cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bisiesto a tawen a mangrugi iti Biernes
Daytoy ti kalendario para iti ania man a bisiesto a tawen a mangrugi iti Biernes, Enero 1 (dominikal a letra CB), a kas dagiti tawen ti 1932, 1960, 1988, 2016 ken 2044.
Pouteria malaccensis
Ti Pouteria malaccensis ket ti sebbangan ti kayo iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket agtubo aginggana iti iti katayag ken ti puon iti diametro aginggana iti. Dagiti sabong ket maraberde-puraw ken nabanglo. Dagiti bunga ket eliptiko aginggana iti maratimbukel, aginggana iti iti kaatiddog. Ti kayo ket naipanagan manipud iti Malacca iti Malaysia Peninsular. Ti kayona ket lokal a maus-usar iti panagaramid iti alikamen. Ti habitatna ket dagiti bakir manipud iti pantar ti baybay iti iti kangato. Ti P. malaccensis ket mabirukan iti Tailandia, Sumatra, Malaysia Peninsular, Borneo, Sulawesi ken Baro a Guinea.
Morelos
Ti Morelos, opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Morelos (Estado Libre y Soberano de Morelos), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 33 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Cuernavaca.
Daytoy ket mabirukan idiay Abagatan-Tengnga a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Mehiko iti amianan-daya ken amianan-laud, ti Puebla iti daya ken ti Guerrero iti abagatan a laud. Mabirukan ti Siudad ti Mehiko iti amianan ti Morelos.
Ti Morelos ket ti maikadua a kabassitan nga estado iti pagilian, kalpasan laeng ti Tlaxcala. Daytoy ket parte idi ti dakkel a probinsia ti Estado ti Mehiko aginggana idi 1869, idi inbilin ni Benito Juárez a dagiti teritoriona ket maisina ken maipanagan a kas pammadayaw kenni José María Morelos y Pavón.
Pagsasao a Tulehu
Ti pagsasao a Tulehu (ammo pay a kas Souw Aman Teru) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Ambon iti akindaya nga Indonesia, parte daytoy ti dialekto a kawar ti Isla Seram.
Reserba ti Baybay ti Sagay
Ti Reserba ti Baybay ti Sagay ket ti maysa a nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay Sagay, Negros Occidental. Daytoy ket naipatakder idi 1999 tapno masalakniban ti biag iti baybay kadagiti raw-ang iti Carbin ken Maca. Ti Sagay ket isu ti kadakkelan a reserba ti baybay iti Filipinas, a mangsakop iti kalawa iti 32,000 nga ektaria.
Dagiti akinruar a silpo
Daytrip to Carbin Reef
1181
Ti tawen idi 1181 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Meriania campii
Ti Meriania campii ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Melastomataceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti bantay.
Pouteria micrantha
Ti Pouteria micrantha ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket endemiko iti Kuba.
Pagsasao a Tulehu
Ti Tulehu ket isu ti nagan ti purok; ti tunggal maysa kadagiti purok ti Tulehu, Liang, Tengah-Tengah, ken Tial, ket naibagbaga nga addaan iti bukod a dialekto.
1182
Ti tawen idi 1182 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pagsasao nga Umiray Dumaget
Ti Umiray Dumaget ket ti maysa a pagsasao nga Aeta iti akin-abagatan nga Isla ti Luzon.
Lokasion
Ti Umiray Dumaget ket naisasao iti igid ti aplaya ti Pasipiko iti akindaya a Luzon manipud iti bassit ti abagatan ti Baler, Aurora aginggana iti lugar ti Infanta, Quezon, ken iti akin-amianan nga aplaya ti Isla Polillo (Himes 2002:275-276). Inreporta ni Himes (2002) nga adda laeng bassit a pagdumaan iti dialekto.
Pagsasao a Watubela
Ti pagsasao a Watubela ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Maluku, Indonesia.
1183
Ti tawen idi 1183 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Marlierea obversa
Ti Marlierea obversa ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Myrtaceae.
Pagsasao nga Umiray Dumaget
Lokasion
Inreporta ni Reid (1994) dagiti sumaganad a lokasion para iti Umiray Dumaget (Tengnga nga Agta).
Pannakaidasig
Narigat a maidasig ti Umiray Dumaget. Ipagarup nga ikabil ni Himes (2002) iti koneksion ti Kalatakan a Tengnga a Filipino. Nupay kasta, namatmati ni Lobel (2013:230) a ti Umiray Dumaget ket mabalin a nangruna a sanga ti sasao a Filipino, wenno mabalin a kabagian ti sasao nga Akin-amianan a daya a Luzon, Sambali-Ayta (Tengnga a Luzon), wenno Manide ken Inagta Alabat. Segun kenni Lobel, ti Umiray Dumaget ket saan a maisubgrupo iti Tengnga a Filipino wenno kadagiti pay sanga ti Kalatakan a Tengnga a Filipino (Lobel 2013:275).
Nayarit
Ti Nayarit, opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Nayarit (Estado Libre y Soberano de Nayarit), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 20 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Tepic.
Daytoy ket beddengan dagiti estado ti Sinaloa iti amianan a laud, ti Durango iti amianan, ti Zacatecas iti amianan a daya ken ti Jalisco iti abagatan. Iti laud, ti Nayarit ket addaan iti adu a bingay iti aplaya iti Taaw Pasipiko, mairaman dagiti isla ti Marías ken Marietas. Dagiti aplaya ti San Blas ken ti makunkuna "Riviera Nayarit" ket nadayegda kadagiti turista. Malaksid iti turismo, ti ekonomia ti estado ket nangruna a naibatay iti agrikultura ken panagkalap.
Meriania costata
Ti Meriania costata ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Melastomataceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti bantay.
Hopea tenuivervula
Ti Hopea tenuivervula ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket endemiko iti Borneo.
1184
Ti tawen idi 1184 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Hopea thorelii
Ti Hopea thorelii ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket mabirukan idiay Laos ken Tailandia.
Vatica brunigii
Ti Vatica brunigii ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket maysa a kayo a mabirukan idiay Sumatra ken Borneo.
Hopea ultima
Ti Hopea ultima ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket endemiko iti Papua Baro a Guinea.
Pagsasao a Gales
Ti Gales (Cymraeg wenno y Gymraeg, pannakabalikas ) ket kameng ti Britoniko a kameng ti Sasao a Keltiko a patneng nga insasao idiay Gales, babaen dagiti dadduma idiay igid ti pagbeddengan ti Gales idiay Ingatera, ken idiay Y Wladfa (ti kolonia ti Gales idiay Probinsia ti Chubut, Arhentina). Iti pakasaritaan daytoy ket ammo pay idi iti Ingles a kas "the British tongue, "Cambrian", "Cambric" and "Cymric".
Psychotrieae
Ti Psychotrieae ket ti tribu dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae ken aglaon kadagiti agarup a 2114 a sebbangan kadagiti 17 a henero. Mabirukan dagiti representatibona iti tropiko ken subtropiko.
Dagiti henero
Dagiti agdama a maawat a nagan
Bantay Calavite
Ti Bantay Calavite ket ti maysa a pantok a mabirukan iti isla ti Mindoro iti Filipinas. Daytoy ket agrukod iti iti kangato a mabirukan iti kanaganna nga ulo ti daga ti Rawis Calavite a mangbukel iti kadaywan a punto iti amianan-akinlaud ti Mindoro. Ti bantay ket tan-awanna ti ili ti Paluan iti abagatan ken ti grupo ti Isla Lubang iti Dalan Isla Verde iti amianan. Daytoy ket maysa laeng kadagiti tallo a lugar iti isla a pakabirukan dagiti ansisit a nuang ti Mindoro, a kadawyan nga ammo a kas dagiti tamaraw.
Nasalakniban a lugar
Mabirukan ti Bantay Calavite iti a nasalakniban a lugar nga ammo a kas ti Santuario ti Kaatapan ti Bantay Calavite. Daytoy ket immuna a nairangarang a kas maysa a reserba ti ayup ken santuario ti billit idi 1920 tapno masalakniban ti masna a habitat ti endemiko a tamaraw ti Mindoro. Idi 1925, nairangarang a kas nailian a parke ti bantay ken ti kaaripingna a lugar iti purok ti FB Harrison, Paluan. Ti agdama a pannakaikeddeng ti parke a kas santuario ti kaatapan ket nangrugi idi 2000.
Dagiti sabali pay a biag iti kaatapan nga agtataeng iti parke ket mairaman dagiti endemiko a sebbangan ti billit a kas ti agdardara iti puso ti Mindoro, kalaw ti Mindoro, naturiakn nga imperial a pagaw ken ti scarlet-collared flowerpecker.
Umuna a meridiano laud
Ti 1° a meridiano laud ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, ti Taaw Atlantiko, Europa, Aprika, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti umuna a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-179 a meridiano daya.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti umuna a meridiano laud ket lumabas babaen ti:
! scope="col" width="125" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Amianan ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Amianan ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Kanal Ingles ! scope="row" | 🇫🇷 ! scope="row" | 🇪🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Mediteraneo ! scope="row" | 🇩🇿 ! scope="row" | 🇲🇦 ! scope="row" | 🇩🇿 ! scope="row" | undefined ! scope="row" | 🇧🇫 ! scope="row" | 🇬🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
1186
Ti tawen idi 1186 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Vatica cauliflora
Ti Vatica cauliflora ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket maysa a kayo nga endemiko iti Borneo. Daytoy ket nakaro a naisagmak a sebbangan gapu iti pannakaawan iti habitat.
Pagsasao nga Inagta Alabat
Ti Inagta Alabat (Agta ti Isla ti Alabat) ket ti gangani awanen a pagsasao nga Aeta nga insasao idiay tengnga nga Isla ti Alabat, Filipinas. Ti Inagta Lopez ket ti dialekto nga insasao idiay Guinayangan (Lobel 2013). Daytoy ket mangporma ti subgrupo iti Manide (Lobel 2010).
1189
Ti tawen idi 1189 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pouteria microstrigosa
Ti Pouteria microstrigosa ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket endemiko iti ekorehion ti Bakir ti Atlantiko iti abagatan akindaya a Brasil. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Pagsasao nga Akan
Ti Akan ket ti pagsasao a Sentral a Tano nga isu ti kangrunaan a patneng a pagsasao ti Tattao nga Akan ti Akanlandia idiay Ghana a kaaduan nga insasao iti kagudua ti pagilian, babaen ti agarup a 58% ti populasion, ken kadagiti 30% iti populasion ti Côte d'Ivoire.
Maika-15 a meridiano laud
Ti 15° a meridiano laud ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto iti ballasiw ti Taaw Artiko, Greenland, Islandia, ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-15 a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-165 a meridiano daya.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-15 a meridiano laud ket lumabas babaen ti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇬🇱 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇮🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | Akinlaud a Sahara ! scope="row" | undefined ! scope="row" | 🇸🇳 ! scope="row" | 🇬🇲 ! scope="row" | 🇸🇳 ! scope="row" | 🇬🇼 ! scope="row" | 🇬🇳 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Meriania cuneifolia
Ti Meriania cuneifolia ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Melastomataceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti bantay.
1188
Ti tawen idi 1188 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Biernes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Hopea utilis
Ti Hopea utilis ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket patneng iti Kerala ken Tamil Nadu iti India.
Pouteria minima
Ti Pouteria minima ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket endemiko iti Brasil.
1190
Ti tawen idi 1190 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
1191
Ti tawen idi 1191 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pagsasao a Wemale
Ti pagsasao a Wemale ket ti maysa a pagsasao nag Austronesio a naisasao idiay akinlaud nga Isla Seram iti Indonesia.
Ti pagsasao a Wemale ket nabingbingay iti porma ti akin-amianan ken akin-abagatan, ket addaan kadagiti karuay nga ammo a kas Horale, Kasieh, Uwenpantai, Honitetu ken Kawe. Tikain-amianan a porma ket insasao babaen dagiti agarup a 5,000 a tattao ken ti Akin-abagatan a Wemale ket insasao babaen dagiti agarup a 3,700 a tattao.
Meriania denticulata
Ti Meriania denticulata ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Melastomataceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti bantay.
Bisiesto a tawen a mangrugi iti Sabado
Daytoy ti kalendario para iti ania man a bisiesto a tawen a mangrugi iti Sabado, Enero 1 (malaksid ti bisiesto a tawen ti 1752 iti kalendario a Gregoriano nga adda met dagiti aldaw iti Septiembre a naikkat idi) (dominikal a letra BA), a kas dagiti tawen ti 1600, 1972, 2000, 2028, 2056, 2084, 2400 ken 2800
Tribia
Dagiti bisiesto a siglo, a ti maudi a tawen iti ania man a siglo nga agpapada a mabingbingay babaen ti 400, ket kankanayon a bisiesto a tawen a mangrugi iti Sabado ken ti Pebrero 29 ket kankanayon a Martes.
Pagsasao a Moni
Ti pagsasao a Moni, ammo pay a kas Djonggunu, Jonggunu, Migani, wenno Megani, ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a 20,000 a tattao idiay rehion ti Dandanaw Paniai ti probinsia ti Indonesia ti Papua. Dialektona ti Awembak (Awembiak).
Pouteria moaensis
Ti Pouteria moaensis ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket endemiko iti Kuba. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
1193
Ti tawen idi 1193 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
1192
Ti tawen idi 1192 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Mierkoles (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Hopea vaccinifolia
Ti Hopea vaccinifolia ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Naala ti naganna manipud iti bulong a maipada a kas ti Vaccinium.
Pannakaiwarwaras
Ti Hopea vaccinifolia ket mabirukan idiay Borneo, iti Brunei ken Malaysia. Daytoy ket maysa a naisagmak a sebbangan a maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
1194
Ti tawen idi 1194 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Aliguay
Ti Aliguay ket ti maysa nga isla iti Filipinas, ken maysa a baranggay ti Siudad ti Dapitan. Ti isla ket inay-aywanan babaen ti Marina ti Filipinas ken naipatakder a kas maysa a santuario ti baybay. Napalikmutan ti isla babaen dagiti puraw nga aplaya ken dagiti raw-ang ti korales. Awan dagiti taudan ti danum iti isla. Adda dagiti bassit nga agtataeng idi Isla Aliguay, ken kaaduan nga aglaklako iti ikan kadagiti turista.
Nuevo León
Ti Nuevo León, wenno Baro a Leon, opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Nuevo León (Estado Libre y Soberano de Nuevo León), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 51 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Monterrey.
Daytoy ket mabirukan idiay Akin-amianan a daya a Mehiko. Daytoy ket beddengan dagiti estado ti Tamaulipas iti amianan ken daya, ti San Luis Potosí iti abagatan, ken ti Coahuila iti laud. Iti amianan, ti Nuevo León ket addaan iti 15 a kilometro (9 mi) a sakup iti pagbeddengan ti Estados Unidos ken Mehiko a kadenna ti estado ti Estados Unidos ti Texas.
Ti estado ket naipanagan iti Baro a pagarian ti León, ti maysa nga administratibo a teritorio ti Bireinato ti Baro nga Espania, nga isu met ket naipanagan para iti naipakasaritaan a Pagarian ti León ti Espania.
Malaksid iti kapitoliona, dagiti nangruna pay a siudad ket ti Guadalupe, Santa Catarina, San Nicolás de los Garza, ken San Pedro Garza García, amin dagitoy ket parte ti Metropolitano a lugar ti Monterrey.
Meriania drakei
Ti Meriania drakei ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Melastomataceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti bantay.
1196
Ti tawen idi 1196 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Lunes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Mitranthes
Ti Mitranthes ket ti henero ti mula iti pamilia ti Myrtaceae a naipalawag a kas maysa a henero idi 1856. Daytoy k et patneng iti Kuba ken Hamaika iti West Indies.
1197
Ti tawen idi 1197 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
1198
Ti tawen idi 1198 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pagsasao a Walak
Ti pagsasao a Walak ket ti pagsasao a Papuano ti Kabanbantayan ti Baro a Guinea ti Indonesia.
Psychotria acutiflora
Ti Psychotria acutiflora ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador.
1195
Ti tawen idi 1195 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Pagsasao nga Agta Remontado
Ti Agta Remontado, ammo pay a kas Sinauna, Kabalat, Remontado Dumagat, ken Hatang Kayey, ket ti pagsasao a naisasao idiay Tanay, Rizal, General Nakar, Quezon (mairaman idiay Paimahuan, Limoutan ), Rodriguez, Rizal ken Siudad ti Antipolo.
1199
Ti tawen idi 1199 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.
Akinlaud nga Asia
{{Infobox (2,415,131 sq mi){{sup|a}}
{{pad|0.6em}}Subrehion ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken Sinai.}} |{{sup|b}} Dagiti bilang ti GDP ket mairaman ti Subrehion ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. |{{sup|c}} Sangkapaset a mabirukan idiay Europa.}} }}
Ti Akinlaud nga Asia, Laud nga Asia, Abagatan a laud nga Asia ket isu ti akinlaud unay a subrehion ti Asia. Ti Akinlaud nga Asia ket ti kabarbaro a termino para iti lugar a mangsakop ti Tengnga a Daya ken ti Asideg a Daya. Gapu ti eurosentrisidad iti panangibaga ti maysa a lugar a kas "daya" ti Europa, dagiti sangalubongan a gunglo ket sinukatanda ti tengnga a Daya ken Asideg a Daya iti Akinlaud nga Asia ken Laud nga Asia. Ti Laud nga Asia ken Europa ket kolektibo a naibagbaga a kas ti Akinlaud nga Eurasia.
Vatica chartacea
Ti Vatica chartacea ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket kayo nga endemiko iti Borneo.
Pagsasao nga Agutaynen
Ti pagsasao nga Agutaynen ket ti pagsasao a naisasao idiay Isla ti Agutaya idaiy probinsia ti Palawan idiay Filipinas.
Pagsasao nga Oirata
Ti pagsasao nga Oirata wenno Woirata (ammo pay a kas Maaro) ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay isla ti Kisar iti Indonesia, ken idiay Ambon. Ireporta ti Ethnologue ti maysa a pigura ti SIL dagiti 1,200 nga agsasao manipud idi 1987.
Pagsasao a Ledo Kaili
Ti pagsasao a Ledo Kaili ket ti kadakkelan a kameng ti sasao a Kaili, nga isuda ket dagiti lugar ti dialekto iti kaunegan ti pamilia ti pagsasao a Kaili–Pamona. Dagitoy a pagsasao ket naisasaoda idiay Tengnga a Sulawesi (Indonesia). Ti Kaili no mairaman amin dagiti dialektona ket maysa kadagiti kadakkelan a pagsasao idiay Sulawesi. Maysa a pagkatlo ti populasion ti probinsia ti Sulawesi Tengah (1979) ket patnengda nga agsasao iti pagsasao a Kaili. Ti kangrunaan a pagsasao iti daytoy nga artikulo ket ti kangrunaan a dialektona a Ledo, a naisasao kadagiti distrito ti Donggala ken Sigi (Kabupaten) idiay ket iti likmut ti kapitolio ti probinsia ti Palu.
Meriania furvanthera
Ti Meriania furvanthera ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Melastomataceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a bakir ti bantay.
Marlierea sintenisii
Ti Marlierea sintenisii ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Myrtaceae. Daytoy ket endemiko iti Puerto Rico, nga idiay ket limitado iti Banbantay Luquillo. Mabirukan daytoy iti Nailian a Bakir ti El Yunque iti habitat ti pandek a bakir kadagiti nabasa a pantok ti bantay. Ti kadawyan a naganna ket beruquillo.
Daytoy a sebbangan ket bassit a mula iti 3 wenno 4 a metro iti katayag wenno maysa a kayo aginggana iti 9 a metro iti katayag. Dagiti baro nga ungkay ket naabongotan kadagioti maralabbasit kayumanggi a dutdot, ken dagiti laklakay a sanga ket nalamuyot ken marisdapo. Dagiti bulong ket aginggana iti 7.5 a sentimetro iti kaatiddog babaen ti 5 iti kaakaba. Nasileng dagiti baro a bulong ken maris gambang. Dagiti nadutdotan a sabong ket mapataud kadagiti raay.
Anisoptera aurea
Ti Anisoptera aurea ket ti sebbangan ti kayo iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy a sebbangan ti Asia ket nairehistron manipud iti: Filipinas (Luzon), Malaysia Peninsular (Penang), Sumatra, ken Myanmar [Burma] (Taninthayi). Awan ti nailista a subsebbangan iti Catalogue of Life.
Pagsasao a Wolani
Ti pagsasao a Wolani (Wodani) ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a 5,000 a tattao idiay rehion ti Dandanaw Paniai iti probinsia ti Indonesia ti Papua. Daytoy ket kabagian dagiti pagsasao a Moni, Ekari, Auye, ken Dao ken mabalin a kabagian ti sasao a Dani.
Aidia
Ti Aidia ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket impalawag babaen ni João de Loureiro idi 1790. Daytoy ket addaan iti adu a lugar a nakaiwarwarasan iti tropikal nga Aprika, tropikal ken subtropikal nga Asia ken ti akinlaud a Pasipiko.
Pagsasao a Bada
Ti Bada (ammo pay a kas Badaʼ) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti distrito ti Abagtan a Lore iti Tengnga a Sulawesi, Indonesia. Kakuyogna ti Napu ken Behoa, daytoy ket maitagikua iti subgrupo ti Badaiko.
Pagsasao nga Ekari
Ti pagsasao nga Ekari (ammo pay a kas Ekagi, Kapauku, Mee) ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea nga insasao babaen dagiti agarup a 100,000 a tattao iti rehion ti Dandanaw Paniai ti probinsia ti Indonesia ti Papua, a mairaman dagiti purok ti Enaratoli, Mapia ken Moanemani. Mangaramid daytoy iti maikadua a kaaduan nga agsasao iti pagsasao a Papuano idiay Baro a Guinea ti Indonesia kalpasan ti Akinlaud a Dani.
Dagiti akinruar a silpo
Dagiti material ti Ekari ket mairaman dagiti nawaya a maserrekan nga urnong ni Arthur Capell (AC1 ken AC2) babaen ti Paradisec.
Mitranthes nivea
Ti Mitranthes nivea ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Myrtaceae. Daytoy ket endemiko iti Hamaika.
Mitranthes macrophylla
Ti Mitranthes macrophylla ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Myrtaceae. Daytoy ket endemiko iti Hamaika. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Oryzoideae
Daytoy ket aglaon kadagiti uppat a tribu ken maysa a henero iti di nalawag a puesto (incertae sedis), Suddia (mabalin a Phyllorachideae). Dagiti pilohenetiko a panagusig ket nakasolbar iti urnos ti panagsanga kadagitoy a klado iti kaunegan ti subpamilia:
Pagsasao nga Adonara
Ti pagsasao nga Adonara ket ti pagsasao a Tengnga a Malayo-Polinesio iti is-isla ti Adonara ken Solor, iti daya ti Flores idiay Indonesia.
Psychotria alsophila
Ti Psychotria alsophila ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Mabirukan daytoy iti Kenya ken Tanzania.
Sasao a Kalamian
Ti sasao a Kalamian (nailetra pay a kas Calamian) ket dagiti bassit a rimpuok dagiti pagsasao idiay Filipinas:
Dagitoy ketdagiti bassit a pagsasao ti Filipinas nga agtultuloy a naisurat kadagiti indihenio a sinuratan, ngem kaaduan laeng para iti daniw.
Pannakaidasig
Da Adelaar ken Himmelmann (2005) ket iramidda a ti Kalamiana maysa a nangruna a sanga ti pamilia ti Sasao a Filipino.
Aidia cochinchinensis
Iti Is-isla Marshall daytoy ket ammo a kas kielomar.
Sasao a Niger–Kongo
Ti sasao a Niger–Kongo ket mangbukel ti maysa kadagiti kangrunaan a pamilia ti pagsasao, ken iti kadakkelan kadagiti termino ti lugar ti heograpikal a lugar idiay Aprika, bilang dagiti agsasao, ken bilang dagiti naisangayan a pagsasao. Mabalinda a mangbukel ti pamilia ti pagsasao iti lubong babaen kadagiti termino dagiti naisangayan a pagsasao, ngem daytoy a saludsod ket komplikado babaen ti pannakaipalawag a maipanggep no ania ti mangbukel ti naisangayan a pagsasao. Ti kadawyan a pannakailasin iti kaaduan ti sasao a Niger–Kongo iti panagusar iti kadawyan a sistema ti klase ti pangnagan. Ti kaaduan ti agsasao iti sasao a Niger–Kongo babaen ti bilang dagiti patneng nga agsasao ket ti Yoruba, Igbo, Fula, Shona ken Zulu. Ti kaaduan a naisasao babaen ti dagup a bilang dagiti agsasao ket ti Swahili. Adda met dagiti eskolar nga agdudua no ti Niger–Kongo ket umiso a henetiko a yunit wenno tipolohiko a pannakaigrupo, ngem kaaduan kadagiti espesialista ita nga aldaw ket mangikeddeng iti daytoy nga umiso a pamilia, urayno awan ti konsenso iti subklasipikasion.
Psychotria adamsonii
Ti Psychotria adamsonii ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Polinesia a Pranses. Ti epiteta iti adamsonii ket mangipadayaw ken ni Robert Stephen Adamson.
Pagsasao nga Alangan
Ti pagsasao nga Alangan ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti Mangyan idiay probinsia ti Mindoro idiay Filipinas.
Ti Alangan ket insasao babaen dagiti 2,150 a tattao kadagiti sumaganad nga ili ti amianan-tengnga a Mindoro (Ethnologue).
Ti dialekto ti Ayan Bekeg ketnaisasao kadagiti amianan a daya a bakras ti Bantay Halcon ken maawatan daytoy babaen dagiti agsasao iti Alangan iti amin a paset ti lugar (Tweddell 1970:193).
Psychotria
Adu kadagiti sebbangan, a mairaman ti Psychotria viridis, ket agpataud iti sikodeliko a kemikal a dimethyltryptamine (DMT).
Selinog
Ti Selinog, naipakasaritaan nga ammo a kas Silino (Silinog), ket ti maysa nga isla iti baranggay iti Dapitan, Zamboanga del Norte, Filipinas. Daytoy ket kapada iti Isla Silino ken mabirukan iti iti Punto Tagolo, ti akin-amianan a pagserrekan a punto ti Luek Dapitan, ken agarup a  iti daya ti isla ti Aliguay iti Baybay Bohol. Ti isla ket maysa a nadalumpinas nga isla ti korales nga agraman iti kalawa iti. Daytoy ket napalikmutan iti a raw-ang ti korales ken kadaratan a luglugar. Segun ti senso idi 2010, ti komunidad ti isla ket addaan iti populasion iti 712 nga agtataeng.
Pouteria multiflora
Ti Pouteria multiflora ket ti mula iti pamilia ti Sapotaceae iti urnos ti Ericales. Ti kadawyan a naganna iti Ingles ket bullytree. Ti kadawyan a nagnna iti Espaniol ket jácana, ácana, acana, hacana, wenno jacana. Daytoy ket patneng iti Amianan ken Abagatan nga Amerika. Ti mula ket kadawyan iti Bakir ti Estado ti Toro Negro.
Selinog
Kaaduan kadagiti agtataeng iti isla ket agkamkammatalekda iti pagbagianda iti panagkalap. Iti kamaudian, ti panagaramid iti asin, panagabel iti bay-on ken ti turismo iti baybay ket naipayammo pay a kas alternatibo a matalinaay a pagbiagan. Kas maysa a baranggay, ti isla ket addaan iti klinika iti salun-at, eskuela ti elementaria ken dap-ayan ti baranggay.
Pouteria multiflora
Daytoy ket mabalin nga agtubo manipud iti iti katayag ken manipud iti  iti diametro. Daytoy ket agpataud iti nasayaat a kayo a mabalin a mausar para iti pagtulatidan ti molino, dagiti kuadro, alikamen ken panagbangon ti balay. Napusasaw ti maris ti kayo ti Acana, napino ken nalinteg ti binggasna, natangken, nadagsen unay, napigsa, nalagda, ken mabalin a mapasileng.
Selinog
Kadagiti puraw-darat nga aplayana ken nabaknang a rekurso iti akuatiko, nairangarang idi ti Selinog a kas maysa a reserba ti baybay babaen ti lokal a gobierno ti Dapitan. Idi Abril 2000, ti gobierno ti Filipinas babaen ti ''Proklamasion Blng. 276 ket inpatakderna ti a Nasalakniban a Ladawan ti daga ken Ladawan ti baybay ti Isla Selinog'' a mangsakop iti intero nga isla ken dagiti mangpalikmut a raw-ang tapno mapasayaat iti panagtaripato kadagiti rekursona.
Aidia gardneri
Ti Aidia gardneri ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Sri Lanka.
Pagsasao a Behoa
Ti pagsasao a Behoa (ammo pay a kas Besoa) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti distrito ti Amianan a Lore ti Tengnga a Sulawesi, Indonesia. Kakuyogna ti Napu ken Bada, daytoy ket maitagikua iti subgrupo ti Badaiko. No maibatay iti panagpapada iti leksiko, sakupen ti Behoa iti maysa a dagus a puesto iti kaunegan ti Badaiko iti pagbaetan ti Napu ken Bada; nupay kasta daytoy ket naisangayan no maipapan iti heograpiko, politiko ken kultura.
Bisiesto a tawen a mangrugi iti Domingo
Daytoy ti kalendario para iti ania man a bisiesto a tawen a mangrugi iti Domingo, Enero 1 (dominikal a letra AG), a kas dagiti tawen ti 1956, 1984, 2012, 2040, ken 2068.
Daytoy laeng ti bisiesto a tawen nga addaan kadagiti tallo a pannakapasamak iti Maika-13 ti Biernes (ti kadawyan a tawen a mangrugi kadagiti Huebes ket makibinningay kadagitoy a pakailasinan). Iti tunggal maysa a pagarigan ti Maika-13 a Biernes ket tallo a bulbulan ti baetanda iti Enero, Abril, ken Hulio. Iti pannakaisangayan, dagitoy a pagarigan ket 13 a pay a lawas ti nagbabaetanda.
Eugenia mabaeoides
Ti Eugenia mabaeoides ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Myrtaceae. Daytoy ket mabirukan laeng iti Sri Lanka.
Pouteria nemorosa
Ti Pouteria nemorosa ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket endemiko iti Bolivia.
Commelinids
Dagiti commelinids ket ti kaikaisuna a klado nga impormal a ninagan APG iti kaunegan dagiti monocots. Dagiti nabati a monocots ket dagiti parapiletiko a yunit. Ammo pay kas dagiti commelinid monocots daytoy ket mangbukel iti maysa kadagiti tallo a pannakaigrupo iti kaunegan dagiti monocots, ken ti kanungpalan a sanga, dagiti sabali a grupo ket ti alismatid monocots ken ti lilioid monocots.
Taksonomia
Dagiti commelinids ket isuda ti immuna a nabigbigan a kas maysa a pormal a grupo idi 1967 babaen ni Armen Takhtajan, a nangnagan kaniada iti Commelinidae ken inkeddeng isuda a kas maysa a subklase ti Liliopsida (monocots). Nausar pay ti nagan iti 1981 sistema ti Cronquist. Nupay kasta, iti pannakaipablaak ti bukodna a sistema ti pannakaidasig iti 1980, intiponen ni Takhtajan daytoy a subklase iti maysa a dakdakkel, ken sanna nga inkeddengan a maysa a klado.
Sistema ti Takhtajan
Tratuen ti sistema ti Takhtajan daytoy a kas maysa kadagiti innem a subkalse iti kaunegan ti klase ti Liliopsida (=monocotyledons). Daytoy ket buklen dagiti sumaganad:
Sistema ti Cronquist
Tratuen ti sistema ti Cronquist daytoy a kas maysa kadagiti uppat a subklase iti kaunegan ti klase ti Liliopsida. Daytoy ket buklen dagiti sumaganad:
Psychotria angustata
Psychotria angustata ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Ecuador.
Commelinids
Sistema ti APG
Ti sistema ti APG II ket sanna nga usaren dagiti pormal a botanikal a nagan iti ngato ti ranggo tiurnos; kaaduan dagiti kameng ket naikeddeng iti klado ti commelinids iti monocots (ti sinarunona, inusar ti sistema ti APG ti klado ti commelinoids). Buklen itan ti commelinids ti maysa a nasayaat a nasuportaran a klado iti kaunegan ti monocots, ken daytoy a klado ket nabigbiganenn kadagiti amin nga uppat a sistema ti pannakaidasig ti APG.
Pagsasao nga Alores
Ti pagsasao nga Alores (Bahasa Alor) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Alor ken dagiti kaarruba nga isla ti Purpuro Alor iti akindaya nga Indonesia.
Commelinids
Subdibision
Dagiti commelinids ti APG II (2003) ken APG III (2009) ket aglaon kadagiti isu met laeng a mula a kas dagiti commelinoids iti nasapsapa a sistema ti APG (1998). Iti APG IV (2016) ti pamilia ti Dasypogonaceae ket saanen a dagus a maikabil iti baba dagiti commelinids ngem imbes nga iti maysa a pamilia ti urnos ti Arecales.
Pagsasao a Manide
Ti Manide, ammo pay a kas Agta ti Camarines Norte, ket ti agrangrang-ay a sasao a Filipino nga insasao babaen dagiti tattao a Negrito ti Probinsia ti Camarines Norte idiay akin-abagatan nga Isla ti Luzon, Filipinas. Ti kaaduan dagiti agsasao ket dagiti ili ti Labo, Paracale, ken Jose Panganiban.
Maika-100 a meridiano laud
250px|right|thumb|Senial a mangmarka ti maika-100 a meridiano idiay [[Cozad, Nebraska]]
Ti maika-100 a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna iti maika-80 a meridiano daya.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-100 a meridiano laud ket lumabas babaen ti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Kanal Peary ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Saan a nanaganan a bagi ti danum ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Kanal Parry ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Kanal M'Clintock ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Larsen Sound ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Lingsat Victoria ! scope="row" | 🇨🇦 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo Reina Maud ! scope="row" | 🇨🇦 Manitoba — manipud iti 60°N, -100°W ! scope="row" | 🇺🇸 South Dakota — manipud iti 45.93333°N, -100°W Nebraska — manipud iti 43°N, -100°W Kansas — manipud iti 40°N, -100°W Oklahoma — manipud iti 37°N, -100°W Texas / Oklahoma border — manipud iti 36.5°N, -100°W Texas — manipud iti 34.56667°N, -100°W ! scope="row" | 🇲🇽 Nuevo León — manipud iti 27.61667°N, -100°W Tamaulipas — manipud iti 23.4°N, -100°W San Luis Potosí — manipud iti 23.16667°N, -100°W Tamaulipas — manipud iti 22.9°N, -100°W San Luis Potosí — manipud iti 22.83333°N, -100°W Guanajuato — manipud iti 21.5°N, -100°W Querétaro — manipud iti 21.2°N, -100°W Estado ti Mehiko — manipud iti 20.1°N, -100°W Guerrero — manipud iti 18.58333°N, -100°W ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Pagsasao a Manide
Pannakaiwarwaras
Inreporta ni Lobel (2010) a naisasao ti Manide babaen ti dagup iti agarup a 4,000 a tattao kadagiti sumaganad anga ili.
Maika-100 a meridiano laud
Estados Unidos
thumb|Ti paset ti pagbeddengan a nagabetan ti [[Texas ken Oklahoma ket ipalawag babaen ti maika-100 a meridiano laud.]] Idiay Estados Unidos ti meridiano 100° laud iti Greenwich ket mangporma iti akindaya a pagbeddengan ti Texas panhandle iti Oklahoma (mayugotan daytoy iti taudan iti Tulag Adams-Onís idi 1819 ken ti nangikappia ti pagbeddengan a nagbaetan ti Baro nga Espania ken ti Estados Unidos iti pagbaetan ti Karayan Nalabbasit ken Karayan Arkansas). Ti Dodge City, Kansas ket eksakto a mabirukan iti interseksion ti Karayan Arkansas ken ti maika-100 a meridiano.
Idiay sentral a Nalatak a Tantanap, ti meridiano ket agarup a mangmarka ti akinlaud a pagbeddengan ti kadawyan a sakop ti nadam-eg nga angin manipud iti Golpo iti Mehiko, ken ti agarup a pagbeddengan ti (urayno adda met dagiti lugar a mangipan ti pagbeddengan iti ad-adyo a daya) nagbaetan ti namaga bassit a klima iti laud ken dagiti nadam-eg a kontinental (amianan ti agarup a 37°N) ken nadam-eg a subtropikal (abagatan ti agarup a 37°N) a klima iti daya. Ti kita ti agrikultura iti laud ti meridiano ket kadawyan nga agkamkammatalek iti nakaro a panagsibog. Iti pakasaritaan, ti meridiano ket masansan a mal-ala a kas ti agarup a pagbeddengan a nagbaetan ti akindaya ken akinlaud nga Estados Unidos. Tinaengan dagiti puraw, ken naiwarwaras nga agpalaud kalpasan ti Sibil a Gubat ti Amerikano, iti lugar ti likmut iti daytoy a meridiano idi las-ud ti tawtawen ti 1870.
Iti popular a kultura
Ti Beyond the Hundredth Meridian (1954) ni Wallace Stegner, ket ti biograpia ni John Wesley Powell, ti maysa nga eksplorador iti Laud nga Amerika. Ti kanta nga "At the Hundredth Meridian" babaen ti The Tragically Hip ket maipanggep iti maika-100 a meridiano laud, a naisangayan idiay Kanada, ken no kasano a tradisional a naikeddeng a ti "pangrugian ti nalatak a tantanap."
Maika-2 a meridiano laud
Ti 2° a meridiano laud ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, ti Taaw Atlantiko, Europa, Aprika, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-2 a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-178 a meridiano daya.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-2 a meridiano laud ket lumabas babaen ti:
Ordinansia a panagsukisok ti Gran Britania
Ti British national grid reference system ket agus-usar iti punto ti 49°N, -2°W a kas iti pudno a taudanna.
Pouteria nudipetala
Ti Pouteria nudipetala ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket mabirukan iti Brasil ken Peru.
Shorea polysperma
Ti Shorea polysperma ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket endemiko iti Filipinas. Daytoy ket maipangta gapu ti pannakapukaw iti habitat. Kadawyan nga ammo ti sebbangan a kas tanguile iti Filipinas.
Oaxaca
Ti Oaxaca ket mabirukan idiay Akin-abagatan a laud a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Guerrero iti laud, ti Puebla iti amianan a laud, ti Veracruz iti amianan, ken ti Chiapas iti daya. Iti abagatan, ti Oaxaca ket addaan iti signipikante nga aplaya iti Taaw Pasipiko.
Caparangasan
Ti Caparangasan ket ti maysa nga isla a barangay a mabirukan iti probinsia ti Samar iti Filipinas.
Heograpia ken klima
Mabirukan ti Caparangasan iti tengnga akinlaud ken a pantar pay a parte ti isla ti Samar iti kaunegan ti Baybay Filipinas ken purpuro. Daytoy ket beddengan babaen ti Lungib iti abagatan, ti Napalisan iti laud, ti Isla Sondara iti amianan, ken ti Malayog iti daya.
Maika-14 a meridiano laud
Ti 14° a meridiano laud ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto iti ballasiw ti Taaw Artiko, Greenland, Islandia, ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-14 a meridiano laud ket lumabas babaen ti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇬🇱 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇮🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇪🇸 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | Akinlaud a Sahara ! scope="row" | undefined ! scope="row" | 🇸🇳 ! scope="row" | 🇬🇲 ! scope="row" | 🇸🇳 ! scope="row" | 🇬🇼 ! scope="row" | 🇬🇳 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Vatica compressa
Ti Vatica compressa ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket maysa a kayo nga endemiko iti Borneo a mabirukan laeng idiay Sarawak. Daytoy ket maysa a nakaro a naisagmak a sebbangan a maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Psychotria beddomei
Ti Psychotria beddomei ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Kerala iti India.
Vatica harmandiana
Ti Vatica harmandiana, ammo pay iti sinonimo iti Vatica cinerea, ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy bassit a kayo ket patneng iti Abagatan a daya nga Asia. Daytoy ti kaaduan a kadawyan a sebbangan ti mula kadagiti naisangayan a kita ti habitat ti nataengan a kakaykayuan iti kaunegan ti sakupna ken kadawyan pay kadagiti nadisturbo a sekondario a bakir a kaaduan a mangabbong iti sakupna, uray no kasta daytoy ket naikeddeng, a maikuyog iti kaaduan kadagiti Dipterocarpaceae, a naisagmak babaen ti IUCN iti baetan ti 1998 ken 2017. Kadawyan daytoy a saan a komersial a naap-apit malaksid iti lokal a panagusar.
Pannakaiwarwaras
Segun ti IUCN idi 1998, mabirukan daytoy iti Cambodia, Malaysia, Myanmar, Tailandia, ken Bietnam. Ni Newman et al., a nagsursurat para iti IUCN iidi 2017, ket innayonna ti pannakaiwarwarasna iti Laos.
Aidiopsis
Ti Aidiopsis ket ti monotipiko a henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Ti sebbangan-kita idi ket ti Aidiopsis forbesii ngem itan ket naikeddeng a sinonimo ti Aidiopsis orophila. Daytoy ket patneng iti Tailandia, Malaysia, Sumatra, Java ken ti Is-isla Andaman.
Eugenia punicifolia
Ti Eugenia punicifolia ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Myrtaceae. Daytoy ket mabirukan iti Bolivia ken Brasil.
Alleizettella
Ti Alleizettella ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket maigawidan iti abagatan akindaya a Tsina ken akin-amianan a Bietnam. Ti henero ket manipadayawn iti Pranses a botaniko a ni Charles d'Alleizette.
Pagsasao nga Ile Ape
Ti pagsasao nga Ile Ape ket ti pagsasao a Tengnga a Malayo-Polinesio iti isla ti Lembata, iti daya ti Flores idiay Indonesia.
Sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino
Ti sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino ket ti naisingasing a subgrupo ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio. Naisasao dagitoy kadagiti tengnga ken akin-abagatan a parte ti Filipinas, ken iti akin-amianan a Sulawesi. Daytoy a subgrupo ket immuna nga insingasing babaen ni Robert Blust (1991) a naibatay iti ebidensia ti leksiko ken ponolohiko, ken inawat babaen dagiti kaaduan nga espesialista iti pagobraan.
Anisoptera curtisii
Ti Anisoptera curtisii ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket mabirukan idiay Indonesia, Malaysia, ken Tailandia.
Sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino
Kaaduan dagiti kangrunaan a pagsasao iti Filipinas ket maitagikua iti subgrupo ti Kalatakan a Tengnga a Filipino: Tagalog, ti sasao a Bisaya Cebuano, Hiligaynon, Waray-Waray; Bikol Sentral, Maranao ken Maguindanao. Iti isla ti Sulawesi, Indonesia, ti Gorontalo ket ti maikatlo a kadakkelan a pagsasao babaen ti bilang dagiti agsasao.
Pakasaritaan
Segun ken ni Blust, ti agdama a pannakaiwarwaras ti sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino ket ti nagbanagan ti maysa a panagpadakkel a napasamak idi 500 S.K. ken ti nakaiturongan ti panagtalinaay iti kaaduan ti lingguistiko a dibersidad itilugar ti tengnga ken akin-abagatan a Filipinas, a nakaibatian a kas tidda ti Ati, ti sasao nga Amianan a Mangyan, ti sasao a Kalamian ken ti sasao nga Abagatan a Mindanao iti daytoy a nasapsapa a dibersidad.
Pannakaidasig
Ti subgrupo ti Kalatakan a Tengnga a Filipino ket buklen dagiti sumaganad a mikrogrupo:
Eugenia palumbis
Ti Eugenia palumbis (Chamorro: agatelang) ket ti bassit a mula iti pamilia ti Myrtaceae nga endemiko iti Guam ken ti Makomunidad ti Akin-abagatan nga Is-isla Marianas.
Alleizettella rubra
Ti Alleizettella rubra ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti akin-amianan a Bietnam.
Shorea contorta
Ti Shorea contorta (ammo pay a kas Puraw a Lauan) ket ti maysa a sebbangan ti mula iti pamilia a Dipterocarpaceae. Daytoy ket endemiko iti Filipinas.
Sasao nga Akin-amianan a Mindoro
Tisasao nga Akin-amianan a Mindoro (Amianan a Mangyan) ket maysa kadagiti dua a bassit a rimpuok dagiti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Mangyan ti Isla ti Mindoro idiay Filipinas.
Dagiti pagsasao ket ti Alangan, Iraya, ken Tadyawan.
Insingasing da Ronald Himes (2012) ken Lawrence Reid (2015) a ti sasao nga Akin-amianan a Mindoro ket mabalin a maigrupo iti sasao a Tengnga a Luzon. Isuda a dua a sanga ket makibinningay iti ponolohiko nga inobasion iti Proto-Austronesio iti *R > /y/.
Pagsasao a Napu
Ti pagsasao a Napu ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti distrito ti Amianan a Lore iti Tengnga a Sulawesi, Indonesia. Kakuyogna ti Bada ken Behoa, daytoy ket maitagikua iti subgrupo ti Badaiko.
Psychotria bimbiensis
Ti Psychotria bimbiensis ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Kamerun. Ti masna a habitatna ket dagiti subtropikal wenno tropikal a nadam-eg a tanap a bakir. Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Vatica coriacea
Ti Vatica coriacea ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket maysa a kayo nga endemiko iti Borneo (idiay Brunei ken Malaysia). Daytoy ket maysa a nakaro a naisagmak a sebbangan a maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.
Kiaw ti Isabela
Ti kiaw ti Isabela (Oriolus isabellae) ket ti maysa a sebbangan ti pamilia ti kiaw nga endemiko iti Luzon iti Filipinas. Naipagpagarup nga awanen ti billit kadagiti napalabas a tawen aginggana idi naduktalan manen idi Disembre 1993 idiay asideg ti Diffun, Quirino, ken idiay Mansarong, Baggao, Cagayan idi Septiembrer 1994. Dagiti maipatinayon pay a pannakakita ket naaramid idi 2004 idiay asideg ti San Mariano, Isabela.
Taksonomia ken sistematika
Kaasitgan a kabagian ti kiaw ti Isabela ti Oriolus albiloris. Isuda a dua a sebbangan ket asideg a kabagian ti parapiletiko a kiaw ti Filipinas. Sagpaminsan a naikedkeddeng ti kiaw ti Isabela a mangbukel iti maysa a supersebbangan iti nangist-karabukob a kiaw ken ti kiaw ti Filipinas. Dagiti sabali a nagan para iti kia ti Isabela ket mairaman ti green-lored oriole ken olive-lored oriole iti Ingles.
Pannakaiwarwaras ken habitat
Mabirukan ti kiaw ti Isabela kadagiti bantay ti akin-amianan a Luzon. Daytoy ket saan a nairehistron iti probinsia ti Bataan manipud idi 1947.
Kasasaad
Addaan iti ammo a populasion ti kiaw ti Isabela iti agarup a limapulo ken naipategan a kas nakaro a naisagmak ken nakaro a bassit ken natipping ti populasionna.
Aoranthe
Ti Aoranthe ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Mabirukan daytoy iti tropikal nga Aprika.
Psychotria atricaulis
Ti Psychotria atricaulis ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket endemiko iti Polinesia a Pranses.
Pouteria myrsinoides
Ti Pouteria myrsinoides ket ti maysa a kayo ti Australia iti pamilia ti Sapotaceae. Dagiti kadawyan a naganna iti Ingles ket yellow plumwood, axe-handle wood ken blunt-leaved coondoo. Mabirukan daytoy kadagiti katuduan a bakir ti igid ti baybay keb dagiti namagmaga a katuduan a bakir manipud iti Forster, New South Wales aginggana iti Lakeland Downs iti tropikal aQueensland. Ti subsebbangan a reticulata ket mabirukan iti Isla Lord Howe ken iti Baro a Caledonia.
Ti espesipiko nga epiteta iti myrsinoides ket mangibaga ti pannakaipada dagiti bulong kadagiti sabali a mula iti henero ti Myrsine. Ti taksonomia daytoy a sebbangan ket agdama a mareprepaso.
Shorea negrosensis
Ti Shorea negrosensis (ammo pay a kas nalabbasit a lauan) ket ti maysa a sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket endemiko iti Filipinas.