cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aklan
Ti Aklan ket maysa a probinsia ti Filipinas a masarakan iti rehion ti Lumaud a Visayas. Kapitoliona ti ili ti Kalibo. Adda ti Aklan iti akin-amianan-a-laud a paset ti Isla ti Panay, kabeddengna ti Antique iti laud ken ti Capiz iti umabagatan-a-daya. Sangsanguen ti Aklan ti Baybay Sibuyan ken ti probinsia ti Romblon iti amianan.
1925
Abril
140px|thumb|[[Rod Steiger]]
Aklan
Nalatak ti Aklan gapu iti Isla ti Boracay ken ti Piesta ti Ati-Atihan. Ti isla ti Boracay, nga aganay a maysa a kilometro iti akin-amianan a pungto ti Panay ket addaan iti maysa kadagiti kapipintasan ti puraw a daratna nga aplaya iti sangalubongan ken daydaywen ti adu a turista. Nalatak met kadagiti turista ti tinawen a Piesta ti Ati-atihan a maang-angay iti kada Enero. Ti piesta ket mairuknoy iti Santo Niño wenno ti maladaga a jesus, ket dagiti makidaya ket pulagidanda dagiti rupada iti uging ket agaruatda iti natitingra ti marisna a pagan-anay sada agsasala.
1925
Agosto
Agosto 23 – Alfredo Alcala, Filipino nga artista iti komiks (pimmusay 2000)
Aklan
Heograpia
Addaan ti Aklan iti 17 nga ili.
1925
Septiembre
thumb|140px|[[Peter Sellers]] thumb|140px|[[B.B. King]]
Aklan
Dagiti ili
• Altavas
1925
Nobiembre
thumb|140px|[[Richard Burton]]
Aklan
Dagiti ili
• Banga
• Buruanga
• Ibajay
• Kalibo
• Lezo
• Makato
• Malay
• Malinao
• Nabas
• Numancia
• Tangalan
Bugasong
Ti Bugasong ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Antique iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Bugasong ket politikal a nabingbingay iti 27 a barbaranggay.
• Anilawan
• Arangote
1921
Ti 1921 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.
Bugasong
Dagiti baranggay
• Bagtason
1921
Naipasngay
thumb|140px|[[Hilaria del Rosario de Aguinaldo]]
Bugasong
Dagiti baranggay
• Cubay North
• Cubay South
• Guija
• Igbalangao
• Igsoro
• Ilaures
• Jinalinan
• Lacayon
• Maray
• Paliwan
• Pangalcagan
• Centro Ilawod (Pob.)
• Centro Ilaya (Pob.)
• Centro Pojo (Pob.)
• Sabang East
• Sabang West
• Tagudtud North
• Tagudtud South
• Talisay
• Tono-an
• Yapu
• Zaragoza
Nailian a Parke ti Napudot nga Ubbog ti Guadalupe Mabugnao Mainit
Ti Nailian a Parke ti Napudot nga Ubbog ti Guadalupe Mabugnao Mainit ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay Baranggay Guadalupe idiay Carcar, Cebu, iti 50 kilometro manipud iti probinsial a kapitolio ti Siudad ti Cebu. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 57.50 nga ektaria ket mangsaksakop iti maysa a nangruna a reserba ti taudan ti danum ti bakir iti tengnga a kabambantayan ti Mantalongon. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1972 babaen ti Republika Tignay Blng. 6429.
Ti parke ken kankanayon a papanan dagiti inaldaw nga agbisbisita para kadagiti napudot nga ubbogna nga ayan pay dagiti napadur-as a balay a bassit ken paglanguyan. Dagiti kasla tao ti kadakkelna nga estatua dagiti santo kenni Kristo ken mairaman pay ni Santo Niño de Cebú ket nainayon payen kadagiti pagawisan a pagpasiaran dagiti turista. Ti pay maysa a dalan iti ngato ti turod ket pagturongan dagiti saan a basbassit ngem tallo a kueba, ti kaaduan a nasuksukimat ket ti Kueba Lorett ken Kueba Moymoy. Iti asideg ti Kueba Lorett ket ti sabali pay nga ubbog ken dagiti uppat a karayan. Ti parke ket aglaon pay iti penned a mangipaay ti danum para iti Carcar.
Pagsasao a Kwanga
Pannakaidasig
Adda dagiti dua a nagruna a dialekto, ken dagiti lima a subdialekto. Idasig ti maika-14 nga (2000) edision ti Ethnologue ti Apos, Bongos, Wasambu, ken Yubanakor a kas dagiti naisangayan a pagsasao, ken naikkanda kadagiti kodigo ti ISO  ti apo, bxy, wsm, ken yuo. Naitipondan babaen ti Kwanga.
Lingsat Tablas
Ti Lingsat Tablas (Kipot ng Tablas), ammo pay a kas Lingsat Tabuas, ket ti maysa a lingsat iti Filipinas a mangisina iti Isla Mindoro manipud iti kadagiti isla ti Panay ken Romblon. Ti agarup a kaadalem ti lingsat ket.
Ti lingsat ket ammo a kas ti lugar a limnedan ti pasahero a balsa ti MV Doña Paz a tagikua ti Sulpicio Lines idi 20 Disiembre 1987 kalpasan iti pannakaidungparna iti agaw-awit iti lana a barko ti MT Vector, a nagresultaan daytoy dagiti 4,386 a nakatayan ti tattao. Daytoy ti maysa kadagiti kaaduan iti nakatayan iti tattao a panagdinnungpar iti barko iti pakasaritaan (kakaruan iti panawen ti kappia).
Aalborg
Ti Aalborg (wenno Ålborg) ket maysa a Danés nga industria ken unibersidad a siudad idiay Amianan a Jutland. Ti siudad iti Aalborg ket addaan ti populasion iti 104,885 (126,556 a mairaman ti Nørresundby) a makaaramid daytoy ti maikapat a kadakkelan a siuadad iti Dinamarka iti populasion a banag. Ti munisipalidad iti Aalborg ket addaan ti populasion iti 201,142 (2012) a makaaramid iti daytoy ti maikatlo a kaaduan ti populasion a munisipalidad ti pagilian kalpasan ti Copenhagen ken Århus. Ti kasapaan a panagtaeng ket napetsado ti agarup a 700 AD. Ti lokasion ti Aalborg babaen tie Limfjord ket makaaramid daytoy a nagruna a puerto ti Tengnga a Panawen, ken kalpasan daytoy ket sentro ti industria. Tatta nga aldaw, ti siudad ket agbalbaliw manipud ti maysa nga agob-obra a klase nga industria a siudad a mapan iti maysa a naibatay ti panakaammo.
Pagsasao nga Abau
Ti pagsasao nga Abau ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Sandaun ti Papua Baro a Guinea a naipangpangruna kadagit igid ti Karayan Sepik.
1922
Ti 1922 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra A).
Pagsasao nga Abau
Adda dagiti nakarkulo a pagbaetan ti 4,500 ken 5,000 nga agsasao idi 2002 ken daytoy a bilang ket agparang a saan a bimmassit manipud idi immuna a nasayaat a bilang kadagiti tawen ti 1970.
Appenzell Ausserrhoden
Ti Appenzell Ausserrhoden (Aleman: ;) ket maysa a kanton idiay Suisa. Ti tugaw ti gobierno ken parlamento ket adda idiay Herisau, ti ukom a turayan ket adda idiay Trogen. Ti Appenzell Ausserrhoden ket mabirukan idiay amianan a daya ti Suisa, a mangibeddeng dagiti kanton ti San Galo ken Appenzell Innerrhoden.
1922
Hunio
thumb|right|140px|[[Judy Garland]]
Oktubre–Disiembre
thumb|right|140px|[[Marcel Proust]]
Nagan dagiti umili
Ti nagan dagiti umili (Ingles:demonym), ket maysa a nagan para kadagiti umili iti maysa a lugar. Ti nagan ti umili ket kadawyan – ngen saan a kankanayon – a daytoy ket naaramid a balikas manipud kadagiti addaan a balikas iti maysa a lugar, a kasla iti tao a manipud iti Italia ket makunkuna nga Italiano wenno ti Amerika ket makunkuna nga Amerikano.
1923
Ti 1923 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra G).
Paspasamak
thumb|140px|right|[[Mustafa Kemal Atatürk|Kemal Atatürk]]
Naipasngay
thumb|140px|[[Charlton Heston]]
Pimmusay
thumb|right|140px|[[Wilhelm Röntgen]]
Asia
Ti Asia ket ti kadakkelan ken kaaduan ti populasion a kontinente iti Daga, daytoy ket kangrunaan a mabirukan kadagiti akindaya ken akin-amianan a hemisperio. Urayno daytoy ket sakupenna laeng ti 8.7% iti dagup a kalawa ti rabaw iti Daga, daytoy ket buklenna ti 30% iti kalawa ti daga iti Daga, ken historikal a balay iti kaaduan a populasion ti tao iti planeta (agdama nga agarup a 60%). Ti Asia ket saan laeng a naindayegan iti dagup a kadakkelna ken populasion, ngem dagiti pay naisangayan a napusek ken dadakkel a pagtaengan ken dagiti pay nawatiwat a manmano a matagtagitao a rehion iti uneg ti kontinente iti 4.4 a bilion a tattao. Ti Asia ket mangipakpakita ti kapartak iti ekonomia (naisangayan iti Daya nga Asia) ken ti pay nakaradkada nga iya-adu ti populasion idi las-ud ti maika-20 a siglo, ngem ti dagup ti amin nga iya-adu ti populasion ket simmuek manipud idin kadagiti natimbeng nga agpang iti lubong.
Dagiti pagbeddengan ti Asia ket naikeddeng babaen ti kultura, gapu ta awan ti nalawag a heograpikal a pannakaisina a nagbaetanna ken ti Europa, a no itipon dagitoy dua ket mangporma ti maysa nga agtultuloy a masa ti daga a tinawtawagan iti Eurasia. Dagiti kaaduan a naaw-awat a pagbeddengan a lugar ti Asia iti daya ti Kanal Suez, ti Karayan Ural, ken ti Banbantay Ural, ken iti abagatan ti Banbantay Kaukaso wenno ti Depresion Kuma–Manych) ken ti Kaspio ken Baybay Nangisit. Daytoy ket nabeddengan iti daya babaen ti Taaw Pasipiko, iti abagatan babaen ti Taaw Indiano ken iti amianan babaen ti Taaw Artiko.
Sistema ti tallo a kontinente ti Griego
thumb|right|300px|Ti [[proyeksion ti dua-puntos nga ekuidistansia ti Asia ken dagiti nakapalikmut a masa ti daga.]] thumb|Ti dibersidad ti puli ti tattao ti Asia, [[Nordisk familjebok (1904)]] Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken Europa ket historikalen a naikeddeng babaen dagiti Europeano laeng.
Ti orihinal a panangigiddiat ti nagbaetan dagitoy dua ket inaramid idi dagiti taga-ugma a Griego. Inusarda ti Baybay Egeo, ti Dardanelos, ti Baybay ti Marmara, ti Bosporo, ti Baybay Nangisit, ti Kipet Kerch, ken ti Baybay ti Azov a kas pagbeddengana nagbaetan ti Asia ken Europa. Ti Nilo ket masansan idi a naus-usar a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken Aprika (kalpasanna ket tinawagan iti Libia), urayno adda met dagiti Griego a heograpo a nangisingasing a ti Baybay Nalabbasit ket mangporma iti nasaysayaat a pagbeddengan. Ti Kanal Darius iti baetan ti Nilo ken ti Baybay Nalabbasit ket nangipakaammo iti adu a panaggigiddiat iti kapanunotan. Bababen ti Imperio a Romano, ti Karayan Don a mangibus iti Baybay Nangisit ket isu idi ti akinlaud a pagbeddengan ti Asia. Daytoy idi ti akin-amianan unay a madaliasat a punto iti aplaya ti Europa. Idi maika-15 a siglo ti Baybay Nalabbasit ket naipatakder a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Aprika ken ti Asia, ken isu ti daytoy ti nangsukat iti Nilo.
Pagbeddenagn ti Asia–Europa
Ti Karayan Don ket nagbalin a saan a nasayaat kadagiti akin-amianan a Europeano idi ni Pedro ti Natan-ok, ari ti Turay ti Rusia, idi inabakna dagiti kasuppiat a panagtunton ti Suesia ken ti Otomano nga Imperio kadagiti akindaya a daga, ken dagiti naarmasan a resistansia babaen dagiti tribu ti Siberia, ket nagsentisado ti baro a Ruso nga Imperio a nangipaatiddog idiay Banbantay Ural ken iti labesna, ket napundar idi 1721. Ti nangruna a heograpikal a teorista ti imperio ket pudno idi a ti dati a Sueko a balud ti gubat, a natiliw idiay Gubat ti Poltava idi 1709 ken naidutok iti Tobolsk, nga isu idiay ket naikameng iti taga-Siberia nga opisial a ni Pedro, ni Vasily Tatishchev, ken napalubosan iti nawaya a panagaramid kadagiti panagadal iti heograpia ken antropolohia iti panangisagana iti masakbayan a libro.
Idiay Suesia, iti lima a tawen kalpasan ti ipupusay ni Pedro, idi 1730, ni Philip Johan von Strahlenberg ket nangipablaak ti baro nga atlas a nangsisingsingasing a dagiti Ural a kas ti pagbeddengan ti Asia. Nagay-ayat met dagiti Ruso iti daytoy a konsepto, gapu ta mangpalubos met kaniada ti indentidadda a Europa iti heograpia. Inrangarang ni Tatishchev nga isu ket nangisingasing ti kapapunotan ken ni von Strahlenberg. Ti naudi a naibaga ket nangisingasing a ti Karayan Emba a kas ti akinbaba a pagbeddengan. Kadagiti napalabas a siglo adda met dagiti nadumaduma a naaramid a singasing aginggana idi ti Karayan Ural ket nagballigi idi tengnga ti maika-19 a siglo. Ti pagbeddengan ket naiyalisen babaen ti puersa manipud iti Baybay Nangisit idiay Baybay Kaspio kadagiti proyekto ti Karayan Ural. Kadagiti mapa iti dayta a paset ti panawen, ti Transkaukasia ket naibilbilang idi a kas Asia. Ti pannakainkorporado ti kaaduan iti rehion iti Kappon ti Sobiet ket natarawidwidan a nangiduron kadagiti pannakaimatangan ii pagbeddengan iti abagatan. Dagiti kultura ti Asia ket awan ti palubos a panangibaga iti daytoy a sistema iti panangikeddeng kadagiti maipagpagarup a pagbeddengan a mangisina kaniada iti Europa.
Pagbeddengan ti Asia–Oceania
Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken ti nalukay ti pannakaipalawagna a rehion ti Oceania ket kadawyan a naikabil idiay Purpuro Malayo. Dagiti termino ti Abagatan a daya nga Asia ken Oceania, a naparnuay idi maika-19 a siglo, ket addan kadagiti adu nga aggigiddiat a heograpiko a kaibuksilan manipud idi pannakaparnuayda. Ti kangrunaan a banag iti panangikeddeng no ania nga is-isla iti Pupuro Malayo iti Asia ket ti ket ti pakabirukanen dagiti kolonial a tagikua dagiti nadumaduma nga imperio idiay (saan amin nga Europeano). Ni Lewis ken ni Wigen ket nangiyunay-unay, a "Ti pannakaiyak-akikid ti 'Abagatan a daya nga Asia' kadagiti agdama a pagbeddenganna ket isu idi ti nain-inut a proseso."
Agdama a panangipalawag
thumb|left|Ti [[Apro-Eurasia a naipakita iti berde]] Ti heograpikal nga Asia ket ti kultural nga artipakto dagiti pinarnuay ti Europeano iti lubong a naipang-al kadagiti sabali a kultura, ti maysa a saan nga umiso a konsepto a gapuanan ti endemiko a kontension no ania ti kaibuksilanna. Ti Asia ket dakdakkel ken ad-adu a nadumaduma iti kultura ngem ti Europa. Daytoy ket saan a husto a maitunos kadagiti kultural a pagbeddengan kadagiti bukodna a nadumaduma a kita ti konstituente.
Pakasaritaan
thumb|right|250px|Ti [[Mongol nga Imperio, ca. 1300. Ti lugar ti kolor dapo ket ti naudi a Timurid nga Imperio.]]thumb|right|250px|Mapa ti Asia idi 1890
Ti pakasaritaan ti Asia ket mabalin a makita a kas dagiti naisangayan a pakasaritaan iti nadumaduma a kaarrubayan dagiti rehion ti aplaya: ti Daya nga Asia, Abagatan nga Asia, Abagatan a daya nga Asia ken ti Tengnga a Daya, a naisilpo babaen ti akin-uneg a masa dagiti estepa ti Sentral nga Asia.
Ti aplaya a kaarrubayan ket pagtaengan kadagiti kasapaan nga ammo a sibilisasion iti lubong, ti tunggal maysa kaniada ket nagpadpadur-as iti likmut dagiti nalames a ginget ti karayan. Dagiti sibilisasion idiay Mesopotamia, ti Ginget Indus ken ti Huanghe ket makibinningay kadagitoy a pannakaipada. Dagitoy a sibilisasion ket mabalin a nakisinnukatda kadagiti teknolohia ken dagiti kapanunotan a kas ti matematika ken ti pilid. Dagiti dadduma pay a parnuay, a kas ti panagsurat, ket mabalin nga indibidual a napadur-as iti tunggal maysa a lugar. Dagiti siudad, dagiti estado ken dagiti imperio ket napadur-as kadagitoy a tanap.
Ti sentral a rehion ti estepa ket nabayagen a natagtagitao babaen dagiti aksaksakay ti kabalio a nomado a makaabot kadagiti amin a lugar ti Asia manipud kadagiti estepa. Ti kasapaan a postulado a panagpadakkel iti ruar ti estepa ket dagiti Indo-Europeano, nga isuda ket nangiwarwaras dagiti pagsasaoda idiay Tengnga a Daya, Abagatan nga Asia, ken dagiti pagbeddengan ti Tsina, kadagiti nagtaengan dagiti Tokario. Ti akin-amianan unay a paset ti Asia, a mairaman iti kaaduan ti Siberia, ket kaaduan idi a saan a maserrekan babaen dagiti nomado ti estepa, gapu kadagiti napusek a kabakiran, klima ken tundra. Dagitoy a lugar ket nabatbati a manmano laeng a natagtagitao.
thumb|left|250px|Ti [[Kalsada Seda ket nangikapet kadagiti adu a sibilisasion iti ballasiw ti Asia ]] Ti sentro ken ti kaarrubayan ket kaaduan a naisinsina babaen dagiti bantay ken dagiti desierto. Dagiti bantay ti Kaukaso ken Himalaya ken dagiti desierto ti Karakum ken Gobi ket nangporma kadagiti paglappedan a narigat laeng a maballasiw dagiti agsaksakay iti kabalio iti estepa. Bayat a dagiti agtataeng iti siudad ket nasaysayaatanda iti teknolohia ken iti sosial, kadagiti adu a kaso marigatanda unay mangsalknib kadagiti aspeto ti militar kadagiti grupo ti aksaksakay manipud iti estepa. Nupay kasta, dagiti tanap ket awan unay ti makaanay a karuotan a mangsuporta iti dakkela pursa dagiti agkabkabalio; para iti daytoy ken dagiti sabali a rason, dagiti nomado ket pinarukmada ti Tsina, India, ken ti Tengnga a Day ken kaaduan a nangamponda idi iti lokal ken dagiti nabakbaknang a kagimongan.
Ti Islamiko a Kalipato ket innala ken tinurayanna met ti Tengnga a Daya ken ti Sentral nga Asia idi las-ud dagiti panagrukma ti Muslim iti maika-7 a siglo. Ti Mongol nga Imperio ket pinarukmana ti dakkel a paset ti Asia idi maika-13 a siglo, ti maysa a lugar a gumay-at manipud idiay Tsina aginggana idiay Europa. Sakbay ti panagraut dagiti Mongol, Songa Tsina ket naireporta nga addaan kadagiti agarup a 120 a riwriw nga umili; ti senso idi 1300 a sinaruno ti panagraut ket nangireporta ti agarup a 60 a riwriw a tattao.
Ti Ruso nga Imperio ket nangrugi a nagpadakkel idiay Asia manipud idi maika-17 a siglo, ken kanungpalan a nagtengngel iti amin a Siberia ken ti kaaduan ti Sentral nga Asia babaen ti patingga ti maika-19 a siglo. Ti Otomano nga Imperio ket tinengngelna ti Anatolia, ti Tengnga a Daya, Amianan nga Aprika ken dagiti Balkan manipud idi maika-16 a siglo ken ti masakbayan. Idi maika-17 a siglo, ti Manchu ket pinarukmana ti Tsina ken binagonna ti Qing a Dinastia. Idi maika-16 a siglo, ti Islamiko a Imperio a Mughal ket tinengngelna iti kaaduan ti India.
Pagadian
Ti Siudad ti Pagadian ket maysa a maika-2 a klase a siudad ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Zamboanga del Sur iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Siudad ti Pagadian ket nabingbingay a politikal kadagiti 54 a barbaranggay.
Nailian a Parke dagiti Kueba ti Libmanan
Ti Nailian a Parke dagiti Kueba ti Libmanan ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay Baranggay Sigamot iti ili ti Libmanan, Camarines Sur, Rehion ti Bicol. Daytoy ket naisentro iti dakkel nga agatiddog iti 2,856 a metro a Kueba Colapnitan, ti maikasangapulo a kaatiddogan a kueba iti Filipinas. Ti parke ket sakupenna ti dagup a kalawa iti 19.4 nga ektaria iti ballasiw ti kataltalonan ti Libmanan, nga ammo a mangsangaili kadagiti saan a basbassit ngem 18 pay a kueba nga agdumaduma dagiti kaatiddog, suksukog ken siddaaw. Daytoy ket nabangon idi 1934 babaen ti Proklamasion Blng. 654.
Pagadian
Dagiti baranggay
• Alegria
Nailian a Parke dagiti Kueba ti Libmanan
Ti parke ket naindayegan a kas pagtaengan dagiti rinibo a kurarapnit ken dagiti rugitda ket inur-urnong manipud kadagiti kueba kadagiti napalabasen a dekada. Daytoy ket pagtaengan pay dagiti swiftlet ken dagiti nalatak nga atiddog ti ramayna a lawwalawwa iti sebbangan ti Phrynus, ken ammo a makasabidong.
Pagadian
Dagiti baranggay
• Balangasan (urban)
• Balintawak
• Baloyboan
• Banale
• Bogo
• Bomba
• Buenavista
• Bulatok
• Bulawan
• Camalig
• Dampalan
• Danlugan
• Datagan
• Deborok
• Dumagoc (urban)
• Gatas (urban)
• Gubac
• Gubang
• Kahayagan
• Kalasan
• Kawit (urban)
• La Suerte
• Lala
Komoros
Ti Komoros (جزر القمر, Ǧuzur al-Qumur/Qamar), opisial a ti Kappon iti Komoros (Komoriano: Udzima wa Komori, Union des Comores, الاتحاد القمري al-Ittiḥād al-Qumurī/Qamarī) ket maysa a naturay, a purpuro nga isla a pagilian idiay Taaw Indiano, a mabirukan idiay daya nga aplaya iti Áprika, iti akin-amianan a gibus iti Kanal Mozambique, a nagbaetan ti amianan a daya ti Kanal Mozambique ken amianan a laud ti Madagascar. Dagiti dadduma pay a pagilian nga asideg iti Komoros ket ti Tanzania iti amianan a laud ken ti Seychelles iti amianan a daya. Ti kapitoliona ket ti Moroni idiay Grande Comore.
Pagadian
Dagiti baranggay
• Lenienza
Komoros
Iti (malaksid ti Mayotte), ti Komoros ket isu ti maikatlo a kabassitan a pagilian iti Aprika babaen ti kalawa. Ti populasion ket (malaksid ti Mayotte) ket nakarkulo iti 798,000. Ti naganna ket naala manipud iti Arabiko a balikas a قمر qamar ("bulan"). Ti purpuro ket nalatak kadagiti nadumaduma a kultura ken pakasaritaan, a kas maysa a pagilian a naporma iti nagsasabtan kadagiti adu a sibilisasion. Isu daytoy ti akin amianan unay a kameng ti estado iti Liga ti Arabo. Bayat nga idiay naisuppiatan nga isla iti Mayotte ti opisial a pagsasao laeng ket ti Pranses, ti "Kappon iti Komoros" ket adda dagiti tallo nga opisial a pagsasao: Komoriano, Arabiko, ken Pranses.
Pagadian
Dagiti baranggay
• Lison Valley
Komoros
Daytoy a pagilian ket opisial a mangbukel kadagiti uppat nga isla idiay bulkaniko a Komoros a purpuro: iti akin-amaianan a laud unay ti Grande Comore wenno Ngazidja, Mohéli wenno Mwali, Anjouan wenno Nzwani, ken ti akin abagatan unay a ti Mayotte wenno Maore, ken dagiti daduma pay a babassit nga isla. Nupay kasta, ti gobierno iti Komoros (wenno dagiti sinarunona, manipud iti panakawayawayas) ket saanda pay a naiturayan ti isla iti Mayotte, a ti Pransia ket turayanna a kas ti maysa a ballasiw taaw a departamento. Ti Mayotte ket isu laeng ti isla ti purpuro a nasaan a bimmutos para ti panakawayawaya manipud iti Pransia idi 1974; ti kinaudi ket bineto dagiti Konsilo ti Salaknib ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a resolusion a mangpasingked iti Komoriano a katurayan iti dayta nga isla. Ken mairaman pay ti, 29 Marso 2009 a panagbutos iti panagbalin ti Mayotte ti maysa a ballasiw taaw a departamento iti Pransia idi 2011 ket binutosan babaen dagiti tattao iti Mayotte.
Appenzell Innerrhoden
Ti Appenzell Innerrhoden (Aleman: ;) ket isu ti kabassitan a kanton idiay Suisa babaen ti populasion ken ti maikadua babaen ti kalawa, ti Basel-Stadt ket isu ti kabassitan ti kalawa. Daytoy ti naudi a kanton ti Suisa a nagited ti karbengan a pangbutos dagiti babbai kadagiti lokal a kapanggepan, idi 1991.
Komoros
Ti Komoros ket isu laeng ti estado a kameng dagiti sumaganad: Aprikano a Kappon, Prankoponia, Organisasion iti Islamiko a Panagtitinnulongan, Liga ti Arabo, ken Komision ti Taaw Indiano. Daytoy a pagilian ket adda ti pakasaritaan babaen dagiti adu a kudeta manipud iti pannakawayawayas idi 1975. Manipud idi 2008 agarup a kagudua ti populasion ket agbibiag iti baba ti internasional a linia ti kapanglaw iti US$1.25 ti maysa nga aldaw.
Pagsasao a Kwoma
Ti pagsasao a Kwoma ket ti pagsasao a Sepik ti Papua Baro a Guinea.
Pagadian
Dagiti baranggay
• Lourdes
Malakula
Ti Isla Malakula mailetra pay a kas Malekula, ket ti maikadua a kadakkelan nga isla iti pagilian ti Vanuatu, iti rehion ti Taaw Pasipiko ti Melanesia.
Pagadian
Dagiti baranggay
• Lower Sibatang
• Lumbia (urban)
Pagsasao a Seim
Ti pagsasao a Seim, wenno Mende, ket ti pagsasao a Sepik ti Papua Baro a Guinea.
Pagadian
Dagiti baranggay
• Macasing
• Manga
• Muricay
• Palpalan
• Pedulonan
• Poloyagan
• San Francisco (urban)
• San Pedro (urban)
• Santa Lucia (urban)
• Santiago (urban)
• Santo Niño (urban)
• Tawagan Sur
• Tiguma (urban)
• Tuburan (urban)
• Tulawas
Dialekto a Banyumasan
Ti Banyumasan, lokal nga ammo a kas Basa Ngapak, ket ti dialekto ti Habanes a kangrunaan a maisasao kadagiti tallo a lugar ti Java a Banyumasan, mabirukan daytoy iti akinlaud unay a Probinsia ti Tengnga a Java ken ti likmut ti bantay Slamet ken Karayan Serayu; ti kaarruba a lugar iti uneg ti Probinsia ti Laud a Java; ken ti akin-amianan a rehion ti Probinsia ti Banten. Daytoy a lugar ket mairaman dagiti rehensia ti Majenang, Cilacap, Gombong, Kebumen, Banjarnegara, Purbalingga, Purwokerto, Bumiayu, Slawi, Pemalang, Tegal, ken Brebes.
Laak
Ti Laak ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Davao de Oro iti Filipinas.
Pagadian
Dagiti baranggay
• Upper Sibatang
• White Beach
Laak
Dagiti baranggay
Ti Laak ket nabingbingay a politikal iti 40 a barbaranggay.
• Aguinaldo
• Banbanon
• Binasbas
• Cebulida
• Kaligutan
• Kapatagan
• Kidawa
• Kilagding
• Kiokmay
• Longanapan
• Naga
• Laac (Poblacion)
• San Antonio
• Amor Cruz
• Ampawid
• Andap
• Anitap
• Bagong Silang
• Belmonte
• Bullucan
• Concepcion
• Datu Ampunan
• Datu Davao
• Doña Josefa
• El Katipunan
• Imelda
• Inacayan
• Mabuhay
• Macopa
• Malinao
• Mangloy
• Melale
• New Bethlehem
• Panamoren
• Sabud
• Santa Emilia
• Sisimon
Lingsat Basilan
Ti Lingsat Basilan ket ti maysa a lingsat a mangisina kadagiti isla ti Mindanao ken Basilan iti Filipinas.
Pagsasao a Tolai
Ti pagsasao a Tolai, wenno Kuanua, ket insasao babaen ti tattao a Tolai ti Papua Baro a Guinea nga agtateng idiay Peninsula Gazelle iti Probinsia ti Daya a Baro a Britania.
Caluya
Ti Caluya ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Antique iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Caluya ket politikal a nabingbingay iti 18 a barbaranggay.
• Alegria
• Banago
• Bonbon
• Dawis
• Dionela
• Harigue
• Hininga-an
• Imba
Lingsat Tañon
Ti Lingsat Tañon (Kipot ng Tanon)ket ti maysa bagi ti danum a mangisina kadagiti isla ti Negros ken Cebu iti Visayas, Filipinas. Ti lingsat ket agarup a iti kaatiddog, ken mangisilpo iti Baybay Bisayano iti amianan aginggana iti Baybay Bohol iti abagatan. Agdumaduma ti kalawana iti ken ti kaakikidan a puntona ket mabirukan iti abagatan. Iti amianan ti lingsat ket rikpan babaen ti Is-isla Don, ti kadakkelan kadagitoy ket ti Bantayan. Dagiti siudad ti San Carlos, Negros Occidental, Bais, Negros Oriental ken Toledo, Cebu ket addaanda kadagiti pasilidad iti naadalem ti danumna a puerto. Ti Lingsat Tañon ket ammo para iti panagbuya iti balyena ken dolpino, kadagiti pagipasiaran a bangka nga agpatpataray manipud iti Siudad ti Bais.
Nasalakniban a lugar
Ti nasalakniban a ladawan ti baybay a Lingsat Tañon ket pinundar babaen ni Presidente Ramos babaen ti ''Proklamasion Blng. 1234'' idi 1998.
Caluya
Dagiti baranggay
• Masanag
• Poblacion
• Sabang
• Salamento
• Semirara
• Sibato
• Sibay
• Sibolo
• Tinogboc
Pagsasao nga Ibanag
Ti Ibanag (wenno Ybanag wenno Ibanak) ket maysa a pagsasao nga ar-aramaten ti agarup 500,000 nga agsasao iti Filipinas, nangruna kadagiti akin-amiananan-a-daya a probinsia iti Luzon nga Isabela ken Cagayan, kangrunaan iti Ciudad ti Tuguegarao, Solana, Cabagan, ken Ilagan. Kaaduan kadagiti agsasao iti Ibanag ket makasao met laeng iti Iloko, ti maibilang a lingua franca iti Amianan a Luzon. Naggapu ti termino nga "Ibanag" manipud iti "bannag" a kayatna a sawen 'karayan'. Asideg a kanaig ti Ibanag dagiti pagsasao nga Itawis, Gaddang, Agta, Atta, Yogad, Isneg ken Malaweg.
1919
Ti 1919 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano.
Naipasngay
140px|thumb|[[Jennifer Jones]]
Pimmusay
thumb|140px|[[Melchora Aquino]]
Eugenio Montale
Ni Eugenio Montale (Oktubre 12, 1896 – Septiembre 12, 1981) ket maysa idi a mannaniw nga Italiano, mannurat ti prosa, editor ken agipatpatarus, nagungunaan isuna ti Premio Nobel iti Literatura idi 1975.
Umuna a Sangalubongan a Gubat
Dagiti nabayagan a gapuanan ti gubat ket mairaman dagiti imperialistiko a ganganaet nga annuroten dagiti nalatak a bileg idiay Europa, a mairaman ti Aleman nga Imperio, ti Austro-Hungaro nga Imperio, ti Imperio nga Otomano, ti Ruso nga Imperio, ti Britaniko nga Imperio, ti Pranses a Republika, ken Italia. Ti pannaka-asasinado idi 28 Hunio 1914 ni Arkiduke Franz Ferdinand iti Austria, ti agtawid ti balangat ti Austria-Hungaria, babaen ti maysa a Yugoslabo nationalista idiay Sarajevo, Bosnia ken Herzegovina ket isu idi ti asideg a nangkalbit ti daytoy a gubat. Daytoy ket nagbanagan ti Habsburg nga ultimatum a simmuppiat ti Pagarian iti Serbia. Adda dagiti nadumaduma a kimmadduaan a naporma kadagiti napalabas a dekada ket dagidi Ultimatum, isu ngarud a ti uneg dagiti lawas dagiti kangrunaan a bileg ket nakigubgubatdan; babaen kadagiti bukodda a kolonia, iti nabiit dayto a suppiat ket naisaknapen iti lawlaw ti lubong.
Idi 28 Hulio, ti suppiat ket naglukat babaen ti Austro-Hungaro a panag-raut iti Serbia, a sinaruno babaen ti Aleman a panag-raut iti Belhika, Luxembourg ken Pransia; ken ti panag-raut ti Ruso iti Alemania. Kalpasan ti panakaipasardeng ti panag-martsa dagiti Aleman idiay Paris, ti Lumaud a Sanguanan ket nagtalinaay ti estatiko a gubat ti panagdadael ti maysa a trinsera a linia a saan a nagbalbaliw aginggan a idi 1917. Idiay Daya, ti Ruso a buyot ket nagballigi a nakilaban kadagiti Austro-Hungaro a puersa ngem naiasanudda manipud idiay Daya a Prusia ken Polonia babaen dagiti buyot ti Alemania. Adda dagiti nainayon a sanguanan ti nalukatan kalpasan ti iseserrek ti Imperio nga Otomano idi 1914, ti Italia ken Bulgaria idi 1915 ken Romania idi 1916. Ti panakarebba idi Marso 1917 ti Ruso nga Imperio, ken ti Rusia ket pinanawanna ti gubat kalpasan ti Oktubre a Rebolusion ti kaladawan dayta a tawen. Kalpasan ti 1918 nga Aleman a panag- iti igid ti lumaud a sanguananraut, dagiti Aliado ket pinasanudda dagiti buyot ti Alemania kadagiti serie ti nagballigi a panag-raut ken dagiti puersa ti Estados Unidos ket nangrugrugida a simrek kadagiti trisera. Ti Alemania, nga adda idi ti bukodna a riribok kadagiti rebolusionario iti daytoy a puntos, ket immannurot a mangisardeng ti pannakilaban idi 11 Nobiembre 1918, a naamammuan kalpasan daytoy ti Panangisardeng ti gubat nga Aldaw. T gubat ket nagpatingnga iti panagballigi para kadagiti Aliado.
Dagiti napasmak idiay balay a sangsanguanan ket nakaariwawada pay a kas dagiti sanguanan ti gubat, gaputa dagiti nakibingbinglay ket pimmadasda a nangipagunay kadagiti katataoanda ket ekonomia a rekurso tapno makilaban ti naindagupan a gubat. Bababen ti gibus ti gubat, uppat kadagti kangrunaan nga imperial a bileg — dagiti Aleman, Ruso, Austro-Hungaro ken Otomano nga imperio — napaawanen. Dagiti simmaruno nga estado dagiti dua nga immuna a naibaga ket napukawanda kadagiti adu a teritorio, bayat a dagiti dua a naududi a naibaga ket sibubukelda a naiwarwar. Ti mapa ti tengnga a Europa ket nailadawan idi kadagiti nadumaduma a babbabassit nga estado. Ti Liga dagitiPagilian ket naporma idi nga adda ti namnama a daytoy ket mangpawil ti sabali a kastoy a suppiat. Ti Europeano a nationalismo a pinarsua babaen ti gubat ken dagiti pannakabingbingay dagiti imperio, dagiti nagbanagan ti pannakaabak ti Alemania ken dagiti parikut ti Tulag iti Versailles ket naipannurotan a gapuanan a kontribusion ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.
Nagnagan
Kalpasan ti isasangbay ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat idi 1939, dagiti termino a Sangalubongan a Gubat I wenno ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nagbalin a pagalagadan dagitoy, a dagiti Britaniko ken Kanadiano a historiador ket kinaykayatda ti Umuna aSangalubongan a Gubat, ken dagiti Amerikano ti Sangalubongan a Gubat I. Dagitoy dua a termino ket naus-usar pay idi las-ud ti Entregubat a paset ti panawen. Ti termino a "Umuna a Sangalubongan Gubat" ket immuna nga inusar idi Septiembre 1914 babaen ti Aleman a pilosopo a ni Ernst Haeckel, a nangitunton a "awan dudua a ti dalan ken karakter ti nabutbutngan a  'Europeano a Gubat' ... ket agbalinto a ti umuna a sangalubongan agubat iti napno a kapanunotan ti balikas." Ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket isu pay ti titulo ti maysa a 1920 a pakasaritaan babaen ti opisial ken agiwarwarnak a ni Charles à Court Repington.
Sapasap a pakasaritaan
Idi maika-19 a siglo, dagiti kangrunaan a bileg ti Europa ket nangiyunayunayda kadagiti pamay-an tapno matalinaay ti balanse tibileg iti amin a Europa, ken isu ti nagbanagan ti kaada ti narikut a network kadagiti panagkakadua ti politikal ken militar iti amin a paset ti kontinente babaen idi 1900. Dagitoy ket nangrugi idi 1815, babaen ti Nasantuan a a Kumadduaan a nagbaetan ti Prusia, Rusia, ken Austria. Kalpasan daytoy, idi Oktubre 1873, ti Kanselor ti Alemania a ni Otto von Bismarck nakitulag iti Liga dagiti Tallo nga Emperador (Alemania: Dreikaiserbund) a nagbaetan dagiti monarkia ti Austria-Hungaria, Rusia ken Alemania. Napaay daytoy a tulagan gaputa ti Austria-Hungaria ken Rusia ket saanda a nagtutulag ti annuroten a maipanggep ti Balkan, daytoy ti nangtunpalan ti pannakaporma ti kumadduaan ti Alemania ken Austria-Hungaria idi 1879 a tinawtawagan ti Dua a Kumadduan. Daytoy ket nakitkita idi a kas pamay-an iti panagsuppiat ti impluensia ti Rusia kadagiti Balkan iti agtultuloy a pannakakapsot ti Otomano nga Imperio. Idi 1882, daytoy a kumadduaan ket naipadakkel tapno mairaman ti Italia a nagtungpalan ti Tinallo a Kumaduaan. Ni Bismarck ket nangiyunay-unay a nagob-obra tapno maipan a kadua ti Rusia ti Alemania tapno maliklikan ti dua ti sanguannna a gubat iti Pransia ken Rusia. Idi naipangato ni Wilhelm II iti trono a kas Emperador ti Alemania (Kaiser), Ni Bismarck ket napilit nga agretiro ken dagiti kumaduaan a sistemana ket nagin-inut napaay ti panakayunay-unayna. Kas pagarigan, ti Kaiser ket nagmadi a mangpabaro ti Panangiseguro manen a Tulag iti Rusia idi 1890. Kalpasan ti dua a tawen, ti Kumadduaan ti Pranko-Ruso ket napirmaan idi tappno mangkontra ti puersa ti Tinallo a Kumadduaan. Idi 1904, Ti Britani aketnangpirma kadagiti serie ti tulagan iti Pransia, ti Entente Cordiale, ken idi 1907, ti Britania ken Rusia ket nagpirmada ti Konbension ti Anglo-Ruso. Bayat a dagitoy a tulagan ken saan a pormal a nakikadua ti Britania iti pransia wenno Rusia, nangaramid daytoy ti pannakabael ti Britaniko iti iseserrek iti masakbayan a suppiat a pakairamanan iti Pransia wenno Rusia, ken ti sistema ti dagiti tulagan ti nagsisilpo a ket naamammuanton a kas ti Triple Entente.
Ti bileg ti ekonomia ken industria ti Alemania ket dimmakkel unayen kaplasan ti panagkaykaysa ket pundasion ti Imperio idi 1871. Manipud idi tawtawen ti 1890, ti gobierno ni Wilhelm II ket nagus-usar iti daytoy a batayan tapno mangiraem kadagiti adu a rekurso ti ekonomia para iti panangipatakder ti Kaiserliche Marine (Imperial a Marina ti Alemania), naipatakder daytoy babaen ni Admiral Alfred von Tirpitz para iti panagsasilsal iti Naarian a marina ti Britaniko para iti supremasia ti marina iti lubong. A kas nagbanagan daytoy, ti tunggal maysa a pagilian ket nagregget a nangipatakder ti nasaysayaat iti termino dagiti puonan a bapor. Ti pannakairugi ti HMS Dreadnought (1906) idi 1906, ti Imperio ti Britaniko ket nangipadakkel ti adu a panangatiwna iti Aleman a kasalisalna. Dagiti armas a lumbaan a nagbaetan ti Britania ken Alemania ket nagtungpalan ti pannakaipadakkelna iti amin a Europa, dagiti amin a nangruna a bileg ket nangiraraem kadagiti batayan ti indudtriada a mangipataud kadagiti ramit ken dagiti arama a nasken para iti pan-Europeano a suppiat. Idi baetan ti 1908 ken 1913, ti militar a panaggastos dagiti bileg ti Europa ket dimmakkel babaen ti 50%.
Ti Austria-Hungaria ket nakibinglayda iti didigra ti Bosnia iti 1908–1909 babaen ti opisial a panangikapet ti dati a teritorio ti Otomano iti Bosnia ken Herzegovina, ken sinakopna manipud idi 1878. Daytoy ket nakaungetan ti Pagarian ti Serbia ken ti patronatona, ti Pan-Eslabiko ken Ortodokso a Ruso nga Imperio. Ti politiko a maniobra ti Rusoiti rehion ket nangpaay kadagiti tulagan ti kappia, nangrugrugi idin dagitoy a madaddadael ken naamammuan idi dagitoy a kas "ti polbera ti Europa". Idi 1912 ken idi 1913, ti Umuna a Gubat ti Balkan ket nagbaetan a linabanan idi ti Liga ti Balkan ken ti nagsisina nga Imperio ti Otomano. Ti resultaan ti Tulag ti Londres ket nagpaadu a nangpabassit ti Imperio ti Otomano, ken nangpartuat daytoy ti nawaya nga Estado ti Albania bayat a nangpadakkel daytoy kadagiti tinengtengngel a teritorio ti Bulgaria, Serbia, Montenegro, ken Gresia. Idi rinaut ti Bulgaria ti Serbia ken Gresia idi Hunio 16 1913, nakapukawanna daytoy ti kaaduan ti Macedonia iti Serbia ken Gresia ken ti Akin-abagatn a Dobruja iti Romania iti 33 nga aldaw a Maikadua a Gubat ti Balkan, ken nangpaadu daytoy ti pannkariribok ti rehion.
Didigra ti Hulio 1914
Idi Hunio 28 1914, ni Gavrilo Princip, ti maysa nga estudiante a Bosnio a Serbo ken kameng ti Katutubo ti Bosnia, ket pinatayna ti agtawid ti trono ti Austro-Hungaro, a ni Arkhduke Franz Ferdinand ti Austria, idiay Sarajevo, Bosnia. Daytoy ket nangrugian ti maysa a bulan ti diplomatiko a maniobra a nagbaetan ti Austria-Hungaria, Alemania, Rusia, Pransia, ken Britania a tinawtawagan ti Didigra ti Hulio. Ti panagayat ti pnangipatingga ti pannakibiang ti Serbia idiay Bosnia – ti Nangisit nga Ima ket nangited kenni Princip ken dagiti grupona kadagiti bomba ken dagiti pistola, inadalnda, ken tinulonganda a bimmallasiw iti pagbeddengan, ken dagiti Austriano ket hustoda anamatmati a dagiti opisial ti Serbia ken dagiti opisial ket nairamramanda – Ti Austria-Hungaria ket nangipatulod ti Hulio nga Ultimatum iti Serbia, dagitoy idi dagiti sangapulo a serie dagiti demanda a naigaggagara a saan a mabalin nga awaten, ken naikeddeng a mangkasir ti gubat iti Serbia. Idi nakitulag laeng ti Serbia kadagiti walo a demanda, ti Austria-Hungaria ket nangirangaran ti gubat idi Hulio 1914. Ni Strachan ket nangisuppia, a "No man daytoy ket ekuiboko ken nasapa a sungbat babaen ti Serbia ken makaaramid ti giddiatan ti panagkukua ti Austria-Hungaria ket madudua. Ni Franz Ferdinand ket saan idi a kita ti personalidad a nagay-ayat ti kinadayeg, ken ti pannkapaayna ket saan a nangipakita ti nakaro a panagladingit ti imperio".
Ti Imperio ti Ruso, ket saan a nagay-ayat a mangpalubos ti Austria-Hungari a mangikkat ti impluensia kadagiti Balkan, ken ti panagsuporta ti napauten a Serbo a prodihia, ti Rusia ket nagbilbilin ti mobilisasion kalpasan ti maysa ng aladaw. Ti Imperio ti Alemania ket naggunay met idi Hulio 30 1914, a nnagisagsagana mangipakat ti "Plano Schlieffen", a nangiplano ti napardas, ken dakkel a panagraut iti Pransia tapno mangikkat ti buyot ti Pransia, ken agsikko a mapan iti daya ken mangsuppiat iti Rusia. Ti Gabineta ti Pransia ket nanglikud ti presion ti miltar ti dagus a panaggunayna, ken nagbilin ti panagsubli kadagiti tropana iti 10 km manipud ti pagbeddengan tapno maliklikan ti insidente. Ti Pransia ket naggunay laeng idi rabii ti Agosto 2, idirinaut ti Alemania tiBelhika ken rinautna dagiti tropa ti Pransia. Ti Alemania ket nangirangarang ti gubat iti Rusia iti isu met laeng nga aldaw. Ti Britania ket nangirangarang ti gubat iti Alemania idi Agosto 4 1914, kalpasan ti maysa a "saan a nasayaat a sungbat" iti Britaniko nga ultimatum a nasken a matalinaay neutral ti Belhika.
Pannaka-allilaw ti Tengnga a Bilbileg
Ti estratehia ti Tengnga a Bilileg ket nakasagaba kadagiti di nasayaat a komunikasion. Ti Alemania ket nangikari a mangsuporta ti panagraut ti Austria-Hungaria iti Serbia, ngem ti panangipatarus ti kaibuksilanna daytoy ket adu ti naggigiddiatanna. Dagiti dati a nasubokan a plano a ti panangipan kadagiti tropa ket nabaliwan idi kasapaan ti 1914, ngen dagiti sukat ket saan pay a nasubokan kadagiti panagsanay. Dagiti daulo ti Austro-Hungaro ket namatmatida a ti Alemania ket kallubanna ti akin-amianan a pagbeddenganna iti Rusia. Nupay kasta, ti Alemania ket nakitkitana ti Austria-Hungaria ket kaaduan a mangidagus kadagiti tropana a mangsuppiat iti Rusia, bayat a mangidatar iti Pransia. Daytoy a pannaka-allilaw ket nangpilit ti Buyot ti Austro-Hungaro a mangbingay kadagiti puersana kadagiti sanguanan a baetan ti Russia ken Serbia.
Idi Septiembre 9 1914, ti Septemberprogramm, ti mabalin a plano a nangisalaysay ti naisangyan a gandat ti gubat ti Alemania ken dagiti kondison a susukimaten ti Alemania a mangpapilit kadagiti Bileg ti Kumadduaan, ket inwaragawag idi babaen ti Kanselor ti Alemania, a ni Theobald von Bethmann-Hollweg ngem daytoy ket saan nga opisial a naampon
Dagiti kampania ti Aprika
Dagiti immununa a panaglalaban iti gubat ket nakairamanna ti Britaniko, Pransia, ken dagiti kolonial a puersa ti Aleman idiay Aprika. Idi Agosto 7, dagiti tropa ti Pransia ken Britania ket rinautda ti Alemani a protektorado ti Togoland. Idi Agosto 10, dagiti puersa ti Alemania idiay Abagatan a laud nga Aprika ket rinautda ti Abagatan nga Aprika; dagiti naiwarwara ken narungsot a pannakilablaban ket nagtultuloy kadagiti nabati a paset a panawen ti gubat. Dagiti kolonial a puersa ti Alemania idiay Daya nga Aprika ti Alemania, nga indauluan babaen ni Koronel Paul von Lettow-Vorbeck, ket nakilabanda iti maysa a kampania ti gerila a pannakigubatan idi las-ud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ken simmukoda laeng kalasan ti dua a lawak idi naipakat ti panagsardeng ti gubat idiay Europa.
Dagiti puersa ti Alemania idiay Belhika ken Pransia
Idi rugi ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti buyot ti Alemania ket nangitungpal ti nabaliwan a bersion ti Plano Schlieffen. Daytoy ket nangimartsa kadagiti buyot ti Alemania idiay neutral a Belhika ken idiay Pransia, sakbay a nagsikko nga agpa-abagatan tapno palikmutanna ti buyot ti Pransia idiay pagbeddenagn ti Alemania. Gaputa ti Pransia ket nangirangarang nga isu ket "adaan ti waya nga agtignay iti kaso a makiginnubat ti Alemania ken Rusia", ti Alemania ket nagur-uray ti posibildad ti maysa a panagraut iti Pransia iti maysa asangaunan ken babaen iti Rusia iti sabali pay a sanguanan. Tapno masabat iti kastoy a senario, ti Plano Schlieffen ket nangibagbaga a ti Alemania ket nasken a napardas nga abakenna ti Pransia (a kasla iti napasamak iti Gubat ti Pranko-Prusia iti 1870–71). Daytoy ket nangisingsingasing pay a tapno maulit ti napardas a panagballigi idiay laud, ti Alemania ket nasken a saan nga agraut babaen ti narigat a langa ti daga iti Alsace-Lorraine (nga addaan ti dagus a pagbeddenagan itilaud ti karayan Rin), embes ket ti kapanunotan ket ti mangpadas a pardasan a lappedan ti Paris manipud ti Kanal Inggles ken ti panagtulong ti Britaniko, ken alaenna ti Paris, ken isunto daytoy ti kanungpalan ti panangabak ti gubat. Dagiti buyot ket maiyakarto idiay daya tapno sabtenna ti Rusia. Namatmatida a ti Rusia ket makasapul ti nabayag a paset ti panawen ti mobilisasion sakbay nga agbalin nga agpayso a mangpangta kadagiti Tengnga a Bileg.
Ti laeng adda a plano ti Alemania para iti animan a gubat ket dagiti panagmartsa dagiti buyot ti Alemania idia Belhika. Ti Alemania ket kinaykayatna nga a nawaya makuyogan a mapan idiay Bekhika (ken kasisigud pay nga idiay Olanda, ken plano a linikudan ni babaen ni Kaiser Wilhelm II) tapno rautenna ti Pransia. Ti neutral a Belhika ket linikudanna daytoy a kapanunotan, isunga dagiti Aleman ket nangikeddeng nga embes a mangraut babaen idiay Belhika. Ti Pransia ket kinayatna met nga iyakar dagiti puersana idiay Belhika, ngem dati a saan a kinayat Belhika daytoy a "singasing", iti namnama a maliklikan ti aniaman a gubat iti daga ti Belhika. Iti kanungpalanna, kalpasan ti panagraut ti Alemania, ti Belhika ket pimmadas a nangitipon ti buyotna iti buyot ti Pransia (ngem ti dakkel a paset ti buyot ti Belhika ket nagsanod idiay Antwerp nga idiay ti nakapilitanda a simmuko idi napukawen ti amin a namnama iti tulong).
Vicente Aleixandre
Ni Vicente Pío Marcelino Cirilo Aleixandre y Merlo (Abril 26, 1898 – Disiembre 14, 1984) ket maysa idi nga Espaniol a mannaniw a naipasngay idiay Seville. Ni Aleixandre ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1977. Isuna ket kameng iti Kaputotan iti '27. Pimmusay isuna idiay Madrid idi 1984.
Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan
[[Papeles:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|Mapa ti lubong a mangipresenta kadagiti kategoria ti naibagay a di panagpapada ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan (naibatay iti datos idi 2018, naipablaak idi 2019).
Ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan (Ingles: The Human Development Index (HDI)) ket naibuklan ti estadistika nga inus-usar ti panagiranggo babaen ti agpang ti "panagrang-ay ti nagtagitaoan" ken ilasinna ti "nangato unay a panagrang-ay ti nagtagitaoan", "nangato a panagrang-ay ti nagtagitaoan", "katimbengan a panagrang-ay ti nagtagitaoan", ken "nababa a panagrang-ay ti nagtagitaoan" kadagiti pagilian. Ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan ket maysa a panagipadpada a panagrukod iti kabayag ti panagbiag, literasia, edukasion, ken pagalagadan iti panagbiag para kadagiti pagilian iti sangalubongan. Maysa daytoy a panagrukod ti kasasaad ti biag, a naipangpangruna kadagiti nam-ay ti ubbing. Usus-aren ti panagilasin no ti maysa a pagilian ket narang-ay, agrangrang-ay, wenno saan unay a narang-ay, ken ti panagrukod dagiti nagbanagan dagiti annuroten ti ekonomia iti kababalin ti biag. Addaan pay dagiti HDI dagiti estado, siudad, ken dadduma pay babaen dagiti lokal nga organisasion wenno kompania.
Colombia
Ti Colombia (, wenno ), opisial a ti Republika ti Colombia (República de Colombia ), ket pagilian a mabirukan idiay amianan a laud ti Abagatan nga Amerika, a nabeddengan iti amianan a laud babaen ti Panama; iti daya babaen ti Venezuela ken Brasil; iti abagatan babaen ti Ecuador ken Peru; ken makin-binningay kadagiti patingga ti baybay iti Costa Rica, Nicaragua, Honduras, Hamaika, Republika a Dominikano ken Haiti. Daytoy ket unitario, batay-linteg a republika a buklen dagiti tallopulo ket dua a departamento.
Ti teritorio nga itan ket ti Colombia ket kasisigud idi a natagtagitao babaen dagiti indihenio a tattao a mairaman dagiti Muisca, Quimbaya, ken Tairona. Simmangpet dagiti Kastila idi 1499 ken nangirugida iti paset ti panawen iti panagrukma ken kolonisasion ken kanungpalan ti pannakapartuat ti Virreinato de la Nueva Granada), a ti kapitoliona ket ti Bogotá. Ti wayawaya manipud ti Espania ket nagun-od idi 1819, ngem babaen idi 1830 ti "Gran Colombia" ket narebban babaen ti panagikkat ti Venezuela ken Ecuador. Ti ita nga aldawen a Colombia ken Panama ket nabangon a kas Republika ti Baro a Granada. Ti baro a pagilian ket pimmadas iti pederalismo a kas ti Konpederasion ti Granada (1858), ken kalpasanna ti Estados Unidos ti Colombia (1863), sakbay ti Republika ti Colombia ket naideklara idi 1886. Ti Panama ket nakisina idi 1903.
Mawab
Ti Mawab ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Davao de Oro iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Mawab ket nabingbingay a politikal iti 11 a barbaranggay.
• Andili
• Bawani
• Concepcion
• Malinawon
• Nueva Visayas
• Nuevo Iloco
• Salvacion
• Saosao