cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dagiti pagsasao ti Vanuatu
Listaan
Ti adda dita baba ket ti listaan iti kaaduan nga indihenio pagsasao ti Vanuatu, nga agdama pay laeng a naisasao wenno iti nabiit a kaudian. Daytoy ket mangited kadagiti maitunos a silpo iti Ethnologue ken dagiti listaan ti rekurso ti midia ti OLAC iti pagsasao.
TTulong: Pinduten ti batong ti titulo tapno baaliwan ti pannakaurnos.
Piano
Ti piano ket instrumento ti musika a maay-ayam nga agusar ti teklado. Daytoy ket kaaduan a maus-usar iti klasikal ken musika a jazz para kadagiti solo panagpabuya, grupo a panag-usar, musika ti kamara ken akompania ken para iti panagpartuat ken ensayo. Urayno ti piano ket saan a nalaka a mabagkat ken masansan a nangina, ti bersatilidadna ket kadayegna ket nakaaramid daytoy ti maysa kadagiti kaaduan a naamammuan nga intrumento ti musika iti lubong.
Ti piano ket kadawyan nga adaan iti kayo a kaha a mangpalikmut ti kaha ti aweng ken dagiti metal a a kuerdas. Dagiti metal a kuerdas ket mapuntaan (babaen dagiti akin-uneg a naikabit a muton ti kayo) no dagiti tekla ket maipababa a mapandagan. Ngem no ti naisangayan a tekla ket ibbatan ti agpiano, ti panagpigerger ti kuerdas ket agsardengto, ken kanungpalan a mangpasardeng ti uni nga araramiden dayta a tekla. Ti nota ket mabalin a maipaatiddog babaen ti panag-usar kadagiti pedal (kadawyan a dagiti piano ket addaan kadagiti dua wenno tallo a pedal) a naikabit iti bababa ti piano iti asideg ti saka ti agpiano.
Ti panagpandag ti tekla iti teklado ti piano ket gapuanan ti nataparan a (kadawyan nga iti pieltro) a martilio ti mangpunta kadagiti paslep a kuerdas. Dagiti martilio ket agballatekda, ken dagiti kuerdas ket agtuloyda nga agpigerger iti bukodda a prekuensia ti aweng. Dagitoy a panagpigerger ket maipan babaen ti rangtay iti kaha ti aweng a nasaysayaat a panangisilpo ti akostika nga enerhia iti angin. Napigpigsanto ti uni ngem ti dagus a mapataud dagiti kuerdas. No maibbatan ti kuerdas, ti apagador ket mangpasardeng ti panagpigerger ken uni ti kuerdas.
Ti balikas a piano ket naipangyababaan manipud ti porma ti pianoforte (PF), ti Italiano a balikas paara it intrumento (a nagtaud met manipud kadagiti dati a termino ti gravicembalo col piano e forte ken fortepiano). Dagiti Italiano a termino ti musika iti piano ken forte ket mangibaga ti "naalumaymay" ken "napigsa", iti daytoy a kontesto a mangibagbaga kadagiti paggigiddiatan iti kapigsa ti uni a patauden ti instrumento a maisungbat iti sag-id kadagiti tekla ti agpiano: ti kinapardas ti panagpandag ti tekla, kapigsa ti puersa a panagpunta ti martilio kadagiti kuerdas, ket napigpigsanto ti uni iti nota a mapataud.
Pamilia (biolohia)
Iti biolohiko a pannakaidasig, ti pamilia (familia) ket
No ania ti maitagikua wenno saan a maitagikua iti tunggal maysa a pamilia ket ikeddeng babaen ti maysa a taksonomo. Maipada para iti saludsod ti maysa a naisangayan a pamilia ket mabigbigan. Kankanayon nga awan dagiti pakaitunosan, nga adda dagiti nadumaduma a taksonomo nga agal-ala iti sabsabali a puesto. Awan dagiti alagaden a sursuroten dagiti taksonomo iti panangipalpalawag wenno panagbigbig iti maysa a pamilia. Adda dagiti takson nga adu a naaw-awat, bayat a dagiti dadduma ket manmano a mabigbigan.
Pagsasao a Tày Tac
Ti Tày Tấc (Tai Tâk) ket ti maysa a pagsasao nga Akin-abagatan a laud a Tai a naisasao idiay Distrito ti Mường Tấc (Muang Tâk), iti akindaya a Probinsia ti Sơn La, Bietnam, nga idiay ket makunkuna pay a kas Puraw a Tay.
Alehandro ti Natan-ók
Ni Alehandro III iti Masedonia (20/21 Hulio 356 – 10/11 Hunio 323 BC), kadawyan nga ammo a kas ni Alehandro ti Natan-ók (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας, Aléxandros ho Mégas), ket maysa idi a Griego nga ari iti Masedonia, ti maysa nga estado idiay akin-amianan a taga-ugma a Gresia. Naipasngay idiay Pella idi 356 BC, Ni Alehandro ket insursuro babaen ni Aristotle aginggana iti edad nga 16. Idi agtawen isuna ti sangapulo ket tallo, nakaaramid isuna ti maysa kadagiti kadakkelan nga imperio iti taga-ugma a lubong, a naigay-at manipud iti Baybay Ionia aginggana idiay Himalaya. Isuna ket saan a naabak kadagiti gubgubat ken isuna ket naipanunotan a maysa kadagiti naimballigian nga agbilbilin iti pakasaritaan.
Ni Alehandro ket sinarununa ti amana, a ni Pelipe II iti Masedonia, idiay trona idi 336 BC kalpasan idi naipapatay ni Pelipe. Kalpasan idi natay ni Pelipe, ni Alehandro ket tinawidna ti napigsa a pagarian ken napadasanen a buyotan. Nagunggunaan isu ti panaka-heneral iti Gresia ket inusarna daytoy a panakaturay ti panagirugina kadagiti plano ti amana a panagpadakkel ti milisia. Idi 334 BC, rinautna ti tinurayan ti Persia nga Asia a Minor ken nangrugi kadagiti maysa a serie iti kampania a nagbayag iti sangpulo a tawen. Tinukkol ni Alehandro ti bileg iti Persia iti maysa a serye kadagiti naikeddeng a gubgubat iti Issus ken Gaugamela. Simmaruno nga intuangna ti Ari ti Persia a ni Darius III ken pinarukmana ti sibubukel a Persiano nga Imperio. Iti dayta a paset, ti imperiona ket naigay-ay manipud iti Baybay Adriatiko anginggana idiay Karayan Indo.
Nagsuksukimat isuna ti panakaabotna kadagiti "kagibusan iti lubong ken ti Nalatak a Ruar a Baybay", rinautna ti India idi 326 BC, ngem napilit nga agsubli isuna gapu ti panadawat dagiti buyotna. Ni Alehandro ket pimmusay idiay Babilonia idi 323 BC, nga awan ti panagipatulpalna kadagiti serie ti naplano a kampania a nangparugi kuma ti panagraut iti Arabia. Kadagiti sumaganad a tawtawen kalpasan ti ipupusayna, adda dagiti serie iti sibil a gubgubat a nangpirgis kadagit imperiona, a nagresultaan dagiti estado a tinurayan babaen ti Diadochi, dagiti nabatbati a heneral ken tumawtawin kenni Alehandro.
Tao (sebbangan)
Ti tao (Homo sapiens  ), ti is-isu a sibibiag a kamkameng dahiti henero a Homo, ket dagiti mamalia iti primado nga urnos a nagtaud manipud idiay Aprika, a dagitoy ket nakaabotda ti anatomiko a modernidad  idi agarup a 200,000 tawtawen ken nangipakiatta ti napno a moderno a panagkukua idi agarup a 50,000 tawtawen.
Jolo, Sulu
Ti Jolo ket maysa a primera klase nga ili ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Sulu iti Filipinas.
Hornbostel–Sachs
Ti Hornbostel–Sachs (wenno Sachs–Hornbostel) ket sistem ti pannakaidasig ti instrumento ti musika nga inaramid babaen ni Erich Moritz von Hornbostel ken ni Curt Sachs, ken immuna a naipablaak iti Zeitschrift für Ethnologie idi 1914. Ti maysa nga INggles a pannakaipatarus ket naipablaak iti Warnakan ti Kagimongan a Galpin idi 1961. Daytoy ti kaaduan a maus-usar a sistema ti panangidasig kadagiti instrumento ti musika babaen dagiti etnomusikologo ken organologo (tattao nga agad-adal kadagiti instrumento ti musika).
Pagsasao a Faiwol
Ti pagsasao a Faiwol ket maysa kadagiti sasao nga Ok ti Papua Baro a Guinea. Adda dagiti nadumaduma a dialekto, a mairaman ti maitutop a Faiwol, Angkiyak, Wopkei, ken Kauwol iti pagbeddengan ti Indonesia.
Christopher Columbus
Ni Christopher Columbus (Italiano: Cristoforo Colombo; Espaniol: Cristóbal Colón; sakbay idi 31 Okrubre 1451 – 20 Mayo 1506) ket maysa idi nga eksplorador, kolonisador,ken nabigador, a naipasngay idiay Republika iti Genoa, a tatta nga aldawen ket ti akin-laud a Italia. Babaen ti panagikeddeng dagiti Katoliko a monarkia iti Espania, isu ket nakakompleto kadagiti uppat a panagdaliasat iti ballasiw ti Taaw Atlantiko a nangiturong ti sapasap a Europeano a panakaamoan dagiti Amerikano a kontinente. Dagitoy a panagdaliasat, ken dagiti ganetgetna a mangipatakder kadagiit agtultuloy a pagtaengan idiay isla ti Hispaniola, ket nangirugi ti panmay-an ti Espaniol a kolonisasion, a nagisakbayan ti sapasap a Europeano a kolonisasion a nagbalin a naamammoan a kas ti "Baro a Lubong".
Jolo, Sulu
Dagiti baranggay
Ti Jolo ket nabingbingay a politikal kadagiti 8 a barbaranggay.
Tao (sebbangan)
Ti linia ti tao ket nagtaud manipud iti kinaudi a sapasap a kaputotan iti tsimpanse idi agarup a 5 a riwriw a tawtawen idiay Aprika, a nagbalin iti Australopitekus ken dimteng iti henero a Homo. Dagiti immuna a sebbangan ti tao a rimmuar idiay Aprika ket ti Homo erectus, ti Aprikano a pannakaiduma a, kimadduaan ti Homo heidelbergensis, ket naikapanunotan nga isu ti kaasitgan a kaputotan iti moderno a tattao. Dagiti Homo sapiens ket nagrugida a nangtagtagitao kadgiti kontinente, simmangpetda idiay Australia idi agarup a 40,000 tawtawen, ti Kaamerikaan idi agarup a 15,000 a tawtawen, ken dagiti adayo nga is-isla a kas ti Hawaii, Rapa Nui, ken Madagascar idi nagbaetan ti 300 AD ken 1200 AD a tawtawen. Idi agarup a 10,000 a tawtawen ti tattao ket nagrugida a nagsanay ti sedentario nga agrikultura a nagpaamoda kadgiti mula ken ayup a nangipalubos ti nakaro a panag-adu ti populasion iti lubong. Nupay ti panagrang-ay dagiti pinatary ti sungrod a teknolohia ken dagiti baro a pamay-an para iti panagrang-ay ti salun-at idi maika-19 ken maika-20 a siglo, ti populasion ti táo ket imadadu pay manen. A adda dagiti agmaymaysa a pannakaiwarwaras kadagiti amin a kontinente malaksid ti Antartika, ti tattao ket maysa a kosmopolitan a sebbangan. , ti populasion ti táo ket nakarkulo idi ti nagbaetan ti 6.97 ken 7 a bilion.
Ti tattao ket naidasig babaen ti kaadda ti maysa a dakkel nga utek a maigiddiat ti kadakkel ti bagi, nga adda ti naisangsangayn a nsayyat ti panakarang-ayna a neokortesa, sakbay ti sango a kortesa ken dagiti temporal a rutong, a makaaramid kaniada a makabael kadagiti narigat a maaw-awatan a panagrason, pagsasao, introspesion, panagpadles ti parikut ken kultura babaen ti sosial a panagadadal. Daytoy a kapasidad ti sirib, a mairaman ti panagampon ti dua a saka a panaggunay a mangwaya dagiti ima para iti panagiggem dagiti banbanag, ket nakapalubos dagiti tao' ti kaaduan a panagusarda kadagiti ramit kadagiti ania man a sibibiag a sebbangan iti Daga. Ti tattao ket is-isu laeng ti sibibiag a sebbangan nga ammona ti agaramid ti apoy ken agluto ti makan, ken ti is-isu pay nga ammo a sebbangan nga agkawes ken agpartuat ken agusar kadagiti nadumaduma a teknolohia ken dagiti arte. Ti panagadal ti tattao ket ti sientipiko a displina iti antropolohia.
Dagiti tao ket naisangsangayanda nga umampon ti panagusar kadagiti sistema ti simbolo a panagisarita a kas ti pagsasao para iti bukod a panagiyebkas, ti panakisinnukat ti kapanunotan, ken organisasion. Dagiti tao ket makapartuatda kadagiti narigat a maawatan a sosial nga estruktura a buklen dagiti adu nga agtitinnulong ken agsisinuppiat a grupo, manipud dagiti pamilia ken dagiti sapot ti kinabagian aginggana dagiti estado. Ti sosial a panakibiang a nagbaetan dagiti tao ket nakapatakder ti nawatiwat a kinaduma dagiti pateg, alagaden a sosial, ken dagiti rito, a no iraman amin dagitoy ket agporma ti batayan ti kagimongan ti tao. Dagiti tao ket naamammon para kadagiti essemda a makaawat ken mangimpluensia ti bukodda nga enbironmento, snga agsuksukisokda ti panagipalpalawag ken mangiturturong ti penomena babaen ti siensia, pilosopia, mitolohia, ken relihion.
Etimolohia ken panagilawlawagan
Ti panakaduktal ken panagadal iti posil dagiti kaputotan iti moderno a tattao the kayat a sawen ti balikas a "tao" ket nagbalbaliw, a kas ti dati a nalawag a a beddengan a nagbaetan ti tao ken sunggo ket napusasaw, a tattan ket bukbuklen dagiti nadumaduma a sebbangan. Tatta nga aldaw para iti sientipiko a panagusar ti "tao" ket mabalin a mangitudo ti ania man a kameng ti henero ti Homo. A maipanayon ti kaunegan ti Homo sapiens, adda dagiti paggiddiatan a nagbaetan ti anatomiko a moderno a Homo sapiens ken Arkaiko a Homo sapiens, ti kasapaan a kameng ti posil iti sebbangan. Sagpaminsan a dagiti grupo a kas ti Neandertales ket naidasigda a kas maysa a subsebbangan iti Homo sapiens - Homo sapiens neanderthalensis. Nupay kasta, iti inaldaw a panagusar, ken iti daytoy nga artikulo, ti balikas a "tao" ket sapasap a mangitudo ti is-isu laeng a sibibiag a sebbangan ti henero ti - anatomiko ken moderno a panagtagtagikua ti  Homo sapiens. Ti silulukat a saludsod a maipanggep kadagiti awanen nga subsebbangan ket masakupanto bassit. Dagiti posil ti tao ket nasakupan idiay artikulo ti "Homo", ken dagiti artikulo a maipanggep ti agmaymaysa a sebbangan ti henero.
Ti Ingles a panagilasin a tao ket maysa a Tengnga nga Ingles a binulod a balikas manipud ti Daan a Pranses humain, a kamaudianan a manipud iti Latin hūmānus, ti panangilasin a porma iti homō "lalaki". Ti panagusar ti balikas a ka maysa a pagnagan (ng adda ti ad-adu ngem maysa: tattao) ket napetsaan idi maika-16 a siglo. Ti patneng nga Ingles a termino lalaki ket mabalin a sapasap a mangitudo ti sebbangan (sinonimo para iti sangkataoan), ken mabalin a dati a mangitudo ti naisangsangayan nga agmaymaysa iti ania man kadagitoy a sekso. Ti kinaudi a panagusar ket nabaak tattan. Ti sapasap a panagusar ti termino a "lalaki" ket maapapday, a maiparabor a maireserba a mangipatudo para iti maysa a manakman a lallaki. Ti balikas ket manipud iti Proto-Hermaniko *mannaz, manipud iti Proto-Indo-Europeano (PIE) a ramut.
Ti sebbangan a binomio Homo sapiens ket inaramid idi babaen ni Carl Linnaeus iti obrana idi maika-18 a siglo aSystema Naturae, ken isu ti bukodna a lektotipo a pagkitaan. Ti sapasap a nagan a Homo ket maysa a naadal a naala manipud iti Latin idi maika-18 a siglo homō "lalaki", a dimtengan ti "naindagaan a parsua" (Daan a Latin hemō, maysa a kabagian ti Daan nga Ingles guma "lalaki", manipud ti PIE , a kayatna a sawen ket 'daga'). Ti sebbangan a nagan a sapiens a kayatna a sawen ket "nasirib" wenno "nasaririt".
Hornbostel–Sachs
Nagibatay ni Hornbostel ken ni Sachs kadagiti kapanunitanda iti sistema a naaramid idi naladaw a maika-19 a siglo babaen ni Victor-Charles Mahillon, ti mangtartaripato kadagiti instrumento idiay Konserbatorio ti Bruselas. Ni Mahillon ket biningbingayna dagiti instrumento kadagiti uppat a nalawana kategoria segun ti kasasaad ti uni a mapataud ti materiales: batong ti angin; kuerdas; kulanit; ken ti bagi ti instrumento. Ni Mahillon ket pinatingganna ti sistemana, para iti kaaduan a paset, kadagiti instrumento a naus-usar iti klasiko a musika ti Europa. Manipud ti daytoy a batayan, ni Hornbostel ken ni Sachs ket pinadakkelda ti sistema ni Mahillon tapno mabalin ti mangidasig kadagiti aniaman nga instrumento manipud ti aniaman a kultura.
Pormal a naimodelo ti Sachs–Hornbostel iti Desimal a Pannakaidasig ti Dewey para kadagiti biblioteka. Daytoy ket addaan kadagiti pannakaidasig iti uppat a kangatuan nga agpang, ken adda met dagiti adu nga agpang iti baba daita, a maidagup iti sumurok a 300 a batayan a katkategoria.
Budismo babaen ti pagilian
thumb|300px|Porsiento dagiti Budista babaen ti paglian, segun ti Pew Research Center. Ti Budismo  ket ti nasansanay a relihion babaen ti nakarkulo a 488 ma riwriw a tattao iti lubong, 495 a riwriw, wenno 535 a riwriw a tattao manipud kadagiti tawen ti 2010, a mangirepresenta iti 9% aginggana it 10% iti dagup a populasion ti lubong.
Ti maikadua a kadakkelan a bagi dagiti Budista ket ti eskuela ti Theravada, kaaduan a sinursurot idiay Abagatan a daya nga Asia. Ti maikatlo ket kabassitan a bagi dagiti eskuela, ti Vajrayana, ket kaaduan a sinursurot idiay Tibet, ti rehion ti Himalaya, Mongolia ken dagiti parte ti Rusia, ngem napaawanen daytoy iti kaaduan a paet iti lubong.
Segun ti panangusig iti dempgrapia nga inreporta babaen ni Peter Harvey (2013):
Listaan dagiti pagilian nga agraman iti kadakkelan a kaaduan dagiti Budista
Adda dagiti sumrok a 10 a pagilian nga agraman iti kaduan a porsiento iti Budista:
Dagiti sangapulo a pagilian nga addaan iti kaaduan a populasion ti Budista
Nota : Ti eksakto a bilang dagiti sumursurot no agkarkulo kadagiti Budista ket agdumaduma gapu ta ti Budismo ket masansan a mailalaok kadagiti patneng a relihion ti Daya nga Asia kadagiti respektibo a pagilianda, kas pagarigan ti Hapon, ti bilang dagiti Budista no agkarkulo nga iraman dagiti Shintoista ket mangipadakkel ti porsiento dagiti Budista idiay Hapon manipud iti 67% iti >98%.
Abasida a Kalipato
Ti Abasida a kalipato ket binangon babaen ti kaubingan nga uliteg ni Propeta Mahoma, a ni Abbas ibn Abd al-Muttalib (566–653), idiay Kufa idi 750 CE ken nangipan ti kapitolio idi 762 idiay Baghdad. Iti kaunegan dagiti 150 a tawen iti panangala ti panagtengngel ti Persia, dagiti kalipa ket napilitda a nangibbet ti bileg kadagiti lokal a dinastiko nga emir a bassit laeng a nangikeddeng ti turayda. Ti kalipato ket napukawna pay dagiti Lumaud a probinsia ti al-Andalus, Maghreb ken Ifriqiya manipud iti maysa nga Umayyad a prinsipe, dagiti Aghlabid ken ti Fatimid a kalipato, respectively.
Ti turay ti Abasida ket nabiit a nagpatingga para kadagiti tallo a tawen idi 1258, idi ni Hulagu Khan, ti Mongol a khan, ket pinarmekna ti Baghdad, a nagtultuloy idiay Mamluk Ehipto idi 1261, nga idiay ti nagtuloyanda a nagtunton ti turay kadagiti relihioso a banag aginggana idi 1519, idi ti bileg ket pormal a naisubli iti Otomano nga Imperio ken ti kapitolio ket naipan idiay Konstantinopla.
Ibabangan
Dagiti Abasida a kalipa ket dagidi caliphs were Arabo a kaputotan manipud kenni Abbas ibn Abd al-Muttalib, maysa kadagiti kaubingan nga uliteg ni Mahoma ken iti isu laeng a puli ni Banu Hashim. Dagiti Abasida ket nagtunton nga isuda ti agpayso a simmaruno kenni Mahoma babaen ti panagsukat dagiti Umayad a kaputotan ni Banu Umayya babaen ti as-asideg a pannakaikabagianda kenn Mahoma
thumb|left|upright|Sensilio dagiti Abasida, [[Baghdad, Irak, 765]] Dagiti Abasida ket insaluminada dagiti bagbagida manipud kadagiti Umayad babaen ti sapasap a panangidaruros ti moral a karakter ken administrasionda. Segun kenni Ira Lapidus, "Ti AAbasida a rebulto ket kaaduan a sinuportaran idi babaen dagiti Arabo, nangnagruna dagiti naulpit a nagtataeng iti Marw a naipatinayon dagiti sangkatipunan dagiti Yemeni ken dagiti bukodda a Mawali". Dagiti Abasida ket nangaw-awisda pay kadagiti saan nga Arabo a Muslin, nga ammo kas mawali, a naggigian iti ruar ti naibatay iti pannakaikabagian a kagimongan dagiti Arabo ken naipagpagarup a kas ab-ababa a klase iti uneg ti Umayad nga imperio. Ni Muhammad ibn 'Ali, ti nalatak nga apo a lalaki ni Abbas, keyt nangrugi a nangkampania para iti isusubli ti bileg iti pamilia ni Mahoma, dagiti Hashemita, idiay Persia idi las-ud ti turay ni Umar II.
Idi Hunio 9 747 (15 Ramadan AH 129), ni Abu Muslim ket nagballigi a nangirugi ti maysa a nawaya a rebulto iti turay ti Umayad, ken naaramid daytoy babaen ti senial ti Nangisit a Banderola. Gangani dagiti 10,000 a soldado dagiti inbilbilin babaen ni Abu Muslim idi opisial a nangrugi dagiti pababgbubusor idiayMarv.
Ti ringgor ket tinawid met babaen ti kabsat a lalaki ni Ibrahim a ni Abdallah, nga ammo iti nagan a kas ni Abu al-'Abbas as-Saffah, ken inabakna dagiti Umayad idi 750 iti Gubat ti Zab idiay asideg ti Nalatak a Zab ken kanungpalan idi a naiproklama a kalipa. Dagus met kalpasan ti panangabakda, nangipatulod ni As-Saffah kadagiti puersan idiay Sentral nga Asia, a nakilaban dagiti puersana idiay iti panagsuppiat iti panagpadakkel dagiti Tang idi las-ud ti Gubat ti Talas (dagiti Abasida ket ammo dagiti kasuppiatda a kas ti Abbasid "Nagroba ti nangisit a Tazi" (黑衣大食: hēiyī Dàshí), ti "Tazi" ket ti Tang a Dinastia a nagbulbulod manipud iti Persiano a mangibaga iti 'ADagiti Arabo'. Dagiti Barmakida, nga isu dagidi instrumental iti panangpatakder ti Baghdad; ket isuda ti panangiyammo ti immuna a nairehistro a molino ti papel idiay Baghdad, ken isun ti baro a panawen ti intelektual a pannakaipasngay manen iti dominio ti Abasida.
N. V. M. Gonzalez
Ni Nestor Vicente Madali Gonzalez, ad-adda nga am-ammo kas "NVM Gonzales" (Setiembre 8, 1915 — Noviembre 28, 1999) ket maysa kadagiti kangrunaan a mannurat a Filipino nga agsursurat iti English. Napadayawan kas Nailian nga Artista iti Literatura idi 1997.
<!-- translate: "Literature is an affair of letters," N.V.M. Gonzalez once said. A teacher, author, journalist and essayist, Gonzalez is one of the most widely recognized, anthologized and closely studied among Filipino writers. His most notable works include the novels The Winds of April, The Bamboo Dancers and A Season of Grace, short story collections Children of the Ash-Covered Loam and The Bread of Salt and Other Stories and essay collections Work on the Mountain and The Novel of Justice: Selected Essays. Gonzalez distinctively wrote of the Filipino life, of the Filipino in the world. Gonzalez is himself a Filipino in the world, traversing between the United States and the Philippines and exploring Europe and Asia. The affair of letters Gonzalez created is more than literature. It is the story of a Filipino in the world. It is his story.
Nestor Vicente Madali Gonzalez, familiarly known as simply "N.V.M.," was born on September 8, 1915 in Romblon, Romblon and moved to Mindoro at the age of five. The son of a school supervisor and a teacher, Gonzalez helped his father by delivering meat door-to-door. Gonzalez attended Mindoro High School from 1927 to 1930, and although he studied at National University in Manila, he never obtained a degree. While in Manila, Gonzalez wrote for the Philippine Graphic and later edited for the Evening News Magazine and Manila Chronicle. His first published essay appeared in the Philippine Graphic and his first poem in Poetry in 1934.
A Rockefeller Foundation fellowship, awarded to Gonzalez in 1948, allowed the aspiring author to travel to Stanford University in Palo Alto, California and Columbia University in New York City. While at Stanford, Gonzalez attended lectures and classes from many prominent writers, Wallace Stegner and Katherine Anne Porter amongst them.
After Gonzalez returned to the Philippines in 1950, he began a long teaching career, beginning with a position at the University of Santo Tomas. Gonzalez also taught at the Philippine Women's University, but it was the lengthy position at the University of the Philippines that gave distinction to Gonzalez's career - as a teacher at the university for 18 years, Gonzalez was only one of two people to teach there without holding a degree. Gonzalez hosted the first University of the Philippines writer's workshop with a group who would soon form the Ravens. In addition, Gonzalez made his mark in the writing community as a member of the Board of Advisers of Likhaan: the University of the Philippines Creative Writing Center, founder The Diliman Review and as the first president of the Philippine Writers' Association.
Throughout Gonzalez's teaching career, the author produced 14 books and accumulated many awards along the way. Through these writings, Gonzalez received many prestigious awards, including repeated Palanca Memorial Award for Literature awards, the Jose Rizal Pro Patria Award, and the City of Manila Medal of Honor. In addition, his books became internationally recognized, and his works have been translated into Chinese, German, Russian and Bahasa Indonesian.
Pagsasao a Ts'ün-Lao
Ti pagsasao a Ts'ün-Lao ket ti maysa a pagsasao a Tai a naisasao idiay Probinsia ti Lai Châu iti rehion ti Amianan a laud ti Bietnam.
Pagsasao a Löyöp
Ti pagsasao a Löyöp (ammo pay a kas Lehalurup) ket ti pagsasao a naisasao iti daya nga aplaya ti Isla ti Ureparapara idiay Is-isla Banks ti Vanuatu. Daytoy ket naiduma manipud iti Lehali, ti pagsasao a naisasao iti laud nga aplaya ti isu met laeng nga isla.
N. V. M. Gonzalez
Gonzalez received an honorary doctorate from the University of the Philippines in 1987 and became its first international writer in residence in 1988. He served as the 1998-1999 Regents Professor at the University of California at Los Angeles and continued to receive distinctions such as the National Artist Award for Literature in 1997 and the Centennial Award for Literature in 1998. In 1990 and 1996, "N.V.M. Gonzalez Days" were celebrated in San Francisco and Los Angeles, respectively. Despite Gonzalez's travels, he never gave up his Filipino citizenship. Critics feared that Gonzalez would someday settle into the Filipino-American genre of literature, but Gonzalez often pointed out with an all-familiar twinkle in his eye, "I never left home." True to his word, the home that shaped Gonzalez's days is present in his writings, from the blossoming of a love story to the culture reflected in an immigrant experience.
Taudan a kodigo
Ti Taudan a kodigo (Source Code) ket listaan dagiti agsarsaruno a pammilin a naisurat babaen ti lengguahe ti panangprograma a mabasa met ti tao. Iti agdama, saan met laeng adda ti sibubukel a kodigo iti maymaysa nga intar no maaramat dagiti lenguahe ti programasion, ngem adda iti addu nga intar ti testo para iti maysa a programa. Ti taudan a kodigo ti maysa a programa ti kompiuter ket tinipon dagiti intar a mapagbaliw manipud ti porma a mabasa ti tao agginggana ti porma a matungpal ti kompiuter. Pagbalbaliwento ti manggupgop (compiler) ti kodigo iti matungtungpal nga intar maipaay naitudingan nga arkitektura ti kompiuter, wenno tungpalento ti mangpatpatarus (interpreter) ti kodigo tapno mapataray a dagus.
N. V. M. Gonzalez
N.V.M. started his career at the age of 19; 65 years later, he was still creating affairs with letters. He passed away on November 28, 1999, due to kidney complications. He was 84. N.V.M. Gonzalez is remembered as an innovative writer, a dedicated and humble worker and an honest witty friend. He will be dearly missed.
HIS works: A Grammar of Dreams and Other Stories. University of the Philippines Press, 1997. The Winds of April. Reissue, University of the Philippines Press, 1997. A Novel of Justice: Selected Essays 1968-1994. Manila: National Commission for Culture and the Arts and Anvil (popular edition), 1996. Work on the Mountain. Includes The Father and the Maid, Essays on Filipino Life and Letters and Kalutang: A Filipino in the World, University of the Philippines Press, 1996. The Bread of Salt and Other Stories. Seattle: University of Washington Press, 1993; University of the Philippines Press, 1993. Mindoro and Beyond: Twenty-one Stories. Quezon City: University of the Philippines Press, 1981; New Day, 1989 (emended edition). Selected Stories. Denver, CO: Alan Swallow, 1964. Look, Stranger, on this Island Now. Manila: Benipayo, 1963. The Bamboo Dancers. Manila: Benipayo, 1957; first published in full in Diliman Review and Manila Times Sunday Magazine (three-part serial); Alan Swallow, 1961; Russian translation, 1964; Manila: Bookmark Filipino Literary Classics, 1992. A Season of Grace. Manila: Benipayo, 1956; Russian translation, 1974; Malaysian translation, 1988; Bookmark Filipino Literary Classics, 1992. Children of the Ash-Covered Loam and Other Stories. Manila: Benipayo, 1954; Bookmark Filipino Literary Classics, 1992. Seven Hills Away. Denver: Alan Swallow, 1947. The Winds of April. Manila: University of the Philippines Press, 1941.
Pagsasao a Lo-Toga
Ti pagsasao a Lo-Toga ket ti maysa a pagsasao nga Oceniko a naisasao idiay Isla Torres ti Vanuatu. Dagiti 580 nga agsasao ket kaaduan nga agtataeng idiay Lo ken Toga, dagiti dua a nangruna nga isla iti akin-abagatan a kagudua ti grupo ti Torres. Daytoy a pagsasao ket naisasao pay babaen ti bassit a populasion dagiti dua nga isla ti Linua ken Tegua.
N. V. M. Gonzalez
AWARDS: Philippines Centennial Award for Literature, 1998. National Artist Award for Literature, 1997. Oriental Mindoro Sangguniang Panlalawigan Resolution "extending due recognition to Nestor V. M. Gonzalez... the commendation he well deserves..." 1996. City of Manila Diwa ng Lahi award "for his service and contribution to Philippine national Literature," 1996. City of Los Angeles resolution declaring October, 11, 1996 "N.V.M. Gonzalez Day, 1996. The Asian Catholic Publishers Award, 1993. The Filipino Community of California Proclamation "honoring N.V.M. Gonzalez for seventy-eight years of achievements," 1993. Ninoy Aquino Movement for Social and Economic Reconstruction through Volunteer Service award, 1991. City and County of San Francisco proclamation of March 7, 1990 "Professor N.V.M. Gonzalez Day in San Francisco," 1990. Cultural Center of the Philippines award, Gawad Para sa Sining, 1990. The Union of Writers of the Philippines award, Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas, 1989. University of the Philippines International Writer-in-Residence, 1988. University of the Philippines degree, Doctor of Humane Letters (Honoris Causa), 1987. Djerassi Foundation Artist-in-Residency, 1986. Philippine Foreign Service Certificate of Appreciation for Work in the International Academic and Literary Community, at San Francisco, 1983. California State University Award, Emeritus Professor of English, 1982. Palanca Memorial short story award, First Prize for 'The Tomato Game,' 1971. City of Manila Medal of Honor, 1971. Awarded Liverhume Fellowship, University of Hong Kong, 1969. Visiting Associate Professorship in English, University of California, Santa Barbara, 1968. British Council award for Travel to England, 1965. Intemaciones Award for Travel in the Federal German Republic, 1965. Philippines Free Press First Prize Award winner for 'Serenade,' 1964. Rockefeller Writing Grant and Travel in Europe, 1964. Jose Rizal Pro-Patria Award for The Bamboo Dancers, 1961. Republic Cultural Heritage Award for The Bamboo Dancers, 1960. Palanca Memorial short story award, Third Prize winner for 'On the Ferry,' 1959. Philippine Free Press Third Prize winner for 'On the Ferry,' 1959. Republic Award of Merit for "the advancement of Filipino culture in the field of English Literature," 1954. Palanca Memorial short story award, Second Prize winner for 'Lupo and the River,' 1953. Rockefeller Foundation Study and Travel fellowship to India and the Far East, 1952. Palanca Memorial short story award, Second Prize winner for 'Children of the Ash-covered Loam,' 1952. Rockefeller Writing Fellowship to Stanford, Kenyon School of English, and Columbia University, 1949-1950. Liwayway Short Story Contest, Third Prize winner for 'Lunsod, Nayon at Dagat-dagatan,' 1943. First Commonwealth Literary Contest honorable mention for 'The Winds of April,' 1940.
Pagsasao a Lo-Toga
Ti Lo-Toga ket nabingbingay kadagiti dua nga agassideg a dialekto, ti Lo (naisasao idiay isla Lo) ken Toga (naisasao idiay Toga). Ti nagan aToga ket sagpaminsan a naus-usar a mangibaga iti sibubukel a pagsasao ti Lo-Toga. Ti Lo-Toga ket naiduma a pagsasao manipud iti sabali a pagsasao ti grupo ti Torres, ti Hiw.
N. V. M. Gonzalez
--210.213.71.162 03:06, 9 Marso 2006 (UTC) -j. a. melu
-->
Tingloy
Ti Tingloy ket maysa a maikalima a klase nga ili iti probinsia ti Batangas iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti ili ti Tingloy ket nabingbingay a politikal iti 15 a barbaranggay.
• Corona
• Gamao
• Makawayan
• Marikaban
• Papaya
• Pisa
• Baranggay 13 (Poblacion 1)
• Baranggay 14 (Poblacion 2)
• Baranggay 15 (Poblacion 3)
• San Isidro
• San Jose
• San Juan
• Santo Tomas
• Talahib
Hesse
Ti Hesse wenno Hessia (Hessen, Hesse a dialekto: Hesse ) ket kultural a rehion ti Alemania ken nagan ti  estado ti Alemania.
Ti nagan a "Hesse" ket nagtaud manipud ti Hesse a dialekto. Ti sabali pay a nagan a "Hessia" ket nagtaud manipud ti mediebal a Latin ti Hassia. Ti Aleman a termino a Hessen ket inus-usar babaen ti Europeano a Komision gapu kadagit annurotenda a saan nga ipatarus dagiti nagnagan ti rehion (parapo 1.31 & 1.35). Ti termino a "Hesse" ket nanunpalan a nagtaud manipuds ti Hermaniko a tribu a tinawtawagan ti Chatti, a nagtataeng iti rehion idi umuna a siglo B.C.
Pagsasao a Tày
Ti pagsasao a Tày wenno Tho (ti nagan a naibingay iti Cuoi ken dagiti nadumaduma a sasao a Zhuang ti Tsina) ket ti nangruna a pagsasao a Tai ti Bietnam, iti amianan a daya iti asideg ti pagbeddengan ti Tsina.
Dagiti karuay
Dagiti lingguistiko a karuay ti Tày ket mairaman dagiti sumaganad:
Dagiti karuay ti Dai Zhuang ket mabalin pay koma a maikeddeng nga isu met laeng a pagsasao.
Brandenburg
Ti Brandenburg (Brannenborg, Akin baba a Sorabo: Bramborska; Akin ngato a Sorabo: Braniborska; Brandenburgia) ket maysa kadagiti sangapulo ket innem a pederal nga estado ti Alemania. Ti kapitoliona ket ti Potsdam.
Daytoy ket naisanglad iti daya ti pagilian ket maysa kadagiti pederal nga estado a napartuatr manen idi 1990 kalpasan ti panagkaykaysa manen iti dati a Laud nga Alemania ken ti Daya nga Alemania. Ti Brandenburg ket palikmutanna ngem saan a mairaman ti nailian a kapitolio ken siudad estado ti Berlin.
Pontevedra, Negros Occidental
Ti Pontevedra ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Negros Occidental iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Pontevedra ket politikal a nabingbingay iti 20 a barbaranggay.
• Antipolo
• Baranggay II (Pob.)
• Baranggay III (Pob.)
• Buenavista Gibong
• Buenavista Rizal
• Burgos
• Cambarus
• Canroma -
• Don Salvador Benedicto
• General Malvar
• M. H. Del Pilar
• Mabini
• Miranda
• Pandan
Pagsasao nga Arem
Ti pagsasao nga Arem (Cmbrau) ket ti maysa a naisagmak a pagsasao a naisasao iti bassit a lugar iti ania man a bangir ti pagbeddengan ti Laos–Bietnam. Daytoy ket maysa a pagsasao nga Austro-Asiatiko a kameng ti sanga ti pagsasao a Vietiko. Iti kangrunaan, daytoy ket kameng ti pamilia ti pagsasao a Chut, a maysa daytoy kadagiti innem a pamilia ti pagsasao a Vietiko. Daytoy a pagsasao ket naikeddeng a nakaro a naisagmak babaen ti UNESCO. Kas met dagiti sabali a sasao a Vietiko, ti pagsasao nga Arem ket agus-usar iti tonal wenno sistema a ponasional a naisangayan iti sasao a Vietiko. Kasla dagiti adu nga akin-abagatan a sasao a Vietiko, ti pagsasao nga Arem ket agus-usar pay kadagiti pre-silaba wenno dagiti seskuisilaba iti kaunegan ti pagsasao.
Pontevedra, Negros Occidental
Dagiti baranggay
• Recreo
Pagsasao nga Arem
Ti Arem ket awanan iti maangsan a ponasion a kadawyan kadagiti kaaduan a sasao a Vietiko, ngem addaan kadagiti glotalisado a kanungpalan a konsonante.
Radio
thumb|right|Ti reseptor a dial ti klasiko a radio
Pagsasao nga Arem
Pakasaritaan ken pakaammo
Ti Arem ket ti maysa nga etnograpiko a termino a mangipalawag iti maysa a grupo ti indehenio a tattao nga agtataeng iti pagbeddengan ti Akin-abagatan a Bietnam ken Laos. Ti tattao ket kykayatda a tawagan ti bagida a kas Cmbrau [cmrawˀ]. Nupay kasta, gapu ta daytoy laeng ti napasingkedan nga [cm-] a seskuisilabiko nga estruktura iti pagsasao, daytoy ket naiteoria a daytoy ket mabalin pay a maysa nga etnograpiko a termino a nabulod manipud iti sabali nga asideg a pagsasao. Ti tattao nga Arem ket isuda laeng dagiti ammo nga adda babaen dagiti lokal a populasion ti Bietnam aginggana idi 1959, idi naduktalan isuda babaen ti militar ti Bietnam. Iti dati, dagiti lokal nga autoridad ket naipagpagarupda a kas dagiti kameng ti lokal a komunidad ti Bru khùa. Ti populasion ti Arem ket 53 laeng atattao idi 1960 – 30 a lallaki ken 23 a babbai. Ti kaudian a panagsukisok iti lugar idi 1999 ket nakaibagbaga nga adda idi dagiti 102 a tattao nga Arem. Kadagitoy a 102 a tattao nga Arem, agarup laeng a 25% iti populasion ti nakarkulo a kanayon nga agus-usar iti pagsasao nga Arem. Amin dagiti agsaao iti pagsasao nga ket bilingualda nga agsasao iti Bietnamis ken adda dagiti nalaing nga agsao iti Khùa ken/wenno Lao.
Radio
Ti radio ket isu ti awan barot a panagiwaragawag kadagiti senial babaen ti nawaya a limbang babaen ti elektromagnetiko a radiasion iti maysa a prekuensia a kaaduan a nababbabba ngem iti makitkita a lawag, iti sakup ti prekuensia ti radio, manipud iti agarup a 30 kHz aginggana ti 300 GHz. Dagitoy nga allon ket makunkuna nga allon ti radio. Ti elektromagnetiko a radiasion ket agbanniaga babaen kadagiti pamay-an kadagiti agpalpallayog nga elektromagnetiko a lugar a lumabas babaen ti angin ken ti kalwakaw iti limbang.
Pontevedra, Negros Occidental
Dagiti baranggay
• San Isidro
Radio
Ti pakaammo, a kas ti uni, ket naaw-awit babaen ti sistematiko a panagbalbaliw ti (modulasion) dadduma a tagikua kadagiti nairangarang nga allon, a kas dagiti bukodda nga amplitud, prekuensia, paset, wenno kaakaba ti pulso. No ti maysa nga allon ti radio ket mapuntaanna ti maysa nga elektrikal a konduktor, ti agpalpallayog a luglugar ket mangpataud ti agsinsinnublat a koriente iti konduktor. Ti pakaammo kadagiti allon ket mabalin a maala ken maipasubli iti sigud a pormana.
Pagsasao nga Arem
Dagiti gramatikal a tagikua
Ti pagsasao nga Arem ket agusar kadagiti balikas a monosilabiko ken dagiti balikas a seskuisilabiko. Daytoy ket nakarkulo a 55-60% iti pagsasao ti Arem ket mangbukel kadagiti balikas a seskuisilabiko. Daytoy ket nangatngato ngem iti kaaduan kadagiti sabali a sasao a Vietiko a kadawyan nga agusar kadagiti seskuisilaba iti laeng 35-40% iti leksikonda, no ti maysa a naibaga pagsasao ket mabalin a saan nga aglaon kadagiti ania man a seskuisillaba.
Pontevedra, Negros Occidental
Dagiti baranggay
• San Juan
• Zamora
Papa Hormisdas
Ni Santo Papa Hormisdas (c. 450 – 6 Agosto 523) ket isu ti Papa ti Roma manipud idi 20 Hulio 514 aginggana idi 523.
Isla Cebu
Ti Isla ti Cebu ket maysa nga isla iti Filipinas. Isu ti kangrunaan nga isla iti probinsia ti Cebu nga agatiddog iti 225 a kilometro (140 milia) manipud amianan agingga iti abagatan ken napalawlawan iti 167 pay a babbabassit a purpuro a pakairamanan ti Isla ti Mactan, Bantayan, Daanbantayan, Malapascua, Olango, Purpuro ti Camotes ken dadduma pay.
Pagsasao nga Ibatan
Ti Ibatan ammo pay a kas Chirin nu Ibatan ("pagsasao ti Tattao nga IBatan"), ket maysa a pagsasao ngaAustronesio a naisasao iti Is-isla ti Batanes.
Mactan
Ti Mactan ket maysa nga isla a mabirukan idiay asideg ti Isla ti Cebu idiay Filipinas. Ti isla ket paset ti probinsia ti Cebu ken nabingbingay kadagiti Siudad Lapu-Lapu ken ti ili ti Cordova. Ti isla ket naisina manipud idiay Cebu babaen ti Kanal ti Mactan nga iballasiwan daytoy dagiti dua a rangtay: ti Tangtay Marcelo Fernane ken ti Rangtay Mactan-Mandaue.
Ti Internasional nga Eropuerto ti Mactan-Cebu, ti maikadua a naisingangar nga eropuerto ti pagilian ket mabirukan idiay isla ti Mactan.
Pagsasao nga Ibatan
Urayno dagiti isla ket as-asideg idiay Taiwan ngem idiay Luzon, daytoy ket saan a maysa kadagiti pagsasao a Formosa. Ti Ibatan ket maysa kadagiti pagsasao a Bataniko, a mabalin a kangrunaan a sanga ti pamilia ti Malayo-Polinesio iti sasao nga Austronesio.
Ti pagsasao ti Isla ti Babuyan ket maysa a dialekto. Ti Babuyan ket naikkatan kadagiti nangitagtagitao babaen dagiti Espaniol ken natagtagitaon manen laeng idi nagpatingga ti panawen ti Espaniol kadagiti pamilia manipud idiay Isla ti Batan.
Salvador Benedicto
Ti Salvador Benedicto ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Negros Occidental iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Salvador Benedicto ket politikal a nabingbingay iti 7 a barbaranggay.
Jouques
Ti Jouques (Jocas iti Oksitano) ket maysa a komuna ti Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatan a Pransia.
Klima
Ti tabla dita baba ket mangipakpakita kadagiti temperetura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971-2000 :
Bantay
thumb|300px|Ti [[K2, Pakistan, Ti maika-2 a kangatuan a pantok iti lubong, kalpasan ti Bantay Everest.]] thumb|300px|Ti [[Chimborazo (bulkan)|Chimborazo, Ecuador, ti punto a kaadaywan manipud iti tengnga ti Daga.]] thumb|right|Ti [[Matterhorn, Suiso nga Alpes]] thumb|Ti pakaimatangan ti Pantok Jeff Davis manipud iti nakitikitan ti glasier a pantok ti [[Pantok Wheeler Peak (Nevada)|Pantok Wheeler, Nevada. Gaputa ti Pantok Boundary, Nevada ket adda bassit idiay California, ken pudno a subpantok ti Pantok Montgomery, ti ab-ababa a Pantok Wheeler Peak ket maipanunotan a ti katayagan a bantay idiay Nevada.]] thumb|right|Ti bantay idiay [[Kondado ti Carbon, Utah]] thumb|right|[[Bantay Olympus (bantay)|Bantay Olympus idiay Gresia]]
Ti bantay ket maysa a dakkel a porma ti daga a gumay-at ti ngato dagiti naipalawlaw a daga iti maysa a napatingaan a lugar a kadawyan iti porma ti maysa a pantok. Ti bantay ket sapasap a napadpadsok ngem ti maysa a turod. Dagiti bantay ket naporma babaen dagiti tektoniko a puersa wenno bulkanismo. Dagitoy a puersa ket lokal a makaipangato ti rabaw ti daga babaen ti sumurok a. Dagiti bantay ket in-inutda a manurunor babaen dagiti tignay ti karayan, kondision ti tiempo, ken dagiti glasier. Adda dagiti bassit a bantay a naipaadayo kadagiti pantok, ngem kaaduan ket rumsua kadagiti dakkel a kabambantayan.
Panangipalawag
Awan ti unibersal a panangipalawag iti bantay. Ti kangato, tomo, tallo a dimension a representasion ti langa ti daga, kapadsok, pannakabaet ken panagtultuloy ket nausar a kas kriteria para iti panangipalawag iti bantay. Iti Ingles a Diksionario ti Oxford ti bantay ket naipalawag a kas "ti natural kangato ti rabaw ti daga a kellaat a ngumato iti adu wenno bassit manipud iti kaarrubayan a lessaad ken makagun-od iti a maysa nga altitud a, relatibo iti kadenna a kangato, ket nakangayngayed wenno nalatak."
No man ti langa ti daga ket matawagan iti bantay ket mabalin nga agdepende iti lokal a panagusar. Ti kangatuan a punto sidiay San Francisco, California, ket tinawtawagan iti Bantay Davidson, uray pay no ti katayagna iti, a mangaramid daytoy a duapulo a kadkadapan a basbassit iti kababa para iti bantay babaen ti kadagiti panangikeddeng ti Amerika. Iti pay maipada, ti Bantay Scott iti ruar ti Lawton, Oklahoma ket manipud iti babana aginggana ti kangatuan a punto. Ti Diksionario ti Pisikal a Heograpia ti Whittow ket nangibagbaga nga "Adda dagiti turay a mangikeddeng a ti kalatak iti ngato ti 600 m (2,000 ft) a kas banbantay, dagiti adda iti baba ket naibagbaga a kas dagiti turod."
Idiay Nagkaykaysa a Pagarian ken idiay Republika ti Irlanda, ti bantay ket kadawyan a naipalawag a kas ti ania man a pantok iti saan a basbassit 2,000 kadkadapan (wenno 610 metmetro) iti katayag,  bayat a ti opisial a panangipalawag ti bantay ti gobierno ti Nagkaykaysa a Pagarian, para iti panggep ti panagserrek, ket ti pantok ti 600 metmetro wenno nangatngato. Iti pay maipatinayon, adda dagiti panangipalawag a mangiraman ti kammasapulan a topograpikal a prominensia, ken kadawyan ti. Bayat ti kapautan, ti Estados Unidos ket ipalawagna ti bantay a kas ti wenno nataytayag. Ti amia man a maipada a porma ti daga nga ab-ababa ngem iti daytoy a katayag ket maikeddeng a turod. Nupay kasta, ita nga aldaw, ti United States Geological Survey (USGS) ket nangikeddeng a dagitoy a termino ket awanan kadagiti teknikal a panangipalawag idiay Estados Unidos.
Klima
Ti klima kadagiti banatay ket agbalin a nalamlamiis kadagiti nangato nga elebasion, gapu ti waya a panangipapudot ti init iti rabaw ti Daga. Ti init ket dagus a papudotenna ti rabaw ti rabaw ti daga, bayat a ti epekto ti inbernadero ket agtignay a kas ules, ken mangiballatek ti pudot iti ayan ti Daga a mapukawto koma iti limbang. Ti epekto ti inbernadero ket mangitalinaay a mangpapudot ti angin iti ababa nga elebasion. No ngumatngato ti elebasion, bumassit met ti epekto ti inbernadero, isu nga agpababa ti ambiente a temperatura.
Ti gatad ti panagpababa ti temperatura iti kangato, a tinawtawagan ti enbironmental a gatad ti panaglabas, ket saan nga agnanayon (daytoy ket mabalin nga agbaliw iti inaldaw wenno babaen ti tiempo ken ti pay rehion), ngem ti kadawyan a gatad ti panaglabas ket 5.5°C tunggal 1,000 m (3.57°F tunggal 1,000 ft). Isu a, ti ingangato iti 100 metmetro iti bantay ket agarup a kapada ti panaggunay iti 80 kilkilometro (45 milmilia wenno 0.75° iti latitud) iti ayan ti kaasitgan nga ungto. Daytoy a pannakaikabagian ket aproksimado laeng, nupay kasta, gapu ta dagiti lokal a banag a kas ti kaasideg kadagiti taaw (kas ti Taaw Artiko) ket mabalin a nadaras a mangbaliw ti klima. No ngumatngato ti altitud, ti nangruna a porma ti panagtudtudo ket agbalin a niebe ken pumigsa met dagiti angin.
Ti epekto ti klima iti ekolohia iti maysa a kanagto ket mabalin a kaaduan a maala babaen ti kombinasion ti kaadu ti panagtudtudo, ken ti biotemperatura,a kas inpalawag babaen ni Leslie Holdridge idi 1947. Ti biotemperatura ket ti natimbeng a temperatura, nga amin a temperatura iti baba ti ket naikedengda a 0 °C. No ti temperatura ket ti baba ti 0 °C, dagiti mula ket saanda nga agtubo, isu a ti eksakto a temperatura ken saan nga importante. Dagiti pantok ti banbantay nga addaan iti permanente a niebe ket mabalin nga addaan iti biotemperatura iti baba ti.
Instrumento ti musika
Ti instrumento ti musika ket aruaten a napartuat wenno naampon tapno agaramid kadagiti uni ti musika. Iti pamunganayan, atianiaman a banag nga agpataud ti uni ket mabalin nga instrumento ti musika ken daytoy ket panggep a ti banag ket agbalinen nga instrumento ti musika. Ti pakasaritaan ti instrumento ti musika ket nangrugrugi idin kadagiti punganayan ti kultura ti tao. Dagiti nasap anga instrumento ti musika ket mabalin a naus-usar idi kadagiti rito: a kas ti trumpeta tapno mangisenial ti balligi ti pananganup, wenno ti tambor iti relihioso a seremonia. Dagiti kultura ket kanungpalanda a nagparang-ay ti komposision ken panagpabuya kadagiti melodia para iti panagpalplaliwa. Dagiti instrumento ti musika ket nagbalbaliwda kadagiti addang ti nagbalbaliw a pannakaipakat.
Ti petsa ket taudan ti immuna nga aruaten a naikeddeng anga instrumento ti musika ket naisuppiatan. Ti kaduogan a banag nga intudtudo dagiti dadduma nga eskular a kas instrumento ti musika,ket ti simple a pluta, a napetsaan manipud idi 67,000 a tawtawen. Adda met dagiti konsenso a nangipetsa kadagiti nasapa a pluta iti agarup 37,000 a tawtawen.Nupay kasta, kaaduan dagiti historiador ket namatmatida a ti panangikeddeng ti naisangayan a panawen ti inbension ti instrumento ti musika ket imposible gapu ti suhetibidad ti pannakaipalawag ken ti relatibo nga instabilidad dagiti materiales a nakaaramidanda. Adu kadagiti nasapa nga instrumento ti musika ket naaramid manipud kadagiti kudil ti ayup, tulang, kayo, aken dagiti dadduma pay a saan nga agpaut a materiales.
Dagiti instrumento ti musika ket nawaya a naparang-ay kadagiti adu a matagtagitao a rehion iti lubong. Nupay kasta, ti pannakaiyasideg kadagiti sibilisasion ket taudan ti napardas a pannakaiwaras ken pannakaammpon kadagiti kaaduan nga instrumento kadagiti adayo a lugar manipud ti nagtaudanda. Babaen ti Tengnga a Panpanawen, dagiti instrumento manipud ti Mesopotamia ket addan idi diay Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia, ken dagiti Europeano ket nagay-ayam kadagit instrumento manipud idiay Amianan nga Aprika. Ti panagparang-ay idiay Kaamerikaan ket napasamak iti nabunbuntog nga addang, ngem dagiti kultura iti Amianan, Tengnga, ken Abagatan nga Amerika ket nakibinbinningayda kadagiti instrumento. Babaen idi 1400,ti intrumento ti musika ket nabuntog a nagparang-ay kadagiti adu a lugar ket kaaduan idi babaen ti Occidente.
Ti pannakaidasig ti instrumento ti musika ket disiplina met daytoy, ken adu kadagiti sistema ti naus-usaren kadagiti napalabas a panawen. Dagiti instrumento ket mabalin a maidasig babaen ti ti epektibo a sakupdae, ti materiales a nakaramidanda, ti kadakkelda, kdpy. Nupay kasta, ti sapasap ket kaaduan nga akademiko a pamay-an, ti Hornbostel-Sachs, ket agus-usar kadagiti pamay-an babaen ti panagpataudda ti uni. Ti akademiko a panagadal kadagiti instrumento ti musika ket tinawtawagan ti organolohia.