cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
International Standard Serial Number
Ti International Standard Serial Number (ISSN) ket ti naisangayan a numero ti walo a bilang nga inus-usar a panangilasin ti periodikal a pablaak iti naisangayan a kita ti midia. Daytoy ket maaw-awat iti sangatlubongan a kas ti kammasapulan a panangilasin para iti panangigiddiat ti nagbaetan dagiti agpapada titulo ti serial ken panagpakabael kadagiti pamay-an ti panagpasingked ken panangibilin, panagtaripato ti urnos, nainkalintegan a deposito, dagiti panangipabulod dagiti biblioteka ken kdpy.
No maipablaak ti periodikal, nga addaan iti agpada a linaon, iti dua wenno ad-adu a sabali a midia, mainaganan iti sabali nga ISSN iti tunggal maysa a kita ti midia – a naisangayan kadagiti kita ti naimaldit ken elektroniko a midia, a nainaganan ti naimaldit nga ISSN (p-ISSN) ken elektroniko nga ISSN (e-ISSN wenno eISSN).
Ti sistema ti ISSN ket immuna idi a naaramid a kas maysa nga internasional a pagalagadan ti ISO idi 1971 ken naipablaak a kas ti ISO 3297 idi 1975. Ti subkomite ti ISO iti TC 46/SC 9 ket isu ti akinrebbeng para iti pagalagadan. Ti panangikeddeng iti naisangayan a panangilasin iti serial a kas linaon (panangisilpo kadagiti nadumaduma a midia), ti ISSN-L ket nasken a mausar, a kas inpalawag babaen tiy ISO 3297:2007.
Elektroniko nga ISSN
Ti e-ISSN (or eISSN) ket ti maysa a pagalagadan nga etiketa para iti "Elektroniko nga ISSN", ti ISSN para iti elektroniko a midia (online) a bersion iti maysa a serial.
Pagsasao a Tetum
Ti Tetum wenno Tetun, ket pagsasao nga Austronesio nga insasao idiay isla ti Timor. Daytoy ket naisasao idiay Rehensia ti Belu idiay Laud a Timor ti Indonesia, ken idiay ballasiw ti pagbeddengan ti Daya a Timor, nga idiay ket maysa daytoy kadagiti dua nga opisial a pagsasao. Idiay Daya a Timor ti kreol a pormana iti Tetun Dili, ket nalaing nga adu a naisasao a kas maikadua a pagsasao; iti kaawan ti dati a pannakaiyasideg, ti Tetum ken Tetun Dili ket saanda nga agsinnaranay a maawatan. Malaksid ti ti gramatiko a pannakaipalaka a maipanggep ti kreol, ti Tetun Dili ket adun a naimpluensiaan babaen ti bokabulario iti Portuges, ti sabali pay nga opisial a pagsasao ti Daya a Timor.
Pentachlaena
Ti Pentachlaena ket ti henero dagiti agsabsabong a mula a maitagikua iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Daytoy ket immuna a sientipiko a naipalawag idi 1920.
Dagiti sebbangan
Ti henero ket mangiraman kadagiti sumaganad a sebbangan:
Amianan a laud nga Europa
thumb|right|300px|Nangisit a berde – kabassitan a gay-at ti amianan a laud nga Europa Berde  – kaaduan a gay-at ti amianan a laud nga Europa Ti amianan a laud wenno amianan nga akinlaud nga Europa, wenno ti nalukay a naipalawag ng amianan nga akinlaud a rehion ti kontinental nga Europa. Ti panangibaga ket naipalawag kadagiti heograpiko ken etnograpiko.
Dagiti pagilian ti Amianan a laud nga Europa:
Kadawyan a mairaman:
No maipapan iti heograpia, ti amianan alaud nga Europa ket buklen ti Irlanda, Gran Britania, Belhika, ti Olanda, Luxembourg, akin-amianan nga Alemania, Dinamarka, Norwega Suesia ken ti Islandia. Ti Akin-amianan a Pransia, ken akin-abagatan nga Alemania ket sagpaminsanda pay a naikedkeddeng a kas paset ti pannakaigrupo. Ti Akin-abagatan a Pransia ken ti Pinlandia ket kadawyanda a saan a naikeddeng a kas paset ti amianan a laud, a ti akin-abagatan a Pransia ket masansan a naikeddeng a kas paset ti rehion ti Mediteraneo wenno Akin-abagatan nga Europa. Iti pay maipatinayon, ti Belhika, ti Olanda ken ti akin-amianan nga Alemania ket saanda a kankanayon a naikeddeng a kas paset ti pannakaigrupo. Ti termino ket makaserbi no matungtungan kadagiti parikut iti klima wenno biolohia.
Iti pakasaritaan ken lingguistika, idiay amianan a laud nga Europa dagiti nabati a nangruna a pannakaigrupo ket ti Keltiko nga Europa, Hermaniko nga Europa, ken ti Pines. Nupay kasta, awanen ti nasayaat a pannakaigiddiat a kas Sasao a Hermaniko wenno Sassao a Romanse gapu ta dagitoy ket agpadada iti opisial a kasasaad iti amin dagiti tradisional a turay ti Keltiko ken ti rehion ket addaan iti pakasaritaan ti Protestantenismo a mangiddiat iti daytoy manipud kadagiti kaarrubana iti Latin a Mediteraneo wenno Eslabo nga akindaya nga Europa. Daytoy ti pakaiturongan ti adu nga agpapada a panangipalawag a kas ti heograpiko a maysa nga adda iti ngato, ngem matarawidwidan a mangilaksid ti Pransia ken ti Wallonia, ken mangiraman kadagiti lugar a nangitalinaay kadagiti elemento ti Keltiko iti Tengnga a Panpanawen. Narukod daytoy babaen ti gupitna, daytoyto ket as-asideg iti lugar a naipakita iti mapa a kas ti akin-amianan nga Europa ken mainayon ti Ababa a Pagpagilian ken ti akin-amianan nga Alemania.
Teatro ti Gubat ti Sangalubongan II
Iti pakasaritaan ti militar ti Britania ken Kanada, ti Amianan-Laud nga Europa ket naus-usar idin a mangibagbaga kadagiti dua a kampania ti daga iti agarup a lugar idi Maikadua a Gubat ti Sangalubongan. Dagiti dua a sabali a pammadayaw iti gubat ket naipangunguna kadagiti rehimento a nakibinglay kadagitoy a kampania. Ti Kampania ti Amianan-Laud nga Europa iti 1940, idi las-ud ti Gubat ti Pransia, a nairestrikto idi iti Belhika ken dagiti puerto ti Kanal ti Pransia. Ti Kampania ti Amianan-Laud nga Europa iti 1944–1945 ket nangrugi kadagiti isasanglad idiay Normandy ken nagpatingga iti panangala ni Mariskal ti kampo Montgomery iti panagsuko ti militar ti Alemania kadagiti amin a puersa ti Alemania idiay Olanda, ti amianan-laud nga Alemania ken Dinamarka iti Lüneburg Heath iti amianan-laud nga Alemania ket linabanan idi babaen ti Maika-21 a Grupo ti Buyot ti Britaniko. Iti immuna a kampania, ti buyot ti Pransia ket akinrebbeng para kadagiti amin nga Akinlaud a Sanguanan manipud idiay Luxembourg aginggana idiay Suisa, ken dagiti met Amerikano ti Maika-12 a Buyot ken ti Maika-6 a Grupo idi las-ud ti maikadua a kampania.
Dagiti yunit ti Umuna aBuyot ti Kanada ket nakilaban kadagiti lima a nangruna a kampania iti amianan-laud nga Europa, a mairaman ti Gubat ti Normandy, dagiti gubat para iti Puerto Kanal, ti Gubat ti Scheldt, ti panaglalaban iti Rhineland idi Pebrero ken Marso 1945, ken kadagiti maudi nga operasion iti daya ti Karayan Rin. Ti paset ti panawen ti estatiko a pannakigubat ket adda met manipud idi Nobiembre 1944 aginggana idi 8 Pebrero 1945 idi las-ud ti immuna a panagimaton kadagiti puesto babaen ti Immuna a Buyot ti Kanada iti Nijmegen Salient.
Maika-63 a meridiano daya
Ti 63° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto iti ballasiw ti Taaw Artiko, Europa, Asia, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-63 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-117 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-63 a meridiano daya ket lumabas iti:
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Barents ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇰🇿 ! scope="row" | 🇺🇿 ! scope="row" | 🇹🇲 ! scope="row" | 🇦🇫 ! scope="row" | 🇵🇰 ! scope="row" | 🇮🇷 ! scope="row" | 🇵🇰 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Rehion ti Antofagasta
Ti Rehion ti Antofagasta (II Región de Antofagasta) ket maysa kadagiti 15 nga umuna nga administratibo a pannakabingbingay ti Chile. Daytoy ket buklen dagiti tallo a probinsia, ti Antofagasta, El Loa ken Tocopilla. Daytoy ket mabeddengan iti amianan babaen ti Tarapacá ken babaen ti Atacama iti abagatan ken ti maikadua a kadakkelan a rehion iti Chile. Iti daya daytoy ket beddenganna ti Bolivia ken Arhentina. Ti kapitolio ti rehion ket ti puerto a siudad ti Antofagasta, ti sabali pay a nangruna a siudad ket ti Calama. Ti nangruna nga aktibidad iti ekonomia ket panagmina iti gambang.
Banak
thumb|Ti [[Bogotá, Colombia ket mabirukan iti nangato a banak, iti sumurok a iti kangato]]
Iti heolohia ken siensia ti daga, ti banak wenno nangato a tanap, ket ti maysa a lugar ti tangkig, ken kadawyan a mangbukel ti relatibo a nadalumpinas a langa ti daga a nakaro a naipangato iti ngato ti kaaryubayan a lugar, ken kadawyan nga addaan iti maysa wenno ad-adu a napadsok a bangkirig.
Nailian a Parke ti Panglaglagip ti Panagsanglad ni MacArthur
Ti Nailian a Parke ti Panglaglagip ti Panagsanglad ni MacArthur (ammo pay a kas ti Parke ti Panglaglagip ti Panagsanglad ti Leyte ken Parke MacArthur) ket ti maysa a nasalakniban a lugar iti Filipinas a mangipalagip ti historiko a panagsanglad ni Heneral Douglas MacArthur iti Golpo Leyte iti rugi ti kampania a mangtiliw manen ken mangwaya iti Filipinas manipud iti panagsakup ti Hapon idi 20 Oktubre 1944. Nakaiturongan daytoy a pasamak ti kadakkelan a bakalan ti marina iti Gubat ti Lubong II (Daytoy pay ti kadakkelan a bakalan ti marina iti lubong iti termino ti limned a dagup a tonelada) ken ti kanungpalan a pannakaabak ken panagsuko ti Hapon kalpasan dagiti ganggana a tallo a tawen. Mabirukan ti panglagpalip ti gubat iti ili ti Palo iti isla ti Leyte iti Akindaya a Visayas ken maysa daytoy kadagiti nangruna a pagawisan ti turista iti rehion. Nairangarang daytoy a kas maysa a nailian a parke idi 12 Hulio 1977 babaen dagiti Surat ti Instruksion Blng. 572 a pinirmaan babaen ni Presidente Ferdinand Marcos.
Deskripsion
Ti lugar a nagsangladan ni MacArthur ket mabirukan iti a pantar ti tanap iti baranggay Candahug, agarup a  iti abagatan ti Tacloban ti kapitolio ti probinsia ti Leyte. Daytoy ket dati a nanaganan iti Parke Imelda manipud iti dati nga Umuna a Balasang a ni Imelda Marcos a tubo iti Probinsia ti Leyte. Ti pangipatengngaan a punto ti parke ket dagiti pito a doble-biag a kadakkel a dadakkel a bronse nga estatua iti ababaw nga aramid tao a paglanguyan a mangiladawan ken ni MacArthur ken dagiti kakaduana iti las-ud ti naipakasaritaan a nga A-Day Landing kas naaala iti mabigbig a retrato babaen ni Gaetano Faillace. Adda idi da Presidente-eksilo Sergio Osmeña, Teniente Heneral Richard Sutherland, Brigadier Heneral Carlos P. Romulo, Major Heneral Courtney Whitney, Sarhento Francisco Salveron ken reporter ti CBS Radio William J. Dunn. Dinisenio babaen ni eskultor Anastacio Caedo ken naisibbo iti las-ud ti maika-37 nga anibersario ti A-Day idi 1981, dagiti estatua ket mangmarka ti lugar a nangtupalan ni MacArthur iti karina iti "I shall return" iti Red Beach, a kinunkuna para iti nagan ti kodigo nga inkeddeng babaen ti Maikanem a Buyot ti Estados Unidos iti sakup ti aplaya manipud iti Marasbaras aginggana iti Palo a naikeddeng aidi a kas maysa kadagiti lugar a pagsangladan. Iti sanguanan dagiti estatua, mabirukan dagiti dua a historikal a pangmarka iti Ingles ken Filipino a mangipalawag ti kinapangruna ti nailadawan a senario.Mabirukan ti maysa a museo iti kabangibang a lugar nga aglaon adagiti naipakasaritaan a retrato ken dagiti sabali a memorabilia ni Heneral MacArthur a mairaman ti maysa a kopia ti bitlana kalpasan idi simmanglad ken ti maysa a plake ti bronse dagiti tugotna.
Mabirukan ti rehional a sentro ti gobierno ti Palo iti ballasiw ti manipud iti memorial. Dagiti sabali pay nga asideg a nadayeg nga estruktura ket mairaman ti Hardin ti Bato ti Kappia a nasibbo iti las-ud ti maika-50 nga anibersariona idi 1994 idi ti memorial ket nairangarang pay a kas maysa a nailian a historiko a dulon babaen ti Nailian a Historikal a Komision; ken ti Leyte Oriental Hotel, dati a MacArthur Park Beach Resort, a kasisigud a binagon babaen ni Imelda Marcos idi 1983. Maserrekan ti parke babaen ti Pan-Philippine Highway (AH26) manipud iti Tacloban ken ti Pagtayaban ti Daniel Z. Romualdez.
Sarsarita
Ti opisial a sarita ti Oktubre 20, 1944 ket ti panagur-uray ken panagbubuya ni MacArthur idi naglugan iti USS Nashville. Kinunkuna a ti heneral ket bimmalasiw kadagiti pagattumeng a danum idi ti luganna ket kellat a nagsardeng gapu ti ababaw a baybay, uray met iti sagpaminsan a panagpalpaltoog manipud iti kabusor. Adda met idin dagiti sayangguseng a ti retrato iti panagsanglad ket pabuya laeng kas inreporta idi babaen ti New York Times a ni Osmeña ket simmanglad iti Leyte idi Oktubre 21, maysa nga aldaw kalpasan ti naireporta a petsa a panagsanglad ni MacArthur. Adda idi dagiti tallo a retrato a naala kadagiti nadumaduma nga anggulo iti panagsangladda, a mangipaadu ti impresion nga amin ket naensayo.
Dagiti kaudian a pasamak
Ti parke ket ti lugar dagiti tinawen a rito ti panglaglagip ken ti pannangiladawan manen ti historiko a panagsanglad iti Leyte babaen dagiti lokal ken gangganaet a dignitario ken kakauyogda dagiti beterano ken dagiti pamiliada. Idi Nobiembre 8, 2013, ti panglaglagip ket dinadael babaen ti Bagio Haiyan (Yolanda) (Ti kapigsaan a nairehistro a Supertyphoon iti lubong) amaysa kadagiti pito nga estatua, ti estatua ni Carlos Romulo, ket natuang manipud iti batayanna. Daytoy ket dagus idi a tinarimaan babaen ti gobierno ken napabaro ti estatua ni Carlos P. Romulo iti kaunegan dagiti duapulo nga aldaw iti itutulong manipud iti Metropolitan Manila Development Authority.
Janis Joplin
Ni Janis Lyn Joplin ket maysa idi nga Amerikana a kumakanta-mannurat ti kanta nga immuna a limmatak kadagiti tengnga a tatwtawen ti 1960 a kas ti mangipanguna a kumakanta para iti banda ti sikodeliko/asido a rock ti Big Brother and the Holding Company, ken kalpasanna ti solo nga artista nga agraman iti bukodna a katulong dagiti grupo ti kumakanta, The Kozmic Blues Band ken The Full Tilt Boogie Band.
B.B. King
Ni Riley B. "B.B." King ket maysa idi nga Amerikano a kumakanta iti blues, gitarista, mannurat ti kanta, ken produser ti rekord. Inpanyuna ni King ti sopistikado nga estilo iti panag-solo a naibatay iti naayos a panagluppiad iti kuerdas ken agkutingting a bibrato a nakaimpluensian dagiti adu a gitarista iti blues.
Pagsasao a Sundanes
Ti Sundanes (Basa Sunda, iti sinuratan a Sundanes ᮘᮞ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ , literal a "pagsasao ti Sunda") ket ti pagsasao dagiti agarup a 39 a riwriw a tattao manipud idiay akinlaud ada pagkatlo ti Java wenno agarup a 15% iti populasion ti Indonesia.
Aleisanthieae
Ti Aleisanthieae ket ti tribu dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae ken aglaon kadagiti 10 a sebbangan kadagiti 3 a henero. Dagiti representatibona ket mabirukan iti Borneo, Malaysia, ken ti Filipinas.
Dagiti henero
Dagiti agdama a maawat a nagan
Mediusella bernieri
Ti Mediusella bernieri ket ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar.
Is-isla ti Cocos (Keeling)
Ti teritorio ket buklen dagiti dua nga atol ken dagiti 27 koral nga isla a dua kadagitoy ti West Island ken Home Island, ket matagtagitao ken addaan iti populasion iti agarup a 600.
Mediusella bernieri
Deskripsion
Agtubo ti Mediusella bernieri a kas bassit a mula wenno bassit a kayo aginggana iti iti katayag iti diametro ti puon aginggana iti. Ti naraniag a berde a bulongna ket arinduyog iti sukog aginggana iti iti kaatiddog. Dagiti sabong ti kayo ket dagiti inploressensia dagiti dua wenno tallo a sabong, ti tunggal maysa ket addaan iti puraw aginggana iti duyaw a petalo. Dagiti immitlog a bunga ket agrukod aginggana iti iti kaatiddog.
Pannakaiwarwaras ken habitat
Mabirukan laeng ti Mediusella bernieri kadagiti adayo nga akin-amianan a rehion ti Diana ken Sava ngem kadawyan iti kaunegan dagitoy a lugar. Ti habitatna ket dagiti namaga a bakir manipud iti aginggana iti  iti altitud.
Dagiti pangta
Bumasbassiten ti Mediusella bernieri gapu ti pannakadadael iti habitat. Awan dagiti populasion ti sebbangan iti kaunegan dagiti nasalakniban a lugar. Ti preliminario a kasasaad ti sebbangan ket Madangran.
Exallage
Ti Exallage ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Mabirukan ti henero manipud iti tropikal ken subtropikal nga Asia aginggana iti abagatan akinlaud a Pasipiko.
Flora (panangilawlawag)
Ti Flora ket ti kolektibo a biag a mula, kas maiduma manipud iti biag nga ayup (Fauna)
Pagsasao nga Aralle-Tabulahan
Ti pagsasao nga Aralle-Tabulahan ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Sulawesi, Indonesia.
Flora (panangilawlawag)
Ti Flora ket mabalin pay a dumakamat kadagiti sumaganad:
Pagsasao a Wutung
Ti pagsasao a Wutung (Udung) ket ti pagsasao a Skou ti Papua Baro a Guinea a naisasao kadagiti purok ti Wutung ken Sangke. Dagiti dua a karuay ket sagpaminsanda a naikedkeddeng a dagiti dua a sabali a pagsasao.
Rehion ti Valparaíso
Ti Rehion ti Valparaíso (, V Región de Valparaíso) ket maysa kadagiti 15 nga umuna nga administratibo a pannakabingbingay ti Chile. Iti maikatlo a kaaduan ti populasion iti pagilian iti 1,790,219 a riwriw idi 2017, ken ti makatlo a kabassitan iti kalawa iti, ti rehion ket ti maikadua a kapusekan iti populasion ti Chile kalpasan ti Rehion Metropilatano ti Santiago iti abagatan a daya.
Jennifer Lopez
Jennifer Lynn Lopez, ammo pay iti birngasna a kas J.Lo, ket maysa nga Amerikana nga aktres, kumakanta, sumasala, agdesdesinio iti moda, produser, ken negosiante. Idi 1991, nagrugrugia nagparparang ni Lopez a kas maysa a sumasala iti In Living Color, ken nagtultuloy a naggigian dita aginggana idi nangikeddeng a mapan iti pagsapulanna a kas maysa nga aktres idi 1993. Para iti immuna a bida a papelna a kas ni Selena iti biopiko iti isu met laeng a nagan idi 1997, nakaawat ni Lopez iti maysa a nominsaion ti Nabalitokan a Globo ken nagbalin a ti immuna a Latin nga aktres a nakasapul iti sumurok a $1 a riwriw para iti pelikula. Nagbida isuna iti Anaconda (1997) ken Out of Sight (1998), ken kanungpalan a nagbalin a ti kangatuan ti bayad a Latin nga aktres iti Hollywood.
Robert Andrews Millikan
Ni Robert A. Millikan (Marso 22, 1868 – Disiembre 19, 1953) ket maysa idi nga Amerikano iti eksperimental a pisiko a napmmadayawan iti Premio Nobel iti Pisika isi 1923 para iti panagrukodna iti elementario a karga ti elektroniko ken para iti obrana iti potoelektriko nga epekto.
Ni Millikan ket nagturpos manipud idiay Kolehio Oberlin idi 1891 ken nakagun-od iti doktorado idiay Unibersidad ti Columbia idi 1895. Idi 1896 isu ketnagbalin a katakunaynay idiay Unibersidad ti Chicago, nga idiay ket nagbalin a napno a propesor idi 1910. Idi 1909 ni Millikan ket nangirugi kadagiti serie dagiti eksperimento tapno mangikeddeng ti elektriko a karga nga inawit babaen ti agmaymaysa nga elektron. Isu ket nangirugi babaen ti panagrukod ti kurso dagiti nakarga a tedted ti danum iti maysa a lugar tielektriko. Dagiti resulta ket nangisingasing a ti karga kadagiti tedted ket ti nadumaduma nga elementario a karga ti elektroniko,ngem ti eksperimento ket saan a napudno unay a makaawis. Isu ket naggun-od pay kadagiti napudpudno a resulta idi 1910 iti naindayegan a eksperimento ti tedted ti lana a dayta ket sinukatanna ti danum (a napardas unay a mabawbaw) iti lana.
Aleisanthia
Ti Aleisanthia ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Daytoy ket agtengngel kadagiti dua a sebbangan, isuda a dua ket endemiko iti Malaysia Peninsular.
Pentachlaena betamponensis
Ti Pentachlaena betamponensis ket ti sebbangan ti kayo iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Daytoy ket nanaganan para iti Reserba ti Betampona a pakabirukan ti sebbangan.
Deskripsion
Agtubo ti Pentachlaena betamponensis a kas maysa a kayo iti di ammo a katayag. Ti nalalat, nasikkil, ken natibker a bulbulong ket immitlog iti sukog ken agmaris iti kayumanggi iti ngato ken maraberde iti baba. Agrukodda aginggana iti iti kaatiddog. Dagiti inploressensia ket addaan kadagiti 10 a sabong, ti tunggal maysa ket addan iti lima a sepalo ken dagitilima a petalo. Awan ti ammo a pakaamo a maipanggep kadagiti bunga.
Pannakaiwarwaras ken habitat
Ti Pentachlaena betamponensis ket ammo laeng a manipud iti akindaya a rehion ti Atsinanana a mabirukan idiay iti Reserba ti Betampona. Ti habitatna ket nadam-eg a bakir manipud iti patar ti baybay iti agarup a iti kangato.
Tulag ti Paris (1898)
Ti Tulag ti Paris idi 1898 ket maysa idi a pannakitunosan a naaramid idi 1898 a nakairaman ti ti Espania a nangisubli iti gangani amin a nabati nga Imperio nga Espaniol, a naipangpangruna ti Kuba, ken nangited iti Puerto Rico, Guam, ken ti Filipinas iti Estados Unidos. Ti panangisubli iti Filipinas ket nakairamanan ti panagbayad ti $20 a riwirw manipud iti Estados Unidos iti Espania. Napirmaan ti tulag idi Disiembre 10, 1898, ken nangipatingga iti Gubat ti Espaniol–Amerikano. Nabanagan ti Tulag ti Paris idi Abril 11, 1899, idi naisinnukat dagiti dokumento ti ratipikasion.
Ti Tulag ti Paris ket nangmarka ti panagpatingga ti Imperio nga Espaniol (malaksid kadagiti bassit a tinengngel idiay Amianan nga Aprika). Daytoy ket nangmarka ti rugi ti panawen ti Estados Unidos a kas maysa a bileg iti lubong. Adu kadagiti nangsuporta iti gubat ket sinuppiatda ti tulag, ken nagbalin daytoy a maysa kadagiti kangrunaan a parikut iti panagbubutos idi 1900 idi sinuppiatan babaen ti Demokrata ni William Jennings Bryan gapu ta nangsupadi idi iti imperialismo. Ti Republikano a Presidente a ni William McKinley ket nangitalinaay ti tulag ken nalaka a nabutosan manen.
Calytrix birdii
Ti Calytrix birdii ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti mirtus iti Myrtaceae nga endemiko iti Akinlaud nga Australia.
Masansan a mabirukan daytoy kadagiti tanap ti darat iti abagatan a kinlaud a rehion ti Goldfields-Esperance nga idiay ket agtubo kadagiti nadarat a daga.
Magdalena
Ti Magdalena ket mabalin pay a dumakamat kadagiti sumaganad:
Pagsasao a Vanimo
Ti pagsasao a Vanimo (Wanimo, Manimo) wenno Sumo ket ti pagsasao a Skou ti Papua Baro a Guinea a gamay-at iti Leitre aginggana iti Wutung iti pagbeddengan ti Papua Baro a Guinea ti Indonesia. Daytoy ket maysa kadagiti 876 a nadumaduma a kultura ti Papua Baro a Guinea ken parte ti pamilia a Skuo, nga addaan kadagiti 10,000 nga agsasao iti igid ti aplaya ti Probinsia ti Laud a Sepik (Sandaun) ti Papua Baro a Guinea.
Isabel
Ti Isabel ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Pagsasao a Yei
Ti Yey (Yei, Jei, Je, Yei-Nan) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ti Akinngato ken Akinbaba a Yey ket narigatda laeng nga agsinnaranay a maawatan.
Pagsasao a Guramalum
Ti pagsasao a Guramalum ket ti maysa nga awanen a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Baro nga Irlanda iti Papua Baro a Guinea.
Pagsasao a Rema
Ti pagsasao a Rema, ammo pay a kas Bothar, ket ti gangani nga awanen a pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea.
Flora
TI Flora ket amin dagiti biag a mula nga adda iti naisangayan a rehion weno panawen, kadawyan a dagiti masna a rumsua nga (indihenio) a patneng a mula. Ti matunos a termino para iti biag nga ayup ket fauna. Ti flora, fauna, ken dagiti sabali aporma ti biag, kas ti dagiti fungus, ket kolektinoda a maibagbaga a kas biota. Sagpaminsan a dagiti bakteria ken dagiti fungus ket maibagbagada pay a kas flora, kas dagiti termino iti gut flora wenno skin flora iti Ingles.
Tomás del Rosario
Ni Tomás Guillermo T. del Rosario (Pebrero 10, 1857 – Hulio 4, 1913) ket maysa idi a Filipino a hues ken politiko a nagserbi a kas ti immuna a gobernador ti probinsia ti Bataan manipud idi 1903 aginggana idi 1905. Isu ket naipammalagipan para iti panangital-o iti panagsina ti simbaan ken estado. thumb|Memorial (pangmarka idiay Capitolio ti [[Bataan)]] Nayanak ni Del Rosario kada Cipriano del Rosario ken Severina Tongco idiay Binondo, Manila. Isu idi ket maysa a hues iti Immuna a Kayarigan ti Manila manipud idi 1888–96. Isu ket naideporta idiay Ceuta, Aprika manipud idi 1896–97 para iti pammabasol nga isu ket nairaman iti rebolusion. Isu ket nagsubli ken nagbalin a delegado ti Surigao iti Kongreso ti Malolos idi 1898 ken delegado iti Asemblia ti Filipinas manipud idi 1909-12.
Idi 2007, ti Nailian nga Instituto ti Pakasaritaan ken ti probinsial a gobierno ti Bataan ket inlukasda ti pangmarka ni Gob. Tomás del Rosario iti paraangan ti sangu ti kapitolio ti probinsia idiay Siudad ti Balanga.
Pagsasao a Bambam
Ti pagsasao a Bambam ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Laud a Sulawesi, Indonesia. Daytoy ket gangani a maawatan iti sabali a sasao a Pitu Ulunna Salu.
Palo
Ti Palo ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Murasaki Shikibu
Ni Murasaki Shikibu (c.973 wenno 978 – c.1014 wenno 1031), ket maysa idi a Hapon a nobelista, mannurat ken mannaniw. Isu ket kaaduan nga ammo a kas ti mannurat ti Ti Sarita ni Genji, a naisurat iti Hapon idi agarup a 1000 ken 1012. Ni Murasaki Shikibu ket naipasngay idi idiay Kioto, Hapon. Birngas ti Murasaki Shikibu; di ammo ti pudno a naganna, ngem mabalin nga isu ni Fujiwara Takako, a naibagbaga iti personal a diario ti korte idi 1007 a kas maysa nga imperial a personal a katakunaynay a balasang iti korte.
Calytrix aurea
Ti Calytrix aurea ket ti sebbangan ti bassit a mula iti pamilia ti Myrtaceae nga endemiko iti abagatan-laud ti Akinlaud nga Australia. Daytoy ket pormal nga immuna nga impalawag babaen ni botaniko John Lindley idi 1839 iti A sketch of the vegetation of the Swan River Colony.
Ti sebbangan ket kadawyan nga agtubo iti pagbaetan ti 0.2 ken 1.3 a metro iti katayag. Agparang dagiti duyaw a sabong iti pagbaetan ti Oktubre ken Enero iti patneng a sakupna.
Daytoy ket nasayaat nga agtubo kadagiti nainit a lugar ken makasapul iti nasayaat a maatianan a daga, kas dagiti nabunton a hardin ti bato. Dagiti mula ket nasayaat a maimula manipud kadagiti ungel.
Gloria
Ti Gloria ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Calytrix asperula
Ti Calytrix asperula, kadawyan nga ammo iti Ingles a kas brush starflower, ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti mirtus iti Myrtaceae nga endemiko iti Akinlaud nga Australia.
Ti bassit a mula ket kadawyan nga agtubo iti katayag iti ken mabalin a makaabot iti katayag iti. Daytoy ket agsabong iti pagbaetan ti Septiembre ken Enero ken agpataud kadagiti krema-duyaw a sukog bituen a sabong.
Kadawyan a mabirukan kadagiti nadalumpinas a lugar kadagiti bunton ti granito iti igid ti abagatan a pantar kadagiti rehion ti Great Southern ken Goldfields-Esperance iti Akinlaud nga Australia nga idiay ket agtubo kadagiti nadarat a daga kadagiti laterito wenno granito.
Immuna a naipalawag ti sebbangan a kas Calycothrix luteola babaen ni botaniko Johannes Conrad Schauer idi 1844 iti obra iti ''Myrtaceae. Plantae Preissianae''. Impalawag ni George Bentham ti mula idi 1867 a kas Calytrix asperula iti obra iti ''Orders XLVIII. Myrtaceae- LXII. Compositae nti Flora Australiensis''.
Sasao a Yam
Ti sasao a Yam, ammo pay a kas ti sasao a Morehead ken Akinngato a Karayan Maro, ket ti pamilia ti sasao a Papuano. Mangiramanda kadagiti adu a pagsasao iti abagatan ken laud ti Karayan Fly idiay Papua Baro a Guinea ken ti Laud a Papua ti Indonesia.
Ti nagan a Morehead ken Akinngato a Karayan Maro ket mangibaga ti likmut dagiti karayan Morehead ken Maro. Kaaduan dagiti pagsasao ket mabirukan iti pagbaetan dagiti karayan, ngem ti subgrupo ti Nambu ket naisasao idiay daya ti Morehead. Ni Evans (2012) ket imbes ket nga inbagbagana ti pamilia iti ad-adu a kompakto a nagan iti Yam. Daytoy a nagan ket nairegget babaen ti bilang ti kinapangruna dagiti banag ti lingguistika ken kultura: ti kayat a sawen ti yam (ken maitunos) ket "ugali, tradision"; ti  kayat a sawen ti yəm (ken maitunos) ket "ket"; ken dagiti kamoti a makmakan ken ti sentro a kinapangruna ti kultura.
Tentatibo nga inraman ni Ross (2005) ti sasao a Yam iti naisingasing a pamilia ti Abagatan-Tengnga a Papuano. Iti kaudian, isupsuppiat ni (Evans 2012) a daytoy ket saan a nasayaat ken nasken pay mangala ti ad-adu a datos.
Dagiti pangsandi
Dagiti kinonstrukto manen ni Ross a pangsandi para iti pamilia ket ti,
Floridablanca
Ti Floridablanca ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Pagsasao a Budong-Budong
T pagsasao a Budong-Budong ket ti maysa a pagsasao nga Austroneso ti Sulawesi, Indonesia, a naisasao kadagiti purok ti Tongkou, Subdistrito ti Budong-Budong, Rehensia ti Mamuju.
Joaquín González (politiko)
right|thumb|200px|Dr. Joaquin Gonzalez (historikal a pangmarka 1982 NHI, [[Baliuag, Bulacan).]]
Ni Joaquín González (Hulio 22, 1853 – Septiembre 21, 1900) ket maysa idi a politiko a Filipino ken kameng ti Kongreso ti Malolos a nagsurat iti Batay-linteg ti Malolos, ti immuna a Batay-linteg ti Filipinas, kalapasan idi inrangarang ti wayawaya ti pagilian manipud iti Espania idi 1898. Isuna ket maysa kadagiti dua a nabutosan a delegado a nangirepresenta ti probinsia ti Pampanga, ti sabali ket ni Jose Rodriguez Infante. Kakuyog ni Felipe Calderon y Roca, ti nangruna a nagsurat iti batay-linteg, ni Dr. González ket paset idi ti komite a nakibinglay kadagiti debato a naipan kadagiti artikulo kada artikulo manipud idi Oktubre 25 aginggana idi Nobiembre 29, 1898.
Nasapa a biag ken panagsanay
Ni Dr. González ket maysa idi a Espaniol a mestiso anak da Fausto López (manipud iti Valladolid, Espania) ken María Amparo González y de los Ángeles (manipud iti Baliuag, Bulacan). Nagsanay isuna kas maysa a Doktor ti Medisina idiay Espania iti Universidad de Valladolid ken ti Universidad Central de Madrid (itan ket ti Universidad Complutense de Madrid). Kamaudian a dimmar-ay iti Instituto ti Optalmologo ni Dr. Wecker iti Paris, Pransia, tapno agbalin nga espesialista kadagiti sakit ti mata. Nakunkuna a nagobra ni José Rizal iti isu met laeng nga instituto ngem saan met a nagsabat dagiti dua a Filipino.
Pagsapulan
Idi Abril 1899, ni Dr. González ket nagbalin a maysa kadagiti pito a kameng ti Permanente a Komision ti Nailian nga Asemblia babaen ti Batay-linteg ti Malolos nga addaan kadagiti mangay-aywan a bileg iti labes ti Presidente ti Republika, dagiti Pannakabagi, dagiti Sekretario ti Gabinete, ti Pangulo ti Hustisia ken ti Solisitor Heneral idi las-ud ti panagsardeng ti Asemblia.
Pamilia
Inasawana ni Florencia Sioco y Rodríguez (1860–1925) ken nagannakda kadagiti sangapulo a lallaki, da Fernando, Jesus, Emilio, Augusto (ama ti dati a Sekretario ti Edukasion Andrew Gonzalez), Octavio, Virgilio, Javier, Bienvenido (maika-6 a Presidente ti Unibersidad ti Filipinas), Joaquin ken Fausto (dati a Kongregista ti Pampanga).
Ipupusay
Pimmusay ni Dr. González iti nakaro a apendisitis iyi Malate, Manila idi Septiembre 21, 1900. Nairangarang idi ti maysa a dakkel a nailian a panagminatay, ken ti pannagna dagiti mapan mangitabon ket dinar-ayan ti intero a Komision Sibil nga indauluan babaen ti immuna a presidentena ken ti Amerikano a Gobernador Heneral, ni William Howard Taft; dagiti turay ti militar ti Amerikano; dagiti nadayeg a Filipino ken dadduma pay a tattao.
Sasao nga Arapesh
Ti sasao nga Arapesh ket dagiti nadumaduma nga asideg nga agkakabagian a sasao a Torricelli nga insasao babaen dagiti 32,000 a tattao nga Arapesh ti Papua Baro a Guinea.
Pentachlaena latifolia
Ti Pentachlaena latifolia ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Daytoy ket endemiko iti Madagascar. Ti espesipiko nga epiteta iti latifolia ketti manipud iti Latin a ti kayatna a sawen ket "akaba ti bulong".
Maika-64 a meridiano daya
Ti 64° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto iti ballasiw ti Taaw Artiko, Europa, Asia, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Pentachlaena latifolia
Deskripsion
Agtubo ti Pentachlaena latifolia a kas bassit a mula wenno bassit a kayo aginggana iti iti katayag. Ti nalalat, nasikkil, ken natibker a bulbulong ket eliptiko aginggana iti agtimbukel iti sukog. Dagiti sabong ket mabalin a gangani a maikapet nga awan ungkay wenno agpatang kadagiti ababa nga ungkay kadagiti inploressensia.
Maika-64 a meridiano daya
Ti maika-64 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-116 a meridiano laud.
Greeniopsis
Ti Greeniopsis ket ti henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae. Ti henero ket endemiko iti Filipinas.
Pagsasao a Bentong
Ti pagsasao a Bentong ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Sulawesi, Indonesia. Daytoy ket asideg a kabagian tio Makassares.
Maika-64 a meridiano daya
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-64 a meridiano daya ket lumabas iti:
Pentachlaena latifolia
Pannakaiwarwaras ken habitat
Ti Pentachlaena latifolia ket ammo laeng manipud kadagiti sentral a rehion ti Vakinankaratra ken Amoron'i Mania. Ti habitatna ket nadam-eg bassit a bakir manipud iti aginggana iti agarup a  iti kangato.
Maika-64 a meridiano daya
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
! scope="col" width="145" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Artiko ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Barents ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Kara ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇰🇿 ! scope="row" | 🇺🇿 ! scope="row" | 🇹🇲 ! scope="row" | 🇦🇫 ! scope="row" | 🇵🇰 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Akin-abagatan a Taaw ! scope="row" | Antartika
Perrierodendron
Ti Perrierodendron ket ti henero dagiti kayo ken babassit a mula iti pamilia ti Sarcolaenaceae. Dagitoy ket endemiko iti Madagascar.
Dagiti sebbangan
Ti henero ket mangiraman kadagiti sumaganad a sebbangan:
Pagsasao a Malol
Ti pagsasao a Malol ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti igid ti baybay ti Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.
Pagsasao nga One
Ti pagsasao nga One (Onele, Aunalei) ket ti rimpuok ti dialekto ti Torricelli ti Papua Baro a Guinea.
Agno
Ti Agno ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Pagsasao a Blafe
Ti pagsasao a Blafe, ammo pay a kas Tonda wenno Indorodoro, ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti Mblafe ken Ránmo.
Natividad
Ti Natividad ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Rehion ti O'Higgins
Ti Rehion ti Libertador General Bernardo O'Higgins  (VI Región del Libertador General Bernardo O'Higgins ), kadawyan a maipangyababa iti Rehion ti O'Higgins, ket maysa kadagiti 15 nga umuna nga administratibo a pannakabingbingay ti Chile. Daytoy ket mabingbingay kadagiti tallo a probinsia ti Chile. Daytoy ket nanaganan a kas pammadayaw ken ni Bernardo O'Higgins Riquelme, maysa kadagiti nagpundar nga ama ti Chile.
Ti Rehion ti Libertador General Bernardo O'Higgins ket mabeddengan iti laud babaen ti Taaw Pasipiko, iti daya babaen ti Republika ti Argentina, iti amianan babaen dagiti rehion ti Valparaíso ken Santiago Metropolitan, ken iti abagatan babaen ti Rehion ti Maule. Daytoy ket gumay-at iti agarup a pagabetan ti paralelo ti 33° 51′ ken 35° 01′ iti latitud itiabagatan, ken iti pagbaetan ti meridiano ti 70° 02′ longitud iti laud ken ti Taaw Pasipiko.
Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti rehion ket ti Rancagua. Ti maikadua a nangruna nga ili ket ti San Fernando.
Pagsasao a Seta
Ti pagsasao a Seta ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea.
Rehion ti Maule
Ti Rehion ti Maule (VII Región del Maule, ) ket maysa kadagiti 15 nga umuna nga administratibo a pannakabingbingay ti Chile. Ti kapitoliona ket ti Talca. Naala ti nagan ti rehion manipud iti Kaarayan Maule, nga agayus nga agpalaud manipud iti Andes, guduaenna ti rehion ken gumay-at iti labneng iti agarup a 20,600 km. Ti Kayaran Maule ket nangruna iti pakasaritaan gapu ta mangmarka daytoy kadagiti akin-abagatan a pagpatinggaan iti Imperio nga Inca.
Arthur Compton
Ni Arthur Holly Compton (Septiembre 10, 1892 – Marso 15, 1962) ket maysa idi nga Amerikano a pisiko a nagungunaan iti Premio Nobel iti Pisika idi 1927 para iti pannakaduktalna ti epekto Compton, a nangipakita ti kasasaad ti partikula iti elektromagnetiko a radiasion. Daytoy ket mapakasiddaaw idi a pannakaduktal iti dayta a panawen: ti kasasaad ti allon iti lawag ket nasayaat idin a naipakita, ngem ti kapanunotan a ti lawag ket addaan kadagiti tagikua iti alon ken partikula ket saan unay a naaw-awat. Isu ket ammo pay para iti panangidaulona iti Laboratorio ti Metalurhiko ti Proyekto Manhattan, ken nagserbi a Kansilier iti Unibersidad ti Washington idiaySt. Louis manipud idi 1945 aginggana idi 1953.
Cornelis Eliza Bertus Bremekamp
Ni Cornelis Eliza Bertus Bremekamp (7 Pebrero 1888 iti Dordrecht – 21 Disiembre 1984) ket maysa idi nga Olandes a botaniko.
Manipud idi 1924 aginggana idi 1931 isu ket maysa idi a propesor iti Unibersidad ti Transvaal iti Pretoria, ngaidiay ket nagadal kadagiti henero ti Pavetta. Iti las-ud iti daytoy a panawen, nagurnong isuna kadagiti mula manipud iti akin-amianan a Transvaal, Rhodesia, ken Mozambique. Ti maysa a sangkapaset tipagsapulanna ket naar-aramid iti herbario iti Utrecht, nga idiay ket espesialisado isuna kadagiti panagadal ti Rubiaceae ken Acanthaceae. Ti henero ti Acanthaceae iti Bremekampia ken dagiti sebbangan ti Rutaceae iti Toddaliopsis bremekampii ket naipanagan a kas pammadayaw kaniana.
Pagsasao nga I'saka
Ti pagsasao nga Isaka (I’saka) ket ti pagsasao nga insasao ti tattao kadagiti purok ti Krisa ken Pasi idiay Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.
Pentachlaena orientalis
Deskripsion
Agtubo ti Pentachlaena orientalis kas maysa a kayo aginggana iti iti katayag ket puon iti diametro aginggana iti. Dagiti bulong ket eliptiko ken agrukod aginggana iti iti kaatiddog.
Pagsasao a Campalagian
Ti pagsasao a Campalagian (Tjampalagian) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Sulawesi, Indonesia. Daytoy ket asideg a kabagian ti Bugines.
1858
Ti 1858 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.
Plaridel
Ti Plaridel ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Pagsasao a Madura
Ti Madura ket pagsasao dagiti tattao a Madura iti Isla ti Madura ket iti akindaya a Java, Indonesia; daytoy ket naisasao pay dagiti agkaarruba a bassit nga Is-isla ti Kangean ken Is-isla ti Sapudi, ken dagiti pay imigrante kadagiti sabali a paset ti Indonesia, idiay lugar ti Tapal Kuda ("sapatos ti kabalio") iti kaarrba ti Java (a mangbukel ti Pasuruan, Surabaya, Malang aginggana iti Banyuwangi), ti Is-isla ti Masalembu, ken uray pay idiay Kalimantan. Ti Kangean a dialekto ket mabalin a sabali a pagsasao. Daytoy ket tradisional a naisurat iti sinuratan a Habanes, ngem ti sinuratan a Latin ket isu itan ti kadawyan a maus-usar. Dagiti bilang ti agsasao, urayno bumasbassiten, ket nakarkulo iti agarup a 8-13 a riwriw. Dagiti pannakaisilpo a nagbaetan ti sasao a Bali–Sasak ken Madura ket ad-adu a makitkita iti "nababa" a porma (kadawyan a porma). Adda met dagiti kadawyan a balikas a nagbaetan dagiti pagsasao a Madura ken Filipino ken dagiti pay nagbaetan ti Madura ken Banjar. Adda met dagiti nadumaduma a dialekto.
Ponolohia ken morpolohia
Ti Madura ket addaan iti ad-adu a konsonante ngem dagiti kaarubana a pagsasao gapu ti kaawan boses a di naaspirado, awan boses nga aspirado, ken nabosesan nga un-uni. Kapada met daytoy ti Habanes, daytoy ket addaan iti paggidditan a nagbaetan ti dental ken dagiti panagsardeng ti albeolar (urayno ti retropleha). Dagiti pangnagan ket saan a maiballatek iti henero ken maipa-adu babaen ti reduplikasion. Ti batayan nga urnos ti balikasna ket SVO. Ti negasion ket maiyebkas babaen ti panangikabil ti partikula sakbay ti berbo, pangilasin wenno pananginagan a panangisao. Kadagiti met sabali met a kapadana a pagsasao, adda met dagiti sabali a negatibo a partikula para kadagiti sabali a kita ti negasion.
Calytrix breviseta
Ti Calytrix breviseta ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti mirtus iti Myrtaceae nga endemiko iti Akinlaud nga Australia.
Ti bassit a mula ket kadawyan nga agtubo iti katayag iti. Daytoy ket agsabong iti pagbaetan ti Agosto ken Nobiembre ken agpataud kadagiti asul-purpura a sukog bituen a sabong.
Masansan a mabirukan kadagiti kalugnakan a nadalumpinas a lugar kadagiti rehion ti Wheatbelt ken abagatan akindaya a Goldfields-Esperance nga idiay ket agtubo kadagiti nadarat ken nasekka a daga.
Adda dagiti dua a mabigbig a subsebbangan:
Maika-16 a paralelo abagatan
Ti maika-16 a paralelo abagatan ket ti sirkulo ti latitud a 16 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.
Ti paset ti pagbeddengan a nagabetan ti Mozambique ken Zimbabwe ket naipalawag iti daytoy a paralelo.
Likmut iti lubong
! scope="col" width="140" | Nagsasabtan ! scope="col" | Pagilian, teritorio wenno baybay ! scope="col" | Dagiti nota ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇦🇴 ! scope="row" | 🇿🇲 ! scope="row" | 🇿🇼 ! scope="row" | Pagbeddengan ti 🇲🇿 / 🇿🇼 ! scope="row" | 🇲🇿 ! scope="row" | 🇿🇼 ! scope="row" | 🇲🇿 ! scope="row" | 🇲🇼 ! scope="row" | 🇲🇿 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" | ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Indiano ! scope="row" | 🇦🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Golpo ti Carpentaria ! scope="row" | 🇦🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Baybay Coral ! scope="row" | 🇻🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇻🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇵🇫 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇵🇫 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇵🇫 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Pasipiko ! scope="row" | 🇵🇪 ! scope="row" | 🇧🇴 ! scope="row" | 🇧🇷 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko ! scope="row" | 🇸🇭 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Taaw Atlantiko
Sasao a Torricelli
Ti sasao a Torricelli ket ti pamilia dagiti agarup a lima pulo a pagsasao iti akin-amianan nga aplaya ti Papua Baro a Guinea, nga insasao laeng babaen dagiti agarup a 80,000 a tattao. Nanaganan dagitoy manipud iti Banbantay Torricelli. Ti kaaduan ti populasion ken kaaduan nga ammo a sasao a Torricelli ket ti Arapesh, nga addaan iti agarup a 30,000 nga agsasao.
Pannakaidasig
Insilpo ni Wilhelm Schmidt dagiti sanga ti Wapei ken Monumbo, ken ti igid ti baybay dagiti akinlaud ken akindaya a patingga ti pamilia, idi 1905. Ti pamilia ket napnapno nga intakder babaen ni David Laycock idi 1965. Iti kaudian, insinsina ni Ross ti kukua da Laycock ken Z’graggen (1975) a sanga a Kombio, ken inkabilda ti Kombio iti sanga a Palei ken inbatida a nagmaymaysa ti Wom, a saan a naidasig kadagiti sabali a pagsasao (Eitiep, Torricelli (Lou), Yambes, Aruek) gapu ti kaawan ti datos. Ilista pay ti Ethnologue ti Bragat iti sanga a Palei.
Daytoy nga internal a pannakaidasig ket tentatibo ken mabalin nga adunto a mabaliwan. Ti sasao a Monumbo ket tradisionalda a mairaman, ngem "awan ti naipresenta nga ebidensia".
Pagsasao a Rawo
Ti pagsasao a Rawo ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Ti "dialekto" a Leitre ket naisalumina a pagsasao, ngem awanan daytoy iti kodigo ti ISO.
Pagsasao a Duri
Ti pagsasao a Duri ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Sulawesi, Indonesia. Daytoy ti prestihio a karuay ti sasao a Masenrempulu.
Kalalainganna a klima
Iti heograpia, dagiti kalalainganna wenno temperado a latitud iti globo ket naisanglad iti nagbaetan ti tropiko ken dagiti rehion ti polar. Dagiti panagbalbaliw kadagitoy a rehion a nagbaetan ti kalgaw ken panaglalam-ek ket kadawyan a relatibo a moderado, imbes a nakaro a napudot wenno nalamiis.
Nupay kasta, iti dadduma a luglugar, kasla idiay Asia ken sentral nga Amianan nga Amerika, dagitoy a panagduduma a nagbaetan ti kalgaw ken panaglalam-ek ket mabalin a nakaro gapu ta dagitoy a lugar ket adayoda manipud iti baybay, a gapuanan dagitoy ket kaadda ti kontinental a klima. Kadagiti rehion a naikeddeng a tropikal, dagiti lokalidad kadagiti nangato nga altitud (kasla dagiti paset tie Andes) ket mabalin nga addaanda iti kalalainganna a klima.
Dagiti sona ken klima
Ti amianan a kalalainganna a sona ket gumay-at manipud iti Tropiko ti Kanser (agarup a 23.5° amianan a latitud) aginggana idiay Sirkulo ti Artiko (agarup a 66.5° amianan a latitud). Ti abagatan a kalalainganna a sona ket gumay-at manipud iti Tropiko ti Kaprikornio (agarup a 23.5° abagatan a latitud) aginggana idiay Sirkulo ti Antartiko iti agarup a 66.5° abagatan a latitud).
Ti kalalaingann a klina ket adu pay a manginayon ti subtropikal a klima dagiti karuay: subtropikal a medio-desierto/desierto, nadam-eg a subtropikal, oseaniko a subtropikal ken Mediteraneo a klima. Nupay kasta, kadawyan a ti kalalainganna a klima ket maysa kadagiti uppat a sona ti klima ti lubong (malaksid dagiti sona ti polar, subtropikal, ken tropikal).
Ti maritimo a klima ket maapektaran babaen dagiti taaw, ken mangtulong daytoy a mangtalinaay kadagiti natalna met a temperatura iti amin a paset ti tawen. Kadagiti kalalainganna a sona ti kaaduan a pul-oy ti angin ket manipud iti laud, isu a ti igid dagiti temperado a kontinente ket kaaduanda a makasanay iti daytoy a maritimo a klima. Dagiti kastoy a rehion ket mairaman ti Akinlaud nga Europa, ken akinlaud nga Amianan nga Amerika kadagiti latitud a nagbaetan ti 40° ken 60° amianan (65°N idiay Europa).
Ti kontinental, namaga-bassit ken namaga ket kadawyan a mabirukan iti akin- uneg ti daga, nga addaan iti napudpudot a kalgaw ken nalamlamiis a panaglalam-ek. Ti pannankapukaw ti pudot ken resepsion ket tulongan babaen ti nawatiwat a masa ti daga. Idiay Amianan nga Amerika, ti Nabato a Banbantay ket agtignay a kas panglapped ti klima iti maritimo nga angin nga agpulpul-oy manipud iti laud, ken agpartuat ti namaga bassit ken kontinental a klima iti daya. Idiay Europa, ti maritimo a klima ket makapabaelan a mangipatalna ti temperatura iti akin-uneg ti daga, gapu ti nangruna a kabambanatayan – ti Alpes – daytoy ket naiturong iti daya-laud (malaksid ti daya a lugar ti atiddog a kabambanatayan ti Eskandinabia).
Ti kaaduan a populasion ti lubong ket agnaed kadagiti kalalainganna a sona (no maipalawag a buklen pay dagiti subtropiko), ken naipangpangruna idiay Akin-amianan a Hemisperio gapu ti kadakkel ti masa ti daga.
Maria
Ti Maria ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Pagsasao a Seti
Ti pagsasao a Seti ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea.
Pagsasao a Barupu
Ti pagsasao a Barupu (Warapu) ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Papua Baro a Guinea.
Thimphu
Ti Thimphu, dati a nailetra iti Thimbu, ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Butan. Daytoy ket mabirukan idiay akinlaud a sentral a parte ti Butan ken ti mangpalikmut a ginget ket maysa kadagiti dzongkhag ti Butan, ti Distrito ti Thimphu. Ti siudad ket nagbalin a kapitolio ti Butan idi 1961. Daytoy ket addaan iti populasion iti 91,000, manipud idi 2011.
Ti siudad let lateral a naiwarwaras iti amianan-abagatan a direksion iti laud a bangkag ti ginget a pinorma babaen ti Karayan Raidāk, ammo daytoy a kas ti Wang Chuu wenno Thimphu Chuu idiay Butan. Ti Thimphu ket naiwarwaras iti maysa nga altitudinal a kabambantayan iti ken. Naisangayan iti kapitolio a siudad, ti Thimphu ket saan a sinerbian iti eropuerto, ngem agtaltalek iti Eropuerto ti Paro nga insilpo babaen ti kalsada iti kaadayo iti agarup a.