Йовлой_Билана_Берс
Рашид
Лакхе аьннача тайпара, роман дӀадолалу Тамара – Рашида нана – хала я, аьнна, йишас Луизас хоам барца. Самолётаца Москвера цӀавоагӀа керттера турпалхо Рашид. Из Москве экономически факультете деша а кхоаву, иштта цига болх беш а ва. Цунах гуш да из кхетам лакха болаш, бакъахьара зӀамига саг волга. Рашид санна вац цунца самолётаца цӀайоагӀача кхалсага воӀ, нанас ше йоах: «Болх корабац цунна, деша а безам бац… Саг мукъагӀа йоалаюялара шийна!» Йоазонхочо романа тӀа цӀаккха а гучаваккхац из турпалхо, Рашида оамалаш цунъярашца йистар духьа, цунга гӀолла бакъахьара турпалхо дешарашта дикагӀа вовзийтар духьа, хьоахадаь амат да цундар. Рашидаца цӀайоагӀа кхалсаг а лаьрххӀа Рашид дикагӀа вовзийта юкъейоалайича санна хеталу. Цу шин зӀамигача сага леладу гӀулакхаш вӀаши нийсде автора карагӀдоал цу кхалсага деча къамаьлаца. Цу турпалашка хьежача, гуш да къона саг къахьегам безаш, уйла еш хилар мел лоархӀаме хет гонахьарчарна. Рашида сакхетам а, цун дешарцареи балхацареи гӀулакх а, вахарцара бувзам а гойташ, роман дешачунна из дикагӀа вовзийташ, цох лаьца язду автора: «Цу коллектива из вар пайдане. Цун сакхетам а, эхь-эздел а, эйхьаза ца хилар а, боккхагӀа бараши кхалнахи цо лархӀар а массанена из везаволийташ дар. Ха яхаяр аьнна, ше доладаьр чакх ца доаккхаш, дӀаводацар из. Кхыча наха цо новкъостал деш а нийслора. Къаьстта из нийслора бутт чакхбоалаш, массайолча тикашкара отчёташ хьаяьхкача, уж нийса йий хьожаш, хӀара таьрахь дусташ… Духхьала цхьан шера баьча балхах Рашида машин эца а, Назранера ший цӀа тоаде а, цу чу керда мебель эца а хӀама хилар. Цул совгӀа, эшшача гӀулакха, аьнна, кӀезиг-дукха ахча а дӀадилладар. Шийна ма могга хӀама лораде гӀертар Рашид. Москвера вахар маьха деза хилар шийна ховш хиларга хьежжа, квартире а ца водаш, из вахар общежите». Цхьаццайолча эпизодашка хьежача, роман философски а, кӀоарга психологически а да ала доагӀа, хӀана аьлча, турпалхочо Рашида еш йола уйлаш, цунна гуш дола гӀанаш дуккханахьа а толамца хьекхад йоазонхочо. ГӀанаша сага вахаре дӀалоаца оагӀув гойта, цар къайленаш тахка гӀерт из, иштта, уйла еш, дикадар а водар а дусташ, нийсадар хьаэцаш хила Ӏомаву цо ший книжка дешар, цу тайпара дӀадихьа вахар нийса хургда, аьнна, ала гӀерт Йовлой Берс. Дунен, Ӏалама, сага вахара, цун рузкъан къайленаш йовза гӀерт турпалхо Рашид а ший кӀоаргача уйлашца. Кхетам чу йоацаш палате уллача нанна бӀарахьежаш вагӀаш, вахарах йола уйлаш керта чу ух цунна: «Иштта дӀадода деррига вай вахар, аьнна, гӀайгӀанца дагадехар цунна: хьалхагӀа малх хьежа Ӏуйре я, тӀаккха воккха хул, сийрда ди а хьаотт, тӀаккха, хаьтта хӀама доацаш, малх чубиза болалу, цунна тӀехь-тӀехьа боадо отт…» Дуккханахьа а йолаяьча цу тайпарча эпизодашца турпалхочун дег чу вала, цигарадар гойта дешачунна аьттув беннаб йоазонхочо. Автора каст-каста юкъедоаладу «традицеш» яха дош, цу дешаца цхьана из къоастаде гӀерт бакъахьадари харцахьадари. Романа тӀа хулашдар дегӀа мел доагӀа, кӀезиг-кӀезиг цох оалаш, автора вовзийт ший турпалхо Рашид. Цун оамалашка а, леладеча гӀулакхашка а хьежача, мугӀарера гӀалгӀа вац из. ХӀана аьлча, наха оалачунга ца хьежаш, шийна дезар хорж цо. Вай къаман наьха оамал я, эггара хьалха наха фу хетаргда хьожаш, наха хьалхашка шоай сий Ӏодожар кхераш. Рашида эхь хетац, шийна езаш хилча, маьре хинна саг йоалае. ХӀаьта, наха хетаргдар цунна дагадеха моттиг романа тӀа цхьаннахьа а яц. Цу хьакъехьа Рашидаца къамаьл хул Рахьима укх тайпара: «- Белийта нах а. Аз дукха ладийгӀад царга. «Фу аргда? Фу дагадохаргда?» Иштта ваха веза-хьогӀ, хьайна мел дезар дита а дуташ, дуккхача наьха кхелаш а, бӀарчча вахараш а дохадеш!? - Хьо ГӀалгӀайче вах, гӀалгӀашта юккъе. Наха ца леладер Ӏа леладойя, из валар да. - Малув уж Ӏадаташ яздаьр? - Вай даьй ба. - Из бакъдац. Хьона во хов вай къаман истори, наха шоашта дагадеха хӀамаш да уж. Вай дино а, къаман Ӏадаташа а яхац къиза хила, хьай ираз доаде. - Из лоаманхой Ӏадат да, из Ӏадат лорадеш дах вай укх дунен тӀа. - Лоаман Ӏадати наха дагадохарца тӀатеха хӀамаши цаӀ дац». Рашида дагахьа кхетаду Рахьим бакъволга, кхетадойя а, кхы шийца къувса низ тоъац цун. Бакъда, Рахьима шийна могар ду из кхетаве, юхатоха гӀерташ. Из дош къайса, къоано ИбраьхӀам волча болх доттагӀий. Шоаех бакъ малагӀа ва цо хьаалар дехаш, Рахьима йоах къоаночунга: «- … Аз ях лоаман Ӏадаташи наха дагадохийта лела гӀулакхаши цаӀ да, хӀаьта, укхо йоах, из ишта дац. Бакъ малагӀа ва тхох, хьона хетачох? - … Шо шаккхе а бакъ а ва, шаккхе а бакъ а вац. Лоаман Ӏадаташ массанена а цаӀаш да: фуннагӀа шийна тӀакхоаче а, къонах хила веза къонахчал долаш. ХӀаьта, наха юкъе лела гӀулакхаш оттадаьраш вай даьй ба, фуннагӀа шоашта тӀакхачарах цар уж доха а даьдац». Сага вахаре керттердар из бакъ хилар да яха уйла юкъейоалаяьй автора Рашида къоаночунга луча укх хаттарца: «Нагахьа санна, аз лоаман Ӏадатех цхьадараш толха а даь, цул тӀехьагӀа, се бакъ хилар дӀахьокхе, аз толхадаь хилац-кх даьй Ӏадаташ? Иштта дий из, воти?» Къоаночо, из бакъвеш, корта лестабу. Гучча тайпара, из лоаман Ӏадат кагдий, шийна еза Лейла йодаяь йоалаю цо. Цхьана уж ираз долаш хургболга тешавеш да роман чакхдоалаш Лейлайга цо оала ер дешаш: «Лейла, баркал хьона… Сайна могар дергда аз, сога ярах хьо дехкеяргйоацаш». Автора из турпалхо бакъвеш санна хетт дешачунна. Роман тохкаш, дуккханахьа а моттигаш нийслу из лоаман Ӏадатех вахаш вац, аьнна, ала мегаргдолаш, цул совгӀа, из цу Ӏадаташца къовсам лоаттабеш волаш санна гайтав, цудухьа романах «Лоаман Ӏадатех», аьнна, автора цӀи хӀана тиллай кхетаде хала да. Ший тайпара да турпалхой вахар а, цар сакхетам а. КӀалйисача нанна тӀеххьара бӀарахьежаш ва Рашид, из нана лоархӀаш а езаш а хила веза из. Цхьабакъда, из ишта дий-хьогӀ, аьнна, хеталу, хӀана аьлча, леш йолча наьна гӀайгӀанца цхьана сомабоал цун хьалхара безам. Цудухьа, ишта хила йиш йий-хьогӀ, яха хаттар отт дешачунна хьалхашка. Тамарий воша, Мурад, кӀалйисача йишийна юхе, цох дог дилла, велхаш ва, хӀаьта цу юкъа Рашидаи Луизайнеи юкъера диалог укх тайпара я: «- Луиза, хьона фу хетт цох, Лейла эгӀазъяхайий сона, аз наьнага хьажа Москвера профессор воалаварах? Из раьза йоацаш санна хийтар сона, дог хьа ца хойте а. - Из хьона хетаденна хӀама дац. Бокъонца хала хийтар Лейлайна из, цхьабакъда, цо из цӀаккха а аргдац. Ӏа из Ӏайха зийна дика да. Из ала безам а болаш, хьона цох халахетар хилар кхераш, лелар со а, из доацаш а, хьа дог лаза хӀамаш шортта доландаь». Автора ер эпизод юкъейоалаяьй, Лейла дика лор хилар кӀоаргагӀа гойта гӀерташ, хӀана аьлча, Москвера венача профессора бакъду Лейлас оттадаь дарба. Цудухьа, Рашид, Лейлас аьнначох кхоачам ца беш ше профессор волалаварах, из къинтӀераяккхар дезаш ва. Рашид цигга из дош дагадоаллаш хила вецазар, цунгара гӀайгӀа кӀоаргагӀа яр. Луизайгара цунна хов Лейла Мувса-мовла йоӀ йолга, из санна волча сага мишта хул Лейла санна дика йоӀ, яхаш, уйлане ваха, цецваьнна ва из. Из лор наьнага хьежийта воша раьза вац, аьнна хеташ, Луизас из тешаве а, цун Лейлайцара дог кӀаьдде а гӀерташ, йоах: «Хьо хетташ яр из. Дог хьа ца хойте а, аз зийнад из, хьоца уйла йолаш а я». Наьна вахар дагадоаллаш, из бахьан долаш воалаваьв цо профессор. Из вайна Лейлайгара хоз нийса, цо йоах шийна хьалхашка Рашид цу гӀулакха бехказваьлча: «Хьо бехказвувла эшац, Рашид. Хьа наьна вахар ма дий хӀанз керттерадар, хьай дего къоабалдаьр даьд Ӏа. Хьа когаметта се хилча аз а иштта дергдар. Хьона вӀалла а йовза мича йовз со». Палате нанна юхе саготдеш вагӀа Рашид. Циггара йолалу Рашидаи Лейлайнеи юкъера безам бувца моттиг: «БоккхагӀа бола лораш хьалха арабаьлар, къона йоӀ цхьан юккъа наӀарга сецар: Рашид хьалха аравоалийташ яр из, хӀаьта из а вар из хьалхайоаккхаш. Хьаюхе эттача бӀаргадайра Рашида цун бӀаргаш, цун елакъажар, цӀаьхха тохаделар цун дог, кара хӀама а доацаш, кхы а чӀоагӀагӀа доладелар из деттадала. Фуд-хьогӀ из?..» Рашида кхетадора йоӀах уйлаш е шийга ха йоацилга, «уж уйлаш лелхае гӀертар из, бакъда юха а догъухар из палате чуйоагӀалга, шийна а нанна а уллув латтилга… Из уллув йолаш мара догтийша хилацар, нанна кхерам ца хиларах». Нана енначул тӀехьагӀа, совгӀата дуфи а зизаш а дахьаш, Лейла йолча воагӀа Рашид, хӀаьта больница палаташ а, ийче а бӀаргадайча, хиннар дагадеха, гӀайгӀане верз. ТӀаккха оал цо ший дагахьа: «Дего со ца вехаре, сай лоӀамах цӀаккха а укхаза воагӀаргвацар со». Зухрас арадаьха йоахараш бахьан долаш, вошас, Руслана, халахетар дарах цӀагӀа яьгӀа, тӀаккха дас балха араялийтача, Лейлас Рашидах уйла ю: «Денош мара дац из бӀарга ца гуш дӀадахараш, хӀаьта сона деррига вахар долаш санна хет». Рашида шийна совгӀата денна хиннача дуфех а открытках а бӀаргкхийтача, цун сурт духьалъэттар, цун оаз хозаш санна хийтар, «из яр кӀаьда а шийх бӀуболийташ а йола оаз. ЙиӀий дог балано тоӀадир…». Рашида яздаьча каьхата тӀарча мугӀарех гуш да, Лейла санна из турпалхо а бала болаш волга, цига цо йоах йиӀийга: «Со бахьан долаш хоарцо лайнай Ӏа. Тешалахь, хьоначул аттагӀа сона а хиннадац из… Хьо йоацаш дола са вахар даьсса да, цун маӀан дац». Рашида а Лейлай а кхел харц наькъа тӀа яьккха, цар вахар хийцараш ба эггара кхоачарагӀа хила беза нах: Лейлай да Мувса-мовла, воша Руслан, эшача моттиге ший веший-воӀа оагӀув хьал ца лаьца Рашида даь-воша ТӀахӀир. ХӀаьта, автора эггара гоамагӀбараш, цу гӀулакха цо бехкебераш ба йоахараш, харц хабараш дувца нах. Лейла кхычахьа маьре дӀаенналга шийна хайча, из йодае дагадох Рашида, тӀаккха уйла ю даьй Ӏадатех, ший дагахьа цо йоах: «Из санна дола хӀама гӀалгӀаша дита моттиг яц». Из ваь, цун 23 шу диза ди да Лейла кхычахьа маьре йодар, кхело цунна «деннад эггара доккхагӀа дола совгӀат». Кхело ше бегвоахаш санна, иштта уйлаш ю турпалхочо. ХӀаьта, цун цӀагӀара дезал ваь ди дездеш истол а оттадаь, совгӀаташ а кийчдаь, хьежаш ба. Ший дог-уйла царна дӀа ца хойташ, цхьаккха а хӀама ца хилча санна, зӀамагӀча вежарий дог гӀоздоаккхаш, цӀай дӀахьу Рашида. Цун денал гойташ я романа из оагӀув. Луизас а Рахьима а шоашта могар дарах, Рашида уйла кхыйолча йоӀа дӀатӀайодац. Из догтийша хул кхыбола истий а бита волча Ахьмада Лейла а ютаргхиларах. Юххера а иштта хила а хул из. Наьнацара уйлаш а, йишийцара гӀулакх а – деррига бакъахьа леладе ховш зӀамига саг ше хиларга хьежжа, фуннагӀа цо даьдале а, даь сий де дезалга кхетадеш а ва Рашид. Бера хана денз, цӀаккха а ха енаяцар цунна из вицвенна. ТӀехьагӀа вайна гучадоал даьцара цун из уйла-нигат а. Цхьабакъда, да венна таьзет дӀадаланза да, хӀаьта, автора духхьала цхьан оагӀон тӀа массейтаза язду, Рашид а, Луиза а, даьна-баь вежарий а, шоаш цӀаккха а ца хиннача тайпара ираз долаш ба, яхаш. Таьзета тӀеххьарча бийсанна, Рашид цамогаш хул, диъ-пхи ди доаккх цо меттара ца гӀотташ. Цул тӀехьагӀа, «из айвелча «цӀай» даар а кийчдаь, гуллу дезал», – йоах автора. Кхета хала долаш хӀама да из а. Наьна-вешийца Мурадаца Рашидеи Луизаси леладу гӀулакх а деш дола къамаьл а да тамашийна, шоаш гӀалгӀай боацаш санна. Шийна еза йоӀ ювцаш Рашида наьна-вешийца юхь-духьала къамаьл хул, цу тайпара хӀама лоаман Ӏадатех бахача наьха хила йиш яц. Рашид денал а сабар а долаш зӀамига саг хилар гуш да медсестрай бехках нана енналга шийна хайча, цунна гешт де а, къинтӀеравала а магарах. Из санна дола хӀама нийслуш хул, из бехке ца озийтача, енначоа пайда мара зе даргдац цунах. ХӀаьта, Рашид къахетаме дог долаш а, Дала кхеллача хӀаман цхьатарра мах беш а саг хилар гуш да цо ше да волчара цӀавоагӀаш жӀали лозадича, из цигга ца улийташ, машинаца цӀа а дена, дарба а даь, из дезаш леладеш хиларах. Цу гӀулакхо из турпалхо дукхагӀа дег чу вужийт дешачунна. МоллагӀча сагах санна, цхьацца кхоачамбоацараш цох доахке а, къоначар цунгара масал эца мегаргдолаш дукха хӀамаш да. Из ва дешара тӀакхувш а, болх бе ховш а, нийса ваха гӀерташ а. Рашидаи Лейлайнеи юкъера безам цӀена гойтаб автора, цудухьа роман дешачоа уж турпалхой безалу. Мел дукха духьаленаш хиларах, шоай вахара дай ба уж.