cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ков:Ислам/Хержа саг
Мухьаммад Пайхамар, (Даьлера салоти салам-моаршали хилда цунна) — тавхьид (Даьла цаӀ хилар) кхайкадаь хинна пайхамар, Ислам яха ди биллар а цун керттера саг а. Къаман Ӏарбе ва, бусалба дин Элча ва. Бусулба нах тешаш ба Мухьаммадá АллахӀа ший сийдола китаб — КъорӀа Ӏодайта хинналга.
Мухьаммад (саллаллахӀу ӀалейхӀи ва саллам) иштта политически къахьегамхо а бусалба уммат хьадаьр а цун да́ а хиннав. Цо урхал деча хана из уммат чӀоагӀеи йоккхеи паччахьалкхе хиннай Ӏарбий ахгӀайрен тӀа.
Мухьаммад Пайхамар (саллаллахӀу ӀалейхӀи ва саллам) Макка ваьв, из ваь ха лоархӀ. Веннав Маддане. Цига дӀавелла воалл из Масжид ан-Набавий яхача маьждиге.
Проект:ГӀалгӀай мотт/Хержа статья
ГӀалгӀай йоазув (да) (ингушская письменность) — гӀалгӀай мотт дӀаязбара духьа леладеш дола йоазув. Ше мел хиннача хана чухьа тайп-тайпарча графика ларда тӀа хиннад, массехказа хийца а хиннад. Таханарча дийнахьа гӀалгӀай йоазув кириллица тӀа лелаш да.
Ширача хана гӀалгӀаша къаьстта шоай йоазув леладаь хинна мегалга яздаьд тайп-тайпарча цӀихеза болча Ӏилманхоша. Царна яхар хьагул а даь, гӀалгӀай лоамара ширача гӀалаш тӀеи, элгацаш тӀеи, маьлха-кашамаш тӀеи латтача йоазонашца даь белхашца уж вӀашагӀ а тохаш хоадам беш Ӏилманхо волча Дударанаькъан Ӏ.-М. аьннад:
«...учитывая принадлежность ингушей к реликтам древнейших племен Кавказа, сохранившим «все лингвистические особенности языка, присущие этому древнему этническому массиву, фонетика, морфология, синтаксис и лексика которого дают многочисленные примеры родства с хуррито-урартским, протохеттским и шумерскими языками, даже этот неполный перечень пиктографических знаков можно рассматривать как зачатки письма древних предков ингушей».
Москоара ха
Москоáра ха (МСК, MSK) — Эрсечен нанагӀала Москоа хьачулоацаш йолча сахьата оасай ха я. Россе Федерацен малхбузехьарча дукхагӀа мел йолча регионашка лелаш я из ха. Моаскара ха 2014-ча шера АьрхӀий 26-ча дийнахьа денз UTC+3 яхача ханна нийса я. 2011-ча шера Мутт-хьал 27-ча дийнахьа денз 2014-ча шера АьрхӀий 25-ча денга кхаччалца UTC+4-ненна нийса хиннай.
ГӀалгӀай даар
Ингушская кухня (ГӀалгӀай даар) — разновидность кавказской кухни, названная по имени одного из горских народов — ингуши.
Белгало
Дукха хана денз дукха дулх дуаш хьабоагӀаш ба гӀалгӀай. Дуар дукхагӀа бежана дулхи устагӀан дулхи да. Царех гӀалгӀаша шоай керттера къаман даар кийчду — дулх-хьалтӀам, вешта тайп-тайпарча хьоара даарех детт, цӀера тӀа дотт (шоашилг).
ГӀалгӀаша ше мо кхы дац аьнна лоархӀар дулх-хьалтӀам да. Из цӀенача дулхах ца дича да́лац, дикагӀа устагӀандар лоархӀ. Хьалха Ӏай докъадаь дулх а тохар, цхьабакъда из хьаьшашта оттаде пайдан хиннадац. Хаьсасомаш а хиннад дуаш, царех хох, хьонк, болак, ябакх, чахра, кӀай хоарсам, 19-гӀча бӀаьшерал тӀехьа помдур, коартол, жакъоп. Из доацаш геттара дукха башх-башха баьцадаараши, кӀоанолгаши детт.
Малараш
Ингуши препочитают ягодные морсы и чаи, изготовленные из листьев шиповника, чабреца, и душицы. Также, до принятия ислама ингуши пили различные слабоалкогольные и алкогольные напитки из своих рецептов.
Кавказдехье
Кавка́здехье́ (Закавказье, Անդրկովկաս, Cənubi Qafqaz, სამხრეთი კავკასია), е ЗӀилбухе́ра Кавка́з — Малхбоалерча Европанни Хьалхарча Азенни гӀай а деш, Кавказа дакъа дола геополитикай регион я. Йоккхача Кавказа Кертерча е Хий къоастадеча дукъа зӀилбухехьа улл Кавказдехье.
Кавказдехье лоархӀ Йоккхача Кавказа зӀилбухерча босений доккхагӀа долча даькъах а, Колхидах а, Курай таьӀача моттигах а, ЗӀамигача Кавказах а, Эрмалой лоамен гӀинбухе-малхбоалерча даькъах а, Талыша лоамех а. Кавказдехьен доазона тӀа Эрмалойчеи, ГӀозлойчеи Гуржехьеи улл. Цул совгӀа Кавказдехьа я́д цхьан даькъе тӀаийца паччахьалкхенаш а: Эрсечеи цхьацца кхыйолча паччахьалкхенаши тӀаийца йола Абхазой республикаи, ЗӀилбухера ХӀирийчеи, иштта цхьанне а тӀаийца йоаца Арцахе Республикаи. Кавказдехьен доазув гӀинбухехьа Россе Федерацеца да, зӀилбухехьа — Туркий мехкацеи ХӀиранацеи, малхбузехьа Ӏаьржа форд ба, малхбоалехьа Къаспий форд ба. Кавказдехьен майда 190 эзар кв.км я.
Белокаш
Кхыча биополимерашка хьежача (полисахаридаш, ДНК) Оагилгашка белокаша кхоачашдеш дола гӀулакхаш дуккха дукхагӀа да. Ишта белокаша-ферменташа биохиме реакцеш сихъю, из бахьан долаш хӀамаш хувцаяларгахьа лоадам бола да́къа лоац цар. Цхьайолча белокаша механикай балхаш а леладу, оагилгий дегӀ чӀоагӀдеш болча го́ма даькъе а йолхаш хиларца. Иштта, белокаша керттера амал ловзаду иммунитето жоп луш сигнал дӀа-хьа йохийташи, оагилга цикл йодаши. Белокаш дийнатий (адамий а) кхачан лоадаме дакъа да. ДукхагӀа цу дийнаташца хоттаденна долча даарашка йоалл белок: дулха чу, чкъаьра чу, шура чу, иштта бӀарашкеи, кхешкеи. Йиа йола белокаш кхача Ӏохьача хана ферменташа аминокислоташ хьа а хулаш е́къ (ший белокаш хьаяр духьа) е кхы а чӀоагӀагӀа йохаю (хьинар даккхар духьа).
Тайпа
Тайпа, тейпа — гӀалгӀайи нохчийи къамай лоаттама цхьа да́къа. Цхьан тайпан нах цхьан даьгара боагӀаш ба (дукхагӀа йолча хана). Тайпаш юкъерча бӀаьшерашкара денз хьадоагӀаш да, тахан а къама юкъе лоадам болаш а да.
ГӀалгӀай тайпаш
Аьгий, Баркимхой, Беканаькъан, Белхарой, Галай, Гаркхой, Гаьгий, ГӀазданаькъан, ГӀулой, Гелатхой, Жандиганаькъан, ЖӀайрахой‎, Йовлой‎, Кий, Коазой, Кокурхой, Кхоартой, Къоастой, Лаьнанаькъан‎, Леймой, Лоажхой, Малсаганаькъан‎, Мержой, Местой, Мохлой, Ноакастхой, Оздой, Оахаранаькъан‎, Поаланкой, Пхьиленаькъан‎, ТӀаргамхой, ТӀоаршхой, ТӀонганаькъан, Ужахьанаькъан, Хамхой, Хьарпхой, Цхьорой, ЦӀечой, ЦӀулой, Шоанхой, Ялхарой.
Нохчий тайпаш
Зандакъой, Гуной, Курчалой, Нижалой, ЧӀингхой, Энганой, Ӏалларой.
ТӀатовжамаш
* ОагӀат:Шедоалдар ОагӀат:Этнологи ОагӀат:Генеалоге терминологи
Метташ дӀа ца довлаш дисара даржаш
Мотт дӀа ца боалаш хилара дарж (Degree of endangerment, Уровень жизнеспособности языка) — ЮНЕСКО-с «Байна дӀабала кхерам тӀалатташ болча дунен меттай атласа» чу юкъедаьха долча метташта луш йола оценка я. Из оценка 9 критери лора а еш ю, царех лоадамегӀа яр я мотт ноахалагара ноахалага дӀалуш хилар.
Кхерама даржаш
Как видно, абсолютное число носителей не играет существенной роли: например, на острове Питкэрн менее 100 носителей местного креольского языка, отнесённого к уязвимым , в то время как язык дурува, имеющий в Индии более 50 тысяч носителей, отнесён к находящимся на грани исчезновения. Гораздо важнее, насколько хорошо язык передаётся следующим поколениям, что наиболее очевидно из количества детей, на нём говорящих, а также из среднего и минимального возраста говорящих.
Атлас языков мира, находящихся под угрозой исчезновения
Согласно атласу, на территории России под угрозой находится 116 языков.
Важность сохранения языков
Сохранение всех, даже малораспространённых языков, очень важно как с точки зрения сохранения культурного разнообразия человечества, так и с научной — многие исчезающие языки ещё плохо описаны лингвистами (иногда даже почти не описаны) и представляют большой интерес для сравнительно-исторического языкознания, этнографии, и этнологии, культурной антропологии.
Примером такого языка является вымерший, но возрождаемый, эякский язык — исследование его фонетики лингвистом Майклом Крауссом привело к появлению гипотетической языковой семьи на-дене.
21 июня 2012 года компания Google Inc. сообщила о проекте по спасению вымирающих языков (Endangered Languages Project). Суть проекта состоит в создании сайта, на котором централизованно представлена информация о языках, находящихся на грани исчезновения. Всего в базе данных сайта на 21 июня 2012 было 3054 языка. Географическое расположение носителей языка можно посмотреть на специальной интерактивной карте. Есть в проекте и редкие языки, встречающиеся на территории России. Среди них несколько диалектов саамского, водский язык, хантыйский и многие другие.
Работая над восстановлением мертвого вавилонского языка в 2018 году лингвисты Кембриджского университета сняли короткометражный фильм «Бедный человек из Ниппура», герои которого говорят исключительно на вавилонском языке, распространенном ранее в странах Месопотамии. Работая над проектом, учёные университета восстановили исчезнувший язык вплоть до особенностей произношения тех или иных его звуков.
На важность сохранения языков мира указывает и то, что 2019 год объявлен Международным годом языков коренных народов.
ГӀулакх
ГӀулакх (да) ― массехк маӀан дола термин:
ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
Ков:Ислам/Бусулба дин чура саг
Мухьаммад Ӏаьла (Моха́ммед Али́, Muhammad Ali; Ӏоваьча хана хинна цӀи Ка́ссиус Марсе́ллус Клей, Cassius Marcellus Clay) — еза йолча оагӀата чу леташ хинна америкера бийхо ва. Дунен бокса тархьара чу эггара цӀихеза болча бийхоех ва.
Мухьаммад Ӏаьла ваьв 1942 шера наджгоанцхой бетта 17 дийнахьа. Веннав 2016 шера Этинга 3 дийнахьа. Скоттсдейл яхача пхье. (дӀахо...)
Шишханаькъан Сосланбека Тамерлан
Шишханаькъан Сосланбека Тамерлан (Шишханов Тамерлан Сосланбекович) — гӀалгӀай Ӏилманхо, Ленина преме лауреат (1976 ш.).
Биографи
Ваьв Буро тӀа 1937 шера Муттхьов 8 дийнахьа.
Кхелхав 1983 шера Села 1 дийнахьа.
Литература
ОагӀат:СССР металлургаш
Шанлоам
Шанлоам (ба) (შანი, Шан) — Йоккхача Кавказа Керттерча Кавказа дукъа бовхьаех бухь ба. ГӀалгӀайченни Гуржехьенни гӀайна тӀа улл. ГӀалгӀайчен эггара лакхагӀа бола бухь ба (4451 м ). Шанлоаман дукъаи (малхбоалехьа) Куро-Шинонни (малхбузехьа) Охкара-хин чӀоже улл.
Белгалдаккхар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоаман бовхьаш
Лоаман Автономе Советий Социалистически Республика
Лоаман Автономе Советий Социалистически Республика, лоацца Лоаман АССР (Го́рская Автоно́мная Социалисти́ческая Сове́тская Респу́блика) — РСФСР юкъе хинна республика (20.01.1921 — 7.07.1924). Россе импери йолча хана хиннача Тийрка областа доазона тӀеи Къобанхой областа цхьадолча лаьтташ тӀеи улаш хиннай Лоаман АССР.
ХитӀоара
Эмбрио́н (я) е хитӀоара (да) (зародыш, ἔμβρυον ) — дийнат дегӀадара хьалхара дарж (из фуа чу е наьна кера чу доаллача хана). Наха юкъе «хитӀоара» яха дош бера биъ бутт баллалца (цун са Ӏочудоллалца) леладу, дӀахо бер, адам, саг леладу.
Лоаман Автономе Советий Социалистически Республика
1921 шерага диллача Лоаман АССР майда 74 000 км² совгӀа хиннай, ва́хаш 1286 эзар саг а хиннав. НанагӀала Буро хиннай.
ХитӀоара
ХитӀорал дӀадоалл дийнат ше хӀама дааи лелеи магар хьахиларца.
Лоаман Автономе Советий Социалистически Республика
Тархьар
Лоаман АССР дӀакхайкаяьй Ерригача Эрсечен юкъерча кхоачашдара комитета соцамца 1921 шера наджгоанцхой бетта 20 дийнахьа. Цунна юкъеяьхай Балкхаройи, ГӀаьбартийи, Къаршойи, Бурони, Наьсарени, Нохчийи округаш. Шолжа-ГӀалеи Бурои ЛАССР юкъеяхай къаьстта дола административни доакъош мо лоархӀаш а йолаш.
Литература
ОагӀат:Лоаман АССР ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
Марзабиканаькъан Темаркъий Ӏусман
Марзабиканаькъан Те́маркъий Ӏусма́н (Мурзабеков Осман Темуркоевич) — гӀалгӀай йоазонхо, публицист, хьехархо.
Биографи
Марзабиканаькъан Темаркха Ӏусман ваьв 1889 шера Маьцхали 10 дийнахьа ЖӀайрахой шахьаре. 1912-ча шера Эривана хьехархой семинари тӀехдика чакхъяьккхай, татрий меттахи кулга говзалахи (ручной труд) мара йиъ йоацаш. Семинари ма яьккхинге Привольненски яхача юртарча дешарче кулгалде хьожаваь хиннав, хӀаьта дукха ха ялалехьа Тийрка областа халкъан дешарчений дирекце (Дирекция народных училищ Терской области) соцам барца цигара Буро тӀарча эрсий-гӀалгӀай дешарче вахийтав. Цунна 1913-1914 шерашка доалдаьд Ӏусмана. Михий 26-ча дийнахьа № 1643 йолча соцам арабаьнначул тӀехьагӀа 1914 шера Тов 1-ча денгара денз 5-гӀча прихода дешарче хьожаваь хиннав из. Цига цкъахьалха хьехархо волаш къахьийгад, тӀаккха — директор волаш. Организатора болх дика бовзар бахьан долаши, хьехархочун гӀулакх ше ма доаггӀа дӀадахьар бахьан долаши, дукха ха ялалехьа кхычарел эшаш, тӀехьаюсаш хинна дешарче, пхье дикагӀчарех хулийташ хьалъяьккхай цо.
Хьалхара дунен тӀом бахьан долаш Россе импере паччахьалкхен казначейство ма хулла кӀезигагӀа ахча дӀадахийта гӀерта езаш хьал хинна дале а, Марзабиканаькъан Ӏусмана́ «...низ ма кхоачча болхбарахи, дика хьехарахи» («...в награду за усиленные труды и успешное преподавание») оалаш, Кавказа дешара гома бӀарглокхачун пурамаца массехк ахчацара совгӀат денна моттиг хиннай. Цул совгӀа, 1913 шера декабрь 18 дийнахьа Тийрка областа халкъан дешарчений дирекце амарца наькха тӀа лелае бокъо йола «Романовий фусамо паччахьал ду 300 шу да́лар дездеш» сийрда наштарах яь мейдилг еннай Марзабиканаькъан Ӏусмана.
Ӏусман тайп-тайпара вахара а Ӏилман а оагӀонаш йовзаш саг хиннав. Наьна мотт болча гӀалгӀай меттали эрсий меттали совгӀа фаьренгий мотт а, татрий мотт а ховш хиннав.
1911 шерашка денз каст-кастта ший йоазонашта кепаеттийта волавеннав Ӏусман. Зарбанченашта юкъе меттигера а (Буро), юкъера а (Петербург), европера а (Параж) зарбанченаш хиннай.
Марзабиканаькъан Ӏусман вийнав 1920 шера май пхелагӀча дийнахьа шоллагӀча эскара къаьсттача ралса топаш те́ха́
Кхолламаш
Йоазонхочун кхолламаш дезача маьхе лархӀа мегаргдолаш да, хӀана аьлча ХХ бӀаьшера берригача гӀалгӀай йоазонхошта юкъе исбахьален меттаца язде гӀерташ ишта а дукха хиннабоацачарех хиннав Марзабиканаькъан Ӏусман. Ший белхашка Даькъастерча на́ха́ лоадам бола хаттараш айду цо, къаьстта белгадоах дешар, культура, кхалсагацара лерхӀам.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой ОагӀат:Марзабиканаькъан ОагӀат:ГӀалгӀай хьехархой
Кириллица
Кири́ллица — массехк маӀан дола термин я:
Баркинхой
Баркинхой (Баркинхоевы) — гӀалгӀай тайпа. Лоаман ГӀалгӀайчен Лакхереи, Юкъереи, Лохереи Озиг яхачар хьабайнаб.
Гаьгий Угаза Терсмайл-Хьажа
Гаьгий, е Гаьгенаькъан, Угаза Терсмайл-Хьажа (Гагиев Терсмейл-Хаджи Угузович), арахьа вовзаш хиннав Ахьмад-Шайх аьнна — гӀалгӀай Ӏаламсаг, 60 шерал совгӀа СурхотӀа имам хиннав.
Дешар
Терсмайл-Хьажа ваьв 1851-ча шера апрель бетта. Терсмайла да́ Угаз яхаш хиннав. Сурхо тӀарча БатӀал-Хьажас аларах, ворхӀ-бархӀ шу даьлча Угаза хьужаре деша хоаваьв Терсмайл, бакъда, кӀаьнка итт шу дала доалача хана да́ Угаз вала а венна, дешар дита дийзад Терсмайла. Дешар юкъагӀдисар чӀоагӀа дагадоалаш хиннад цун нанна, цудухьа да́ венна ши шу даьлча, ший шийтта шу ма даьлланге юха деша а хайна цо дийшад диззача пхе шера. Цул тӀехьагӀа, ГӀалгӀай Мехка долаш дола Ӏилма дийша а ваьнна, 1868 шера мехко викал а ваь, из деша вахав БагӀдаде. Терсмайл ше Ӏусман паччахьа Импере кара деша водача хана Наьсарера Ӏаьржача фордангахьа йодача кираца вахав. Цига кема тӀа а хайна, Туркий мехка дӀачу а ваха, дӀахо ваха везаш хиннав из ший деша. Кираца водаш цунна Оахаранаькъан Темаркъага гӀолла цун веший-воӀ ЧхьагӀа вайза хиннав.
Дин хьехар
ХӀета денз халача-воча а кхы мел йолча дукхагӀча хана Сурхо тӀа имам хиннав Терсмейл ше кхалхалца йолча хана. Юкъ-юкъе Россе шахьарашка, доазол арахьа, Ӏилма кердадаккха водаш хиннав из. Иштта Туркий мехка ваха шин шера цо Ӏомадаьд айламӀилма.
Дукха ха ялалехьа Россера нах хьайнаб, революци яьннай, керда Ӏаьдал чӀоагӀденнад. Цу Ӏаьдало дина паргӀато лург догдоахаш хиннаб бусалба нах, бакъда коммунисташ, хьалха хиннар вӀалла хӀама а доацаш, дина духьала баьннаб. Юххера дин ца даржийта лаьрхьа тӀехьабаьннаб коммунисташ, лувцаш чубехкаш, хиннаб дийша Ӏаламнах а кхы моллагӀа белгала баьннараш а. Буро тӀа хьал а кхувлаш, дукха боабеш хиннаб нах. Иштта бигача нахаца Буро тӀа набахта ваьллав Терсмайл-Хьажа. Ше цу чу воаллаш, ха ма хилланге, тӀера Ӏояьккхе аба кӀала а тессе, ламаз деш хиннад Терсмайл-Хьажас. Иштта воаллаш цкъа-шозза набахтарча хьакимо лоткъам а эцаг цхьа юкъ а яьккха́, араваьлийтав Терсмайл-Хьажа.
Терсмайл-Хьажах Ахьмад-Шейх аьнна цӀи тиллар
Терсмайл-Хьажа Макка хьажол де вахача хана, из Ӏеш волча цӀен тӀа бийсан тамашне лур этта хиннад. Из бӀаргадайна нах, ер волча дӀачубаьлча, Къуръан дешаш ваьгӀа Терсмайл—Хьажа вовзарца, хӀанз денз хьа цӀи Ахьмад-Шайх я, аьнна бахаб уж, цунга дола Ӏилма доккха хеташ. Иштта тилла цӀи хиннай из, Ӏарбий а туркий а мехка Терсмайл-Хьажах йоахаш хиннар.
Амат
Терсмайл-Хьажа кӀаьда-хоза къамаьл долаш, елаенна юхь йолаш саг хиннав. Маьждига чу, арахьа — миччахьа вале а, наьха ладувгӀа дог доагӀаргдолаш хьехам беш хиннаб цо. Терсмайл-Хьажас оалаш хиннад: «Дала, Пайхамара, Устаза, тӀерча паччахьа яхар деш хила деза вай дилла а, тӀаккха харцахьа гӀоргдац, гӀалат а даргдац вайгара». Маслахьата лелаш, мутаӀалимашта тӀех дола Ӏилма Ӏомадеш, наха хьехам беш, Далла гӀулакх чӀоагӀа деш хиннав из.
Истий
Ши саг йоалаяь хиннав Терсмайла-Хьажа. Хьалхара сесаг Меданаькъан Арсмака Рахьмат хиннай. Тара а луш, шоайла баша а башаш, тоъал цхьан баьхаб уж, хӀьата цу юкъа дезалхо хиннавац цар. Из бахьан долаш Терсмайл-Хьажас аьннад Рахьматага: «Со дезалхо хургволаш вац, иштта лайнад Далла, аз мукъайоалийт хьо; цӀа а гӀой, кхычахьа маьре гӀо, Дала дезал лу хьона». Рахьмат Терсмайл-Хьажийцара къаста раьза хиннаеце а, хӀаьта а цо мукъа а ялийта, цӀа а яха, юха маьре яхай из Бедери Саид-Хьусейнага (къаман Ӏарбе хиннав). Цига Рахьмата кхо дезалхо хиннав: ши йиӀигеи, уж йоккхий а хинна маьре яхай, цхьа кӀанкеи, из шу доаллаше кхелхав.
ШоллагӀа Терсмайл-Хьажас йоалаяьр цхьаннахьа маьре а хинна, дезал ца хиларах цигара цӀа а ена, цӀагӀа ягӀаш хинна йоаккхо́ саг хиннай Экажакъонгий-Юртара, БӀатӀал-Хьажий мурдех а йолаш, Овшанаькъан Боркъий Эйси а яхаш. Даьла кхеле дӀаберзалца цхьана а баьхаб, дукха ца говш, кӀира доалача пӀаьраска бус кхелха а кхелха, пӀаьраска ден Ӏуйран дӀаеллай цун сесаг Эйси а.
Нийсденнар
Цхьан дийнахьа Ӏаьдала юкъера воккха хьаким хиннав Сурхо тӀа вена «Пуроле» (администраци) коа а наӀар тӀа а нах гулбаь, бирса къамаьл деш латташ. Делкъа ламаза воагӀа Терсмайл-Хьажа тӀанийсвеннав цига, нахага цо аьннад: — Фу деш латт шо, укх Даьла моастагӀага ладувгӀаш, саг ламаза кхайкавий? ТӀаккха ваха цхьа берашха зӀамига сага, мимар тӀа а ваьнна, азан даьд. Гулбеннараш цхьацца-шишша водаш ламазе а баха, цхьаь латтийсар йоах хьаким, чӀоагӀа раьза а воацаш.
ШоллагӀча дийнахьа Ӏаьдала юкъера баьхкача наха лаьца дӀа а вига, Буро тӀа следователа тӀавигав Терсмайл-Хьажа. Следователь лоткъам эцаш вагӀаш, ламаза ха хиннай. Хьаяьккха шийна тӀера аба кӀала а тесса, азан а денна, ламаз де эттав Терсмайл-Хьажа. Из йисте валлалца таккхалча а ваьгӀа, хаьттад следователа: — Аз хьайга хӀама аргдац аьнна шеко ярий хьа? — Яцар, со сай Даьла декхар ханнахьа дӀалуш ва, хьоцардар-м аз мичча хана дувцаргда, — жоп деннад Терсмайл-Хьажас. — Иштта чӀоагӀа теш хьо Даьлах? — хаьттад следователа. — Теш.
Цун Даьлах тешарах а цун деналах а чӀоагӀа цец а ваьнна, следователа аьннад: — Со укхаза волча хана, аз укхаза болх беча хана, кхы Буро тӀара саг кхайкаргвац хьога. ТӀаккха цӀавайтав. Татар вале а моллагӀа бусалба саг хиннав из следователь оалар боккхийча наха.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен дин нах ОагӀат:Гаьгий
Сураэпа ди
Сураэпа ди (День сурка́, Groundhog Day) — хӀара Саькура 2 дийнахьа Хетта Америкерча Штаташкеи Канадеи дездеш дола цӀай.
Сарла-ла-Канеда
Сарла-ла-Канеда, е Сарла (Sarlat-la-Canéda) — Фаьренгий мехка зӀилбухен-малхбузехьа ула коммуна. Аквитани яхача административни региона Дордонь яхача департамента юкъейоагӀаш я. Иззамо цӀи йолча гома супрефектура а юкъ а лоархӀаш я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дордонь департамента коммунаш ОагӀат:Фаьренгий мехка супрефектураш
Гаьнкомар
Гаьнкомар е Дитт (шелкови́ца, тутовник ; Morus) — баьцовгӀай ваьр да яхача дезала чура.
Абу Бакр
Ас-Сыдди́къ Абу́ Бакр Ӏабдулла́хӀ ибн Ӏусма́н аль-Къурайши е Абу́ Бакр ас-Сыдди́къ (أبو بكر الصديق;, , Аравия — , , Бакъйола халифат) — хьалхара бакъвола хали́фат, Мухьаммад Пайхамара, Даьлера салот-салам хилда цунна тӀехьа, асхьаб, иштта цун сесага Ӏаишата да́. Мухьаммад Пайхамара, Даьлера салот-салам хилда цунна, хӀижрат деча хана цунна улув а волаш из лора а веш цун новкъост волаш хьавенав Абу Бакр. Даьла Элча, Даьлера салот-салам хилда цунна, дӀаваьнначул тӀехьагӀа, халифалла оттаваь хиннав. Халифата доазув шердеш, бусулба ди боаржабеш къахьийгад Абу Бакра. Шин шера урхал даьд цо, цу юкъа бусулба дино харцдеш хинна тарматал меттаоттаде гӀерташ хиннача Ӏарбашца тӀом беш, иштта румашца а, фаьрсашца а баьб тӀом.
Абу Бакра цӀерах Аба́букар, Абука́р, Апкур яха гӀалгӀай маӀача наьх цӀи хьаяьннай.
Халкъа Комиссарий Совет
Халкъа Комисса́рий Сове́т (Сове́т наро́дных комисса́ров, аббр.: совнарком, СНК) — Советий Эрсечеи, ССРС-еи, цун республикашкеи хиннача правительствой цӀи. Из цӀи лелаеш хиннай 1917 шера АьрхӀий 27 дийнахьа денз 1946 шерага кхаччалца.
Саганаькъан Салихана Мухьаммад
Са́ганаькъан Са́лихана Мухьа́ммад (Сагов Магомет Салиханович) — Норгичера гӀалгӀай Ӏилманхо. Ӏалама Ӏилмай академик.
Астралии Океании
Астра́лии Океа́нии (я) — Астрали гӀарахи цун йисте ядача гӀайренахи латташ дола дунен дакъа. Астралии Океании еррига аре — 8,51 млн. км². Баха нах — 39,9 млн. саг.
Екъа тӀехе дунен доакъошта екъаш хилча Океани Астрали гӀарах дӀа а техе царех шиннех «Астрали» оал, цкъаза къаьстта дунен дакъа долаш санна белгалйоаккх, хӀаьта наг-нагахьа «Астралии Океании» аьнна цӀи йоаккх.
Лоамий мохк
Лоáмий мохк (ба) — чоалхане лоаттам бола лаьттан чкъор а йолаш Лаьтта тӀехен доккха да́къа. Юхе ядача аренали фордали масайтта километр лакхагӀа хиллал дáд лоамий мехкаш.
Къоасттадаь доазуви географе цӀии йолаш хул лоамий мехкаш (масала, Альпаш, Кавказ, Алтай, Памир). ЦаӀ-шиъ лоамий мохк лоаман ража чу йодаш хила йиш я, иштта лоаман ражи лоаман мохки цаӀ хила тарлу. Цкъаза термин «лоамаш» яхача деша синоним санна лелаю.
Хронологий мугӀамаш
Укхаза белгаляккхай тайп-тайпара хронологе таблицаш чулоаца статьяш.
Кобана культура
Коба́на культу́ра (Кобанская культура, Koban culture, Koban-Kultur) — тӀеххьарча Гезачаи хьалхарча Аьшканчаи замай Кавказа археологен культура.
Хронологий мугӀамаш
Хьажа иштта
ОагӀат:Хронологи
Паччахьалкхе йиллар
Паччахьалкхе́ йиллар (Основание государства) — керда паччахьалкхе вӀашагӀйоллара процесс. Из процесс хургйолаш, кӀезигагӀа дале, паччахьалкхен лаьттеи цун доазуви къоастаде деза, цул совгӀа керда кхелла́ паччахьалкхе дӀакхайкае а еза. ДӀакхайкаяра́ юкъе до́да керда кхелла паччахьалкхе дунен юкъарлено тӀаэцар.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Халкъашта юкъера бокъо ОагӀат:Паччахьалкхенаш кхоллар
Архитектура
Архитекту́ра — гӀишлоштеи кхыйолча хьалъяьча хӀамаштеи проект яра а уж хьалйоттара а исбахьалеи Ӏилмеи. Иштта «архитектура» оал сага́ ва́ха а ле́ла а гонахье хулийташ йолча ерргича гӀишлонехи кхыйолча хьалъяьча хӀамаехи.
Архитектура чу вӀаший дувзаденна да объектий тайп-тайпара белгалонаш: функциональни (декхар, пайда), технически (чӀоагӀа хилар, дукха ха йоаккхарг хилар), эстетически (хозал), иштта цар массане исбахьален маӀан а. Архитектурай исбахьален маӀан а специфика а эггара дикагӀа белгалъеш я классика лоархӀаш йола Витрувийчун триада: ЧӀоагӀал, Пайда, Хозал (лат. Firmitas, Utilitas, Venustas).
Малхбузе
Малхбузе  (я) (запад) — малхбоален духьал улла дунен оагӀув.
Кавказа тайпа
Кавкасионий антропологе тайпа, Кавкасионий тайпа — Даькъастеи Гуржехьеи яьржа йола европеоидий расай вариант. Гуржаша Кавказах йоаккхаш йолча цӀерах хьахиннай цун цӀи — Кавкасиони.
Архитектура
Архитектура белхаш каст-кастта исбахьален кхолламаш морг а, культурни е политически символаш морг а лоархӀ. Тархьара цивилизацеш белггала я шоай архитектурни карагӀдаьннарашца (толамашца). Юкъарлен вахарца ювзаенна йола функцеш Ӏалашъе вӀаштӀехьа доалийташ я архитектура. Бакъда, архитектура хьакхолл наьха торонагеи хьашташкеи хьажжа́.
Кавказа тайпа
Литература
ОагӀат:Европеоидий раса ОагӀат:Даькъасте ОагӀат:Европа палеоантропологи
Архитектура
Архитектураца ювзаенна халкъашта юкъера эггара лакхехьара долча совгӀатех я Притцкеровски преми. ХӀара шера архитектурай областе тӀехдика толамаш дахарах луш я из преми.
Малхбузе
Хьажа иштта
ГӀинбухе ЗӀилбухе Малхбузе
Архитектура
1996 шера Барселоне хиннача Къамашта юкъера архитекторий союза (МСА) ТкъоалагӀча Генеральни ассамблеяс оттадаьд, хӀара шера Ардара бетта хьалхара оршот дийнахьа Къамашта юкъера архитекторий белха-говзала цӀай дездеш хургдолаш — Дунен архитектурай ди.
Этимологи
«Архитектура» хьатӀаийцад латиний меттацара architectura яхача деша тӀара. Латиний метта из дош architectus «архитектор» яхача дешах хьахиннад, амма из ше къаьнарча яний меттацара хьатӀаийцад — ἀρχιτέκτων: αρχι- (керттера, воккхагӀа) + τέκτων (дахчанпхьар, гӀишлонхо) — «керттера гӀишлонхо».
ТӀатовжамаш
Архитектура Техникацара Ӏилмаш
Юкъера бӀаьшераш
Юкъе́ра бӀа́ьшераш — «Античность» яха цӀи йолча ширача заманна тӀехьа а йоагӀаш Кердача ханна хьалха а йоагӀаш йола Европайи Гаргарча Малхбоалени тархьара мур. Тархьархоша тайп-тайпара детт цу мура доазув, царех керттера да 500—1500 шш.
Нахски метташ
Нахски метташ, иштта На́хий метташ (Нахские языки) — нахски-селий меттай ткъовро. Нахски метташта юкъедолх бацойи, гӀалгӀайи, нохчийи метташ.
Литература
ОагӀат:Нахски метташ
Аьге-Кхала
Аьге-Кхала, Аьге-кхала, Аьгекхал, Аьгакхал, Аьгекхала, Аьгекхаьл, Äqiqäll (я) (Эгикал) — ГӀалгӀайчен шира пхье. Из улл ЖӀайраха шахьаре. ХӀанз шийна чу дáхаш цхьаь-цаӀ адам доацаш административни из юкъейода «Хьули» яхача юрта́. Аьге-Кхаьлах ТӀаргамацеи Хамхицеи цхьана Кхаькхале оал.
Аьге-Кхаьла доазон тӀа гӀалгӀай архитектуран дуккха тархьара объекташ я: доккхийча кхертӀошца гӀáла куце́ етта́ шира гӀишлоши, пхи вӀови, шовзткъа ялхийтта гӀáлеи (царех ялх — ахтӀема), дукха тайп-тайпара кашамаши (106 маьлхара каши 1 къуббеи), иштта укхаза да́гӀа 3 ерд.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:Аьгий
АьдагӀче
АьдагӀче е Респу́блика АьдагӀче (Адыгэ Республик, Адыгея) — Россе Федерацен субъект; цунна юкъе йоагӀа республика. Иштта, ЗӀилбухера федеральни гома лоаттама юкъейоагӀаш я, Даькъастен экономически шахьара дакъа лоархӀаш а я.
НанагӀала — Майкоп. АьдагӀчен гоннахьа Краснодара край я.
АьдагӀче кхеллай 1922 шера Этинга 27 дийнахьа (АьдагӀчен (Черсий) автономе область санна). 1991 шера Баьцамеа бетта республика хьаяьй.
Хьамиск
Хьамиск (Мушмула́, чашковое (чишковое) дерево, эзгиль; Mespilus) — Хьармакха яхача дезала чура гӀаьнаш Ӏолегадеча баьцовгӀай ваьр.
Немций
Не́мций (ба) (Deutsche) — къаьнарча германцех хьадаьнна къам. Германеи, Астреи, Швейцареи, Лихтенштейнем керттера бахархой.
Аьланпхьа ловзараш
ХӀанзара Аьланпхьа ло́взараш (Олимпи́йские и́гры, Olympic Games) — дунен халкъашта юкъера эггара доккхагӀа дола гулламий спортай яхьараш да.
Ялсмале
Ялсмале я (Рай, Heaven) — дингахьа е философе чу: эггара лакхагӀча дарже́ вахар (Ӏер) хургдола моттиг.
Аьланпхьа ловзараш
Уж дӀакхохьаш да диъ шера цкъа Дунен халкъашта юкъера аьланпхьа комитето кулгалдеш.
Ялсмале
Бусулба дингахьа ялсмале къемат ди даьлча бусулбаша даьча дика́шта бекхам а хинна им дилла бола нах даим хургбола моттиг я.
Аьланпхьа ловзараш
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Спорт
ГӀалгӀайче дола дешар
Советий Ӏаьдал тӀадалехьа
1868 шера Саькура 14 дийнахьа Наьсаре шин шерара лоаман ишкол йийлай. ГӀалгӀаша цхьан тохабенна етта́ хиннай из. 60 сага́ лаьрхӀа́ хиннача ишколе отта безам болаш 200 саг хиллал саг хиннав. Цигга болх беш хиннараш ба хьалхара гӀалгӀай хьехархой: Аьлтамаранаькъан -молла, Заьзганаькъан Мочкъий Бийсолт, Кхоартой Бийберд, Совтанаькъан Элжа.
ГӀалгӀай Республика кхеллачул тӀехьагӀа
1994 шера апрель 23 дийнахьа РФ доалчен № 380 йолча соцамца йиллай ГӀалгӀай паччахьалкхен университет. Из йилла́р Лакхехьарча дешарах йола РФ паччахьалкхен комитет я.
1994 шера май 17 дийнахьа ГӀалгӀайчен Овшанаькъан Руслана амарца Лоамара кадетий корпус кхолларах амар даьд.
ТӀатовжамаш
*
Аьланпхьа эмблема
Аьланпхьай эмблема — Аьланпхьа ловзарий официальни белгало я.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Спорт
Наьсарен округ
Наьсарен округ (реформа хилалехьа хинна Назрано́вскій о́кругъ) — Россе импере Кавказа оартамчен Тийрка областе 1909—1920 шерашка хинна административни-лаьттан единица. Округа административни юкъ Буро хиннай.
Географи
ГӀай хиннад: малхбузехьа ХӀирий округаца, гӀинбухен-малхбузехьа Курпен лоамен тӀа гӀолла Нальчика округаца, гӀинбухен-малхбоалехьа Шолжа гӀазкхий округаца, малхбоалехьа Орга округаца, зӀилбухехьа Кавказа дукъа тӀа гӀолла Каьлакен губернеца.
Тархьар
Округ 1905 цхьан юкъа́ аьнна Шолжа ралсах хьакъоастаярца. 1909 шера Ӏаьдало официально дӀачӀоагӀ а даь Шолжа ралс Шолжа округа́и Наьсарен округа́и йикъай.
Бахархой
1909 шера округе 65 эзар гаргга саг ваьхав.
Административни екъар
1913 шера округа лоаттаме 16 юртан правлени хиннай :
Литература
ОагӀат:Тийрка область ОагӀат:XX бӀаьшу ГӀалгӀайче
ГӀалгӀай Республика Къаман библиотека
Янданаькъан Х. Ж. цӀерагӀа йола ГӀалгӀай Республика Къаман библиотека (Национальная библиотека Республики Ингушетия имени Дж. Х. Яндиева), ГӀалгӀай Къаман библиотек, ГӀалгӀай Къаман тептарче — ГӀалгӀай мехка керттера тептарче.
ТӀатовжамаш
ГӀалгӀайче
Ше ше вер
Ше́ ше́ ве́р е ше́ ше́ е́р е суици́д (sui+caedere «ше́ ве́») — ший лоӀам болаш саго ший ва́хар хоададар. ДукхагӀча даькъе саго ший раьза а волаш ду, цхьабакъда ца воалаш (ший лоӀаме а воацаш) ше ше вувш хул. Этикага диллача чӀоагӀа чоалхане хӀама да, масала, эвтанази саго ше ше вер да алар.
Ший са Ӏодилар (масала, тӀема тӀа е кхыча кхераме хӀама нийсденнача метте) турпала гӀулакх лоархӀ. Цу тайпара ше вер (иштта наьх духьа ше вер а) кхы мел долча ше ше верах къестаду.
Дунен унахцӀенон организаце (ВОЗ — Всемирная организация здравоохранения) хьаяхачох, хӀара 40 секунда Лаьтта цхьа саг лоӀаме а волаш ше ше вув. ВОЗ-о хьателача статистиках (15—29 шу даьнна) къона нах балара шоллагӀа моттиге латта бахьан да — шоаш шоай боабар. ХӀара дийнахьа дунен тӀа 3 эзар саго ше ше ву, хӀаьта хӀара шера — 1 млн гаргга саг (дерригача валарий 1,5 %).
СелаӀад (тептар)
Литература
ОагӀат:Тептараш алапатах ОагӀат:Эрсечен тептараш ОагӀат:ГӀалгӀай тептараш ОагӀат:Тептараш гӀалгӀай меттала
Беканаькъан
Беканаькъан (Бековы) — гӀалгӀай тайпа; хӀанзара гӀалгӀай тайпанцӀи. Хьахиннай Бек яхача гӀалгӀай цӀерах. Беканаькъан цхьан хана хиннача ТӀаргамхой яхача тайпанна юкъедоагӀаш хинна ваьр да. ТӀаргамра цу тайпах хиннача Бек яхача сагагара дӀаболабеннаб из тайпан никъ.
Белгалдаккхар
Беканаькъан
Аьккхий-Юрт
Аьккхий-Юрт (Аки-Юрт) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.
Малсаганаькъан Уматгире ГӀапур
Ма́лсаганаькъан Уматгире́ ГӀапу́р (Мальсагов Гапур Уматгиреевич) — цӀихеза кардиохирург, хьалхара гӀалгӀай лорий Ӏилмай доктор, профессор, Эрсечен дукха дика хӀама карагӀдийна лор (Заслуженный врач России). Дега айпаш таллареи эттӀаварца дарбадареи технологеш дага а йохаш, клиникически белха́ уж юкъе а йоахаш къахьийга хиннав. Лоралах лаьца массехк монографи язъяьй, иштта 60-нел совгӀа Ӏилман болх кепатехаб. Бураковски академика цӀерагӀа йола майдилг а, диплом а денна хиннав, цул совгӀа «Даймехка тешаме воӀ» (Верный сын Отечества) яха ордени «БӀаьшера меценаташ» (Меценаты столетия) яха халкъашта юкъера благотворительни ордени енналга хиннав.
Аьккхий-Юрт
Географи
Аьккхий-Юрт Тийрка дукъа лохе улл, шахьара юкъ йолча МагӀалбика 25 км гаьнеи малхбоалехьа, мехка нанагӀала йолча Магаса 55 км гаьнеи гӀинбухехьа.
Йисте яда юрташ: зӀилбухен-малхбузехьа — Керда Реданти Заьзгакъонгий-Коаи, малхбузехьа — Къулбехьера яха юрт, гӀинбухен-малхбузехьа — Махьмад-ХитӀе, хӀаьта малхбоалехьа — Комаровои Горагорски (Нохчийче).
Баха нах
Ерригроссе бахархой 2010 шера дӀаязбарга диллача: :
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Ӏарбий
Ӏа́рбий  — семитой этнометтан тоабан къамай тоаба. ДукхагӀа Гаргарча Малхбоалехьаи ГӀинбухерча Африкеи бах. Ӏарбаша Ӏарбий мотт бувца, лела Ӏарбий йоазув ду. Дукхал — 430—450 млн саг. Ӏарбий 90 % лелабу ди ислам ба, цхьан дакъа — жӀаргхой ди.
Ейна дӀайоалаш латта кепаш
Ейна дӀайоалаш латта кепаш (я) (Endangered species, EN) — гонахьарча Ӏалама цхьадола фактораш Ӏаткъаш хилар е геттара шоаш кӀезига хилар бахьан долаш ейна дӀаяла кхерам болаш йола биологе кепаш.
ХьалхагӀа наха уйла йицар цу тайпарча хӀамах, шоашта даар, нихь, кхаькхий, иштта кхы а дукха хӀамашца дийнатех пайда эцаш. Нах беба мел беб, базараш йоккхагӀа мел хул наьх хьашташ дукхагӀа а хулаш, оакхарий, баьцовгӀаш хӀалакъеш лийнаб нах. Из бахьане дуккха кепаш ейна дӀаяьннай. Цунах саготаде наха (дукхагӀа Европерча наха) XVI-ча бӀаьшера мара болабеннабац, чарахьал ду моттигаш йоассалуш латталга зийначул тӀехьагӀа. ТӀаккха цу хана доладаьд цхьацца цамогадар (запреташ) юкъе даха. ХӀаьта гӀалгӀаша а, цхьацца кхыдолча къамаша а, дилла кхетадеш хиннад: оакхарашта а баьцовгӀашта а Ӏоткъам бе йиш йоаца ха́наш юкъейоахаш хиннай.
Гарданаькъан Тоаркхо-Хьажа
Гарда́наькъан Тоа́ркхо-Хьажа (Гарданов Тарко-Хаджи) — XX-гӀа бӀаьшу долалуш ГӀалгӀай мехка къаьда, иштта СоагӀапчен имам.
Биографи
Ваьв 1850-ча шера СоагӀапча. Тоаркхон да́с барайтталагӀа бӀаьшу чакхдоалаш Хьункархой мехка хӀижрат даь хиннад. ЗӀамига волаш, да-нана доацаш виса хиннав Тоаркхо. Ноанахоша тӀа а ийца, наьна вешийца кхувш венав кӀаьнк. Бера хана денз, гуш хиннав из хьаькъал долаш а, хӀаман хьисап де ховш а хилар. Хьужаре ше деша дӀавелча, толамаш доахаш из чакхъяьккхай цо. Ӏарбий йоазув-мотт а карадерзадаьд Тоаркхос. Цига цо толам баьккха хилча, моллал Ӏомадеш а ка яргьяр-кх укхун, аьле, нохчашкахьа деша вахийтав из ноанахоша, дика дешаш чакхваьлча, юххера, цар Хьажий-ЦӀа вохийт из.
Дешар чакхдаьккхача, юртар имамалла а этта чӀоагӀа наха юкъе лоархӀам болаш, наха къоабалвеш тӀаэцаш хиннав Тоаркхо-Хьажа. Цудухьа 1917—1922 шерашка бӀорахой тӀом хьайча, СоагӀапчерча на́ха́ хьалха а латташ диникинцаш юхатохаш тӀом баьб Тоаркхос.
БӀорахой тӀом чакхбаьнначул тӀехьагӀа, ШарӀан сура кулгалде оттаваь хиннав Тоаркхо-Хьажа. Цу хана цунна хьалха лаьттар хиннад, къамашта юкъера машар лорабара гӀулакх.
Тоаркхо-Хьажа кхелхав 1922-ча шера, ший 72 шу даьннача хана.
Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш
А Б  В  Г  Д  Е  Ж З И К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Э Ю Я
Гарданаькъан Тоаркхо-Хьажа
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен дин нах
ГӀайрен паччахьалкхе
ГӀайрен паччахьалкхе (я) — цхьан е дукхача гӀайренаш тӀа а уллаш, цхьаь цаӀ да́къа гӀа́раца хоттаденна а йоаца паччахьалкхе. ГӀайрен паччахьалкхенаш берда йистерча паччахьалкхенашцеи фордацара бердаш доацача паччахьалкхенашцеи юст.
2010-ча шера́ 50 гӀайрен паччахьалкхе я йовзаш, цхьан даькъе тӀаийцараш лоархӀаш хилчеи (Чинхой Республика, ГӀинбухерча Кипра Туркий Республика), иштта кхыча мехкаца ассоциаце яь паччахьалкхенаш лоархӀаш хилчеи (Кука гӀайренаши Ниуэи — Кердача Зеландеца, Микронезе Федерацен Штаташи, Маршалла гӀайренаши, Палауи — ХАШаца). Царех 46 — Чинхой Республикаи, ГӀинбухерча Кипра Туркий Республикаи, Кука гӀайренаши Ниуэи мел йоацар — ООН-а доакъашхой ба.
Иштта Астрали яхаш паччахьалкхе я, ший къаьстта йолча гӀара тӀа уллаш йола. Цу хӀамо гӀайрен паччахьалкхений белгалонаш лу цунна.
Юкъарче
Юкъарче (я) (центр) — юкъ, моллагӀча хӀаман юкъе улла хӀама, иштта моллагӀча хӀаман керттера дакъа, тӀадам.
Голланди
Голланди (Нидерла́нды Nederland, ) — паччахьалкхе я, из латташ я малхбузер-европай даькъехи Карибера форда чура Бонэйр, Синт-Эстатиус, Саба яхача гӀайренахи.
Сипсой-ГӀалий тӀа—Галашка нах дӀа-хьа кхувлача автобуса чу яьнна цӀи
Сипсой-ГӀа́лий тӀа—Гала́шка нах дӀа-хьа кху́влача авто́буса чу цӀи яьнна хиннай 1994 шера бекарга бетта 24 дийнахьа. Шовзткъе виъ саг цӀералла ваьга веннав цу дийнахьа.
Хоам
ЦӀи Наьсарех 25 км гаьна яьнна хиннай наькъахоех йизача рейсашта лелаш хиннача «ПАЗ» автобуса чу. Ткъаь цхьайтта саг цуссахьате веннав, хӀаьта 28 саг хала волаш гӀалгӀайм хӀирийи дарбанчешка боалабаь хиннаб. Зе хинначарна гӀончалла Москвера фекема дайта хиннад кӀалхарабоахарийи лорийи тоаба тӀайолаш.
Дагалацар
Байнарех дага Мужече вахархочо Чапананаькъан К. чурт дегӀа хиннад автобус яьгача моттига йисте. ТӀехьагӀа цунна йисте мемориальни плита е́гӀай, хьалха даьгӀа́ чурт дута а дуташ.
Аьрзи (маӀанаш)
Аьрзи — масехк маӀан дола термин я.
Къобан
Къо́бан — топоним.
Хьоарсам
Хьоарсам (да) (Русло) — хиво хьаяь йола а́тагӀен эггара лохагӀа йола чукхийтта моттиг. Хьоарсама чу гӀолла хий ух.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Гидрографи ОагӀат:Хий ахар ОагӀат:Хьоарсамдовзар
Аьрзеш
Аьрзеш (Орлы, Aquila, Eagles) — кера яхача дезала чура дéгӀах доккха долча оалхазарий ваьр да.
Тайп-тайпарча культурашкеи паччахьалкхенашкеи аьрзи даздараш тӀа белгалъяьккха хул, масала, ГӀалгӀай Республика а, Хетта Америкерча Штатий а, Россе Федерацен а паччахьалкхен гербаш тӀа.
Сурт оттадар
ДегӀа йӀоахал 75—88 см я, цӀог зӀамига да. Ткъамаш шера да, хьадийлача 2,4 м кхоачаш хул. Когий пӀелгаш тӀа кхаччалца бедараш яьнна хул.
ДӀа-хьа даржар
ДӀа-хьа даьржа да Евразеи, Африкеи ГӀинбухерча Америкеи хьунтундрашкара гӀомара аренашка кхаччалца.
Экологи
Эколо́ги (я) (экология ) (хьадаьннад οἶκος — Ӏече, фусам +  — «хьехам, Ӏилма» яхача дешаех) — дийнача организмаша шоайлеи шоай Ӏеш долча дунецеи беш болча бувзамех дола Ӏилма. Термин эггара хьалхагӀа юкъеяккхар немций биолог хинна Эрнест Геккель ва 1866-ча шера «Организмай юкъара морфологи» («Generelle Morphologie der Organismen») яхача белхагахьа.
Гон
Гон —- зӀамига довт да, оттатохаш дола гӀирс.
Коазойлоам
Коазойлоам («Коазой-Лоам») — ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьарера лоам. Цун лакхагӀа бола бухь 3192 метр лакха урагӀа бода. Улл Каьзенна духьала. Цу лоаман цӀи ишта я из Коазой тайпанга бехкандаь.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоаман бовхьаш ОагӀат:Коазой
Ацетилсалицила цӀалх
Ацетилсалицила цӀалх (я) (Ацетилсалици́ловая кислота́, ), вешта аьлча аспири́н  — анальгези еш а (лазар дужадеш), йӀовхал южаеш а, хьув южаеш а йола молха. Цул совгӀа аспирин тромбоциташта циклооксигеназа хилар юхатохаш йола молха я (антикоагулянташца тувла ма е).
ЗӀилбухера ХӀирийче
ЗӀилбухера ХӀирийче (я)
ТӀехьале (биологи)
ТӀехьале (Наследственность) биологе чу — дийнача дегӀамаша шоай белгалонаши куцаши тӀехьенга дӀакхачийта магар.
Келматанаькъан (нах)
Келматанаькъан — гӀалгӀай тайпанцӀи (фамилия). Коккурхой тайпах бола никъ. Цу тайпан наькъан цӀихеза нах ба:
Белгалдаккхар
ОагӀат:Келматанаькъан
.az
.az (код ISO 3166-1 alpha-2 для ГӀозлойче, Az erbaijan) — национальный домен верхнего уровня для ГӀозлойче. Домен является пятым по популярности национальным доменом верхнего уровня.
ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дуненмаза-цӀенош ОагӀат:Рунет ОагӀат:ГӀозлойче
Нгерулмуд
Нгеру́лмуд (Ngerulmud) — 2006-ча шера АьрхӀий 7 дийнахьа денз Палау яхача мехка нанагӀала. Бабелтуап яхача гӀайрен тӀа улл (хьалха нанагӀала хиннача Корора 20 км гаьна).
Аьрзи (шира пхьа)
Аьрзи (Эрзи, Erzi) — ГӀалгӀай Мехка Лоаман шахьара шира кхаьлл (пхьа).
ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
ТӀаргам
ТӀаргам (Таргим) — гӀалгӀай шира кхаьлл. Из улл ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре. ХӀанз цхьаккха саг ца ваха юрт я, Ӏаьдалага диллача Хьулена юкъейоагӀаш я.
Кхаьлла доазон тӀа «ТӀаргам» яхаш архитектурни комплекс я, цунна юкъейода массехк тархьаран объект: гӀала хьисапе йола доккхийча кхертӀоех етта́ гӀишлоши, 4 вӀови, 4 — ахвӀови, 16 ах йохаяь гӀалеи, 19 маьлхара кашеи, 2 къуббеи, 5 элгаци. Уж гӀалгӀай архитектура объекташ а, ерригача юртан доазув а ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектуреи Ӏаламеи музей-заповедника юкъе а йолхаш, Ӏаьдало лораеш я.
ИбрахӀим Пайхамар
ИбрахӀи́м (ва) (إبراهيم) — пайхамар ва бусалба дина чу, Даьла цаӀ вар кхайкадеш хиннавола. Ӏарбийи жугтийи къамай юкъара да ва. Библера Абрахьам пайхамара нийса лоархӀ. ИбрахӀим Пайхамара кхыйола цӀераш а я: «халилулЛлахӀ» (Даьла новкъост), «имам» (тоабан хьалххо), «сиддикъ» (бакълувшвар), «Хьаниф» (Даьла цаӀ вешвар) иштта кхыяраш а. Сийдола КъорӀана чу хьоадеш дола "Миллат ИбрахӀим"" (ИбрахӀима ди) Даьла цаӀ хиларан бухи ислама бухи аьнна маӀан долаш да.
Аре
А́ре (я) (дукх.т. а́ренаш) е раьгӀе (я) (равнина) — боккхача боараме дола лаьттан, форда е оакафорда буха тӀехен дакъа. Арений белгалонех да мухале (гарахье) лоадам боацаш хилари (5° хиллал), лакхал чӀоагӀа хувцалуш цахилари (200 м хиллал).
Нуклеина цӀалх
Нуклеи́на цӀалх (я) (nucleus — тӀум яхачох; нуклеи́новая кислота) — лакха молекулярни органикай хоттам бола, нуклеотидех диса́чох латта биополимер (полинуклеотид). ДНЦӀ, РНЦӀ яхаш йола нуклеина цӀалхаш ерригача организмашка йолаш я, цар лоадам геттара боккха а ба: тӀехьален хоам лорабараи, дӀа-хьа кхачийтараи, Ӏалашбараи лоадамегӀа долча гӀулакхашта юкъе да́къа лоац.
ГӀалгӀай автономе область
ГӀалгӀай автономе область — РСФСРе 1924—1934 шерашка хинна лаьттан-административни да́къа.
Областа административни юкъ — Буро.
Тархьар
ГӀалгӀай автономе область вӀашагӀъеллай июль бетта 7 дийнахьа 1924 шера, дӀаяьккха хиннача Лоаман АССР ГӀалгӀай къаман гомах. Керттера пхьа областа́ юкъе ца йода автономе йола Буро оттаяьй, бакъда Буро иштта ГӀинбухен-ХӀирий автономе областа а керттера пхьа хиннай.
Ардара 16 дийнахьа денз ГӀалгӀай автономе область Даькъастен краянна юкъе хиннай.
1928 шера Чантар 7 дийнахьа ший кхетаченгахьа ГӀинбухен-Кавказера парте крайкома бюрос цхьа кӀира ха а йилла́ амалт даьд комиссенна, Буро ГӀинбухен-ХӀирий автономе областах дӀахоттара бахьан долаш, ГӀалгӀай автономе областа хьашташ Ӏалашдарах лаьца хаттар кийчде аьнна. Хаттар кийчдеш шин апарах уйла е аьннад: е къаьстта гӀалгӀашта йола юкъарче хьаяр, цу гӀулакха́ эшаш йола булама кечалаш дӀахьожа а яь, е ГӀалгӀай областа культурни-боахама хьашташ Ӏалашдар духьа Бурох цхьа да́къа хьакъоастадар.
1934 шера наджгоанцхой бетта 15 дийнахьа ГӀалгӀай автономе область Нохчий автономе областах дӀа а хетта Нохч-ГӀалгӀай автономе область вӀашагӀъеллай.
Административни екъар
Эггара хьалха кхаь шахьара екъалуш хиннай: Ачалкхен (Дола-Коа), Лоаман (Ахки-Юрт), Наьсарен (Наьсаре)
Мутт-хьал 8 дийнахьа 1926 шера Ачалкхен шахьарах Дола-Ковна шахьар хьаяьй, хӀаьта Лоаман шахьар йийкъай: Галашка шахьара́и ГӀалме шахьара́и.
Юххера 1931-ча шера АьрхӀий 1 ден хьалах областа юкъе йодаш йиъ шахьар хиннай:
Бахархой
Ерригача союзе 1926 шера хиннача хьисап деш нах дӀаязбарах ГӀалгӀай областе 75 133 саг ваьхав.
Къамий лоаттам иштта хиннаб :
ТӀатовжамаш
ОагӀат:РСФСР автономе областаш ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
Н. И. Пирогова цӀерагӀа йола Россе къаман тохкама лорий университет
Н. И. Пирого́ва цӀерагӀа йо́ла Россе къаман тохкама ло́рий университе́т, е РНИМУ (Росси́йский национа́льный иссле́довательский медици́нский университе́т и́мени Н. И. Пирого́ва) — Эрсечени Европайи йоккхагӀча лакхерча дешарчех йола Россе лорий университет. Деша вагӀаш 9000-нел совгӀа саг ва. Пирогова университете 135 дешара кафедра я, профессорий-хьехархой дукхал — 1205. Университета интернатура 200 дукхагӀа саг вагӀ хӀара шера, тӀаккха клинически ординатуре 700 совнагӀа ординатор ва университета 72 кафедре 36 белха-говзалах. Аспирантуре (очни а заочни а) 90 кафедере 36 белха-говзал (лорий а, биологе а, химе а) Ӏомаеш 550 саг ва.
Университета тархьар
Университета тархьар 1906-ча шера долалу. Цу хана Московерча кхалнаьх лакхерча курсий ларда тӀа лорий факультет вӀашагӀъелла хиннай. Цул тӀехьагӀа курсех ШоллагӀа Москвера паччахьалкхен университет хьаяь хиннай, хӀаьта цунах 1930-ча шера выделился самостоятельный 2-гӀа Москвера паччахьалкхен лорий институт хьакъоастаяь хиннай. 1946-1956-ча шерашка Сталина цӀерагӀа хиннай институт, хӀаьта Сталина зулам гучадаьлча — гӀорваьннача эрсий хирург, анатом хиннача Пирогов Николай Ивановича (1810—1881). 1966-ча шера ноябрь 28 дийнахьа СССР-а Лакхерча Совета указаца университета  Ленина орден еннай 60 шу да́лар бахьан долаш. Из ма хилланге Пирогова цӀерагӀа йола 2-гӀа Ленина ордена Московера паччахьалкхен лорий институт (Московский ордена Ленина государственный медицинский институт имени Пирогова) (МОЛГМИ).
1991 года ноябрь 5 дйинахьа распоряжением РСФСР-а министрий совета амарца Пирогова цӀерагӀа йола 2-гӀа МОЛГМИ когаметта керда цӀи тиллай: Россе паччахьалкхен лорий университет (РГМУ).
2010-ча шера, Пирогов Н. И. ваь 200 шу дизача хана, университета цӀера чу Ӏилманхочун цӀи меттаоттаяьй. Цу шера иштта мехка лакхерча дешаре къаьстта белгалйоахачарна юкъеяхай Пирогова университет, цудухьа къаман тохкам университета (НИУ) цӀи еннай цунна — РНИМУ им. Н.И. Пирогова.
Комментарии
<references group="Комм. " />
Ӏарбий-жугтий къовсам
Ӏарбий-жугтий къовсам (ба) (Арабо-израильский конфликт) — цхьан оагӀорахьа духьал латташ Ӏармий мехкаши, Жугтечен кара йолча лаьтташта баха Ӏарбийи болаш, вокха оагӀорахьа сионитий болами Жугтий Паччахьалкхеи йолаш этта дов-тӀом. Жугтече 1948-ча шера мара йилла еце а, дар дийцача, из къовсам бодаш латта бӀаьшерал совгӀа ха я, XIX бӀаьшера сионитий болам эттача хана денз. Цигара боагӀ жугташа шоай паччахьалкхе хьаяккха гӀерташ лелабу болх.
Аьлбоарз
Аьлбоарз (Эльбру́с, Минги-Тау, Ӏуащхьэмахуэ) — Кавказе багӀа (5642 м. фордал лакхагӀа) стратолелхалоам — эггара лакхагӀа лоаман бухь ба Россе Федераце. Цхьачара Аьлбоарзах эггара лакхагӀа лоаман бухь ба аьнна оал ерригача Европе, амма ишта аьлча нийса хургда нагахьа санна Европани Азени гӀай Керттерча Кавказа довкъа тӀагӀолла до́далга вай хьатӀаэцаш дале (масала, ишта лоархӀ Америке). Цхьабакъда Европе дукхагӀа даьржа да Европани Азени гӀай Кумо-Манычски таьӀа моттига тӀагӀолла до́далга, цудухь ишта лоархӀаш хилча Аьлбоарз Азе багӀ, хӀаьта Европан эггара лакхагӀа бухь ба альпий лоам Монблан. Дунен доакъой эггара лакхагӀа долча бовхьашта юкъехьош ба Аьлбоарз («ВорхӀ бухь»).
Хьайба (сом)
Хьайба́ (Айва́, квит, Cydōnia) — гаьна хьисапе йолча баьцовгӀай ваьр я яхача дезала чура.
Ма ярра хьайба́ (Айва обыкнове́нная; Cydonia oblōnga) яха кеп — цу ваьра цаӀ мара йоаца кеп я.
Пха
Пха (ба), дукх.т. — пхаьнаш (да) (вена, vena) — дог долчахьа цӀий лела миа. Пхаьнашка цӀий кхоач капиллярашта тӀехьа доагӀача пхалгашкара. Деррига пхаьнаш цхьана хьаийцача пхаьний система хьахул, хӀаьта из ше дега-миай системай да́къа да. Пхаьнаша цӀий дог долчахьа кхухь, хӀаьта цӀий дегагара кхухьача миаех артереш оал.
ГӀалгӀай меттала «пха» яха дош цкъаза шера маӀан долаш хул. Пхаьнаш оал дегӀа тӀа ӀотӀахьежача гуш долча миаех, хӀаьта уж хилац «венаш» мара, цудухьа эрсий а, кхыча къаман метташка а леладеш долча "вена яхача дешаца дӀачӀоагӀденнад цун маӀан. Цул совгӀа декъа пхаьнаш (сухожилия) а хул, уж да дулх тӀехкаца вӀашагӀхотта кӀада.
Ларбо
Ларбо (ва/я) (телохрани́тель, bodyguard) — къаьстта цаӀ (е дукхагӀа нах) лорабара гӀулакх деш вола саг; е цхьа лоравеш волча сага́ кхерамзле кхоачашъеш йолча службай квалификаци йола болхло.
Пха
ДукхагӀа йолча хана, пхаьнашка гӀолла пхаьний цӀий лел, амма массадолча пхьаьнашка гӀолла кӀора миста газ йоалла пхаьний цӀий лел аьнна а́лар нийса дац, иззамо дерригача артерешкара цӀий кислород йоалла артерий цӀий да яхар а дац бакъ. Хьо́кхама́, пехкий пхаьнаша дегагахьа артерий цӀий кхухь, хӀаьта пехкий артереша дегагара пехкашка пхаьний цӀий кхухь. Цу тайпара хьал да хи-тӀоара цӀонгара пхаьний а (пупочные вены).
Ларбо
Белгалдаккхар
ОагӀат:Сервис ОагӀат:Белха-говзалаш Ларбой