cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Moderno a Griego
Ti Moderno Griego (νέα ελληνικά wenno νεοελληνική γλώσσα "Neo-Helenika", naipakasaritaan ken naamammuan pay iti lokal a pagsasao iti Ρωμαίικα "Romaiko" wenno "Romano", ken Γραικικά "Griego") ket mangitudo kadagiti dialekto ken dagiti karuay ti pagsasao a Griego a naisasao iti moderno a panawen.
Ti nakaiyunaan ti "moderno" a paset ti panawen ti pagsasao ket masansan a simboloko a naikeddeng iti pannakatnag ti Imperio a Bisantino idi 1453, urayno ti petsa ket mangmarka ti nalawag a lingguistiko a pagbeddengan ken dagiti adu a pakailasinan ti moderno a langlanga ti pagsasao ket nasapsapa a rimsua kadagiti siglo a napalabas, idi nagbaetan ti maikapat ken maikalima a siglo AD.
Idi las-ud ti kaaduan iti daytoy a paset ti panawen, ti pagsasao ket addan iti situasion iti diglosia, nga adda metten dagiti rehional a naisasao a dialekto a kakuyog met ti naad-adal, dagiti ad-adu a duog a naisursurat a porma, kasta met ti demotiko ken naadal a karkaruay (Dimotiki ken Katharevousa) a nagkuykoyog nga adda kadagiti amin a paset ti maika-19 ken maika-20 a siglo.
Pagsasao a Gants
Ti pagsasao a Gants, wenno Gaj, ket ti pagsasao a Madang ti Papua Baro a Guinea.
Victorias
Ti Siudad ti Victorias ket maysa a maika-4 a klase a siudad iti probinsia ti Negros Occidental iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Siudad ti Victorias ket nabingbingay a politikal kadagiti 26 a barbaranggay.
• Baranggay I (Pob.)
• Baranggay II (Pob.)
• Baranggay III (Pob.)
• Baranggay IV (Pob.)
• Baranggay V (Pob.)
• Baranggay VI (Pob.)Estrella/Salvacion
• Baranggay VII (Pob.)
• Baranggay VIII (Pob.)LOBATON
• Baranggay IX (Daan Banwa)
• Baranggay X (Estado)
• Baranggay XI (Gawahon)
• Baranggay XIV
• Baranggay XV
• Baranggay XV-A
• Baranggay XVI
• Baranggay XVI-A
• Baranggay XVII
• Baranggay XVIII
• Baranggay XVIII-A
• Baranggay XIX
• Baranggay XIX-A (Canetown Subdivision)
• Baranggay XX
• Baranggay XXI
• Baranggay VI-A
Kalendario a Gregoriano
Ti kalendario a Gregoriano ket ti kalendario a maar-aramat iti agarup nga isuamin a lugar iti lubong. Ti kalendario a Gregoriano ket ti nabalbaliwan a kalendario a Huliano. Immuna nga insingasing ni Aloysius Lilius, maysa a doktor a taga-Napoli, ken inyetnag ni Papa Gregorio XIII, a nakaipanagananna, idi Pebrero 24 1582.
Dusa iti patay
thumb|[[Cesare Beccaria, Dei delitti e delle pene]] Ti dusa iti patay wenno ti panakabitay ket maysa a legado a pamay-an a ti maysa a tao ket patayen babaen ti estado a kas pammadusa para iti krima. Ti bilin ti ukom a ti maysa a tao ket maipadusa ti kastoy a pamay-an ket maysa a patay a sentensia, bayat ti panagipatay ti tao ket maysa a panagbitay. Dagiti krima a mabalin a pagbanagan iti panakabitay a naam-aamuan a kas dagiti kapital a krima wenno kapital a basol. Ti termino kapital ket nagtaud manipud iti Latin capitalis, literal a ti "maipapan ti ulo" (a mangitudtudo ti panagbitay babaen ti panagputol).
Ti dusa iti patay ket naar-aramiden idi babaen dagiti adu a kagimongan (ti maysa analatak a nailakssidan ket ti Kievan Rus); iti agdama adda dagiti 58 a pagilian nga agararamid kadagiti kastoy, ken 97 a pagilian ti nagikkat kadagitoy (dagiti nabati ket saanda a nagus-usaren iti sangapulo a tawen wenno saanda a mangipalubos malaksid kadagiti naisangsangayan a pasamak a kas ti panawen ti gubat). Daytoy ket banag iti aktibo a kontrobersia kadagiti nadumaduma a pagilian ken estado, ken dagiti puesto ket aggigiddiat iti kaunegan timaysa a politiko nga ideolohia wenno rehion ti kultura. Kadagiti kameng nga estado ti Kappon ti Europa, ti Artikulo 2 ti Dokumento iti linteg dagiti Kammasapulan a Karbengan iti Kappon ti Europa ket agiparit ti panagusar iti dusa iti patay.
Iti agdama ti Amnistia Internasional ket mangipanpanunot a kaaduan kadagiti pagilian ket abolitionista. Ti Sapasap nga Asemblia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket nangampon, idi 2007, 2008 ken 2010, ti di napatapatan a resolusion a timmawtawag para iti maysa a sangalubongan a panagpasardeng ti panagbitay, nga adda ti panagsirmata ti dumtengan a pannakaikkat. Nupay adu kadagiti pagilian ti nagikkat ti dusa iti patay, sumurok a 60% ti populasion iti lubong ket agtaengda kadagiti pagilian a mangar-aramid para laeng ti panagbitay, a kas ti Republika dagiti tattao iti Tsina, India, ti Estados Unidos ken Indonesia, dagiti uppat a kaaduan ti agtaeng a pagilian ti lubong, nga agtultuloy nga agipakpakat ti dusa iti patay (urayno idiay India, Indonesia ken dagiti adu nga estado ti Estados Unidos ket sagpaminsanda laeng nga us-usaren).Tungngal maysa kadagitoy a pagilian ket simmuppiatda a nagbutos ti resulosion ti Sapasap nga Asemblia.
Dagiti nagibasaran
Paammo
Bibliograpia
Clarin, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
Ti Clarin ket nabingbingay a politikal iti 29 a barbaranggay.
• Bernad
• Bito-on
• Cabunga-an
• Canibungan Daku
• Canibungan Putol
• Dolores
• Gata Daku
• Gata Diot
• Guba (Ozamis)
• Kinangay Norte
• Kinangay Sur
• Lapasan
• Lupagan
• Malibangcao
• Masabud
• Mialen
• Penacio
• Poblacion I
Pasig
Ti Siudad ti Pasig ket maysa kadagiti siudad ken ili a mangbukel iti Metro Manila iti Filipinas. Sigud a kapitolio ti probinsia ti Rizal sakbay a nabukel ti Metro Manila, kabeddeng ti Pasig iti laud ti Siudad ti Quezon ken Siudad ti Mandaluyong,; iti amianan ti Siudad ti Marikina; iti abagatan ti Siudad ti Makati, ili ti Pateros, ken ti Siudad ti Taguig; ken iti daya ti ili ti Cainta iti probinsia ti Rizal.
Clarin, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
• Poblacion III
• Poblacion IV
Pasig
Dagiti baranggay
Nabingbingay ti Siudad ti Pasig iti 30 a barbaranggay.
Clarin, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
• Segatic Daku
• Sebasi
• Tinacla-an
Pagsasao nga Olrat
Ti pagsasao nga Olrat ket ti matmatayen a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay isla ti Gaua iti Vanuatu.
Dagiti tallo a nabatbati nga agsasao iti Olrat ket agtataengda iti tengnga a laud nga aplaya ti Gaua. Timmiponda iti dakdakkel a purok iti Jōlap a kaaduan nga agsasao iti Lakon, kalpasan idi pimmanawda iti bassit a purok iti Olrat idi umuna a kagudua ti maika-20 a siglo.
Ilasin ni Alexandre François ti Olrat a kas dialekto manipud iti dagus a kaarrubana a Lakon, kadagiti kaipapanan iti ponolohia, gramatika, ken leksiko.
Lasam
Ti Lasam ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Cagayan iti Filipinas. Ti pinakasentro ti Lasam ket mapattapatta a 13 a kilometro, dua degrado iti abagatan nga lumaud iti Rangtay Magapit, 68 a kilometro manipud iti Siudad ti Tuguegarao no ballasiwen ti Karayan Cagayan ket sumalpot iti ili ti Gattaran, Cagayan. Ngem no talaytayen iti nailian a kalsada a Lasam-Logac-Magapit ket daliasaten ti aganay a sangagasut ket innem a kilometro tapno madanon ti Siudad ti Tuguegarao. Kaabay ti Lasam iti amianan-a-daya ti ili ti Lal-lo, iti amianan-a-laud ti Allacapan, ken Flora, Apayao iti met daya ket ti Karayan Cagayan ken ti ili Gattaran, iti abagatan ket ti ili Santo Niño, ken iti abagatan-a-laud ti ili ti Rizal.
Ti Lasam ket napartuat idi 1950 manipud kadagiti baranggay ti Gattaran, Cagayan iti laud ti Karayan Cagayan.
Addaan ti ili ti Lasam iti saksakup a dagdaga a 234 pakuadrado a kilometro wenno 23,400 nga ektaria.
Dagiti baranggay
Ti ili ti Lasam ket nabingbingay a politikal iti 30 a barbaranggay.
• Aggunetan
• Alannay
• Battalan
• Cabatacan East
Papa Fabian
Ni Santo Papa Fabian ket isu ti papa manipud idi 10 Enero 236 aginggana idi 20 Enero 250, isu ti simmaruno kenni Papa Antero. Isu ket naipammadayawan a kas maysa a santo babaen ti Katoliko a Simbaan.
Lasam
Dagiti baranggay
• Cabatacan West
• Calapangan Norte
• Calapangan Sur
• Callao Norte
• Callao Sur
• Cataliganan
• Centro 01
• Centro 02
• Centro 03
• Finugo Norte
• Gabun
• Ignacio b. Jurado
• Magsaysay
• Malinta
• Minanga Norte
• Nabannagan East
• Nabannagan West
• New Orlins
• Nicolas Agatep
• Peru
• San Pedro
• Sicalao
• Tagao
• Tucalan Passing
• Viga
Pagsasao a Gutob
Ti pagsasao a Gutob wenno pagsasao a Bodo Gadaba ket ti maysa a pagsasao a Munda ti India, nga addaan kadagiti kaaduan a konsentrasion dagiti agsasao a mabirukan idiay Distrito ti Koraput ti Odisha ken Distrito ti Visakhapatnam ti Andhra Pradesh. Daytoy ket ammo a kas ti pagsasao a Gadaba, ngem daytoy ket maigiddiat manipud iti Dravidiano a pagsasao a Gadaba. Dagiti sabali pay a nagan para iti pagsasao a Bodo Gadaba ket mairaman ti Gadba, Gutop, Gudwa, Godwa, Gadwa, ken Boi Gadaba.
Pannakaidasig
Ti pagsasao a Gutob ket maitagikua iti subgrupo ti Abagatan a Munda ti sanga a Munda iti pamilia ti pagsasao nga Austroasiatiko. Daytoy ket kaasitgan a kabagian ti pagsasao a Bondo.
Pannakaiwarwaras
Ti Gutob ket naisasao iti ballasiw ti akin-abagatan a Odisha ken dagiti kadenna a distrito iti akin-amianan nga Andhra Pradesh, ken kaaduan a naikonsentrado iti paset ti Lamptaput, Distrito ti Koraput, akin-abagatan nga Odisha (Griffiths 2008:634). Kadagiti kaudian a siglo, dagiti agsasao iti Gutob ket immakarda pay kadagiti tanap ti Andhra Pradesh ket iti pay Distrito ti Rayagada, a mairaman iti asideg ti ili ti Majiguda (asideg iti Kalyansinghpur) nga ayan a pagtataenganda a kakuyog dagiti agsasao iti Dravidiano a Kondh.
Ireporta ti Ethnologue dagiti sumaganad a lokasion.
Panay, Capiz
Ti Panay ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Capiz iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Panay ket politikal a nabingbingay iti 42 a barbaranggay.
• Agbalo
• Agbanban
• Agojo
• Bagacay
• Bago Chiquito
• Bago Grande
• Bahit
• Bantique
• Bato
• Binangig
• Binantuan
• Bonga
• Butacal
• Cabugao Este
• Calapawan
• Calitan
• Candual
• Cogon
• Daga
• Ilamnay
• Jamul-awon
• Lat-asan
• Libon
• Linao
• Lomboy
• Lus-onan
• Magubilan
• Navitas
• Pawa
• Pili
• Poblacion Ilawod
• Poblacion Ilaya
• Poblacion Tabuc
• Talasa
• Tanza Norte
• Tanza Sur
• Tico
Concepcion, Misamis Occidental
Ti Concepcion ket maysa a maika-6 a klase nga ili ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Misamis Occidental iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Concepcion ket nabingbingay a politikal iti 18 a barbaranggay.
• Bagong Nayon
• Capule
• New Casul
• Guiban
• Laya-an
• Lingatongan
Alabat, Quezon
Dagiti baranggay
Ti Alabat ket nabingbingay a politikal iti 19 a barbaranggay.
Concepcion, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
• Maligubaan
Alabat, Quezon
Dagiti baranggay
• Angeles
Concepcion, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
• Mantukoy
Alabat, Quezon
Dagiti baranggay
• Bacong
Concepcion, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
• Marugang
• Poblacion
Alabat, Quezon
Dagiti baranggay
• Balungay
Concepcion, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
• Pogan
Alabat, Quezon
Dagiti baranggay
• Buenavista
Concepcion, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
• Small Potongan
• Soso-on
Alabat, Quezon
Dagiti baranggay
• Camagong
Concepcion, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
• Upper Dapitan
• Upper Dioyo
Alabat, Quezon
Dagiti baranggay
• Gordon
Concepcion, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
• Upper Potongan
Alabat, Quezon
Dagiti baranggay
• Pambilan Norte
Concepcion, Misamis Occidental
Dagiti baranggay
• Upper Salimpono
• Virayan
Alabat, Quezon
Dagiti baranggay
• Pambilan Sur
• Baranggay 1 (Poblacion)
• Baranggay 2 (Poblacion)
• Baranggay 3 (Poblacion)
• Baranggay 4 (Poblacion)
• Baranggay 5 (Poblacion)
• Villa Esperanza
• Villa Jesus Este
• Villa Jesus Weste
• Villa Norte
• Villa Victoria
Agutaya
Ti Agutaya ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Palawan iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Agutaya ket nabingbingay kadagiti 10 a barbaranggay.
• Algeciras
• Concepcion
• Diit
• Maracanao
• Matarawis
• Abagat (Pob.)
• Bangcal (Pob.)
• Cambian (Pob.)
• Villafria
• Villasol
Pilar, Capiz
Ti Pilar ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Capiz iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Pilar ket politikal a nabingbingay iti 24 a barbaranggay.
• Balogo
• Binaobawan
• Blasco
• Casanayan
• Cayus
• Dayhagan
• Dulangan
• Monteflor
• Natividad
• Olalo
• Poblacion
• Rosario
• San Antonio
• San Blas
• San Esteban
• San Fernando
• San Nicolas
• San Pedro
• San Ramon
• San Silvestre
• Sinamongan
• Santa Fe
• Tabun-acan
• Yating
Aborlan
Ti Aborlan ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Palawan iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Aborlan ket nabingbingay kadagiti 19 a barbaranggay.
• Aporawan
• Barake
• Cabigaan
• Iraan
• Isaub
• Jose Rizal
• Magbabadil
• Plaridel
• Ramon Magsaysay
• Sagpangan
• San Juan
• Tagpait
• Tigman
• Poblacion
• Culandanum
Sasao a Tai
Nagan
Kognado iti nagan a Tai (Thai, Dai, kdpy.) ket inus-usar dagiti agsasao kadagiti adu a sasao a Tai. Ti termino a Tai ket nasayaat itan a naitakder a kas ti henetiko a nagan iti Ingles. Iti librona a  The Tai-Kadai Languages tinunton ni Anthony Diller a dagiti ammona nga eskolar iti Lao ket saanda maayatan a ti Lao ket naikeddeng a kas maysa a pagsasao a Tai. Para kadagiti dadduma, ti Tailandes ket maikeddeng koma a kas maysa a kameng ti pamilia ti pagsasao a Lao. Maysa wenno ad-adu a karakter ti Taga-ugma nga Insik para iti ‘Lao’ ket mabalin a madakamat a mangsuporta para iti daytoy nga alternatibo nga apelasion. Adda dagiti dadduma nga eskolar a mairaman ni Benedict (1975), a nagus-usar idi iti Tailandes a mangibagbaga iti nawatwatiwat a (Tai) pannakaigrupo ken makakita kadagiti pannakaikeddeng a kas ti proto-Tailandes ken Austro-Thai kadagiti nasapsapa nga obra. Iti institusional a konteksto idiay Tailandia, ken sagpaminsan pay kadagiti sabali a lugar, sagpaminsan a ti Tai (ken ti pakaitunosanna a panangiletra iti eskritu a Tailandes, nga awanan iti kanungpalan a simbolo ti -y) ket naus-usar a mangibaga kadagiti karuay iti pamilia ti pagsasao a saan a naisasao idiay Tailandia wenno naisasao laeng idiay a kas resulta iti kaudian nga imigrasion. Iti daytoy a panagusar iti Tailandes ket saanto koman a maikeddeng a pagsasao a Tai. Iti sabali a panagkuna, da Gedney, Li ken dagiti dadduma pay ket kinaykayatda a tawagan ti pagalagadan a pagsasao ti Tailandia iti Siamese imbes a Tailandes, mabalin a kastoy daytoy tapno mapabassit ti pannakaiyallilaw iti Tailandes/Tai, a naipangangruna kadagiti agsasao iti Ingles a saan a komportable a mangaramid iti umuna a saan nga Ingles a saan a nainspirado nga awanan boses nga umuna nga uni ti Tai, nga iti ania man a pasamak ket mabalin nga artipisial nga aguni wenno saan unay a maawatan dagiti taga-ruar.
Aborlan
Dagiti baranggay
• Marikit
Sasao a Tai
Nagan
Segun kenni Michel Ferlus, dagiti etnonimo a Tai/Tailandes (wenno Tay/Thay/THai) ket mabalin a nagbalin manipud iti etimono a *k(ə)ri: 'parsua' babaen kadagiti sumaganad a kawar: kəri: > kəli: > kədi:/kədaj (-l- > -d- agbaliw kadagiti seskuisilaba ti panawen ken ti mabalin a diptongisasion ti -i: > -aj). Iti daytoy met ket balaiwan iti di:/daj (presilabiko a a trunkasion ken ti mabalin a diptongisasion -i: > -aj). Ken kalpasanna iti *dajA (Proto-Akin-abagatan a laud a Tai) > tʰajA2 (iti Siamese ken Lao) wenno > tajA2 (iti sabali a sasao nga Akin-abagatan a laud ken Tengnga a Tai babaen ni Li Fangkuei). To obra ni Michel Ferlus' a naibatay kadagiti simple nga alagaden ti panagbaliw ti ponetiko a makita iti Sinospero ken kaaduan nga inadal babaen ni William H. Baxter (1992).
Adu kadagiti pagsasao ket tinawtawagan iti Zhuang idiay Tsina ken Nung idiay Bietnam.
Pakasaritaan
thumb|350px|right|Mapa a mangipakpakita iti lingguistiko a puon ti pamilia a naituon iti heograpiko a mapa ti pannakaiwarwaras ti pamilia a Tai-Kadai. Mangipakita laeng daytoy a mapa ti sapasap a tabas ti migrasion kadagiti tribu nga agsasao iti Tai, ngem saan a dagiti naisangayan a rota, a mabalin nga agtikortikor iti igid dagiti karayan ken iti ngato kadagiti akinbaba a pagdalanan. thumb|Dagiti alpabeto ti Tai. Ti insasao ket naanus nga agsaksakay iti elepante. Madakdakamat iti kinapudno a ti Zhuang ken ti tattao a Tailandes ket addaanda iti agpada nga eksonimo para iti Bietnamis nga kɛɛuA1, Ni Jerold A. Edmondson iti Unibersidad ti Texas iti Arlington ket nangipagarup a pudno a ti panagsina a nagbaetan ti Zhuang (ti maysa a pagsasao a Tengnga a Tai) ken ti sasao nga Akin-abagatan a Tai ket napasamak iti saan a nasapsapa ngem ti pannakapundar ti Jiaozhi idiay Bietnam idi 112 BCE ngem saan a naladladaw ngem ti maika-5-maika-6 a siglo AD. Iti pannakaibatay kadagiti tuon dagiti binulod a balikas iti Insik iti Proto-Akin-abagatan a laud a Tai ken dagiti sabali pay a historikal nga ebidensia, isingasing ti Pittayawat Pittayaporn (2014) a ti pannakaiwarwaras ti Akin-abagatan a laud a Tai ket mabalin a nagrugi iti agarup a panawen ti pagbaetan ti maika-8 ken maika-10 a siglo AD.
Haudricourt (1956)
Iyunay-unay ni Haudricourt a ti pannakaidumduma ti Dioi (Zhuang) ken mangisingasing a mangaramid iti dua a waya a pannakaiduma a pagbaetan dagiti dua nga agsmang. Dagiti nagan ti pagsasao nga inus-usar iti kasisigud ti Haudricourt's (1956) ket isuda ti immuna a naited, ken sinaruno ti agdama nga ad-adu a naiwarwaras nga etnonimo kadagiti pangrikep.
Dagiti pannakaiduma ti grupo a Dioi nga inbagbaga babaen ni Haudricourt ket dagiti (i) ti maysa a pannakaitunos a pagbaetan ti r- iti Dioi ken ti lateral l- kadagiti sabali a sasao a Tai, (ii) dagiti managbaliw a pannakaiduma dagiti sistema ti bokal iti grupo a Dioi: kas ti 'ipus' ket addaan iti bokal nga /a/ iti maitutop a Tai, kas maisupadi iti /ə̄/ iti Bo-ai, /iə/ iti Tianzhou, ken /ɯə/ iti Tianzhou aken Wuming, ken (iii) ti kaawan, iti grupo a Dioi, dagiti aspirado a panagsardeng, a mabirukan kadagiti amin nga ayan ti maitutop a Tai.
Kas maiyaspin iti panangidasig ni Li Fang-kuei, ti panangidasig ni Haudricourt ket ket maidagup a mangikeddeng ti Akin-abagatan a Tai ken Tengnga a Tai ni Li a kas mangbukel iti maysa a subgrupo, a kabsatna ti Akin-abagatan a laud a Tai: dagiti talo a naudi a pagsasao itilistaan ni Haudricourt iti sasao a 'maitutop a Tai' ket ti Tho (Tày), Longzhou, ken Nung, nga idasig ni Li a kas 'Tengnga a Tai'.
Li (1977)
Biningbingay ni Li Fang-Kuei ti Tai kadagiti sanga ti Akin-amianan, Tengnga, ken Akin-abagatan a laud (Tailandes). Nupay kasta, saan nga agparang nga umiso a grupo ti Tengnga a Tai. Insingasing ni Li (1977) ti tallo a parte a pannakabongbingay ti Tai kadagiti tallo nga agkakabsat a sanga. Daytoy nga isbangan iti pannakaidasig ket nabayagen nga inawat a kas maysa pagalagadan iti pagobraan iti komparatibo a lingguistiko ti Tai.
Gedney (1989)
Inkeddeng ni Gedney (1989) ti Tengnga ken Akin-abagatan a laud a Tai a mangbukel iti maysa a subgrupo, a maysa a kabsat ti Akin-amianan a Tai. Daytoy a pannakaidasig ket maitunos iti Haudricourt (1956).
Luo (1997)
Idasig ni Luo Yongxian (1997:232) ti sasao a Tai a kas dagiti sumaganad, ken isingasingna ti maikapat a grupo a tinawtawagan iti Akin-amianan a laud a Tai a mangiraman ti Ahom, Shan, Dehong Dai, ken Khamti. Naikeddeng amin dagiti sanga nga agtunos iti tunggal maysa kaniada.
Overview
Idasig ni Pittayawat Pittayaporn (2009) ti sasao a Tai kadagiti rimpuok dagiti pagbibingayan nga inobasion (a no agmaymaysa, ket mabalin a mainaig iti ad-adu ngem maysa a sanga) (Pittayaporn 2009:298). Iti preliminario a sistema ti panangisasig ni Pittayaporn iti sasao a Tai, ti Tengnga a Tai ket naikeddeng a parapiletiko ken naisinsina kadagiti nadumaduma a sanga, a dagiti karuay ti Zhuang ti Chongzuo iti akin-abagatan alaud ti Guangxi ket isu ti kaaduan ti akin-uneg a dibersidad. Dagiti sanga ti Akin-abagatana laud a Tai ken Akin-amianan a Tai ket nabati a sibubukel a kas iti 1977 a sistema ti panankaidasig ni Li Fang-Kuei, ken dagiti dadduma a naited a kodigo ti ISO ti sasao nga Akin-abagatan a Zhuang ket naikeddengda a kas parapiletiko. Ti pannakaidasig ket kas dagiti sumaganad.
Naibatay ti Pagalagadan a Zhuang iti dialekto ti Shuangqiao (双桥), Distrito ti Wuming.
frame|center|Dagiti lugar a sinukimat iti Zhang (1999), naisubgrupo segon ti Pittayaporn (2009): N, M, I, C, B, F, H, L, P
Dagiti panagbaliw iti uni
Dagiti sumaganad a panagbaliw iti ponolohia ket mapasamak kadagiti subgrupo ti Q (Akin-abagatan a laud), N (Akin-amianan), B (Ningming), ken C (Chongzuo) (Pittayaporn 2009:300–301).
Iti pay maipatinayon, dagiti sumaganad a panagbaliw ket mapasamak kadagiti nadumaduma a nodo a pakaiturongan iti nodo Q.
Rekonstruksion
Ti Proto-Tai ket nakonstrukto manen manipud idi 1977 babaen ni Li Fang-Kuei ken babaen ni Pittayawat Pittayaporn idi 2009.
Ti Proto-Akin-abagatan a laud a Tai nakonstrukto manen idi 1977 babaen ni Li Fang-Kuei ken babaen ni Nanna L. Jonsson idi 1991.
Pannakaiyasping
Dita babaket ti komparatibo a tabla iti sasao a Tai.
Dagiti sistema ti panagsurat
thumb|right|600px|Grapiko a pakabuklan iti panagrang-ay dagiti sinuratan a Tai manipud iti perspektibo a Shan, kas naireporta iti libro iti Shan Script ni Sai Kam Mong Adu kadagiti sasao nga Akin-abagatan alaud a Tai ket nasuratda nga agusar kadagiti alpabeto a naiyaon iti Brahmis. Ti sasao a Zhuang ket tradisionalda a naisurat iti karkarakter nga Insik a tinawtawagan iti Sawndip, ken opisial itan anaisurat iti nairomanisado nga alpabeto, ngem ti tradisional a sistema ti panagsurat ket naus-usar pay laeng ita nga aldaw.
Panitan
Dagiti baranggay
Ti Panitan ket politikal a nabingbingay iti 26 a barbaranggay.
• Agbabadiang
• Agkilo
• Agloway
• Ambilay
• Bahit
• Balatucan
• Banga-an
• Cabugao
• Cabangahan
• Cadio
• Capagao
• Cogon
• Ensenagan
• Intampilan
• Poblacion Ilawod
Danaw Leonard
Ti Danaw Leonard ket bassit a nasadiwa a danum nga abut ti bulkan a danaw idiay Bantay Leonard (ammo pay a kas ti Leonard Kniaseff), ket maysa nga kompleks ti andesitiko-aginggana ti-dasitiko nga estratobulkan iti Kabambantayan ti Leonard a mabirukan iti 60 km nga amianan a daya ti Siudad ti Davao, Probinsia ti Davao del Norte, Filipinas.
Panitan
Dagiti baranggay
• Poblacion Ilaya
Danaw Leonard
Taudan
Ti bulkaniko nga aktibidad ket nangrugi idi 1.1 a tawtawen ti napalabas iti lugar ken dagiti serye dagiti simborio ti lava iti rehion a nangpalikmut ti danaw ket napartuat idi agarup a 290,000 a tawtawen ti napalabas. Maysa kadagiti kadakkelan kadagitoy a simborio ket narebba ken nangibati iti kaldera a napunno ti danum kalpasan kadagiti napalabas a panawen ken nangbaliw iti nasadiwa a danum a makapabael a mangsuporta iti biag. Dagiti solpatara a rimmuar iti abagatan a laud a ngarab ket nangipakpakita a ti uneg ti daytoy a danaw ket ti matmaturog nga aktibo a bulkan. Dagiti aktibo a solpatara, pumarola, ken dagiti napudot nga ubbog ket mabirukan pay iti termal a lugar ti Amacan-Gopod iti abagatan ti danaw. Ti termal a lugar ti Manat ket mabirukan iti amianan ti Danaw Leonard.
Panitan
Dagiti baranggay
• Salocon
Danaw Leonard
Dagiti singsingaen ken dagiti pangta
Ti igid ti danaw ket nakaro a nalan-akan a kas resulta dagiti aktibidad ti tao kadagiti akin-ngato a bakras iti taudan ti danum, a naisangsangayan kadagiti panagaramid ti kalsada, panagbalbaliw ti agrikultura ken panagtarikayo. Dagiti panangibelleng kadagiti rugit ti mina ket addaan iti dagus a nakaro nga impakto kadagiti rekurso ti danaw. Ti populasion ti buaya ti Filipinas (Crocodylus mindorensis) iti daytoy a danaw ket naisagmak gapu kadagiti agdama a nakaro a nga aktibidad ti tao; dagiti nangruna a pangta kadagiti sebbangan ket mapardasan gapu ti pannakalan-ak ti danaw, dagiti maiparparit a panaganup, dagiti rugit ti pestisidio ken dagiti pannakadadael ti natural a mulmula iti igid ti danaw.
Panitan
Dagiti baranggay
• Tabuc Norte
• Tabuc Sur
• Timpas
• Tincupon
• Tinigban
Kidapawan
Ti Siudad ti Kidapawan ket maysa a maika-3 a klase a klase a siudad ken isu ti kapitolio iti probinsia ken isu ti kapitolio iti Cotabato iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Siudad ti Kidapawan ket nabingbingay a politikal iti 40 a barbaranggay.
• Amazion
• Balindog
• Benoligan
• Berada
• Gayola
• Ginatilan
• Ilomavis
• Indangan
• Junction
• Kalaisan
• Katipunan
• Linangcob
• Luvimin
• Macabolig
• Malinan
• Marbel (Embac)
• Mateo
• Meochao
• Mua-an
Sapasap a relatibidad
thumb|Ti nasimulado a [[nagisit nga abut kadagiti 10 a masa ti solar a kas makita manipud ti kaadayo ti 600 kilometro nga adda ti Nagririmpuok a Bitbituen iti likudan.]] Ti sapasap a relatibidad, wenno ti sapasap a teoria ti relatibidad, ket isu ti heometriko a teoria ti grabitasion nga inpablaak babaen ni Albert Einstein idi 1916 ken ti agdana apanakaipalpalawagan iti grabitasion iti moderno a pisika. Ti sapasap a relatibidad ket isapsapna ti espesial a relatibidad ken ti linteg ti unibersal a grabitasion ni Newton, nga agit-ited ti naipagkaykaysa a panagipalpalawagan iti grabidad akas maysa tagikua ti heometiko ti limbang ken ti oras, wenno limbang nga oras. A naisangsangayan, ti panagkillo iti limbang nga oras ket dagus a mainaig iti enerhia ken momento ti ania man nga adda nga agdama a banag ken radiasion. Ti pannakaikabagian ket innaganan babaen dagiti Einstein nga ekuasion ti lugar, ti maysa a sistema dagiti sangkapaset laeng nga ekuasion.
Kidapawan
Dagiti baranggay
• New Bohol
• Onica
• Patadon (Patadon East)
• Perez
• Poblacion
• San Isidro
• San Roque
• Santo Niño
• Sikitan
• Singao
• Sudapin
• Sumbao
• Magsaysay
Pangasinan (panangilawlawag)
Ti Pangasinan ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Bill Gates
Ni William Henry Gates III, kaaduan nga ammo kas Bill Gates ti nangpundar, agdama a mangipangulo ken daulo a arkitekto ti sopwer ti  Microsoft Corporation, ti kadakkelan a kompania ti sopwer iti sangalubongan. Isu pay ti nangpundar iti Corbis, maysa a kompania ti pagilebbenan ti imahen a digital. segun iti magasin a Forbes, ni Gates ti kabaknangan a tao iti intero a lubong, addaan iti neto a pateg nga aganay a US$50 bilion, (nanipud Marso 2006).
Ebolusion
Ti Ebolusion ket ti ania man a panagbalbaliw iti ballasiw dagiti agsasaruno a kaputotan iti tinawtawid a panakaisdasig dagiti biolohiko a populasion. Ti ebolusionario a yaaddang ket nakaited ti pannakparsua ti dibersidad kadagiti agpang iti biolohiko nga organisasion, a mairaman dagiti sebbangan, agmaymaysa nga organismo ken molekula a kas ti DNA ken dagiti protina.
Ti Biag iti Daga ket nagtaud ken nagbalbaliw manipud iti maysa a sangalubongan a sapasap a tinaudan idi agarup a 3.7 bilion a tawtawen. Ti panagulit a espesiasion ken ti pagkaadaywan iti biag ket mabalin a naamammoan manipud iti nagbibingayan nga agasmang iti biokimiko ken and morpolihika a pakailiddingan, wenno babaen ti nagbibingayn a DNA a nagsasarunuan. Dagitoy a homologo  a pakailiddingan ken dagiti nagsasarunuan ket agpapada kadagiti sebbangan a nakibinningay itay nabiit a sappasap a tinaudan, ken mabalin a mausar daytoy ti panagpabaro dagiti ebolusionario a pakasaritaan, a panagusar kadagiti adda tattan a sebbangan ken ti nairehistro a posil. Dagiti adda tattan a tabas iti biodibersidad ket sinukog dagitoy babaen ti espesiasion ken babaen ti panagawan.
Ni Charles Darwin ket isu idi ti immuna a nangannurot ti maysa a sientipiko a suppiat para iti teoria iti ebolusion babaen ti kaibuksilan iti masna a panagpili. Ti ebolusion babaen ti masna a panagpili ket maysa a yaaddang a naala manipud iti tallo a kinapudno a maipanggep kadagiti populasion: 1) ad-adu dagiti maiyanak ngem dagitanto agbiag, 2) dagiti pakailiddingan ket naidumaduma kadagiti agmaymaysa, a pagturongan dagiti sabsabali a grado panagbiag ken panagpartuat, ken 3) dagiti paggidditan ti pakailiddingan ket tinawtawid. Isu a, no dagiti kameng iti maysa a populasion ket matay dagitoy ket sukatan babaen ti annak dagiti nagannak a nasaysayaat ti iruruam ti panagbiag ken panagpartuat iti enbironmento a  nagtaudan ti masna a panagpilian. Daytoy a yaaddang ket agpartuat ken agpreserba kadagiti pakailiddingan a a kasla maibagay para iti karebbengan a papel nga aramidenda. Ti masna a panagpili ket isu laeng ti ammo a gapu iti pannakaruam, ngem saan a daytoy laeng ti gapu iti ebolusion. Adda pay dagiti, saan a naruam a gapu iti ebolusion a mairaman ti panagbalbaliw kenhenetiko a daluson.
Idi nasapa a maika-20 a siglo, dagiti henetiko ket naitiptipon iti teoria iti ebolusion ni Darwin babaen ti masna a panagpili babaen ti displina dagiti henetiko ti populasion. Ti kinapangruna ti masna a panagpili a kas gapuanan iti ebolusion ket nawawat idi kadagiti sangsanga iti biolohia. Santo maysa, dagiti sigud a kapanunotan a maipapan iti ebolusion, a kas ti ortohenesis ken "progreso" ket nagbalin a daanen. Dagiti sientista ket agtultuloyda ti panagadal kadagiti nadumaduma nga agpang iti ebolusion babaen ti panagporma ken panagsubok kadagiti hipotesis, nga agipakpatakder kadagiti sientipiko a teoria, nga agus-usar iti dato sti panagpalpaliiw, ken panagaramid kadagiti eksperimento iti pagtaengan ken ti laboratorio. Dagiti biologo ket umannurotda a ti tinaudan nga adda dagiti panagbalbaliw ket maysa kadagiti kapudnoan a naipatakderan a kinapudno iti siensia. Dagiti naduktalan iti ebolusionario a biolohia ket nakaaramid kadagiti nangruna a nagbanagan a saan laeng kadagiti tinawtawid a sanga iti biolohia, ngen dagiti pay dadduma a disiplina ti akademia (a kas ti, antropolohia ken sikolohia) ken iti pay sapasap a kagimongan.
Pakasaritaan ti ebolusionario a kapanunotan
Ti singasing a ti maysa a kita ti ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti maysa nga ayup iti sabali a kita ket naggapu kadagiti immuna a sakbay ti Sokratiko a Griego a pilosopo, a kas ni Anaksimandro ken Empedokles. No maigiddiat kadagitoy a materialistiko a kapanunotan, noni Aristoteles ket naawatanna nga amin a masna a banbanag, a saan laeng a dagiti sibibiag a banbanag, a kas saan a perpekto a kinaagpayso kadagiti sabsabali nga agtagtaginayona  masna a posibilidad, a naam-ammuan a kas ti "porporma", "kapanunotan", wenno (iti Latin a panagipatarus) "sebbangan". Daytoy ket paset ti bukodna a teleolohiko a pannakaawat iti katutubo nga amin a banbanag ket adda dagiti naisangayan a papel iti panagay-ayam iti maysa a nailangitan a kosmiko nga urnos. Dagiti pannakadumaduma iti daytoy a kapanunotan ket nagbalin a pagalagadan kadagiti panakaawat iti Tengnga a Panpanawen, ken naitipon dagitoy iti Kristiano a panagadal, ngem ni Aristoteles ket saan a nangitonton a dagiti agpayso a kita dagiti ayup ket maipada iti tunggal maysa nga adda ti agpayso a metapisikal a porma, ken naisangsangayan a nagited kadagiti kas pagarigan no kasano ti irurumsua dagiti baro a kita ti sibibiag a banbanag.
Idi maika-17 a siglo ti baro a pamayan iti moderno a siensia ket linikudanda ti pamay-an ni Aristoteles, ken nagbirukda kadagitipanagilawlawag iti masna a penomena iti termino dagiti linteg iti katutubo a dagitoy ket agpapada kadagiti amin a makitkita a banbanag, ken saanda a nasapulan anga agipagarup kadagiti ania man nga agnanayon a masna a kategoria, wenno ania man a nainlangitan a kosmiko nga urnos. Ngem daytoy baro a pamay-an ket nabuntog nakaramut kadagiti biolohiko a siensia, a dagitoy ket ti naudi a lugar iti konsepto iti agnaynayon a masna a kitkita. Ni John Ray ket nagusar kadagiti sigud nga ad-adu a sapasap a termino para kadagiti agnanayon a masna a kitkita, a "sebbangan", a mangidangep kadagiti kita ti ayup ken mula, ngen saan a kasla ni Aristoteles, isu ket nainget a nanginagan iti tunggal maysa a kita iti sibibiag a banag a kas dagiti sebbangan, ken nagipaltiing a ti tunggal maysa a sebbangan ket mabalin a maipalpalawag babaen kadagiti langa a rumsua kaniada iti tunggal maysa a kaputotan. Dagitoy a sebbangan ket dinaremdem babaen ti Dios, ngem agipakpakita kadagiti paggiddiatan a gapuanan baben dagiti lokal a kasasaad. Ti biolohiko a pannakaidasig ket inpakaammo babaen ni Carolus Linnaeus idi 1735 nga isu ket pinanunutna pay a dagiti sebbangan a kas agnanayon babaen ti nainlangitan a plano.
thumb|left|Idi 1842 ni [[Charles Darwin ket nagsurat ti immuna a panangiladawan ti nagbalinan ti Iti Punganay dagiti Sebbangan. ]] Dagiti dadduma a naturalista iti daytoy a panawen ket nagipagpagarupda iti ebolusionario a panagbalbaliw dagiti sebbangan kadagiti napalabas a panawen segun kadagiti masna a linteg. Insurat ni Maupertuis idi 1751 dagiti masna a panagbalbaliw a napasamak iti lasud ti reproduksion ken nagur-urnong kadagiti adu a kaputotan tapno agpataud kadagiti adu a sebbangan. Ni Buffon ket nangisingasing a dagiti sebbangan ket mabalinda nga agbaliw kadagiti sabali nga organismo, ken ni Erasmus Darwin ket nangisingasing nga amin a nabara ti darana nga ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti agmaymaysa a mikro-organismo (wenno "pilamento"). Ti immuna a napno nga ebolusionario a plano idi ket ti teoria ti "transmutasion" idi 1809 ni Lamarck a nagpanpanunot ti kellaat a kaputotan a nagtultuloy a nagpatpataud kadagiti simple a porma iti biag ken nangparang-ay ti nalatlatak a kinarikut kadagiti paralelo a tinaudan nga adda iti maysa a tinawidan a progresibo a tendensia, ken iti dayta a lokal nga agpang dagitoy a tinaudan ket nangampon ti enbironmento babaen ti panagtawid kadagiti panagbalbaliw a gapuanan babaen ti panagusar wenno saan a panagusar kadagiti nagannak. (Ti naud-udi a proseso ket kanungpalan a tinawagan ti Lamarckismo.)  Dagitoy a kapanunotan pinabasbasol babaen ti dagiti sigud a kas panagipagpagarup ken agkuran ti emperiko a suporta. Naisangsangayan idi daytoy ni Georges Cuvier a nagiyunayunay a dagiti sebbangan ket saan nga agkakabagian ken natalinaay, dagiti panagpapadada ket mangipakpakita ti nainlangitan a daremdem para kadagiti kammasapulan nga annong. Iti agdama, dagiti kapanunotan ni Ray iti managayta a daremdem ket naparang-ayen babaen ni William Paley iti maysa a natural a teolohia a nagisingasing kadagiti narikut a panagampon a kas ebidensia iti nainlangitan a daremdem, ken dinaydayawan idi Charles Darwin.
Ti kritikal a panagsina manipud iti konsepto dagiti natalinaay a sebbangan iti bilolohia ket nangrugi iti teoria ti ebolusion babaen ti masna a panagpili, nga inannurotan babaen ni Charles Darwin. Gapu ti impluensia babaen ti Maysa a Salaysay iti Pamunganayan ti Populasion babaen ni Thomas Robert Malthus, inbagbaga ni Darwin a ti idadakkel ti populasion ket pakaituronganto iti maysa a "salisal ti kaadda" a dagiti nasayaat a panagdudumaan ken agballigi ken dagiti dadduma ket mapaay. Iti tunggal maysa a kaputotan, adu kadagiti putot ti saan nga agbiag iti tawen ti reproduksion gapu kadagiti limitado a rekurso. Daytoy ket mabalin nga isu ti nangipalawag ti dibersidad dagiti ayuop ken mulmula manipud iti sapasap a tinaudan babaen ti panagobra dagiti masna a linteg nga isu met laeng para kadagiti amin a kita ti parsua. Ni Darwin ket nagparparana-ay idi ti teoriana iti "masna a panagpili" manipud idi 1838 ken ti masakbayan aginggana idi ni Alfred Russel Wallace ket nangipatulod kaniana ti agpadpada met laeng a teoria idi 1858. Dagitoy dua lalaki ket inpresentada dagiti nailasin a pappapel idiay Linneo a Kagimongan ti Londres. Idi gibus ti 1859, ti pablaak ni Darwin iti Iti Tinaudan dagiti Sebbangan ket nasayaat a nangipalawag ti masna a pangpili ken iti waya a nakaiturongan ti immad-adu a panagawat ti Darwinio nga ebolusion. Inpakat ni Thomas Henry Huxley dagiti kapanunotan ni Darwin iti tattao, nagus-usar ti paleontolohia ken komparatibo nga anatomia tapno makaited ti napigsa nga ebidensia a ti tattao ken dagiti bakes ket nagbibingayda kadagiti sapasap a tinaudan. Adda dagiti dadduma a nadisturbo babaen ti daytoy gapu ta daytoy ket nangibagbaga a ti tattao ket awan ti naisangayan a lugar iti uniberso.
Dagiti apag-isu a mekanismo iti tawidan ti reproduktibo ken ti taudan dagiti baro a kababalin ket nagtultuloy a misterio. Iti pannakaipan ti daytoy a patingga, nagparang-ay ni Darwin kadagiti probisional a teoriana iti pangenesis. Idi 1865 ni Gregor Mendel ket nangireporta a dagiti kababalin ket tinawtawid iti maipadto pamay-an babaen ti nawaya pagpilian ken panaglalasin dagiti elemento (kanungpalan a naam-ammuan iti gen). Dagiti linteg ni Mendel iti panagtawid ket kanungpalan a nangsukat kadagiti kaaduan a teoria ti pangenesis ni Darwin. Ni August Weismann ket nagaramid ti nagruna a panagilasin a baetan ti dagiti selula ti mikrobio (kassit ken dagiti itlog) ken dagiti somatiko a selula iti bagi, nagipakpakita a ti tawidan ket lumabas babaen ti laeng ti linia ti mikrobio. Insilpo ni Hugo de Vries ti teoria ti pangenes ni Darwin iti teoria ti ti panagilasin ti selula ti mikrobio/soma ni Weismann ken nangisingasing a ti pangenesis ni Darwin ket naikapet dagitoy kadagiti tengnga ti selula ken no iyebkas mabalin a dagitoy ket umalisda iti sitoplasma tapno baliwanda ti estruktura dagiti selula. Ni De Vries ket maysa pay kadagiti nagsuksukimat a nagpadayeg kadagiti obra ni Mendel, a namatmati a dagiti Mendelio a kababalin ken maipada kadagiti maiyakar a matawid a pagdumadumaan a kakuyog ti linia ti mikrobio. Tapno maipalawag dagiti tinaudan ti pagdumadumaan, ni De Vries ket nagparang-ay ti teoria ti mutasion a nakaiturongan ti temporario a panagriringgor dagiti namatmati ti ebolusion ni Darwin ken dagiti biometriko a kimmuyog kenni de Vries. Idi sikko ti maika-20 a siglo, dagidi pionero iti pagobraan ti populasion dagiti henetiko, a kas ni J.B.S. Haldane, Sewall Wright, ken ni Ronald Fisher, ket nangipatakderda kadagiti pundasion ti ebolusion kadagiti adu ti estadistiko a pilosopia. Ti saan a pudno a kontradiksion a baetan ti teoria ni Darwin, dagiti henetiko a mutasion, ken ti Mendelio a tawidan ket naitunos.
Idi tawtawen ti 1920 ken tawtawen ti 1930 ti sintesis ti moderno nga ebolusion ket nangikapet ti masna a panagpili, teoria ti mutasion, ken ti Mendelio a tawidan iti nagkaykaysa a teoria a sapasap a maipakat iti ania man a sanga ti biolohia. Ti moderno a sintesis ket nakabael a nangipalawag dagiti tabas a napalpaliiw kadagiti amin a sebbangan kadagiti populasion, babaen dagiti pagdalisatan a posil iti palaeontolohia, ken uray dagiti narikut a mekanismo ti selula iti maparang-ay a biolohia. Ti pannakaipablaak ti estruktura ti DNA babaen ni James Watson ken ni Francis Crick idi 1953 ken nangipakita ti pisikal a batayan para iti tawidan. Ti Molekular a biolohia ket nangpasayaat ti panagawattayo ti pannakaikabagian a baetan ti henotipo ken penotipo. Naramid par dagiti panagpasayaat iti pilohenetika a sistemika, a mangimapa dagiti panagdaliasat a kababalin iti komparatibo ket masubokan a batayan babaen ti pannakaipablaak ti panagusar dagiti ebolusionario a puon. Idi 1973, ti ebolusionario a biologo a ni Theodosius Dobzhansky ket sinuratna ti "awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion", gapu ta daytoy ket nangiyeg ti pannakaipalawag kadagiti pannakaikabagian dagiti immuna nagsisina a kinapudno itimasna a pakasaritaan iti maysa a nasayaat a maawatan a pannakaipalpalawag ti bagi ti pannakaammo a mangipalawag ken mangipadto kadagiti adu a mapaliiw a kinapudno a maipanggep iti biag iti daytoy a planeta.
Manipud idi, ti moderno a sintesis ket immad-adun a napasayaat tapno mangipalawag ti biolohiko a penomena kadagiti amin a napno ken panangitipon a gatad ti biolohiko a pagsasarunuan, manipud kadagiti gene aginggana kadagiti sebbangan. Daytoy a pagpaatiddog ket tinawtawagan iti "eco-evo-devo".
Termodinamika
Ti termodinamika ket sanga ti masna a siensia a maipanggep iti pudot ken temperatura ken ti pannakaikabagianda iti enerhia ken obra. Daytoy ket mangipalawag kadagiti karuay ti makroskopiko, a kas ti akin-uneg nga enerhia, entropia, ken presion, a sangkapaset a mangipalawag ti bagi ti banag wenno radiasion. Mangibagbaga daytoy a ti panagkukua kadagiti a karuay ket suheto dagiti kadawyan a lapped, a sapasap kadagiti amin a materiales, ken saan a dagiti peluliar a tagikua dagiti pekuliar a materiales. Dagitoy a kadawyan a lapped ket maiyebkas kadagiti uppat a linteg ti termodinamika. Ti termodinamika ket mangipalawag ti kaaduan a panagkukua iti bagi, saan a dagiti mikroskopiko a panagkukua dagiti adu a bilang dagiti mikroskopiko a kosntituentena, a kas dagiti molekula. Dagiti lintegna ket naipalpalawag babaen ti estatistikal a mekanika, iti termino dagiti mikroskopiko a konstituente.
Ti termodinamika ket maipakat kadaiti adu a karuay dagiti topiko iti siensia ken inhenieria.
Adu pay a mabasbasa
Dagiti sumaganad a titulo ket ad-adu a teknikal:
Papa Ponciano
Ni Papa Ponciano ket isu timaikasangapulo ket walo a Papa ken nagturay manipud idi 21 Hulio 230 aginggana idi 28 Septiembre 235 CE. Isu ti immuna a papa a nagikkat.
Papa Antero
Ni Santo Papa Antero ket isu ti Papa manipud idi 21 Nobiembre 235 aginggana idi 3 Enero 236. Isu ti nangsukat kenni Papa Ponciano, a naideporta manipud idiay Roma idiay Sardinia (a kaduana ni kontrapapa Hipolito).
Pagsasao a Musak
Ti pagsasao a Musak, wenno Aisi, ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.
Amianan a Renania-Wespalia
Ti Amianan a Renania-Wespalia (Nordrhein-Westfalen ) ket isu ti kaaduan ti populasion nga estado ti Alemania, nga adda iti uppat kadagiti sangapulo a kadakkelan a siudad ti pagiliansan. Daytoy nga estado ket naporma idi 1946 a kas ti panagtitpon ti akin amianan a Renania ken Wespalia,a dagitoy dua ket paset idi ti Prusia. Ti kapitoliona ket ti Düsseldorf; ti kadakkelan a siudadna ket ti Cologne. Ti estado ket agdama nga iturturayan babaen ti gunglo dagiti Sosial a Demokratiko ken dagiti Berde.