cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rin
Ti Rin ket maysa a karayan nga agayus manipud idiay Grisons idiay akindaya nga Suiso nga Alpes a mapan idiay Baybay Amianan nga aplaya iti Olanda ken isu ti maika-12 a kaatiddogan a karayan idiay Europa, nga adda ti agarup a, nga adda ti natimbengan a panagayus ti ad-adu ngem.
Tennessee
Ti Tennessee ket maysa nga estado a mabirukan idiay Umabagatn a daya iti Estados Unidos.
Rin
Ti Rin ken ti Danube ket mangporma ti kaaduan ti akin-amianan nga uneg ti daga a prontera ti Romano nga Imperio ken, manipud kadagita a panawen, ti Rin ket nangruna idin ken nangruna a madaliasat a dalan ti danum nga agawit kadagiti tagilako idiay kaunegan nga uneg ti daga. Daytoy ket nagserbi pay a kas panagsalaknib a langa ket nagibatayan daytoy para kadagiti rehional ken sangalubongan a pagbeddengan. Dagiti adu a kastilio ken dagiti prehistoriko a pagsammakedan idiay igid ti Rin ket mangipakita ti kinapangrunana ka maysa dalan ti danum. Ti trapiko ti karayan ket mabalin a maipasardeng kadagitoy a lokasion, a kadawyan para iti panggep a panagsingir kadagiti bayad, babaen dagiti estado nga agtengtengngel ti paset ti karayan.
Etimolohia ken nagnagan
Ti nagan a Rin ket naala manipud iti Daan nga Ingles ti Rīn, a nagtaud manipud iti Proto-Hermaniko *Rīnaz. Daytoy pay ti taudan ti nagan kadagiti sabsabai a a Hermaniko a pagsasao a kas ti Danes a balikas ti Rijn (dati pay a kas ti Rhijn), ti Aleman a balikas ti Rhein, Romansh Rain (babaen ti Aleman) ken ti balikas ti pranses a Rhin ken Espaniol a balikas ti Rin, a napan iti pagsasao babaen ti Daan a Pranko. Daytoy ket nagtaudan pay manipud iti Indo-Europeano a *Reynos, manipud iti ramut a *rey- "agayus, tumaray", nga isu pay ti ramut ti balikas a kas ti karayan ken tumaray. Ti Keltiko/Galo a nagan para iti Rin ketRēnos, a naala manipud iti taudan nga Indo-Europeano a kas ti Hermaniko a nagan. Daytoy ket mabirukan pay kadagiti sabali a nagan a kas ti Karayan Reno idiay Italia, a nakaalaan ti naganna manipud iti Galo. Ti Latin a nagan aRhēnus ken ti Taga-ugma a Griego a Ῥῆνος (Rhēnos) ket nagtaud dagitoy manipud iti Keltiko a balikas, ken saan a dagus a nanipud ti Indo-Europeano, gapu ta dagitoy ket nakibinningayda ti panagbalbaliw manipud iti -ei- iti -ē-, a pakailaslasinan dagiti Keltiko a pagsasao ngem saan a Latin wenno Griego (ti Latin a nagan ket mabalinton a kas ti *Rīnus).
Ti nagan ket nailetra nga adda ti -h- kadagiti adu a pagsasao iti tatta nga aldaw, ngem ti pannakakitkita manipud kadagiti nasapsapa a panagibagbaga ti nagan ket awan ti -h- (a kas ti Daan nga Ingles), daytoy ket saan nga etimolohiko a panangiletra. Daytoy ket mabalin a naibatay ti Latin transliterasion ti Griego a porma ti nagan, a Rhenos, makitkita pay iti rheos, alog, ken rhein, agayus. Ti Latin pannakailetra ket mabalin idi a naala manipud iti Griego, ngem ti nagan ti karayan ket mabalin nga adda idin iti Latin sakbay ti dayta. Ti moderno a taudanna ket mabirukan iti Italiano a balikas ti Reno (ken nagan pay ti maysa a karayan idiay Italia, a kas ti naibagbaga dita ngato).
Tukuran
Ti Tukuran ket maysa a maka-4 a klase nga ili iti probinsia ti Zamboanga del Sur iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Tukuran ket nabingbingay a politikal iti 25 a barbaranggay.
• Alindahaw
• Baclay
• Balimbingan
• Buenasuerte
• Camanga
• Curvada
• Laperian
• Libertad
• Lower Bayao
Tigbao
Ti Tigbao ket maysa a maka-5 a klase nga ili iti probinsia ti Zamboanga del Sur iti Filipinas.
Tukuran
Dagiti baranggay
• Luy-a
• Manilan
Tigbao
Dagiti baranggay
Ti Tigbao ket nabingbingay a politikal iti 18 a barbaranggay.
Tukuran
Dagiti baranggay
• Manlayag
Tigbao
Dagiti baranggay
• Begong
Tukuran
Dagiti baranggay
• Militar
• Navalan
Tigbao
Dagiti baranggay
• Busol
Luek Lampung
Ti Luek Lampung (Teluk Lampung) ket ti maysa a dakkel a luek a mabirukan iti akin-abagatan nga ungto ti Isla Sumatra kadagiti danum ti Lingsat Sunda. Mabirukan dagiti dua a dakkel a luek iti akin-abagatan nga ungto ti Sumatra, ti Luek Semangka ket mabirukan iti akindaya a parte.
Trets
Klima
Ti tabla dita baba ket mangipakpakita kadagiti temperatura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971-2000 :
Luek Lampung
Iti daya a bangir ti luek ket maibennat ti Lampung, ken ti kapitolio a siudad ti Lampung ket mabirukan iti akin-amianan a patingga ti luek. Dagiti dua a karayan nga agatian iti Luek ket mangbingay iti Siudad ti Bandar Lampung. Mabirukan ti Luek Lampung kadagiti pagbaetan ti Siudad ti Bandar Lampung, Abagatan a Rehensia ti Lampung ken Rehensia ti Pesawaran. Mabirukan pay ti Puerto ti Panjang iti daytoy a luek.
Tigbao
Dagiti baranggay
• Caluma
Tukuran
Dagiti baranggay
• Panduma Senior (dati a Lambayong)
Tigbao
Dagiti baranggay
• Guinlin
• Lacarayan
Jeddah
Ti Jeddah (nailetra pay a kas Jedda, Jiddah wenno Jidda (جِدَّة, ), ket ti maysa a siudad iti rehion ti Hejaz ti Saudi Arabia ken ti sentro ti komersio ti pagilian. Daytoy ket addaan iti agarup a populasion iti 4,697,000 a tattao manipud idi 2021, ti Jeddah ket ti kadakkelan a siudad iti Probinsia ti Makkah, ti kadakkelan a siudad iti Hejaz, ti maikadua a kadakkelan a siudad iti Saudi Arabia (kalpasan ti kapitolio ti Riyadh), ken ti maikawalo a kadakkelan iti Tengnga a Daya. Ti Islamiko a Puerto ti Jeddah, a mabirukan iti Baybay Nalabbasit, ket ti maikatallopulo ket innem a kadakkelan a puerto ti baybay iti lubong ken ti maikadua a kadakkelan ken ti maikadua a maitarigagay a puerto ti baybay iti Tengnga a Daya (kalpasan ti Puerto ti Jebel Ali ti Dubai).
Luek Lampung
Ti Luek ti Lampung, a mangsakop iti kalawa iti 1,888 kuadrado km, ket ti maysa nga ababaw a lugar ti danum nga addaan iti agpakatengnga a kaadalem iti 20 a metro.
Tigbao
Dagiti baranggay
• Libayoy
• Limas
• Longmot
• Maragang
Miguel Ángel Asturias
Ni Miguel Ángel Asturias Rosales (Oktubre 19, 1899 – Hunio 9, 1974) ket maysa idia a nangabak ti Premio Nobel a Guatemalteko a mannaniw, nobelista, dramaturgo, agiwarwarnak ken diplomatiko. Ni Asturias timmulong a nangipasdek ti panagparawad ti Latin nga Amerikano a literatura iti kadawyan a Lumaud a kultura, ken timmulong pay a nakaala kadagiti panakapansin ti kinapangruna dagiti patneng a kultura, a naipangpangruna iti pagilianna a Guatemala.
Tigbao
Dagiti baranggay
• Mate
Trets
Paspasamak
Ti Trets ket mangsangsangaili ti SGI (Soka Gakkai Internasional) Europeano a Sentro ti Kultura; iti tinawen adda dagiti kameng ti SGI manipud ti kadagupan ti Europa tapno agadalda kadagiti kurso nga addaan iti gandat a pannakasayaat ti pannakaawatda ti Budismo ni Nichiren Daishonin.
Jeddah
Ti Jeddah ket ti kangrunaan a sumrekan iti Meka, ti kasantuan a siudad ti Islam, a mabirukan iti agarup a iti daya, bayat a ti Medina, ti maikadua a kasantuan a siudad, iket mabirukan iti  iti amianan.
Tukuran
Dagiti baranggay
• Sambulawan
Jeddah
Iti ekonomia, mangipatengnga ti isip ti Jeddah iti pannagipasayaat ti panagparang-ay iti panangipangulo iti pundo ti sientipiko ken inhenniera iti kaunegan ti Saudi Arabia, ken iti Tengnga a Daya. Ti Jeddah ket nawaya idi a nairangga a kas maikapat iti Aprika – ti rehion ti Tengnga a Daya kadagiti termino ti inobasion idi 2009 iti Innovation Cities Index.
Ti Jeddah ket maysa kadagiti pagliwliwaan a siudad iti Saudi Arabia ken nanaganan idi a kas maysa a Beta world city babaen ti Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC). Gau ti kaasideg ti siudad iti Baybay Nalabbasit, ti panagkalap ken dagiti masida manipud iti baybay ket isu ti kaaduan iti kultura iti makmakan no maiyasping kadagiti sabali a parte ti pagilian. Iti Arabiko, ti pagsasao ti siudad ket "Jeddah Ghair", a maipatarus iti "Sabali ti Jeddah". Ti pagsasao ket adun nga inus-usar dagiti lokal ken gangganaet nga agbisbisita. Adu a naipampanunotan ti siudad kas kaliberaduan a siudad iti Saudi Arabia ken popular a papanan dagiti turista iti rehion.
Tukuran
Dagiti baranggay
• San Carlos (Pob.)
• Santo Rosario
• Sugod
• Tabuan
Sasao a Bahinemo
Ti sasao a Bahinemo ket ti bassit a pamilia dagiti asideg nga agkakabagian a pagsasao iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea, Kadawyanda a maidasig kadagiti sasao a Turod Sepik ti pamilia ti Sepik.
Tukuran
Dagiti baranggay
• Tagulo
• Tinotungan
• Upper Bayao
Tigbao
Dagiti baranggay
• Nangan-nangan
• New Tuburan
• Timolan
• Upper Nilo
Nalatak a Bangen ti Raw-ang
Ti Nalatak a Bangen ti Raw-ang ket isu ti kadakkelan a sistema ti raw-ang ti korales a buklen dagiti sumurok a 2,900 nga agmaymaysa a raw-ang ken dagiti 900 nga isla a gumay-at ti sumurok a 2,600 a kilometro (1,600 mi) iti kalawa ti agarup a 344400 km2. Ti raw-ang ket mabirukan idiay Baybay Coral, idiay aplaya ti Queensland, Australia.
1936
Ti 1936 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano.
Agosto
thumb|120px| [[John McCain]]
Oktubre
thumb|120px| [[Feliciano Belmonte Jr.]]
Disiembre
thumb|120px| [[Papa Francisco]]
Pagsasao a Polonombauk
Ti pagsasao a Polonombauk ket ti pagsasao ti interior ti abagatan a daya ti Isla Santo iti Vanuatu.
Utah
Ti Utah ket maysa nga estado a mabirukan idiay lumaud a rehion iti Estados Unidos. Isu ti maika-45 nga estado a naawat iti kappon idi Enero 4, 1896.
Hypocalymma tetrapterum
Ti Hypocalymma tetrapterum ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Myrtaceae nga endemiko iti Akinlaud nga Australia.
Ti agdalapdap a bassit a mula ket kadawayan nga agtubo iti katayag iti. Daytoy ket agsabong iti Agosto ken agpataud kadagiti puraw a sabong.
Daytoy ket mabirukan kadagiti igid ti karayan iti rehion ti Wheatbelt iti Akinlaud nga Australia iiti maysa a lugar a naisentro iti arrubayan ti Dandaragan nga idiay ket agtubo kadagiti nadarat a daga kadagiti lateritiko a bisel.
Pagsasao a Nethalp
Ti pagsasao a Nethalp, wenno Lorediakarkar, ket ti pagsasao ti sasao a Daya a Santo, ti grupo dagiti pagsasao ti pamilia ti sasao nga Austronesio. Daytoy ket insasao babaen dagiti agarup a 340 a tattao manipud iti populasion ti etniko ti 850 iti Isla Espiritu Santo iti Vanuatu. Daytoy ket asideg a kabagian ti pagsasao a Shark Bay.
Dagiti nagibasaran
Moseley, Christopher and R. E. Asher, ed. Atlas of the Worlds Languages. (New York: Routelage, 1994)
Ariwanas
right|300px|thumb|[[NGC 4414, ti maysa a tipiko nga agkusikos nga ariwanas idiay konstelasion a Coma Berenices, ket agarup a 55,000 lawag a tawen iti diametrona ken agarup a 60 a riwriw a lawag a tawtawen ti kaadayona manipud iti Daga.]]
Ti ariwanas ket mays a nawatiwat, a grabitasion a panakaibedbed a sistema a buklen dagiti bituen ken dagiti estelar a tidda, maysa a interestelar a pamay-an iti alingasaw ken tapok, ken nagruna ngem saan unay a maawawatan a komponente a pangpadasanna a nanaganan ti nangisit a banag. Ti balikas nga ariwanas ket naala manipud iti Griego a galaxias (γαλαξίας), literal a kayatna a sawen ket "nagatasan", ti maysa a panagreperensia ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas. Dagiti kas pagarigan dagiti ariwanas ket sumakop manipud dagiti ansisit nga adda dagiti basbassit ngem sangapulo a riwriw(107) a bitbituen aginggana kadagiti higante nga addaan dagiti ginasut a trilion (1014) a bitbituen, a ti tunggal maysa ket palpalikmutanna ti bukod ti ariwanasna a tengnga iti masa.
Ti ariwanas ket naipakasaritaan a naikategoria segun kadagiti makitkita a sukogda; a kadaywan a maitudtudo kadagiti bukodda a makitkita a morpolohia. Ti kadaywan a porma ket ti eliptiko nga ariwanas, nga adda ti basikaw nga immitlog a sukog a lawag a bariweswes. Dagiti agkusikos nga ariwanas ket nasukogda a kasla disko nga adda ti natapokan, nga agkilkillo a dagiti ima. Dagiti rinagis wenno karnarna a sukog ket naamammon dagitoy a kas dagiti rinagis nga ariwanas ken kadaywan a nagtaud manipud iti panaggulo babaen ti grabitasional a panagguyod kadagiti kaarubana nga ariwanas. Dagiti kastoy a pannakitignay a nagbaetan dagiti ariwanas, a mabalin a pagbanagan dagiti panagtitipon, a sagpaminsan nga inaramid ti naisangsangayan a panagpaadu dagiti aramid a panagporma ti bituen a magipapan dagiti agbettak a bituen nga ariwanas. Dagiti basbassit nga ariwanas ket awananda kadagiti nasupnet a patakder a maipadpatudo a kas dagiti rinagis nag ariwanas.
Adda ngata dagiti agarup a 170 bilion (1.7 × 1011) nga ariwanas a mapalpaliiw a law-ang, ken posible nga ad-adyu pay kadagiti nawatwatiwat a teoretiko a multiberso. Kaaduan ket 1,000 to 100,000 a dagiti parsec iti diametro ken kadaywan a naisina babaen ti kaadayo iti urno s iti riwriw iti parsecs (wenno megaparsecs). Ti Intergalaktiko a limbang (ti limbang a nagbaetan dagiti ariwanas) ket napnoda kadagiti naingpis nga alingasaw iti natimbengan a densidad iti basbassit ngem maysa nga atomo iti tunggal maysa a kubiko metro. Kaaduan kadagiti ariwanas ket naurnosda kadagiti pagurnosan iti asosasion nga ammo a kas dagiti grupo ken rimpuok, a daytoy ket, a kadawyan daytoy nga agbalin dagiti dakdakkel a nalatak a rimpuok. Iti kadakkelan a gantingan, dagitoy nga asosasion ket sapasap dagitoy a maur-urnos kadagiti sabanas ken pilamento, a napalikmutan babaen dagiti nakadakdakkel a vkodapsi.
Etimolohia
Ti balikas nga ariwanas ket nagtaud iti Griego a termino para iti bukodtayo nga aríwánas, galaxias (γαλαξίας, "milky one"), wenno kyklos ("sirkulo") galaktikos ("nagatasan") para iti langana iti langit. Iti Griego a mitolohia,, ni Zeus ket inkabilna ti anakna a lalaki a naipasngay babaen ti mortal a babai, ti maladaga Herakles, iti suso ni Hera bayat nga isu ket nakaturturog tapno ti maladaga ket inumenna ti nadiosan a gatas ti mortal a babai ken iti gapu daytoy ket agbalinto a saan a matay. Ni Hera ket nakariing bayat nga agsussuso ken nakitana nga agayaywan ti dina ammo a maladaga: induronna ti maladaga ken pimmsuak ti gatasna iti rabii a langit, a nagpataud daytoy ti nakusnaw a lawag a natawtawaganen a kas ti Nagririmpuok a Bitbituen.
- Geoffrey Chaucer. Ti Balay iti Dayaw, c. 1380.
Idi inaramid ni William Herschel ti bukodna a katologo dagiti nauneg a banag iti langit idi 1786, isu ket nagusar tinagan a agkusikos a nebulosa para kadagiti naisangayan a banag aka ti M31. Dagitoy ket mabigbiganto a dagiti nakadakdakkel a nagtitiponan dagiti bitbituen, idi ti husto a kaadayo dagitoy abanag ket narugian a maiyamanan, ken materminodanto a ka dagiti iisla a law-ang. Nupay kasta, ti balikas a Law-ang ket naawawatan a ti kayatna a sawen ket ti intero nga irurumsua, so nga daytoy nga insao ket saan unayen a maus-usar ken dagiti banbanag ket nagbalin nga ammo a kas dagiti ariwanas.
Panagpalpaliiw a pakasaritaan
Ti realisasion a datayo ket agtaeng iti maysa nga ariwanas, ken adda idi, iti kinapudno, nga adda dagiti sabsabali nga ariwanas, dagiti paralelo a panakaduktalan a naaramid a maipanggep ti Nagririmpuok a Bitbituen ken dagiti dadduma a nebula iti rabii a langit.
Nagririmpuok a Bitbituen
[[Galaktiko a Tengnga iti Nagririmpuok a Bitbituen|thumb]] Ti Griego a pilosopo a ni Democritus (450–370 BC) ket nagipaltiing a dagiti naraniag a banda iti rabii a langit a tinawtawagan a Nagririmpuok a Bitbituen ket baka buklen dagiti adayo a bitbituen. Aristoteles (384–322 BC), nupay kasta, namatmati a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid babaen ti "ti panaggangat iti immapuy a panagisang-aw kadagiti bituen a dagitoy ket dadakkel, adu ken nagiinnnasidegda" ken ti "panaggangat ket maaramid idiay ngato a paset iti tangatang, idiay rehion iti lubong nga agtultuloy kadagiti panaggunay dagiti nainlangitan." Ti Neoplatonista a pilosopo a ni Olympiodorus the Younger (c. 495–570 AD) ket sientipiko idi a kritiko iti daytoy a kapanunutan, a sumupsupiat a no ti Nagririmpuok a Bitbituen ket sublinario daytoy ket nasken nga agparang a sabali kadagiti sabsabali a panawen ken luglugar iti Daga, ken daytoy ket nasken nga adda iti paralahe, na daytoy ket awan. Iti panunutna, ti Naririmpuok a Bitbituen ket maysa a nailangitanl. Daytoy a kapanunotan ket kalpasanto a makaimpluensia iti Islamiko a lubong.
Segun kenni Mohani Mohamed, ti Arabiano nga astronomo a ni Alhazen (965–1037) ket nagaramid ti immuna a panagpalpaliiw ken panagrukod paralahe ti Nagririmpuok a Bitbituen, ken isu ket "naikeddengna a ti gapuanan ti Nagririmpuok a Bitbituen ket awan ti paralahe, adayo unay iti Daga ken saan a tagikuaen ti tangatang." Ti Persiano nga astronomo a ni Abū Rayhān al-Bīrūnī (973–1048) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket dagiti "umnong dagiti adu a tidda iti masna iti nebulosa a bitbituen." Ti Andalusian nga astronomo a ni Ibn Bajjah ("Avempace", d. 1138) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bitbituen a gangani nga agaasideg ken agparang ngaagtultuloy nga imahen gapu ti nagbanagan ti to be a repraksion manipud kadagiti sublunario a materiales, a nagdakamat kadagiti panagpalpaliiwna iti pangsilpo iti Hupiter ken Marte a kas ebidensia iti daytoy nga irurumsua no ti dua a banag ket aginnasidegda. Idi maika-14 a siglo, ti Taga-Siri a naipasngay a ni Ibn Qayyim Al-Jawziyya ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket "reprep dagiti babassit a bitbituen a naipenpen iti maysa a globo dagiti natalinaed a bitbituen".
thumb|left|Ti sukog iti Naririmpuok a Bitbituen a kas naipakissayan a bituen a bilbilang babaen ni William Herschel idi 1785; ti sistema solar ket naipagarup nga adda idiay asideg ti tengnga.
Ti immuna a panagpadas ti panagipalpalawag ti sukog iti Nagririmpuok a Bitbituen ken ti puestona iti Init ket inaramid ni William Herschel idi 1785 babaen ti naannad a panagbilang dagiti bituen kadagiti sabsabali a rehion iti langit. Isu ket napakataud iti diagrama iti sukog iti ariwanas iti sistema a solar nga asideg ti tengnga. A nagusar iti napasayaat nga arngian, ni Kapteyn idi 1920 ket nakasangpet iti ladawan iti bassit nga (diametto ti agarup a 15 kiloparsecs) basikaw nga immitlog nga ariwanas nga adda ti Init nga asideg ti tengnga. Ti sabali pay a pamay-an ket babaen ni Harlow Shapley a naibatay ti panagkatologo dagiti globular a rimpuok a nagiturong daytoy ti naisangsangayan a sabali a ladawan: ti maysa a dalumpinas a disko nga adda ti diametro ti agarup a 70 kiloparsecs ken ti Init ket adayo manipud iti tengnga. Dagitoy dua a panagusig ket napaay ti panangala ti panagsagepsep iti lawag babaen ti interestelar a tapok nga adda ti galaktiko a dalumpinas, ngem kalpasan ni Robert Julius Trumpler ket inbilangna daytoy a nagbanagan idi1930 babaen ti panagadalna dagiti nalukatan a rimpuok, ti agdama a ladawan ti bukod tayo nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket rimsua.
Pannakailasin manipud kadagiti sabali a nebulosa
Idi maika-10 a siglo, ti Persiano nga astronomo, a ni Abd al-Rahman al-Sufi (naamammoan iti laud a kas ni Azophi), ket nangaramid ti kasapaan a nairehistro a panagpalpaliiw iti Andromeda nga Ariwanas, a nangipalpalawag a daytoy ket "bassit nga ulep". Ti Andromeda nga Ariwanas ket nawaya a naduktalan manen babaen ni Simon Marius idi 1612. Ni Al-Sufi ketnainagananna pay ti Dakkel a Magallanes nga Ulep, a makita daytoy manipud idiay Yemen, ngem saan a makita idiay Isfahan; daytoy ket saan a nakita dagiti Europeano aginggana idi nagbaniaga ni Magellan idi maika-16 a siglo. Dagitoy ti immuna nga ariwanas a saan a ti Nagririmpuok a Bitbituen a napalpaliiw manipud iti Daga. Ni Al-Sufi ket nagipablaak kadagitoy a panagsukusokna iti librona a Libro dagiti Natalinaed a Bituen idi 964.
Idi 1750 ni Thomas Wright, iti bukodna a Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang, naisipanna (a husto) a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket nadalumpinas a disko dagiti bituen, ken adda dagiti nebulosa a makita iti rabii a langit ket mabalin a dagiti sabsabali a Naririmpuok a Bitbituen. Idi 1755, ni Immanuel Kant ket nangipaammo ti termino nga "isla a law-ang" para kadagitoy a adayo a nebulosa.
Ti pakaipanan ti maika-18 a siglo, ni Charles Messier ket nagumnong ti maysa a katologo a naglaon kadagiti 109 a karanigan a nebulosa (nainlangitan a banbanag nga agparang a kasla nebulosa), kalpasan daytoy ket sinaruno ti dakdakkel a katologo dagiti 5,000 a nebulosa nga inurnong babaen ni William Herschel. Idi 1845, ni Apo Rosse ket nagaramid ti maysa a baro a teleskopio ken nakabael a nangilasin ti paggiddiatan ti basikaw nga immitlog ken agkusikos a nebulosa. Isu ket nakabael pay a nakakita ti agmaymaysa a punto a nagtaudan kadagitoy a nebulosa, a daytoy ket nangted ti panagpasingked kadagiti nasapa kapanunutan ni Kant.
Idi 1912, ni Vesto Slipher ket nagaramid kadagiti espektrograpiko a panagadal kadagiti karanigan a nagkusikos a nebulosa tapno maikeddengna no dagitoy ket naaramid manipud kadagiti kimiko a manamnama kadagiti planetario a sistema. Nupay kasta, ni Slipher ket naduktalanna a ti nagkusikos a nebulosa ket adda dagiti nagato a nalabbaga panagsukat, a daytoy ket mangitudo a dagitoy ket umadadayo iti naparpardas a gatad ngem ti panagtalaw a kinapardas ti Naririmpuok a Bitbituen. Nga isu ngarod a dagitoy ket saan a naibedbed ti grabidad ti Nagririmpuok a Bitbituen, ken dagitoy mabalin a saan a paset iti ariwanas.
Idi 1917, ni Heber Curtis ket nakapalpaliiw ti nova a S Andromedae ti kaunegan ti "Nalatak nga Andromeda Nebulosa" (a kas ti Andromeda nga Ariwanas, ti Messier a banag a M31, nga ammo). Iti panagbirbirukna kadagiti potograpiko a rehistro, isu ket nakabiruk pay kadagiti 11 a nova. Ni Curtis ket napaliiwna a dagiti nova ket, iti katimbengan, a 10 kinadakkel a nakuskusnaw ngem dagiti rimsua iti bukodtayo nga ariwanas. A kas ti nagbanagan daytoy isu ket nakapabael a nakaaramid ti panagkarkulo ti kaadayo kadagiti 150,000 a parsec. Isu ket nagipatakder kadagiti makunkuna a "isla a law-ang" a hipotesis, nga agibagbaga a ti agkusikos a nebulosa ket dagiti nawaya nga ariwanas.
thumb|left|Ladawan iti "Nalatak nga Andromeda Nebulosa" manipud idi 1899, a kalpasan daytoy ket nainaganan a kas ti [[Andromeda nga Ariwanas]] Idi 1920 ti nakunkuna a Nalatak a Suppiat ket naaramid a naggiddiatan ni Harlow Shapley ken Heber Curtis, ti kaipapanan ti kasasaad iti Nagririmpuok a Bitbituen, ti agkusikos nebulosa, ken dagiti rukod iti law-ang. Tapno masuportaranna iti daytoy a pangtunton a ti Nalatak nga Andromeda Nebulosa ket maysa nga akin-ruar nga ariwanas, ni Curtis ket nagisurat a ti langa dagiti nagisit a bet-ang a kapadpada dagiti tapok nga ulep idiay Naririmpuok a Bitbituen, ken ti pay naisangsangayan a Doppler a panagsukat.
Daytoy a banag ket naipatingga a naikeddeng idi nasapa a panawen ti 1920. Idi 1922, ti astronomo a ni Ernst Öpik ket nagited ti kaadayo a panangikeddeng a nagsuporta ti teoria a ti Andromeda Nebulosa ket maysa nga adayo a naisangsangayan a galaktiko a banag. Ti panagus-usar ti 100 a pulgada a Bantay Wilson a teleskopio, ni Edwin Hubble ket nakapabael a mangsulbar dagiti akin-ruar a paset dagiti agkusikos a nebulosa a kas urnong dagiti nagmaymaysa a bituen ken nanginagan kadagiti Cepheid a panagdumaduma, a daytoy ket nangpalubos kaniana ti panagkarkulo ti kaadayo dagiti nebulosa: dagitoy ket adayoda unay nga sabali a paset iti Naririmpuok a Bitbituen. Idi 1936 ni Hubble nagpataud ti maysa a pannakaidasig ti sistema para kadagiti ariwanas a maus-usar iti tatta pay nga aldaw, ti Hubble a panagsasaruno.
Moderno a panagsukisok
Idi 1944, ni Hendrik van de Hulst ket nagipadto a ti mikroaanda a radision iti kaatiddog ti allon iti 21 sm a nagbanagan manipud iti interestelar nga atomiko a hidroheno nga alingasaw; daytoy a radiasion ket napaliiw idi 1951. Daytoy a radiasion ket nangpalubos para iti naiparang-ay a panagdal ti Ariwanas ti Naririmpuok a Bitbituen, gapu ta daytoy ket saan a naapektaran babaen ti panagsspsep ti tapok ket ti bukod a Doppler a panagsukat ket mabalin nga usaren ti panangimapa dagiti panaggunay ti alaingasaw idiay Ariwanas. Dagitoy a panagpalpaliiw ket nangiturong ti postulasion iti agtaytayyek a baras a patakder iti tengnga ti Ariwanas. Nga adda dagiti napasayaat a radio a teleskopio, ti alingasaw a hidroheno ket mabalin a masurot kadagiti sabsabali nga ariwanas
Idi panawen ti 1970 naduktalan kadagiti panagadal ni Vera Rubin iti kapardas ti panagtayyek iti alingasaw kadagiti ariwanas nga adda dagiti dagup a makita a masa ket (manipud kadagiti bituen ken alingasaw) saan nga husto ti panakaibilang para iti pardas iti agtaytayyek nga alingasaw. Daytoy a problema ti ariwanas a panagtayyek ket naikapanunotan a naipalpalawag babaen ti kaadda kadagiti adu a kantidad iti saan a makita a nangisit a banag.
Iti rugi ti panawen ti 1990, ti Hubble a Teleskopio ti Limbang ket nakapataud kadagiti napasayaat a panagpalpaliiw. Ken dagiti pay nadumaduma a banbanag, daytoy ket nangipatakder a ti napukaw a nangisit a banag iti bukod tayo nga ariwanas ket saan a buklen laeng dagiti nakusnaw ken babassit a bituen. Ti Hubble a Nauneg a Lugar, ti maysa nga atiddog unay a panangiparang iti maysa nga awan ti linaon a paset iti langit, ket nakaited ti ebidensia nga adda dagiti agarup a 125 bilion (1.25) nga ariwanas iti law-ang. Ti panagpasayaat ti teknolohia ti panagduktal ti espektra a saan a makita ti tao (radio a telekopio, inpraroho a kamera, ken x-ray a teleskopio) ket mangpalubos ti panagduktal kadagiti sabsabali nga ariwanas a saan a maduktalan babaen ti Hubble. A naisangsangayan ti, panagsukisok ti ariwanas idiay Pagliklikan a Sona (ti rehion iti langit a nalapdanbabaen ti Naririmpuok a Bitbituen) ket nagpakita kadagiti adu a baro nga ariwanas.
Sasao nga Alamblak
Ti sasao nga Alamblak ket ti bassit a pamilia dagiti asideg nga agkakabagian a pagsasao, Kadawyanda a maidasig kadagiti sasao a Turod Sepik ti pamilia ti Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.
1939
Ti 1939 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.
Nelly Sachs
Ni Nelly Sachs (10 Disiembre 1891 – 12 Mayo 1970) ket maysa idi a Hudio Aleman a mannaniw ken dramaturgo a dagiti pannakasanayna a nagbanagan manipud ti ibabangon dagiti Nazi idiay Europa idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nangibalbaliw kaniana iti maysa a makatignay a pannakangiwat a babai para iti ladingit ken dagiti karayo dagiti kailianna a  Hudio. Ti kalatakan a naamammuan a pabuyana ket ti Eli: Ein Mysterienspiel vom Leiden Israels (1950); dagiti dadduma pay nga obrana ket mairaman dagiti daniw ti "Zeichen im Sand" (1962), "Verzauberung" (1970), ken dagiti urnong ti daniw ti In den Wohnungen des Todes (1947), Flucht und Verwandlung (1959), Fahrt ins Staublose (1961),ken Suche nach Lebenden (1971).
Listaan dagiti Nobel a laureado iti Literatura
thumb|Ni [[Horace Engdahl, ti dati a permanente a sekretario ti Sueko nga Akademia, a nangirangarang kenni Jean-Marie Gustave Le Clézio ket nangabak ti Premio Nobel iti Literatura idi 2008]]
Ti Premio Nobel iti Literatura (Nobelpriset i litteratur) ket tinawen a gungguna babaen ti Sueko nga Akademia kadagiti mannurat a nakaited ti naisangayan a kontribusion iti literatura a pagobraan. Daytoy ket maysa kadagiti lima a Premio Nobel a binangon babaen ti 1895 testamento ni Alfred Nobel, a nagungunaan para iti naisangayan a kontribusion iti kimika, pisika, literatura, kappia, ken pisiolohia wenno medisina. A kas nairuknoy babaen ti testamento ti linteg ni Nobel, ti gunguna ket inadministro babaen ti Pundasion ti Nobel ken ipagunguna babaen ti komite a buklen ti lima a kamkameng a binutosaan babaen ti Sueko nga Akademia. Ti immuna a Premio Nobel iti Literatura ket naipagunguna idi 1901 kenni Sully Prudhomme iti Pransia. Ti tunggal maysa nga umawat ket mangawat ti medalia, diploma ken kuarta a premio a nagdumaduma kadagiti napalabas a panawen. In 1901, Ni Prudhomme nakaawat ti 150,782 SEK, kapada daytoy ti 7,731,004 SEK idi Disiembre 2007. Ti gunguna a maipresenta idiay Estokolmo iti tinawen a seremonia iti Disiembre 10, ti anibersario ti ipupusay ni Nobel.
Manipud idi 2013, ti Premio Nobel iti Literatura ket naipagunguna kadagiti 110 a tattao. Idi inawatna ti gunguna idi 1958, ti naipasngay idiay Rusia a ni Boris Pasternak ket napilit idi a nagmadi babaen ti presion ti gobierno ti Kappon ti Sobiet. Idi 1964, ni Jean-Paul Sartre ket nagmadi a nangawat ti Premio Nobel iti Literatura, ken isu ket kankanayon a nangawat kadagiti amin a a napalabas a pamamdayaw kaniana. Sangapulo ket tallon a babbai ti nangabak ti Premio Nobel iti Literatura, ken ad-adu daytoy ngem ti ania man a Premio Nobel malaksid ti Premio Nobel iti Kappia. Kadagiti amin a tawen a naipagunguna ti Premio Nobel iti Literatura, adda laeng dagiti uppat a pagarigan a ti gunguna ket naipagunguna iti dua a tao (1904, 1917, 1966, 1974). Adda metten dagiti pito a tawen a ti Premio Nobel iti Literatura ket saan a naipagunguna (1914, 1918, 1935, 1940–1943).
Listaan dagiti napadayawan iti Premio Nobel iti Literatura
Listaan dagiti nangabak iti Premio Nobel iti Literatura manipud idi 1901 agingga iti agdama a tawen (2014).
2011
Ti tawen idi 2011 (MMXI) ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra B), ti maika-2011 a tawen kadagiti panangikeddeng ti Kadawyan a Panawen (CE) ken Anno Domini (AD), ti maika-11 a tawen ti maika-3 a milenio, ti maika-11 a tawen iti maika-21 a siglo, ken ti maika-2 a tawen iti dekada ti tawtawen ti 2010.
Pimmusay
thumb|140px|[[Elizabeth Taylor]]
Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo
thumb|right|Tattak ti IUCN
The Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo (IUCN, International Union for Conservation of Nature, iti Ingles) ken sangalubongan a gunglo a mangiregget ti panagbiruk ti "pragmatiko a solusion kadagiti kangrunaan a parikut iti enbironmento ken panagdur-as". Ti gunglo ket nangipablaak iti Nalabbasit a Listaan dagiti Naipangta a Sebbangan, a mangusig dagiti kasasaad dagiti sebbanagan.
Ti IUCN ket suportaranna dagiti sientipiko a panagsukisok, mangtaripato kadagiti sangalubongan a gandat ken mangiyeg ti panagkakadua dagiti gobierno, dagiti di gobierno a gunglo, dagiti ahensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, dagiti kompania ken dagiti lokal a komunidad tapno mangparang-ay ken mangisayangkat ti annuroten. Ti IUCN ket isu ti kadaanan ken kadakkelan nga enbironmental a network iti lubong—ti demokratiko a pannakaikameng ti kappon nga addaan kadagiti ad-adu ngem 1,000 gobierno ken di gobierno a gunggunglo, ken gangani a 11,000 kadagiti sientista a boluntario kadagiti ad-adu ngem 160 a pagilian. Ti obra ti IUCN ket sinuportaran babaen ti ad-adu ngem 1,000 a propesional nga empleado kadagiti 60 nga opisina ken ginasut a kakadua iti publiko, saan a gobierno a gunglo ken dagiti pribado a sektor iti lawlaw ti lubong. Ti kuartel ti Kappon ket mabirukan idiay Gland, Suisa, idiay asideg ti Hinebra.
Ti naibagbaga a bision ti IUCN ket "ti nalinteg a lubong a mangipatpateg ken mangaywan ti katutubo". Ti gandatna ket ti "mangimpluensia, mangawis ken tumulong kadagiti kagimongan iti amin a lubong tapno mangaywan ti katutubo ken mangisigurado a ti ania man a panagusar kadagiti masna a rekurso ket maiparbeng ken ekolohiko a matalinaay".
Hypocalymma uncinatum
Ti Hypocalymma uncinatum ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Myrtaceae nga endemiko iti Akinlaud nga Australia.
Daytoy nalinteg a bassit a mula ket kadawayan nga agtubo iti katayag iti. Daytoy ket agsabong iti Hulio ken Septiembre ken agpataud kadagiti puraw a sabong.
Mabirukan daytoy kadagiti bunton ti granito ken kadagiti turod iti rehion ti Wheatbelt iti Akinlaud nga Australia iti maysa a lugar pagbaetan ti Merredin ken Kondinin nga idiay ket agtubo kadagiti nadarat a daga iti lateritiko a bisel.
Hypocalymma verticillare
Ti Hypocalymma verticillare ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Myrtaceae nga endemiko iti Akinlaud nga Australia.
Mabirukan ti bassit a maula iti maysa a bassit a lugar iti pagbeddengan dagiti rehion ti South West ken Great Southern iti Akinlaud nga Australia iti maysa a lugar a pagbaetan ti Manjimup ken Denmark.
Renato Corona
Ni Renato Tirso Antonio Coronado Corona ket isu idi ti maika-23 a Pangulo ti Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas. Isu ket nagserbi a kas maysa a Katakunaynay a Hustisia ti Kangatuan a Korte kalpasan iti pannakaidutok babaen ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo idi Abril 9, 2002 ken kalpasanna a kas Hepe ti Hustisia idi Mayo 12, 2010 kalpasan idi nagretiro ni Hepe ti Hustisia a ni Reynato Puno.
Ni Corona ket dati idi a propesor ti linteg, pribado a nagsansanay iti linteg, ken kameng ti Gabinete babaen kadagit idua a Presidente, ni Fidel V. Ramos ken ni Gloria Macapagal-Arroyo, sakbay a naidutok iti nangato a tribunal.
Idi Disiembre 12, 2011, isu ket napabasol babaen ti Kamara dagiti Pannakabagi. Idi Mayo 29, 2012, nabirukan a ngbasol babaen ti Senado iti panaglabsing iti Artikulo II kadagiti Artikulo ti Panagpabasol a naipabasol kaniana a maipanggep iti pannakapaayna a nangipakita dagiti sasao iti baknangna, dagiti liabililidad, ken kabaknangna iti publiko.
1938
Ti 1938 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.
Disiemmbre
thumb|140px|[[Jon Voight]]
Oktubre
thumb|140px|[[Isabelo de los Reyes]]
Dipaculao
Ti Dipaculao ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Aurora iti Filipinas.
Luek Saleh
Ti Luek Saleh (Indones: Teluk Saleh) ket ti kadakkelan a luek iti isla ti Sumbawa, Indonesia, iti agarup nga amianan tengnga a parte. Daytoy ket rikpan bassit babaen ti Isla Moyo ken ti peninsula ti Tambora, Peninsula ti Sanggar. Dagiti tallo a dakdakkel nga isla iti luek ket ti Isla Liang, Isla Ngali, ken Isla Rakit. Tallo kadagiti uppat a rehensia ti Sumbawa ti mangbeddeng iti luek.
Dipaculao
Dagiti baranggay
Ti Dipaculao ket nabingbingay a politikal iti 25 a barbaranggay.
• Bayabas
• Buenavista
• Borlongan
• Calaocan
• Dianed
• Diarabasin
• Dibutunan
• Dimabuno
• Dinadiawan
• Ditale
• Gupa
• Ipil
• Laboy
• Lipit
• Lobbot
• Maligaya
• Mijares
• Mucdol
• North Poblacion
• Puangi
• Salay
• South Poblacion
• Toytoyan
• Diamanen
Mikhail Sholokhov
Ni Mikhail Aleksandrovich Sholokhov (Михаи́л Алекса́ндрович Шо́лохов) (Mayo 24 1905 – Pebrero 21, 1984) ket maysa idi a Sobiet/Ruso a nobelista ken nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1965.
Luek Semangka
Ti Luek Semangka (Teluk Semangka) ket ti dakkel a luek a mabirukan iti akin-abagatan nga ungto ti Isla Sumatra. Adda dagiti dua a dakkel a luek iti akin-abagatan nga ungto ti Sumatra, mabirukan ti Teluk Semangka iti akinlaud a parte.
Iti daya a bangir ti luek ket mangibennat iti Rehensia ti Tanggamus, ken mabirukan ti kapitolio a siudadna iti Kotaagung iti akin-amianan a patingga ti luek.
Mikhail Sholokhov
}
Shmuel Yosef Agnon
Ni Shmuel Yosef Agnon (שמואל יוסף עגנון), (Hulio 17, 1888 – Pebrero 17, 1970) ket maysa idi a Premio Nobel a laureado a mannurat ken maysa kadagiti sentro a pigura iti moderno a Hebreo a piksion. Iti Hebreo, isu ket naamammoan babaen ti akronimo a Shai Agnon (ש"י עגנון). Iti Inggles, dagiti obrana ket naipablaak babaen ti nagan a S. Y. Agnon.
Ni Agnon ket naipasngay idi idiay Galicia, Austro-Hungaro nga Imperio (tattan ket ti Ukrania). Isu ket immalis idiay Britaniko a Bilin iti Palestina, ken pimmusay idiay in Herusalem, Israel.
Virginia
Ti Virginia ket maysa nga estado a mabirukan idiay Aplaya ti Atlantiko iti Umabagatan nga Estados Unidos.
Vincenzo A. Sagun
Ti Vincenzo A. Sagun ket maysa a maka-5 a klase nga ili iti probinsia ti Zamboanga del Sur iti Filipinas.
Dagiti baranggay
Ti Vincenzo A. Sagun ket nabingbingay a politikal iti 14 a barbaranggay.
• Ambulon
• Biu-os
• Cogon
• Danan
• Kabatan
• Limason
• Linoguayan
• Lumbal
• Lunib
• Maculay
• Maraya
• Sagucan
• Waling-waling
Hypocalymma xanthopetalum
Ti Hypocalymma xanthopetalum ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Myrtaceae nga endemiko iti rehion ti abagatan laud iti Akinlaud nga Australia.
Daytoy ket agtubo iti pagbaetan ti 0.15 ken 1 a metro iti katayag ken agpataud kadagiti duyaw wenno narangha a sabong iti pagbaetan ti Hulio ken Oktubre (tengnga ti panaglalam-ek aginggana iti tengnga ti panagsusulbod) iti patneng a sakupna.
Ti sebbangan ket immuna a pormal nga impalawag babaen ti botaniko ti Victoriano a Gobierno a ni Ferdinand von Mueller iti Fragmenta Phytographiae Australiae idi 1860.
Panangimuyong
Daytoy a sebbangan ket mabalin a mataripato iti pannagimuyong a kas maysa a nasayaat a bassit a mula ken nasayaat a maimula iti maysa a masetera. Daytoy ket makasapul iti nasayaat a pagayusan iti danum ken agkaykayat iti napno nga init wenno bassit a linong. Daytoy ket makaibtur bassit iti nayelo a linnaaw.
Pagsasao a Tagalog
Ti Tagalog ket maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao a kas umuna a pagsasao babaen ti pagkapat a populasion ti Filipinas ken kas maikadua a pagsasao babaen ti kaaduan. Ti naiyalagad a pormana, nga opisial a nanaganan iti Filipino, ket isu ti opisial a nailian a pagsasao, a kakuyogna met ti Ingles.
Pagsasao a Ngen
Ti pagsasao a Ngen, wenno Shark Bay, ket maysa kadagiti grupo ti pagsasao ti sasao a Daya a Santo. Daytoy ket insasao idiay Espiritu Santo iti Vanuatu. Daytoy ket addaan iti agarup a 450 nga agsasao. Daytoy ket asideg iti Lorediakarkar.
Pagsasao a Tagalog
Daytoy ket maikabagian kadagiti sabali a sasao a Filipino, kas ti Bikol, Ilokano, dagiti pagsasao a Bisaya, Kapampangan ken Pangasinan, ken ad-adayo kadagiti sabali a sasao nga Austronesio, a kas dagiti pagsasao a Formosano, Indones ken Malaysio, Hawayano, Malagasi ken Māori.
Ferdinand Marcos
Naipasngay ni Marcos idiay Sarrat, Ilocos Norte, anak da Mariano Marcos ken Josefa Edralin. Idi 1937, bayat ti panageskuelana iti kinaabogado idiay Universidad ti Filipinas, naidarum ni Marcos ta napabasol a nangpapatay ken ni Diputado Julio Nalundasan, maysa a karibal ni tatangna a Mariano iti politika. Naibalud idi Nobiembre 1939, ngem nagkiddaw iti Korte Suprema iti Filipinas a depensaanna a bukod ti bagina, ket nangabak iti kasona iti sumaruno a tawen.
Nagturpos idiay Unibersidad iti Filipinas, ken nakaala iti kangatuan nga average iti panag-eksamen para kinaabogado (bar) iti Filipinas idi 1940.
Iti ud-udi a paset ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagserbi ni Marcos a soldado iti Siiigam a Buyot iti Filipinas. Kalpasan ti gubat, nagbalin a katulongan ni Presidente Manuel Roxas manipud 1946 agingga iti 1947, ken miembro pay iti Kamara dagiti Pannakabagi (1949-59), ken kas senador (1963-65) a nangidauluanna iti Senado iti Filipinas kas presidente. Idi 1954, nagkasarda kenni Imelda Romualdez, maysa a Bisayana a tubo iti Leyte, a timmulong ken ni Marcos iti naballigi a panagkampaniana para iti presidente.
Washington (Estado iti Estados Unidos)
Ti Washington ket maysa nga estado a mabirukan idiay Amianan a laud a rehion iti Estados Unidos a nagbeddengan ti Oregon iti abagatan ken Canada iti amianan ken ti Taaw Pasipiko iti laud.
Giorgos Seferis
Ni Giorgos wenno George Seferis (Γιώργος Σεφέρης) ket parbo a nagan ni Geōrgios Seferiádēs (Γεώργιος Σεφεριάδης, Marso 13 1900 – Septiembre 20, 1971). Maysa isuna kadagiti kangrunaan a Griego a mannnaniw iti  makai-20 a siglo, ken maysa a Nobel a laureado. Maysa pay isuna idi a diplomatiko ti Griego a Ganganaet a Serbisio, a naitudon isuna a Embahador idiay UK, daytoy ket puesto a tinengngel na manipud idi 1957 aginggana idi 1962.
Kanton ti Solothurn
Ti Solothurn (Aleman: ) ket maysa a kanton idiay Suisa. Daytoy ket mabirukan idiay amianan a laud ti Suisa. Ti kapitoliona ket ti Solothurn.
1452
Ti 1452 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.
Golpo ti Tolo
Ti Golpo wenno Luek ti Tolo (Teluk Tolo wenno Towori) ket ti bagi ti danum a mabirukan iti pagbaetan dagiti akindaya ken abagatan-akindaya a peninsula ti Sulawesi (Celebes) iti Indonesia.
Saan a kas ti Golpo ti Tomini iti amiananna wenno ti Golpo ti Boni iti abagatan-laud, ti Luek ti Tolo ket saan a mabigbig a kas golpo babaen ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko. Imbes ket a mairaman iti lugar ti Baybay Molukka.
Internet
Ti Internet ket ti sapasap nga awag kadagiti agsisilpo wenno agkikinnonektar a network ti kompiuter a mabalin nga usaren ti publiko iti sangalubongan. Maipatulod dagiti datos babaen ti packet switching iti panangaramat iti napagkaykaysaan ti amin a pagrukodan a maawagan iti protokol ti internet (IP).
Buklen ti Internet ti rinibu nga agduduma a dadakkel ken babassit a network a komersial wenno pang-akademia ken pang-gobierno. Awit daytoy ti nadumaduma nga inpormasion ken serbisio a kas iti surat nga elektronika wenno esurat, online a panagsasarita ken panaggigimong wenno panagpipinnadamag (chat, forum, newsgroup), ken dagiti agsisinnilpo a pampanid ti web ti World Wide Web.
Velaux
Ti Velaux ket maysa a komuna ti Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatan a Pransia. Daytoy ket asideg idiay Coudoux ken Ventabren.
Ti Velaux ket maysa a daan a Provencal a purok a naisanglad iti maysa a turod a mangimatmatang kadagiti nangato a tanap idiay kaunegan a laud ti Aix. Daytoy ket mabirukan idiay tengnga ti rehion ti Aix-Marseille-Salon ket napalikmutan babaen dagiti berde ken turod dagiti kaubasan. Ti Velaux ket adda idiay away bayat nga asideg kadagiti nangruna nga urbano a sentro ti rehion.
Nailian a parke
thumb|250px|Ti [[Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas|nailian a parke ti Ginasut nga Is-isla ti Filipinas.]]
Ti nailian a parke ket parke nga inus-usar para kadagiti panggep ti konserbasion. Masansan daytoy a reserba ti natural, semi-natural, wenno napadur-as a daga nga inrangarang wenno tagikua ti naturay nga estado. Urayno dagiti agmaymaysa a pagilian ket aggigiddiatda a mangikeddengda dagiti bukodda a nailian a parke, adda met ti sapasap a kapanunotan: ti panagay-aywan ti naatap a katutubo para iti posteridad ken kas simbolo ti nailian a pasindayag. Iti pay maipatinayon, ti maysa a sangalubongan a gunglo, ti Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo (IUCN), ken ti bukodn a Komision ti Lubong iti Nasalakniban a Luglugar, ket nangipalawag ti "Nailian a Parke" a kas ti bukodna a Kategoria II a kita dagiti nasalakniban a lugar. Bayat a dagiti kapanunotan para iti daytoy a kita ti nailian aparke ket datin a naisingasing, ti Estados Unidos ti immuna a nagbangon ti kastoy, ti Nailian a Parke ti Yellowstone, idi 1872. Ti kadakkelan a nailian a parke iti lubong a makasabat ti panangipalawag ti IUCN ket ti Nailian a Parke ti Akin-amianan a daya ti Greenland, a nabangon idi 1974. Segun ti IUCN, adda metten dagiti 6,555 a nalian a parke iti sangalubongan manipud idi 2006 a makaabot iti daytoy a kriteria. Ti IUCN ket agdama pay laeng a matungtung kadagiti parametro ti panangipalawag ti nailian a parke.
Dagiti nailian a parke ket gangani dagitoy a nakalukat kadagiti agbisbisita.Kaaduan dagiti nailian a parke ket mangited ti pagliwliwaan iti ruar ken dagiti oportunidad ti panagkampo ken dagiti pay panagadal a naikari a mangpaadal ti publiko iti kinapangruna ti konserbasion ken dagiti natural a siddaaw iti daga a pakabirukan ti nailian a parke.
Vauvenargues, Bouches-du-Rhône
Ti Vauvenargues ket maysa a komuna ti Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatan a Pransia. Daytoy ket asideg idiay Aix-en-Provence ken ti Montagne Sainte-Victoire.
1929
Naipasngay
thumb|140px|[[Grace Kelly]]
Vauvenargues, Bouches-du-Rhône
Klima
Ti tabla dita baba ket mangipakpakita kadagiti temperatura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971-2000 :
Blog
Ti blog (naipangyababa manipud ti web log) ket pagtutungtungan wenno sitio ti pakaammo a naipablaak iti World Wide Web ken buklen dagiti diskreto a pablaak ken kadawyan a naiparparang iti balinsuek a kronolohiko nga urnos (ti kinaudi a pablaak ti umuna a maiparang). Idi 2009 dagiti blog ket kadawyan nga obra dagiti agmaymaysa a tao, sagpaminsan met ti bassit a grupo, ken kadawyan a mangsakop ti agmaymaysa a suheto. Iti kabiitann naparang-ay metten dagiti adu ti nagsurat a blog, dagiti pablaak nga insurat babaen ti adu a bilang dagiti mannurat ken propesinal a naurnos. Dagiti blog nga adu ti nagsurat a ket agtaud manipud kadagiti warnakan, dagiti dadduma pay a pagipablaakan ti midia, dagiti unibersidad ken dagiti dadduma pay a kapada a pakabilangan dagiti instituto para kadagiti umad-adu a bilang iti trapiko ti blog. Ti pannakaipadur-as ti Twitter ken dagiti dadduma pay a sistema ti "microblogging" ket nakatulong a mangitipon kadagiti blog nga adu ti nagsurat ken ti dagiti blog ti agmaymaysa a nagsurat kadagiti pagipablaakan ti damdamag iti kagimongan.
Coco Martin
Ni Rodel Nacianceno, propesional nga ammo a kas Coco Martin, ket maysa a Filipino nga aktor, direktor ken agpatpataud iti pelikula, kalaingan nga ammo para kadagiti panagbidana iti Walang Hanggan, Juan dela Cruz ken FPJ's Ang Probinsyano.
1937
Ti 1937 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.
Abril
thumb|140px|[[Joseph Estrada]] thumb|140px|[[Jack Nicholson]]
Agosto
thumb|140px|[[Dustin Hoffman]]
Disiembre
thumb|140px|[[Jane Fonda]] thumb|140px|[[Anthony Hopkins]]
Demokratiko a Republika ti Kongo
Ti Demokratiko a Republika ti Kongo (République démocratique du Congo) ket maysa a pagilian a mabirukan idiay Tengnga nga Aprika. Isu daytoy ti maikadua a kadakkelan a pagilian idiay Aprika babaen ti kadakkel ken ti maika-11 a kadakkelan iti lubong. Nga addan ti populasion ti sumurok 71 a riwriw, ti Demokratiko a Republika ti Kongo ket isu ti maika-19 a kapusekan ti populasion iti lubong, ti maikapat a kapusekan ti populasion idiay Aprika, ken isu pay ti kapusekan ti populasion a pagilian nga agsasao iti Pranses.
Naibeddengan iti Republika ti Tengnga nga Aprika ken Abagatan a Sudan iti amianan; Uganda, Rwanda, ken Burundi iti daya; Zambia ken Angola iti abagatan; ti Republika ti Kongo, ti Angola nga enklabe iti Cabinda, ken ti Taaw Atlantiko iti laud; ken naisina manipud ti Tanzania babaen ti Danaw Tanganyika iti daya. Daytoy a pagilian ket adda sumrekan na iti taaw babaen ti nabistrad nga aplaya iti Atlantiko idiay Muanda ken agarup a 9 km a kalawa ti sabangan ti Karayan Kongo a mapan idiay  Gopo ti Guinea.
Sasao a Ram
Ti sasao a Ram ket ti bassit a pamilia dagiti nalawag nga agkakabagian a pagsasao, Kadawyanda a maidasig kadagiti sasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.