cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Богота
Богота (Bogotá; йилла́ча ханеи 1991—2000 шерашкеи — Са́нта-Фе-де-Богота́, Santafé de Bogotá) — Колумбе нанагӀала а, эггара йоккхагӀа йола пхьа а.
Баха нах — 7,4 млн саг (2011 шу).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Жакъоп
Жакъоп (Solánum melongéna, Баклажа́н, ) — дукха шерашка дахаш дола баьца баьцовгӀий кеп я Цискакомарий ваьра чура.
ЖӀали
ЖӀали (Соба́ка, Canis lupus familiaris) — коа тӀара дийнат, кара Ӏомадаьча дийнаташта юкъе (цискаш мо) эггара гӀордаьннарех лоархӀаш да (дийнат-компаньон).
ЖӀалеш маӀа е кхал хилар къоастаду: маӀачох «пхьу» оал (кобель, пёс), кхалчох «зуд» оал (сука). ЖӀале кӀоригех «кӀа́за»/«кӀа́зилг» оал. Уж а маӀа е кхал хилар къоастадеш хилча: «пхьаркӀа́за» оал е «зудкӀа́за».
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах ОагӀат:Дакхадийнаташ
Бурдолг
Бурдолгаш (Лету́чие мы́ши, Microchiroptera) — кулгаткъама тоабан Ӏимаьшкагара дӀа мел ийккха дийнаташ шийна чулоацаш цӀи я.
Оздой Мурада Ахьмад
Оздой Мурада Ахьмад (Оздо́ев Мура́д Ахме́дович) — зӀамагӀа лейтенант, Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема доакъашхо, фекемахо, Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 1995 ш. Села 8 дийнахьа (венначул тӀехьагӀа).
Ваьв Тушола 10 дийнахьа 1922 шера, Наьсаре, ГӀалгӀайче, Лоамарой АССР-е, РСФСР-е.
Кхелхав Саькура 25 дийнахьа 1999 шера ГӀалгӀай Мехка Наьсаре.
ФаччагӀа
ФаччагӀа (я) (Па́кля) — кӀомалахи гетахи кӀенжаш хьадоахаш совбаьнна лоацеи гӀожеи бола хьоаса.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:КӀомалах яь хӀамаши, полуфабрикаташи, напагӀеи
Жантати
Жантати (лаьт: Chenopódium, эрс: Марь) —- Жантати тайпа, Жантатбаьцашa дезала баьцовгӀа да.
Боккъонца дола хьазаш
Боккъонца дола хьазаш (Настоя́щие воробьи́, Passer) — дезалах дола оалхазарий ваьр. Цу дезала типични викал ва. Доккхий дац уж оалхазараш, лоаца цӀог а, лоацеи чӀоагӀеи зӀок а йолаш да.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
ГӀалгӀайчен герб
ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен тхьамагӀа, ГӀалгӀайчен тхьамагӀа (Государственный герб Республики Ингушетии, ) — ГӀалгӀай Мехка паччахьалкxен белгалонех цаӀ. ТхьамагӀа къоабалдаь дӀачӀоагӀдаьд 1994 шера август 26 дийнахьа.
Сурт оттадар
ГӀалгӀайчен тхьамагӀа герга да, из латт шин гомах: чурчеи тӀерчеи — цаӀ шоллагӀчоа чухьанахьа. ТхьамагӀа юккъе ткъамаш дӀа-хьа доаржадаь аьрзи латт. Аьрзи эзди, тешаме хилар а, къонахчал, хьаькъал хилар а гойташ йола белгало я. Аьрзе шин ткъамагӀара урагӀаяхийтай гӀалгӀай вӀов. Из къаьна а къона а йола ГӀалгӀайче гойташ белгало санна латт, гӀалгӀай культура керттерча сийлингех хиларга хьежжа. ВӀовна аьрдача оагӀорахьа гуш ба Маьтлоам, хӀаьта аьттача оагӀорахьа — Бешлоамкорта. Лоамаштеи вӀовна́и лакхе Ӏочухьежаш гуш ба нийсса ийже кхаьча́ малх, цу тӀара лохехьа ӀочуйоагӀаш ворхӀ зӀы а йолаш. ЗӀамагӀча гома лохерча даькъа тӀа гойташ да малхи лаьттеи даим лелаш хилара белгало санна дола хьарак.
Боккхачеи зӀамигачеи гомашта юкъе йоазув да: лакхе эрсий меттала — «Республика Ингушетия», лохе гӀалгӀай меттала — «ГӀалгӀай Мохк».
ГӀалгӀай паччахьалкхен тхьамагӀа пхи бос болаш леладу: кӀай, сигала беса, баьццара, цӀе, дошо беса-ӀажагӀа. КӀайча бесо белгалду ГӀалгӀайчен халкъа уйлаши леладу гӀулакхаши доаггӀача тайпара цӀена хилар; сигала бесо — сигален, седкъийи седкъарчийи белгало; баьццарча бесо хьахьокх ГӀалгӀайчен Ӏалам, лаьттан беркати дӀайийна хӀама хьувкъаш хилари, хӀаьта иштта бусулба дин — Ислама белгало а я из; цӀе бос — из дукхача шерашка гӀалгӀай къамо дийна диса гӀерташ лоаттабаьча къовсама белгало я; ӀажагӀа бос — сагаи Ӏаламаи вахар хилара бахьан долча маьлха бос ба.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен паччахьалкхен даздараш
ХӀиндий оакафорд
ХӀиндий оакафорд — аренахи кӀоаргалахи кхоалагӀа моттиг йолаш, хин тӀехен гаргга 20% дӀалоацаш Лаьттан океан ба. Цун аре 76,174 миллион км² я. Йоаккхал — 282,65 миллион км³. Эггара кӀоаргагӀа океана моттиг я Зондски жёлобе (7729 м).
ГӀинбухехьа из Азин гоннахьа ба, малхбузехьа — Африкан, малхбоалехьа — Астралин; зӀилбухехьа океана гӀай (доазув) Антарктидаца да. Малхбузера океанаца гӀай малхбоалера йӀоахала 20° меридиана тӀа гӀолла дода; Тийна оакафордаца — малхбоалера йӀоахала 146°55′ меридиан тӀа гӀолла. ХӀиндий оакафорд эггара гӀинбухера тӀадам улл гаргга 30° гӀинбухера шорала Фаьрсий форда га чу. ХӀиндий оакафорда шорал гаргга 10 000 км я, Астралин Африкан зӀилбухера тӀадамашта юкъе.
Хьожаяргаш
ОагӀат:Оакафордаш
5 (маӀанаш)
5 — дагарг а я, дуккха маӀан дола термин.
ШахӀадат
ШахӀадат (Шаха́да, ; ) — Даьла (АллахӀ) цаӀ мара цахилареи, Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, Даьла Элча хилареи тешал дар. ШахӀадат Ислама пхе бӀоагӀах да.
Лоацача кепах шахӀадат укх дешаех латт: «Аз тешал ду АллахӀ воацар кхы Даьла цахилар, тӀаккха а тешал ду аз Мухьаммад Даьла Элча хилар». ШахӀадат доаладар ислам тӀаэцара керттерча бехкамех лоархӀаш да.
АшхӀаду ал-ля́ иля́хӀа илля Лла́хӀу ва ашхӀаду анна Мухьаммада-р-расу́лю-Лла́хӀи أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ
Марзабиканаькъан (нах)
Марзабиканаькъан тайпанцӀи йола цӀихеза нах:
*
ТӀонкийнаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар
ТӀонкийнаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар (Танкиев Абукар Хажалиевич) — гӀалгӀай Ӏилманхо, хьехархо, профессор, философе Ӏилмай доктор, филологе Ӏилмай кандидат. Россе Федерацен Социальни Ӏилмай академен боккъонца вола доакъашхо. Россе Федерацен йоазонхой союза доакъашхо.
Биографи
Ваьв 1939 шера Муттхьов 25 дийнахьа ГӀалгӀай Курпе. ЗӀамига волаш цига ваьхав 1944 шера гӀалгӀай къам мехках даккхалца.
Абукара хьалхара статьяш кепатехай 1959 шера «Павлодарская правда» яхача Павлодара областе арадийнача газете.
1969 шера Нохч-ГӀалгӀай пединститут (1972 ш. денз паччахьалкхен университет) яькххай. Цига болх баьб Ӏилман болхло а, тӀаккха доцент а, волаш.
1993—1994 шш. ГӀалгӀай Мехка Дешареи Ӏилмани министра заместитель хиннав.
Ведажанаькъан Мусай ГӀаьбарте
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай лораш ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:Ведажанаькъан
ТӀонкийнаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар
Биографи
1994 шера ГӀалгӀай паччахьалкхен университет хьайийлача денз цига болх беш хиннав «Философи» яхача кафедранна кулгал а деш.
135 гаргга болх кепатехаб.
Веннав 2020 шера июль 18 дийнахьа.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой
Борамаймал
Борамаймал (лаьт: Pithecia, эрс: Саки) — Pitheciidae дезала, тӀакхета маймал да.
ЖожагӀате
ЖожагӀате (Hell, Ад → хьадаьннад Ἅδης — Гадес е Аид яхача дешаех) — тайп-тайпарча динаша (ИбрахӀимай динош, Зороастризм), иштта мифологе а хьаяхачох — къемата денна тӀехьа хургйола къинош долча нáхá таӀазар ду моттиг. ДукхагӀа йолча культурашкеи диношкеи жожагӀате массаза а ялсмаленна духьал оттаеш я.
Заьзганаькъан Мочкъий Бийсолт
Заьзганаькъан Мочкъий Бийсолт (Зязиков Бейсултан Мочкович) — хьалхара гӀалгӀай хьехархо яха цӀи яха саг, Заьзганаькъан Идриса да. Вахаш хиннав Буро-КӀалха. Цу юрта 1868 шера 14 феврале ГӀалгӀай Мехка духхьашха хьайийлла хиннача школе хьехархо хиннав.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай хьехархой
Ков:ГӀалгӀайче/Паччахьалкхен даздараш
Гимн
ЦӀейнаш Этинга 4, Мутт-хьал 1.
Бохтаранаькъан (нах)
Бохтаранаькъан цӀихеза нах:
Жугтий ди
Жугтий ди (Иудаи́зм,, Ἰουδαϊσμός) — дин а, къаман а, этикай а мировоззрение я жугтий халкъанга этта, Даьла цаӀ веш долча адамий эггара къаьнара динашта юкъера цаӀ ди ба.
Жугтехье
Жугтехье, иштта Жугтече е Жугтий мохк (Изра́иль, יִשְׂרָאֵל, إسرائيل‎), официальни — Жугтий Паччахьалкхе (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל, دولة اسرائيل), — паччахьалкхе я зӀилбухе-малхбузера Азе. Йиллай Палестина лаьтташта тӀа. Бусулба наха тӀаийца бац. Бахача наьх таьрахь 2016 шера долча дарех 8,585 млн саг ва, аре — 22 072 км². 97-гӀа моттиге я бахача наьх таьрахьах, иштта 147-гӀа моттиге — арех.
НанагӀала Байтулмакъдис лоархӀ шоай. Паччахьалкхен метташ — жугтий, Ӏарбий.
1989 шу
Этот год стал историческим рубежом в связи с волной революций, разрушивших блок Варшавского договора, начавшейся в Польше. Эти события известны под общим названием «Революций 1989 года», обозначивших закат СССР и первенство США в мире после окончания холодной войны.
UTC+3:00
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Сахьата оасаш
КӀомал
КӀомал (Конопля́, Cánnabis) — цхьаншерарча баьцовгӀай ваьр я  яхача дезала чура. Цо шийна чулоац цхьа полиморфни кеп —. ХьалхагӀа из массехк кепах екъалуш хиннай:
Ингалсий метта «каннабис» (cannabis) аьнна оал лорий белха лелаеш йолча психотропни каннабисах, хӀаьта «кӀомал» (hemp) аьнна оал — юртбоахама культурах.
ООН-а 1961 шера тӀаийцача Синтарех йола Конвенце чу синтар доаллача баьцовгӀашта юкъебаьккхаб кӀомал. Иштта цу Конвенце доакъашхой болча паччахьалкхенаш декхарийла я кӀомал дӀабери кхебари тохкаш а зем беш а хила
Доагам чудоттаче
Доагам чудоттаче, чудоттаче, заправка (я) (Автомоби́льная запра́вочная ста́нция (АЗС), бензоколонка, заправка) — никъйисте йоалла транспорта́ доагам чудоттара́ лаьрхӀа йолча оборудоване гуллам.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Машений транспорт ОагӀат:Заправочни станцеш ОагӀат:Никъйистерча сервиса объекташ ОагӀат:Оборудовани
БоргӀал
БоргӀал (Пету́х) — котамий маӀа; шерача маӀане, котама куце тоабах мел долча оалхазарий маӀа оалхазар да. ГӀалгӀай меттала уж белгалйоах дефис юкъе йолаш терминашца (масала, москал-боргӀал). БоргӀал котамех хьакъоаcталу цун куджацеи гӀалкхашцеи, иштта бес-беса хулача цӀоган бедарашцеи. Котама мо ший тайпара оазаш хул боргӀала.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
Буро-КӀале
Буро́-КӀале́ (Барсуки, Barsuki) — ГӀалгӀайчен Наьсарен шахьара эйла.
Баха нах
Буро-КӀала 2015 шера 11 045 саг вахар.
Къамаш
2010 шер еррига Эрсечен хьисап деш нах дӀаязбара хоамаш лоархӀаш :
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Жуккарг
Жуккарг (я) (Тру́тень) — маӀа нокхармоза (Apidae sociales). Жуккарга керттера хьожадар (декхар) да нокхармозий аьла пхаьръяр. Модз хьадеш долча мозел кхозза дукхагӀа модз дуъ жуккаргаша. Жуккарга бӀаргаш доккхий да, тӀоалдилг лоаца я, юв хилац цар. Зизай доммалхарг хьагулъеш йола аппарат яц цар.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах ОагӀат:Садоалла хӀамаш
Жуккарг (саг)
Жуккарг («Клоун» хьадаьннад clown яхачох) — цирка, эстрадай е театра артист а вола, гротеска а буффонадай а приемах пайда эцаш а вола саг. Наха́ сакъердаме хӀамаш гойташ ва жуккарг. Цун декхар да нах белабе а, царга сакъердийта а, шийна мел могга беламе сибаташ а, барзкъаш а дийха гучавалар.
Цахцалаш
Цахцалаш (Tamias, Бурундуки́, Chipmunk) — царгаш-йӀаьха дийнатий ваьр да бӀарашдуарга дезала чура. Цахцалий 25 кеп я, царех дукхагӀаяраш Ӏеш я ГӀинбухера Америке, евразера кеп йоацар — из я сибарера цахцал (Tamias sibiricus)..
Царгаш-йӀаьха дийнаташ
[[File:Rodent collage.png|300px|thumb|right|Царгаш-йӀаьха дийнаташ Домен: Эукариоташ
ХӀиспани
ХӀиспани (España), официальни Короле́вство ХӀиспа́ни (Reino de España МФА [ˈreino ðe esˈpaɲa]) — кортмукъа паччахьалкхе я Малхбузера Европеи цхьандаькъе Африкеи. ХӀиспани дакъа лоацаш я Европа хоттара чу а, НАТО чу а.
Царгаш-йӀаьха дийнаташ
Доалаче: Дийнаташ
ХӀиспани
НанагӀала — Мадрид. Паччахьалкхен мотт — хӀиспаной.
Царгаш-йӀаьха дийнаташ
Тайпа: Хóрда
Класс:  Дакхадийнаташ
Тоаба: Царгаш-йӀаьха дийнаташ]]
Царгаш-йӀаьха дийнаташ (Грызуны́, Rodentia) — дакхадийнатий эггара дуккхагӀа йола тоаба я. «Mammal Species of the World» яха справочника дарех (2005) техкай 2277 царгаш-йӀаьха дийнатий кеп.
Цу тоабан викалий къаьстта белгало я диастема хилари лакхера а лохера мочхалах йоккха ши царг йоаллаш хилари.
Царгаш-йӀаьха дийнаташ даьржа да массанахьа, цхьайола гӀайренаши Антарктидеи ца лоархӀаш.
ХӀиндий ди
Индуизм, ХӀиндий ди (ба) — ХӀиндий кӀалгӀа́ра тӀа хьахинна хӀиндий динех ди. Индуизмах санскрит меттала сана́тана-дха́рма оал (सनातन धर्म, sanātana dharma), цун маӀан да даим бола ди, даим бола никъ е даим дола Ӏаьдал.
ХӀиндий дин овла ведий, хараппан дравидий цивилизацешкара боагӀ, цудухьа цох эггара ширагӀа бола ди ба оал. ИбрахӀима динашка санна доацаш, хӀиндий дина кертте латташ саг хиннавац. Ер ма бий аьнна хьалаца цхьа бух а бац, цхьан уйлан тӀехьа баха хӀама а дац хӀиндий. Ха-зама мел йода хьахиннача Ӏадатийи, дин ражийи, тайп-тайпарча тешарийи гуллам ба из Даьла цаӀ вари, политеизми, панентеизми, пантеизми, монизми кхыметтала атеизми ларде латташ. ХӀиндий дина керттерча белгалонех я дхарма, карма, сансара, майя, мокша, йога яха дин кхетамаш.
ХӀиндий дин чу геттара дукха супа йоазонаш да, керттерча шин даькъе декъалуш дола: шрутии смритии. Лоадам болача хӀиндий йоазонех да |Ведаш, Упанишадаш, Пуранаш, иштта «Рамаяна», «Махабхарата» яха багахбуцама кхолламаши Агамаши.
ХӀиндий ди тӀехьа 1 миркха совгӀа саг ва — ший дукхалага диллача то тӀехьабазарий дукхалах дунен тӀа кхоалагӀа боагӀ жӀаргахойи бусулбаи динашта тӀехьа. ХӀиндуисташа ХӀиндичени Непалаи бахархой дукхагӀа дола дакъа дӀалоац. Иштта хӀиндий дукха ба ала йиш я Бангладеше, Шри-Ланке, Пакистане, ХӀиндонезехьа, Малайзе, Сингапуре, Маврикийе, Фиджи, Суринаме, Гайане, Тринидадеи Тобагои, Йокхача Британе, Канаде, Хеттача Америкерча Штаташка.
XX-ча бӀаьшерий шоллагӀа долча даькъе хӀиндуизм ХӀиндийчера ара а даьнна дерригача дунен тӀа тӀехьабазараш хьахинна дӀаэттад. Даьржа а дайза а да хӀиндуизма карма, йога, вегетарианство яха уйлаш.
ХӀиндий динах цхьайола оагӀонаш бахьан долаш чӀоагӀа бехк боах. Масала, бехк боаккхарех да жероша шоай боагабара Ӏадати, касташта бе́къарца нах ӀотеӀабари.
Белгалдаккхар
Индуизм ОагӀат:Азера ди ОагӀат:ХӀиндохӀиранхой динаш
Борз
Борз (волк, серый волк, волк обыкнове́нный ; Canis lupus), — дулха дажаш дола дакхадийний класса юкъе бодача пхьарчий дезала (Canidae) кеп. Изи, койоташи (Canis latrans), чхьагӀалкхаши (Canis aureus), кхы а цхьадола оакхарийи Бертех (Canis) лоархӀ. Цул совгӀа ДНК аргӀеи, генаш хувцаялари техкачул тӀехьагӀа коа тӀара жӀалеш (Canis familiaris) бертех хьадаьнналга гучадаьннад, цудухьа цкъаза Canis lupus familiaris а оалаш берза кӀалкеп аьнна лоархӀ из.
Фаьрганаькъан Ахьмада Хьамзат
Фаьргнаькъан Ахьмада Хьамзат (Фаргиев Хамзат Ахмедович) — гӀалгӀай политик, халкъа каь. ГӀалгӀай Республика кхоллаш дукха белхаш даь ва.
Борз
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оакхарий
Цхьаншерара баьцовгӀаш
Цхьаншерара баьцовгӀаш е Цхьан шера яха баьцовгӀаш (Одноле́тнее расте́ние е одноле́тник) — еррига онтогенез: кхачари, зиза тохари далари цхьан вегетационни мурах хулаш йола баьцовгӀа.
Цхьан шера яхача баьцовгӀий масалаш  — гергакхе, бесара кабуц, нарсий аьрхӀ.
Ботаникай литературе цхьан шера яха баьцовгӀаш белгалъю Маьлха хьаракаца.
Къулбехьера (ГӀалгӀайче)
Къулбехьера (Южное) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара эйла.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
ХӀиспаной мотт
ХӀиспаной мотт (испа́нский, español, castellano) — хӀиндоевроперча меттай дезалах романой тоаба, иберо-романой кӀалтоабах лоархӀаш бола хӀиспаноша бувцаш мотт.
Япони
Япони (日本 Нихон, Ниппон, из яхилга да «малх хьалкхета моттиг»), официальни цӀи «Нихон коку», «Ниппон коку»  (日本国) — гӀайрен паччахьалкхе я Малхбоалера Азе.
Ваьр (биологи)
Ваьр (Род, genus, дукх. т. genera) — биологен систематике классификацен керттера йолча рангех цаӀ.
Цу рангий иерархе чу ваьр дезалали трибали лохагӀа латт, амма кепал лакхагӀа латт.
Масала, яха кӀормаций ваьр —  дезала юкъедоагӀача ваьрех цаӀ да. ТӀаккха, декъалу дуккхача кепех — масала,.
Нийсхо (цхьанкхетар)
«Нийсхо» (я) («Справедливость») — 1944 шера гӀалгӀашкара хьаяьккха́ ГӀалме шахьар юха ГӀалгӀай Республиках хьатохар керттера декхар дола юкъарлен-политически болам.
Яь
Яь яь (Яь яь) — шовзткъа итталлагӀа алап да, гӀалгӀай абате чу.
Японий мотт
Японий мотт (Япо́нский язы́к, 日本語 «нихонго») — японаша бувцаш бола мотт ба, иштта Японе паччахьалкхен мотт а ба.
ХӀиран
Бусулба Республика ХӀиран (Исла́мская Респу́блика Ира́н,  — Джомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н), лоацца — ХӀира́н, 1935 шу кхаччалца Фаьрсече — Хьалхарча Азера паччахьалкхе. НанагӀала — Тегеран. Малхбузехьара гӀай Иракаца да, гӀинбухе-малхбузехьа — ГӀозлойчеца, Эрмалойчеца , Туркий мехкаца ,тӀаийцайоацача Лоаман-Арцаха Республикаца, гӀинбухе — Туркменехьецаи , малхбоалехьа — Афганистанеца Пакистанацаи.
ХӀирана гӀинбухе Къаспий форда хиш да, зӀилбухе — ХӀиндий оакафорда Фаьрсийи Оманеи ганаш да.
Организм
Органи́зм (я) ( от — «оттаду» хьадаьннад ὄργανον — «кечал» яхачох) —  дийна дегӀ. Организма ший белгалонаш я из дийна йоацача матерех къоастаеш йола. Цу белгалонех да хӀамаш хувцаялар хилар, ший дегӀ лоаттаде низ кхачар, ноахала белгалонаш а юсаш дебале магар. . «Организм» яха термин юкъеяьккхар Аристотель ва. МоллагӀча дийнача дегӀа экамах цун оттабаь лоаттам хилар долга гучадаьннад цун.
Оршот
Оршот (да) (Понеде́льник, Monday) — кӀирандени шинараи юкъера кӀиран ди. Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран цхьоалагӀа ди лоархӀаш да.
Тархьар
ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа латтача кӀирагахьа оршотах цхьаьра яхад. ХӀаьта оршот тӀаийца дош да.
Дарсиганаькъан Юсупа Муса
Дарсиганаькъан Юсупа Мусса (Дарсигов Мусса Юсупович) — гӀалгӀай политик, халкъа каь. ГӀалгӀай Республика кхоллаш дукха белхаш даь ва.
КӀомала
КӀомала (Коноплёвые, ) — шин дакъа долча баьцовгӀай дезал ба. Уж Хьармакхазизай яхача аргӀанна юкъеболхаш ба.
Цар дукхагӀа баьржа а бовзаш бола викалаш ба: а,  а.
Ха (маӀанаш)
Карара ха: UTC.
Беканаькъан Султана Хьамзат
Бе́канаькъан Су́лтана Хьамза́т (Беков Хамзат Султанович; ваьв 1973 шера Баьцамеа 25 дийнахьа Наьсаре, НГӀАССР) — лор, оазархо, йоазонхо, композитор. Парижерча госпитало-университетий юкъарчений доктор-атташе яха статус йола лор ва.
Ха (маӀанаш)
Ха:
Беканаькъан Султана Хьамзат
Вахар
ЗӀамига волча хана денз иллешцара гӀулакх дезаш, фаьренгий культураца чам болаш хиннав, ше лор хулилга сатувсаш а хиннав. 24 шу даьннача хана Москвера Пирогова цӀерагӀа йола эрсий паччахьалкхен лорий университет цӀеча дипломаца йоаккх. ДӀахо Фаьренгий къаьша оттаяьча къамашта юкъерча культурай конкурсе да́къа лоац фаьренгий меттала. ТӀаккха Париже вода говзал Ӏомаяйта эзар сага юкъе конкурсе да́къа ла́ца. Цига а чакхвоалл. Цигга Беканаькъанчо шерача профила лорал ду, ший болх Дарбанче-Университеташка лелабеш 10 шу совгӀа ха йоаккх дарбан гӀулакхи хьехари цхьан дӀахьош. Цхьацца шерашка лоархӀаме йолча Ваграм авеню тӀа (avenue de Wagram) частни болх лелабаьб ший ший кабинете. ТӀехьарча шерашка цхьан компане чу лор-эксперт волаш дукхача Фаьренгий мехка пхьанашкеи регионашкеи лийнав лорий учреждений белха овсарал алсамйоаккхаш. Хьамзата тӀадиллачох иштта дарбан ралсаш къамани европайи нормативах йолаяри, хургболча лорашка хьежари, тайп-тайпара лазараш дола унахой лелабари хиннад. Шийна тӀа мел дожадаьр лакхача дарже кхоачашдеш а хиннав. Балха-новкъосташкареи лорий учреждений администрацешкареи дукха баркал оала грамоташ ихад Хьамзата.
Цун Ӏилман балхаш къамашта юкъерча лорий тептарашка арадийнад, царна юкъера белггала да «Къавалара механизмаш», «Ауто-иммунни нейтропени».
2000-гӀа шераш долалуш Россе Дворяний Юкъарлен Регентий Гулламо (совета) соцам барца Беканаькъан Хьамза́та́ «Граф» яха титул еннай. 2010 шера Париже цун фаьренгий меттала дола дешарг арадоалл «L’itinéraire d’un ingouche» (Цхьан гӀалгӀачун никъ) яхаш. Цу шера «Retour à Bligny» яхача кино чу полоний цӀий доаллача ло́ра-мукъамхочун а́мал ловзаду ― Доктор Плавнер, цунца цхьана фаренгий актрисса я — Christine Brücher.
2016 шера Этинга бетта Париже хиннача фаьренгий оазарлен яхьашка толам ма баьккхинге, Хьамзата оазарий гуллама кепатох « Reflet», «Кизга юхатохар» аьнна цӀи а йолаш.
2014 шера Евкуранаькъан Юнус-Бека Хьамзата «Фаьренгийи ГӀалгӀайи мехкашта юкъера диношта юкъареи къамашта юкъареи гӀулакх дегӀадоалдарахи чӀоагӀдарахи» грамота еннай. 2017 шера Чантар бетта «ГӀалгӀай Республика кхелла 25 шу да́ларах йола юбилея лагпилг» еннай лоралеи, литературеи, оазарлени, мукъамеи баьча къахьегамах.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай лораш ОагӀат:Беканаькъан
Эрсечен федеративни оттам
Эрсечен федеративни оттам (Федеративное устройство России) — Эрсечен паччахьалкхен оттама кеп я. Федеративни оттам дӀакхайкабаь хиннаб XX бӀаьшера хьалхарча шерашка. Эрсече юкъедоагӀача даькъах оал Россе Федерацен субъект е лоацца Федерацен субъект. 1993 шера тӀаийцача Конституце оттадаьчох Россе Федераци латт цхьатарра бокъонаш йолча субъектех. Федераце чура аравалара бокъо могаяьяц.
Бражникаш
300px|thumb|Сурта тӀа: [[:ru:Acherontia lachesis|Acherontia lachesis
Паччахьалкхе: Дийнаташ
Тип: Членистоноги
Тоаба: КӀормацаш
Дезал: Бражникаш ]]
Озанаькъан ИсмаӀалий Салман
Дешара ха
Цун да — Озанаькъан Эке ИсмаӀал – Даькъасте лаьттача бӀорахой тӀем тӀа дакъа лоацаш хиннав. Цул совгӀа, гӀалгӀай арабисташта юкъе бусулба дина дешар кӀоаргга дайзача нахах а хиннав. 1895 шера нохчий мехка цӀи хеза волча Ӏалам-сага, Ӏилманхо-арабист хиннача Новрера Ӏусман-Хьажий бусулба дешара лакхера курсаш яьха а хиннав из. 1898 шера денз 1919 шерага кхаччалца гӀалгӀай мехка кхаь юрта хиннача маьждигий имам хиннав ИсмаӀал-Хьажа. 1898 шереи 1901 шереи – шозза Макка ХьажцӀа ваха, ИсмаӀал-Хьажа аьле цӀи йоаккхаш хиннай цох гӀалгӀай бусулба наха. Эрсий йоазув-дешар довзаш хиннавеце а, из дика бовзаш хиннав эрсий меттала болча дешара мах. Из ваьхача замах таро йоацача гӀалгӀачунга кхача йиш йолаш хиннадац светски дешар. Цудухьа цар юрта 1911 шера кхаь шерара хьалкъа дешара ишкола хьайийллача, цу школе хьалхарча берашца ший воӀ Салман деша хоаваьв цо.
1914 шера дешарах дика кхеташ чакхъяьккхай ишкола Салмана. Эрсий дешар дешарца цхьана Ӏарбий мотт Ӏомабе а декхарийла ваь хиннав из дас.
Цу шерашка  ГӀалгӀай мехка цаӀ мара хиннаяц 1868 шера Наьсарен гӀапковна чу хьайийла хинна пхе шера дешара школа. Ший юртарча школе дийша ваьлча, цу пхе шерарча ишколе кхоалагӀча классе деша дӀаэттийтав Салман. Салмана дийцад:
Наьсарен буро тӀарча ишколе  дийша ваьлча, гӀовттама шерашка йиш йолаш дацар дӀахо деша. ДӀакъайлар школаш. Цу ханага диллача, дика библиотека вашагӀкхийтта хиннай Салмана. Цудухьа делкъелца ший даьца Ӏарбий дешар Ӏомадеш хул из, хӀаьта делкъел тӀехьагӀа эрсий меттала дола книжкаш деш цӀагӀа. Пушкинеи Лермонтовеи оазараш дагахьа Ӏомаеш хиннав.
1918-1919 шерашка гӀалгӀай мехка бӀорахой тӀом латташ, лазар кхийтта метта виса хиннав цун да ИсмаӀал. Цу шера Дошалкъий-юрта хьайийла болх беш хиннай Ӏарбий дешар Ӏомаду хьужаре. МутъӀаламашта из дешар хьехаш  хул Салмана даь-воша –  Илез. Илез цу хана гӀалгӀай берригача мехка къаьда хиннав. Салмана дийцачох:
Цу хьужаре итт шера дийшад Салмана. 1929 шу хьатӀаотташ арабистика еррига курс, 58 жай, чакхъяьккхай цо. Цхьабакъда бӀорахой тӀом латташ яь хиннача човнаша новкъарле яьй Салмана балха тӀа а вахаре а.
Салмана дийцад:
Дагахь халахеташ хиннав Салман ший къаман меттала байташ язъе ший таро ца хиларах, хӀаьта эрсий меттала уж  язъяра тоъал эрсий мотт хацар. 20-гӀча шерашка эрсий алапашца гӀалгӀай меттала оазараш язъе оттарах хӀама хилацар цун. ГӀалгӀай метта оазаш дӀаоалалацар. Цига цунна долча гӀо-новкъосталла, гӀалгӀай цӀихезача просветитела Малсаганаькъан Кураза Зоврбика гӀалгӀай йоазув хьакхеллад латиницай ларда тӀа. Вешта аьлча, абат. 1923 шера Села хьалхарча дийнахьа цох пайда эца могаду гӀалгӀай доалачено – араяьнна хиннай гӀалгӀай къаман метта «Сердало» газета хьалхара номер. Цу хана денз гӀалгӀай алапаш Ӏомаде волавеннав Салман. Лоаццача юкъа уж алапаш а Ӏомадаь «Сердало» газета тӀа кепатоха  дӀалу цо ший хьалхара статья – тӀахьехам. «ГӀалгӀай берригача боккхийча а кагийча а нахага» яхаш корта а болаш «Сердало» газета тӀа араяьннача цу статья тӀа Салмана тӀахьехам бу берригача гӀалгӀашка шоай меттала язде а деша а Ӏомале яхаш. Из статья 1923 шера Этинга 17-гӀча дийнахьа араяьлча денз Салмана хьинарца къахьег гӀалгӀай меттала дола йоазув наха могадеш. 1923 шера, из статья араяьнна бутт баьлча, Наьсарен гӀапкоа хьаелл 3 бетта йола хьехархой курсаш. Цига деша дӀаотт Салман а. Уж дийша чакхъяхачул тӀехьагӀа, гӀалгӀай къаман литература хьакхоллара къахьега волалу из.
Кхоллама никъ
1924 шера гӀалгӀай меттала ший хьалхара массекх оазар язъю Озанаькъан Салмана. Царца я «ГӀалгӀай халкъи просвещении» яхар. Исбахьлен куцага диллача, уж эсала а хеташ, шийх нах белар кхераш, кепатохийтац цо. Хьужаре деша вагӀаш волча цо мишта язъю динца ювзаенза оазараш, аьнна алар кхерар ше, йоах цо. ХӀаьта а уж араяьха хиннай газето. Цу ханналца саго язъяь хиннаяц ший меттала йола оазараш. Цу хана Ӏарбий меттала назмаши нохчий меттала зикраши мара хиннадац гӀалгӀашта юкъе лелаш. Цул тӀехьагӀа, 1928 шера «На подъеме» яхача ростова журнала тӀа Пролетарски йоазонхой Даькъастен Ассоциаце правлене Тхьамада хиннача В.И.Ставске яздеш хиннад: «Озанаькъан Салмана 1924-ча шера массекх оазар язъяьй. Уж  дика я, аьнна, лархӀа йиш я, цхьабакъда цар исбахьлен куцага диллача автора эсала а хийтта, 1928 шера мара араяьха дӀаенна хиннаяц цо уж.» 1924 шера гӀалгӀай меттала «Урдуви Тамареи» яха поэма язъю Озанаькъанчо. Дукхача наха (цу хана а хӀанз а) еза лаьрхӀаб из болх.
1928 шу долалуш гӀалгӀай литератораши йоазонхойи эггара хьалхарча конференце гулбенна хиннаб г. Владикавказе. Цу конференце вӀашагӀъеллай пролетарски йоазонхой ГӀалгӀай Ассоциаци. Цу конференце хержа хиннай пхе сагах латта правлени. Т.Д.Беков председатель а волаш, правленена юкъе хиннаб М.Д.Аушев, Х.С. Осмиев, С. И. Озиев, К.Ежский. Конференце дакъа лоацаш хиннаб И.Зязиков юкъе а волаш областа кулгалхой. ШоллагӀа гӀалгӀай оазанхой конференци гулъенна хиннай Владикавказе 1930 шера. Цу вӀашагӀтеха хиннай керда «Литературни тоаба». Цун правлени хержай пхи саг юкъе волаш: З.К.Мальсагов (председатель), О.А.Мальсагов, Л.П.Семенов (казначей), Х.Б.Ахриев (художник), С.Озиев. Цига тӀаийцай «Литературни общества» балха программа а Устав а. 1934 шера еррига йоазанхой организацеш дӀа а яха СССР йоазанхой Союз хьаяь хиннай. Цунна кулгалдеш хиннав А.М.Горький. 1934 шера из хьайича денз СССР йоазанхой Союза юкъе волаш хьавенав Озиев Салман. Цун членски билета кӀала кулг  яздаьд М.Горьке, СССР йоазанхой Союза Председатель из хиларах. Укхаза белгалде деза 1934 шера, СССР йоазаонхой Союза доакъашхой гӀалгӀаех кхо саг мара ца хинналга: Базоркин Идриси, Муталиев Хьаж-Бийкари, С.Озиеви, хӀаьта нохчех ворхӀ хиннав: Ш.Айсханов, С.Бадуев, А.Дудаев, М.Исаева, М.Мамакаев, Н.Музаев, А.Ножаев.
ГӀалгӀай литература  дегӀакхувлара дукха къахьийгад Салмана. Ший оригинальни произведенеш кхолларал совгӀа, цо таржамаш деш хиннад эрсий литература классикий прозаи поэзенеи, дешара учебникаш оттадеш дакъа лаьцад. Иштта цо таржамаш даь хиннад А. Пушкина, М. Лермонтова, И. Крылова, Н. Некрасова, Ф. Тютчева, В. Короленко, С. Михалкова, иштта дуккха кхыбарий прозаи поэзеи произведенешта.
Болх бар
1931 шера Владикавказерча педтехникумера дешар чакхдаьлча, Озанаькъан Салман балха хьожаву Наьсарен района Аьлта-юртарча школа заведующела. Цун педагогически балха тӀара къахьегам дӀаболалу вай мехка бахача наха йоазув-дешар Ӏомадайтара дӀайолаенна хиннача кампанеца цхьана. Школа заведующи ше хиларах Салман керте отт культштабана. Кхийнача наха йоазув-дешар Ӏомадара болх дӀаболабу, хӀаьта школе аха деза бераш дешара чуозара школа массекх филиал хьаел юххьанцарча классашка дешара. ХӀаьта кхийнача наха дешар Ӏомадара массекх итт ликпункт хьаел. Культурни болх хьокхам луш вӀаштӀяхьбаккхарах, 1933 шера январь бетта Назрановски РайОНО школашта тӀахьожам лоаттабеча инспектора балха тӀа хьожаву. Цу шерашка дешара грамматика учебникаш оттаданза хиларах, школа занятешка пайда эцаш хиннаб 1925 шера Мальсагов Зоврбика яздаь хиннача Ӏилман граматиках. Цудухьа РайОНО балха  тӀара мукъа а валийта, 1933 шера ОблОНО вӀашагӀтехача авторски коллективана юкъе хьожаву Салман. Из юкъе а волаш кхаь сагах латтача тоабас учебникаш  яздара болх  дӀаболабу. ГӀалгӀай йоазон исторе эггара хьалха 1-2 классашта лаьрхӀа  дешара программа оттаю цу авторски тоабас. Из болх баь ваьлча Галашкарча РайОНО школашта тӀахьожам лоаттабеча инспектора балха хьожаву. Цу хана цига РайОНО заведующи волаш болх беш хиннав цунца педтехникуме ваьгӀа Осмиев Хьамзат. Цига болх беш волаш, Галашкарча РайОНО а школай а болх мишта лелабу тахкара цига йоагӀа РСФСР Наркомпроса Урхален (управление) инспектор йола Кронгауз  тайпан цӀи лелаю кхалсаг. Цар болх тахка а техка ше Москве цӀайодаш, цо тӀадилла хиннадар ГӀалгӀай областа ОблОНО кулгалхошта, Салман РСФСР Наркомпроса Урхалено командировке хьалвайта, укх шера ше баьча балхах лаьца цунга доклад-отчет яйтара. Цига отчет е ваха волаш, Салман тӀаийца къамаьл даь хиннад цунца РСФСР Правлене наркома заместитель хиннача Н.К.Крупскаяс. Цига цунца вӀашагӀкхетарах лаьца цӀавеча стихотворени язъяьй Салманас «Н.К.Крупскаяйца вӀашагӀкхетар» аьнна корта а болаш. Из стихотворени юкъеяхай 1978 шера Нохч-ГӀалгӀай издательствос кепа теха арахийцача «Ираза хьаст» яхача стихай гуллама.
1938 шера СССР правительствос  соцам бу мехкара ерригача къаман республикай кепайоазув кирилица алфавита тӀа даккха, аьнна. Из соцам кхоачашбара Москвера Нохч-ГӀалгӀайчене хьожаваь хиннав СССР хьалкъий йоазони меттеи Института профессор Н.Ф. Яковлев. 1938 шера февраль бета ЧЕЧИНГОБЛОНО кулгалхоша Галашкарча РайОНО заведующега распоряжени лу нохч-гӀалгӀай йоазув эрсий алфавита тӀа даккхараи гӀалгӀай орфографи тоаяраи Озанаькъан Салман Грозне хьожаве, аьнна. Из болх  лоаццача юкъа чакхбоаккх Салман юкъе хиннача тоабас. Паччахьалкхен комиссес къоабалбу нохчийи гӀалгӀайи йоазув эрсий алфавита тӀа доаккхаш цар баь болх. Цу хана денз эрсий алфавита тӀа даьккха кепа тоха доладеннад  гӀалгӀай меттала дола йоазонаш. 1938-1941 шерашка Оздоев Ӏабдразкъий ИбрахӀимаца цхьана Озанаькъан Салмана юххьанцарча а юкъерча а школашта лаьрхӀа гӀалгӀай грамматика учебникаш яздеш хул.
1939 шера Орджоникидзера пединститут заочно дешаш  чакхйоаккх Озанаькъан Салмана. ТӀаккха из балха  хьожаву Нохч-ГӀалгӀай хьехархой говзал лакхъяра йолча институте Ӏилман болхло волаш. Цига 1940-1941 шерашка педагогикахи хьехархой говзал лакхъяраи йолча гӀалгӀай мотт хьехара методиках лекцеш ешаш хул из. 1943 шера Салман болх бе хьожаву Нохч-ГӀалгӀай Паччахьалкхиздате воккхагӀа вола редактор волаш болх бара. Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхиздата воккхагӀа волча редактора балха декхараш кхоачашдарца цхьана Озанаькъан Салмана кулгалду гӀалгӀай меттала йолча Радиокомитета передачай керттерча редактора, хьехархой говзал лакхъяра йолча института Ӏилман болхлочун, Нохч-ГӀалгӀай АССР йоазанхой Союза консультанта декхараш кхоачашдеш. Из болхлой кризис  этта хиннай немцашца тӀом хьарах шевар тӀом тӀа хиларах. ХӀаьта Салман къора хилар бахьан долаш мукъаваьккха хиннав тӀем тӀа вахара. 1940 шера Советски Союза Гимн гӀалгӀай меттала яккха хиннай Озанаькъан Салмана. Иштта уж болхаш деш хул из 1944 шера 23 феврале нохчийи гӀалгӀайи мехках баххалца. ГӀалгӀаша Казахстанеи Юкъерча Азеи лайна Ӏазап,халонаш ювцаш поэма язъяьй Салмана «Тамаш яр» яхаш корта а болаш.
Кастале  халла камендантагара бокъо а яккха, Киргизе Ош яхача городе баха болх ОзиевгӀар дезал. Цига Салмана болх бу Ошски образоване отдела воккхагӀа вола инспектор волаш. Ший болх цо дика лелабарахи цох дика кхетарахи облОНО кулгалхоша кхы а лакхву из. 1948 шера Ошски хьехархой институте курсаш хьаелл киргизски школашта лаьрхӀа эрсий мотт хьеха хьехархой кийчбара. Цига педагогикеи психологии хьехаш хул Салман. ТӀаккха Ошски хьехархой института директоро болх лу цунна. Педагогически балха тӀа волаш а Киргизе йоазонхой Союзаца бувзам лоаттабу цо. 1947 шера денз цун мугӀарашка хул из. 1957 шера цу балхара  хьа а ваьле ший мехка цӀавоагӀа Салман.
СибарегӀара цӀавеча ший болх дӀахо хьу Салмана. Нохч-ГӀалгӀай книжни издательстве болх бу цо воккхагӀа вола редактор волаш. Цунца цхьана ший литературни кхоллама балхаш деш а хул. ГӀалгӀай школашта лаьрхӀа юххьанцарчеи лакхерчеи классашта лаьрхӀа учебникаш  язду гӀалгӀай меттала. Сов дукха низ, хьинар цу балха дӀабаларах цамогаш  хул Салман. 1960 шера болх бита безача отт из. Дарба дайта а салаӀа а вода из. Цхьабакъда лазарах вийрзача, магац Салмана, цӀагӀа вагӀа. Нохч-ГӀалгӀай пединституте гӀалгӀай мотт хьехаш  хул студенташта. ТӀаккха 1963 шера ший литературни кхоллама балхаш де волалу хьехархочун болх бита а бита. Цун поэтически произведенеш-поэмаш, стихотворенеш кепатохаш араювл «Лоаман Ӏуйре» яхача альманаха тӀа а, къаьст-къаьста гуллама книжкаш долаш а. ХӀаьта «Молодая гвардия», «Детская литература» яха Московски издательстваша, «Таврия» яхача Симферопольски издательствас эрсий меттала араяьха хиннай Озанаькъан Салмана поэтически произведенеш.
Паччахьалкхен совгӀаташ
1930 шерашка денз  хьалкъа дешара раже хьинаре къахьегарах, литературни кхолламе толамаш дахарах Озанаькъан Салман белгалваьхав паччахьалкхен совгӀаташ, сийлен цӀераш  яларца. 1949 шера СССР Лакхехьарча Совета Президиума Указах («Къахьегама денал бахьан» я (За трудовую доблесть) яха мейдилг лу. Спецпереселенцашта телаш хиннадац цу тайпа совгӀат цхьа доккха хӀама балха тӀа карагӀ ца даьлча; 1979-ча шера Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхерча Совета Президиума Указах «ДоаггӀаш вола культура болхло» (Заслуженный работник культуры) яха цӀи лу. 1984 шера Нохч-ГӀалгӀай Лакхехьарча Совета Президиумо «Нохч-ГӀалгӀай АССР-а халкъа оазархо»  яха цӀи лу.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
Сахьата оасаш UTC
ОагӀат:Навигационни лераш:Географи
Хьармакхазиза
Хьармакхазизай (Розоцве́тные, Rosáles) — ши дакъа долча баьцовгӀай аргӀа я. Из латт ийс дезалах.
Циск
Циск е Коара циск (Ко́шка, дома́шняя ко́шка, Félis silvéstris cátus) — коа тӀара дийнат, эггара даьржа кара Ӏомадаьча дийнатах дийнат да (жӀалех тарра). Боршача цисках кӀуци оал, сечох кӀаца оал, циска кӀоригах - кӀуцилг. Берий меттала (хьоасташ) цисках цици оал.
ЦӀено
Цискаш чӀоагӀа цӀена дийнаташ да. КӀезигагӀа дале дийнахь иттазза мотт хьекхаш шоай деррига дегӀа цӀенаду цар. Иштта кӀуцаш шоай кӀоригаш а цӀенаю.
ЦӀена хилар бахьанце маьждига чу лелийта йиш йолаш да. Бусалба дын чу цискаш цӀена лаьрхӀа да.
Циска
Циска (Коша́чьи, Felidae) — дакхадийнатий дезал да отряда акха тоаба чура.
Боазаркъанаькъан
Боазаркъанаькъан — Хьулахой тайпан бола никъ.
Литература
ОагӀат:Боазаркъанаькъан
Халкъашта юкъера мотт
Дунен лоадам бола метташ
ХӀанзарча меттаех халкъашта юкъера метташ да аьнна ала мегаргда акхарех (мотт бувцаш мел боа нах кӀезигагӀа хилара аргӀах):
КӀолх
0, кӀолх, йоци  (ноль ← nullus — «цхьаккха») — бӀарчча таьрахь; цунна моллагӀа таьрахь тӀатехача е цох тӀерадаьккхача, тӀехьардар хувцалац, вешта аьлча, хьахулашдар тӀеххьарчунна нийсса да; моллагӀа таьрахь кӀолхах дебадича, кӀолх хьахул.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Цхьаккха ОагӀат:КӀолх *03 ОагӀат:Шоай цӀераш йола таьрахьаш
БочабӀар
Бо́чабӀа́р (Оре́х гре́цкий, Júglans régia) — БӀар яхача баьцовгӀай ваьрах йола га. БӀара (Juglandaceae) яхача гаьний дезала юкъейоагӀаш я.
Яьсма
Яьсма (лаьт: Jasmínum, фаьр: یاسمین, эрс: Жасми́н) —- даим баьца котарг я, зейтгабаьцай дезала.
БочабӀар
Каст-кастта гӀалгӀаша бочабӀарах лоацца «бӀар» оал, цхьабакъда ишта ала йиш тайп-тайпарча баьцовгӀай сомех. Ма дарра деша укхаза: бӀар. Эрсий меттала бочабӀарах цхьайлча хана оал: волошский орех, царский орех, греческий орех.
Яьсма
Зем бе
Яьсмачай
БочабӀар
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен гаьнаш ОагӀат:Эрсечен гаьнаш ОагӀат:Сомий гаьнаш ОагӀат:БӀара ОагӀат:Евразен буне ОагӀат:БӀар-сомий культураш ОагӀат:Басар ду баьцовгӀаш
Ши дакъа дола
Ши дакъа дола (Двудо́льные; къаьнара эршаш: двусемядольные, двусемянодольные); Dicotylédones), е Магнолиопси́ды (Magnoliópsida), — зиза хулача баьцовгӀай класс я. Цар генара зӀаммига хӀамилг цхьатара ши дакъа дола гидакъа долаш я.
Бутт
Бетта а, бетта-маьлха а ханоргаш чура бетташ
Бусулба а, жугтий а, ченкий а, хӀиндий а, иштта кхыдолча а бетта ханоргаш чу е бетта-маьлха ханоргаш чу цхьа бутт 29 денах е 30 денох латташ хул. Бетта фазаш хувцаяларга хьажжа хул из. Цхьаццадолча ханоргаш чу бутт дӀаболалу керда бутт хьахилара астрономически денца, кхыдолча ханоргаш чу бутт болабалар оттаду тӀахьожам (зем) барца.
Бетташ маьлха ханоргаш чу
Григоре а, юле а ханоргашка бетта йӀоахал хаьдда дӀаоттаяь я, Бетта фазаш хуцаяларга хьажжа хувцалац из.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ха
КӀира
КӀира да (Неде́ля, Week) — ворхӀ ди-бийсан нийса дола хáн дакъа.
Карарча хана кӀиран ворхӀ дийнахьа йӀоахал дӀаоттаяь я Кхыча паччахьалкхенашцара стандарта — ISO 8601 чу :
Бохтаранаькъан
Бо́хтарана́ькъан, иштта Аьшка-Бохтарой (Богатырёвы) — гӀалгӀай тайпа. Хьалха хиннача Аьгий тайпах лоархӀаш хиннаб. Бохтаранаькъан тайпа Аьгекхалара хьадаьннад. Уж тайпан вошал долаш ба ТӀонганаькъанцеи, ГӀазданаькъанцеи (царех ба Байсаранаькъан а), Жандиганаькъанцеи (царех ба Шишханаькъан а), Ужахьанаькъанцеи.
Тархьар
Бохтаранаькъан 1886 шера баьхаб: Аьгакхаьлле (8 дезал), Аьлте-Юртеи Дошлакъий-Юртеи (14 дезал), СурхотӀа (17 дезал), Долакха-Юрта (3 дезал), ТӀой-Юрта (2 дезал).
Литература
ОагӀат:Бохтаранаькъан
Полиморфизм (биологи)
Полиморфи́зм биологе чу (πολύμορφος — дукхача куце) — цхьайола организмаш чурча лоаттамах е тӀерача куцах шоай яхача юкъа башхаювлаш хилар.
Европа
Европа (Европа, Europe) — Дунен дакъа да Лаьттан гӀинбухера ахбуре. Цун гоннахьа ба ГӀинбухера океана фордаши Малхбузера океана фордаши. Европан аре гаргга 10 млн км² я, баха наьх таьрахь (2013 шер) 742,5 млн. саг ва (Лаьттан баха наьх гаргга 10 %). Азица цхьанна цо Евразияхаш гӀара лоаттаю. Европа пхиъ даькъех екъалуш я: ГӀибухени, ЗӀилбухени, Малхбузени, Малхбоалени иштта Юкъера Европеи.
Географи
Vegetation Europe.pngы Европы:
____  — тундра, ____  — альпийски тундра, ____  — тайга, ____  —, ____  — гӀа-шера хьу, ____  — юкъера фордан хьу, ____  — эри аре, ____  — гӀомара эри аре. ]] <!-- ГӀайренай аре 730 тыс. уллув км² я. АхгӀайренашта гаргга 1/4 Европан лаьтта хул (Кольский, Скандинавский, Пиренейский, Апеннинский, Балканский и др.).
Средняя высота около 300 м, максимальная (если проводить границу Европы по Кумо-Манычской впадине) — 4808 м, г. Монблан, либо (при проведении границы Европы по Кавказскому хребту) — 5642 м, г. Эльбрус, минимальная в настоящее время составляет ок. −27 метров (Каспийское море) и изменяется вместе с колебаниями уровня этого моря.
Преобладают равнины (крупные — Восточно-Европейская, Среднеевропейская, Средне- и Нижнедунайская, Парижский бассейн), горы занимают около 17 % территории (основные — Альпы, Кавказ, Карпаты, Крымские, Пиренеи, Апеннины, Урал, Скандинавские горы, горы Балканского полуострова). Действующие вулканы есть в Исландии и Средиземноморье.
На большей части территории климат умеренный (на западе — океанический, на востоке — континентальный, со снежной и морозной зимой), на северных островах — субарктический и арктический, в Южной Европе — средиземноморский, в Прикаспийской низменности — полупустынный. На островах Арктики, в Исландии, Скандинавских горах, Альпах — оледенение (площадь свыше 116 тыс. км²).
1998 шу
Укх шера хиннар
графики Хашагульгова Али Татариевича "Дыхание гор".
Европа
Географи
Основные реки: Волга, Дунай, Урал, Днепр, Западная Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер, Неман, Эбро.
Буро
Буро́, е Буру (Buru) (Владикавка́з) — Даькъасте улла пхье. Карарча хана ХӀирийчен нанагӀала лоархӀаш я. Амма Ӏоюллача хана Заур-Ков яхача къаьнарча гӀалгӀай юрта йисте йилла я 1784 шера. Цу хана денз 1934 шерага кхаччалца Буро ГӀалгӀайчен экономикайи, политикайи, культурайи юкъарче хиннай.
Европа
Географи
Крупные озёра: Ладожское, Онежское, Чудское, Венерн, Балатон, Женевское.
На островах Арктики и вдоль побережья Северного Ледовитого океана — арктические пустыни и тундры, южнее — лесотундры, таёжные, смешанные и широколиственные леса, лесостепи, степи, субтропические средиземноморские леса и кустарники; на юго-востоке — полупустыни.
Крупнейшая в Европе песчаная пустыня Рын-пески (40 000 км²) расположена в междуречье Волги и Урала (на территории Казахстана и России), в Западной Европе к близкому к полупустынному типу сообществ иногда причисляют массив Табернас в Испании, а также Ногайскую степь в России на пограничье Калмыкии, Дагестана и Чечни. Кроме того имело место опустынивание обширных территорий в Калмыкии, Россия, произошедшее в результате человеческой деятельности по промышленному забору воды из естественных источников и нерациональному использованию земель. В зоне сухих степей на востоке Европы имеется ряд песчаных массивов в России на нижнем Дону (Арчединско-Донские пески, Цимлянские пески и пр.), а также на территории Украины (Алешковские пески).
Оттам
О́ттам (ба) (Структу́ра ← structūra «гӀишло, устройство») — моллагӀа хӀама ший доакъоех латташ хилар, цу докъошта юкъера бувзам.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оттам
1 (таьрахь)
Эллиной метта чу цаӀ хилар (единственность) хьахьокх «mono-» яхача приставкаца (масала, монокль, монополи, монорельс, мономино).
Бутт (новкъар)
Бутт (ба) (фискал: ; Луна́, Moon) — Лаьттан новкъар. Кхыча дунен новкъарашта юкъе Малха́ эггара гаргагӀа лоархӀаш ба, Меркурийи Сахула Седкъеи шоай новкъараш доацаш боландаь. Сигала гуш Малха́ тӀехьа эггара чӀоагӀагӀа къагаш йола объект я.
Лаьттанни Беттаи юкъера гаьнал — 384 467 км я (0,002 57 а. б., ~ Лаьттан 30 диаметр).
Яьсса аре
Яьсса аренаш хул гӀомареи, кхереи, лоабати иштта кхыяраш. Къаьстта белгалъйоах лай аренаш (Антарктидеи, Арктике — арктикай ареи). Эггара цӀихеза йола гӀомара аре — африкерча гӀаран деррига гӀинбухера да́къа дӀалоацаш йола Сахьаре я (эггара йоккхагӀа йола аре). Яьсса аренашта гарга я ах-яьсса аренаш, иштта экстремальни ландшафт санна лоархӀаш йола.
Ха
thumb|Ханага хьежара духьа хронометр лелаю (масала, [[Часы|сахьат).
Яьсса аре
Еррига яьсса аренаша дӀалоац 16,5 млн км² совгӀа (Антарктидах чёт ца еш), е екъа тӀехена гаргга 11 %, Антарктидаца 20 % совгӀа.
Бутт (новкъар)
Бутт — Лаьтта арахьа цаӀ мара йоаца айламаӀилман объект я ший тӀехен тӀа саг хинна.
Ха
ХӀанз — 2023 шера 1-гӀа ди да,  (UTC+0) [ (кердаяккха)] ]] Ха я (Tempus, Время, Time) — физикайи психикайи процессаш йолхаш хилара кеп; хувцамаш де аьттув хилара хьал. Философеи физикеи керттера йолча кхетамех я ха. Шейола объекташ йолаш хилара (цар ва́хара) дӀоахал дусташ болча боарамах оал ха, иштта хувцама а дегӀадара а процессашка хулаш дола цу объектий хьáлаш хувцадалара экам ба оал. Из доацаш, «Дуст-бувзама хилара теори» яхача Ӏилмо тохкаш йолча юкъара цаӀ йолча моттан-хан координатех цхьа координата я ха.
КӀиранди
Тархьар
ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа латтача кӀирагахьа кӀиранди яхар ца хиларал совгӀа, ишта цӀи яккха мегаргдола ворхӀлагӀа ди а хиннадац. ЦӀи а, ди а (шоатта санна) керда юкъедаьккхача хӀамаех да.
Ха
Философе чу ха кхы юхадерзаргдоаца дахар да (духхьал цхьан оагӀарахьа Ӏододаш — азалера йолча ханага гӀолла абадега).
Буэнос-Айрес
Буэ́нос-А́йрес (Buenos Aires, букв. «дика фо» е «дика михаш»; ) — пхьа я, Аргентина нанагӀала. Административнии, культурайи, экономикайи паччахьалкхен юкъарче я иштта ЗӀилбухерча Америкай йоаккхагӀа йолча пхьаех я.
Ха
Белгалдаккхар
ОагӀат:Ха ОагӀат:Физикай боарамаш ОагӀат:Философе терминаш ОагӀат:Керттера физикай понятеш
Бутт (новкъар)
ТӀатовжамаш
ОагӀат:АйламӀилма
Цхьорой
Лоаттам
Цхьорой тайпо чулоац наькъаш/ваьраш::
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Цхьорой
Бутт лацар
Бутт лáцар (Лу́нное затме́ние, Lunar eclipse) — Бутт Лаьтто тоссача ӀиндаргӀа кӀалъоттача хана бутт баьдлуш хилар. Лаьтто тосса Ӏи 363 000 км гаьна кхаьчача цун юкъйист Бетта 2,6 юкъйист миссел йоккха хул. Цудухьа Бутт беррига къайлабала тарлу.
Яндаре
Яндаре (Яндаре) — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьарара юрт.
Географи
Яндаре улл Яндархий Шолжах кхетача моттигал кӀезига лакхагӀа, Наьсаренгара 7,5 км гаьнеи, Магасагара 15 км гаьнеи гӀинбухен-малхбоалехьа.
Яндаре гувнаштеи хьунаштеи юкъе улл. Яндархий юрта юкъе гӀолла ӀодоагӀа. Яндарерча хьунагӀа саьрч, лийгаш, бертий, чарч, соалораш, иштта кхыдола оакхарий дах.
Тархьар
ГӀалгӀай лоамара аренашка ӀокӀалбувлача хана укхаза эггара хьалха ваха хайнар Малсаганаькъан ГӀойтмара (ГӀойте) ГӀайрбик ва. Цу хана цо дегӀа́ цӀа хӀанз а да́гӀаш да Яндаре, цунга хьажа нах а ухаш. Дукха хӀама ца эшаш ши бӀаь шу доал цу цӀен.
Совтанаькъан
Совтанаькъан (Саутиевы) — ТӀоаршхой тайпан никъ.
Яндаре
Инфраструктура
Яндаре кхо ишкол я, культура цӀенош да, кхы а административни гӀишлош а я. Яндаре юрта юкъара рузбан маьждиг дегӀад 1900 шераш долалуш. Тахан а цига керда хьалдаь доккха маьждиг дагӀа ерригача юрто рузба а деш.
Баха нах
Яндаре бах: Барханой, Галай, ГӀоандалой, Йовлой, Коазой, Малсаганаькъан, Местой, ТӀоаршхой, Хьоашаланаькъан, Цхьорой, ЦӀечой, иштта кхыбараш а. Яндаре дукха боккхий нах бах, унах цӀена а болаш, моллагӀа хаьттача хӀаманна дала жоп а долаш, цудухьа яндархой гӀулакх оамалца да аьнна лоархӀ.
Совтанаькъан
ОагӀат:Совтанаькъан
Яндаре
Баха нах
Ерригача Россе 2010 шера бахархой дӀаязбарах :
ТӀатовжамаш
ГӀалгӀайче баха нах
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Г
Г г (Г г; цӀи: гэ) — дерригача славаьний алапатий а дукхагӀа долча кхыча кириллица алапатийи диълагӀа алап. Къаьнача славяний азбука чу цу алапа цӀи «» яхаш я, киназ-славаьнийчун чу а — «глаголь» яхаш да, «а́ла» яхача маӀане. Кириллица чу ишта язду —, аргӀан таьрахь 3 а долаш, глаголица чу ишта латт — , аргӀан таьрахь 4 а долаш. Кириллически кеп гамма (Γ) яхача яний доккхача алапах хьаяьннай.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀай алапат ОагӀат:Эрсий алапат ОагӀат:Къаьнара славаьний алапат
Янданаькъан Хамарзий Жамалда
Биографи
Янданаькъан Жамалда ваьв 1916 шера Ардара 15 дийнахьа, ГӀалме шахьара Балте яхача юрта. Диъ шу даьнна хиннав Жмалда нана кхелхача хана. Даь-нанас кхеваьв из. КӀаьнка литературцара безам сомабаьккхар даь-нана я. 1925 шера шоай юртара ишкол дийша йистейоаккх цо.
1929 шера Буро тӀа Индустриальни политехникуме деша вод из, 1936 шера тепломеханика говзал йола диплом хьаийцад Жамалдас. Цу шера «Ленина никъ» (Ленинский путь) оалача газете балха вода. 1934—1937 шерашка Горький цӀерагӀа йола Литературни институте дешаш хул из.
1936 шера ОагӀой 20 дийнахьа «Ленина наькъа» корреспондент волаш болх бу Жамалдас.
1944 шера Саькура 23 дийнахьа дерригача къамаца мехках ваьккхача, моцала кӀалвусаргвоацаш тайп-тайпара балхаш леладу Жамалдас. Цига даьккхача кхойтта шерá байташ язъяра болх дукха лелабаьбац.
Цица (ваьр)
Цица (я) (Тмин, Cárum) — дукхача шерашка яхача е шин шера яхача баьцовгӀий ваьр я яхача дезала чура. Царех дукхагӀа яьржа кеп я.
Янданаькъан Хамарзий Жамалда
Биографи
Жамалдий байтий хьалхара ши гуллам гӀалгӀай а эрсий а метта арабаьннаб 1941—1943 шерашка, кхоалагӀдар — «Наьна лоамаш» — 1959 шера.
Янданаькъан Жамалда оазарле дунен тӀа дӀа-хьа яьржай. Дуккхача къамай меттала арайийнай цун байташ.
Даьхенна хетаяь байташ
Янданаькъан Жамалда йоазон кхоллама юкъе Даьхенна хетаяьча оазарлено къаьстта йоккха моттиг дӀалоац. Дукха я цун Даьхенна хетаяь язъяь байташ: «Даьхе», «Даьхе, Даьхе, ва дошо Даьхе», «Наьна лаьтта», «Со ваьча», «Даьхенга», «Алал сога, са Даьхе», «Вахар деза», «Ма раьза ва со», «Малхара каша», «Тахан со гӀозваьннав».
ДӀахо, «Со ваьча» яхача байтагахьа хьахьокха поэто ший мохк, Даьхе мел сий долаш я. Даьхе хоаста а яь цун низ, ираз хьахьокхарца халонна ка а енна гора оттаргвоаца воӀ-воша, кӀаьнк, кӀант, къонах, кхеве сий дола йоӀ-йиша, зздий совраш кхебе гӀерт Жамалда, цу ший мугӀарашца.