cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Альманах
Альмана́х (хьадаьннад укх дешах: ألمناخ «айламӀилман ханорг») — дуккхача серешца арадувла а́рахецар; цхьан белгалонах вӀашагӀтехача литературне-исбахьален а/е Ӏилман-гӀордаьннача произведений гуллам ба (сборник).
ЧхьагӀалкх
ЧхьагӀалкх е ЦӀувзи (Шакал, Golden jackal) — дакхадийнат да пхьун дезала чура. Иштта, цӀувзеш (е чхьагӀалкхаш) Бертий ваьрах я.
1961 шу
1961 шера 17 африкера паччахьалкхено шоашта кортамукъале яьккхар, цу бахьан цу шерах цӀи тиллай «Африка Шу» (Год Африки) аьнна.
Соалораш
Соалораш (Martes, Куни́цa) — акха дакхадийнатий ваьр я Соалора (Mustelidae) яхача дезала чура.
Нарцисс
Нарцисс (Narcissus, Нарцисс) — Amaryllidáceae дезала чура цаӀ дакъа дола баьцовгӀай тайпа да.
Сурт оттадар
Нарциссаш ӀажагӀа а, кӀай а бесах нийслу.
Керттера оагӀув
<templatestyles src="Ло:Керттера/styles.css" />
НацакӀормацаш
НацакӀормацаш (Моли) — кӀормаций тоаба (Lepidoptera) чура зӀамигача садоалла хӀамай гуллама цӀи я. Цар дукхагӀа сарахьи бийсани лелду шоай дáхар. КӀормацаш дийнахьара а бийсанара хилар декъадалар дика даьржа да, амма Ӏилмано деррига техка бакъдаь дац из.
КӀолх (маӀанаш)
КӀолх (я) (Ноль, ← nullus — никакой) маӀанаш хул:
Шахьар
Шахьар (шаха́р,, ) — ши маӀан дола термин я:
Яхьарат
Яхьарат — моллагӀча яхье котало яккхача луш дола совгӀат.
Дош
яхьарат, -аш (да, да)
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Яхьаш
Шанхай
Шанха́й (чин.. 上海, пиньинь: Shànghǎi) бахача наьх дуккхал лоархӀаш хилча эггара йоккхагӀа йола пхьа я Ченкехьа а дуне тӀа а. Из улл Янцхий фордах кхетача моттиге Ченкехьен малхбоалехье. Баха нах — 24 152 700 саг (2015 ш.).
Эрз
Эрз ба (Камы́ш, ) — дукха шерашка дахача а цхьан шера дахача а баьцовгӀий ваьр я Шарша дезала чура.
Бокъонца дола таьрахь
Бокъонца дола таьрахьаш (Натуральные числа ←  — естественный) — дагардеча хана шоаш хьахула таьрахьаш да (масала, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9…). ДукхагӀа хулаш латтача дерригача бокъонца долча таьрахьий аргӀах бокъонца бола мугӀ (натуральный ряд) оал.
Боеъонца дола таьрахьаш Ӏооттаде ши никъ ба:
Хьалхарчунга диллача бокъонца долча таьрахьий аргӀа цхьаннегара йолалу, шоаллагӀчунга диллача - кӀолхагара.
Шувцарехье
Шувцарехье (я), Шувцархой мохк (ба) (die Schweiz, Suisse, Svizzera, рм. Svizra), официальни цӀи — Швейца́рски Конфедера́ци (Schweizerische Eidgenossenschaft, Confédération suisse, Confederazione Svizzera, рм. Confederaziun svizra'') — паччахьалкхе я Малхбузера Европе.
Бокъонца дола таьрахь
Эрсий Ӏилманхой хьалхара маӀане кхетаде Ӏемаб бокъонца дола таьрахьий маӀан.
Вики
Ви́ки  — пайдаэцараш шоаш хувца йиш йола чудар дола веб-оагӀув я. Текста форматировани а тайп-тайпара объекташ цу текста дӀачуяхар а ду вики-разметках пайда а эцаш. Цу принципаш тӀа болх бу Википеде а Викимедиа Фонда кхыйола проекташа а.
Суомий мохк
Суомий мохк (Suomi, Finland, Финля́ндия – ) — паччахьалкхе я ГӀинбухера Европе.
Спаржа
Спаржа (Спа́ржевые, Asparagaceae) — цхьа дакъа долча баьцовгӀий дезал ба Спаржа зизай (Asparagales) аргӀах.
Бешлелаяр
Бешлелаяр (Садово́дство) — баьцовгӀаш кхедара отрасль. Цун декхараш да:
ГӀазакхой мотт
ГӀазакхой мотт (, Каза́хский язы́к) — мотт ба гӀазакхоша бувцаш. ГӀазакхстанен паччахьалкхен мотт лоархӀаш ба. КӀаьзахстий мотт бувцаш 10 000 000 саг ва.
Ү (кириллица)
Ү, ү (нийсса У) — шеръяь йолча кириллицан алап. Цо маӀан ду хьалхарча мугӀара къайла мукъа оаза́. Латиница чурча доккхача Y алапа́ из тара дале а, уж тувладе мегаргдац.
ЖӀаргахой
ЖӀаргахой (ба) (Христиани́н) — жӀаргахой ди лелабеш бола нах.
ХӀанзарча жӀаргахой социале куц
Вай хана 2,3 миркха жӀаргахо вáх, берригача 232 мехка зе йиш а йолаш. ДукхагӀа мел бола жӀаргахой (64%) пхьанашка (гӀалашка) бах. ЖӀаргахой юкъера ха - 30 шу да.
Шекар
Шекар (хӀин: शर्करा (śarkarā), Ӏар: سكر‎‎ (суккар), эрс: Са́хар) —- мерза кхача юкъера хӀама я.
Зем бе
Домшекар
Проект:КъамаьлӀоморг
Теркалде: къовлоргаш чу «(...)» йоалаяьй кхалсагага е шиннел дукхагӀа болча нахага оалача хана лелаю хандешай формаш (масала, «йийрза», «дийрза», «йойла», «долда», иштта кхы а.).
Даькъалдувцар • Поздравление
• МоллагӀча цӀайца саг даькъалвувцаш иштта оал: «Аз даькъала вувц хьо фунаьхкдаьча цӀайца (денца)!» • Поздравляя человека с каким-либо праздником говорят так: «Я поздравляю тебя с таким-то праздником (днём)!»
Ваь ди • День рождения
Бер дар даькъалдувцар / Поздравление в связи с рождением ребёнка
Ш
Ш ш (Ш ш) — шовзткъа кхоаллагӀа алап да, гӀалгӀай абате чу. Вешта эрсий абате юкъе ткъаь ялхаллагӀа алап мара лоархаш дац.
Назарет
Назаре́т (נָצְרַת, Нацра́т; الناصرة, ан-На́сыра; Ναζαρέτ ; Nazareth) — Жугтече гӀинбухера пхьа. Керастий супа пхьа я из, лоадамах кхоллагӀа я Байтулмакъдисеи Вифлеемеи тӀехьа. Инджила тӀа яздаьчох, укхаз хиннад Ӏийса Пайхамар воагӀаргволга хоам бар цун наьнага Марьямага, иштта укхаза дӀадахад цун бера ханара шераш (цу бахьанах цун цӀи йоаккхаш хиннай «назаретхо» е הנוצרי — «а-ноцри», из яхилга да «Нацрат пхье вáхаш вар»).
Чоапилгаш
Чоапилгаш (Coleoptera, Жесткокры́лые, ) — садоалла хӀамай тоаба я.
ВирбаӀ
ВирбаӀ — (лаьт: Onopordum, эрс: Татарник) — 40 бӀаса чулоацаш, шиъ шу е дукха шераш дахаш дола малхаоамалий дезала, баьцовгӀа да.
Шера ханаш
Шера хáнаш (Времена года, Séason) — цхьан шера цикл бехкама (условно) éкъаш йола йиъ мур.
Шоа
Шоа (Сычуг) — нух хьекхадерий гийга дáкъа да (нух хьекхадерий йиъ камер йолча чоалханеча гийга тӀехьара йиълагӀа ралс).
Воатагар
Воатагар (я) (лаьт: Crocodylia, Loricata, эрс: Крокодил) — ХинпӀендарий лагIo чулоаца аькха. Царна эггара кхоачара долаш дола укх дуне тӀа садоахарг — оалхазараш да.
ВирбаӀ
Бecсаш
Йилбазий вирбаӀ
Воатагар
Даар
Воатагараш бийсан дӀаюлаю шoaй чарахьал. Цара дуара хӀама чкъаьра да. Амма новкъа тӀа сага нийслуш хилча е кхы дола шоашта кӀал дусаш дола оакхар дуa цара.
Яхьаш
Яхьаш (соревнова́ния) — шоаш тӀех хилар дӀагойтар духьа е цхьа котало яккхара духьа духьалъбовлар.
Шера ханаш
Шера ханаш хул:
Крупнов Игната Евгений
Крупнов Игната Евгений (Евге́ний Игна́тьевич Крупно́в) — советий эрсий археолог ва, тархьара Ӏилман доктор (1961), профессор (1964). Нохч-ГӀалгӀай АССР-еи (1964) ГӀаьбартой-Балкъарой АССР-еи (1967) Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна саг ва.
Яхьаш
Дош
яхьаш (я)
Нарсий аьрхӀ
[[Image:Illustration_Anethum_graveolens_clean.jpg|right|thumb|230px|Нарсий аьрхӀ (Anethum)
Яхьаш
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Яхьаш
Ялх (дош)
Ялх (Шесть, Шестёрка) — цӀердош да, 6 таьрахьа тарлуш дола.
Доврбиканаькъан Албаста ГӀаз-Мухьмад
Доврбиканаькъан Албаста ГӀаз-Мухьаммад (Даурбеков Гази-Магомед Албастович) — эггара хьалхарагӀа хинна белхаговза суртанча ва ГӀалгӀай Мехка.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен суртанчаш
Шоа
Дош
Шоа ба (цхь. т.)
Къаспий форд
Къаспий форд (эрс. Каспи́йское мо́ре) — Дунен тӀа эггара боккхагӀа бола къаьста ула Ӏам, иштта из лархӀа йиш я бӀарчча форд санна. Из ул Европаи Азии хотталуча. Къаспе чура хий диро́ да — 0,05 ‰ Идала даьрже долча, 11—13 ‰ я зӀилбухе-малхбоалехьа.
Шера ханаш
ТӀатовжамащ
Ш ОагӀат:Ха
Гидуарг (ваьр)
[[File:Helianthus annuus 001.JPG|thumb|
ЦӀа: Эукариоташ
Доалаче: БаьцовгӀаш
Ралс:  Зиза тохаш дола
Шоа
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнатий анатоми
Гидуарг (ваьр)
Класс:  Ши дакъа дола
Спорт
Спорт (sport, лоацдаь дош да, хьадаьннад хьалха хинна къ. фер. desport деша тӀара — «ловзар», «сакъердам») — цхьацца бокъонашца бола оттабаь наьх болх ба, цар дегӀа низи хьаькъали вӀаши дистарах латташ. Иштта, спорт аьнна оал из болх кечбарах.
Нарсий аьрхӀ
Домен: Эукариоташ
ГӀалгӀай цӀи
«ГӀалгӀай цӀераш» — дуккха хана денз гӀалгӀаша техка къаман цӀераш.
Нотр-Дам-де-Пари
Нотр-Дам-де-Пари е Парижа Даьла Наьна Элгац (Notre-Dame de Paris, Собо́р Пари́жской Богома́тери) — Париже йоалла католикий элгац. Ференгий нанагӀала символ санна лоархӀаш я.
Хьалхара юкъарле
Хьа́лхара юкъарле (Первобы́тное о́бщество) — йоазув хьакхоллале хинна мур я адамлен тархьаре. Йоазув кхеллачул тӀехьагӀа аьттув хул Ӏояьздаь долча хьасташ (источникаш) тӀа бух а бола тохкамаш де тархьара́. Цу заман чухьа Ӏояздаь хинна хьасташ доацандаь, цу замах бола хоам хьаийбу укх тайпарча Ӏилмашца: археологи, этнологи, палеонтологи, биологи, геологи, антропологи, археоастрономи, палинологи.
Чуранаькъан Мухьмада Рамзан
Чуранаькъан Мухьмада Рамзан (Цуров Рамзан Магомедович) (ваьв наджгоанцхой бетта 8 дийнахьа 1966 шера, ДжӀайраха) — гӀалгӀай оазархо, йоазонхо. ГӀалгӀай паччахьалкхен гимн язъяьр ва.
Гидуарг (ваьр)
АргӀа:  Астра зизай
Спаржа зизай
Спаржа зизай (Спаржецветные, Asparagales) — цхьа дакъа дола баьцовгӀий аргӀа я.
Дели
Де́ли (दिल्ली, Дилли ; пандж. ਦਿੱਲੀ; دِلّی; Delhi) — ХӀиндехье йоккхалах шоллагӀа йоагӀа пхьа (Мумбаи яьлча). Къаман керттера гом Дели яхаш ба гом. Уллаш я ХӀиндехьен гӀинбухе Джамна яхача берда тӀа.
Вьетнам
Вьетнам (ше цӀи — Việt Nam, Вьетнам) — паччахьалке я Азин зӀилбухье-малхбоалехьа уллаш, ХӀиндочинхой ахгӀайре тӀа.
Венера
Вене́ра (я) Сахула Се́дкъа (ба) — Малхагахьара шоллагӀа дуне. Меркурецеи, Лаьттацеи Мингалцеи из лаьттан тоабах долча дуненашта юкъедехьад. Цох цӀи тиллай ширача румой Венера яхача безама аьлий цӀерах. Символ:.
1992 шу
ООН-о кхайкадаьд ер шу айлама Халкъашта юкъера шу да аьнна.
ЧӀагаргаш
ЧӀагаргаш е Боккъонца дола чӀагаргаш (Hirundo, Ла́сточки) — oалхазарий ваьр да ЧӀагарга дезала чура.
Попа (сом)
Попа (ба) (Бу́ковый оре́шек) — поп яхача гаьний сом ба.
Хьалхара юкъарле
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Хьалхара юкъарле
Шера ханаш (маӀанаш)
Шера ханаш, е сезонаш — ханорга е мехкала белгалонашца оттадеш дола шера 4 да́къа.
Сом
Сом (Плод, fructus, καρπός) — зиза тохача баьцовгӀай генеративни маьже. Из эшаш я цунна чухьнахьа генаргаш хьахургдолаши, уж лорадергдолаши, дӀа-хьа даржаргдолаши.
Бовнаш
Бовнаш, Ӏилмангахьа кхы а оал «бовний» (Совы, ;  ← хьадаьннад Strix «неясыть» яхачох) — бовна куце тоабан акха оалхазарий дезал. Бовнех лоархӀаш да кхы а ваьраш, масала, лергашбовнаши, царгашкаши, миккхалаши, эрсий меттала неясыть яха бовнаши.
Солсамекхаш
[[File:Green Needle Grass.jpg|250px|thumb|Cолсáмéкхаш
Шийла тӀом
Шийла тӀом
ГӀажара-Юрт
ГӀажара-Юрт (Нестеровская) — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.
Бусалбаш
Бусалба саг е бусалба (ва), дукх.т. бусалба нах е бусалбаш (ба) (Мусульма́нин, مسلم [муслим], кхалсагах: [муслима(т)]) — ислама тӀехьава́зар; ислам леладеш вола саг.
Даьла
Даьла (الله, Бог) — Бусалба, Жугта, ЖӀаргахой динашка эггара чӀоагӀагӀа бола лакхера низ.
ГӀажаш
[[File:Domestic Goose.jpg|thumb|300px|
Венера
Венерайга шоаш хьахинна новкъараш дац. Малхаи Беттаи тӀехьа эггара сийрдагӀа къаьга хӀама я из сигала.
Гидуарг (ваьр)
Ваьр: Гидуарг]]
Гидуарг (Heliānthus, Подсо́лнечник) — баьцовгӀий ваьр я «Астрай» яхача дезала юкъейоагӀаш.
Суртанча
Суртанча (Художник) — моллагӀча хӀаман сурт диллара искусство лелаю саг ва.
ТӀоалд
ТӀоалд (Хо́бот) е тӀоалдилг (хобото́к; лат. proboscis) — шийца шолларг йоацаш маьже я дийнатий дегӀа хьалхашкахьа ягӀаш.
Оахаранаькъан Бачий Хьажбикар
Ӏоа́харана́ькъан Бачий Хьажбикар (Ахриев Хаджи-Бекр Бачиевич) — ГӀалгӀай мехка эггара хьалхарагӀа хиннача белха-говзала суртанчаех ва.
Човка
Човка (Corvus frugilegus, Грач) — шера дӀа-хьадаьржа oалхазар да Евразе ХьаргӀаш яха ваьра чура.
4 кур
«4 кур» (4 Blocks, 4 квартала) — немций сериал. Керттера турпалхо — зуламхой фусаман баьчча вола Али «Тони» ХӀамади. Харц никъ бита а бита, гӀишлонашца базар е гӀерташ ва из, амма базар ергйолаш "Aufenthaltsgenehmigung" яха каьхат деза цунна.
ГӀалгӀай цӀи
А
МаӀача наьха цӀераш
Коара хьазилг
Коара хьазилг, Коара хьаза (Домо́вый воробе́й Passer domesticus) — боккъонца долча хьазий (Passer) ваьрах йола эггара яьржа кеп. Из оалхазар хьазий (Passeridae) дезала юкъедоагӀаш да.
ЦӀестарг
ЦӀестарг (Обыкновенная летя́га, е  ; Pteromys volans) — доккха доаца царгаш-йӀаьха дийнат да бӀарашдуарга яхача дезала чура. ЦӀестаргаш (Pteromyini) яхача кӀалдезалах вола цаӀ мара воаца викал. ЦӀестаргаш Ӏеш я Эрсече.
Попа (сом)
ТӀатовжам
ОагӀат:Сом
Дожар
До́жар (паде́ж) флективни (синтетически) е агглютинативни оттам болча метташка — дешаш хувца грамматика оагӀат я цӀереи цӀерметтеи къамаьла доакъой а (цӀердош, белгалдош, таьрахьдош), царна гарга долча гибридни къамаьла доакъой а (причасти, герундий, инфинитив, иштта кхычар а). Дожаро хьагойт цу Ӏохьоахадаьча къамаьла доакъоша предложене чу лелаеш йола синтаксически а, семантически а роль.
Венера
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дуненаши новкъараши алапатах
Моаздак
Маздак (Моздо́к, Мæздæг) — ГӀинбухерча ХӀирийчера пхьа. Маздака шахьара административни юкъ я.
1992 шу
Советий ханна тӀехьайоагӀа зама йолаялара хьалхара шу.
6 (маӀанаш)
6 — дагарг я, массехк маӀан дола термин а я.
4 кур
2017 шера денз сериал хьахьокх TNT Serie.
Нарсий аьрхӀ
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Судан
Суда́н (السودان), бӀарчча цӀи — Республика Судан (جمهورية السودان [Джумхурийат ас-Судан]) — паччахьалкхе я Малхбоалера Африке.
ГӀалгӀай цӀи
А
ДӀаьхача «а»-ца дӀайолалуш:
Áлсабик, Áлбаст, Áлхаст, Áназ, Áкхи, Áрса, Áрсакхи, Áрсгири, Áрсамак, Áси, Áстаро, Áтаби, Áзамат, Áчамаз.
ГӀажара-Юрт
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
Аптараш
Аптараш (Гие́ны, Гие́новые ; Hyaenidae) — дулхах дажача дакхадийнатий дезал ба кӀалтоабан чура.
Дожар
Белгалдаккхар
ОагӀат:Дожар
ДаьттагӀе
Да́ьттагӀе (Даттых) — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.
Бусалбаш
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ислама терминаш
Нарсий аьрхӀ
Отдел:  Зиза тохаш дола
Оахаранаькъан Бачий Хьажбикар
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен суртанчаш
ЧӀагаркӀалг
ЧӀагаркӀалг (Convallária, Ла́ндыш) — цхьа дакъа долча баьцовгӀай ваьр да Спаржа (Asparagaceae) яхача дезала чура.
ТӀоалд
Дош
ТӀоалд (я) / тӀоалдаш (я)
Коара хьазилг
Саг вахача цӀен йисте Ӏеш долча эггара цӀихезача оахазарех да коара хьазилг (укхазара я цун кепа цӀи «коара»). Из оалхазар дика довзаш да цун куцахи ший тайпара чӀир-чӀир яхарахи.
Чокхи
Чо́кхи (да) (Черкеска, гӀаьб: Цей, нох: Чокхиб, гур: ჩოხა, xIир: Цухъхъа) — Кавказа къамашта юкъе даьржа хинна маӀача наьх тӀера барзкъа. ГӀалгӀаша иштта «чокхи» оал кхалнаьх тӀехьнахьарча дувхарах а.
ДаьттагӀе
Географи
ДаьттагӀе Фортан аьрда берда тӀа улл. Гарга яда юрташ: малхбузехьа — Мужече (9 км кӀезигагӀа), гӀинбухен-малхбузехьа — Галашке (машенновкъа гӀолла эггара гаргагӀа я), зӀилбухен-малхбузехьа — ЮртетӀеи, Аьге-ЧӀожи, ЦӀеча-Ахкеи.
Вьетнам
ТӀахьожаяргаш
ОагӀат:Мехкаш
Проект:КъамаьлӀоморг
Белгалдаккхар
ОагӀат:Википеди:Википеден чулоацам
Сом
Дуккха сомаш боккха пайда боалла кха́ча ба, цул совгӀа царех молхаш а, басараш а, кхыйола хӀамаш а е йиш я.
Солсамекхаш
Домен: Эукариоташ
ГӀажаш
Домен: Эукариоташ
Тип: Хóрдай
Класс:  Оалхазараш
Тоаба: ГӀажа куц
ДаьттагӀе
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
ГӀалгӀай цӀи
А
Лоацача «а»-ца дӀайолалуш:
Нарсий аьрхӀ
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀ:  Зонтика зизай
Дезал: Зонтични
Тайпа: Нарсий аьрхӀ ]]
Нарсий аьрхӀ (Укро́п, Anéthum) — цхьа вид мара йоаца цхьан шера дахаш баьцовгӀай тайпа да Зонтични дезала. ЦаӀ мара йоаца вид — Бешара нарсий аьрхӀ (Anethum graveolens).
ГӀажаш
Дезал: Боабашкий
Тайпа: ГӀажаш]]
ГӀажаш (Anser, Гуси, Anser) — гӀажа куца тоабах йола боабашкий дезала чура нек деш дола оалхазарий тайпа да.
Чокхи
Чокхи леладеш хиннад: абазошеи, абхазхошеи, аьдагӀашеи, гуржашеи, гӀалгӀашеи, гӀаьбарташеи, черсашеи, къаршашеи, нохчашеи, селашеи, хӀирашеи.
Лингвистика
Лингви́стика (от lingua — язык), моттбовзар (языкозна́ние) — метташ тохка Ӏилма.
Из Ӏилма тохкаш да ше хьахинна сага мотти дунен тӀа мелдола метташи.
Лингвистика тохкаш Ӏилманхой-лингвисташ ба.
ТӀатовжам
ОагӀат:Лингвистика
Чокхи
Карарча хана цӀагӀа а ара а леладеча барзкъех ца лоархӀе а, чокхи леладеш да цӀай-дувхар санна.
ГӀалгӀай маӀача наьх чокхи
ГӀалгӀай къаьнарча чокхех ховш дукха хӀама дац. Я. Потоцкийчунга чокхи тӀадувхача гӀалгӀачун сурт да, цига уръоттабаь качмат а болаш да из, черсий цхьацца долча чокхешта тара. Цул совгӀа, Л.Л. Семенова маьлхарча кашамашка лехача чокхех а а́ла доагӀ, XVI—XVIII бӀаьшерашка йилла йола. Кораденар даьрех даь е тхан маӀача наьх дувхар да, а́ба (халат) аьнна цӀи йоаккх цо цох. Цунах кхетаде доагӀ из ше́ра хинна хилари, XIX-ча, XX-ча бӀаьшерашка леладаьраш санна теӀа ца хилари.
Чуранаькъан Мухьмада Рамзан
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
Корсам
Корсам е МаӀа корсам (Ель, Pícea) — даим баьццара йолча корса гаьний ваьр я Дийхка (Pinaceae) яхача дезала чура.
Суртанча
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Сурт диллара исбахьале
ЖабагӀийнаькъан Ийже Висангири
ЖабагӀийнаькъан Ийже Висангири (Джабагиев Вассан-Гирей Ижиевич) — гӀалгӀай Ӏилманхо, паччахьалкхен а юкъара а къахьегамхо.
Вахар
Ший хана Мочкъий-Юрта гӀалгӀай Съезде къамаьл даьча Висангире дунен чу эттача юкъара-политикай хьалах аьннар а хьатӀаийцадац гӀалгӀай къамо. «Тхона паччахьал де воалла хургва хьо, ЖабагӀа Ийже воӀ. Эшац Ӏа тхона яхар — аьннад цар — Большевикаша яхар дергда оаха» аьннад оалар вай боккхагӀчар. ХӀаьта ховш ма дий Ийже Висангире кхыча паччахьалкхе дӀавахалга.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой ОагӀат:Россе имперен Ӏилманхой ОагӀат:Россе имперен политикаш ОагӀат:Буро тӀара реальни училище яьккхараш ОагӀат:Лоамара республика доалчен доакъашхой ОагӀат:Зинджирликую кашамашка дӀабехка боахкараш ОагӀат:Эрсечера Туркий мехка баха дӀабахараш
Сом
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Сом ОагӀат:Ги
Форда тӀехера лакхал
Форда тӀехера лакхал (Высота́ над у́ровнем мо́ря, высота́) — лаьтта тӀара моллагӀа йолча меттига́и лакхала чот дӀайолалучара́и (дӀайолалу меттига́) юкъера йола башхало линейни йистар да. ДӀайолалуча моттиге (в исходном пункте) йола лакхал кӀолха́ (йоаценна) нийсса я.
Коара хьакха
Коара хьакха (Дома́шняя свинья́, ) — хьакхинг яьттӀа доккха дийнат да, нала кӀалкеп я. КоатӀара хьайба да 7 эзар шу хьалха денз. Хьакхарч дукхагӀа яьржа я Малхбузеи, Малхбоалера Азеи, Океанеи мехкашка.
Нилхий
Нилхий (да) (النيل, Ан-Нийль ; ингал. Nile ) — дуне тӀа дӀаьхагӀа долча хих да аьнна, лоархӀаш дола Африке дода хий,. «Нил» яха дош хьадаьннад «Нейлос» яхача яний меттала хин цӀерах.
Солсамекхаш
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Отдел:  Зиза тохаш дола
Класс:  ЦаӀ дакъа дола
АргӀ:  Ялата баьца зизай
Дезал: Ялата баьцаш
Тайпа: Cолсамекхаш ]]
Cолсáмéкхаш е Оагарбуц (Ковы́ль, ) — дуккха шерашка даха баьца баьцовгӀа тайпа да дезала чура.
ТӀахьожаяргаш
О ОагӀат:БаьцовгӀаш
ТӀоалд
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнатий анатоми
1960-гӀа шераш
1960-гӀа шераш (1960-е годы) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1960-гӀча шера денз 1969-гӀа шу кхаччалца.
ГӀалгӀай цӀи
А
Або, Абкур, Абукар, Абубакар, Абали, Абачи, Абаьд, Абзо, Абсалкъа, Абуязит, Ака, Акоп, Акхмарза, Али, Алабик, Аланбик, Аламкхаз, Албаст, Алом, Анзовр, Андарбек, Андаркъа, Ахьти, Аппаз.
Кхалнаьха цӀераш
Áйбал, Áйбат, Áйсет, Áчи, Áсет, Áта, Áза
Аь
МаӀача наьха цӀераш
Аьлгаз, Аьлбоарз
Кхалнаьха цӀераш
Б
МаӀача наьха цӀераш
Бадиг, Бамат, Баматгири, Баца, Боскар, Бота.
Кхалнаьха цӀераш
Ж
МаӀача наьха цӀераш
Берцакхокха
Берцакхокха (Снеги́рь, Pyrrhula pyrrhula) — дека оалхазар да берцакхокхарчий ваьрах (Pyrrhula), вирхьазилга дезала чура.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
ГӀалгӀай цӀи
Ж
Жамбика, Жассет, Женя.
З
МаӀача наьха цӀераш: ЗагӀи, Заур, Зовр, Зураб,
Кхалнаьха цӀераш: Залина, Зарема
С
Кхалнаьха цӀераш:
Х
МаӀача наьха цӀераш: Хамарз, Хамбор, Хьамзат, Харон, Хас, Харс,
Кхалнаьха цӀераш: Хазули, Хоза, Хозни, Хозиг, Хозниг,
Форта
Форта е Фарта (да) (Фортанга, Марта) — ГӀалгӀайи Нохчийи мехкашка дода хий. Эса аьтта га да. Форта 69 км дӀаьха да; бассейна майда 525 км² я.
Географи
Цхьоройлоаман гӀинбухехьарча босенгара Ӏо а доладалийя, гӀинбухехьа ӀодоагӀ Форта. Хин даьрже ШаӀми-Юрта йисте я Эса 7,5 км аьттача бердага. Хий 69 км дӀаьха да.
Фортайистера нах баха моттигаш: Хьай, ЦӀеча-Ахке, Пхуматие, КӀотаргаштӀе, Мулкание, Мужак, Моштие, Мерж, Дак-Йиххе, Хайхарой, ГератӀе, Эгичож, Эгибосс, ДаьттагӀа, Белхара, ГӀандал-Босе, Аьрште, Издиг, Футунч, ӀаькъатӀе, Берашке, СомайоагӀаче, МергастӀе, БӀумат, Оарштхой Форта, ШаӀми-Юрт.
Хин реестра чура дараш
Эрсечен паччахьалкхен хин реестра дараш хьагойт: Форта юкъедодаш да Малхбузен-Къаспий бассейна округа чу, Фортан хинбоахама дакъа да — Шолж, хин кортагара доладенна Шолжа-гӀалага кхаччалца.
Нарс
[[File:ARS_cucumber.jpg|thumb|Нарсаш
Инжир
Инжи́р (Инжи́р, ; Fícus cárica) — Дитткомара яхача дезала Фикуса ваьрах йола субтропикера баьцовгӀа я.
Нарс
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Отдел:  Зиза тохаш дола
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀа:  Ябакха зизай
Ваьр: Нарс ]] Нарс (Огуре́ц обыкнове́нный, Cucumis sativus) — цхьан шера дахаш дола баьца баьцовгӀа да, яхача ваьра кеп я  яхача дезала чура. Хаьсасомий культура лоархӀаш я.
ГӀумкий мотт
ГӀумкий мотт (ший цӀи — къумукъ тил, qumuq til) — гӀумкаша лебу мотт. Бувцаш ба ДаьгӀасте, Нохчийчен гӀинбухе-малхбоалехьа, ГӀинбухера ХӀирийчен Маздака шахьаре.
Аптараш
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Ишкол
Школа, е Ишкол, е Дешарле (я) (Шко́ла хьадаьннад σχολή, σχολά — «салаӀар, дешарах ва́лар, школа» яхачох) — юкъара дешар луш йола дешарче я. Шерача маӀанах «школа» е «ишкол» аьнна ала йиш я моллагӀча дешарчех (мукъама школа, исбахьлен школа, спорта школа, и. кх.).
Белгалдаккхар
ОагӀат:Дешар
Россе импери
Россе импери (Росси́йская импе́рия) — шера денз 1917 шера Саь-кура гӀовттам хиларца Россе республика хьакхоллалца хинна йола паччахьалкхе я.
Нилхий
Дукха хана денз Нил Лаьтта тӀа эггара дӀаьхагӀа дола хий да аьнна лоархӀар. Цун йӀоахал 6670 гаргга километр я. Цхьабакъда, тӀехьарча хана тайп-тайпарча тохкамхоша йоах эггара дӀаьхагӀа А́лмазхий да. Укаяли яхача хица цхьана Алмазхин дӀоахал 7 эзар совгӀа километр хул, Берлинагара Нью-Йоркага кхаччалца болча наькъаца диста йиш я из.
Россе импери
Импери хьакхайкаяьй шера ГӀинбухера тӀом чакхбалларца сенатарий дехарца эрсий паччахь Петра I «Ерригача россе император» яха титули «Даймехка да» яха титули тӀаэцарца.
Россе импери иллай Малхболерча Европеи, ГӀинбухерча Азеи, Юкъерча Европеи ГӀинбухерча Америкеи (1867 шу кхаччалца)
Россе импери лаьтта дукхалах кхоалагӀа хиннай адамлен тархьарах мел хиннача паччахьалкхенашта юкъе (Британий имперени Моалой исперени тӀехьа).
Импере да — Ерригача Россе император, цхьаккха тайпа духьале йоаца абсолюте доал долаш хиннав (1905 шера манифест арахецалца)
Форта
Хин реестра чура дараш
Паччахьалкхен хин реестра чура код — 07020001112108200005536.
Шиш
Шиш (, эрс: Азалия) —диважа дезала хоза зиза тоха баьцовгӀаш гувлаю цӀи я. Вай хана «шиш» дезал дӀадаьккхад, цун когаметта диваж оттадаьд.
Форта
Белгалдаккхар
ОагӀат:Дода хиш алапатах ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Аьрште
Аьрште (Аршты) — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.
Географи
ГаргагӀа яда нах баха мотттигаш: гӀинбухехьа — Чималх, гӀинбухен-малхбоалехьа — БӀумат, зӀилбухен-малхбузехьа — ӀаькъатӀе.
Баха нах
2010 шера ерригача Эрсече хьисап деш нах дӀаязбаьча хана эттача хьалах :
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Шинара
Шинара (Вторник, Tuesday) — оршотаи кхаьранеи юкъера кӀиран ди. Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран шоллагӀа ди лоархӀаш да.
1970-гӀа шераш
1970-гӀа шераш (1970-е годы) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1970-гӀча шера денз 1979-гӀа шу кхаччалца.
Аэробаш
Аэробаш (Аэро́бы ← αηρ — воздух и βιοζ — жизнь) — мукъа молекуляре кислород эшаш йола организмаш. Аэробаех да: дукхагӀа мел дола дийнаташ, деррига баьцовгӀаш, микроорганизмай доккха дола дакъа. Аэробаш массаза анаэробашта духьал увттабу. Молекуляре кислородаца болча бувзамах аэробаш бекъалу:
Кокаш чу декараш
«Кóкаш чу дéкараш» (Поющие в терновнике, The Thorn Birds, мадарра «кокай оалхазараш») — астралерча йоазонхочо Колин Маккалоу яздяь роман да. Кепатеха хиннад 1977 шера.
Романах бестселлер хилар. Лондонера цхьан университето баьча тохкама тӀатайжача, хӀара минот мел йоалл романа ши экземпляр ювхкаш я дуне тӀа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Фусамий сагаш
Дешарг
Къаьнарча ханашка гӀалгӀай лоам баьхача цӀанна́ха (цӀайна́ха) леладеш хиннача дешаргех джей оалаш хиннад, вай хана жайнаш дина дешаргех цӀийоаккхаш леладу.
Шоатта
Шоатта (Суббота, Saturday) — кӀиран ди да пӀаьраскан кӀиранден юкъе. КӀиран ялхлагӀа ди лоархӀаш да.
Этимологи
ГӀалгӀай метта дош чудаьннад гуржий меттагара. Гуржаша «шабати» оал. ХӀаьта цул хьалхагӀа гуржий метта жугтий меттагара чудаьннад из («шаббат»).
Тархьар
ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа латтача кӀирагахьа шоатта яхар ца хиларал совгӀа, ишта цӀи яккха мегаргдола ялхлагӀа ди а хиннадац. ЦӀи а, ди а (кӀиранди санна) керда юкъедаьккхача хӀамаех да.
Дунен къамашта юкъера шу
ООН Дунен къамашта юкъера шу (Международный год ООН) — Цхьанкхийттача Къамий Организацес (ООНо) оттадаь дола Дунен къамашта юкъера дагалоацама шу. ООН Генеральни Ассамблей резолюцешца кхайкаду из шу. ХӀара Дунен къамашта юкъечра шера́ ший тема хьахорж.
Дунен къамашта юкъера шераш
Къовлоргаш чу белгалъяьккхай ООН Генеральни Ассамблей резолюцен номери сессен номери.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дунен къамашта юкъера шераш ОагӀат:МугӀамаш:ООН *
Мехкал
Мехкал (да), иштта Ӏалама лоаттам (ба) (Кли́мат, κλίμα ) яхар соттам ба — маьлха зӀанараш нийсача тӀехенах саттар — дукхача шерашка (иттшерашка) латтача хаоттама система. Ӏалама лоаттамаи хаоттамаи юкъера башхало я хаоттам хӀанз, укх сахьате латташ дола хьал долга, хӀаьта хаоттама ший экам ба: температуран, тӀунала, тӀехар-Ӏена Ӏоткъама.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Ӏалама лоаттам
Коартол
Коартол (Solánum tuberósum, Карто́фель) — дукха шераш дахаш дола баьца баьцовгӀа да Цискакомарий дезала (Solanaceae), Цискакомара (Solanum) тайпа чура.
Джакарта
Джака́рта (я) (Jakarta, Jakarta; 1527 шерага кхаччалца — Сунда Келапа, 1619 шерага кхаччалца — Джаякарта, 1942 шерага кхаччалца — Бата́вия ) — ХӀиндонезехьен нанагӀалеи эггара йоккхагӀа пхьаи. острова Ява гӀайрен гӀинбухе-малхбузехьа улл реки Чиливунгхий (Кали Бесар) Явай фордах кхетача метте.
Майда — 664 км² (Пулау-Серибу гӀайренаш а лоархӀаш). Бахархой дукхал — 10 562 088 саг (2020). Айхе — 14 469,56 саг км². Динаш: 85,5 % — бусалбаш, 5,2 % — протестанташ, 4,8 % — католикаш, 3,5 % — буддисташ, 1 % — хӀиндуисташ.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Дер
Дер (да) (Де́ятельность) — субъекто (са доала хӀама) объектаца (дийнадоаца кхоллам) вӀаший бувзам хилара процесс. Из деча юкъа субъекто ший моллагӀа дола хьашташ кхоачашду, дагалаьцар Ӏалашду.
Дерах бола кхетам
Селлара хала хилар бахьан долаши соцашдоаца арахьарча хьа́ла хувцамаш бахьан долаши лохарча филогенеза стадешка денз гонахьарча дуненца бувзаман доаладара психикай кепаш хьахул.
Къаьстта маӀан да ориентира-тохкама дер дегӀадоаладар.
Сага къаьстта сина белгалонаши дегӀа белгалонаши хьахилараи дегӀаяраи керттера деран кеп - къахьегам ба. Къахьегамца цӀийх лета да кхыдоа дераш: ловзар, хӀама Ӏомадар. Социале-тархьаран боламца, къахьегамах "хаькъалцара болхбар(къахьегам)" хьахул, из да социумашта эшашдола теорецара дер. Дийнатий эволюцеца цар гонахьарча лоаттамца бола вӀаший бувзами, ориентира-тохкама дери халагӀеи халагӀеи хул.
Дер аьнна цӀи яьккха йиш я моллагӀча маӀан долашдоа хӀама дарах. МоллагӀдола "дер" деш вар - "дерхо"
Синонимаш
"Дер" яхача деша синонимаш - къахьегам, гӀулакх, болх, болам кхы а дӀ.
Кока
Ко́ка (Тёрн, е ; Prúnus spinósa) — йоккха йоаца кӀотарг я; кокаш  яхача ваьра кеп я.
Дош
Кока (я), кокаш (я)
Наьсарен шахьар
Наьсарен шахьар (Назрановский район) — ГӀалгӀай Мехка 4 административни муниципальни шахьарех цаӀ. Из улл республикан юкъеи малхбузехьеи.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Наьсарен шахьар
Ди-бийса (маӀанаш)
Ди-бийса:
Незабудка
Незабу́дка (Myosótis, къаьнарча эллиной дешаех «дахкий лерг») — баьца баьцовгӀий ваьр да Бурачникови дезала чура.
ТӀахьожаяргаш
Незабудкаш (эрс)
Дитткомара
Дитткомара (Ту́товые, ) — яхача аргӀах бола баьцовгӀай дезал ба. Цо чулоац гаьнаши, кӀотаргаши, лианаши, иштта нийлха баьцаши.
Цу дезала чу шовзткъа ваьр я, эзарал совгӀа кеп а я.
Б
Б б (Б б) — хӀанзарча дерригача кириллицай алапатий алап да. ГӀалгӀай алапата чу из кхоалагӀа алап да.
Анатолий Соловьяненко
Соловьяненко Бориса Анатолий (укр. Анатолій Борисович Солов'яненко) (1932-1999) — иллиалархо. СССРа Халкъа артист (1975).
Фонетика
Мукъача оазий раж
ГӀалгӀай метта мукъача оазий оттам чоалхане а баьржа а ба. Цунна чуйoarla цхьалха мукъа оазаш (монофтонгаш) а, цхьан дешдаькъах хула шолха мукъа оазаш (дифтонгаш) а. Цул совгӀа, дукхагӀйола лоацеи йӀаьхеи мукъа оазаш фонемаш я.
ГӀалгӀай метта укх тайпара фонемаш–монофтонгаш я: [а] – (йӀаьха), [а] – (лоаца), [аь, и, у, о, э].
[a:] — йӀаьха оаз, лохерча айдаларахи, тӀехьашкарча мугӀахи йола йӀаьха мукъа бордаза фонема я. Из хьахулаш бордаша дакъа лацац. Из а: массе позицешка нийслу [а:]та, д[а:]ттӀа, б[а:]га, бетт[а:];
[а] — лоаца оаз, лохерча айдаларахи тӀехьашкарча мугӀахи йола бордаза фонема я. Массе позицешка нийслу, масала: д[а]ха, б[а]га, [а]ла, в[а]ха, саг[а]л;
[аь] — лоаца а йӀаьха а хул, юкъерча айдаларахи хьалхашкарча мугӀарахи я. Бордаза оаз я, дийлача дешдаькъе латте, йӀаьха хул, масала: [аь:]ла, б[аь:]ри, л[аь:]ча, м[аь:]же, аьннанд[аь:]; къайлача дешдаькъе латте, лоаца хул, масала: м[аь]кх, м[аь]л, [аь]шк, п[аь]шк, [аь]рдиг, из цхьа фонема я;
[и] – лакхерча айдаларахи хьалхарча мугӀарахи йола фонема я. Бордаза оаз я, [и] массе позицешка нийслу, лоаца мара хилац, масала: кӀ[и]р, м[и]мар, м[и]ска, кӀ[и]нг, [и]ра, д[и]ра, талгӀ[и]. тӀорм[и];
ГӀалгӀай метта деша юкъе оазаша дӀалоацача меттигага хьежжа массехк редуцировании оазаш (фонема эршаш) белгалйоал: [а:], â, æ бе–башха йола оазаш я, маӀан къоастадеш, шоайла фонематически духьаллатт уж, масала: цу деш[а:] – деш[â] дакъа: сиха [да:ла] – кинижка [дала], кулгаш дил[æ] – кулг дил[а:]; доккха кх[а:], кх[æ] дац; деш[æ] кинижк[æ], ханнахьа [да:р], гӀулакхаш дукха [дâр], цӀенош [дâр] сиха хил[æ]р, [а] – йӀаьхеи, â – ахйӀаьхеи фонемаш я, масала, д [а:]р — д[â]р; [а] – яхача фонема эрш æ да, масала: сиха деш[â] – деш[æ] кинижка; [æ] чӀоагӀа редуцировании оаз я, юкъерча мугӀарахи юкъерча айдаларахи, масала, улгаш дил[æ], сатийна ал[æ]; [э] — бордаза, лоаца оаз я. Из юкъерча айдаларахи хьалхарча мугӀарахи латт, масала: I[э]ттӀа, [э]ззал.
ТӀатовжам
ОагӀат:Лингвистика
Дитрих, Альберт-Готтфрид
А́льберт Го́ттфрид Ди́трих (Albert Gottfried Dietrich, 1795—1856) — немций ботаник, миколог.
Дитрих Берлина Ботанически бéша (de:Botanischer Garten und Botanisches Museum Berlin-Dahlem) куратор хиннав, иштта хьехархо хиннав бешлелаяра ишколе Шёнеберг яхача пхье.
Кристоф Фридрихом Отто яхача Ӏилманхочунца цхьана «Allgemeine Gartenzeitung» издател хиннав.
Коата
Коата (Ateles) — приматий ваьр да гизга куце маймалий дезала.
Фонд Викимедиа
Фонд Викиме́диа (Wikimedia Foundation, Inc., дӀаалар, лоацца WMF) — коммерце йоаца дикаш ду организаци. Дукхача меттала йолча краудсорсинга вики-проекташ Ӏалашъю цо, царех я: Википеди, Викидошлорг, Викицитатник, ВикиӀаморг, Викитека, Викигид, Викиларма, Викидараш, Викикепаш, Викихоамаш, Викиверситет, Викимедиа Инкубатор, Мета-вики. Иштта, хӀанз болх беш йоацача Nupedia яхача энциклопеде проекта доалахо а хиннай.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Организацеш, 2003 шера хьаяь ОагӀат:Краудсорсинг ОагӀат:Хетта Америкерча Штатий коммерце йоаца организацеш ОагӀат:Хетта Америкерча Штатий интернет-компанеш
Дунен халкъашта юкъера Ӏалами Ӏаламцара ресурсаши лорадара союз
Халкъашта юкъера Ӏалами Ӏаламцара гури лорадара союз (Международный союз охраны природы и природных ресурсов, ; International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN) — дунен биобашхало хилара проблемаш гучайоахаш, царна терко еш йола халкъашта юкъера коммерце йоаца организаци я.
Ков:Ӏилма
*
Лоалахой Бийберда Ахьмад
Лоалахой Бийберда Ахьмад (Лологоев Ахмет Бибердович) —  мехкадаьттеи сийна доагами доахаш балхаш даь гӀалгӀай къахьегамхо ва. «Малгобекнефть» яхача организаце чу оператор хиннав.
1971 шера Мутт-хьал 30 дийнахьа Лоалахой Ахьмадах Социализма къахьегама турпал аьнна цӀи тиллай СССР Лакхерча Совета Президиума амарца. Цунца цхьана цунна еннай «Марси жӀови» («Серп и молот») яха дошо майдилг а Ленина орден а.
Бокъонцара бувзам
Бокъонцара бувзам (Правовая связь) — бокъон тӀа латта, цо Ӏалашбу бувзам ба. Масала, бӀорахол − сагаи паччахьалкхенеи юкъе бола бокъонцара бувзам.
РСФСР артиста балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна артист
РСФСР артиста балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна артист (Заслуженный артист РСФСР) — РСФСР Лакхехьарча Совета президиумо луш хинна сийлен звани. Белгалбаьннача бӀорахой карагӀдийна дика хӀамаш паччахьалкхенои юкъарленои тӀаэцар лоархӀаш хиннад из звани яларца. Звани дӀачӀоагӀъяь хиннай 1931 шера КӀимарса 10 дийнахьа.
ЦӀог-Ӏаьржа пхьагал
ЦӀог-Ӏаьржа пхьагал (Чернохвостый заяц), е Калифорнера пхьагал (калифорнийский заяц)  — эггара дукхагӀа дӀа-хьа яьржа пхьагалий кеп я. Ӏеш я Хетта Америкера Штаташкеи Мексике.
Форда га
Форда га (Зали́в) — декъача лаьттанна кӀоарга дӀачудодаш оакафорда, форда е Ӏама дáкъа.
Форда ганаш укх тайпара хул: бухта, борд, эстуарий, фьорд, лиман, лагуна, гавань.
Дунен оакафорд доккхагӀа дола ганаш да: Бенгалера форда га, Алаьскера форда га, Бискайски форда га, Доккха Астралера форда га, Гвинеера форда га.
Цхьайолча моттигашка «форда га» («залив») аьнна оал бӀарчча фордаш лоархӀаш долча объектех а (масала, Мексикера форда га, Гудзона форда га, Фаьрсечен форда га, Калифорнера форда га).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи
Ӏаьржа миха
Ӏаьржа миха (я), Ӏаьржа михаш (я) (То́поль чёрный е Осоко́рь Pópulus nígra) — михий ваьрах йола гаьний кеп я.
2-гӀа эзаршу
ШоллагӀа эзаршу (Второе тысячелетие) — ха-юкъ я вай заман 1001 шера наджгоанцхой бетта 1-гӀча дийнахьа денз 2000 шера оагӀой 31 ди кхаччалца.
Цу эзаршера кхыча дӀадахача эзаршерашка хьежача адамле чӀоагӀача боараме дегӀаер технически а социальне а. Иштта бахача наха дукхал а геттара алсамяьлар. Ӏилма чу цу хӀамах демографе эккхар (демографический взрыв) аьнна оал, из Лаьттан бахархой дукхахилар хӀанза а дóдаш да.
Трояны
Трояны — Полоний мехкара эйла. Мазовецки воеводства Домбрувски гмине, иштта цун юкъарче лоархӀаш я. Цига вахаш 520 саг ва (2011).
Ди-бийса
Ди-бийса (Су́тки, Day) — Лаьтта ший оасá гонахьа кхосташ йоаккхаш йолча мурá гаргга нийслуш бола хан дистара боарам ба.
АйламӀилма кхетамгахьа массаза ди-бийса оалаш да «маьлха ди-бийса». Каст-кастта ди-бийсах «ди» оал.
Ханорга деноех-бийсанах латт кӀираш а бетташ а.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ха
Немций мотт
Немций мотт (Неме́цкий язык, нем., произносится: ; deutsche Sprache, произносится: ) — мотт ба немцаши, австрицаши, лихтенштейнцаши иштта дуккхагӀа бола швейцарцаши бувцаш. Паччахьалкхен мотт ба Германеи, Австреи, Лихтенштейнеи, иштта Швейцарии, Люксембурги, Бельги чу официальни болча меттаех мотт ба.
Ди (Ӏаламий хилар)
Ди (Гром) — оазий хилар да Лаьттан тӀехар-Ӏанара чу. Ди къовкъар тӀоа сегарца цхьана хул. ТӀоа сегачул тӀехьагӀа цо ший гонахьара фо 30 000 °C дӀайха хьаду, хӀаьта из селлара сиха дӀохьалуш фо э́гаш тохалу. Раскаты грома возникают из-за того, что молния имеет значительную длину, и звук от разных её участков доходит до уха наблюдателя не одновременно. Возникновению раскатов способствуют также отражение звука от облаков и рефракция звуковых волн, распространяющихся по различным путям. Кроме этого, сам разряд происходит не мгновенно, а продолжается некоторое время.
Громкость раскатов грома может достигать 120 децибел.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ТӀехар-Ӏи ОагӀат:Совт ОагӀат:ТӀоа ОагӀат:Метеорологи ОагӀат:ТӀехар-Ӏанараца хула электрически хӀамаш
Ловца
Ловца (Пожелание)
ловца (ба) ловцаш (да)
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Къамаьла акташ ОагӀат:Хоза гӀулакх
Социализма къахьегама турпал
Социализма къахьегама турпал (Геро́й Социалисти́ческого Труда́) — лакхера звани я, СССР-е хинна 1938 шера денз 1991 шу кхаччалца. Къахьегам бар лакхерча боараме белгалдар.
Germplasm Resources Information Network
Germplasm Resources Information Network (GRIN, хеталуш дола таржам — Генетикацарча ресурсий хоамий маза (Информационная сеть генетических ресурсов) — дийнача организмах лаьца генетикарца хоам а кхыдар а онлайне гойташ йола хоаме проект я.
ЦӀокълом
ЦӀокълом (Ирбис,, иштта Снежный леопард; Uncia uncia, ) — циский дезала доккхача дегӀах дола дулхах дажа дакхадийнат.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Циский ОагӀат:Азера дакхадийнаташ
XX бӀаьшу
ШоллагӀча эзаршера тӀехьара бӀаьшу да.
Белгалдаккхар
ОагӀат:XX бӀаьшу
ГӀал
[[File:Moose superior.jpg|275px|thumb|right|
ЦӀа: Эукариоташ
Тайпа: Хорда
Класс: Дакхадийнатий
Тоаба: Хьакхинг яьттӀа
Дезал Саьрчий]]
ГӀал (Лось,, Elk) — хьакхинг яьттӀа дакхадийнат да, эггара йоккхагӀа йола кеп я «саьрчий» («оленевые») яхача дезала чура.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ГӀайре
ГӀайре (О́стров, Island) — лаьттан (ше хьахинна) да́къа да оакафорда чу, форда чу е до́дача хи чу. ГӀайрен гонахьа хий хул хӀаьта из ше хил лакхахьа айенна хул, эггара дукхагӀа хий дестара хана а тӀехь. ГӀайренаш гӀарел зӀамигагӀа хул (эггара йоккхагӀа гӀайре Гренланди лоархӀ, эггара зӀамигагӀа гӀарал — Австралел кхозза зӀамигагӀа я из). Цхьаь йола гӀайренаш а хул, вешта гӀайрений тоабаш а хул — гӀайрений цӀовнаш оал царех.
Хаоттам
Хаоттам (Погода, Weather) — моллагӀча моттиге къаьстта белгалъяьча хан юкъ чу гу йиш йола метеорологически элементай а, тӀехар-Ӏанара хиларий а хьокхамий гуллам ба.
Синоним (таксономи)
Сино́нимах биологе таксономе чу оал цхьан биологе таксонах йоахача шин а шиннел дукхагӀа а йолча цӀерах. «Синоним» яха дош хьахиннад укх шин дешаех: σύν «цхьана» + «цӀи».
Хаоттам
«Хаоттам» яхаш йоа поняти тӀехар-Ӏанара карара хьáлаца бувзам болаш я, из духьала я «Климат» яхаш йоа понятенна. Цун бувзам тӀехар-Ӏанара юкъера хьáлаца ба йӀаьхача хан мурах лаьрхӀа.
Синоним (таксономи)
Линней Карла 1753 шера денз, цун Species plantarum («БаьцовгӀий кепаш») яха болх арахийцача хана а, цул тӀехьагӀа а, бархӀ эзар гаргга кепа цӀераш техкай. Царех дукхагӀа яраш ца хувцалуш таханарча хана а лелаш я. Дале а деце а таксонех декъадалар а таксоний цӀераш а абсолютни яц. ЦӀерий раж ха дӀа мел йода хувцалуш я Ӏилма хувцадаларга хьежжа. Из бахьан нийслу дуккха синонимаш — тхьовре йовзаш йолча таксоний шоллагӀа цӀераш. Цу цӀерий массал алсамъювлаш я тахан а. Цхьа долча бесаех массехк итт синоним йоалаю.
Хаоттам
Хаоттама сурт оттаде йиш я тӀехар-Ӏанара Ӏоткъамацеи, фен температурацеи, фен тӀуналцеи, миха нидзацеи, морхаш йолаш хиларцеи,.
Миха
Миха (я), михаш (я) (То́поль, Pópulus) — гӀаьнаш легача гаьний ваьр я яхача дезала чура.
Иштта Михий ваьрах я: Ӏаьржа миха (тополь черный) акхтарг (тополь серый) тал (тополь белолистый)
Пайда
Михий дахча дайи, кӀайи, кӀаьдеи да, тоадеш хала дац. Михаех шера пайда эца кхоачам беча: каьхат хьадеча бийдал хул, цӀилеторгий мергӀилгаш цунах ю, иштта миха кетарза даьри хургдолаши, фанер дечаи, цхьалха мебели, херха кечалаши, кӀопилгаши дечаи эш. Лоаттам селлар во хиларахи геттара сиха лакхалуш хиларахи михий дахча кӀори, доси долаш леладу.
ЧӀонакаех шаькъа басар доккха, гӀаьнаех — ӀажагӀа.
Михий цхьаццайолча кепий дургал модз телача нокхарашта лу.
Ди (хан дакъа)
Ди (День) — малх хьакхетараи малх чубизараи юкъера хана юкъ я. Наггахьа «ди» яха дош нийсду «ди-бийса» яхача дешаца.
Кхерий зама
«Кхерий зама» (я) (Каменный век, Stone Age) яхача терминаца археологаша белгалйоаккх адамлен тархьаре маьхалий замал хьалха йоагӀа йоккха мур. Кхы а вай замал хьалха I бӀаьшера Тит Лукреций Кар яхача Ӏилманхочо хьоахадаьдар кхерах даь сага керттера герзи гӀирси долаш маьхалий заман хьалхагӀа цхьа ха хиннай аьнна.
Из кхерий зама хьакъоастае аьнна 1734 шера зӀил енар ва Францера антиквар Никола Маудел. Цо аьннар Ӏилман болх беш 1836 шера бакъдир Томсен Кристиан Юргенсен яхача Данерча археолого. Цо адамле дегӀадена еррига ха йийкъар 3 (кхаь) культурни-тархьара заманах (кхерийи, гезеи, аьшкани).
XIX бӀаьшера 60-лагӀча шерашка Джон Либбок яхача ингалсий Ӏилманхочо йийкъар кхерий зама дуккха зӀамагӀа йолча шин заманах — палеолити неолити.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Кхерий зама
Нигери
Ниге́ри (Nigeria ), Федерати́вни Респу́блика Ниге́ри (Federal Republic of Nigeria) — паччахьалкхе я Малхбузера Африке.
Т
Т т (Т т) —
Ков:БӀаргазем
Укх оагӀон тӀа хьагуллдаьд Википеде мел дола ковнаш.
Синоним (маӀанаш)
Сино́ним (дош хьахиннад укх шин дешаех: σύν — цхьана +  — цӀи):
Аматхананаькъан
Аматхананаькъан (Аматхановы) — Мохлой тайпанна юкъедоагӀаш дола ваьр.
ГӀалгӀай Республика Доалче
ГӀалгӀай Республика Доалче — ГӀалгӀайчен паччахьалкхен лакхехьара кхоачашдара маьже. Заьзганаькъан Идриса проспекта тӀа йоалл.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен политикай система
Советий Социализма Республикай Союз
Сове́тий Социали́зма Респу́бликай Сою́з (ССРС), иштта СССР, Советий Союз  — 1922-ча шера денз 1991-ча шерага кхаччалца хинна паччахьалкхе. Из иллай Малхбоалерча Европеи, ГӀинбухера а, цхьандаькъе Юкъереи Малхбоалерча Азеи.
ГӀалгӀай алапат
ГӀалгӀай алапат (Ингушский алфавит) — гӀалгӀай метта алапат. ХӀанзарча хана 46 алапах латт.
Микки Маус
Микки Маус (ва) (Mickey Mouse «Микки дахкилг») — Дисней компаненна дагавеха вола дукхача кинофаьлгий турпал. Адама таралеста йиткъача оазаца лувш бола дахкилг ба.
MycoBank
MycoBank — жӀаленускалий микологе номенклатурах долча хоамашта регистраци яра духьа а уж лорадара духьа а хьаяь проект я.
Булам
Булам ба (Бюдже́т) — моллагӀча субъекта (дезала, бизнеса, организацен, паччахьалкхен) хьатӀаденар (пайда) а дӀадахар а чулоацаш йола смета я. Из къаьстта цхьан мура́ оттабу, касттагӀа цхьан шера.
Эрсий меттара дош «бюдже́т» хьадаьннад къаьнарча нормандий «bougette» яхача дешах. Цига цун маӀан хиннад: «бохч», «ахча ула тӀорми/гали».
ГӀалгӀай Республика Халкъа Гуллам
ГӀа́лгӀай Республика Ха́лкъа Гул́лам (ба) (Народное Собрание Республики Ингушетия) — ГӀа́лгӀай Мехка паччахьалкхен лакхера бокъокхоллара (представительни) маьже.
Тахан ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллама 32 каь ва.
Тархьар
Хьалхарча ГӀалгӀай Мехка Парламента — Халкъа Гуллама хоржамаш хилар 1994 шера Саькур 27 динахьа. Халкъа Гуллама каь хила эттача 96 кандидатах хьахержав 27 саг. Царна юкъе: 21 гӀалгӀаи, 3 нохчои, 3 эрсеи. 3 кхалсаг а. Эггара зӀамагӀа волча каьн 29 шу хиннад, воккхагӀчун – 53 шу. Иштта царна юкъе хиннав 2 Ӏилмай доктор а.
Шолжа шахьар
Шолжа шахьар — ГӀалгӀай Республика административни муниципальни шахьар я. Из улл ГӀалгӀайчен малхбоале.
Диваж
[[File:Rhododendron-by-eiffel-public-domain-20040617.jpg|270px|thumb|
Домен: Эукариоташ
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Отдел:  Зиза тохаш дола
Класс:  Ши дакъа дола
АргӀ:  Вереска зизай
Дезал: Вереский
Тайпа: Рододендрон ]]
Диваж Рододéндрон (Rhododéndron) — вереский дезала баьцовгӀай тайпа да. Цо шийна чу гулъю 600 совгӀа видаш преимущественно вечнозелёных, полулистопадных и листопадных кустарников, изредка небольших деревьев.
Дийнаташ
Дийнаташ (Животные, Animals, Animalia) — ширача замалахь денз белгалйоаха организмай оагӀат. Вай хана биологе доалаче лоархӀаш я.
1910-гӀа шераш
1910-гӀа шераш (1910-е годы) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1910-гӀча шера денз 1919-гӀа шу кхаччалца.
Геза зама
[[Файл:World 2000 BCE.png|thumb|400px|
Боарза́ за́ма, Геза за́ма (Бро́нзовый век) — керттера маьхал боарза хинна адамлен тархьара чу хьакъоастаю ха. Из дувзаденна хиннад цӀасти оалуви яха маьхалаш тоадеш вӀашагӀъэдеш леладарца. Боарза зама (е вешта аьлча, Геза зама) хьалхарча маьхала заман шоллагӀа фаза я. Цул хьалхагӀа хиннай цӀаста зама. Геза заманна тӀехьа йоагӀ аьшкан зама. Геза заман хронологен ханаш: вай замал хьалха XXXV/XXXIII—XIII/XI бӀаьшераш.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Геза зама
Нитт
Нитт (Крапи́ва, Urtīca) — зизай баьцовгӀай тайпа да дезала чура.
ТӀахьожаяргаш
Н ОагӀат:БаьцовгӀаш
БӀарашдуарг
БӀарашдуаргаш (Бе́лки, Sciurus) — царгаш-йӀаьха дийнатий ваьр да бӀарашдуарга яхача дезала чура.
Кроме собственно рода Sciurus, белками называют ещё целый ряд представителей семейства беличьих из родов красные белки (Tamiasciurus), пальмовые белки (Funambulus) и многих других. Что касается собственно рода Sciurus, то он объединяет в себя около 30 видов, распространённых в Европе, Северной и Южной Америке и в умеренном поясе Азии.
Шолча
Шолча (лаьт: Salvia, эрс: Шалфе́й) — шолча тайпа, Лепоамалий дезала баьцовгӀа да.
Шоршал
Шоршалаш (лаьт: Turdus, эрс: Дрозды) — шоршала дезала, хьазилга кӀалдезала оалхазараш да. Дуне тӀа 62 бӀаса да.
Оазарле
Оазарле (Поэ́зия, ποίησις, «кхоллам, хьакхоллар») —
2019 шу
Кхы а ООН Генеральни Ассамблейс ший резолюцеца кхайкадаьд 2019 шу «Дунен къамашта юкъера химен элементий таблицан шу» да аьнна (International Year of the Periodic Table of Chemical Elements).
Россе Федераце из театра шу да аьнна оттадаьд.
ГӀалгӀай Мехка 2019 шу боштеи даь-наьна ваьрасал доацаш дисача бераштеи гӀодара шу аьнна кхайкадаьд.
Белгалдаьккхар
ОагӀат:2019 шу
Ферхаш (ваьр)
Ферхаш (Панте́ры; Panthera ← πάνθηρ < «эггара…» +  оакхар) — дегӀах доккха долча дийнатий ваьр я Циский дезала чу. Из ваьр латт тахан дахаш долча 4 кепах: цӀокъ (Panthera tigris), лом (Panthera leo), ферх (Panthera pardus), ягуар (Panthera onca).
Эдирне
Эдирне (я) (Edirne, Αδριανούπολη, Одрин) - Туркий мехкара пхьа.
ТӀатовжамаш
commons.wikimedia.org/wiki/Edirne
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт
Оахарганаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт (Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук имени Чаха Ахриева) — ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен Ӏилман организаци. Кхеллай 1926 шера Чантар 4 дийнахьа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайче дола Ӏилма ОагӀат:ГӀалгӀайче дола дешар
Мурилг
Мурилг е мордилг (кормушка) — дийнаташта даар чулоаттаду пхьегӀа а, иштта кхыча хьисапех (масала, дахчах) хьаяь а хӀама я. Мурилгаш тайп-тайпара хул. Масала, оалхазарашта (дукхагӀа алкхашкашта) хьаеш йола мурилг алкхашк-цӀалг да. Коа тӀара хьайбашта, масала, доахана хьай лоаттаду.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Биологи
Ниттий
Ниттий (Крапи́вные, Urticaceae) — зизай баьцовгӀай дезал да шийна юкъе гаогга 60 тайпеи 1000 види йоагӀаш, яьржа дукхагӀа тропикашка. Царна юкъера эггара цӀихеза ба нитташ, лапортеяш, иштта пилеяши солейролияши.
ГӀалгӀай меттала газеташи тептараши
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоам боаржабу гӀирсаш
Нимфалидаш
[[File:NovaraExpZoologischeTheilLepidopteraAtlasTaf53.jpg|240|thumb|
Домен: Эукариоташ
Дилижанс
Дилижа́нс (дош хьадаьннад carosse de diligence яхача дешаех) — пхьанашта юкъе нах дӀа-сахехкаш транспортий гӀирс я, иштта пхьашта юкъера юкъара транспорта кеп я. Цул совгӀа, дилижанс лоархӀаш я нахи поштеи дӀа-сакхухьаш хинна говрашца хехкаш дукха моттигаш йола файтон.
Нимфалидаш
Паччахьалкхе: Дийнаташ
Класс:  Садоалла хӀамаш
Тоаба: КӀормацаш
Дезал: Нимфалидаш]]
Нимфалидаш (Nymphalidae, Нимфалиды) — кӀормаца доккха тайп да 5000 бӀасаш ца. Ишта кӀормаций тайпагара нийсалу ТӀаусабӀаргаш а, ЗӀамига ЦхьогалакӀормацаш а.
Характеристика
КӀормаций доккхал юкъера хул. Цара хьадийла ткъамий йӀоахол: цхьачара 25 - 180 мм, дуккхагӀачара 50 -80 мм хул. Ткъамаш шера, тайп-тайпара бессаш долаш хулаш да. ДуккхагӀачара гаьнна никъ бе могаш да, масала Совди-кӀормац.
НӀовцискаш зӀамига а, доккха а нийслу. Уш 30 - 50 мм хул, тайп-тайпара бессаш а долаш.
ТӀахьожаяргаш
• Нимфалидаш
Дийнахьара кӀормацаш
[[File:Papilionoidea - samples.jpg|250px|thumb|
Домен: Эукариоташ
Паччахьалкхе: Дийнаташ
Тип: Членистоноги
Класс:  Садоалла хӀамаш
Тоаба: КӀормацаш
КӀалтоаба: МуцӀарг йола
ТӀехдезал: Дийнахьара кӀормацаш]]
Шураседкъа
Шураседкъа e Хьазилгшура (лаьт: Ornithogálum, эрс: Птицемле́чник) — xьазилгшура тайпа, Йакъунтбаьцашa дезала баьцовгӀа да.
Ӏалам
Ӏа́лам (Приро́да) — Айлама материальни дуне, вешта аьлча, Ӏалама Ӏилмай керттера йола тохкама объект.
Къамаьла юкъе «Ӏалам» яха дош каст-кастта леладу «наха кхелла мел доацар» яхача маӀане.
ТӀ
ТӀ тӀ (ТӀ тӀ) — кириллица алапаташкара шолха алап. Тахан леладеш да массехк метташка: абзой, агӀлой, аьдагӀий, гӀалгӀай, гӀазгӀумкий, гӀаьбартий-черсий, доаргӀой, лаьзгий, маӀарлой? мухӀдой, нохчий, тӀабасрой, цӀахбий. ГӀалгӀай алапата чу ткъаь ялхлагӀа алап да.