cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baybay Tasman
Sakup
Iti amianan. Ti paralelo 30°S manipud iti aplaya ti Australia ken agpadaya iti ad-adayo a kas ti linia a mangitipon dagiti daya a patingga ti Raw-ang Elizabeth ken ti Abagatan Daya a Bato (-31.78333°N, 159.3°W) kalpasanna agpaabagatan iti igid iti daytoy a linia a mapan iti Abagatan Daya a Bato [ti maysa nga outlier ti Isla Lord Howe].
Iti amianan a daya. Manipud iti Abagatan Daya a Bato aginggana iti amianan a punto ti Is-isla Tallo nga Ar-ari (-34.16667°N, 172.16667°W) kalpasanna idiay North Cape idiay Baro a Selanda.
iti daya.
Iti abagatan a daya. Ti linia a tumaray manipud iti Rawis Abagatan Laud, Isla Stewart, babaen ti The Snares (48°S, 166°30'E) aginggana iti Rawis Amianan Laud, Isla Auckland (-50.5°N, 166.16667°W), babaen ti daytoy nga isla aginggana iti akin-abagatan a puntona.
Iti abagatan. Ti linia a mangisilpo ti akin-abagatan a punto ti Isla Auckland (-50.91667°N, 166°W) aginggana iti Rawis Abagatan Daya, ti akin-abagatan a punto ti Tasmania."
Abkhazia
Ti Abkhazia (Аҧсны́ Apsny ; აფხაზეთი Apkhazeti ; Абхазия Abkhaziya) ket ti limitado a mabigbigan a tinengngel babaen ti separista a gobierno ti akindaya nga aplaya ti Baybay Nangisit ken ti akin-abagatan laud a sikigan ti Kaukaso.
Ti Abkhazia ket bukod a mangikeddeng a nawaya nga estado, a tinawtawagan iti Republika ti Abkhazia wenno Aphsny. Daytoy a kasasaad ket bigbigen babaen ti Rusia, Nicaragua, Venezuela, Nauru ken ti pay sangkapaset a mabigbigan nga estado ti Abagatan nga Osetia ken ti saan a mabigbigan a Transnistria ken ti Nagorno-Karabakh.
Vatica latiffii
Ti Vatica latiffii ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket maysa a kayo nga endemiko iti Sarawak iti Borneo. Daytoy ket maysa a nakaro a naisagmak a sebbangan a maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
700
Ti tawen idi 700 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pouteria psammophila
Ti Pouteria psammophila ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket endemiko iti Brasil.
Miconia
Ti Miconia ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Tibouchina iti Melastomataceae, a patneng iti napudot a temperado aginggana kadagiti tropikal a rehion iti Kaamerikaan. Dagiti sebangan ket kaaduan a babassit a mula ken bassit aginggana iti kalalainganna a kadakkel a kayo aginggana iti 15 m iti katayag. Ti kadawyan a nagan ket mangipadayaw ken ni Francesc Micó ti taga-Catalonia a pisiko ken botaniko. Adda dagiti sumagmamano a sebbangan nga ammo iti kadawyan a naganda iti johnnyberry.
Adu kadagiti sebbangan ket maipangta babaen ti pannakadadael ti habitat iti patneng a sakupda, ken sumagmamano ket mabalinen nga asideg a maungaw. Iti met sabali, ti M. calvescens ket maysa a banag a gapuanan iti ibabassit ken ti mabalin pay a pannakaungaw dagiti sabali a mula: daytoy ket nagbalinen a nalaro a makaraut a dakes a mula kadagiti nadumaduma a nakaipayammuanna nga Is-isla ti Pasipiko, a mairaman ti Hawaii ken Tahiti. Daytoy ket masansan a tinawtawagan a kas ti "purpura a saplit" wenno ti "berde a kanser" a mangibagbaga iti panagkukuana a mangsaknap kadagiti patneng nga ekosistema, ken dagiti bulongna a naraniag a berde iti ngato ken naraniag a purpura iti baba.
Ti bunga ti Miconia ket paborito a kanen dagiti billit (maiwaras dagiti maraut a M. calvescens babaen iti daytoy a rota). Dagiti bulong dagiti sumagmamano a sebbangan ket kankanen dagiti igges ti simotsimot-kulibangbang (Hedylidae).
Dagiti sebbangan
thumb|[[Miconia albicans]] Manipud idi 2013, ti henero ti Miconia ket buklen dagiti 1057 a sebbangan, kadagitoy ket ti:thumb|[[Miconia fallax]] thumb|[[Miconia salicifolia]]
Psychotria dolichantha
Ti Psychotria dolichantha ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Hamaika.
Dagitinagibasaran
[[Kategoria:Flora ti Hamaika]
Dipterocarpus caudiferus
Ti Dipterocarpus caudiferus ket ti sebbangan ti kayo iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket endemiko iti Borneo. Daytoy ket dakkel unay a kayo a mabirukan kadagiti aglalaok a dipterokarpo a bakir kadagiti turod ken agallo-allon a daga.
Distrito ti Nakagawa (Teshio), Hokkaido
thumb|200px|Ti lugar ti Distrito ti Nakagawa (Teshio) iti Suprepektura ti Kamikawa. Ti Nakagawa (中川郡 (天塩国)) ket ti maysa a distrito a mabirukan iti Subprepektura ti Kamikawa, Hokkaido, Hapon. Adda pay maysa a distrito iti isu met laeng a nagan idiay Subprepektura ti Tokachi, kitaen ti Distrito ti Nakagawa (Tokachi), Hokkaido.
Manipud idi 2004, ti distrito ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 9,038 ken ti densidad ti populasion iti 5.86 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 1,542.65 km².
701
Ti tawen idi 701 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Zacatecas
Ti Zacatecas, opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Zacatecas (Estado Libre y Soberano de Zacatecas), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 58 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Siudad ti Zacatecas.
Pagsasao a Romblomanon
Ti Romblomanon ket ti maysa nga Austronesio a rehional a pagsasaoa naisasao, a kakuyog iti Asi ken Onhan, iti probinisa ti Romblon idiay Filipinas. Ti pagsasao ket tinawtawagan pay iti Ini, Tiyad Ini, Basi, Niromblon, ken Sibuyanon. Daytoy ket parte ti pamilia ti pagsasao a Bisaya ken asideg a kabagian dagiti sabali a sasao a Filipino.
Zacatecas
Ti Zacatecas ket mabirukan idiay Amianan-Tengnga a Mehiko. Daytoy ket beddengan dagiti estado ti Durango iti amianan a laud, ti Coahuila iti amianan, ti Nayarit iti laud, ti San Luis Potosí ken Nuevo León iti day, ken ti Jalisco, Guanajuato ken Aguascalientes iti abagatan.
Pagsasao a Romblomanon
Dagiti lokasion
Ti Romblomanon ket naisangayan a naisasao kadagiti sumaganad nga isla idiay Romblon:
Zacatecas
Ti estado ket kaaduan nga ammo para kadagiti nabaknang a depositona iti pirak ken dagiti dadduma a mineral, ti arkitektuna iti kolonia ken ti kinapangrunana iti las-ud ti Yaalsa ti Mehikano. Dagiti kangrunaan nga aktibidadna iti ekonomia ket ti panagmina, agrikultura ken turismo.
Distrito ti Mashike, Hokkaido
thumb|200px|Ti lugar ti Distrito ti Mashike iti Suprepektura ti Rumoi. Ti Mashike (増毛郡) ket ti maysa a distrito iti Subprepektura ti Rumoi, Hokkaido, Hapon.
Manipud idi 2004, ti distrito ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 5,736 ken ti densidad ti populasion iti 15.52 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 369.64 km².
Ili
Idi Hulio 2004, ti siudad ti Rumoi, ti ili ti Obira manipud iti Distrito ti Rumoi, ken ti ili ti Masahike ket mangpormada koma idi ti Opsina ti Panagtipon iti Tallo nga Ili ti Abagatan a Rumoi, a mangigandat iti panagtitipon ti tallo, iti kaso nga awanton dagiti Distrito ti Rumoi ken Masahiket. Nupay kasta, daytoy ket saan pay a napasamak.
Pagsasao a Bedoanas
Ti pagsasao a Bedoanas ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio iti amianan nga aplaya ti Peninsula Bomberai.
Baro a Lubong
Ti Baro a Lubong ket maysa kadagiti nagan nga inus-usar para iti Akinlaud a Hemisperio, ken naisangayan daytoy ti Kaamerikaan (mairaman dagiti naisangayan ti is-isla ti taaw nga asideg iti kontinental a samang ti Kaamerikaan, a kas ti Is-isla ti Karibe ken Bermuda), ken sagpaminsan pay ti Oceania (Australasia).
Ti termino ket nagtaud idi nasapa a maika-16 a siglo kalpasan ti isasangpet dagiti Europeano iti kanungpala a matawaganto "ti Kaamerikaan" iti panawen ti panagduktal, ken nangipalawa ti heograpikal a horisonte dagiti klasiko a heograpo a nangipagpagarup a ti lubong ket buklen laeng ti Aprika, Asia, ken Europa, ken no maitiptipon dagitoy ket makunkuna itan iti Daan a Lubong.
Ti termino ket immuna nga inusar babaen ni Florentino nga eksplorador a ni Amerigo Vespucci. Ti Kaamerikaan ket naibagbaga pay idi a kas ti "maikapat a paset ti lubong".
Maika-75 a paralelo abagatan
Ti maika-75 a paralelo abagatan ket ti sirkulo ti latitud a 75 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga idiay Antartiko. Ti paralelo ket lumabas babaen ti Akin-abagatan a Taaw ken Antartika.
Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 75° a paralelo abagatan ket lumabas iti:
! scope="col" width="140" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" | Antartika ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Baybay Sulu
thumbnail|Ti mapa idi 1852 a mangipakita ti Baybay Sulu a mairaman dagiti grupo ti isla ti Mindinao, Palawan ken Visayas thumb|Satelite a ladawan ti [[NASA nga a mngipakita kadagiti akin-uneg nga allon a naporma idiay Baybay Sulu]] thumb|Ti pating a mabirukan idiay [[Raw-ang Tubbataha|Nailian a Parke ti Marina ti Tubbataha, Baybay Sulu, Filipinas]]
Ti Baybay Sulu ket ti bagi ti danum iti lugar ti abagatan a laud ti Filipinas, naisina daytoy manipud iti Baybay Abagatan Tsina iti amianan a laud babaen ti Palawan ken manipud iti Baybay Celebes iti abagatan a daya babaen ti Purpuro Sulu. Mabirukan ti Borneo iti abagatan a laud ken ti Visayas iti amianan a daya.
Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ti baybay Sulu a kas maysa kadagiti danum ti Purpuro Daya nga India. Ipalawag ti IHO dagiti patingga ti Baybay Sulu a kas dagiti sumaganad:
"Iti amianan a laud. Manipud iti Tanjong Sempang Mangayau, ti amianan a punto ti Borneo, iti igid ti akindaya a patingga ti Baybay Abagatan Tsina aginggana iti Calavite, ti amianan a laud a punto ti Mindoro.
Iti amianan a daya. Ti abagatan a laud nga aplaya ti Mindoro aginggana iti Punto Buruncan, ti akin-abagatan a patinggana, kalpasanna ti linia babaen ti Is-isla ti Semirara ken Caluya aginggana iti Punto Nasog (11.88333°N, 121.88333°W) ti akin-amianan a laud a patingga ti Panay, iti igid ti laud ken abagatan a daya nga aplaya iti dayta nga isla aginggana iti Isla Tagubanhan (11.13333°N, 123.11667°W), kalpasanna ti linia a mapan iti akin-amianan a patingga ti Negros ken agpababa iti laud nga aplaya iti Punto Siaton, ti akin-abagatan a patinggana, kalpasanna iti ballasiw ti Punto Tagolo (8.73333°N, 123.36667°W), Mindanao.
Iti abagatan a daya. Manipud iti Punto Tagolo, agpababa iti laud nga aplaya ti Mindanao aginggana ti abagatan a laud a patingga, kalpasanna ti amianan nga playa ti Isla Basilan (6.75°N, 122.06667°W), babaen ti daytoy nga isla aginggana iti akin-abagatan a patinggana, kalpasanna ti linia iti Isla Bitinan (6.06667°N, 121.45°W) idiay akindaya a patingga ti Isla Jolo, babaen ti Jolo agingga iti punto iti longitud iti 121°04'E iti abagatan nga aplayana, kalpasanna babaen ti Is-isla ti Tapul ken Lugus ken iti igid ti amianan nga aplaya ti Isla Tawi Tawi aginggana iti Isla Bongao idiay akinlaud a patinggana (5.01667°N, 119.75°W), manipud iti dayta, kalpasanna iti Tanjong Labian, ti akin-amianan a daya a patingga ti Borneo.
Iti abagatan a laud. Ti amianan nga aplaya ti Borneo iti pagbaetan ti Tanjong Labian ken Tanjong Sempang Mangayau."
Iti popular a kultura
Ti karakter ti Star Trek a ni Hikaru Sulu ket nanaganan manipud iti Baybay Sulu. Segun kenni aktor Sulu George Takei, ti sirmata idi ni "[Gene] Roddenberry para kenni Sulu ket ti mangirepresenta iti amin nga Asia, ken nainaganan para iti Baybay Sulu, imbes nga iti panagusar iti naisangayan a nagan iti pagilian".
703
Ti tawen idi 703 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pagsasao a Ratagnon
Ti Ratagnon (ammo pay a kas Latagnon wenno Datagnon) ket ti rehional a pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Ratagnon, ti maysa nga indihenio a grupo manipud iti Occidental Mindoro. Daytoy ket parte ti pamilia ti pagsasao a Bisaya ken asideg a kabagian dagiti sabali a sasao a Filipino. Dagiti agsasao ket mapmapandan nga agsasao iti Tagalog, ken daytoy ket ganganin a awanen.
Ni Barbian (1977) ket mangited iti datos ti leksiko ken ponologo para iti Ratagnon.
Pannakaiwarwaras
Segun ti Ethnologue, ti Ratagnon ket naisasao idiay akin-abagatan unay nga ungto ti is-isla ti Mindoro, a mairaman dagiti ili ti Magsaysay, Occidental Mindoro ken Bulalacao, Oriental Mindoro.
Pannakaidasig
ti Ratagnon ket mabalin nga asideg a kabagian ti pagsasao a Cuyonon, ti pagsasao a Bisaya a naisasao idiay Purpuro ti Cuyo iti abagatan bassit ti Mindoro.
Pagsasao a Taiap
Ti pagsasao a Taiap (tinawtawagn pay iti Gapun, manipud iti purok a nakaisasauannan) ket ti maysa a naisagmak nga isolado a pagsasao nga insasao babaen dagiti garup a sangagasut a tattao idiay Probinsia ti Daya a Sepik ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket masuksukatanen babaen ti nailian apagsasao ken lingua franca a Tok Pisin.
Ti immuna nga Europeano a nakaduktal iti Taiap ket ti Aleman a misionario idi 1938. Ti pagsasao ket saan nga inad-adal babaen dagiti lingguista aginggana kadagiti tawen idi 1970 gapu ti karigat a pannakaserrek iti rehion. Uray no inkabil ni Donald Laycock (1973) ti Taiap iti bukodna a pamilia ti pagsasao a Sepik Ramu, ti estrukturana ken bokabulario ket naisangayan para iti dayta a pamilia, ken saan a nakabiruk ni Ross (2005) iti ebidensia a dayta ket kabagian iti ania man a pagsasao ti Baro a Guinea. Ti agdama a sumakup ti Taiap ket gangani a maitunos iti maysa idi nga adda iti baybay nga isla kadagiti napalabas a 6000 a tawen (map ), ken konsistente iti kapanunotan a ti Taiap ket isolado a pagsasao.
Luek ti Fundy
300px|right|thumb|Ti Luek ti Fundy a naipakita iti daya nga aplaya ti Amianan nga Amerika
Ti Luek ti Fundy (Baie de Fundy) ket ti luek idiay aplaya ti Atlantiko ti Amianan nga Amerika, idiay amianan a daya a patingga ti Golpo ti Maine iti pagbaetan dagiti probinsia  ti Kanada ti New Brunswick ken Nova Scotia, nga adda met ti bassit a paset a mangsagid ti estado ti Estados Unidos ti Maine. Adda met dagiti taudan a namatmati a ti nagan a "Fundy" ket ti pannakadadael ti Pranses a balikas ti "Fendu", a ti kayatna a sawen ket "nagudua", bayat a dagiti dadduma ket namatmati a nagtaud manipud iti Portuges ti funda, a kayatna a sawen ket "adalem". Ti luek ket nanaganan pay idi ti Baie Française (Luek Pranses) babaen ni eksplorador/kartograpo Samuel de Champlain idi las-ud ti ekspedision ti 1604 nga indauluan babaen ni Pierre Dugua, Sieur de Monts a nagresultaan ti napaay a panagpadas iti pagtaengan idiay Isla Saint Croix.
Quintana Roo
Ti Quintana Roo ket mabirukan idiay akindaya a parte ti Peninsula Yucatán ken beddengan daytoy babaen dagiti estado ti Campeche iti laud ken ti Yucatán iti amianan a laud, ken babaen dagiti distrito ti Orange Walk ken Corozal ti Belis, ken mairaman pay ti maysa a minia ti pagbeddengan iti Distrito ti Belis iti abagatan. Ti Quintana Roo ket addaan iti aplaya iti daya iti Baybay Karibe ken iti amianan iti Golpo ti Mehiko. Tumunton pay daytoy iti teritorio a mangited daytoy iti basbassit a pagbeddengan iti Guatemala iti abagatan a laud ti estado, ngem daytoy ket suppiatan a lugar a tuntunen pay babaen ti Campeche.
Ti Quintana Roo ket ayan ti siudad ti Cancún, dagiti isla ti Cozumel ken Isla Mujeres, ken dagiti ili ti Bacalar, Playa del Carmen ken Akumal, ken dagiti pay taga-ugma a tidda ti Maya ti Chacchoben, Cobá, Kohunlich, Muyil, Tulum, Xel-Há, ken Xcaret.
Ti estado ket opisial a sakupenna ti kalawa iti, ngem manipud idi 1997 adda maysa a suppiat iti pagbeddengan kadagiti estado ti Yucatán ken Campeche iti maysa a lugar iti agarup a.
Pagsasao a Tadyawan
Ti pagsasao a Tadyawan ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti Mangyan idiay akin-abagatan a lugar ti Danaw Naujan, idiay daya-tengnga a Probinsia ti Mindoro Oriental, Filipinas.
Dagiti daialekto
Inlista ni Tweddell (1970:195) dagiti 4 a dialekto.
Vatica lanceaefolia
Ti Vatica lanceaefolia ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae.
702
Ti tawen idi 702 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Vatica lanceaefolia
Pannakaiwarwaras
Ti Vatica lanceaefolia ket mabirukan idiay Banglades, India, ken Myanmar-Burma.
Maika-97 a meridiano laud
Ti maika-97 a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna iti maika-83 a meridiano daya.
Vatica lanceaefolia
Pannakaiwarwaras
Daytoy ket maysa a nakaro a naisagmak a sebbangan a maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat
704
Ti tawen idi 704 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Martes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Maika-97 a meridiano laud
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Saan a nanaganan a bagi ti danum ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Penny ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Kanal Queens ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | McDougall Sound ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Kanal Parry ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Peel Sound ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Luek Browne ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Luek Young ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Franklin ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Larsen Sound ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat James Ross ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Simpson ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" | 🇺🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo ti Mehiko ! scope="row" | 🇲🇽 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Psychotria domatiata
Ti Psychotria domatiata ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Hamaika. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Pagsasao a Tadyawan
Dagiti daialekto
Ti Nauhan ken daya nga Aglubang ket agassidegda. Ti Laud nga Aglubang ket isu ti kaadaywan a naisasao ken addaan iti napigsa nga impluensia iti Alangan.
Dipterocarpus caudatus
Ti Dipterocarpus caudatus ket ti sebbangan ti mula iti kankanayon a berde wenno semi-kankanayon a berde iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Ti nagan ti sebbangan ket naala manipud iti Latin (caudatus = naipusan) ken mangibagbaga iti akikid nga acumen iti apex ti bulong. Daytoy ket maysa a rumrummuar a kayo, aginggana iti 50 m iti katayag, kadagiti namaga a pantok ti dipterokarpo a bakir. Daytoy ket mabirukan iti kaunegan ti Sumatra, aplaya ti Malaysia Peninsular, Singapur ken Borneo. Daytoy ket maysa a kalalainganna a natangken a kayo a nailaklako iti nagan a Keruing. Dati daytoy nga adu kadagiti igid ti turturod ti aplaya kadagiti nadarat a daga, ngem madangranen gapu iti panagbaliw iti daga. Mabirukan ti D. caudatus iti saan a basbassit ngem maysa a nasalakniban a lugar (Reserba ti Bakir ti Sepilok).
Psychotria domatiata
Dagiti nagibasaran
[[Kategoria:Flora ti Hamiak]
Psychotria dubia
Ti Psychotria dubia ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Sri Lanka.
Vatica lobata
Ti Vatica lobata ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae.
Pannakaiwarwaras
Ti Vatica lobata ket maysa a kayo nga endemiko iti Malaysia Peninsular. Daytoy ket maysa a nakaro a naisagmak a sebbangan a maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Maika-11 a paralelo amianan
Ti maika-11 a paralelo amianan ket ti sirkulo ti latitud a 11 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Aprika, ti Taaw Indiano, Abagatan nga Asia, Abagatan a daya nga Asia, ti Taaw Pasipiko, Sentral nga Amerika, Abagatan nga Amerika ken ti ti Taaw Atlantiko.
Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 12 nga oras, 46 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 11 nga or-oras, 29 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.
Idiay Tailandia, ti resolusion ti gabinete ti 1966 ket mangigawid kadagiti karbengan dagiti saan a Tailandes a kompania iti panagsukisok kadagti mina wenno dagiti operasion ti panagmina iti daytoy a paralelo.
Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 11° a paralelo amianan ket lumabas iti:
! scope="col" width="140" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" | 🇬🇭 ! scope="row" | ! scope="row" | 🇧🇫 ! scope="row" | 🇧🇯 ! scope="row" | 🇳🇬 ! scope="row" | 🇨🇲 ! scope="row" | 🇹🇩 ! scope="row" | 🇨🇫 ! scope="row" | 🇹🇩 ! scope="row" | 🇸🇩 ! scope="row" | 🇸🇸 ! scope="row" | 🇸🇩 ! scope="row" | 🇪🇹 ! scope="row" | 🇩🇯 ! scope="row" | 🇪🇹 ! scope="row" | 🇩🇯 ! scope="row" | 🇸🇴 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo ti Aden ! scope="row" | 🇸🇴 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" | 🇮🇳 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" | 🇲🇲 ! scope="row" | 🇹🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo ti Tailandia ! scope="row" | 🇰🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Luek ti Kompong Som ! scope="row" | 🇰🇭 ! scope="row" | 🇻🇳 ! scope="row" | 🇰🇭 ! scope="row" | 🇻🇳 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Abagatan Tsina ! scope="row" | 🇵🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Sulu ! scope="row" | 🇵🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Guimaras ! scope="row" | 🇵🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Bisayano ! scope="row" | 🇵🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Camotes ! scope="row" | 🇵🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇵🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇵🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇨🇷 ! scope="row" | 🇳🇮 ! scope="row" | 🇨🇷 ! scope="row" | 🇳🇮 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Karibe ! scope="row" | 🇨🇴 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Karibe ! scope="row" | 🇨🇴 ! scope="row" | 🇻🇪 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Karibe ! scope="row" | 🇻🇪 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Karibe ! scope="row" | 🇻🇪 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Karibe ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇬🇼 ! scope="row" | 🇬🇳 ! scope="row" | undefined ! scope="row" | 🇬🇳 ! scope="row" | undefined ! scope="row" | 🇧🇫 ! scope="row" | 🇬🇭 ! scope="row" | 🇧🇫 ! scope="row" | 🇬🇭 ! scope="row" | 🇧🇫 ! scope="row" | 🇬🇭 ! scope="row" | 🇧🇫 ! scope="row" | 🇬🇭 ! scope="row" | 🇧🇫 ! scope="row" | 🇬🇭
Kas pagbeddengan
Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Ghana nga isu idi ti Akinngato a Volta ti Pransia (itan ket ti Burkina Faso) ket naitalinaay babaen ti tulag a nagbaetan ti Pranses ken Britaniko iti Konperensia ti Paris idi 1898, daytoyen ti maika-11 a paralelo. Ti pagbeddengan ket sanna a husto a suroten ti pagbeddengan,ngem agarupna daytoy a suroten, ken ballasiwen daytoy iti maminmano a beses.
Pagsasao a Bikol ti Albay
Ti Bikol ti Albay, wenno simple laeng nga Albayanon ket ti grupo dagiti pagsasao ken maysa kadagiti tallo a pagsasao a mangbukel ti Bikol ti Akin-uneg a daga. Daytoy ket naisasao idiay akin-abagatan a laud ti aplaya ti Albay ken akin-amianan a laud ti Sorsogon (Pio Duran, Jovellar). Ti rehion ket bineddengan babaen dagiti agsasao iti Aplaya a Bikol ken Bikol Rinconada wenno Riŋkonāda. Ti naudi ket ti kaasitgan a pagsasao iti Bikol ti Albay Bikol ken agsinnaranay a maawatan. Mairaman isuda a dua iti grupo dagiti pagsasao iti Bikol ti Akin-uneg a daga.
705
Ti tawen idi 705 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Psychotria elachistantha
Ti Psychotria elachistantha ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Tanzania.
Pouteria pseudoracemosa
Ti Pouteria pseudoracemosa ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket endemiko iti Tanzania.
Vatica lowii
Ti Vatica lowii ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae.
Pannakaiwarwaras
Ti Vatica lowii ket mabirukan idiay Sumatra ken Malaysia Peninsular. Daytoy ket maysa a naisagmak a sebbangan a maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Maika-5 a meridiano laud
Ti 5° a meridiano laud ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, ti Taaw Atlantiko, Europa, Aprika, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-5 a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-175 a meridiano daya.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-5 a meridiano laud ket lumabas babaen ti:
! scope="col" width="130" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Piordo ti Clyde ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Irlandes ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Keltiko ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇪🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Mediteraneo ! scope="row" | 🇲🇦 ! scope="row" | 🇩🇿 ! scope="row" | undefined ! scope="row" | undefined ! scope="row" | 🇧🇫 ! scope="row" | 🇨🇮 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Pouteria puberula
Ti Pouteria puberula ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket endemiko iti Venezuela.
Apro-Eurasia
Ti Apro-Eurasia, ken ti pay Euraprasia wenno Euprasia, naam-ammuan pay a kas ti Daan a Lubong, ket isu ti kadakkelan a masa ti daga iti Daga, idiay Akindaya a Hemisperio. Daytoy ket mabalin a maipalawag a kas nalatak a kontinente, a ti termino ket laok ti konstituentena a paspaset ti Aprika ken Eurasia (mabingbingay pay iti Europa ken Asia) a naisilpo dagitoy idiay Ismo ti Suez. Ti Apro-Eurasia ket sakupenna dagiti 84,980,532 a kilometro kuadrado ket addaan iti populasion iti agarup a 6 bilion a tattao, wenno agarup a 85% iti populasion ti lubong. Daytoy ket ammo pay a kas ti Daan a Lubong, a kasumabgir met ti Kaamerikaan, Antartika ken Oceania, a naam-ammuan dagitoy a kas ti Baro a Lubong.
Ti nangruna a daga ti Apro-Eurasia ket naibagbaga pay a kas ti Isla ti Lubong, ti termino nga inaramid babaen ni Apo Halford John Mackinder iti The Geographical Pivot of History. (Ti termino ket saan a mangiraman kadagiti saan a nagruna a daga dagiti isla ken dagiti purpuro.) Daytoy idi ti orihinal a sakop ti balikas a 'kontinente'.
Heolohia
Ti Aprika ket naisilpo iti Asia babaen ti rangtay a daga. Ti Aprika ket manamnama a maidungparto iti Europa kadagiti masakbayan 600,000 a tawtawen manipud ita, intono marikpan ti Ilet ti Gibraltar. No mapasamakto daytoy, ti Baybay Mediteraneo ket maisaluminanto manipud ti Taaw Atlantiko. Iti ad-adu ngem 50 a riwriw a tawtawen manipud ita nga aldaw, ti Mediteraneo ket manamnama a mapukawto no ti panagdungpar ket mangiduron kadagiti baro a kabambantayan.
Dagiti pannakabingbinagy
Kadawyan a ti Apro-Eurasia ket nabingbingay idiay Kanal Suez iti Aprika ken Eurasia, ti naud-udi ken mabalin manen a mabingbingay iti Europa ken Asia. Nabingbingay pay idin a kas ti Eurasia-Amianan nga Aprika ken Sub-Sahara nga Aprika para kadagiti panggep ti kultura ken pakasaritaan.
706
Ti tawen idi 706 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Sasao nga Arafundi
Ti sasao nga Arafundi ket tibassit a pamilia ti nalawag nga agkakabagian a pagsasao, ti Ti Alfendio ket ti maysa a daan a sinonimo para iti Arafundi, manipud idi daytoy ket naikedekeddeng pay laeng nga agmaymaysa a pagsasao.
Ingrupo ni Laycock (1973) ti sasao nga Arafundi iti sasao a Ramu, uray no (segun kadagiti komentona iti pangyuna) daytoy a panangigrupo ket mabalin idi nga impresionistiko ken saan a naibatay iti obra a rekonstruktibo wenno leksikostatistiko. Inbatbati ni Ross (2005) ti panangigrupo ni Laycock a saan nga agraman iti komento. Nupay kasta, saan nga iraman ni Foley (2005) ti Arafundi iti kaunegan ti Ramu, ken ipakita ti Ethnologue (2009) isuda a kas maysa a nawaya a pamilia. Imbes ket nga insingasing ni Foley a ti sasao nga Arafundi ken Piawi ket mabalin nga agkabagianda (Comrie 1992).
Pouteria pubescens
Ti Pouteria pubescens ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket mabirukan iti Brasil ken Peru.
Sasao a Malayo-Polinesio
Ti sasao a Malayo-Polinesio ket dagiti subgrupo ti sasao nga Austronesio nga addaan kadagiti agarup a 385.5 a riwriw nga agsasao. Ti sasao a Malayo-Polinesio ket insasao babaen dagiti Tattao nga Austronesio dagiti isla a pagilian ti Abagatan a daya nga Asia ken ti Taaw Pasipiko, ken adda met ti basbassit a bilang idiay kontinental nga Asia. Ti Cambodia, Laos, ken Bietnam ket agserbi a kas ti heograpiko a pagbeddengan, ken adu a mapan idiay peninsula ti Malayo. Idiay akin-amianan unay a heograpikal a pagbeddengan ket saan a lumabas iti labes ti amianan ti Pattani, a mabirukan daytoy idiay akin-abagatan a Tailandia. Ti Malagasi ket naisasao idiay isla ti Madagascar a mabirukan idiay akindaya nga aplaya ti Aprika idiay Taaw Indiano. Ti paset ti pamilia ti pagsasao ket mangipakita ti napigsa nga impluensia iti Sanskrito ken naisangayan ti Arabiko gapu ta ti akinlaud a parte ti rehion ket adu nga ayan ti Budismo, Hinduismo, ken manipud idi maika-10 a siglo, ti Islam.
Dagiti pagsasao
Ti sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio ket insasao babaen dagiti agarup a 230 a riwriw a tattao ken mairaman ti Malayo (Indones ken Malaysio), Sundanes, Habanes, Bugines, Balines, Acehnes; ken ti pay sasao nga Oceaniko, a mairaman ti Tolai, Gilbertes, Fijiano, ken ti sasao a Polinesio a kasti Hawyano, Māori, Samoano, Tahitiano, ken Tongano.
Ti sasao a Filipino ket insasao babaen dagiti agarup a 100 a riwriw a tattao ken mairaman ti Tagalog (Filipino), Cebuano, Ilokano, Hiligaynon, Bikol Sentral, Waraywaray, ken Kapampangan, ti tunggal maysa kaniada ket addaan iti saan a basbassit ngem tallo a riwriw nga agsasao.
Pagsasao a Busami
Ti pagsasao a Busami ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Baro a Guinea ti Indonesia.
Sasao a Malayo-Polinesio
Dagiti pagsasao
Ti kaaduan a nagisasao a pagsasao a Borneano ket ti Malagasi, nga addaan kadagiti 20 a riwriw a mangisasao.
Pannakaidasig
Ti sasao a Malayo-Polinesio ket makibinnigay kadagiti nadumaduma a panagpabaro iti ponolohia ken leksiko iti akindaya a sasao a Formosano, a mairaman ti panaglimpia ti proto-Austronesio ti *t, *C to /t/ and *n, *N to /n/, ti panagiyallatiw ti *S to /h/, ken ti bokabulario a kas ti *lima "lima" a saan dagitoy a naibagbaga iti sasao a Formosano. Nupay kasta, daytoy ket saan a mailinia iti ania man a maysa a sanga. Ti panagusig idi 2008 ti Database ti Batayan a Bokabulario ti Austronesio ket mangpaltiing a ti kaasitgan a koneksion ket iti Paiwan, ngem datoy ket mangited laeng iti dayta a koneksion iti 75% nga agpang ti kompedensia.
Mangbukel ti Malayo-Polinesio ti adu a bilang dagiti bassit a rimpuok ti lokal a pagsasao, nga adda met ti maysa a mailaksid ti Oceaniko, ti laeng dakkel a grupo a nakontrukto manen ken saan a masuppiat nga umiso. Dagiti amin a dakkel a grupo iti kaunegan ti Malayo-Polinesio ket masuppiatan. Ti pamilia ket tradisional a nabingbingayen kadagiti sanga ti Akinlaud ("Hesperonesiao"), Tengnga, ken Akindaya. Nupay kasta, adda laeng bassit a suporta para kadagitoy a grupo; ti sasao a Tengnga a Malayo-Polinesio ket naidumduma gapu ta tipolohikoda a Melanesio gapu ti epekto ti subestrato ti sasao a Papuano ti akindaya nga Indonesia, kas met kapada ti sasao nga Akindaya a Malayo-Polinesio, bayat a ti Akinlaud a sanga a saan pay a nakapan iti kasta a nakaro a kontak a panagbaliw.
Pagsasao a Biak
Ti pagsasao a Biak (wós Vyak wenno pagsasao a Biak; wós kovedi wenno "ti pagsasaomi"; Indones: Bahasa Biak), ammo pay a kas Biak-Numfor, Noefoor, Mafoor, Mefoor, Nufoor, Mafoorsch, Myfoorsch ken Noefoorsch, ket ti maysa a pagsasao nag Austronesio a naidasigen a kas maysa kadagiti 41 a pagsasao ti subgrupo ti Abagatan a Halmahera-Laud a Baro a Guinea ti sasao nga Akindaya a Malayo-Polinesio. Daytoy ket naisasao idiay Biak ken Numfor ken dagiti nadumaduma a bassit nga is-isla iti daytoy a purpuro iti probinsia it Papua, Indonesia babaen ti agarup a 30,000 a tattao.
Pagsasao nga Andai
Ti pagsasao nga Andai (Meakambut, Pundungum, Wangkai) ket ti maysa a pagsasao nga Arafundi ti Papua Baro a Guinea.
707
Ti tawen idi 707 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Vatica maingayi
Ti Vatica maingayi ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy a kayo ket mabirukan idiay Sumatra, Malaysia Peninsular, Singapur ken Borneo. Daytoy ket maysa a nakaro a naisagmak a sebbangan a maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Psychotria expansa
Ti Psychotria expansa ket ti bassit a mula iti sirok ti katuduan a bakir ti Laud a Sumatra iti pamilia ti kape iti Rubiaceae.
Yucatán
Ti Yucatán, opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Yucatán (Estado Libre y Soberano de Yucatán), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 106 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Mérida.
Daytoy ket mabirukan idiay amianan a parte ti Peninsula Yucatán. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Campeche iti abagatan a laud ken ti Quintana Roo iti abagatan a daya, ti Golpo ti Mehiko iti amianan nga aplayana.
Xalapa
Ti Xalapa (masansan a mailetra a kas Jalapa, ; opisial a Xalapa-Enríquez ) ket ti kapitolio a siudad ti estado ti Mehiko iti Veracruz ken ti nagan ti mangpalikmut a munisipalidad. Iti senso idi 2005 nangireporta ti siudad iti populasion iti 387,879 ken ti munisipalidad a pagserbianna a kas tugaw ti ili ket nangireporta iti populasion iti 413,136. Ti munisipalidad ket addaan iti kalawa iti 118.45 km². Mabirukan ti Xalapa iti asideg ti heograpiko a sentro ti estado ken daytoy ti maikadua a kadakkelan a siudad iti estado kalpasan ti siudad ti Veracruz iti abagatan a daya.
Dipterocarpus confertus
Ti Dipterocarpus confertus ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Nanaganan ti sebbangan manipud iti Latin (confertus = nagririmpuok) ken mabalin a mangibaga daytoy iti indumentum. Daytoy ket maysa a rumrummuar a kayo, aginggana iti 50 m iti katayag, kadagiti aglalaok a dipterokarpo a bakir kadagiti simmagepsep a duyaw a sekka a daga. Daytoy ket endemiko iti Borneo. Daytoy ket maysa a kalalainganna a natangken a kayo a nailaklako iti nagan a Keruing. Mabirukan daytoy iti saan abasbassit ngem maysa a nasalakniban a lugar (Reserba ti Bakir ti Sepilok).
Psychotria foetens
Ti Psychotria foetens ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Hamaika.
Amianan a daya nga Asia
thumb|450px|Ti mapa iti paset ti Amianan a daya nga Asia (saan a mangipakpakita ti kaaduan ti [[Adayo a Daya ti Russia.)]] Ti Amianan a daya nga Asia ken Akin-amianan a daya nga Asia ket mangibagbaga ti akin-amianan a daya a subrehion ti Asia. Dagiti pagilian nga adda iti Amianan a daya nga Asia ket ti Hapon, Amianan a Korea, ken Abagatan a Korea ken mabalin pay a mangiraman ti Tsina, Rusia (kadawyan a mangibagbaga iti Adayo a Daya ti Rusia), Mongolia, ken uray pay ti Taiwan.
Dagiti panangipalawag
Ti panangipalawag ti Amianan a daya nga Asia ket saan natalinaay, ngem masansan nga agbalbaliw segun ti konteksto a pakaitungtunganna.
Iti heopolitika, ti Konseho kadagiti Ganganaet a Pannakibiang ket ipalawagna ti Amianan a Daya nga Asia a kas ti Hapon, Amianan a Korea, ken Abagatan a Korea. Ti Tsina ken Rusia ket masansanda a mairaman iti heopolitikal a pakitungtungan iti rehion iti sakup ti pannakitignay kadagiti interesado ken dagiti annurotenda kadagiti tagikua ti Hapon ken dagiti Korea. Ti Baybay ti Hapon, ti Baybay Duyaw, ken sagpaminsan pay iti Baybay Daya a Tsina ken ti Baybay ti Okhotsk ket nairamraman kadagiti pagtutungtungan iti rehion.
Iti kadawyan a panagusar, nupay kasta, ti termino nga Amianan a daya nga Asia ket kadawyan a mangiramann ti Tsina. Iti daytoy a porma, dagiti bugas a pagilian a mangbukel ti Amianan a daya nga Asia ket ti Tsina, Hapon, Amianan a Korea, ken Abagatan a Korea.
Ti Instituto ti Panagsukisok iti Ekonomia para iti Amianan a daya nga Asia ket ipalawagna ti rehion a kas mangbukel ti "Tsina, Hapon, dagiti Korea, Mongolia, ken dagiti akindaya a rehion ti Pederasion ti Rusia." Ti Banko ti Lubong ket mangibagbaga iti "tallo a kangrunaan nga ekonomia ti Amianan a daya nga Asia, a kas iti Tsina, Hapon, ken Abagatan a Korea", ken bigbigenna pay ti nawatwatiwat a panangipalawag a mangiraman ti Tsina (mairaman ti Hong Kong ken Macau), Taiwan,  Hapon, dagiti Korea, Mongolia, ken ti Adayo a Daya ti Rusia ken Siberia.
Iti bioheograpia, ti Amianan a daya nga Asia ket kadawyan a mangibagbaga ti lugar nga agarup a mangsakop ti Hapon, ti Peninsula ti Korea, Amianan a daya a Tsina, ken ti Adayo a Daya ti Rusia iti nagbaetan ti Danaw Baikal idiay Sentral Siberia ken ti Taaw Pasipiko. Para iti nawatwatiwat nga espektro ti Amianan a daya nga Asia, kitaen ti.
Ekonomia
Ti Amianan a daya nga Asia ket maysa kadagiti kangrunaan a rehion ti ekonomia iti lubong. Daytoy ket maysa kadagiti nangruna a sentro ti politika ken addaan iti maysa a nangruna nga impluensia iti sangalubongan.
Bioheograpia
Ti Amianan a daya nga Asia ket kaaduan a naabbongan iti temperado a kabakiran ken karuotan. Adda met dagiti adu a paggiddiatan dagiti temperatura iti baetan ti kalgaw ken panaglalam-ek. Daytoy ket lugar pay a kabambantayan.
Distrito ti Teshio, Hokkaido
thumb|200px|Ti lugar ti Distrito ti Teshio kadagiti Suprepektura ti Rumoi ken Sōya. Ti Teshio (天塩郡) ket ti maysa a distrito iti pagbaetan dagiti Subprepektura ti Rumoi ken Sōya, Hokkaido, Hapon.
Manipud idi patingga ti 2009, ti distrito ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 13,937 ken ti densidad ti populasion iti 6.83 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 2039.11 km².
Vatica maritima
Ti Vatica maritima ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy a kayo ket mabirukan idiay Borneo ken ti Filipinas. Daytoy ket maysa a naisagmak a sebbangan a maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Siudad ti Zacatecas
Ti Zacatecas ket maysa a siudad ken munisipalidad idiay Mehiko, ken ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti estado ti Zacatecas. Mabirukan daytoy idiay amianan-tengnga a Mehiko, ti siudad ket nangrugi a kas kampo ti pagminaan ti Espaniol idi tengnga ti maika-16 a siglo. Ammo idin dagiti Patubo nga Amerikano dagiti nabaknang a deposito ti lugar iti pirak ken dadduma a mineral. Gapu ti baknang a maited dagiti mina, ti Zacatecas ket napardas a nagbalin a maysa kadagiti nangruna a siudad ti Baro nga Espania, a kaaduan kadagiti pirakna ket nangpabaknang iti balangat ti Espaniol. Ti lugar ket nakakita kadagiti bakalan idi las-ud ti nariri a maika-19 a siglo, ngem ti simmaruno a nangruna a pasamak ket ti Gubat ti Zacatecas idi las-ud ti Yaalsa ti Mehikano idi tiniliw ni Francisco Villa ti ili, ti maysa a pasamak a maramrambakan pay iti tunggal nga anibersariona. Ita nga aldaw, ti kolonial a parte ti siudad ket maysa a Lugar a Tawid ti Lubong, gapu ti Baroko ken dagiti dadduma nga estruktura a nabangon idi las-ud dagiti aldaw ti panagminminana. Agtultuloy pay laeng a nangruna nga industria ti panagmina. Ti nagan a Zacatecas ket naala manipud iti tattao a Zacateco ken nagtaud manipud iti pagsasao a Nahuatl. Ti kayat a sawen ti nagan ket "tattao dagiti karuotan."
Distrito ti Rumoi, Hokkaido
thumb|200px|Ti lugar ti Distrito ti Rumoi iti Suprepektura ti Rumoi. Ti Rumoi (留萌郡) ket ti maysa a distrito iti Subprepektura ti Rumoi, Hokkaido, Hapon.
Manipud idi 2004, ti distrito ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 4,337 ken ti densidad ti populasion iti 6.91 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 627.29 km². Ti Distrito ti Rumoi ket agkagay-at iti ili ti Obira iti kalawa ti daga.
Ili
Idi Hulio 2004, ti siudad ti Rumoi, ti ili ti Obira manipud iti Distrito ti Rumoi, ken ti ili ti Masahike ket mangpormada koma idi ti Opsina ti Panagtipon iti Tallo nga Ili ti Abagatan a Rumoi, a mangigandat iti panagtitipon ti tallo, iti kaso nga awanton dagiti Distrito ti Rumoi ken Masahiket. Nupay kasta, daytoy ket saan pay a napasamak.
Tabasco
Ti Tabasco, opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Tabasco (Estado Libre y Soberano de Tabasco), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 17 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Villahermosa. Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a daya ti pagilian ken beddengan daytoy babaen dagiti estado ti Campeche iti amianan a daya, ti Veracruz iti laud ken ti Chiapas iti abagatan, ken ti departamento ti Petén ti Guatemala iti abagatan a daya. Daytoy ket addaan iti aplaya iti amianan iti Golpo ti Mehiko. Kaaduan ti estado ket naabongotan iti katuduan a bakir a maigiddiat kadagiti kaaduan a sabali a lugar idiay Mehiko, daytoy ket addaan iti adu a panagtutudo iti tinawen. Iti daytoy a rason, daytoy ket addaan pay kadagiti bassit a danaw, dagiti kalugnakan ken dagiti karayan. Ti estado ket suheto kadagiti nakaro a pasamak iti layus, ken ti naudi a napasamak let idi 2007, a naapektarann iti walopulo a porsiento iti estado. Ti estado ket ayamn pay ti La Venta, ti nangruna a lugar ti sibilisasion ti Olmec, a naikeddeng a ti taudan dagiti naud-udi a kultura ti Mesoamerika. Uray no daytoy ket agpatpataud kadagiti adu a kantidad iti lana ken masna a gas, nakaro pay laeng iti kinapanglaw.
Pagsasao a Munggui
Ti pagsasao a Munggui ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Baro a Guinea ti Indonesia.
Distrito ti Tomamae, Hokkaido
thumb|200px|Ti lugar ti Distrito ti Tomamae iti Suprepektura ti Rumoi. Ti Tomamae (苫前郡) ket ti maysa a distrito iti Subprepektura ti Rumoi, Hokkaido, Hapon.
Manipud idi patingga ti 2004, ti distrito ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 14,828 ken ti densidad ti populasion iti 12.28 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 1,207.03 km².
709
Ti tawen idi 709 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pagsasao nga Inagta Partido
Ti Inagta Partido (Isarog Agta) ket ti gangani nga awanen a pagsasao a Bikol nga insasao babaen dagiti a semi-nomadiko nga agan-anup agburburas a tattao nga Agta (Negrito) iti Filipinas. Daytoy ket mabirukan idiay Bantay Isarog eiti daya ti Siudad ti Naga.
710
Ti tawen idi 710 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pagsasao nga Inagta Partido
Segun kenni Lobel (2013:68), awan dagiti agsasao iti Inagta Partido nga ub-ubing ngem 60. Daytoy ket matmatayen apagsasao. Dinakamat ti Ethnologue ti reporta manipud idi 2000 nga adda laengen idi dagiti lima nga agsasao manipud iti maysa a populasion ti etniko iti agarup a 1,000.
Nakaro a nagbaulod ti Inagta Partido manipud iti sasao a Bikol a kas ti Bikol Naga ken Bikol Partido, ngem addaan iti saan a Bikol subestrato (Lobel 2013:69).
Pagsasao a Tapei
Ti pagsasao a Tapei ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket asideg iti Nanubae; ti nagan nga Alfendio ket naus-usar idi para iti isuda a dua.
Pagsasao a Sulod
Ti Sulod ket ti pagsasao a Tengnga a Filipino ti Panay idiay Filipinas.
Pouteria retinervis
Ti Pouteria retinervis ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket mabirukan iti Brasil ken Guiana a Pranses.
Distrito ti Esashi, Hokkaido
thumb|200px|Ti lugar ti Distrito ti Esashi iti Suprepektura ti Sōya. Ti Esashi (枝幸郡) ket ti maysa a distrito iti Subprepektura ti Sōya, Hokkaido, Hapon.
Manipud idi patingga ti 2004, ti distrito ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 16,986 ken ti densidad ti populasion iti 8.87 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket.
Pouteria putamen-ovi
Ti Pouteria putamen-ovi ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket mabirukan iti Brasil ken Peru.
Dipterocarpus coriaceus
Ti Dipterocarpus coriaceus ket ti sebbangan ti kayo iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket endemiko iti Kalimantan, Sumatra ken Malaysia Peninsular. Daytoy ket dakkel unay a kayo a mabirukan kadagiti dipterokarpo a bakir kadagiti igid ti turod ken agallo-allon a daga. Daytoy a sebbangan ket inreporta ti New Straits Times a naungawen iti Malaysia Peninsular idi Hulio 2013 gapu ta ti masna a habitana iti Reserba ti Bakir ti Bikam iti Perak ket napukanen para iti panagmula iti lana ti palma.
Pagsasao a Kurudu
Ti pagsasao a Kurudu ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio ti Papua, Indonesia. Daytoyket naisasao idiay Isla Kurudu, iti pagbaetan ti Isla Seru ken ti nangruna a daga.
Pagsasao a Nanubae
Ti pagsasao a Nanubae (Kapagmai, Aunda) ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket asideg iti Tapei; ti nagan nga Alfendio ket naus-usar idi para iti isuda a dua.
711
Ti tawen idi 711 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Dipterocarpus cornutus
Ti Dipterocarpus cornutus ket ti sebbangan ti kayo iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket patneng iti Malaysia Peninsular, Singapur, Sumatra ken Kalimantan. Daytoy ket ammo nga addaan kadagiti dakkel a bulong, ken agitinnag kadagiti bukel nga agraman kadagiti berde nga abut iti tengnga.
Vatica obovata
Ti Vatica obovata ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket maysa a kayo nga endemiko iti Sumatra. Daytoy ket maysa a nakaro a naisagmak a sebbangan a maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Baybay Celebes
Ti Baybay Celebes (Laut Sulawesi, Dagat Selebes) iti akinlaud a Taaw Pasipiko ket bineddengan iti amianan babaen ti Purpuro Sulu ken Baybay Sulu ken Isla Mindanao iti Filipinas, iti daya babaen ti kawar ti Is-isla Sangihe, iti abagatan babaen ti Peninsula Minahassa ti Sulawesi ken iti laud babaen ti Kalimantan iti Indonesia. Daytoy ket gumay-at iti 420 milmilia (675 km) iti amianan-abagatan babaen ti 520 a milmilia (837 km) iti daya-laud ken addaan iti dagup a kalawa iti rabaw iti, iti kaadalem iti. Ti baybay ket malukatan iti abagatan a laud babaen ti Lingsat Makassar ken mapan iti Baybay Java.