cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Siria
Iti Ingles, ti nagan a Siria ket kapadpadana idi ti Lebante, a naamamuan iti Arabiko a kas ti Sham, nupay daytoy moderno nga estado ket buklenna dagiti luglugar ti taga-ugma a pagpagarian ken imperio, a mairaman ti Eblano a sibilisasion iti maikatlo a milenio BC. Iti Islamko a panawen, ti kapitoliona a siudad, a Damascus, ti kadaanan nga agnanayon a nataengan a siudad iti lubong, ket isu daydi tugaw ti Umayad a Kalipato, ken maysa a probinsial a kapitolio ti Mamluk a Sultanato iti Ehipto.
Baganga
Dagiti baranggay
• Banao
Siria
Ti populasion ti Siria ket 74% Sunni, 12% Alawi, 10% Kristiano, ken 3% Druze. No maitipon amin, adda 90% iti populasion ti Siria ket Muslim, bayat a dagiti dadduma a 10% ket Kristiano, a kangrunaan a mairaman dagiti Arabo a Kristiano ken dagiti pay Asiriano ken dagiti Armenio. Dagiti kangrunaan n patneng a minoridad idiay Siria ket mairaman dagiti Kurdo (9%), dagiti Asiriano, dagiti Armeniano, dagiti Turkamano ken dagiti Sirkasianos. Ti kaaduan ti populasion ket Arabo (90%).
Baganga
Dagiti baranggay
• Batawan
• Batiano
• Binondo
• Campawan
• Central (Poblacion)
• Dapnan
• Kinablangan
• Lambajon
Dabeiba
Ti Dabeiba ket ti maysa nga ili ken munisipalidad iti Departamento ti Antioquia, Colombia. Parte ti subrehion ti Akinlaud nga Antioquia.
Baganga
Dagiti baranggay
• Mikit (Upper)
• Salingcomot
• San Victor
• Saoquegue
Aspleniaceae
Ti henero ti Diellia, a buklen dagiti innem a sebbangan a nabirukan idiay Hawaii, ket napauten a naikeddeng a nawaya, ngem naipakita itan a maikabil a maiyumok iti kaunegan ti Asplenium.
Ti henero ti Hemidictyum (dati pay a naikabil iti Woodsiaceae) ket naipakitan a pilohenetiko a kabsat ti Aspleniaceae, ken isu a naikeddeng para iti pannakaikameng iti daytoy a pamilia, ngem imbes ket a naiyalis iti bukodna a pamilia iti Hemidictyaceae.
Dagiti piloheniko a pannakaikabagian
Ti sumaganad a kladograma para iti eupolypodiales II, a naibatay iti Lehtonen, 2011, ken Rothfels & al., 2012, ket mabalin a mangipakita iti piloheniko a pannakaikabagian a pagbaetan ti Aspleniaceae ken dagiti sabali a pamilia ti klado ti eupolypodiales II.
1559
Ti tawen idi 1559 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
1560
Ti tawen idi 1560 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Lunes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
1558
Ti tawen idi 1558 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pagsasao a Kutong
Ti pagsasao a Sakam, wenno Kutong, ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.Daytoy ti kaaduan nga agbalbaliw iti rimpuokna iti sasao nga Uruwa.
Bantay Banahaw
Ti Bantay Banahaw (sabali a panangiletra ket Banahao wenno Banájao) ket maysa nga aktibo a bulkan iti Isla ti Luzon idiay Filipinas. Ti tallo a pantok a kompleks a bulkan ket mabirukan iti nagbaetan ti probinsia ti Laguna ken Quezon ken isu daytoy ti kangatuan a bantay iti rehion ti CALABARZON ken kaaduan a mangituray ti ladawan ti daga para kadagiti milia a lawlawna.
Ti bantay ket naikeddeng babaen ti kaaduan a kas "Nasantuan a bantay" ken nadayeg kadagiti peregrino ken dagiti pay agkalkalay-at iti bantay. Ti Banahaw ket nailian a parke ken nasalakniban a lugar idiay Filipinas manipud idi 1941, ken tattan ket tinawtawagan ti Nasalakniban a Langa ti daga ti Banbantay Banahaw-San Cristobal a mangsakop ti daga ti.
Dagiti pisikal a pakailasinan
thumb|220px|right|Ti Banahaw ken Danaw Sampaloc Ti andesitika a kompleks a bulkan Banahaw ket buklen dagiti nadumaduma a bantay a kaduana ti Bantay Banahaw, ti kadakkelan ket ti kangatuan iti  asl. Ti pantok ket natuktokan ti ken  a kauneg nga abut ti bulkan a nagiwangan iti akin-abagatan a ngarab a naipampamattian a gapuanan babaen ti panagbettak idi 1730. Sakbay idi 1730, ti danaw ket isu idi ti adda iti pantok ti abut ti bulkan ti Bantay Banahaw. Ti nagresultaan a layus ket dinadaelna ti ili ti Sariaya, Quezon a mabirukan iti baba ti bantay.
Nasantuan a bantay
Ti Banahaw ket tradisional a peregrinasion a lugar dagiti lokal a tattao, a naipampamattian ti kaaduan a kas "Nasantuan a bantay", ti naespirituan a lugar. Ti bantay ken dagiti kaarrubayanna ket naikedkeddeng a kas sagrado babaen dagiti lokal nga agtataeng; ti danum manipud kadagiti sagrado nga ubbogna ket naikedkeddeng a kas "nasantuan a danum" gapu ta naipampmattian nga addan ti makaserbi a kababalin, a naalala kadagiti lokasion a tinawtawagan ti "puestos" wenno "nasantuan a luglugar". Dagitoy a lugar ket naisangsangayan a masna a langa a saan laeng a buklen dagiti ubbog, ngem dagiti pay kueba, dagiti waig ken dagiti dakkel a bato nga addaan iti nagnagan a naibagbaga iti Biblia, ken dagiti santuario a naipatakder kadagiti wenno dagiti lawlawda. Dagitoy a lokasion ket naibagbaga kano a naipakita iti lalaki nga agnagan iti Agripino Lontoc babaen ti "Santong Voces" wenno ti "Nasantuan a Tim-timek", a nakaited pay ti nagnagan kadagitoy a lugra manipud idi las-ud ti Kolonial a panawen dagiti Kastila. Ti kastoy pay kadagitoy a bantay ken ti asidegna a Bantay Banahaw de Lucbán.
Aktibidad a pannagna iti Banahaw
thumb|220px|Ngato a pannakaita ti Banahaw manipud iti abagatan-laud Ti bantay ket nadayeg a saan laeng a kadagiti peregrino ngem dagiti pay agkalkalay-at ti bantay gapu ta daytoy ket isu ti kaasitgan ti sumurok nga agtayg ti a bantay manipud idiay Manila. Ti aktibidad a pannagna kadagiti ket umad-adu kadagiti las-ud ti tinawen a Nasantuan a Lawas, ken dagiti bilang dagiti agkalkalay-at ket rinibu. Add met dagiti saan a basbassit ngem uppat a dalan manipud idiay Dolores, Sariaya, ken dagiti dadduma pay nga ili ti Quezon a mabirukan kadagiti sakaanan ti bantay. Ti kaaduan a naus-usar a dalan ket ti Cristalino ken ti Tatlong Tangke, a natimbeng a maaramid iti 9 ken 5 nga oras. Dagitoy dua a dalan ket mangrugi idiay Baranggay Kinabuhayan ti Dolores, ken agsabatda idiay asideg ti pantok, nga isu daytoy ti ngarab ti kaldera ti Banahaw. Idiay pantok ket dagiti pagbuyaan a puntos, a nanaganan a kas Durungawan I, II, ken III, ken isu dagitoy ti kankanayon a papanan para kadagiti peregrino ken dagiti magmagna. Dagiti sabali pay a pagpasiaran ket mairaman ti "Kuweba ng Diyos Ama" (Kueba ti Dios Ama) ken ti ubbog idiay Brgy. Kinabuhayan, ket naibagbaga nga addaan iti bileg a makaagas.
Etimolohia
Ti termino a Banahaw ket saan nga ammo ti kaaduan a tattao ngem adda met dagiti pammati a naigupit ti deskrisionna iti nasantuan a parsua. Dayta a bantay ket addaan iti natugotan a bato iti di am-ammo a parsua ken gapu kano ti daytoy, daytoy idi ti taudan ti nagan ti bantay. Ti Banahaw ket asideg ti kaibuksilanna iti Tagalog a balikas ti banal (nasantuna, sagrado, nainlangitan) ken ti daw (ti balikas nga inus-usar a mangibagbaga ti sabali a nagsao; no mainayon kadagiti sentensia, ti daw ket mangibaga ti bassit a pannakasiddaaw wenno panagdudua iti kinapudno ti linaon ti insasao). No maipagtipon, ti kaibuksilan dagiti dua a balikas ket "[iti daytoy] mabalin/baka sagrado". Ti waya a pannakaisurat idi ti insasao iti Baybayin, ti antigo a panagsursurat ti Tagalog sakbay ti pannakaipakaammo ti Latin nga alpabeto, ken kanungpalan a nagpataud ti termino ti"Banahaw".
Integrated Authority File
thumb|Ladawan ti GND
Ti Integrated Authority File (Gemeinsame Normdatei, naamammuan pay akas ti: Universal Authority File) wenno GND (iti Ilokano ket Naipagtitipon a Turay ti Papales) ket maysa nga internasional a turay ti papeles para iti panagurnos kadagiti personal a nagan, dagiti suheto ti paulo ken dagiti bagi ti korporatibo manipud kadagiti katologo. Daytoy ket nagruna nga inus-usar para iti dokumentasion kadagiti biblioteka ken dagiti arkibo. Ti GND kettinartaripato babaen ti Nailian a Biblioteka ti Alemania a nakitinnulongan dagiti nadumaduma a network ti biblioteka. Ti GND ket maiyetnag babaen ti lisensia ti Creative Commons Zero (CC0).
Ti nakatudingan ti GND ket mangited ti maysa a pagsasarunuan kadagiti nangato nga agpang nga entidad ken dagiti sub klase, a naserbi iti pannakaidasig ti biblioteka, ken ti maysa nga arngian iti nalawag a panagilasin kadagiti agmaymaysa nga elemento. Daytoy ket buklen pay ti maysa nga ontolohia kadagiti tagikua a nagan ken kiat ti datos, a naipanggep para iti panangirepresenta ti pannakaammo iti semantiko a web, magun-od daytoy iti naibatay ti XML a pormat ti RDF.
Ti Integrated Authority File ket nangrugi idi Abril 2012 ken mangitiptipon kadagiti linaon dagiti sumaganad a turay ti papeles a saanen a naitultuloy:
Iti panawen ti pannakairugina (“GND-Grundbestand” manipu idi 5 bril 2012), ti GND ket agtengtengngel kadagiti 9,493,860 a papeles, a mairaman dagiti 2,650,000 a personal a nagnagan.
Dagiti dadduma pay a turay ti papaeles ket dagiti Virtual International Authority File (VIAF), dagiti Turay ti Biblioteka ti Kongreo (LCNAF), Web NDL Authorities babaen ti National Diet Library (Hapon), ken ti LIBRIS babaen ti National Library of Suesia.
Dagiti kita ti nangato nga agpang nga entidad ti GND
Adda dagiti innem a kita ti GND entidad:
Enrique Villanueva
Ti Enrique Villanueva ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Siquijor iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Enrique Villanueva ket nabennebenneg iti 14 a barbaranggay.
• Balolong
• Bino-ongan
• Bitaug
• Bolot
• Camogao
• Cangmangki
Lemery, Batangas
Ti Lemery ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Batangas iti Filipinas.
Enrique Villanueva
Dagiti baranggay
• Libo
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
Ti Lemery ket nabingbingay a politikal iti 46 a barbaranggay.
• Anak-Dagat
• Arumahan
Enrique Villanueva
Dagiti baranggay
• Manan-ao
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Ayao-iyao
• Bagong Pook
Enrique Villanueva
Dagiti baranggay
• Olave
• Parian
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Bagong Sikat
Enrique Villanueva
Dagiti baranggay
• Poblacion
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Balanga
Enrique Villanueva
Dagiti baranggay
• Tulapos
Ifugao
Ti Ifugao ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Rehion Administratibo ti Kordiliera iti Luzon. Ti ili ti Lagawe ti kapitoliona. Kabeddengna ti Benguet iti laud, ti Mountain Province iti amianan, ti Isabela iti daya, ken ti Nueva Vizcaya iti abagatan.
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Bukal
Ifugao
Masarakan iti Ifugao ti nalatak a Payo iti Banaue, nga isu ti kangrunaan a paspasiaren dagiti turista iti probinsia.
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Cahilan I
Ifugao
Heograpia
Ti Ifugao ket addaan iti 11 nga ili.
Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Dasmariñas
Ti Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Dasmariñas ket isu ti pannakabagi ti siudad ti Dasmariñas, Cavite iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti distrito ket kapada ti maika-4 a lehislatibo a distrito iti Cavite, a napartuat idi Oktubre r 22, 2009 sakbay idi napasingkedan ti Nainkalintegan a Dokumento ti Siudad ti Dasmariñas iti Nobiembre 25, 2009. Sakbay idi adda ti bukodna a pannakabagi, ti ili ti Dasmariñas ket nairepresenta idi a kas paset ti maymaysa a distrito iti Cavite manipud idi 1907 aginggana idi 1972, ken kas paset ti Rehion IV-A iti Interim Batasang Pambansa manipud idi 1978 aginggana idi 1984. Manipud idi 1984 aginggana idi 1986, daytoy ket nairepresenta iti Batasang Pambansa a kas paset ti sapasap a distrito iti Cavite, ken paset idi ti maikadu a adistrito iti Cavite iti naipasubli a Kamara dagiti Pannakabagi manipud idi 1987 aginggana idi 2010.
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Cahilan II
Ifugao
Dagiti ili
• Aguinaldo
• Alfonso Lista (Potia)
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Dayapan
Ifugao
Dagiti ili
• Asipulo
• Banaue
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Dita
Ifugao
Dagiti ili
• Hingyon
• Hungduan
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Gulod
Ifugao
Dagiti ili
• Kiangan
• Lagawe
• Lamut
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Maguihan
Ifugao
Dagiti ili
• Mayoyao
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Mahabang Dahilig
Ifugao
Dagiti ili
• Tinoc
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Mahayahay
Ifugao
Turismo
Maammuan iti Ifugao a pagpasyaran gapu iti Payo iti Banaue, Hungduan, Mayoyao ken Kiangan. Nailista dagitoy a kas World Heritage List ti UNESCO idi 1995.
Lemery, Batangas
Dagiti baranggay
• Maigsing Dahilig
• Maligaya
• Malinis
• Masalisi
• Matingain II
• Mayasang
• Nonong Casto
• Palanas
• Payapa Ibaba
• Payapa Ilaya
• District I (Poblacion)
• District II (Poblacion)
• District III (Poblacion)
• District IV (Poblacion)
• Rizal
• Sambal Ibaba
• Sambal Ilaya
• San Isidro Ibaba
• San Isidro Itaas
• Sangalang
• Talaga
• Tubigan
• Tubuan
• Wawa Ibaba
• Wawa Ilaya
• Sinisian East
• Sinisian West
Robot
200px|thumb|right|Ti [[ASIMO (2000) iti Expo 2005, ti kasla tao a robot.]]
Ti robot ket mekanikal wenno pudno nga ahente, ken kadawyan a maysa a elektro-mekanikal a makina nga inturturong babaen ti programa ti kompiuter wenno elektroniko a sirkuito. Dagiti robot ket mabalinda nga autonomo wenno semi-autonomo ken sumakop manipud kadagiti kasla tao a kas ti Advanced Step in Innovative Mobility (ASIMO) ti Honda ken ti TOSY Ping Pong Playing Robot (TOPIO) ti Tosy  aginggana kadagiti industrial a robot, dagiti kolektibo a naprograma a 'pangen' a robot, ken dagiti pay mikroskopiko a nano a robot. Babaen ti panagtulad ti kasl abiag a langa wenno panangipan kadagiti automatiko a panagggunay, ti robot ket mabalin a nangitultol ti puot ti kinasirib wenno bukodna a panunot.
Ti robotika ket isu ti sanga ti teknolohia a mangirebbeng ti daremdem, pannakaaramid, operasion, ken ti panangipakat kadagiti robot, ken dagiti pay sistema ti kompiuter pra iti panagtengngel kaniada, panagrikna a pakaammo, ken panagproseso ti pakaammo. Dagitoy a teknolohia ket mangirebbeng kadagiti naaramid nga automatiko a makina a mangsukat ti tattao kadagiti napeggad nga enbironmento wenno dagiti proseso ti panagpataud, wenno kapada ti tao iti langa, panagkukua, ken/wenno kognision. Adu tattan kadagiti robot ket naparegget babaen ti katutubo a mangit-ited kadagiti pagobraan iti nareggetan ti katutubo a robotika.
Iti panagrangrang-ay dagiti mekanikal a pamay-an babaen ti Industrial a panawen, adun dagiti naserbi a panangipakat nga insingasing idi babaen ni Nikola Tesla, nga isu idi 1898 ket dumibuho ti bangka a tinengngel babaen ti radio. Dagiti elektronika ket rimmang-ayda kadagiti puersa a nangiturong ti panagrang-ay iti iyu-umay dagiti immuna nga elektroniko nga autonomo a robot a pinartuat babaen ni William Grey Walter idiay Bristol, Inglatera idi 1948. Ti immuna a dihital ken maprograma a robot ket pinarnuay idi babaen ni George Devol idi 1954 ken nanaganan daytoy idi ti Unimate. Daytoy idi ket nailako iti General Motors idi 1961 nga idiay ket nausar idi a mangbagkat kadagiti pisi ti napudot a metal manipud kadagiti makina ti die casting idiay Inland Fisher Guide Plant idiay Laud ti Trenton a paset ti Ewing Township, New Jersey.
Dagiti robot ket sinukatandan ti tattao iti panagtulong iti panagaramid kadagiti maulit-ulit ken napeggad nga obra a saan a kaykayat nga aramiden ti tao, wenno saanda a maaramid gapu ti limitasion ti kadakkel, ken uray pay dagiti akin-ruar a limbang wenno iti sirok ti baybay nga idiay ket saan nga agbiag ti tattao kadagiti napeggad nga enbironmento.
Adda met dagiti panagdandanag a maipanggep iti umad-adu a panagusar kadagiti robot ken ti papaelda iti kagimongan. Dagiti robot ti pinabpabasol kadagiti ngumat-ngato a pannakaawan ti trabaho gapu ti panagsuksukatda kadagiti agtrabtrabaho kadagiti dadduma pagannongan. Ti panagusar kadagiti robot iti militar a pannakigubat ket mangiyaon kadagiti etikal a pagdanagan. Ti pannakabalin ti autonomo ti robot ken dagiti mabalin a pagbanagan ket naibagbagan kadagiti piksion ken mabalin a pudno a pagdanagan iti masakbayan.
LIBRIS
Ti LIBRIS (Sistema ti Pakaammo ti Biblioteka) ket maysa a Sueko a nailian a kappon a katologo a tinartaripato babaen ti Nailian a Biblioteka ti Suesia idiay Estokolmo. Mabalin ti nawaya nga agbiruk kadagiti agarup a 6.5 a riwriw a titulo iti amin a paset ti pagilian.
Iti pay maipatinayon kadagiti bibliograpiko a rehistro, maysa para iti tunggal maysa a libro wenno pablaak, ti LIBRIS ket aglaon pay kadagiti turay a papeles ti tattao. Para iti tunggal maysa a tao nga addaan iti rehistro a maikapet iti nagan, pannakaipasngay ken trabaho nga adda iti naisangayan a panagilasin.
Ti MARC a Kodigo para iti Sueko a Kappon ti Katologo ket SE-LIBR, a nomalisado: selibr.
Ti panagrang-ay ti LIBRIS ket maitugotan kadagiti tawen ti tengnga ti 1960. Bayat a ti rasionalisasion dagiti biblioteka ket parikuten daytoy kadagiti dekada kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II, idi 1965 a nangipablaak ti komite ti gobierno iti maysa a reporta kadagiti panagusar ti kompiuter kadagiti panagsuksukisok iti biblioteka. Ti busbos ti gobierno idi 1965 ket nakapartuat ti konseho ti biblioteka a panagsukisok (Forskningsbiblioteksrådet, FBR). Ti nagiyunaan a disenio a dokumento, Sistema a Pakaammo ti Biblioteksadministrativt (BAIS) ket naipablaak idi Mayo 1970, ken ti nagan a LIBRIS, ket pangyababaan para iti Library Information System, ket inus-usar idi para iti maysa a teknikal a subkomite a nangrugi idi Hulio 1, 1970. Ti warnakan a LIBRIS-meddelanden ket naipablaaken manipud idi 1972 ken adda iti online manipud idi 1997.
1561
Ti tawen idi 1561 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Banaybanay
Ti Banaybanay ket maysa a maika-2 a klase nga ili iti probinsia ti Davao Oriental iti Filipinas.
Pagsasao a Som
Ti pagsasao a Som (Somm) ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.
Giraldo, Antioquia
Ti Giraldo ket ti maysa nga ili ken munisipalidad iti Departamento ti Antioquia, Colombia. Parte ti subrehion ti Akinlaud nga Antioquia.
Banaybanay
Dagiti baranggay
Ti Banaybanay ket nabingbingay a politikal iti 14 a barbaranggay.
• Cabangcalan
• Caganganan
• Calubihan
• Causwagan
• Punta Linao
• Mahayag
• Maputi
• Mogbongcogon
• Panikian vito
• Piso Proper
• Poblacion
• San Vicente
1562
Ti tawen idi 1562 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Banaybanay
Dagiti baranggay
• Rang-ay
Lian
Ti Lian ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Batangas iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Lian ket nabingbingay a politikal iti 19 a barbaranggay.
• Bagong Pook
• Balibago
• Binubusan
• Bungahan
• Cumba
• Humayingan
• Kapito
• Lumaniag
• Luyahan
• Malaruhatan
• Matabungkay
• Baranggay 1 (Poblacion)
• Baranggay 2 (Poblacion)
• Baranggay 3 (Poblacion)
• Baranggay 4 (Poblacion)
• Baranggay 5 (Poblacion)
• Prenza
• Puting-Kahoy
• San Diego
Ebéjico
Ti Ebéjico ket ti maysa nga ili ken munisipalidad iti Departamento ti Antioquia, Colombia. Parte ti subrehion ti Akinlaud nga Antioquia.
Dagiti patingga
Ti Ebéjico ket mabeddengan iti amianan babaen dagiti munisipalidad nga ili ti Santa Fe de Antioquia, Sopetrán ken San Jerónimo, iti daya babaen dagiti ili ti San Jerónimo ken ti Medellín ti kapitolio ti Departamento ti Antioquia, iti abagatan babaen dagiti munisipalidad ti Heliconia ken Armenia ken iti laud babaen ti munisipalidad ti Anzá. Daytoy ket 42 a kilometro manipud iti Medellín. Ti kalawana ket 235 kuadrdo kilometro.
Alkohol
180px|thumb|right|Ti hidroksilo (OH) a makaannong a grupo nga adda iti piansa nga anggulo, iti kadawyan a molekula ti alkohol 180px|thumb|right|Ti [[Bola ken sugkil a modelo ti hidroksilo (OH) a makaannong a grupo iti maysa a molekula ti alkohol. Dagiti tallo nga "R" ket para kadagiti karbon a subtituento wenno dagiti atomo ti hidroheno.]]
Iti kimika, ti maysa nga alkohol ket ti maysa a organiko a kompuesto a ti hidroksilo a makaannong a grupo (-OH) ket napiansaan iti maysa nga atomo ti karbon. Iti naisangayan, daytoy a tengnga ti karbon ket nasken a nasagepsepan, nga addan ti agmaymaysa kadagiti bed piansa kadagiti tallo a sabali nga atomo.
Ti maysa a nangruna a klase dagiti alkohol ket dagiti simple nga asikliko nga alkohol, ti sapasap a pormulana ket CnH2n+1OH. Kadagita, ti etanol (C2H5OH) ket isu ti kita ti alkohol a mabirukan kadagiti mainum nga alkohol, ken iti kadawyan a panasao ti balikas nga alkohol ket naisangayn a manguto iti etanol.
Dagiti dadduma pay nga alokohol ket kadawyanda a naipalpalawag nga addaan iti mangipalawag a pangilasin, a kas iti isopropil nga alkohol (propan-2-ol) wenno alkohol ti kayo (metil nga alkohol, wenno metanol). Ti suldong nga -ol ket agparang iti kimiko a nagan ti IUPAC kadagiti amin a sustansia nga ayan ti hidroksilo a grupo ket isu ti makaannong a grupo nga addaan iti kangatuan a prioridad; kadagiti sustansia nga dagiti kangatuan a grupo ti prioridad ket adda ti panagisaruno ket hydroxy- ket agparangto ti nagan nga IUPAC. Ti suldong nga -ol kadagiti saan a sistematiko a nagan (kas ti parasetamol wenno colesterol) ket kadawyan pay a manginagan a ti sustansia ket mangiraman ti hidroksilo a makaannong a grupo ken isunga mabalin a maibaagaan a kas maysa nga alkohol. Ngem adu met dagiti sustansia, a naisangsangyan kadagiti asukar (kas pagarigan glukosa ken sukrosa) ket aglaon ti hidroksilo a makaannong a grupo a saan nga agus-usar ti suldong.
Iti inaldaw a biag ti "alkohol" nga awan ti ania man a kualipikasionna ket kadawyan a mangibaga ti etanol, wenno ti naibatay ti etanol a mainum (a kas iti panangibaga iti "abuso ti alkohol").
1564
Ti tawen idi 1564 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Liborina
Ti Liborina ket ti maysa nga ili ken munisipalidad iti Departamento ti Antioquia, Colombia. Parte ti subrehion ti Akinlaud nga Antioquia.
Sasao a Papuano
Dagiti pagsasao
Ti Baro a Guinea ket maysa kadagiti kaaduan ti panagdumaduma iti lingguistika a rehion iti lubong. Malaksid iti sasao nga Austronesio, adda dagiti agarup a 800 a pagsasao a nabingbingay kadagiti innem a pulo a babassit a pamilia ti pagsasao, nga addaan iti saan a nalawag a panagkakabagian iti tunggal maysa kaniada wenno iti ania man kadagiti sabali a pagsasao, ken maipatinayon pay dagiti adu a bilang dagiti isolado a pagsasao. Kaaduan kadagiti sasao a Papuano ket naisasao iti isla ti Baro a Guinea, ken adda met dagiti bilang a naisasao idiay Purpuro Bismarck, Isla Bougainville, ken ti Is-isla Solomon iti daya, ken idiay Halmahera, Timor, ken ti purpuro ti Alor iti laud. Ti akinlaud unay a pagsasao, ti Tambora idiay Sumbawa, ket awanen. Ti maysa a pagsasao a Papuano, ti Meriam Mir, ket naisasao iti kaunegan dagiti nailian a pagbeddengan ti Australia, idiay akindaya a Lingsat Torres. Dagiti laeng sasao a Papuano nga addaan iti opisial a pannakabigbig ket dagiti adda iti Daya a Timor.
Dagiti nadumaduma a pagsasao ti Flores, Sumba, ken dagiti sabali nga isla iti akindaya nga Indonesia ket naidasigda a kas Austronesio ngem adu dagiti bilang dagiti balikas a saan nga Austronesio iti batayan a bokabularioda ken dagiti gramatikal a langa a saan nga Austronesio. Naisingasingen daytoy a dagitoy ket mabalin a kasisigudda a saan a sasao nga Austronesio a gangani amin a binulod dagiti bokabularioda manipud iti kaarrubada a sasao nga Austronesio, ngem awan ti nabirukan a pannakaikapet kadagiti sasao a Papuano iti Timor. Iti sapasap, ti sasao a Tengnga–Akindaya a Malayo-Polinesio ket namarkaanda iti adu a historikal nga impluensia iti Papuano, iti leksiko, grammatika, ken ponolohia, ken daytoy ti akinrebbeng para iti kaadu ti dibersidad ti pamilia a pagsasao nga Austronesio.
Kaaduan dagiti sasao a Papuano ken insasao dagiti ginasut aginggana dagiti rinibo a tattao; dagiti kaaduan a naisasao ket mabirukan idiay Kabambantayan ti Baro a Guinea, nga idiay ket mangsurok iti basbassit ngem sangagasot a ribo. Dagitoy ket mairaman ti Akinlaud a Dani (180,000 in 1993) ken Ekari (100,000 ti naireporta idi 1985) iti akinlaud a (Indonesian) kabambantayan, ken Enga (230,000 idi 2000), Huli (150,000 ti naireporta idi 2011), ken Melpa (130,000 ti naireporta idi 1991) iti akindaya a (PNG) kabambantayan. Iti laud ti Baro a Guinea, dagiti kadakkelan a pagsasao ket ti Makasai iti Daya a Timor (100,000 idi 2010) ken ti Galela iti Halmahera (80,000 ti naireporta idi 1990). Iti daya, ti Terei (27,000 ti naireporta idi 2003) ken ti Naasioi (20,000 ti naireporta idi 2007) ket naisasaoda idiay Bougainville.
Dagiti panagusig iti estadistika a naidesinio a mangala kadagiti senias a saan unay a nasayaat a maduktalan babaen ti komparatibo a pamay-an, ti pannakaipagarup iti naisuppiatan a pannaka-umiso, ket maingisingasing ti lima a nagruna nga stock ti Papuano (agarup a dagiti sasao a Papuano ti Trans–Baro a Guinea, Laud, Amianan, Daya, ken Abagatan); ti napaut a gay-at iti panangiyasping ket nagisingasing pay kadagiti pannakaikapet a pagbaetan dagiti napili a pagsasao, ngem ti pamay-an manen ket saan nga ortodokso iti historikal a lingguistika.
Ti sasao a Nalatak nga Andamanes ket mabalin a kabagian dagiti dadduma nga akinlaud a sasao a Papuano, ngem saanda a nasakopan babaen ti termino a Papuano.
Panangidasig ni Greenberg
Insingasing ni Joseph Greenberg ti maysa a pilo ti Indo-Pasipiko nga aglaon iti (Akin-amianan) sasao nga Andamanes, amin dagiti sasao a Papuano, ken ti sasao a Tasmania, ngem saan a dagiti sasao nga Aborihinal nga Australiano. Bassit laeng dagiti lingguista a mangawat iti panangigrupona. Daytoy ket naisangayan manipud iti pilo ti Trans–Baro a Guinea iti pannakaidasig dita baba.
Panangidasig ni Wurm
Segun ken ni Ross (kitaen data baba), ti kangrunaan a problema iti pannagidasig ni Wurm ket ti saanna a panangipateg iti panagbaliw gapu iti pannakaiyasideg. Kas pagarigan, adda dagiti nadumaduma a sanga iti bukodna a pilo ti Trans–Baro a Guinea ket awanan iti bokabulario kadagiti sabali a sasao a Trans–Baro a Guinea, ken naidasigda idi a kas Trans–Baro a Guinea gapu ta maipadada iti gramatika. Nupay kasta, adda pay dagiti adu a sasao nga Austronesio a maipada iti gramatika iti sasao a Trans–Baro a Guinea gapu iti impluensia iti pannakaiyasideg ken bilingualismo. Iti pay maipada, dagiti nadumaduma a grupo ket addaanda iti panagpapada kadagiti adu a batayan a bokabulario iti sasao a Trans–Baro a Guinea ket saanda a nairaman iti pilo gapu ta saanda a maipada daytoy iti gramatika.
Namatmati ni Wurm a ti sasao a Papuano ket simmangpet kadagiti nadumaduma nga allon iti migrasion nga adda met dagiti nasapsap a pagsasao (mabalin a mairaman ti sasao a Sepik–Ramu) a maikabagian iti sasao nga Australiano, ti naladladaw a migrasion a nagiyeg kadagiti sasao a Laud a Papuano, Torricelli ken ti Daya a Papuano ken ti maikatlo nga allon a nangiyeg iti kaudian a migrasion ti sakbay ti Austronesio, ti pamili a Trans–Baro a Guinea.
Dua kadagit isolado ni Wurm ket naisilpodan a kas ti ken manipud idi panawen ni Wurm ti sabali pay nga isolado ken dagiti dua a pagsasao a tagikua ti baro a pamilia ket naduktalan,
Panangidasig ni Ross
Nasingasingen a dagiti pamilia nga agparang no maiyasping kadagiti pangsandi ket mabalin a gapu iti panagbulod iti pangsandi imbes nga iti panagkakabagian iti henelohia. Nupay kasta, insuppiat ni Ross a ti sasao a Papuano ket addaan kadagiti sistema ti pangsandi iti narikpan a klase, a magawidan iti panagbulod, ken iti ania man a kaso ti adu a bilang dagiti pagsasao nga addaan kadagiti agpapada a pangsandi iti pamilia a kas ti Trans–Baro a Guinea ket mangilaksid iti panagbulod a kas maysa a panangipalawag. Ipakitana pay a dagiti dua akaso iti naipagarup a panagbulod iti pangsandi iti Baro a Guinea ket simpleda laeng a nairanrana, ken maipalawag a kas dagiti kadawyan a panagrang-ay manipud kadagiti proto a pagsasao dagiti pamilia a naibagbaga: gau ta dagiti nasapsap a aporma dagiti pagsasao ket nakonstruktoda manen, nagbalin dagiti pangsandida a basbassit nga agpapada, ngem saan nga ad-adu. (Insuppiat ni Ross a dagiti sistema ti pangsandi ti silulukat a klase, a kadawyan dagiti panagbulbulod, ket mabirukan kadagiti herarkia dagiti kultura a kas dagiti mabirukan idiay Abagatan a daya nga Asia ken Hapon, a dagiti pangsandi ket mangipakita kadagiti salaysay iti panagkakabagian ken ti sosial a kasasaad imbes laeng a dagiti gramatikal a pro-porma a kas dagiti adda iti ad-adu nga egalitariano a kagimongan ti Baro a Guinea.)
Insingasing ni Ross dagiti 23 a pamlia ti sasao a Papuano ken dagiti 9–13 nga isolado. Nupay kasta, gapu iti naing-inget a kriteriana, saan a nakabiruk isuna iti makaanay a datos tapno maidasig amin dagiti sasao a Papuano, ken naipangpangruna dagiti isolado nga awanna iti asideg a kabagian tapno makatulong iti pannakaidasigda.
Nabirukan pay ni Ross a ti sasao nga Akinbaba a Mamberamo (wenno ti pagsasao a Warembori—addaan isuna iti makaanay a datos iti Pauwi) ket sasao nga Austronesio anakaron a nagbaliw babaen ti panakaiyasideg kadagiti sasao a Papuano, kaaduan a kas idi ti pagsasao a Takia. Ti sasao nga Is-isla Reef – Santa Cruz iti pilo ti Day a Papuano ni Wurm ket mabalin nga isu ti maika-24 a pamilia, ngem ti simmakbay nga obra ket nangipakita kaniada a nakaroda pay a mangbaliw a sasao nga Austronesio.
Laglagipen a bayat a daytoy a panangidasig ket nasaysayaat ngem dagiti dati a panangipadas, daytoy ket naibatay iti bugbugtong a parametro, dagiti pangsandi, ken isu a daytoy ket nasken a maibati a tentatibo. Uray no dagiti pangsandi ket dagiti konserbatibo nga elemento iti maysa a pagsasao, isuda a dua ket ababa ken agusar iti naipabassit nga agasmang iti ponemiko nga imbentorio ti pagsasao. Dagiti dua a ponema ket mangpaadu a mangpasayaat ti posibilidad iti pannakaikarna dagiti panagpapada, a naipangpangruna no saanda a mapasingkedan babaen dagiti panagpapada iti leksikon.
Dagiti isolado a pagsasao
Insingasing babaen ni Ross. Naurnos babaen ti lokasion:
Amianan nga Irian:
Probinsia ti Sandaun:
Karayan Sepik:
Purpuro Bismarck:
dadduma
Dagiti dati nga isolado nga indasig babaen ni Ross:
Dagiti pagsasao a nabalin iti pannakaikeddeng iti pamilia nga Austronesio: Di naidasig gapu ti kaawan ti datos:
Di ammo:
Dagiti akinruar a panagkakabagian
Insingasing ni Joseph Greenberg a ti sasao nga Andamanes (wenno ti laeng sasao a Nalatak nga Andamanes) iti aplaya ti Burma ket kabagian ti sasao a Papuano wenno Laud a Papuano. Inbagbaga ni Stephen Wurm a dagiti panagpapada iti leksiko a pagbaetan dagiti pamilia ti Nalatak nga Andamanes ken ti Laud a Papuano ken ti Timor–Alor ket "nakasidsidaawda iti birtual a pormal nga identidad […] kadagiti bilang dagiti kayarigan". Nupay kasta, inkeddengna a daytoy ket saan nga ebidensia iti pannakaikapet a pagbaetan ti (Nalatak) Andamanes ken ti Trans–Baro a Guinea, ngem iti maysa a sub-estrato manipud iti maysa a nasapsapa a migrasion iti Baro a Guinea manipud iti laud.
Insingasing pay ni Greenberg ti maysa panankaikapet iti sasao a Tasmania. Nupay kasta, ti tattao a Tasmania ket nasalsaluminada kadagiti mabalin a 10,000 a tawtawen, ti panagpatay iti adu a tattao ket nangpukaw dagiti pagsasaoda sakbay iti adu a pannakairehistroda, ken bassit laeng kadagiti lingguista ti mangnamnama a maikapetdanto iti sabali a pamilia ti pagsasao.
Inbagbaga ni William A. Foley (1986) a dagiti panagpapada iti leksiko a pagabetan ti rekonstruksion ti proto-Australiano ni R. M. W. Dixon ti 1980 ken dagiti pagsasao ti Kabambantayan ti Day a Baro a Guinea. Namatmati a saan a nasayaat a sanay ti mangnamnama ti pannakabiruk iti bugbugtong a pamilia ti pagsasao ti Papuano wenno Australiano no idi ti Baro a Guinea ken Australia ket maysa idi a bugbugtong a masa iti daga iti kaaduan a pakasaritaan ti nagtagitaon, ken insinan daytoy babaen ti Lingsat Torres kadagiti laeng 8000 a tawtawen iti napalabas, ken ti nauneg a panagkonstrukto menn ket mabalin a mangiraman dagiti pagsasao manipud kadagiti dua. Nupay kasta, kanungpalan a pinanawan ni Dixon ti singasingn a proto-Australiano, ken dagitikapanunotan ni Foley ket nasken amapategan manen gapu kadagiti kaudian a panagsukisok.Insingasing pay ni Wurm a ti sasao a Sepik–Ramu ket addaan iti pannakaipada iti sasao nga Australiano, ngem namatmati a gapu daytoy iti epekto ti sub-estrato, ngem uray no kasta namatmati a ti sasao nga Australiano ket mangirepresenta ti lingguistiko a grupo nga adda idi idiay Baro a Guinea sakbay ti isasangpet ti sasao a Papuano (a namatmati isuna a simmangpet kadagiti saan a basbassit ngem dua a grupo).
Boston, Davao Oriental
Ti Boston ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Davao Oriental iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Boston ket nabingbingay a politikal iti 8 a barbaranggay.
ISO 639
Ti ISO 639 ket agasmang dagiti alagaden babaen ti ISO a maipanggep iti representasion ti nagnagan para iti pagsasao ken dagiti grupo ti pagsasao.
Daytoy pay idi ket isu ti kasisigud a nagan ti alagaden, daytoy ket naaprobaran idi 1967 (a kas ISO 639/R) ken naiyadayo idi 2002. Ti agasmang ti ISO 639 ket buklen dagiti innem a paset.
Dagiti innem a paset ti alagaden
Ti tunggal maysa a paset ti alagaden ket tartaripatuen babaen ti mangimaton nga ahensia, nga isuda ti aginayon ken mangbaliw kadagiti kodigo no nasken.
Dagiti pannakailasin dagiti agmaymaysa a kodigo
Dagiti sakop:
Dagiti kita (para kadagiti agmaymaysa a pagsasao):
Dagiti pannakaikabagian a pagiddiatan dagiti paset
Dagiti umuna nga uppat a batong ket aglaon kadagiti kodigo para iti representasion iti naisangayan a kita a paggiddiatan dagiti paset ti ISO 639. A kas dagiti adda nga uppat nga elemento nga addaan iti kodigo iti paset 1, adaan iti kodigo iti B/T, ken dagiti makro a pagsasao babaen ti paset 3. Maysa a representatibo kadagitoy nga uppat nga elemento ket "Persiano" [fas].
Espasio ti kodigo ti Alpha-2
Dagiti kodigo ti "Alpha-2" (para kadagiti kodigo a binukel dagiti 2 a letra iti Batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO) ket inus-usar iti ISO 639-1. No kaykayat dagiti ad-adu ti sakopna a kodigo pagsasao, ti ad-adu ngem 2 a letra a kombinasion ket mabalinnen a mangsakop (ti patingga iti 262 = 676), ISO 639-2 ketnaparang-ay nga agus-usar kadagiti kodigo ti Alpha-3 (urayno ti naudi ket immuna a naipablaak).
Espasio ti kodigo ti Alpha-3
Dagiti kodigo ti "Alpha-3" (para kadagiti kodigo a binukel dagiti 3 a letra iti Batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO) ket inus-usar kadagiti ISO 639-2, ISO 639-3, ken ISO 639-5. Iti matematiko, ti kanagtuan a patingga para iti bilang dagiti pagsasao ken dagiti urnong ti pagsasao a mabalin a mairepresenta ket 263 = 17,576.
1563
Ti tawen idi 1563 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
ISO 639
Espasio ti kodigo ti Alpha-3
Iti agdama adda dagiti garup nga innem wenno pito a ribu a sasao iti lubong. Isunga dagiti kodigo ti 17,029 ket makanayen a mangited ti naisangayan a kodigo iti tunggal maysa a pagsasao, urayno adda met dagiti pagsasao a naikeddeng a naikkan ti kodigo a saan a kasla ti tradisional a nagan ti pagsasao.
Espasio ti kodigo ti Alpha-4
Dagiti kodigo ti "Alpha-4" (para kadagiti kodigo a binukel dagiti 4 a letra iti Batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO) ket naisingasing a mausar iti ISO 639-6. Ti kangatuan a patingga para iti bilang dagiti pagsasao ken dagiti dialekto a mabalin a mairepresenta ket 264 = 456,976.
Pagalungan
Ti Pagalungan ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Maguindanao iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Pagalungan ket nabingbingay a politikal kadagiti 12 a barbaranggay.
• Bagoenged
• Buliok
• Damalasak
• Galakit
• Inug-ug
• Kalbugan
• Kilangan
• Kudal
• Layog
• Linandangan
• Poblacion
• Dalgan
Pagsasao a Nukna
Ti pagsasao a Nukna, wenno Komutu, ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.
1566
Ti tawen idi 1566 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pagsasao a Yau
Ti pagsasao a Yau, tinawtawagan pay iti Uruwa, ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.
Bolivia
Ti Bolivia (Mborivia ; Buliwya ; Wuliwya ), oipisial nga ammo a kas ti Plurinasional nga Estado ti Bolivia (Estado Plurinacional de Bolivia), ket ti napalikmutan iti daga a pagilian a mabirukan idiay akinlaud-tengnga ti Abagatan nga Amerika. Daytoy ket bineddengan iti amianan ken daya babaen ti Brasil, iti abagatan a daya babaen ti Paraguay, iti abagatan babaen ti Arhentina, iti abagatan a laud babaen ti Chile, ken iti amianan a laud babaen ti Peru. Maysa a pagkatlo iti pagilian ket kabambanatayan ti Andes.
Ti kadakkelan a siudad ken ti kangrunaan a sentro ti ekonomia ken pinansia ket ti Santa Cruz de la Sierra a mabirukan idiay Llanos Orientales iti kaaduan a nadalumpinas a rehion iti Daya ti Bolivia. Ti Bolivia ket maysa kadagiti dua a napalikmutan iti daga pagilian (ti sabali ket ti Paraguay) a mabirukan iti ruar ti Apro-Eurasia. Ti Bolivia ket heograpiko a ti kadakkelan a napalikmutan iti daga a pagilian iti Kaamerikaan, ngem agtultuloy a relatibo a bassit a pagilian kadagiti termino ti ekonomia ken militar.
Sakbay ti kolonisasion ti Espaniol, ti rehion ti Andes ket parte idi ti Imperio nga Inca, bayat a ti akin-amianan ken akindaya a tanap ket tinagtagitao idi babaen dagiti nawaya a tribu. Dagiti Espaniol a kongkistador a simmangpet manipud idiay Cuzco ken Asunción ket tinengngelda ti rehion idi maika-16 a siglo. Idi las-ud ti panawen ti kolonia ti Espaniol inadminstro idi ti Bolivia babaen ti Naarian nga Audiencia ti Charcas. Binangon ti Espania ti imperiona iti plata a naiyaon manipud kadagiti mina ti Bolivia.
Peque, Antioquia
Ti Peque ket ti maysa nga ili ken munisipalidad iti Departamento ti Antioquia, Colombia. Parte ti subrehion ti Akinlaud nga Antioquia.
Bolivia
Kalpasan iti immuna a panangawag iti wayawaya idi 1809, 16 a tawtawen iti gubat ti simmaruno sakbay anabangon ti republika, a nanaganan ken ni Simón Bolívar, idi 6 Agosto 1825. Manipud iti pannakawayana, ti Bolivia ket nagsagsagaba kadagiti nariri a paset ti panawen ti politika ken ekonomia, a mairaman ti pannakapukaw kadagiti kaarrubayan a teritorio kadagiti kaarrubana, a kas ti Acre ken dagiti parte ti Gran Chaco. Daytoy ket napalikmutanen ti daga manipud idi inkapet ti Chile ti terotiona iti aplaya iti Pasipiko kalpasan ti Gubat ti Pasipiko (1879–84), ngem dagiti pannakaitunos kadagiti kaarubana pagilian ket naikkan iti saan a dagus a panagserrek kadagiti taaw ti Pasipiko ken Atlantiko.
Ti populasion ti pagian ket nakarkulo iti 11 a riwriw, daytoy ket multietniko, a mairaman dagiti Amerindiano, Mestiso, Europeano, Asiano ken Aprikano. Ti Segregasion iti puli ken sosial a napataud manipud iti kolonisasion ti Espaniol ket nagtultuloy iti moderno apanawen. Ti Espaniol ket ti opsial ken ti kaaduan a naisasao a pagsasao, ngem adda met dagiti 36 nga indihenio a pagsasao nga addaan pay iti kasasaad nga opisial, a ti kaaduan a naisasao kadagitoy ket ti pagsasao a Guarani, Aimara ken ti Quechua.
Ti moderno a Bolivia ket batay-linteg nga unitario nga estado, a nabingbingay kadagiti siam a departamento. Agdumaduma ti heograpiana manipud kadagiti pantok ti Andes iti laud, aginggana kadagiti akindaya a tanap, a mabirukan iti kaunegan ti Labneng Amasona. Daytoy ket agrangrang-ay a pagilian, nga addaan iti agpakatengnga a pannakairanggo iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan ken iti agpang ti kinapanglaw iti 53 a porsiento. Dagiti nangruna nga aktibidadna iti ekonomia ket mairaman ti agrikultura, panagtarikayo, panagkalap, panagmina, ken panagpataud kadagiti tagilako iti abel, kawes, dagiti napapino a metal, ken panagpapino iti lana. Ti Bolivia ket nabaknang kadagiti mineral a napangpangruna iti lata.
Larena
Ti Larena ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Siquijor iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Larena ket nabennebenneg iti 23 a barbaranggay.
• Bagacay
• Cangbagsa
• Helen (Datag)
• Nonoc
1568
Ti tawen idi 1568 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Larena
Dagiti baranggay
• South Poblacion
• North Poblacion
• Sabang
• Calunasan
• Cabulihan
• Cangmalalag
• Balolang
• Cang-apa
• Ponong
• Basac
• Bintangan
• Canlasog
• Cang-alias
• Taculing
1569
Ti tawen idi 1569 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Paglat
Ti Paglat ket maysa nga ili iti probinsia ti Maguindanao iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Paglat ket nabingbingay a politikal kadagiti 8 a barbaranggay.
Aritmetika
thumb|Dagiti tabla ti aritmetika para iti ubbing, Lausanne, 1835 Ti Aritmetika (manipud ti Griego a balikas ti ἀριθμός, arithmos "numero") ket isu ti kaduogan ken ti pangiyunaan unay a sanga iti matematika, daytoy ket nadayeg a maus-usar, para kadagiti aramid a sumakop manipud ti inaldaw a nalaka a panagbilang aginggana kadagiti napasayaat a panagkarkulo iti siensia ken negosio. Daytoy ket mangiraman ti panagadal iti kaadu, a naipangpangruna a kas resulta kadagiti operasion a mangitipon kadagiti numero. Iti sapasap a panag-usar, daytoy ket mangitudo kadagiti nalaklaka a tagikua no agusar kadagiti tradisional nga operasion iti nakadagdagupan, nakakiskissayan, multiplikasion ken panagbingbingay kadagiti bassit a patpateg dagiti numero. Dagiti propesional a matematiko ket sagpaminsanda nga agus-usar iti termino a (nangatngato nga ) aretmetika no mangibagbaga kadagiti nasaysayaat a resulta a mainaig iti teoria ti numero, ngem nasken a daytoy ket saan a maiyallilaw iti elementario nga aritmetika.
Matematika
thumb |Ni [[Euklides,Griego a matematiko, maika-3 a siglo BC, a naipanunutan babaen ni Raphael iti daytoy a salaysay manipud iti Ti Pagadaklan iti Atenas. ]]
Ti Matematika (manipud iti Griego μάθημα máthēma, “panakaammo, panagadal, agadadal”) ket isu ti panagadal iti kaadu, patakder, limbang, ken panagbaliw. Dagiti Matematiko ket agbirukda kadagiti pagtuladan ken agaramid kadagiti baro a pagannurotan a konhetura. Dagiti matematiko ket paganamunganda ti agpayso wenno balbaliwanda dagiti konhetura babaen ti matematiko a paneknek. Ti panagsukisok a nasken para ti panagpadtuan kadagiti parikut a matematika ket agbayag ti tawtawen wenno sisiglo nga agnanayon a panagusisa. Manipud kadagiti imumn-una nga obra ni Giuseppe Peano (1858–1932), David Hilbert (1862–1943), ken dadduma pay kadagiti napudno a naisawang a sistema iti naladaw a maika-19 a siglo, nagbalin a kadawyan a makita ti matematiko a panagsukisok ket isu ti panagipatakder ti kinapudno babaen ti nainget a panagpugay manipud kadagiti maibagay a napili a kinapudno a naisawang ken panagilawlawag. No dagitoy a matematiko a patakder ket nasayaat a modmodelo iti agpayso a penomeno, no kasta ket ti matematiko a panagrason ket kadawyan nga agited kadagiti kinasaririt wenno padpadto.
Ti kinuna ni Galileo Galilei (1564–1642), 'Ti law-ang ket di-makabasa aginggana no maadal tayo ti pagsasao ken maam-ammuan dagiti karakter a nakasurat. Naisurat daytoy iti matematiko a pagsasao, ken dagiti letra ket dagiti trianggulo, dagiti sirkulo ken dagiti heometriko a tabas, a no awan dagitoy ket narigat a maawatan iti maysa a balikas. No awan dagitoy, agkalkallautang tayo iti nasipnget a laberinto'. Carl Friedrich Gauss (1777–1855) intudona ti matematiko a kas "ti Reina dagiti Siensia". Ni Benjamin Peirce (1809–1880) ket tinawtawagna ti matematiko a "ti siensia a mangala kadagiti nasken a patingga". Kinuna ni David Hilbert ti matematiko: "Saantayo nga agsasao kadagiti pannakaikeddeng iti ania man a kapanunutan. Ti matematiko ket saan a kasla maysa nga ay-ayam a ti akemna ket naibanag babaen kadagiti naikeddeng a naitulag a pagalagadan. Ngem, isu daytoy ti maysa a konseptual a sistema nga addaan iti nasken a kinauneg a mabalin laeng ken babaen ti pamuspusan wenno saan." Kinuna ni Albert Einstein (1879–1955) a "no dagiti linteg ti matematiko ket mangipatudo ti kina-agpayso, saan dagitoy a nalawag; ken no dagitoy ket nalawag, saan dagitoy a mangipatudo kadagiti kina-agpayso".
Papa Sisino
Ni Papa Sisino (650 – 4 Pebrero 708) ket isu ti papa para kadagiti agarup a tallo a lawas idi 708.
Matematika
Etimolohia
Ti balikas a matematika ket nagtaud manipud iti Griego μάθημα (máthēma), nga idi ti pagsasao a taga-ugma a Griego, ket kaibuksilanna ti "no ania ti maad-adal ti maysa", "no ania ti maammuan ti maysa", isunga ti "panagadal" ken "siensia", ken iti moderno a Griego ket "adal" laeng. Ti balikas a máthēma ket naal amanipud ti μανθάνω (manthano), bayat a ti kapada ti Griego ket μαθαίνω (mathaino), dagitoy dua ket kaibuksilanda "ti agadal". Idiay Gresia, ti balikas para iti "matematika" ket adda ti basbassit ken ad-adu a teknikal a kaibuksilan ti "matematiko a panagadal", uray kadagiti Klasiko a panawen. Ti pangilasinna ket μαθηματικός (mathēmatikós), a kayatna a sawen ket "mainaig ti panagadal" wenno "nagaget", a mabalin a kaibuksilanna pay ti "matematiko". Naisangsangayan ti, μαθηματικὴ τέχνη (mathēmatikḗ tékhnē), ars mathematica, a kaibuksilanna "ti matematiko nga arte".