cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1631
Ti tawen idi 1631 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Charles W. Fairbanks
Ni Charles Warren Fairbanks (Mayo 11, 1852 – Hunio 4, 1918) ket maysa nga Amerikano a politiko a nagserbi a kas maysa a Senador manipud idiay Indiana manipud idi 1897 aginggana idi 1905 ken ti maika-26 a Bise Presidente iti Estados Unidos manipud idi 1905 aginggana idi 1909.
Isu ket naipasngay iti maysa kabana ti madera idiay asiden ti Delaware, Ohio, ti kaputotan ni Fairbanks ket masurotan manipud kadagiti Puritano a kimmuykuyon kenni Oliver Cromwell, a ni Jonathan Fayerbankes ti immuna a kemen ti pamilia a nakaabot ti Amerika idi 1632. TAnak ti maysa nga agar-aramid ti kariton, idi ubing ni Fairbanks nakitkitana ti balayda a kas paglemmengan dagiti timaltalawa tagabu. Kalpasan a nagturpos dagiti away a pagadalan ken nagob-obra ti talon, ni Fairbanks ket nagadal idiay Unibersidad ti Ohio Wesleyan, nga idiay ket nagturpos idi 1872. Bayat nga adda idiay, ni Fairbanks ket kumaduaan idi nga magur-urnos iti warnakan ti eskuela a kaduan ni Cornelia Cole, nga isu ket inasawana kalpasan ti panagturposda iti dayta nga eskuela.
Naipanaganan ti Fairbanks, Alaska kenni Charles W. Fairbanks.
George W. Bush
Ni Bush ket naipasngay idiay New Haven, Connecticut. Isu ti kalakayan nga anak a lalaki ni Barbara Bush ken ti maika-41 a Presidente a ni George H. W. Bush, nga isu ket ti maikadua nga Amerikano a Presidente a putot ti dati a presidente. Isuna pay ket kabsat ni Jeb Bush, Gobernador iti Florida idi.
1632
Ti tawen idi 1632 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Huebes iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a nangrugi iti Domingo iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Marlene Dietrich
Ni Marlene Dietrich (27 Disiembre 1901 – 6 Mayo 1992) ket maysa idi nga Aleman-Amerikano nga aktres ken kumakanta.
Ni Dietrich ket nagtultuloy a nadayeg ti kadagupan nga atiddog a karerna babaen ti panagtultuloy a ti kinabukbokudanna a panagparnuay, iti propesion ken pannakailaslasin. Idiay Berlin idi tawtawen ti 1920, isu ket nagtigtignay iti entablado ken dagiti naulimek a pelikula. Ti panagibpabpabuyana akas ni "Lola-Lola" iti Ti Asul nga Anghel, nga inmatonan babaen ni Josef von Sternberg, ket nangiyeg daytoy kaniana iti pammadayaw ken nakaited kaniana iti kontrato iti Paramount Pictures idiay Estados Unidos. Dagiti pelikula ti Hollywood a kas ti Shanghai Express ken Desire ket nangipuonan dagitoy ti kalibnosna ken dagiti naisalsalumina a langana, a daytoy ti nangipatibker ti kinadayegna ken nakaaramid kaniana kadagiti kangatuan ti matgedan nga aktres ti dayta a panawen. Ni Dietrich ket nagbalin nga umili ti Estados Unidos idi 1939, ken ti kadagupan ti Sangalubongan a Gubat II isu ket maysa a nadayeg managliwlia kadagiti sanguanan ti gubat. Urayno isu ket sagpaminsan pay a naga-raramid kadagiti pelikula kalpasan dagiti tawen ti gubat, ni Dietrich ket kaaduan a nagbanbaniaga iti lubong a kas maysa naballigian nga agpabpabuya.
Idi 1999, ti Instituto ti Amerikano a Pelikula ket nanginagan kenni Dietrich ti maikasiam a-kalatakan nga aktres iti amin a panawen.
Kinaubing
thumb|Lokasion ti nakaipasngayan ni Marlene Dietrich ken ni [[Alfred Lion idiay "Rote Insel"]]thumb|Ti balay a nakaipasngayanna idiay Leberstraße 65, [[Berlin-Schöneberg]]
Ni Marie Magdalene Dietrich ket naipasngay idi Disiembre 27 1901 idiay Leberstrasse 65 idiay Rote Insel iti Schöneberg, nga itan ket distrito ti Berlin, Alemania. Isuna idi ti kaubingan kadagiti dua nga anak a babai (ti kabsatna a babai a ni Elisabeth ket nabakbaket iti maysa a tawen) ni Louis Erich Otto Dietrich ken ni Wilhelmina Elisabeth Josephine (née Felsing), a nagassawa idi Disiembre 1898. Ti ina ni Dietrich ket nagtaud iti nabaknang a pamilia idiay Berlin a nagtagikua ti pabrika ti pagaramidan ti pagorasan ken ti amana ket maysa idi a teniente iti polis. Ti amana ket pimmusay idi 1907. Ti gayyemna a ni, Eduard von Losch, ti maysa nga aristokrata nga umuna a teniente dagiti Granadero, ket inaremna ni Wilhelmina ken kanungpalan nga inasawana idi 1916, ngem nabiit met a pimmusay a kas nagbanagan kadagiti sugat idi las-ud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Ni Eduard von Losch ket saan nga opisial a nangampon kadagiti Dietrich nga ubbing, isu a ti apelyido ni Dietrich ket saan idi a von Losch, a kas dagiti masansan a naitunton. Isuna ket nabirngasan ti "Lena" ken "Lene" (naibalikas iti Lay-neh) iti uneg ti pamiliana. Idi agtawen iti 11, isu ket nakaala kadagiti dua nga immuna a naganna tapno mangporma ti "Marlene".
Ni Dietrich nagbasa idiay eskuela ti babbai ti Auguste-Viktoria manipud idi 1907–1917 ken nagturpos manipud idiay Victoria-Luise-Schule (tattan ket ti Goethe-Gymnasium Berlin-Wilmersdorf) ti simmaruno a tawen. Isu ket nagadal iti biolin ken nagbalin a nagay-ayat iti teatro ken dandaniw a kas maysa a balasang. Dagiti tagtagainepna nga agbalin a konsierto a biolinista ket napaay idi nasugatan ti ngulayngulayna, ngem babaen idi 1922 isu ket nagtrabtrabaho a kas maysa a biolinista iti maysa a banda a mangkuykuyog kadagiti naulimek a pelikula iti sinema idiay Berlin ken daytoy idi ti immuna a trabahona ken nakaikkatanna met laeng kalpasan ti uppat a lawas.
Nasapa a pagsapulan
thumb|upright|255px|Uray idi rugi ti pagsapulanna iti pelikula, ni Dietrich ket masansan a naginaynayon kadagiti kawes ti lalaki, ken nangited kaniana iti [[Androhinia|androhinio a kalidad. ]] Ti kasapaan idi a propesional a panagparangna iti entablado ket kas ti koro a babai iti panagbanniaga a panagbapuya iti Girl-Kabarett ni Guido Thielscher, dagiti paglinglingayan iti estilo iti bodebil, ken dagiti rebista ni Rudolf Nelson idiay Berlin. Idi 1922, ni Dietrich ket nagballigi a nag-audision para iti teatrikal a direktor ken impresario ti drama ti akademia ni Max Reinhardt; nupay kasta, isu ket nagtrabtrabaho a kas koro a babai ken nagtigtignay kadagiti bassit a papel kadagiti drama, ken awan ti immuna a naisangayan a pannakaikaskaso kaniana. Isu ket immuna a nagpapel bassit iti pelikula iti pelikula ti, Ti Bassit a Napoleon idi 1923.
Naamuanna ti masakbayan nga asawana a ni Rudolf Sieber, iti lugar ti pagaramidan iti pelikula iti sabali a pelikula iti dayta a tawen, ti Tragödie der Liebe. Ni Dietrich ken ni Sieber ket nagassawada iti sibil a seremonia idiay Berlin idi 17 Mayo 1923. Ti bugtbugtong nga anakana ket ti anakana babai a ni Maria Elisabeth Sieber, ket naipasngay idi 13 Disiembre 1924.
1630
Ti tawen idi 1630 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Papa Esteban VI
Ni Papa Esteban VI (pimmusay idi Agosto 897) ket isu ti Papa manipud idi 22 Mayo 896 aginggana idi Agosto 897.
Pagsasao a Kol (Banglades)
Ti pagsasao a Kol ket ti pagsasao a Munda ti Banglades.
Ikeddeng ni Kim (2010) ti Kol ken Koda a rimpuok ti pagsasao a Mundari. Dagiti purok ti Kol ket mairaman ti Babudaing idiay Dibision ti Rajshahi, Banglades, bayat a dagiti purok ng agsasao iti Koda ket mairaman ti Kundang ken Krishnupur.
1633
Ti tawen idi 1633 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Papa Romano
Ni Papa Romano ket isu ti Papa manipud idi Agosto aginggana idi Nobiembre 897.
Isu ket naipasngay idiay Gallese, Italia idiay asideg ti Civita Castellana.
Isu ket nabutosan a sumaruno ti pinatay a ni Papa Esteban VI ken naparukma met laeng kalpasan ti mano a bulan baben dagiti maysa a sangkatiponana, nga isu dagitoy ti nagituray tu Roma. Ti ababa a panagturayna ket nairaraeman a kas maysa a kinasingpet babaen ti maysa a historiador a ni Frodoard. Isu ket nangipatingga ti kinamonghena, urayno daytoy ket kaibuksilan laeng nga isu ket naiparukma. Ti petsa ti ipupusayna ket di ammo.
Pagsasao nga Eton (Vanuatu)
Ti pagsasao nga Eton ket ti bassit a pagsasao nga Oceaniko ti Vanuatu, iti abagatan a daya ti Isla Efate.
Andrew Garfield
Ni Andrew Russell Garfield ket Amerikano-Ingles   nga aktor. Naiyanak idiay Los Angeles, California ken dimmakkel idiay Epsom, Surrey, nairugi ti karer ni Garfield iti teatro ti Nagkaykaysa a Pagarian ken kadagiti produksion ti telebision.
1634
Ti tawen idi 1634 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Tengnga a Daya
Ti Tengnga a Daya ket maysa a rehion a mangbukel ti Akinlaud nga Asia ken Akin-abagatan nga Aprika. Daytoy a balikas ket naipanunotan a Eurosentriko ken inus-usar a kapadpada ti Asideg a Daya, iti kasumbangir iti Adayo a Daya.
Ti pakasaritaan iti Tengnga a Daya ket napetsado manipud idi taga-ugma a panawen, ken ti kadagupan ti pakasaritaanna, ti Tengnga a Daya ket sentro daytoyen kadagiti kangrunaan a pannakibiang iti lubong. Nupay kasta iti konteksto ti taga-ugma a pakasaritaan, ti balikas nga Asideg a Daya ket kadawyan a maus-usar. Ti Tengnga a Daya ket isu pay ti pakasaritaan a naggapuan kadagiti kangrunaaan a relihion a kas ti Hudaismo, Kristianidad, ken Islam. Ti Tengnga a Daya ket sapasap nga addaan iti maysa a namaga ken napudot a klima, nga addaan kadagiti nangruna a karayan a mangit-ited kadagti panagsibog tapno makasuporata iti agrikultura kadagiti limitado a luglugar. Adu kadagiti pagilian a mabirukan iti kalikmutan ti Golpo Persiano ket addaan iti adu a reserba iti krudo a lana. Iti moderno a panawen ti Tengnga a Daya ket agtagtaginayon a maysa a managrikna a rehion ti estratehia, ekonomia, politika, kultura ken relihion. Ti maipadtu nga idadakkel ti panagrangrang-ay ti Tengnga a Daya ket agarup a 4.1% para iti 2010 ken 5.1% idi 2011.
Terminolohia
Ti termino a "Tengnga a Daya" ket mabalin a nagtaud kadagiti tawen ti 1850 iti Britaniko nga Opisina ti India. Nupay kasta, daytoy ket nagbalin a kaaduan nga ammo idi ti Amerikano nga estratehiko a marino a ni Alfred Thayer Mahan ket nagusar iti termino idi 1902 tapno "mangidesignado ti lugar a nagbaetan ti Arabia ken India". Iti las-ud ti daytoy a panawen dagiti imperio ti Britaniko ken Ruso ket nagal-ala iti impluensia idiay Tengnga nga Asia, ti agkaribal a nagbalin nga ammo a kas ti Ti Nalatak nga Ay-ayam. Ni Mahan ket naibanagna a saan laeng a ti estratehiko a kina-importante ti rehion, ngem iti pay sentrona, ti Golpo Persiano. Ninagananna ti nakapalikmut a lugar ti Golpo Persiano iti Tengnga a Daya, ken kinunana a kalpasan ti Kanal Suez, daytoy ti kangrunaan a pasahe para a tenglen ti Britania tapno malappedan nga agabanse dagiti Ruso idiay Britaniko nga India. Immuna nga inusar ni Mahan ti termino iti artikulona iti "The Persian Gulf and International Relations", a naipablaak idi Septiembre 1902 iti National Review, ti maysa a Britaniko a warnakan. "Ti Tengnga a Daya, no amponek koma ti termino a saanko pay a nakita, iti masakbayan ket makasapulto iti bukodna a Malta, ken ti pay bukodna a Gibraltar; no saana pay a suroten dayta ket idiayto Golpo Persiano. Ti puersa ti marina ket addaan iti kalidad ken ti mobilidad a mangawit daytoy iti pribilehio kadagiti temporario a kaawan; ngem nasken a mangsapul iti tunggal maysa a senario iti operasion ti naipatakder a kuartel a pagsukatan, iti paay, ken iti kaso ti didigra, iti seguridad. Ti Marina ti Britaniko ket nasken nga addaan iti pasilidad tapno mangikonsentrado iti puersa no rumsua iti kasta a pasamak, a maipanggep iti Aden, India, ken ti Golpo Persiano."
Aginggana idi Sangalubongan a Gubat II, daytoy ket kustomario a mangibaga iti lugar iti likmut ti Turkia ken ti akindaya nga aplaya ti Mediteraneo a kas ti "Asideg a Daya", bayat a ti "Adayo a Daya" a naisentro iti Tsina, ken ti Tengnga a Daya ket kaibuksilanna idi ti lugar manipud iti Mesopotamia aginggana idiay Burma, kadagiti lugar a nagbaetan ti Asideg a Daya ken ti Adayo a Daya. Idi naladaw a tawtawen ti 1930, dagiti Britaniko ket nangipatakder ti Bilin ti Tengnga a Daya, a naikuartel idi idiay Cairo, para kadagiti puersana iti militar iti dayta a rehion. Kalpasan iti dayta a panawen, ti termino a "Tengnga a Daya" ket nakagun-od iti ad-adu a panagusar idiay Europa ken idiay Estados Unidos, a ti napundar nga Instituto ti Tengnga a Daya idiay Washington, D.C. idi 1946, ket maysa kadagiti dadduma pay a panagusar.
1635
Ti tawen idi 1635 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Daig
Ti daig, sarut, wenno tuberkulosis (wenno maipangyababaan iti TB tubercle bacillus) ket isu ti kadawyan, ken kadagiti adu a kaso ket makapatay, A maka-alis a sakit a gapuanan dagiti nadumaduma a kita iti mycobakteria, a kadawyan ti Mycobacterium tuberculosis. Ti daig ket kadawyan a rautenna dagiti bara, ngem maapektaranna pay dagiti sabali a paset ti bagi. Daytoy ket maiwaras babaen ti angin no aguyek dagiti tao nga aktibo a naapektaran ti daig, agbaen, wenno maiyalis baaen ti respiratorio a likido babaen ti angin. Ti kakaruan a makaalis ket ti asimtomatiko ken ti malmalmemng, ngem ti agarup a maysa kadagiti sangapulo a malmalmeng a pannakaalis ket agrang-ayto iti aktibo a sakit, a no saan a maagasan, ket mangpatay kadagiti ad-adu ngem 50% kadagiti naalisan.
Tengnga a Daya
Kritisismo ken panagusar
thumb|Ti Amerikano a pelikula idi 1957 a maipanggep iti Tengnga a Daya Ti termino a Tengnga a Daya ket nauyawen a kas nalawag nga Eurosentriko. Iti kontemporaneo nga akademiko ken midia iti pagsasao nga Ingles, ti termino ket inus-usar babaen dagiti Europeano ken saan nga Europeano.
1637
Ti tawen idi 1637 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Tengnga a Daya
Kritisismo ken panagusar
Ti deskripsion a Tengnga ket nakaiturongan kadagiti dadduma a pannakaallilaw kadagiti agbalbaliw a panangipalawag. Sakbay ti Umuna a Gubat ti Sangalubongan, ti "Asideg a Daya" ket inus-usar idi iti Ingles a mangibaga ti Balkan ken ti Otomano nga Imperio, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket mangibagbaga iti Iran, ti Kaukaso, Apganistan, Sentral nga Asia, ken ti Turkestan. Iti pannakaigiddiat, ti "Adayo a Daya" ket mangibagbaga kadagiti pagilian ti Daya nga Asia (kas ti Tsina, Hapon, Formosa, Korea, Hong Kong, kdpy.)
Iti pannakaawanen ti Otomano nga Imperio idi 1918, ti "Asideg a Daya" ket kaaduanen a saan a naus-usar iti Ingles, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket nagbalinen a naipakpakat kadagiti runrumsua manen a pagilian iti Islamiko a lubong. Nupay kasta, ti panagusar iti "Asideg a Daya" ket natalinaay idi babaen dagiti nadumaduma a a disiplina ti akademia, a mairaman iti arkeolohia ken taga-ugma a pakasaritaan, a mangipalawag ti maysa a lugar a kapada ti termino iti Tengnga a Daya, a saan nga inus-usar babaen dagitoy a disiplina (kitaen ti Taga-ugma nga Asideg a Daya).
Ti libro ti estilo ti Associated Press ket imbagbagana ti Asideg a Daya a dati a nangibagbaga kadagiti ad-adayo a laud a pagilian bayat a ti Tengnga a Daya ket mangibagbaga kadagiti akindaya, ngem itan ket agpapada dagitoyen. Mangibagbaga nga: "Usaren ti Middle East malaksid no ti Near East ket inusar babaen ti taudan ti istoria. Ti Mideast ket mabalin pay a maawat, ngem ti Middle East ket kaykayat."
Iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, dagiti nadumaduma a dokumento ken dagiti resolusion a maipanggep iti Tengnga a Daya ket iti kinapudno ket maipanggp iti Suppiat ti Arabo–Israeli, a naisangayan ti suppiat ti Israeli–Palestina, ken, isu a dagitoy dagiti uppat nga estado ti Lebante. Ti termino nga Asideg a Daya ket sagpaminsan a mangmangeg idiay Nagkaykaysa a Pagpagilian a mangibagbaga iti daytoy a rehion.
Dagiti patarus
Adda met dagiti kapada a termino iti Asideg a Daya ken Tengnga a Daya kadagiti sabali a pagsasao ti Europa, ngem gapu ta daytoy ket relatibo a deskripsion, dagiti kaibuksilan ket depende iti pagilian ken sapasap a sabali dagitoy manipud iti Ingles a termino. Iti Aleman ti termino a Naher Osten (Asideg a Dayat) ket kadawyan pay laeng a maus-usar (ita nga aldaw ti termino a Mittlerer Osten ket umad-adun a termino kadagiti teksto ti warnakan a naipatarus manipud kadagiti Ingles, ngem adda met iti naisangayan a kaibuksilan) ken iti Ruso ti Ближний Восток wenno Blizhniy Vostok, ti Bulgaro ti Близкия Изток, ti Polako  ti Bliski Wschód wenno ti Kroata ti Bliski istok (a ti kaibuksilan ket Asideg a Daya kadagiti amin nga uppat nga Eslobako a pagsasao) ket agtaltalinaay a kas ti maitunos a termino para iti rehion. Nupay kasta, adda met dagiti pagsasao nga awan kapada iti "tengnga a Daya", kas ti Pranses ti Moyen-Orient, ti Sueko ti Mellanöstern, ti Espaniol ti Oriente Medio wenno Medio Oriente, ken ti Italiano ti Medio Oriente.
Baka mabalin a gapu ti impluensia iti Akinlaud a warnakan, ti Arabiko a kapada ti Tengnga a Daya (Arabiko: الشرق الأوسط ash-Sharq al-Awsaṭ), ket nagbalinen a pagalagadan a panagusar iti kaaduan a warnakan nga Arabiko, ken mangibagbaga iti isu met laengen a kaibuksilan a kas ti termino iti "Tengnga a Daya" iti panagusar idiay Amianan nga Amerika ken Akinlaud nga Europa. Ti pananginagan iti Mashriq, manipud pay iti ramut nga Arabiko para iti daya, ket mangibaga pay kadagiti nadumaduma a naipalawag a rehion iti likmut ti Lebante, ti akindaya a paset ti agsasao iti Arabiko a lubong (a maigiddiat iti Maghreb, ti akinlaud a paset). Ti Persiano a kapada para iti Tengnga a Daya ket ti خاورمیانه (Khāvar-e miyāneh).
Tradisional a panangipalawag ti Tengnga a Daya
Dagiti sumaganad a pagilian ket tradisional a mairaman iti uneg ti Tengnga a Daya:
Dagiti dadduma pay a panangipalawag ti Tengnga a Daya
Dagiti nadumaduma a konsepto ket masansan a maipadpada iti Tengnga a Daya, ti kaaduan ket ti Asideg a Daya, ti Nalames nga Immindayon ken ti Lebante. ti Asideg a Daya, Lebante ken ti Nalames nga Immindayon ket dagiti heograpiko a konsepto, ken dagitoy ket mangibagbaga kadagiti dakkel a paset ti moderno a a Tengnga a Daya, a ti Asideg a Daya ti kaasitgan iti Tengnga a Daya iti heograpiko a kaibuksilanna.
Dagiti pagilian ti Abagatan a Kaukaso—Armenia, Azerbaijan, ken Georgia—ket sagpaminsan a mairamraman kadagiti panangipalawag iti Tengnga a Dayat.
Ti Kalatakan a Tengnga a Daya ket ti maysa a maipatinayon nga Eurosentriko a konsepto,naipayammo daytoy idiay Laud kadagidi tawen ti 1990,ken mangibagbaga kadagiti kaaduan nga Islamiko a rehion ti Amianan nga Aprika, Akinlaud nga Asia ken Sentral nga Asia; nupay kasta ti panagusar ti "Kalatakan a Tengnga a Daya" ket marginal ken saan unayen a maus-usar.
Pakasaritaan
Ti Tengnga a Daya ket mabirukan idiay pagsabtan ti Eurasia ken Aprika ken ti Baybay Mediteraneo ken ti Taaw Indiano.Daytoy ti nakaipasngayan ken ti espiritual a sentro dagiti relihion a kas ti Kristianidad, Islam, Hudaism, Manikueismo, Yezidi, Drusos, Yaresanismo ken Mandeismo, ken idiay Iran, Mitraismo, Soroastrianism, Manikueismo, ken ti Bahaismo. Iti amin a paset ti pakasaritaanna ti Tengnga a Daya ket nangrunan a sentro dagiti banag iti lubong; ti estratehia, ekonomia, politika, kultura, ken relihioso.
Dagiti kasapaan a sibilisasion iti lubong, ti Mesopotamia (Sumer, Akadio, Asiria ken Babilonia) ken ti taga-ugma nga Ehipto, ket nagtaud manipud iti Nalames nga Immindayon ken dagiti rehion ti Ginget ti Nilo iti taga-ugma nga Asideg a Daya. Dagitoy ket sinaruno pay babaen dagiti sibilisasion ti Hititas, Griego ken Urartia ti Asia Menor, ti Elam iti sakbay ti Irani a Persia, ken dagiti pay sibilisasion ti Lebante (a kas ti Ebla, Ugarit, Canaan, Aramea, Penisia ken Israel), dagiti sibilisasion ti Persiano ken Mediana idiay Iran, ti Amianan nga Aprika (Kartago/Penisia) ken ti Arabiano a Peninsula (Magan, Saba, Ubar). Ti Asideg a Daya ket immuna idi a kaaduan a naikaykaysa babaen ti Neo Asiriano nga Imperio, kalpasanna ti Akuemenidad nga Imperio ken kalpasanna sinaruno ti Masedonia nga Imperio ken kalpasan daytoy iti bassit babaen dagiti imperio ti Iran (ti Parto ken dagiti Sasanida nga Imperio), ti Romano nga Imperio ken ti Bisantino nga Imperio. Nupay kasta, dagitinto naududi a Arabo a Kalipato ti Tengnga a Panpanawen, wenno Islamiko a Nabalitokan a Panawen a nagrugi iti panagrukma ti rehion ti Arabo idi maika-7 a silo AD, daytanto ti umuna a panangikaykaysa ti Tengnga a Daya a kas naisangayan a rehion ken agpartuat iti naturay nga Islamiko nga identidad ti etniko a kaaduan (ngem saan nga eksklusibo) nga adda ita nga aldaw. Dagiti Mongol, dagiti Turko a Selyusida ken dagiti Otomano nga Imperio, dagiti Sapabida ken ti Britaniko nga Imperio ket kanungpalan pay a nangituray iti rehion.
Ti moderno a Tengnga a Daya ket nangrugi kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I, idi ti Otomano nga Imperio, a kimmaddua idi iti Sentral a Bilbileg, ket inabak idi babaen ti Britaniko nga Imperio ken dagiti kaduada ken ti nabingay kadagiti nadumaduma a naisinsina a pagilian, iti immuna babaen dagiti Bilin ti Britania ken Pransia. Dagiti sabali pay a nangsikko a paspasamak ket mairaman ti pannakabangon ti Israel idi 1948 ken ti kanungpalan nga ipapanaw dagiti bileg ti Europa, a naisangayan ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Pransia babaen idi patingga ti tawtawen ti 1960. Dagitoy ket nabaliwan bassit babaen ti dimmakdakkel nga impluensia ti Estados Unidos manipud dagiti tawtawen ti 1970 ken ti masakbayan.
Idi maika-20 a siglo, ti adu a penpen ti krudo a lana ti rehion ket nakaited daytoy iti baro a kinapangruna iti estratehia ken ekonomia. Ti adu a panagpataud ti lana ket nangrugi idi 1945, a ti Saudi Arabia, Iran, Kuwait, Irak, ken ti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo ket addaan kadagiti adu a kantidad iti lana. Dagiti nakarkulo a reserba ti lana, a naipangpangruna idiay Saudi Arabia ken Iran, ket isu dagitoy ti kaaduan iti lubong, ken ti internasional a kartel ti lana ti OPEC ket inturayan babaen dagiti pagilian ti Tengnga a Daya.
Idi lasud ti Nalamiss a Gubat, ti Tengnga a Daya ket teatro idi ti ideolohikal a salisal a nagabetan dagiti dua a nalatak a bileg ken dagiti kumaduaanda: ti NATO ken ti Estados Unidos iti maysa a bangir, ken ti Kappon ti Sobiet ken ti Warsaw Pact iti sabali, ket nagsasalisalda iti impluensia dagiti kumaduaan iti rehion. Malaksid kadagiti politikal a rason adda pay ti "ideolohikal a suppiat" a nagbaetan dagiti dua a sistema. Iti pay maipatinayon, a kas insupsuppiat babaen ni Louise Fawcett, kadagiti adu a nangruna a banag iti suppiatan, wenno mabalin nga ad-adu a napudno iti gagar, ket dagidi immuna, dagiti ganetget dagiti nalatak a bileg ti pannakagun-od iti estratehiko a panangatiw iti rehion, ti maiakdua, ti kinapudno a ti rehion ket aglaon kadagiti dua a pagkatlo dagiti reserba ti lana iti lubong ket nagbalbalinenn a nangruna iti ekonomia iti Akinlaud a lubong  […] Iti uneg daytoy a batayan iti konteksto, ti Estados Unidos ket nagsapul a nangilingay ti Arabo a lubong manipud iti impluensia ti Sobiet. Kadagiti amin a paset ti panawen ti maiak-20 ken maiak-21 a sigsiglo, ti rehion ket nakasanay kadagiti paset ti panawen iti relatibo a kappia ken panagibtur ken dagiti paset ti panawen iti suppiat a naisangayan iti nagabetan dagiti Sunni ken dagiti Shiite.
Ekonomia
Dagiti ekonomia ti Tengnga a Daya sumakop manipud iti napanglaw unay (a kas ti Gaza ken Yemen) aginggana kadagiti nabaknang unay a pagilian (a kas ti Katar ken UAE). Iti amin-amin, manipud idi 2007, segun ti CIA World Factbook, amin a pagilian idiay Tengnga a Daya ket mangitartaripato iti positibo a gatad iti idudur-as.
Segun dagiti database ti Panangipakita ti Panagdur-as iti Lubong ti Banko ti Lubong a naipablaak idi Hulio 1, 2009, dagiti tallo a kadakkelan nga ekonomia ti Tengnga a Daya idi 2008ket ti Turkia ($794,228,000,000), Saudi Arabia ($467,601,000,000) ken Iran ($385,143,000,000) kadagiti termino ti Nominal a GDP. No maigapu iti nominal a GDP iti tunggal maysa a tao, dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($93,204), ti UAE ($55,028), Kuwait ($45,920) ken Cyprus ($32,745). ti Turkia ($1,028,897,000,000), Iran ($839,438,000,000) ken Saudi Arabia ($589,531,000,000) ket addaan kadagiti kadakkelan nga eknomia kadagiti termino iti GDP-PPP. No maibatay iti tunggal maysa a tao a matgedan a naibatay iti (PPP), dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($86,008), Kuwait ($39,915), ti UAE ($38,894), Bahrain ($34,662) ken Cyprus ($29,853). Dagiti kababaan a nairanggo a pagilian idiay Tengnga a Daya, kadagiti termino ti matgedan ti tunggal maysa a tao (PPP), ket ti autonomo a Turay ti Palestina ti Gaza ken ti West Bank ($1,100).
Ti estruktura ti ekonomia dagti pagilian ti Tengnga a Daya ket ketmaigiddiat iti kapanunotan a bayat nga adda met dagiti pagilian nga agdepdepende kadagiti produkto a mainaig iti lana (kas ti Saudi Arabia, ti UAE ken Kuwait), dagiti dadduma ket addaan iti dibersio a batayan ti ekonomia (kas ti Cyprus, Israel, Turkia ken Ehipto). Dagiti industria ti rehion ti Tengnga a Daya Middle ket mairaman ti lana ken dagiti produkto a mainaig iti lana, agrikultura, kapas, baka, kagatasan, abel, dagiti produkto ti lalat, dagiti instrumento ti siruhia, alikamen iti depensa (dagiti paltog,bala, tangtangke, dagiti submarino, dagiti pakilaban nga eroplano, dagiti UAV, ken dagiti misil). Ti panagibanko ket nangruna pay a sektor dagiti ekonomia, a naipangpangruna kadagiti kaso ti UAE ken Bahrain.
Malaksid ti Cyprus, Turkia, Ehipto, Lebanon ken Israel, ti turismo ket saan unay a nadur-as a lugar ti ekonomia, gapu ti kasasaad ti sosial a konserbatibo iti rehion ket ti pay politikal a riribok kadagiti dadduma arehion iti Tengnga a Daya. Kadagiti naudi a tawen, nupay kasta, dagiti pagilian a kas ti UAE, Bahrain, ken Hordania ket nangrugrugin a mangawis kadagiti ad-adu a bilang dagiti turista gapu ti pannakapasayaat dagiti pasilidad ti turista ken dagiti panangipalag-an dagiti makagawid nga annuroten a mainaig iti turismo.
Adu dagiti awan trabaho idiay rehion ti Tengnga a Daya ken Amianan nga Aprika, a naisangayan dagiti ubbing nga agtawen iti 15–29, ti demograpia a mangirepresenta ti 30% iti dagup a populasion ti rehion. Ti dagup a gatad dagiti awan ti trabaho iti rehion idi 2005, segun ti International Labor Organization, ket 13.2%, ken kadagiti ubbing ket nangatngato a kas 25%, aginggana ti 37% idiay Morocco ken 73% idiay Siria.
1636
Ti tawen idi 1636 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Martes iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a nangrugi iti Biernes iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Kapas
thumb|Panagburas ti kapas idiay [[Oklahoma, Estados Unidos, idi tawtawen ti 1890]]
Ti mula ket bassit a kayo a patneng kadagiti tropikal ken subtropikal a rehion iti lawlaw ti lubong, a mairaman ti Kaamerikaan, Aprika, ken India. Ti kaaduan a dibersidad ti naatap a sebbangan ti kapas ket mabirukan idiay Mehiko, ken sarunuen met babaen ti Australia ken Aprika. Ti kapas ket nawaya idi a naimuyongan iti Daan ken Baro a Lublubong. Ti Ingles a nagan ket naala manipud iti Arabiko a (al) qutn قُطْن, a nairugi a naus-usar idi 1400 AD. Ti kastila a balikas iti "algodón", ket naala met iti Arabiko.
Ti sagut ket kaduan a masansan a tibbien kadagiti linabag wenno panait ket inus-usar ti panagaramid iti nalamuyot, maangsan a tela. Ti panagusar ti kapas para iti lupot ket ammo a napetsado kadagiti prehistoriko a paset ti panawen; dagiti pirgis ti lupot a kapas ket napetsado manipud idi 5000 SK ket nakali dagitoy idiay Mehiko ken idiay Sibilisasion ti Ginget ti Indus (moderno nga aldaw a Pakistan ken dagiti paset ti India). Urayno daytoy ket nataltalonen manipud idi ugma, ti pannakaparnuay idi ti laddit ti kapas a nangipapaba ti ngina ti panagpataud a nakaiturongan ti adu a pannakausarna, ken isu ti kaaduan a naus-usar a masna a sagut ti lupot iti panagkawes ita nga aldaw.
Pederal nga Unibersidad ti Minas Gerais
Ti Pederal nga Unibersidad ti Minas Gerais (Universidade Federal de Minas Gerais wenno UFMG) ket maysa a pederal nga unibersidad a mabirukan idiay Belo Horizonte iti probinsia ti Minas Gerais, Brasil.
Kapas
Dagiti agdama a karkulo para iti panagpataud ket agarup a 25 riwriw tonelada iti tinawen, a mangiraman ti 2.5% kadagiti matalon a daga iti lubong. Ti Tsina ket isu ti kadakkelan nga agpatpataud iti kapas iti lubong, ngem kaaduan kadagitoy ket domestiko nga inus-usar. Ti Estados Unidos ket isun ti kadakkelan nga agiluluwas kadagiti adu a napalabas a tawtawen.
1638
Ti tawen idi 1638 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Pederal nga Unibersidad ti Minas Gerais
daytoy nga unibersidad ket nabangon idi Septiembre 7, 1927.
Pagsasao a Kháng
Ti pagsasao a Kháng, ammo pay a kas Mang U’, ket ti maysa a pagsasao nga Austroasiatiko a naisasao idiay Bietnam. Daytoy ket asideg a kabagian ti Pagsasao a Bumang iti akin-abagatan a Yunnan, Tsina.
Pannakaidasig
Idasig ni Paul Sidwell (2014) ti Khang a kas Palaungiko, ngem isingasing ni Jerold Edmondson (2010) a daytoy ket Khmuiko.
Kaasitgan a kabagian ti Kháng ti Bumang (Edmondson 2010).
Pannakaiwarwaras
Opisial a mabigbig dagiti agsasao iti Kháng a kas grupo ti etniko idiay Bietnam, ken opisial nga addaan iti bilang iti 10,272 idi 1999.
Naiwarwaras ti Kháng kadagiti sumaganad a distrito ti ti amiana a laud a Bietnam iti Probinsia ti Sơn La ken Probinsia ti Lai Châu:
Pagsasao a Lelepa
Ti pagsasao a Lelepa ket ti bassit a pagsasao nga Oceaniko ti Vanuatu, iti amianan a laud ti Isla Efate.
Temperatura
thumb|right|300px|Sangalubongan a mapa dagiti agpaut a binulan a natimbeng a temperatura ti rabaw ti angin iti panangipadto ti Mollweide. Ti temperatura ket isu ti numeriko a panagrukod ti pudot wenno lamiis. Ti panagrukodna ket ti panagtakuat ti radiasion ti pudot wenno partikula wenno kinetiko nga enerhia, wenno babaen ti adu a panagkukua ti maysa a termometriko a material. Daytoy ket mabalin a makalibrado kadagiti nadumaduma a gantingan ti temperatura, Celsius, Fahrenheit, Kelvin, kdpy. Ti kammasapulan a pisikal a panangipalawag ti temperatura ket maited babaen ti termodinamika.
Iti kaunegan ti maysa a bagi a saan a makisinnukat ti enerhia wenno banag kadagiti kaarubayanna, ti temperatura ket gaganay nga agbalin nga agpapada iti espasio kadagiti mapalabas a panawen. No ti dalan a salputen laeng iti pudot ket nakalukat ti baetan ti dua a bagbagi, ti enerhia ket kankanayon a maidagdagus a mangiyalis a kas pudot manipud ti napudpudot a bagi iti nalamlamiis. Ti kapardas ti pannakaiyalis ket depende iti termal a konduktibidad iti dalan wenno ti pagbeddengan a baetanda. Ti baetan ti dua a bagbagi nga addaan ti agpada a temperatura, awan ti agayus a pudot. Dagitoy a bagi ket makunkuna nga adda iti termal nga ekuilibrio.
Ti kinetiko a teoria ket makaidaton ti napateg ngem limitado a pakabilangan iti panagkukua dagiti material kadagiti mikroskopiko a sistema. Daytoy ket mangipakita ti patingga a temperatura a kas kapadpada ti pateg ti natimbeng a kinetiko nga enerhia dagiti pugto a mikroskopiko a panaggunay dagiti bukodda a konstituento a mikroskopiko a partikula a kas dagiti elektron, dagiti atomo, ken dagitimolekula.
Ti teoretiko a kalamiisan a temperatura ket makunkuna iti patingga a sero. Daytoy ket mabalin a masabat ngem saan a mabalin amaabutan iti pudno a pisikal a sistema. Daytoy ket maibagbaga babaen ti 0 K iti Kelvin a gantingan, −273.15 °C iti Celsius a gantingan, ken −459.67 °F iti Fahrenheit a gantingan. Iti banag a patingga a sero, dagiti panaggunay dagiti mikroskopiko a konstituente ket bassit laeng.
T temperatura ket nangruna kadagiti amin a a pagobraan ti masna a siensia, a mairaman ti pisika, heolohia, kimika, dagiti atmosperiko a siensia ken biolohia.
1640
Ti tawen idi 1640 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Domingo iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a nangrugi iti Mierkoles iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
1639
Ti tawen idi 1639 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Christian Wulff
Ni Christian Wilhelm Walter Wulff ket maysa nga Aleman a politiko ken abogado. Nagserbi a kas ti Presidente iti Alemania manipud idi 2010 aginggana ti 2012. Maysa a kameng iti Kappon ti Demokrata a Kristiano, nagserbi a kas ti Kangrunaan a Ministro iti estado iti Ababa a Sahonia manipud idi 2003 aginggana idi 2010. Nabutusan isuna a kas Presidente iti 30 Hunio 2010 a panagbutos ti presidente, nga inabakna ti kasupiatna a kandidato a ni Joachim Gauck ken nadagdagus a nagtakem iti opisina, uray no saan pay a nagsapata aginggana idi 2 Hulio.
Amianan nga Amerika
Ti Amianan nga Amerika ket ti kontinente a sibubukel iti uneg ti Akin-amianan a Hemisperio ken gangani a sibubukel iti uneg ti Akinlaud a Hemisperio. Daytoy ket mabalin pay a maikeddeng nga akin-amianan a subkontinente ti Kaamerikaan. Daytoy ket nabeddengan iti amianan babaen ti Taaw Artiko, iti daya babaen ti Taaw Atlantiko, iti laud ken abagatan babaen ti Taaw Pasipiko, ken iti abagatan a daya babaen ti Abagatan nga Amerika ken ti Baybay Karibe.
Ti Amianan nga Amerika ket sakupenna ti kalawa iti agarup a 24,709,000 kuadrado kilkilometro (9,540,000 kuadrado milmilia), ti garup a 4.8% iti rabaw ti planeta wenno agarup a 16.5% iti kalawa ti dagana. Manipud idi 2013, ti populasionna ket nakarkulo iti gangani a 565 riwriw a tattao iti ballasiw dagiti 23 a nawaya nga estado, a mangirepresenta iti agarup a 7.5% iti populasion ti tao. Kaaduan ti kalawa ti daga ti kontinente ket iturayan babaen ti Kanada, ti Estados Unidos, Greenland, ken ti Mehiko, bayat nga adda met dagiti basssit nga estado kadagiti rehion ti Sentral nga Amerika ken Karibe. Ti Amianan nga Amerika ket isu ti maikatlo a kadakkelan a kontinente babaen ti kalawa, kalpasan ti Asia ken Aprika, ken ti maikapat babaen ti populasion kalpasan ti Asia, Aprika, ken Europa.
Ti immuna a tattao a nagnaed idiay Amianan nga Amerika ket dagidi Paleoindiano a nangrugrugi a simmangpet idi las-ud ti paset ti panawen ti naudi a glasier babaen ti panagballasiw ti rangtay a daga ti Bering. Naggigiddiat dagitoy kadagiti nadumaduma a bilang dagiti dibersio a kultura ken dagiti komunidad iti ballasiw ti kontinente. Ti kadakkelan ken kaaduan nga abanse kadagiti Sakbay ti Kolombiano a sibilisasion idiay Amianan nga Amerika ket dagidi Aztec idiay idi itan ket ti Mehiko ken ti Maya idiay Sentral nga Amerika. Dagiti Europeano a kolonista ket nangrugrugida a simmangpet idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo, ken nagpunas kadagiti dakkel a bilang dagiti patneng a populasion ken nangrugian ti panawen ti Europeano a panagturay.
Etimolohia
thumb|Mapa ti Amianan nga Amerika, manipud idi 1621.
Dagiti prepektura ti Hapon
Dagiti prepektura ti Hapon ket isu dagiti 47 nga umuna nga urnos ti sub-nasional a turay iti estado wenno probinsial anga agpang: maysa a "metropolis" (都 to), ti Tokyo; maysa a "lawlaw" (道 dō), ti Hokkaidō; dagiti dua nga urbano a prepektura (府 fu), Osaka ken Kyoto; ken dagiti 43 a dadduma pay a prepektura (県 ken). Iti Hapon, maitudtudo dagitoy a kas ti todōfuken (都道府県). Dagiti prepektura gobierno a bagbagi a daddadakkel ngem dagiti siudad, ili, ken purok.
Amianan nga Amerika
Etimolohia
Ti Kaamerikaan ket kadawyan a maawat nga innaganan idi babaen ti Italiano ng eksplorador a ni Amerigo Vespucci babaen dagiti Aleman a kartograpo a ni Martin Waldseemüller ken ni Matthias Ringmann. Ni Vespucci, ket isu ti nagsukimat iti Abagatan nga Amerika idi baetan ti 1497 ken 1502, isu idi ti immuna nga Europeano a nangisingasing a ti Kaamerikaan ket saan idi a dagiti Daya nga India, ngem ti sabali a masa ti daga a dati a di ammo babaen dagiti Europeano. Idi 1507, ni Waldseemüller ket nagpataud iti mapa ti lubong, a nangikabilanna ti balikas ti "America" iti kontinente ti Abagatan nga Amerika, idiay tengnga iti tattan ket Barasil. Isu ket nangipalawag iti gapu para iti nagan iti kakkuyogna a libro ti Cosmographiae Introductio:
Dagiti prepektura ti Hapon
Ti daulo nga ehekutibo iti tunggal maysa a prepektura ket maysa a dagus a nabutosan a gobernador (知事). Dagiti bilin ken panagbusbos ket inaramid babaen ti maymaysa a kamara ti gimong (議会) a dagiti naelektado a kamkameng ket agserbida ti uppat a tawen a panagtakem.
Amianan nga Amerika
Etimolohia
"...ab Americo inventore … quasi Americi terram sive Americam (manipud ken ni Americus ti nangduktal … a kas dagidi ket daga ni Americus, isu a makuna nga America)."
Dagiti prepektura ti Hapon
Babaen ti agdama a Lokal nga Autonomia a Linteg, ti tunggal maysa a prepektura ket nabingbingayda pay kadagiti siudad (市 shi) ken dagiti distrito (郡 gun). i tunggal maysa a distrito ket nabingbingayda manen kadagiti ili (町 chō wenno machi) ken dagiti purok (村 son wenno mura). Kas pagarigan, ti Hokkaidō ket addaan iti 14 a suprepektura a daytoy ket tignay a sanga dagiti opisina (支庁 shichō) dagiti prepektura. Adda pay dagiti dadduma a prepektura nga addaan dagiti sanga ti opisina, a mangawit kadagiti prepektura nga administratibo a rebbeng iti ruar ti kapitolio.
Amianan nga Amerika
Etimolohia
Para ken ni Waldseemüller, ti maysa ket saan koma a manglikud iti panagnagan ti daga kalpasan ti nangduktal. Isu ket nagusar iti nai-Latin a bersion ti nagan ni Vespucci (Americus Vespucius), ngem iti pemenina a porma ti "America", a sinurot dagiti pagarigan iti "Europa" ken "Asia".
Dagiti prepektura ti Hapon
Pakasaritaan
Daytoy nga agdama a sistema ket naibangon babaen ti Meiji a gobierno idi Hulio 1871 nga addaan iti pannakawaswas ti han a sistema ken ti pannakabangon iti prepektura a sistema (廃藩置県 haihan-chiken). Urayno adda idi dagiti sumurok a 300 a prepektura, adu kadagitoy ket sigud a han a teritorio, dagitoy a bilang ket napabassit ti 72 idi gibus ti 1871, ken 47 idi 1888. Ti Lokal nga Autonomia a Linteg iti 1947 ket nangited ti politikal a kabilegan kadagiti prepektura, ken nangikabil daytoy kadagiti prepektura a gobernador ken parlamento.
Amianan nga Amerika
Etimolohia
Kalpasanna, idi dagiti sabali a nagar-aramid ti mapa ket innayonda ti Amianan nga Amerika, innayonda met ti kasisigud a nagan iti daytoy: idi 1538, ni Gerard Mercator ket inusarna ti nagan nga Amerika kadagiti amin nga Akinlaud a Hemisperio iti mapana iti lubong.
Dagiti prepektura ti Hapon
Pakasaritaan
Idi 2003, ti Kangrunaan a Ministro a ni Junichiro Koizumi ket nangigay-at a ti gobierno ket pagtitiponenda dagiti agdama a prepektura kadagiti 10 a rehional estado. Daytoy a plano ket nangitawag a ti tunggal maysa a rehion ket ad-adu ti autonomiana ngem dagiti agdama a prepektura. Daytoy a panagaramid ket pabassitenna dagiti bilang dagiti subprepektura nga admistratibo a rehion ket gudduaenna dagiti ngina ti administrasion. Ti gobierno ti Hapon ket panpanunutenda pay ti maysa a plano a babaen ti panagtitipon dagiti dadduma a grupo iti prepektura, a dagitoy ket agaramid kadagiti subnasional nga administratibo a pannakabingbingay a sistema a mangbukel kadagiti nagbaetan ti siam ken sangapulo ket tallo nga estado, ken mangted kadagitoy nga estado ti ad-adu pay a lokal nga autonomia ngem ti agdama a rag-o dagiti prepektura. Manipud idi Pebrero 2011, awan pay ti naaramid a panakabingbingay kadagitoy.
Amianan nga Amerika
Etimolohia
Adda met dagiti sumuppiat a ti taripnong ket ti panagusar ti apelyido para iti pananginagan kadagiti panagduktal malaksid iti kaso ti naarian ken isu a ti naala manipud iti "Amerigo Vespucci" ket mabalin a problematiko. Ni Ricardo Palma (1949)ket nangisingasing ti naala manipud iti banbantay "Amerrique" iti Sentral nga Amerika—ni Vespucci ket isu idi ti immuna a nakaduktal ti Abagatan nga Amerika ken ti banbantay ti Amerrique iti Sentral nga Amerika, a naikonekta kadagiti naduktalanna kadagiti naduktalan ni Christopher Columbus.
Ni Alfred E. Hudd ket nangisingasing iti teoria idi 1908 a dagiti kontinente ket managanan manipud iti Gales a komersiante nga agnagan iti Richard Amerike manipud idiay Bristol, a naipampamattian nga isu ti nangpinansia ti panagbanniaga a panagduktal ni John Cabot manipud idiay Inglatera a napan idiay Newfoundland idi 1497. Ti bassit a nasukimat a pammati a naisingsingasing ket ti Amerika ket naipanagan para iti Espaniol a marinero iti taga-ugma a Bisigodo a nagan iti 'Amairick'. Ti sabali ket ti nagan a nairamut iti pagsasao a Patneng nga Amerikano.
Heograpia
thumb|Ladawan nga ala ti satelite ti Amianan nga Amerika.
Ti Amianan nga Amerika ket sakupenna ti akin-amianan a paset ti masa ti daga kadawyan a naibagbaga a kas ti Baro a Lubong, ti Akinlaud a Hemisperio, ti Kaamerikaan, wenno ti laeng Amerika (a saan unay a kadawyan, ken inkeddeng ti dadduma a kas agmaymaysa a kontinente  a ti Amianan nga Amerika ket subkontinente). Ti laeng koneksion iti daga ti Amianan nga Amerika iti Abagatan nga Amerika ket ti Ismo ti Panama. Ti kontinente ket pinatinggaan iti abagatan a daya babaen dagiti kaaduan a heograpo idiay pagayusan a labneng ti Darién idiay igid ti pagbeddengan ti Colombia-Panama, ken manggikabil daytoy iti amin a paset ti Panama iti uneg ti Amianan nga Amerika. Iti pay sabali, adda met dagiti heolohista a pisiograpiko a mangikabil iti akin-abagatan a patinggana iti Ismo ti Tehuantepec, Mehiko, a ti Sentral nga Amerika ket gumay-at nga agpaabagatan a daya idiay Abagatan nga Amerika iti daytoy a puntos. Ti is-isla ti Karibe, wenno dagiti Laud nga India, ket naikeddeng dagitoy a paset ti Amianan nga Amerika.
Sakbay a naipangato ti ismo ti Sentral nga Ameriaka, ti rehion ket adda idi iti sirok ti danum. Dagiti isla ti Laud nga India ket mangmarka ti dati a limned a rangtay ti daga, a nangisilpo idi ti Aamianan nga Amerika ken Abagatan nga Amerika babaen tattan ti Florida ken Venezuela. Ti aplaya ti kontinente ket atiddog ken saan a kadawyan. Ti Golpo ti Mehiko ket isu ti kadakkelan a bagi ti danum a manglennek ti kontine, ken sarunuen daytoy babaen ti Luek Hudson. Dagiti dadduma pay ket mairaman ti Golpo ti San Lorenso ken ti Golpo ti California.
Adda dagiti nadumaduma nga isla iti aplaya ti kontinente, kangrunaan ti Purpuro Artiko, ti Bahamas, Turks ken Caicos, ti Kalatakan ken Basbassit nga Antila, ti Is-isla Aleutiano ti dadduma ket adda iti maitutop nga Akindaya a Hemisperio), ti Purpuro Alejandro, dagiti adu a rinibu nga isla iti Aplaya ti British Columbia, ken ti Newfoundland. Greenland, ti bukod nga agturturay a Danes nga isla, ken ti kadakkelan iti lubong, ket adda iti isu met laeng a tektoniko a plata (ti Plata ti Amianan nga Amerika) ken heograpiko a paset ti Amianan nga Amerika. Iti heoliko a kapanunotan, ti Bermuda ket saan a paset ti Kaamerikaan, ngem ti maysa nga oseaniko nga isla a naporma idi iti ukap ti Pantok ti Tengnga nga Atlantiko iti napalabas a 100 riwriw a tawtawen. Ti kaasitgan a masa ti daga iti daytoy ket ti Cape Hatteras, North Carolina. Nupay kasta, Ti Bermuda ket masansan a naipagpagarup a kas paset ti Amianan nga Amerika, a napangpangruna iti gapu ti pakasaritaanna, dagiti pannakaikapet iti politika ken kultura iti Virginia ken dagiti sabali a parte ti kontinente. thumb|left|Ti [[Danaw Moraine idiay Nailian a Parke Banff]] Ti kaaduan ti Amianan nga Amerika ket adda iti Plata ti Amianan nga Amerika. Dagiti parte ti akinlaud a Mehiko, a mairaman ti Baja California, ken ti California, ken mairaman dagiti siudad ti San Diego, Los Angeles ken ti parte ti San Francisco, ket mabirukan iti akindaya nga igid ti Palata ti Pasipiko, a dagiti dua a plata ket agsabatda iti igid ti Tukki ti San Andreas. Ti akin-abagatan unay a paset ti kontinente ken ti kaaduan dagiti Laud nga India ket mabirukan idiay Plata ti Karibe, bayat a dagiti plata ti Juan de Fuca ken Cocos ket beddenganna ti Plata ti Amianan nga Amerika iti akinlaud a pronterana.
Dagiti akinlaud a bantay ket nagudua iti tengnga iti nangruna kabambanatayan ti Rockies ken ti kabambantayan ti aplaya idiay California, Oregon, Washington, ken ti Britaniko a Columbia, a ti Nalatak a Labneng—ti ab-ababa a lugar nga aglaon kadagiti basbassit a kabambantayan ken dagiti ababa a desierto iti baetanda. Ti kangatuan a pantok ket ti Denali idiay Alaska.
Inbagbaga ti United States Geographical Survey (USGS) a ti heograpiko a sentro ti Amianan nga Amerika ket "6 milmilia iti laud ti Balta, Kondado Pierce, North Dakota" iti agarup a 48.16667°N, -100.16667°W, aproksimado a manipud idiay Rugby, North Dakota. Ti USGS ket adu pay a nangibagbaga a "Awan ti namarkaan wenno namonumentuan a puntos ti nabangon babaen ti ania man nga ahensia ti gobierno a kas ti heograpiko a sentro kadagiti ania man a 50 nga Es-estado, ti nangruna a daga ti Estados Unidos, wenno ti kontinente ti Amianan nga Amerika." Nupay kasta, adda maysa a nga obelisko ti bato idiay Rugby a mangtunton a mangmarka ti sentro.
Pagpagilian, terteritorio, ken dagiti agkamkammatalek
Dita baba ket ti tabla dagiti pagilian ken dagiti teritorio ti Amianan nga Amerika a nabingbingay kadagiti tallo a batayan a rehion.
Pagsasao a Makura
Ti pagsasao a Makura, Namakura wenno Namakir, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti Vanuatu.
Scyphiphora
Ti Scyphiphora ket ti maysa a monotipiko a henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia a Rubiaceae. Daytoy ti kaikaisuna a henero iti tribu ti Scyphiphoreae. Aglaon ti henero iti bugbugtong a sebbangan, ti viz. Scyphiphora hydrophyllacea, nga addaan iti adu a sakop ti pannakaiwarwaras manipud iti Madagascar, aginggana iti tropikal nga Asia ken ti akinlaud a Pasipiko. Daytoy ket bassit a mula iti agarup a ken kadawyan a mabirukan kadagiti bakir ti parakad wenno dagiti kadaratan nga aplaya. Dagiti kadawyan a lokal a nagan ket mairaman ti chengam iti Malaysia, ngam iti Tailandia, nilad wenno sagasa iti Filipinas, ken côi iti Bietnam.
Patoc
Ti Bantay Patoc ket ti bassit unay naad-adal a napigsa a pumaroliko nga estratobulkan idiay Filipinas. Ti Bantay Patoc ket mabirukan idiay Mountain Province, a paset ti kabambantayan ti Kordiliera Sentral, iti isla ti Luzon, Filipinas. Daytoy ket mabirukan iti 6 kadastral a kilometro nga amianan ti Bontoc, iti latitud 17.147°N (17°8'48"N), longitud 120.98°E (120°58'48"E).
Dagiti pisikal a langa
Ti kangato ket naireporta iti kangato ti 1865 metro iti ngato ti lessaad ti baybay (6,119 kadapan), ken inpalpalawag ti Instituto ti Smithsoniano a mangipakpakita ti napigsa nga aktibidad ti pumaroliko.
Ti waig ken purok iti laud a bangir ket nanaganan iti Mainit (ti Tagalog a balikas para iti "napudot"). Adda met dagiti napudot nga ubbog idiay purok ti Mainit, ken ti maysa ket nagballigin a naikomersial para kadagiti turista.
Dagiti panagbettak
Awan dagiti nairehistro a panagbettak.
Heolohia
Ti kita ti bato ket kaaduan nga andesita.
Pannakailista
Ti Programa ti Global a Bulkanismo ti Instituto ti Smithsoniano ket ilistana ti Bantay Patoc a kas napigsa a pumaroliko. Ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) ket sanna pay a nailista ti Patoc wenno ti ania man a mainaig nga aktibidad iti daytoy a lokasion
1643
Ti tawen idi 1643 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.