cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фаьппий
Цӏи
Фаьппий («Fäppij» къаьна Гӏалгӏай латини йоазува яздеч) цхьац йоазонхойн хатара хьажжа «мехкан малхбузехьара дакъан (Гӏалгӏайчен) бахархой» яхаш да из дош. Тархьара фаьппий боазаж бар «гаргара кистий» а атта «кистий» цӏера, шаккхе цӏераш экзонимаш ба. ДӀахо акхан экзонимаша маӏан хувцар, тӏаккха цар белгалдер Гӏалгӏай доацар Нохчий е Бацой, доллаше из цӏи эггар хьалха фаьппий духьа ер. ДӀахо «кистий» был заменён этнонимом «мецхалинцы» в XIX веке, а кистинское общество стало называться соответственно «мецхальским обществом» после того, как канцелярия общества была переведена в Мецхал. Согласно немецкому академику И. А. Гюльденштедту, район Фяппинцев (Фаппи/Фаппи мохк) черкесы и осетины называли Макалом, хотя, согласно другим источникам, осетины самих фяппинцев называли «фаппи».
Просихождение
Все жители аулов Фяппинского общества считаются выходцами из древнеингушского аула Фалхан. Также имеются записанные предания о неком военноначальнике «Кисте», арабом, вышедшим прежде из Шаме (Сирии) и вследствие поселившись в нынешней Ингушетии, впервые такого рода предание было записано Чахом Ахриевым в 1875 году.
Первые упоминания
Исторически Фяппинцы именовались «Кистами» или «Ближними Кистами», а историческая местность, где они жили, называлась «Кистетия», а также «Кистия» или «Кистиния». Грузинский князь, историк и географ XVIII века Вахушти Багратиони локализует его по ущелью реки Армхи (исторически «Кистинка»), то есть в горной Ингушетии. В 1733 году, опасаясь экспансии турок-османов, кистинцы (фяппинцы) написали Вахтангу VI письмо с просьбой о союзе, в данное письмо подписали 16 представителей Фяппинцев из разных фамилий.
Немецкие академики И. А. Гюльденштедт и Г. Хассель включали Фяппинцев в состав Больших Ингушей. Другой немецкий исследователь Юлиус фон Клапрот также упоминал фяппинцев как ингушей и утверждал, что Дурдзукети располагался на реке Макалдон (Армхи).
8 января 1811 г. старшины 13 кистинских (фяппинских) сёл приняли акт присяги Российской империи. Однако стоит сказать, что даже после присяги отдельных ингушских обществ или родов (тайпы) прежние русско-ингушские отношения остались прежними. Фактически обе стороны принимали такого рода клятвы как заключение союзных договоров.
Кавказская война
В июле 1830 года две русские колонны под командованием генерал-майора Абхазова совершили карательный поход в горную Ингушетию. Русские войска прошли через Дарьяльское и Ассинское ущелья. Особенно мужественное сопротивление оказали жители Эбана, однако Эбанские башни были взорваны, в результате чего погибли все находившиеся в башне люди, кроме одного ингуша, впоследствии сосланного в Сибирь. В результате этой экспедиции кистинцы (фяппинцы) были времено покорены Россией, а в горной Ингушетии были учреждены окружные суды и введена гражданская система.
В июле 1832 г. русские войска, состоявшие также из осетинских и грузинских отрядов, совершили еще один карательный поход в горную Ингушетию, на этот раз под командованием барона Розена, бывшего в то время главнокомандующим войсками в Северном Кавказе. Причиной этой экспедиции стало убийство пристава Константинова жителями села Хули. В результате экспедиции было уничтожено множество ингушских селений, разграблены пашни и украдено большое количество скота.
В составе Российской империи
После окончания Кавказской войны в западном районе Кавказа кистинское (фяппинское) общество в составе Ингушетии входило в состав Военно-Осетинского округа, потом в Ингушский округ, далее в составе: Владикавказского округа, Сунженского отдела и Назрановского округа.
Лоаттам
Фаьппий шахьару чулоац пхьеш/эйлаш, е цига бахаш/баьха тайпаш е наькъаш/ваьраш:
КӀора миста газ
КӀора миста га́з, е Углеро́да диокси́д (я) (углеки́слый газ, диокси́д углеро́да,, двуо́кись углеро́да) — химе формула а йола, лерттӀача хьале бесаза йола хайра́ хьаж йоаца газ. Кхыча газашца ийна йоацача хана мисто́ содай хьаж хила йиш я. .
ЛерттӀача хьале айхе 1,98 кг/м³ я (фел 1,5 чӀоагӀагӀа еза). ТӀехар-Ӏена Ӏоткъама кӀала коача хилац, чӀоагӀача хьалагара газа хьисапе хьахул (возгонка). ЧӀоагӀа углерода диоксидах бекъа ша оал. Айбаьча Ӏоткъама кӀала кӀора мистача газ коача ерз, дӀа-хьа яхьа езаш хилча накъа йоалл из цун белгало.
Лаьттан тӀехар-Ӏанара чу кӀора мистача газо 0,04 % дӀалоац, юкъера боарам хьалаьцача. КӀора мистача газа гӀолла Маьлха ультрафиолета зӀанараш чакхйоал, хӀаьта цунца цхьана Лаьттас хьахеца инфрацӀе зӀанараш а чакхйоалалу, цудухьа парникови газех лоархӀ из. вследствие чего должен участвовать в процессе глобального потепления. Изначально, до появления жизни, углекислый газ составлял основу атмосферы Земли и его уровень снижался от десятков процентов до долей одного в результате процесса фотосинтеза. Постоянный рост содержания этого газа в атмосфере наблюдается с начала индустриальной эпохи. Деятельность человека, прежде всего сжигание ископаемого топлива, увеличила его долю в атмосфере Земли примерно с 280 ppm (частей на миллион) в начале индустриализации до 407,8 ppm в 2018 году. Рост содержания углекислого газа выше, до определённой концентрации, приводит к появлению облаков из углекислоты, что ведёт к похолоданию. Оба эти явления объясняют, почему температурные условия существования жизни на Земле относительно стабильны в течение миллиардов лет.
Ибн Сина
Абу́ Али́ Хусе́йн ибн Абдулла́х ибн аль-Ха́сан ибн Али́ ибн Си́на ( — Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā), Малхбузехьа Авице́нна аьнна вовзаш ва  — юкъерча бӀаьшерий фаьрсий Ӏилманхо, духлохамхо, лор, малхбоален аристотелизма викал. Cаманидий амирийи дейлемерча султанийи коара лор хиннав, цхьан юкъа визирь а хиннав Хамадане. Деррига лаьрхӀаьча 450 совгӀа болх язбаьб 29 Ӏилман доакъошка. Царех 274 мара вайга хьакхаьчадац. Эггара цӀихезагӀеи шиш болашагӀеи духлохамхо-Ӏилманхо ва аьнна лоархӀаш ва юкъерча бӀаьшерий бусалба дунен юкъе. Цун эггара цӀихезагӀа белхаш да — «Дарбан дешарг» (Книга исцеления) — духлохамеии Ӏилмани энциклопеди, иштта, «Лорала канон» а (Канон медицины) — лорала энциклопеди. Дуккхача юкъерча бӀаьшерий университеташка стандартни лорий йозув мо леладеш хиннад 1650 шу кхаччалца.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:СедкъаӀилманхой алапатах ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерий Малхбоален седкъаӀилманхой ОагӀат:СедкъаӀилманхой XI бӀаьшера ОагӀат:Математикахой алапатах ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерий Малхбоален математикахой ОагӀат:Математикахой XI бӀаьшера ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерий Малхбоален механикахой ОагӀат:Механикахой XI бӀаьшера ОагӀат:Физикахой алапатах ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерий Малхбоален физикахой ОагӀат:Физикахой XI бӀаьшера ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерий Малхбоален духлохамхой ОагӀат:Бусалба духлохамхой ОагӀат:Духлохамхой XI бӀаьшера ОагӀат:Фаьрсий оазархой XI бӀаьшера ОагӀат:Персонажаш «Божественная комедия» чу ОагӀат:Нах:Бухара ОагӀат:Натурдухлохамхой ОагӀат:Энциклопедисташ ОагӀат:Лораш XI бӀаьшера ОагӀат:Саманидий паччахьалкъен къахьегамхой
Дукъа пха
Дукъа пха (ба), дукх.т. Докъий пхаьнаш (да) (venae jugulares, Яремные вены) — фоарта тӀа дадаш дола, фоартагареи кертагареи цӀий дӀаийду шишша дадаш дола пхаьнаш ; Лакхерча баьссача пхаьн системах да.
Анатоми
Шишша дадаш дола довкъий пхаьнаш кхаь тайпара да :
Гучара дукъа пха
Гучара дукъа пха (лат. v. jugularis externa, Наружная яремная вена) — юкъйистах готтах ба, цӀека кӀаларча клетчатке фоарта хьалхашкарча тӀехен тӀа гӀолла. Фоарта лохагӀарча доакъошка латераль йолчахьа бод (наькха-динбехка-бухьахьисапеча пхьида тӀехьашкарча йиста́ юкъе гӀолла чакхбоалл). Гучара дукъа пха дика гучаэккх иллеш-ашараш лекъача ханеи, цӀогӀа деттача ханеи, кхайкавеча ханеи. Цу пхаьно дукхагӀа тутенна тӀагӀолла йоахкача маьженашкареи кӀадашкареи цӀий гулду. Цкъаза катетер оттаеши, молхаш тохаш а лелабу. КӀалагӀа фоарта ший фасценна гӀолла чакх а баьле, динбехка пхаьнах кхет.
Гучарча дукъа пхаьнах кхет:
Хьалхашкара дукъа пха
Передняя яремная вена (лат. v. jugularis anterior) образуется из кожных вен подбородочной области, откуда направляется вниз вблизи средней линии, залегая вначале на наружной поверхности челюстно-подъязычной мышцы (лат. m. mylohyoideus), а затем — на передней поверхности грудино-подъязычной мышцы (лат. m. sternohyoideus). Над яремной вырезкой грудины передние яремные вены обеих сторон вступают в межфасциальное надгрудинное пространство, где соединяются между собой посредством хорошо развитого анастомоза, называемого яремной венозной дугой (лат. arcus venosus juguli). Затем яремная вена отклоняется кнаружи и, пройдя позади грудино-ключично-сосцевидной мышцы (лат. m. sternocleidomastoideus), впадает в наружную яремную вену перед впадением её в подключичную вену, реже — в последнюю. Как вариант можно отметить, что передние яремные вены обеих сторон иногда сливаются, образуя срединную вену шеи.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Пхаьнаш
Боканаькъан Хьаме Ахьмад
Кхери дешари
Ваьв 1924 шера Этинга бетта 25 дийнахьа (цхадолча йоазошка Маьцхали 20 дийнахьа) СоагӀапча. ЗӀамига волча хана цхьа сиха, аьрдагӀа воацаш сабаре кӀаьнк хиннав Хьаме воӀ. ЗӀамига волча хана хала лазар кхийтта могаш воацаш хиннав из, цунца дувзаденна а хила мег из сабаре хилар.
Дешарг хилча шоай юртарча юххьанцарча дешарле дӀачувеннав из дас-нанас. Из дешарле яьккха ваьлча ший дийтта шу ма даьланге, 1938 шера Наьсарерча зооветеренарни техникуме деша вод из. Цига из дешаш хул 1941 шерага кхаччалца йолча хана. ХӀаьта, цигара Шолжа-ГӀалий тӀарча рабфаке дӀахьожавойт цо ше. Ше деша ве́налга а ховш, шийна Ӏилма накъа дергдолга кхета а деш, дешарах дика кхеташ а волаш тӀатеӀӀа къахьегаш хиннад зӀамигача саго. Бакъда, дийша чакхвалале Даьхен Сийлахь-Боккха ТӀом а хьайна, кхы дуккхане санна из дешар чакх ца доаккхаш дита дийза́д цун. Ахьмада тӀем тӀа ваха дагадох, цхьабакъда, бера хана лаьца лазар бахьан долаш аьттув хилац цун кхычара санна моастагӀчоа духьал вала. ЦӀен дезал а раьза хилац из тӀем тӀа вахийта. Доккха Ӏилма деша Ӏомаде аьттув беце а, цу тӀема шерашка лоацца хиннача хьехархой курсаш а яьха, СоагӀапчарча а Буро-КӀалхарча а дешарленашка болх баьб Хьаме Ахьмада.
Сибарера цӀавеча
Тайп-тайпарча йоазонхой гулламаш тӀа а, тептараш тӀа а, арадийнад Ахьмада йоазон кхолламаш. 1960 шера «Райхьант» яха хьалхара гуллам арахийцаб. 1962 шера гӀалгӀайи нохчийи литераторашта юкъе хьалхарчарех СССРа Йоазонхой союзе дӀачуийцав из. Цул совгӀа, Боканаькъан Ахьмада йоазонхочун болх баь ца Ӏеш, Нохч-ГӀалгӀай телевидене режиссёр а редактор а волаши, «Лоаман Ӏуйре» яхача альманаха редактор волаши балхаш даьд. Цох хул Наьсарерча халкъа театра режиссёр. 1960—1962 шерашка режиссёр хинна ца Ӏеш, боккха болх дӀабихьаб цо драма болхлой вӀашагӀтохаш, болхлой говзал лакхъеш. ХӀаьта кертте шийна хьалхашка латташ декхар дола гӀалгӀай театра репертуар дегӀайоалаяр долга кхетаду. ХӀана аьлча, цу юкъа актёраша ловзаеш хиннай У. Юсупова «Ӏайшет», А. Салынске язъяь «Барабанщица» яха пьесаш а, дуккха а кхыяраш. ХӀаьта болхлоша оттаяьй Хьаме Ахьмада язъяь «Бачеи цун истийи» яха пьеса. Из гӀалгӀаша къаьстта езаенна тӀаийца хиннай. Уж пьесаш наха гойташ Ахьмад ше кулгалдеча театра болхлошца юрташка а пхьешка а гӀолла чаккхваьннав.
Бо́канаькъан Хьа́ме А́хьмад (Боков Ахмед Хамиевич) — гӀалгӀай йоазонхо, оазархо, таржамхо, гӀалгӀай метта тохкамхо. ГӀалгӀай литературе эггара дукхагӀа романаш яздаь саг.
Кхери дешари
1942 шера гурахьа боккха кхерам тӀабосс Ахьмад кхийнача юрта а берригача гӀалгӀай мехка а. Фашистий Германе эскар МагӀалбика́ гаргакхоач. Кхыбола ший мехкахой санна, моастагӀчунна духьале хургйола, цун низ кӀалбутаргбола хӀама хьадеш хул из. Цу хана шийна а МагӀалбика шахьарерча наха а карагӀдаьннарех дика дийцад йоазанхочо «ЦӀийенна сайре» яхача романа шоллагӀча книжка тӀа, «ДогӀанха даша делхаш» аьнна цӀи тиллай цох автора. ТӀом МагӀалбика юхе кхаьчача, Дола-Коарча ВЛКСМ-а райкомо тӀадилларца, ди-бийса къоаста ца деш моастагӀчоа духьала бола тӀема кхоачам кийчбечарца волаш балхаш даьд цо. Фашисташта духьала бе-бе чӀоагӀаленаш ечарна юкъе хиннав хургвола йоазонхо.
Сибарера цӀавеча
1977 шера Нохч-ГӀалгӀай республика халкъа Лакхехьарча Совета Президиумо йоазонхо яха Сийлен цӀи еннай Ахьмада. Дагадохарца язде волавеннавац Ахьмад ший «Беке къонгаш» яха роман. 1966 шера волавенна къахьийгад цо из язде кийчо еш. ХӀаьта, цунна бола кхоачам гулбе волавеннав дуккха а хьалхагӀа, 1959 шера. Из дег тӀара безам болаш хиннав Советий Ӏаьдал доаккхаш ший мехкахой моастагӀчунца мел латар бирса, дешар-йоазув ца ховш болча цар сел дог-майра, низ ца кхобеш моастагӀчоа дов мишта дир гойта. 1974 шера кепатеха гӀалгӀай метала арадаьннад «ЦӀийенна сайре» яха цун керда роман. Цу романа 1976 шера цӀихезача йоазонхочо Шундик Николайс эрсий метта доаккхаш таржам а даь, дукха ха ялалехьа Шолжа-гӀалий тӀа арадоал. Цу романа хьалхара книжка Москве 1977 шера «Роман-газета» яхача журнала тӀа кепатеха арадаьннад. Дешачара чӀоагӀа дезаш тӀаийцад йоазонхочо ший кхел турпалий дӀахо гойташ яздар. ХӀаьта, из яздале Ахьмада карагӀдаьннадар иштта боккхача безамца дешараша тӀаийца дола «Седкъашта юкъе седкъа санна» (1978 шу), «Ӏаи бӀаьстии вӀашагӀкъасташ» (1984 шу) яха ши роман язде а. Даьхен визза воӀ ше хиларга хьежжа, художественни кхолламаца беррига низ тӀабахийта гойтад къаман тархьар. Цунга хьежжа гӀалгӀай литературе белггала я йоазонхочун цӀи, лоархӀаме я тархьара ларда тӀа кхелла йолча цун произведенеша дӀалоаца моттиг. Иштта лакха исбахьален литература кхоллара балха начӀал долаш болча йоазонхоех цаӀ ва Боканаькъан Хьаме Ахьмад. Ший къаманна юкъе вайза Ӏац Ахьмад. Еррига Россе дешачарна безаш а, бовзаш а, хоза хеташ тӀаийца а ба цун кхоллам. Заман йоазонхо ва ала йиш я цох. ХӀана аьлча, «Беке къонгаш», «ЦӀийенна сайре», «ДогӀанха даш делхаш», «Юрский горизонт», «Готта коанаӀараш», «Ӏаи бӀаьстийи вӀашагӀкъасташ», «Кхел» яхача романаш тӀа а, «Тиша цӀа», «Дарц», «Райхьант», «Бачеи цун истийи» яхача повесташ тӀа а, дуккхача дувцараш тӀа а, публицистически статьяш тӀа а гойта мегаьд цунна тӀеххьарча бӀаьшерашкара хьадоагӀа гӀалгӀай къаман вахар. 2006 шера шоллагӀча апреле кхелхар цӀихеза гӀалгӀай литературан классик а, халкъа йоазонхо а вола Боканаькъан Хьаме Ахьмад. Мах баь варгвоаца исбахьален ганз йитай цо тӀехьа тӀайоагӀача къонача тӀехьенна.
СибарегӀа Ӏовохьийтачул тӀехьагӀа
Бехк боацаш мехках а баьха ГӀазакхстанеи Юкъерча Азеи Ӏобохьийта́ча дерригача гӀалгӀай къаман дар санна, халонех дизза хиннад Ахьмада вахар. ХӀаьта а низ ший ма кхоачча дешарца доттагӀал леладеш халонна ка ца луш духьал лаьттав из. 1945 шера иттлагӀча классера экзаменаш сихонца дӀа а енна ГӀазакхой институте деша эттав из, бакъда из дешар дӀачакхдаккха вӀаштӀехдаьннадац цун. Ваха-ва́ бокъо йоацача хана [Павлодарская область|Павлодара областе]] ший дезал бахача вахарах дӀаваьккхав из. А́ла деза, иштта халонаш шийна духьала увтте а, дешар юкъагӀа Ахьмада дитадоацалга. Цигара ший аьттув дешар болаш ца хилча, шийна дега гарга йолча, езача театра студе вода из балха. Кхувш воагӀача хана денз, литература, исбахьале а езаш, хиларах вода из цига Алма-Атерча кинон актерий дешарле.
Сибарера цӀавеча
ТкъоалагӀча съездо гӀалгӀай а, иштта кхыча къамай а бокъонаш меттаоттаяьчул тӀехьагӀа йоазонхой аьттув баьннаб шерра шоай йоазош де а, царна кепатеха наха уж дӀадовзийта а. Хьаме Ахьмада цӀи гӀоръяьннай «Райхьант» яха повесть цо язйича. Цул совгӀа, ала деза гӀалгӀай меттала литературе нанна язбаь кхоллам из хиларах а. Ткъо шу совгӀа ха яьккхай цун повеста кхы кепа ца тохаш. Россе «перестройка» йолаеннача хана «Советий Эрсече» зарбанчес арахийцай уж «Буран», аьнна, цӀи а енна.
Боканаькъан Ахьмада книжкаш вай мехка кепатеха ца Ӏеш, дуккхаза арадаьннад юкъарча зарбанченашка а. Прозе баь ца Ӏеш, гӀалгӀай драматурги дегӀайоалаеш а белггала болх баьб Хьаме Ахьмада. Иштта, бокъонца драматург из волга хьагойтар цун Шолжа-гӀалий тӀа М. Ю. Лермонтова цӀерагӀа йолча театре увттаяьча «Тхо цӀадоагӀаргда, нани», «Юрский горизонтага» яхача пьесаша. Кхыболча йоазонхочун кхоллам санна, боккхача безамца театрга хьежараша тӀаийцар уж. ХӀаьта, РСФСРа культуран министерствос уж пьесаш могаяь кхыча республикай театрашка увттаяр чӀоагӀдир.
БӀарчча кхойтта шу арахьа, бовзаш боацача мехка а даьккхе юха шоай цӀааха болалу мехка нах. Ший дай баьхача юрта цӀавенав Боканаькъан Хьаме Ахьмад а. ЦӀавеча доалаш хиннадац гӀулакх, бохабаь мохк хиннаб юха меттаоттабе безаш. МоастагӀчо йохаяь Даьхе тоаеш болча балха юкъе доккха дакъа лаьцад Ахьмада. ЛоархӀаме болх баьб цо 1958 шера «Сердало» газета литературни болхло а цар шой хоамбоаржабархо а волаш. ЦӀихеза прозаики драматурги хинна ца Ӏеш, оазархо а хиннав Хьаме Ахьмад. ХӀана аьлча, шовзткълагӀча шерашка оазараш а лоацца дувцараш а яздеш хиннав хургвола къаман йоазонхо. ЦӀенхаштта из никъ хьаэца лаьрхӀад цо 1956 шера «Дарц» яха хьалхара дувцар «ГӀазакхастане бакъдар» («Казахстанская правда») яхача газета тӀа кепатеха арахецарца. Цул тӀехьагӀа шийна хьалхашка декхар оттадаьд йоазонхочо шерра къаман вахар гойта, аьнна. Из декхар дика кхоачаш а деш хьалхара повесташ язъяьй («Хала никъ», «Райхьант», «Дарц»). Цхьа ха яьнначул тӀехьагӀа, шийна деза йоазош гул а дий, «Беке къонгаш» яха роман кхеллад.
СовгӀаташ
Ший са, низ кхо ца деш, къаманна йоазонхочун начӀал дӀаденнача Ахьмада кхоллама лакха мах беш, СССРа Йоазонхой союза хьалхарча съезда 50 шу дизарца а литература дегӀадоаладара даькъе лакха толамаш дахарах а 1984 шера «Знак почета» орден яха еннай цунна. Иштта, ГӀалгӀай мехка паччахьа амарца «За заслуги» орден яха а еннай. Цул совгӀа, Россе Йоазонхой цӀерагӀа йола Почетни грамоташ а премеш а тийннай. Ший амарца Россе паччахьа Путина В. В. а «Орден Дружбы» яларца белгалбаьккхаб Ахьмада болх баь.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой