагӀат:Гидрографи *
Саьрчий
[[File:White-tailed deer.jpg|275px|thumb|right|
ЦӀа: Эукариоташ
Доалаче: Дийнаташ
Тайпа: Хордай
Класс: Дакхадийнатий
Тоаба: Хьакхинг яьттӀа
ТӀахьожаяргаш
С ОагӀат:Дакхадийнаташ
ГӀаьзе-Коа
ГӀа́ьзе-Коа (Гази-Юрт) — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьара юрт.
Географи
ГӀаьзе-Коа улл Шолжа аьттача берда тӀа.
Юхе яда нах баха моттигаш: гӀинбухехьа — Пхьилекъонгий-Юрт, гӀинбухе-малхбоалехьа — Яндаре, зӀилбухе-малхбузехьа — Экажакъонгий-Юрти Наьсареи, зӀилбухе-малхбоалехьа — СурхотӀеи Алхастеи, зӀилбухехьа — Буро-КӀале, малхбоалехьа — ГӀажара-Юрт.
Тархьар
ГӀаьзе-Коа йиллар Экажакъонгий-Юртара нах ба
Баха нах
ГӀаьзе-Коа 2015 шера 1871 саг ваьхав.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Эрмалой мотт
Эрмалой мотт (ба) (հայերէն, հայերեն, []) — хӀиндеевропа меттай дезала чу ший къаьстта ткъовро йола эрмалоша бувцаш бола мотт.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эрмалой мотт ОагӀат:Языки Армении ОагӀат:Языки Турции ОагӀат:Языки Грузии ОагӀат:Языки России ОагӀат:Языки Ирака
Рума импери
Рума импери (Ри́мская импе́рия, Imperium Romanum, Βασιλεία Ῥωμαίων) — Ширача Рума паччахьалкхен тархьаре республиканна тӀехьайоагӀа фаза. Цу юкъа цун белгалонех хиннай: автократически кулгалдара кеп хилар а, иштта Европеи Лаьттан Юкъера фордйистеи доалахьа доккхий лаьтташ хилар а.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Рума импери ОагӀат:Шира Рум ОагӀат:Европа тархьара паччахьалкхенаш ОагӀат:Гаргарча Малхбоален тархьара паччахьалкхенаш ОагӀат:Африка тархьара паччахьалкхенаш
ЗӀилбухера Ази
ЗӀилбухера А́зи (я) (Южная Азия) — географен тархьаран культурай регион йола Азен зӀилбухера дакъа.
Наджгоанцхой бутт
Наджгоанцхой бутт (Январь) — гӀалгӀай ханорга хьалхара бутт. ВӀаший нийслуш ба Январаца — юле ханорга а григоре ханорга а хьалхарча беттаца. Шийна чу ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Наджгоанцхой бутт. Шера́ юкъе эггара шийлагӀа бутт ба аьнна лоархӀ из Лаьттан ГӀинбухен ахбура доккхагӀа долча да́къа тӀа (Наджгоанцхой бутт Ӏан шоллагӀа бутт болча), иштта, шера эггара бӀайхагӀа бутт ба аьнна лоархӀ Лаьттан ЗӀилбухен ахбура доккхагӀа долча да́къа тӀа (Наджгоанцхой бутт — ахкан шоллагӀа бутт болча).
ЦӀи
Шера тӀеххьарча бетта цӀи гӀалгӀай меттала башх-башха йоалаяь хиннай хьалха дӀабаха́ча тайп-тайпарча тохкамхоша. Царна тӀа а товжаш хӀанзарча тохкамхоша шоашта хетачох нийсагӀа я аьнна массехк тайпара беттай цӀераш яр ГӀалгӀай Мехка дӀа-хьа яьржа лелаеш, вешта аьлча, массехк ханоргаш дар. Царех да, масала, Коазой Ӏийсас оттадаьр, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто оттадаьр, СелаӀад тептаро оттадаьр, Мерешканаькъан Султана оттадаьр. 2022 шера ГӀалгӀайчен Мехкдаь распоряженеца официальни дӀачӀоагӀъяьй гӀалгӀай меттала беттай цӀераш, уж дукхагӀа вӀаший тарлуш я Мерешканаькъан Султана оттаяьча беттай цӀерашца. Мехка тайп-тайпара йолча организацештеи учрежденештеи хьийхад дӀачӀоагӀъяь йола беттай цӀераш лелае аьнна. Из бахьан долаш ГӀалгӀай Википеде а лаьрхӀад уж лелае.
СедкъаӀилма
ХӀанзарча заман григоре ханоргах лоархӀаш хилча Наджгоанцхой бетта 20-гӀа ди кхаччалца Малх латт йоах «Ӏаддалхо» яхача седкъарче чу, хӀаьта Наджгоанцхой бетта 20-гӀа дийнахьа денз — «Бодж» яхача седкъарче чу (кхыча хетачох — Наджгоанцхой бетта 19 дийнахьа денз ).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг ОагӀат:Григоре ханорг ОагӀат:Бетташ
Россе Федераце Турпал
Россе́ Федера́це́ Турпал (Россе́ Турпал — Ӏаьдала йоаца цӀи) — Россе Федераце паччахьалкхен совгӀат  — турпала гӀулакх дарах паччахьалкхени халкъаи хьалха даь дикаш бахьан долаш луш йола звани.
Ази
Ази (Азия, Asia) — эггара доккхагӀа дола Дунен дакъа да, къаьстта аре а, къаьстта баха наьх таьрахь лоархӀаш хилча. Европаца цхьанна цо континент Еврази хьабу. Аре (гӀайренаш а лоархӀаш) — гаргга 43,4 млн км² я. Бáха нах — 4,2 миркх саг (2012) (60,5 % Лаьттан баха наьх). Ази тахан эггара йоаккхагӀа чӀоагӀалуш латта Лаьттан шахьар лоархӀаш я.
Россе Федераце Турпал
Россе Федераце Турпала иштта къерда белгало лу — «Дошо Седкъа» яха лагпилг.
Ази
ТӀатовжамаш
Брокхауза Эфрона Энцпайдане Дошлорг - Ази (эрс.)
ОагӀат:Географи
Мозий
Мозий (Musca, Му́хи) — садоалла хӀамаш я ши ткъам долча тоаба чура.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Малсаганаькъан Дохий Дошалкъа
Вахара сурт оттадар
Ваьв 1898 шера Чантара 23 дийнахьа Дошалкъий-Юрта ахархочун фусаме. Даькъасте бӀорахой тӀом латтача хана цӀеча партизаний отрядашка волаш тӀом баьб цо, 1919 шера Саькур бетта Долакха-Юрти Наьсар-Кертеи бахьан деникинцашта духьала тӀом беш шозза човнаш а яь хиннай цунна.
1930 шера денз 1934 шерага кхаччалца Лоамарой хьехархой института мотт-харан кафедра ассистент волаш болх бу Дошлакъас, лоархӀаме дакъалоац краеведене ГӀалгӀай Ӏилма-тохкама института балхаца а.
1934 шера денз 1937 шерага кхаччалца Ростоверча Даькъастен мехка тархьара-лингвистически институте гӀалгӀай мотт тохкаш болча аспиранташта кулгалдеш хул Дошлакъа.
1940 шера денз 1944 шерага кхаччалца Нохч-ГӀалгӀай истореи, меттеи, литератураи Ӏилма-тохкама института линвистически сектора кулгалхо а волаш, боккха Ӏилмани организаторскии болх дӀаболабу цо. Цул совгӀа, Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институте «Введение в языкознание», «Эрсийи, нохчийи, гӀалгӀайи меттаех диалектологе» курсаш а еш.
1944 шера денз 1957 шерага кхаччалца Дошлакъас къахьег ГӀиргизий хьехархой институте эрсий метта кафедра доцент а волаш. Вай ханара эрсий метта курси, гӀиргизий ишколе из хьехара методикеи да цо хьехаш. Цу хана тайп-тайпарча сборникаш тӀеи кепатеха арайоал цо язъяь массехк Ӏилма-методически статья а.
1957—1958 шерашка Дошлакъас болх бу Нохч-ГӀалгӀай тархьареи, меттеи, литератураи Ӏилма-тохкама института директор волаш. 1958—1966 шерашка Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен педагогически института меттеи литератураи кафедра доцент волаши, цул тӀехьага профессор волаши къахьег цо.
Мальсагнаькъан Дахий Дошлакъа боккха лоархӀам беш хиннав вай халкъа фольклор Ӏомаяра, искусствои литературеи дегӀадоаладара, шерра Советий мехкарча къахьегамхошта уж дӀадовзийтара. Иштта, 1931 шера Ростове Даькъастен халкъий говзала Олимпиада хиларца дувзаденна «Молот» яхача ростовера газета тӀа цо кепатох «ГӀалгӀайчен къахьегамхой говзал» яха статья. Цул тӀехьагӀарча шерашка «Революции лоаманхои» яхача краевой журнала тӀа «Нохч-ГӀалгӀай фольклор Ӏомаелга вӀаштӀехьадаккхарга», «Нохч-ГӀалгӀай литературни меттах», «ГӀалгӀай литература» яха а, иштта кхыйола статьяш а араяьннай цун. 1941 шера Нохч-ГӀалгӀай кинижкий издательствос къаьстта кинижка долаш арахец ерригача кавказа мотт-хара юкъе эггара хьалхара «Нохч-ГӀалгӀай диалектологии литературни мотти дегӀаахара наькъаш» яха цун монографически болх. Цун кандидатски диссертаци яр из.
Малсаганаькъан Дошалкъа кхелхав 1966 шера Баьцамеа 9 дийнахьа Шолжа-ГӀалий тӀа.
Кхолламаш
1931 шера Ростов-на-Дону хиннача Даькъастен халкъий говзала краевой Олимпиаде Малсагнаькъан Дошлакъаси Малсаганаькъан Оарцхоси цхьана язъяь хинна «Кердача наькъа тӀа» яха пьеса ловзайир гӀалгӀай делегацерча самодеятельни артисташа. Карара-кара тела ЦӀе байракх яьккхар цар цу наькъах. ХӀанз а тӀехьа Шолжа-ГӀалий тӀарча краеведчески музее йолаш я из.
Цул совгӀа, 1934 шера «Ӏарамхи» яха поэма язйир Дошлакъас, хӀаьта цу шера из эрсий меттала яьккхар М. Слободской яхача эрсий оазархочо.
Говзаме таржамхо хиларца а наха дика вовзаш вар Малсагнаькъан Дахий Дошлакъа. Цо къахьегар бахьан долаш 30-гӀа шераш дӀадолалуш гӀалгӀай кинижкаш дешарий шоай меттала Ӏоеша йиш хилар дуккха а эрсийи советийи литература дик-дикагӀа а лоархӀамегӀа а дола кхолламаш. Царех лархӀа деза А. С. Пушкина къаьст-къаьста фаьлгаш, Н. В. Гоголя «Денна синош» яхачеи, М. Ю. Лермонтова «Мцыри» яхачеи поэмаш тӀара доакъош, И. К. Крылова къоанолгаш, А. М. Горьке «Лаьчах дола иллии», «ДуӀакхайкоргах дола иллии» (тӀехьарчоа Овшанаькъан М. Ф. цхьана даьд цо таржам).
Дуккха терко йир Малсаганаькъан Дохий Дошлакъас нохч-гӀалгӀай багахбувцама сийлингаш, къастта наьртий эпос дӀаязъяраи цунна Ӏилманца кӀоарга тохкам бараи.
Саг
Саг (ва/я) (дукх.т. — нах (ба)), е адам (да) (дукх. т. — адамаш (да)) (Челове́к) — хьаькъал дола социальни дийнат. Саг ва юкъара-тархьаран дера а, культура а субъект. Дунен тӀа сага къаьстта йола белгало хьагойташ долча цун аматех да: сакхетам, уйла е могаш хилари, лоӀаме хоржам беи, ше даьчох бехктокхам тӀаэца могаш хилари, моральни хетамаш шийга долаш хилари.
Малсаганаькъан Дохий Дошалкъа
Кхолламаш
Ӏилманхо а, йоазонхо а, критик а ше хиларга хьежжа, Малсаганаькъан Дошлакъас дилла а йоккха терко йора гӀалгӀай советий литература хьахилараи дӀахо йодача хана из сиха дегӀаахараи. «ГӀалгӀай советски литература исторе очеркашта» лаьрхӀа Зязиков Бахьаудинаца цхьана цхьа иттех гаргга критико-литературоведчески очеркаш язйир цо 1961 шера. Цига кӀоаргга анализ йир цо гӀалгӀай йоазонхойи оазархойи Озанаькъан Салманеи Ахьмадеи, Янданаькъан Жамалдеи, Осминаькъан Хьмзатеи, Хамхой Ахьмадеи, Хьоашаланаькъан Махьмадеи, иштта кхыбарий а кхолламашта.
Саг
Этимологи
«Саг» яха дош шин дешах латт: «са» (душа) + «га» (вместилище, тело). ТӀаккха адам яха дош, хьагучох, ше мел вола саг шийх хьаваьннача А́дам пайхамара цӀерах хьадаьннад. Башхало хьааларгахьа я: саг хилча — хьалхара «а» лоаца долаш оал — «ă», «æ», хӀаьта пайхамара цӀи дӀаьхчунца оал — «а́».
Малсаганаькъан Дохий Дошалкъа
Кхолламаш
Нохч-ГӀалгӀай АССР халкъа просвещене гӀорбаьнна цӀихеза болча деятелех цаӀ вар Малсаганаькъан Дошлакъа. Дуккхача ишкола Ӏаморгийи массехк методически пособийи автор хилар из.
Саг
Сага белгалонаш
Сагах лаьца йоазонца сурт оттадеш белгалдоах:
Айлам
Айлам (я)(Вселе́нная, Universe) — хаьдда цхьан оагӀорахьара кхетае вӀаштехьа йаца духтӀе. Цох бола кхетам АйламӀилма чуи Философе чуи ба.
Саг
Сага белгалонаш
Адамленна цхьаь цаӀ дийнат довзац сагá санна уйла е, керасти де, дари де, тешал де, лархӀа, хета, дог даха, сатувса могаш, цун санна ший лергволга ховш хилар, ве́ла хáр, ший лаьрхӀар дӀакхоачашде аьттув ба́лар долаш. Саго гонахьара дуне а ший а тохк, хувца а хувц, культура а дегӀайоалаю, ший тархьар а хьакхолл.
Сага дух, из хьавалар, цун Ӏалашо, дунен чу цо дӀалоаца дакъа философеи, динои, Ӏилмои, исбахьаленои тохк. Различают не менее четырёх подходов к рассмотрению понятия человек:
Малсаганаькъан Дохий Дошалкъа
Кхолламаш
1934 шера Малсаганаькъан Дошлакъийна доцент яха цӀи елар. 1941 шера вайньаха метташ тохкаш баьча балха толамца диссертацена защита яьчул тӀехьагӀа, СССР Ӏилмай Академе востоковедене института Ӏилманхой совето цхьа барт а болаш, филологе Ӏилмай кандидат яха дарж деннад цунна. 1964 шера профессор хилар цох. 1937 шера денз Советий йоазонхой союза доакъашхо хиннав.