cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pagsasao a Zazaki
Ti Zazaki, makunkuna pay a Zaza, Kirmanjki, Kirdki ken Dimli, ket maysa a pagsasao nga Indo-Europeano ken kangrunaan a maisasao idiay akindaya a Turkia. Ti pagsasao ket paset ti amianan a laud a grupo ti Irani a paset ti pamilia ti Indo-Europeano, ken tagikua ti Zaza-Gorani ken grupo ti dialekto a Kaspio. Ti Zazaki ket makibingay kadagiti adu a langa, estruktura, ken bokabulario iti Gorani. Ti Zazaki ket adda pay dagiti pannakaipadana iti Talyshi ken dagiti dadduma a pagsasao a Kaspio. Segun ti Ethnologue (ania dagiti siudad [Paul 1998] ), ti bilang dagiti agsasao ket adda iti baetan ti 1.5 ken 2.5 a riwriw (mairaman dagiti dialekto). Segun ti Nevins, ti bilang dagiti agsasao ti Zazaki ket adda iti baetan ti 2 ken 4 a riwriw.
Dagiti nota
Pagsasao a Laven
Dagiti karuay ti Laven ket naisalaysayan nga inpalawag babaen da Therapan L-Thongkum jen Paul Sidwell (2003).
Saturno
Ti Saturno ti maika-6 a planeta iti sistema a solar.
Papa Bonifacio IX
Ni Papa Bonifacio IX (c. 1350 – 1 Oktubre1404), naipasngay a kas ni Piero Tomacelli, ket isu idi ti maikadua a Romano a Papa ti Lumaud a panaggudua, manipud idi 2 Nobiembre 1389 aginggana idi pimmusay. Idi daytoy a las-ud ti panawen dagiti kontrapapa a ni Clemente VII ken ni Benedicto XIII ket nagtultuloyda a nagtengtengngel ti korte a kas opapa idiay Avignon babaen ti panagsalaknib ti Pranses a monarkia. Isu ti naudi a Papa a nagnagan ti Bonifacio.
F. Murray Abraham
Ni F. Murray Abraham (naiyanaka kas ni Murray Abraham; ) ket maysa nga Amerikano nga aktor. Isu ket nagbalin a popular kadagiti tawen ti 1980 kalpasan ti panangabakna ti Kalaingan nga Aktor para iti papelna a kas ni Antonio Salieri iti Amadeus (1984). Isu ket nagparang pay kadagiti adu a papel, kas bida ken mangsuporta, kadagiti pelikula a kas ti All the President's Men (1976), Scarface (1983), The Name of the Rose (1986), Last Action Hero (1993), Star Trek: Insurrection (1998), Finding Forrester (2000), Inside Llewyn Davis (2013) ken ti The Grand Budapest Hotel (2014).
Urbiztondo
Ti Urbiztondo ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Pangasinan iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Urbiztondo ket nabingbingay a politikal kadagiti 21 a barbaranggay.
• Angatel
• Balangay
• Batangcaoa
• Baug
• Bayaoas
• Bituag
• Camambugan
• Dalangiring
• Duplac
• Galarin
• Malaca
• Malibong
• Pasibi East
• Pasibi West
• Pisuac
• Poblacion
• Real
• Salavante
• Sawat
Milaor
Ti Milaor ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Camarines Sur iti Filipinas.
Dagiti baranggay
• Amparado (Poblacion)
• Balagbag
• Borongborongan
• Cabugao
• Capucnasan
• Dalipay
• Del Rosario (Poblacion)
• Flordeliz
• Lipot
• Mayaopayawan
• Maycatmon
• Maydaso
• San Jose (Poblacion)
• San Miguel (Poblacion)
• San Roque (Poblacion)
• San Vicente (Poblacion)
• Santo Domingo (Poblacion)
Bulkan Taal
Ti Bulkan Taal ket maysa a kompleks a bulkan a mabirukan idiay isla ti Luzon idiay Filipinas. Dagiti naipakasaritaan a panagpussuak ket kaaduan a naipatengnga idiay Isla ti Bulkan, ti isla idiay asideg ti tengnga ti Danaw Taal. Ti danaw ket punuenna bassit ti Taal Caldera, a naporma babaen kadagiti napigsa a prehistoriko a panagpussuak idi baetan ti 140,000 aginggana idi 5,380 BP. No makitkita manipud idiay Bakras ti Tagaytay, ti Bulkan Taal ken ti Danaw ket mangipakita ti maysa kadagiti nainladawan ken napintas a pakaimatangan idiay Filipinas. Daytoy ket mabirukan iti agarup a iti abagatan ti kapitolio iti pagilian, ti siudad ti Manila.
Ti bulkan ket adda dagiti adu a naranggas a panagpussuak a nagtaudan kadagiti panakapukaw ti biag iti isla ken dagiti nataengan a lugar a nagpalpalikmut iti danawe, nga adda dagiti natay a nakarkulo ti agarup a 5,000 aginggana ti 6,000. Gapu ti kaasidegna kadagiti nataengan a luglugar ken ti napalpalabas a panagpuspusuakna, ti bulkan ket naidutok a kas Dekada a bulkan, a maikanada nga ad-adalen tapno mapawilan dagiti masakbayan a masna a didigra. Daytoy ket maysa kadagiti aktibo a bulbulkan idiay Filipinas ken paset ti singsing ti apuy ti Pasipiko.
Heograpia
Ti Bulkan Taal ken ti Danaw ket sibubukel dagitoy a mabirukan idiay probinsia ti Batangas. Ti akin amianan a gudua ti Isla ti Bulkan ket adda iti katurayan iti aplaya ti danaw nga ili iti Talisay, ken ti akin abagatan a gudua ket iti San Nicolas. Dagiti dadduma pay nga ili a mangpalpalikmut ti Danaw Taal ket mairaman ti Tanauan, Talisay, Laurel, Agoncillo, Santa Teresita, Alitagtag, Cuenca, Lipa, Balete ken Mataasnakahoy.
Ti permanente a panagtaeng iti isla ket ket iparparit babaen ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia wenno PHIVOLCS, a nagirangrangarang a ti sibubukel nga Isla ti Bulkan ket nakaro a nariesgo a lugar ken maysa a a permanente a Makadangran a Sona (PDZ). Urayno adda dagiti panagbalballaag, dagiti napanglaw a pamilia ket agtataengda iti isla, a nagipegpeggad kadagiti biagda, a mangmangged ti panagbiag babaen ti panagkalap ken panagtaltalon kadagiti apit manipu ti nalames a daga ti bulkan.
Konserbatismo
Ti konserbatismo (conservare, "ti mangtaginayon") ket maysa a politikal ken sosial a pilosopia a mangiragpat ti panagtaginayon kadagiti tradisional a sosial a a patakder. Ti tao a sumursurot kadagiti pilosopia ti konserbatismo ket naibagbaga a kas maysa a traditionalista wenno konserbatibo.
Adda dagiti konserbatibo nga agsuksukisok a mangpreserba ti banbanay ti kina-agdama, a mangiyunay-unay ti katalinaay ken panagtultuloy, bayat a dagiti dadduma ket suppiatenda ti modernismo ken agsuksukisok ti panagsubli "ti pamay-an ti banbanag idi". Ti immuna anaipatakder a panagusar ti daytoy a termino iti politikal a kontesto ket babaen ni François-René de Chateaubriand idi 1819, kalpasan ti Pranses a Rebolusion. Ti termino, a naipakasaritaan a mainanig iti kanawan a payak ti politika, ket naus-usar idia a mangipalpalawag kadagiti nalawa a sakup ti panirigan.
Ni Edmund Burke, ti maysa nga Anglo-Irlandes a politiko a nagserbi idiay Britaniko a Kamara ti Commons ken simmuppiat ti Pranses a Rebolusion, ket isu ti naipammadayawan a kas maysa kadagiti nangbangon ti konserbatismo idiay Gran Britania. Segun kenni Hailsham, ti dati a mangipangulo ti Partido Konserbatibo ti Britaniko, "Ti konserbatibo ket saan a ti pilosopia ngem daytoy ket kas maysa a wagas, ti agkankanayon a puersa, nga agtigtignay ti awan panawenna a pamay-an iti panagrang-ay ti nawaya kagimongan, ken mangipadpada ti nauneg ken permanente a kammasapulan ti kasasaad ti tao."
Pamilia
Iti kontesto iti tao, ti pamilia (manipud ti familia) ket maysa a grupo iti tattao a maikappo iti konsanguinidad, apinidad, wenno kumadduan a panagtaeng. Iti kaaduan kadagiti kagimongan daytoy ti kangrunaan a patakder para iti pannakipulapol dagiti ubbing. Dagiti antropologo ket kaaduanda a mangidasig ti organisasion ti pamilia a kas matrilokal (maysa nga ina ken dagiti annakna); mainaig ti (asawa alalaki, ti asawana, ken annakna; makunkunapay a nuklear a pamilia); ken konsanguinidad (a tinawtawagan pay ti naipaatiddog a pamilia) a dagiti nagannak ket annakda ket agkakadduada nga agtataeng kadagiti dadduma a kameng iti pamilia timaysa a nagannak.
William Hurt
Ni William McChord Hurt (Marso 20, 1950 – Marso 13, 2022) ket maysa nga Amerikano nga aktor ti entablado ken pelikula. Nagadal isuna iti panagarte idiay Juilliard School ken nangrugi a nagarte iti entablado kadagiti tawen ti 1970. Nangrugi iti pelikula ni Hurt a kas ti nariro a sientista iti piksion-siensia iti Altered States (1980).
Pakistan
Ti teritorio ti moderno a Pakistan ket taengan id dagiti nadumaduma a taga-ugma kultura, mairaman ti Neolitiko a Mehrgarh ken ti Gambang a Panawen ti Sibilisasion ti Indus a Ginget, ken nakapan daoty kadagiti panagparmek wenno panangitaeng babaen dagiti Hindu, Persiano, Indo-Griego, Islamiko, Turko-Mongol, Apgani ken Sikh. Ti lugar ket tinurayan idi dagiti nadumaduma nga imperio ken dagiti dinastia, a mairaman ti Indiano a Maurya nga Imperio, ti Persiano anga Akueminida nga Imperio, ti Arabo nga Umayyad a Kalipato, ti Mongol nga Imperio, ti Mughal nga Imperio, ti Durrani nga Imperio, ti Sikh nga Imperio ken ti Britaniko nga Imperio. Gapu ti nagbanagan ti Tignay ti Pakistan nga indauloan babaen ni Muhammad Ali Jinnah ken ti salisal para iti pannakawaya ti India, ti Pakistan ket napartuat idi 1947 a kas maysa a nawaya pagilian para kadagiti Muslim manipud kadagiti rehion iti daya ken laud ti India nga adda idiay dagiti kaaduan a Muslim. Iti immununa daytoy idi ket maysa a dominion, ti Pakistan ket nangampon ti maysa a baro a batay-linteg idi 1956, ken nagbalin daytoy nga Islamiko a republika. Ti sibil a gubat idi 1971 ket nagbanagan ti pannakisina ti Daya a Pakistan a kas baro a pagilian ti Banglades.
Picong
Dagiti baranggay
Ti Picong ket nabingbingay a politikal kadagiti 19 a barbaranggay.
Pakistan
Ti Pakistan ket maysa a pederal a parliamentario a republika a buklen dagiti uppat a probinsia ken uppat a pederal a teritorio. Daytoy ket maysa a naindaumaduma ti etniko ken linguistiko a pagilian, nga adda ti kapada a pannakaidumduma iti bukodna a heograpia ken dagiti naatap a niag. Ti Pakistan ket maysa a rehional ken tengnga abileg, Ti Pakistan ket addan ti maikapito a kadakkelan nga agtaktakder a pursa armada iti lubong ken maysa pay a nuklear a bileg ken isu pay ket maysa a nairangarang a estado addan ti nuklear nga armas, nga isulaeng ti pagilian iti Muslim a lubong, ken ti maikadua idiay Abagatan nga Asia, nga addaan iti daytoy a saad. Daytoy ket addan ti maysa a semi-industrialisado nga ekonomia nga isu daytoy ti maika-27 a kadakkelan iti lubong iti termino ti bileg a panaggatang ken maika-47 a kadakkelan iti termino ti nominal a GDP.
Picong
Dagiti baranggay
• Bara-as
• Durian
• Ilian
• Liangan (Pob.)
• Maganding
• Maladi
• Mapantao
• Miculabo
• Pindolonan
• Punong
• Ramitan
Gubat
Ti gubat ket maysa a naurnos ken kankanayon a napaut a suppiat nga inar-aramid babaen ti estado ken/wenno dagiti awan estado nga agtigtignay. Daytoy ket nailaslasin babaen ti nakaro a ranggas, sosial a panagsinga, panagsagsagaba ti tao, ken panagdadel ti ekonomia. Ti gubat ket nasken a maawatan a kas maysa a pudno, naikaskaso ken nawatiwat a naarmasan a suppiat a baetan dagiti pilitikal a komunidad, ken isunga naipalpalawag a kas maysa aporma iti politikal a ranggas wenno panangibaetan. Dagiti agasmang a pamay-an nga inus-usar babaen dagiti grupo tapno makapanda a makigubat ket nakunkuna a pannakigubatan. Ti kaawan ti gubat ket kadawyan a nakunknuna iti kappia.
Picong
Dagiti baranggay
• Torogan
• Tual
• Tuca
• Ubanoban
• Anas
Châteauneuf-les-Martigues
Ti Châteauneuf-les-Martigues ket maysa a komuna iti Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatan a Pransia.
Klima
Ti tabla dita baba ket mangipakpakita kadagiti temperatura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971-2000 :
Picong
Dagiti baranggay
• Mimbalawag
Pagsasao a Juk
Ti pagsasao a Juk (ammo pay a kas Suai, Souei) ket ti pagsasao a Mon–Khmer ti sanga a Bahnariko a naisasao idiay Probinsia ti Sekong, Laos. Segun kenni Sidwell (2003), mabalin daytoy idi a dialekto ti Jru' a nagbalbaliw babaen ti pannakaisina babaen ti migrasion.
Naduktalan ti pagsasao a Juk babaen ni Therapan L-Thongkum ti Tailandes a lingguista. Agtataeng dagiti agsasao iti Juk idiay purok ti Ban Nyôkthông (Gnôkthông), a mabirukan iti agarup a 12 km iti amianan ti Ban Kafe. Daytoy ket mabirukan iti tennga ti pagbaetan dagiti ili ti Tateng ken Sekong.
Agong
thumb|250px|right|Ti agong ti [[aso.]]
Iti anatomia, ti agong ket isu ti rumrumtong kadagiti bertebrata a mangibalay kadagiti papangesan, wenno papangresan a mangala ken mamngiparuar ti angin para iti respirasion a kakuyogna ti ngiwat. Ti likudan ti agong ket dagiti olfactory mucosa ken ti senos. Ti likudan ti nasal fossa, ti angin ket lumabas babaen ti paringe, a nakibinningayan ti sistema ti pangalpaan, ken mapan kadagiti amin a paset ti sistema ti panaganges. Kadagiti tao, ti agong ket sentro a mabirukan iti rupa; iti kaaduan kadagiti mamalia, daytoy ket adda iti akin-ngato nga ungto ti subsob.
Ho Jong-suk
Kameng isuna idi ti Singanhoe, Geunwoohoe ken ti Partido Komunista ti Korea ken maysa pay a nasapa a Koreana nga aktibista iti karbengan ti babbai.
Biag
Kadagiti nasapa panawenna, napan ni Ho idiay Hapon tapno agadal idiay Eskuela ti Kwansei iti Tokyo. Kanungpalan a pimmanaw ken kadagiti simmarunoa panawen napan ni Ho idiay Tsina nga idiay ket naikkan idi iti serrekan iti Ganganaet a Nangato nga Eskuela ti Shanghai ken isu met ti nagturposanna. Kalpasanna nagsubli met iti bukodna pagilian. Idi 1921, nakibinglay isuna iti tignay ti babbai ken timmipon iti Partido Komunista ti Korea.
Iti dayta a panawen, inkeddeng ti Gobierno ti Hapon-Heneral ti Korea a di legado ti Partido Komunista. Nangliklik isuna iti pannakaidadanes iti pannakibinglay iti Partido Komunista. Kanungpalanna idi 1924, naipayammo isuna iti Internasional nga Aldaw ti Babbai, iti Marso 1925, napan isuna iti pasamak ti Aldaw ti Babbai idiay Seoul. Idi 1927 isuna ket maysa idi a nagpundar a kameng ti Geunwoohoi ken nakibinglay pay iti Singanhoe (신간회).
Nagay-ayat pay ni Ho iti "Unrelated Love and Sex". Nakondenar ti kapanunotanna iti kangimongan a Koreano gapu ta iti dayta a panawen, dagiti tidda iti pundamentalismo a Konpusianismo ket nagtultuloy kadagiti amin a paset ti Korea.
Idi 1936, napan isuna idiay Tsina nga idiay ket nakibinglay iti Nailian a Partido Rebolusionario ti Korea (조선민족혁명당). Idi 1938, napan isuna idiay Hebei, nakibinglay iti Pagkakadduan iti Napili a Wayawaya, ti maysa a kontra Hapon Koreano a Grupo ti resistansia. Idi 1945, napan isuna idiay Seoul ngem pimmanaw ken napan idiay Amianan a Korea tapno maliklik iti terorismo iti payak a kanawan. Nakibinglay isuna idi 1948 iti gobierno ti Amianan a Korea.
Tattao a Boholano
Ti tattao a Boholano, tinawtawagan pay iti Bol-anon, ket mangibaga iti tattao nga agtataeng iti probinsia nga isla ti Bohol. Isuda ket paset ti dakdakkel a grupo ti etnolingguistiko a Bisaya a mangbukel ti kadakkelan a grupo ti etnolingguistiko a Filipino.
Ho Jong-suk
Biag
Nagserbi ni Ho a kas ti Pangulo ti Hustisia iti Kangatuan a Korte ti Amianan a Korea idi baetan ti 28 Oktubre 1959 ken 1960.
Tattao a Boholano
Pagsasao
Ti Boholano ket ti dialekto ti Cebuano a naisasao idiay isla ti Bohol iti Filipinas ken karuay daytoy ti bitla a Bisaya, urayno daytoy ket sagpaminsan a nibagbaga a kas sabali a pagsasao babaen dagiti dadduma a lingguista ken dagiti patneng nga agsasao. Ti Boholano, a naipangpangruna dagiti dialekto nga inus-usar iti Tengnga a Bohol, ket mabalin a mailasin manipud kadagiti sabali a dialekto a Cebuano babaen dagiti bassit a panagbaliw ti ponetiko. Ti uni ti "y" iti Cebuano ket agbalin a "j" (ti "iya" iti Cebuano ket agbalin nga "ija"), ti uni ti "k" ket sagpaminsan nga agbalin nga "h" (ti "ako" iti Cebuano ket agbalin nga "aho"), ti uni ti "l" no mausar iti maikadua wenno sarunuenna ti silaba ket agbalin a "w" (ti "kulang" iti Cebuano ket agbalin a "kuwang"). Ngem dagiti dialekto nga inus-usar kadagiti lugar ti igid ti baybay ti Bohol, a mairaman idiay Siudad ti Tagbilaran, ket ganganidan a saan a malasin manipud kadagiti sabali a lugar nga agsasao iti Cebuano.
Ho Jong-suk
Bibliograpia
right|thumb|210px|Ni Ho Jong-suk idi 1945
Pagsasao a Su'
Ti pagsasao a Su'  (autonimo: ) ket ti pagsasao a Mon–Khmer ti sanga ti Bahnariko a naisasao idiay Probinsia ti Attapeu, Laos. Ti senso ti Attapeu idi 1995 ket nangirehistro ti populasion kadagiti 124 laeng nga agasasao idiay Distrito ti Sanamsay. Dagiti autonimo ti Su' autonyms ket kapada iti Jru' (ammo dagiti Lao a kas "Laven"), ngem ikeddengda dagiti bagbagida a kas sabali a grupo ti etniko (Sidwell 2003:19). Mabalin nga adda pay dagiti agsasao idiay Probinsia ti Stung Treng, Cambodia.
Karkarakter a napalaka nga Insik
Ti 'karkarakter ti napalaka nga Insik ket dagiti pagalagadan a karkarakter nga Insik a naipatuldo iti Xiandai Hanyu Tongyong Zibiao (Listaan ti Kadawyan a Maus-usar a Karkarakter idti Moderno nga Insik) para iti panagusar idiay nangruna a daga ti Tsina. No mairaman pay ti karkarakter a tradisional nga Insik, daytoy ket maysa kadagiti dua nga agsmang ti pagalagadan ti karakter iti kontemporaneo ti naisurat nga Insik. Ti gobierno ti Republika ti Tattao ti Tsina idiay nangruna a daga ti Tsina ket nangiyaddang kadagitoy para iti panagusar iti panangimaldit manipud kadagiti tawen ti 1950 ken 1960 iti maysa a panagipadas iti panagpaadu iti panagsurat ken panagbasa. Dagitoy ket opisial a maus-usar iti Republika ti Tattao ti Tsina ken Singapur.
Sannantha similis
Ti Sannantha similis ket ti sebbangan ti agsabsabong a bassit a mula wenno bassit a kayo iti pamilia ti mirtus iti Myrtaceae. Daytoy ket endemiko iti Australia. Dagiti mula ket agtubo aginggana iti 4 a metro iti katayag. Agparang dagiti puraw a sabong kadagiti grupo ti 3 aginggana iti 7 iti baetan ti Oktubre ken Enero iti patneng a sakup ti sebbangan. Dagitoy ket addaan kadagiti 5 a nagtimbukel a petalo a mangpalikmut kadagiti 8 aginggana dagiti 15 nga estambre. Dagiti bunga ket 2.5 aginggana iti 3.5 mm iti diametro.
Taksonomia
Ti sebbangan ket immuna a pormal a naipalawag idi 1997 a kas Babingtonia similis ken idi 2007 daytoy ket naikabil iti baro a napartuat a henero iti Sannantha. Kadagiti adu a tawen ti nagan a Baeckea virgata ket saan idi a husto a naipakat iti daytoy a sebbangan. Ti Baeckea virgata, iti agdama a Sannantha virgata, ket endemiko iti Baro a Caledonia.
Pannakaiwarwaras
Mabirukan ti sebbangan manipud iti Port Stephens iti New South Wales, nga agpaamianan iti Queensland.
Panangimuyong
Ti sebbangan ket naimuyongen kadagiti adu a tawen kadagiti nadumaduma a nagan. Dagiti kultibar ket mairaman dagiti sumaganad:
Piagapo
Ti Piagapo ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Lanao del Sur iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Piagapo ket nabingbingay a politikal kadagiti 37 a barbaranggay.
• Aposong
• Bagoaingud
• Bangco (Pob.)
• Bansayan
• Basak
• Bobo
• Bubonga Mamaanun
• Bualan
• Bubong Ilian
• Gacap
• Ilian Poblacion
• Kalanganan
• Lininding
• Lumbaca Mamaan
• Mamaanun
• Mentring
• Olango
• Palacat
• Palao
• Pantaon
• Pantar
• Paridi
• Pindolonan
• Radapan
• Radapan Poblacion
• Sapingit
• Talao
• Tambo
• Tapocan
• Taporug
• Tawaan
• Udalo
• Rantian
• Ilian
Biota (taksonomia)
Kadagiti dadduma a sistema ti sientipiko a pannakaidasig, ti Biota, Vitae, Eobionti ket isu ti nalatak a dominio a mangisalumina amin a biag. Gapu ti daytoy a rason, kankanayon daytoy a sinupsuppiat no kasano pay ti kaadu a pannakabingbingay ti takson, a kas ti pannakaipalpalawag ti "ania kadi ti pudno a biag" ket kankanayon a mabalbaliwan ken maipagpag-isu, ken no pay ti ekstraterestrial a biag ket mairamanto malaksid ti biag iti Daga, no maduktalanto ti ekstraterestrial a biag. Iti sapasap, amin a selular a biag ket masna a mainayon iti Biota; no adda ti panangibaga iti saan a selular a biag ti Biota ti takson ket kankanayon laeng a nalaka a bingbingayen iti Cytota (selular a biag) ken Acytota (saan a selular a biag).
Iti pakasaritaan, dagiti saan idi a mineralia, ket mabalin a maitudtudo a kas ti biota (kas iti, fauna ken flora a mairaman dagiti fungus).
Kaligrapia
thumb|Moderno a Lumaud a kaligrapia
Ti moderno a kaligrapia ket sumakop manipud kadagiti naserbi a sinuratan ti ima aletra ken dagiti daremdem dagiti piraso ti napino nga arte nga ayan ti abstrakto a panagiyebkas ti naisurat ti ima a marka wenno mabalin a saan nga agkomprmiso ti kasayaat ti pannakabasa dagiti letra (Mediavilla 1996). Ti klasiko a kaligrapia ket maigiddiat manipud iti tipograpia ken ti saan a klasiko a panagiletra ti ima, urayno ti kaligrapo ket mabalinna ti agpartuat amin kadagitoy; dagiti karakter ket naipakasaritaan a nadisiplina ken nasayaat ti ayusna ken kellaat, nga iti kanito ti panagsurat(Pott 2006 ken2005; Zapf 2007 and 2006).
Ti kaligrapia ket agtultuloy nga agrangrang-ay kadagiti porma ti kasar ken dagiti panagawis ti pasamak, daremdem ti kita ti letra/tipograpia, daremdem ti tatak a kasisigud a nailetra babaen ti ima, relihioso nga arte, dagiti pakdaar/grapiko a daremdem/komisionado a grapiko nga, dagiti sinuratan ti napisi a bato ken dagiti dokumento ti panaglaglagip. Daytoy ket inus-usar pay para kadagiti prop ken dagiti agkutkuti a ladawan para iti pelikula ken telebision, dagiti testimonial, dagiti sertipikado ti pannakaipasngay ken ipupusay, dagiti mapa, ken dagiti dadduma pay nga obra a maipanggep iti panagsurat. Dagiti kasayaatan nga obra ti moderno a kaligrapia ket dagiti dokumento ti linteg ken patente ti sursurat nga inted babaen dagiti monarkia ken dagiti opisial ti estado kadagiti nadumaduma a pagilian.
Diktadura
Ti diktadura ket naipalpalawag a kas maysa nga autokratiko a porma ti gobierno a ti gobierno ket tinurturayan babaen ti maysa a tao: ti diktador. Adda daytoy ti tallo a mabalin a kayatn a saoen:
thumb|Ti Insik a Mangipagulo ti Partido Komunista a ni [[Mao Zedong ket nakisinnarungkar kenni President ti Estados Unidos a ni Richard Nixon. Ti diktadura a panagturay ni Mao manipud idi 1949 aginggana idi 1976 ket naipampamattian a gapuanan kadagiti nakatayan ti adadu ngem 80 a riwriw a tattao.]] Para kadagiti dadduma nga eskolar, ti diktadura ket maysa a porma ti gobierno nga adda ti bileg nga agturay nga awan ti pammalubos dagiti maiturturayan (a kapadpada ti autoritarianismo), bayat a ti totalitarianismo ket mangipalpalawag ti maysa nga estado nga agtimtimbeng ti gangani amin nga aspeto ti publiko ken pribado a pangkukua ti tattao. Iti sabali pay a panangibaga, ti diktadura ket maipanggep ti taudan ti mangiturturay a bileg ken ti totalitarianismo ket maipanggep ti sakup ti mangiturturay a bileg.
Iti daytoy a kapanunotan, ti diktadura (gobierno nga awan pammalubos ti tattaot) ket maigiddiat ti demokrasia (gobierno a ti bilegna ket nagtaud kadagit tao) ken ti totalitarianismo (gobierno nga agtengtenggel ti amian nga aspeto ti biag ti tao) ket suppiatenna ti pluralismo (gobierno a mangpalubos ti adu a kita ti estilo ti biag ken dagiti pamanunotan).
Pagsasao a Nyaheun
Ti pagsasao a Nyaheun (ammo pay a kas Nhaheun, Yaheun, Nyahon; autonimo: Heun ) ket ti pagsasao a Mon–Khmer ti sanga ti Bahnariko a naisasao idiay akin-abagatan a Laos. Kinarkulo babaen ni Chazée (1999:95) ti populasion iti agarup a 4,200, bayat a ti senso ti Laos idi 1995 ket mangited ti populasion ti Nyaheun iti 5,152.
Pagsasao a Khmer
Ti Khmer (ភាសាខ្មែរ, ; wenno pormal laeng a, ខេមរភាសា, ), wenno Cambodiano, ket isu ti pagsasao dagiti Tattao a Khmer ken ti opisial a pagsasao ti Cambodia. Daytoy ti maikadua a kaaduan a maisasao nga Austroasiatiko a pagsasao (kalpasan ti Bietnamis), nga adda dagiti mangisasao kadagiti sangapulo a riwriw. Ti Khmer ket naipanunotan idin a naiimpluensian unay babaen ti Sanskrito ken Pali, a naipangpangruna kadagiti naarian ken relihioso a rehistro, babaen ti Hinduismo ken Budismo. Isu pay daytoy ti kasapaan a nairehistro ken kasapaan a naisurat a pagsasao ti pamilia a Mon–Khmer, a napetsaan sakbay ti Mon ken babaen ti adu a paggiddiatan ti Bietnamis. Ti pagsasao a Khmer ket nakaimpluensia, ken naimpluensian babaen ti, Tailandes, Lao, Bietnamis ken Cham, nga amin dagitoy ket, gapu ti heograpiko a kainnasideg ken kapaut a kainnasideg ti kultura, ket agporma ti maysa a sprachbund idiay peninsula ti Abagatan a daya nga Asia.
Ti Khmer ket nangruna a maysa a panangisalsalumina a pagsasao. Awan dagiti inpleksion, konhiohesion wenno panagipatingga a kaso. Imbes ket, dagiti partikula ken dagiti tumultulong a balikas ket naus-usar a mangipakita kadagiti gramatika a pannakaikabagian. Ti sapasap nga urnos ti balikas ket suheto–berbo–banag. Kaaduan kadagiti balikas ket maitutop ti kadawyan tabas ti a Mon-Khmer, nga adda ti maysa a "nangruna" a silaba a sinarunuan babaen ti maysa a menor a silaba.
Ti pagsasao a Khmer ket naisurat nga adda ti maysa nga abugida nga ammo iti Khmer a kas អក្សរខ្មែរ. Ti Khmer ket maigiddiat kadagiti kaarruba a pagsasao a kas ti Tailandes, Lao ken Bietnamis gapu ta daytoy ket saan a maysa a maiyaweng a pagsasao.
Charles Dickens
Ni Charles John Huffam Dickens (7 Pebrero1812 – 9 Hunio1870) ket maysa idi nga Ingles a mannurat ken sosiala kritiko a sapasap a naipanpanunotan a kas ti kalatakan a nobelista ti Biktoriano a paset ti panawen ken ti nagparpartuat kadagiti mailaglagipan a pkarakter ti piksion iti lubong. Iti las-ud ti panagbaiagna dagiti obra ni Dickens ket nakaganganas kadagiti di naununaan a kadayeg ken kadayaw, ken babaen idi maikaduapulo a siglo ti literio a heniona ket napno a nabigbigan babaen dagiti kritiko ken dagiti eskolar. Dagiti nobela ken ababa a saritana ket agtultuloy a makaganganas ti napaut a kadayeg kadagiti sapasap a nga agbasbasa a publiko.
Mandurriao
Ti Mandurriao ket maysa kadagiti pito a distrito iti Siudad ti Iloilo, a mabirukan idiay Filipinas. Nabeddengan daytoy babaen ti Molo iti abagatan ken laud, Maitutop a Siudad iti abagatan ken daya, ken La Paz iti amianan.
Sannantha pluriflora
Ti Sannantha pluriflora, kadawyan nga ammo iti Ingles iti tall baeckea, ket ti agsabsabong a bassit a mula wenno bassit a kayo iti pamilia ti mirtus iti Myrtaceae. Daytoy ket endemiko iti Australia. Dagiti mula ket agtubo aginggana iti 4 a metro iti katayag. Agparang dagiti uraw a sabong kadagiti grupo ti tallo aginggana iti pito iti baetan ti Oktubre ken Abril iti patneng a sakup ti sebbangan. Dagitoy ket addaankadagiti lima a nagtimbukel a petalo a mangpalikmut kadagiti 8–15 nga estambre. Dagiti bunga ket iti diametro.
Taksonomia
Ti sebbangan ket immuna a pormal a naipalawag idi 1855 babaen ti Botaniko ti Victoriano a Gobierno a ni Ferdinand von Mueller ken naikkan iti nagan iti Camphoromyrtus pluriflora. Daytoy ket naikabil idi iti henero ti Babingtonia idi 1997 ken idi 2007 daytoy ket naikabil iti baro a napartuat a henero iti Sannantha. Kadagiti adu a tawen ti nagan a Baeckea virgata ket saan idi a husto a naipakat iti daytoy a sebbangan. Ti Baeckea virgata, nga agdama a Sannantha virgata, ket endemiko iti Baro a Caledonia.
Pannakaiwarwaras
Mabirukan ti sebbangan manipud iti Gippsland iti Victoria ken agpaamianan iti Port Stephens iti New South Wales.
Panangimuyong
Ti sebbangan ket naimuyongen kadagiti adu a tawen babaen dagiti nadumaduma a nagan. Dagiti kultibar ket mairaman dagiti sumaganad:
Manila (panangilawlawag)
Ti Manila ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Paraguay
Dagiti indihenio a Guaraní ket nagtataengdan idiay Paraguay para kadagiti saan a nabibiit ngem milenio sakbay a naparukma ti teritorio babaen dagiti Espaniol idi maika-16 a siglo. Dagiti nagtataeng nga Espaniol ken dagiti mision ti Hesuita ket nangipayammoda iti Kristianidad ken Espaniol a kultura iti rehion. Ti Paraguay ket adda idi iti patingga ti ruar iti imperio a kolonia ti Espania, nga addaan laeng kadagiti bassit nga urbano a sentro ken dagiti agtataeng. Kalpasan ti wayawaya manipud iti Espania idi 1811, ti Paraguay ket tinurayan idi babaen dagiti diktador a nangisayangkat kadagiti annuroten ti pannakaisinsina ken protektionista.
Kalpasan iti didigra a Gubat ti Paraguay (1864–1870), ti pagilian ket nakapukaw iti 60 aginggana iti 70 a porsiento iti populasionna babaen ti gubat ken sakit, ken agarup a iti teritoriona iti Arhentina ken Brasil. Babaen iti maika-20 a siglo, ti Paraguay ket nagtultuloy a nagib-ibtur kadagiti nagsasaruno nga autoritariano a gobierno, ken nagbanagan iti turay ni Alfredo Stroessner, a nangidaulo iti kapautan a diktadura ti militar iti Abagatan nga Amerika manipud idi 1954 aginggana idi 1989. Isu ket naparmek iti maysa a kudeta iti militar, ken dagiti nawaya nga adu partidona a panagbubutos ket immuna a naurnos ken natengngel idi 1993. Kalpasan ti maysa a tawen, timmipon ti Paraguay iti Arhentina, Brasil ken Uruguay a nagpundar iti Mercosur, ti rehional a panagtitinulngan iti ekonomia.
Manipud idi 2009, ti populasion ti Paraguay ket nakarkulo iti agarup a 6.5 a riwriw, kaaduan ket naikonsentrado iti rehion ti abagatan a daya ti pagilian. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ket ti Asunción, a ti metropolitano a lugar ket pagtaengan dagiti gangani a pagkatlo a populasion ti Paraguay. No maigiddiat kadagiti kaaduan a pagilian ti Latin nga Amerika, ti indihenio a pagsasao ken kultura ti Paraguay, ti Guaraní, ket agtultuloy a kaaduan a makaimpluensia. Kadagiti tunggal maysa a senso, dagiti agtataeng ken kaaduanda a mangibaga kaniada a kas mestiso, ken mangipaltiing daytoy kadagiti tawen a pannakiasawa kadagiti nadumaduma a grupo ti etniko. Ti Guaraní ket mabigbig a kas maysa nga opisial a pagsasao ken kakuyogna ti Espaniol, ken dagitoy dua a pagsasao ket adu a naisasao iti pagilian.
Dagiti lehislatibo a distrito iti Ilocos Norte
Dagiti Lehislatibo a Distrito iti Ilocos Norte, ket dagiti umuna ken maikadua a distrito, ket isu dagitoy ti agdama a pannakabagi iti Probinsia iti Ilocos Norte iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas.
Ti Ilocos Norte ket nairepresenta idi ti Temporario a Nailian a Kongreso a kas paset iti Rehion I manipud idi 1978 aginggana idi 1984, ken naelktado ti dua a pannakabagi a sapasap iti Kadawyan a Nailian a Kongreso manipud idi 1984 aginggana idi 1986. Ti Ilocos Norte ket nataginayon na ti dua a kongresional a distrito babaen ti baro a Batay-linteg a napasingkedan idi Pebrero 7, 1987, ken dagiti nabutusan a kamkameng iti naipulang a Kamara dagiti Pannakabagi a nangrugi met laeng iti dayta a tawen.
Umuna a distrito
Nabutosan babaen ti naipangpangruna a panagbutos idi Nobiembre 14, 1967.
Bara
Tapno maawatan ti anatomia dagiti bara, ti ilalabas ti angin babaen ti agong ken ngiwat a mapan idiay albeolo ket nasken a maadal Ti panagrang-ay ti angin babaen ti ngiwat wenno ti angong, ket agbanniaga babaen ti nasoparinge, oropatinge, laringe, ken ti trakea (aangsan). Ti angin ket agpabba a lumabas iti trakea, a mangbingay iti dua a nangruna a bronkuio; dagitoy a sanga iti kanigid ken kanawan ken ti kanawan a barbara nga idiay ti panagrang-ay a panagbingbingay iti maysa a sistema iti bonkuio ken dagiti bronkuiolo aginggan ti pannakaabotna ti albeolo. Dagitoy nga adu nga albeolo a ditoy ti pakaaramidan ti pagsinnukatan dagiti alingasaw iti karbon dioksido ken oksiheno.
Ti panaganges ket pinaandar babaen ti mipapan ti pikel a tignay; kadagiti nasapa a tetrapoda, ti angin idi ket naipan kadagiti bara babaen kadagiti maipapan ti paringe a piskel babaen ti panagbommba ti pingping, a makitkita pay laeng kadagiti ampibia. Dagiti reptilia, dagiti billit ken dagiti mamalia ket agus-usarda kadagiti bukodda a muskuloeskeletal a sistema tapno makasuporta ken mangpatan-ay ti panaganges.
Dagiti medikal a termino a mainaig iti bara ket kankanayon a mangrugi iti pulmo-, kasla iti (pananginagan a porma: pulmonario) wenno manipud iti Latin a pulmonarius ("kadagiti bara"), wenno iti pneumo- (manipud iti Griego ti πνεύμων "bara").
Paul Newman
Ni Paul Leonard Newman (Enero 26, 1925 – Septiembre 26, 2008) ken maysa idi nga Amerikano nga aktor, direktor ti pelikula, negosiante, propesional a nga agpalpalumba iti lugan ken agtagikua, ebironmentalista, aktibista ken pilantropo. Isu ket nangabak kadagit inadumaduma a gunguna, mairaman ti maysa a Gunguna ti Akademia para iti panangiladawanna iti pelikula idi 1986 itiThe Color of Money, ti BAFTA Award, ti Screen Actors Guild Award, ti Gunguna ti Cannes Film Festival, maysa nga Emmy Award, ken dagiti adu nga honorario a gunguna.
Tattao a Butuanon
Ti tattao a Butuanon ket paset ti dakdakkel a grupo ti etnolingguistiko a Bisaya a mangbukel ti dakdakkel a grupo ti etnolingguistiko a Filipino. Dagiti Butuanon ket maysa kadagiti kabassitan a grupo ti etniko a Bisaya. Kasla met dagiti Surigaonon, dagiti Butuanon ket datida a naikeddenga kas dagiti Cebuano.
Lugar
Dagiti Butuanonket agataengda kadagiti probinsia ti Agusan del Norte ken Agusan del Sur. Adda met dagiti agtataeng idiay Misamis Oriental wenno idiay Surigao del Norte. Amin ket adda iti akin-amianan a daya a suli ti Mindanao.
Demograpia
Ti bilang dagiti Butuanon ket agagrup a 1,420,000. Isuda ket kaputotan dagiti agsasao iti Austronesio nga imigrante manipud iti Abagatan a Tsina iti las-ud ti panawen ti Landoke. Kaaduan dagiti Butuanon ita nga aldaw ket kaaduanda nga agsasao iti Pagsasao a Cebuano, gapu ti kaadu nga iyuumay dagiti agataeng a Cebuano iti Mindanao, ken Filipino, Ingles a kas dagiti maikadua a pagsasao. Kaaduan ket Romano Katolisismo, bayat nga adda met dagiti Protestante.
Tayug
Ti Tayug ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Pangasinan iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Tayug ket nabingbingay a politikal kadagiti 21 a barbaranggay.
• Agno
• Amistad
• Barangobong
• Carriedo
• C. Lichauco
• Evangelista
• Guzon
• Lawak
• Libertad
• Magallanes
• Panganiban
• Baranggay A (Pob.)
Umingan
Ti Umingan ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Pangasinan iti Filipinas.
Tayug
Dagiti baranggay
• Baranggay B (Pob.)
Umingan
Dagiti baranggay
Ti Umingan ket nabingbingay a politikal kadagiti 58 a barbaranggay.
• Abot Molina
Tayug
Dagiti baranggay
• Baranggay C (Pob.)
Umingan
Dagiti baranggay
• Alo-o
• Amaronan
Tayug
Dagiti baranggay
• Baranggay D (Pob.)
Umingan
Dagiti baranggay
• Annam
Tayug
Dagiti baranggay
• Saleng
• Santo Domingo
Umingan
Dagiti baranggay
• Bantug
Tayug
Dagiti baranggay
• Toketec
Minalabac
Dagiti baranggay
Ti Minalabac ket politikal a nabingbingay iti 25 a barbaranggay.
Tayug
Dagiti baranggay
• Trenchera
Umingan
Dagiti baranggay
• Baracbac
Minalabac
Dagiti baranggay
• Antipolo
Umingan
Dagiti baranggay
• Barat
Minalabac
Dagiti baranggay
• Bagolatao
Daga (planeta)
Ti Daga (wenno ti Daga) ket isu ti maikatlo a planeta manipud ti Init, ken ti kapusekan ket maikalima a kadakkelan kadagiti walo a planeta iti Sistema a Solar. Isu pay ti kadakkelan kadagiti uppat a naindagaan a planeta iti Sistema a Solar. Daytoy ket sagpaminsan pay a makunkuna a ti lubong, ti Asul a Planeta, wenno babaen ti Latin a naganna a, Terra.
Umingan
Dagiti baranggay
• Buenavista
• Cabalitian
Minalabac
Dagiti baranggay
• Baliuag Nuevo
Daga (planeta)
Ti ukis ti daga ket nabingbingay kadagiti nadumaduma a nasikkil a paset, wenno tektoniko a plato, nga umakar ti rabaw kadagiti panawen iti adu a riwriw a tawtawen. Agarup a 71% iti rabaw ket nasakopan babaen dagiti naapgad a danuma a taaw, nga adda dagiti nabati ket buklen dagiti kontinente ken is-isla a dagitoy amin a maitipon ket adda dagiti adu a danaw ken dagiti nadumaduma a pagtaudan iti danum a mangbukel ti hidrospera. Dagiti ungto ket kaaduan a naabongan kadagiti natanken a yelo (Antartiko a sabanas ti yelo) wenno baybay ti yelo (Artiko a gora ti yelo). Ti uneg ti planeta agnanayon nga aktibo, nga adda ti napuskola tuon iti medio a natangken a manta, maysa alikido a akin ruar a bugas nga agpataud ti magnetiko a lugar, ken maysa a natangken a landok a kaunegan a bugas.
Umingan
Dagiti baranggay
• Cabaruan
Minalabac
Dagiti baranggay
• Baliuag Viejo
Daga (planeta)
Ti Daga ket makibiang kadagiti sabsabali a banag iti limbang, a naipangpangruna ti Init ken ti Bulan. Iti agdama, ti Daga ket likmutenna ti Init iti tunggal maysa a 366.26 paset ti panawen ken agtayyek iti bukodna a patayyekan, a maipada dagiti 365.26 a solar nga aldaw, wenno maysa a sidereal a tawen. Ti pagtayyekan ti Daga a panagtayyek ket napakbo ti 23.4° nga umadayo manipud ti tindek iti bukodna a panaglikmut a plano, a agpataud daytoy ti panagdumaduam ti tiempo iti rabaw ti planeta iti paset ti panawen iti maysa a tropikal a tawen (365.24 a solar nga al-aldaw). Ti maymaysa laeng a masna a satelite ti Daga, ket ti Bulan, a nangrugi nga agpalpalikmut iti daytoy idi agarup a 4.53 bilion tawtawen, a daytoy ket agpataud ti ugot dagiti taaw iti panawen ti Naladaw nga Adu a Panagbomba ket gapuanan ti naimudingan a panagbalbaliw ti enbironmento ti kalatakan a rabaw.
Umingan
Dagiti baranggay
• Cabatuan
Minalabac
Dagiti baranggay
• Catanusan
Santol
Ti santol (Sandoricum koetjape) ket tropikal a bunga a naimuyongan idiay Abagatan a daya nga Asia.
Daga (planeta)
Dagiti mineral a rekurso ti planeta ken dagiti taudan ti biospera ket agparparawad kadagti rekurso nga inususar a panagsuporta ti sangalubongan a populasion ti nagtagitaoan. Dagiti agtaeng ket naigrupoda kadagiti agarup a 200 a nawaya a naturay nga estado (193 mabigbigan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a naturay nga estado), a makibibiang babaen ti diplomasia, panabaniaga, komersia, ken milisia nga aksion. Dagiti kultura ti nagtagitaoan ket nakaparang-ay kadagit nadumaduma a panagkita iti planeta, a mairaman ti personipikasion a kas maysa a kinadios, ti pammati ti maysa a dalumpinas a Daga wenno iti Daga a kas ti sentro iti law-ang, ken ti maysa a moderno a perspektibo ti lubong a kas maysa a napagkaykaysa nga enbironmento a makasapul ti panagayaywan.
Santol
Taudan ken pannakaiwarwaras
Ti santol ket naipamatian a patneng ti Indotsina ken Peninsular a Malaysia, ken naipayam-ammo ken nagbalinen a naturalisado idiay India, Borneo, Indonesia, ti Is-isla ti Maluku, Maurisius, ken ti Filipinas. Daytoy ket kadawyan a naimuyongan kadagitoy amin a rehion ti ken ti bungbunga ket adu iti panawen ti tiempona kadagiti lokal ken sangalubongan a pagtagilakuan.
Deskripsion
thumb|left|Dagiti sibubukel a santol ken maysa a naiwa tapno maipakita ti bukbukel ken lasag. Adda dagiti dua a kita ti bunga ti santol ken sigud idi a naipagpagarup a dua a sabali a sebbangan, ti duyaw ken ti nalabbasit. Ti paggiddiatan ti maris ket adda iti maris dagiti laklakay a bulong sakbayda nga agtinnag. Ti nalabbasit ket kaaduan nga ad-adu ken ti lumabbasit a nalaokan ti berde a maris ti bulong ket mangnayon ti pannakaisangayan ken kapintas ti kayo. Dagiti bunga ket kasla ti kadakkel, sukog ken kudil dagiti melokoton, nga addaan bassit ti lumabbasit a marisna. Dagitoy dua a kita ket addaan iti kudil a mabalin nga adda ti naiingpis wenno napuskol ukis, segun ti kita. Daytoy ket kadawyan a naimas a makan ken adda met dagiti sabali a kultibar a mabalin nga aglaon ti kasla a gatas a tubbog. Ti akin-tengnga a lasagna iti asideg ti bukbukel ket mabalin a nasam-it wenno naalsem ken aglon kadagiti bukel a saan a makan. Kadagiti dadduma pay a kita ti akin-ruar a kudil ket napuspuskol ken ti nangruna a makan a partena ken adda ti nanama a kas dagiti melokoton a maitipon ti ti nanam ken linabag dagiti mansanas. Dagiti akin-ruar a kudil ti dadduma ket naing-ingpis ken natangtangken ken ti akin-uneg a lasagna a mangpalikmut kadagiti bukel ket mabalin a makan. Dagitoy ket mabalin a naalsem kadagiti daduma a kultibar ken gapuana ti napabassit a panagkayat ti daytoy a kayo. Dagiti napasayaat a kita ket nakapaadu ti kapuskol ti makan nga akin-ruar a lasagna ken mabalin a makan babaen ti panagkutsara ken maibati laeng ti ukisna, ken mabalin a mangpaadu ti panagkayat ti santol iti sangalubongan.
Maibunga daytoy kadagiti napardas nga agtubtubo a kayo a mabalin a makaabot ti 150 a pie ti katayagna. Daytoy addan ti naparagpagan a bulog ken de-rosas wenno duyaw-berde a sabsabong iti kaatiddog ti agarupa 1 a sentimetro].
Panagusar
thumb|left|Santol [[Som tam]]
Dagiti naluom a bunga ket maburas babaen ti panagkalay-at iti kayo kenno burasen babaen ti ima wenno mabalin pay a sibbolen. Ti lasagna ket mabalin a makan a naata wenno isawsaw iti suka wenno asinan. Daytoy ket mabalin pay a maluto. Ti maigad a lasagna ket lutlutuen iti getta ket malaokan iti karne ti baboy ken sili ken masidsida daytoy idiay Bicol, Filipinas. Ti bukbukel ti santol ket saana mayat a makan ken mabalin a makapisang kadagiti bagis ti no maalimon.
Iti Tailandes a panagluto ti bunga ti santol ket inus-usar a panagaramid iti som tam no daytoy ket darangidang pay laeng. Daytoy pay ti nangruna a rekado ti santol ken karne ti baboy (แกงหมูกระท้อน) ken dagiti santol ken lagdaw a Thai curry (แกงคั่วกระท้อนกุ้ง).
Ti tarikayo ti kayo ket naserbi para iti panagbangon, gapu ti kaaduna daytoy ken kalaka a maobra ken mapasileng. Nasayaat pay daytoy a paglinongan a kayo. Dagiti bulong ken ukis ti kayona ket naus-usar a pangngagas a kas ti kataplasma. Dagiti nadumaduma a parte ti mula ket mabalin nga usaren a panagsuppiat ti inplamasion, ken adda met dagiti kimiko a tubbog manipud iti santol ket ungkay a nakaipakpakita ti anti-kanser a tagtagikua iti in vitro. Dagiti tubbog ti santol manipud iti bukbukelna ket adda pay dagiti kontra-insekto a tagikua.
Panangmuyong
Daytoy ket kayo dagiti rehion ti tropikal a nadam-eg ken agtubo manipud iti kangato ti lessaad ti baybay iti 3,000 pie ti ngato a lessaad ti baybay. Daytoy ket nasaysayaat nga agtubo kadagiti nauneg ken organiko a daga, ken ti tudo a naiwarwaras iti amin a paset ti tawen. Daytoy ket mabalinna met nga ibturan dagiti namaga a paset ti tiempo. Ti kaadayo ti baet dagiti panagmula kada maysa ket 20 aginggana ti 25 pie. Daytoy ket nasken ti panagabuno iti dua a beses ti kada tawen tapno nasaysayaat a dumakkel. Kadaywan a dagiti pinatubo ti bukel a kayo ket agbunga kalpasan ti 5 wenno 7 a tawen, ngem adda met dagiti kultibar nga agbunga kalpasan ti 3 wenno 4 a tawen. Ti santol ket maysa a nalaing nga agbunga a kayo. Ti nataengan a kayo ket agbunga ti baetan dagiti 18,000 ken 24,000 a prutas iti tunggal maysa a tawen. Idiay Puerto Rico daytoy ket agbungbunga kadagiti bulan ti Agosto ken Septiembre.
Umingan
Dagiti baranggay
• Cadiz
• Calitlitan
• Capas
• Carosalesan
• Casilan
• Caurdanetaan
Minalabac
Dagiti baranggay
• Del Carmen-Del Rosario (Poblacion
Peninsula ti Bataan
thumb|300px|Ladawan ti Landsat iti lugar ti [[Luek Manila-Laguna de Bay; Ti Peninsula ti Bataan ket mabalin a makita iti tengnga a paset, iti nagbaetan ti Luek Subic ken Luek Manila.]]
Ti Peninsula ti Bataan ket kabatbatuan a nayon ti Banbantay ti Zambales, iti Luzon, Filipinas. Daytoy ket isinana ti Luek Manila manipud iti Baybay Abagatan Tsina. Ti peninsula ket mangipakita ti Bantay Natib (1,253 m) iti amianan ken ti Banbantay Mariveles iti abagatan, a mangiraman met ti Bantay Samat, ti lokasion ti naipakasaritaan a pangmarka para iti Martsa iti Patay ti Bataan.
Minalabac
Dagiti baranggay
• Del Socorro
• Hamoraon
• Hobo
• Irayang Solong
• Magadap
• Malitbog
• Manapao
• Mataoroc
• Sagrada (Sagrada Familia)
• Salingogon
• San Antonio
Umingan
Dagiti baranggay
• Decreto
• Diaz
• Diket
• Don Justo Abalos (Caroan)
• Esperanza
• Evangelista
• Flores
• Fulgosino
• Gonzales
• La Paz
• Labuan
• Lauren
• Lubong
• Luna Weste
• Luna Este
• Mantacdang
• Nampalcan
• Nancalabasaan
• Pangangaan
• Papallasen
• Pemienta
• Poblacion East
• Poblacion West
• Prado
• Resurreccion
• San Andres
• San Juan
Minalabac
Dagiti baranggay
• San Felipe-Santiago (Poblacion)
• San Francisco (Poblacion)
• San Jose
• San Juan-San Lorenzo (Poblacion)
Umingan
Dagiti baranggay
• San Leon
• San Pablo
• San Vicente
• Santa Maria
• Santa Rosa
• Sinabaan
• Tanggal Sawang
• Cabangaran
• Carayungan Sur
Minalabac
Dagiti baranggay
• Taban
• Tariric
• Timbang
Poona Bayabao
Ti Poona Bayabao ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Lanao del Sur iti Filipinas.
Sannantha virgata
Ti Sannantha virgata ket ti sebbangan ti agsabsabong a bassit a mula iti pamilia ti mirtus iti Myrtaceae. Daytoy ket endemiko iti Baro a Caledonia. Dagiti mula ket agtubo iti pagbaetan ti 0.5 ken 3 a metro it katayag. Agparang dagiti puraw a sabong iti panagsusulbod wenno iti kalgaw kadagiti 5 a nagtimbukel apetalo a mangpalikmut dagiti 7 aginggana dagiti 10 nga estambre. Dagiti bunga ket 1–2 mm iti kaakaba ken 2–3 mm iti kaatiddog.
Poona Bayabao
Dagiti baranggay
Ti Poona Bayabao ket nabingbingay a politikal kadagiti 25 a barbaranggay.
Sannantha virgata
Taksonomia
Ti sebbangan ket immuna a pormal a naipalawag idi 1775 a kas Leptospermum virgatum. Idi 1810 daytoy ke naikabil iti henero ti Baeckea. Babaen idi 1997 ti maysa nga Australiano a kompleks a sebbangan ti Baeckea virgata ket naipalawagen a naikeddeng a sabali a sebbangan manipud iti populasion ti Baro a Caledonia. Manipud iti daytoy a kompleks, naipalawag dagiti 8 a sebbangan ken naikabilda iti henero ti Babingtonia. Isi 2007, ti sebbangan ket naikabil iti baro a napartuat a henero iti Sannantha ken nakedngan kadagiti sumaganad a nagan:
Poona Bayabao
Dagiti baranggay
• Ataragadong
Miguel de Benavides
Ni Miguel de Benavides y Añoza (c. 1552 – Hulio 26, 1605) ket maysa idi a klero a Kastila ken sinologo, ti immuna nga Obispo ti Mitra ti Nueva Segovia, ti maiaktlo nga arsobispo ti Arkidiosesis ti Manila, ken ti nagpundar ti Unibersidad ti Santo Tomas idiay Manila.