cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пха
ДегӀа чу цхьайолча моттигашка пхаьнаш дӀа-хьа декъалу капиллярий ма́за хьа а беш, тӀаккха юха хьавӀашагӀкхет пхаьний хьоарсам (венозное русло) хьа а хулийташ. Лорий Ӏилма чу rete mirabile venosum — «тамашийна пхаьний ма́за» аьнна цӀи йоаккх цу тайпарча пхаьнех. Масала, дийхка чу а хул уж (дийхка наӀарий пха аьнна цӀи йолаш), гипоталамуса чу а хул. Тамашийна мáзаш иштта теркам тӀабахийта безаш да, царна чу цӀийна лелам геттара лаьгӀлуш боландаь.
Флеболóги яхаш да пхаьнаш тохкаш дола Ӏилма. Къаьстта аьлча, цо тохк пхаьний лоаттами, цар функцеши, цар лазараши, уне-айпе дола хьа́лаши, иштта пхаьнашта таллар дара а, профилактика яра а, дарба дара а наькъаш.
Юкъара экам
Артереша организма маьженашкеи кӀадашкеи цӀий дӀатӀакхухь, хӀаьта пхаьнаша цӀий юхакхухь: маьженашкареи кӀадашкареи дог долча оагӀорахьа. Пхаьнаш шоайла дукха вӀашагӀкхеташ хул аностомозаш еш (дукхагӀча даькъе маьженашта йисте хул уж анастомозаш), хӀаьта аностомозаш мел дукха мара ца хилара, юххера цаӀ шоллагӀчоа а кхеташ, деррига пхаьнаш вӀашагӀкхийтте лакхерчеи лохерчеи даьссача пхаьнашца хотталу.
Кхыча миай хьоарсама (сосудистое русло) ралсашка санна пхаьнашка цӀий лелара сухал цу пхаьний шоралга хьежжа хул, цудухьа эггара лаьгӀагӀа пхалгашка до́д цӀий (0,3—1,0 см/с), хӀаьта эггара сихагӀа даьссача пхаьнашка (полые вены) до́д (10—25 см/с).
Пхаьнашкара Ӏоткъам лоха ба — артерийчарел дикка лохагӀа. Цул совгӀа, тӀехар-Ӏена Ӏоткъамал лохагӀа а хила йиш йолаш ба из (сачуозача хана наькха чурча пхаьнашкеи, дегӀ уралаттача хана туте пхаьнашкеи).
Лоаттам
Пхаьний лоаттам артерийчунна тара ба, цхьабакъда, ший белгалонаш а я цун. Башхало хилар бахьан да царна чу цӀий вешта лелаш хилар: цӀийна Ӏоткъам а (кровяное давление) лаьгӀагӀа ба, ше цӀий а ле́л шорттигӀа.
Артерешца дусташ хилча, пхаьнаш шерагӀа да, из бахьан долаш миай хьоарсама (сосудистое русло) чу мел долча цӀийна 70 % пхаьнашка да. Пхаьний пе́наш диткъа да, цунга хьежжа цӀий ца хилча уж пенаш вӀашкалата йиш йолаш да, шоай къоасттаяь кеп ца хилар бахьан долаш. Цу тӀа, кхы башха о́залуш а дац уж, эластика компонент кӀезига йоалландаь.
Гистологи
Массехк чӀибал я цунга аьнна ала йиш я пхьаьний кӀадий лоаттамах, цхьабакъда артерий чӀибалашта юкъе къоасталуш санна атта дац пхаьнийчарна юкъе доазув къоастаде. Пхаьний кхо чӀибал белгалйоах: чуреи, юкъереи, тӀереи.
Пхаьний тайпаш
Пхаьнаш пхьидаш йолаши йоацаши хул.
Пхьидаш йоаца пхаьнаш
Пхьидаш йоаца пхаьнаш да́д айха пенаш долча маьженашкеи (чӀоагӀа хьаь пордув, тӀехкаш, Ӏинжарилга трабекулаш), бӀарга сетчатка чуи, кашилга чуи.
Пхьидаш йола пхаьнаш
Пхьидаш йолча пхаьнашка шаьрача пхьида оагилгаш еррига кхаь чӀибала чу йолаш я. ТӀерачеи чурчеи чӀибала чу шаьрача пхьида оагилгай курсаш дӀоахалла долх, хӀаьта юкъерча чу — кхесташ (циркулярни).
ЛоадамегӀа дола пхаьнаш
Организма эггара лоадамегӀа дола пхаьнаш:
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ангиологи *
Лорал
Лóрал (да) (medicina хьадаьннад  — «дарбан говзал», «верзавара говзал» яхача цхьанкхийттача дешаех) — унахцӀено лораяри, из дегӀайоалаяри, вахар дӀаьхдари, сага́ а дийната́ а лазараш хургдоацаш наькъаш лахари, уж лазараш хьахилча царна дарба дари Ӏалашдар тохка Ӏилма.
Юкъера лорал кхыча наькъашца диста дезаш хилча, масала, кхыдолча лоралца, халкъа лоралца, «лорал» яха дош доашх, хьакъоастаду: массане тӀаийца лорал, далил дола лорал, официальни лорал, цкъаза конвенциональни лорал а оал («конвенциональни» conventional — «юкъера», «хьадена», «массане тӀаийца» яхачох).
Эстетике медицине
Эстетике медицине айдемын сын-кунжым вашталташ ышталтеш. Ончыктымаш эстетике медицинылан пеш шуко факторым пуртат, мутлан, шоҥгемме шот дене кылдалтше моткоч шуко факторым пуртат, тыгай шӱкшеммаш гай коваште да коваштысе тамга-влак. Эстетике медицине тыгак целлюлитым да ӧрчымашым эмлымаште кӱлешан рольым модеш. Лазер терапий уто-сите ӱпым, коваштым, сураным да ате-влакым эмлаш ончыкталтын кертеш.
Баку
Баку́ (Bakı, МФА: ) — ГӀозлой Республика нанагӀала. Кавказа дехьен промышленни а, экономически а, Ӏилман-технически а йоккхагӀа йола юкъарче я. Цул совгӀа, Къаспий форда тӀа йоккхагӀа йола порт а, Кавказе йоккхагӀа йола пхьа а я.
Ангушт
Ангушт, е Онгушт (я) (Тарское, Тарскæй) — ГӀалме шахьара къаьнара гӀалгӀай юрт, карарча хана Ӏаьдало ХӀирийчен доазона тӀа лоархӀаш я.
Этимологи
Ӏоахаранаькъан ГӀойберда Нурдина цу деша дашхар «А́не гуш йола моттиг» (Ане гуш тӀе) аьнна увттадаьл. Бакъда, Нурдина оттадаь дашхар профессор хиннача Дахкилганаькъан ИбрахӀима нийса хийттадац: «Тешаме хетац «Ангушт» яхаш дола дош кхаь деша маӀанцара дашхар (этимологи оттаяр): «ан» — шаьре, горизонт; «гуш» — бӀарго тӀаэцаш, зувш; «т» («те») — моттиг белгалъяккхар. Цу тайпара декъарца, хьаяхачох, хьахул «Шаьре (горизонт) йола моттиг». Из дика наьх санна ишта доацача саннеи, увзадаьи тешаме доацача саннеи хеталу. Цу тайпарча дашхара (этимологен) бехке, хетаргахьа, юххьанцара хьал да, из да термина гӀалгӀай маӀан эрсий йоазонца оттаде гӀертар. ХӀаьта гӀалгӀаша цу юртах из цӀи цӀаккха я́ха́ яц. Цар «Онгашт» оал. Из кеп я юхь аьнна хьаэца езаш яр, хӀаьта тӀаккха хьадоаладаь хинна да́шхар бух боацаш хул».
Бакъда, Коазой Нурдина́ из нийса хийттадац: «Дахкилганаькъан ИбрахӀима ишта яхе а, тхона хетачох Ангушта цӀи гӀалгӀай «ан» яхача гӀалгӀай дешаца дувзаденна да («а́н» — «сигале»; «а́наюх, а́найист» — «горизонт» (ма дарра аьлча «сигален йист, чакххе»); «а́не» — «шаьре, а́ре, раьгӀе» (плоскость, равнина).
«А́н» яха дош геттара шира да — эггара ширагӀча дунен метташка хиннад из — шумерой, хуррой (гӀалгӀай меттаца бувзамаш дола). АнгуштӀе яхача термина маӀан ишта да: «ан» — сигале, «-гуш» — бӀарго хьалоацаш, гуш, зувш, «тӀе» — тӀа, из да сигале шийна тӀера гуш йола моттиг. Йиста «ДухьаргуштӀеца»: «Духьар» — духьала (цаӀ шоллагӀчо духьал), «-гуш» — бӀарго хьалоацаш, гуш йола, «тӀе» — тӀа. Оаламо хьаяхачох ЖӀайрахарча къонахо ший эйлан духьал йилла хиннай из.
Бахархой
Ерригроссе бахархой 2010 шера дӀаязбаро оттадаьчох :
Гонконг
, лоацца е Сянга́н — ЛаьрххӀа йола администрати́вни шахьар я Чинхойче. Иштта, из я Азеи Лаьттеи хьалхагӀа яьннача финансий юкъарченах цаӀ.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Хьоашаланаькъан Махьий Махьмад
Хьоашаланаькъан Махьий Махьмад (Хашагульгов Магомет Махиевич) — гӀалгӀай оазархои прозаики. Ваьв 1904 шера Муттхьов 15 дийнахьа Экажакъонгий-Юрта. Кхелхав 1977 шера.
Дезоксирибонуклеина кислота
Дезоксирибонуклеи́на кислота, е ДНК — дийна организмаш дéгӀая́ра генетикай программа лораяр а, кхоачашъяр а, из ноахалагара ноахалага дӀакхачийтар а, Ӏалашдеш йола макромолекула. ДНК керттерча кхаь макромолекулах цаӀ я РНКи белокаши мо. ДНК молекулас шийна чухьа лелабу нуклеотидий аргӀах латташ долча генетикай кода хьисапе бола биологе хоам.
Оттам
ДНК шин таьх (зӀанарех) латт. ХӀара таьво шоллагӀчун водородашца бувзам бу. Из водородни бувзам ше эсала бале а, сов дукха уж кагий бувзамаш долаш, геттара чӀоагӀа шоайла хоттаденна хул тайнаш. Водородаца хоттаяла езаш йола атомашта нийса духьала латташ хилац водород, кӀезига гаьнагӀа латташ хул, цудухьа водородашца цу атомо бувзам беча хана кӀеззиг ший кеп хувц таьво — кӀеззига чусатт из. ХӀара тай чухьайза́ хилар бахьан долаш тайнаш цаӀ шоллагӀчоа хьатӀахьийза́ да, цудухьа спираль мо хул ДНК.
Белгалдаккхар
ДНК ОагӀат:Радиобиологи
Ейна дӀаялар
Ейна дӀаялар е Ейна дӀайовлар (Вымирание) — биологе чуи экологе чуи хула цхьа къаьстта йолча биологе кепах е таксонах лоархӀаш мел дола дийнат е баьцовгӀа укх дунен тӀара дӀайоалаш хилар. Ейна дӀайовлара бахьанаш шин тайпара хила мегаш да: Ӏаламца хьахинна е саго оттадаь.
Шин аргӀа юкъ
ЙӀоахал 110 км я, шорал — 10 км хиллал. ДукхагӀа эрий аре санна йода, цун лаьтташ оахаш да. АтагӀа Ӏаьлаха-Чуртен ораца хий диллад, хӀаьта из ше Тийркара доагӀаш да.
Масжид аль-Хьарам
Хьарам маьждиг е Масжид аль-Хьарам (да) (Заповедная мечеть, المسجد الحرام — аль-ма́сджид аль-хара́м) — Макка керттереи эггара доккхагӀеи дола маьждиг. Аль-Хьарам маьждиге ХьажцӀа доал. Бусалба дин чу чӀоагӀа деза лоархӀ. Масджидуль-Хьарам мо кхыча маьждигел дезагӀа долаш кхы а ши маьждиг мара дац — Маддане доалла Масджид ан-Набавийи Байтульмакъдисе доалла Аль-Акъса маьждиги. Хьарам-маьждига чу даь дола ламаз 100000-зза чӀоагӀагӀа маьл болашагӀа да.
ЦӀераш лелаяр
Аль-Хьарам яхари Хьарме яхари цкъаза тувладу, уж гаргадоагӀаш доландаь. Ма дарра аьлча, «Хьарме» аьнна шийна чу кхычахьа хьаьнала даь дола гӀулакхаш хьа́рама долча лаьттах оал, из лаьтта маьждигал доккхагӀа да — еррига Макка я оал из, хӀаьта маьждиг цу лаьттан тӀа улландаь, каст-каста маьждигах а «Аль-Хьарам» оал.
Легадар
(Мича?) яхача хаттара жоп луш хилча Хьарме а́ла деза.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Маккара маьждигаш
Оагилг
Оáгилг (да) — дерригача дегӀамий лоаттама эггара зӀамигагӀа дола да́къилг. Оагилг ший хӀама хувцаялар а, ший юха кхоллар а долаш да. Цхьан оагилгах латтача дегӀах цхьаноагилга оал (дукхагӀа дола цхьалхадараш а нӀáнкӀигаш а). Оагилга лоаттами вахаран дери тохкача биологен даькъах цитологи оал.
Геном
Геном (я) - организма оагилга чура тӀехьален гуллам. ДукхагӀа мел долча дегӀамий геном ДНК-ах латт, хӀаьта цхьацца йола вирусаш РНК-ах латташ а хул. Сага геном 23 хромосомай шолларгах латт.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Геномика ОагӀат:Генома оттам
Ков:Ислам/Хьакхолла езаш йола статьяш
Дерригача суратех лаьца оагӀонаш хьакхолла еза ↓↓↓
Сага дог
Сага дог — конуса хьисапе йола пхьидех латта хара маьже. Дегах пхаьнаш кхет, дегагара артереш йолх. Пхаьнашкара цӀий хьа а ийце, артерешка цӀий дӀатувс дего. Дог чухьанахьа шин дегтӀенахи шин оагилгахи дийкъа́ да. Аьрдача дегтӀе чуи, аьрдача оагилга чуи артере цӀий дода, хӀаьта аьттачарга чу пхаьний цӀий дода. Дог тохадаларах систола оал, гӀелдаларах диастола оал.
Сага дог цхьан мино́та́ 72-за тохалуш хилча, 66 шера́ 2,5 миркха дега цикл ергья цо. Дега дозал башх-башха хул: ха́нага хьежжа́и, маӀа е кхал хиларга хьежжа́и. Юкъера боарам хьалаьцача, кхийнача маӀача сага дог 300—360 грамм хул, кхалсага дог 250—320 грамм хул. Дог а, цунца дувза денна лазараш а тохкача лорала ралсах (даькъах) кардиологи оал.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дега-миай система ОагӀат:Кардиологи ОагӀат:Сага анатоми
А-1 (значения)
א ב בּ ג ד ו ז ה ח ט י ן נ כ ך מ ם ל ע צ ץ פ פּ ף ףּ ק ר ש שׂ שּׁ שּׂ ת תּ
Заьзганаькъан Идриса проспект
Заьзганаькъан Идриса проспект (Проспект Идриса Зязикова) — ГӀалгӀай мехка нанагӀала йолча Магасера проспект. 2,3 км йӀаьха я. Магаса хьалхареи керттереи урам я. ГӀалгӀай паччахьалкхе хьайолаяьр лоархӀаш волча Заьзганаькъан Бийсолта Идриса цӀерагӀа я из.
Заьзганаькъан Идриса урама тӀа геттара дукха административни, культурай, гӀулакхий, таьрга моттигаш йоахк: Барта ГӀала, Мехкдаь цӀа, ГӀалгӀай Республика Доалчени Халкъа Гулламеи гӀишлош, Магаса пхьедаь цӀенош (мэри), къаман телерадиокомпане гӀишло. Заьзганаькъан Идриса урамга йодаш я керттера Аланой майда а, вешта къаьгӀенаш а, паркаш а. Заьзганаькъан Идриса урам тӀа эшар йоттар ГӀалгӀай паччахьалкхен керттерча декхарех да.
Тархьар
Урам йоттар Магас йоттарца дувзаденна да. Магасе етта хинна хьалхара гӀишлош — Мехкдаь цӀенош, ГӀалгӀай Республика Доалче, ГӀалгӀай Республика Халкъа Гуллам — Заьзганаькъан Идриса урама тӀа еттай.
2013 шера Даькъасте хьалхара ГӀор-даде резиденци йийлай.
Заьзганаькъан Идриса урама тӀа «Кросс нации» яхача марафона трасса хиннаб. 2015 шера октябрь 10 дийнахьа хиннай из цхьа эзар—ах эзар саго дакъа а лоацаш.
Литература
ОагӀат:Магас ОагӀат:ГӀалгӀайчен урамаш
ДегтӀений фибрилляци
ДегтӀе́ний фибрилля́ци (я) (Фибрилляция предсердий), иштта ле́па дега харцгарт(мерцательная аритмия) — дега оагилгел лакхахьа хула лазарца дувзаденна дола гарт харцда́лар, е нийсагӀа аьлча сиха харцгарт оттар. Эггара чӀоагӀагӀа даьржача харцгартех лоархӀ дегтӀений фибрилляци. ДегтӀ́ений фибрилляци хилча, дегтӀенаш хӀара минота́ 350—700-зза тохалуш хила йиш я. Харцахьа-бакъахьа, гартах доацаш детталуш хул дог, цудухьа цун маза бола дулх барт болаш, цхьана вӀашагӀкхийтта́ болх бе аьттув болаш хилац. Ле́па харцгарт пха бустача ха́на гучада́ла йиш йолаш да, нагахьа санна пха тайп-тайпара юкъ йолаш бетталулга зийча. ХӀаьта диагноз я аьнна хоадам ЭКГ фу йоах хьежжа мара оттайиц: сага дегтӀений фибрилляци хилча, P кхаллингаш дӀайоалл, дегтӀенашка электрически хьинар хилча мара дӀаювлац уж. Царна когаметта дуккха f талгӀеш хул, цар гойт дегтӀений фибрилляци (ле́пар, э́гар) йолга.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дега-миай система
Фуртовг
Фуртовг (Фуртоуг) — ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий нах баьха моттиг. ЖӀайраха шахьаре улл, административни ЖӀайраха муниципальни кхоллама юкъейоагӀаш я. Фуртовге гӀалгӀай архитектуран массехк тархьара объект я: 2 вӀови, 4 гӀалеи, 6 маьлхара кашеи, 1 валагӀалеи (Оахаранаькъан Дуго дӀавелла), 1 элгаци ― Дик-Сели. Фуртовгера хьабайнаб Оахаранаькъани, Боранаькъани, Лаьнанаькъани.
Таханарча дийнахьа Ӏохьрахаяь объекташ а еррига кхаьл а паччахьалкхен доалахьа я, ЖӀайрах-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектуреи Ӏаламеи музей-заповедника юкъейоагӀаш а я.
Географи
Фуртовг ЖӀайраха чӀоже ул Ӏарамхин (Кистийхин) аьттехьа, Маьтлоама лоаман гана тӀа. Юрта доазона тӀа хурхал доагӀа, Д. И. Менделеева цӀи тиллай цох. ЦӀихеза эрсий Ӏилманхо 1880 шера Фуртовге вена хиннав геологе экспедицена керте а латташ, тӀаккха Фуртовгерча хурхала тӀа ваха а хиннав.
Тархьар
Фуртовгерча некрополашка (лаьттан кӀалхарча кхерах яьча яьшкаш чуи катакомба хьисапе кашамашкеи) кораяьй IX бӀаьшера йола боарза пхьарса гӀозарчи, кизгаши, гӀалкхаши, чӀовгаши, топпара пхьегӀаши. XVIII бӀаьшера Фуртовге баьхаб Кавказе цӀихеза хинна бола тӀоговзанчаш Оахаранаькъан Дугои, Лаьнанаькъан Дации Чуранаькъан Хазбии. Дуго дӀавелла воалл Фуртовге ягӀача валагӀала чу.
1880 шера Фуртовге геологе экспедицена керте а латташ вена хиннав цӀихеза эрсий Ӏилманхо Дмитрий Менделеев.
Инфраструктура
Юрта цхьа урам я — Боди-Хьажий цӀерагӀа. Цига йоалл Оахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа йола цӀа-музей.
Литература
ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Органикай хӀамаш
Органикай хӀамаш лаьттан чкъорагахьа чӀоагӀа кӀезига нийслу, хӀаьта дунена́ боккха лоадам ба цар, хӀана аьлча йовзаш мел йола вахара кепаш органикай хоттамаш дух тӀа а йолаш айттай. Такие вещества часто включены в дальнейший круговорот жизни, как например органические вещества почвы (к слову, годовая продукция биосферы составляет 380 млрд.т). Основные дистилляты нефти считаются строительными блоками органических соединений. Органикай хоттамашка углеродал (C) совнагӀа иштта дукхагӀа йолча хана водород (H), кислород (O), азот (N) йолаш хул, дуккха кӀезига — сангал (S), фосфор (P), галогены (F, Cl, Br, I), бор (B) иштта цхьаццадоа маьхалаш (къаьст-къаьстта е тайп-тайпарча бувзамашка).
История
Название органические вещества появилось на ранней стадии развития химии во времена господства виталистических воззрений, продолжавших традицию Аристотеля и Плиния Старшего о разделении мира на живое и неживое. В 1807 году шведский химик Якоб Берцелиус предложил назвать вещества, получаемые из организмов, органическими, а науку, изучающую их, — органической химией. Считалось, что для синтеза органических веществ необходима особая «жизненная сила» (vis vitalis), присущая только живому, и поэтому синтез органических веществ из неорганических невозможен. Это представление было опровергнуто Фридрихом Вёлером, учеником Берцелиуса, в 1829 году путём синтеза «органической» мочевины из «минерального» цианата аммония, однако деление веществ на органические и неорганические сохранилось в химической терминологии и по сей день.
Количество известных органических соединений составляет почти 27 млн. Таким образом, органические соединения — самый обширный класс химических соединений. Многообразие органических соединений связано с уникальным свойством углерода образовывать цепочки из атомов, что в свою очередь обусловлено высокой стабильностью (то есть энергией) углерод-углеродной связи. Связь углерод-углерод может быть как одинарной, так и кратной — двойной, тройной. При увеличении кратности углерод-углеродной связи возрастает её энергия, то есть стабильность, а длина уменьшается. Высокая валентность углерода — 4, а также возможность образовывать кратные связи, позволяет образовывать структуры различной размерности (линейные, плоские, объёмные).
Классификация
Основные классы органических соединений биологического происхождения — белки, липиды, углеводы, нуклеиновые кислоты — содержат, помимо углерода, преимущественно водород, азот, кислород, серу и фосфор. Именно поэтому «классические» органические соединения содержат прежде всего водород, кислород, азот и серу — несмотря на то, что элементами, составляющими органические соединения, помимо углерода могут быть практически любые элементы.
Соединения углерода с другими элементами составляют особый класс органических соединений — элементоорганические соединения. Металлоорганические соединения содержат связь металл-углерод и составляют обширный подкласс элементоорганических соединений.
Характерные свойства
Существует несколько важных свойств, которые выделяют органические соединения в отдельный, ни на что не похожий класс химических соединений. Либо дополнить: Дымучесть черным дымом и оного дыму вонючесть неотделимые свойства органики стихийно горючесть проявляющую. Источник - 34г.д.н.э (Алхимия от Филимона Пироманина) 12-13века переиздания.
Номенклатура
Органикай номенклатура яхар органикай хӀамай классификацийи цӀерийи раж я. Таханарча дийнахьа яьржа лелашъяр ИЮПАК номенклатура я.
Органикай хоттамий классификаци цхьан керттерча ларде етта я: органикай хоттама физикайи химеи куцаш керттерча шин бехкамах увттаду — углерода гома лоаттамахи, цун функце тоабехи.
Углерода гом мичахьара хьабоалл, цун овла мичахьа ба хьежжа органикай хӀамаш цикла йоацачарнеи циклачарнеи е́къа йиш я. Цикла йоацачарна юкъе предельнияраши предельни йоацараши белгалйоах. Цикла хоттамаш карбоциклачарнеи (алициклаи фоамараи) гетероциклачарнеи екъ.
Алифатика хоттамаш
Алифатика хоттамаш — шоай лоаттамгахьа фоамара раж йоаца фоамара бувзамаш доаца органикай хӀамаш.
Углеводороды — Алканаш — Алкенаш — Диенаш е Алкадиенаш — Алкинаш — Галогеноводородаш] — [[Спирты|Спирташ — Тиолаш — Цхьалха эфираш — Альдегидаш — Кетонаш — Карбона цӀалхаш — Чоалхане эфираш — Углеводаш е шекараш — Нафтенаш — Амидаш — Аминаш — Липидаш — Нитрилаш
Фоамара хоттамаш
Фоамара хоттамаш е аренаш — цаӀ е кхы дукхагӀа фоамара цикла бувзамаш юкъебода органикай хӀамаш (хьажа Фоамарал).
Бензол-Толуол-Ксилол-Анилин-Фенол-Ацетофенон-Бензонитрил- Галогенаренаш-Нафталин-Антрацен-Фенантрен-Бензпирен-Коронен-Азулен-Бифенил-Ионол.
Гетероцикла хоттамаш
Пиррол-Тиофен-Фуран-Пиридин
Полимераш
Иштта Лакха молекулярни хоттамаш аьнна иштта йовзаш йоа белггала йола хӀамай кеп я полимераш. Цар лоаттамах каст-каста башх-башха кагегӀа дола доакъош юкъе долх. Уж сегменташ цхьатарра хила тарлу, нагахьа санна ювцар геополимер яле. Полимераш макромолекулех лоархӀ — геттара боккхача боарама йолча молекулай класса́. Полимераш органикайи (полиэтилен, полипропилен, плексиглас иштта кхыяраш) органикай йоацаши (силикон) хила йиш йолаш я; синтетикай а (поливинилхлорид) е Ӏалама а (целлюлоза, крахмал).
Лоаттама анализ
Карарча хана органикай хоттамашта экам оттабара тайп-тайпара методаш я:
Белгалдаккхар
*
Лорадер
Лорадер е Ха дер (ва/я) (Охранник) — моллагӀа цхьа хӀама лорадеш вола саг. Массехк тайпара хул:
Хьажа иштта
ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
Мала веннача дакъа?
«Мала веннача дакъа» е «малагӀча дакъа́» — эта фраза в разговорной речи употребляется для выражения недовольства, негодования, удивления. Смысл фразы примерно таков: «какого трупа». Аналогом в русском языке вероятно является: «какого черта».
Йоазонхо
Йоазонхо (ва) е (я), иштта литератор  — лаьрххӀа цхьан адресата́ а доацаш, берригача наха́ (юкъарленна) де́ша аьнна дешаех латта кхолламаш ду саг.
Кхаьлл
Кхаьлл (Qäll) — гӀалгӀаша шоаш, дукхагӀа лоам, баьхача къаьнарча моттигех йоаха цӀи. Бехкама́, XIX бӀаьшера хьалха Ӏойилла йола нах баха моттиг я кхаьлл. Цхьайолча кхаьллий цӀераш из «кхаьлл» яха дош хьа а хетта лелаю, масала, Аьгекхаьлл, МагӀачакхал, ЭгӀачакхал, Хьонкхал.
Литература
ОагӀат:Юрта хьисапе нах баха моттиг ОагӀат:Юрта географи ОагӀат:Нах бахача моттигий тайпаш
Фибрилляци
Фибрилляци яхачун маӀанаш:
ГӀозлой мотт
ГӀо́злой мотт (ший цӀи: Azərbaycan dili, آذربايجان ديلی, Aзәрбајҹан дили; Азербайджа́нский язы́к) — гӀозлоша бувцаш бола мотт. ГӀозлой мотт тюркий меттаех мотт ба.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Метташи диалекташи алапатах
ХӀиндера крылатка
ХӀиндера крылатка (Индийская крылатка ; Pterois miles) — тропикашкара ювцӀога куце долча чкъаьрий тоабах бола чкъаьра. ДукхагӀа ХӀиндий оакафорда чу Ӏеш ба.
Ӏаьлаха-Чуртен ор
Ӏаьлаха-Чуртен ор (да) (Алханчуртский канал) — Даькъастера хий детташи, хий хьакхоачийташи пайда а эцаш дола, ГӀинбухерча ХӀирийчени, ГӀалгӀайчени Нохчичени лаьтташка гӀолла Ӏаьлаха-Чуртен атагӀа дода ор. Ӏаьлаха-Чуртен шахьарашта юкъерча хий кхоачийта-деттача ража керттера ор да. Ор Тийрка хих дуз. Малхбоалерчеи Малхбузерчеи ткъовронех декъалу. Ткъовронех декъадаллалца йола йӀоахал 66,4 км я, ткъовронаш а йолаш йӀоахал — 182,4 км.
Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000222308200003054.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эрсечен ораш ОагӀат:ХӀирийчен хин объекташ ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ ОагӀат:Нохчийчен хин объекташ
Сураэпаш
Сураэпаш (Сурки, Marmota) — дакхадийнаташ да, царгаш-йӀаьха дийнатий (Rodentia) бӀарашдуарга (Sciuridae) яхача дезала викалаш ба.
МоастагӀа
МоастагӀа (эрс: враг) — моллагӀа моастагӀал лаьца вола цаӀ
Беканаькъан ДордагӀа Тембот
Бе́канаькъан ДордагӀа́ Тембо́т (Бе́ков Те́мбот Дордага́нович; Чантар 27, 1873 — Саькур 10, 1939) — хьалхара гӀалгӀай оазархо; газета «Сердало» хьалхара корректор а таржамхо а ва. ГӀалгӀай литература дӀайолаяьчарех лоархӀаш ва.
Ков:Ислам/Новкъостал
Ков «Ислам»
<div style="">1. 2. 3 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114.
ГӀамгӀа (сом)
ГӀамгӀа́ (Абрико́с;, Armeniaca vulgaris Lam. ) — гӀамгӀай гаьн сом. Иштта «гӀамгӀа» оал цунна гаргарча гаьнаш тӀа хьатӀадувлача сомех, масала: манджурера гӀамгӀа (Prunus mandshurica), японера гӀамгӀа (Prunus mume), сибарегӀара гӀамгӀа (Prunus sibirica), бриансонски гӀамгӀа (Prunus brigantina).
Белгалдаккхар
ОагӀат:Сомаш
Жугтий
Жугтий (ба) (יְהוּדִים [йеhудим], ייִדן/אידן [й/идн], ג׳ודיוס [джудиос] евреи) — жугтий мотт бувца семитаех хьадаьнна къам. Шоай ди ба — жугтий ди
ЙоргӀа
ЙоргӀа (я) (Иноходь) — когаш цхьан оагӀорахьа Ӏоувттадеш йодача говрий болар.
Босе
Босе́ (я) (склон)— Лаьтта тӀехен оагӀора дола дакъа. Рельеф кхоллача балхашка хьахул босенаш лаьттан букъ тӀе а фордийи оакафордийи бухе а.
Малх тӀалаттача босенах цӀечахье (я) оал, малх тӀа ца латтача (Ӏи долча) босенах хьовхе (я) оал, хьу тӀаяьнна йолча босенах орц (да) оал, босе кӀалара лакхехьа водаш хилча цох урхе (я) оал, босе лакхера лохехьа водаш хилча цох мухале (я) оал.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Рельефа кепаш
Орц
Белгалдаккхар
ОагӀат:Рельефа кепаш
СедкъаӀилма
СедкъаӀилма (да) (Астрология) — айлама хӀамаша лаьтта́и адамаште́и Ӏаткъаш хиларах лаьца бола тайп-тайпарча Ӏадатийи, тешарийи, белхайи гуллам. СедкъаӀилманхой теш айлама хӀамай лоаттами болами миштаб хьежжа́ хургдар ха́ йиш хиларах.
Лазар
Лазар (да) (болезнь, morbus) — дийна дегӀ ший лерттӀача оттамах дáлар. Лазара хьáле (цамогаш) волча сага белгалонех хила йиш я ма еззача тайпара гомеостаз лоаттае вӀаштӀехьа ца дáлар, цун вахара дӀоахалца, леларца бала хилар. Лазар хьахул патогена факторашта дегӀа хьинараи функционалаи духьал отта аьттув ца хилча. Антоним — магар.
Ков:Ислам/Керда статья
— User:
Идал
И́дал (да)  — Эрсечен европай даькъе дода хий. Эггара дӀаьхагӀча додача хих да Лаьттан букъ тӀа, иштта эггара дукхагӀа хий чулоацачарехи, бассейна йоккхалахи йӀоахалахи доккхагӀча хих да Европе.
Дега фибрилляци
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Чолакхал дола процессаш ОагӀат:Дега-миай система
Идал
Хий 3530 км дӀаьха да (Ӏамарч дотталехьа йотталехьа — 3690 км).
Идала тӀа йиъ миллионал дукхагӀа саг вахаш пхьа улл (хин кертагара даьржегахьа): Нижний Новгород, Казань, Самара, Идал-Пхьа. 1930 — 1980-ча шерашка Идала тӀа ворхӀ гидроэлектростанци хьалъеттай.
Идала улув дадача лаьттаех Идалйисте оал.
ЦӀи
Вай заман хьалхарча бӀаьшерий Ширача Ӏилманхоша (Клавдий Птолемей а, Аммиан Марцеллин а) Идалах Ра аьнна цӀи я́хай, Rha, Рав — шаккхе саккой (скифски) меттагара йоагӀаш я.
Юкъерча бӀаьшерашка Итиль яхача тюркий метта цӀи яхай (хӀанзарча цӀерашца йиста Идел, Эдил, Еділ, Атӑл, Иҗил). Цигара, хьаяхачох, Идал (Эдал) аьнна вай метта а чудаьннад из.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Къаспий фордах кхеташ дола дода хиш
Тана
Та́на (да) (Дон) — Эрсечен Европерча даькъера дода хий. 1870 км дӀаьха да, хий чулоацача бассейна майда 422 эзар км² я. Хин гарахье — 0,096 м/км. Ший дӀоахалах Европе пхелагӀа да.
Таний корт Новомосковске улл форда тӀехенал 180 м лакхагӀа. Таний корт пхьан керттерча ба.
Таний тӀа ши пхьа-миллионхо улл: Воронежи Таний-тӀара-Ростови.
Коазой Аюпа Ӏийса
Коа́зой Аю́па Ӏийса́ (Кодзоев Исса Аюпович) — совета а эрсечен а юкъареи политикайи къахьегамхо, гӀалгӀай къаман йоазонхо, оазархо, таржамхо, гӀалгӀай метта тохкамхо; ворхӀ дешаргах латта гӀалгӀай меттала «ГӀалгӀай» яха хьалхара роман-эпопея яздаьр.
Ваьв 1938 шера Маьцхали 12 дийнахьа Онгушта.
Вахар
1944 шера Саькура бетта ткъаь кхоалагӀча дийнахьа гӀалгӀай къам мехках доаккхача хана пхи шу даьнна волаш ший цӀагӀарчарца СибарегӀа вахийтав. Шийлача мехка даьх-наьнах, вежарех-йижарех ваьнна хиннав из, цудухьа детдоме хьалкхийнав. Хало лайна йолашше, зӀамига волча хана денз исбахьаленцара чам дӀабаьннабац кӀаьнка. Ӏаьдало на́ха́ даймехка цӀабахка пурам ма деллинге цӀа а вена, дукхагӀа цун тайпан нах бахача метте — ТӀой-Юрта Ӏохайнав. Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институте деша вагӀача хана гӀалгӀайи нохчийи ГӀазакхстане Ӏобохьийташ хиннари Ӏобехьийтачул тӀехьагӀа нийсденнари дӀаязде волалу. Цо хьийга къа «ГӀазакхстана денорг» («Казахстанский дневник») яхача дувцарий гуллама чу дижад. 1960 шера студент волча Ӏийсай «Наьна дог» яха оалам-дувцар «Лоаман Ӏуйрен» тӀа кепатеха арадаьннад.
Жугтий мотт
Жугтий мотт (ба) е Иври́т (  — «жугтий мотт») — семитий дезала юкъебода мотт.
Коазой Аюпа Ӏийса
Вахар
1962 шера Нохч-ГӀалгӀай хьехархой института филологен факультетера дешар чакхдаьнначул тӀехьагӀа ТӀой-Юртарча юкъерча школе болх болабаьб, тӀаккха цхьа ха яьлча Экажакъонгий-Юрта дешара даькъе кулгалхо хул (завуч).
Хин даьрже
Хин даьрже (да) (устье реки) — хий кхоачлу моттиг, дода хий Ӏамах, фордах, оакафордах е кхыча додача хих дӀакхета моттиг.
Коазой Аюпа Ӏийса
Вахар
1965 шера Саькур 23 дийнахьа Коазой Ӏийса хьалха а волаш № 7 йолча лагере политикай лелам хиннаб Саькур 23 ди кавказа таьзета ди аьнна кхайкадаьча оагӀув лоацаш. Кавказхой оагӀув (гӀалгӀай, нохчий, гуржий, гӀаьбартой, къаршой, хӀирий) балтика бахархоша лаьцар, иштта татраша а, молдевенеша а, украинхоша а, гӀазакхоша а.
1967 шера набахтара хьахийцача, исбахьален а, хьехара а болх дӀахо дӀабихьаб. СелаӀад яхача гӀалгӀай меттала долча берий тептар арахецаш болх баьб, гӀалгӀай «Сердало» газете балхаш кепадийттад, Шекспира «Лир паччахьа» яхача пьесанна таржам даьд.
Юкъарлен а политикай а къахьегам
Коазой Ӏийсас ший санна уйла йолча нахаца «Нийсхо» яха юкъарлен-политикай болам вӀашагӀбеллаб 1988 шера бекарга бетта. ГӀалгӀай къаман бокъои кортамукъалеи меттаоттаяра духьа а, Эрсечен лоаттаме йолча юкъа́ хьахинна ГӀалгӀайчен лаьтта гӀайнашцара хьал бокъо́нца тоадара духьа а къахьегаш хьайоагӀ организаци. «Нийсхон» дагалаттачарех да — Бурон аьттача берда тӀа нанагӀала а йолаш, Россе даькъе йола гӀалгӀай паччахьалкхе дӀачӀоагӀъяр.
1989—1991 шерашка Ӏийсаси, «Нийсхо» яхача къаман болама кхыбола хьалххошеи, доакъашхошеи дукхача наха дакъа лаьца хинна маьрша леламаш вӀашагӀдийхкад. Леламаш гӀалгӀай шоай автономе юхаоттаяра́ хетадаь хиннад.
1989 шера Михий бетта, гӀалгӀай къама II гулламе Коазой Ӏийса гӀалгӀай къама автономе меттаоттаяра организацен коммитета тхьамада хержав, тӀаккха 1990 шера Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхерча Совета каь хургволаш хорж.
Коазой Ӏийсаси, иштта цо санна кхыча дерхошеи лелабаь хьинаре болх «Ӏоткъам баьча къамий реабилитацех» дола Россе Федерацен паччахьалкхен низам арадалара бахьанех бахьан а хиннад, иштта «Россе Федераце лоаттаме йола ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» дола низам бахьане а эттаб. Хьалхардар ший ма дарра кхоачашдар гӀоне Коазой Ӏийса хӀанз а тӀалатта, «Нийсхо» яхача демократен юкъарлен доакъашхои, хьалххои волаш.
Дезал
Коазой Ӏийса саг йолаяь ва. Сесагаца бархӀ бер кхедаьд цар.
Толамаши премеши
2013 шера наджгоанцхой бетта 13 дийнахьа «Машар» яхача бокъо лораяра организаце оттаяьча «БӀорахой юкъарлен турпал» яхача конкурса лауреат хиннав Коазой Ӏийса. СовгӀат «Кхонахчали БӀорахочун хетар дӀаалари бахьан долаш» аьнна деннад. Иштта, 2013 шера «Кавказа турпал-2013» яхача преме номинаце оттаваь а хиннав.
2022 шера апрель 2 дийнахьа ДаьгӀастера «Шамал имама фонд» (Фонд имама Шамиля) Ӏийсайна наӀарга а баьхка, Шамал имама орден елар. Цул совгӀа кхы а совгӀаташ делар: палчакхи, дарзал-кийи.
Йоазон балхаш
ТӀехьарча шерашка исбахьален болх дукхагӀа беш ва Ӏийса: каст-кастта гӀалгӀай а эрсий а метташка йоазонаш ду. Коазой Ӏийсас даьча балхашта юкъера эггара чӀоагӀагӀа белггалеи боккхеи бар «ГӀалгӀай» яха тархьара роман-эпопея я, из цо гӀалгӀай меттала яздаьд. Дукхача томех латта дешарг XIII—XVII бӀаьшерашка хиннача гӀалгӀай къама вахарах лаьца да, гӀалгӀай литературе ше мо кхы цунца диста Ӏодила йоазув а доацаш. Из доацаш вешта дешаргаш а, дувцараш а, повесташ а да йоазонхочун. Уж ГӀалгӀашка а арахьа а дика довзаш, цӀихеза да.
Кхолламаш
ГӀалгӀай меттала дараш:
Эрсий меттала:
ЦӀе тетрадь
Дешарг хетадаьд Читигов Заьлмаха — Илдарха-ГӀалий тӀарча Ӏаьдало йитта заӀапхо хьаваьча вайнаьх зӀамача сага́
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой I
Пампа
Па́мпа (я) (Пампа́саш) (Pampa, дукх. т. Pampas) — ЗӀилбухерча Американ зӀилбухе-малхбоалехьара эри аре. ДукхагӀа субтропикай оаса чу улл Рио Плата даьрженна гаьна доацаш. Малхбузехьара Андаша доазув ду, малхбоалехьана — Малхбузерча оакафордо, тӀаккха гӀинбухехьа Гран-Чако саванна улл.
Па́мпас ши экорегион вӀашагӀйолл — тӀаьда пампа малхбоалехьеи малхбузехьеи, хӀаьта цигара Ӏалама лоаттам бекъо́ ба, иштта лаьтташ а я́ькхагӀа (хьаьна доацашагӀа) да.
Ӏалама лоаттам
Малхбузерча оакафордал гаьнагӀа мел хула па́мпа екъагӀа хул. Пампа Ӏалама лоаттам субтропикай ба. Малхбоалехьа аьхкеи Ӏайи температура кхы башха хувцалуш яц, хӀаьта малбузехьа лоаттам гӀа́ран хьахул.
Географи
Пампа Аргентинани, Уругваяи Бразилеи мехкашка йолаш я. Аргентине жа-доахан доажадеш лелаю пампасаш.
Бахархой
XVII-ча бӀаьшера пампе белггала бахархой хьахиннаб: гаучо-Ӏуй (европахойи индейцийи тӀехье я, дукхагӀа индейций цӀий доаллаш).
Дебадалар
Де́бадалар (да), е репроду́кци (я) — ше мо фу шийх хьада́лийтара лаьрхӀа йола ерригача дийнача организмашка дола куц. Цу куцо цахаддаш вахар дӀа-хьа кхачийтар Ӏалашду. Дебадалар шин тайпара хул: бесполый, половой.
Оагилгех латтача организмай дебадалара бухе латт оагилг екъаялар.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Юкъара биологи ОагӀат:Дебадалар
Нематодаш
Немато́даш е Герга нӀаний (Немато́ды, ; Nematoda) — канадувлачар тоабан баге-хьалхагӀа хьахулача дийнатий тайпа да. Таханарча дийнахьа Ӏилма чу тахка а техка белгалъяккхай паразиташ морг а маьрша а да́хача 24 эзар нематодий кеп.
Маьрша да́ха нематодаш Ӏеш хул лаьтта кӀал а, тезача хиш чу а, форда чу а. Цига цар дукхал 1 (цхьан) м3 тӀа 1 млн совгӀа хила мегаш я. Лоадаме роль ловзаю цар экосистемаш чу. Нематодаш (Halicephalobus mephisto) лаьтта гӀолла лелача дукха клеткаш йолча организмашта юкъе эггара кӀоаргагӀа яхаш йолчарех я.
Ӏам
Ӏам (ба) (дукх.т. Ӏамарч (да)) (О́зеро, водохранилище, Lake) — ХинтӀехар-Ӏена дакъа дола ше хьахинна е адамо кхелла фордаца (оакафордаца) хоттаенна йоаца хий латта моттиг. Ӏамарч тохкача Ӏилмах «Лимнологи» оал. Дунен тӀа 5 млн. гаргга Ӏам лоархӀ.
Дзурдзукаш
Дзурдзу́каш е дурдзу́каш (დურძუკები) (Нох. Сурдукъетlе) — IX—XVIII бӀаьшерий Ӏарбийи гуржийи йоазон хьасташка белгал а йоахаш, юкъерча бӀаьшерашка лелаш хинна этноним. Дзурдзукаш ГӀалгӀайчен лоамара а ба, цига бахаш а хиннаб аьнна белгалбоах Ӏилманхоша. Кхыча тахкархоша йоах дзурдзукаш гӀалгӀай а нохчий а дай хиннаб.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Кавказа тархьар ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар ОагӀат:Нохчийчен тархьар
Ков:ГӀалгӀайче 2
ГӀалгӀайче Ков:ГӀалгӀайче
Цискакомар
Цискакомар (Паслён чёрный, Solánum nígrum) — Паслён яхача ваьрах йола баьцовгӀа.
Астараша вига хьо
«А́стараша вига хьо», е «астарах виза хьо» — хӀанз а лелабеш бола сардам. «Венна дӀавала хьо», «лаьтта кӀал валва хьо» яха маӀан да (Да погладит тебя земля). «Астараш» — «йост» (земля, землица) яхача деша дукхален таьрахье латта кеп я — йост (я), астараш (я).
Маьтлоам
Маьтлоáм (ба) (Столовая) — ГӀалгӀай мехка багӀа лоам. Маьтлоама гӀинбухерча босен лохе гӀолла ГӀалме шахьараца административни гӀай дода. Лоам 3003 метр лакха ба (кхычахьа яздаьчох— 2993 м ) я. ТӀаьпа лоам ба.
ГӀалгӀай паччахьалкхен герба тӀеи Бурон герба тӀеи латт Маьтлоама сурт. Маьтлоама бухь ГӀалгӀай республика нанагӀала Магасереи Буро тӀареи бӀаргагуш ба.
Тана гӀазкхий
Та́на гӀа́зкхий (Донские казаки, донцы) — Россе импере юкъе эггара боккхагӀа хинна бӀу.
ЦӀи Та́н (Азов-форда бассейн) яхача хица ювзаенна я.
Юрт
Юрт (я), е эйла (я) (село) — ший тайпара йола нах баха моттиг. Юрта бахача наьха вахар дукхагӀа юртбоахамца дувзаденна хул. Бахача наьха дукхалага дилача а, доазон доккхалага дилача а, дукхагӀа йолча хана юрт пхьел зӀамигагӀа хул.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Юрта хьисапе нах баха моттиг ОагӀат:Юрта географи ОагӀат:Нах бахача моттигий тайпаш
ГӀамгӀа (маӀанаш)
ГӀамгӀа́:
Доакъашхо
Доакъашхо (ва/я) (участник, участница) — моллагӀча хӀаман да́къа лоацашвар.
Гуйре
Гуйре (Осень, Autumn — йиъ шера ханашта юкъера цаӀ я ахканнеи Ӏаннеи юкъе. Гуйре — шийна чухь ди лоацале долалуши, гонахьарча Ӏалама йӀовхал кӀезига кӀезига лаьгӀле йолалуши йола мур я.
Ханорга гуйре
ГӀинбухехьа: Михий (Моажол), АьрхӀий (Тов), Лай чилла бетташ.
Кхерча форда оаса
Кхе́рча форда оаса (ба) (Керченська протока, Керич богъазы, Keriç boğazı, Керченский пролив)) — Азов-форд Ӏаьржача фордаца хотташ бола форда оаса. Малхбузера берд ГӀирман Кхерча ахгӀайре хул, малхбоалера — Тамана ахгӀайре . Европайнаи Азени юкъера гӀай хул Кхерча форда оасах    . Форда оаса шерал 4,5-негара 15 километрага я. Эггара йоккхагӀа йола кӀоаргал — 18 метр. Лоадам болашагӀа дола фордков — Кхерч.
Гуйре
Ханорга гуйре
ЗӀилбухехьа: Мутт-хьал, Тушоли, Села (Бекарга) бетташ.
ГӀамгӀа
ГӀамгӀа́ (Абрико́с обыкнове́нный, Prúnus armeníaca) — сомий га. Иштта «гӀамгӀа» оал цу гаьн сомех а. Цу сомех тайп-тайпара докъадаь сомаш хьаду, царех дукхагӀа даьржачарех оал — йокъаяь гӀамгӀай гаргаш.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Евразен сомаш ОагӀат:Сомаш ОагӀат:Сомий гаьнаш ОагӀат:Декоративни гаьнаш ОагӀат:Хьачий
Байтмал-яӀ
«Байтмал-яӀ» — гӀайгӀа, сагото, хало, къахьо, иштта цу тайпара кхы а хоаламаш гойташ йола калам я (фраза, для выражения таких чувств как печаль, горе, трудность, горечь и т.п.).
Байтмал (я) — лелаяь харцо бахьан долаш бӀарчча тайпа мехкахдаккхар да.
Чарахьал
Чарахьал (да) (охота) — оакхарий е оалхазараш леха а лехаш шоаште феса да́хар е алхха яйна дӀаяхар.
Ков:Ислам/Бусалба Ӏилманхой
Мухьаммад ибн Муса Хорезми (, Mohammad ebne Mūsā Khwārazmī) — цӀихеза персаьний математик а, астроном а, географ а. Цо диллад эггара хьалха алгебра яха Ӏилма.
Пехкаш
Пехк, Пехкаш (я) (лёгкие, pulmones, πνεύμων) — фецара садахара маьженаш я. Пехкаш йоахк: адамашта а, дерригача дакхадийнаташта а, оалхазарашта а, текхадийнаташта а, дукхагӀа мел долча хи чу а лаьтта а цхьатарра дахача дийнаташта а, иштта цхьадолча чкъаьрашта а.
Пехкаш аьлле оал цхьадолча букъатӀехк йоацача дийнаташта йоахкача садахара маьженех (цхьайолча моллюскаштеи, голотурештеи, гизга куце долчарнеи).
Пехкаш чу паренхиме доаллача фони пехкий капилляраш чугӀолла лелача цӀийнеи юкъе газ вӀаший дӀа юха ялар хул.
ТӀар
ТӀа́р (ба), тӀа́раш (да) — кхалсага накха; дегӀа лакхерча хьалхашкарча даькъе йоалла, бер докхадара лаьрхӀа йола шийна чу шурий оӀаш а йоахка маьже. Шинна тӀа́ра тӀа пхелагӀча пӀендараш тӀа нийсса кӀаьд боалл — ареола оал цох. Цу ареолайна юкъе тӀара бухьиг боалл. Цу чура шура араяларца бер Ӏоде ха гаргаеча йолалуш йола лактаци хул.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Накха ОагӀат:Кхалсаг
Шолжа-Пхье
Шолжа-Пхье, иштта Шолжа-пхье (я) (Сунжа), хьалхагӀа: КӀурий-Юрт, тӀаккха Сипсой-ГӀала а (Слепцовская) — ГӀалгӀай Мехка улла пхье. Шолжа шахьара административни юкъ лоархӀаш я, амма шахьара шийна юкъе йоагӀаш яц.
Географи
Шолжа-Пхье улл Шолжа хин атагӀа, Магасагахьара гӀинбухен-малхбоалехьа 22 км гаьна.
Тархьар
Шолжа-Пхьен тархьар XIX бӀаьшера 30-ча шерашкара дӀадолалу. КӀурий-Юрт яхаш хиннай из. Из йиллар Леймера Ӏаьлий воӀ КӀури ва. 1845 шера эрсий паччахьий Ӏаьдало цу моттиге гӀазакхий станица Ӏойиллай «Слепцовская» аьнна цӀи а тилла, из бахьане гӀалгӀашта юкъе Сипсой-ГӀала аьнна яьржай. Советий Ӏаьдал даьккхачул тӀехьагӀа «Орджоникидзевская» аьнна цӀи тилла хиннай юртах. Из цӀи 2016 шу кхаччалца лелаяьй. 2015 шера Этинга 5 дийнахьа юртах цкъарчоа гӀа́ла тайпан йола юрт хьаяьй. ТӀаккха, 2016 шера Саькура 3 дийнахьа Россе Федерацен Правительствон амарца «Сунжа» аьнна цӀи тиллай цунах (гӀалгӀай метталла «Шолжа»). Цу шера Лайчилла 25 дийнахьа гӀала тайпан йолча юртах пхье хьаяьй. Цу дийнахьа денз Шолжа-Пхье яхаш цӀи йолаш хьайоагӀаш я.
Факташ
1994 шера бекарга бетта 24-гӀча дийнахьа Сипсой-ГӀала тӀа — Галашка нах дӀа-хьа кхувлача автобуса чу цӀи яьнна хиннай. Шовзткъе виъ саг цӀералла ваьга веннав цу дийнахьа.
Баха нах
Шолжа-Пхье 64 041 саг ва вахаш (2015 ш.).
Къамаш
СССР а Эрсийче а хьисап деш нах дӀаязбара хоамашца лард йолаш Шолжера къамий лоаттам
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьеш алапатах ОагӀат:Шолжа-Пхье
Терсмаймалаш
<div style="clear:;">
Белгалдаккхар
ОагӀат:Африкай дакхадийнаташ ОагӀат:Терсмаймалаш
Маьржа-яӀ
«Маьржа-яӀ» — гӀайгӀа, сагото, иштта цу тайпара кхы а хоаламаш гойташ йола калам (фраза, для выражения чувства досады, печали, сожаления).
Эрий аре
Эрий áре, е раьгӀе (я) (степь) — гӀаьххьеи субтропическии Ӏалама лоаттам болча баьца баьцовгӀаш тӀаяьна шаьра аре.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Эрий аренаш ОагӀат:Ландшафта тайпаш
Боглус
Боглус (я) (Злокачественная опухоль) — организма вахара́ кхерам тӀалоаттабеш дола дестам. Боглус кхерамеча оагилгех латт. Эпителиальни (цӀекий) кхерамеча дестамех цӀийоацар оал. Дестам кхерамза хила йиш йолаш а да, боглус мо йоацаш.
ВОЗ-а лаьрхӀачох, 2018-ча шера боглус бахьане лаьттан букъ тӀа 9,6 млн саг веннав, царех 30-60 % дарба де йиш йолаш а хиннав.
Амат
А́мат (да) (образ) — куц.
Прери
Прери (я) (prairie «бай») — ГӀинбухерча Америкера эрий аре. Хеттача Америкерча Штатийи Канадани Юкъерча Малхбоале дӀадувш леладу кха́ш. Йоккхийча раьгӀений малхбоале хул прери. Къаьст-къастта ядаш а нийслу пререш (масала, Миссисипи штатера Джексонсй пререш). ХӀама тӀая́лара́ кхы башха дика яц, гаьнаши, кӀотаргаши кӀезига я, хӀана аьлча гӀара юкъера да цун мехкал ни обусловлена внутриконтинентальным расположением и Скалистыми горами, заслоняющими прерию с запада от осадков. С этим обстоятельством связаны засушливые климатические условия.
Фауна и флора прерий
В прериях ранее обитали миллионы бизонов. До конца XIX века белые поселенцы практически истребили их, уничтожив таким образом жизненную и культурную основу многих индейских племён. Также характерными обитателями прерий являются луговые собачки, койоты.
Сегодня прерии представляют огромные слабо орошённые искусственно территории, используемые в сельскохозяйственных целях. На них выращивается пшеница, кукуруза и другие аграрные культуры.
Хьажа иштта
ОагӀат:География Северной Америки ОагӀат:Эри аренаш ОагӀат:Великие равнины
Пхо
Пхо (ба), дукх. т. — пхорч да (пуля) — гӀашлой герзаца дӀатохаш йола хӀама (снаряд). Ширдолгаца тохаш йолча хӀамах овгар оал. Артиллерес тохаш йолча хӀамах дӀандарг оал. Пхон керттера ши белгало я — гаьна дӀакхетари чӀоагӀа зе деш дӀакхетари. Уж шаккхе белгало кхоачаш хул инерци яха хӀама бахьан долаш.
Ча тешийла хьох
«Ча тешийла хьох» (Пусть медведь тебе поверит) — оап бувцачунга оалаш дола дешаш да. «Ӏа дувцар чанна духьал ваха́, цунга из дӀа а дийца, из хьох теша гӀортийла» яха маӀан дола калам я.
Маймалаш
Маймалаш (Обезья́ны,  ; Haplorhini) — приматаш яхача тоабан дакхадийнаташ.
ЦӀе форд
ЦӀе форд (ба) (Ἐρυθρὰ Θάλασσα Эритра Таласса, البحر الأحمر Bahr el-Ahmar, ים סוף Yam Suf, Red Sea) — Ӏарбий ахгӀайренни Африкани юкъе ула ХӀиндий оакафорда чура форд. Дунен оакафорда́ юкъе мел бодаш болча фордал дирагӀа ба цӀе форд.
ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара кхел
ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара кхел (Верховный cуд Республики Ингушетия) ― Россе Федерацен ГӀалгӀай Мехка доазона тӀа болх беш йола кхéла Ӏаьдала лакхехьара маьже.
ЦӀе форд
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ХӀиндий оакафорда фордаш
ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара кхел
Юкъарча юрисдикцен кхелий ража юкъейоагӀаш я, Россе Федерацен Лакхехьарча кхела духьала жоп луш а я. ГӀалгӀайчен юкъарча юрисдикцен шахьарашкарча (пхьанашкарча) кхелашта апелляцен инстанци хулаш я.
Лакхехьарча кхело дер мишта хила деза дӀаяздаьд Россе Федерацен Конституце тӀеи «Россе Федерацен кхела ражах» долча федеральни конституце закона тӀеи.
Ӏаьржакомар
Ӏаьржакомар (Кумани́ка, ; Rúbus nessénsis) — яхача ваьрах йола баьцовгӀай кеп.
Дакъа
Дакъа (да) — массех маӀан дола термин
Да́къа (хьалхара «а» дӀаьха) — дикалца е дукхалца белгалде йиш а йолаш, моллагӀа цхьа бӀарчча йолча хӀамо чулоацар е цох хьадаьккхар.
Дакъа (Труп) — дийна доацача (кхелхача) дийната дегӀ.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
Липецк
Ли́пецк — пхьа я (1779 шера денз) Россе Федераце. Липецка областан административни юкъ я.
Ховр
Хо́вр (да) е ха́р (да), иштта цкъаза Ӏилма яха дош а леладу (Зна́ние) — логикаца е факташца бакъбе а, практикаца е эмпиризма наькъашца тахка а йиш йолаш бола хоам (довзар).
Диг
Диг, догараш (да) (топор) — дукхагӀча даькъе дахча тедаш лелаю кечал.
УнахцӀено
УнахцӀено (я) е магар (да) е могашал (я) (Здоровье) — син а дегӀий а юкъарлен а хьал маьрша нийсаденна хилар, алхха лазараши айпаши цахилар аьнна а доацаш.
УнахцӀено тохкача Ӏилмаех лоархӀ: диетологи, фармакологи, биологи, эпидемиологи, психологи, психофизиология, психиатри, педиатри, лорала социологи, лорала антропологи, психогигиена, дефектологи, иштта кхыдараш а.
УнахцӀено лораяр — паччахьалкхен функци я. Дерригача дунен тӀа адамлен унахцӀено лораяра болх дӀахьош я Дунен унахцӀено лораяра организаци.
Сага анатоми
Сага анато́ми (я) (ἀνατομή — доаттӀадар, эттӀадар) — сага дегӀа, цун системийи маьженийи, морфологи тохкаш дола биологен да́къа. Сага анатомен тохкама предмет я дегӀ хьахилар а, из дегӀада́р а, цун куцаш а лоаттам а. Сага анатоми биологени лорий дешара́и кӀийленна южача дисциплинех я, иштта шийх хьаяьннача дисциплинашца ма хулла ювзаенна из: антропологецеи, сага физиологецеи, иштта дустара анатомецеи, эволюце хьехамцеи, генетикацеи. Сага анатоми кхыча дийнача дегӀамий анатомех хьакъоастаяй, хӀана аьлча сагага къаьстта анатомен белгалонаш хиларал совгӀа цунга кхетами, хьаькъали да, къамаьл де а мог цунна.
«ЛерттӀача» (унахцӀена долча) дегӀа анатоми маьжений системашца тохк — лерттӀа (систематикаца йола) сага анатоми. Из доацаш, сага анатоме ларда тӀа, хирургий поалхам тӀакхетарца, топографе анатоми яха дисциплина хьахиннай. Цо дегӀа оттам дукхагӀа цхьа моттиг хьа а лувцаш тохк, системашца ца тохкаш. Маьженаш цаӀ-шоллагӀчунга хьежжа мишта я́да Ӏомаду цар.
Лорий Ӏилма гаьнагӀа мел доалла, маьжений къаьстта уне дола хьалаш тохка керда Ӏилма отташ да, цунах патологе анатоми оал.
Хилар
Хилар (да) — долчун кеп
Белгалдаккхар
ОагӀат:Онтологи ОагӀат:Метафизика духтӀенаш ОагӀат:Хилар
Белхарой
Бе́лхарой — гӀалгӀай тайпа, Орстхой яхача тархьара юкъарленах лоархӀаш да. ДукхагӀа ГӀалгӀайче бах.
Цхьорой Марет
Цхьорой Марет (Цороева Марет Гайсултановна) — филологе Ӏилмай доктор, дин тархьара доктор, Сорбонна университета профессор. Шаккхе диссертаци Фаьренгий Мехка чакхъяьккхай.
Белгалдаккхар
ОагӀат:Ӏилманхой алапатах ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой
Белхарой
Тархьар
Оаламо дувцачох Белхарой тайпа хьадаьннад ГӀана Белхар яхача сагагара, хӀаьта Белхара нана мелхий хиннай йоах. Иштта, цу оаламах Белхара вош хиннав Булгуч яхаш, цох хьабаьннаб Булгучанаькъан.
Ерсий хьасташ
ОагӀат:Белхарой
Дега лазараш
Дега лазараш (да) (заболевания сердца, болезни сердца)  — дега-миай лазарех дола лазараш. Лазаро лаьца долча дего лерттӀа болх хьабиц, цун цаӀ е массехк да́къа эшадалар бахьан долаш: эпикард, перикард, миокард, эндокард, дега ногӀараш, дега миаш. Дега болх лаьгӀбенна хилча, эшаш мел яр маьженашка дӀакхачац, цудухьа из дерригача де́гӀа зе деш Ӏаткъ. Дега лазараш клинически гуча ца дувлаш дукха ха яккха йиш йолаш да, хӀаьта уж хьахилара керттерча бахьанех да саг верста́ хилари, кӀезига дӀа-хьа хьовш хилари, гӀаьле увзари. ЧӀоагӀденна айтта́ долча мехкашка нах тайп-тайпара боглусаш хинна ла дега лазарех.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Кардиологи *
Малхбоале
Малхбоале (я) (восток) — Лаьтта кхеста дунен оагӀув.
Литература
ОагӀат:Ориентаци ОагӀат:Географе терминаш
Боал
Боал (Вишня обыкнове́нная, ; Prúnus cérasus) — бешамашка лелаеш йола гаьн хьисапе баьцовгӀа; Хьач яхача ваьрахи Боал яхача кӀалваьрахи йола кеп. Ерригаш яхача баьцовгӀай дезала юкъейоагӀаш я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Боал ОагӀат:Декоративни гаьнаш ОагӀат:Эрсечен гаьнаш ОагӀат:Камеденосни баьцовгӀаш ОагӀат:Хьачий ОагӀат:Евразен буни
Аьлте-Юрт
Аьлте-Юрт (Альтиево) — хьалхагӀа къаьстта юрт хинна, хӀанз Аьлте-Юрта административни округ («Альтиевский административный округ») яхаш цӀи а йолаш, Наьсарен йиъ административни округех цаӀ я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Наьсаре ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Пхо (пхьегӀа)
Пхо (я), дукх. т. — пхонаш (я) (днище) — пхьегӀан лохера да́къа, цун кӀийле.
Паччахьалкхен мотт
Паччахьалкхен мотт (Госуда́рственный язы́к, ) — паччахьалкхе е дунен халкъашта юкъерча организаце кхычарел тӀех бокъо йола мотт ба. Цхьайолча паччахьалкхений хьалххошеи правительства институташеи йоах паччахьалкхен мотти керттера мотти (официальный язык) яха терминаш шоайла къаьстта хила еза. Цудухь дунен халкъашта юкъерча организацешка шоллагӀа термин лелае йоагӀа.
Гуржехье
Гуржехье, Гуржий Мохк e Гуржий Паччахьалхе (საქართველო, Сакартве́ло, Гру́зия) — паччахьалкхе я Кавказа дехьен малхбузера даькъе Ӏаьржа форда малхбоалера фордйиста тӀа. Гуржий Мохк Хьалхара Азехи Гаргара Малхбоалехи ба; кастта Гуржехье тохкаш хул Европан дакъа санна.
Буне
Гуржий баьцовгӀий дуне чӀоагӀа дӀаьхий да. 4500 тайпаш чулоаца цо.
Дийнатий дуне
Гуржий мeхкa тайп-тайпара оакхарий нийслу.
Чарч
Чарч, цхьоален таьрахье: «ча» (Медведи, Ursus) — акха тоабан дакхадийнатий ваьр.
The Plant List
The Plant List (ингалсий метта маӀан — «БаьцовгӀай мугӀам») — хӀанзарча баьцовгӀай доалачех йолча таксоний номенклатурах лаьца хоамага тӀакхоачилга Ӏлашдеш йола энциклопеде интернет-проект.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ботаниках йола хоамий база ОагӀат:Кью бешамаш
Хи
Хи (ба):
Океанологи
Океаноло́ги ( океан — оакафорд яхачохи λόγος — уйла, дош) е океаногра́фи ( океан - оакафорд яхачохи γραφειν — язду, сурт оттаду) — дунен оакафорди тӀехар-Ӏии вӀаший Ӏаткъар тохкаш дола Ӏилма. Цул совгӀа цо тохк оакафорда тайп-тайпарча хӀамашца бола химе бувзам: гӀарашцеи, тӀехар-Ӏенацеи, ший бухацеи.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Физически географи ОагӀат:Ӏилма ОагӀат:Лаьттах дола Ӏилмаш