cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Coffeeae
Ti Coffeeae ket ti tribu dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae ken aglaon kadagiti agarup a 303 a sebbangan kadagiti 11 a henero. Dagiti representatibona ket mabirukan iti tropikal ken akin-abagatan nga Aprika, Madagascar, ti akinalud a Taaw Indiano, tropikal ken subtropikal nga Asia, ken Queensland.
Pagsasao a Kombio
Ti pagsasao a Kombio ket ti pagsasao a Torricellinga insasao dagiti bumasbassit ti bilang a tattao idiay Papua Baro a Guinea. Dagiti agsasao ket mapmapanda nga agsasao iti Tok Pisin. Daytoy ket tinawtawagan pay iti Endangen. Ti dialekto a Mwi dialect ket managbaliw, nge, ngem adda grado a pannakarigat ti pannakaawat a pagbaetan dagiti nangruna a dialekto (Wampukuamp, Yanimoi, Wampurun).
Coffeeae
Dagiti henero
Dagiti agdama maawat a nagan
Pagsasao a Kombio
Dagiti akinruar a silpo
Henry, Joan. 1992. Dagiti kammasapula a gramatika ti Kombio. Summer Institute of Linguistics.
Coffeeae
Dagiti henero
Dagiti sinonimo
Maika-14 a Kongreso ti Filipinas
Ti Maikasangapulo ket uppat a Kongreso ti Filipinas (Ikalabing-apat na Kongreso ng Pilipinas) ket ti panagsasarungkar idi ti nailian a lehislatura ti Republika ti Filipinas, a buklen ti Senado ken ti Kamara dagiti Pannakabagi. Ti kombension ti Maika-14 a Kongreso ket sinaruno idi babaen ti Sapasap a panagbubutos idi 2007, a nangsukat ti kagudua ti pannakaikameng ti Senado, ken ti intero a pannakaikameng ti Kmara dagiti Pannakabagi. Daytoy ket nangrambak ti sentenial a tawen ti lehislatura ti Filipinas. Ti panagtakem ti Kongreso ket nagpatingga iti sapasap a panagbubutos idi 2010.
1314
Ti tawen idi 1314 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Bonnie Raitt
Ni Bonnie Lynn Raitt ket Amerikana a kumakanta iti blues, mannurat iti kanta ken aggitgitara iti slide a gitara. Idi las-ud dagiti tawen ti 1970, ni Raitt ket nangipablaak kadagiti serye dagiti album a naimpluensian iti Amerikana a musika a nanginkorporado kadagiti elemento ti blues, rock, folk ken country. Idi 1989 kalpasan dagiti napalabas a tawen iti nasayaat a pammadayaw ngem awan unay iti komersial a panagballigi, isu ket addaan iti nangruna a panagsubli iti publiko a prominensia babaen iti panagipablaakna iti bukodna nga album iti Nick of Time. Dagiti simmaruno a dua nga album iti Luck of the Draw (1991) ken Longing in Their Hearts (1994) ket riwriwda pay a nailaklako ket nakapataud kadagiti nadumaduma nga adu a nalako a single, a mairaman ti "Something to Talk About", "Love Sneakin' Up on You", ken ti balada nga "I Can't Make You Love Me" (kakuyogna ni Bruce Hornsby iti piano). Ni Raitt ket nakaawat kadagiti 10 a Grammy Award. Isu ket nailista a kas bilang 50 iti listaan ti magasina ti Rolling Stone kadagiti 100 a Kalatakan a Kumakanta iti Amin a Panawen ken bilang 89 iti listaanda kadagiti 100 a Kalatakan a Gitarista iti Amin a Panawen.
Pagsasao nga Abinomn
Ti pagsasao nga Abinomn ket ti isolado a pagsasao nga immuna nga inreporta babaen ni Mark Donohue manipud iti probinsia ti Papua, Indonesia. Daytoy ket ammo pay a kas Avinomen, Baso (nasukatanen), ken Foia. Adda dagiti agarup a 300 nga agsasao.
Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi ti Abinomn ket ti
Pagsasao a Wanap
Ti pagsasao a Wanap wenno Kayik ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea.
Villaviciosa
Ti Villaviciosa ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
1053
Ti tawen idi 1053 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Bucay
Ti Bucay ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Luba
Ti Luba ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Puerto Colombia
Ti Puerto Colombia ket ti maysa nga aplaya nga ili ken munisipalidad ti departamento ti Colombia iti Atlántico a napundat iti tengnga dagiti tawen idi 1800. Nadayeg para iti "Pantalan ti Puerto Colombia", nga idi ket maysa a kaatiddogan a pantalan iti lubong. Dagiti a rebbeng ket naiyakar iti dakdakkel ken moderno a Puerto ti Barranquilla iti Bocas de Cenizas, iti sabangan ti Karayan Magdalena iti Baybay Karibe.
Nagtagiragsak ti ili iti nadayag a paset ti panawen kalpasan ti kolonia a kas ti kangrunaan a puerto iti aplaya ti Karibe iti Colombia, a ti lugar a kaaduan a simrekan dagiti imigrante nga Europeano. Iti maikadua kagudua ti maika-20 a siglo, nakasango ti Puerto Colombia iti napardas a pannakaipababa, inatiwen babaen ti Barranquilla, the capital of Atlántico.
Daksanggasat met kadagiti kaudian a tulagan iti panagtagilako iti Kanada, ti Estados Unidos iti Amerika ken dagiti adu a pagilian ti Europa, nairamanen ti munisipalidad iti lugar ti metropolitano ti Barranquilla ken ti puertona ket pinaado a pinadur-as manen. Ti pagtengngaan iti isip kadagiti nangruna a publiko-pribado a pannakikadua, nanamnama a makagun-od manen ti Puerto Colombia iti prominente a papelna a kas ti nangruna a puerto ti baybay ti Colombia iti kaunegan ti maysa a dekada.
Ni Carlos Altahona, ti dati a mayor ti Puerto Colombia, ket napammadayawan idi Disiembre 2012 a kas ti kalaingan a daulo ti munisipio iti Colombia para kadagiti ganetgetna a mangpunas iti nakaro a kinapanglaw.
T-Bone Walker
Ni Aaron Thibeaux "T-Bone" Walker ket nadayeg idi a napammaidayawan nga Amerikano a gitarista iti blues, kumakanta, mannurat iti kanta multi-instrumentalista, ken maysa idi nga impluensial a pionero ken managpabaro iti jump blues ken ti uni ti electric blues. Idi 2011, ti magasina ti Rolling Stone ket nangiranggo kaniana iti bilang 67 iti bukodda a listaan kadagiti "100 a Kalatakan a Gitarista iti Amin a Panawen".
1054
Ti tawen idi 1054 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Peñarrubia
Ti Peñarrubia ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Spermacoce brachysepala
Ti Spermacoce brachysepala, West Indian false buttonweed iti Ingles, ket tisebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket patneng iti Puerto Rico, Haiti ken ti Republika a Dominikano.
Arachnothryx chimboracensis
Ti Arachnothryx chimboracensis ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador.
Liloan
Ti Liloan ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
1055
Ti tawen idi 1055 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Argocoffeopsis
Ti Argocoffeopsis ket ti henero dagiti 10 a sebbangan dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Mabirukan daytoy iti tropikal nga Aprika.
1315
Ti tawen idi 1315 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
1056
Ti tawen idi 1056 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Lunes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
1316
Ti tawen idi 1316 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Malitbog
TI Malitbog ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Maika-53 a paralelo amianan
Ti maika-53 a paralelo amianan ket ti sirkulo ti latitud a 53 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.
Iti daytoy a latitud ti init makitkita para kadagiti 16 nga oras, 56 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 7 nga or-oras, 34 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.
Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano (amianan a daya ti Boston, Lincolnshire, Inglatera) ken mapan nga agpadaya, ti 53° a paralelo amianan ket lumabas iti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Amianan ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Wadden ! scope="row" | ! scope="row" | 🇩🇪 ! scope="row" | 🇵🇱 ! scope="row" | 🇧🇾 ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇰🇿 ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇰🇿 ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇰🇿 ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇰🇿 ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat ti Tartaria ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay ti Okhotsk ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇺🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Bering ! scope="row" | 🇺🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Bering ! scope="row" | 🇺🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Hecate ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Luek James ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇮🇪 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Irlandes ! scope="row" |
Bantay Annaguan
Ti Bantay Annaguan (Malaueg: Ga-dang ya Annaguan) ket ti maysa a bantay a mabirukan iti ili ti Rizal iti probinsia ti Cagayan. Daytoy ket agtayag iti ken daytoy pay ti pakabirukan ti maysa nga agdama a lugar ti turismo iti Filipinas. Aglaon ti bantay ti nasayaat a napreserba a bakir ken ti pay maysa a kueba a nasayaat a pagpasiaran dagiti turista. Aglaon pay daytoy kadagiti karkarna a sebbangan ti ayup iti Filipinas a kas ti agila ti Filipinas. Iti pantok ti bantay adda maysa a nasayaat a pagtan-awan iti sibubukel nga ili ti Rizal, ti Conner, Santo Niño ken Piat. Ti bantay ket nagserbi a kas naglemmengan a lugar babaen dagiti soldado a Hapon idi las-ud ti Gubat ti Sangalubongan II.
Lokasion
Mabirukan ti bantay iti ili ti Rizal iti probinsia ti Cagayan. Mabirukan daytoy iti baba ti baranggay Annaguan ken isu pay daytoy ti nakalaan ti naganna. Daytoy ket manipud iti Siudad ti Tuguegarao City, ti kapitolio a siudad ti Cagayan, ken  manipud iti Manila. Ti lokasion ti kasisigud a dalan iti bantay ket saan pay a naipalawag ken masapul iti kagudua ti maysa nga aldaw ti mangkalay-at manipud iti sakaanan aginggana iti pantok. Segun kadagiti tattao iti Rizal, mabalin ti mapan iti pantok babaen ti helikopter.
Mitolohia
Ti tattao a Malaueg ket addaan iti maysa a mitolohia a maipanggep iti bantay. Naibagbaga nga idi un-unana nga aldaw, nagtaeng iti daytoy a bantay ti maysa a lalaki nga addaan iti pigsa ken bileg nga agnagan iti Malana, maysa pay idi a nalatak a bannuar ken nakibakal iti karibalna a ni Biuag ken nagbalin a naisangayan a pigura iti pronbinsia ti Cagayan. Ti sabali pay a mitolohia ket imparuar babaen ti maysa a diosen nga addaan iti naisangayan a pigsa ken imparuarna ti bantay aginggana idi naabotna ti langit. Adda dagiti namatmati a ti bantay ket nangato ken daytoy pay ti waya a pakaiturongan iti Paradiso.
1317
Ti tawen idi 1317 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Sogod
Ti Sogod ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Arachnothryx fosbergii
Ti Arachnothryx fosbergii ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador.
1057
Ti tawen idi 1057 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Maika-14 a meridiano daya
Ti 14° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto iti ballasiw ti Taaw Artiko, Europa, Aprika, ti Taaw Atlantiko, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-14 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-166 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-14 a meridiano daya ket lumabas iti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇳🇴 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇳🇴 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇳🇴 ! scope="row" | 🇸🇪 ! scope="row" | 🇳🇴 ! scope="row" | 🇸🇪 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Baltiko ! scope="row" | 🇩🇪 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Laguna Szczecin ! scope="row" | 🇩🇪 ! scope="row" | 🇨🇿 ! scope="row" | 🇦🇹 ! scope="row" | 🇸🇮 ! scope="row" | 🇭🇷 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Adriatiko ! scope="row" | 🇮🇹 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Mediteraneo ! scope="row" | 🇮🇹 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Mediteraneo ! scope="row" | 🇱🇾 ! scope="row" | 🇳🇪 ! scope="row" | 🇹🇩 ! scope="row" | 🇳🇬 ! scope="row" | 🇨🇲 ! scope="row" | 🇨🇬 ! scope="row" | 🇬🇦 ! scope="row" | 🇨🇬 ! scope="row" | 🇬🇦 ! scope="row" | 🇨🇬 ! scope="row" | 🇨🇩 ! scope="row" | 🇦🇴 ! scope="row" | 🇳🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Alphonse Milne-Edwards
thumb|Ni Alphonse Milne-Edwards idi 1883 Ni Alphonse Milne-Edwards (Paris, 13 Oktubre 1835 – Paris, 21 Abril 1900) ket maysa idi a Pranses a mamalogo, ornitologo ken karsinologo. Isu ket Ingles iti taudan, ti anak lalaki ni Henri Milne-Edwards ken apo ni Bryan Edwards, ti Hamaikano a mammula a nagtaeng iti Bruges (dati idi a Pransia).
Nakagun-od ni Milne-Edwards iti grado ti medisina idi 1859 ken nagbalin a katakunaynay iti amana iti Jardin des Plantes idi 1876. Nagbalin isuna a direcktor ti Muséum National d'Histoire Naturelle idi 1891, ken nangruna isuna a nagraraem iti posil dagiti billit ken ti eksplorasion iti adalem a baybay. Idi 1881, nagaramid isuna iti panagsukisok iti Golpo ti Gascony ken ni Léopold de Folin ken nagobra isuna a limmugan iti Travailleur ken ti Talisman kadagiti panagbiahe iti Is-isla ti Canary, ti Is-isla ti Cabo Verde ken tiAzores. Para iti daytoy, nakaawat iti balitok a medalio iti Naarian a Heograpikal a Kagimongan.
Dagiti nangruna nga obrana iti ornitolohia ket ti Recherches Anatomiques et Paléontologiques pour servir a l'Histoire des Oiseaux Fossiles de la France a naipablaak kadagiti dua a parte idi 1867 ken 1872, ti Recherches sur la Faune ornithologique étiente des iles Mascareignes et de Madagascar 1866–1874 ken Recherches pour servir à l'histoire naturelle des mammifères 1868–1874. Ti panagadalna kadagiti posil ket nakaiturongan ti pannakaduktal kadagiti tropikal a billit a kas dagiti trogon ken dagiti loro manipud iti prehistoriko a Pransia. Kaduana a nagobra ni Alfred Grandidier iti L'Histoire politique, physique et naturelle de Madagascar.
Nangipalawag pay ni Milne-Edwards iti saan a basbassit ngem maysa a takson ti mula; ti maysa a sebbangan ti gutta-percha a naurnong manipud iti isla ti Grande Comore, Comoros babaen ti ornitologo a ni Léon Humblot, a ninaganan ni Milne-Edwards iti Isonandra gutta. (ti I. gutta ket naikeddeng ita a maysa a taksonomiko a sinonimo ti Palaquium gutta (Hook.) Burck, ken maysa a homonimo iti bukodna a basonimo iti Isonandra gutta Hook. .)
Ti maysa a subsebbangan ti alutiit ti Tengnga nga Amerika, ti Holcosus festivus edwardsii Bocourt, 1873, ket nanaganan a kas pamamdayaw ken ni Milne-Edwards.
Las Nieves
Ti Las Nieves ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Argocoffeopsis lemblinii
Ti Argocoffeopsis lemblinii ket timaysa a naungaw a kabagian ti mula a kape, iti kaunegan ti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket ammo laeng manipud iti holotipo nga inurnong babaen ti Pranses a botaniko a ni Auguste Jean Baptiste Chevalier indi Enero 1907 iti ginget ti Karayan Agnéby iti Côte d'Ivoire, ken saan a nabirukan kadagiti simmasuno a panagsikisok. Ti Argocoffeopsis lemblinii ket maysa idi nga adu ti sangana a bassit a mula a mabalin a makaabot iti katayag iti agarup a 50 sentimetro. Puraw dagiti sabong ken maratimbukel dagiti babassit a bunga. Nagtubo idi daytoy iti bakir a habitat.
Andorra la Vella
Ti Andorra la Vella ket ti kapitolio ti Prinsipalidad ti Andorra, ken mabirukan idiay nangato a daya ti located high in the east Pirineos a nagbaetan ti Pransia ken Espania. Daytoy ket nagan pay ti parokia a mangpalikmu iti kapitolio.
1058
Ti tawen idi 1058 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
1319
Ti tawen idi 1319 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Bantay Batulao
Ti Bantay Batulao ket ti maysa a di aktibo a bulkan iti rehion ti Calabarzon iti Filipinas a mabirukan iti amianan a laud ti probinsia ti Batangas iti igis ti pagbeddenganna iti Cavite. Daytoy ket nagudduaguddua nga andesitiko nga estratobulkan iti amianan akinlaud a ngarab ti Kaldera ti Taal a nagrugi a nabukel iti naladaw a paset ti panawen ti Plioseno, idi agarup a 3.4 a riwriw a tawen ti napalabas. Ti bantay ket maysa a prominente a dulon ti daga dagiti prominent a narangkis a pantok, dagiti umallo-allon a nalasbang a pantok ken dagiti nauneg a baw-ang a mabirukan iti laud bassit ti estasion ti turod ti Tagaytay iti abagatan akinlaud a patingga ti Pantok Tagaytay. Daytoy ket nadayeg ti kapintasna, ken dagiti sentro a paginanaan ken dagiti pagliwliwaan a mabirukan bassit iti  iti abagatan ti Manila.
Nagan
Nagtaud ti nagan a "Batulao" manipud iti panagpabassit ti sao iti Tagalog iti "bato sa ilaw" wenno "ilaw sa dalawang bato" ("nasilawan a batbato") a mangibagbaga iti mapasamak a penomeno iti bantay iti Disiembre no dagiti raya ti init ket rummuar manipud iti pagbaetan dagiti dua a prominente a pantok ti bantay ken mangsilaw kaniada. Dagiti sabali a taudan ket mangibagbaga a ti naganna ket mabalin pay a naala manipud itiO panagsilpo dagiti dua a balikas ti Tagalog iti "bato" ("bato") ken "dilaw" (duyaw) a mangibagbaga iti maris ti bantay ti las-ud ti ileleggak ti init.
Heograpia
thumb|280px|Buya ti maysa kadagiti duapulo a pantok ti bantay Ti Bantay Batulao ket agtayag iti ken kaaduan iti kaunegan ti ili ti Nasugbu. Daytoy ket mangbukel iti abagatan akinlaud a patingga ti Pantok Tagaytay, a nadayeg nga ammo a kas ti Pantok Tagaytay ken historiko a kas Cordillera de Tagaytay, ti nangato a pantok dagiti bato a naaramid iti bulkaniko a dapo nga agtaray iti maysa a nagtimbukel bassit a turong para iti aginggana iti Bantay Sungay iti amianan a daya iti Tagaytay a tuman-aw iti Danaw Taal ken Bulkan Taal. Aglaon ti bantay kadagiti duapulo ket dua a pantok a mairaman dagiti dua a kanngatuan a pantok a nakainaganna. Ti akin-amianna a bangir ti bantay ket maadministro a kas parte ti Nasugbu bayat nga iti daya, ti arsadananna ket mapan iti ili ti Cavitei Alfonso. Dagiti akin-abagatan ken akinlaud a barasna ket pagbibingayan dagiti ili ti Tuy, Balayan, Calaca ken Lemery. Dagiti pagtaengan ket mairaman dagiti sumang-at a baranggay ti Aga ken Calayway (Kaylaway) iti Nasugbu, Bolboc ken Mataywanac iti Tuy, Patugo inti Balayan, Cahil iti Calaca, Mayasang iti Lemery ken ti baranggay Alfonso iti Kaysuyo.
Mabirukan ti bantay iti ti Labneng ti Karayan Lian, ti maysa a sito apagayusan ti Labneng Nasugbu-Lian-Calatagan kadagiti ili ti Nasugbu, Lian, Tuy, Alfonso ken Magallanes. Daytoy ket aglaon kadagiti pagtaudan ti danum ti Karayan Lian-Palico, nga agayus nga agpapaba manipud kadagiti napadsok a bakras ti Bantay Batulao ken ti iti kangato a Bantay Carilao babaen ti kaaduan a sekondario a tubo a bakir ken dagiti sakbay nga agayus iti Luek  Nasugbu iti Baybay Abagatan a Tsina. Daytoy a karayan ket addaan iti dagup a kaatiddog iti ken agpataud iti agpakatengnga a tinawen a panagayus iti 19.44 a riwriw kubiko metro (687 a riwriw cu ft). Ti karayan Montintubig (Munting Tubig), Obispo ken Siomtiam ket agtaud pay ti danumda iti Bantay Batulao ken agayus iti Luek Balayan.
Ti maysa a dakkel apaset ti baw-ang iti pagbaetan dagiti tallo a banatay iti Nasugbu ket pribado a sanikua, kaaduan ket maitagikua iti  Hacienda Puyat ti Gonzalo Puyat & Sons ken ti  a Hacienda Caylaway ti Roxas & Company. Manipud iti maysa nga tagikua nga agrikultura, dagiti negosio ti pamilia ti Puyat ken Roxas ket mangbaliw kadagiti paset iti daytoy a bangir ti Bantay Batulao iti maysa a nangruna a lote ken pagretiruan, nga agraman kadagiti nadumaduma nga otel, dagiti pagay-ayaman ti golf ken dagiti kompleks ti kondominio. Dagitoy a napasayaat a lugar ket beddengan babaen ti Bakir ti Batulao iti abagatan.
Flora ken fauna
thumb|280px|Ti Bantay Batulao a mangtan-aw iti Caleruega ken Bakir Batulao Ti Bantay Batulao ket addaan iti abbong ti bakir iti kadagiti tengnga ken akinbaba a bakrasna iti Nasugbu, Balayan ken Calaca. Daytoy ket maysa a pribado a tagikua a masna a santuario nga agraman kadagiti agtawen iti siglo a kaykayo ket sakupenna aginggana dagiti tanap ken dagiti baw-ang iti abagatan. Ti sekondario a tubo ti dipterokarpo a bakir ket addaan kadagit lugar ti napukan ket napuoran nga agrikultura a namulaan iti mais, saba, mangga ken dagiti nadumaduma a prutas. Dagiti lugar ti ruot ken dagiti daga ti babassit a mula iti bantay ket kaaduan dagiti Imperata cylindrica ken ti  Saccharum spontaneum, bayat a dagiti naalumaymay nga umallo-allon a sakaanan ti turod ken dagiti nadalumpinas a lugar ket namulaan kadagiti nadumaduma nga apit ti agrikultura.
Adda dagiti saan a basbassit ngem 22 a sebbangan ti billit a nairehistro ditoy ket iti likmut ti bakir ti Bantay Batulao idi 2004, ti kaaduan ket ti Collocalia esculenta ken Hirundo rustica. Dinokumentuan pay ti "Wild Bird Club of the Philippines" dagiti sumaganad a residente a billit ti Batulao: Rhipidura cyaniceps, Monticola solitarius, Lanius cristatus, Todiramphus chloris, Loriculus philippensis, Pardaliparus elegans, Lanius schach, Zosterops meyeni, Cinnyris jugularis, Hypsipetes philippinus, Centropus viridis, Irena cyanogastra, Yungipicus maculatus, Actenoides lindsayi, Megalurus palustris, Cecropis striolata, Artamus leucorynchus, Copsychus luzoniensis, Phapitreron leucotis ken Pycnonotus goiavier.
Mariah Carey
Ni Mariah Carey ket maysa nga Amerikana a kumakanta, mannurat iti kanta, produser ti rekord, aktres, negosiante, ken pilantropo. Makunkuna a kas "Songbird Supreme" babaen ti Guinness World Records.
1318
Ti tawen idi 1318 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pagsasao a Wom (Papua Baro a Guinea)
Ti pagsasao a Wom wenno Wam ket ti pagsasao a Papuano ti pamiliti pagsasao ti Torricelli nga insasao babaen dagiti 4,264 a tattao iti Probinsia ti Daya a Sepik, Papua Baro a Guinea.
Loreto
Ti Loreto ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Sasao nga Abagatan a Pauwasi
Ti sasao nga Abagatan a Pauwasi ket mabalin a ti bassit a pamilia ti pagsasao ti Baro a Guinea, a mabalin a mangbukel iti Yetfa, Kimki, Lepki, Murkim ken Kembra.
Pannakaidasig
Idasig ni Usher (2020) dagiti pagsasao a kas dagiti sumaganad,
Ti panagkakabagian dagiti lima a pagsasao ket nabigbigan kadagiti nasapa a tawen ti 2000 idi inurnong ni Paul Whitehouse dagiti di naipablaak a datos manipud iti Summer Institute of Linguistics. Idasig isuda ni Usher a kas maysa a sanga ti pamilia ti pagsasao a Pauwasi. Tumonos ni Søren Wichmann (2013) a ti Murkim ken Lepki ket mabalin nga asidegda nga agkabagian. Awaten ni Foley (2018) a ti Kembra, a saan unay a napasingkedan, ket mabalin pay met a kabagian.
Dagiti kognado
! Ilokano !! Yetfa !! Kimki !! Kembra !! Lepki !! Murkim
Maika-69 a meridiano daya
Ti 69° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto iti ballasiw ti Taaw Artiko, Asia, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-69 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-111 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-69 a meridiano daya ket lumabas iti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Barents ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇰🇿 ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇰🇿 ! scope="row" | 🇺🇿 ! scope="row" | 🇹🇯 ! scope="row" | 🇺🇿 ! scope="row" | 🇹🇯 ! scope="row" | 🇦🇫 ! scope="row" | 🇵🇰 ! scope="row" | 🇮🇳 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" | 🇮🇳 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" | 🇹🇫 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Lezo
Ti Lezo ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Bantay Madia-as
Ti Bantay Madia-as (ammo pay a kas Madja-as) ket ti malmalmeng a bulkan, daytoy ti kangatuan a pantok iti isla ti Panay, Filipinas ken ti maikadua a kangatuan iti rehion ti Visayas, ti laeng Bantay Kanlaon iti Isla Negros ti nangatngato. Agtayag daytoy iti 6,946 a kadapan (2,117 a metro) iti ngato ti pantar ti baybay. Ti Bantay Madia-as ket mairanggo a maika-63 a kangatuan iti listaan dagiti isla babaen ti kangatuan a punto iti lubong. Mabirukan daytoy iti ili ti Culasi iti akin-amianan a paset ti probinsia ti Antique, daytoy ket parte ti Kabambantayan ti Tengnga a Panay ti kaatiddogan a kabambantayan iti isla. Naikeddengen ti bantay a kas maysa kadagiti kasagraduan a lugar iti Visayas manipud kadagiti un-unana nga aldaw, gapu ta daytoy ket repositorio ti duog a sagrado a kayo ni Sidapa a maus-usar a pangrukod dagiti biag ti mortal. Ti dios dagiti layap, Bulalakaw, ken ti kangatuan a diosen ti Hiligaynon, Kanlaon, ket nagtataeng pay iti bantay sakbay ti panagbaliw ti balayda. Ni Pandaki, ti dios ti maikadua a gundaway, ket makunkuna pay a sagpaminsan a bumisbista iti bantay.
Pakasaritaan
Ti pantokna ket iti ngato ti pantar ti baybay, daytoy ket naabbongan babaen ti naangep a bakir. Iti Kinaray-a, ti kayat a sawen ti nagan ket "nangato" wenno "natayag". Mainaig pay ti nagan ti bantay iti Kedatuan ti Madja-as, ti maysa a naarian nga estado ti kompederasion iti Panay nga adda manipud idi 1200 AD aginggana idi 1569 AD. Mabirukan daytoy iti ili ti Culasi iti probinsia ti Antique. Ti naisalaysayan a bantay ti Madia-as let paseten daytoy ti kultura, pakasaritaan ken literatura dagiti Antiqueño. Daytoy ket addaan kadagiti 14 a dissuor ken ti taudan dagiti dua a nagruna a karayan iti Karayan Akin-amianan nga Antique Dalanas, Karayan Tibiao ken ti kaarruba a probinsia ti Aklan ti tributario ti Karayan Aklan. Mabalin a makita dagiti kadakkelan a dissuor a kasla dagiti puraw a linabag kadagiti bakras ti bantay. Iti abagatan a daya, sanguen ti Bantay Madia-as ti karibal a Bantay Nangtud, ti maikadua a kangatuan a pantok iti Panay nga isina babaen ti Karayan Dalanas.
Mitolohia
Segun ti mitolohia ti Visaya, ti bantay ket balay ni Sidapa, ti nataraki ket nabaneg a dios ti patay ken gubat a nagsuot iti balangat a naaramid kadagiti nabalitokan a sara. Naipampamattian a ni Sidapa ket agtagikua iti maysa a natayag a kayo a pangrukodna kadagiti biag iti amin a maladaga, ken ikabilna ti marka iti dayta a kayo. No ti saad ti tao ket maipada iti naited a marka, dagus a matayen ti tao. Kalpasanna, apiten ni Sidapa ti kalag (kararua) ti maysa tao ken iyegna ken ni Magwayen, nga isu met ket mangiyeg iti Salud wenno Saad (lugar ti natay). Makunkuna a mangikeddeng ni Sidapa ti bileg ti biag ti maysa atao babaen ti panagusar kadagiti naengkantuan a kayo iti balayna a bantay.
Ni Bulalakaw, ti dios dagit layap, ket agtataeng pay iti bantay. Ammo nga aggayyem da Sidapa ken Bulalakaw. Kanungpalan a kinaynayat ni Bulalakaw nga agtaeng iti langit tapno pormal a mangala iti papel a kas ti dios dagiti layap. Ni Pandaki, ti dios dagiti maikadua a gundaway, ket nakunkuna a bumisbisita ken ni Sidapa, nga isu met ket nagay-ayat ken natalek kaniana. Ti kangatuan a diosen, ni Kanlaon, ket naipampammatian a nagtataeng met iti Bantay Madia-as, nupay kasta, inyakarna ti balayna iti Bantay Kanlaon iti isla ti Negros kalpasan idi pinatay ti kasla dragon nga ulimaw a nagtataeng iti Bantay Kalaon dagidi epiko a bannuar ti Hiligaynon, da Kan ken Laon.
Pagsasao a Doromu
Ti pagsasao a Doromu, wenno Doromu-Koki, ket ti pagsasao a Manubaran a naisasao idiay "Ipus ti Billit" ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket addaan kadagiti tallo a karuay: ti Koki, Kokila ken Koriko.
Rhodolaena acutifolia
Ti Rhodolaena acutifolia ket ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti espesipiko nga epiteta iti acutifolia ket manipud iti Latin a ti kayatna a sawen ket "natadem-bulong".
Pannakaiwarwaras ken habitat
Mabirukan laeng ti Rhodolaena acutifolia iti daya a sentral dagiti rehion ti Analamanga, Alaotra-Mangoro ken Analanjirofo. Ti habitatna ket nadam-eg a kankanayon a berde a bakir manipud iti aginggana iti  itikangato. Mabirukan dagiti dua a subpopulasion ti kayo iti Nailian a Parke ti Zahamena National.
Dagiti pangta
Maipangta ti Rhodolaena acutifolia babaen ti panagapit iti kayona. Gapu ti panagbalbaliw iti panagmula, ti masakbayan a pannakaawan iti habitat ket maipadto aginggana iti 50%. Ti preliminario a kasasaad ti sebbangan ket Madanar.
1320
Ti tawen idi 1320 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Martes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Belonophora
Ti Belonophora ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Mabirukan daytoy iti tropikal nga Aprika manipud iti Senegal iti daya aginggana iti Sudan ken abagatan aginggana iti Angola. Impalawag daytoy babaen ni Joseph Dalton Hooker idi 1873.
Rhodolaena altivola
TI Rhodolaena altivola ket ti kayo iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti naturalista ken eksplorador a ni Alfred Russel Wallace ket impalawagna kas "maysa kadagiti nakakaskasdaaw a mula iti lubong".
Pannakaiwarwaras ken habitat
Mabirukan laeng ti Rhodolaena altivola kadagiti akindaya a rehion ti Atsinanana ken Analanjirofo. Ti habitatan ket nadam-eg aginggana iti nadam-eg bassit a kankanayon a berde a bakir manipud iti aginggana iti  aitikangato.
Dagiti pangta
Maipangta ti Rhodolaena altivola babaen ti panagbalbaliw ti panagmula ken dagiti wildfire. Ti masakbayan a pannakaipabassit ti populasionna ket gapu ti pannakaawan iti habitat a maipadto iti ad-adu ngem 80%. Awan ti agdama a populasion ti kayo iti nasalakniban a lugar. Ti peliminario a kasasaad ti sebbangan ket Nakaro a Madangran.
1060
Ti tawen idi 1060 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Sasao nga Akinbaba a Mamberamo
Ti sasao nga Akinbaba a Mamberamo ket ti kaudian a naisingasing a pamilia ti pagsasao a mangisilpo kadagiti dua pagsasao a naisasao iti igid ti akin-amianan nga aplaya ti probinsia ti Papua, Indonesia, idiay asideg ti sabangan ti Karayan Mamberamo.
Dagiti dua pagsasao, ti Warembori ken Yoke, ket nailistada idi a kas dagiti isolado iti adu a nasu-suar a panangidasig ni Stephen Wurm. Impakita ni Donohue (1998) isuda nga agkakabagian nga addaan iti nagbibingayan a panagdumaduma a maipapan iti morpolohia. Indasig ni Ross (2007) ti Warembori a kas maysa a pagsasao nga Austronesio a naibatay kadagit pangsandi, nupay kasta, insuppiat ni Donohue a dagitoy ket binulbulod, gapu ta dagiti dua pangsandi a magawidan iti panagbulod, ti 'I' ken 'thou', ket saan a maipada iti Austronesio wenno iti ania man a sabali a pagsasao. Ti bugbugtong a pasakbay ket kapada ti sasao a Kwerba, ngem ti akinbaba a Mamberamo ket awan iti katumbas iti dayta a pamilia. (KItaen ti pagsasao a Warembori ken pagsasao a Yoke para kadagiti salaysay.) Insupsuppiat ni Donohue a mangpormada iti maysa a nawaya a pamilia, ngem mabalin met a ti maysa ket maikabagian iti sabali a pamilia ti Papuano, gapu ta nakaron a nareksipikado babaen ti impluensia ti Austronesio, a naipangpangruna iti kaso ti Warembori.
Regine Velasquez
Ni Regina Encarnacion Ansong Velasquez-Alcasid ket maysa a Filipina a kumakanta, aktres ken produser ti rekord. Nakagun-od isuna iti pammigbig babaen ti pannangabak iti Ang Bagong Kampeon idi 1984 ken ti Salip ti Kanta ti Asia-Pasipiko idi 1989 a nangipresentaanna ti Filipinas. Simmikat ni Velasquez iti pannagipablaakna ti "Kung Maibabalik Ko Lang" manipud iti immuna nga albumna a natituluan iti Regine idi 1987.
Belonophora coffeoides
Ti Belonophora coffeoides ket ti sebbangan dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Mabirukan daytoy iti tropikal nga Aprika. Daytoy ket sebbangan-kita ti henero ti Belonophora.
Dagiti subsebbangan
Dua a subsebbangan dagiti adu a maaw-awat manipud idi Abril 2014:
Spermacoce alata
Deskripsion
Ti Spermacoce alata ket perenial a yierba, sagpaminsan a nalinteg ngem sagpaminsan pay a dumalapdap. Dagiti ungkay ket kuadrado iti pannakapisi, agraman kadagiti payak iti igid dagiti suli nga umatiddog kadagiti ungkay. Dagiti bulong ket eliptiko aginggana iti arinduyog, aginggana iti 8 cm iti kaatiddog. Dagiti sabong ket puraw aginggana iti nakusnaw a purpura, a maporma kadagiti axillary a raay.
Pannakaiwarwaras
Ti Spermacoce alata ket maikeddeng a patneng iti akin-abagatan a Mehiko, Tengnga nga Amerika, dagiti sumagmamano nga isla iti Karibe (Trinidad ken ti Is-isla Leeward), ken dagiti parte ti Abagatan nga Amerika (Guiana a Pranses, Surinam, Guyana, Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Brasil, Paraguay ken Arhentina). Daytoy ket naireporta a naturalisado iti Aprika (manipud iti Liberia aginggana iti Uganda), Tsina (Fujian, Guangdong, Hainan, Taiwan, Zhejiang), India, Nepal, Sri Lanka, Banglades, ti Is-isla Andaman ken Nicobar, Malaysia, Tailandia, Borneo, Java, Myanmar (Burma), Sumatra, Queensland, ti (Australia) Akin-amianan a Teritorio], [[Fiji ken Samoa.
Spermacoce remota
Ti Spermacoce remota, woodland false buttonweed iti Ingles, ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket patneng iti abagatan akindaya nga Estados Unidos (Texas, Florida, Georgia, Alabama), West Indies (Bermuda, Bahamas, Hispaniola, Puerto Rico, ti Is-isla Cayman, Trinidad, Lesser Antilles, kdpy.), Mehiko, Tengnga nga Amerika ken Abagatan nga Amerika. Daytoy ket naturalisado iti Taiwan, Abagatan a daya nga Asia (Tailandia, Bietnam, Malaysia, Indonesia), Tsina (Guangdong), India, Sri Lanka, Baro a Guinea, Mauritius ken dagiti adu pay nga oceaniko nga isla (mairaman ti Hawaii ken ti Galápagos).
Ti Spermacoce remota ket perenial a yierba wenno basbassit a bassit a mula aginggana iti 70 cm iti katayag. Dagiti ungkay ket mabalin a nagtimbukel wenno kuadrado iti pannakapisi. Timmirad dagiti bulong, aginggana iti 5 cm iti kaatiddog. Bassit dagiti sabong, puraw, iti raay iti tutok ti ungkay. Daytoy a yierba ket kadawyan a lugar a pagpessaan dagiti itlog ti kulibangbang, a kas dagiti Anartia fatima.
Maika-12 a paralelo abagatan
Ti maika-12 a paralelo abagatan ket ti sirkulo ti latitud a 12 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.
1061
Ti tawen idi 1061 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Maika-12 a paralelo abagatan
Likmut iti lubong
! scope="col" width="140" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇦🇴 ! scope="row" | 🇿🇲 ! scope="row" | 🇨🇩 ! scope="row" | 🇿🇲 ! scope="row" | 🇨🇩 ! scope="row" | 🇿🇲 ! scope="row" | 🇲🇼 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Danaw Malawi ! scope="row" | 🇲🇿 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" | 🇲🇬 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Timor ! scope="row" | 🇦🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Arafura ! scope="row" | 🇦🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Arafura ! scope="row" | 🇦🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Arafura ! scope="row" | 🇦🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo ti Carpentaria ! scope="row" | 🇦🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Coral ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇵🇪 ! scope="row" | 🇧🇴 ! scope="row" | 🇧🇷 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko
Bantay Binaca
Ti Bantay Binaca ket ti maysa a di aktibo a bulkan iti Ili ti Upi iti probinsia ti Maguindanao, Filipinas. Ti bantay ket addaan iti kangato iti iti ASL, ken mabirukan iti 6.95°N, 124.017°W.
Kitaen pay
Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
1321
Ti tawen idi 1321 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Arachnothryx
Ti Arachnothryx ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket aglaon kadagiti agarup a 107 a sebbangan. Mabirukan daytoy manipud iti Mehiko aginggana iti Peru ken iti Trinidad.
Taksonomia
Ti Arachnothryx ket ninaganan babaen ni Jules Émile Planchon idi 1849. Naala daytoy a kadawyan a naga manipud iti Taga-ugma a Griego: ti arachne wenno arachnos, "maysa a lawwalawwa", ken thrix wenno trichos, "buok".
Kas agdama a naipalawag, ti Arachnothryx ket parapiletiko iti Cuatrecasasiodendron, Gonzalagunia, ken Javorkaea. Adda dagiti mannurat a mangiraman dagitoy a henero iti maysa nga adu a naipalawag a Rondeletia, ngem dagiti molekular a pilohenetiko a panagadal ket nakaipakita nga isuda ket as-asideg a kabagian iti Guettarda ngem iti Rondeletia.
Dagiti hemisperio ti daga ken danum
Dagiti hemisperio ti daga ken danum iti Daga, sagpaminsan pay a napadakkel a nailetra a kas ti Hemisperio ti Daga ken Hemisperio ti Danum, ket dagiti hemisperio ti Daga nga aglaon ti mabalin a kadakkelan a dagup ti luglugar ti daga ken taaw.
Agdumaduma met dagiti panagikeddeng ti sentro dagiti hemisperio. Ti maysa a panangikeddeng ket mangikabil ti sentro ti hemisperio ti daga iti 47.21667°N, -1.53333°W (idiay siudad ti Nantes, Pransia). Babaen ti panangipalawag, ti sentro ti hemisperio ti danum ket ti antipodal a punto iti tengnga ti hemisperio ti daga, ken isu a mabirukan iti -47.21667°N, 178.46667°W, idiay asideg ti Is-isla ti Bounty ti Baro a Selanda.
Nabas
Ti Nabas ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Dagiti hemisperio ti daga ken danum
Ti hemisperio ti daga ket addaan laeng ti basbassit ngem pito a pagkawalo iti daga ti Daga, a mairaman ti Europa, Aprika, Amianan nga Amerika, ken ganggani amin nga Asia ken kaaduan ti Abagatan nga Amerika. Nupay kasta, uray iti hemisperio ti daga, ti kalawa ti taaw ket atiwenna ti kalawa ti daga.
Ti hemisperio ti danum ket addaan laeng ti maysa a pagkawalo iti daga ti lubong, a mairaman ti Australia, Baro a Selanda, Antartika, Hawaiʻi, ti Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia, ken ti akin-abagatan a paset ti Abagatan nga Amerika. Kaaduan ti Taaw Pasipiko ken ti Taaw Indiano ket addada iti hemisperio ti danum. Iti pannakaipada, ti hemisperio ti danum ket agarup a 89% a danum, 6% namaga a daga ken 5% polar a gora ti yelo.
1322
Ti tawen idi 1322 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Iquique
Ti Iquique ket ti siudad ken komuna iti akin-abagatan a Chile, kapitolio iti isuda a dua a Probinsia ti Iquique ken Rehion ti Tarapacá. Daytoy ket mabirukan idiay Aplaya ti Pasipiko, iti laud ti Pampa del Tamarugal ken parte met daytoy iti Desierto Atacama. Daytoy ket addaan iti populasion iti 180,601 segun ti senso idi 2012. Daytoy pay ti kangrunaan a komuna ti Kalatakan a Iquique. Ti siudad ket naparang-ay idi las-ud ti karang-ayan iti panagmina iti salitre idiay Desierto Atacama idi maika-19 a siglo. Kasisigud idi a siudad ti Peru nga agraman iti adu a populasion iti Chileno, daytoy ket naited iti Chile a kas nagresultaan ti Gubat ti Pasipiko (1879–1883). Ita nga aldaw daytoy ket maysa kadagiti dua laeng a nawaya a puerto ti Chile.
1062
Ti tawen idi 1062 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Antofagasta
Ti Antofagasta ket ti puerto a siudad iti akin-amianan a Chile, iti agarup a  iti amianan ti Santiago. Daytoy ti kapitolio ti Probinsia ti Antofagasta ken Rehion ti Antofagasta. Segun ti senso idi 2015, ti siudad ket addaan iti populasion iti 402,444.
Dati a parte ti Bolivia, ti Antofagasta ket tiniliw idi babaen ti Chile iti Gubat ti Pasipiko (1879–83), ken ti pannakaiyakar ti kinayuray ket natungpal ti Tulag ti Kappia ken Pannakigayyem idi 1904 iti pagbaetan dagiti dua a pagilian.
Manito
Ti Manito ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Pagsasao a Maria (Papua Baro a Guinea)
Ti pagsasao a Maria ket ti pagsasao a Manubaran a naisasao idiay "Ipus ti Billit" ti Papua Baro a Guinea babaen dagiti agarup a 1,350 a tattao.
New Washington
Ti New Washington ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Estados Unidos:
Filipinas:
Pagsasao a Warembori
Ti pagsasao a Warembori (patubo a nagan iti Waremboivoro) ket ti matmatayen a pagsasao nga insasao babaen dagiti agarup a 600 a tattao kadagiti sabangan ti karayan iti amianan nga aplaya ti Papua, Indonesia.
Isla
thumb|250px|Dagiti isla ti [[Nailian a Parke ti Ginasut nga Is-isla]]
1323
Ti tawen idi 1323 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Isla
Ti maysa nga isla wenno puro ket ti aniaman a pirgis ti sub-kontinental a daga a napalikmutan babaen ti danum. Dagiti bassit unay nga isla a kas dagiti langa ti mangrugrugi nga agparparang a daga kadagiti atol ket mabalin a matawagan a kas dagiti bassit a puro. Ti pannakaigrupo ti heograpiko wenno heolohiko a mainaig nga is-isla ket tinawtawagan ti maysa a purpuro, a kas ti Filipinas.
Spermacoce keyensis
Ti Spermacoce keyensis, ammo a kas Florida false buttonweed iti Ingles, ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae, nga immuna a naduktalan iti Florida Keys. Mabirukan daytoy iti akin-abagatan a Florida, Bahamas, ken iti adayo unay nga akin-abagatan nga ungto ti Texas (Kondado ti Cameron).
William Henry Bragg
Ni William Henry Bragg (2 Hulio 1862 – 10 Marso 1942) ket maysa idi a Briton a pisiko, kimiko, matematiko ken aktibo a mannagay-ayam a naisangayan a nakibinningay ti Premio Nobel iti anakna a lalaki a ni William Lawrence Bragg – ti Premio Nobel iti Pisika idi 1915: "para kadagiti serbisioda iti panagusig ti estruktura ti kristal babaen kadagiti pamay-an ti Rayo-ekis". Ti mineral Bragita ket nanaganan kaniana ken ti anakna a lalaki. Isu ket naikabaliero bay idi 1920.
Isla
Ti maysa nga isla ket mabalin a maipalawag a kasta urayno ti kadda ti artipisial a rangtay ti daga, kas pagarigan ti Singapur ken ti bukodna a causeway, wenno ti nadumaduma a delta ti is-isla ti Olanda, a kas ti IJsselmonde. Adda pay dagiti luglugar a mangtalinaay ti "isla" kadagiti naganda para kadagiti naipakasaritaan a rason kalpasan ti pannakaikapet iti dakdakkel a masa ti daga babaen ti nalawa a rangtay ti daga, kas iti Isla ti Coney wenno ti Isla ti Coronado. Iti pay pannakaibaga, no ti pirgis ti daga ket naisina manipud ti nangruna a daga babaen ti kanal nga inaramid ti tao, kas pagarigan ti Peloponnese babaen ti Kanal Corinth, daytoy ket kadawyan a saan a naikeddeng a kas maysa nga isla.
Adda met dagiti dua a nangruna a kita ti is-isla: kontinental nga is-isla ken maipapan ti taaw nga is-isla. Adda pay dagiti artipisial nga isla.
Pagiddiatan ti is-isla ken dagiti kontinente
Ti Greenland ket isu ti kadakkelan nga isla iti lubong nga addaan iti kalawa iti sumorok a 2.1 a riwriw km², bayat a ti Australia, ti kabassitan a kontinente iti lubong ket addaan iti kalawa iti 7.6 a riwriw km², ngem awan ti alagaden ti kadakkel a mangigiddiat kadagiti isla kadagiti kontinente, wenno dagiti bassit a puro. Adda met paggiddiatan dagiti isla ken dagiti kontinente kadagiti termino iti heolohia. Dagiti kontinente ket nakatugawda iti kontinental a lithosperio a paset daytoy dagiti tektoniko a plata a tumtumpaw iti ngato ti nalunag a manto ti Daga. Ti Oseaniko a nga ukis ket paset pay dagiti tektoniko a plata, ngem napuspusekl ngem ti kontinental a litosperio, isu a daytoy ket nababa a tumpaw iti manto. Dagiti isla ketsaan dagitoy a pagpaatiddog ti aseaniko nga ukis (kas ti bulkaniko nga is-isla) wenno heolohiko dagitoy a paset ti kontinente a nakatugaw iti kontinental a litosperio (kas iti Greenland). Daytoy ket agpayso para iti Australia, a nakatugaw iti kontinental a litosperio ken ti tektoniko a plata.
Numancia
Ti Numancia ket mbaalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
1063
Ti tawen idi 1063 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
1064
Ti tawen idi 1064 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Dagiti rehion ti Chile
150px|thumb|Dagiti rehion ti Chile Ti Chile ket nabingbingay kadagiti 15 a rehion (iti Espaniol, regiones; bugbugtong región), ken isu dagitoy ti umuna nga agpang nga administratibo a pannakabingbingay. Ti tunggal maysa a rehion ket idauluan babaen ti maysa intendente (idutok babaen ti Presidente ti Chile, ken ti maysa a dagus a nabutosan a rehional a konseho (consejo regional).
Dagiti rehion ket nabingbingay kadagiti probinsia (ti makadua nga agpang nga administratibo a pannakabingbingay), iti tunggal maysa ket idauluan babaen ti gobernador nga idutok babaen ti Presidente. Adda dagiti 54 a dagup dagiti probinsia. Dagiti probinsia ket nabingbingay kadagiti komuna (ti maikatlo nga agpang nga administratibo a pannakabingbingay), nga iturayan babaen dagiti konseho ti munisipio.
Pannakainagan
Ti tunggal maysa a rehion ket naikkan iti numeral iti Romano, ken sarunuen babaen ti maysa a nagan (kas ti IV Región de Coquimbo, ken mabasa a kas "maikapat a rehion ti Coquimbo" iti Espaniol). Idi napartuat ti rehional nga estruktura, dagiti numero ti Romano ket naikeddeng iti urnos nga agpangato manipud iti amianan aginggana iti abagatan, nga iti akin-amianan unay a rehion ket naikeddeng a kas I (umuna) ken ti akin-abagatan unay a rehion ket ti XII (maikasangapulo ket dua). Ti Rehion Metropolitano ti Santiago, a mabirukan iti tengnga ti pagilian ken ayan ti kapitolio ti pagilian iti Santiago, ket saan idi a nairaman iti daytoy nga isbangan iti pananginagan ken naikkan kadagiti inisial iti RM, para iti Región Metropolitana ("Rehion Metropolitanon" iti Espaniol). Iti pannakapartuat kadagiti rehion XIV iti abagatan ken ti XV iti amianan (saan anausar ti XIII) idi 2007, naperdi dagiti amianan-abagatan nga urnos ti numeral ti Romano.
Pakasaritaan ti rehional nga estruktura
Dagiti adminstratibo a pannakabingbingay ti Chile ket napartuatda idi 1974 ken limitado kadagiti 13 a rehion (daytoy a pannakailimitado idi 2005 babaen ti reporma ti batay-linteg). Iti dati, ti Chile ket nabingbingay idi kadagiti 25 a probinsia, ken nabingbingay pay dagitoy kadagiti departamento, ken kalpasanna kadagiti komuna. Ti baro nga organisasion ti teritorio ket naisayangkat kadagiti paset nga adda dagiti immuna a "piloto a rehion" a nangrugi a naipataray idi 1974, ken naipadakkel daytoy a proseso iti Enero 1, 1976 kadagiti nabati a paset ti pagilian. Ti Rehion Metropolitano ti Santiago ket nangrugrugi a naipataray idi Abril 1980.