cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cucurbitoideae
Ti subpamilia ti Cucurbitoideae ket buklen dagiti walo a tribu. Agpataud dagiti kameng ti tribu ti Cucurbiteae kadagiti bunga a napateg iti ekonomia, a tinawtawaga kadagiti tabungaw, a mangiraman kadagiti apit a kas dagiti karabasa (a mairaman dagiti pumpkin), dagiti luffa, ken dagiti melon (mairaman dagiti sandia). Ti tribu ti Benincaseae ket aglaon iti henero a tinawtawagan iti Lagenaria a dagiti kaemngna ket agpataud kadagiti tabungaw a mabalin a masida wenno dagiti kontsa ket mabalin a maipamaga ket mabalin a mausar a kas dagiti pagilaonan.
Pagsasao a Bonggo
Kitaen ti sasao a Sarmi patra iti panangiyasping kadagiti kabagian a pagsasao.
Maika-27 a paralelo abagatan
Ti maika-27 a paralelo abagatan ket ti sirkulo ti latitud a 27 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.
Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 27° a paralelo abagatan ket lumabas iti:
! scope="col" width="140" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇳🇦 ! scope="row" | 🇿🇦 ! scope="row" | 🇸🇿 ! scope="row" | 🇿🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" | 🇦🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇨🇱 ! scope="row" | 🇦🇷 ! scope="row" | 🇵🇾 ! scope="row" | 🇦🇷 ! scope="row" | 🇧🇷 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko
Sasao a Borneano
Ti sasao a Borneano ket dagiti heograpiko a grupo dagiti pamilia ti pagsasao nga Austronesio nga indihenio kadagiti isla ti Borneo ken Madagascar malaksid ti Ibaniko (Malayiko Dayak) ken dagiti dadduma a sasao a Malayiko. Awan ti bassit a rason iti panagpanunot a mangpormada iti heneolohiko a klado.
Dagiti pagsasao
Ti sasao a Borneano ket mangporma iti bilang dagiti naisangayan a sanga ti pamilia ti Austronesio.
Amianan a Borneano
Ti Amianan a Borneano ket ti singasing 1991/2010 babaen ni Robert Blust a dagiti pamilia ti Amianan a daya a Sabahano, Abagatan a laud a Sabahano, Amianan a Sarawakano, ken Melanau–Kajang ket mangporma ti maysa nga eksklusibo a yunit.
Kayan
Ti sasao a Kayan ket naisangayan a nailaksid manipud iti pamilia ti Amianan a Borneo babaen ni Robert Blust (1991).
Dayak Daga
Ti Dayak Daga ket ti kaaduan ti sasao a Dayak malaksid ti Ibaniko.
Barito
Ti sasao a Barito ket addaan kadagiti sapasap a langa gapu ti napaut a pannakaiyasideg. Isuda amin a maipanda kadagiti uppat a pamilia:
Nalatlatak nga Amianan a Borneo
Insingasing ni Smith (2017) ti maysa a grupo ti Nalatlatak nga Amianan a Borneo nga aglaon kadagiti lima a sanga, ti Amianan a Borneo, Tengnga a Sarawak, Kayaniko, Dayak Daga, ken Malayiko. Inkeddeng ni Smith ti pannakaisilpo a Nalatlatak a Barito a kas kabasat iti, ngem saan a parte, ti grupo ti Nalatlatak nga Amianan a Borneo.
Naisingasing a subestrato
Segun kenni Roger Blench (2010), ti sasao nga Austroasiatiko ket naisasaoda idi idiay Borneo. Dinakamat ni Blench a ti taudan dagiti balikas ti bokabulario ti Austroasiatiko iti moderno nga aldaw a sangsanga ti Borneano a kas ti Dayak Daga (Bidayuh, Dayak Bakatiq, kdpy.), Dusuniko (Tengnga a Dusun, Bisaya, kdpy.), Kayan, ken Kenyah, nga inota ti pannakaipada iti sasao nga Asliano ti peninsular a Malaysia. Kas adu pay nga ebidensia para iti singasingna, dinakamat pay ni Blench ti etnograpiko nga ebidensia a kas dagiti instrumento ti musika idiay Borneo a sapasap a nagbibingay dagiti grupo nga agsasao iti Austroasiatiko idiay nangruna a daga ti Abagatan a daya nga Asia.
Sasao a Vietiko
Adu kadagiti sasao a Vietiko ket addaan kadagiti sistema ti paaweng wenno ponasion nga agpakatengga iti Viet–Muong ken dagiti sabali a sanga ti Austroasiatiko nga awanan iti signipikante nga impluensia iti Insik wenno Tailandes.
Ti Bietnamis, ita nga aldaw, ket addaan iti signipikante nga impluensia iti Insik a naipangpangruna iti bokabulario ken sistema ti paaweng. Ti bokabulario a Sino-Bietnamis ket mangbukel iti agarup a 30–60% iti bokabulario ti Bietnamis, a saan a mairaman dagiti kalko manipud iti Tsina.
Dagiti taudan
Naibatay iti dibersidad iti lingguistiko, ti kasayaatan a nagtaudan ti sasao a Vietiko ket agparang a mabirukanen iti moderno nga aldaw a Probinsia ti Bolikhamsai ken Probinsia ti Khammouane iti Laos ken dagiti ipay parte ti Probinsia ti Nghệ An ken Probinsia ti Quảng Bình iti Bietnam. Ti kaduog ti sanga a Vietiko ket mapetsado iti saan a nabibiit ngem 2,000 a tawtawen.
Ti tinaudan ti pagsasao a Vietiko ket tradisional a naipagarup a naibatay iti likmut ti lugar ti Karayan Nalabbasit nga itan ket tio Akin-amianan a Sentral a Bietnam. Nupay kasta, dagiti tinaudan ti sasao a Vietiko ket agtultuloy a kontrobersial a topiko kadagiti lingguista.
Bietnamis
Ti pagsasao a Bietnamis ket nainaganan idi a kas Austroasiatiko idi tengnga ti maika sangapulo ket siam a siglo, ken adda ita iti napigsa nga ebidensia para iti daytoy a panangidasig. Ti moderno a Bietnamis ket monosilabiko paaweng a pagsasao a kas ti Kantones ken nakapukawen kadagiti adu a Proto-Austroasiatiko a ponolohiko ken morpolohiko a langlanga. Ti Bietnamis pay ket addaan pay kadagiti dakkel nga stock dagiti nabulod a bokabulario ti Insik ken Tai. Nupay kasta, adda dagiti agtultuloy a resistansia iti kapanunotan a ti maysa a Biatnamis ket mabalin nga as-asideg a maikabagian iti Khmer ngem dagiti pagsasao nga Insik wenno Tai. Ti kaaduan dagiti eskolar ket igupitda dagitoy a tipolohiko a panagpapada iti pannakaiyasideg iti pagsasao ngem iti kadawyan a panagtawid.
Iti pay maipatinayon, insupsuppiat ni John Phan (2013, 2016) a ti “Annames a Tengnga nga Insik,” ket naisasao idi idiay Ginget ti Karayan Nalabbasit ken kanungpalan a sinagepsep iti pagsasao a Bietnamis. Ti Annames a Tengnga nga Insik ket parte idi ti maysa a rimpuok ti dialekto ti Tengnga nga Insik iti abagatan-akinlaud a Tsina a nangiraman iti Insik a Waxiang, ti Jiudu patois 九都土話 ti Hezhou, Akin-abagatan a Pinghua, ken dagiti nadumaduma a dialekto ti Insik a Xiang (kas ti Xiangxiang 湘鄉, Luxi 瀘溪, Qidong 祁東, ken Quanzhou 全州). Ikeddeng ni Phan (2013) nga adda dagiti tallo a nangruna a kita dagiti binulbulod a Sino-Bietnamis, a nabulbulod idi kadagiti las-ud ti nadumaduma a paset ti panawen.
Iti pay sabali, inpakita ni Ferlus (2009) a dagiti imbension iti al-o, gaud ken pariok a paglutuan iti bagas, a nangruna a pakaisaluminaan ti kultura a Đông Sơn, ket maitunos iti pannakapartuat dagiti baro a leksikon para kadagitoy nga imbension ti Akin-amianan a Vietiko (Việt–Mường) ken ti Sentral a Vietiko (Cuoi-Toum). Dagiti baro a bokabulario kadagitoy anga imbension ket napaneknekan a dagiti derabatibo manipud kadagiti kasisigud a berbo imbes a dagiti binulod a leksikal a banag. Ti agdama a pannakaiwarwaras ti Akin-amianan a Vietiko ket maitunos pay iti lugar ti kultura ti Dong Son. Isu nga, inbagbaga ni Ferlus a ti Akin-amianan a Vietiko (Viet-Muong) ket ti dagus a tawidan ti Dongsoniano, a nagtataeng iti Akin-abagatan a parte ti delta ti karayan Nalabbasit ken ti Amianna Tengnga a Bietnam manipud idi Umuna a milenio SK.
Pannakaiwarwaras
Dagiti agsasao iti Vietiko ket agtataengda iti ken iti likmut ti Lugar ti Koserbasion ti Laos iti Nakai–Nam Theun ken ti amianan-tengnga a Bietnam (Chamberlain 1998). Adu kadagitoy nga agsasao ket makunkuna a kas Mường, Nhà Làng, ken Nguồn. Ilista ni Chamberlain (1998) dagiti agdama a lokasion idiay Laos para kadagiti sumaganad a tattao a Vietiko. Ti maysa a pakapukpukan a naibatay iti inaramid nga obra ket insingasingen babaen ni Michel Ferlus.
Idiay Bietnam, adda dagiti Vietiko a tattao iti tribu ti turod, a mairaman ti Arem, Rục, Maliêng, ken Mày (Cươi), ket naiyalisda idiay Cu Nhái (mabalin a mabirukan iti akinlaud a Probinsia ti Quảng Bình wenno iti abagatan a laud ti Distrito ti Hương Khê iti Probisnia ti Hà Tĩnh). Mabirukan pay dagiti Sách idiay Bietnam.
Momordica
thumb|Ti sabong ti [[Momordica boivinii]]
Ti Momordica ket ti henero dagiti agarup a 60 a sebbangan dagiti agkalatkat nga annual wenno perennial a herbaceous wenno dagiti karkarna a bassit a kayo a maitagikua iti pamilia ti Cucurbitaceae, patneng dagitoy iti tropikal ken subtropikal nga Aprika, Asia ken Australia. Kaaduan dagiti sebbangan ket agpataud kadagiti lana ti sabong ken bisbisitaen dagiti espesialista a polinador iti tribu ti apid ti Ctenoplectrini. Magun-od ti molekular a pilohenio a mairaman kadagiti amin a sebbangan (Schaefer ken Renner, 2010).
Pannagimuyong ken dagiti usar
Adda dagiti dadduma a sebbangan ti Momordica ket naimuymuyongan para iti nalasag a bungada, a dagitoy ket arinduyog aginggana iti nagtimbukel iti sukog, narangha aginggana iti nalabbasit iti maris, nasiitan wenno agtukaktukak iti ruar, ken iti Momordica charantia bumtak no maluom, kadawyan iti elastiko a bileg, kadagti saana kadawyan a balbula.
Ti Momordica charantia (paria, Insik a Mandarin: kù guā 苦瓜) ket patneng iti Aprika ken naus-usaren iti tradisional nga agas iti Insik kadagiti napalabas a siglo a kas 'napait, nalamiis' a yerba, ken kaudian a naiyeg iti medisina nga Insik iti agdama a masa ken kas pay kadagiti masna a tradisional nga agas iti likmut ti lubong.
Dagiti maawat a sebbangan
Dagiti taudan
Sasao a Sarmi–Jayapura
Ti sasao a Luek Sarmi-Jayapura ket buklen dagiti kagudua a dosena a pagsasao nga insasao iti probinsia ti Papua ti Indonesia:
Uni ken dagiti pakaitunosan
Inpablaak ni Grace (1971:34-37) ti tabla ti uni ken dagiti pakaitunosan para iti sasao a Sarmi, a nakaiyaonan dagiti sumaganad a porma. Naurnos dagiti pagsasao manipud iti laud aginggana iti daya.
Pagsasao a Baropasi
Ti pagsasao a Baropasi wenno Barapasi ket ti kameng ti sasao a Daya a Luek Geelvink. Daytoy ket naisasao kadagiti parte ti teritorio idiay Papua Baro a Guinea, Indonesia. Daytoy ket addaan iti agarup a 1,000 nga agsasao.
Maika-93 a meridiano daya
Ti 93° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, Asia, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-93 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-87 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-93 a meridiano daya ket lumabas babaen ti:
Rubieae
Ti Rubieae ket ti tribu dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae ken aglaon kadagiti 969 a sebbangan kadagiti 14 a henero. Ti henero ti Galium ket aglaon kadagiti dua a pagkatlo dagiti sebbangan iti tribu. Ti maikadua a kadakkelan a henero ket ti Asperula, nga aglaon kadagiti agarup a 200 a sebbangan. Saan a kas dagiti sabali iti pamilia ti Rubiaceae, ti tribu ket kaaduan nga aglaon kadagiti perenial ken tinawen a yierba nga agrama kadagti kasla balikuskos a bulong ken dagiti kasla bulong nga estipula ken naisentro kadagiti temperado ken tropikal-bantay a rehion.
Maika-92 a meridiano daya
Ti 92° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, Asia, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-92 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-88 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-92 a meridiano daya ket lumabas babaen ti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇲🇳 ! scope="row" | ! scope="row" | 🇮🇳 ! scope="row" | 🇧🇹 ! scope="row" | 🇮🇳 ! scope="row" | 🇧🇩 ! scope="row" | 🇮🇳 ! scope="row" | 🇧🇩 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Rubieae
Dagiti henero
Dagiti sinonimo
Sandoricum
Ti Sandoricum ket ti maysa a henero ti mula iti pamilia ti Meliaceae.
Dagiti sumaganad a sebbangan ket nailistada iti Katologo ti Biag:
Pagsasao a Liki
Ti pagsasao a Liki, ammo pay a kas Moar, ket ti gangani nga awanen a pagsasao nga Austronesio a naisasao kadagti isla ti probinsia ti Papua, Indonesia.
Maika-91 a meridiano daya
Ti 92° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, Asia, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Pagsasao a Kayupulau
Ti pagsasao a Kayupulau ket ti gangani awanen a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti manakman iti Pagsangladan ti Jayapura iti probinsia ti Papua, Indonesia. Babaen idi 2007, daytoy ket inus-usar babaen ti basbassit ngem pagkasangapulo ti populasion ti etniko.
Maika-91 a meridiano daya
Ti maika-92 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-89 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-92 a meridiano daya ket lumabas babaen ti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇲🇳 ! scope="row" | ! scope="row" | 🇲🇳 ! scope="row" | ! scope="row" | 🇲🇳 ! scope="row" | ! scope="row" | 🇧🇹 ! scope="row" | 🇮🇳 ! scope="row" | 🇧🇩 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Danaw Mapanuepe
Ti Danaw Mapanuepe ket ti maysa a nasadiwa a danum a danaw a mabirukan iti probinsia ti Zambales iti Filipinas. Napartuat ti danaw kalpasan ti didigra a panagbettak ti Bantay Pinatubo iti 1991. Dagiti lahar kalpasan ti panagbettak ket sinerraanna ti pagayusan ti Karayan Mapanuepe, iti abagatan ti bulkan, a nagkuyog a nalayus ti Ginget Mapanuepe ken dagiti pataenganna. Ti laeng torre ti simbaan a lumlumtaw iti danum ti nabati iti maysa kadagiti purok.
Pakasaritaan
Mabirukan ti Danaw Mapanuepe iti pagsabtan ti Karayan Marella ken Mapanuepe iti pagtipunan dagiti dua a karayan ken agbalin a ti Karayan Santo Tomas. Dagiti panagtudtudo kalpasan ti panagbettak ti Bantay Pinatubo idi 1991 ket nagpataud iti lahar a nangigabsuon kadagiti bulkaniko a rugit iti Karayan Marella, maysa kadagiti kangrunaan a pagayusan ti bantay a nangipangato ti karayan a kanungpalan a nagpenned iti Karayan Mapanuepe. Dagiti immad-adalem a danum ket nangilenned iti Ginget Mapanuepe a nagiraman kadagiti baranggay ti Aglao (akinbaba), Buhawen ken Pili iti San Marcelino, Zambales. Iti las-ud ti panagdur-as ti danaw, ti pannakabuttaw ken ti naulit-ulit a panagporma dagiti penned ti rugit ket napasamak kalpasan ti tunggal maysa nga episoda ti lahar. Iti kadakkelan a gay-atna, dimmakkel ti danaw iti maysa a kalawa iti ken addaan iti naipenpen a tomo ti danum iti 75 x 106 a kubiko metro  sakbay a nakaabot iti agdama a kasasaadna. Ti laeng nabati nga estruktura ket ti torre ti simbaan nga addaan iti dakkel a metal a krus iti tengnga ti danaw. Sakbay ti panagbettak idi 1991, dagiti panagadal dagiti heolohiko a pormasion ken dagiti sedimento ti Ginmget Mapanuepe ket nangipakita a ti lugar ket sitio idi iti maipada a binukel iti lahar a danaw manipud kadagiti duog a panagbettak.
Kalidad ti danum
Naireporta a ti danum ti danaw ket narugitan iti agub-ubo a merkurio manipud iti napanawan a Mina ti Gambang ti Dizon a mabirukan iti daya nga aplaya ti danaw. Nupay kasta dagiti makadangran a kemikal ket nalaokandan ken naipampamattian a natalgeden a pagbatokan ken pagkalapan.
Sasao nga Akin-amianan a Luzon
Ti sasao nga Akin-amianan a Luzon (ammo pay a kas ti Sasao a Kordiliera) ket maysa kadagiti bassit a naitakder a dakkel a grupgrupo iti kaunegan ti sasao a Filipino. Dagitoy ket kaaduan a mabirukan idiay ken iti likmut ti Sentral a Kordiliera iti akin-amianan a Luzon idiay Filipinas. Dagiti nangruna a pagsasaona ket ti Ilokano, Pangasinan ken Ibanag.
Akin-uneg a pannakaidasig
Addaan daytoy kadagiti sumurok nga uppat a pulo a mainaig a pagsasao, dita baba ket ti pannakaidasig para iti sasao nga Akin-amianan a Luzon:
Myrmecodia
Ti Myrmecodia ket ti henero dagiti epipitiko a myrmecophyte (mər′mek•ə‚fīt; literal a "kuton-mula"), a patneng iti Abagatan a daya nga Asia, nga adda pay iti Indotsina, Malaysia, ti Abagatan a laud a Pasipiko, ti Filipinas, Fiji, ken sumakup iti abagatan ti Queensland ken Cape York iti Australia. Daytoy ket maysa kadagiti lima a henero ti kuton-mula iti pamilia ti Rubiaceae, dagiti sabali ket ti Anthorrhiza, Hydnophytum, Myrmephytum, ken Squamellaria.
Dagiti sebbangan
Ti sumaganad a listaan dagiti 27 a sebbangan ket naibatay iti The Plant List.
Rhexia
Ti Rhexia ket ti henero ti mula iti pamilia ti Melastomataceae (c. 4500 a sebbangan kdagiti 150 a henero). Kadawyan a makunkuna ti Ingles ti sebbangan ti Rhexia a kas "meadow beauty" ken 11 aginggana iti 13 a sebbangan ti Rhexia ket nabigbigen depende kadagiti taksonomiko a pannakaitrato.
Palaquium vexillatum
Ti Palaquium vexillatum ket ti sebbangan ti kayo iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket agtubo aginggana iti iti katayag. Ti ukis ti kayo ket napusasaw a kayumanggi. Dagiti inploressensia ket addaan kadagiti lima a sabong. Ti espesipiko nga epiteta iti vexillatum ket manipud iti Latin a ti kaibuksilanna ket "kasla wagayway", a mangibagbaga iti estipula. Ti habitat ket dagiti sekondario a bakir. Ti P. vexillatum ket endemiko iti Borneo.
Rhexia
Dagiti sebbangan
Daytoy nga inpraheneriko a pannakaidasig ti Rhexia ket naibatay iti Nesom (2012).
Seksion RHEXIA
Maika-64 a meridiano laud
Ti maika-64 a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-116 a meridiano daya.
Rhexia
Dagiti sebbangan
Seksion CYMBORHEXIA
Maika-64 a meridiano laud
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-64 a meridiano laud ket lumabas babaen ti:
Rhexia
Dagiti sebbangan
Seksion BREVIANTHERA
Maika-64 a meridiano laud
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Lincoln ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Nares ! scope="row" | 🇬🇱 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Luek Baffin ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Davis ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Davis ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Davis ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo ti San Lorenzo ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo ti San Lorenzo ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo ti San Lorenzo ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Karibe ! scope="row" | 🇻🇪 ! scope="row" | 🇧🇷 ! scope="row" | 🇻🇪 ! scope="row" | 🇧🇷 ! scope="row" | 🇧🇴 ! scope="row" | 🇦🇷 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇦🇷 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇦🇷 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Rhexia
Dagiti sebbangan
Seksion LUTEORHEXIA
Malayo Bangka
Ti Malayo Bangka wenno Bangka ket ti pagsasao a Malayo a naisasao idiay Indonesia, a naipangpangruna idiay Isla ti Bangka iti Is-isla Bangka–Belitung ti Sumatra. Adda dagiti nadumaduma a dialekto ti Malayo Bangka, mairaman ti Mentok, Belinyu, Sungailiat, Koba, Toboali, ken Lom (Belom, Mapor). Ti komunidad ti Lom ket naisinada a nagtataeng manipud iti sapsap a Malayo ken ammo a mataltallikud iti Islam. Ti Malayo Bangka ket addaan iti naisangayan a bokabulario, gramatika ken ponolohia manipud kadagiti sabali a sasao a Malayo.
Komision iti Pagsasao a Filipino
Ti Komision iti Pagsasao a Filipino (Tagalog: Komisyon sa Wikang Filipino; Cebuano: Komisyon sa Pinulongang Filipino; Hiligaynon: Komisyon sa Panghambal nga Filipino; Bikolano: Komisyon sa Tataramon na Filipino; Kapampangan: Komisyun king Amanung Filipinu; Pangasinan: Komisyon na Salitan Filipino; Waray: Komisyon ha Yinaknan nga Filipino) ket ti opisial a bagi nga agal-alagad iti pagsasao a Filipino ken ti opisial nga instituto ti gobierno nga akinrebbeng a mangpadur-as, mangpreserba, ken mangiragpat kadagiti nadumaduma a lokal a sasao a Filipino. Daytoy ket naipatakder a maitunos iti Batay-linteg ti Filipinas ti 1987. Idi Oktubre 2008, ni José L. Santos, patuo ti Hagonoy, Bulacan, ket naidutok idi a kas mangipangulo iti Komision, ken simmaruno ken ni Ricardo María Durán Nolasco. Ti opisinana ket adda idiay Watson Building, San Miguel, Manila.
Daytoy inpatakder babaen ti Tignay ti Republika Blng. 7104, napirmaan idi Agosto 14, 1991, babaen idi ni Presidente Corazón Cojuangco Aquino, ti Komision ket sukat para iti Instituto dagiti Pagsasao ti Filipinas (Institute of Philippine Languages-IPL) nga insayangkat babaen ni Aquino babaen ti ehekutibo a bilin a naiparuar idi Enero 1987 (EO No. 117). Ti IPL ket sinukatanna met idi ti nadadaan nga Instituto ti Nailian a Pagsasao (Institute of National Language-INL) a nabangon idi 1937 babaen ti Tignay ti Mankomunidad Blng. 184, s. 1936 a kas ti immuna nga ahensia ti gobierno nga akinrebbeng iti panagpadur-as ti nailian a pagsasao ti Filipinas.
Pakasaritaan
Inpasa ti Umuna a Nailian nga Asemblia ti Filipinas ti Tignay ti Mankomunidad Blng. 184, s. 1936, a nakaipatakderan ti Instituto ti Nailian a Pagsasaoe (Surian ng Wikang Pambansa). Idi Enero 12, 1937, ti dati a Presidente Manuel Luis Quezón y Molina ket indutokna dagiti kamemng a mangbukel iti INL. Babaen ti Bilin ti Ehekutibo Blng. 134 nga inparuar ken pinirmaan babaen ni Presidente Quezón idi Disiembre 30, 1937, a nangaprobar ti pannakaampon ti Tagalog a kas ti batayan ti nailian a pagsasao, ken naideklara ken naiproklama ti nailian a pagsasao a naibatay iti Tagalog, a kas ti nailian a pagsasao ti Filipinas. Idi 1938, nawaswas idi ti INL ken sinukatan ti Instituto ti Nailian a Pagsasao. Ti panggepna idi ket ti mangisagana para iti nailian a panangisuro ti naibatay iti Tagalog a nailian a pagsasao (Wikang Pambansa na batay sa Tagalog) babaen ti panagpartuat iti diksionario ken libro ti gramatika nga agraman iti naiyalagad nga ortograpia. Idi Tawen ti Eskuela idi 1940–41, ti panangisuro ti nailian a pagsasao (Wikang Pambansa), nga agraman iti naiyalagad nga ortograpia, ket insayangkat idi babaen ti linteg iti maikapat a tawen iti amin a nangato nga eskuela kadagiti publiko ken pribado nga eskuela iti amin a paset ti pagilian. Ti naibatay iti Tagalog a nailian a pagsasao ket naisuro laeng idi iti eskuela a kas maysa kadagiti suheto idi 1940 ngem saan idi a naampon a kas ti mausar a panangisuro.
Kritisismo
Ti maysa a nangruna a kritisismo ti Komision ket ti awan serbina iti panagpadur-as ti pagsasao a Filipino. Daytoy ket gapu ta iti kinapudno Filipino ket kapadana ti Tagalog, ti kinapudno nga inako babaen ti dati a Komisioner, ni Ricardo María Durán Nolasco, ken agraman iti maysa nga awan unay a teknikal ken sientipiko a bokabulario a nakaro nga agkamkammatalek kadagiti gangganaet a bulbulod ken masansan a dagiti konstruksion. Daytoy ket masansan a nairebrebbeng kadagiti unibersidad a mangpadur-as kadagiti bukodda a terminolohia para iti tunggal maysa a pagobraan, ken pakaiturongan daytoy ti kaawan iti panagpapada ken sapasap a saan a pannakausar iti publiko.
Pagsasao a Malayo Berau
Ti pagsasao a Malayo Berau, wenno Berau, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti tattao a Berau idiay Rehensia ti Berau, Daya a Kalimantan, Indonesia.Segun ti Ethnologue idi 2007 adda dagiti agarup a 11,200 nga agsasao iti Malayo Berau.
Maika-73 a meridiano laud
Ti 73° a meridiano laud ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, Amianan nga Amerika, ti Taaw Atlantiko, ti Baybay Karibe, Sentral nga Amerika, Abagatan nga Amerika, ti Taaw Pasipiko, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-73 a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-107 a meridiano daya.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Nares ! scope="row" | 🇬🇱 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Luek Baffin ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Labneng Foxe ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Hudsont ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" | 🇺🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Long Island Sound ! scope="row" | 🇺🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇧🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇧🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇭🇹 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Karibe ! scope="row" | 🇭🇹 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Karibe ! scope="row" | 🇭🇹 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Karibe ! scope="row" | 🇨🇴 ! scope="row" | 🇻🇪 ! scope="row" | 🇨🇴 ! scope="row" | 🇵🇪 ! scope="row" | 🇧🇷 ! scope="row" | 🇵🇪 ! scope="row" | 🇧🇷 ! scope="row" | 🇵🇪 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo ti Ancud ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo ti Corcovado ! scope="row" | ! scope="row" | 🇦🇷 ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatana Taaw ! scope="row" | Antartika
Pagsasao a Duriankere
Ti pagsasao a Duriankere ket ti naisagmak a pagsasao a Papuano ti Laud a Papua. Daytoy ket kangrunaan laeng nga insasao babaen dagiti manakman.
Dagiti pagsasao ti Indonesia
Ad-adu ngem 70 dagiti sibibiag a pagsasao a naisasao idiay Indonesia. Kaaduan kadagitoy ket tagikua ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio, nga agraman iti bassit a naisasao pay a sasao a Papuano. Ti opisial a pagsasao ket ti Indones (lokala nga ammo a kasBahasa Indonesia), ti karuay ti Malayo, a naus-usar iidi iti purpuro, — ken nakaro a nagbulbulod manipud kadagiti lokal a  pagsasao ti Indonesia a kas ti Habanes, Sundanes ken Minangkabau. Ti pagsasao nga Indones ket kangrunaa a naus-usar iti komersio, administrasion, edukasion ken midia, ngem kaaduan kadagit Indones ket agsasaoda kadagiti sabali a pagsasao, a kas ti Habanes, a ka ti umuna a pagsasaoda.
Gapu ta ti Indonesia ket mangbigbig laeng iti maysa nga opisial a pagsasao, dagiti sabali a pagsasao ket saan a mabigbigan iti nailian nga agpang wenno rehional nga agpang, isu a mangaramid ti Habanes ti kaaduan a naisasao a pagsasao nga awanan iti kasasaad nga opisial, ken ti Sundanes ket ti maikadua iti listaan (malaksid kadagiti dialekto nga Insik).
Pagsasao a Suabo
Ti pagsasao a Suabo (Suabau), ammo pay a kas Inanwatan, ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua. Daytoy ket tinawtawagan pay iti Iagu ken Mirabo.
Pagsasao a Masimasi
Ti pagsasao a Masimasi ket ti gangani nga awanen a pagsasao nga Austronesio a naisasao kadagti isla ti probinsia ti Papua, Indonesia.
Kitaen ti sasao a Sarmi para iti panangiyasping kadagiti kabagian a pagsasao.
Pagsasao nga Ormu
Ti pagsasao nga Ormu ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Luek Jayapura iti probinsia ti Papua, Indonesia.
Pagsasao a Bengkulu
Ti Bengkulu wenno Tengnga a Malayo, ket ti pagsasao a Malayo a naisasao idiay isla ti Sumatra ti Indonesia, idiay likmut ti siudad ti Bengkulu. Daytoy ket as-asideg a kabagian dagiti sabali a karuay ti Malayo idiay Sumatra a kas ti Col, Malayo Jambi ken Malayo Palembang ken ti pay Minangkabau a naisasao iti kaarruba a Laud a Sumatra ngem iti Rejang, a naisasao pay iti probinsia.
Malayo Jambi
Ti Malayo Jambi (Malayo Jambi: Baso Jambi, Indones: Bahasa Jambi wenno Bahasa Melayu Jambi) ket ti pagsasao a Malayo a naisasao idiay Probinsia ti Jambi, Indonesia. Daytoy ket asideg a kabagian ti Malayo Palembang iti kaarrubana nga Abagatan a Sumatra ken Malayo Bengkulu iti Probinsia ti Bengkulu.
Rhexia mariana
Ti Rhexia mariana ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Melastomataceae nga ammo iti kadawyan a nagan iti Ingles iti Maryland meadowbeauty. Daytoy ket patneng iti akindaya ken akinbaba nga agpakatengnga-akinlaud nga Estados Unidos.
Daytoy a sebbangan ket maysa a kolonial a perenial nga agpatud kadagiti ungkay aginggana iti perennial 2.5 a kadapan iti katayag. Dagiti agsumbangir a naurnos a bulong ket addaan iti immatiddog, rimmagadi a bulbulong. Ti sabong ket 1 wenno 2 a pulgada iti kaakaba. Daytoy ket derosas, purpura, wenno puraw nga addaan iti duyaw wenno narangha nga estambre. Ti bunga ket nalabbasit a sukog urna a kapsula nga aglaon kadagiti marakayumanggi a bukel.
Daytoy a sebbangan ket maus-usar a kas mula iti hardin, ken sagpaminsan a mula iti igid ti kalsada.
Sasao nga Abagatan nga Ulo ti Billit
Ti sasao nga Abagatan nga Ulo ti Billit wenno Abagatan a Doberai ket dagiti tallo a pamilia ti sasao a Papuano. Mangpormada ti parte ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig ni Malcolm Ross.
Dagiti pagsasao
Dagiti pangsandi a kinonstrukto menen ni Ross ket ti *na 1sg ken *a 2sg, ngem dagiti tallo apamilia ket bassit ti panagpapadada ken nalawagda a saan nga agkakabagian:
Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi ket ti:
! !!sg!!pl !1ex !1in !2
T i3sg *ni ket makonstrukto menen para iti maitutop nga Abagatan nga Ulo ti Billit. Adda agparang a panagbaliw ti ad-adu ngem maysa a paaweng manipud iti *a to *i, a kas iti proto-Trans–Baro a Guinea, ken ti ad-adu ngem maysa a pangsuldong ti *-ri.
Sasao a Naipadakkel a Laud a Papuano
Ti sasao a Naipadakkel a Laud a Papuani ket naipalawagda babaen dagiti sapasap nga umuna a persona pangsandi: ti da wenno di para iti singular ("I"), ken m- para iti eksklusibo ("we"), a mabirukan kadagiti amin a sanga dagiti tallo a konstituente dagiti pamilia malaksid ti isolado nga Amberbaken iti kaunegan ti maitutop a Laud a Papuano.
Leptaspis
Ti Leptaspis ket ti henero (biolohia) dagiti Paleotropikal a mula iti pamilia ti ruot a patneng iti Aprika, akin-abagatan nga Asia, akin-amianan nga Australia, ken dagiti bassit nga isla ti akinlaud a Pasipiko.
Sasao a Naipadakkel a Laud a Papuano
Dagiti pamilia a naisilpo kadagitoy a naduamduma a singasing ket isu dagitoy ti,
Leptaspis
kitaen ti Scrotochloa
Sasao a Naipadakkel a Laud a Papuano
Dagiti pangsandi
Ti pronominal nga ebidensia a mangisilpo kadagitoy a pamilia ket napigpigsa ngem ti ebidensia para iti panangidasig ti Borai-Hattam a kas Laud a Papuano. Dagiti nagsruna pangsandi ket ti "I", "thou", ken "we" (eksklusibo).
! family !! I !! thou !! we
Amin dagitoy ket addaan iti porma iti *d para iti "I" ken *m para iti "we". (Kaaduan dagiti porma ti Yawa ti "we" ket addaan pay iti m, a kas ti imama, ngem adumadumada unay para iti maysa a nalaka a panagkonstrukto manen.) Ti EBH-Sentani ken Yava ket addaanda kadagiti bilabial para iti "thou".
Rhexia virginica
Ti Rhexia virginica, handsome Harry wenno Virginia meadow-beauty iti Ingles, ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Melastomataceae. Daytoy ket patneng iti kaaduan ti akindaya nga Amianan nga Amerika, ken masansan a mabirukan iti nadam-eg, masansan adagiti asidiko a daga kadagiti wayang a lugar.
Daytoy a sebbangan ket perenial a hierba a nalaka a mailasin babaen dagiti naisalumina nga anggulo nga ungkay. Daytoy ket agpataud kadagiti purpura-derosas a sabong iti kalgaw ken agus-usar iti sonikasion para iti reproduksion.
Danaw Tikub
Ti Danaw Tikub (ammo pay a kas Danaw Ticub, Danaw Ticob, Danaw Tikob wenno Danaw Ticab ) ket ti gangani nga agtimbukel nga abut ti bulkan a danaw a mabirukan iti probinsia ti Quezon, iti Filipinas. Naipangato ti sirkumperensia ti danaw ken nasamek kadagiti mula a napdsok nga agpababa iti danaw. Mabirukan ti danaw iti sakaanan iti Bantay Malepunyo, ken iti asideg a Bantay Banahaw, iiti Brgy. Ayusan, iti ili ti Tiaong. Ti sumrekan iti danaw ket babaen ti Brgy. San Pedro.
Heolohia
Ti Danaw Tikub ket maysa a maar wenno abbaa ti bariweswesna a bulkan a napartuat babaen ti preatomagmatiko a panagbettak wenno ti interaksion a pagbaetan ti danum iti sirok ken ti magma iti sirok ti rabaw ti Daga. Kas met dagiti pito a danaw iti siudad ti San Pablo, Laguna, nga agarup a iti kaadayo, ti danaw ket maysa kadagiti monohenetiko a bulkan a mabirukan iti Bulkaniko a lugar ti Abagatan akinlaud a Luzon.
Pharus (mula)
Ti Pharus, ti stalkgrasses iti Ingles, ket ti henero dagiti Neotropikal a mula iti pamilia ti ruot.
kiaten ti Hygroryza Leersia Leptaspis Scrotochloa
Sasao a Yawa
Ti sasao a Yawa, wenno Yapen, ket ti bassit a pamilia dagiti dua nga asideg nga agkabagian a sasao a Papuano, ti Yawa (wenno Yava) ken Saweru, a masansan a naikeddeng a dagiti managbaliw a dialekto ti bugbugtong a pagsasao (ken isu a daytoy ket isolado a pagsasao). Naisasao dagitoy idiay tengnga nga Isla Yapen ken dagiti asideg nga babassit nga isla, iti Luek Cenderawasih, Papua ti Indonesia, a makibinningayda iti sasao a Yapen ti Austronesio.
Ti maitutop a Yawa ket addaan kadagiti 6000 nga gasasao idi 1987. Ti Saweru ket agdumaduman a nairepreporta a sangkabassit nga agsinnaranay a maawatan kadagiti sabali a dialekto ti Yawa ken naikeddeng a dialekto daytoy iti Yawa babaen dagiti mangisasao, ken nakaro a mangbaliw para iti panagsinnaranay a pannakaawat ken naipagpagarup a kas sabali a pagsasao. Daytoy ket matmatayen, ken insasao laeng babaen dagiti 150 a tattao manipud kadagiti grupo ti etniko iti 300.
Pannakaidasig
Tentatibo nga indasig ni C. L. Voorhoeve ti Yawa iti sasao a Daya a Luek Geelvink iti bukodna a singasing ti Luek Geelvink. Nupay kasta, ti pannakaikabagian ket adayo unay, ken narikrikna ni Mark Donohue idi 2001 a ti Yawa ket saan pay a naipakita a maikabagian iti ania man a pagsasao.Iti kamaudian nagaramid iti tentatibo a singasing ni Malcolm Ross a ti Yawa ket mabalin a parte ti maysa a pilo ti pagsasao a Naipadakkel a Laud a Papuano. Dagiti pronominal a panagpapada ket nalawag no iyasping iti proto-Yawa iti Meax ti pagsasao a Daya nga Ulo ti Billit:
! !! I !! thou !! s/he !! you
Ti d~r, b~w, we~o, p~f ket kadawyanda amin a dagiti pannakaitunos ti uni.
Inpadpadakkel pay ti Ethnologue (2009, 2013) daytoy nga agpang, ken inkabilna ti Yawa iti kaunegan ti Laud a Papuano.
Palaquium zeylanicum
Ti Palaquium zeylanicum ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket endemiko iti Sri Lanka.
Maika-94 a meridiano daya
Ti 94° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, Asia, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-94 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-86 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-94 a meridiano daya ket lumabas babaen ti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇲🇳 ! scope="row" | ! scope="row" | 🇮🇳 ! scope="row" | 🇲🇲 (Burma) ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Asperula
Ti Asperula, kadawyan nga ammo iti Ingles a kas woodruff, ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket aglaon kadagiti agarup a 195 a sebbangan ken addaan iti adu a pannakaiwarwaras manipud iti Europa, akin-amianan nga Aprika, temperado ken subtropikal nga Asia aginggana iti Australasia.
Maika-95 a meridiano daya
Ti 95° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, Asia, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-95 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-85 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-95 a meridiano daya ket lumabas babaen ti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇲🇳 ! scope="row" | ! scope="row" | 🇮🇳 ! scope="row" | 🇲🇲 (Burma) ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Pagsasao a Lodhi
Ti pagsasao a Lodhi (Lodi, Lohi, Lozi) ket ti maysa a pagsasao a Munda, wenno mabalin a rimpuok ti dialekto, ti India a nakaro a naimpluensiaan babaen ti kaarruba a sasao nga Austroasiatiko. Ti Kharia Thar ken insasao laeng babaen ti maysa a pagkatlo iti etniko a Lodhi idiay Orissa. Nupay kasta, bayat nga inaw-awat a ti Lodhi ket kabagian ti Sora, ti maysa a pagsasao a Munda, idasig daytoy ti Ethnologue a kas Indic (Bengali–Asames), ken naikeddeng daytoy a kas karuay ti Hindi iti senso ti India.
Nupay kasta, insingasing ni Anderson (2008:299) a ti Lodhi (Lodha) ti akin-amianan nga Orissa ket mabalin a maysa a naisagmak a pagsasao a Munda; adda dagiti kameng nga agus-usar iti autonimo a Sabar[a].
Dagiti lokasion
Ti Lodhi ket naisasao idiay(Ethnologue):
Pagsasao a Podena
Ti pagsasao a Podena (Fedan) ket maysa kadagiti Austronesio a sasao a Sarmi a naisasao idiay aplaya ti Luek Jayapura idiay asideg nga isla ti probinsia ti Papua ti Indonesia.
Kitaen ti sasao a Sarmi para iti panangiyasping kadagiti kabagian a pagsasao.
Palaquium xanthochymum
Ti Palaquium xanthochymum ket ti sebbangan ti kayo iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket agtubo aginggana iti iti katayag. Dagiti inploressensia ket addaan kadagiti lima a sabong. Dagiti bunga ket immatiddog, aginggana iti iti kaatiddog. Ti espesipiko nga epiteta iti xanthochymum ket manipud iti Griego a ti kaibuksilanna ket "duyaw a latex". Ti kayona ket maus-usar iti panagaramid iti banka. Ti habitat ket aglalaok a kalugnakan ken dagiti dipterokarpo a bakir manipud iti pantar ti baybay iti iti kangato. Mabirukan ti P. xanthochymum idiay Sumatra, Malaysia Peninsular, Java ken Borneo.
Chamelaucium uncinatum
Ti Chamelaucium uncinatum, kadawyan nga ammo iti Ingles a kas Geraldton waxflower ken  Geraldton wax, ket ti agsabsabong a mula nga endemiko iti Akinlaud nga Australia. Daytoy ket maysa a nalinteg a bassit a mula iti katayag iti 0.5 aginggana iti 4 m, agpataud kadagiti puraw wenno derosas a sabong iti Hunio–Nobiembre. Ti kayat a sawen ti nagan nga uncinatum ket "kimmawit" iti Latin, a mangibaga kadagit iungto ti bulong.
Dagiti sabong ket (kapadpada bassit ti kayo a tsa) ket relatiboda a napaut kalapsan ti panagputed, a makaaramid daytoy a popular iti hortikultura. Daytoy ket adu a naimulmula iti amin a paset ti Australia, kadagiti hardin ti balay ken iti industria ti naputed a sabong. Napadur-asen dagiti kultibar ti mula nga agsabong iti purpura.
Pannagimuyong
Daytoy ket natibker ken nalaka a mapatubo iti klima a Mediteraneo kadagiti nasayaat a maatianan a nadarat a daga ken ti maysa a nainit a lugar. Daytoy ket mabalin a maimula kadagiti lugar iti nakarkaro a dam-eg, kas iti Sydney, ngem saan met unay nga agpaut iti biagna. Nasayaat pay daytoy kadagiti masetera. Daytoy ket nalaka a matuang ken makasapul iti tungkal. Daytoy ket nasayaat a makaibtur iti tikag ken nabanglo dagiti bulongna.
Dagiti pannakailassinna iti katibker ket nakaiturongan daytoy iti pannakausarna a kas sebbangan a mapatubo iti ramut para kadagiti maisulbong a sebbangan kadagiti asideg a kabagian a featherflowers iti henero ti Verticordia.
Dagiti sabali a kita
Adda dagiti sabali a kita amabalin a magun-od iti komersio, a nanaganan para kadagiti maris ken kadagiti panawen ti nasapa/naladaw a panagsabong. Iti kaatapan, kadawyan daytoy a puraw nga agraman kadagiti nadumaduma a maris ti mauve. Ti naun-uneg a purpura ket mangbukel (nailadawan dita baba) kadagiti napili a kita a komersial a mapropagado:
Dagiti nagibasaran
thumb|Bulbulong ken sabsabong ti Chamelaucium uncinatum.
Pagsasao a Kaptiau
Ti pagsasao a Kaptiau (Kapitiauw) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay akindaya nga amianan nga aplaya ti probinsia ti Papua, Indonesia.
Kitaen ti sasao a Sarmi para iti panangiyasping kadagiti kabagian a pagsasao.
Palaquium walsurifolium
Ti Palaquium walsurifolium ket ti sebbangan ti kayo iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket agtubo aginggana iti iti katayag. Ti ukis ti kayo ket maris-lati kayumanggi. Dagiti inploressensia ket addaan kadagiti lima a sabong. Dagiti bunga ket subglobose, aginggana iti iti diametro. Ti espesipiko nga epiteta iti walsurifolium ket manipud iti Latin a mangibagbaga iti pannakaipada dagiti bulongna iti henero ti Walsura. Ti habitat ket kalugnakan, tanap ti aglalaok a dipterokarpo ken alluvial a bakir. Mabirukan ti P. walsurifolium idiay Sumatra, Malaysia Peninsular ken Borneo.
Malayo Larantuka
Ti Malayo Larantukay ket ti kontak a karuay ti Malayo a naisasao idiay ket iti likmut ti siudad ti Larantuka idiay isla ti Flores, Indonesia, ken kadagiti dua nga enclave a purok ti Wure idiay isla ti Adonara (iti ballasiw ti akikid a lingsat manipud iti Larantuka) ken dagiti uppat a purok ti Luek Konga Bay, iti agarup a 40 kilometro iti daya ti Larantuka idiay Flores, ken agserbi a kas as a lingua franca iti akindaya nga ungto ti Flores ken dagiti kaarrubayan nga isla.
Pagsasao a Sobei
Ti pagsasao a Sobei ket maysa kadagiti sasao a Sarmi a naisasao kadagiti tallo a purok (Sarmi, Sawar, ken Bagaiserwar) iti asideg tisentro ti distrito ti Sarmi iti probinsia ti Papua ti Indonesia. Dakamaten ti Ethnologue (2005) a dagiti dua a partido a karkulo ti populasion iti 1,000 ken 1,850, bayat ti Sterner ket karkuluenna ti populasion iti 1,500 (1975) ken 2,000 (1987), a naibatay iti pudno a pagtaengan iti lugar
Scrotochloa
Ti Scrotochloa ket ti henero dagiti mula ti Asia, Australia, ken Papuasia iti pamilia ti ruot.
Ti henero ket asideg a kabagian ti Leptaspis ken iraman iti uneg dayta a grupo babaen dagiti daduma a mmnurat.
Pharus ecuadoricus
Ti Pharus ecuadoricus iket ti sebbangan ti ruot iti pamilia ti Poaceae. Mabirukan laeng daytoy iti Ecuador, nga idiay ket agtubo iti habitat ti bakir ti nabasa a pantar. Adda laeng dagiti tallo nga ammo a subpopulasion.
Hilaria del Rosario de Aguinaldo
Biag
Nayanak ni Hilaria del Rosario idi Pebrero 17, 1877 idiay Tinabunan (itan ket Pag-asa) iti Imus, Cavite kada Guillermo del Rosario y Bautista ken Cristina Reyes y Flores. Nabunyagan isuna kalapasan ti uppat nga aldaw babaen daydi Andrés Galdeano iti Simbaan ti Imus.
Inasawa isuna ni Emilio Aguinaldo idi Baro a Tawen, 1896–ti isu met laeng nga aldaw idi timmipon ni Aguinaldo iti Katipunan, ti nalimed a kagimongan a mangiruginto iti Yaalsa ti Filipino iti dayta a tawen. Uray no saan a naus-usar ti titulo nga "Umuna a Balasang" (Espaniol: Primera Dama), ken saan a mangibagbaga iti asawa ti Presidente ti Filipinas (naus-usar laeng a mangibagbaga kadagiti asawa dagiti Amerikano a gobernador heneral) iti dayta a panawen, isuna ita nga aldaw ket naikeddeng a ti immuna nga Umuna a Balasang ti Filipinas.
Nangkomplemento isuna kadagiti kompania ti militar ni Emilio babaen ti panagay-aywan kadagiti nasugatan a soldado ken dagiti pamiliada. Idi 1899, kas asawa ti presidente, nangbangon isuna ti Hijas de la Revolución (Annak a Babbai ti Rebolusion) a kanungpalan a nagbalin a kas Asociación de la Cruz Roja (Gunglo ti Nalabbasit a Krus). Ti gunglo ket naikeddeng a nagrugian ti agdama a Nailian a Nalabbasit a Krus ti Filipinas, ken para iti daytoy nagurnong isuna kadagiti pundo para kadagiti agas ken dagiti pay sabali a kaaramatan ti mediko. Natiliw isuna babaen dagiti tropa ti Amerikano idi 1900 ken naidenna manen iti asawana kalpasan ti pannakatiliwna babaen dagiti Amerikano idi 1901.
Natay ni Del Rosario idiMarso6, 1921 kalpasan ti panagsagaba manipud iti pulmonario a daig. Naitabon isuna iti simmaruno nga aldaw.
Spathandra
Ti Spathandra ket ti henero ti mula iti pamilia ti Melastomataceae.
Sebbangan:
Asperula accrescens
Ti Asperula accrescens ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Mabirukan daytoy iti Europa.
Rhexia aristosa
Ti Rhexia aristosa ket ti sebbangan dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Melastomataceae nga ammo kadagiti kadawyan a nagan iti Ingles iti awned meadowbeauty ken awnpetal meadowbeauty. Daytoy ket patneng iti akindaya nga Estados Unidos, nga idiay ket mabirukan kadagiti tanap ti aplaya manipud iti New Jersey aginggana iti Alabama.
Daytoy a perenila a hierba ket agpatud kadagiti natibker nga unglay aginggana iti agarup a 70 aginggana iti 100 a sentimetro iti katayag. Dagiti bulong ket immatiddog aginggana iti timirad iti sukog ken aginggana iti to 5 sentimetro iti katayag. Dagiti sabong ket addaan kadagiti lavender a petalo aginggana iti 2 sentimetro iti kaatiddog. Mapasamak ti panagsabpng iti Hunio aginggana iti Septiembre.