cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Umuna a milenio
Idiay Mesoamerika, ti umuna a milenio ket paset idi ti panawen ti nasayaat nga irarang-ay a naam-ammuan iti Klasiko a Panawen (200–900 AD). Ti Teotihuacan ket dimmakkel iti a metropolis ken ti imperiona ket tinurayanna ti Mesoamerka. Idiay Abagatan nga Amerika, sakbay ti Inca, dagiti aplaya a kultura ket rimmang-ay, ken nagpataud ti iti nasayata nga obra iti metal ken dagiti kapinuan a damdamili iti taga-ugma a lubong. Idiay Amianan nga Amerika, ti kultura ti Mississippi ket simmayaat idi patingga ti milenio ikadagiti karayan a ginget ti Mississippi ken Ohio. Adu dagiti nadumaduma asiudad ti naipatakder;  ti Cahokia, ti kadakkelan, ket naibatay idi ti agdama nga aldaw iti Illinois, ken mabalin nga adda idi dagiti 30,000 a nagtataeng idi kapigsana idi 1250 AD.  Ti lawlaw ti 10 a kadsaaran ti katayag a Bunton dagiti Monghe idiay Cahokia ket dakdakkel idi ngem ti Piramida iti Init idiay Teotihuacan wenno ti Nalatak a Piramida idiay Ehipto.
Calbayog
Dagiti baranggay
• Ta-e
Bayambang
Dagiti baranggay
• Manambong Sur
Liliw
Dagiti baranggay
• Malabo-Kalantukan
Calbayog
Dagiti baranggay
• Riligsun Geboy
Majayjay
Dagiti baranggay
• Panglan
Pagsasao a Siawi
Ti pagsasao a Siawi (ammo pay a kas Musian, Musa) ket ti maysa a pagsasao nga Amto–Musan. Daytoy ket naisasao idiay Probinsia ti Sandaun ti Papua Baro a Guinea kadagiti Distrito ti Amanab ken Rocky Peak, iti abagatan ti Karayan Akinngato a Sepik, kadagiti sabangan ti Karayan Left May idiay Karayan Samaia iti daya ti Amto.
Bayambang
Dagiti baranggay
• Mangayao
• Nalsian Norte
• Nalsian Sur
• Pangdel
Liliw
Dagiti baranggay
• Masikap (Poblacion)
Calbayog
Dagiti baranggay
• Tigbe
Bayambang
Dagiti baranggay
• Paragos
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Lawaguin
Majayjay
Dagiti baranggay
• Pangil
Siudad ti Querétaro
Ti Santiago de Querétaro, simple nga ammo a kas Querétaro, ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ken ti estado ti Querétaro, a mabirukan iti tengnga a Mehiko. Daytoy ket parte ti makrorehion ti Bajío. Daytoy ket mabirukan iti iti amianan a laud ti Siudad ti Mehiko,  iti abagatan a daya ti San Miguel de Allende ken  iti abagatan ti San Luis Potosí. Ti siudad ti Querétaro ket nabingbingay kadagiti pito a burgos: ti Josefa Vergara y Hernández, Felipe Carrillo Puerto, Centro Histórico, Cayetano Rubio, Santa Rosa Jáuregui, Félix Osores Sotomayor ken Epigmenio González. Idi 1996, ti historiko a sentro ti Querétaro ket nairangaran idi a kas maysa a Lugar a Tawid ti Lubong babaen ti UNESCO.
Calbayog
Dagiti baranggay
• Tinaplacan (Pob.)
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Kanluran Lazaan
Pagsasao a Chambri
Ti pagsasao a Chambri ket insasao babaen ti tattao a Chambri ti Papua Baro a Guinea. Dagiti panangiletra iti nadudog nga antropolohikal a literatura ket mairaman ti Tchambuli, Tshamberi.
Binmaley
Dagiti baranggay
• Santa Rosa
Majayjay
Dagiti baranggay
• Pook
Liliw
Dagiti baranggay
• Mojon
Binmaley
Dagiti baranggay
• Caloocan Dupo
Calbayog
Dagiti baranggay
• Tomaliguez
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Silangan Lazaan
Calbayog
Dagiti baranggay
• Trinidad (Pob.)
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Lagulo
Boac
Dagiti baranggay
• San Miguel (Poblacion)
Bayambang
Dagiti baranggay
• Poblacion Sur
Liliw
Dagiti baranggay
• Novaliches
Boac
Dagiti baranggay
• Santol
Liliw
Dagiti baranggay
• Oples
Majayjay
Dagiti baranggay
• Rizal
Liliw
Dagiti baranggay
• Palayan
• San Isidro
Bayambang
Dagiti baranggay
• Pugo
Calbayog
Dagiti baranggay
• Victory
Pakaraimoideae
Ti Pakaraimoideae ket ti subpamilia ti pamilia ti Cistaceae dagiti agsabsabong a mula nga addaan laeng iti bugbugtong a henero ken bugbugtong a sebbangan iti Pakaraimaea dipterocarpacea, manipud iti Guyana, ken Venezuela iti Abagatan nga Amerika. Daytoy ket mabirukan iti Savanna ti Imbaimadai, ti kaariping a Savanna ti Partang, ti tangtangkig ti Guayanas ken Banbantay Pacaraima iti Guyana ken Estado ti Bolivar iti Venezuela. Daytoy ket dati a naikabil iti Dipterocarpaceae, ngem ammo itan a maitagikua iti Cistaceae
Majayjay
Dagiti baranggay
• San Francisco (Poblacion)
Sasao nga Amto–Musan
Ti sasao nga Amto–Musan ket ti pamilia ti pagsasao dagiti dua nga asideg nga agkabagian ngem saan nga agsinnaranay a maawatan a sasao a Papuano, ti Amto ken Siawi, ti Probinsia ti Sandaun ti Papua Baro a Guinea. Ti Amto–Musan ket inbati a saan nga indasig babaen ni Ross (2005) (kitaen ti Sasao a Papuano) gapu ti kaawan ti datos; Inpagarup a pudno ni Wurm (1975) a kas maysa a nawaya pamilia. Ti pamilia ket addaan iti tipolohiko a pannakaipada iti isolado a pagsasao ti Busa, ngem saan nga agparang a mangipakita iti henetiko a pannakaikabagian
Bayambang
Dagiti baranggay
• Reynado
Calbayog
Dagiti baranggay
• Villahermosa
Pagsasao a Nor
Ti pagsasao a Murik ammo pay a kas Nor ket ti pagsasao nga Akinbaba a Sepik a naisasao idiay Papua Baro a Guinea.
Liliw
Dagiti baranggay
• Silangang Bukal
Boac
Dagiti baranggay
• Sawi
Majayjay
Dagiti baranggay
• San Isidro
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Malaya
Bayambang
Dagiti baranggay
• San Gabriel 1st
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Malinao
• Manaol
• Maravilla
Calbayog
Dagiti baranggay
• Awang East (Pob.)
Pavonia multiflora
Ti Pavonia multiflora, makunkuna iti Ingles iti Brazilian candles wenno many flowers, ket ti sebbangan dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Malva iti Malvaceae. Daytoy ket maysa kankanyon a berde a bassit a mula a patneng iti Brasil. thumb|240px|right|Bulong ti Pavonia multiflora
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Nagcalbang
Pagsasao nga Enggano
Ti pagsasao nga Enggano, wenno Engganes, ket ti saan unay nga ammo a pagsasao ti Isla Enggano iti akin-abagatan a laud nga aplaya ti Sumatra. Daytoy ket agparang a kas maysa a pagsasao nga Austronesio, ngem kaaduan kadagiti batayan a bokabulario ket saan a maikapet kadagiti sabali a sasao nga Austronesio. Idi immuna a naiyasideg kadagiti Europeano, ti tattao nga Enggano ket ad-adu iti pakaidumaanda iti kultura iti Is-isla Nicobar ngem iti Austronesio a Sumatra; nupay kasta, awan dagiti nalawag a lingguistiko a koneksion iti Nicobares wenno dadduma a sasao nga Austroasiatiko.
Calbayog
Dagiti baranggay
• Awang West (Pob)
Bayambang
Dagiti baranggay
• San Gabriel 2nd
Calbayog
Dagiti baranggay
• Bagong Lipunan
Gurruod
thumb|Dagiti [[ulep a Cumulonimbus ket kadawyanda a mangporma kadagiti bagio ti gurruod.]] Ti gurruod ket ti uni a patauden babaen ti kimat. Depende iti kaadayo ken ti kasasaad ti kimat, daytoy ket mabalin a sumakop iti napigsa panagkalbuong aginggana iti napaut a daranudor. Ti kelaat a panagpangato iti presion kentemperaturea manipud iti kimat ket agpataud iti napardas a panagbussog iti angin a mangpalikmut ken iti kaunegan ti boltahe ti kimat.
Majayjay
Dagiti baranggay
• San Miguel (Poblacion)
Boac
Dagiti baranggay
• Tabi
Liliw
Dagiti baranggay
• Tuy-Baanan
Pagsasao a Yahadian
Ti pagsasao a Yahadian ket ti pagsasao a Papuano idiay Peninsula ti Ulo ti Billit ti Laud a Papua. Daytoy ket kaasitgan a kabagian ti Konda, ken maipada daytoy iti 60% iti leksiko.
Calbayog
Dagiti baranggay
• Bontay
Pagsasao a Yahadian
Dagiti pangsandi
Inreporta ni De Vries (2004:147) dagiti sumaganad apangsandi para iti Yahadian.
Majayjay
Dagiti baranggay
• San Roque
Sarcolaena
Dagiti sebbangan ket mairaman dagiti sumaganad:
Pavonia multiflora
Makaabot iti katayag iti, daytoy ket addaan kadagiti nangisit a berde ken nasileng a bulong. Sukog gayang dagiti bulong, agarup a nga innem a pulgada iti kaatiddog. Dagiti nalabbasit wenno nangisit a derosas a bractea ket palikmutanna ti sukog balisongsong a purpura a nakatakder a sabsabong – agarup a 6 cm iti kaakaba – nga agraman kadagiti rumrummuar a nangisit nga asul nga estambre. Ti paset ti panawen apanagsabong ket kadawyan nga umabot iti naladaw a panagsusulbod aginggana iti nasapa a panagsusuldong, ngem kadagiti nasayaat a kondision daytoy a mula ket mabalin nga agsabong iti amin apaset ti panaglalam-ek.
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Poblacion I (Poblacion)
Bayambang
Dagiti baranggay
• San Vicente
Pagsasao a Gayo
Ti pagsasao a Gayo ket ti maysa a pagsasao nga insasao babaen dagiti agarup a 300,000 tattao (2010) iti rehion ti bantay ti Amianan a Sumatra iti likmut ti Tengnga nga Aceh, Bener Meriah ken Gayo Lues. Daytoy ket naidasig a kas tagikua ti sanga ti Akinlaud a Malayo-Polinesio ti sasao nga Austronesio, ngem saan nga asideg a kabagian dagiti sabali a pagsasao. Ilista ti Ethnologue ti Deret, Lues, Lut, ken Serbejadi-Lukup a kas dagiti dialekto.
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Poblacion II (Poblacion)
Majayjay
Dagiti baranggay
• Santa Catalina (Poblacion)
Bayambang
Dagiti baranggay
• Sangcagulis
Majayjay
Dagiti baranggay
• Suba
Pavonia multiflora
Daytoy ket kadawyam a maimula a kas masetas kadagititemperado a sona, nga idiay ket makasapul iti nadam-eg nga enbironmento ken kadagiti temperatura iti ngato ti. Nakagun-od daytoy iti Award of Garden Merit ti Royal Horticultural Society.
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Poblacion III (Poblacion)
Majayjay
Dagiti baranggay
• Tanawan
Sarcolaena codonochlamys
Ti Sarcolaena codonochlamys ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti tanap. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Bayambang
Dagiti baranggay
• Sanlibo
Majayjay
Dagiti baranggay
• Taytay
Bayambang
Dagiti baranggay
• Sapang
Majayjay
Dagiti baranggay
• Talortor
• Villa Nogales
Bayambang
Dagiti baranggay
• Tambac
• Tampog
• Darawey (Tangal)
Calbayog
Dagiti baranggay
• Kalilihan
Ashgabat
Ti Ashgabat (Aşgabat, ; Ашхаба́д), ammo a kas ti Poltoratsk (Полтора́цк) idi pagbaetan ti 1919 ken 1927, ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Turkmenistan idiay Tengnga nga Asia, daytoy ket mabirukan it pagbaetan ti Desierto Karakum ken ti kabambantayan ti Kopet Dag. Ti senso idi 2001 ket nagkarkulo iti populasion iti 695,300, bayat a ti senso idi 2009 ket nagkarkulo iti populasion iti 1 a riwriw, ken kangrunaan dagitoy ket tattao a Turkomano, nga agraman kadagiti etniko a minoridad dagiti Ruso, Armenio, ken Azerbaijani.
Calbayog
Dagiti baranggay
• Carmen (Pob.)
• Danao I (Pob.)
• Danao II (Pob.)
• Gabay
• Pagbalican
• Payahan (Pob.)
• Tanval
• Tinambacan Norte (Pob.)
• Tinambacan Sur (Pob.)
Ashgabat
Ti Kanal Karakum ket agayus babaen iti siudad, ken pagayusan dagiti danum manipud iti Amu Darya manipud iti daya nga agpalaud.
Calbayog
Dagiti baranggay
• Cagmanipes Sur (Pob.)
Dicellostyles
Ti Dicellostyles axillaris ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Malvaceae nga endemiko iti Sri Lanka. Daytoy laeng ti kaikaisuna a sebbangan iti henero ti Dicellostyles.
Calbayog
Dagiti baranggay
• Manuel Barral, Sr.
Kyoto
Ti Kyoto (京都), opisial a ti Siudad ti Kyoto (京都市), ket ti kapitolio a siudad ti Prepektura ti Kyoto iti Hapon. Mabirukan daytoy iti Rehion ti Kansai iti isla ti Honshu. Mangbukel ti Kyoto ti maysa a parte ti lugar ti metropolitano iti Keihanshin a maikuyog iti Osaka ken Kobe. Manipud idi 2018, ti siudad ket addaan iti populasion iti 1.47 a riwriw.
Boac
Dagiti baranggay
• Tabigue
Anthospermopsis
Ti Anthospermopsis ket ti monotipiko a henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket impalawag babaen ni Joseph Harold Kirkbride Jr. idi 1997. Ti henero ket aglaon laeng iti maysa a sebbangan, viz. Anthospermopsis catechosperma, nga endemiko iti Bahia, Brasil.
Kyoto
right|thumb|250px|Kyoto
Boac
Dagiti baranggay
• Tagwak
• Tambunan
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Palayan
• Palina
Siudad ti San Luis Potosí
Ti San Luis Potosí, kadawayna a makunkuna nga SLP wenno simple laeng a San Luis, ket ti kapitolio ken ti kaaduan ti populasion a siudad ti estado ti San Luis Potosí iti Mehiko. Ti siudad ket mabirukan iti kangato iti. Daytoy ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 735,886 iti maitutop a siudad ken ti populasion iti agarup a 1,021,688 iti lugar ti metropolitanona, ken naporma daytoy iti kaarubana a siudad iti Soledad de Graciano Sánchez ken dagiti pay babassit nga ili iti kaunegan ti lugar ti urbano, a mangaramid iti lugar ti metropolitano ti Kalatakan a San Luis Potosí a kas ti maikasangapulo ket maysa a kadakkelan idiay Mehiko.
Ti siudad ket mabirukan idiay laud-tengnga a parte ti estado ti San Luis Potosí, at 22.16°N, 100.98°W. Ti ili ket addaan iti kalawa iti. Daytoy ket parte ti makrorehion ti Bajío.
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• San Francisco
• Sibulan
Boac
Dagiti baranggay
• Tampus (Poblacion)
Wikisource
Ti Wikisource ket ti maysa nga online a biblioteka a digital ti nawaya a linaon dagiti taudan ti teksto iti wiki, nga inpatpataray babaen ti Pundasion ti Wikimedia. Ti Wikisource ket ti nagan ti proyekto a kas sibubukel ken ti nagan ti tunggal maysa a kayarigan ti proyekto (ti tunggal maysa kayarigan ke tkadawyan a mangirepresnta ti sabali a pagsasao); dagiti nadumaduma a Wikisource ket mangbukel ti amin a proyekto ti Wikisource. Dagitikangrunaan a gandat ti proyekto ket ti mangsangaili kadagiti amin a porma ti nawaya teksto, kadagiti adu a pagsasao, ken dagiti patarus. Kasisigud a naaramid a kas maysa nga arkibo a mangipenpen kadagiti naserbi wenno importante a teksto (ti immuna a tekstona ket ti [//fr.wikisource.org/w/index.php?title=Déclaration_universelle_des_Droits_de_l’Homme&oldid=1338 Déclaration universelle des Droits de l'Homme] ), daytoy ket naipadakkelen tapno agbalin a biblioteka ti sapasap a linaon. Ti proyekto ket opisial a nangrugi idi Nobiembre 24, 2003 babaen iti nagan a Project Sourceberg. Thi nagan a Wikisource ket inampon met idi iti dayta a naladladaw a tawen ken nakaawat iti bukodna a nagan ti dominio kalpasan dagiti pito a bulan. Ti proyekto ket nadildillaw gapu ti kaawan ti kinatalek ngem daytoy ket dinakdakamat met babaen dagiti gunglo a kas ti National Archives and Records Administration.
Boac
Dagiti baranggay
• Tanza
Pakaraimaea
Ti Pakaraimaea ket ti henero dagiti kayo iti pamilia ti Cistaceae. Ti henero ket aglaon iti bugbugtong a sebbangan, ti Pakaraimaea dipterocarpacea, manipud iti Abagatan nga Amerika. Ti sebbangan ket mabirukan iti akinlaud a tangtangkig ti Guyana ken ti kaariping nga Estado ti Bolivar iti Venezuela. Daytoy ket agtalinaay kadagiti napigsa a pannakaigimong a maipapan iti ectomycorrhiza kadagiti nadumaduma a kita ti sebbangan ti fungus. Sagpaminsan a makita dagiti kayo a mangbukbukel iti dakkel a takder iti akinlaud a Guayanas.
Boac
Dagiti baranggay
• Tugos
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Silangan Napapatid
Pakaraimaea
Sipud ti APG IV, naiyalisen ti sebbangan manipud iti Dipterocarpaceae (dati iti subpamilia ti Pakaraimoideae) ken naikabil itan iti kaunegan ti maysa a naipadakkel a Cistaceae gapu iti molekular nga ebidensia a mangipakita a daytoy ket kabsat iti tidda ti Cistaceae.
Boac
Dagiti baranggay
• Tumagabok
Bayambang
Dagiti baranggay
• Tanolong
Boac
Dagiti baranggay
• Tumapon
Bayambang
Dagiti baranggay
• Tatarao
• Telbang
• Tococ West
• Warding
Pagsasao a Busa (Papuano)
Ti pagsasao a Busa, ammo pay a kas Odiai (Uriai), ket ti isolado a pagsasao iti akin-amianan a a laud ti Papua Baro a Guinea. Adda idi dagiti 244 nga agsasao iti panawen ti senso idi 2000.
Bayambang
Dagiti baranggay
• Wawa
• Zone I (Pob.)
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Sinipian
Bayambang
Dagiti baranggay
• Zone II (Pob.)
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Santa Lucia
Bayambang
Dagiti baranggay
• Zone III (Pob.)
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Sulsuguin
Bayambang
Dagiti baranggay
• Zone IV (Pob.)
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Talahib
Manettia
Dagiti sebbangan ket mairaman dagiti sumaganad:
Nagcarlan
Dagiti baranggay
• Talangan
• Taytay
• Tipacan
• Wakat
• Yukos
Bayambang
Dagiti baranggay
• Zone V (Pob.)
• Zone VI (Pob.)
• Zone VII (Pob.)
Mar de Grau
thumb|right|250px|Mapa a mangipakita iti Baybay Grau Ti Mar de Grau ket ti opisial a nagan ti bagi ti danum iti Taaw Pasipiko babaen ti turay ti pagilian ti Abagatan nga Amerika iti Peru. Gumay-at daytoy a bagi ti danum ti agarup a kaatiddog iti 3079.50 km, manipud iti paralelo iti Boca de Capones iti akin-amianan a Peru aginggana iti paralelo iti Punto Concordia ken iti paralelo iti sanguanan ti siudad ti Tacna iti akin-abagatan a Peru. Kadagiti termino iti kaakaba, ti sona ti maritimo ket gumay-at manipud iti aplaya ti Peru aginggana iti 200 a nautika milia (370.4 km) iti Taaw Pasipiko.
Daytoy a turay ti maritimo ket opisial a nanaganan iti Mayo 24, 1984, a kas pammadayaw kenni Miguel Grau Seminario, ti Peruviano nga opisial iti militar ti Peru ken Bolivia a kas maysa a bannuar manipud iti Gubat ti Pasipiko a kinalaban ti Chile. Idi las-ud ti gubat, nangidaulo ni Grau iti depensa dagiti aplaya ti Peru ken Bolivia babaen ti panangipasardeng ti Marina ti Chile kadagiti nagsasaruno nga innem a bulan, ken iti nakapatayanna iti baybay iti Bakalan ti Angamos.
Heike Kamerlingh Onnes
Ni Heike Kamerlingh Onnes (21 Septiembre 1853 – 21 Pebrero 1926) ket Olandes pisiko ken Nobel a laureado. Isu ti nangpionero kadagiti pamay-an ti reprigerasion ken nagusar kadagitoy tapno agsukimat no kasano nga agkukua kadagiti materiales no malamiisanda iti sero absoluto. Isu idi ti immuna a nangilikido iti helio. Ti panagpataudna kadagiti nakaro a temperatura ti krioheniko ket isu ti nakaiturongan ti panagduktalna iti superkonduktibidad idi 1911: para kadagiti naisangayan a materiales, ti resistansia ti elktriko ket kellaat a mapukaw kadagiti nababa unay a temperatura.
Abagatan a daya nga Asia
Ti Abagatan a daya nga Asia wenno Akin-abagatan a daya nga Asia ket subrehion ti Asia, a mangbukel kadagiti pagilian a heograpiko nga abagatan ti Tsina, daya ti India, laud ti Baro a Guinea ken amianan ti Australia. Ti rehion ket naisanglad iti pagsasabtan dagiti heolohiko a plata, nga addaan iti nakaro a seismiko ken bulkaniko nga aktibidad. Ti Abagatan a daya nga Asia ket buklen ti dua a heograpiko a rehion
Pagsasao a Mentawai
Ti pagsasao a Mentawai ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio, nga insasao babaen dagiti tattao a Mentawai ti Is-isla Mentawai, Laud a Sumatra.
Pagsasao a Tabriak
Ti pagsasao a Tabriak, ammo pay a kas Karawari, ket maysa kadagiti sasao nga Akinbaba a Sepik ti Papua Baro a Guinea.
Pagsasao a Mentawai
Dagiti dialekto
Segun ti Ethnologue, dagiti daialekto ti Mentawai ket dagiti sumaganad: Silabu, Sipura – Simalegi, Sakalagan, Saumanganja – Amianan a Siberut, Abagatan a Siberut – Taikaku – Pagai.
Ilista ni Syamsir Arifin, et al. (1992) dagiti sangadosena a dialekto ti Mentawai:
Rehion ti Tarapacá
Ti Rehion ti I Tarapacá (I Región de Tarapacá ) ket maysa kadagiti 15 nga umuna nga administratibo a pannakabingbingay ti Chile. Daytoy ket beddenganna ti Rehion ti Arica ken Parinacota ti Chile iti amianan, ti Departamento ti Oruro ti Bolivia iti daya, ti Rehion ti Antofagasta iti abagatan ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Ti puerto a siudad ti Iquique (2002 pop. 216,419) ket isu ti kapitolio ti rehion.
Kaaduan ti rehion ket dati a Probinsia ti Tarapacá ti Peru, nga inkapet idi babaen ti Chile babaen ti Tulag ti Ancón idi 1883 idi panagpatingga ti Gubat iti Pasipiko. Ti rehion ket nangruna idi iti ekonomia a kas lugar ti nakaro a panagmina iti salitre, sakbay idi mabalin ti panagpataud iti sinteko a nitrato. Adda laeng dagiti adu a bilang dagiti napanawanen a pagminaan nga ili a mabirukan iti rehion.
Ti agdama nga aldaw a Rehion ti Tarapacá ket napartuat idi 2007 babaen ti panagbingbingay ti dati a Rehion ti Tarapacá babaen ti Linteg Blng. 20,175, a pinirmaan babaen ni Presidente Michelle Bachelet idiay Arica.
Pagsasao a Yimas
Ti pagsasao a Yimas ket insasao babaen ti tattao a Yimas iti Papua Baro a Guinea.
Xyloolaena
TI Xyloolaena ket ti henero iti kaunegan ti pamilia ti Sarcolaenaceae.
Iti kaunegan ti Sarcolaenaceae, ti Xyloolaena ket agparang a kaasitgan a kabagian ti Sarcolaena ken Leptolaena.
Dagiti sebbangan
Ti henero ket addaan kadagiti lima a sebbangan dagiti bassit a mula ken kayo, amin ket endemiko iti Madagascar.
Manettia canescens
Ti Manettia canescens ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador.
Sarcolaena delphinensis
Ti Sarcolaena delphinensis ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti tanap. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Schotia
Ti Schotia ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti legume iti Fabaceae. Daytoy ket maitagikua iti subpamilia iti Detarioideae. Daytoy ket mabirukan iti akin-abagatan nga Aprika. Nanaganan ti henero kenni Richard van der Schot babaen ni Jacquin ng aisu idi ti direktor ti Imperial a Harhardin iti Schönbrunn Palace, Vienna. Ni Van der Schot idi ti mangipangulo a hardinero
Manettia herthae
Ti Manettia herthae ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador.
Polinesia
Ti Polinesia (manipud ti "poly" adu +  "nēsos" isla) ket subrehion ti Oceania, a mangbukel kadagiti sumurok a 1,000 nga is-isla a naiwarwaras idiay tengnga ken akin-abagatan a Taaw Pasipiko. Dagiti indehenio a tattao a nangtagtagitao kadagiti isla ti Polinesia ket naitermino iti Polinisio ken makibinningayda kadagiti panagkukua a mairaman ti pagsasao, kultura ken dagiti pammati. Iti naipakasaritaan, isuda amin ket nasanay nga aglaylayag ken nagus-usarda kadagiti bituen tapno aglayagda iti las-ud ti rabii.
Ti termino a "Polinesia" ket immuna a nausar idi 1756 babaen ti Pranses a mannurat a ni Charles de Brosses, ken kasisigud a nangipakat kadagiti amin nga Is-isla ti Pasipiko. Idi 1831, ni Jules Dumont d'Urville ket nanggisingasing iti panangigawid iti panag-usar ti daytoy idi las-ud ti lektura iti Heograpiko a Kangimongan iti Paris.
Chetumal
Ti Chetumal  ( Moderno a Maya: Chactemàal, "Lugar ti Nalabbasit a Kayo") ket ti siudad iti daya ti aplaya ti Peninsula Yucatán iti Mehiko. Daytoy ti kapitolio ti estado ti Mehiko ti Quintana Roo ken ti tugaw ti ili Ili ti Othón P. Blanco. Daytoy ket addaan iti populasion iti 151,243 idi 2010
Amphistemon
Deskripsion
Ti Amphistemon ket dagiti nalinteg a perenial a yierba wenno babassit a mula nga agraman iti naisangayan a langa iti grupo ti Hedyotis-Oldenlandia gapu ta addaan kadagiti estambre a naisuksok kadagiti dua a naiduma nga agpang iti tubo ti corolla, dagiti akinbaba nga estambre nga agraman kadagiti pilamento ken dagiti anther nga ab-ababba ngem dagiti akinngato nga estambre.
Chetumal
Ti siudad ket mabirukan idiay akinlaud a bangir ti Luek Chetumal, iti asideg ti sabangan ti Río Hondo. Ti Chetumal ket maysa a nangruna a puerto para iti rehion ken agtiganay a kas ti nangruna a ruangan ti pagtagilakuan ti Mehiko iti kaarubana a pagilian iti Belis. Dagiti tagilako ket mailuganda iti kalsada a mangikapet ti Chetumal ti Siudad ti Belis iti abagatan, ken babaen pay dagiti pagtagilakuan a barko iti aplaya. Adda komersial a pagtayaban, ti Sangalubongan a Pagtayaban ti Chetumal, nga addaan iti serbisio iti eroplano.
Amphistemon
Pannakaiwarwaras ken habitat
Daytoy ket endemiko iti abagatan akinlaud ken akinlaud a Madagascar ken mabirukan kadagiti namaga a nassiitan a bakir ken pantar ti pagtubuan ti babassit a mula.
Sarcolaenaceae
Ti Sarcolaenaceae ket ti pamilia dagiti agsabsabong a mula nga endemiko iti Madagascar. Ti pamilia ket mangiraman kadagiti 79 a sebbangan iti kaaduan dagiti kankanayon a berde a kayo ken babassit a mula kadagiti sangapulo a a henero.
Dagiti kaudian a panagadal kadagiti DNA ket mangipakita a ti Sarcolaenaceae ket kabsat a takson ti pamilia ti Dipterocarpaceae iti Aprika, Abagatan nga Amerika, India, Abagatan a daya nga Asia ken Malesia.
Sarcolaena eriophora
Ti Sarcolaena eriophora ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti tanap ken dagiti nadarat nga aplaya. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Pagsasao nga Arandai
Ti pagsasao nga Arandai (Tomu–Kemberano) ket ti rimpuok ti dialekto ti Baro a Guinea.
Saan nga agpapada ti panagtrato ti Ethnologue. Dagiti kodigo ti ISO ket naikeddeng kadagiti dua a pagsasao, ti Arandai ken Kemberano, ammo pay a kas Arandai. Naibagbaga nga addaanda iti 85% a panagpapada iti leksiko, a mangaramid kaniada a dialekto ti maysa a pagsasao. Nupay kasta, dagiti dua a dialekto a naited para iti Arandai, ket tinawtawagan pay iti Kemberano ken Arandai (ammo pay a kas Tomu ken Dombano), ket naibagbaga nga addaanda laeng iti 71% a panagpapada iti leksiko, a mangaramid kaniada a dagiti sabali a pagsasao. Dagiti dialekto ti Kemberano (Weriagar) ket nailistada kas Weriagar (Kemberano) ken Barau.
Dagiti maipatinayon pay a sabali a nagan ket ti Arandai/Kemberano (Dombano–Tomu) ket naitedda a kas Jaban / Yaban, Sebyar, Sumuri. Dagiti maipatinayon pay a sabali a nagan ti Kemberano/Arandai (Barau–Weriagar) ket naited a kas Kalitami.
Ti Linguasphere 2010 ket mangaramid ti nasaysayaat a panangigiddiat:
20-HD Tomu–Kemberano
Pagsasao a Nias
Ti pagsasao a Nias ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla ti Nias ken ti Is-isla Batu iti laud nga aplaya ti Sumatra idiay Indonesia. Daytoy ket ammo a kas Li Niha babaen dagiti patneng nga agsasao. Daytoy ket tagikua ti subgrupo ti Amianan a laud a Sumatrano a mairaman pay ti Mentawai ken ti sasao a Batak. Daytoy ket addaan ti agarup a 770,000 nga agsasao idi 2000. Adda dagiti tallo a nangruna a dialekto: ti akin-amianan, tengnga ken akin-abagatan.
Manettia holwayi
Ti Manettia holwayi ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador.
Anacardiaceae
Ti Anacardiaceae (ti kasoy wenno pamilia ti sumac) ket dagiti pamilia dagiti mula nga agsabsabong nga agbunga a dagiti drupa ken kadagiti sabali a kaso ket agpataud iti makagatel a urushiol. Ti Anacardiaceae ket mangiraman kadagiti nadumaduma a henero nga addaan kadagiti nadumaduma a kinapangruna iti ekonomia. Ti maysa kadagitoy a mula iti daytoy a pamilia ket mairaman ti kasoy (iti kita ti henero iti Anacardium), mangga, poison ivy, sumac, asok-kayo, marula, duyaw a mombin, ken cuachalalate. Ti henero ti Pistacia (a mairaman ti pistatso ken mastika a kayo) ket kadawyanda a nairamanen, ngem sagpaminsan a nairamraman idin iti bukodna a pamilia ti Pistaciaceae.
Antirhea aromatica
Ti Antirhea aromatica ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti estado ti Veracruz, iti akindaya a Mehiko. Daytoy ket maysa a naisagmak a sebbangan, ken maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Airosperma
Ti Airosperma ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket impalawag babaen da Karl Moritz Schumann ken Carl Adolf Georg Lauterbach idi 1900. Daytoy ket aglaon kadagiti 6 a naawat a sebbangan, amin ket endemiko iti Baro a Guinea wenno iti Fiji.
Siudad ti Tlaxcala
Ti Tlaxcala, opisial a kas Tlaxcala de Xicohténcatl (Espaniol, Tlaxcallān Xīcohtēncatl ), ket ti kapitolio a siudad ti estado ti Mehiko iti Tlaxcala ken ti tugaw ti ili iti isu met laeng a nagan. Awan idi ti siudad idi las-ud ti sakbay ti paset ti panawen ti Espaniol ngem binagon idi babaen ti Espaniol a kas sentro ti panag-ebanghelio ken panagturay kalpasan ti Panagrukma ti Espaniol iti Imperio nga Azteca. Daytoy ket naikeddeng idi a kas diosesis ngem kanungpalan a napukaw ti kasasaadna itiPuebla idi bimmassit ti populasionna. Addaan pay laeng ti siudad kadagiti adu a duog a kolonial nga estrukturana a mairaman ti dati a monestario ti Franciskano, ken dagiti pay kabarbaro nga estruktura ti sibiko a kas ti Teatro Xicohténcatl.
Ciudad Victoria
Ti Ciudad Victoria, ket ti kapitolio a siudad ti estado ti Mehiko iti Tamaulipas. Daytoy ket mabirukan iti rehion ti akinlaud-tengnga ti estado. Ti Ciudad Victoria ket isu pay ti tugaw ti ili ti kaarrubayan a Ili ti Victoria, a mangsakop iti kalawa iti 1638 km2. Segun ti bilang ti populasion ti INEGI idi 2010, ti siudad ket addaan kadagiti 305,155 nga agtataeng, ken ti ili ti Victoria ket addaan iti populasion iti 321,953. Ti siudad ken ili ket mairanggo isuda a dua a maikapat iti kaadu ti populasion iti estado, kalpasan ti Reynosa, Matamoros, ken Nuevo Laredo.
Pagsasao a Sikule
Ti pagsasao a Sikule (ammo pay a kas Sibigo, Sigulai, Ageumeui, wenno Wali Banuah) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay isla ti Simeulue iti akinlaud nga aplaya ti Sumatra idiay Indonesia.
Naisaao ti Sikule idiay distrito ti Alafan, iti akinlaud a patingga ti isla ti Simeulue. Daytoy ket nalawag a kabagian ti pagsasao a Nias. Ilista ti Ethnologue ti Lekon ken Tapah a kas dagiti dialekto.
Kalaw ti Samar
Ti kalaw ti Samar (Penelopides samarensis) ket ti sebbangan ti kalaw iti pamilia ti Bucerotidae. Daytoy ket mabirukan kadagiti bakir iti is-isla ti Samar, Calicoan, Leyte ken Bohol iti daya-sentral a Filipinas. Kas iti kaso kadagiti amin a tariktiko a kalaw, daytoy ket naikeddengen a kas subsebbangan ti P. panini. Iti pay alternatibo, daytoy ket naikeddeng a subsebbangan ti P. affinis.
Ti Parke ti Billit ti Walsrode ket ti kaikaisuna a lugar a pakakitaan daytroy a natiliw iti ruar ti Filipinas ken addaanda laeng iti maysa a lalaki. Tinartaraken idi ti San Diego dagitoy a billit, ngem saandan nga inkulkulong.
Culiacán
Ti siudad ket mabirukan iti maysa a ginget iti pagsasabtan ti Karayan Tamazula ken Humaya, iti ayan a pagsabtan dagitoy dua tapno mangporma iti Karayan Culiacán, iti 55 a metro iti ngato ti pantar ti baybay. Daytoy ket adda iti tengnga ti estado, iti agarup nga isu met laeng a kaadayo kadagiti dua a sabali a sentro ti urbano ti estado: ti Los Mochis iti amianan ken ti Mazatlán iti abagatan.
Sanaa
Ti Sanaa (nailetra pay a kas Sana'a wenno Sana; صنعاء Ṣan‘ā’, Yemeni nga Aeabiko: ) ket ti kadakkelan a siudad idiay Yemen ken ti sentro ti Gobernorato ti Sana'a. Ti siudad ket paset ti Gobernorato, ngem nagporma iti sabali nga administratibo a distrito ti "Amanat Al-Asemah". Babaen ti batay-linteg ti Yemen, ti Sana'a ket ti kapitolio ti Yemen, urayno ti tugaw ti mabigbigan iti sangalubongan a gobierno ket naiyalis idiay Aden kalpasan ti kudeta ti Yemen ti2014–15. Ti Aden ket nairangarang idi a kas temporario a kapitolio babaen ni Presidente Abd Rabbuh Mansur Hadi idi Marso 2015.
Ti Sana'a ket maysa kadagiti kaduogan nga agtultuloy a matagtagitao a siudad iti lubong. Iti kangato iti, daytoy pay ket maysa kadagiti kangatuan a kapitolio a siudad iti lubong. Ti Sana'a ket addaan iti populasion iti agarup a 1,937,500 (2012) ken mangaramid daytoy a kadakkelan a siudad ti Yemen.
Max von Laue
Ni Max Theodor Felix von Laue (9 Oktubre 1879 – 24 Abril 1960) ket maysa idi nga Aleman a pisiko a nagungunaan iti Premio Nobel iti Pisika ido 1914 para iti panagduktalna iti dippraksion iti Rayo-ekis babaen dagiti kristal. Iti pay maipatinayon kadagiti sientipiko a nagun-odna kadagiti kontribusion iti optika, kriatalograpia, teoria ti kuantum, superkonduktibidad, ken ti teoria ti relatibidad, isu ket addaan pay idi kadagiti nadumaduma nga administratibo a puesto a nangipasayaat ket nangiturong ti sientipiko a panagsukimat ken panagpadur-as kadagiti las-ud ti uppat a dekada. Isu ket naganetget a nangliklikud iti Nailian a Sosialismo, isu ket addaan idi iti nangruna a papel iti panangipatakder manen ken panagurnos ti siensia ti Alemania kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II.
Kalgaw
right|thumb|200px|Ti talon iti las-ud ti kalgaw idiay [[Belhika]] Ti kalgaw wenno daradar ket isu ti kapudotan kadagiti uppat a kalalainganna a tiempo, ken adda iti nagbaetan ti primabera ken otonio. Iti kalgaw ti solstisio, dagiti aldaw ket napapaut ken dagiti rabii ket nabibiit, ken ti kaatiddog ti aldaw ket bumibiit nga agprogprogreso ti tiempo kalpasan ti solstisio. Ti petsa ti panagrugi ti kalgaw ket agdumaduma segun ti klima, tradision ken kultura, ngem no kalgaw idiay Akin-amianan a Hemisperio, panaglalam-ek met idiay Akin-abagatan a Hemisperio, ken no baliktaden.
Sarcolaena grandiflora
Ti Sarcolaena grandiflora ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti masna a habitatna ket dagiti nadarat nga aplaya. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Sarcolaena humbertiana
Ti Sarcolaena humbertiana ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti tanap. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Pagsasao a Kais
Ti pagsasao a Kais ket ti pagsasao a Papuano idiay Peninsula ti Ulo ti Billit ti Laud a Papua.
Alberteae
Ti Alberteae ket ti tribu dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae ken aglaon kadagiti agarup nga 18 a sebbangan kadagiti 3 a henero. Dagiti representatibona ket mabirukan iti tropikal ken akin-abagatan nga Aprika ken iti Madagascar.
Dagiti henero
Dagiti agdama a maawat a nagan
Dagiti sinonimo
Kalendario a Huliano
Ti kalendario a HUliano, ket inpaammo babaen ni Julius Caesar idi 46 SK (708 AUC), daytoy idi ket reporma ti kalendario a Romano. Daytoy ket nangrugi idi 45 SK (709 AUC). Daytoy idi ti kaaduan a kalendario iti kaaduan ti Europa, ken dagiti pagtaengan a Europeano iti Kaamerikaan ken dadduma pay a luglugar, aginggana idi napasayaat ken sinukatan babaen ti kalendario a Gregoriano. Ti paggidiatan iti natimbeng a kaatiddog ti tawen a nagabetan ti Huliano (365.25 nga al-aldaw) ken ti Gregoriano (365.2425 nga al-aldaw) ket 0.002%.
Ti kalendario a Huliano ket addaan iti kadawyan a tawen iti 365 nga al-aldaw a nabingbingay kadagiti 12 a bulan, a kas nailista iti Tabla ti bulbulan. Ti bisiesto nga aldaw ket nainayon iti Pebrero kada uppat a tawen. Ti tawen a Huliano ket isu a ti natimbeng ket 365.25 nga al-aldaw iti kaatiddog. Daytoy ket naikeddeng a panangipagarup iti tropikal (solar) a tawen. Urayno ammo idin dagidi Griego nga astronomo, manipud idi kenni Hipparchus, iti maysa a siglo sakbay ti reporma ti Huliano, a ti tropikal a tawen ket basbassit a minuto ngem ti 365.25 nga al-aldaw, ti kalandario ket saanna idi a lunadan para iti daytoy a paggiddiatan. Kas ti resulta, ti kalendario a tawen ket nakaala ti agarup a tallo nga aldaw iti tunggal uppat a siglo no maipada iti napalpaliiw nga ekuinokso a panpanawen ken dagiti tiempo. Daytoy a paggiddiatan ket sinimpa babaen ti reporma ti Gregoriano idi 1582. Ti kalendario a Gregoriano ket adda met laeng ti isu a bulan ken kaatiddog ti bulan a kas ti kalendario a Huliano,ngem mangisengngat kadagiti bisiesto nga aldaw segun ti sabali nga alagaden. Iti nagbanaganna, ti kalendario a Huliano ket agdama a 13 nga al-aldaw a naud-udi ngem ti kalendario a Gregoriano; kas pagarigan, ti 1 Enero iti kalendario a Huliano ket 14 Enero iti kalendario a Gregoriano.
Airospermeae
Ti Airospermeae ket ti maysa a tribu dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae ken aglaon kadagiti 7 a sebbangan kadagiti 2 a henero. Dagiti representatibona ket mabirukan iti Baro a Guinea, Fiji, ti Is-isla Basbassit a Sunda, ti Filipinas, ken Sumatra.
Dagiti henero
Dagiti agdama a maawat a nagan
Dagiti sinonimo
Pangulo ti Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas
Ti Pangulo ti Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas (Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas) ket mangiturong ti Kangatuan a Korte ti Filipinas ken ti kangatuan nga opisial ti ukoman ti gobierno ti Filipinas. Manipud idi Abril 5, 2021, ti puesto ket agdama a tenglen babaen ni Alexander Gesmundo, nga indutok idi babaen ni Presidente Rodrigo Duterte kalpasan ti panagretiro ni Diosdado Peralta idi Marso 27, 2021.
The Doors
Ti The Doors ket grupo dagiti agkankanta ti rock manipud idiay Los Angeles, Estados Unidos iti Amerika.
Manettia lilacina
Ti Manettia lilacina ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador.
Maika-2 a milenio
Ti maika-2 a milenio ket paset ti panawen a segun dagiti opisial a taudan, a kas ti Obserbatorio ti Marina ti Estados Unidos, ket nangrugi iti Enero 1, 1001, ken nagpatingga idi Disiembre 31, 2000, ti Kalendario a Gregoriano. Daytoy ket binukel ti Nangato a Tengnga a Panpanawen, ti Renasimiento, ti Nasapa a Moderno a Panawen, ti panawen ti kolonialismo, industrialisasion, ti ilalatak dagiti estado a pagilian, ken ti maika-20 a siglo nga addaan iti impakto iti siensia, ti adu a pannakawarwaras ti edukasion, ken ti unibersal a panagaywan ti salun-at ken dagiti panagbakuna kadagiti adu a pagilian. Dagiti siglo ti dadakkel a pannakigubat ti nangato a teknolohia nga armas (dagiti Gubat ti Lubong ken dagiti nuklear bomba) ket tinimbengan babaen dagiti umad-adu a tignay ti kappia manipud iti Nagkaykaysa a pagpagilian, ti Kuerpo ti Kappia, dagiti relihioso a kampania nga agbalballaag a mangsuppiat iti ranggas, ken dagiti doktor ken dagiti agtrabtrabaho iti salun-at a nagbalballasiw kadagiti pagbeddengan tapno mangagas kadagiti donor ken sakit ken ti pannakaisubli ti Olimpiada a kas salisal nga awan ti panagkakabil.
Dagiti sientista ket naballigida a nangipalawag ti waya ti saririt; dagiti tao ket immunada nga immaddang iti Bulan idi las-ud ti maika-20 a siglo; ken ti baro a teknolohia ket pinadur-as babaen dagiti gobierno, industria, ken akademia iti balalsiw iti lubong, a ti edukasion ket nagbibingayan babaen ti dagiti adi nga internasional a komperensia ken dagiti warnakan. Ti panagpadur-as ti mokuti a tipo, radio, telebision, ken ti Internet ket nakaiwarwaras ti pakaammo iti sangalubongan, iti uneg dagiti minuto, iti audio, video, ken prenta ti ladawan a pormat a panagadal, panagpalpaliwa, ken pagmadlawan dagiti bilion a tattao baaen ti patingga ti maika-20 a siglo.
Ti maika-15 a sigloket nakakita ti maikadu a migrasion ti tattao manipud idiay Europa, Aprika ken Asia idiay Kaamerikaan, ket nagrugian ti kankanayon a pumarpardas a proseso ti globalisasion. Ti pannaka-abel ti internasional a panagtagilako ket nakaiturongan ti pannakaporma kadagiti multi-nasional a koporasion, nga addaan kadagiti balay nga opisna kadagiti nadumaduma a pagilian. Dagiti agpadpadas ti internasional a negosio ket nangpabassit ti impakto ti nasionalismo iti nadayeg a kapanunotan.
Nagdoble ti populasion ti lubong kadagiti immuna a pito a siglo iti milenio, (manipud iti 310 a riwriw idi AD 1000 aginggana it 600 a riwriw idi AD 1700), aken kalpasanna, naminsangapulo nga immadu kadagiti tallo a naudi a siglo, ket nalabsanna ti 6 a bilion idi AD 2000.
Catholic Encyclopedia
thumb|200px|Akklub ti  1913 Catholic Encyclopedia, Tomo 1. Ti The Catholic Encyclopedia: An International Work of Reference on the Constitution, Doctrine, Discipline, and History of the Catholic Church, makunkuna pay a kas ti Old Catholic Encyclopedia ken ti Original Catholic Encyclopedia, ket ti maysa nga ensiklopedia iti pagsasao nga Ingles a naipablaak idiay Estados Unidos. Ti immuna a tomo ket nagparang idi Marso 1907 ken dagiti tallo a naudi a tomo ket nagaparang idi 1912, ken sinaruno babaen ti master a pagsurotan a tomo idi 1914 ken kalpasan dgaiti suplementario a tomo. Daytoy ket naidesinio "tapno makaited kadagiti agbasbasa tinapno ken autoritatibo a pakaammo iti intero a siklo dagiti interesado iti Katoliko, aksion ken doktrina".
Villahermosa
Ti Villahermosa (, Napintas a Purok) ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti estado ti Mehiko iti Tabasco, ken ti tugaw ti ili ti Centro. Ti Villahermosa ket nangireporta ti populasion iti 658,524 iti senso idi 2005, bayat a ti ili ti Centro ket addaan kadagiti 558,524 nga agtataeng. Sakupen ti ili ti kalawa iti of 1,612 km2 (622.4 sq mi). Ti siudad ket manipud iti Siudad ti Mehiko.
Catholic Encyclopedia
Ti Catholic Encyclopedia ket inpabaak idi babaen ti Robert Appleton Company, ti kompania ti panangipablaak nga inkorporado babaen idiay New York idi Pebrero 1905 para iti panggep iti panangipablaak ti ensiklopedia. Dagiti lima a kameng ti Editorial Board ti ensiklopedia ket nagserbida pay a kas dagii direktor ti kompania. Idi 1912 ti nagan ti kompania ket nabalin iti The Encyclopedia Press. Ti panangipablaak idikadagiti tomo ti ensiklopedia ket isu idi ti kaikaisuna a negosio babaen ti kompania iti las-ud ti kabibiag ti proyekto.
Dagiti nagibasaran
Dagiti panangipalawag a nota
Dagiti dakamat
Gubat ti Espaniol–Amerikano
Ti Gubat ti Espaniol–Amerikano (Guerra hispano-estadounidense or Guerra hispano-americana) ket ti suppiat idi a naglabanan a pagbaetan ti Espania ken ti Estados Unidos idi 1898. Dagiti panagsusuppiat ket nangrugi kalapsan ti akin-uneg a panagbettak ti USS Maine idiay pagsangladan ti Havana ken nakaiturongan daytoy iti pannakairaman ti Amerikano iti Gubat ti Wayawaya ti Kuba. Ti panangala ti Amerika kadagiti tagikua iti Pasipiko ti Espania ket nakaiturongan ti pannakairamanna iti Yaalsa ti Filipinas ke nagtungpalan ti Gubat ti Filipino–Amerikano.
Agusan (probinsia)
Ti Agusan ket ti dati a probinisia ti Filipinas. Daytoy ket napartuat idi Agosto 20, 1907, babaen ti Tignay ti Gobierno ti Probinsia Blng. 1693, ken nawaswas idi Nobiembre 14, 1967, babaen ti Tignay ti Republika Blng. 4979. Ti teritoriona ket nabingbingay idi kadagiti probinsia ti Agusan del Norte ken Agusan del Sur.
Sarcolaena isaloensis
Ti Sarcolaena isaloensis ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a pagtubuan ti babassit a mula. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat ken ammo laeng manipud iti Nailian a Parke ti Isalo.
Pagsasao a Simeulue
Ti pagsasao a Simeulue ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti tattao a Devayan iti Simeulue idiay akinlaud nga aplaya ti Sumatra, Indonesia.
Dagiti karuay
Ti Simeulue ket naisasao kadagiti 5 dagiti 8 a subdistrito (kecamatan) ti Rehensia ti Simeulue. Daytoy ket mangiraman kadagiti 2 a dialekto.
Pagsasao a Kokoda
Ti pagsasao a Kokoda ket ti pagsasao a Papuano idiay Peninsula ti Ulo ti Billit ti Laud a Papua. Dagiti tallo a dialekto ket ti maitutop a Kokoda, Kasuweri, ken Tarof, ken dagitoy ket makaanaydan a managbaliw tapno maikeddegda a sabali a pagsasao.
Pagsasao a Simeulue
Dagiti karuay
Naisasao pay ti Simeulue idiay Isla Babi ken Is-isla Banyak.
Ti Sikule, a kabagian ti Nias, ket naisasao idiay Alafan iti akinlaud a patingga ti Simeulue, bayat a ti Jamu (tinawtawagan pay iti Kamano), a kabagian ti Minangkabau, ket naisasao idiay kapitolio a siudad ti Sinabang.
Sarcolaena multiflora
Ti Sarcolaena multiflora ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti masna a habitatna ket dagiti nadarat nga aplaya. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Pagsasao a Puragi
Ti pagsasao a Puragi ket ti pagsasao a Papuano idiay Peninsula ti Ulo ti Billit ti Laud a Papua.
Manettia nebulosa
Ti Manettia nebulosa ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador.
Primabera
thumb|Ti namarisan a hardin ti sabsabong iti primebera
Ti primabera wenno panagsusulbod ket maysa kadagiti uppat a konbensional a kalalainganna a tiempo, kalpasan ti panaglalam-ek ken sarunuen ti kalgaw. Adda met dagiti nadumaduma a teknikal a panangipalawag iti primabera, ngem ti lokal a panagusar iti termino ket agdumaduma segun ti lokal a klima, dagiti kultura ken dagiti ugali. No primabera idiay Akin-amianan a Hemisperio, idiay Akin-abagatan a Hemisperio ket otonio. Iti ekuinokso ti primabera, dagiti aldaw ket agarup dagitoy a 12 nga oras a ti kaatiddog ti aldaw ket umat-atiddog nga agprogprogreso ti tiempo. Ti primabera ken "panawen ti primabera" ket mangibagbaga iti tiempo, ken dagiti kapanunotan ti pannakaipasngay manen, panagpaubing, panagbapabro, resureksion ken panagtubo manen. Dagiti lugar ti subtropikal ken tropikal ket addaan kadagiti klima a nasaysayaat a maipalawag kadagiti termino dagiti sabali a tiempo, kasla iti namaga wenno nabasa, nepnep wenno bagio. Kadawyan a dagiti kultura ket addaan kadagiti naipalawag a nagnagan para kadagiti tiempo nga awan unay ti pannakaipada kadagiti termino a nagtaud manipud idiay Europa.
Sarcolaena oblongifolia
Ti Sarcolaena oblongifolia ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti tanap ken dagiti subtropikal wenno tropikal a pagtubuan tibabassit a mula. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Isla Calicoan
Ti Calicoan ket ti isla ti Filipinas iti daya ti Golpo Leyte, iti abagatan-akindaya a punto ti Samar. Daytoy ket maysa kadagiti isla a parte ti ili ti Guiuan, iti probinsia ti Akindaya a Samar. Maabutan ti isla manipud iti Siudad ti Tacloban babaen ti dua nga oras a panaglugan iti bus.
Ti Isla Calicoan ket addaan kadagiti puraw nga aplaya nga addaan kadagiti nabato a tukok. Iti tengnga ti isla ket dagiti innem a look a napalikmuta iti bakir, ti kadakkelan ket iti kadakkel. Iti igid ti bangir ti rangkis dagiti bakir ti Calicoan ket mabirukan dagiti dinosena a kueba. Iti akin-amianan nga ungto ti Calicoan ket dagiti kalugnakan, nga ayan dagiti adu nga ikan, pasayan, ken dagiti kappi.
Pagsasao a Bauzi
Ti pagsasao a Bauzi (maisurat pay a kas Baudi, Baudji, Baudzi, Bauri) ket ti pagsasao a Papuano ti Daya a Luek Geelvink a naisasao idiay probinsia ti Indonesia ti Papua.
Dagiti dialekto ket ti Gesda Dae, Neao, ken Aumenefa.
Melanesia
thumb|right|240px|Etno-kultural a panangipalawag iti Melanesia. thumb|right|240px|Ti Melanesia ket maysa kadagiti nangruna atallo a kultural a luglugar iti [[Taaw Pasipiko.]] thumb|right|240px|Heograpiko a pannakaipalawag iti Melanesia ket napalikmuta babaen ti lini a derosas.
Ti Melanesia ket subrehion ti Oceania a gumay-at manipud idiay lumaud a patingga ti Taaw Pasipiko aginggana idiay Baybay Arafura, ken agpadaya idiay Fiji. Ti rehion ket buklen dagiti pagilian ti Vanuatu, Is-isla ti Solomon, Fiji ken Papua Baro a Guinea; malaksid kadagitoy a nawaya a pagilian, ti Melanesia ket mangiraman pay ti Baro a Caledonia, ti espesial a kolektibidad ti Pransia, ken ti rehion ti Laud a Papua, a mangiraman kadagiti dua a probinsia ti Indonesia, Papua ken Laud a Papua.
Ti nagan a Melanesia (manipud ti nangisit;  is-isla) ket immuna nga inusar babaen ni Jules Dumont d'Urville idi 1832 tapno mangibaga ti etniko ken heograpiko a panangigrupo kadagiti isla a dagiti inpagpagarupna a nangitagtagitao ket naisalumina kadagiti adda idiay Polinesia ken Mikronesia.
Leptolaena multiflora
Ti Leptolaena multiflora ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket mabirukan laeng iti Madagascar. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti tanap ken dagiti nadarat nga aplaya. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Antirhea jamaicensis
Ti Antirhea jamaicensis ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Hamaika.
Manettia nubigena
Ti Manettia nubigena ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador.
Leptolaena
Ti Leptolaena ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Adda dagiti 8 a sebbangan, amin ket patneng iti Madagascar.
Dagiti sebbangan
Dagiti sebbangan ket mairaman dagiti sumaganad: